بۆ خوێندنەوەی ئەم گۆڤارە کلیکی ئێرەبکەن..

نیوولیبرالیزم چۆن کۆتایی بە پاشماوەکانی ئازادی هێنا؟

لە سیستمە دیمۆکراتییەکاندا، سانسۆر و پڕوپاگەندە مەرج نییە تەنیا پشت بە سەرکوتکردنی ڕاستەوخۆ وەک سڕینەوە یان زیندانیکردن ببەستن، بەڵکو پەنا دەبەنە بەر شێوازی فێڵبازانەتر وەک “تەقینەوەی زانیاری” و پەراوێزخستن.
زۆربەی کات سانسۆر لەم کۆمەڵگایانەدا “ئاسۆییە”، واتە تاکەکان لە دژی یەکتر بەکاری دەهێنن، نەک تەنیا “ستوونی” بێت لە حکومەتەوە بۆ هاووڵاتیان. یەکێک لە نموونە دیارەکان لێرەدا ئەوەیە کە بە “سڕینەوەی کولتووری” (Cancel Culture) یان هێرشە دیجیتاڵییەکان دەناسرێت؛ لێرەدا بە یاسا ڕێگریت لێ ناکرێت قسە بکەیت، بەڵکو وات لێ دەکرێت پەراوێز بکەویت یان ناوزڕاو بیت، بەجۆرێک کە خۆت ناچار بیت پاشەکشە بکەیت. لە هەمان کاتدا، خوارزمیتەکانی (Algorithms) سۆشیاڵ میدیا ڕۆڵی سانسۆرچییەکی شاراوە دەگێڕن، ئەوەش لە ڕێگەی زیندانیکردنی بەکارهێنەران لەناو “بڵقە فکرییەکان” کە تەنیا قەناعەتە کەسییەکانی خۆیان بەهێز دەکات، ئەمەش دەبێتە هۆی دابڕانێکی فکری کە وادەکات ڕاکانی بەرامبەر وەک هەوڵێکی دوژمنکارانە بۆ چەواشەکاری بێنە بەرچاو.

نائووم چۆمسکی، یەکێک لە دیارترین بیرمەندە هاوچەرخەکان، ئاماژە بەوە دەدات کە پڕوپاگەندە لە سیستمە دیمۆکراتییەکاندا بریتییە لە دیاریکردنی چوارچێوەیەکی تەسک بۆ گفتوگۆی گشتی؛ تەنیا لەناو ئەم چوارچێوەیەدا ڕێگە بە مشتومڕ و ناکۆکی توند دەدرێت، لە کاتێکدا گومانکردن لە بنەما گەورەکانی سیستمەکە لە دەرەوەی بازنەی لێکۆڵینەوە و گفتوگۆ دەمێنێتەوە. جیاوازی بنەڕەتی لێرەدا لەچاو سیستمە تۆتالیتارەکاندا (گشتگیرەکان) ئەوەیە کە تاکەکان لەژێر دەسەڵاتی تۆتالیتاردا دەزانن کە ڕووبەڕووی چەواشەکاری و پڕوپاگەندەی ئاشکرا دەبنەوە، بۆیە هەوڵ دەدەن لە نێوان دێرەکاندا ڕاستی بدۆزنەوە. بەڵام لە دیمۆکراسییەکاندا، قەناعەتی خەڵک بەوەی کە گوایە تەواو ئازادن، وایان لێ دەکات زیاتر بکەونە ژێر کاریگەری پڕوپاگەندە، چونکە بە شێوەیەکی شاراوە و نادیار کار دەکات.

لە سیستمە دیمۆکراتییەکاندا، میدیا باوەڕپێکراوەکانی وەک (نیویۆرک تایمز) یان (بی بی سی) مەیلیان بەرەو وردبینی و خستنەڕووی ڕاستییەکان هەیە، بەڵام جۆرێک لە “بژاردەکردن” پەیڕەو دەکەن لە دیاریکردنی ئەوەی کام ڕاستی تیشکی بخرێتە سەر و کامەیان پشتگوێ بخرێت. دەکرێت ئەم بژاردەکردنە وەک جۆرێک لە پڕوپاگەندەی ناڕاستەوخۆ یان “نەرم” هەژمار بکرێت. لە بەرامبەردا، میدیا لە سیستمە تۆتالیتارەکاندا وردبینی قوربانی دەکات لەپێناو دڵسۆزی سیاسی یان ئایدیۆلۆژی. کێشەکانی پەیوەست بە سیستمە سەرکوتکەرەکان، وەک مۆدێلی ڕووسی، لەوەدایە کە ئەوان لە ڕوانگەی پێوەرە تایبەتەکانی خۆیانەوە سەیری جیهان دەکەن؛ بەوپێیەی میدیاکانیان لەژێر کۆنترۆڵ و ئاڕاستەکردنی تونددایە، وادەزانن ئەو فرەییەی لە سیستمە دیمۆکراتییە ڕۆژئاواییەکاندا هەیە تەنیا “شانۆگەرییەکەی” بەڕێوەبراوە لە ناوەندێکی یەکگرتووەوە، ئەمەش نیشانەی تێنەگەیشتنی ڕاستەقینەیە لە فرەیی میدیایی لەو کۆمەڵگایانەدا.

لە سەدەی ڕابردوودا، ململانێکان ڕوون بوون؛ بەرەیەک ستایشی “ئازادی” و دیمۆکراسی بۆرژوازی دەکرد، و بەرەیەکی تۆتالیتار کە بە “مەقەس” و زیندان سانسۆری پەیڕەو دەکرد. بەڵام ئەمڕۆ دەمامکەکان کەوتوون و شێوازەکان تێکەڵ بوون، تاوەکو نیوولیبرالیزم ڕووە هەرە دڵڕەقەکەی خۆمان نیشان بدات: سیستمێک کە پێویستی بە زیندانیکردنی جەستەت نییە تا ئەو کاتەی توانای “سڕینەوەی” ئابووری و کۆمەڵایەتیتی هەبێت تەنیا بە فشارخستنە سەر دوگمەیەک.

لیبرالیزمی کلاسیک هەمیشە شانازی بە پیرۆزی تاک و مافە سیاسییەکانی دەکرد، بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی نیوولیبرالیزم، ئەم تاکە لە “هاووڵاتییەک” کە خاوەن مافی پارێزراو بێت بە دەستوور، گۆڕا بۆ تەنیا “سەرمایەی مرۆیی” یان “بەکارهێنەرێکی” بێ بەرگری. لیبرالیزم لە ناوەوە گنی و داڕما، لەبری شارستانییەت و گفتوگۆ، ئێستا لەژێر سێبەری “دەرەبەگایەتییەکی تەکنیکی” (Techno-feudalism) ی نێوان کیشوەرەکاندا دەژین، کە تێیدا هیچ دەنگێک لە سەرووی دەنگی قۆرخکارییەوە (Monopoly) نییە.

