بەشی سێیەم و کۆتایی
وەرگێڕان و ئامادەکردنی: گۆران عەبدوڵڵا

قەیرانەکان لە تیۆریدا
قەیرانەکان شێوەی خولگەیی وەردەگرن (واتە لە خولەکانی گەشەو وەستاندا لە ماوەی مامناوەنددا) ئەمەش رەنگدانەوەی دەبێت لەسەر سیستمەکە. دەتوانین بڵێین سیستەمەکە لە قەیراندایە: ئەویش مێژووییە. بۆ ئەوەی لە قەیرانەکان تێبگەین، پێویستە لەوبارەوە بگەڕێینەوە بۆ مارکس.

با بگەڕێینەوە سەر کاڵا کە دەتوانرێت بەهاکەی دابەش بکرێت بۆ سێ پێکهاتە، c + v + s، .

C سەرمایەی بەردەوام: (constant capital)
ئاماژەیە بۆ بەهای هەموو ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و توخمەکانی تر کە کاری بەرهەمداری پێویسنە بۆ دروستکردنی بەها.
V سەرمایەی گۆڕاو: (variable capital)
ئاماژەیە بۆ بەهای کرێی کرێکارانی بەرهەمدار.
S زێدەبایی: (surplus value)
ئاماژەیە بۆ بەهای بەرهەمی زیادە.

بەها لە بەرهەمهێناندا دروست دەبێت بەڵام لە ڕێگەی میکانیزمی جۆراوجۆرەوە دابەش دەکرێت بۆ سەرمایەی بێ بەرهەم لە ڕیکلام، گواستنەوە، دەوڵەت و دارایی. دەتوانرێت هەموو بەها لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا سەر بە یەکێک لە سێ پۆلەکە بناسرێت.

مارکس سەرمایەی نەگۆڕ وەک مردوو (یان ڕابردوو) وە سەرمایەی گۆڕاوی وەک کاری “زیندوو” ناساند. ئەو بەهایەی کە سەرمایەی نەگۆڕ بەشداری لە کاڵاکەدا دەکات جێگیرە (هەر لێرەوەیە “نەگۆڕە”)، بەڵام کاری زیندوو کە کاریگەری لەسەر گواستنەوەی بەهای سەرمایەی بەردەوام (نەگۆڕ) بۆ سەر کاڵاکە بەهای نوێ دروست دەکات هەم بە جێگرتنەوەی بەهای هێزی کار و هەم بە بەرهەمهێنانی زێدەبایی (کە سەرمایەدارەکان یان بۆ بەکارهێنان یان وەبەرهێنانەوە لە بەرهەمهێنانی فراوانکراودا بەکاری دەهێنن). هێزی کار خوێنی ژیانی سیستمە.

کێبڕکێی نێوان سەرمایەداران، هەروەها دژایەتییەکانی نێوان سەرمایەدار و کرێکاران، سەرمایەدارەکان بەرەو زۆرترین قازانج دەبات بە دابەزاندنی تێچووی بەرهەمهێنان لە ڕێگەی تەکنەلۆژیای پاشەکەوتکردنی کار و جێگرتنەوەیان. بۆ نموونە بە ئۆتۆماتیکیکردن، کۆمپیوتەر، تەکنیکە کاراترەکان و هتد. بە واتایەکی تر، سەرمایەداری مەیلی کەمکردنەوەی ڕۆڵی کرێکاری زیندووی هەیە لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا.

ئەمە لە خۆیەوە شتێکی باش دەبێت، بەو پێیەی ئەم پەرەسەندنەی هێزە بەرهەمهێنەرەکان بنەمای کارکردنی کەمتر دادەنێت کە لە نێوان هەمان ژمارەی خەڵکدا دابەش بکرێت. بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخە کۆمەڵایەتییە نامۆکانی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری، بە مانای قەیران و بێکاری و ئیستغلالکردنی زیاتر دێت.

لە ڕاستیدا بەلای (مارکس) ەوە دەتوانرێت ئیستغلالکردنی کار بپێورێت: ڕێژەی بەهای زیادە (s/v) بە ڕێژەی ئیستغلالیش ناسراوە، بەو پێیەی ڕەنگدانەوەی ئەوەیە کە چەندە زێدەبایی بەرهەمدێت بە بەراورد بە سەرمایەی گۆڕاو (کرێی کرێکارانی بەرهەمدار).

دەستکردن بە جێگررتنەوەی کرێکار بە ئامێر لە سەرمایەداریدا کێشەیەکی دیکەی قووڵتر دروست دەکات، کێشەیەک کە ڕەنگدانەوەی سیمایەکی تادێت ناعەقڵانی پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانە. وەبەرهێنان لە تەکنەلۆژیا و بەرزبوونەوەی “پێکهاتەی تەکنیکی سەرمایە” ڕێژەیەکی گۆڕاو لە دابەشبوونی بەهای کاڵاکەدا بەدەست دەهێنێت، چونکە “C” قورسایی زیاتری خۆی دەگرێتە ئەستۆ. مەیلێک هەیە بۆ ئەوەی کە مارکس ناوی بردووە بە پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە ( Organic Composition of Capital)، c/(v+s) بەرزبێتەوە. دەتوانین بیر لە OCC بکەینەوە کە باڵابونی کاری “مردوو” وە لە ئامێرەکان و شتەکانی تردا بەسەر کاری “زیندوو”دا.

