فریدریش نیتچە و کارڵ مارکس دوو بیرمەندی کاریگەرن لە مێژووی فەلسەفە و تیۆری کۆمەڵایەتیدا. سەرەڕای جیاوازی ڕوانگەکانیان لەسەر دەسەڵات، ئایدۆلۆژیا و گۆڕانی کۆمەڵایەتی، هەردوو فەیلەسووفەکە بەشدارییەکی گەورەیان کردووە لە تێگەیشتنمان بۆ کۆمەڵگا، سیاسەت و سروشتی مرۆڤ. ڕەخنەکانی نیتچە بۆ بەها باوەکان و چەمکی “ویستی دەسەڵات” جەخت لەسەر گرنگی تاکگەرایی و خۆدیاریکردن دەکەنەوە، لە کاتێکدا جەختکردنەوەی مارکس لەسەر ململانێی چینایەتی و نایەکسانی ئابووری لە ناو جەرگەی مشتومڕە بەردەوامەکانی پەیوەست بە نایەکسانی داهات و مافەکانی کارگەراندایە.

فەلسەفەی نیتچە کاریگەرییەکی بەردەوامی لەسەر بوونگەرایی (ئێکزیستانسیالیزم) و تاکگەرایی هەبووە، تەنانەت لەو کۆمەڵگایانەی کە بیری ئازاد تێیاندا سنووردارە. جەختکردنەوەی ئەو لەسەر “ویستی دەسەڵات” و گرنگی دروستکردنی بەها تایبەتەکانی خودی تاک، دەنگدانەوەی هەیە لای ئەو کەسانەی لە ژینگەی سەرکوتکەردا بەدوای سەربەخۆییدا دەگەڕێن. لە هەمان کاتدا، بیرۆکەکانی مارکس بە شێوەیەکی بەرفراوانتر لە بزووتنەوە سۆسیالیستی و کۆمۆنیستییەکاندا پەسەند کران، بەڵام جێبەجێکردنیان بەپێی کەشوهەوای سیاسی بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕانی بەسەردا هات.

هەردوو فەیلەسووفەکە تێڕوانینی بەنرخیان دەربارەی ئاڵۆزییەکانی بوونی مرۆڤ و ئەو پێکهاتانەی کۆمەڵگا بنیاد دەنێن پێشکەش کردووە، کە شوێنەواری بەردەوامیان لەسەر شێوازی بیرکردنەوەمان دەربارەی دەسەڵات، یەکسانی و هەوڵدان بۆ جیهانێکی باشتر جێهێشتووە. بۆ نموونە، بیرۆکەی نیتچە دەربارەی “مرۆڤی باڵا” (Superhuman) هاندەر بووە بۆ تاکەکان تا لە نەریتی کۆمەڵایەتی ڕزگاریان بێت و ڕێگەی تایبەتی خۆیان بەرەو بەدیهێنانی خود بدۆزنەوە.

بەڵام گرنگە ئەوە درک پێ بکەین کە بیرۆکەکانیان لە مێژوودا بە هەڵە لێکدراونەتەوە و بۆ پاساودانی کردەوە و ئایدۆلۆژیا سەرکوتکەرەکان بەکارهێنراون. شیکردنەوەی ڕەخنەگرانە و تێگەیشتن لە کارەکانیان لە ناو چوارچێوەی مێژوویی خۆیاندا، کارێکی یەکجار گرنگە بۆ دوورکەوتنەوە لە ڕووکەشگەرایی و دڵنیابوون لە تێگەیشتنێکی وردتر بۆ فەلسەفەکەیان. بە کۆڵینەوە لە دەقە ڕەسەنەکان و ڕەچاوکردنی بارودۆخی مێژوویی و کولتووریی سەردەمەکەیان، دەتوانین لە داوی لێکدانەوەی دەمارگیرانە ڕزگارمان بێت و تێڕوانینەکانیان بۆ ڕێنوێنیکردنی هەوڵە بەردەوامەکانمان لە پێناو دروستکردنی کۆمەڵگایەکی دادپەروەرتر و گشتگیرتر بەکاربهێنین.

تەواوکاری و جیاوازی نێوان نیتچە و مارکس

لەم بابەتەدا دەمەوێت لێکۆڵینەوە لە تەواوکاری و جیاوازی نێوان ئایدۆلۆژیاکانی نیتچە و مارکس بکەم، بە جەختکردنەوە لەسەر بیروباوەڕ و بنەما سەرەکییەکانیان. نیتچە کە بە چەمکی “ویستی دەسەڵات” و ڕەخنەگرتن لە ئەخلاقی باو ناسراوە، ڕوانگەیەکی بێوێنە دەربارەی تاکگەرایی و تێپەڕاندنی خود پێشکەش دەکات. لە لایەکی دیکەوە، جەختکردنەوەی مارکس لەسەر ململانێی چینایەتی و ماددیەتی دیالێکتیکی، چوارچێوەیەک بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانکارییە مێژووییەکان و داینامیکی سەرمایەداری دابین دەکات.

جەختکردنەوەی نیتچە لەسەر توانای تاک بۆ تێپەڕاندنی نەریتە کۆمەڵایەتییەکان و دروستکردنی بەهاکانی خۆی، بە توندی پێچەوانەی جەختکردنەوەی مارکسە لەسەر کاری دەستەجەمعی و پێکدادانی حەتمی نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکان. هەردوو فەیلەسووفەکە پرسیاری گرنگ دەربارەی داینامیکی دەسەڵات و سروشتی بوونی مرۆڤ دەورووژێنن، و تەحەدای ئێمە دەکەن کە بەسەر ئاڵۆزییەکانی جیهانێکی خێرا گۆڕاودا زاڵ بین، لە کاتێکدا هەوڵ بۆ کۆمەڵگایەکی دادپەروەرتر و یەکسانتر دەدەین.

لە کۆمەڵگایەکی سەرمایەداریدا، ڕەنگە تاک هەوڵ بۆ کۆکردنەوەی سەروەت و سامان و دارایی بدات وەک پێوەرێک بۆ سەرکەوتن، لە کاتێکدا لە کۆمەڵگایەکی سۆسیالیستیدا ڕەنگە جەختکردنەوە لەسەر خاوەندارێتی بەکۆمەڵ و دابەشکردنەوەی سەرچاوەکان بێت بۆ بەرژەوەندی گشتی. ئەم ڕوانگە جیاوازانە تیشک دەخەنە سەر گرژی نێوان ویستی تاکەکەسی و بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی، کە لە ناو جەرگەی زۆربەی گفتوگۆ سیاسییەکانی ئەمڕۆدایە.

بیرۆکەکانی مارکس کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر گەشەکردنی بزووتنەوە کۆمۆنیستی و سۆسیالیستییەکان لە سەرانسەری جیهاندا هەبوو. ئەو مێژووی وەک زنجیرەیەک لە ململانێی چینایەتی دەبینی کە لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی ڕووخانی چینی دەسەڵاتدار. هەرچەندە نیتچە و مارکس ڕوانگەی جیاوازیان هەبوو دەربارەی باشترین ڕێگە بۆ بەدیهێنانی ئازادی تاکەکەسی و یەکسانی، بەڵام هەردووکیان شوێنەواری قووڵیان لەسەر بیری سیاسی و کۆمەڵایەتی جێهێشتووە.

جێبەجێکردنی پراکتیکی و ئاڵۆزییەکان

ئەنجامە جیاوازەکانی جێبەجێکردنی بنەما مارکسییەکان لە وڵاتە جیاوازەکاندا، گرنگی ڕەچاوکردنی بارودۆخی تایبەت و شێوازی سەرکردایەتی نیشان دەدات. لە کاتێکدا هەندێک وڵات توانیویانە بیرۆکە مارکسییەکان بۆ دروستکردنی کۆمەڵگای یەکسانتر بەکاربهێنن، هەندێکی تر بەهۆی سەرکردە دەسەڵاتخوازەکان و سیستمە گەندەڵەکانەوە تووشی دەرئەنجامی کارەساتبار بوون. ڕوونە کە سەرکەوتنی جێبەجێکردنی مارکسیزم بەندە بە کۆمەڵێک هۆکارەوە، لەوانە هەبوونی ژێرخانێکی ئابووری پتەو لە سایەی سەرمایەدارییەکی پێشکەوتوو، سەقامگیری سیاسی، ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ و حوکمڕانییەکی کارا.

سەرکەوتنی بنەما مارکسییەکان لە ژێر کاریگەری هۆکاری جۆراوجۆردایە، وەک کاریگەرییە دەرەکییەکان، پاڵپشتی جەماوەری، پاشخانی مێژوویی و هێزە ئۆپۆزسیۆنەکان. ئەو وڵاتانەی مێژوویەکی درێژیان لە سەرمایەداری هەیە یان کاریگەرییەکی توندی سەرمایەدارییان لەسەرە، ڕەنگە لە کاتی گۆڕان بەرەو سیستمی مارکسی تووشی ئاستەنگی زیاتر ببن، لە کاتێکدا ئەو وڵاتانەی سەرمایەدارییەکی بەهێزیان هەیە کە هۆکارەکانی بەردەوامی و ژیانێکی شاهانەیان بۆ کۆمەڵگا دابین کردووە، ڕەنگە نەیانەوێت یان نەتوانن سیاسەتە مارکسییەکان بە سەرکەوتوویی جێبەجێ بکەن.

تیۆرییەکانی مارکس دەربارەی سەرمایەداری، ململانێی چینایەتی و دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا چوارچێوەیەک بۆ تێگەیشتن لە ئاستەنگ و ئەگەرەکانی وەرچەرخان بۆ سیستمی مارکسی دابین دەکات. سەرمایەداری بە چەوساندنەوە و نایەکسانی دەناسرێتەوە، کە تێیدا چینێکی بچووکی سەرمایەدار خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانن و سوود لە ڕەنجی چینی کرێکار وەردەگرن. ئەم دابەشکردنە نادادپەروەرانەی سامان و دەسەڵات دەبێتە هۆی ململانێیەکی چینایەتی کە تێیدا چینی کرێکار هەوڵی ڕووخاندنی سیستمی سەرمایەداری و دامەزراندنی دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا دەدات.

لە کاتی شۆڕشی ڕووسیای ساڵی ١٩١٧دا، پرۆلیتاریا بە سەرکردایەتی پارتی بۆلشەویک توانی حکومەتی سەرمایەداری بڕووخێنێت و دەوڵەتی “سەرمایەداری دەوڵەت” وەک پێشەکییەک بۆ بنیادنانی سۆسیالیزم دابمەزرێنێت. ئەم وەرچەرخانە بووە هۆی گۆڕانکاری گەورە لە ئابووری و پێکهاتەی کۆمەڵایەتیدا، بەڵام لە کۆتاییدا بووە هۆی سەرهەڵدانی سیستمێکی تۆتالیتار (گشتگیر) لە سەردەمی جۆزێف ستالیندا. ئەمە ئەوە نیشان دەدات کە هەوڵدان بۆ سامان و دەسەڵات هەندێک جار دەتوانێت ببێتە هۆی دەرئەنجامی نەخوازراو و بەردەوامبوونی نایەکسانی و سەرکوتکردن.

جیاوازی لە ڕێبازە فەلسەفییەکاندا

جیاوازییە سەرەکییەکانی نێوان وڵاتانی سۆسیالیست و سەرمایەدار دەکرێت لە هەڵوێستیان بەرامبەر مافەکانی تاک و ڕۆڵی حکومەت لە کۆمەڵگادا ببینرێت. دەوڵەتە سۆسیالیستییەکان بەزۆری ئەولەویەت دەدەنە خاوەندارێتی بەکۆمەڵ و کۆنتڕۆڵکردنی سەرچاوەکان، لە کاتێکدا دەوڵەتە سەرمایەدارەکان جەخت لەسەر ئازادییە تاکەکەسییەکان و گرنگی کێبڕکێ و هێزەکانی بازاڕ دەکەنەوە بۆ برەودان بە گەشەی ئابووری.

سەرکەوتن یان شکستی دەوڵەتێکی سۆسیالیست یان سەرمایەدار بەندە بەوەی تا چەند دەتوانێت هاوسەنگی لە نێوان پێویستییەکانی تاک و داخوازییەکانی کۆمەڵدا دروست بکات، و تا چەند لە ڕووبەڕووبوونەوەی نایەکسانی و دیکتاتۆریەتدا سەرکەوتوو دەبێت. وڵاتانی وەک سوید و دانیمارک بە سەرکەوتوویی سیستمی سەرمایەدارییان جێبەجێ کردووە کە خاوەنی تۆڕی پاراستنی کۆمەڵایەتی بەهێزن و خزمەتگوزاری تەندروستی و پەروەردەیی گشتگیر پێشکەش دەکەن، بێ ئەوەی گەشەی ئابووری یان ئازادییە تاکەکەسییەکان بکەنە قوربانی.

هەردوو نیتچە و مارکس ڕەخنەیان لە پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان هەبوو و پێیان وابوو کە سەرکوتکەرن. ئەوان داوای هەڵسەنگاندنەوەی بەهاکان و دووبارە وێناکردنەوەی کۆمەڵگایان دەکرد بۆ دروستکردنی سیستمێکی دادپەروەرتر. بە تێکەڵکردنی بیرۆکەکانیان، دەتوانین تێگەیشتنێکی قووڵترمان دەربارەی کەموکوڕییەکانی سیستمەکانی ئێستامان هەبێت و هەوڵ بدەین بۆ دروستکردنی کۆمەڵگایەکی یەکسانتر بۆ هەمووان. ئەم یەکگرتنە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە چارەسەرکردنی کێشەکانی دەسەڵات، نایەکسانی و چەوساندنەوە کە تا ئێستاش لە کۆمەڵگاکەماندا ماونەتەوە.

