بەشی سێیەم و کۆتایی
تێبینی: کۆی هەر سێ بەشەکە لەخوارەوەی ئەم بابەتە بە فۆرماتی پ د ف دانراوە..

ناوی کارەکتەرکانی شانۆنامەکانی مرۆژێک
ناونانی کارەکتەرەکانی مرۆزێک نموونەیەکی تایبەتی ناونانی شانۆنامەی ئەبسوردە، بۆنموونە ” لە شانۆنامەی کۆچبەران کارەکتەرەکان ناویان ئەی ئەی و ئێکس ئێکس ـ ە AA و XX ، لە شانۆنامەی ڕووتبوونەوە ناویان ( کاک یەک و کاک دووە، یان کەسی یەک و کەسی دوو) لە شانۆنامەی لە دەریادا کارەکتەرەکان ناویان لەڕ و درێژ و قەڵەو، لە شانۆنامەی پۆلیسدا کارەکتەرەکان، زیندانی، سەرۆکی پۆلیس، سەردەستە، لە شانۆیی کارۆل کارەکتەرەکان بە ناوی جوتیاری یەک و جوتیاری دوو. شانۆنامەی (جەفەنگ) (١٥) ئاهەنگ یان گەمەکردن دێت، کارەکتەرەکان بانەوی پیاوی یەکەم، و پیاوی دووەم و پیاوی سییەم، یان لە هەندێک وەرگێڕاندا بە کرێکاری یەک، دوو، سێ ناویان هاتووە. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە پاڵەوانەکانی شانۆنامەکانی مرۆژک نوێنەرایەتی جۆرەکانی مرۆڤ دەکەن نەک کەسێکی دیاریکراو.

کارەکتەر لە دەقەکانی مرۆژکدا:
لە بونیادی پێکهاتەی دراماکاند گۆڕانکارێەکی چۆنێتی بەسەردا دێت، بەو هۆکارەی کە هاودەم بێت لە گەڵ نمایشکردنی شانۆی ژوور و پاشان هۆکاری نمایشکردنیان لەو شوێنانەی کە رێ پێنەدراو بوون بە هۆکاری سیاسی، ئەویش ژمارەی کارەکتەرەکانی ناو شانۆنامەکان کەم دەبێتەوە، هەندێک جاریش تەنها لە دووکارەکتەر پێکهاتووە، بۆ ئەوەی زیاتر جەخت لەسەر کێشەی نەبوونی پەیوەندی بکەنەوە، کە یەکێکە لە تەوەرە باوەکانی درامای ئەبسورد. کارەکتەرەکانی شانۆنامەکانی مرۆژێک ستریۆیپە، واتە یەک ڕەنگ و یەک فۆرمە. لە بەر ئەوەی زۆرجار کارەکتەرەکان یاسا و نەریتەکان پەیڕەو دەکەن بەبێ ئەوەی بیر لە خۆیان بکەنەوە. ئەمەش بۆ ئەوەیە نیشان بدات کە چۆن مرۆڤەکان هەندێک جار تەنها پەیڕەوی سیستەم یان یاساکانی کۆمەڵگا دەکەن بەبێ ئەوەی بیرکردنەوەیان هەبێت.
هەروەها ڕەفتارەکاناین لە بوكەڵە دەچن، کاتێک کارەکتەرەکان بە شێوەیەکی میکانیکی ڕەفتار دەکەن، وەک بووکەڵە دەردەکەون و هاوتا دەکرێن لەگەڵ ئەو ئەرکە کۆمەڵایەتیانەی کە ئەنجامی دەدەن، ئەمەش هێمای ئەوەیە کە مرۆڤەکان واتە کارەکتەرەکان هەندێک جار بە پێوەندی دەسەڵات، نەریت یان یاسا کۆمەڵایەتییەکان کۆنتڕۆڵ دەکرێن لەبری ئەوەی ئازاد بن. کارەکتەرکانی کۆنەپەرستانە و بوکەڵانەن بۆ ئەوەی نیشان بدات کە مرۆڤەکان لە کۆمەڵگادا بە شێوەیەکی میکانیکی و بەبێ ئیرادەی خۆیان هەڵسوکەوت دەکەن. هیچ پاڵنەرێکی دەروونی بۆ هەڵس و کەوتیان نییە.
نووسەری شانۆنامە ئەبسوردیەکان، مرۆژێک بەتایبەتی زۆرجار ژمارەی کارەکتەرەکان لە شانۆنامەکانیدا کەم دەکاتەوە، یان تەنانەت بۆ دووکەس ئەوەش لەبەر چەند هۆکارێک سەرەڕای هۆکاری سەرەوە، ئەو گرنگی دەدات:
ــ گرنگیدان بە بیرۆکەکان، کاتێک کارەکتەرەکان کەم بن، بینەر دەتوانێت زیاتر سەرنجی لەسەر بیرۆکە و پەیامی ناو شانۆنامەکە بێت لەبری ئەوەی دیقەتی لەسەر کارەکتەری زۆر و ڕووداو بێت.
ــ جیاوازی نێوان مرۆڤەکان، کاتێک تەنها دوو کارەکتەر بێت، دژایەتی لە نێوانیاندا نیشان بدات، بۆ نموونە:
دەسەڵات ↔ لاوازی
سەرکردە ↔ شوێنکەوتووانی
ئازادی ↔ کۆنتڕۆڵکردن
ئەمەش ناکۆکییەکە ڕوونتر دەکاتەوە، تایبەت لە شانۆی ئەبسوردا، بارودۆخێکی سادە بەکاردێت بۆ نیشاندانی تەنیایی ومرۆڤی بۆش و بێمانایی کۆمەڵگا.
ــ سیمبوڵی ڕۆڵ، هەندێک لە کارەکتەرەکان نوێنەرایەتی ڕۆڵی خۆیان ناکەن بەڵکو نوێنەرایەتی بیرۆکە دەکەن لەبری تاکی ڕاستەقینە. بۆیە کارەکتەری زۆر پێویست نین. بونموونە شانۆنامەکانی مرۆژێک وەک ( کۆچبەران – دوو کارەکتەر، کارۆل – سێ کارەکتەرم، گەمە، سێ کارەکتەر، لە دەریادا، سێ کارەکتەر. ڕووتبوونەوە ــ دوو کارەکتەر)
ــ مرۆزێک کە دوو کارەکتەر بەکار دەهێنێت بۆ ئەوەی ناکۆکییەکە ڕوونتر بێت و جەخت لەسەر بیرۆکە و هێماگەرایی لە شانۆنامەکەدا بکاتەوە.
سەرەڕای پەیوەستبوونی سلاڤۆمیر مرۆژێک لەگەڵ شانۆی ئەبسوردا بەهۆی گرۆتێسک، تیکەڵکردنی کۆمێدی و تراژیدیا، دیاری نەکردنی کات و شوێنی ڕووداو، داڕشتنی فۆرمی کارەکتەرەکان و ڕەتکردنەوەی پاڵنەرە دەروونیەکان، بەڵام تا ڕادەیەک جیاوازی هەیە لەنێوان دەقە شانۆیە درامیەکانی نووسەرانی پێشەنگی شانۆی ئەبسسورد چ لەڕووی شێواز و چ ڕووی ناوەڕۆکەوە.
دەقە درامیەکانی ساموێل بێکێت لەسەر بنەمای بوونگەرایی و ڕەنگدانەوەی میتافیزیکی ڕۆنراون و دیدێکی کارەساتبار و تراژیدیانە بۆ بارودۆخی مرۆڤ دەخەنە ڕوو. دەقەکانی یوجین ئیۆنێسکۆ لە نێو ئەوانی تردا تاکێک وێنا دەکات کە ڕووبەڕووی جیهانێک دەبێتەوە کە ماناکەی لەدەستداوە، ئەوەش شایەتحاڵی سروشتی ناتەبایی ئەو جیهانە و بێ مانایی بوونە. هەردوو بێکێت و ئیۆنێسکۆ هەر جۆرە بەشدارییەکی سیاسی یان کۆمەڵایەتی لە دەقەکانیاندا ڕەتدەکەنەوە، لە کاتێکدا دەقە دراماتیکییەکانی مرۆژێک پڕن لە ئاماژەی سیاسی.

