زانیاری ئازاد لە دژی سەرمایە: کتێبێکی بەخۆڕایی لەسەر زیرەکی دەستکرد بە سی زمان.. ڕزگار ئاکرێی

هەوڵێکی چەپی کۆمەڵایەتی نێودەوڵەتی وای کردووە کە کتێبی “زیرەکی دەستکردی سەرمایەداری: تەحەداکانی چەپ و بەدیلەکانی گونجاو” وەربگێڕدرێت بۆ سەر سی زمان بە خۆڕایی بەردەست بکرێت، لە هەنگاوێکدا بە ئامانجی شکاندنی قۆرخکاری کەلتوور و فراوانکردنی مشتومڕی چەپی نێودەوڵەتی لەسەر تەکنەلۆژیا وەک ئامرازێکی زاڵبوون یان ئامرازی ئازادی.

ڕزگار ئاکرێی
Rezgar Akrawi
بە پشتیوانی چەپی نێودەوڵەتی و هەوڵی بەکۆمەڵ و پێویستی بەپەلە بۆ چالاککردنی دیالۆگی چەپ لەسەر زیرەکی دەستکرد بە زمانە جیاوازەکان، وەرگێڕانی کتێبەکەم “زیرەکی دەستکردی سەرمایەداری، تەحەداکانی چەپ و جێگرەوەکانی گونجاو: تەکنەلۆژیا لە خزمەتی سەرمایە یان ئامرازێک بۆ ئازادی؟”چەند مانگێک لەمەوبەر دەستیپێکرد و بەم دواییانە تەواو بوو. ئێستا بە سی زمان بەخۆڕایی بەردەستە: ئینگلیزی، چینی، ئیسپانی، فەڕەنسی، عەرەبی، کوردی (کرمانجی)، کوردی (سۆرانی)، ڕووسی، هیندی، پورتوگالی، بەنگالی، ئەڵمانی، ژاپۆنی، کۆری، فارسی، تورکی، ئوردو، ڤێتنامی، ئیندۆنیسی، ئۆکرانی، هۆڵەندی، یۆنانی، پۆڵەندی، چیکی، سویدی، دانیمارکی، نەرویجی، سربی، کرواتی، مالایی و تامیل.
ئەم چاپە فرە زمانە تەنها دەستکەوتێکی تەکنیکی نییە لە بڵاوکردنەوەدا، بەڵکو هەنگاوێکە لە پڕۆژەیەکدا کە هەوڵ دەدات مشتومڕی چەپ لەسەر زیرەکی دەستکرد بەهێز بکات، هەم وەک ئامرازێکی هەژموونی سەرمایەداری و لە هەمان کاتدا ئامرازێکی شاراوە بۆ ئازادی مرۆڤایەتی و بیکاتە گفتوگۆیەکی نێودەوڵەتی کراوە کە سنووری زمانەوانی و جوگرافیی تێدەپەڕێنێت.

پرەنسیپی بڵاوکردنەوەی ئەلیکترۆنی ئازاد: زانیاری دژی سەرمایە
لە جیهانی هاوچەرخی ئێمەدا، زانین چیتر تەنها بەهایەکی ڕۆشنبیری یان داهێنەرانە نییە. گۆڕاوە بۆ کاڵایەک کە سەرمایە قۆرخی دەکات. دەزگاکانی چاپ و بڵاوکردنەوە و پلاتفۆرمەکانی دابەشکردن کۆنتڕۆڵی کتێب و بیرۆکەکان دەکەن بەهەمان شێوە سەرمایە کۆنترۆڵی کارگەکان و کێڵگەکان و فەرمانگەکان و بەرهەمهێنانی ماددەکان دەکات. ئەوان لۆژیکی قازانج خوازی خۆیان بەسەر وشەکاندا دەسەپێنن هەروەک چۆن لەسەر کاری دەستی و ڕۆشنبیری دەیکەن. بەم شێوەیە، بیری زاڵ بەرهەم دەهێنرێتەوە بۆ خزمەتکردنی بەرژەوەندییەکانی چینی فەرمانڕەوا، لە کاتێکدا دەنگە چەپەکان و ئازادیخوازەکان پەراوێز دەخرێن، سنووردار دەکرێن و تەنانەت لە بواری گشتی دوور دەخرێنەوە. ئەم مۆنۆپۆلی کولتوورییە نەک تەنها بەربەستێکی ئابووری نییە کە جەماوەر بە زانست دەگات، بەڵکو چەکێکی چینایەتی و ئایدیۆلۆژیایە بۆ سەرکوتکردنی ئەلتەرناتیڤی چەپی پێشکەوتووخواز. کلتور و بیرکردنەوە دەگۆڕێت بۆ بەشێک لە بازاڕی سەرمایەداری، کە بە هەمان یاسای خستنەڕوو و خواست بەڕێوە دەبرێت کە کۆنتڕۆڵی نان و کار و خانووبەرە و شتی تر دەکات.
گەورەترین مەترسی کە ئەم سیستەمە دروستی دەکات تەنها بەربەستە ماددییەکانی بەردەم زانین نییە، بەڵکو ئەو کۆتوبەندە ڕۆشنبیرییە نادیارەیە کە بەسەر خودی نووسەراندا سەپێنراوە، بەتایبەتی ئەوانەی لە چەپەکانن. زۆربەیان ناچار دەبن بیرۆکەکانیان لەگەڵ هەلومەرجی دەزگاکانی چاپ و بڵاوکردنەوە و یاسا و ڕێساکانی ئەو وڵاتانەی تێیدا دەژین بگونجێنن و مەرجە بازرگانی، سیاسی و یاساییەکان جێبەجێ بکەن تەنها بۆ ئەوەی دەقەکانیان بۆ بڵاوکردنەوە قبوڵ بکرێن. ئەمە جۆرێک لە خۆسانسۆری خۆبەخشانەی پێشوەخت بەرهەم دەهێنێت، کە تێکستەکان پێش گەیشتن بە چاپخانە شێوەیان دەگۆڕدرێت، نەک لە وەڵامی پێداویستییە ڕۆشنبیری یان جوانییەکاندا، بەڵکو بۆ ملکەچبوون بۆ لۆژیکی بازاڕ. بەم شێوەیە ئازادی ڕادەربڕین سنووردار دەبێت و نووسەران پاڵ بە وتارێکی ئایدیۆلۆژیاوە دەنێن کە بازاڕی سەرمایەداری و دەوڵەتە دیکتاتۆرەکان پەسەندی دەکەن.
لەسەر بنەمای ئەوەی کە مەعریفەی چەپ هەرگیز نابێت کاڵا بێت، بڵاوکردنەوەی ئازاد هەڵوێستێکی سیاسییە لە دژی قۆرخکاری کەلتوور و هزر. ئەم وەرگێڕانانە لە ڕێگەی پلاتفۆرمە جیهانییەکانی وەک ئەمازۆن، گووگڵ، Draft2Digital و Leanpub بڵاو کراونەتەوە، بەگوێرەی ئەو زمانانەی پشتگیری دەکرێن. هەموو وەشانەکان بەخۆڕاییە، جگە لەوانەی لە ئەمازۆن کە نرخێکی سیمبولی هەیە، زۆربەیان بەخۆڕایین بۆ بەشداربووان. بڵاوکردنەوەی ئەلیکترۆنی بەخۆڕایی بە هەموو ئەم زمانانە وایکردووە کتێبەکە لە ماوەیەکی کورتدا بگاتە دەیان هەزار دانە و لە ڕێگەی لینکی راستەوخۆ، تۆڕەکانی گەڕان، یان پلاتفۆرمی بڵاوکردنەوەی جیهانی و ناوخۆیی. ئەم بڵاوبونەوەیە لە ڕێگەی کەناڵە تەقلیدییەکانەوە ڕووی نەداوە، کە لەلایەن دەزگاکانی بڵاوکردنەوە سانسۆری سیاسی و بازرگانی و سنووردارکردنی مافی چاپەوە سنووردار کراوە. بڵاوکردنەوەی کراوە ئەو بەربەستانەی شکاند و چاپەکانی گەیاندە زۆرترین خوێنەر بە ئاسانی و بەبێ کۆسپ و تەگەرەی دارایی و زمانەوان.
پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە بەردەست کردنی ئەم وەرگێڕانە لە پلاتفۆرمە جیهانییەکاندا، سەرەڕای سروشتی سەرمایەداریانەیان، کردارێکی سیاسی بە ئەنقەست و بەکارهێنانی “چەکی دوژمن” بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری چەپ بە ئازادانە و لە ئاستێکی جیهانی فراواندا.
ئەمە بانگەوازێکی ئاشکرایە بۆ هەموو نووسەرە چەپەکان کە مەعریفەی چەپ نابێت بفرۆشرێت و بکڕێت یان بخرێتە ژێر لۆژیکی یاساکانی بازاڕی سەرمایەداریەوە، چونکە لە ناوەرۆکدا پڕۆژەی ئازادیخوازی جەماوەرە. ئەمە گرنگی بڵاوکردنەوەی چاپی کەم ناکاتەوە، کە ئامرازێکی گرنگ بووە بۆ بڵاوکردنەوەی بیروڕاکان، بەڵام جەخت لەوە دەکاتەوە کە شۆڕشی دیجیتاڵی دەرفەتی نوێی گەورەی بۆ بڵاوکردنەوەی ئەلیکترۆنی بەخۆڕایی ڕەخساندووە، کە توانای گەیشتن بە دەیان جار خوێنەری زیاتر هەیە بە بەراورد بە ئەگەرە سنووردارەکانی بڵاوکردنەوەی چاپی بازرگانی. بڵاوکردنەوەی دیجیتاڵی بەخۆڕایی هەروەها بەدیلێکی ئابووری و ژینگەیی گرنگ پێشکەش دەکات: تێچوونی ئابووری بەرهەمهێنان، دابەشکردن و گواستنەوەی کتێبی چاپکراو تێدەپەڕێنێت، لە هەمان کاتدا بەکارهێنانی کاغەز و کاریگەرییە زیانبەخشەکانی لەسەر ژینگە کەم دەکاتەوە.
لەم چوارچێوەیەدا، کتێبی چاپکراو وەک میدیای چاپکراو وردە وردە بەرەو کاڵبوونەوە دەچێت، چونکە زۆربەی نەوەی گەنج لە ئێستادا بە شێوەیەکی سەرەکی پەنا دەبەنە بەر پلاتفۆرمی دیجیتاڵی بۆ زانیاری و بیرۆکەکان. بڵاوکردنەوەی کتێب بە خۆڕایی خۆی لە خۆیدا کردارێکی بەرگرییە: بەرگری لە تایبەتیکردنی کەلتوور، ڕووبەڕووبوونەوەی هەژموونی بازاڕی سەرمایەداری بەسەر بیرکردنەوەدا، و هاوتەریب بوون لەگەڵ مافی هەمووان بۆ گەیشتن بە بیرۆکەی چەپ و پێشکەوتووخواز بەبێ بەربەست. بڵاوکردنەوەی ئەلیکترۆنی ئازاد شێوازێکە لە کۆمەلایەتی کولتووری بۆ بەرژەوەندی جەماوەر، هەنگاوێکی سیمبولی و پراکتیکی وەک یەک کە بەرهەمی ڕۆشنبیری بە خەباتی چەپی نێودەوڵەتی دەبەستێتەوە و بۆشایی بۆ بەشداری فراوانی جەماوەر لە بەرهەمهێنان، هاوبەشیکردن و گفتوگۆ دەکات.