گرنگە ئەوە بزانین کە پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە (OCC) بۆ کۆمپانیای تاکەکەس جیاوازە لەگەڵ ئابوورییەکە بە گشتی.
سەرمایەداران بە ڕاستەوخۆ سوودی کرێکارەکانی خۆیان وەرناگرن. لە بەرهەمهێنانەوە پرۆسەیەک هەیە کە وادەکات ئەو کۆمپانیایانەی تەکنەلۆژیای زیاتریان بەکارهێناوە (یانی پێکهاتەی ئۆرگانیکیان بەرزترە)، بەشێکی زیاتری سوودە گشتییەکە بەدەست بهێنن.
بەم هۆیەش، هۆکاری سەرەکییە بۆ ئەوەی کۆمپانیاکان پارە بخەنە تەکنەلۆژیای نوێ کە کرێکاری کەمتر پێویستە.

ئەم کێشەیە لە ئاستی گشتی ئابووری (ماکرۆ)دا دروست دەبێت.
ئەگەر هەموو شتێک وەک خۆی بمێنێتەوە، بەرزبوونەوەی پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە (OCC) وادەکات ڕێژەی قازانج بە شێوەیەکی گشتی دابەزێت.
ئەم ڕێژەی قازانجە بریتییە لە: سوود (زیادەبایی) / (سەرمایەی بەردەوام + سەرمایەی گۆڕاو) یانی بڕی سوودەکە بە بەراورد لەگەڵ سەرجەم ئەو پارەیەی سەرمایەدارەکە خەرجی کردووە.
هەرچەندە زیادبوونی سوودی کرێکاران دەتوانێت قازانج بەرز بکاتەوە، بەڵام بە گشتی ئابووری بەرەو دابەزینی ڕێژەی قازانج دەڕوات.
ئەمە کێشەیەکی گەورەیە، چونکە ڕێژەی قازانج ئەو هێزەیە کە وادەکات سەرمایەداران وەبەرهێنان بکەن.

ئەگەر ڕێژەی قازانج دابەزێت، سەرمایەداران کەمتر وەبەرهێنان دەکەن لە بەرهەمهێنانی ڕاستەقینە.
لەبری ئەوە، یان پارەکەیان دەخەنە کاروباری نا بەرهەمهێن (کە هیچ بەرهەمێکی نوێ دروست ناکات)، یان پارەکەیان دادەنێن و چاوەڕێی باشتربوون دەکەن.
کەمبوونەوەی وەبەرهێنان کاریگەرییەکی زنجیرەیی هەیە:
• دەبێتە هۆی دەرکردنی کرێکاران (لەکارخستن)
• زۆر کۆمپانیا دەکەون و دادەخرێن
• چونکە کرێکاران کەمتر دەتوانن کاڵا و خزمەتگوزاری بکڕن.
لە ئەنجامدا، بەشێک لە سەرمایەی بەردەوام (ماشێن، کارگە…) بەهای خۆی لەدەست دەدات. ئەمەش وادەکات پێکهاتەی ئۆرگانیک (OCC) دابەزێت.
کاتێک ئەمە ڕوودەدات، ڕێژەی قازانج دەست دەکات بە بەرزبوونەوە و سەرمایەداران دووبارە وەبەرهێنان دەکەن.
بە گشتی، ئەم پرۆسەیە هۆکاری سەرەکیی بازنەی بەرز و دابەزین (boom and bust)ـە کە هەموو ئابووریناسان دەیناسن.

قەیرانە خولییەکان بە شێوەیەکی گشتی ئەو شتانەن کە ئێمە پێی دەڵێین پاشەکشە یان وەستان، هەرچەندە دەتوانن گرژبوونی توندتر (واتە کەساد) خێراتر بکەن بەپێی ئەوەی کە چۆن پەیوەندییان بە ڕەوتە درێژخایەنەکانەوە هەیە لە ڕێژەی قازانج و پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە. خولەکان لەگەڵ هەردوو ماوەی درێژخایەنی فراوانبوون و دابەزین بوونیان هەیە.

سیستەمەکە بۆ ئەوەی خۆی نەخنکێنێت و نەوەستێت، هەوڵ دەدات چەند ڕێگەیەک بەکاربهێنێت کە مارکس پێی دەڵێت “هێزە دژەکان” (countervailing tendencies).
نموونەی ئەم ڕێگایانە:
• وەبەرهێنان لە وڵاتانی تر
• زیادکردنی بەرهەمهێنانی کرێکاران بەبێ کڕینی ماشێنی نوێ (بۆ نموونە: درێژکردنەوەی سەعاتی کار)
• کەمکردنەوەی بەهای سەرمایەی بەردەوام (بە فرۆشتنی زۆر هەرزان یان داخستنی کۆمپانیاکان لە کاتی قەیراندا)
بەڵام ئەم چارەسەریانە سنووردارن.
بە گشتی، ڕێژەی قازانج بەردەوام دادەبەزێت و قەیرانەکان خراپتر دەبن. لە ئەنجامدا سیستەمەکە خاو دەبێتەوە و بەردەوام پارەی زیاتر دەچێتە ناو کاروباری نا بەرهەمهێن هەندێک جار تەواو ساختە و ساختەکاری.