ڕەخنە لە تۆتالیتاریزم یەکێکە لە پێکهاتە سەرەکییەکانی ئالیگۆری مرۆژێک
لە شانۆنامەکانی مرۆژکدا، کارەکتەرەکان هەندێک جار دەتوانن وەک ئالیگۆری(١٦) کار بکەن. بۆ نموونە، کارەکتەرێک دەتوانێت هێمای دەسەڵات، گوێڕایەڵی یان یاساکانی کۆمەڵگا بێت نەک تەنها کەسێکی ئاسایی. لە دەقەکانی مرۆزێکدا پەیوەندی هەموو تاکەکان بە هەلومەرجی کۆمەڵایەتی و سیاسی دیاری دەکرێن. لە کاتێکدا لە شانۆنامەکانی بێکێتدا ئەبسورد لە مەحاڵبوونی زانین و بەدەستهێنانی وەڵامی یەکلاکەرەوە سەرهەڵدەدات، بە دیدی فەلسەفیانەی بێکت ئەوەیە مرۆڤەکان ناتوانن بە تەواوی لە دونیا تێبگەن، ئەوان هەرگیز وەڵامی یەکلاکەرەوەیان دەست ناکەوێت بۆ پرسیارە گەورەکان وەک (واتا، خودا، مەبەست و ڕاستی) کارەکتەرەکان تێگەیشتنیان نییە و پرسیاریان نییە تەنها چاوەڕێی وەڵامەکان دەکەن، بێگومان مرۆڤ وەڵامی چنگ ناکەوێت هەتا پرسیاری نەبیت، . هەر بۆیە شانۆنامەکانی بێکێت بۆ نموونە چاوەڕوانی گۆدۆدا، کارەکتەرەکان هەوڵدەدەن لەوە تێبگەن کە چی ڕوودەدات یان مانای چییە، بەڵام هیچ کەس نازانێت و بە دڵنیاییان نییە و هیچ وەڵامێکی یەکلاکەرەوە نایەت ئەمەش هەستی بێمانای و ئەبسورد دروست دەکات. ئەبسوردی درامای بێکێت لە مرۆڤەکان ئەوەیە ئەوان دەیانەوێت لە ژیان تێبگەن، بەڵام مەحاڵە وەڵامی دیاریکراو بەدەست بهێنرێت، لە ژیاندا مرۆڤەکان بەدوای ڕاستی و مانادا دەگەڕێن بەڵام لە جیهانی بێکێتدا، وڵامی دڵنیا بەدەست ناهێنرێت، هەربۆیە لە هەموو لە شتێکدا هەست بە بێمانای و ئەبسوردی دەکرێت. بەلام ئەبسورد لە دەقەکانی مرۆزێکدا تەنیا لە پەیوەندی نێوان تاکەکان و ئەو بارودۆخە کۆمەڵایەتی – سیاسییەدا سەرهەڵدەدات کە کارەکتەرەکان تێیدا دەژین.
مرۆزێک گرنگی بەو بنەمایانە دەدات کە مرۆڤەکان لە جیهانە بچووکەکانیاندا چ یاسایەک پەیڕەو دەکەن و چۆن ئەم یاسایانە ڕەفتارەکانی خەڵک بەڕیوە دەبات. هۆکاری ئەوەی کارەکتەرەکان چۆن لەناو ژینگە بچووکەکاندا دەژین، کارەکتەرەکان قوربانی ئەو دۆخەن کە تێیدا دەژین، کەسانی دەوروبەریان، دمودەزگای دەوڵەتی، ئەو دامەزراوانەی کە تا ڕادەیەکی زۆر پەیوەندییەکانیان ڕێکدەخەن. ئەمەش بە باشترین شێوە لەلایەن کارەکتەرەکانی شانۆ نامەی پۆلیسەوە دەسەلمێنرێت کە ئەو ڕۆڵە کۆمەڵایەتیانە قبوڵ دەکەن کە بۆیان دانراوە، نرخەکەشی لەدەستدانی کەسایەتی خۆیانە، یان شانۆنامەی شەهید پیتەر ئۆهی، کارەکتەری سەرەکی بێ هیچ گومان کردنێک و پرسیارکردنێک بوونی سەپێنراوی پڵنگێک لە حەمامەکەی خۆیدا قبوڵ دەکات. مرۆزێک باس لەوە دەکات کە چۆن ملکەچبوون بۆ سیستەمێکی بەزەبرو زەنگ و ئیرادەی دەسەڵات دەبێتە هۆی لەدەستدانی توانای بیرکردنەوەی عەقڵانی.
کارەکتەرەکانی ئیۆنێسکۆ لە ژێر کاریگەری کولتوری جەماوەریدا توانای بیرکردنەوەیان لەدەستداوە،
مارتن ئێسلن دەڵێت” کارەکتەرەکانی ئیۆنێسکۆ لە ژێر کاریگەری کولتوری جەماوەریدا توانای بیرکردنەوەیان لەدەستداوە و بەهۆی کۆنفۆڕمیزمkonformizam (١٧) ( کۆنفۆرمیزم واتە خۆ گونجاندنی کوێرانە، ئەوەی کە خەڵکی تر دەیکات) بەواتای ئیۆنێسکۆ پێمان دەڵیت کە چۆن مرۆڤەکان دەتوانن بێ بیرکردنەوە و نامرۆڤ بن کاتێک تەنها پەیڕەوی لە قەرەباڵغی و نۆرمە کۆمەڵایەتییەکان دەکەن بەبێ ئەوەی بیر لە خۆیان بکەنەوە، ئەم خۆگونجاندنە کوێرانەیە وایان لێدەکات مرۆڤبوونی خۆیان لەدەست دەدەن، تەنها شوێن نۆرمەکانی جەماوەر و کۆمەڵگا دەکەون ئەمەش پەیڕەوبوونێکی میکانیکی وئامێری مرۆڤەکانە، لەوێدا تەواو دەبن بە ئامێرد، ئەمەش تەواو ئەبسوردیە و بێماناییە. ئەم دیدە لە شانۆنامەی کەرکەدەن (١٨) بەرجەستە دەکات.
لە کاتێکدا کارەکتەرەکانی مرۆزێک لەلایەن کۆمەڵگاوە ڕێگرییان لێدەکرێت.کارەکتەرەکانی مرۆزێک بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی و ئامێری کاردانەوەیان دەبێت، چونکە توانای بیرکردنەوەیان لە ژێر فشاری ئایدۆلۆژیا و سیستەم و خودا لەدەستداوە. ئەوان دیلی واقیعی کۆمه ڵایه تی و ده سه ڵاتێکی تۆتالیتارین، که توانای بیرکردنه وه ی ڕه خنه گرانەیان لێ دزراوە، گوتارو دەستەواژەکەیان وەڵامێکی کورت و ئامێردیە. لە لای مرۆژێک کۆمەڵگا قەدەغەیان دەکات، کارەکتەرەکان ناتوانن هیچ بکەن، ناتوانن بە ئازادی بیربکەنەوە، خۆیان بن یان بۆچوونی خۆیان دەرببڕن، کۆمەڵگە یان سیستەم دەیانوەستێنێت، یاسا، نۆرم یان دەسەڵات ڕێگری لە ئازادییان دەکات. واتە کۆمەڵگا ڕێگە نادات مرۆڤەکان ئازاد بن، بۆیە کارەکتەرەکان بە شێوازێکی دیاریکراو ڕەفتار دەکەن. (١٩)
مرۆزێک گرنگی بە چارەنووسی تاک دەدات لە چوارچێوەی هەندێک پەیوەندی کۆمەڵایەتیدایە، نەک پرسە میتافیزیکی و خستنەڕووی ئەبسوردی جیهان. شانۆنامەکانی، مەسەلە سیاسییەکانە لە فۆرمێکی گرۆتێسکدا ئاکامی جیهانی سیاسیکراوی پۆڵەندای دوای جەنگە. لە شانۆنامەکانیدا ژێردەقی سیاسی (پەیامێکی سیاسی شاراوە) هەیە، ئەو پەنهانی و ئاماژانەش بینەری پۆلۆنی بەڕوونی دەیانناسیەوە، لەو کاتەدا لە پۆڵەندا کۆنترۆڵی سیاسی بەهێز هەبوو، بۆیە کاتێک کە بە ناڕاستەوخۆش ڕەخنە لە سیستەمەکە دەگیرا دەتوانرا وەک ئیستفزازییەک لە دژی دەسەڵاتداران دەخوێندرایەوە.
بە شێوەیەکی گشتی دەتوانین هەندێک جیاوازی لە نێوان دەقە دراماتیکییەکانی بێکێت، ئیۆنێسکۆ و مرۆزێکدا بەدی بکرێت.(٢٠) یوجین ئیۆنێسکۆ و ساموێل بێکێت تا ڕادەیەکی بەرچاو جەخت لەسەر دەربڕینی هەموو تووخمە شانۆییەکان دەکەنەوە، گرنگییەکی زۆر بە هەموو بەشەکانی شانۆی سەر شانۆ دەدەن، نەک تەنها دیالۆگ بەڵکو جوڵە و بێدەنگی و سینۆگرافی و ڕووناکی، دەقەکانین جەخت لە نمایش بوونیان دەکەنەوە. دەقەکانین زۆر شانۆیین بە پێچەوانەی شانۆنامە یەک ئەکتەکانی مرۆزێک کە تێیدا وشە بەرچاوترین ڕۆڵ دەگێڕیت و زۆر دیالۆگین. بەمانای ئیۆنێسکۆ و بێکێت بۆ دروستکردنی مانا، تەواوی دەربڕینی شانۆ (جووڵە، بێدەنگی، سینۆگرافی) بەکاردەهێنن، لە کاتێکدا مرۆزێک بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر بنەمای دیالۆگ و وشە دامەزراون.
میرنا سندیچیچ سابلیۆ دەڵێت ” لە دەقەکانی مرۆزێکدا ئۆنیریزم onirizam نییە ئەوەندەی لە لای یۆنێسکۆ ئامادەگی هەیە ئۆنیریزم بە مانای وێنەی خەیاڵی و کابووس و شتی سەیر و سەمەرە. تەنانەت لە دەقەکانی بێکتیشدا ئامادەنین. دەقە شانۆییەکانی مرۆزێک پێکهاتەیەکی بازنەییان نییە و دیمەن و ڕووداوەکان کۆتاییەکی ڕوونتریان هەیە” دەقە شانۆییەکانی مرۆزێک سەرەتایەکی ڕوونتر و ململانێ و چارەسەرێکی ڕوونتریان هەیە بە بەراورد بە شانۆنامەکانی بێکێت و ئیۆنێسکۆ.
شانۆنامەکانی مرۆزێک زۆر واقیعیتر و وشکانی بزوێنەرترن، دیالۆگ و کردارەکە زیاتر سەرنجیان لەسەرە ، بەبێ ئەم توخمە خەون و خەیاڵیانە، یان کرداری ئەبسوردی، دیالۆگ زۆر گرنگە و دیمەنەکان واقیعیترە. لە شانۆنامەکانی ئیۆنێسکۆ، دیمەنەکانی دەتوانێت ئەبسورد و خەوناوی و پڕ بێت کەل و پەلی وێنەی سەیر و نامۆ.
دیمەنی هەیە کە مۆبیلیات دەفڕێت خەڵک لەناکاو ڕووخسار دەگۆڕێت یان کات باز دەدات و دەگەڕێتەوە، ئەمەش پێی دەوترێت ئۆنیریزم، لە شانۆنامەکانی ئیوجین ئیۆنێسکۆدا زۆرجار توخمگەلێکی خەوناوی لەم جۆرە ڕوودەدەن.