مارکس و نیتچە هەر یەکەیان لە ڕوانگەی جیاوازەوە مامەڵە لەگەڵ چەمکی دەسەڵات و زاڵبوون لە کۆمەڵگادا دەکەن. مارکس تیشک دەخاتە سەر چڕبوونەوەی دەسەڵات لە دەستی بۆرژوازیدا، کە پرۆلیتاریا بۆ بەرژەوەندی خۆی دەچەوسێنێتەوە. ئەو داوای خەباتی دەستەجەمعی دەکات بۆ ڕووخاندنی ئەم پێکهاتە سەرکوتکەرانە. لە لایەکی ترەوە، ڕەخنەی نیتچە بۆ ئەخلاقی باو و جەختکردنەوەی لەسەر “ویستی دەسەڵات” دەکرێت وەک تەحەدایەک بۆ داینامیکی دەسەڵاتی ئێستا ببینرێت، کە هانی تاکەکان دەدات پرسیار لە سیستمە سەرکوتکەرەکان بکەن و بەرەنگاریان ببنەوە.

تیۆرییەکانی مارکس و نیتچە چوارچێوەیەکی گشتگیر بۆ تێگەیشتن لە کێشە کۆمەڵایەتییە نوێیەکان، لە نایەکسانی داهاتەوە تا دەگاتە جیاکاری ڕێکخراو (سیستماتیک)، پێشکەش دەکەن. بە ناسینی یەکتربڕینی هۆکارە ئابووری، دەروونی و کولتوورییەکان، دەتوانین چارەسەری گشتگیرتر بدۆزینەوە. ئەم ڕێبازە ڕێگەمان پێ دەدات تەحەدای دۆخی باو (Status Quo) بکەین و داوای سیاستێک بکەین کە یەکسانی و دادپەروەری بۆ هەموو ئەندامانی کۆمەڵگا دابین بکات.

ئاسۆکانی داهاتوو و توێژینەوەی زیاتر

چەمکی نیتچە بۆ “مرۆڤی باڵا” و جەختکردنەوەی لەسەر ئیرادەی تاک و کۆنتڕۆڵی خود، بە توندی پێچەوانەی جەختکردنەوەی مارکسە لەسەر خەباتی بەکۆمەڵ و دابەشکردنەوەی دەسەڵات و سەرچاوەکان. نیتچە داوای هەڵسەنگاندنەوەی بنەڕەتی بەهاکان و ڕەتکردنەوەی ڕێسا ئەخلاقییە باوەکان دەکات، لە کاتێکدا مارکس داوای شۆڕشی پرۆلیتاریا دەکات بۆ کۆتاییهێنان بە چەوساندنەوەی سەرمایەداری.

هەروەها دەتوانرێت ڕوانگەی بیرمەندانی تریش وەک ماکس ڤێبەر و میشێل فوکۆ بۆ ئەم باسە زیاد بکرێت. ڤێبەر پێی وابوو ئایین و بەها ئەخلاقییەکان کارلێکی ئاڵۆزن لە نێوان تاک و کۆمەڵگا، لە کاتێکدا فوکۆ تیشکی دەخستە سەر سروشتی دەسەڵات و ئاڵۆزییەکانی ئارەزووی مرۆڤ. تێکەڵکردنی ئەم ڕوانگانە یارمەتیمان دەدات باشتر مامەڵە لەگەڵ ئاڵۆزییەکانی وەرچەرخانی کۆمەڵایەتیدا بکەین.

لە کۆتاییدا، کۆڵینەوە لە کارەکانی نیتچە و مارکس لە جیهانی هاوچەرخدا دەتوانێت تێڕوانینی بەنرخمان دەربارەی داینامیکی دەسەڵات و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان پێ ببەخشێت. بە تێکەڵکردنی بیرۆکەکانی نیتچە دەربارەی دەسەڵات و تیۆرییەکانی مارکس دەربارەی پێکهاتە ئابوورییەکان، دەتوانین چوارچێوەیەکی گشتگیرتر بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی چەوساندنەوە و نایەکسانی دابڕێژین. لێکۆڵینەوە لەوەی چۆن چەمکەکانی تاکگەرایی و کۆمەڵگەرایی لە بیری ئەم دوو بیرمەندەدا یەکدەبڕن، دەتوانێت ڕێگەی نوێ بۆ بەدیهێنانی دادپەروەری و یەکسانی نیشان بدات. بەڵام پێویستە ئەوەش بزانین کە تەنها ململانێی چینایەتی هۆکاری گۆڕانکارییەکان نییە، بەڵکو کاری دەستەجەمعی، هاوپشتی و دامەزراوەکانیش ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن.

حەمید کورەچی

وێنەکە بەو جۆرەیە کە دۆناڵد ترامپ دەڵێت کوردەکان لە شەڕی داعش و دژ بە تیرۆردا ئازاو چالاکن، بەڵام نازانێت ئەگەر پارەیان پێنەدررێت ئاخۆ دەتوانن جەنگەکان بەرێوە ببەن یان نا، خودی پەیامەکە ئەوەیە کە کورد بەکرێگیراوێکی باشە، کە ئەو پێناسەیەش تا ئاستێکی زۆر واقێعی لەگەڵ مێژووی بزوتنەوەی ناسیۆنالیزمی کوردی وئەحزابەکانیدا یەکانگیروو بەداخەوەش بەشیکیشە لە مێژووی واقیعی سیاسی- کۆمەلایەتی کۆمەڵگای کوردی بە هۆی پێکهاتە ئیتنیکی و کۆمەلایەتیەکەیەوە، بەدەرلەوەش ئەو جۆرە قسەکردنە لەگەڵ مێژووی گوتارەکانی ترامپ بەرامبەر بە کورد دەگونجێت، ئەو پێشتر لە ٢٠١٩دا، کاتێک هێزە ئەمریکییەکان بەشێکی زۆریان لە باکوورو رۆژهەلاتی سووریا(ڕۆژئاڤا) کشانەوە، گوتی کوردەکان (فریشتە نین و ئەوان دەزانن چۆن بجەنگن).
ئەگەر پرسیارەکە ئەوە بێت کە ئایا ئەوە سووکایەتییە بە مێژوو و قوربانیی خەڵکی کوردستان؟ وەڵامەکە بە دڵنیایەوە بەڵێیە، لە ڕووی ئەخلاقی و مێژووییەوە قسەیەکی زۆر بێئاستوو کەمکردنەوەیە لە مێژووی ئەو هەموو قوربانییە، چونکە شەڕی کورد دژی داعش نەک تەنها شەڕێکی لۆکاڵی بوو، بەڵکو بەشێک بوو لە ستراتیژیی نێودەوڵەتی بۆ شکاندنی خەلافەتی داعش، هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بە فەرمی ڕایگەیاند کە هێزە هاوپەیمانەکان و هێزە هاوبەشەکانیان لە ٢٣ی ئازاری ٢٠١٩دا دوا خاکی ژێر دەستی داعش لە لە سوریایان ئازاد کرد و لەو پڕۆسەیەدا هێزەکانی سووریای دیموکرات، کە هێزی سەرەکی تێیدا شەڕڤانانی کورد بوون و لەو پرۆسەیەدا ڕۆڵێکی یەکجار سەرەکی و گرنگیان هەبوو.
بەڵام ئەگەر پرسیارەکە ئەوە بێت کە ئایا ترامپ کەوتۆتە هەڵەیەکی زمانەوانییەوە؟ ئەوا وەڵامەکە ئاڵۆزترە، جونکە ترامپ لە ڕووی ئەخلاقییەوە قسەیەکی نادادپەروەرانە دەکات، بەڵام لە ڕووی تێگەیشتن لە سیاسەتی زلهێزەکاندا، بە شێوەیەکی ڕووت و نا‌دیپلۆماسی، یەک ڕاستی تاڵ دەردەخات، ئەمریکا و زلهێزەکان هاوپەیمانییەکان بە هەست و وەفاداریی مێژوویی نابینن و نابەن بەڕێوە، بەڵکو بە بەرژەوەندیی ستراتیژی، تێچووەکان، بازاڕی ناوخۆ، هاوسەنگیی ناوچەیی و گوشاری هاوپەیمانانی دیکە دەیبینن، ئەوە ڕوخسارە واقیعەکەی سیاسەتی نێودەوڵەتییە، بەڵام ئەو ڕاستییە مافی هیچ سەرۆکێک نادات قوربانیی هاوپەیمانەکانی بە شێوەیەکی سووک و بازاڕی وەکوو ئەوەی ئیستای ترامپ کەم بکاتەوە.
خەڵکی کوردستان، بە تایبەتی لە سووریا، تەنها جەنگاوەر و شەڕکەری باش نەبوون، ئەوان بە قوربانیی وبەرگرییەکی بێوینە شاری کۆبانێیان کردە هێمای خۆڕاگری، ڕەقەیان گرتەوە، داعشەکانیان بەند کردن و ناوچەیەکی گەورەیان خستە ژێر کۆنتڕۆڵی خۆیان و بەرێوەیان دەبرد، کە بۆ ئاسایشی ئەوروپا و ئەمریکاش گرنگ بوو، بە پشتبەستن بە هەندێک لە سەرچاوەکان باس لە نزیکەی ١١ هەزار کوژراوی هێزە کوردی و هاوبەشەکانیان لە شەڕی داعش دەکەن، ئەو ژمارەیە هەرچەندە لە هەموو سەرچاوەکاندا بە یەک شێوە پشتڕاست ناکرێتەوە، بەڵام لە ئاستی سیاسی و مۆراڵیدا واتایەکی ڕوونی هەیە، ئەو هاوپەیمانییە بە قسە و دروشم دروست نەبوو، بەڵکو بە خوێن، خاک، زیندان، ئاوارەیی و خاپووربوونی شار و گوند دروست بوو.
من پێموایە کێشەی سەرەکی ئەوە نییە کە ترامپ کوردی خۆش دەوێت یان نا، کێشەکە ئەوەیە کە کورد چۆن دەبێت لە سیستەمێکی جیهانیدا کار بکات و تێبگات کە تێیدا وەفادارییەکان کورتخایەنن و بەرژەوەندییەکان دەگۆڕێن، ترامپ تەنها نموونەیەکی توند و بێ‌ پەردەی ئەو سیستەمەیە، پێش ترامپیش خەڵکی کوردستان چەند جار بەدەست هاوپەیمانی کاتی و بەڵێنی نیوەچڵ زیانی گەورەی بینیوە؛ دوای ترامپیش ئەگەر کورد بە هەمان خۆشباوەڕی و شێوە پشت بە بەڵێنی دەرەکی ببەستێت، بە دڵنیایەوە ئەو مەترسییە هەر دەمێنێت.
ئایا ئەو روداوە دیدگای سیاسی کۆمەڵگای کوردی دەگۆڕێت؟من پێم وایە بە شێوەیەکی گشتی کاریگەری دەبێت، بەڵام بە شێوەیەکی قووڵتر باوەڕی بزوتنەوە و حیزبە کوردیەکان بە (هاوپەیمانیی بێ ‌مەرج) لاواز دەکات، کوردستان کۆمەڵگەیەکی یەکدەست نییە، هەندێک هێز لە باشوور گرنگی بە رۆژئاواو واشنتن دەدەن، هەندێک نزیکترن لە تاران و بەرەی بەرگریکاریی شیعە، هەندێک لە باکور مامەڵەی زۆر پڕاگماتیک دەکەن و هەندێکیش لە ڕۆژئاوا گرێدراوی هاوپەیمانیی سەربازیین لەگەڵ ئەمریکا، بۆیە قسەی ترامپ هەموو کورد ناکاتە دژە-ئەمریکی، بەڵام دەبێتە بەڵگەیەکی نوێ بۆ ئەو دیدگایەی کە دەڵێت، (زلهێزەکان کورد بەکاردەهێنن)، بەڵام کاتێک تێچووەکەیان گران بوو، بە زەرەر دەیانفرۆشنەوە.
ئەوەش هەڵەیەکی گەورەترە ئەگەر کورد تەنها بە تووڕەیی و لە ژێر کاریگەری هەستوسۆز وەڵام بەو گوتارە بداتەوە، وەڵامی دروست نابێت تەنها هاشتاگ، وێنە، یان جنێو و توڕەیی ناو سۆشیالمیدیا بێت، وەڵامی دروست دەبێت ستراتیژی بێت، یەکخستنی ناوماڵی کۆمەڵگای کوردستان بە هەموو پێکهاتەکانیەوە، کەمکردنەوەی وابەستەیی یەک‌ لایەنە بە هەر زلهێزێک، هەرێمیاتی یان نێودەوڵەتی، دروستکردنی دامەزراوەی سەربازی و دیبلۆماسی نیشتمانی بەهێز، بەهێزکردنی ئابووری و گۆڕینی قوربانییەکان بۆ سەرمایەی سیاسیی نێودەوڵەتی، ئەگەر خەڵکی کورد قوربانی بدات بەبێ ئەوەی ئەنجامە سیاسییەکەی پارێزراو بێت، ئەوا مێژوو بەردەوام دووبارە دەبێتەوە.
لە کۆتاییدا، قسەی ترامپ “حەقیقەت” نییە ئەگەر واتای ئەوە بێت کە کورد تەنها بە پارە دەجووڵێت یان قوربانییەکانی بێ ‌نرخن، ئەوە نادادپەروەرییە و مێژوو زۆر سادە دەکاتەوە، چونکە قوربانیەکانی خەڵی کوردستان عیبارەت نین لە بەرخوردوو مامەڵەی بزوتنەوە و ئەحزابە سیاسیەکانی.
بەڵام قسەکە هەندێک ڕاستیی تاڵی سیاسەتی زلهێزەکان ئاشکرا دەکات کە لە جیهانی سیاسەتدا، ئەوەی قوربانی دەدات هەمیشە براوە نابێت؛ ئەوەی قوربانییەکەی دەگۆڕێت بۆ دامەزراوە، دیپلۆماسی، یەکڕیزی و هێزی چەندلایەنە، ئەوە دەتوانێت قوربانییەکە لە مێژوودا بپارێزێت.
بۆیە خەڵکی کوردستان نابێت تەنها لە ترامپ تووڕە بێت؛ دەبێت لە خۆشی بپرسێت، ئەو هەموو خوێنە چۆن دەکەینە دەسکەوتی سیاسیی پارێزراو؟ ئەوە پرسیاری ڕاستەقینەی دوای ئەو قسەیەیە..