ئەگەر بەراوردێک بکەین لەنێوان ئامرازەکانی کۆنترۆڵ لە سیستمە تۆتالیتارەکان و دیمۆکراسییە نیۆلیبرالەکاندا، دەبینین دڵڕەقی کەم نەبووەتەوە، بەڵکو “تەکتیکەکانی” گۆڕاون. لە سیستمە تۆتالیتارەکاندا سانسۆر بە “ستوونی” و ئاشکرا دەمێنێتەوە. دەوڵەت نەیارەکەیە و زیندان ئامرازەکەیە. سەرەڕای ناشیرینییەکەی، بەڵام “ڕوونە” و هۆشیارییەک بۆ بەرگری و گەڕان بەدوای ڕاستیدا لە نێوان دێرەکاندا دروست دەکات. بەڵام لە دیمۆکراسییە نیۆلیبرالەکاندا سانسۆر “ئاسۆیی” و پیسە. نەیارەکەت پۆلیس نییە، بەڵکو “خوارزمیت” و “دەستەی کارگێڕی کۆمپانیاکانە”. لێرەدا زیندانی ناکرێیت چونکە ڕەخنەت لە دەسەڵات گرتووە، بەڵکو لە کارەکەت دەردەکرێیت، هەژمارە بانکییەکانت دادەخرێن، و لە فەزای دیجیتاڵی دەردەکرێیت بە بیانووی “پێشێلکردنی مەرجەکانی خزمەتگوزاری”.

سەروەری کۆمپانیاکان لە سەرووی سەروەری دەستوورەکانەوە
نیوولیبرالیزم گەیشتووەتە قۆناغی “خۆماڵیکردنی” کایەی گشتی بۆ بەرژەوەندی قۆرخکارە گەورەکان. پەرلەمانەکان کە ڕۆژێک گۆڕەپانی یاسادانان بوون، ئەمڕۆ بوونەتە تەنیا نووسینگەیەک بۆ پەسەندکردنی ئەوەی “لۆبییە” داراییەکان دەیسەپێنن. چیتر یاساکان بۆ پاراستنی ئازادی ڕادەربڕین نانووسرێن، بەڵکو بۆ پاراستنی “مۆدێلی قازانجخوازانەی” کۆمپانیاکانن.
مەترسیدارترین شت لەم سیستمەدا “تایبەتکردنی سەرکوتە” (Privatization of Repression). کاتێک پلاتفۆرمێکی تەکنەلۆژی زەبەلاح یان کارتێلێکی دارایی بڕیاری “سڕینەوەی” کەسێک دەدات، ئەوا جۆرێک لە “لە سێدارەدانی نەرم” پەیڕەو دەکات. لە سیستمە تۆتالیتارەکاندا، ڕەنگە زیندانی وەک پاڵەوان بێتە دەرێ، بەڵام لە نیوولیبرالیزمدا، بڕینی بژێوی و تێکدانی ناوبانگی دیجیتاڵی، مرۆڤ دەگۆڕێت بۆ “تەرمێکی مەدەنی” کە لە کۆمەڵگایەکدا دەجووڵێتەوە کە دان بە بوونی کەسێکدا نانێت ئەگەر خاوەنی “ئیعتیبار” یان “پلاتفۆرم” نەبێت.

لەو دیمۆکراسییانەی لەسەر بنەمای سەرمایەداری دامەزراون، “بازاڕ” وەک بزوێنەری سەرەکی سانسۆر دادەنرێت. میدیاکان، وەک دامەزراوەی بازرگانی، زۆربەی کات ئاڕاستەکانیان بەستراوەتەوە بە سەرچاوەی داراییانەوە. ئەمە بە ڕوونی لەو کۆنترۆڵەدا دەردەکەوێت کە ڕیکلامکەران هەیانە؛ ڕەنگە کەناڵێکی هەواڵ خۆی بەدوور بگرێت لە ڕووماڵکردنی لێکۆڵینەوەیەکی بنکۆڵکاری دەربارەی پیسبوونی ژینگەیی کە کۆمپانیایەکی گەورە دروستی کردووە، ئەگەر ئەو کۆمپانیایە سەرچاوەی سەرەکی دارایی ڕیکلامەکانی بێت. هەروەها دەبینرێت کە گەیشتن بە زانیاری هەندێکجار بەستراوەتەوە بە جۆرێک لە دڵسۆزی؛ ئەو سیاسییەی زانیاریی لایە، زانیاری دەداتە ئەو ڕۆژنامەنووسەی کە پەیوەندییەکی دۆستانەی لەگەڵ دەپارێزێت. لە بەرامبەردا، ئەو ڕۆژنامەنووسەی پرسیاری سەخت دەکات، ڕەنگە خۆی لە چاوپێکەوتنە تایبەتەکاندا بێبەش کراو ببێنێتەوە، ئەمەش کاریگەری نەرێنی دەبێت لەسەر پێگەی پیشەیی و توانای کێبڕکێی لە جیهانی میدیادا.
جیاوازی جەوهەری لێرەدا ئەوەیە کە سانسۆر لە دیمۆکراسیدا هەمیشە پێویستی بە “پۆلیسێک” نییە لە پشت نووسەرەوە بوەستێت، بەڵکو تەنیا پێویستی بە “سیستمێکی هاندان” (Incentive system) هەیە کە بێدەنگی بکاتە بژاردەیەکی ئارامتر و پڕقازانجتر لە قسەکردن.

دڕندەیی بێ شیشەکانی زیندان

ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین “داڕووخانی” ئەو بەهایانەیە کە شارستانییەتی مۆدێرنی لەسەر بونیاد نراوە. “داروینیزمی کۆمەڵایەتی” شوێنی شارستانییەتی گرتووەتەوە؛ بەهێز ئەوەیە کە خاوەنی داتا و پارەیە، و لاوازیش بە بێدەنگی دە پان دەکرێتەوە.
لە کاتێکدا هاووڵاتی لە سیستمی تۆتالیتاردا چاودێری دیوارەکانی زیندانەکەی دەکات، هاووڵاتی لە “دیمۆکراسی نیۆلیبرال”دا وا دەزانێت ئازادە، لە کاتێکدا بە زنجیرە نادیارەکانی قەرز، پاشکۆیەتی وەزیفی، و سانسۆری خوارزمیتەکان بەستراوەتەوە. سەردەمی “ئازادی” وەک مافێکی مرۆیی کۆتایی هات، تا ببێتە تەنیا “ئیمتیازێک” کە دەبەخشرێتە ئەوانەی گوێڕایەڵن و لە یاخیبووەکان دەسەنرێتەوە. ڕەنگە شێوازەکان جیاواز بن، بەڵام جەوهەرەکە یەکە: توندکردنی کۆنترۆڵ بەسەر مێشکدا لە ڕێگەی هەڕەشەکردن لە گەدە و بوونی مرۆڤەوە.