دەرئەنجام:
دەقە شانۆییەکانی سڵاڤۆمێر مرۆزێک کە لە نێوان ساڵانی ١٩٥٨ بۆ ١٩٦٥ نووسراون، لە دەقی پۆلیسەکان تا تانگۆ، لەلایەن ڕەخنەگرانەوە وەک دەقی شانۆیی ئەبسورد پۆلێن دەکرێن، بەبێ گوێدانە ئەوەی کە سلاڤۆمیر مرۆزێک خۆی هەرگیز بە ئاشکرا هیچ پەیوەندیەکی لەگەڵ ساموێل بێکت یان یوجین ئیۆنێسکۆ، یان تادێوس ڕۆزێڤیچ نەبڕیوە.ڕەخنەگری ئینگلیزی مارتن ئێسلین ڕەنگە یەکەم کەس بێت لە بەستنەوەی دەقە دراماتیکییەکانی مرۆزێک بە ڕەوتی هونەری دوای جەنگ، کە کاریگەری یەکلاکەرەوەیان لەسەر پێشوازیی دواتری مرۆزێک لە سەرانسەری جیهاندا هەبوو. هەرچەندە ئەو دەقانەی کە لە کۆتایی شەتەکاندا نووسیوێتی لە شێوازە ئەبسوردی و بابەتە گرۆتێسکیەکان دوور دەکەوێتەوە، بەڵام ڕایەڵێکی تووند ببە شێوازی نووسینی ڕابووردووی گرێی دەداتەوە. دوای ئەوەی مرۆژێک وڵاتی خۆی بەجێ دەهێڵێت ڕوو لە بابەتگەلێکی گشتگیرتر دەکات، کە دڵخوازی بینەرانی وڵاتانی ئەوروپای ڕۆژئاوان، زۆر حەز بە بینین و بیستنی دەکەن. لە دەقەکانی سلاڤۆمیر مرۆزێک و شانۆنامەنووسانی دیکەی ئەبسوردا هەندێک لێکچوون هەیە، چونکێ نەریتی شانۆی تەقلیدیدا دەشکێنن پێکهاتەی کلاسیکی (سەرەتا – ململانێ – چارەسەرکردن) پەیڕەو ناکەن ڕەنگە هەست بکەیت ڕوداوەکان کە پارچە پارچەبوون یان نالۆژیکییە، دەقەکان، کورتن، نالۆژیکین، پێکهاتەیەکی ڕوون و کارەکتەری واقیعییان نییە. نەبوونی ئاماژەی ڕوونی کات و شوێن، زۆرجار بە تەواوی نازانیت کردارەکە لە کوێ و کەی ڕوودەدات. زۆرجار کارەکتەرەکان جۆر یان هێمان نەک کەسانی واقیعی، قوڵایی دەروونی زۆریان نییە.
بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەندێک جار کارەکتەری دەقەکانی مرۆژک لەگەڵ نموونە کارەکتەرەکانی دەقەکانی ئیۆنێسکۆ جیاوازن. بارودۆخی کۆمەڵایەتی-مێژوویی. لە دەقەکانی مرۆزێکدا، ئەو دەسەڵاتە تۆتالیتارییەی کە تێیدا دەژین، کارەکتەرەکان لە قاڵب دەدات و هەر بۆیە دەقەکانی زۆر واقیعبینترن لەهی بێکێت و ئیۆنێسکۆ. کارەکتەرەکان لە کۆمەڵگایەکدا دەژین کە دەسەڵات کە بیرکردنەوەی ڕەخنەیی تێیدا قەدەغەیە، کە دەبێتە هۆی بۆ ئەوەی شێوازی دەربڕینی مرۆڤەکان هەژار و میکانیکی و زۆر سادەتر بن، مرۆڤەکان وازیان لەدەربڕینی بیروڕای خۆیان دێنن و لەبری ئەوە دەست دەکەن بە دووبارەکردنەوەی دەستەواژە و دروشمی ئامادەکراو کە لە هەموو شوێنێک دەبیسترێن. لە دۆخێکی وادا پەیوەندی ڕاستەقینەی نێوان کارەکتەرەکان مومکین نییە، بۆیە هەمیشە شتە ئەبسوردیەکان لە پەیوەندییە نێوان کەسەکانەوە دروست دەبێت. ڕەخنەگران بە پلەی یەکەم مرۆزێکیان بە ساموێل بێکتەوە گرێداوە بەهۆی پێشوازییە زۆرەی بێکت لە پۆلۆنیا، بەڵم ڕەخنەگران دەڵین دەقەکانی مرۆژک زیاتر لە دەقەکانی یۆژین ئۆنسکۆ نزیکترە، بەڵم بێ شک ئەبسوردیەتی هیچ کام لە نووسەرانی ئەبسورد وەک یەک نییە.
مرۆزێک درێژە بە نەریتی ویتکیڤیچ و گۆمبرۆڤیچ دەدات، کە گرۆتێسک و تەنزئامێز لە دەقەکانیاندا تێکەڵ دەکەن بۆ ئەوەی واقیع بەم شێوەیە ئاشکرا بکەن. مرۆژک پەنا بۆ گرۆتێسک و ساتیرێکی نەرم دەبات بۆ ئیدانەکردنی تۆتالیتاریزم. دەقەکانی پڕن لە ئاماژەی سیاسی شاراوە، چونکە بەهۆی سانسۆر و چاودێری توندەوە ناچار بووە ئالیگۆری (Allegory) بەکاربهێنێت و پەیامەکان بشارێتەوە. ئەبسوردیزم وای لێدەکات ئەو شتانە دەرببڕێت کە نەدەبوو بە ئاشکرا بگوترێ.
زۆر لە دەقە ئەبسوردیەکان پەیوەندییەکی نزیک بە بوون و پرسە میتافیزیکییەکانەوە هەیە، بەڵام لەلای مرۆزێک، ئەبسورد لە پەیوەندی نێوان مرۆڤ و دەسەڵاتە باڵاکانەوە سەرهەڵنادات، بەڵکو لە سەرووی هەموویانەوە لە پەیوەندی نێوان کەسەکانەوە سەرهەڵدەدات ، بەشێوەیەکی سەرەکی باس لە پچڕانی پەیوەندی مرۆڤ لەگەڵ ئەو کۆمەڵگایەی کە تێیدا دەژی دەکات، مرۆزێک بۆ ڕەخنەگرتن لە سیاسەت، گرۆتێسک و ئیرۆنی بەکاردەهێنێت. ئەمانە تایبەتمەندی شانۆنامە بێماناکانی دیکەی ئەوروپای ڕۆژهەڵاتن، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە ماوەی ساڵانی شەستەکاندا نووسراون، کە لەلایەن بینەرانی هەردوو ئەوروپای ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتەوە پێشوازییەکی زۆریان لێکرا.

تەواو
بۆ خوێندنەوەی کۆی هەر سێ بەشەکە بە فۆرماتی پ د ف کلیکی ئێرەبکەن..
——————————

پەراوێزی بەشی سێ..

(١٦) ئالیگۆری (Allegory) شێوازی گێڕانەوەی چیرۆکە، ئوبێکتەکان، کارەکتەرەکان، شوێنەکان یان ڕووداوەکان یان شتەکان هێمان بۆ شتیكی تر، بۆ گەیاندنی مانایەکی قووڵتر. ئەوەی کە نمایشەکە دەیڵیت زۆر زیاترە لە چیرۆک و ڕووداوەکانی نمایشەکەی بینیوتە. هەروەها زۆرجار کارەکتەر و دۆخەکان نوێنەرایەتی بیرۆکە، ئەخلاق یان کێشە کۆمەڵایەتییەکان دەکەن پەیوەندی بە پرسە ئەخلاقی، سیاسی، یان فەلسەفییەکانەوە هەیە
نموونە چیرۆکێک دەربارەی ئاژەڵەکان لە ڕاستیدا دەتوانێت دەربارەی مرۆڤ و سیاسەت بێت، گەشتێک دەتوانێت هێمای ژیانی مرۆڤ بێت.
مانای دووسەری: هەر چیرۆکێکی ئالیگۆری دوو ئاستی مانای هەیە:
ــ یەکەم مانای ڕووکەش: ئەو چیرۆکە سادەیەی کە دەیبیستین یان دەیخوێنینەوە.
ــ دووەم مانای شاراوە: ئەو پەیامە بنەڕەتییەی کە نووسەر دەیەوێت بیگەیەنێت.
بۆنموونە: چیرۆکی کێڵگەی ئاژەڵان ـ ی جۆرج ئۆرێڵ لە ڕووکەشدا چیرۆکی کۆمەڵێک ئاژەڵی کێڵگەیە، بەڵام لە ڕاستیدا ئالیگۆرییەکە بۆ ڕەخنەگرتن لە شۆڕشی ڕووسیا و دیکتاتۆرییەت.
ئەشکەوتەکەی ئەفلاتوون: چیرۆکی زیندانییەکانی ناو ئەشکەوتێکە کە تەنها سێبەر دەبینن، بەڵام مەبەستی فەلسەفی لێی گەڕانە بەدوای ڕاستی و زانیاریدا.
(١٧) کۆنفۆڕمیزم konformizam : گونجاندنی بیر و ڕەفتار لەبەر خاتری خەڵک، کە بە هەرنرخێک بێت لەگەڵ زۆرینەی خەڵک و کۆمەڵگەدا خۆی بگونجیت. ئەگەر هەموو کەسێک لە گروپێکدا دەست بکات بە وتنی هەمان شت و تۆش هەمان شت بیڵێیت تەنها بۆ ئەوەی لەگەڵیدا بگونجێت، تەنانەت ئەگەر بەڕاستی هاوڕا نەبیت – ئەوا ئەوە کۆنفۆڕمیزمە.
(١٨) شانۆنامەی کەرکەدەن لە نووسینی ئۆژین یونیسکۆ، ئەم دەقە وەرگێراوەتە سەر زمانی کوردی و دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی سەردم چاپی کردووە. لە شانۆنامەکەدا خەڵکی شارێک یەکە یەکە دەگۆڕدرێن بە کەرکەدەن، سەرەتا هەمووان پیان وایە سەیر و ترسناکە، بەڵام دوای ماوەیەک، خەڵکی زیاتر و زیاتر ئەم گۆڕانکارییە قبوڵ دەکەن پێی ڕادێن خۆیان دەگۆڕن.
١٩) دەتوانین بەراوردێک لە نێوان سلاڤومێر مرۆژێک و ئوژین یۆنیسکۆ بکەین.
لە بەرهەمەکانی یۆنیسکۆ:
ــ کێشەکان لە ناو خەڵکەکەوە دێت.
ــ کەسایەتییەکان خۆیان بێ بیرکردنەوە شوێن کۆمەڵگە دەکەون.
ــ بۆیە کۆنفۆڕمیزم (konformizam) دەکەن و وەک یەک دەبن. خۆیان دەگونجێن. ئەمە وایان لێدەکات ئاستی مرۆڤایەتییان نزم ببێت. واتە خەڵک خۆیان خۆیان دەگۆڕن بۆ ئەوەی لەگەڵ زۆرینە بگونجن.
بەڵام لە بەرهەمەکانی مرۆژێکدا کارەکە جۆرێکی ترە.
ــ کێشەکان لە سیستەم و کۆمەڵگەوە دێت.
ــ کەسایەتییەکان دەتەوێت شتێک بکەن یان بیر بکەن، بەڵام کۆمەڵگە و دەسەڵات ڕێگایان لێدەگرێت، واتە: خەڵک دەیانەوێت ئازاد بن، بەڵام کۆمەڵگە ڕێگا نادات.
یۆنسکۆ: خەڵک خۆیان شوێن زۆرینە دەکەون.
مرۆژێک: کۆمەڵگە خەڵک ناچار دەکات.
(٢٠) جیاوازی، مرۆژک لەگەڵ بێکت و یۆنسکۆ لە ڕووی شانۆییەوە
مرۆژک:
ــ دیالۆگ و وشەکان لە هەمووی گرنگترن.
ــ بیرۆکە و پەیامەکان زیاتر لە ڕێگەی ئەوەی کارەکتەرەکان دەیڵێن دێت
بێکت و مرۆژێک:
ــ شانۆ و جوڵە و فۆڕمی شانۆیی زۆر گرنگە.
ـ جوڵەکان، بێدەنگی، سینۆگرافی (شانۆکە چۆن دەردەکەوێت)، ڕووناکی و دەنگ و زمانی جەستەی ئەکتەرەکان، جوڵەی سادە و بێدەنگی هێندەی دیالۆژەکان گرنگن.

ئەو ژنەی ئازاری شەرمەزار کردو ژیانی ژیاندەوە‌

بۆ جوانبینی خانمێکی تر، قەڵەمم ڕاسپارد وەکو خۆی بینووسێتەوەو پێناسەی بکات، ئەو خانمە هێندە پڕە لە وشە هیچ تاڤگەیەک بەری پێ ناگرێت.

ئەو ! زمانی ئازارەکانی ژنبوونە، کانیی میهرەبانییەو چیرۆکێکە ڕاستەقینە، ڕۆمانێکە پڕە لە پەندو واقعییەت و ڕاستگۆیی و مرۆڤدۆستیی و خۆبوون، چەند لێی بخوێنیتەوە هێندە چێژی لێ وەردەگری،
وشەو قسەو دێڕو دەربڕینی، چەشنی نمەی بارانەو گوڵ ئەڕوێنێ، ڕۆح ئاسوودەو ویژدان زیندوو ئەهێڵێتەوە.