جوتیار مەلا رەئوف

یەكەم جارمە بەرهەمێكی سینەمایی بەناوی (محەمەد مستەفا ) دەبینم، چونكە پێشتر ئەوم وەك شانۆكار ناسیووە، دیارە ئەمجارە ئەزموونەكانی خۆی لەبواری فیلمسازیدا بەرجەستە كردووە، ئەمەش بازدانێكی پڕ لەسەركێشی بووە، بۆ چوونە ناو دنیای سینەما…
ئەو وشەی (شین) ی بۆ فیلمەكەی هەڵبژاردووە، بۆ ئەوەی بینە ر بەدوای نهێنیەكانی ناو ئەو فیلمەدا بگەڕێ‌ و بزانێت، مەبەستی دەرهێنەر چی بووە بۆ هەڵبژاردنی ئەو ناوە؟
ڕەنگە بینەر لەدەستپێكی خوێندنەوەی دا یەكسەر بیری بۆ ڕەنگی (شین) بچێت و پێی وابێت، ئەو ڕەنگە كە هێمای هێور بوونەوەو ئارامی دوای جەنجاڵی و ڕەنگی ئاسمان و دەریاكانە، زۆر جار دەبێتە هێما بۆ حاڵەتە بێ‌ سنوورەكان، یان نیشانەی بڕوا بەخۆ بوون .
هەندێكی دیكەش (شین) وەك وشەیەكی خەمبار، ئاوێزان لەگەڵ گریان و لەخۆ دان دەناسن، یان حاڵەتێكی گوزارشت بەخشی مرۆیی دوای كارەساتێك، یان لەدەستدانی ئازیزێك.
بەڵام كە فیلمەكەت بینی و بەدوای دۆزینەوەی وشەی (شین) و وابەستە بوونی بە ناوەرۆكی فیلمەكە گەڕایت، دەزانی مەبەست لە وشەی (شین) لە فیلمەكەدا لەو هەموو كێشەو گرفتانەیە كە بەسەر (سەركێش)ی پاڵەوانی فیلمەكەدا دێت ، لە ئەنجامی لەڕێ‌ لادان و خەونی گەیشتن بە ئاواتە نەزۆكەكانی، كە لە ئەنجامدا هەموو شتێ‌ لێك دەترازێ‌ و خێزانەكە بە تێكڕایی بەرەو ڕوخان دەچێت.
سەركێش لەكاتی فرۆشتنی ئەو خانووەی تێیدا دەژین بۆ دەستەبەر كردنی ئەو پارەیەی مافیاكان داوای لێ‌ دەكەن بەرامبەر بەنەكوشتنی، ئۆباڵی ئەو چارەنووسە ڕەشەی خۆی و خێزانەكەی، دەخاتە گەردنی باوكە نەخۆش و بێ‌ هۆشەكەی و پێی دەڵێ‌ : تۆ هۆكار بووی بۆ گەیشتن بەو رۆژە ڕەشە، كە رۆژێ‌ لە ڕۆژان رێگریت لە هەڵەكانم نەكرد ، تا بەم رۆژە گەیشتین .
ئەنجامەكە هەر تەنها هەڕەشە نەبوو لەكوشتنی هەڵوێست، لەوە گەورەتر ئەوەبوو، سەركێش بۆ رزگار بوون لەمەرگی حەتمی خۆی بەدەست فەرهادی مافیاو قاچاخچی، كە مۆڵەتی چەند رۆژێكی دابوێ‌ هەشت دەفتەر دۆلاری بۆ بێنێ‌، هەڕەشەی لەخوشكە پاك و بێ‌ گوناهەكەی دەكرد كە شەڕەفی خۆی ڕادەستی پیرە دەوڵەمەندێك بكات بۆ دەستەبەر كردنی پارەكە.
لەو لەحزەیەدا بینەر بۆی دەردەكەوێت، كە شین ـ ئەو شین و وا وەیلایەیە كە سەركەش و خێزانەكەی هەر یەكەو بەدەست مەرگەساتێك بەدەستیەوە دەناڵن، كێشەی باوكە بێ‌ هۆشەكەو بێ‌ چارەییەكەی، كێشەی خوشكە گەورەكەی و دابڕانی لەگەڵ مێردەكەی و مردنی كوڕە تاقانەكەی بەهۆی دووركەوتنەوە لەباوكە خیانەتكارەكەی.
كێشەی خوشكە بچووكەكەی كە بۆ پارە ڕێكلام بۆ سۆشیال میدیا كان دەكات و كەس لەدەرگای نادا بۆ خوازبینی .
كێشەی (سەركێش)ی گەنج كە ژیانی پڕ بووە لە هەڵە: هەڵەی ئەوەی بەخێرایی بگاتە خەونەكانی، بەدوای مافیاو قاچاخ چیەكانەوە كەوت، تا لە ئەنجامدا هەموو شتێكی لە دەست دا.
هەڵەی ئەوەی (سەركێش) ماوەیەكی درێژ بەدرۆ خۆشەویستەكەی بەوە هەڵخەڵەتاندبوو كە دەیخوازێ‌ و كچەكەش بڕوای پێ‌ كردبوو، هەموو جەستەی خۆی ڕادەست كردبوو، لە پڕ دەركەوت سكی لێی هەیە.
بینەر كاتێ‌ هەموو ئەو ڕووداوە ئاڵۆزانە دەبینێ‌، شایەتی ئەوەت بۆ دەدا كە بەڵێ‌ ئەو هەموو كارەساتە جەرگ بڕانە شایەستەی ئەوەن شینی بۆ بگێڕیت، بە تایبەت شینی ئەو گەنجەی لەبری ئەوەی ڕێگای ڕاست نیشانی خوشكەكەی بدات بۆ ئەوەی ڕوو سپی بژیت، كەچی بەخۆی بەهێزو توندو تیژی بۆ پاراستنی ژیانی خۆی داوا لە خوشكەكەی دەكات، پیرۆزترین شانازییەكانی خۆی كە شەرەف و كەرامەتیەتی بفرۆشێ‌.
زمانێكی نوێ‌ بۆ سینەما
محەمەد مستەفا ـ بەگشتی كەوتۆتە ژێر كاریگەری فیلمە فارسیەكان، كە لەو ساڵانەی دواییدا لە سەر دەستی نەوەیەكی نوێ‌ ی سینەمایۆ ئێرانی وەرچەرخانێكی گەورە بەخۆیەوە دەبینێ‌، كە زۆربەیان لە ژێر كاریگەری سینەمای جیهانی و تەكنەلۆژیای نوێ‌ دان، خەریكی داڕشتنەوەی زمانێكی نوێن بۆ سینەما ، كە لە زۆر ڕووەوە جیاوازە لە فۆرمە كلاسیكی و تەقلیدیەكی جاران كە سینەمای ئێرانی پێ‌ دەناسرا.
ئەگەر جاران سینەمای ئێرانی لەچوارچیوە ئایینی و كۆمەڵایەتیە ڕوكەشەكانەوە چەق بەستوو كرابوو، ئیٍستا دەرهێنەرە گەنجەكان ڕاشكاوانە تر لە واقیعی ئێران دەڕوانن و پەنجە لەسەر وردەی كێشەكان دا دەنێن ، چەشنی هەژاری و هۆكاری تاوانەكان و لە ڕێ‌ لادانی لاوەكان و ئاڵودە بوون و قاچاخچیەتی، لەژێر گوشاری سەختی ئابووری.
ئێستا زۆر لە فیلمەكان بەئاراستەی نیشاندانی تاوانكاری و توندو تیژی، ترس، كێشە دەروونیەكان دەچن، بۆ ڕاماڵینی ئەو واقیعە تاڵە، كە بینەر خۆی تێدا دەبینێ‌ .
بەم ئاراستەیەی ئێستای گەنجەكان، دەكرێ‌ سینەمای ئێرانی بكەوێتە بەربەرەكانی لەگەڵ سینەما جیهانیەكان و پێگەی خۆیان لەفیستیڤاڵە جیهانییەكاندا داگیر بكەن .
فیلمی شین ـ لەو فیلمانەیە كە هەمان ڕێچكەی گرتۆتە بەرو كەوتۆتە ژێر هەمان كاریگەری، بەڵام لە هەندێ‌ لایەن دا لە سنووری كاریگەری دەرچووەو لاسایی هەندێ‌ فیلم دەكاتەوە، تەنانەت لەناوی فیلمەكەش، چونكە فیلمێكی دیكەی ئێرانی هەیە هەمان ناوی (شین ) بە خۆیەوە هەڵدەگرێ‌ لە دەرهێنانی ( مەیسەم گزازی) لە پاڵەوانیەتی شەهاب حوسەینی..كە لەدەوری كۆمەڵی پرسی دەروونی دەخولێتەوە، مەبەستم لە لاسایی كردنەوەی ستایلەكەو ناوەكەیە.
سیناریۆ:
زۆرێك لەو واقیعەی دەرهێنەر باسی دەكات، تایبەت نین بەكولتووری كۆمەڵگای ئێرانی ، ڕەنگە كۆمەڵگاكانی تریش هەمان ئەو كێشە كۆمەڵایەتیانەیان هەبێت كە فیلمی (شین) فۆكسی خستۆتە سەریان، بەڵام بەگشتی سەرلە بەری كێشەكان كولتوورو واقیعی ئەمڕۆی كۆمەڵگای ئێرانین، كە نغرۆ بووە لە ناشیرینترین و سەختترین رۆژەكانی .
جاران هەموو ئەو واقیعە تاڵانە لە ژێر پەردەی ئایینی و كۆمەڵگایەكی پەروەردەكار بینەری ئێرانی و جیهانی بەشێوەیەك چەواشە دەكرد، كە سینەما هیچ ڕۆڵێكی بەدەستەوەدا نەمێنێ‌ بۆ چاكسازی .
كەواتە دەرهێنەر لە فیلمەكەی خۆیدا نەیویستووە كولتووری كوردستان بەڕووە جوانەكەی خۆیەوە نیشانی بینەر بدات، ئەگەرچی ئەركی سینەما ناشیرین كردنی كۆمەڵگا نیە، بەڵكو نیشاندانی ڕووە جوانەكانیشیتی.
كاتێ‌ دەرهێنەر فیلمەكەی خۆی بردووە بۆ ئەوروپا، لەوێ‌ دەیەوێ‌ چ كولتوورێكی تایبەتمەند بەكوردستان نیشانی بینەری ئەوروپی بدات شانازی پێوە بكرێت ؟
خۆ تەنیا ئامانج نیشاندانی عەزەڵاتی دەرهێنان نیە، بێ‌ ئەوەی بیر لە كۆمەڵگاكەت بكەیتەوە، ئێ‌ خۆ دەرهێنەری وا لەئەوروپا زؤره كە هەمان عەزەڵاتیان هەبێت بۆ نمایشكردن .
فەراغی یاسا
بینەری ئەوروپی ناپرسێت ئەرێ‌ كاكە لەناو ئەو هەموو تاوانكاری و فەراغە زۆرەی یاسا، ئەو كۆمەڵگایە لە داستاندا دەژیت هیچ یاسایەك نەبێت بیپارێزێ‌؟
كەسێك نەبێت لە پۆلیس و ئاسایش بەدواداچوون بۆ ئەو كوشتن و بڕۆیە بكات؟ یان بپرسێت بۆ ئەوەندە بە سووكی و بێ‌ حورمەتی حیساب لە گەڵ یاسادا دەكەن؟
ئا لەو كاتانەدایە سینەما لە چوارچیوەی ئامانجە ڕاستەقینەكانی خۆی لا دەدات، ئەوە جگە لەوەی ناتوانێت لەڕووی دەروونیەوە ورەی بینەر بپارێزێ‌ لەدەست بێ‌ ئومێد بوون بەئایندەی ئەو كۆمەڵگایە.
گرێ‌ كوێرەی چارەسەری درامی
ڕاستە كە لەسینەمادا گرێ چنی پرۆسەیەكی سەخت و دژوار نیە، سیناریۆ نووس دەتوانی وەك فیلمی (شین) زنجیرەیەك گرێ ی یەك لەدوای یەك بچنی، بەڵام دواتر هەموو ئەو گرێ كەڵەكە بووانە لەگەردنی دەرهێنەر دەئاڵێن نازانێ چۆن و بەچ فۆرمێكی لۆژیكی چارەسەریان بۆ بدۆزێتەوە.
دەبێ لەڕووی فەلسەفیشەوە دەرهێنەر ئەوە بزانێ كردنەوەی كۆمەڵێ تەوەر، بەمانای بەهێزی گوتاری فیلم نیە، بەڵكو چڕ كردنەوەی هەموو مژارەكان بەدەوری یەك گوتاری سەرەكی، باشترین بژاردەیە بۆ گەیاندنی ئامانج و فەلسەفەی فیلم.
محەمەد مستەفا ـ لە فیلمی (شین) دا هەموو شتێكە، نووسەر، دەرهێنەر بەرهەم هێنەر، بەڵام ڕەنگە تواناكانی هاوسەنگ نەبێت لەتێكڕای ڕەهەندەكاندا، بەتایبەت لەڕووی سیناریۆو نووسیندا توانای ئەوەی نیە وەك سیناریۆ نووسێكی پرۆفیشنال كار لەسەر فیلمەكە بكا.
ڕەنگە ئەگەر فەلسەفەی فیلمێك، هەموو دیمەن و ڕووداوەكانی بەدەوری تەنیا یەك ئامانجی بنەڕەتییدا بخولێتەوە، پێكانی یەك ئامانجەكە ئەگەر لق و پۆپی بەهێزی لێ بكرێتەوە، بەهێزتر دەبێت لەپارچە پارچە بوون و لاوازی ئامانجە پەرت و بڵاوەكان.