قەیرانەکان لە مێژوودا
شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری لە چارەکی کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمەوە لە دۆخێکی داکشانی مێژووییدایە. ئەوە بەو مانایە نییە کە سیستەمەکە بە درێژایی کاتەکە لە قەیرانی تونددا بووە. بە پێچەوانەوە قۆناغەکانی گەشەکردن و فراوانبوونی چڕ و پڕی هێزە بەرهەمهێنەرەکان هەبووە. بەڵام ئەو گەشەکردنە بە تێچووی گەورە هاتۆتە ئاراوە کە بەهۆی ناعەقڵانییەتی سیستەمی سەرمایەدارییەوە دروست بووە. بە وەلانانی پرسی ئاشکرای کاریگەرییەکان لەسەر ژینگەی سروشتی، ئەو گەشەکردنەی کە سەرمایەداری توانیویەتی بەدەستی بهێنێت، بە وێرانکارییەکی بەرفراوان بووەتە مومکین.

با بگەڕێینەوە سەر جیاوازییەکە لە نێوان قەیرانەکانی کورتخایەن (Recession) و قەیرانەکانی درێژخایەن (Depression).
• Recession (قەیرانی کورتخایەن): ئەو دابەزینانەی مامناوەندی بازنەیی کە لە ماوەی چەند ساڵێکدا چارەسەر دەبن. ئابووریناسانی سەرمایەداری بەم ناوە ناویان دەبەن ئەو دابەزینانەی GDP کە بۆ ماوەی لانیکەم دوو چارەکی ساڵێک بەردەوام دەبێت، بەڵام زۆرترین چەند ساڵێک دەخایەنێت.
• Depression (قەیرانی گەورە و درێژخایەن): قەیرانەکانی توندتر، کەمتر ڕوودەدەن و زۆر درێژترن. پێش گرانییە گەورەکەی ساڵانی ١٩٣٠، هەموو دابەزینێکیان بە “depression” ناودەبرد. ئێستا بەو قەیرانانە دەڵێن کە زیاتر لە سێ ساڵ بەردەوام دەبن یان GDP بە ڕێژەی ١٠٪ یان زیاتر دابەزێت.
ئابووریناسی مارکیستی مایکڵ ڕۆبێرتس لە کتێبەکەی بە ناوی “The Long Depression”، بە باشی ڕوونی کردووەتەوە کە مێژووی ئەم قەیرانە گەورانە چۆن بووە، بە بەکارهێنانی تیۆری بەها (value theory).
مایکڵ ڕۆبێرتس دەڵێت: جیاوازییەکەی ئابووریناسانی سەرمایەداری کێشەیەکی گەورەی هەیە، چونکە گرنگیی ئەوە نادات کە چەند کات دەخایەنێت بۆ گەڕانەوەی ئابووری. قەیرانەکانی Depression دەتوانن ١٠ ساڵ یان زیاتر بخایەنێت بۆ گەڕانەوەی ئاسایی، بەڵام Recession زۆر خێراتر چارەسەر دەبن.

بەم بیرکردنەوەیەوە، مایکڵ ڕۆبێرتس سێ قەیرانی گەورە (Depression) لە مێژووی سەرمایەداری جیهانیدا دیاری دەکات:
• ١٨٧٣ – ١٨٩٧
• ١٩٢٩ – ١٩٣٩
• ٢٠٠٨ – ؟ (هێشتا بەردەوامە)
لە ناوەندی هەر یەکێک لەم قەیرانە گەورانەدا، بەرزبونەوە و دابەزین هەبووە (واتە ماوەیەک گەشە و قەیرانی کورتخایەن)، بەڵام بە گشتی گەشەی ئابووری لە ئاستی خوارەوە بووە بە بەراورد لەگەڵ ماوەی پێش قەیرانەکە.
لە نێوان ئەم قەیرانە گەورانەدا، گەشەی ئابووری بەهێزتر و باشتر بووە.
ڕۆبێرتس بە وردی دەڵێت: ئەو گۆڕانکارییانەی کە لە ڕێژەی سوود (زیادەبایی)، پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە و ڕێژەی قازانج دا ڕوودەدەن — کە مارکس باسی کردووە — زۆر بەهێزن بۆ تێگەیشتن لە مێژووی ڕاستەقینەی قەیرانەکانی سەرمایەداری.
ئەم قەیرانانە دەتوانرێت بە هۆکارێکی جیاواز دەست پێ بکەن، وەک دڵەڕاوکێی دارایی، بڵقی کاڵاکان، کارەساتی سروشتی و هەروەها قەیرانی تەندروستی گشتی (وەک کۆڤید).
زۆرێکمان قەیرانی گەورەی ساڵانی ١٩٣٠ دەزانین. لیبڕاڵەکان دەڵێن سیاسەتەکانی کینز (سیاسەتەکانی ڕۆزڤێلت) ئابووریان دەرهێنا لە قەیران. بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە کە قەیرانی گەورەی ١٩٣٠ بە بەکارهێنانی پیشەسازی بۆ جەنگی جیهانی دووەم کۆتایی هات.
هەروەها، بنەمای گەشەی دوای جەنگی جیهانی دووەم ئەوە بوو کە زۆرێکی زۆری سەرمایەی فیزیکی لە جەنگدا وێران ببوو، بە تایبەت هەموو پیشەسازییەکانی ئەوروپای ڕۆژئاوا بە شێوەیەکی گەورە وێران بوون. ئەمەش وایکرد پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە بە شێوەیەکی گەورە دابەزێت.

