سەرەتا من زۆر دڵگرانم بە گیان لەدەستدانی غەزال مەولان. پرسەو سەرخۆشی خۆمان دەنێرین بۆ کەس و کاری غەزال و تەواوی ئەندامانی بنەماڵەو خێزانەکەی و تەواوی هاوڕێیانی غەزال لە سەنگەری خەباتدا!
مەرگ و نەمان بۆ سیستەمی پەت و سێدارەی ئاخوندو ئایاتوڵڵاکان و تەواوی ڕژێمە سەرکوتگەرەکانی نەتەوە باڵادەستەکان و دیکتاتۆرە ڕەگەزپەرستەکانی ناوچەکە!
چەند سەرنجێک:
بە بڕوای من ڕەخنەی درووست و کاریگەر لەبارەی گیان لەدەستدانی غەزال مەولان ئەو ڕخنەیەیە کە دەبێ ڕاستەوخۆ ئاراستەی دەسەڵاتی سیاسی بکرێت!
“دەبێ خەڵک بپرسێت کە ئایا نەخۆشخانە هەیە کە بۆ هەمووان بێت بەبێ ڕەچاوکردنی ڕەگەزو نەتەوە، ئایین و مەزەب، ئایدۆلۆجیاوشتی لەوبابەتە…هتد ئەگەر هەیە بۆچی غەزال گیانی لەدەستداو چارەسەری پزیشکیی نەکرا؟ ئەگەر نەخۆشخانە نیە کە بۆ هەموان بێت ، بۆچی دەبێ نەبێت؟ ئایا حکومەت هەیەو خۆی بە حکومەت دەزانێت؟ ئەگەر هەیە بۆچی نەخۆشخانە بۆ خەڵک نیە؟ بە بڕوای من دەبێ تەواوی ڕەخنەکان ئاراستەی دەسەڵاتی سیاسی بکرێن و دەبێ ئەو بکرێتە ئامانج نەک خەڵکێک کە هیچ ڕۆڵێکی پێنەدراوە بێجگە لەوەی کە بێدەنگ و ڕازی بێت بەو بەشەی هەیەتی!”
سیستەمی سەرمایەو بازاڕی ئازادو یاساکانی ئەو بازاڕە بە جۆرێکی زۆر خەراپ و نا یاسایی و دوور لە ڕەچاوکردنی مافی مڕۆڤ کوردستانی گرتۆتەوە. نەخۆشخانەی بەخشین لە نێو ئەو سیستەمەدایەو بە پێی یاساکانی ئەو سیستەمە کاروبارەکانی ئەنجامدەدات. لە سیستەمی سەرمایەو بازاڕی ئازادا نەخۆشخانەش، وەک شوێنی فرۆشتنی کەلو پەل بۆ مەبەستی قازانج و سوود، شوێن و هۆی سەرمایەگوزارییە!
کوردستان سەرباری ئەوەی کە لە نێو یاساکانی بازاڕی ئازادو سیستەمی سەرمایەدایە، بەڵام شێوە دەسەڵاتێکی تریش بەسەر ئەو بازاڕەدا زاڵە کە بریتیە لە دەسەڵاتی خێڵ، دەسەڵاتی بنەماڵە، دەسەڵاتی بەرپرس، دەسەڵاتی سەرۆکی حیزب و دەسەڵاتی ئایدۆلۆجیاو دەسەڵاتی ئاین و دەسەڵاتی مەزەب و دەسەڵاتی تەنانەت زمان و زاراوەی جیاش! تەنانەت شوێنی نیستەجێبوونیش ڕۆڵی هەیە.! غەزال بووە قوربانی نێو ئەو هەموو دەسەڵاتانە! نەخۆشخانەی (بەخشین) لەو چوار چێوەیەدایەو هی خەڵک نیە بەڵک و سەر بە ئایدۆلۆجیایەکە یان سەر بە بەرپرسێکە یاخود سەر بە حیزبێکی سیاسییەو ئایدیدۆلۆجیایەکی تایبەت بەخۆی هەیە کە ڕیگەی پێنادات هاوکاری کەسانی وەک غەزال بکات!
بە بڕوای من نابێ ئەو ئیسلامە سیاسییەی کە بەرژەوەندی سیاسییانەی لە نێوخۆ گرتووە تێکەڵاوبکرێت و یەکسان بکرێت بەو ئیسلامەی کە باب و باپیرانمان هەیانبووەو ئێمەمانیان لەسەر پەروەردەکردووە لە رووی ئاینیی و مەزەبییەوە. مردن و گیان لەدەستدانی غەزال خەتای نە موسڵمانان و نە خەتای ئایینی ئیسلامیشە.. نەخۆشخانەیەک یان مزگەوتێک ئامادە نەبوون کە هاوکار بن ناکاتە ئەوەی ئیسلام و موسڵمانان تێوەبگلێنین. دەبێ موسڵمانە سیاستەبازو بەرژەوەندی خوازەکان و ئەوانەی کە ئایینی ئیسلامیان خستۆتە خزمەتی بەرژەوەندیە سیاسییەکانیان تێوەبگلێنین وبیانکەینە ئامانج نەک خەڵکی موسڵمان!

دیدگاو تێڕوانینی کوردانەو نیشتیمانپەروەرانە کە لەبەرژەوەندی تەواوی کوردا بێت و بمانەوێت ٢+٢ یەکسان نەبێ بە ٤ بەڵک و یەکسان بێت بە ١، دەبێ ڕەخنە لە یەکتری نەگرین! چونکە خەڵک بێتاوانە!. ئەوە حیزبی سیاسییە کە خەڵک پەروەردە دەکاو بەرەو ئەملاوئەولای دەباو لە کوردایەتی ڕەسەن و جوان و لە هەستی مرۆڤایەتی دووری دەخاتەوەو دەیکاتە ئامڕازێکی ئایینی و مەزەبیی یان ئایدۆجیی!
بە بڕوای من درووست نیە، دیارە مەبەستم لە دیدو بەرژەوەندی کوردایەتییەوەیە، کە بێین گلەیی لە خەڵکی سلێمانی بکەین کە غەزال گیانی لەدەستدا بەڵک و دەبێ ڕەخنە لە دەسەڵات یان ئەو حکومەتە بگرین کە فەرمانڕەوایە لە سلێمانی! ئەگەر وا نەکەین ئەوا ڕێک سیاسەتەکانی دوژمنانی کورد جێبەجێ دەکەین! ئیتر ٢+٢ نەک هەر ناکاتە ٤ بەڵک و زیادیش دەبێت و دەڕوا بەرەو پێنج!

بە بڕوای من ئەگەر دەسەڵاتی سیاسیی و حیزبی سیاسیی لێگەڕێن خەڵکی کوردستان هەمیشە یەکگرتوو بووەو یەکتری خۆشویستووەو بە هانای یەکترەوە چوەو هیچ سنوورێکی سسیاسیی و جوگرافیی نەیتوانیوە کوردان لەو ئاکارە جوانە کوردانەیەو لە هەڵوێستی مڕۆڤایەتیی بوەستێنێت!
ئەمەی کە ڕووی داوە بۆ گیان لەدەستدانی غەزال، هیچ گومانی تێدانیە کە هۆکارە سەرەکیەکە نەخۆشخانەی بەخشین نیە بەڵک وئەوە حکومەتە کە لێی بەرپرسیارە جا یان زەردەکەیە یان سەوزەکەیەو یان هەردووکیانن بە یەکەوە، ئەگینا نابێ کەسیتر بکرێتە ئامانج!
ئەدی پێم ناڵێن ئەو دوو حکومەتە زەردو سەوزەی ئەودیواودیوی دێگەڵە ئیشیان چیەو بۆچی بوونەتە حکومەت؟