تەوەرە كراوەكان
ا. تەوەری قاچاخ چیەتی كە تەوەرێكی سواوو تەقلیدیە لە دراماو سینەمای كوردی، تا ئێستا هیچ لەو بەرهەمانە نەیانتوانیووە هیچ كاریگەرییەك لەسەر كۆمەڵگا دروست بكەن، چونكە نمایشكردنی كێشەكەو ڕێگاكانی چارەسەركردنیان لاواز بووە.
2.مافیا
لەو ماوەیەو لە فیلمە نوێكاندا دەرهێنەرە كوردەكان وەك لاسایی فیلمە توركی و فارسییەكان بۆتە تەقلیدو هیچ كاریگەریەكیان نەماوە.
هەندێ‌ لەدەرهێنەرەكان وەك محەمەد مستەفا پێی وایە ئەكشن بە بەرزكردنەوەی ریتم تەنیا لەكاری ئەشكەنجەدان و توندو تیژیە ، بۆیە لە یەكەم گرتەدا بە ئەكشن دەست پێ‌ دەكات، بۆ ئەوەی هەر لەسەرەتاوە بینەربەو دیمەنە توندو تیژانە چەواشە بكات ، بەڵام دواتر نازانێ‌ چۆن چارەسەری ریتم بكات و ساردی كاتەوە.

3. تەوەری شیرین و هاوسەرەكەی، كاتێ لەسەر خیانەتكاری بەخۆی و كوڕەكەی و دەگەڕێنەوە ماڵی باوكیان و لە ئەنجامی بێ‌ ئاگایی دایك و باوكیان كوڕەكەی دەكوژرێ..دواتر لەناكاو تەوەری مردنی ئەو كوڕە كاڵ دەبێتەوە، بێ‌ ئەوەی بینەر هەستی پێ‌ بكات .
   4.تەوەری دڵداری )سەركێش) و سك پڕ كردنی كچە خۆشەویستەكەی .
   5.تەوەری خوشكەكەی شەرمین كە براكەی بۆ پارە داوا لەخوشكەكەی دەكا شەرەفی خۆی بفرۆشێ.
   6 تەوەری باوكە نەخۆشەكەو مردنی بەهۆی خەمخواردنی فرۆشتنی خانووەكەیان .
   هەموو ئەو هەموو تەوەرانە دەكرا بۆ زنجیرەیەكی درامی هەناسە درێژ جێگەیان بۆ بكەیتەوە، نەك بۆ فیلمێكی یەك سەعاتی.
   دراما مەودای زۆرتری تێدایە، بە دروست كردنی سیناریۆو دیالۆگ، بۆیە گرێ چەند زۆر بێت لە درامادا ئاسانە، بەڵام لەسینەمادا مەودا نیە بۆ دیالۆگی درێژ، بینەر بەدوای وێنەدا دەگەڕێ، نەك دیالۆگ.
   چارەسەری سەقەت
   هەر فیلمێك كە لەسەرەتاوە تەوەرێكت بۆ دەكاتەوە ، بەڵێنێك بە بینەر دەدات كە كێشەكان بەپێی لۆژیكی ناو چیرۆكەكە چارەسەر بكات.
   كاتێك دەرهێنەر بەشێوەیەكی ناواقیعی و نالۆژیكی، كۆتاییەكی دڵخۆشكەر بۆ بینەر بە فۆرمێكی دروست كراو نیشان دەدت، ئەوە بەئاشكرا دیارە كە دەرهێنەر خەریكی تیرۆر كردنی لۆژیكی ناوەوەی فیلمەكەیە، ئەمە وا دەكات بینەر هەست بەلاوازی و بێ‌ دەسەڵاتی دەرهێنەر بكات لەچارەسەری درامیدا ، چونكە بەچاوی خۆی دەبینی دەرهێنەر چۆن بەمەقەسێكی نا لۆژیكی دیمەنەكان دەقرتێنێ‌ ، لە پێناو چارەسەرو خۆ بەدەستەوەدانی كۆتایی.
   بەهەمان شێوە محەمەد مستەفای دەرهێنەر سەركەوتوو نەبوو لەچارەسەركردنی گرێ‌ چنەكانی فیلمەكەو كۆتاییەكەی وەك فیلمی هیندی لێكرد، ئەو پێی وابوو ، تاقە چارەسەری تەنیا كوشتنی فەرهادی سەرۆك مافیا بوو، كە وەك لاسایی كردنەوەیەكی دەقاو دەقی فیلمی پێستی شێر ـ لە حەمام مافیاكەی كوشت ، بەڵام زۆر بەلاوازی ، كە هیچ هێزێكی درامی تێدا نەبوو، بە پێچەوانەی پێشینیەكانی بینە ركە دەكرا دەرهێنەر هەموو تواناكانی خۆی لەو دیمەنەدا بەرجەستە بكات ، نەك هەوڵی خۆ رزگاركردنی خۆی بدات .
   دەرهێنەر چونكە ئامانجە بازرگانیەكە ئامانجێكی سەرەكی بوو، ئەو تەكتیكە نا مەعقولەی دروست كرد، دەرگای گەش بینی موزەییەفی بۆ بینەر خستە سەر پشت، بۆ ئەوەی لە ڕووی بازرگانیەوە ئەو بینەرە بە خەفەتباری هۆڵی سینەما بەجێ‌ نەهێڵێ‌ و پەشیمان بێتەوە لە هاتنەكەی..

   چارەسەر
   بەڵام هەندێ‌ دەرهێنەری زیرەكیش هەیە، كۆتاییەكەی بە كراوەیی بۆ بینەر بەجێ‌ دەهێڵێ‌ ، بە تایبەت ئەگەر ئەو واقیعەی فیلمەكە باسی دەكات، واقعێكی بەردەوام بوو، ئەم كۆتایی هاتنە لای زۆر لە دەرهێنەرە ئێرانیەكان پیادە دەكرێت .
   لە هەمان كاتیشدا زەمینە خۆش دەكات كە دەرهێنەر لە ئایندەدا بەشێكی تر لە فیلمەكە بەرهەم بهێنێ‌.
   فۆرمی نوێ‌ لە نواندندا
   لە زۆر فیلم و دراماو بەرهەمی شانۆیییدا ( شەماڵی عەبە ڕەش ) م وەك ئەكتەر دیوە، تا ئیًستا جگە لەشانۆ، لەهیچ بەرهەمێكی سینەمایی و درامایی دا شەماڵم بەقەد تواناو دەسەڵاتی هونەری ئەو نەدیوە، كە وەك پێویست ئارەزووم تێر بكات .

   لەفیلمی (شین) شەماڵم بەشێوەیەكی جیاواز لەجاران بینی:
   1.فۆرمی سینەمایی :
   لەو فیلمەدا ( شەماڵی عەبە ڕەش ) م بینی بە فۆرمێكی سینەمایی دوور لە فۆرمی شانۆیی ، كە بەلای زۆر ئەكتەر دۆزینەوەی فۆرم ئاستەمێكی گەورەیە، بەتایبەت لای ئەو ئەكتەرانەی لە هەر سێ‌ بواری شانۆو دراماو سینەمادا كار دەكەن، ڕەنگە ئاسان نەبێت بتوانیت تواناكانی خۆت وەك پێویست بەرجەستە بكەیت .
   دۆزینەوەی ئەو حاڵەتەش وا بەستەیە بەهوشیاریی خودی ئەكتەرو تێگەیشتنی لەهونەری ئایتینگ.

4. بەتوانای دەرهێنەرو ڕێنماییەكانی
   پێم وایە (محەمەد مستەفا) دەسەڵاتێكی باڵای هەبووە، لەسەر هەم (شەماڵ) و هەم ئەكتەرەكانی دیكەش بۆ ئەوەی هەست بكەن كە ئەوان لەبەردەم كامێرای سینەماییدا نواندن دەكەن، نەك لەسەر شانۆ .
5. ناسینی كاراكتەر
   ڕەنگە یەكەم جار بێت بۆ( شەماڵ) كە گۆڕانێكی نوێ‌ لە گۆڕینی كاراكتەر بەم قەفزە نوێیەوە لە گۆڕینی كاراكتەر بەخۆیەوە ببینێ‌ ( كاراكتەری سەرۆكێكی مافیا ) بۆیە ناسینی ئەو كاراكتەرە بۆ شەماڵ ئاسان نەبووە.
   بەڵام هەستم كرد بەهەقیقەت (فەرهاد) سەرۆك مافیایەكە، كە بۆنی دڵ ڕەقی و چاوچنۆكی و بێ‌ بەزەیی بوونی لێ‌ دەهات، بێ‌ ئەوەی هیچ هەستێكی مرۆیی یا ناسیاوی جیاوازی پێ‌ بكات.
   بۆیە دەرهێنەر هوشیارانە ئەو كاراكتەرەی بۆ شەماڵ هەڵبژاردووە، كە جگە لەئەداو جوانی ئاكتینگی ، لە هەمان كاتیشدا شێوەو ڕوخسارێكی لێوەشاوەشی هەبوو بۆ ڕۆڵەكە،خستنی جگە لەو ئارایشتە جوانەی یاریدەی دەرخستنی شەڕانگێزی ئەو كاراكتەرەی دابوو.
   هەڵوێست محەمەد وەك ئەكتەر
   هەڵوێست محەمەد ـ لە دەروازەی دەنگ خۆشییەوە هاتە دنیای سینەماو نواندن، چونكە ساڵی 2019 كاتێ دەرهێنەر (شوان عەتوف) فیلمی (پەیكەری دڵ)ی وەك فیلمێكی مۆسیقایی و درامی بەرهەم هێنا، ئامانجی سەرەكی ئەوەبوو، فیلمەكەی لە ڕووی بازرگانییەوە داهاتێكی زۆر بەدەست بێنێ، چونكە هەڵوێست خاوەن هەوادارێكی زۆر بوو، قۆرخ كردنی بۆ سینەما، ئامانجێكی بازرگانی باش بوو، بۆ گەشەی سینەماو گەڕاندنەوەی بینەری سینەما.
   دواتر زۆر كۆمپانیای دیكە جارێكی دیكە هەوڵیان دا چەند بەرهەمێكی دیكەی دراماو سینەما لەگەڵ (هەڵوێست) ئەنجام بدەن، لەوانەش درامای (بەرەو بەرزاییەكان) ی شوان كەریم، كە هەڵوێست ڕۆڵی سەرەكی تێدا بینی.
   هەروا دەرهێنەر (محەمەد مستەفا) ئەمجارە بەرگێكی نوێ‌ ی لە كەسایەتی (هەڵوێست) كردو كردی بە ئەكتەر كە گۆرانی بنەمای گشتی نەبێ‌ لە رۆڵ بینینی هەڵوێست لە سینەمادا، بەڵكو وەك ئەكتەرێكی سەرەكی لە فیلمی (شین) بەكار هێنا، پێشبینیەكەی دەرهێنەر بۆ ئەو هەنگاوە نوێیە لە تواناكانی (هەڵویست) بەڕاست دەرچوون، ئەمجارە هەڵوێست وەك ئەكتەر تواناكانی خۆی نیشاندا زێتر لە دەنگ و گۆرانی.
   لەم ئەزموونەدا (هەڵوێست) وەك ئەكتەر سەركەوتنێكی باشی بەدەست هێنا، بەهۆی ئەو ئەدا جوانەی بەرجەستەی كرد، جگەلە لێوەشاوەیی لەگەڵ كاراكتەردا.

   ڕووبار خالید
   ئەوانەی تا ئێستا ڕووبار خالید ـ یان ناسیووە، لە رَێگەی نمایشە شانۆییەكان و بەشداری كردنی بووە لە چەند درامایەكدا، لەو چەند قۆناغەشدا توانیوویەتی شوناسێكی پڕ لە بەهرەو توانا بۆ خۆی دابنێ‌ و ئاشنایەتیەكی باش لەگەڵ هەوادارانی پەیدا بكا.
   بەڵام ئەمجارە لە دەرگایەكی بەر فرەوانتر هاتە پێشەوە، دەرگای سینەما ، كە دەروازەیەكە بۆ بە جیهان بوون و رۆڵی كاراكتەری (شیرین) ی لە فیلمی شین دا بینی ، كە لەو فیلمەدا بەهێزترین كاراكتەرە لە ڕووی كەسایەتیەوە ، چونكە شیرین كارەكتەرێكی ئەرێنی خاوەن هەڵوێست بوو، بەرامبەر بەمێردەكەی كە خیانەتی لێ كردبوو زۆر بە توندی ڕوو بەڕووی بۆوە، بەرامبەر (سەركێش)ی براگەورەی كە فشاری دەخستە سەری، بەهەڵەكانی مێردەكەی ڕازی بێت، بەڵام ئەو بەرپەچی دەدایەوە تا ئاستی تەئدیب كردنی و شەق لێدان لە براكەی.
   بەهەڵوێست بوو بەرامبەر بەخوشكەكەی كە لەدەست غەدری براكەی و فشاری ئابڕۆ بردنی بۆ پارە، ڕێگەی ماڵ جێ هێشتنی لێ دەگرت و زور هەڵوێستی تر، كە كاراكتەری شیرینیان گەورە نیشان دەدا..
   جگە لە كاراكتەر (ڕووبار خاید) لە ڕووی نواندنەوە، ئاكتینگێكی بەرزی نیشاندا، لەڕووی فۆرمی و بەرجەستە كردنی كاراكتەرەكەی.
   ئێستا ڕووبار وەك ئەكتەرێكی ئافرەت، لای زۆرینەی دەرهێنەرەكان لە بەرچاوە، چونكە جگە لە بەهێزی كەسایەتیەكەی، سەركەوتنی لە رۆڵەكانیدا زامنە .
   جگە لەو چەند ئەكتەرە سەرەكییانە، تێكڕای ئەكتەرە بەشدار بووەكانی تریش، هەر یەكەو بە قەد ئەو رۆڵەی پێی سپێر درابوو، لە ڕووی ئاكتینگەوە ،توانیان وەك پێویست رۆڵەكانی خۆیان ڕاپەرَێنن، جگە لەرۆڵی بەرزی دەستەی كامێراو ڕووناكی و دەنگ و مۆنتاژ و موزیك كە رۆڵی باڵایان هەبوو لە جوانكردنی فیلمەكە.