نۆێترین بەرهەمم، نامیلکەی ” بەرهەمداریی کاری دیجیتاڵی لەڕوانگەی مارکسیستیەوە” لە لایەن” دەزگای ئایدیا بۆ فکرو لێکۆڵینەوە” لە کوردستان
لەچاپ دەرهات. ئەم نامیلکەیە پێشتر بەزمانەکانی ئینگلیزی، ئەڵمانی، ئیسپانی، فەرەنسی، عەرەبی لەسایتە جیهانییە گەورەکاندا بڵاوکراوەتەوە. نامیلکەکە تیشک دەخاتە سەر ئەوەی ئایا شێوەی کار، لەبوارەکانی ئۆنلاین، دیجتاڵیدا دەتوانێت بە بەرهەمدار ئەژمار بکرێت لە ڕوانگەی یاساکانی بەهای مارکسەوە؟ بەواتایەکی تر ئایا کار لەم بوارەدا دەتوانی زێدەبەها بەرهەمبهێنێت؟ ئەوەی جێگای سەرنجە ئەم توژینەوەیە لەلایەن یەکێک لەئەکادیمیاکانی مارکسیستی جیهانیەوە بۆداچوونی لەسەر کراوە و پشتڕاست کراوەتەوە. دەتوانن نامیلکەکە لەڕێگای ” دەزگای ئایدیا” وە لە سلێمانی ، بەژمارە تەلەفونی 0770956990 بەدەستبهێنن.
لەگەڵ ڕێزو پێزانینی زۆر بۆ ” دەزگای ئایدیا” کە ئەم کارەیان بۆ بەئەنجام گەیاندم. هەروەها سوپاسی هاوڕێم ”محمود حلاق” دەکەم کەهاوکاری زۆری کردم لەم کارەدا.
کاوە کەریم