سەرەڕای سروشتی دەستووری و ڕێکارەکانی هەڵبژاردنی سەرەک کۆمار و بەڕێوەبردنی لە پەرلەماندا، ئەوەی نەشاردەوە، کە قەیرانی سیاسی و کێشەکانی دەوروبەری لایەنەکانی دەسەڵاتدار لە بەغدا، هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی تەنیا پرۆسەیەکی دەنگدان نەبووە، بەڵکو قۆناغێک بووە لە ململانێیەکی فراوانتری لایەنەکان لەسەر فۆڕمی دەوڵەت و ئاراستە سیاسیەکەی لە قۆناغی داهاتوودا.
وەها نیشان ئەدەن گوایە ئەم هەڵبژاردنە نوێنەرایەتی هەنگاوێکی دەستووری بەرچاو دەکات کە کۆتایی بە بۆشایی سیاسی چەند مانگی پێشو هێنابێت، بەڵام هیچ گومانی تیا نیە، نەک بەردەوامی قەیرانی سیاسی چارەسەر نەکردووە، بەڵکو دەرگای بەڕووی قۆناغێکی تازەی ململانێی ئاڵۆزتردا کردەوە، کە کێشەی پێکهێنانی حکومەت و دەستەبەرکردنی پۆستی سەرۆک وەزیران و سەقامگیری بونی پەیوەندی هەردوو حکومەتی عێراق و هەرێمی ئاڵۆزتر کردووە، حکومەتی بەشبەشێنەی لە نێوان هێزە سیاسیە گەورەکاندا خستۆتە بارگرژی و گرفتی زیاترەوە.
ئەم هەنگاوەی لە میانی دانیشتنێکی پەرلەماندا نرا، کە گرژی و بایکۆتی چەند بلۆکێکی سیاسی پێوە دیار بوو، ئەمەش ڕەنگدانەوەی قوڵی ناکۆکی و نەبونی کۆدەنگی لایەنەکانە لە بەڕێوەبردنی قۆناغی داهاتوی عێراقدا، لە ڕاستای ڕێرەوی ئەم دۆخەی شەڕی ئەمریکا و ئێراندا، کە هۆکارێکی جدیە لە قوڵبونەوەی قەیرانەکان و کێشەکانیاندا.
هەر چەنده هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار هەنگاوێکی گرنگە له سیستمی سیاسی عێراقدا، بەڵام لە ئێستادا و بەم شیوازە پەرتەوازیە، ناتوانێت کۆتایی بارگرژی وقه یرانەکان بێت، پێموایە دەسپێکی قۆناغێکی نوێ و هەستیارتره، که دواتر کاریگەریەکانی لەسەر ململانێ و بەرژەوەندی لایەنەکان و دۆخی نەرێنی سیاسی عێراق دەردەکەوێت.
هەڵبەتە بەگوێرەی دەستوری عێراق، دوای هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار، ئەرکی کاندیدی گەورەترین بلۆکی پەرلەمانی دەداتە پێکهێنانی حکومەت لەماوەیەکی دیاریکراودا، ئاشکرایە کە لەم بارەیەوە پۆستی سەرۆک وەزیران چەقی ڕاستەقینەی کێبڕکێی سیاسی لایەنەکانی چوارچێوەی هەماهەنگیە، کە دەبینین لە دۆخی ململانێ و شەڕی نێوان ئەمریکا و ئێراندا، قەیران و بارگرژی لە نێوان لایەنە شیعەکان بەگشتی و چوارچێوەی هەماهەنگیدا بەجۆرێک پێشهاتووە، ڕێکەوتن لەسەر پۆستی سەرۆک وەزیران و پێکهاتنی حکومەتی سەختتر بووە، بەبێ یەکلایی بونەوەی دۆخی جەنگ و کاریگەریەکانی ئەو جەنگە لەسەر ناوچەکە، لایەنە سیاسیەکانی حکومەتی عێراق و حکومەتی هەرێم لەبەرامبەر ئاڵوگۆرەکاندا نەخشە و سیاسەتەکانیان بەرجەستەو ڕۆشن نابێت.
لەکاتێکدا ناکۆکیەکی ڕون لەنێوان هێزە سیاسیەکاندا هەیە سەبارەت بە لێکدانەوەی چەمکی “گەورەترین بلۆک”، لە پێکهێنانی حکومەت کە بریتیە لە “چوارچێوەی هەماهەنگی”، بەڵام پێشتر و ئێستاش لە پەیوەند بەدۆخی شەڕەوە، ناکۆکی نێوانیان شاراوەنیە، کە کێشەکانیان دوای نزیکەی هەموو هەڵبژاردنێکی پەرلەمانی دووبارە دەبێتەوە یەکێک لە هۆکارە هەرە دیارەکانی دواکەوتنی پێکهێنانی حکومەت لە عێراق پێکدەهێنێت، هەر بلۆکێکی گەورە هەوڵدەدات پێگەی دانوستانکاری خۆی بەهێزتر بکات بۆ دەستەبەرکردنی پشکێکی گەورەتر لە حکومەتی داهاتوودا، جا چ لەڕوی سەرۆکوەزیرانەوە بێت یان دابەشکردنی وەزارەتەکانەوە، کە لە دۆخی ئەم شەڕەدا ناکۆکی و کێشەکانیان زیاتر یەخەی پێگرتون.
ناکۆکی سەرەکی بارزانی و تاڵەبانی، لەم دۆخەدا وەک فاکتەری بەرچاو سەریهەڵدا کە دیمەنی سیاسی و کێشەکانی نێوانیانی ئاڵۆزتر کرد، بەتایبەتی سەبارەت بە ڕێکەوتن لەسەر یەک کاندید بۆ پۆستی سەرۆکایەتی هەرێم و لە هەمانکاتدا لەسەر پۆستی سەرەک کۆمار بەهیچ ئەنجامێک نەگەیشتن.
بەپێی ڕێکەوتنامەیەکی سیاسی کە لە دوای 2003 دامەزرا، سەرۆکایەتی لە عێراق لەسەر بنەمای کۆدەنگی و ڕێکەوتنە، کە سەرۆک کۆمار، تایبەتە بە پێکهاتەی کوردی، بەڵام ئەم لێکتێگەیشتنە نەنووسراوە و لەم ساڵانەی دوایدا ڕوبەڕوی تەحەددای زیاتر بۆتەوە، لەگەڵ پەرەسەندنی کێبڕکێ لەناو خودی دامەزراوەی سیاسی یەکێتی و پارتیدا، کێشەکانی پێکهاتنی حکومەتی بەغدای زیادیکردووە.
لە هەمانکتدا پیكهاتەی حکومەتی بەغدا کە کاتی خۆی ئەمریکا لەسەر بنەمای ئیسلامی و تائفی و قەومی دایمەزراندوە، دەورو باڵادەستی کۆماری ئیسلامی، مایەی بەهێزکردنی پێگەی لایەنە شیعکان بوە، لەو نێوەدا پێکهاتەی چوارچێوەی هەماهەنگی بەدەخالەت و کاریگەری ئێران هێزی سەرەکی و باڵادەستی بەدەست هێنا لە پێکهێنانی حکومەتدا، بەڵام دواکەوتنی پێکهێنانی حکومەت بەدوای هەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٥ەوە، دۆخی سیاسی ناوچەکە و شەڕی ئەمریکا و ئێران، خودی چوارچێوەی هەماهەنگی خستە بەر حاڵەتێکی چاوەڕوانی، لە پەیوەند بە ئایندەی ئێران هاوکاتی شەڕ لەگەڵ ئەمریکادا.
هەربۆیە پێکهێنانی حکومەتی بەغدا لە قۆناغی داهاتودا، کە بە شێوەیەکی گشتی قورستر و ئاڵۆزتر دەردەکەوێت لە چاو دەورانی ساڵانی هەڵبژاردنەکانی پێشودا.
لەلایەکی ترەوە ئاماژە سیاسیەکان لە ئێستادا ئەوە دەردەخەن کە هێزە شیعەکان لە ناوخۆدا دابەشبون لەسەر هەڵبژاردنی کاندیدێکی یەکگرتوو بۆ سەرۆکوەزیران، بەهۆی جیاوازی بەرژەوەندی و دیدگای نێوان گروپەکان، لە پەیوەند بە راگرتنی هاوسەنگی لە نێوان ململانێی ئەمریکا و ئێرانەوە، بە تایبەتی کە هێزەکانی حەشدی شەعبی بە ئاشکرا بونە بەشێک لە شەڕەکە و ڕاگەیاندنی هاوپەیمانیەتی و بەرگری لە کۆماری ئیسلامی.
سەبارەت بە هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار سەرەڕای ئەوەی وەها نیشان ئەدەن کێشەیەکی سەرەکی کۆتایی هاتووە، بەڵام وەک دەستکەوتێکی کۆتایی نابینرێت، لەهەمانکاتدا هەنگاوێکی ڕاگوزەرە بەرەو کێشەو شەڕێکی سیاسی هەستیارتر لە پێکهێنانی حکومەتی داهاتودا، ئەم قۆناغە بەردەوام بونە لە قەیرانی سیاسی و ناسەقامگیری زیاتر.
هەڵبەتە جەماوەری عێراق بە دڵەڕاوکێوە چاوەڕوانی دەرئەنجامی ئەم پێشهاتە سیاسیانەن، بە لەبەرچاوگرتنی دۆخی جەنگ و ناجێگیری و گێژاوی سیاسی عێراق و ناوچەکە و ئەگەری شەڕی ناوخۆی لایەنە سیاسیەکان، بە هێزەکانی شیعە و سونە و کوردەکانەوە، هەوروەها نەبونی پێداویستیەکان و ئاستەنگی ئابووری و خزمەتگوزاریەکان، هاوڵاتیان داوای باشترکردنی خزمەتگوزاریە سەرەتاییەکان و چارەسەری قەیرانی بێکاری و ژینگەیەکی سیاسی سەقامگیر دەکەن کە توانای بەڕێوەبردنی وڵاتی بە شێوەیەکی کاریگەر هەبێت.
بەڵام مێژوی چۆنیەتی پێکهاتەی حکومەتی عێراق لەو کاتەوە لەسەر بنەمای هێزی میلیشیای ئیسلامی و تائفی و قەومی بووە، سەرچاوەی گەورەترین نائاسودەیی و نەبونی ئاسایش و ناجێگیری سیاسی و کارەساتە بەسەر ژیانی خەڵکەوە، دانیشتوانی عێراق، پێویستیان بە ڕێکخستنی ناڕەزایەتی بەرفراونی جەماوەری و ئاسۆی سەرکەوتن، بۆ کۆتایهێنان بە هێزی میلیشیای ئیسلامی و تائیفی و قەومیە، لە هەمانکاتدا دامەزراندنی حکومەتێک لەسەر بنەمای هاوڵاتی بون و دەور و دەخالەتی راستەوخۆی خەڵک، لە دەسەڵاتی سیاسیدا دابین بکرێت، هەروەها پاراستنی سەربەخۆیی عێراق لە دەخالەت و بونی ئەمریکا و ئێران و کردنە دەرەوەی هێزەکانیان.