لە کۆتایی چلەکانی سەدەی ڕابردوودا ئەمریکا ٥٠%ی بەرهەمی پیشەسازی جیهانی بەرهەمدەهێنا. سێ دەیەی دواتریش بەهۆی باڵادەستی ئیمپریالیزمی ئەمریکاوە لە قاڵب درا، لە گرتنە بەری سیاسەتێکی تردا ڕێگەی بە ڕکابەرەکانی دا لە ئەڵمانیا و ژاپۆن بۆ چاکبوونەوە و گەشەکردن بە شێوەیەکی بەرچاو بەهۆی حیساباتی جیۆسیاسی لە چوارچێوەی شەڕی سارددا لەگەڵ یەکێتی سۆڤیەتدا.

بووژانەوەی دوای جەنگی دووەمی جیهانی لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا کۆتایی هات. بوژانەوەی ئابووری دوای خراپیی ئابووری و جەنگی دووەمی جیهانی پەیوەست بوو بە بوژانەوەی ڕێژەی قازانج، هەرچەندە ئەمەی دووەمیان لە ڕاستیدا لە ساڵانی ١٩٥٠دا دەستی بە دابەزینێکی پلە بە پلەکرد. ئەوە دابەزینی ڕێژەی قازانج بوو لە ماوەی دە ساڵ یان دە ساڵ و نیوێکی داهاتوودا کە زەمینەی بۆ ناڕەحەتی ساڵانی حەفتاکان دانا. مۆرای سمیس- Murray Smith- لە چاپی دووەمی کتێبە باشەکەیدا بەناوی Invisible Leviathan ، سەیری بەشدارییە تیۆری و ئەزموونییەکانی ئابووریناسانی مارکسیست (بە خۆشیەوە) دەکات سەبارەت بە ئابووری ئەمریکا لە ساڵانی ١٩٥٠ وە تا ئەمڕۆ. سمیس نیشانی دەدات کە چۆن بەرزبوونەوەی OCC بووە هۆی دابەزینێکی گەورەی ڕێژەی قازانج لە نێوان ساڵانی ١٩٥٠ و هەشتاکاندا.

ڕێژەی قازانج لە ساڵانی نەوەدەکانەوە تا ساڵی ٢٠٠٧ بەرزبووەوە، واتە تەنها پێش “پاشکەوتنی گەورە” کە لە ساڵی ٢٠٠٨ دەستی پێکرد. وەک سمیس ئاماژەی پێدەکات، بەرزبوونەوەی ڕێژەی قازانج (کە بە بەکارهێنانی پێوەرە فەرمییەکان حیسابی بۆ کراوە) لە ماوەی ئەو چارەک سەدەیەدا نەک تەنها لەسەر بنەمای بەرزبوونەوەی ڕێژەی بەهای زیادە بووە (ئەمە قۆناغێکی هێرشی نیولیبراڵ بوو بۆ سەر چینی کرێکار) بەڵکو لەسەر بنەمای ئەوەش بووە تا ڕادەیەکی زۆر لەسەر قازانجی خەیاڵی – سەرمایە زیاتر و زیاتر هەڵهات بۆ ناو وۆڵ ستریت و مامەڵە داراییەکانی ئاڵۆزی و دابڕان لە “ئابووری ڕاستەقینە”.

بەم شێوەیە ئەو بچووکبوونەوەیەی کە لە ساڵی ٢٠٠٨ دەستی پێکرد لە ئاستێکی تاڕادەیەک نزمدا لە ڕووی ڕاستەقینەوە دەستی پێکرد، بە کەرتی دارایی ئاوساو، قەرزی گشتی و تایبەت (واتە داواکاری لەسەر بەهای داهاتوو) و ئەو قازانجە خەیاڵیانەی کە بەستراوەتەوە بەو قەرزەوە. لەو حاڵەتەدا، ئەوە تەقینی بڵقی خانووبەرە بوو لە ئەمریکا، کە بنەمای خانووی کارتۆنی بە سەرمایەی خەیاڵی کە بوو بەهۆکاری داڕمانی ئابووری.