   وەك ئەنجامیش دەڵێین:
   محەمەد مستەفا بەو فیلمە وێنەیەكی لە فیلمی مۆدێرنی كوردی نیشانداین، كە دەكرێ‌ بەردەوامی بەو رێچكەیە بدرێ‌ و سینەمای كوردی بەرگە كلاسیكیە تەقلیدیەكەی خۆی فڕێ‌ بداو بە زمانی ئەو سەردەمەی پێشكەوتنی تەكنیك بدوێ‌، بەڵام بەو ناوەرۆكەی ڕاستگۆیانە خزمەتی كولتوورو كۆمەڵگای كوردی بكات، بەو كێشەو ئاریشانەی هەیەتی و ئازادانە دوور لەهەر دەست تێوەردانێك .
   پرسی بازرگانی لە سینەمادا پرسێكی ڕەوایە بۆ بونیاتی ئایندەی سینەمای كوردی، بەڵام بەو مەرجەی بازرگانی دوور بێت لە شێواندنی شوناسی نەتەوەیی و كۆمەڵایەتی و ناشیرین كردنیان .

ناتوانین لە درێژەدان بە دۆخی ناسەقامگیری سیاسی عێراق، تێبگەین بەبێ ئەوەی باس لە دابەشبونی حوکمڕانی لەنێوان هێزە میلیشیا ئیسلامی و قەومی و تائفیەکان نەکەین، یان پێویستە پەردە لەسەر ڕۆڵی گەندەڵیان لابدەین، کە بەشێکی بنەرەتی پێکهاتەی سیستەمی سیاسی عێراقە. گەندەڵی لە عێراقدا تەنها دیاردەیەکی تێپەڕ و کاتی نیە، بەڵکو تۆڕێکی ئاڵۆزی چڕی بەرژەوەندیە ئابووری و سیاسیەکانە، کە دەوڵەت و لایەنە سیاسیەکان و بازرگانەکان و چەتەکان تێیدا بونەتە یەکەیەک.
هەڵبەتە هەوڵدانی ڕای گشتی بۆ گۆڕانکاری هێشتا نەیتوانیوە پێشکەوتنێکی ڕاستەقینە لە چۆنیەتی پێکهاتەی دەسەڵات بەدوای خۆیدا بهێنێت، هۆکارەکەی لە خودی چۆنیەتی پێکهاتەی پەرلەمان و هەڵبژاردنەکانیدا نیە، بەڵکو لە سروشتی ئەو سیستەمە سیاسیەدایە کە لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە لە سایەی داگیرکاری ئەمریکادا بەڕێوەدەبرێت، کە لەسەر بنەمای تێکەڵەیەکی ئاڵۆز و سازادان لەنێوان نوخبە و هێزی میلیشیاو دابەشکردنی دەسەڵات و پشکی سیاسی لەنێوان هێزە تائیفی و ئیسلامی و نەتەوە پەرستی دامەزراوە.
ئەم سیستەمە بەهیچ جۆرێک لەڕێگەی هەڵبژاردنەوە بەڕێوەناچێت، بەڵکو بە ئاستی هاوسەنگی هێزە دەخالەتگەرەکان لە پێکهێنانی حکومەتدا کاری لەسەردەکرێت، کە توانایەکی سەرنجڕاکێشیان بەخشیوە، لە هەڵمژین و بنبەستکردنی هەر گۆڕانکاریەک، تەواوی کۆمەڵگەیان کردۆتە بارمتە، بۆ پاراستنی دەسەڵات و تاڵانچێتی و جەردەیی، کە جگە لەراپەڕینێکی سەراسەری بەهێز ڕێگایەکی تر نیە بۆ ئاڵوگۆڕ لە پێکهاتەی حکومەتدا.
لەم چوارچێوەیەدا هەڵبژاردن و دامەزراندنی سەرۆک وەزیران، نمونەیەکی ڕونە بۆ سنورداربونی دەور و کاریگەری هەڵبژاردن، هەڵوێستەکە لەبری ئەوەی ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی ئیرادەی دەنگدەران بێت، دەبێتە دەرئەنجامی حەتمی دانوستانە درێژخایەنەکانی نێوان سەرکردەکانی بلۆکە سیاسیەکان، لەڕاستیدا ڕۆشنە کە دامەزراندنی سەرۆک کۆمار و سەرۆک وەزیران ڕەنگدانەوەی ململانێ و خواستی نوخبەکانە بۆ پاراستنی پێگەی سیاسیان.
کاتێک نزار ئامیدی سەرۆک کۆماری عێراق ئەرکی پێکهێنانی حکومەتی نوێی بە عەلی زەیدی سپارد، دوای چەند هەفتەیەک لە بنبەست و ئیفلیجی. ئەو دەستبەکاربوونە دوای ئەوە هات کە هێزەکانی “چوارچێوەی هەماهەنگی” لەسەر عەلی زەیدی وەک سازشکردنێک لەنێوان خۆیاندا ڕێکەوتن، دوای کێشەی بەرچاو و ناکۆکی قووڵ و کێبڕکێی ڕوون بۆ ئەو پۆستە.
جگە لەوەش، دابەشبون لەسەر بنەمای هاوسەنگی هێز، لەناو بلۆکە سیاسیەکاندا ڕۆڵێکی بەرچاو دەگێڕێت لە بەردەوامکردنی ئەو دۆخە چەقبەستویەی لە ٢٠٠٣وە سایەی بەسەر حکومەتی بەغداد و حکومەتی هەرێمدا کردووە، هاوپەیمانەکان بەتایبەتی لەناو دامەزراوەی سیاسی شیعە و چوارچێوەی هەماهەنگی کە زاڵن بەسەر حکومەتدا، بۆ خۆشیان یەکگرتو نین، بەڵکو هەمیشە بە کۆبونەوەی هەلپەرستانە و سەوداو مامەڵە لە نێوان سەرکردە ڕکابەرەکاندا بەڕێوە دەچێت.
هەر لایەنێک لەو مامەڵەیەدا هەوڵدەدات کاریگەری خۆی بچەسپێنێت، بەبێئەوەی ڕێگە بە کەسانی دیکە بدات بەسەریدا تێپەڕن، ئەمەش زاڵبونی ئەو دۆخەیە، کە گۆڕانکاری لە چوارچێوە پێکهاتەی حکومەتی ئێستادا زەحمەتە، تا چاکسازیش قبوڵ بکات، لە چوارچێوەیەکی وەهادا، هەر بۆیە پاراستنی دۆخی ئێستایان کردۆتە ئەولەویەتێک بۆ وەستانەوە لە بەرامبەر هەر گۆڕانکاریەکدا.
ئەم تۆڕە میلیشیاییە تەواو سوودمەندن لە پاراستنی دۆخی ئێستایان، خاوەنی چەندین ئامڕاز و ئیمکاناتن بۆ وەستانەوە بەرامبەر هەر پرۆسەیەکی چاکسازی کە بزانن هەڕەشەیە بۆ سەریان، تەنانەت کاتێک هەتا گەر هەڵبژاردن ڕووخساری نوێ یان گوتارێکی جیاوازیش بهێنێت، بەئاشکرا دەتوانن پێچێکی سیاسی بخەنە گەڕو جارێکی تر هەمان پێگە و دەوری خۆیان لە پێکهێانی حکومەتدا بەرجەستە بکەنەوە. زۆربەی لایەنەکانی عێراق، بە ئاشکرا لە دەوری کەسایەتی یان سەرکردەیەک دەسوڕێنەوە، نەک بیرۆکە یان پڕۆژەیەکی سیاسی و ئابوری، هەر بۆیە جەختکردنیشیان زیاتر خەمی پاراستنی کاریگەری خۆیانە نەک بەدواداچوونی ئایندەکی ڕۆشن بۆ عێراق.
لە لایەکی دیکەوە ناڕەزایەتیە جەماوەریەکانی تشرینی ٢٠١٨، لە ئاستێکدا دەور و کاریگەریان بو لە ڕاچڵەکاندنی لایەنەکانی پێکهێنەری حکومەت، تا ئەو ئاستەی هەندێک لە هێزە سیاسیەکان ناچار بوون گوتارێکی ڕیفۆرمخوازانە بگرنەبەر، هەرچەندە بەشێوەیەکی ڕووکەش ڕایانگەیاند، لە دنیای واقعیشدا گوتارەکانیان وەرنەگێڕدرا بۆ پشتیوانی لە هەر ئاڵوگۆڕێک کە وەڵام بە خواستەکانی جەماوەری ناڕازی بداتەوە.
ڕۆڵی فاکتەری دەرەکی هەمیشە لایەنێکی بەرجەستەی ئاڵۆزکردنی دۆخی سیاسی عێراق و پێکهێنانی حکومەتەکانی بووە، عێراق لە سەنتەری ململانێیەکی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدایە، بەتایبەتی دەرگیربونی لە ململانێی نێوان ئەمریکا و ئێراندا لە دۆخێکی تەواو سەخت و ئاڵۆز و ناجێگیری بەردەوامدا بووە، ئەم هاوسەنگیە دەرەکیە لە ناوخۆدا لەسەر تەواوی لایەنەکان ڕەنگیداوەتەوە، بەتایبەتی بەشێکی زۆریان لە شیعەکان بە گشتی و چوارچێوەی هەماهەنگی بێپەردە پاشکۆبونی خۆیان بۆ ئێران ڕاگەیاندووە، هەمیشەش کاریگەری لەسەر پێکهێنانی حکومەتەکان داناوە. لەم چوارچێوەیەدا تاقیکردنەوەی دامەزراندنی عەلی زەیدی کە تواناکانی بۆ بەڕێوەبردنی حکومەت ڕۆشن نیە، بۆیە زیاتر وەک کارێکی تایبەت بە ڕێکەوتن و سازشی نێوان لایەنەکان لێکدەدرێتەوە، بەڵام لە هەر حاڵەتێکدا ناتوانێت گەرەنتی جێگیری سیاسی بەدەسەت بهێنێت، بەڵام ئەوەی شایانی باسە لەم دۆخەدا جێگای پەسەندی هەر یەک لە ئەمریکا و ئێرانە.
لەم نێوەدا یەکەم تەحەددایەک ڕوبەڕوی زەیدی دەبێتەوە پێکهێنانی حکومەتە، ئەمەش ئەرکێکی زۆر هەستیارە بە لەبەرچاوگرتنی وادەی دەستووری کە لە ٣٠ ڕۆژ زیاتر نەبێت، ئەم ئەرکە زیاتر ئاڵۆزتر دەبێت بەهۆی کۆمەڵێک فاکتەرەوە، وەک کاریگەری هاوسەنگی هێزی ناوچەیی و نێودەوڵەتی، بەتایبەتی هاوسەنگی نێوان ئەمریکا و ئێران، ئەمەش پێویستی بە بەڕێوەبردنی وردی ئەم هاوسەنگیانە دەبێت، تا کاریگەری نەرێنی لەسەر سەقامگیری حکومەتی پێشبینیکراو نەبێت. هەروەها دابەشبوونە لەناو “چوارچێوەی هەماهەنگی”دا، کە لە ناکۆکی لەسەر ناوەکان بۆ دیاریکردنی پۆستە حکومیەکان زیاترە، ئەمەش وا دەکات گەیشتن بە کۆدەنگی لەسەر هاوبەشکردنی پشکەکان لەنێوان پێکهاتە سیاسیە جیاوازەکان و بلۆکەکاندا پرۆسەیەکی ئاڵۆز بێت، تا گەیشتن بە ئەگەری بنبەست و شکست. ئەگەر ئەمە ڕووبدات، ئەو وادە دەستووریە یەک مانگیەی بۆ زەیدی تەرخانکراوە بۆ پێشکەشکردنی بەرنامەی کابینەکەی و حکومەتەکەی بۆ پەرلەمان بەبێ ئەنجام کۆتایی دێت. ئەمەش “چوارچێوەی هەماهەنگی” ناچار دەکات کاندیدێکی بەدیل دەستنیشان بکات، کە ئەگەری هەیە، جۆرێکی جیاوازی ململانێی سیاسی لێبکەوێتەوە.
تەحەددایەکی تر کە ڕوبەڕوی زەیدی دەبێتەوە، چاککردنەوەی پەیوەندیەکانە لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ، بەتایبەت دەوڵەتانی کەنداو کە لەم دواییانەدا شایەتی گرژیەکی بەرچاو بوون لەدوای هێرشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، کە لەلایەن گروپە چەکدارەکانی عێراق کە سەر بە ئێرانن، دژی هەندێک دەوڵەتی کەنداو لەماوەی ململانێی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لەلایەک و ئێران لەلایەکی ترەوە ئەنجامدرا. ئەمەش توانای زەیدی دەوێت بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ڕەفتاری کوتلە لایەنگرەکانی ئێران لە عێراق و پێناسەکردنەوەی پێگەی عێراق لە چوارچێوەی هاوسەنگی هێزی ناوچەییدا.
لەگەڵ ئەوانەشدا ئەو تەحەددایەش نابێت بە کەم بگیرێت کە زەیدی چۆن مامەڵەی هێزەکانی حەشدی شەعبی دەکات، هاوکاتی ڕاگرتنی هاوسەنگی لە نێوان ئەمریکا و ئێراندا، کە یەکێکە لە ئاڵۆزترین و هەستیارترین فایلەکان لە دیمەنی عێراقدا، تەحەدایەکە لە ساڵی ٢٠١٤ەوە ڕووبەڕووی هەموو حکومەتەکانی عێراق بووەتەوە، بەهۆی زیادبوونی فشارەکانی ئەمریکا بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەم گروپانە.
سەرەڕای هەموو ئەم تەحەددایانە، ناتوانرێت ئەوە فەرامۆش بکرێت کە ڕیزێکی بەرینی توڕە و ناڕازی جەماوەری بەرهەمهێنەری جۆرێکی تر لە تەحەدان بۆ گۆڕانکاری، کە خواستیان پاکردنەوەی تەواو ئەو هێزە میلیشیا تاڵانچیە تائیفی و ئیسلامی و نەتەوەپەرستانەن، لەپێناو هەوڵدان بۆ ژیانێکی ئازاد و ئاسایش و خۆشگوزەران و یەکساندا.
قەیرانی حوکمڕانی لە عێراق قەیرانی تاک و حکومەت نییە، بەڵکو قەیرانی پێکهاتەیەکی سیاسیە کە لەگەڵ هەر تەحەدایەکی نوێدا ناتەواوی خۆی و تاڵانی و گەندەڵی و قۆرخکردنی دەسەڵات لە لایەن هێزە میلیشیا ئیسلامی و نەتەوەپەرستی و تائیفیەوە بەرهەم دەهێنێتەوە، ئایندەیەکی تاریکی بەردەم بەشی ژیان و گوزەرانی کرێکاران و زەحمەتکێشان دەبێت. ڕێگای ڕزگاری ڕاماڵینی تەواوی دامودەزگای سیستمی سیاسی و هێزە میلیشیاکانە، بە دابینکردنی دەورو دەخالەتی ڕاستەخۆی خەڵک لە دەسەڵاتی سیاسیدا، ئەمەش گەورەترین تەحەددا دەبێت نەک تەنیا بەڕوی سەرۆک کۆمار و سەرۆک وەزیران، بەڵکو بە ڕوی تەواوی سیستم و پێکهاتەی حکومەتی ئێستای عێراقدا.