دووبارە بڵاوکردنەوەی کتێبەکە لەلایەن پلاتفۆرم و بڵاوکەرەوەکانی ترەوە
بڵاوبوونەوەی کتێبەکە تەنها بە پلاتفۆرمە سەرەتاییەکانەوە سنووردار نەبوو. زۆرێک لە بڵاوکەرەوە و ماڵپەڕە ئەلیکترۆنییەکان، جیهانی و ناوخۆیی، بە زمانە جۆراوجۆرەکانی یان بە بەشێک بڵاویان کردووەتەوە. ئەمەش بەهۆی ئەوەی کتێبەکە لە دەرەوەی چوارچێوەی مافی چاپ و خاوەندارێتی دانرابوو، ئازاد و کراوە بۆ هەمووان، بۆ ئەوەی هەر تاکێک یان قەوارەیەک بتوانێت دووبارە بڵاوی بکاتەوە یان بە ئازادی وەریبگێرێت. ئەم جۆرە دووبارە بڵاوکردنەوەیە ڕەنگدانەوەی جەوهەری بڵاوکردنەوەی کراوە و توانای شکاندنی قۆرخکاری کەلتووری و فراوانکردنی مەعریفەی چەپ بۆ فراوانترین بینەری جیهانی، بەخۆڕایی.
لەنێو ئەو پلاتفۆرمانەی کە کتێبەکەیان دووبارە بڵاوکردۆتەوە بریتین لە: Apple Books, OverDrive, Smashwords, WorldCat, NewPol, ZNetwork, MSN – Microsoft, Rakuten (ژاپۆن)، IBS (ئیتاڵیا)، The Palace Project, Mondadori Store, Indigo (کەنەدا)، Socialist Project, Links (ئوسترالیا)، Saxo, Arbejderen, Solidaritet (دانیمارک)، FNAC, Vivlio (فەرەنسا)، Everand (ئیسپانی و ڕووسی)، Kobo (پورتوگالی)، Hugendubel, Thalia, Orell Füssli (ئەڵمانیا/سویسرا)، Kommon (یۆنانی)، Akhbar-rooz (فارسی)، Kritik Bakis (تورکی)، کوردیپیدیا و چەندین ماڵپەڕی چەپ و پێشکەوتووخواز و میدیایی و هەروەها پلاتفۆرمی بڵاوکردنەوەی دیجیتاڵی عەرەبی و کوردی.

سوپاس و پێزانین: دەستکەوتێکی بەکۆمەڵ
سوپاسگوزاری و پێزانینی قووڵم بۆ هەموو ئەوانەی بەشدارییان کرد لە وەرگێڕان، پێداچوونەوەیەکی زمانەوانیی، بڵاوکردنەوە، بەرزکردنەوە و شتی تر. هەروەها سوپاسی ئەوانە دەکەم کە وتاریان لەسەر کتێبەکە نووسیوە یان بڵاویان کردووەتەوە، کە بە زمانە جۆراوجۆرەکان (عەرەبی، ئینگلیزی، کوردی، ئینگلیزی ئوسترالی، ئینگلیزی کەنەدی، ئەڵمانی، فەڕەنسی، ئیتاڵی، ئیسپانی، دانمارکی، یۆنانی، تورکی، فارسی).
هەروەها سوپاس بۆ هەموو ئەوانەی بەشدارییان کرد لە گفتوگۆی کراوەی کتێبەکە، چ لە ماڵپەڕ و چ لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان. ئەم دیالۆگە بەڕاستی کردارێکی چەپی کۆمەڵی زیندووی پێکهێنا کە مشتومڕی زیرەکی دەستکرد بە تایبەتی و تەکنەلۆژیا بە گشتی دەوڵەمەند کرد و ئاسۆیەکی فراوانی بۆ بیرکردنەوە لە بەدیلی چەپی پێشکەوتووخواز کردەوە.
زۆر سوپاسی ئەو هەڤاڵانە دەکەم کە پێش بڵاوکردنەوە کاردانەوەی بەسوودیان لەسەر دەستنووسەکە پێشکەش کردم، هەروەها بۆ هەموو نووسەر و خوێنەرێک کە بەشداری گفتوگۆکەیان کرد، هەموو ئەو دەستانەی کە بەشدارییان لەم گەشتەدا کرد. ئەم پشتگیرییە تەنها کارێکی پراکتیکی نەبوو، بەڵکو دووپاتکردنەوەیەکی زیندوو بوو کە بیرۆکەی چەپ و ئازادخواز دەتوانێت گەشە بکات و ڕەگ بکێشێت لە ڕێگەی کرداری کۆمەلایەتی، کراوە، و ئازاد، لە دەرەوەی کۆنتڕۆڵی سەرمایە.