وەک ئەڵێن قۆناغی پێش جەنازە، خانەنشین بوونە ..وەک چۆن جەنازە ناو و ناونیشانەکان وەردەگرێتەوە، تەنها پلە و پۆست و پێناسێک کە بۆت جێدەهێڵێ، ووشەی جەنازەیه.. بە هەمان شێوە خانەنشین بوونیش، ناونیشان و پلە و پۆستەکانت لێدەسێنێتەوە و هەمووان پێت ئەڵێن خانەنشین.. ئیتر ناپرسن تۆ چ کارە بوویت، بڕوانامە و پسپۆڕییت له چیدا هەبوو، چەند بەرهەم و داهێنان و هەوڵ و خەبات و دەوامت کردووە.. نەخێر، ئەوانە هەمووی بە کەڤەرێک دادەپۆشرێن وەک چۆن سەیارەیەکی دەعمکردوو دادەپۆشرێ، مەگەر خۆت باسی ژیانی فەرمانبەرییت بکەی، ئیتر لەبەردەم مایکی تەلەفزیۆنێکا بێ یان لە بەردەم مایکی خەتێکی فریی ئاسیاسێڵدا..
دوای ئەوە، پرسیاری زانستیی و ئیدارییەکانت لێ ناکرێ، تەنها پرسیاری بازاڕییانەت لێ دەکرێت، وەکو :عەسکەرییەکەیان بۆ حیساب کردیت؟ بە چەند خانەنشینیان کردیت؟.. شەش مانگەکەت وەرگرت؟ ..ئەی دوانزە مانگەکەی بەغا دەنگی نییە؟ بە بێ دەرماڵە، چەندت وەرئەگرت؟ پله چەند بووی؟ تەبعەن پاشەکەوتی موچەکانیشت فت ..؟
ئەمە بۆ پیاو بە هەرحاڵ، چونکە لە ئێسقان و ماسولکەی بەهێز دروستکراوە و نیوەی تەمەنی لە بازاڕ و مامەڵە و بێنە و بەردەدا بەسەر بردووە، بەڵام ژن کە زۆر زوو هۆگری کار و ڕۆتینی ڕۆژانە ئەبێ، چۆن بتوانێت ئەو گۆڕانکارییە لەناکاوە قبوڵ بکات؟ چۆن ڕازی بێ لە ناونیشانی مامۆستا و ئەندازیار و دادوەرەوە پێی بووترێت خانەنشین؟
لە پڕێکا ئەڵێت : نەمزانی، ئەو هەموو جل و پێڵاوەیشم کڕی، تازە ئیتر بۆچیمە؟ وەڵڵا ئەیانکەم بە خێر .. دەستێک جل و جووتێک پێڵاو بەسه ..
ــ بەڵێ باش ..
هێشتا دوو هەفتەی ماوە، فەرمانبەرە ژنەکانی هاوڕێی ڕێزلێنانی بۆ دەکەن، ڕێز لێنانی چی؟ ڕەنگە پاشتێلانەیەکیش هەر ئەوەندەی تێ بچێ.. واز لە شیرینیی و خواردن و خواردنەوەیش بێنە، کە کێک بە توڕتە ئەڵێ لاکە بەو لاوە..سپڕایت بە کۆکا کۆلا ئەڵێ، ئەوە جێی منە.. شاورمە بە پیتزا ئەڵێ لاچۆ لەبەرچاوما..پارچەیەک پەخشانی پڕ لە سۆز و عاتیفە لە پارچە شوشەیەکدا ئەنوسن، بەرد ئەکات بە ئاو .. ئیتر لە پڕێکا بەڕێوەبەری فەرمانگە لە پڕمەی گریان ئەدات، بە دوایدا فەرمانبەرەکان وەک کۆرس بۆی ئەسێننەوە، ئینجا وەرە ئەبێ وەزع و حاڵی هاوسەرت چۆن بێت، ئەو هەموو فەرمانبەر و بەڕێوەبەر و کارگوزارە لە چوار دەوری بگرین؟ ئەوە وەک دەڵێن لە باسکردن و وێنا کردن نایەت.
لە پڕ تەلەفۆنێکت بۆ دێت، بە دەنگێکی کزۆڵ و مشە مش پێت ئەڵێ: لە کوێی؟
تۆ دڵت دادەخورپێ، هەناسەت سوار ئەبێ و بە خێرایی ئەڵێی : چی ڕووی داوە ؟ بۆ خاتری خوا ..
ئەو شارەزایە لە جێگای تەنفیس و فشکردنەوەکەت، یەکسەر ڕیتمی دەنگی ئەگۆڕێ و ئەڵێ : نا نا هیچ نەبووە، ڕێزلێنانەکەیە..
هەناسەیەکی ئاسودەیی هەڵئەمژی و ئەتەوێ وەک محەمەد سەڵاح سوجدەیەکی شوکر بۆ خوا ببەی، بەڵام ئەو بوارت نادا و ..ئەڵێ : برادەرێکت نییە پیکابی هەبێ؟
تۆ ئەڵێی : بۆچی ؟
ئەو ئەڵێ : ئەوەنە گوڵ و هەدیەم بۆ هاتووە، لە سەیارەکەی خۆمانا جێی نابێتەوە !!
ئینجا وەرە ئەو هەموو دیاری و گوڵ و شیرینییە، کەچی هەموویان خەمبار و چاو ئاوساو، لانی کەم هەر یەکەی دوو سێ تاو فرمێسکی ڕشتووە، چوار دەوری چاویان وەک قۆخ شین و مۆر بۆتەوە.. جا فیمەیڵی لای خۆمان هەر کە گریا، یەکسەر ئاویش بە لووتیا دێتە خوار ..
کە ئەچیت بۆ فەرمانگاکەی بۆ بارکردنی گوڵ و دیارییەکان، کۆرسێک فەرمانبەر مشە مشیانە ..
دوای نیو سەعات، ماڵەکەتان وەک مەشتەلی لێهاتووە، ئەو هەموو باوەشە گوڵە سروشتییە، بە شێوازێکی زۆر جوان پێچراونەتەوە .. ئەو هەموو قوماشی جلی کوردییە .. خۆ نایشوێریت بڵێیت ئەرێ ئەم هەموو گوڵە گرانبەهایانە، سبەی دوو سبەی سیس ئەبن و ئەبێ فڕێیان بدەین، خۆزگە گوڵی نایلۆن بوونایه، یان شتێ بوونایه سودێکیان هەبووایە، ئینجا ئەو هەموو جلە کوردییانە چین؟ کوا ئێستا کورد جلی کوردی لەبەر ئەکا؟ بڕۆ ئەو بازاڕە، ئەوەی جلی کوردی پۆشیبێ، تەنها برا عەرەبە چاو گەشەکانمانن ..
نا ..نا .. نابێ ئەو قسانە بکەیت، مێز و سەر کەوانتەرەکان بوون ڕەبایەی گوڵ، قەیناکات ..
ئەڵێ : یەک حەشریان بۆ کردووم، هەر نەبێتەوە .. ئەوەنە گریاوین، ئەوەنە گریاوین، پرزەمان لێ بڕا .. ئەیانووت خۆمان ناگرین چی بکەین.
ئیتر تۆ نازانیت چی بڵێیت، ئەگەر پێی بڵێیت : بە خۆشیی بێ.. ڕەنگە پێت بڵێ ئەزانم پێت خۆشە ئیتر ببم بە ژنی ماڵەوە و ئەو تۆزە دەوام و دائیرەیەیشم نەمێنێ ..
ئەگەر بڵێی خێری پێوە بێ ..
ڕەنگە بڵێ خێری چی؟ مەلیک مەحمود مرد هەر ئەوەنە بۆی گریاون ..
خۆ ئەگەر بڵێی : دەی بەس نییە خزمەتەکەت بە سەلامەتیی تەواو کرد و نەجاتت بوو !
ڕەنگە بڵێ بۆ ؟ خۆ خزمەتی عەسکەریی نییە، وەڵا هەموو ڕۆژێ کە ئەچووم بۆ دەوام وەک ئەوەی بچم بۆ سەیران، وابوو .. چا لێدەنرا، کێک و پیتزامان بانگ ئەکرد، بە گوڵەبەڕۆژە و دەنکە کولەکەوە.. باس و خواسی دنیا و ..نوکتە و قسەی خۆش..ڕێک لە خوشکەکانم دڵسۆزتر بوون.. نەجاتی چی؟ تۆ تەواویت؟ یەعنی چی نەجاتم بوو؟ خۆ زیندانی سیاسیی نەبووم ..
ئیتر نازانن چی بڵێن.. بەڵام بە ڕای من هیچ نەڵێن باشترە.. هەر جار جار بۆنێکی چەپکە گوڵەکان بکەن و . . بڵێن ئەڵێی چی بچم کۆمەڵێ گوڵدانی گەورە – گەورە بکڕم، ئاویان تێکەین لەگەڵ دەنکێ پاراسیتۆڵ، با نەژاکێن ؟
ئەگەر ئەوەیش نەڵێن ڕەنگە بڵێم باشتر بێ بۆتان.
بێ گومان ئەمە بار و دۆخێکی کۆمەڵگا و سیستمێکی دەسەڵاتە کە کۆمەڵگای توشی ئاڵودە بوون کردووە بە کارێکی وەهمییەوە، لە ڕاستیدا نە کارە و نە بەرهەمە و نە هیچ داهێنانێکی تیایە، دوای ئەوە لە پڕێکدا ئەڵێ بڕۆن بۆ ماڵەوە خانەنشین بوویت.. ئەو ئاڵودە بوونە و ئەم لە پڕدا وازهێنانە، شۆکێکی گەورەیە لە ژیانی هەر فەرمانبەرێکدا، چونکە هیچ بەدیلێکی تری نییە .. ئەبێ لە لوتکەیەکەوە بۆ ناو شیوێکی نادیار تلۆر بێتەوە .. لە ووڵاتانی پێشکەوتوودا پارەیەکی زۆر بۆ خانەنشین خەرج دەکرێت بۆ ئەوەی بتوانێ گەشت و گەڕان به ووڵاتاندا بکات، لە هەندێ ووڵاتدا شوقەیەکیش بە خانەنشین دەدرێت بە نرخێکی ڕەمزیی وکەم، هەتا خۆی پێوە سەرقاڵ بکا و ..وەک خاوەن سەرمایەیەکی لێ بێت و .. هەستی غەرییی و بێکاریی بە سەریدا زاڵ نەبێ و نوقمی نەکات ..
لای ئێمە هیچ شتێک لەو شتانە لە ئارادا نییە، ئەوەی بۆ خانەنشین ئەمێنێتەوە تەنها یادگاریی و خەم و خەفەت و گۆشەگیریی و نامۆبوونە..بە تایبەت کە زیاتر لە شەست موچەی بە ناوی پاشەکەوتەوە لێ زەوت کراوە مەگەر لە ڕۆژی قیامەتدا، وەک مەحوی ، ئەم دەسەڵاتە پاشەکەوت بێتەوە فکری.