سمیس ئاماژە بەوە دەکات “کە قەیرانی سەرمایەداری جیهانی کە لە ساڵی ٢٠٠٧-٢٠٠٨سەریهەڵدا، دەگەڕێتەوە بۆ کێشە بەردەوامەکانی قازانجکردنی سەرمایەی بەرهەمدار، ئەم کێشانە لە ڕیشەی دیاردەی ‘داراییکردن’ و قەیرانەکانی قەرزدان کە ئێستا سیستەمی جیهانی ناسەقامگیر دەکات .” هەروەها دەڵێت: ” ئەستەمە قەیرانی ئابووری جیهانی بەبێ هێرشی زۆر دڕندانەتر بۆ سەر کرێکاران لەلایەن سەرمایەوە تێپەڕێنرێت وەک لەوانەی کە تایبەتمەندی سەردەمی نیولیبراڵی پێش ٢٠٠٨ بوون.”

سۆسیالیزم

ئێمە ئەمڕۆ لە ناوەڕاستی قەیرانێکی گەورەی جیهانیداین. تەنانەت پێش قەیرانی کۆرۆناش، پێدەچێت لە چوارچێوەی دابەزینی بەرفراوانتردا بەرەو خوارتر بڕۆین. ئەو دابەزینە ئێستا واقیعێکە: دەیان ملیۆن کەس لە کارەکانیان بێبەشکراون. وەڵامی حکومەتەکان بۆ ئەو قەیرانە کە بە تایبەتی لە ئەمریکادا بەرچاو کەوتووە، ڕزگارکردنی کۆمپانیاکان بووە و پشتیوانییەکی کەم بۆ کرێکاران. دەوڵەتە سەرمایەدارەکان کەرتی دارایی بەهێزتر دەکەن لەکاتێکدا قەرزەکان کۆدەکەنەوە، ئەمەش زەمینە بۆ شەپۆلێکی دڕندەتر لە هێرشکردنە سەر چینی کرێکار دادەڕێژێت، سەرەڕای ئەو قسە و باسانەی ئێستا ( تاڕادەیەکی زۆر بەتاڵن) سەبارەت بە گرنگیدان بە خەڵک. ئێمە نەک ئاسۆی “مامەڵەی نوێ” (“سەوز” یان شتێکی تر)، بەڵکو لەبەردەم بێکاریی بەکۆمەڵ و سیاسەتی austerity-دەستگرتنەوە دەڕۆین.
هەموو ئەمانە مانای چییە؟ چی دەکات بۆ ئەوەی یارمەتیدەرمان بێت لە تێگەیشتن و بەرەنگاربوونەوەی سەرمایەداری؟ چی دەکات بۆ داڕشتنی شەڕی سۆسیالیزم؟

“ئابووری” مارکسیستی یارمەتیمان دەدات لە دژایەتییەکانی سەرمایەداری و بناغەکەی لە ئیستغلالکردن و نەوەی قەیرانەکانی تێبگەین. بەڵام سیستەمەکە بە سادەیی و لەسەر خۆی ناڕوخێت. سەرمایەداری هەمیشە ڕێگایەک بۆ دەربازبوون لە قەیران دەدۆزێتەوە، تەنانەت لەو کاتانەیش کە قەیرانەکان توندتریشدەبن. ڕێگایەکی دەربازبوون دەدۆزێتەوە ئەوەش لەڕێگەی ئیستغلالکردنی کرێکارانەوە، بە بەکارهێنانی دەوڵەت بۆ گواستنەوەی سامان لە چینی کرێکارەوە بۆ چینی سەرمایەداری (لەوانەش چینە مشەخۆرەکانی سەرمایەی دارایی، بیمە و هتد)، بە بردنە پێشەوەی شەڕی بازرگانی و… لە کۆتاییدا شەڕکردن بە چەک.

بەڵام مارکسیزم هاوکارمانە بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی ڕزگاربوون لە سەرمایەداری. کلیلەکە چینی کرێکاری نێودەوڵەتییە. مارکسیستەکان هەوڵ دەدەن لەهۆشیاری ئێمە لە سەرمایەداری کەڵک وەربگرن بۆ یارمەتیدان لە بنیاتنانی حیزبێکی شۆڕشگێڕ کە بتوانێت پشتیوانی لای چینی کرێکار بەدەست بهێنێت و پەروەردەی بکات لە ئەرکە مێژووییەکەیدا کە گۆڕینی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییە بە سۆسیالیزم.