پرۆژەیەک لە جێبەجێکردندایە: لە دیالۆگەوە بۆ کتێب
ئەم پڕۆژەیە تەنها بە بڵاوکردنەوەی کتێبێکی وەرگێڕدراو سنووردار نییە. بۆ هەوڵێکی فراوانتر درێژ دەبێتەوە. بە ئیلهام وەرگرتن لە بیرۆکە دەوڵەمەندەکان و تێڕوانینەکان کە لە گفتوگۆی کراوە دەربارەی کتێبەکە و ئەو وتارانەی لە چوارچێوەی کتێبەکەدا بەرهەم هاتوون، ئێستا پێویستمان بە دۆکیۆمێنت کردنی ئەم کارلێکردنە هەیە. لەبەر ئەم هۆیە، پرۆژەیەکی بەردەوامە بۆ گۆڕینی ئەم هەوڵە بەکۆمەڵە بۆ کتێبێکی جیا بە چەند زمانێک. ئەم کتێبە وەک ئەرشیفێکی زیندوو خزمەت دەکات بۆ گرنگترین بەشدارییە ڕۆشنبیرییەکان کە تێڕوانینێکی چەپی پێشکەوتووخوازی پێکهێناوە بە ئامانجی ئازادکردنی تەکنەلۆژیا لە هەژموونی سەرمایەداری. ئەمە تەنها پاشکۆیەک نابێت بۆ کتێبە بنەڕەتیەکە، بەڵکو بەشدارییەکی سەربەخۆ و پێویست دەبێت بۆ دەوڵەمەندکردنی مشتومڕی کۆمەڵی نێودەوڵەتی لەسەر ئەگەری بەدیلی چەپ بۆ هەژموونی تەکنەلۆژیای سەرمایەداری.

تێبینیەک لەسەر وەرگێڕان و پێداچوونەوە
کتێبەکە لە ئینگلیزییەوە بۆ 28 زمان وەرگێڕدرا بە پاڵپشتی چەپە نێودەوڵەتیەکان، لە ڕێگەی هەوڵێکی خۆبەخشانەی هاوڕێیانی چەندین وڵاتەوە کە بەشدارییان لە وەرگێڕان و پێداچوونەوە بە زمانەوانیدا کرد. هەندێک وەرگێڕان بە ئامرازی دیجیتاڵی پێشکەوتوو یارمەتی دراوە، بەڵام هەموو وەشانەکان لەلایەن خۆبەخشانی خۆبەخشەوە پێداچوونەوەیان بۆ کراوە. ئامانج بەرهەمهێنانی چاپێکی تەواو نەبوو، بەڵکو گەیاندنی بیرۆکە چەپییە سەرەکییەکان بوو بە ووردی و فراوانکردنی بەشداری نێودەوڵەتی لە دەوری زیرەکی دەستکرد و تەکنەلۆژیا لە ڕوانگەیەکی ئازادیخوازەوە.
وەرگێڕان و چاپکردنەوە لەم چوارچێوەیەدا کارێکی پیشەیی مووچەخۆر نییە، بەڵکو کردارێکی کراوەی کۆمەلایەتییە و بەشێکە لە خەباتی دژ بە قۆرخکاری مەعریفە و زاڵبوونی یەک زمان، بە گوێرەی تێبینی ئەو هەڤاڵانەی کە پێداچوونەوەیان بە دەقەکاندا کردووە، کوالیتی و ڕوونی وەرگێڕانەکە زۆر بەرز بووە و سەرکەوتوو بووە لە گەیاندنی بیرۆکە بنەڕەتییەکانی کتێبەکە بە وردی و ڕوونی. ئەوەی ئەمە دەسەلمێنێت ئەوەیە کە زۆرێک لە دەزگا و پلاتفۆرمەکانی چاپ و بڵاوکردنەوە، سەرەڕای جەختکردنیان لەسەر باشی زمانی وەرگێڕرانەکە، هیچ تێبینییەکیان نیشان نەداوە بەڵکو مامەڵەیان لەگەڵ کردووە و تێکستەکان پێشوازییەکی بەرفراوانیان لێکرا؛ کە ئەوە دووپات دەکاتەوە ناوەڕۆکی سیاسی و مەعریفی زۆر بە ڕوونی گواستراوەتەوە و وەرگێڕان لە ڕەهەندی کۆمەلایەتی و نێودەوڵەتیدا توانیویەتی ئەرکەکەی بە تەواوی جێبەجێ بکات. ئەم هەڵسەنگاندنە پۆزەتیڤە لە ڕوانگەیەکی چەپەوە هاتووە، کە جەخت دەکاتە سەر ناوەڕۆکی ئازادیخوازی و مەعریفی، نەک تەنها لەسەر فۆرمی بازرگانی ڕەق.


بەستەری پەڕتووک و وتارەکان
لە کوێ کتێبەکە بە زمانە جیاوازەکانی بدۆزیتەوە، بڵاوکەرەوە و پلاتفۆرمەکان کە بڵاویان کردووەتەوە؟
• پلاتفۆرمەکانی بڵاوکردنەوەی بەخۆڕایی:
o ئەمازۆن: https://www.amazon.com/stores/Rezgar-Akrawi/author/B0DY1BMMXW
o گووگڵ: https://www.google.dk/search?&q=inauthor:%22Rezgar+Akrawi%22&udm=36
o Leanpub: https://leanpub.com/u/rezgarakrawi
o Draft2Digital: https://books2read.com/b/mvxANj
پلاتفۆرم و بڵاوکەرەوەکانی تری سەرەکی کە کتێبەکە یان بەشەکانی بڵاو دەکەنەوە:
• Apple Books: https://books.apple.com/dk/author/rezgar-akrawi/id1809554162?see-all=books
• ئۆڤەر درایڤ: https://www.overdrive.com/creators/3945582/rezgar-akrawi
• Smashwords: https://www.smashwords.com/profile/view/RezgarAkrawi
• WorldCat: https://search.worldcat.org/search?q=rezgar+akrawi&offset=1
• نیوپۆل: https://newpol.org/authors/akrawi-rezgar/
• Znetwork: https://znetwork.org/author/rezgar-akrawi/
• MSN – Microsoft: https://www.msn.com/en-us/money/other/the-leftist-alternative-to-artificial-intelligence/ar-AA1Miwzu
• International Journal of Socialist Renewal
https://links.org.au/soft-surveillance-and-control-artificial-intelligence-tool-gradual-and-deep-political-repression
Theleftberlin
https://www.theleftberlin.com/author/rezgar-akrawi/

• ڕاکوتین: https://books.rakuten.co.jp/search?g=101&pname=Rezgar+Akrawi
• ئای بی ئێس: https://www.ibs.it/ebook-inglese/autori/rezgar-akrawi
• پرۆژەی کۆشک (ئیتالیا): https://market.thepalaceproject.org/item/6842222?locale=it
Contropiano
https://contropiano.org/news/internazionale-news/2025/10/19/marocco-generazione-z-212-e-le-proteste-giovanili-dalle-reti-digitali-alle-strade-0187721

• فرۆشگای مۆندادوری: https://www.mondadoristore.it/autore/rezgar-akrawi/c/05560552
• : https://www.indigo.ca/en-ca/books/rezgar-akrawi/
• لینکەکان (ئوسترالیا): https://links.org.au/soft-surveillance-and-control-artificial-intelligence-tool-gradual-and-deep-political-repression
• پرۆژەی سۆسیالیستی (کەنەدا): https://socialistproject.ca/2025/07/soft-surveillance-and-control/
• ساکسۆ (دانیمارک): https://www.saxo.com/dk/forfatter/rezgar-akrawi_21556724
• Arbejdern (دانیمارک): https://www.google.com/search?as_q=Rezgar+akrawi&as_sitesearch=https%3A%2F%2Farbejderen.dk%2F
• Solidaritet (دانیمارک): https://solidaritet.dk/den-digitale-kloeft-mellem-venstrefloejen-og-kapitalismen-skal-overvindes-det-haster/
• FNAC (فەرەنسا): https://www.fnac.com/ia12361456/Rezgar-Akrawi
• (فەرەنسا): https://market.thepalaceproject.org/item/6842201?locale=fr
• (فەرەنسا): https://shop.vivlio.com/search?search=Rezgar+Akrawi
• Pour.press https://pour.press/author/rezgarakrawipour-press/