عوسمانی حاجی مارف

مێژووی کوردستان بە زنجیرەیەک شەڕ، پاشاگەردانیی سیاسی و گەندەڵییەکی سیستماتیک داڕێژراوە. ئەم مێژووە تەنها چیرۆکی دزینی شتومەک (محاویلەیەکی کارەبایی و شۆفەڵێک) نییە، بەڵکو چیرۆکی بەهەدەردانی سامانی نیشتمانی، شوێنەوار و تەنانەت هاوکارییە نێودەوڵەتییەکانە.

١. سەرەتای داگیرکارییەکان و مێژووی کۆن
وەک ئاماژەی پێکرا، سەرچاوە مێژووییەکان باس لەوە دەکەن کە لە سەردەمی هاتنی سوپاکانی عەرەب و ئیسلام بۆ کوردستان، زۆرێک لە ناوچەکان ڕووبەڕووی تاڵانکاری بوونەتەوە. لەو سەردەمەدا نەک هەر ماڵ و سامان، بەڵکو تەنانەت ژن و منداڵانی کوردیش وەک “دەستکەوتی جەنگ” مامەڵەیان پێوە کراوە.

٢. تراژیدیای هەڵەبجە و دزینی هاوکارییەکان
دوای کیمیابارانی هەڵەبجە لە ساڵی ١٩٨٨، جیهان هەوڵیدا هاوکاریی ڕزگاربووان بکات. بەڵام تۆمەتە سیاسییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە بەشێک لە سەرکردەکان، ئەو هاوکارییانەیان بۆ بەرژەوەندیی تایبەتی خۆیان بەکارهێناوە لەبری ئەوەی بگاتە دەست خەڵکە لێقەوماوەکە.

٣. شەڕی ناوخۆ (براکوژی): لووتکەی تاڵانکردنی نیشتمان
شەڕی ناوخۆی نێوان پارتی و یەکێتی (١٩٩٤-١٩٩٨) تەنها شەڕی فیشەک نەبوو، بەڵکو گەورەترین دەرفەت بوو بۆ تاڵانکردنی ئەوەی لە دوای ڕاپەڕین مابووەوە. لەم قۆناغەدا:
تاڵانکردنی دامەزراوەکان: هەر شارێک دەکەوتە دەست لایەنەکەی تر، دامودەزگا حکومییەکان و بانکەکان تاڵان دەکران.
باج و سەرانە: خاڵە سنوورییەکان و داهاتی گشتی بوونە قوربانی بەرژەوەندی حیزبی و بۆ کڕینی چەک دژی یەکتر بەکارھێنران.
وێرانکردنی متمانە: گەورەترین دزی لەم سەردەمەدا، دزینی متمانەی گەنجان بوو بە داهاتووی وڵات، کە تا ئێستاش کاریگەرییەکەی ماوە. گەنجەکان تا ئێستاش بە کۆمەڵ کۆچ دەکەن.
٤. بافڵ تاڵەبانی و “چەکە دزراوەکان”
لە چاوپێکەوتنێکی ئەم دواییانەی نێوان بافڵ تاڵەبانی و مۆغان، ئاماژەی ناڕاستەوخۆ بەوە دراوە کە پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی) دەستی هەبووە لە بردنی چەک و کەرەستە سەربازییەکان.

وتەکانی تره‌مپ: ئەمە پەیوەندی هەیە بە لێدوانەکانی دۆناڵد ترەمپ کە ڕایگەیاندبوو: “ئێمە چەکمان دا بە کوردەکان، بەڵام بەشێکی ئەو چەکانە دزران.” ئەمە نیشانەی نەمانی متمانەیە بە هێزە ناوخۆییەکان لەسەر ئاستی جیهانی.

٥. فەلسەفەی تێکدان: وتە ناودارەکەی مەسعود بارزانی
مێژووی ئەم لایەنانە نەک هەر دزی، بەڵکو لەسەر بنەمای تێکدان بونیاد نراوە. وتەیەکی ناوداری مەسعود بارزانی هەیە کە دەڵێت:

“ئەگەر پردێکمان پێ دروست نەکرا، بەڵام دەتوانین تێکی بدەین.”

ئەم وتەیە کورتکراوەی هەموو ئەو مێژووەیە کە تێیدا تێکدان و وێرانکردن لە پێش بونیادنان بووە. ئەم عەقڵییەتە بووە هۆی ئەوەی لە دوای ڕاپەڕینەوە، ژێرخانی ئابووری کوردستان (کارگەکان، ئامێرە قورسەکان و دامەزراوەکان) وەک “کەلەپەل” تێکبدرێن و بفرۆشرێن، چونکە تەنها بیریان لای تێکدان و سوودی کاتی بووە نەک دروستکردنی دەوڵەت.

٦. تاڵانی سیاسی و حیزبی (١٩٩٤ تا ئێستا)
زەوتکردنی زەوی: دابەشکردنی باشترین زەوییەکان لە نێوان بەرپرساندا.
دۆسیەی نەوت: فرۆشتنی سامانی سروشتی بەبێ چاودێرییەکی دارایی ورد و ونبوونی داهاتەکەی.

مێژووی تاڵانکاری لە کوردستان تەنها چیرۆکی دزی نییە، بەڵکو مێژووی عەقڵییەتێکە کە بڕوای بە بونیادنان نییە. کاتێک سەرکردەیەک بە شانازییەوە باس لە توانای “تێکدان” دەکات، ئاساییە کە سامانی ئەو وڵاتە بدزرێت و داهاتووی نەوەکانیش تێکبدرێت.
مێژووی ئێمە پڕە لەو ڕاستییە تاڵەی کە دەڵێت: خەنجەری ژەهراوی ناوخۆ، کاریگەرتر بوو لە شمشێری بێگانە لە وێرانکردنی نیشتماندا.