https://bolshevik.org/statements/ibt_20201019_marxist_economics.html

بۆ خوێندنەوەی بەشی یەکەم کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی بەشی دووەم کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ تێگەیشتن لە هەڵوێستی روسیا و چین و سەبارەت بە شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران، پێش هەموشتێ پێویستە لەوە تێبگەین کە روسیا و چین، وەک بەشێک لە ململانێیەکی گەورەتر لەسەر داڕشتنی نەزمی جیهانی سەیری شەڕەکە دەکەن. لە ئێستادا جیهان لەڕێڕەوی ئاراستەی گواستنەوە و کۆتاییهێنانە بە سیستەمێکی یەک جەمسەری، کە ئەمریکا لەدوای کۆتاییهاتنی جەنگی ساردەوە بەرجەستەی کردووە، ئەو ئاراستەیە بۆ سیستەمێکی نێودەوڵەتی فرە جەمسەری، کە لەلایەن ململانێی زلهێزە سەرهەڵداوەکانەوە خەریکە دەچەسپێنرێت.
لەئەنجامدا تێوەگلانی هەر قەیرانێک، کە ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەرەو ڕوی دەبێتەوە، دەرفەتی ستراتیژی بۆ روسیاو چین دەڕەخسێنێت. سەرەڕای ئەوەش، شەڕی بەردەوام نیگەرانی ڕوسیا و چین دەوروژێنێت، سەبارەت بەوەی کە ئەو قەیرانانە دەتوانێت، شەپۆلی ناسەقامگیری لە سنورەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەرچێت و بەجیهاندا بڵاو بێتەوە، وەک داخستنی گەرووی هورمز.لە لایەکی ترەوە پەیوەندی نێوان چین و روسیا لە گەڵ ئێران، لەسەر بەرژەوەندی بازرگانی و ئابووری و هاوسەنگکردنی نفوزی ئەمریکا، لە ناوچەکەدا بنیات نراوە.هەروەها هەرکام لە روسیا و چین، ئەولەویەتی تریان هەیە کە ئێران ناگرێتەوە. چین گرنگی بە پرسی تر لەبەرامبەر ئەمریکادا ئەدا، دیارترینیان دەریای باشووری چین و تایوانە، کە وەک هەڕەشە لەبەرامبەر ئەمریکادا مامەڵەی دەکات، لەلایەکی ترەوە ڕوسیا بە پلەی یەکەم، سەرنجی لەسەر ئۆکرانیایە کە دەروازەی ڕۆژهەڵاتی ئەوروپایە و زاڵبوونە بەسەر دەریای ڕەشدا.
بەشداریکردنی ئەمریکا لە ململانێیەکی درێژخایەندا بەرامبەر زلهێزەکان، لە ئەنجامدا نوێنەرایەتی پێگەیەکی بەرەو پاشەکشە دەکات، لە دابەزینی ڕۆڵی ئەمریکا لە ئاستی جیهاندا، کە لەو حاڵەتەدا پەکین دەتوانێت خۆی وەک هێزێکی هاوسەنگی ئابووری و پیشەسازی، کۆنترۆڵی بازاڕی جیهان پیشان بدات، لەژێر ڕۆشنایی ئەگەری شکستی ئابووری ئەمریکا لە شەڕەکە و لە قەیرانەکاندا. بەڵام ئەوەش نابێت لە بیر بکەین، لەهەمانکاتدا درێژەی شەڕەکەو داخستنی هورمز هەڕەشە لە ئاسایشی وزەی چین و پڕۆژە ئابووریە زەبەلاحەکانی دەکات لە ناوچەکەدا، کە پەیوەندیان بە دەستپێشخەری پرۆژەی گەشەپێدان و ڕێگاوبانەوە هەیە، بەوپێیەی ڕێڕەوی دەریایی لە کەنداو نوێنەرایەتی خوێنبەرە سەرەکییەکانی بازرگانی جیهانی دەکات، کە بە خێرایی ڕەنگدانەوەی لەسەر ئابووری چین دەبێت.
سەبارەت بە ڕوسیا، لە کاتێکدا سەرقاڵبونی ئەمریکا بە شەڕ، پێگەی مۆسکۆ لە قەیرانی ئۆکرانیا و ئەو دەستکەوتانەی کە بەدەستی هێناوە بەهێزتر دەکات. لە کاتێکدا ئەمریکا سەرقاڵی شەڕە لە بەرامبەر ئێراندا، پێگەی مۆسکۆ لە قەیرانی ئۆکرانیادا بە‌هێز دەبێت، بەجیا لەوەی پەیوەندی ناتۆ و ئەمریکا لاواز دەبێت، لە هەمانکاتدا شەڕی ئەمریکاو ئێران و کاردانەوەکانی سەبارەت بە پەکخستنی بازاڕەکانی وزەی جیهانی دەبێتە هۆی دەستکەوتی ئابووری بەرچاو بۆ ڕوسیا. ئاشکرایە کە شەڕەکە بەرژەوەندیەکان لە ناوچەکەدا تێکدەدات، لە هەمانکاتدا ڕەنگە پاڵ بە ئابووریە گەورەکانەوە بنێ بۆ خێراترکردنی گواستنەوەیان لە سەرچاوە تەقلیدیەکانی وزە، ئەمەش لە درێژخایەندا زیان بە بەرژەوەندیەکانی ڕوسیا دەگەیەنێت.