• Everand (ئیسپانی): https://es.everand.com/author/856325135/Rezgar-Akrawi?language_settings_changed=Espa%C3%B1ol
• پڕۆژەی کۆشک (ئیسپانی): https://market.thepalaceproject.org/item/6842222?locale=es
https://espai-marx.net/?p=18671
https://espai-marx.net/?p=18613

• کۆبۆ (پورتوگالی): https://www.kobo.com/pt/pt/ebook/inteligencia-artificial-capitalista-desafios-para-a-esquerda-e-alternativas-possiveis
• هوگندوبێل (ئەڵمانی): https://www.hugendubel.de/de/search/advanced?publishers=Rezgar%20Akrawi
• تالیا (ئەڵمانی): https://www.thalia.de/shop/home/mehr-von-suche/ANY/sp/suche.html?mehrVon=rezgar+akrawi
• ئۆرێل فوسلی (ئەڵمانی/سویسری): https://www.orellfuessli.ch/shop/home/mehr-von-suche/ANY/sv/suche.html?mehrVon=Rezgar%20Akrawi
• ئێڤەراند ( ڕووسی ) : https://de.everand.com/book/855068761/
• کۆمۆن (یۆنانی): https://kommon.gr/politiki/item/25061-ipia-psifiaki-katastoli-pos-axiopoieitai-i-techniti-noimosyni-gia-tin-edraiosi-tis-kapitalistikis-igemonias-tou-rezgkar-akraoui
• ئەخبارڕۆژ ( فارسی): https://akhbar-rooz.com/1404/06/18/27841/
• کریتیک باکیس (تورکی): https://kritikbakis.com/sol-ve-kapitalizm-arasindaki-dijital-ucurumu-kapatmak/




نەتەوە یەکگرتووەکان دەنگ لەسەر بڕیارنامەیەک سەبارەت بە پلانی ئاشتی ترەمپ بۆ غەززە دەدات.. شورش عزیز شورمێ

ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان (ئەمڕۆ) ئامادەکاری دەکات بۆ دەنگدان لەسەر بڕیارنامەیەکی ئەمریکا کە پلانی ئاشتی ترەمپ بۆ کەرتی غەززە پەسەند دەکات. ئەم بەڵگەنامەیە پێشبینی هێزێکی سەقامگیری دەکات بۆ کۆنترۆڵکردنی خاکەکە و باس لە ئەگەری دەوڵەتی فەلەستینی داهاتوو دەکات. بەڵام وەک پاولا کاریدی، رۆژنامەنووس ڕوونی دەکاتەوە، مەترسی ئەوە هەیە لەسەر کاغەز بمێنێتەوە..
ئەوەی “بڕیاردەرەکان” ئیدیعای دەکەن، شتێکە؛ واقیعی ڕاستییەکان کە پێدەچێت دژایەتی نیازە باشەکانی بڕیارنامەکە بکات، شتێکی دیکەیە. جگە لە ئەمریکا، بڕیارنامەکە (کە بە دڵنیاییەوە پێویستی بە دەنگی لەباری چوار ئەندامی هەمیشەیی دیکەی چین، ڕووسیا، فەرەنسا و بەریتانیا دەبێت) هەروەها لەلایەن قەتەر، میسر، ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی، سعودیە، ئەندەنوسیا، پاکستان، ئوردن و تورکیاشەوە پشتیوانی دەکرێت. بەڵام داگیرکردنی غەززە و کەناری ڕۆژئاوا لەلایەن ئیسرائیلەوە پێشتر لە سنوورەکانی خۆی تێپەڕیوە و تەنانەت ئەگەری دروستبوونی دەوڵەتی فەلەستینیش زەحمەتە پێشبینی بکرێت. وە پێناچێت ئیسرائیل دەستبەرداری 58%ی ئەو ستریپە بێت کە ئێستا کۆنتڕۆڵی دەکات.
بڕیاردەرەکان خۆیان ڕزگار دەکەن. من سەقامگیرییەکی درۆینە دەبینم کە یاری بە ڕووبەڕووبوونەوەی زلهێزەکانی ناوچەیی و جیهانی دەکات. غەززە خەریکە دەبێتە تاقیکردنەوەی لیتموس بۆ زۆرێک لە وڵاتان، ئەمریکا پێش هەموو شتێک: ئەمەش بە هەڵبژاردنی مەمدانی وەک سەرۆکی شارەوانی نیویۆرک دەرکەوتووە، کە بۆ ئەمەش ڕێک ئەمە یەکێک بوو لە پرسە سەرەکییەکان. ستریپ کێشەیەکە بۆ ئیتاڵیا و بەریتانیا و وڵاتانی عەرەبی؛ باشتر وایە لە ڕادار دووری بخەیتەوە. کەواتە لێرەدا بڕیارەکە. بەڵام ئەمە یەکەمجار نییە کە بەڵگەنامەیەکی سازش دەکرێت کە شکست بهێنێت لە چارەسەرکردنی واقیع لەسەر زەوی.
وێنەکانی بارانبارین لە غەززە، کە ئاوەڕۆکان دەچنە ناو چادرەکانەوە، ئەوەیان نیشانداوە: هێشتا نمایشێکی دیکە کە ئەو ڕێککەوتنانەی بڕیاردەران دەیکەن شتێکن و دۆخی کەرتی تەواو شتێکی دیکەیە. بەڵام ڕای گشتی وەک ڕووبارێکی کارست وایە؛ ئەوە نییە کە نابینێت چی ڕوودەدات. هەندێکیان هێشتا پەڕینەوەکان دادەخەن، بۆیە خۆراکی پێویست بەردەوام نییە لە چوونە ژوورەوە؛ لە ڕاستیدا بەس هیچ شتێک ناچێتە ژوورەوە. کەمیی پەناگە، کۆنتێنەر، شوێنی نیشتەجێبوونی خەڵک هەیە: بیناکان بەردەوامن لە داڕمان، ئیسرائیل بولدۆزەر بەکاردەهێنێت، مین و ماڵەکان دەڕوخێنێت، و بە تەواوی تەواوی بەشی ڕۆژهەڵاتی ئەو ستریپەی کە داگیری کردووە لەناو دەبات.
لەسەدا پەنجا و هەشتی شریت، ئەو بەشەی کە لە شار و زەوییە بەپیتەکان پێکهاتووە، لەلایەن ئیسرائیلەوە داگیرکراوە؛ لەسەدا ٤٢ی دیکە کە دانیشتووانەکەی کەناڵ کراوە، تەپۆڵکە و خۆڵە، هیچ. ئەمە واقیعی سەر زەوییە. ئەو بڕیارنامەیەی کە پێشکەش بە نەتەوە یەکگرتووەکان کراوە، هەوڵ دەدات ئەم واقیعە بشارێتەوە. لەم چوارچێوەیەدا پرسی کەناری ڕۆژئاوا و لەگەڵ ئەوەشدا دۆخی قودس بە چارەنووسساز دەمێنێتەوە، چونکە بەبێ ئەو خاکانە دەوڵەتی فەلەستین بوونی نابێت. ئەگەر لە کەرتی ڕۆژئاوا بەردەوام بن لەوەی کە دانیشتووان و سوپا و دانیشتووانی ناو سوپا دەیکەن، نەک هەر لە ئێستاوە لکاندنی ئەو ڕاستییەیە، بەڵکو دەوڵەتێکی ئاپارتایدی ئیسرائیلیش پشتڕاست دەکرێتەوە، ئەمەش تاوانێکی نێودەوڵەتییە.