سیاسەتی پاکـتاوی نەتەوەیی کورد، لەلایەن رژێـمی کۆماری پەت و سێدارەی ئیسلامی ئێرانی، بە دڕندەترین و نامەردترن شـێوە و بە مۆدێرترین چەکی کوشندە، بە بەرچاوی کۆمەڵەی نەتەوە یەکگرتووەکان و مافەکانی مـرۆڤ و ویـژدانی جیهانییەوە بەردەوامە. درێـژەدانە بە کوشـتن و بە ژینۆسایتکـردنی گـەلی کوردمـان، لە دروستبوونی دەوڵەتی ئێـرانی رەگـەزپەرستییەوە تا ئەمـڕۆ. تا ئەمـڕۆش هـیچ مافـێک بە کورد رەوا نابینن و کوشـتنی کورد بە رەوا دەزانـن. دەست لە کوشتنی مـنداڵانی ناو لانکـیـشمان ناپارێـزن. بە هەزاران کوردیان بێـتاوانین گرتوون و پیسترین ئەشکەنجە دەدرێن، بە هەڵبەستنی تاوانی بێ بنەما، دژی خوا و جوداخوازی تاوانبارکراون. مانگ نییە کە چەند کوردێک لە سێدارە نەدەن. کۆمـاری پەت و سێدارە خاوەنی ریکۆردێکی پێوانەیی جیهـانییە، لە لەسێـدارەدانی کـورد. هـەمـوو گـوناهـێکـمان ئەوەیە کە کوردیـن. کوردبـوونیش لەلای داگـیرکەرانی کوردستان تاوانە. بەڵام تا هەتایە نیازی گـڵاویان، سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیی کورد، دەبەنە ژێـر گـڵەوە. کورد نامـرێت و دەمـێنێـت. دەستیش لە خەبات و شـۆڕش و گـیانبەخـشین هـەڵـناگـرین، تا مافـە نەتەوەییاکانـمان بەدەستدەهـێـنین. هەر مـافـێکـیش داواکـار دواوە بـکەوێـت و دەسـتی لـێهـەڵـنـەگـرێـت. زووبـێـت یا درەنـگ وەریدەگـیرێـت. با داگـیرکەرانی کوردستان، ئەم راستییە بـزانـن، تا گـەلی کورد نەگات بە مافی چـارەی خـۆنـووسین. ئەسـتە دەوڵـەتە داگـیرکەرەکانی کوردسـتان بتـوانـن بە ئاسوودەیی و ئاشتی بـژیـن. تا رۆژێک زووتـر گەلی کورد بە مافەکانی خۆی بگات لە بەرژەوەندیی هەموو گەلانی ناوچەکەیە دایە و زووتریش ئاشتی و سەقـامگـیری بـاڵ بەسـەر ناوچـەکە دەکـشـێـت.
شەهـیدکـردنی خەزال مەولان، پێـشمەرگە و شـۆڕشگـیڕی کوردستان، کچـە نەوجـوانە شـۆخ و نازدارەکەی شاری مەهـابـادی پایتەخـتی یەکەم کۆمـاری کوردستان. تاوانـێکی ترە، لە درێژەدان بە تاوانەکانی رژێمی دیکتاتۆری و سیکۆپاتی کۆماری پەت و سێدارە، کە لەبنەڕەتەوە بە خـوێـن گـۆشکـراون. خۆیـان بە خـوای سەر زەوی دەزانـن. دەستیان بە خوێنی گەلانی ئێران سوورە، بە تایبەتیش گەلی کوردمان. با داگـیرکەرانی کوردستان باش بزانن، کە بە شـەهـیدکردنی ژینا ئەمـینی و دەنـیز و کەزێ بڕین و شـەهـیـدکـردنی مـژدە و هـاوسەرەکەی و جـوانەمـەرگکـرنی غـەزال مـەولان، ناتـوانـن چـۆک بـە گـەلی کوردمان دادەن و کـۆڵـمان پێبـدەن. بە پیچـوانەوە، ئـەم تاوانانە، سـوورتـمان دەکـەن لە خەبات و تێکـۆشان. وەک چون سەدام حوسێنی گوڕبەگـۆڕ، بەو رۆژە رەشەی گەیشت، دڵـنیام چارەنووسی ئێوەی ئاخوونـدە دڕندەکانی ئێـرانیش باشتر نابن. ئەو رۆژە نـزیک بووەتەوە، کە شەپـۆلەکانی تسونامی رق و تووڕەبـوونی گەلانی ئێران، راتانبـماڵـێت و فـڕێتـان بـداتە سـەر زبـڵخـانی، میـژوو و بە هـەزاران جـار تـف و نەفـرەتان لـێـبکەن.
خەزال مـەولان، کچـە شـەهـیدەکەی هەمـوو کوردستان، بە شەهـیـدبـوونت دڵی هـەموو کوردێک تـەزی، تا هەتایە شەهـیدبـوونت سوێیەکە لە دڵـمانـدا. تۆ سیمبولێکی خەبات و بەرخودانیـت، تـۆ هەرگـیز نامریـت. بە سەدان غـەزالی کورد لەدایـک دەبـن و پێـدەگەن و درێـژە بە رێبـازە پیـرۆزەکەی تـۆ دەدەن.
زۆر بە رق و تـونـدییەوە، سەرکـۆنەی ئەم تاوانە قـێزەوەنانەی رژێـمی کـۆنەپەرست و خوێـنڕێـژی کۆمـاری پەت و سـێدارە دەکەیـن. سەرشـۆڕی بۆ داگـیرکەرانی کوردستان.
نەمـری بۆ سەرجـەم شەهـیدە قـارەمانەکانی بـزووتنـەوەی رزگـاریخـوازی کوردسـتان.
کەمترین شت، دەبوایە جەماوەری کوردمان، لە هەموو شارەکانی باشووری کوردستان، خۆپێشاندانی ناڕەزاییان سازبکـردایە، ناڕەزایی و تـووڕەیی خۆیان بەرانبەر بەم تاوانە دەرببـریبـایە. ئەمـە نە یەکـەم تاوانە و نە دووا تـاوانی رژێـمی ئـێرانی دەبێـت لـە دژی گـەلی کوردمـان. چونکە هـەڵگری ڤـایـرۆسی رەگەزپەرستی و تـویـنیی خوێـنڕشـتـنن.
زۆر بەداخـەوە کە شارەکانی باشـووری کوردستان، بۆ سیخـوڕانی ئـێران و تـورکـیا و عەرەبە بەعـسییەکان واڵا کراون. هەر شۆڕشگـێڕێک و هەر شەڕڤـانێک، ئیتلاعاتێک یا مـیتـێکـیان بە دواوەیـە. جـگە لـەو بەکـرێگـیراوانەش، کـە بـوونـەتە چـاوسـاغـیان.

بزووتنەوەی سیاسیی کورد بۆ چەندین دەیەیە تێدەکۆشێت بۆ بەدەستهێنانی خۆبەڕێوەبەریی فراوانتر و تەنانەت سەربەخۆیی. هەرچەندە ئەم خواستە لە ڕووی مێژووییەوە ڕەوایە، بەڵام واقیعی سیاسیی ئێستا پرسیارێکی جەوهەری دەهێنێتە ئاراوە: ئایا عەقڵییەتی “یان هەموو شتێک یان هیچ” هێشتا ستراتیژێکی گونجاوە؟

لەدەستدانی خاک، دیاردەیەکی مێژوویی جیهانی یە.

مێژووی مرۆڤایەتی بە ڕوونی ئەوە دەسەلمێنێت کە گۆڕانی سنوورەکان و لەدەستدانی خاک دیاردەیەکی دەگمەن و تازە نییە. زۆر نەتەوە ناچار بوون دەستبەرداری ناوچەی گرنگ بن، کە هەرچەندە بڕیارێکی پڕ لە ئازار بووە، بەڵام لە کۆتاییدا بووەتە هۆی پاراستنی قەوارە و نەتەوەکەیان.

فەڕەنسا: دوای جەنگەکانی ناپلیۆن لە سەدەی نۆزدەهەمدا، زۆرێک لەو ناوچە پیشەسازییانەی لەدەستدا کە ئەڵمانیا داگیری کردن.

فینلەندا: لە چلەکانی سەدەی ڕابردوو، بۆ پاراستنی سەروەریی وڵاتەکەی، ناوچەی “کارێلیا”ی بۆ یەکێتی سۆڤیەت بەجێهێشت.