زامەکانمان تەنیا شوێنەواری خەنجەر نین
مێژوویەکن و…..
لەسەر جەستەی مرۆڤایەتی نووسراونەتەوە
هەر برینێکمان پڕە لە هاواری بێدەنگی
ئاخ…. لە چ بێدەنگیەکداین؟
هەر ئازارێکمان، چیرۆکێکی لە هەگبەدایە و
بۆ نەوەکانی جێدەهێڵین
خەمی ئەم نیشتمانە هەلا هەلای کردووین
وەک شوشەیەک بە مستی خۆمان شکابێ
یان هێلانەیەک بەدەستی خۆمان سوتابێ
خەمی ئەم نیشتمانە
چۆتە نێو رەگی درەختەکان و
بەنێو دەماری گەشمردەکاندا رەتبووە …..
جارێکی دی زامەکانیان دەکاتەوە،
ئاخ لە چ بێدەنگیەکداین؟
نەخشەی نیشتمانێکی ئەنجنکراو
خوێنی لەبەر دەڕوا و
دڵەکان وشک دەکاتەوە
زامێکە….
بۆ هەمیشە دەرگای ئازارەکانمان بۆ واڵا دەکا
بێدەنگیمان لە خەنجەری جەلادەکان بکوژتر و
لە شمشێری هاوسێکانمان تیژترە
ئاخ…. لە چ بێدەنگیەکداین؟
ئەوە زامی خاکە دەمی کراوەتەوە …..
هەور تیماری دەکا
ناڵەی چیایە خەریکی پارچە بوونە و …..
تەور برینداری دەکا
وەک نەڕەی باڵندە فافۆنەکانی ئاسمان
کەبەسەرماندا دەبارن و
درەختەکانمان بەڕەگەوە دەبەن و
زامەکانی خاک دەکەنەوە،
هەور و با
ئەزموون و دەسکەوتەکانمان بابردە دەکەن
ئاخ…لە چ بێدەنگیەکداین؟.

سەلام عومەر

(ران بـۆسـێـلـیک) ناوی خـوازراوی وێـژەیی، کـەڵـەنـووسـەری بەنـاوبـانگی وێـژەی منـداڵانی بولگاری و جیهـانییە. ناوی راستیی (گـێـنچـۆ سـتانچـێـڤ نـێـژێـنـتـسۆڤ) ە.
ران بۆسـێلـیک لە (٢٦/ سێپتەمبەر/ ١٨٨٦) لە شاری (گابـرۆڤـۆ) لە کۆمـاری گەلیی بولگاریا، لە خـێزانێکی هـەژار لەدایکـبووە. تەمەنی بـۆسێـلیک (٧) ساڵ بـوو، باوکی کۆچی دوایی کرد. ناچاربووە لە منداڵییەوە لەلای خـزم و ناسیاوەکانیانـدا کار بکات. تا بژێوی ژیـان و پارەی کـڕینی جـلوبەرگ و پێـداویستییەکانی قـوتابخانەی دابـین بکات.

ران بۆسێلیک، دوو برا و دوو خوشکی هەبوو. براکانی زۆر زیرەک و ئەکادیمی باڵا بوون. برا گەورەکەی دکتۆر (هـریستۆ نێژێنتسۆڤ: ١٨٨١ ـ ١٩٥٣) پرۆفـیسۆرێکی پێـداگـۆژی بـوو. برا بچـووکەکەشی دکتۆر (نـیکـۆلا نێـژێـنـتـسۆڤ: ١٨٨٨ ـ ١٩٤٣) زانـای فـیزیـا و کەشـناسی بـوو.
دایکی چـیرۆکخوانێکی زمان شـیرین بـوو. هـۆگـری فـۆلکـلۆر و هـۆنراوە و چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان بـوو. کاریـگەری لەسـەر ران بۆسێـلـیکی کوڕی هەبـوو. لە تەمەنێکی بچووکەوە، کوڕەکەی بە زارەکی، بە خۆشـەویستـیی فـۆلکلـۆر و هـۆنـراوە و چـیرۆکە ئەفـسانەییەکان ئاشنا کـرد. کە دواتـر بۆ ران بۆسێلـیک بـوون بە ئـیلهـام بۆ داهـێنان و نووسینی بە دەیان چـیرۆکی ئەفـسانەیی بۆ منـداڵانی بولگاریـا، کە تا ئەمـڕۆش نەوەی نـوێی بـولگاری چـێژ و خـۆشی و سـوود لە چـرۆکەکـانی وەردەگـرن.
ران بـۆسـێـلـیک، لە ساڵی (١٩٠٤) دا، لە شاری گابـرۆڤـۆ، لە قـوتابخانەی ئامادەیی ئەپـریـلۆڤـسکا دەرچـوو. لە هـەمـان ئامادەییـدا، وەک مامۆستا لە (١٩٠٤ ـ ١٩٠٨) وانەی وتووەتەوە. لە ساڵی (١٩٠٨ ـ ١٩١٠ ) لە (زانکۆی سۆفیا) فیلۆژی و یاسای سلاڤی خوێنـدووە. لە ساڵی (١٩١٦) لە (زانکۆی برۆکـسل) لە بەلچـیکا، بـڕوانامەی دکـتۆرای لە یاسـادا وەرگـرتـووە. بـۆ ماوەیـەک وەک پارێـزەر کـاری کـردووە. بـەڵام خۆشـەویستـیی بێ ئەنـدازەی بـۆ منـداڵان و خـولـیای گـەورەی بـۆ نـووسینی وێـژەی منداڵان. وایان کرد، کە بە یەکجاری واز لە کاری یاسایی بـهـێنێـت. بە تەواوی رووی لە جیهـانی ئەفـسوونـاوی منـداڵان کـرد. زیـاتـر لە (٥٠) سـاڵی ژیـانی بـۆ نـووسـینی هـۆنـراوە و چـیرۆکی ئەفـسانەیی و پەخـشان بـۆ منـداڵانی بـولـگاریـا تەرخـان کـرد.