لە جیهانی ئەمڕۆدا کە “تیکتۆک” بووەتە گەورەترین شانۆ بۆ نمایشکردنی خود، ناوی “پابلۆ کورد” وەک یەکێک لە کارەکتەرە هەرە پڕباسی نێو ئەم سەکۆیە دەردەکەوێت. ئەو تەنها بەکارهێنەرێکی ئاسایی نییە، بەڵکو نوێنەرایەتی مۆدێلێکی نوێ لە “ناوداریی دیجیتاڵی” دەکات کە لە دەرەوەی چوارچێوەی میدیای کلاسیکی و ڕێسا تەقلیدییەکانی هونەر گەورە بووە.
١. ستایلی جیاواز و دروستکردنی “براند”ی کەسی
پابلۆ کورد توانیویەتی لە ڕێگەی ستایلی دەرکەوتنی (قژ، جلوبەرگ، و نازناوەکەی) جۆرە ناسنامەیەکی بینراو بۆ خۆی دروست بکات. لە جیهانی تیکتۆکدا، “جیاوازی” یەکەمین هەنگاوی سەرکەوتنە. ئەو بە تێکەڵکردنی شێوازێکی مۆدێرن لەگەڵ ڕەفتارە سادە و گەنجانەکانیدا، توانیویەتی سەرنجی نەوەی نوێ ڕابکێشێت کە بەردەوام بەدوای شتی “نوێ و جیاواز”دا دەگەڕێن.
٢. سیمیۆتیکای ڵایڤ و کارلێکی ڕاستەوخۆ
نهێنیی جەماوەریبوونی پابلۆ کورد لە “ڵایڤەکانیدایە”. ئەو بە بەشدارییە بەردەوامەکانی لە کێبڕکێ (Matches) و گەیمە ئەلیکترۆنییەکان، پردێکی ڕاستەوخۆی لەگەڵ بینەر دروست کردووە. ئەم کارلێکە ڕاستەوخۆیە (Direct Interaction) وای کردووە هەوادارانی هەست بکەن کە ئەو تەنها “ئەستێرەیەکی سەر شاشە” نییە، بەڵکو هاوڕێیەکی نزیکیانە کە دەتوانن لە هەمان ساتدا قسەی لەگەڵ بکەن و کاردانەوەی هەبێت. ئەمە ئەو خاڵەیە کە میدیای کلاسیک (تەلەفزیۆن و ڕادیۆ) لێی بێبەشن.
٣. گۆڕانی چەمکی ناوبانگ (لە ماناوە بۆ نمایش)
پابلۆ کورد گوزارشتە لە نەوەیەک کە دەیانەوێت لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمییەکان خۆیان بناسێنن. ئەو نیشانی دا کە “ناوبانگ” چیتر پێویستی بە بڕوانامە یان پشتگیری دەزگایەکی گەورە نییە؛ تەنها مۆبایلێک و ستایلێکی سەرنجڕاکێش بەسە بۆ ئەوەی ببیتە تڕێند. ئەمە جێگەی تێڕامانی سۆسیۆلۆژییە؛ چۆن “سادەیی لە قسەکردن” و “گەمە” دەبنە بنەمایەک بۆ دروستکردنی سوپایەک لە شوێنکەوتوو؟
٤. پابلۆ کورد وەک دیاردەیەکی کلتوری
ئەگەرچی ڕەخنەگرانی هونەر و کلتور ڕەنگە ئەم جۆرە ناوبانگە بە “کاتی” یان “سەتحی” بزانن، بەڵام ناتوانرێت نکۆڵی لە بوونی بکرێت. پابلۆ کورد توانیویەتی ببێتە بەشێک لە “کولتوری پۆپ” (Pop Culture) لای گەنجانی کورد. ئەو دەزانێت جەماوەرەکەی چییان دەوێت: کاتبەسەربردن، پێکەنین، و کەمێک لەو هیجانەی کە لە کێبڕکێی ڵایڤەکاندا هەیە.

٥. بەردەوامی و گونجاندن لەگەڵ گۆڕانکارییەکان
لە ئێستادا، پابلۆ کورد تەنها وەک “تڕێندێکی کاتی” نەمایەوە، بەڵکو بە بەردەوامیبوونی لە چالاکییەکانی لە تۆڕی کۆمەڵایەتی تیکتۆک، سەلماندی کە دەزانێت چۆن پارێزگاری لە جەماوەرەکەی بکات. ئەو بەردەوامە لە ئەنجامدانی ڵایڤە پڕبینەرەکانی و بەکارهێنانی تایبەتمەندییە نوێیەکانی سەکۆکە بۆ زیاتر نزیکبوونەوە لەو ژینگەیەی کە تێیدا گەورە بووە. ئەم بەردەوامییە نیشانەی ئەوەیە کە پابلۆ کورد تێگەیشتنێکی باشی بۆ “ئەگۆریتم”ەکانی تیکتۆک و دەروونناسیی بینەری کورد هەیە، ئەمەش وای کردووە پێگەی خۆی وەک یەکێک لە کارەکتەرە کاریگەرەکان (Influencers) بپارێزێت.

کۆتایی:
پابلۆ کورد تەنها چیرۆکی سەرکەوتنی گەنجێک نییە لە تیکتۆک، بەڵکو پەنجەرەیەکە بۆ بینینی داهاتووی میدیا. داهاتوویەک کە تێیدا “کارەکتەر” و “نمایش” ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن و سنوورەکانی نێوان ناسراو و بینەر تادێت کاڵتر دەبنەوە.

نووسینی: کارزان عزیز / قوتابی زانکۆ

تەکـنەلـۆژیا بـووەتە پێـویـستـیـیەکی رۆژانـەمـان. بـە بەشـێکی دانـەبـڕوا لە ژیـانـمان.
لە هەموو شوێنێکدا بوونی هـەیە. تەکنەلۆژیا شۆڕشێکی گەورەی لە چۆنیەتی ژیان و کارکـردن و کارلـێککـردنـمان لەگەڵ جـیهـانی دەوروبەرمانـدا کـردووە. لە تەلـڤـزیـۆنی
رە نـگاوڕەنگ و مـۆبـایـلە زیـرەکەکان و تابـلـێـتەکان و لاپتـۆپەکان و ئایپـاد و ئامـێرە تەکنەلۆژیاکانی تر تا سۆشیال میـدیا. هەریەکەیان کارتێکردنیان لەسەر ژیانمان هـەیە.
وشەی (تەکنەلـۆژیا) وشەیەکی یۆنانییە. وشەیەکی لێکـدراوە لە دوو بـڕگە پێکهاتـووە. بڕگەی یەکەم (تەکنۆ) بە واتای هـونەر یا زیرەکی یا چالاکی دێت. بڕگەی دووەم (لۆگیا) واتە زانست یا لێکۆڵینەوە دێت. هەردوو بڕگەکە بەیەکەوە، بە مانای دەربڕینی زانستی یان جـێـبەجـێکـردنی زانـستی دێـت.

راستە کە ئامێرەکانی تەکـنەلـۆژیا، چەکـێکی دوو لـوولەن، سوودیان هـەیە و زیانیشیان هـەیە، لایەنی ئەرێنی و نەرێنیشیان هـەیە. بەڵام سـوودەکانیان زۆرتـرن لە زیانەکانیان. ئامـێرە تەکـنەلـۆژییەکانـیش گـیانـلەبەرن نـین، کە لە گـیانـلەبـەرێکەوە لەدایک بـووبـن. هەرچەند سەیر و سەمەرەشبن، هەموویان زادەی خەیاڵ و بیر و هـۆشی مرۆڤـن. هەر مـرۆڤ دایانیهـێـنان و دروسـتیانی کـردوون، هـەر مـرۆڤـیش بەرنـامەڕێـژی کـردوون. ئەگـینا ئەم ئامـێرە تەکـنەلـۆژیانە، ئەفـسووناوی و خەیاڵی نین. کـۆد و کـلیـل و جـڵە و کۆنترۆڵەکانیشیان، لە دەستی مرۆڤ دایە. چۆن بیانەوێت و ئارەزووبکەن بەو شێوەیە بەکاریـان دەهـێنن. زیانـەکانیـان لە ئەنجـامی بە خـراپی بەکارهـێنانیان دایـە. رەنگە لە سەرەتاوە منـداڵان زیانەکانیان نـەزانـن. بەبـێ تـاوانی و بە نەزانی بەکاریـان بهـێـنـن.
منـداڵانی ئەمـڕۆ، بە نەوەی تەکنەلـۆژیا و ژیـریی دەستکرد دادەنرێن و لە دەوروبەری ژینگەیەکی دیجـیتاڵـیدا چاویان هـەڵـدێـنن و گەورەدەبـن. لە تەمەنێکی زۆر بچووکەوە، شارەزاییان لە بەکارهـێنانی ئامیرە جۆراوجۆرەکانی تەکنەلۆژییەکاندا هـەیە. زۆربەیان تابڵێت و مۆبایـلی زیرەک و لاپتۆپی تایبەتی خۆیان هـەیە. زۆرێک لە منداڵان بوونەتە کـۆیـلەی ئـەم ئامـێرانە و رۆژانە، کاتـێکی زۆر بـە بەکـارهـێنانیانەوە بەسـەر دەبـەن.

زۆر جار دایکان و باوکان هەسـت بەبێ دەسەڵاتی دەکەن بۆ پارستنی منـداڵەکانیان، لە زیادەڕۆیی لە بەکارهـێـنانی تەکـنەلـۆژیا. کەچی هەر خودی دایکان و باوکان، زۆر جار بۆ خۆشنوودی و بۆ ژیـرکردنەوە و سەرقاڵکـردنی منداڵە ساواکانیان، پشـت بە ئامـێرە تەکـنەلـۆژییەکان دەبەسـتن. بۆیـە بەلامـانەوە سـەیـر نیـیە، کە منـداڵان لـە منـداڵـییەوە سـەرقـاڵی بەکارهـێنانی ئایپاد و مـۆبـایـلی زیـرەک و ئامـێرەکانی تری تەکـنەلـۆژیا بـن. هـیچ کەسێکـیش لە دایـکان و بـاوکان گـۆنجاوتـر نـین، بۆ یارمەتیـدانی منـداڵەکانیان و پەرەپێـدانی خـووی تەنـدروست لەگـەڵ تەکـنەلـۆژیادا. دانـانی سـتانـداردی ئامانجـدار و نمـوونەی باش کارێـکی زۆر گرنگـن. پێـویـستە دایـکان و بـاوکان، نمـووی باشـبن لە بەکارهـێنانی ئامێرە تەکـنەلـۆژیایەکانـدا. لەم رووەوە ببـن بە نمـوونە بۆ منـداڵەکانیان.
دایکان و باوکان و مامۆسـتاکان، دەتـوانن بە دوای ئـەپی کوالـیتی بەرزدا بگەڕێن، کە وشەسازی و بیرکاری و خوێنـدنەوە و نووسین و زانستی منـداڵان بەرەوپێـش دەبەن.
بمانەوێ و نەمانەوێـت لە ئەمـڕۆدا، تەکـنەلـۆژیا بـووە بە بەشـێکی دانەبـڕاو لە ژیانی منـداڵانی بچـووک. بەکارهـێنانی تەکنەلـۆژیا لەنێو هەموو تەمەنێکدا لە زیادبوون دایە. منداڵانی تەمەن (٣ بۆ ٥) ساڵ بە تێکـڕایی، رۆژانە چوار کاتژمێر لەگەڵ تەکنەلـۆژیادا بەسەردەبـەن. ئەمەش کاتـێکی زۆرە لەچـاو رای، ئەکادیـمیای ئەمـریکی بۆ پـزیـشکی منـداڵان، کە پێیانـوایە بۆ منـداڵانی تەمەن (٢ بۆ ٥) ساڵ، پێویسـتە کاتی بەکارهـێنانی شاشەکان سنووردار بکرێن بۆ یەک کاتژمێر لە رۆژێکدا، بۆ بەرنامەی کوالـیتی بەرز.