لە پێش ٧ی ئۆکتۆبەرەوە بەم شێوەیە بووە. کێشەکە ئەوەیە کە بڕیاردەرەکان لە ماوەی ٢٥ ساڵدا هەڵوێستیان بەرامبەر ئیسرائیل نەگۆڕیوە. ئەوەی پێویستە شۆڕشێکی کۆپەرنیکیانە، کە ناتوانێت لە ئەوانەوە بێت، بەڵکو لە کۆمەڵگەی مەدەنیەوە بێت. تەنها سەیری یەکێتی ئەوروپا بکەن: ئۆرسولا ڤۆن دێر لایین بە پەیمانێک بۆ دەریای ناوەڕاست دێتە دەرەوە کە تێیدا کەلێنی نێوان وشەکان و ئەوەی لەسەر زەوی ڕوودەدات کۆتاییە، وەک ئەوەی ١٥٠-٢٠٠ ساڵ لەمەوبەر بگەڕێینەوە، کاتێک کۆلۆنیالیزمەکان بە هیچ شێوەیەک دەژمێردرێن و دەتوانیت هەرچیت بوێت لەگەڵیان بیکەیت. هەموو ئەمانە بە بڕیارنامەیەکی نەتەوە یەکگرتووەکان چارەسەر ناکرێن دوای دەیان، سەدان بڕیارنامەی دیکە، کە لەبارچوون.
بەلای منەوە سەیرە کە ئەفریقای باشوور بەم شێوەیە فەلەستینییەکان قبوڵ بکات، بە لەبەرچاوگرتنی سیاسەتی ئەو وڵاتە کە پشتیوانییەکی تەواوەتی بۆ فەلەستین هەیە. پێویستە چاوەڕێی دەرئەنجامی ئەم لێکۆڵینەوەیە بکەین، کە ئەلجەزیرە کاری لەسەر دەکات: چیرۆکێکە کە هەندێک کێشانی بەدەستهێناوە. لە لایەکی تریشەوە هەندێک ناڕازیبوون هەیە سەبارەت بەو شتانەی کە ڕوودەدەن: وڵاتانی عەرەبی بڕیارنامەکەی ئەمریکایان لە نەتەوە یەکگرتووەکان قبوڵ کرد، چونکە ناچارن، بەڵام ئەوە بەو مانایە نییە کە مەرجە هەڵوێستی ئەمریکا قبوڵ بکەن. لە هەموو ئەمانەدا لایەنێکی تر لەبیر دەکەین:
بوونی سەربازانی نەتەوەکانی تر جگە لە ئیسرائیل لە غەززە. ئیسرائیلییەکان تورکیان ناوێت، قەتەرییەکانیان ناوێت، نایانەوێت سەربازێکی زیاتر 58%ی ستریپ بهێڵنەوە، کە بە درێژایی هێڵی زەردی درێژخایەنی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا دابەشکراوە.
ئایا ئیسرائیل دەتوانێت دوای چەند ڕۆژێک لە ڕەتکردنەوەی چوونە ژوورەوەی بولدۆزەرەکان، سوپای بیانی وەربگرێت، گوایە بۆ وەرگرتنەوەی تەرمی فەلەستینییەکان نەک تەرمی بارمتەکان؟ گێڕانەوەیەک لەسەر ئەم بابەتەش هەیە کە زۆر شت لەبارەی دۆخەکەوە ئاشکرا دەکات. باسی دوا لاشەیە کە دەبێت بگەڕێندرێتەوە بۆ ئیسرائیل و خۆشبەختانە




ڕاكردن به‌ دوای تراویلكه‌ی ئه‌زموونی جیاوازی شیعریی!.. سه‌دیق سه‌عید ڕواندزی



ئێمه‌ به‌رده‌وام له‌ نێوه‌ندی ئه‌ده‌بی كوردیدا، بێ هیچ ساغكردنه‌وه‌یه‌كی زانستی و میتۆدی، یان پێوه‌رێكی زه‌مه‌نی و مێژوویی، ڕووبه‌ڕووی چه‌ندین چه‌مك و ده‌سته‌واژه‌ی ئه‌ده‌بی ده‌بینه‌وه‌، كه‌ بێ پۆلێنبه‌ندییان له‌ ڕووی قۆناغه‌ مێژووییه‌كه‌وه‌، گیروگازی گه‌وره‌ له‌ ڕووی واتاییه‌وه‌ دروست ده‌كه‌ن. بۆ نموونه‌:
به‌رده‌وام باس له‌ شیعری دوای ڕاپه‌ڕین ده‌كه‌ین، به‌ڵام ئایا سیما هونه‌رییه‌كانی هه‌ر سێ ده‌یه‌كانی شیعری دوای ڕاپه‌ڕین وه‌ك یه‌كن له‌ ڕووی گوتار و تێماوه‌؟ له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ به‌رده‌وام كه‌سانێك باس له‌ ئه‌زموونی جیاوازی شیعریی و دنیابینی شیعری جیاواز ده‌كه‌ن، بێ ئه‌وه‌ی له‌ ڕووی شیكاریی و ده‌قه‌وه‌، به‌ ئه‌رگۆمێنت ئه‌وه‌ بسه‌لمێنن، كه‌ ئه‌و شاعیره‌ و ئه‌زموونه‌ شیعرییه‌ی باسی ده‌كه‌ن، جیاواز و دابڕاو بێت. نووسه‌رێك له‌ وتارێكی درێژدا باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ هه‌موو ئه‌و شاعیرانه‌ی له‌ ماڵپه‌ڕی (ته‌م) ده‌نووسن و شیعر بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌، له‌ ڕووی ئه‌زموون و جیهانبینییه‌وه‌ شاعیری جیاوازن له‌ هه‌ر شاعیرانێكی دیكه‌، له‌ كاتێكدا ئه‌وه‌ی كه‌مێك خوێنه‌ری شیعر بێت، ده‌زانێت ئه‌م ڕایه‌ له‌ دروشمێك ، په‌سن و پێدا هه‌ڵگوتنێكی هاوڕێیانه‌ كه‌ نووسه‌ره‌كه‌ خۆشی شیعر له‌وێ بڵاوده‌كاته‌وه‌ هیچی تر نییه‌، چونكه‌ كاتێ به‌راوردێكی ساده‌ی زۆربه‌ی شیعری ئه‌و شاعیرانه‌ ده‌كه‌ین، زۆر به‌ ڕوونی هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌ین كه‌ نه‌ له‌ ڕووی جیهانبینی، نه‌ له‌ ڕووی ئه‌زموونیشه‌وه‌ ئه‌م شاعیرانه‌ نه‌ك له‌ یه‌كتر جیاواز نین، بگره‌ لاسایی یه‌كتریش له‌ ڕووی تێمای شیعری ده‌كه‌نه‌وه‌، وه‌ك بابه‌تی ڕه‌شبینی و ڕه‌تكردنه‌وه‌ی نیشتمان و ڕه‌خنه‌گرتن له‌ سیاسه‌ت و پووچگه‌رایی ژیان و چه‌ندان بابه‌تی هاوشێوه‌ی دیكه‌ش. ئیدی نازانم كامه‌یه‌ جیهانبینی و ئه‌زموونی جیاواز، گه‌ر شاعیرانێك هه‌موویان هه‌مان بابه‌تیان كاوێژكرده‌وه‌؟
ئه‌مه‌ وێرای ئه‌وه‌ی ده‌بێ زۆر به‌ ڕوونی دان به‌و ڕاستییه‌ دابنێین كه‌ بڵاوكرنه‌وه‌ی شیعر له‌ سۆسیال میدیا دا، هیچ داهێنانێكی تێدا نییه‌ و بگره‌ هه‌موو كه‌س ده‌توانێت شتێك به‌ ناوی شیعر بنووسێت و تیایاندا بڵاوی بكاته‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ له‌ میدیای كاغه‌زیدا بوونی نییه‌، چونكه‌ چه‌ندین فلته‌ری هه‌ڵسه‌نگاندنی ده‌ق بوونیان هه‌یه‌. بێگومان شتێك نییه‌ به‌ ناوی ئه‌زموونی جیاواز، بێ زمانی و بیركرنه‌وه‌ و ستایلی جیاوازی شیعری. گۆران كاتێ شیعری كوردی نوێ ده‌كاته‌وه‌، نایه‌ت وه‌ك نالی و پیره‌مێرد بنووسێت، نایه‌ت به‌ گشتی شیعری سه‌روادار ، ئاسۆیی بنووسێت، به‌ڵكو زمان و ده‌ربڕین و تۆپۆگرافیا و ڕووبه‌ری ده‌قی شیعری پێش خۆی جێدێڵێت و به‌ جیهانبینییه‌كی تازه‌وه‌ شیعر ده‌نووسێت. بێگومان گۆران له‌و نوێكاریه‌دا به‌ ته‌نها نه‌بوو، به‌ڵام بۆچی ته‌نها ناوی وه‌ك وه‌ك نوێكه‌ره‌وه‌ی شیعری كوردی ، به‌ ئاراسته‌ی شیعری ئازاد دێت؟ چونكه‌ ته‌نها ئه‌و توانی سیما و خاسیه‌ته‌كانی شیعری ئازاد دابهێنێت. لێره‌وه‌ش باسكردن له‌ ئه‌زموونی شیعری جیاواز، بێ بوونی زمانێكی جیاواز، له‌ ڕاستیدا تێنه‌گه‌یشتنه‌ له‌ شیعر، چونكه‌ كاتێ شاعیرێك به‌ هه‌مان وێنه‌ و وه‌سف و زمان و جیهانبینی شاعیرانی تر ده‌نووسێت، ئیدی نازانم ئه‌زموون و جیهانبینی جیاواز له‌ كوێیه‌؟ كاتێ ڕه‌شبینی و گوتاری ڕه‌تكردنه‌وه‌ و بوهیمیانه‌ی ژیان، كۆی گوتاری ئه‌زموونی سه‌دان به‌ ناو شاعیری گه‌نجی دوای ڕاپه‌ڕین پێكدێنێت، بێگومان شتێك نامێنێته‌وه‌ به‌ ناوی ئه‌زموون و جیهانبینی جیاوازی شیعری، به‌ڵكو ته‌نێ په‌سندانێكه‌، كه‌ ڕه‌نگه‌ فاكته‌رێكی شارچییه‌تی، هاوڕێیه‌تی و گرووپگه‌رایی له‌ پشت بێت، كه‌ ئه‌مه‌ش دووره‌ له‌ دیدگای ڕه‌خنه‌ییانه‌ بۆ شیعر. ئه‌زموونی جیاوازی شیعری، قسه‌ نییه‌ هه‌موو كه‌سێك فڕێی بدات، به‌ڵكو به‌رپرسیاریه‌تییه‌كی ئه‌ده‌بی و مه‌عریفی گه‌وره‌یه‌ نابێ له‌ سۆنگه‌ی هه‌ر پاڵنه‌رێكی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ بێت، كه‌سانێك بیده‌نه‌ پاڵ شاعیرانێك كه‌ هاوڕێی خۆینی.
ڕه‌خنه‌گر كه‌سێكه‌، له‌ ژێر كاریگه‌ریه‌تی هیچ دیدگایه‌كی كه‌سی و كۆمه‌ڵایه‌تی خوێنه‌وه‌ بۆ ده‌ق ناكات، به‌ڵكو ته‌نها ده‌ق ده‌كاته‌ سه‌نته‌ر، هه‌ر لێكۆڵه‌ڕێكیش به‌و شێوه‌یه‌ نه‌ڕوانێته‌ ڕه‌خنه‌ و لێكۆڵینه‌وه‌، بێگومان له‌ ماهییه‌تی ده‌ق نه‌گه‌یشتووه‌، گه‌ر سه‌دان وتاریشی له‌ باره‌ی شیعره‌وه‌ نووسیبێت.

*ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ ڕۆژنامه‌ی هه‌ولێر ژماره‌ ( 4354) له‌ 14/8/2025 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.




ڕەگەز پەرستیی عەشایەریی.. نەوزاد بەندی

کوڕەکەم لە پۆلی دوانزەی زانستی، کۆنمرەکەی 97 بوو .. لە کۆلێژی پزیشکی زاخۆ وەرنەگیرا، چونکە ئەو خەڵکی سلێمانییە، ئەگەر بادینانیی بووایە، له کۆلێژی پزیشکیی ئەوێندەرێ قبوڵ ئەکرا، لەوێ بادینانییەکان بە کۆنمرەی 96 لە کۆلێژی پزیشکیی ئەخوێنن.
کچی هاوڕێکەم کۆنمرەکەی 97.2 ــە و لە کۆلێژی پزیشکی هەڵەبجە و کۆیە قبوڵ نەکرا، لە بەرئەوەی بابی‌خەڵکی سلێمانییه، نە کۆییە و نە هەڵەبجەیی.
لێرەدا ئەپرسم ئایا پلەی زانستی چ پەیوەندییەکی بە ناوچەگەرییەوە هەیە؟ ئایا کۆلێژی پزیشکی، سەرۆک عەشرەت و ڕیش سپی بەرهەم دێنێت یان پزیشکی زانا و کارامە ؟ ئەگەر وانییە بۆچی مەرجی ناوچەگەریی لە سەری سەری مەرجەکانەوەیە ؟؟ئێوە پزیشک بەرهەم دێنن یان ئەعیان و موختار و شێخ و میرزا ؟
کاتی خۆی خزمێکی پزیشکم چووە پاریس، بەشداری لە تاقیکردنەوەیەکی پزیشکیدا کرد کە هەموو پزیشکانی جیهان بەشدارییان تێدا کرد بوو بۆ تەنها 17 کورسی خوێندنی باڵا، خزمەکەم کورسییەکی بردەوە و بوو بە خاوەنی بۆردی پزیشکیی فەڕەنسیی، نەک لەبەر ئەوەی خزمی جەنڕاڵ دیگۆڵ بوو .. نەک لەبەر ئەوەی لە نەوەی فیکتۆر هیگۆ بوو .. نەک لەبەر ئەوەی لە وەجاخزادەکانی پاریس بوو، نەک لەبەر ئەوەی پورزای سارکوزی بوو .. نا .. ئەو کوردێکی بێ ئاڵا و بێ ووڵات و نەناسراو بوو، ئەو شتانە هیچیان پێوەر نەبوون بۆ بردنەوەی کورسییەکی بۆردی پزیشکیی فەڕەنسیی، یان تەنانەت سەخیفترین شت ئەو شتانە بوون لە کۆلێژی پزیشکیی پاریسدا ، ئەوان تەنها پێوەریان زیرەکیی و بڕینی تاقیکردنەوەکان بوو بە سەرکەوتوویی..
ئاخر سەرۆک، بۆیە کە نەخۆش ئەکەویت، هیچ متمانەیەکت بە پزیشکەکانی خۆت نییە کە بە پێوەری کەوا و سەڵتە و جۆری جامانە و ناوچە و عەشرەت ولق و مەڵبەند چوونەتە کۆلێژی پزیشکیی نەک بە زیرەکیی و بڕینی تاقیکردنەوەکان، هەر بۆیە یەکسەر پەنا ئەبەیت بۆ خەستەخانە و پزیشکەکانی ئەوروپا، ئەو خەستەخانە و پزیشکانەی کە پێوەریان زیرەکییە، نەک جامانە و مشکی و ناوچەگەرێتیی و لق و مەڵبەند و تەلەفۆنی کەسایەتییەکان.. ڕوو دەکەیتە نەخۆشخانەکانی ئەوروپا، چونکە ئەزانیت لەوێ شتێک نییە بە ناوی قبول خاس و بڕوانامەی ساختە و پزیشکی حیزبیی..
جێگای خەم و ناڕەزایەتیی و تێکشکانە، کاتێ تەلەبەیەکی زیرەک کۆنمرەکەی 98 ـە، داواکارییەکەی ڕەت دەکرێتەوە، بەڵام کۆنمرەی96 قبوڵ دەکرێت و لەلایەن وەزیری خوێندنی باڵاوە پیرۆزبایی لێدەکرێت .. ئەمە چ تیرۆرکردنێکی زانستییە ئێوە پەیڕەوی دەکەن؟ ئایا بە چ ویژدانێکەوە زانکۆ دەکەنە موڵکی شار و شارۆچکەکان ؟ ئەی کە وایە بۆچی ڕێگا دەدەن بە کۆڕەو پزیشک و ئەندازیار و مامۆستای ئەو شار و شارۆچکانە بێنە سلێمانی و هەولێر و لەوێ نیشتەجێ بن و عیادە وئۆفێس بکەنەوە ؟
چی وەڵامی خوێندکارێک دەدەنەوە بە کۆنمرەی 97 و 98 ــەوە داواکەی ڕەتکراوەتەوە، لە کۆلێژی پزیشکی کۆیه و زاخۆ و هەڵەبجە ڕەتکراوەتەوە لەبەرئەوەی خەڵکی ئەو شوێنانە نییە، لە بەرامبەردا کورسێکانی کۆلێژی پزیشکی ئەو جێگایانە لەسەر خەڵکی ئەو شوێنانە تاپۆ کراون با کۆنمرەیشیان 96 بێ ؟؟
چی وەڵامی عەقڵ و لۆژیک دەدەنەوە؟
ئاخر بۆیە عەقڵە زیرەکەکان وەک زیندان تەماشای مەملەکەتی کوردستان دەکەن و لە ڕەخساندنی بچوکترین هەلدا بۆ هەتا هەتایە بە جێی ئەهێڵن ..
بێ هۆکار نییە زیاتر لە 2000 زانای عێراقیی لە بەریتانیا جێگیر بوون و یەک دنیا خزمەت و داهێنانیان پێشکەش به ئینگڵیز کردووە ..و هەرگیز به سەردانیش ناگەڕێنەوە بۆ ئاغاسەرای کوردستان و عێراق.
هەتا ناوچەگەرێتیی و حیزبایەتی و خزمخزمێنە و عەقڵی عەشایەریی وازلێنەهێنن، کۆمەڵگا ڕۆژ بە ڕۆژ ناتەباتر و نالۆژیکتر و بێ بەرهەمتر و بەربەریتر ئەبێ .
ئیتر خۆتان و خۆتان ..
چونکە هەر خۆتان هەموو شتێکن، دانەری هەموو یاسا و ڕێسایەکی سەیر و سەمەرەن، کە زیانەکانی لە شا وە تا گەدا پاکۆ ئەدات و .. نیشتمان ئەکاتە مۆڵگەی ناهاوسەنگیی و نادادیی و لێکپچڕانی دەستە و چین و توێژەکان ..