بـێگومان منـداڵان سەرەڕای پێویـستییان، بۆ هـەوای پاک و خـۆراک و خـواردنەوە و یـاری و دەرمـان و چـاودێـری جـەسـتەیی و دەروونی، پێـویـستیـشیان بە پـەروەردەی دروست و بە پەرەپێدانی کارامەیی و هـزریش هەیە. پێویستییان بە تێرکردنی ئەندێشە و بە جوانی خۆیان هەیە. کە تەنیا لە رێگەی وێـژەوە بەدەستیان دەهـێنن. بۆیە وێژەی منـداڵان پێویستییەکی گرانبەهـایە. شتێک نییە کە منـداڵانی لێ بێـبەش بکـرێـت. بەڵکو پێویستییەکی پێویستە بۆ بنیاتنان و گەشەکردنی کەسایەتییەکی دروست و هـاوسەنگی منداڵان. بۆیـە ران بۆسێلیک وێـژەی منـداڵان بە پێویستییەکی گرنگ دەزانێ. دەڵـێت: “وێـژە بۆ منـداڵان، وەکو شـیری دایک و هـەوای پاک وایـە، کە پێویـستە هـەبێـت”.
ران بۆسێلیک ساڵانێک وەک سەرنووسەر و بەڕێوەبەر، لە چەند گۆڤارێکی منداڵان و رۆژنامەدا کاری کـردووە. سەرەتا لە گۆڤاری (فـایەر فـلای) دەستی پێکـرد. لە هەمان کاتـدا لە رۆژنامەی (ڤـرابـچی) و لە گـۆڤـاری (دێـتـسکا رادۆسـت) کە یەکـێکە بوو لە بڵاوکـراوە بەنـاوبانگەکـانی منـداڵان لە بـولگاریـا، لەو کـاتـەدا. سەرنـووسەر گۆڤاری (خۆشی منـداڵان) بـوو، کە لە دەزگای (هـیمـۆس) بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە دەردەچـوو.
بـۆ مـاوەی (٢٥) سـاڵ لە ( ١٩٢٣ ـ ١٩٤٨) لـەم کـارەیـدا بەردەوام بـوو. گـۆڤـاری خۆشی منداڵان، لە دوای گۆڤاری فایەر فلای، دووەم درێـژترین گۆڤاری منداڵان بـوو.
بە دڵنیاییەوە دەتوانین بـڵێین (خۆشی منـداڵان) لە قۆناغی نێوان جەنگەکاندا، گۆڤاری ران بـۆسـێـلیک بـوو.
ران بـۆسێـلیک، بە نـووسینی هـۆنـراوە بۆ منـداڵان دەستی پێکـرد. یەکەم هـۆنـراوەی
بە ناوی (نا کۆشـیشکا) بۆ خوێنـدکارە منـداڵەکانی نووسی و لە ساڵی (١٩٠٦) دا، لە گۆڤاری (سـڤـێـتـۆلکا) دا بڵاوی کردەوە. کە خۆی جێگـری سەرنووسەری ئەم گۆڤارە بوو. تا ئەمـڕۆش ئەم هـۆنـراوەیەی بابەتێکە لە پەرتـووکی خوێندنەوەی بولگاری بۆ قوتابیانی بنەڕەتی. ران بۆسێـلیک بە دەیان چیرۆکی ئەفـسانەیی و هـۆنراوەی جوانی بۆ منداڵان بە زمانێکی ئاسان و شیرین و روون و رەوان، بە وێنەوە و بە دیزاینێکی جـوان، لە گۆڤـارەکـانی منـداڵان و لە پەرتـووکـدا بـڵاویـانی کـردوونـەتەوە، کە خـۆی سەرنووسەریان بوو. بە هـۆی کارەکانـییەوە، سەدان بەرهـەمی نووسەرانی منـداڵانی بولـگاری و بیـانی دەرکەوتـن و نـمایش کـران. بە تایبـەتـیش لە ساڵانی بـیـستەکان و سییەکانی سەدەی بـیستەمدا، کە بە (سەردەمی زێـڕینی وێـژەی منـداڵان) ناودەبرێـت.
ران بۆسـێـلیک، نـیشـتمانپەروەێکی دڵـسۆز بـوو. كـۆمەڵـێک هـۆنـراوەی نیـشـتـمانی نووسیون. کاتـێک کە لە بەلچـیکادا، خوێنـدکاری دکـتۆرا بـوو، تامەزرۆی بولگاریای نیشـتمانی و ئازیـزانی بوو. هـۆنـراوەی (یا کازی می، ئۆبلاجی لی، بیالـۆ)ی نووسی.
کە تا ئەمـڕۆش بـووە بە هـێـمایەک بۆ کـۆچـبەرانی بـولگاری.

ران بۆسێـلـیک هـۆزانـڤـانێکی گەشـبـین و دڵـشاد و دەم بە پـێکەنین و گـۆرانی بـوو. هـاوڕێی هەمیشەی منـداڵان بوو (یاری، دەی با یاری بکەیـن، خۆشی، سێ سامانـن). منـداڵان وەک هـاوڕێیـەکئ نـزیکـیان، لـێی تێـدەگەیـشـتـن و زۆر خـۆشـیان دەویـست.
ران بۆسێلیک لە ساڵی (١٩٠٨) دا. رادیۆی بەکارهـێناوە. شایانی باسیشە بۆسێلیک یاریـزانێکی لەشجـوانی بـوو. لە هـۆڵی وەرزشـیـدا، راهـێنانی دەکـرد.
ران بۆسێلیک بەهـرەیەکی ناوازەی هەبوو. لە سەردەمەکەیدا باشترین چیرۆکنووس و هـۆنـراوەنـووس وزامانـزان و وەرگـێڕ و داهـێـنەری بواری وێـژەی منـداڵان بـوو. بە بە پـێـشەنـگ و بە بەنـاوبـانگـتریـن نـووسـەری وێـژەی منـداڵانی بـولـگاریا ناسـراوە.
ران بۆسێلیک، لە ساڵی (١٩٢٨) یەکەمین سەرۆکی (کۆمەڵەی نووسەرانی منداڵان) بـوو. تا ساڵی (١٩٤٤) چەنـد جارێکی تر بە سەروکی ئەم کۆمەڵەیە هـەڵـبژێـرایەوە.
ئەنـدامێکی چالاکی (یەکـێتی نووسـەرانی بـۆلگاریا) بـوو. یەکـێکە لە دامەزرێنەرانی پەرتـووکی منداڵانی بولگاریا. کە بەشێوەیەکی هـونەریی نـۆێ دیـزاین و چاپکـراون.
ران بۆسێلیک، باشترین وەرگێڕی بولگاریا بوو. چەندین بەرهـەمی کلاسیکـی جیهانی بـۆ منـداڵان و نـەوجـەوانـان، لـە زمـانەکـانی تـرەوە وەریـانـیگـێـڕان بـۆ سـەر زمـانی بـولـگاری. وەک چـیرۆکەکانی: بـرایـانی گـریـم، مـارک تـویـن، پـۆشکـین، تـشیخـۆف، هـۆمـیرۆس، تـۆڵـستـۆی و ئەستریـد لـینـدگـریـن. سەرەڕای چـیرۆکە ئەفـسانەییەکانی نەتەوە جیاوازەکان، کە چیرۆکێکی زۆری لێیان وەرگـێڕاون بۆ سەر زمانی بـولگاری.
بەشێوازێک وەریانیگێڕاون و دەستکاری کردوون و بەرگێکی بولگاری لەبەرکردوون. تا چـێژێکی خۆشتر بە منـداڵانی بولگاریا ببەخـشن. بۆسێلیک چـیرۆکە ئەفسانەییەکانی سکانـدیـناڤـیایی، رووسی، ژاپـۆنی، هـیـندی، بە زمـانی بـولـگاری لێکـداونەتـەوە. دوا پەرتووکی وەرگێڕانی، پەرتووکێکی نووسەری سویدی، خاتوو (ئەستریـد لینـدگرین) ە، بە ناوی (کارلسۆن لە سەربانە)، لە (١٩٥٥) دا وەریگێڕاوە بۆ سەر زمانی بولگاری.
ران بـۆسێـلـیک، چەنـد نـووسـەرێک و ێنـەکـێـشی بەنـاوبـانگی بـولگـاری هـانـدان بـۆ ئەوەی روو لە جیهـانی وێـژەی منداڵان بکەن و بۆ منداڵان بنووسن. لەوانە: ئـەنگـێل کرالـیچـیـف، کالـیـنا مالـیـنا، ئەلـیزا باگریانا، دۆرا گابی، گۆرگی ئەتاناشـۆڤـە،… هـتد.
ران بۆسێلیک، زیاتر لە (٦٠) پەرتووکی چيرۆک و هـۆنراوە و پەخـشانی سەرواداری بـۆ منـداڵان نووسـیون یان وەریـانی گـێڕاون بـۆ سـەر زمـانی بـولگاری. کە تا ئەمـڕۆ چەنـدیـن جـار بە دیـزاینی جـوانتر دووبـارە چاپکـراونەتەوە. بەشێکی زۆری چـیرۆکە ئەفـسانەییەکانی، وەریانگـێڕاون بۆ سەر زمـانەکـانی: فـەرەنسی، ئنگـلیزی، رووسی، چـیکی، پـۆڵـەنـدی و عـەرەبی.
ران بۆسێـلیک، لە پەرتووکەکانیدا بۆ منـداڵان، چەنـد خەڵاتێکی بولگاری و نێودەوڵەتی بەدەستهـێنا، لەوانە: (خەڵاتی پەیمانگای وێـژە ـ بی ئەی ئێس). لە ساڵی (١٩٣٢) شدا، لە پـێشانگای دووەمی نێـودەوڵەتی بۆ پەرتـووک ـ لە بـرۆکـسل (خەڵاتی شـومـاخـەری) نێـودەوڵـەتی، لـە پەرتـووکی (پـاکـیزەیـەک هـێـشـتا لەدایـک نەبـووە) بـەدەستهـێـنا. کە چـیرۆکێکی ئەفـسانەییە بـۆ منـداڵان و مێـردمنـداڵان.
ران بۆسێلیک لە (٨/ ئۆکـتۆبەر/١٩٥٨) لە سـۆفـیای پایتەخـتی بولگاریا کـۆچی دوایی کرد. وەک رێزلێنانێک بۆ خزمەتی پیرۆز و ناوازەی ئەم کەڵەنووسەری وێژەی منداڵان، لە زێـدی لەدایکـبوونی، لە شاری گـابـرۆڤـۆ، مـۆنـۆمێـنـتـێکی شایستەی ران بۆسێلـیک دروستکراوە. قوتابخانەیەکی بنەڕەتیش بە ناوی قـوتابخانە (ران بۆسێلیک) ەوە نـراوە. شەقـامێکـی سەرەکـيش لە شاری سـۆفـیا بە نـاوی شەقـامی ران بـۆسـێلـیکەوە نـراوە.