ئەڵمانیا: دوای جەنگی جیهانی دووەم، ناوچەیەکی فراوانی وەک “پروشیای ڕۆژهەڵات” (کالینینگرادی ئێستا)ی لەدەستدا.

هەنگاریا: بەپێی پەیمانی تریانۆن لە ساڵی ۱۹۲۰، دوو لەسەر سێی خاکەکەی لەدەستدا.

ئۆکرانیا: لە و ساڵانی دواییدا بەهۆی جەنگی ڕووسیاوە خاکێکی زۆری لەدەستداوە، ئەمەش نیشان دەدات کە کێشەی خاک هێشتاش بەشێکە لە ململانێی هاوچەرخ.

ئەم نموونانە یەک وانەی گەورەمان فێردەکەن: وڵاتە سەرکەوتووەکان لە سنوورەکانی ڕابردوودا گیرییان نەخواردووە، بەڵکو واقیعیان قبوڵ کردووە و جەختیان کردووەتە سەر سەقامگیری و پەرەپێدانی ئابووری.

دووبارەبوونەوەی هەڵە ستراتیژییەکان لای سەرکردایەتی کورد.
بەداخەوە، سەرکردایەتی سیاسیی کورد چەندین جار کەوتووەتە ناو هەمان داوی “کەلەڕەقیی سیاسی” و نەبوونی خوێندنەوەی دروست بۆ هاوکێشە نێودەوڵەتییەکان:

مستەفا بارزانی (حەفتاکان): بەهۆی پێداگریی ڕەها لەسەر کەرکووک و ڕەتکردنەوەی ئۆتۆنۆمی بەبێ ئەو شارە، دانوستانەکان شکستیان هێنا. دەرەنجامەکەش “ئاشبەتاڵ” و پەنابردن بۆ ئێران بوو.

مەسعوود بارزانی (۲۰۱۷): ئەنجامدانی ڕیفراندۆم کە ناوچە جێناکۆکەکانیشی گرتەوە، بووە هۆی لەدەستدانی کەرکووک و زۆربەی دەستکەوتەکانی پێشوو، چونکە بێ گوێدانە هۆشدارییە نێودەوڵەتییەکان هەنگاوی نا.

لە کاتێکدا فینلەندا و ئەڵمانیا واقیعیان قبوڵ کرد و بوونە زلهێزی ئابووری، لای ئێمە دروشمی “کەرکووک یان نەمان” بووەتە بەربەست لەبەردەم هەر جۆرە سازشێکی ژیرانە. ئەم عەقڵییەتە نەک هەر مەترسی پێکدادان زیاد دەکات، بەڵکو واقیعی فرەنەتەوەیی کەرکووکیش پشتگوێ دەخات.

ئاماژەکانی گۆڕانکاری و واقیع‌بینی نوێ
سەرەڕای شکستی ڕابردوو، ئێستا هەندێک ئاراستەی نوێ دەبینرێن:

عەبدوڵڵا ئۆجەلان: دوای ساڵانێکی زۆر لە زیندان و دیراسەکردنی مێژوو، لە خەباتی چەکدارییەوە بەرەو “کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی” و چارەسەری سیاسی هەنگاوی ناوە.

باڤڵ تاڵەبانی: لە کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکاندا، جۆرێک لە واقیع‌بینیی پراکتیکی پەیڕەو دەکات. قبوڵکردنی دابەشکردنی دەسەڵات و پۆستەکان لەگەڵ پێکهاتەکانی دیکە (وەک تورکمان و عەرەب)، نیشانەی تێگەیشتنە لەوەی کە سەقامگیری گرنگترە لە کۆنترۆڵی ڕەها. بۆ نموونە لە ناوچە جێناکۆکەکاندا دابەشکردنی دەسەڵاتی قبوڵ کردووە و پشتگیری لەو چارەسەرە کرد کە پۆستی پارێزگار (موحافیز) درا بە نوێنەرێکی تورکمان.

ستراتیژی داهاتوو: بونیادنانی ئەوەی لەبەردەستە
لەبری خەرجکردنی وزە و سامانی نەتەوەیی لە ململانێیەکی بێ کۆتایی لەسەر کەرکووک و خانەقین، ژیرانەترە کورد جەخت بکاتە سەر بەهێزکردنی ئەو ناوچانەی کە ئێستا لەژێر دەسەڵاتیدایە: هەولێر، سلێمانی و دهۆک.

بونیادنانی ژێرخانێکی ئابووریی بەهێز، سیستەمێکی پەروەردەیی مۆدێرن و ڕاکێشانی وەبەرهێنانی بیانی، دەتوانێت قەوارەیەک دروست بکات کە زۆر بەهادارتر بێت لە خاکێکی پڕ لە کێشە.

کۆتایی:
بزووتنەوەی کورد لە وەرچەرخانێکی مێژووییدایە. پێشکەوتنی ڕاستەقینە لە دروشمە توندەکانی ڕابردووەوە نایەت، بەڵکو لە توانای خۆگونجاندن و سازشکردنی ژیرانەوە دێت. دەستبەرداربوون لە هەندێک خەونی سۆزداری لە پێناو داهاتوویەکی ئارام و سەقامگیر، نیشانەی تێگەیشتنی قووڵە لە “هونەری سیاسەت”.

ئەم غەزەلە ڕەنگدانەوەی سەردەمی زیندانی و دوورخرانەوەی شاعیرە.

من ناڵێم لێرە لەم قەفەسە ئازادم کەن
قەفەسم بەرنە نێو باخ و دڵم شاد کەن

ڕادەبرێ فەسڵی گوڵ، ئەی هاودەمان دەخیلی خودا
لە باخێ دانیشن و یادی منیش یاد کەن

عەندەلیبان مژدە بێ، گوڵی سوور هاتەوە نێو چەمەن
بۆ شاباشی قەدومی، هەموو چریکە و فەریاد کەن

یادی ئەم مەلە گرفتارە بکەن ئەی مەلان
کاتێ تەماشای گوڵ و گوڵزار و شەمشاد کەن

هەر کەسێ مەلێکی دیلی هەبوو لەنێو قەفەسا
بۆ باخی بەرن و بە یادی من ئازاد کەن

هێلانەی منی بێچارە گەر سووتا، با بسووتێ
بیری وێرانبوونی ماڵی سەییاد کەن

شەم گەر بە بایەک خامۆش بوو مەگرن عەجەب
یادی هەناسەی پەروانەی بەباداچوو شاد کەن

بێستوون لە ڕێمانە، نەکا لای فەرهاد
ناوی شیرین بەرن، دڵەی زاری ناشاد کەن

زوڵم و زۆرداری عومری لاوان کورت دەکەن
ئەی گەورەکانی وەتەن، شیوەن و داد کەن

گەر بە زوڵمی ئێوە ماڵی مێروویەک وێران بوو
مەحاڵە ماڵی خۆتان ئێدی ئاوا و ئاباد کەن

کونجی تاریکی زیندان گەر پشکێ بەهاری بەرکەوت
شوکرانەی ئازادی و دیاریی خوداداد کەن

دوو ساڵ جارێک لە (کۆپنهـاگن) ی پایتەختی دانیمارک، یان لە پایتەختی وڵاتێکی تر. بـە بـۆنـەی یـادی رۆژی لـەدایـکـبوونی، کـەڵـە نـووسـەری بـواری وێـژەی منـداڵان (ھـانس کریستـیان ئەنـدەرسـین) کە بە (بـاوکی چـیرۆکی ئەفـسانـەیی بۆ منـداڵان) لە جیهـانـدا ناسراوە. دوو خەڵاتی بەنـرخ، کە بەرزتـرین خەڵاتی نێودەوڵەتیین لە بواری وێـژە و پەرتـووکی وێنەیی بۆ منداڵان. کە بە (خەڵاتی هانس کریستیان ئەنـدەرسـین) یان بە (خەڵاتی نـۆبـڵی منداڵان) یـن بـە (خەڵاتی نـۆبـڵی بچـووک) یـش نـاودەبـرێـت.