بەپـێی ئامـارەکانی (یـونـیسـێـڤ) یـش، لە هـەر سێ منـداڵـێک لە جیهـانـدا، یەکـێکـیان ئینتەرنێت بەکاردەهـێنێت. لە (٥٢%)ی منداڵانی (١١) ساڵان مۆبایلی زیرەکیان هەیە.
فـێرکردنی منـداڵان، بە هـۆی کۆمەڵـێک داهـێنانی تەکنەلـۆژیاوە گـۆڕاوە. دەرفەتـێکی بێوێنەیان بۆ فـێرخوازانی بچووک رەخساندوون. سەرەڕای نیگەرانی و مشتومـڕێکی زۆر لەم ساڵانـەی دواییـدا، سەبـارەت بە رۆڵی تەکـنەلـۆژیـا لە گەشەکـردنی منـداڵان، تەکـنەلـۆژیا کاریـگەرییـەکی بەرچـاوی لەسـەر گەشـەکـردنی زانـستی و جەسـتەیی و دەروونی و سۆزدای و کۆمەڵایەتیی منداڵان هـەیە. ئاشنابوونی منداڵان لە تەمەنێکی بچـووکـدا بە تەکـنەلـۆژیا، بە ئـینـتەرنێـت و بە تابـلـێـتەکان، لەگـەڵ گەشـەکـردنیانـدا پێشکەوتنێکی گەورە بەدەستدەهـێنن. ئەمەش ئامادەیان دەکات بۆ خوێندنی داهاتوو.

لە ئەمڕۆدا لە زۆربەی قوتابخانە بنەڕەتییەکاندا، وانەی فێرکردنی کۆمپیوتەر هـەیە. بەشێکی زۆری قـوتابییەکان، پێـش دەسـتپێکـردنی پـۆلی یـەکی بنـەڕەتی، لە ماڵەوە کـۆمپـیـوتەر و تابـلـێـتـیان بەکـارهـێـناون و شارەزاییـان لە بەکارهـێـنانـیانـدا هـەیە.
لەگەڵ بەردەوامی پێـشکەوتنی تەکـنەلـۆژیـا، خۆمـان لە لـێواری سەردەمێکی نوێـدا دەبیـنینەوە لە پەروەردەکـردن و فـێرکـردنی منـداڵان. گەر بە شـێوەیەکی دروسـت و گونجاو تەکنەلۆژیا بەکاربهێنرێت. ئامرازێکە بۆ ئاسانکاری و پشتگیری لە فێرکردن
و لە فـێربوون. دەتوانێت کاریگەرییەکی بەرچاوی، لەسەر منداڵانی بچووک هەبێـت.
سەرەڕای سـوودە زۆرەکانی تەکـنەلـۆژیـا لە ژیانی منـداڵانـدا، هەنـدێـک کاریگەریی خراپ و نەرێنیشی هـەیە. کا دەتوانن کاریگەرییان لەسەر منـداڵان هەبێت، لە لایەنە جۆراوجۆرەکانی دەروونی و جەستەی و رەفـتاریدا. زۆر بە کورتی و بە چڕی تیشک
دەخەیـنـە سـەر، هـەنـدێک لە سـوودەکان و لە زیـانەکانی بەکارهـێـنانی تەکـنەلـۆژیا.
سـوودەکانی تەکنەلـۆژیا بـۆ منـداڵان:
١ـ تەکنەلۆژیا ئامرازێکی کاریگەرە بۆ فـێرکردن و بۆ فـێربوونی منـداڵان. یارمەتیی مامۆستایان دەدات، بۆ گەیشتن بە شـێوازە نوێیەکانی فـێکردن و فـێربوونی قوتابیان. زیـرەکی و هـۆشـیاری و تـوانای زانستی و ئەکادیـمیی منـداڵان بەرزتـر دەکات.
٢ـ زۆر جار تەکنەلـۆژیا کـێشە دەخاتە بەردەم منـداڵان و یارمەتییان دەدات، کە پـشت بـە خۆیان ببەستن و فـێری بـڕیـاردانی چـارەسـەرکـردنی دروسـتی ئـەم کـێـشانە ببـن.
٣ـ تەکنەلـۆژیا و میدیای دیجـیتاڵی دەرفەتی نایاب بۆ پشتگیریکردن و بەدەستهـێنانی زمـان دەڕەخـسێـنـن. پەرتـووکی ئـەلـیکـترۆنی و بەرنـامـەی پـەروەردەیی، دەتـوانـن یارەمەتیی منداڵانی بچووک بـدەن، بۆ فـێربـوونی پیـتەکان و چـۆنییەتی واژەکـردنیان. بۆ فـراوانکردنی وشەسازییان، یان تەنانەت فـێربـوونی وشەکان بە زمانێکی جیاواز.
٤ـ دەتـوانـرێـت تەکـنەلـۆژیـا بـۆ بەرزکـردنەوەی ئەزمـوونی فـێربـوون و داهـێنان و بیرکردنەوەی شیکاری و رەخـنەگرانە و شێوازی ژیانی تەنـدروست بەکاربهـێنرێـت.
٥ـ پلاتـفـۆرمە دیجیتاڵییە جیاوازەکان، هـاوکاری و پەیـوەنـدیی نێـوان مامۆستایان و دایکان و باوکان و منداڵان باشتر دەکەن. داینامیکی کاری بە کۆمەڵ باشـتر دەکەن.
٦ـ تەکنەلـۆژیا پەرە بە کارامەیی تەکـنیکی لە تەمەنێکی بچووکەوە دەدات. منـداڵان ئامادەدەکات بـۆ داهـاتـوویەک، کە خـوێـندەواریی دیجـیـتاڵی زۆر گرنـگە.
٧ـ تەکنەلۆژیا جیهان لە بەردەم منداڵاندا دەکاتەوە. پردێک لە بۆشاییە جوگرافییەکان دروست دەکات. رێگە بە منداڵان دەدات بە ئەزموونی کولتوور و دیـدگای جۆراوجۆر ئاشنابـن.
٨ـ تەکنەلۆژیا هـانی منداڵان دەدات بۆ داهـێنان و نەرمـڕەوی و توانای خۆگونجاندن. کاتێک کە منـداڵان لە رێگەئ چالاکییەکانی تەکـنەلـۆژیاوە، بەشداری لە سیناریۆکانی چارەسەری کێشەکان دەکەن، فێری بیرکردنەوەی ستراتیژی و خۆڕاگری و کۆڵنەدان دەبن. ئەمانە کارامەیی پێویستن بۆ سەرکەوتنی ئەکادیمی و کەسایەتی لە داهاتوودا.
٩ـ تێکەڵکـردنی تەکـنەلـۆژیا لە فـێرکـردنی منـداڵانی قـۆناغی بچـووکـدا، نەک تەنها ئەزمـوونی فـێربـوونیـان دەوڵـەمـەنـد دەکـات، بەڵکـو منـداڵان ئـامـادە دەکـات بـۆ رووبەرووبوونەوەی ئاستەنگـییەکانی داهـاتـوویان.
١٠ـ تێکەڵکـردنی تەکـنەلـۆژیا لە پـلانی گەشەپێـدانی منـداڵەکانتانـدا، رێگەی ئەوەتان پێدەدات، کە وانەکان دیزایـن بکەن تا لەگەڵ شێوازە جیاوازەکانی فـێربووندا بگونجێن.
١١ـ پەیوەندیی ئۆنلاین، دەتوانێت قووڵتر گەشە بە پەیوەندیی کۆمەڵایەتی و هاوڕێتی
و سـۆزداری بکات. هـانی منـداڵان دەدات، بـۆ ئـەوەی پێکەوە یـاری بکەن و فـێربـن.
١٢ـ تەکنەلۆژیا ژینگەیەکی فـێرکاری چـێژبەخش و کاریگەر بۆ خوێنـدن دابین دەکات. نوێکـردنەوەی شـێوازەکانی وانەوتنـەوە، بە شـێوەیەکی ئەرێنی، سەرنـج و پاڵـنەر لە لە خوێنـدکاران و مامۆسـتایانـدا دروستـدەکات. ئەمـەش یەکـێکە لە لایەنە گرنگەکانی تەکـنەلـۆژیا لە پـرۆسەی پەروەردەدا. هەروەها سـوودیـشی بۆ گەشەکردنی دەروونی قوتابیان هـەیە.
١٣ـ زۆربـەی فـێرخـوازان تایپکردن لەسەر کـیبـۆرد، بە لایانەوە زۆر چـێژبەخـشترە
لـە بەکارهـێنـانی پـێـنووس و کاغـەز بـۆ نـووسـین.
١٤ـ تەکنەلـۆژیا ئامـرازێکی پەروەردەیی مـۆدێـرن بۆ منـداڵان دابین دەكات. منـداڵان
لە رێگەی ئەپـڵـێکەیـشن و سەرچاوە ئـۆنـلاینـەکانەوە، دەتوانن بـە خـێرایی دەستیان بگات بە بـڕێکی زۆری زانیـاری لە بـوارە جیـاوازەکانـدا.
١٥ـ ئامـێرەکانی تەکنەلـۆژیا یارمەتیـدەرێکی باشن بۆ خوێنـدنەوە و بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانی قـوتابخـانە.
١٦ـ ئاسانی هـەڵگـرتـن و بەکارهـێـنانی ئـایپـاد و مـۆبـایـلی زیـرەک، زۆر گـونجـاون بـۆ منـداڵانی خـاوەن پـێـداویـستـیـیە تایبـەتـیـیەکان.
زیانەکانی تەکنەلـۆژیا بـۆ منـداڵان:
تـوێـژینەوەکان پـشـتڕاسـتی دەکـەنەوە، کە زیـادەڕۆیی لە بەکـارهـێـنانی شـاشـەکانـدا، کـاریـگەریی نـەرێـنی لەسـەر لایـەنـە جیـاوازەکـانی ژیـانی جـەسـتەیی و دەروونـی و خۆکۆنـترۆڵکـردن و سـۆزداری و کارامـەیی کۆمـەڵایەتی و ئەکادیمیی منـداڵان هـەیە. ئەمـانە بەشێکـن لە زیانەکانیـان:
١ـ ئالـوودەبـوون لە بەکارهـێنانی ئامێرە دیجـیتاڵییەکان، دەبێتە هـۆی کـێشەی کـزبینین و کەم جووڵەیی و قـەڵەوی و تـێکچوونی خـەو و بـێهـێـزی و ئـازاری ماسوولکەکان و ژانەسەر و پشتکووڕی و مـل لاری و چەندین نەخۆشیی تر. لە رووی دەروونـیـشەوە، دووچاری خەمۆکی و دڵەڕاوکێ و تووڕەیی و هـەڵچوون و گرژی و کەمـدوویی دەبـن.
٢ـ زیادەڕۆیی لە بەکارهـێنانی شاشەکان، منداڵان تووشی گۆشەگـیری و کەمبوونەوەی پەیـوەنـدیی کۆمەڵایـەتی و کەمبـوونەوەی هـاوسـۆزی دەکـات.
٣ـ لە ئەنجـامی بەسەربـردنی کاتێکی زۆر لەگەڵ تەکنەلـۆژیـادا، زۆر لە خوێنـدکارانی ئەمـڕۆ، تـووشی دابـەزیـنی ئاستی ئەکادیـمی دەبـن.
٤ـ لەگەڵ گەشەکردنی تەکنەلۆژیادا، یارییە تـونـدوتـیژییەکان و ناوەڕۆکی زیانبەخـش، مـووبەکـردن (گـێچـەڵ و شـەڕانگـێزی) لە رێگەی ئـۆنـلاییـنەوە زیاتـر بـوونە. کە بە (مـووبەکردنی ئەلیکـترۆنی) ناسراوە. سـووکایەتیکـردن و جوێنـدان و گـێچەڵکردن و هەڕەشەکردن و شەڕانگـیزی، لەنێـو خوێنـدکارانی هەرزەکارانـدا، لە زیـادبـوون دان. ئەمـەش کاریـگەری خـراپی لەسـەر، رەفـتارەکانی ژیـانی رۆژانـەی منـداڵان هـەیە.
٥ـ منـداڵان وردە وردەش، خۆیان لە یاری و وەرزش و لە چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانی رۆژانەیان دووردەخەونەوە. کە زۆر پێویـستن بۆ گەشەکـردنیان و بۆ تەنـدروستییان.
دایـکان و بـاوکانی بەڕێـز، ئێـمە لەگـەڵ ئـەوەدا نیـن، کە ئامـێرە تەکـنەلـۆژییـەکان لە منـداڵەکانتان قـەدەغـەبکەن. نابێـت منـداڵەکانتان لە شارستانی و لە پێـشکەوتـن و لە داهـێنانی نـوێ دابـڕێـن. نابێـت لە بەکارهـێنانی ئامێرە تەکـنەلـۆژییەکانـدا نابەڵەدبـن.
بۆ کەمکـردنەوەی زیانەکانی زیادەڕۆیی و ئالـوودەبوون لە بەکارهـێنانی تەکنەلـۆژیا لەلایەن منـداڵەکانتانەوە، پێویـستە چاودێریی منـداڵەکانتان بکەن. کاتی بەکارهـێنانی شاشەکانی منـداڵـەکانتان سـنووردار بکەن. لەوانەش: تەلـەڤـزیـۆن و کۆمپـیوتەر و تابـلـێـت و مـۆبایـلە زیـرەکەکـان. پێـویـستە رێبـازێـکی هـاوسـەنـگ بگـرنـەبەر، بۆ رێـنماییکـردنی منـداڵەکانتان لە بەکارهـێـنانی شاشـەکان. بـۆ ئـەوەی بە شـێوەیەکی تەنـدروسـت گەشـە بـکەن و لەسـەر دروسـتی بەکارهـێـنانی تەکـنەلـۆژیـادا رابـێن.
دوبـەی: ٢٠٢٦