ئەو( با)یەکە بەنێو دارستانێکی پڕ نهێنیدا گوزەر دەکات، کاتێک دەجوڵێت، وەک گەڵا وشکەکانی پایز وشە ئەوەرێنێ و ئازار لەگۆڕ دەنێ.

کەم ئەدوێ و زۆر دەبیستێ، کاتێک دەست بۆ قەڵەم دەبات، ئاسمان لە بەردەم مەزنیی دەربڕینی بێدەنگ دەبێ، ‌ئەستێرەکان چاوکراوەتر دەبن.

کاتێک قەڵەم دەگرێ، شوێنێک ناهێڵێتەوە لە بۆشاییدا،
ڕۆح بە بەر هەموو وشەکان دەکات و، دێڕەکانی ئاوێنە ئاسا مرۆڤایەتیی نیشاندەدەن.
نەرم دێتە گۆ، بەڵام توند ئەیپێکێ،
هەر شیعرێکی! برینێکی سەر جەستەی و تاڵیی ژیان و ژنبوونییەتی، خەم هەمووکات وەک مناڵێکی لاسار بەرۆکی گرتووەو گیرۆدەی دەستی واقعێکی تاڵی کردووە.
ئەو بۆ داهێنان و جوانیی دروستبووە، هیچکات ڕادەستی دۆڕانی گەمەی ڕۆژگار نابێت،
چانسی ژنێتیی ئەو، قەڵەمە پڕ بڕشتەکەیەتی کە بیرو ڕۆح و ڕووانینی وێنا دەکات و بووەتە گەوهەری گەردنی ناسکی.

گەرچی میهرەبان لاوەو خاوەنی هیچ کتێبێکی چاپکراو نییە، بەڵام بەرینیی هزرو حەوسەڵەی قەڵەم و جوانیی نووسینی و مەودای ڕۆشنبیرییەتی تا کەشکەلانی فەلەک باڵایە، گەردوون ئەم بەهرە نایاب و سروشتییەی بە شایستە زانیوە.

جۆرێک دەنووسێ، تامت پێدەبەخشێ و تێربوونت لێ دەسێنێ، ئیشتیهای چاوەڕوانیت دەکاتەوە، تا تامەزرۆی دەقە شاراوەو پەنهانەکان بین،
ئازار ئەوی کردووەتە قەڵا،
بە وشەکانی تابلۆی دونیایەکی جوان دەکێشێت و بە دێڕەکانی دونیایەکی تاریک ڕووناک دەکاتەوە.

هاوڕێ و هاودەمی، کتێب و پێنووس و تێنووسەکەیەتی
ئەو دەزانێ چۆن هاوارو ئازار لە تێنووسێکدا بەبێدەنگیی بنووسێتەوەو، بۆ باسکردنی ڕازەکان متمانە بە پێنووس بکات و، بۆ بێباکبوون لە تێرکردنی هزریش کتێب بکاتە هاوڕێی هەمیشەیی.

میهرەبان بەڕادەیەک هۆگری مرۆڤدۆستییە، پێیوایە تاکە عیبادەتە کە پێویستە هەموو مرۆڤەکان پەسەندی بکەن، ئایینی ئەو مرۆڤایەتی و عیبادەتیشی پەیڕەوکردنییەتی.

بۆ سەلماندنی ئەم جوانییانەی (میهرەبان ساڵەیی) نموونەیەکی شیعریی ئەوم بە ناوی ( با ئیدی بزانی کێم)م هەڵبژاردووەو بەوردیی شیکردنەوەم بۆ کردووە..

لەژێر باری خەما بوونییەتی خۆی بە پیتەکان ئەسپێرێ و هەر ئازارێکی لە وشەیەکدا دەردەبڕێت، ئەو خۆی دەناسێ کە کێیە، بەڵام لەگەڵ ئەو کاڵفامەدا دەئاخڤێ، کە سنووری جوانیی و جیاوازییەکانی بەزاندووەو پیرۆزییەکانی ڕەتکردووەتەوە.
ئەو پێنووسی کردووەتە سەلمێنەری بەهای کەسێتیی خۆی و، بەرامبەری کە ناحاڵییەکە، پێ ئەشکێنێت.
میهرەبان دەروونی خۆی خەمناکانە دەکاتەوەو لێزانانە دێڕە قووڵەکان بۆ گوزارشتکردن لە گلەیی و توڕەبوونەکانی دەنووسێتەوە، جوانیی ئەو لە چۆنییەتی دەربڕینەکانییەتی، کە ژیرانە ناخی هەڵەڕێژێ و هێمنانە بەرامبەرەکەی سەرکۆنە ئەکات.

میهرەبان پێیوایە بەڕادەیەک شکاوە، هەمووجارێک گۆڕەشار دراوە بۆ ئەوەی فەرامۆشبکرێ و بەو ئازارەوە بتلێتەوە تا ئاستی لەناوچوون و چوونە ژێر خاک.

لەبەر ئەوەی کاڵفام بوویت،
کوفری بەراوردەکانت کردو
منت گۆڕەشاردا

ئەم خانمە شاعیرە جۆرێک ڕۆحی ئازاردراوەو شکێندراو تا ئاستی وردوخاشبوون، قسەکانی ئاراستەی ئەو کەسە دەکات کە نەیتوانیوە میهرەبانی و هەقی ژنێتیی پێ بدات و پیاوانە مامەڵەی لەگەڵدا بکات، موتڵەقانە دێتە قسەو ئۆقرەی نامێنێ، بێمنەتانە بڕیار دەدات لەوەی که چیتر نابێتەوە بەو مرۆڤەی پێشووتر هەبووەو، هەرگیز جارێکی تر دەستی تەڕی پڕ ئەوینی ئەمی بەرناکەوێت، کاتێک دەڵێت (کاسەی سەرم کوڵا) مەبەستی لەو ئازارەیە کە چەشتوویەتی بەهۆی نەبینین و نەخوێندنەوەی هێزو خۆڕاگریی و، بێڕێزیکردن بە نرخی مرۆڤبوونییەوە، هۆش و بیرو عەقڵی لە تێنەگەیشتنی بەرامبەر لە ئاستی، وەڕسبووە.
دەڵێ: حەسرەتی خۆشەویستیم بەهۆی قەدرنەزانینمەوە پووکایەوە، هەڵکردنی میهرەبان لەگەڵ ئازارو بێباکییەکان وایکردووە گەردوون هەستی پێبکات و لێی حاڵیبێت، وایکردووە ئاسمان کە زۆر بەرینە، سەبری ئەو کارەساتە پڕ لە تراژیدیایانەی نەمێنێ و تووشی ڕامان و بێهیوایی ببێ، دەڵێ:ئاسمان و گەردوون لێم گەیشتن کەچی تۆ هەر تێنەگەیشتی.
ئەپرسێ تۆ ئەزانی بەم ناحاڵیبوونەت چیت کرد ؟ مەبەستی هەڵەو دڵشکان و ئازارو خەمەکانییەتی کە پێیداوە.
چیشت نەکرد؟ مەبەستی پاساو هێنانەوەو باشکردنی دڵی بوو بەرامبەر کارەکانی بەڵام نەیکرد، لەکاتێکا ئەبوو دڵی چاک بکاتەوەو وەڵامی بۆی هەبووایە بەڵام نەیبوو، نەیکرد.

نابمەوە خۆم و، نامبینیتەوە چیتر نزیکت بم
کاسەی سەرم کوڵا هێندە بڵێم لاواز نیم
تاسەی ئەوینم پژا، ئەوەندە بڵێم نرخم بزانە
گەردوون جوڵەی گۆڕا لە بێ مەیلیت
ئاسمان دۆش داماو تاقەتی چوو
لێ تۆ هەر حاڵی نەبوویت
تۆ ئەزانی چیت کردو
ئەشزانی چیت نەکرد؟

میهرەبان دڵی بە عەقڵێکی تەپیو شکێندراوە، لە لۆمکردن هێندە لێزانانە ئەنووسێ، ئاگری دڵی بە دەربڕینی وشەی قووڵ نەبێ دانامرکێتەوە، لۆمەی ئەوە دەکات کە میهرەبانیی چەندە جوان و پێویستە، بە دڕندەیی وەڵامی دراوەتەوەو مامەڵەی لەگەڵدا کراوە،
هەست بە گاڵتەجاڕی و، سۆزیش بە شێتیی لێکداوەتەوە، بەهۆی ئەم جۆرە ڕەوتارانەوە هەزار خەونی سەوزی ژنبوونی لەگۆڕناوە،
لەبەرئـەوەی هێمایە بۆ ژیانەوەو جوانی و، ئاماژەیە بۆ گەشەکردن و باڵایی، بۆیە لەگەڵ خەوندا وشەی (سەوز)ی بۆ هیواو ئاواتە ڕەنگاوڕەنگەکانی بەکارهێناوە.
ئەمە لێکدانەوەی کۆمەڵێ خووی بەرزو پەسەندە کە پێچەوانەکەی کراوە بە کردار،
ئەمەیە وایکردووە هەرگیز نەبێتەوە بەو مرۆڤە زیندووەی کە دەمێکە بە دەستی هەستکوژێک شەهید بووەو، دڵنیایدەکاتەوە لەوەی نابێتە ئەوەی پێشووتر متمانەی پێکردووەو پێیدەڵێ خۆشەویستیت بەسەرچوو، کۆتاییهات.
بۆ ئەمەش ئەو پەندەی هێناوەتەوە کە دەڵێ: (کنگرو ماست لە وادەی خۆی) مەبەستی لەوەیە هەموو شتێک لە کاتی خۆی پێویستە بکرێت، نەک بیرلێکردنەوەی لە کاتێکی هەڵەو بێ بەهادا.
میهرەبان لێرەدا مەرگی سۆزو ئەوینێک ڕادەگەیەنێت کە بە هەڵە هەڵیبژاردووە، ئازادبوون و سەبەخۆیی خۆی وەردەگرێت لەو ئەوینەی کە ببووە شکست بۆ خەونەکانی.