قەیرانی درێژخایەنی ئەمریکا، ڕۆڵی چین و ڕوسیا گرنگتر دەکات، چونکە شەڕە درێژخایەنەکان فرسەت و پێویستیەکی زیاتر بۆ لایەنەکانی دەرەوەی شەڕەکە دەڕخسێنێت كە توانای دابینکردنی گەرەنتی سیاسی و ئابووریان هەبێت.
هەڵبەتە ڕژێمی ئێران بە باشی ئاگاداری سنووری دەستێوەردانی چین و ڕوسیایە، سەرەڕای ئەو هەڵسەنگاندنە باوەی کە هەردوو وڵات هاوپەیمانی ئێرانن، بەڵام ناکرێ تاران بە تەواوی پشت بە پشتیوانی چین و ڕوسیا ببەستێت. ئێران لەم شەڕەدا حساب بۆ ئەوە دەکات کە پشت بە درێژکردنەوەی شەڕەکە دەبەستێت بۆ پاڵنانی ڕای گشتی ئەمریکا و فشارخستنە سەر ئیدارەی ترەمپ تا بەو شێوەیە کۆتایی بە شەڕەکە بێت، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی زیانە گیانیەکانی سەربازانی ئەمریکی و بەرزبونەوەی خەرجیەکانی. بە هەمان شێوە لەناو خودی ئیسرائیلدا، خەڵکەکەی تووشی ترس و دڵەڕاوکێیەکی بەرفراوان و زیانێکی قورس بونەتەوە، کە بووە هۆی زیادبونی کۆچکردن، ئەمەش دەتوانێت فشارێکی بەرچاوی گشتی و ئۆپۆزسیۆن لەسەر نەتانیاهۆ دروست بکات بۆ وەستاندنی شەڕەکە.
هەروەها شەڕێکی درێژخایەن دەتوانێت هاوسۆزی گشتی بۆ ئێران لە ناوچەکەدا دروست بکات، ئەو حکومەتانەی کە لە ململانێکاندا بێلایەن ماونەتەوە، بخاتە دۆخێکی چاوەروانی و سەختەوە، ئەمەش پاڵیان پێوەدەنێت بۆ گرتنەبەری هەڵوێستی دیپلۆماسی بەرامبەر بە ئەمریکا و ئیسرائیل، وەک هەوڵەکانی ئیسلامئاباد بۆ دانوسەکان.
کاتێک شەڕی نێوان ئەمریکا و ئێران کەوتە بەر گرژیەکانی داخستنی گەروی هورمز، چیتر وەک ڕوبەڕوبونەوەیەکی دوولایەنە نەمایەوە، ئەوەی ئاشکرا کرد کە یاریزانی دیکەش لە نێو مەیدانکەدا هەن و پشتیوانی و پشتگیری پێشکەش دەکەن، بەڵام لە هەماکاتدا خۆیان لە ڕوبەڕوبونەوەی ڕاستەوخۆ بەدوور دەگرن، لەبەر ئەگەری ئەوەی نەک ببێتە هۆی جەنگی جیهانی سێیەم.
ڕاپۆرتە هەواڵگریەکانی ڕۆژئاوا بە ئاشکرا باس لە پشتیوانی ناڕاستەوخۆی چین و روسیا بۆ ئێران لە کاتی ململانێ و شەڕەکان لەگەڵ واشنتۆن دەکەن، کەلە ڕێگەی کەناڵی تەکنیکی و تەکنۆلۆژی و ئابووریەوە بە ئامانجی درێژخایەنی جەنگ و ماندوکردنی ئەمریکایە. هەڵبەتە پەکین و مۆسکۆ باش دەزانن کە بەرژەوەندیەکانیان لە زیندوو ڕاگرتنی ململانێکاندایە، بەڵام لە چوارچێوەی سنوورێکدا کە ڕێگری لە ڕوبەڕوبونەوەی ئاشکراو ڕاستەوخۆ لەگەڵ واشنتۆن دەکات. ھیچ هێزێکی چینی و روسی لە تەنیشت سوپای پاسدارانی ئێران شەڕیان نەکردووە، تا ئێستا هیچ هێرشێکی مووشەکی لە پەکین و مۆسکۆوە ئەنجام نەدراوە کە بنکەکانی ئەمریکا لە کەنداو بکاتە ئامانج.
بەڵام بۆچی چین و روسیا ئەم پشتیوانیە دەکەن؟ بۆ مۆسکۆ هاوکێشەکە سادەیە، تا واشنتۆن زیاتر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا گیر بخوات، فشارێکی کەمتر لەسەر روسیا لە ئۆکرانیاوە دەخرێتە سەری. ئێران لای پوتین هاوپەیمان نییە بە مانای ئایدیۆلۆژی، بەڵکو ئامرازێکی بەنرخە بۆ سەرقاڵکردنی بەرامبەرەکەی.