ران بۆسێـلـیک لە هـۆنـراوەیـەکـیدا بـۆ منـداڵان، لەژێـر نـاوی (رۆدانـا سـترایـاهـا) دا، بەو خانووە بچکۆکەدا هەڵدەدات کە لەگەڵ خێزانەکەیەدا منداڵیی تێدا بەسەر بردووە و لە سایەی نـازی دایکـیدا ژیـاوە. لە بەردەمـیدا، لەگەڵ هـاوڕێکانیـدا یاریـیان کـردووە.
رۆدانـا سـتـرایـاهـا
خانوویەکی سپی بچکـۆلە و قەشەنگ
لە بـەردەمیـدا دوو داری لـیـمــۆ هـەن
یەکــەم یـادەوەریــــــم بـیـرهــــــاتـەوە
لـێرەدا دایکی مـیهـرەبانـم، نازی دامێ
لـێـرەدا لەژێـــر پـيــرە دار بـیـیــەکـان
زیـاتـر لـە جـارێـک یـاریـــم کـــردووە
لـێرە لەگـەڵ هــاوڕێ دڵخـۆشـــەکـانـم
بــازم دەدا و پـێــــــــــــــــــــدەکــەنـیـم
ماڵـێکی بچـووک لە رۆژانی زێــــریـن
گۆشەیەک لە جـوانی و لە میهـرەبانی
مــــن نـاتـــــــــــــــــــــــــــگــۆرمـەوە
بـە کـۆشــــــــکـی پـاشـــــــــــــایـەتـی

(*) بۆ ئـەم نووسـینەم، سـوودم لە چەنـدیـن سایتی ئینگـلـیزی وەرگـرتـووە.