بەراوردی میهرەبانی بە دڕندەیی و
هەست بە گاڵتەجاڕی و
سۆز بە شێتی کردو
هەزار خەونی سەوزمت زیندە بەچاڵ کرد
نابمەوە خۆم و نابیتەوە ئەوەی هەبووی لەژیانم
ئەوینت گوزەشت
وەک ئەوەی ئەڵێن کەنگرو ماست لەوادەی خۆی.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ڕەنگین مەلا سەمەد
نووسەر و ڕۆژنامەنووس

كۆبوونەوەی نێوان شی جینپینگ،سەرۆكی چین و چێنگ لی ون، سەرۆكی ئۆپۆزسیۆنی تایوان-“كوومیتانگ”،زیاتر لە پەیوەندییەكی هێماداری نێوان دوو هێزی سیاسی مێژوویی ساتێكی ستراتیژییە كە تێیدا پەكین بە ڕوونی و متمانەوە دیدگای درێژخایەنی خۆی بۆ پەیوەندییەكانی نێوان گەرووەكان تایوان – چین خستەڕوو. لێدوانەكانی شی لە كاتی كۆبوونەوەكەدا تەنیا زمانی دیپلۆماسی نەبوو،بەڵكو ناسنامەی نەتەوەیی و گۆڕانكاری جیهانی بە چوارچێوەیەكی ستراتیژی یەكگرتوو دەبەستێتەوە،لە گوتاری شی جینپینگدا چەمكی “گەنجبوونەوەی گەورەی نەتەوەی چین” هەیە. شی بە جەختكردنەوە لەوەی كە ئەم پرۆسەیە “ناگۆڕێت” بەبێ گوێدانە گۆڕانكارییەكانی دیمەنی نێودەوڵەتی، پرسی تایوانی لە ناكۆكییەكی سیاسییەوە بەرزكردەوە بۆ بابەتی حەتمییەتی مێژوویی لەم چوارچێوەیەدا، تایوان بەشێكی دانەبڕاوە لە بوژانەوەی شارستانییەتی فراوانتری چین،یەكگرتنەوە وەك ئامانجێكی كورتخایەن مامەڵەی لەگەڵدا ناكرێت، بەڵكو وەك ئەركێكی درێژخایەن كە لە سەرهەڵدانی چین وەك زلهێزێكی جیهانیدا چەسپاوە،وەسفكردنی گەشەسەندنی یەكگرتن لە نێوان هەردوو دیوی گەرووەكە. لەبری ئەوەی یەكگرتنەوە وەك دەرئەنجامێكی كێبڕكێكار یان نادیار وێنا بكرێت، وەك پرۆسەیەكی سروشتی و نەبڕاوە بەهۆی كولتووری هاوبەش و وابەستەیی ئابووری و پەیوەندییە مێژووییەكانەوە دەجووڵێت. پەكین بە بنیاتنانی ئەم هەستە حەتمییە، هەوڵدەدات تێڕوانینەكان دابڕێژێتەوە،چ لە ئاستی ناوخۆیی و چ لە ئاستی نێودەوڵەتیدا – بەجۆرێك كە یەكگرتنەوە نەك هەر خوازراو بەڵكو شتێكی حەتمی دەربكەوێت،جەختكردنەوەی شی لەسەر ناسنامەی هاوبەش زیاتر ئەم گێڕانەوەیە بەهێز دەكات، بە وەسفكردنی خەڵكی هەردوو دیوی گەرووەكە- تایوان – چین وەك “یەك خێزان”، بەردەوامی كولتووری و مێژوویی وەك بناغەیەك بۆ یەكێتی سیاسی ئەمە ئامرازێكی ستراتیژییە كە ئامانجی بەرپەرچدانەوەی ئەو هەوڵانەیە كە پەرە بە دابەشبوون یان ناسنامەی جیابوونەوەی تایوان لە چین دەدەن. لە چوارچێوەی كێبڕكێی ئایدیۆلۆژی جیهانی ئەمڕۆدا، كە زۆرجار سیاسەتی ناسنامە ڕۆڵێكی سەرەكی دەگێڕێت، ئەم چوارچێوەدانانە ڕێبازی چین وەك ئەوەی كە ڕەگ و ڕیشەی لە یەكێتی و میرات و داهاتووی بەكۆمەڵدا هەیە،دادەنێت،لە كۆبوونەوەكەدا شی بە گرنگی دان بە كۆدەنگی ساڵی 1992 وەك بنەمایەكی سیاسی بە دووپاتكردنەوەی ئەم بنەمایە بە ڕوونی ئەو سنوورانە دیاری دەكات كە دیالۆگ لە چوارچێوەیاندا ڕووبدات. ئەمەش ڕەنگدانەوەی نەخشێكی فراوانترە لە ستراتیژی چینیدا: بڕیاری پەیوەندیكردن لەگەڵ” كوومیتانگ” نەك هێزەكانی داكۆكی لە “سەربەخۆیی تایوان”- ڕێبازێكی هەڵبژێردراو و پراگماتیك بۆ دیپلۆماسی نیشان دەدات. ئەو ئەكتەرانە بەهێز دەكات كە ئامادەن لە چوارچێوەی یەك چیندا كاربكەن لە هەمان كاتدا ئەو كەسانە پەراوێز دەخات كە تەحەدای دەكەن،لە لایەكی دیكەوە لێدوانەكانی چێنگ لی-ون ڕەهەندێكی تەواوكەری گرنگ دەخەنە ڕوو. بانگەوازەكەی بۆ “چارەسەرێكی سیستماتیكی بۆ ڕێگریكردن و دووركەوتنەوە لە شەڕ” و كردنی گەرووی تایوان بە “مۆدێلێك بۆ چارەسەركردنی ئاشتیانەی ململانێكان” لە نزیكەوە هاوتەریبە لەگەڵ گێڕانەوەی پەسەندكراوی پەكین بۆ گەشەپێدانی ئاشتیانە. چێنگ لی-ون زیاتر لەوە وتی:ناتوانین ڕێگە بدەین تایوان و گەرووی تایوان ببنە گۆڕەپانی شەڕ وەك ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست،ئەمە هەڵبژاردنە لە نێوان ئاشتی و شەڕدا”، چێنگ بە دووپاتكردنەوەی پشتگیری لە كۆدەنگی “یەك چین”ی ساڵی 1992 و دژایەتیكردنی ڕوونی بۆ سەربەخۆیی تایوان، بە شێوەیەكی كاریگەر كوۆمینتانگ لە چوارچێوەی سیاسی قبوڵكراوی پەكیندا دادەنێت. ئەمە لە ڕووی ستراتیژییەوە ئەوە نیشان دەدات كە هێزێك لە ناو تایواندا هەن كە ئامادەن لە ژێر بنەمای یەك چیندا بە شێوەیەكی بنیاتنەر بەشداری بكەن، ئەمەش ستراتیژی بەشداریكردنی هەڵبژێردراوی چین بەهێز دەكات،لە ڕوانگەیەكی ستراتیژییەوە، كۆبوونەوەی شی-چێنگ ڕێبازی دوو ڕێڕەوی چین دەخاتە ڕوو كە بریتییە لە تێكەڵكردنی بەشداریكردنی ئاشتیانە لەگەڵ ڕێگرییەكی پتەو. لە كاتێكدا پەكین بەردەوامە لە پەرەپێدانی توانا سەربازییەكانی و ئاماژەیە بۆ ئیرادەی خۆی، لە هەمان كاتدا پەرە بە گفتوگۆ و یەكگرتنی ئابووری دەدات. بانگەوازی شی بۆ باشتركردنی خۆشگوزەرانی خەڵكی هەردوو دیوی گەرووەكە”تایوان – چین” و فراوانكردنی دەرفەتەكان- بەتایبەتی بۆ گەنجانی تایوان- جەخت لەسەر گرنگی هێزی نەرم لە ستراتیژی چین دەكاتەوە. ئەم تێكەڵە ئامێرە ڕەق و نەرمە ڕەنگدانەوەی تێگەیشتنێكی ئاڵۆزە لە دەوڵەتسازی مۆدێرن، كە كاریگەری لە ڕێگەی چەندین كەناڵەوە لە یەك كاتدا بەكاردەهێنرێت،لە چوارچێوەی فراوانتری سیاسەتی جیهانیدا، لێدوانەكانی شی پەیامێكی ڕوونیشیان هەیە سەبارەت بە بەشداریكردنی دەرەكی. بە ڕاگەیاندنی ئەوەی كە داهاتووی پەیوەندییەكانی نێوان گەرووەكان دەبێ “لە دەستی گەلی چیندا” بمێنێتەوە، هەڵوێستی درێژخایەنی چینی دووپاتكردەوە كە پرسی تایوان پرسێكی ناوخۆییە. ئەم هەڵوێستە بە تایبەتی لە نێوان چڕبوونەوەی كێبڕكێی نێوان چین و ئەمەریكادا گرنگە. لەگەڵ قووڵبوونەوەی ڕكابەرییە جیۆپۆلیتیكییەكان، تایوان بووەتە خاڵی سەرەكی گرژی ستراتیژی. بۆیە پەیامی شی تەنها ئاراستەی تایوان نییە بەڵكو ئاراستەی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش دەكات، چین بەدوای چارەسەركردندا دەگەڕێت لە ڕێگەی داینامیكی ناوخۆییەوە نەك دەستوەردانی دەرەكی،جگە لەوەش دیدگای شی لەگەڵ سروشتی پەرەسەندنی سیستەمی نێودەوڵەتیدا هاوتەریبە. لە سەردەمێكدا كە زیاتر بە فرە جەمسەری و وابەستەیی ئابووری و گۆڕانی هاوسەنگی هێز پێناسە دەكرێت، چین خۆی وەك هێزێكی سەقامگیركەر كە بانگەشە بۆ گەشەپێدانی ئاشتیانە دەكات، جێگیر دەكات. پەكین بە جەختكردنەوە لەسەر گفتوگۆ و هاوكاری و خۆشگوزەرانی هاوبەش، بەدیلێك بۆ گێڕانەوەی ململانێ-بزوێنەر دەخاتە ڕوو. پرسی تایوان، لەم چوارچێوەیەدا، دەبێتە كەیسێكی تاقیكردنەوە بۆ ئەوەی كە ئایا دەتوانرێت ناكۆكییە جیۆپۆلیتیكییە گەورەكان لە ڕێگەی ستراتیژی درێژخایەنەوە بەڕێوەببرێن نەك ڕووبەڕووبوونەوەی دەستبەجێ،دیداری نێوان شی جینپینگ و چێنگ لی ون وەك ڕووداوێكی ستراتیژی كاریگەرییەكی دوور مەودای هەیە. ڕێبازی چین بۆ پرسی تایوان لەخۆدەگرێت: لە بنەڕەتدا نەگۆڕ، لە تاكتیكدا نەرم و نیان و لە گێڕانەوەی حەتمییەتی مێژووییدا زەمینەسازی كراوە. شی لە ڕێگەی زمانی “ناسنامەی هاوبەش” و “گەنجبوونەوەی نیشتمانی”، وتی: یەكگرتنەوەی ئاشتیانە نەك هەر مومكینە بەڵكو لەگەڵ ڕێڕەوی فراوانتری سەرهەڵدانی چین هاوتەریبە. ئایا ئەم دیدگایە بەدی دێت یان نا، بەندە بە یارییەكی ئاڵۆزی داینامیكی ناوخۆیی، پێشهاتە ناوچەییەكان و گۆڕانكارییەكانی دەسەڵاتی جیهانی- بەڵام ئاراستەی ستراتیژی پەكین ڕوونە، یەكگرتووە و ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە تێگەیشتنی لە مێژوو و داهاتوودا هەیە.