خەڵاتەکانیش بریتین لە (دوو مەدالیای زێـڕ ـ وێنەی هانس کریستیان ئەنـدەرسـین) یان بەسەرەوەیە، لەگـەڵ (دوو بـڕوانـامەی دپـلـۆم). لە ئاھـەنگـێکی شایستەدا، پـێـشکەش دەکرێـن، بە باشتریـن نووسەری نووسینی پەرتووک بۆ منداڵان لە جیهانـدا، کە لە دوو ساڵی پێشتردا، باشترین چـیرۆک یان رۆمـانی بۆ منـداڵان نووسـیوە و لە پەرتـووکێکی چاپکـراودا بڵاویکـرووەتـەوە. دەشـدرێـت بـە باشـتریـن ھـونـەرمـەنـدی وێـنـەکـێـش لە جیهـانـدا، کە باشـترین چـیرۆکی وێنـەیی یان رۆمـانی وێنـەیی، بە وێنەی روونکـرنەوە (بێ وشـە) بۆ منـداڵانی کـێشاوە. کە لە مـاوەی دوو ساڵی پێـشووتردا، لە پەرتـووکێکی چاپکـراودا بڵاوی کـرووەتەوە. لە هـەر شوێنێکی جیهـانـدابـن. پەرتووکەکانیان لەلایەن رێکخـراوی (فـیدراسیـۆنی نێـودەوڵـەتی بـۆ پەرتـووکی گـەنجـان) کە کـورتـکـراوەکـەی (ئی بی بی وای) یە، ئەوان لە نێـوان بە دەیـان پەرتـووکی تـازە چاپکـراو بـۆ منـداڵان، پەرتووکەکان هەڵـدەسەنگێنن و هەڵیانـدەبـژێـرن و لەوانەیە ماوەی ساڵـێکی پێـبچـێـت. سەرجەمیش کارەکانی نووسەران و هـونەرمەنـدە کانـدیدکراوەکان، بە درێژایی ژیانیان بۆ منـداڵان لەبەرچـاودەگـرن. تا شایەنی وەرگـرتنی ئـەو دوو خەڵاتە بـن. ئیـنجا بـڕیـار لەسەر بـراوەی هەردوو خەڵاتی هانس کریستیان ئەنـدەرسۆن دەدەن و ناوی براوەکان لە مانگی نیسانی، دوو ساڵ جارێـک رادەگەیەنـن.

لە ساڵی (٢٠٠٩) وە، خـەڵاتـەکـان بە سپۆنـسەری دامـەزراوەی هـونەر و پەروەردەی دورگەی نامی لە کۆریای باشوور دەدرێت. مەبەستیش لە پێشکەشکردنی ئەم خەڵاتانە، رێـزگـرتن و پـێـزانیـنە بـۆ ئـەو خـزمەتە زۆرەی، کە ھـانـس کـریـسـتیان ئەنـدەرسـین ـ دانـیمارکی، لە بـواری وێـژەی منـداڵانـدا پێشکەشی کـردووە. کە تا ئەمـڕۆش منـداڵان لە هـەمـوو جیهـانـدا، چـیژێکی زۆر لە خوێـنـدنەوەی چـیرۆکە ئەفـسانەییەکـانی هانـس وەردەگـرن. بەشێکـیش لە چـیرۆکەکانی بە فـیلمی کارتـون و ئەنیمەیـشن دەرهـێنراون.
(خەڵاتی هانس کریستیان ئەندەرسین) بەناوبانگـترین و بەرزترین خەڵاتی نێودەوڵەتییە
لە جیهانـدا، لە بواری وێـژە و و پەرتووکی وێنەیی بۆ منداڵان. بەڵام ئەم خەڵاتە پارەی لەگەڵـدا نییە. بۆ یەکـەم جار لە ساڵی (١٩٥٦) دا. لەلایـەن (ئەنجـوومەنی نێـودەوڵەتی بـۆ پەرتـووکی گەنجـان) لە سـویـسرا، پـێـشنارکـرا و بـڕیاریان لەسـەر بەخـشـینی ئـەم خـەڵاتە دا، بە باشـترین نووسەری پەرتـووکی منـداڵان. یەکەم نووسـەری بـراوەی ئەم خەڵاتـەش، خاتـوو (ئـیـلـیانـور فـارگـیون) ی بەریتـانیـیە، کە لە ساڵی (١٩٥٦) دا ئەم خەڵاتـەی بەدەستیهـێنا. هـەر لە لایـەن هەمـان ئەنجـوومەنەوە، لە ساڵی (١٩٦٦) وە، بـڕیـار لەسەر بەخـشینی ئەم خەڵاتە، بە باشترین هـونەرمەنـدی وێنەکـێشی پەرتووکی وێنـەیی بـۆ منـداڵان لە جیهـانـدا درا. یەکـەم هـونـەرمەنـد کـە ئـەم خـەڵاتـەی بـردەوە، وێنەکـێشی سویسری (ئەلـویـس کاریگـیـت)ە. لەو سـاڵانـەوە تا ئێـستا، هـەر دوو ساڵ جـارێـک، ئـەم دوو خـەڵاتە، لـە یـەک رۆژدا دەیـانبـەخـشـن، بە باشـتریـن نـووسـەری وێـژەی منـداڵان و بە باشـتـریـن وێنـەکـێـشی پەرتـووکی وێنەیی بـۆ منـداڵان، لە هـەر شـوێـنێکی جـیهـانـدابـن. چـونکە وێـنـە تـەواوکـەری تـێکـستی وێـژەی منـداڵانە. زۆر جاریـش وێنـە زیاتر لە تێکـسـت، سـەرنجی منـداڵان رادەکـێـشـێـت و ئاسانـتر پەیـام و ئامـانجی نووسـینەکە بە منـداڵان دەگـەیەنـێـت.
براوەی خەڵاتی ئەمساڵ (٢٠٢٦)ی هانس کریستیان ئەندەرسین، دەدرێن بە باشترین چیرۆنووسی چیرۆک بۆ منداڵان، چـیرۆکنووسی بەناوبانگی بەریتانی (مایکـل رۆزن) لە بواری وێـژەی منـداڵان و مێرمنـداڵان. خەڵاتی باشـترین وێنەکـێشی بـۆ پەرتـووکی وێنەیی بۆ منداڵان، دەدرێت بە هـونەرمەندی وێنەکێشی بەناوبانگی چینی ( کای گاو). کە لەلایەن لیژنەی شارەزا و تایبەتی ئەنجوومەنی نێودەوڵەتی بۆ پەرتـووکی گەنجان، هەڵبژێردران. کە دکتۆر (شیرین کرێـدی ـ پسپۆری وێژەی منداڵان ـ لبنان)ی سەرۆکی لـیژنەی دادوەری خەڵاتی هـانس کـریستیان ئەندەرسیـنە بۆ ساڵی (٢٠٢٦). لە رۆژی دووشەمە (١٣/ نیسان/ ٢٠٢٤٦) دا، لە کـاتی کـردنەوەی پـێـشانگای خولی (٦٣) ی پەرتووکی نێودەوڵەتی بۆ منداڵان لە شاری بۆڵۆنیا لە ئیتالیا. کە گەورەترین پێشانگای پەرتـووکی منـداڵانە، زیاتـریـش کاریـگەریی لەسـەر جیهـان هـەیە. ئەمساڵ (١٥٠٠) دەزگـای چـاپ و بـڵاوکـردنـەوەی پـەرتـووکی منـداڵان، لـە (٩٠) دەوڵـەتی جیهـانـەوە بەشدارییان لەم پێشانگایەدا کـردووە. لە کۆنگـرەیەکی رۆژنـامەوانیدا، ناوی هـەردوو بـراوەی خـەڵاتی هـانـس کـریـستـیان ئەنـدەرسـین بـۆ ساڵی (٢٠٢٦) رایگـەیـانـد. کە نووسەری بەریتانی دکتۆر ( مایکل رۆزن) و وێنەکێشی چـینی مامۆستا ( کای گـاو)ە.
شایەنی باسە (٧٨) نووسـەر و وێنەکـێشی لە (٤٤) دەوڵەتی جیهـانەوە، بۆ وەرگـرتنی ئەم خەڵاتە، کانـدیدکرابوون. (١٢) نـووسەر و وێنەکـێشیشی شـارەزای بـواری ئـەدەب و هـونەری منـداڵانیش، لە (١٢) دەوڵەتی جیهـان، وەک ئەنـدامی لیـژنەی دادوەری بۆ هـەڵسەنگانـدن و بڕیاردان لەسەر باشترین پەرتووکەکانی کاندیـدە هەڵـبژیـراوەکان، بە سەرۆکایـەتی دکتـۆر (شـیریـن کـرێـدی) سـەرۆکی دەسـتەی دادوەری، نـوێنـەرەکـانیان ئەندامانی ئەم لیژنەیەن. دوای لێکۆڵینەوەیەکی چـڕ، لە پەرتووکە کاندیدکراوەکان، بە زۆرینـەی دەنـگەکـانی ئـەم لـیژنەیە، لە لـیستـێکی کورتکـراوەدا (٦) نووسـەر و (٦) وێنەکـێشیان لەو (٧٨) نووسـەر و وێنەکـێـشانەیان هەڵـبژارد. لە دواییـدا لـەو لـیستە کورتکراوەدا، باشترین نووسەری پەرتووک و باشترین وێنەکێشی پەرتووکی وێنەیی
بۆ منـداڵانیان هەڵـبژارد، کە نووسەری بەریتـانی (مایکل رۆزن) و وێنەکـێشی چـینی خاتـوو (کـای گـاو)ە.
پێـوەرە ستانـداردەکانی هـەڵسەنگانـدن و هەڵـبژاردنی بەرهەمەکان، بۆ کانـدیکـردنی باشـترینی دوو پەرتـووک، بـریتـین لە:”کـوالـیـتی جـوانـکاریی هـونـەری و وێـژەیی، لەبـەرچـاوگـرتـنی کـاری تـازەگـەری و نـاوازە و داهـێـنەرانـەی هـەر پـاڵـێـوراوێـک، توانای بـیـنـینی دیـدگای منـداڵان و فـراوانکـردنی کـنجکاوییەکانیانی هـەبێـت. گرنگی بەردەوامی کارکـردنی بـۆ منـداڵان و بـۆ گەنجـان هـەبێـت. بەخـشینی خەڵاتەکە بەنـدە
بە تـەواوی کارەکانی ئـەو نـووسـەرە و ئەو وێنـەکـێـشەوە لە مـاوەی ژیـانیـانـدا، کە خەڵاتەکان دەبـنەوە”.
حەزدەکەیـن کە ئەوەش بزانـن، کە رێـکخراوی نێودەوڵەتی بۆ پەرتووکی گەنجان، لە ساڵی (١٩٥٣) دا دامـەزرا، کـورتـەی نـاوەکـەی (ئی بی بی وای) ە. رێـکـخـراوێـکی خۆبەخشی سوودنەویستە. ئەندامەکانی سەر بە زۆربەی وڵاتانی جیهانن. ئامانجی ئەم رێکخـراوە، لە بەخشینی خەڵاتی هـانس کریستیان ئەنـدەرسـین. پشتگـیری و هانـدانی نـووسـەران و وێنـەکـێـشـانی بـواری وێـژە و هـونـەری وێـنـەکـێـشانـی منـداڵانـە. بـۆ پـێـشکەوتـن و بـۆ داهـێنان لـەم دوو بـوارەدا، لـە هـەمـوو جـیهانـدا بەبـێ جیـاوازی.
خاتوو (شـیریـن کـرێـدی) سەرۆکی دەستەی دادوەری بـۆ بەخـشیـنی خەڵاتی هـانـس کریستیان ئەنـدەرسین، بۆ ساڵی ٢٠٢٦. لە میانەی کۆنگرەی ساڵانەی رۆژنامەوانی (فـیدراسیۆنی نێـودەوەڵاتی بـۆ پەرتـووکی گەنجـان). لە ڕۆژی (١٣/ نیسان/ ٢٠٢٦) لە پـێـشانگای پەرتـووکی منـداڵان لـە بـۆلـۆنـیا لە ئیتالـیا، ناوی هـەردوو خـەڵاتگـری باشـتریـن نـووسـەری پەرتـووک بۆ مـنداڵان (مایـکل رۆزن) ی بەریـتانی و باشتریـن هونەرمەنـی وێنەکێشی پەرتووکی وێنەیی بۆ منداڵان لە جیهانـدا، خاتوو (کای گاو) ی ئاشکـراکرد.
زۆر بە کورتی ئەم دوو خەڵاتگـرەتان پێـدەناسـێـنـین.
مایکل رۆزن ـ باشترین نووسەری پەرتـووک بۆ منـداڵان:
دکـتۆر مایکـل رۆزن، نووسـەر و هـۆزانڤـان و شانـۆنـووس و دەرهـێنەر و ئەکتەر و ئامادەکار و پێشکەشکاری بەرنـامەی تەلـفـزیـۆنی و رادیـۆیی و نووسـەری سـتوونی سیاسی، مامۆستا و چالاکوانێکی و ئەکادیمیی ئینگـلیزی. مامۆستای پسپۆری وێـژەی منداڵان، لە بەشی خوێندنی پەروەردەیی لە زانکـۆی گۆڵـدسمیتس لە لەندەن. زیاتر لە (٢٠٠) پەرتـووکی بـۆ منـداڵان و گەورەکـان نـووسـیوە. کە زۆربـەیان بـۆ منـداڵانـن.