لە مێژووی نوێی گەلی کورددا، حیزبایەتی وەک چەقۆیەکی دوودەم دەرکەوتووە؛ لە لایەکەوە ئامرازێک بووە بۆ کۆکردنەوەی توانای پەرتەوازەی نەتەوەیی و گەیاندنی دەنگی ستەملێکراوی کورد بە جیهان، بەڵام لە لایەکی دیکەوە و بە تێپەڕبوونی کات، بووەتە گەورەترین کۆسپ لەبەردەم پرۆژەی بونیادنانی نەتەوەدا. کاتێک دەڵێین “حیزبایەتی سەری کوردایەتی دەخوات”، مەبەستمان لەو خاڵە وەرچەرخانە ترسناکەیە کە تێیدا سوود و قازانجی تەسک و کاتیی حیزب دەخرێتە پێش بەرژەوەندیی باڵا و نیشتمانییەکان. ئەم دیاردەیە تەنها گرفتێکی ڕامیاری نییە، بەڵکو گۆڕاوە بۆ پەتایەکی کۆمەڵایەتی و دەروونی کە جەستەی نەتەوەیەک لەناو دەبات. لە بنەڕەتدا کوردایەتی وەک بزووتنەوەیەکی ڕزگاریخوازی، ئامانجی بوو مرۆڤی کورد لە ژێردەستەیی ڕزگار بکات و ناسنامەیەکی سەربەخۆی بۆ بونیاد بنێت، کەچی حیزبایەتی هات و ئەم ناسنامە گشتگیرەی بۆ چەندین پارچەی بچووک و دژبەیەک دابەشکرد. لە ئێستادا وابەستەیی مرۆڤی کورد لە بری ئەوەی بۆ خاک و نەتەوە بێت، زۆرجار بۆ ڕەنگی ئاڵایەک یان وێنەی پێشەوایەکی حیزبی کورت بووەتەوە، ئەمەش گەورەترین پاشەکشەیە بۆ چەمکی کوردایەتی.
یەکێک لە مەترسییە هەرە گەورەکانی حیزبایەتی ئەوەیە کە دامەزراوە نیشتمانییەکانی پەک خستووە؛ هەر لە پەروەردەوە تا دەگاتە هێزی چەکدار و دادوەری، هەمووی خراونەتە خزمەت بەرنامەی حیزبەوە، ئەمەش وایکردووە متمانەی تاک بە دەوڵەت و نیشتمان لاواز بێت. کاتێک حیزب دەبێتە تاکە دەروازە بۆ بژێوی و پلە و پۆست، ئیتر لێهاتوویی و دڵسۆزی بۆ خاک مانی خۆی لەدەست دەدات و جێگەی خۆی بۆ ملکەچی و وەفای بێمەرج بۆ حیزب چۆڵ دەکات. ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە تێیدا کوردایەتی وەک ئەندێشەیەکی پیرۆز و گشتگیر، دەبێتە قوربانیی ململانێی هێزەکان. ئەم پەتایە تەنها لە کایەی سیاسیدا نەمایەوە، بەڵکو بە قووڵی شۆڕبووەوە بۆ ناو کایەی ئەدەب و ڕۆشنبیری و جومگە هزرییەکانی کۆمەڵگە. حیزبایەتیی تەسک، گۆڕەپانی ئەدەبیی کوردیی کردووە بە سەنگەرێکی شەڕ کە تێیدا پێنووسە ئازادەکان و نووسەرە کوردپەروەرە ڕاستەقینەکان دەکرێنە ئامانج.
چەندین نووسەری گەورە و خاوەن ڕوانگە هەبوون کە نەیانویست کڕنۆش بۆ باڵە جیاوازەکانی حیزب ببەن و قەڵەمەکەیان بکەنە ئامرازی پیاهەڵدان، بەو هۆیەوە لە هەموو ماف و بەخششێکی ڕەوا بێبەش کران. ئەم جۆرە نووسەرانە نەک هەر لە ژیانیاندا پەراوێز خران، بەڵکو تەنانەت ڕێگەیان پێنەدرا بەرهەمەکانیان بڵاوبکەنەوە، چونکە پەیامی ئەوان لەگەڵ بەرژەوەندیی حیزبیدا نەدەهاتەوە. مەترسییەکە لێرەدا کۆتایی نایەت، بەڵکو دوای مردنیشیان حیزبایەتی دەست لە سەری نێویان هەڵناگرێت؛ هەوڵی ڕاستەقینە دەدرێت بۆ سڕینەوەی ڕەنج و توانا و مێژووی پڕشنگداریان، هەر لەبەر ئەوەی نەیانویستووە ببنە پاشکۆی ئەم یان ئەو گرووپی ڕامیاری. ئەمە کوشتنی مەعنەوییە، کە لە کوشتنی جەستەیی زۆر ترسناکترە، چونکە هەوڵێکە بۆ شێواندنی یادەوەریی نەتەوەیەک.
لە بەرامبەر ئەم سڕینەوەیەدا، حیزبایەتی هاتووە گۆڕەپانی ڕاگەیاندن و ڕۆشنبیریی پڕ کردووە لە کەسانێک کە نەک هەر خاوەن هیچ بەهرەیەکی ئەدەبی و بیرکردنەوە نین، بەڵکو زۆرجار لە ڕابردوودا دژە کورد و هەلپەرست بوون. گۆڤار و ڕۆژنامە و کەناڵەکان وەک “قۆنتەرات” دراونەتە دەست کۆمەڵێک کەس کە تاکە کارامەییان فریودان و خۆشیرینکردنە. ئەم هەلپەرستانە لە گۆڕەپانی چەواشەکاریدا تراتێن دەکەن و حیزبیش بە هەموو شێوەیەک پشتیوانییان دەکات. بە شانازییەوە و لەبەردەم چاوی مێژوودا، مێژوویەکی درۆینە بۆ ئەم پاڵەوانە کارتۆنییانە دروست دەکرێت؛ ئەوانەی لە ڕۆژە سەختەکاندا پشتیان لە نەتەوە بوو، ئێستا لە ڕێگەی ڕاگەیاندنی حیزبییەوە وەک شا پاڵەوان و خەمخۆری گەل بە خەڵک دەفرۆشرێنەوە. ئەمە نەک هەر سووکایەتییە بە خوێنی قوربانیەکان و ڕەنجی تێکۆشەرانی ڕاستەقینە، بەڵکو تێکدانی ڕەوشتی گشتیی کۆمەڵگەیە، چونکە نەوەی نوێ وا تێدەگات کە سەرکەوتن لە ڕێگەی هەلپەرستی و درۆوە دێت، نەک لە ڕێگەی دڵسۆزی و ماندووبوون.
کاتێک حیزب دەبێتە تاکە سەرچاوەی دابینکردنی تێچووی وێژە، ئیتر چاوەڕوانی بەرهەمی نەتەوەیی مەحاڵە. لێرەدا ئەدەب لە فۆرمە مرۆیی و نەتەوەییەکەی دادەماڵرێت و دەبێتە ئەدەبی پیاهەڵدان. ئەم دۆخە برینێکی قووڵی لە ویژدانی تاکی کورددا دروست کردووە، بە جۆرێک کە مرۆڤی کورد هەست دەکات لەناو نیشتمانی خۆیدا نامۆیە ئەگەر سێبەری حیزبێکی لەسەر نەبێت. بۆ تێپەڕاندنی ئەم تەنگژەیە، پێویستمان بە شۆڕشێکی هزری هەیە، کە تێیدا چەمکی کوردایەتی لە چوارچێوەی تەسک و ژەهراویی حیزبایەتی دەربهێنرێت و بگەڕێنرێتەوە بۆ ناو کایە فراوانەکەی خۆی کە نیشتمانپەروەریی ڕاستەقینەیە. تا ئەو کاتەی حیزب وەک ئامرازێک بۆ خزمەتی نەتەوە نەبینرێت و وەک پیرۆزییەک مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، مەترسیی ئەوە بەردەوام دەبێت کە حیزبایەتی نەک هەر سەری کوردایەتی، بەڵکو داهاتووی نەوەکانیشمان قووت بدات.
ئێمە لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی مێژووییداین؛ یان دەبێت کوردایەتی بکەینە چەتری کۆکەرەوە، یان ڕێگە بدەین حیزبایەتی هەموو دەستکەوتەکانمان بکاتە خۆڵەمێشی ململانێ ناوخۆییە بێواتاکان. ڕاستییەکی تاڵ هەیە کە دەبێت هەمووان بیزانن، ئەویش ئەوەیە کە هیچ حیزبێک لە نیشتمان مەزنتر نییە، و هیچ پێشەوایەکیش لە نەتەوە گرنگتر نییە؛ هەر کاتێک ئەم هاوکێشەیە پێچەوانە بووەوە، ئەوا سەرەتای کۆتایی هاتنی خەونە گەورەکانمانە. کێشەی سەرەکی ئەوەیە کە حیزبایەتی لای ئێمە تەنها ڕێکخستنێکی ڕامیاری نییە، بەڵکو بووەتە بیروباوەڕێکی داخراو کە ڕێگە نادات مرۆڤەکان لە دەرەوەی بازنەی حیزب بیر بکەنەوە، ئەمەش داهێنان و بیری ئازاد دەکوژێت و کۆمەڵگە بەرەو چەقبەستوویی دەبات. کاتێک ئەندامێکی حیزبی، هەڵەی حیزبەکەی لە ڕاستی نەتەوەکەی بە پیرۆزتر دەزانێت، ئەوا کوردایەتی لەوێدا کۆتایی پێدێت. بۆیە، ڕزگارکردنی کوردایەتی لە چنگی حیزبایەتی، ئەرکی هەرە لەپێشینەی ڕۆشنبیران و نەوەی نوێیە، بۆ ئەوەی چیتر مێژووی ئێمە تەنها زنجیرەیەک نەبێت لە شکستی ناوخۆیی کە بەرگی کوردایەتییان بەسەردا بڕاوە، بەڵکو ببێتە مێژووی سەرکەوتنی نەتەوەیەک کە توانیویەتی لەسەر پێی خۆی بوەستێت بەبێ ئەوەی پێویستی بە دارشەقی حیزب هەبێت. لە کۆتاییدا، دەبێت ئەو ڕاستییە تێبگەین کە نیشتمان بۆ هەمووانە، بەڵام حیزب تەنها بۆ کۆمەڵە خەڵکێکە؛ کەواتە ناکرێت هەمووان و هەموو شتێک بکرێنە قوربانیی چەند کەس و گرووپێک کە کوردایەتی وەک بازرگانی و پۆست دەبینن. گەڕانەوە بۆ بەها ڕەسەنەکانی کوردایەتی و پاک کردنەوەی ناوەندی ئەدەبی لە هەلپەرستان، تەنها ڕێگەیە بۆ ئەوەی ڕێگری لەو داڕمانە گەورەیە بگرین کە حیزبایەتی کاڵفامانە بەرەو ڕووی بردوین.

ستار ئەحمەد

بەداخەوە بەهۆی بەردەوامی قەیرانەكان لەكوردستان دا، كۆمەڵگا بەتەواوی شێواوە، بگرە ڕۆژ بەڕۆژ قەیرانەكان لەزیادبوون دان،
قەیران بەتەواوی كۆمەڵگای كوردی شێوان دووە، ئاستی تاوان و لێكتران ، زۆر زیادی كردووە ، هەزاران كێشەی توشی ، خەڵك كردووە ، لەوانە زیاد بونی تاوانەكان ، هەروەها بێكاری بەتەواوی ڕوی لەهەڵكشان كردووە ، هەروەها خێزانەكانی لێك ترازان دووە ، ڕێژەی ئاستی تاوانەكانی وەك ، كوشتن هەروەها دزی و سەرپێچی یەكجار زیادی كردووە.
هەروەها بێزاری و بێ ئومێدی لەناو گەنجان دا تەشەنەی كردووە، ئاستی هەژاری تاك و خێزان هەڵكشاوە .
هەروەها نەمانی متمانە لەنێوان خەڵك و دەسهەڵات ، ئەمەش وای كردووەخەڵك بەتەواوی بێئومێد بێت لەدەسهەڵات دارانی كوردستان.
بەردەوامی قەیرانەكان وای كردووە ،هەموو چینەكانی كۆمەلگا بەتەواوی بێئومێد بن و هیچ هیوایەكیان بەداهاتوو نەمێنیت ، بەتایبەت لەنێوان گەنجاندا.
بەداخەوە قەیران لەكوردستانیش هەرڕووی لەزیاد بونەو ، دەسهەلات دارانی كوردستانیش بەهیچ شێوەیەك لەخەمی چارەس كردنیدا نین و هیچ بەرنامەیێكیان نیە بۆچارەسەر كردنی،بگرە هەمیشە هەوڵی دروست كردنی ، قەیرانی زیاتر و سەخت تر دەدەن ، ئەمەش وای كردووە ، دۆخی خەڵك خراپ تربێت.
هەروەها بۆئەوەی ئەم دۆخەی خەڵك چارەسەر بێت و لەكۆڵ ئەم باردو دۆخە سەختەی ژیان ببینەوە، پێویستە خەڵك ، هەمو هەوڵێكی بۆئەوەبێت ، ئەم دەسهەڵاتە نەمێنێت و گۆڕان كاری ڕیشەیی دروست بێت، ئەگینا هیچ كەس بەتەمای باش بونی دۆخی ژیانی خەڵك نەبێت.