كۆمەڵگەی كوردی ( مەبەستم باشوورە) پڕە لەو نەریتە دۆگما و خیڵەكی و میللی و دواكەوتووانەی مایەی ئازارێكی قووڵن بۆ مرۆڤ و وێرای ئەو هەموو بە ناو ژیاریبوونە و پێشكەوتن و كرانەوە هزرییە، لە ڕێگەی پێشكەوتنە ژیاریی و زانستییەكانی سەردەم، كەچی بە داخەوە ئەو نەریتانە هەر وەك خۆیان ماونەتەوە. یەكێكیش لە بێ ماناترین و پڕ ئازارترین ئەو نەریتانە، چوونە نێو ژیانی تایبەتی كەسەكانە و پرسیاركردنە لە بارەی دۆخی كۆمەڵایەتی و ژینگەی كەسی و خێزانی و پیشە و داهات و پەیوەندی كۆمەڵایەتی و ئایدیای سیاسی و چەندانی تر. من بە سرووشت، كەسێكی گۆشەگیر و تەنیام و حەزم لە تەنهاییە و ئەم خووەش لە منداڵییەوە بۆم دروست بووە، ئیدی بە ئێستاشەوە زۆر ئارەزووی تێكەڵبوون و چوونە نێو بازنەی كۆمەڵایەتی و گەڕان و دەرچوون و ژیانی ڕووكەشیانە ناكەم، بە تایبەتیش كە خۆم هێشتا نەچوومەتە نێو قەفەزی ژەنگاوییەوە (وەك ئەوەی ڕۆژانەپێم دەگوترێت) هێشتا هەر سینگڵم، بۆیە نزیكترین هاودەم لە ڕوحم كتێب و خوێنەوەیە. ئەو كاتانەشی دەمەوێت كەشێك بگۆڕم، پیاسەیەكی تەنیای شار دەكەم . بە تەنها پیاسە كردن بۆمن، هەمان دنیای نێوكتێب و خوێندنەوەیە، چونكە سات وا بووە، بە ڕێگەوە بیرۆكەی وتارێكم بۆ هاتووە، دیاردە و باسێكم بیر هاتۆتەوە، سەرنجم لە ژینگە و ڕەفتاری مرۆڤەكان داوە. لە تەنهاییدا، مرۆڤ تەنها نییە وەك ئەوەی كۆمەڵگەی ئێمە تێی گەیشتووە، بەڵكو سەرێكە و هەزار سەودای هەیە. پەشێوی مەزن لەم ڕووەوە شیعرێكی جوانی هەیە و دەڵێت:
كە من بێ دەنگم تۆ مەمدوێنە
تا میوەی داری سەرم پێ ڕانەگا
چڵی زمانم ڕامەوەشێنە
كە من بێ دەنگم وامەزانە دەست بە تاڵم
لە ناوەوە وەك بەدالەی تەلەفۆنم
لە هەزار لاوە سەرقاڵم
پیاسەكردن بە تەنها لە كۆمەڵگەی ئێمە، بە جۆرێك لەنامۆیی كۆمەڵایەتی و نا ئاساییبوون لێك دەدرێتەوە. گەر تۆ تەنها بیت، خەڵك لە خەیاڵی خۆی بیری بۆ ئەوە دەچێت، كە تۆ شێتی یان عاشق ! بۆیە كاتێ بە لاتدا ڕەت دەبن، بە چاوێكی نامۆ و بە سەرنجەوە تەماشات دەكەن. زۆرجار لەكەشی باراناوییدا، ئەو دەمەی دڵۆپە بارانەكە وەستاوە، من چەترەكەم هەڵداوە، كەسانێك پێیان گوتوم( بۆچی چەترەكەت هەڵداوە خۆ باران نابارێت مامۆستا) وەك ئەوەی من نەزانم باران وەستاوە ! بەڵام ئەم كەش وكاتە خۆشترین هەست وچێژ بە من دەدات. من كاتێ بە تەنها دەبم و بە كوچە و كۆڵانەكانی شار و لێوارە جوان و دڵگیرەكانی خەرەند دەسووڕێمەوە، دەچمە نێو جیهانە تایبەتی و كەسیەكەی خۆمەوە كە نە كەس هەستی پێ دەكات، نە كەسیش پەی پێ دەبات جگە لە خۆم، بەڵام وێرای هەموو ئەم هەستە تەژی لە چبَژو بیركردنەوانەش، بە داخەوە لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، تەنیا بوون، یان نەچوونە نێو ژیانی هاوسەرگیرییەوە، هەمیشە لەكەیەكە بە تەوێڵتەوە، بۆیە كە بە تەنیا دەگەڕێیت، كەسانێك وەك شێت، یان عاشق سەیرت دەكەن، ڕەنگە من عاشق بم بەڵام شێت نیم، چونكە دەشێ مرۆڤ عاشقی كتێب، نیشتمان، سرووشت، تەنهایی، ژن بێت. ئەمانە بەشێكن لە تایبەتمەندی و ژیانی مرۆڤەكان و نابێ كەسەكان بڕوایان وابێت دەبێ هەمووان هەر لەگەڵ عامێ بچینە شامێ، كە من خۆم هەرگیز وانەبوومە و واش نیمەو هەمیشە دژی ئەو قسە بێ مانایەش دەبم. بێگومان من لە شارێك دەژیم، بە خۆشحاڵی و سەربەرزییەوە دەڵێم شاری ئەدەب و ڕۆشنبیرییە، بەدەگمەن ڕووداوێك، تاوانێك، لادانێك و دیاردەیەكی نەشیاوی كۆمەڵایەتی و پەروەردەیی لێ ڕوو دەدات، من مەبەست ئەوە نییە، بەڵكو دەبێ ئێمە وشیاربینەوە لەوەی كە مرۆڤەكان ناشێ هەموویان وەك یەك بن. مەرج نییە ئەوەی تەنها بێت، ئیدی دەبێ بە چاوێكی نامۆ سەیر بكرێت و فڕێ بدرێتە دەرەوەی بازنە كۆمەڵایەتییەكە، بە پێچەوانەوە ژیانی مرۆڤەكان، پەیوەندی بەخۆیانەوە هەیە، چۆن دەژین و چی دەكەن، ڕێ پێدراوە تا ئەو ئەندازەیەی تۆ شوناس و ئازادی بەرانبەرەكەت پێشێل ناكەیت و ناسڕیتەوە، بۆیە دەبێ مرۆڤەكانمان بوێت وەك ئەوەی كە هەنە، نەك وەك ئەوەی كە ئێمە دەمانەوێت، بەداخەوە ئەمەش پەیوەندی بە ناهوشیاری كۆمەڵگەوە هەیە و هەموو ناهوشیاریەكیش لە غیابی كتێبەوە دروست دەبێت !

سەرنج: لەگەڵ ئەوپەڕی ڕێزم بۆ مرۆڤە بەخشراوەكان، كە من ڕێزێكی بێ پایانیان لێ دەگرم، مەبەست لە شێت توانج و شكانەوە نییە، بەڵكو ئەو ڕوانینە خێڵەكی و میللیەیە كە مرۆڤەكان هەیانە، چونكە وا دەزانن گەر كەسێك بەتەنها سوڕایەوە، ئیدی ئەوە تەواو نییە.

سەدیق سەعید ڕواندزی

مێژووی مرۆڤایەتی لە بنەڕەتدا تۆماری گەڕانە بەدوای ڕاستی و ململانێیە لە نێوان ڕەسەنایەتی و گومڕاییدا، لەم نێوەندەدا پەیامی ئاسمانی وەک چرایەکی هەمیشەیی هاتووە بۆ ئەوەی مرۆڤ لە تاریکییەکانی نەزانی و وڕێنە ڕزگار بکات و بیگەڕێنێتەوە بۆ ئەو سەرچاوە پاکەی کە لێیەوە هاتووە. کاتێک باس لە مێژووی پەیامبەران دەکەین، دەبێت ئەو ڕاستییە درک پێ بکەین کە پرۆسەی هەڵبژاردنی پەیامبەر کارێکی ڕێکەوت نەبووە، بەڵکو حیکمەتێکی باڵای لەپشت بووە ،کە پەیوەندی بە کرۆکی پاکی و ڕەسەنایەتییەوە هەیە. کاتێک بە شێوەیەکی ژیربێژانە سەیری مێژوو دەکەین، دەبینین پەیامی ئاسمانی لەبنەڕەتدا بۆ ئەوە هاتووە، هەتا پاکترین و بەسەلیقەترین کەسایەتی لە ناو مرۆڤایەتیدا هەڵبژێرێت، کەسێک کە نەک هەر لە ڕووی ڕەوشتەوە، بەڵکو لە ڕووی بنەچە و ڕەچەڵەکیشەوە نوێنەرایەتی ئەو هێڵە ڕاستەقینەیە بکات کە بەرەو یەکتاپەرستی دەچێت. مەحاڵە لە ڕووی مێژوویی و گەردوونییەوە، پەیامبەرێک لە ناو دەستەو تاقمێکدا ، هەڵبژێرێت کە خودی پەیامە ئاسمانییەکە بە خراپ و نەشیاو باسی ڕەسەنیانی کردبێت، یان مێژوویەکی لێڵیان لە بێبڕوایی و دووڕووییدا هەبێت. ئەمە تێگەیشتنێکی قووڵمان پێ دەبەخشێت کە پەیامبەران هەمیشە وەک ئەمانەتێکی پاک لە ناو ژینگەیەکدا دانراون بۆ ئەوەی ڕاستییەکان بە نزیک و دووری خۆیان ڕابگەیەنن و ئەو پەردەیە لابدەن کە لەسەر بنەچەی مرۆڤ دروست کراوە. ئەرکی سەرەکی پەیامبەران ئەوە بووە کە خەڵکی لەو تاریکییە چڕەی گومڕایی دەربهێنن و بییانگەڕێننەوە سەر ئەو ڕێبازە ڕاستەی کە باوباپیرانی یەکتاپەرستی لەسەری بوون، چونکە مرۆڤایەتی لە هەندێک وێستگەی مێژووییدا تووشی لادان بووە و ڕەچەڵەکی ڕاستەقینەی خۆی و پەیامی یەکتاپەرستیی لێ تێکچووە. لێرەوەیە کە دەبینین پەیامبەران هەمیشە لە هەوڵێکی بەردەوامدا بوون بۆ ڕاستکردنەوەی ئەو تێگەیشتنە چەوتانەی کە لە ناو کۆمەڵگەدا بڵاو بووبوونەوە، هەرچەندە پێشوەختە دەیانزانی، کە هەندێک لەو کۆمەڵگانە بەهۆی کەللەڕەقی و دەمارگیرییەوە تەقەلا لەگەڵیاندا بێ ئەنجام دەبێت. مێژووی ڕاستەقینەی پەیامبەران پێمان دەڵێت، کە ئەوان هەمیشە نوێنەری ئەو ڕەسەنایەتییە بوون کە لە ناوچەکانی زاگرۆس و باکوورەوە سەرچاوەی گرتووە، ئەو شوێنەی کە یەکتاپەرستی تێدا بووە، پێش ئەوەی ناسنامەو مێژوویان دەستکاری بکرێت. نزیکەکانی پەیامبەران لەم مێژووەدا هەمیشە وەک ناوەندگیرێک بوون لە نێوان ڕووناکی و تاریکیدا، ئەوانەی کە ڕاستییان دەبینی و دەیانویست ئەو شەوەزەنگەی کە جیهانی داپۆشیوە تێکبشکێنن. پەیامی ڕاستەقینە بۆ ئەوە نەهاتووە کە مرۆڤ تەنها لە ڕووی ڕواڵەتەوە بگۆڕێت، بەڵکو بۆ ئەوە هاتووە کە بیری بهێنێتەوە کێیە و لە چ ڕەچەڵەکێکی پاکەوە هاتووە،هەتا جارێکی تر نەگەڕێتەوە بۆ ئەو نەفامی و گومڕاییەی کە مرۆڤایەتی بەرەو هەڵدێر دەبات. ئەم ڕاستکردنەوە مێژووییە پێویستی بە دیدگایەکی ورد و بێلایەن هەیە، روانینێک ،کە بتوانێت ڕاستیی پەیامەکە لەو هەموو درۆ و پڕوپاگەندەیانە پاک بکاتەوە کە بە درێژایی مێژوو بە دەوری ژیانی پەیامبەراندا تەنراون. پەیامبەران نوێنەری شارستانییەتێکی باڵا و بنەچەیەکی یەکتاپەرست بوون کە هیچ کات تێکەڵی ئەو خەسڵەتە نزم و ناشرینانە نەدەبوون کە لە ناو کۆمەڵگە دەشتەکی و نەزانەکاندا هەبوون. ئەوان هەمیشە وەک چرایەک وابوون کە لە چەقی شەوەزەنگی بێبڕواییدا دەدرەوشانەوە، بێئەوەی ڕەنگی ئەو تاریکییە بگرن، چونکە کرۆکیان ڕووناکییەو ئەرکیان بڵاوکردنەوەی ئەو مەشخەڵە بووە تا تۆزقاڵێک شەوەزەنگ لە ڕووی دونیادا نەمێنێت. ئەمە ئەو ڕاستیەیە کە دەبێت هەموو تاکێکی هۆشیار درکی پێبکات، کە ئایین و پەیامبەران هاتوون بۆ زیندووکردنەوەی ئەو پەیمانە کۆنەی، کە مرۆڤ لەگەڵ خودا و ڕەسەنایەتی خۆیدا هەیبووە، و هەر هەوڵێک بۆ شێواندنی ئەم مێژووە یان بەستنەوەی پەیامبەران بە کۆمەڵگە نەزانەکانەوە، تەنها هەوڵێکە بۆ شاردنەوەی ڕاستییە گەورەکان. بڵاوکردنەوەی ئەم هۆشمەندییە و ڕاستکردنەوەی لاپەڕەکانی مێژوو، گەورەترین خزمەتە بە مرۆڤایەتی، چونکە کاتێک ڕەسەنی خۆی ناسی و زانی کە پەیامبەرەکەی لە چ بنەچەیەکی پاک و یەکتاپەرستەوە هاتووە، ئەو کاتە دەتوانێت بە متمانەیەکی زیاترەوە بەرەو داهاتوو هەنگاو بنێت و چیتر نەکەوێتە داوی ئەو چەواشەکارییانەی ،کە دەیانەوێت ڕاستییەکان بە پێچەوانەوە پیشان بدەن. پێویستە چاک بزانین، پەیامی پەیامبەران بانگەوازێکە بۆ گەڕانەوە بۆ ماڵە ڕاستەقینەکەی مرۆڤ، کە ماڵی یەکتاپەرستی و شکۆ و ڕەسەنایەتییە، و ئەمەش تەنها بە ناسینی ڕاستەقینەی مێژووی ئەو کەسایەتییە گەورانە دەکرێت کە هەموو ژیانی خۆیان بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم ڕێبازە تەرخان کرد.