مایکل رۆزن لە (٧/ ئایار/ ١٩٤٦) لە هـارۆ، میـدلیسیکس، ئنگـلتەرا، لەدایک بـووە.
لە پێشا لە کـۆلێژی پـزیشکی دەستی بە خوێنـدن کرد. دوایی وازی لە پـزیـشکی هـێنا. رووی لە خوێنـدنی وێـژەی ئینگـلیزی کرد. لە کۆلێژی وادهـام لە زانکۆی ئۆکسفـۆرد، لە ساڵی (١٩٦٩) دەرچوو و بڕوانەمەی بەکالۆریۆسی وەرگرت. لە ساڵی (١٩٩٤) دا بـڕوانامەی ماستەری لە زانکۆی ریـدنگ وەرگرت. لە ساڵی (١٩٩٧) دا، دکتۆرای لە باکووری لەنـدەن بەدەستـهـنا. لە ساڵانی نەوەدەکان بە دواوە، لە زانکۆ جیاوازەکانـدا، وانەبێژی وێـژەی منـداڵان بوو. مایکل رۆزنی، لە ساڵانی (٢٠٠٠ ـ تا ـ ٢٠٠٧) وەک باڵیـۆزی بەریتانیا، بۆ وێـژەی منـداڵان کاری کـردووە.
رۆزن، لە حەفـتاکانی سەدەی رابـردووە دەستی بە چاپکردنی پەرتـووکەکانی کـردووە. لە ساڵی (١٩٧٤) دا، یەکەمین پەرتـووکی هـۆنـراوەی بـۆ منـداڵان چاپکـرد، بە ناوی (گرنگی بە کاروبای تایبەتی خـۆت بـدە). کۆمەڵێکیش هـۆنراوەی کۆمیدی بۆ منداڵان نووسی و چاپی کردوون. لەوانە: (بۆ حەزناکەیت بزانیت؟، تۆ پـێم بڵی، دەی با خـێرا لـێرە دەبچـین). رۆزنی هەردەم هەوڵی داهـێنان و تازەگەریی لە وێـژەی منداڵان داوە.
کـۆمەڵێ هـۆنـراوەی ئاسان و کـورتی بـۆ منـداڵانی زۆر بچـووک هـۆنیـوەتـەوە.
پەروەردەکار (مـۆراک ستایـلەر) دەڵێت:”رۆزنی یەکـێکە لە پێـشەنگەکانی ئەو نـەوە هـۆنـراوەنووسانەی کە ئیلهامیان لە ئەزمـوونەکانی منـداڵـیی خۆیان وەرگـرتـوون و راستییەکان وەک خۆیان دەگـێڕنەوە”.
دیارتریـن بەرهەمەکانی مایکل رۆزنی، بریتین لە (ئێمە بۆ گەشتێکی ڕاوکردنی ورچ دەڕۆیـن ـ ١٩٨٩) و (پەرتووکی خەمناک ـ ٢٠٠٤). (خەڵاتی پێن) ی ساڵی (٢٠٢٣) ی بەدەستهـێناوە، کە لەلایەن ڕێکخراوی پێـن ئینگـلیزییەوە پێشکەشیان دەکـرد، وەک ڕێـزلـێنانێک بۆ کارە بوێـرەکانی ژیانی سەرەتایی و پـەروەردە.
رۆزنی پەیـوەنـدی بە پـرۆگـرامی ڕاهـێنـانی دەرچـووانی بی بی سی کـرد. لـە سـاڵانی حەفـتاکـانـدا، ئامـادەکار و پـێـشکەشکـاری زنجـیرەیـەک بـوو لـە کەنـاڵی تەلەفـزیۆنی قوتابخانەکانی بی بی سی بە ناوی “والروس” (بنووسـە، فـێربـە، بخوێـنەوە، تـێـبگە، قـسەبکە).
مایـکل رۆزن، بە درێـژایی ژیانی چەنـدیـن خـەڵاتی بەدەستهـێـناوە، بەرزتـرینیان ئـەم خەڵاتەیە (خەڵاتی هـانس کـریـستیان ئەنـدەرسین ـ ٢٠٢٦) کە بـریتییە لە مەدالیایەکی زێـڕ و لە (بـڕوانـامەی دپـلـۆم) ی رێـزلـێنان، وەک باشـتریـن نـووسـەری پەرتـووکی منـداڵان لە جیهاندا کە لە ماوەی دوو ساڵی رابـردوودا چاپێکـردووە و بـۆ یەکەم جـار بڵاوکراوەتەوە. خەڵاتەکەش لەلایەن (ئەنجوومەنی نیودەوڵەتی بۆ پەرتووکی گەنجان) لە ئاهەنگێکی شایستەدا پێـشکەش دەکـرێـت.
کای گاو باشترین وێنەکێشی پەرتـووکی وێنەیی بۆ منـداڵان:
هونەرمەندی وێنەکێشی چینی خاتوو (کای گاو) وەک باشترین هـونەرمەندی وێنەکـێشی پەرتـووکی منـداڵان لە جیهانـدا، کە لە ماوەی دوو ساڵی رابردوودا، باشترین پەرتووکی وێنەیی بۆ منـداڵانی وێنەکـێـشاوە و چاپیکـردووە و بڵاویکردووەتەوە؛ خەڵاتی ئەمساڵی (هـانـس کریـستیان ئەنـدەرسـین)ی بەدەستهـێـنا. کـای یەکـەم هـونەرمەنـدی چـینـییە و یەکـەم ژنی چـینیـشە، کە ئـەم خـەڵاتە بەناوبـانگە وەربگـرێـت.
هـونەرمەنـد کای گاو لە ساڵی (١٩٤٦) دا، لە شاری چانگـشا لەدایک بووە. لە ساڵانی حەفـتاکانی سەدەی رابـردووە، کـاری وێنەکـێشانی پەرتـووکی وێنەیی و چاپکـردنیان بۆ منـداڵان کـردوون. ئەندامی کۆمەڵەی هـونەرمەندانی چینیە. هەندێک لە هـونەرمەندانی چـین، کـای بـە “پـێـشڕەوی پەرتـووکی وێنـەیی رەسـەنی چـینی” ناودەبـەن. لە ساڵانی نەوەدەکانـدا، هـێشتا چەمکی “پەرتووکی وێنەیی” باو نەبوو. کاو یەکەم هـونەرمەنـدی وێنەکـێشی چـینییە کە بـۆ چـیرۆکی منـداڵان، پەرتـووکی وێنـەیی دروستکـرد. کارەکانی زیندوویی و شێوازی رەسەنی کولتووری چینی بەرجەستەدەکەن. لە ساڵی (١٩٨٠) دا، یەکـەم پەرتـووکی وێنـەیی بـە نـاوی (باخـچـە جـوانـەکەوە) چـاپکـرد و بـڵاویـکـردووە. پشتیوانـییەکی گـەرمی لـێکـرا. کـای لـە ساڵی (١٩٩٣) دا، خەڵاتی سـێوی زێـڕیـنی لە چواردەهەمین پێشانگای نێودەوڵەتیی پەرتووکی منـداڵانی براتـیسلاڤـا، بە بەرهـەمێکی بـە ناوی “باو ئێـر”. ئەم خەڵاتەی بەدەستهـێنا. کای بووە یەکەم هـونەرمەنـدی چـینی، کە ئەم خـەڵاتە نێـودەوڵەتـییە بەدەستـبهـێنـێـت. لە دەیەکانی دواتردا دەیـان پەرتـووکی وێنەیی کلاسیکی دروستکـرد، لەوانە “چیرۆکی لەدایکبوون”، چیرۆکی ” شاری ئاگـر ١٩٣٨” و ” پەرتووکێکی کورت بۆ ” فـێربوون لـە شـکـسـتـەکـانی ئـەوانی دیـکە”، “زەوی گـوڵـی قـۆخ” یـەکـێکە لـە پەرتـووکە زۆر بەنـاوبـانگەکانی، کـە سێ سـاڵ بە وێنەکـێشانی ئـەم پەرتـووکەوە سەرقـاڵـبوو. ” چـیرۆکە جـوانـەکانی چـیـن”، ” بـاوە مانگ ـ ٢٠١٥” چەندین کاری تری، کە بەشێوازێکی لێهـاتووی نیـشتمانی رەسەنـدا کـێـشاونی. ئەم بەرهەمانەی کای گـاو ناوبـانگـێکی فـراوانی ناوخـۆیی و جیهـانـییان
بەدەسـتهـێناون.
کای بۆ ماوەی چەند ساڵێک لە قوتابخانەی بنـەڕەتی گونـدێکـدا مامۆسـتا بـوو. دەبوو رۆژانە ئەرکەکانی ماڵەوە راست بکاتەوە و چاودێـریی منـداڵەکانی بکات، دواتر خۆی بە کاری جـۆراوجـۆری کـشتوکاڵـییەوە سەرقـاڵ بکات. تەنهـا رۆژانی یەکـشەمـووان، مەشقی وێنەکێشانی دەکرد. کای وەک هـونەرمەنـدێک هەرگیز نەچووەتە قـوتابخانەی هـونـەری. لەبەر ئـەوەی دەرفـەتی خـوێـنـدنی لە زانکـۆدا نـەبـووە. بـۆیـە خـوولـیای نیگارکـێشان بـووە.