ــ هاوپێچ لیستی 20 خوێندکاری کۆلێژی پزیشکی هەڵەبجە کە ژمارەیەکیان بە نمرەی 96 ــەوە قبوڵکراون، کەچی 98 و 97 ی دانیشتووی سلێمانی ڕەتکراونەتەوە ـــ




لە رۆژی قوربانیانی چەكی كیمیاوی لە جیهاندا.. كوردۆساید ۆچ-چاك كوردستان

30 نۆڤومبەر لەم ڕۆژەی كە یادی هەموو قوربانیانی چەكی كیمیاوی لە جیهان دەكەینەوە، ڕێز و نەوازش بۆ ئەو كەسانە دادەنێین كە كوژراون یان بریندار بوون بەهۆی ئەو چەكە ترسناكەوە، هەوڵ دەدەین كۆتایی بەم چەكە ترسناكە بهێنین لە بەرهەم هێنان, داهێنان, گواستنەوە, بەكارهێنان, هەڵگرتن.
سالڵانی ڕابردوو وەك مرۆڤایەتی دەستكەوتی گرنگمان بەدەستهێنا بە لەناوبردنی دوایین چەكی كیمیایی لەو كۆگایانەی كە لە لایەن ئەو وڵاتانەوە كە بەشێكن لە ڕێككەوتننامەی چەكی كیمیایی.
بەڵام لەگەڵ پێشكەوتنە خێراكانی زانست و تەكنەلۆژیادا، بەتایبەت زیرەكی دەستكرد مەترسییەكان هێشتا گەورەن.
كۆمەڵگەی جیهانی دەبێت بە یەك دەنگ پابەند بوون بە ڕێككەوتننامەی چەكی كیمیایی دووپات بكاتەوە، كۆتایی بە بێ سزایی بهێنێت بۆ دروستكردن و بەكارهێنان و ….. و بەڵێنی پەیمانی داهاتوو بۆ جیهانێكی دوور لەم چەكانە جێبەجێ بكات.
كۆنفرانسی دەوڵەتانی ئەندام لە كۆنفرانسی چەكی كیمیایی كە رێكخراوی OPCW سالانە ئەنجامی دەدات بەناوی CSP، لە CSP-20 دا بڕیاریدا كە لە ٣٠ی تشرینی دووەمی هەموو ساڵێكدا یان لە كاتی گونجاودا ڕۆژی یادكردنەوە بۆ هەموو قوربانیانی چەكی كیمیایی بەڕێوە بچێت.
ئەم یادكردنەوە دەرفەتێك دەڕەخسێنێت بۆ ڕێزگرتن لە قوربانیانی چەكی كیمیایی، هەروەها دووپاتكردنەوەی پابەندبوونی ڕێكخراوی قەدەغەكردنی چەكی كیمیایی (OPCW) بە نەهێشتنی مەترسییەكانی چەكی كیمیایییە لە جیهاندا, كە ئێستا 194 وڵات پەیوەست بووە بە رێكەوتننامەكەوە.
مێژووی هەوڵە جدییەكان بۆ بەدیهێنانی قەدەغەكردنی چەكی كیمیایی كە بە ئەنجامدانی ڕێككەوتننامەی چەكی كیمیایی گەیشتە لوتكە، زیاتر لە سەدەیەك لەمەوبەر دەستیپێكرد. لە جەنگی جیهانی یەكەمدا چەكی كیمیایی بە شێوەیەكی بەرفراوان بەكارهێنرا و لە ئەنجامدا زیاتر لە ١٠٠ هەزار كوژراو و ملیۆنێك قوربانی لێكەوتەوە.
بەڵام لە جەنگی جیهانی دووەمدا چەكی كیمیایی لە گۆڕەپانی شەڕدا لە ئەوروپا بەكارنەهێنرا..
ڕێككەوتننامەی چەكی كیمیایی لە ساڵی ١٩٩٣ پەسەندكرا و لە ٢٩ی نیسانی ١٩٩٧ كەوتە بواری جێبەجێكردنەوە، بڕیاردرا، “لە پێناو هەموو مرۆڤایەتیدا، ئەگەری بەكارهێنانی چەكی كیمیایی بە تەواوی نەهێڵرێت.”
دەوڵەتانی ئەندامی ئەم ڕێككەوتننامەیە ڕێكخراوی قەدەغەكردنی چەكی كیمیاوییان دامەزراند, كە هەنووكە 194 وڵات ئەندامە تیایدا, بە سوریاوە, كە هەنگاو دەنێت بێتە ناو رێكەوتننامەكەوە.
هەروەها دادگای تاوانی نێودەوڵەتی بەكار هێنانی چەكی كیمیاوی لە ململانیی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی وەك تاوانی جەنگ ناساند.
گەلی كورد لە جەنگی جیهانی یەكەمەوە چەكی كیمیاوی دژی بەكار دەهێنرێت, لە ساڵانی 1987 و 1988 بەكارهێنانی ئەم چەكە لە دژی دەیان هەزار كوژراو سەدان هەزار برینداری لێكەوتەوە, لەو ماوەیەدا زیاتر لە 250 جار چەكی كیمیاوی لە دژی بەكار هاتووە , شاری سەردەشت بووە یەكەم شار لە جیهان چەكی كیمیاوی تیایدا دژی خەڵكە سڤیلەكەی بەكار هات, وە شاری هەڵەبجەش بووە یەكەم شار لە جیهان كە زۆرترین قوربانی سڤیلی بە چەكی كیاوی هەبێت.
ئێمە كە قوربانی یەكەمی چەكی كیمیاوی بین لە 100 ساڵی رابردووە, بەهەمان شێوە دەبێت یەكەم دوژمنی چەكی كیمیاویش بین لە جیهاندا.
لەم رۆژەدا قوربانیانی چەكی كیمیاوی بە بیر دەهێنرێنەوە, هەوڵدەدرێت هەڵەبجە و سەردەشتەكان دووبارە نەبنەوە, رێز لەو هەوڵانە بگرێت بوونە هۆی بنە بڕكردنی چەكی كیمیاوی لە جیهان كە رۆژی دامەزراندنی رێكخراوی OPCW ە.