ستار ئەحمەد

ئەمازیـغـەکان کـێن؟

ئەمـازیغـەکان کـۆنـتریـن و رەسـەنـتریـن گـەلی باکـووری ئەفـریـقـان، مـێژوویـان بـۆ (٥٦٠٠) ساڵ بـەر لە ئێـستا دەگەڕێـتەوە. بـەر لە عـەرەب لەو شـوێنـەی نیـشـتمانی هـەزاران ساڵەی باوباپیرانیان دەژیـان. (ئەمـازیـغ) ناوی یەکـێک بوو لە باوباپیـرانی سەرەتـاییان. وشـەی ئەمـازیـغ، بە واتـای “مـرۆڤی ئـازا” یان ” گـەلی ئـازاد” دێـت. تێڕوانینێکی هـەڵەیە گەر بوتـرێـت، عەرەبەکان خەڵکی رەسەنی باکووری ئەفـریقان. ناوبـردنی ئەمـازیغـەکان بە ” بـەربـەری” واتە “دڕنـدە” یان “ناشارستانی” هەرگـیز لەلای ئەمـازیغـەکان قـبووڵکـراو نییە. چونکە ئەوان دڕنـدە نـین. گەلـێکن لە پێـناوی دانـنان بە ناسـنامـەی نەتـەوەیی و زمـان و کولتوورییـان، درێـژە بـە خـەبـات دەدەن.

نیشـتـمانی رەسەنی ئەمازیـغـەکان ناوچـەیـەکە، بە نـاوی ” تەمـازاغــا” کە: مەغـریـب، تونس، لیبیا، جەزائیر، بیابانی گەورەی رۆژئاوا، مۆریتانیا، دوورگەی کەناری، بەشێک لە میـسر، مـالی، نـیجەر، بـورکـینا فـاسۆ لەخـۆدەگرێـت. ئەمـازیـغـەکان ساڵەهـای ساڵە دووچاری سیاسەتی بە ئیسلامکـردن و بە عـەرەبکردن و سەرکوتکردن بوونەتەوە. لە کاتـێکـدا کە لە زۆر بـواردا. زۆر خـزمەتی عـەرەبیان کردووە. بۆ نمـوونە: (تاریـق بـن زیاد، عەباس کوڕی فرانس، ئیبن بەتووتە، زێنەدین زێـدان، کەریـم بـن زیـمە، بە دیان نـاوداری تـر) ئـەم کەسـایەتـیـیە ناسـراوانـە، بە رەسـەن ئەمـازیـغـیـن و عـەرەب نیـن.
ژمـارەی هەمـوو گـەلانی ئەمـازیـغ، لە سـەرانـسەری جیهـانـدا (١٠٥) ملـیـۆن کەسـە.
بەشێکی زۆریـان، روویـان لە وڵاتـانی ئەوروپـا و ئەمـریکا و ئوسترالیا و شوێنانی تر جیهـان کـرد. ئاینیـان (ئـیـسلام، مەسـیحی، جـوولـەکە، بەهـائی،… بـاوەڕی تـرن).
گەلی کوردمان و گەلی ئەمـازیغ، لە زۆر رووەوە لەیەک دەچـەن. هـەردوو گەل مـاف زەوتکـرا و نیشـتمان داگیرکراون. هەر ئەمەش پەیوەندی و دۆستایەتی خستۆتە نێوان کورد و ئەمـازیـغ. بـۆ نمـوونە: هـۆزانـڤـان و رۆمـاننوسی ناسراوی ئەمازیـغ، خاتـوو (مەلـیکە مەزان) داکۆکیکەرێکی سەرسەختی دۆزی کوردە. تەنانەت لە ناو ماڵەکەیـدا لە مەغـریـب ئـاڵای کوردسـتانی دانـاوە. سـەردانی باشـووری کوردســتانی کـرد. تا لە نزیکەوە بە گەلی کوردمان ئاشنابێـت و خۆشـەویستیی خـۆی بـۆ کورد و کوردستان و بۆ پێـشمەرگە دەربـڕێت. باجـێکی زۆری ئەم هـەڵـوێستە مەردانەی دا. کۆمەڵەیەکیش هـەیە، بە نـاوی “کـۆمـەڵەی دۆسـتایەتی کـورد و ئەمـازیغ”.
زمانی ئەمازیـغ بە (ئەمـازیغی) یان (تەمازیـغی) ناسـراوە، لە چەندین دیالێکت و شێوە زار پێکهاتووە. بەڵام زمانێکی ستانداردی یەکگرتـووی خوێندنەوە و نووسینیان هەیە. زیاتر لە (٥٠) ملیۆن قـسەی پێدەکەن. بە درێژایی مـێژووش خاوەنی ئەلفـوبێی خۆیان بوون، کە پێی دەوترێت (ئەلـفوبـێی ئەمازیغی) بە رێنووسی (تیـڤـیناغی) دەنووسرێـت. مێژووی بۆ دوو هەزار ساڵ بەر لە ئەمڕۆ دەگەڕێتەوە. زمانەکەیان لە پێشکەوتن دایە.
ئەمازیغەکان خاوەنی ئـاڵای تایبەتی خۆیانن. کە لە ساڵی (١٩٩٦) دا، لە کۆنگـرەیەکی گشتیدا لە دوورگەی کەنـاری، بـڕیاریان لەسەر شـێوە و رەنگەکانی دا، ئەم رەنگانەن: (شـین: هـێمایە بـۆ دەریـای سـپـیی ناوەڕاسـت و بۆ زەریـای ئـەتـڵەسی و بۆ ئاسـمان).
(سەوز: هـێـمایە بـۆ شـاخە سـەوزەکـان و بـۆ دارســتانەکـان و بـۆ دەشـتاییـەکـانیـان).
(زەرد: هـێـمـایە بـۆ لـمی بیـابـانی گـەورە. کە بەشـێکە لە نـیـشـتـمانی ئەمـازیغـەکان).
(لە ناوەڕاستی ئاڵاکەدا، پیتی ـ ز ـ بە رەنگی سوور هـەیە. یەکـێکە لە پیتەکانی زمانی ئەمازیغی، بە رێنووسی تیـڤیناغ. (ز) هـێمایە بۆ مرۆڤی ئازاد، بە واتا گەلی ئەمـازیـغ. رەنـگی سـووریـش هـێـمای ژیـان و بەرگـری و گـیانبەخـشـینە). هـەر چـوار رەنـگە، گـوزارشـت لە لە وڵاتـی تامـازاغـا، وڵاتی ئەمـازیـغ، واتە باکـووری ئەفـریقـا دەکـەن.
پـێمخـۆشـبوو بەر لەوەی بێـمە سەر کرۆکی باسەکەم. بـەو کـورتە پـێـشەکـییە، گەلی ئەمـازیـغ بە خوێنـەرانی کوردمـان بناسـێـنـم.
وێـژەی منـداڵانی ئەمـازیـغ:
وێـژەی منـداڵانی ئەمـازیـغ دەوڵەمەنـدە، لەسەر بنەمـای زارەکی دامـەزراوە. بەڵام لەم ساڵانەی دواییـدا، بـۆ ئەوەی ئـەم وێـژە زارەکـییە لە لەناوچـوون بپارێـزن، لە کـۆتایی نەوەتەکانی سـەدەی رابـردوودا، زۆرێک لە نووسەرانی دڵسۆزی ئەمـازیغ بـۆ وێـژەی منداڵان، هەوڵیانـداوە بۆ ئەوەی لە فـۆرمی زارەکـییەوە بیگـۆڕن بۆ فـۆرمی نووسراو. بەردەوامیش هەوڵدەدرێت بۆ گۆڕینی دەقە وێژەییەکانی منداڵان، بۆ فۆرماڵی دیجیتاڵی.
بە دیجیتاڵیکردنی پەرتووکخانەی ئەمازیـغ، ئامانجی ئاسانکارییە بۆ دەستڕاگەیشتن بە دەقەکان و بۆ دڵنیابوون لە سادەیی زمانیان، بەو پێیەی کە ئاراستەی منـداڵان دەکرێن.