کاو بۆ وێنەکـێشانی پەرتـووەکە وێنەییەکانی، ئیـلهـام لە ئەزمـوونەکانی منـداڵـێی خۆی و لە بەسەرهـات و یادەوەریـیە شیریـن و تاڵەکانی ژیـانی وەردەگـرێـت و بـۆ نەوەکانی داهاتوو دەیانگوازێتەوە. کای تا ئێستا بە قـووڵی پابەنـدە، بە پەرەپێدان بە وێنەکێشانی پەرتـووکی وێنـەیی منـداڵان لە چـین.
کای گای لە تەمەنی ٣٦ ساڵیدا، پەیـوەنـدیی بە دەزگای چاپ و بڵاوکـردنەوەی هـونەری منداڵانی شاری (هـۆنان) ەوە کرد. کای پێیوایە منداڵان توانای ئەوەیان هەیە، بە روونی جیـاوازی بکەن، لە نێـوان ئەو کەسانەی خۆشیان دەوێـت و ئەوانەی خۆشـیان ناوێـت.

کای گاو، زیاتر لە (٤٠) پەرتووکی وێنەکێشاون و چاپیکردوون و بڵاویکـردوونەتەوە. کای بـڕوایەکی تـەوای بە ژیـان و بە خـۆڕاگـری هـەیە.
بە کورتی، کارەکانی هـونەمەنـد کـای گـاو، کوالـیتییەکی هـونـەری نـاوازە و زمـانـێکی بـینراوی ناوازە و قـووڵی سۆزداری نیـشان دەدەن. کە ئاسۆی هـونـەری وێنەکـێشانی پەرتـووکی منـداڵان فـراوانـترن دەکـەن.
لە ئاهەنگێکی شایستە ـ هێشتا کات و شوێنی دیاری نەکراون ـ خەڵاتەکانیان وەردەگرن.

(*) بـۆ ئـەم نـووسینەم، چەنـدیـن سایتی ئینگـلـیزیـم بەسەرکـردووەتـەوە.
دوبـەی: ٢٠٢٦