30-11-2025

رێكخراوەكان:
-رێكخراوی كوردستان بێ جینۆساید- kwg
-تۆڕی رێكخراوە كوردستانیییەكان له پێناو دادگای تاوانی نێودەوڵەتی – Koncicc
-تۆڕی ئایكان كوردستان ــ IKN
-رێكخراوی قەدەغەكردنی چەكی كۆكوژ لە كوردستان ــ OAWMD
-رێكخراوی هەڵمەتی دادپەروەری ــ OJC
-رێكخراوی جیهانی بێ چەكی كیمیاوی و بایەلۆجی-www
-هەڵمەتی ژیان دژ بە ئیعدام لە كوردستان
-گۆڤاری تۆبزاوە
-رۆژنامەی نگرە سەلمان

  • رێكخراوی مانەوە بۆ پرسی شەهیدان و ئەنفالكراوان
    كوردۆساید ۆچ-چاك كوردستان



چـیرۆک بـۆ منـداڵان/ سـەرکەوتـنی چـۆلەکەکـان.. نووسینی: رەزا شـوان

لە گوندێکی جـوان و قەشەنگ، لە نزیک شاری کەرکووک، لە باشووری کوردستان؛ کـۆمەڵێک چـۆلەکە دەژیـان. لەژێـر گـوێـسوانەی خانـووەکانـدا، هـێـلانەیـان کـردبـوو. بەیـانیـان زوو لە خـەو هـەڵـدەسـتان، لەگـەڵ مـریـشکەکەنـدا چـیـنەیـان دەکـرد و تـێر دانیـان دەخـوارد. لە کـانـیـیەکەی نێـو چـەمـەکەی نـزیـک گـونـدەکـەشـدا، تـێـر ئـاوی شـیریـن و ساردیـان دەخـواردەوە. بـە خـۆشی و بـە شـادی دەژیـان.
چەمەکە جـێژوانی رۆژانەی چـۆلەکەکان بوو. لەسەر لـقـوپـۆپی دارەکاندا دەنیـشتنەوە. یارییان دەکـرد و یەکـترییان راودەنـا. بە جـریـوەجـریـوی خـۆشیان، خۆشی و شادییان دەخـستە دڵی خـەڵـکی گـونـدەکەوە. خەڵـکی گونـدکەکەش، منـداڵان و گەورەساڵانـیان، چـۆلەکەیـان زۆر خـۆشـدەویسـت. بە تایبـەتی منـداڵانی گـونـدەکە، زۆر رقـیان لە فـاقە و لە داو و لە دارلاستـیک و لـە تـۆڕ دەبـووەوە.
رۆژێـک کـۆمـەڵـێک قـەلـەڕەشی نـامـۆ، کـە لـە بـیـابـانەوە هـاتـبـوون، دایـان بەسـەر چـەمـەکـەدا. ئـازاێـکی زۆری چـۆلـەکـەکـانـیـان دا و چـەمـەکـەشـیـان لــێـداگـیرکـردن.
چۆلەکەکان زۆر دڵتەنگ بوون. بە شەرمەزارییەوە ئاو و دانی گوندەکەیان دەخوارد.
دامـابـوون و بـیریـان لـە چەمـەکـەیــان دەەکـردەوە.
رۆژێـک گـەورەی چـۆلـەکـەکـان، بـانـگی هـەمـوو چـۆلـەکەکـانی کـرد و پـێـیـانی وت: خوشک و بـراکـانـم، بە خـەم و دڵـتەنگی، بە بێـدەنگی و تـرس، هـیچـمان پـێـناکـرێـت. بە هـەر نرخـێک بـێـت، دەبێـت چەمەکەمان لەو قـەلەڕەشە داگـیرکەرانە رزگاربکەیـن.
چـۆلـەکەیـەک: جـا ئـێـمە چـیـمـان پـێـدەکـرێـت؟
چـۆلەکەیـەکی تـر: قـەلـەڕەشـەکـان لە ئـێـمە گـەورەتـرن. خـاوەنی دەنـووکی گـەرە و چـڕنـووکی بەهــێـزن! ئـێـمە لـەهـەقـیان نـایـەیـن.
چـۆلەکەیەکی تـر: بەڵام ئەوان داگـیرکەرن و ئێـمە خاوەنی راسـتەقـینەی چەمەکەیـن. نابـێـت لـێـیـان بـتـرسیـن و بـێـدەنـگ دابـنـیـشـیـن و هـیچ نـەکـەیـن.
گەورەی چـۆلەکەکـان: دەمخـۆش، ئەگـەر بـترسـین، هـیچـمان پـێـناکـرێـت. راستە کە ئـەوان لە ئـێـمە گەورەتـر و بەهـێزترن، بەڵام گەر یەکـبـین، دەتـوانـین رووبەڕوویان بـبـیـنەوە و لە چەمەکەمـان دەریـان بکەیـن. ئـەوان پانـزە قـەلەڕەشـن. ئـێـمە سـەد و پەنجـا چـۆلـەکەیـن. دەبـین بە پانـزە گـرووپەوە، هـەر گـرووپـێکـمان لـە دە چـۆلـەکە پـێکـدەهـێـنـیـن. لـە بـەرەبـەیـانـدا هـێـڕش دەکـەیـنـە سـەریـان. هـەر گـرووپـێکـمـان، پەلامـاری قـەلـەڕەشـێک دەدەیـن.
چـۆلەکەیەک: مـن ئامادەم لە پـێـناوی رزگارکـردنی چەمەکەمانـدا، خـۆم بەخـت بکەم.
هـەمـوو چـۆلـەکەکـان، بـە یەکـدەنـگ: هـەمـوومـان ئامـادەیـن.
گەورەی چـۆلەکەکـان: هـەر بـژیـن. ئـەم یەکـدەنگی و یەکـهـەڵـوێـستـیـیەمـان مایـەی سـەرکەوتـنـمـان دەبـێـت.
لە بەرەبەیـانی ئـەو شـەودا، چـۆلەکەکـان بـەرەو چەمەکەیـان هـەڵـفـڕیـن.. لە هەمـوو لایەکـەوە هـێڕشـیان کـردە سەر قـەلەڕەشـەکـان.. تا قەلەڕەشێک دەنـووکێکی دەگـرت، چـۆلەکەکـان دە دەنـووکـیان لـێی دەگـرت. زۆری پـێـنەچـوو، قـەلـەڕەشـەکان بەزیـن و هـەڵـفـڕیـن. لە کـوێـوە هـاتـبوون، روویـان لەو شوێـنە کـردەوە. چـۆلەکەکان راوایـان نـان.. تا بە تـەواوی لـە سـنووری خـۆیـان دەریـان کـردن.
ئـیـنجا بە خۆشی و بە سەربەرزیـیەوە، گەڕانـەوە بـۆ چەمـەکەی نـیشـتـمانی خۆیـان و نـیـشـتـمانی هـەزاران ساڵەی باپـیران و داپـیرانیان. بە گەرمی پـیرۆزباییان لە یەکتری کـرد و ئـاهـەنـگی سـەرکـەوتـن و رزگـارییـان سـازکـرد.