شیعر تەنیا ڕیزکردنی وشە و گەمەکردن بە کێش و سەروا نییە، بەڵکوو هەناسەیەکی قووڵی مرۆڤایەتییە، کە لە ناخی تاکی داهێنەرەوە هەڵدەقوڵێت و دەبێتە پردێک بۆ گەیشتن بە دڵی هەموو مرۆڤایەتی. کاتێک مرۆڤ لە بەردەم گەورەیی گەردوون و ئاڵۆزییەکانی ژیاندا دەستەوەستان دەبێت، پەنا دەباتە بەر زمانێک کە لە زمانی ئاسایی باڵاتر بێت، زمانێک کە بتوانێت ئازار، خۆشی، عەشق و تەنانەت بێدەنگیش وەرگێڕێتە سەر زمانی هەست. ئەمەیە کە شیعر دەکاتە پەیامێکی مرۆیی گشتگیر کە هیچ سنوورێکی جوگرافی و نەتەوەیی و ئایینی ناناسێت.
لە ڕاستیدا، شاعیر کاتێک دەنووسێت، تەنیا بۆ خۆی یان بۆ گەلەکەی نانووسێت، بەڵکوو ئەو وەک نوێنەری ویژدانی زیندوی مرۆڤایەتی دەردەکەوێت. هەر بۆیە دەبینین شیعرێکی شاعیرێکی کورد لە شاخەکانی کوردستانەوە، دەتوانێت هەمان ئەو هەستە لە لای مرۆڤێکی ئەورووپی یان ئەفریقی بورووژێنێت کە لە ناخی خۆیدا هەیەتی. ئەمە بەو واتایەیە، کە شیعر دەست دەخاتە سەر خاڵە هاوبەشەکانی مرۆڤبوون؛ هەموومان بە یەک شێوە دەگرین، بە یەک شێوە شەیدای جوانی دەبین و بە یەک شێوەش لە بەرامبەر ستەمدا ڕادەچەڵەکین. شیعر ئەو زمانە هاوبەشەیە کە لە سەرووی هەموو جیاوازییەکانەوە، مرۆڤەکان وەک یەک خێزان نیشان دەدات.
ئەرکی مرۆیی شیعر لەوەدا بەرجەستە دەبێت کە دەبێتە دەنگی ئەو کەسانەی کە بێدەنگ کراون. شاعیر بە وشەکانی دەبێتە پارێزەری مافە ڕەواکان و پارێزەری ئەو بەها بەرزانەی ،کە مرۆڤایەتی شانازییان پێوە دەکات. کاتێک جیهان بەرەو وشکبوونەوەی هەست و مادەگەرایی دەچێت، شیعر دێت و گیانێکی نوێ بە بەر ژیاندا دەکاتەوە. ڕێگە نادات مرۆڤ ببێتە ئامێرێکی بێڕۆح، بەڵکوو بەردەوام بیری دەهێنێتەوە کە ئەو خاوەنی دڵ و هەستە. ئەم پەیامە مرۆییە، بانگەوازێکە بۆ ئاشتی، بۆ لێبوردەیی و بۆ ژیانێکی شایستە کە تێیدا شکۆی مرۆڤ پارێزراو بێت.
شیعر لە هەمان کاتدا ئاوێنەیەکە، کە مرۆڤ خۆی تێدا دەبینێتەوە. زۆرجار ئێمە هەستێكمان هەیە و ناتوانین دەریبڕین ، بەڵام کاتێک دێڕە شیعرێک دەخوێنینەوە، دەڵێین ئەمە ڕێک ئەوەیە کە من دەمویست بیڵێم. ئەمە جادووی شیعرە کە دەتوانێت بچێتە ناوجەرگەی ناخی مرۆڤەکان و پەردە لەسەر نهێنییەکانیان لابدات. ئەم هاوسۆزییە، ئەم تێگەیشتنە قووڵە، گەورەترین خزمەتە کە وێژە بە مرۆڤایەتی دەیکات، چونکە مرۆڤەکان لە یەکدی نزیک دەکاتەوە و ڕق و کینە دەگۆڕێت بۆ تێگەیشتن و هاوخەمی.
لە کۆتاییدا دەبێت بڵێین، هەتا مرۆڤ هەبێت و هەتا مرۆڤایەتی بەدوای ڕاستی و جوانی و دادپەروەریدا بگەڕێت، شیعر وەک پەیامێکی هەرە بەرز و پیرۆز دەمێنێتەوە. شیعر ئەو چرایەیە کە لە تاریکییەکانی مێژوودا ڕێگەی مرۆڤایەتی ڕووناک کردووەتەوە و هەمیشە بەشێوەی بەڵگەیەک لەسەر زیندوویی ڕۆحی مرۆڤ دەمێنێتەوە. نووسینی شیعر تەنیا داهێنانێکی هونەری نییە، بەڵکوو بەرپرسیارێتییەکی گەورەی مرۆییە بەرامبەر بە ژیان و بە هەموو ئەو بەهایانەی کە ژیان شایانی زیندەگی دەکەن. شاعیری ڕاستەقینە ئەو کەسەیە کە دەتوانێت ئازاری هەموو جیهان لە دڵیدا کۆبکاتەوە و بە شێوەی وشەی پڕ لە هیوا و جوانی بیبەخشێتەوە بە مرۆڤایەتی.

ڕۆژ بەڕۆژ قەیرانەكان، لەم وڵاتە بەرەو زیاتر دەڕۆن . قەیران هەمو كونج و قوژبنێكی ئەم وڵاتەی داگیر كردووە. ئایا ئەم قەیرانانەتاكەی بەردەوام دەبن؟ تاكەی خەلڵك بەخۆی دادەچێتەوەو هەرتەماشاكەر نابێت؟ چونكە هەتا ئێستا لەدوای ئەم هەموو ساڵە لەم قەیرانە یەك بەدوای یەكانە، خەلك تەنها تەمەشاكەرەو هەڵوێستی زۆر جدی و جێی باسی نیە. بەتایبەتی لەم قەیرانەی ئەوم دوایە بەناوی پڕۆژەی ڕوناكی، كەوا دەسهەڵاتدانی كوردستان ،دروستیان كردووە ، بۆ دۆشین و بڕینی بەركی هاوڵاتیانی كوردستان. بەڵام بەداخەوە هاوڵاتیان هەڵوێستێكی گشت گیریان نیە دژی ئەم دەسهەڵاتە بەداخەوە. هەربۆیە دەسهەڵاتدارانی كوردستانیش ،بێ باكن و گوێی بەهیچ شتێك نادەنو،هەروەها ڕێگایانیش بۆ خۆش بووە لەدروست كردنی، هەرقەیران و كێشەیەك بۆهاوڵاتیان، بۆیە دەپرسم تاكەی ئەم قەیرانانە بەردەوام دەبن لەم وڵاتە؟ من پێم وایە هەتاوەك و هاوڵاتیانی كوردستان بەجدی هەڵوێست وەڵ نەگرن و خەم لەحاڵی خۆیان نەخۆن، بەشێوەیێكی زۆر توند هەڵوێست دژی ئەم دەسهەڵاتە وەڵ نەگرن، قەیرانەكان بەردەوام دەبن و هەروەها قەیرانی زۆر زیاتر و سەخت ترد دروست دەبێت.
سودی دەسهەڵات لە یەك نەگرتویی خەلك یەك نەگرتویی خەڵك ، سودی یەكجار زۆری هەیە ، بۆدەسهەڵات دارانی كوردستان. چونكە ، وای كردووە دەنگی ناڕازی یەكجار كەم بێت ، هەروەها وای كردووە ، قەیران لەدوای قەیران زۆر بەئاسانی تێپەڕێت و دەسهەڵات بۆی بچێتە سەر. هەروەها دەنگی شەقامیش ئەو كاریگەریەی نەماوە بەهۆی ئەم یەك نەگرتوییە. دەسهەڵاتیش كاتێك سەیر دەكات خەڵك بەم شێوەیە ڕەفتار دەكات، زیاتر بێباك بووە لەبەردەم ئەم هەموو ، قەیران و كێشەیەی بۆخەڵكی درووست كردووە و بگرە هەر گوێشی ناداتێ. چونكە هیچ فشاری لەسەرنیە. هەربۆیە پێویستە خەڵك ی لەبەرامبەر ئەم هەموو قەیران و كێشەیەی ڕوبەرووی خەڵك بۆتەوە، بێدەنگ نەبێت و لە هەموو ئاستەكانی كۆمەڵگا، یەك گرتوو یەك هەڵوێست بن ، بۆئەوەی فشاری زۆر بكەوێتە سەر دەسهەڵات بۆئەوەی كێشەو قەیرانەكان، چارەسەر بكەن، چونكە لەهەموو وڵاتێك ئەگەر هات و خەڵك یەك هەڵوێست و یەك گرتوو نەبو، ئەوا كێشە لەدوای كێشەو قەیران لەدوای قەیران ، درووست دەبێت، بەتایبەت لەوڵاتی خۆمان پێویستە خەڵك بەخۆی دا بچێتەوە یەك گرتوو بێت دژی ئەم دەسهەڵاتە . بۆئەوەی هەرنا كێشەو قەیرانەكان كەم ببیتەوە، هەمیشە هەڵوستی خەڵك و دەنكی ناڕازی كاریگەری دەبێت لەسەر دەسهەڵات.