سەرەڕای ئەمەش هێشتا وێژەی منداڵانی ئەمازیغ پەراوێزخراوە. چونکە لەو وڵاتانەی کە لێی دەژیـن، قوتابخانەی تایبەتیان بۆ خوێنـدن بە زمانی ئەمـازیـغی نییە. بە زۆر بە زمانی عـەرەبی دەخـوێـنن. ناسیۆنالـیستە عـەرەبەکان، ئەوپـەڕی هـەوڵـیان دەدەن، بۆ شێوانـدنی ئەم میـراتە مـرۆییە. حکومەتە ناوەنـدییەکانیش پاڵـپشتی لە جـێبەجێکـردنی سیاسەتی بەعەربکـردنی زمـانی ئەمازیـغی دەکەن. بـۆ لەنـاوبـردنی هەمـوو شتێک کە پەیوەندیی بە زمانی ئەمازیغـەوە هەبێـت. بەڵام ئەمـازیـغی زمانێکی جـيڕ و خۆڕاگـرە.
وێـژەی منـداڵانی ئەمازیـغ، تەنها هـۆکارێـک نیـیە بـۆ خـۆشـیخـستـنە دڵی منداڵانەوە. بەڵکو ئامـرازێـکی گرنـگە، بـۆ پەروەردەکـردنی منـداڵان، بە ئەو بەهـا رۆشـنبیری و کـۆمـەڵاتییـانەی، کە رەگـیان لە ناسـنامـەی گـەلی ئەمـازغــدا هـەیە.
میـراتی زارەکی ئەمـازیغـەکان، لە حیکایەت و مەتـەڵ و نەزیـلە و ئەفـسانە و داستانە فـۆلکـۆرییەکانەوە، بەشــدارییان لە گەشەکـردنی زمانی منـداڵان کردووە. بەشـدارییان لە چەسپانـدنی بەهـا کۆمەڵایەتییەکان و لە بەهـێزکـردنی پەیـوەنـدییە کولـتوورییەکانی ناوخـۆیی کـردووە.
وێـژەی ئەمازیغی بۆ منداڵان، ئامرازێکی کاریگەرە بۆ بەرەوپێشبردنی فـرەچەشنەیی کولـتووری و بنیاتنانی نەوەیـەکی مەسـتبووی بەهـا مـرۆیییەکان و زمـانەوانییەکانی کۆمەڵگەکەیـان.
چـیرۆکی فۆلکلۆری ئەمازیـغی بۆ منـداڵان، لە رووی شێوە و ناوەڕۆکـدا ناوازەیە و تایبەتمەنـدییەکی جیاوازی هـەیە. لە بەشەکانی دیکەی جیهـان جیـای دەکاتەوە. ئەم جیـاوازیەش لە چەنـد تـوخـمێکـدا دیـارە:
١ـ کاتی گـێڕانـەوەی چـیرۆک: هـەمیشە بە شـەوان چـیرۆکەکانیان بۆ منـداڵەکانیان دەگـێڕنـەوە. بـەو پـێـیەی کـە رۆژ کـاتی کـارکـردنە و شـەویـش کـاتی پـشـوودانـە. ئەمـازیغـەکان ئەو ئەفـسانەیەیان دروست کردووە و بووەتـە نەرتێکی باوەڕپێکراو لەلایـان: گـوایە هـەرکەسـێک لە رۆژدا چـیرۆک بـگـێڕێتـەوە، کەچـەڵ دەبێـت. یان
گەر منـداڵان بـە رۆژ داوای گـێڕانـەوەی چـیرۆک بـکەن، قـژەکانیـان دەوەرێـت.
٢ـ ژنـان چـیرۆک دەگـێڕنەوە: لەنـاو ئەمـازیغـەکـانـدا بـاوە، کـە لە مـاڵـەوەدا ژنـان “چیرۆکخوانن ـ چیرۆکگێڕەوەن” هـۆکاری قورخکردنی ئەم ئەرکە لەلایەن ژنانەوە ئەویە، کە بەشێکە لە بەرپرسیارێتیەکی گەورەتر، کە پەروەردەکردنی منداڵانە. بەم شـێوە دایـکان، لـە رێـگەی ئـەو دەربـڕیـنە زمـانـیـیە جـوان و ســەرنـجـڕاکـێـشـە چێژبەخشانەی دەیڵێت، پەیوەندییەکانیان لەگەڵ منداڵەکانیان و پەیوەنـدیان بە زمانی دایکییەوە بەهـێز دەکات. بەم شێوەیە چیرۆکەکان دەبنە بەرنامەیەکی ناڕاستەوخۆی زمانەوانی و پەروەردەیی. پیاوەکان لە چاخانە و قاوەخانەکانـدا چیرۆک دەگێڕنەوە.
٣ـ پایـەکانی چـیرۆک: وەک نەریتـەکـانی تـری گـێڕانـەوەی چـیرۆک لە جـیهـانـدا، چـیرۆکە فـۆلکـلـۆرییەکانی ئەمـازیـغی، سـەرەتـا و ناوەڕاسـت و کـۆتاییـان هـەیە.
سەرەتای گێڕانەوەی چیرۆک بەم پەرگرافە دەست پیدەکات “حا جـیتک ما جـیتک”.
سەبـارەت بە ناوەڕۆکی چـیرۆکەکانیش، تایبەتمەندییەکانی ئەقـڵی ئەمازیـغی روون دەکەنەوە. پەیوەستن بە سروشت و بە ئەو شتانەی کە خەڵک بەرهەمیان دەهـێنن.
بە ململانی تونـدی نێوان چاکە و خـراپە، قـارەمانێتی و تـرسنۆکی، ئاشکـرا دەکەن.
لە چـلەکانی سەدەی رابـردوودا، گـرانی رووی لە ناوچـەکە کرد، بە (ساڵی بـرسێـتی) ناودەبـرێـت، دایکان ئاگرایان لە چـێـشتخانەکانیاندا دەکـردەوە، بەڵام تەنها ئاویـان لە مەنجـەڵەکان دەکـرد و دیانخـسـتنە سـەر ئاگـرەکان. دەسـتـیان دەکـرد بـە گـێڕانـەوەی چـیرۆک بـۆ منـداڵـەکانیـان، تا سـەرقـاڵـیان بـکەن و بـە بـرسـێـتی بـیـانکەنە خـەو.
لەم بیست و پێنج ساڵەی ئەم سەدەیدا، چەند نووسەرێکی ئەمازیغی روویان لە جیهانی نووسین بۆ منـداڵان کـردوون، چەنـدین پەرتووکیان لە ژانـرەکانی وێـژەدا، بۆ منداڵانی ئەمازیـغ، بە زمانی ئەمازیغی نووسـیون و چاپیان کـردوون و بڵاویـان کـردوونـەتەوە.
بەکورتی باس لە یەکێک لەو پەرتـووکانە دەکەیـن کە لە ساڵی (٢٠٢٤) دا چاپکـراوە. نووسەری ناسراوی ئەمـازیغی (جەمـال بـنهـامۆ) تازەتـرین چـیرۆکـی بۆ منـداڵان. بە ناوی”زینـدووکردنەوەی چـیرۆکەکانی ئەمازیـغ ” بە زمـانی ئەمـازیـغی نووسیویەتی.
پەرتـووکەکەی بـنهـامـۆ، باس لە پێویـستی ناوەڕۆکی سەرنجـڕاکـێشتر بۆ خـوێنەرانی منداڵانی ئەمازیغ و بۆ خـێزانە ئەمازیغـەکان دەکات، بە تایبەتی، ئەوانەی لە دەرەوەی وڵاتـدا دەژیـن، بـۆ پـاراسـتـنی میـراتی کـولـتووری خۆیـان. ئـەم پـەرتـووکە ئامـانجی یارمەتیـدانی منـداڵانی ئەمـازیغـە، بـۆ پەیـوەنـدیکـردن بە ڕەگ و ڕیـشەی خۆیـانەوە. بـۆ چانـدنی هـەسـتی شانازیکـردن بە ناسـنامـەی نەتـەوەییـانەوە.
بنهامـۆ دەڵـێت:”پێویستە چیرۆکێک بۆ منداڵەکانمان دابین بکەین، کە تێیدا خۆیان و کولـتوورەکەیان ببینن. بۆ ئەوان گرنـگە بـزانـن کە میـراتەکەیان مایـەی شـانازییە”.
ئەم پەرتـووکەی بنهـامـۆ، لە کاتـێکی گـرنگـدا دێـت، چـونـکە زۆرێـک لـە منـداڵانی ئەمـازیـغ لە ژینگەیەکـدا گەورە دەبن، کە تادێت کاریگەری کولـتوورەکانی دیکەیان لەسەرە. چیرۆکەکانی بنهامۆ ڕێگەیەک پێشکەش بەم منداڵانە دەکەن بۆ فێربوون و قەدرزانینی نەریتەکانیان. ئەمەش یارمەتیـدەرە بۆ پاراستنی زمـان و داب و نەریتی ئەمـازیـغـەکان.
پەرتووکەکەی جەمال بنهامۆ، بە ناوەڕۆکێکی دەوڵەمەند و دەستڕاگەیشتن لە ڕووی کولتوورییەوە دادەنـرێـت، سەرچاوەیەکی بەنـرخە بۆ خـێزانەکانی ئەمازیغ. یارمەتی منداڵانی ئەمـازیـغ دەدات، کە لە رەسـەنـزادەیی خۆیـان تـێـبگەن و پەیـوەنـدییـان بە مێـژوو و بە بەهـاکانی کۆمـەڵگاکەیـانەوە بەهـێز بـکەن.
پەرتـووکەکە نوێیەکەی جەمال بنهامـۆ، زیاترە لە چـیرۆکـێک؛ ئەوە هەنگاوێکە بەرەو دڵنیابوون لەوەی کە منداڵانی ئەمازیغ بە هەستێکی بەهـێزی ناسنامە و میـرات گەورە دەبن. هەوڵـێکی دڵسۆزانەیە، بۆ پاراستنی کولتووری ئەمازیغ، بۆ نەوەکانی داهاتـوو.

(*) سـوودم لە چەنـد سایتێکی ئینگـلیزی وەرگـرتـووە.
دوبـەی: ٢٠٢٦