بەڵام چین حیساباتی جیاوازی هەیە، پەکین نەک هەر دەیەوێت ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بنبەست بکات، بەڵکو لە هەمانکاتدا دەیەوێت نیشانی بدات کە لە بەرامبەر ئەمریکادا هێزێکی گەورەیە و توانای تەحەدای نەزمی نێودەوڵەتی بە سەرۆکایەتی واشنتۆنی هەیە، پشتیوانی چین بۆ ئێران بەشێکە لە ستراتیژییەکی فراوانتر بۆ تێکدانی هەژموونی ئەمریکا.
چین بۆ بەشێکی بەرچاو لە پێداویستیە نەوتیەکانی پشت بە کەنداو دەبەستێت، هەر شەڕێکی ناوچەیی بەرفراوان دەتوانێت دابینکردنی وزە تێکبدات و گەشەی ئابووری چین بخاتە مەترسیەوە. بۆیە پەکین بە وریاییەوە مامەڵەی دۆخەکە و ململانێی لە گەڵ ئەمریکا دەکات. پێشکەشکەری پشتیوانی تەکنیکی و ئابووریە، بەڵام بەدەر لە دەرکەوتن لە هەر هەنگاوێک کە دەتوانرێت وەک پەیوەستبوون بە شەڕەوە لێکبدرێتەوە. لە هەمان کاتدا، کەناڵە کراوەکانی پەیوەندی لەگەڵ واشنتۆن دەپارێزێت، ڕەنگدانەوەی جیهانبینی چینی کە هەوڵدەدات دەسەڵاتی نێودەوڵەتی دابەش بکاتەوە، بەبێ ئەوەی مەترسی ڕوبەڕوبونەوەی کارەساتبار بکات.
لە واشنتۆنیش دۆخەکە ئاڵۆزە، ترەمپ کە توڕەیی خۆی لە دەور و پاڵپشتی چین و رووسیا بۆ ئێران ناشارێتەوە، بەیاننامەیەکی پر هەڕەشەی بڵاوکردەوە و ڕایگەیاند چین و روسیا باجێکی قورس ئەدەن!، بەڵام گومانی تیانیە کەجێبەجێکردنی ڕاستەقینەی ئەم هەڕەشانە، لەبەرامبەر روسیا و چیندا مانایەکی عەمەلی لێناکەوێتەوە.
هەڵبەتە واشنتۆنیش بەتوندی خۆپارێزی لە پەرەسەندنی شەڕی ڕاستەوخۆ لەگەڵ پەکین و مۆسکۆدا دەکات، چونکە دەتوانێت سیناریۆیەک بەدوای خۆیدا بهێنێت کە کەس نایەوێت، ئەویش جەنگی جیهانی سێیەمە، بۆیە زلهێزەکان لە ناچاریا بە وریاییەوە، سەما لەسەر لێواری چەقۆیەک دەکەن، کە هەر لایەک دەیەوێت بەهێز دەربکەوێت بەبێ ئەوەی ببێتە هۆی داڕمانی کۆی زەوی.
بە لەبەرچاوگرتنی ئەم واقیعانە لەئێستادا زۆرترین ئەگەر ئەوەیە پشتیوانی چینی و روسیا سنووردارە و ناڕاستەوخۆ دەمێنێتەوە، ململانێ و بارگرژی لە ناوچەکە بەردەوامە و لە سنوردارکردنی واشنتۆن و تاراندا دەمێنێتەوە، ناوچەکەش لە دۆخێکی خراپ بونی هەمیشەیدا دەبێت. لەلایەکی تریشەوە ئەگەری ئەوە هەیە پشتیوانیەکانی روسیا و چین بۆ ئاستێکی بەرزتر هەنگاو بنێت، چین یان روسیا چەکی پێشکەوتوو، وەک سیستەمی بەرگری ئاسمانی ئاڵۆز، یان موشەکی دوور مەودا، بۆ ئێران دابین دەکەن، ئەمەش هاوسەنگی هێز دەگۆڕێت و وەڵامێکی یەکلاکەرەوەتر لە واشنتۆنی لێدەکەوێتەوە، کە ئەگەری هەیە لێدانی ناڕاستەوخۆ لەناو خاکی روسیا یان چیندا لەخۆبگرێت!.
پاڵپشتی چین و روسیا بۆ ئێران پیلانێک نیە بۆ گڕدانی شەڕێکی جیهانی، بەڵکو بەشێکە لە گەمەیەکی ستراتیژی گەورەتر کە ئامانجی سەرلێشێواندن و ماندووکردنی واشنتۆنە، نەک لەناوبردنی سیستەمی نێودەوڵەتی. هەڵبەتە ئاراستەکە بەرەو ئەوە دەڕوات کە سیستەمی نێودەوڵەتی گۆڕانکاری قووڵی بەسەردا دێت لە ئەنجامی ململانێ و گۆڕانی هاوسەنگی جەمسەرەکان و شەڕی بەردەوامی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بۆیە هەندێک لە ئەکتەرە نێودەوڵەتیەکان، لەوانەش روسیا و چین، هەوڵدەدەن ڕۆڵێکی سیاسی ئاڵۆز بگێڕن کە پاراستنی هاوسەنگی ستراتیژی خۆیان لە ناوچەکەدا، تێکەڵ بکەن لەگەڵ سوودوەرگرتن لەو دەرفەتانەی کە قەیرانەکان هیناویەتە پێشەوە، بۆ بەهێزکردنی پێگەی خۆیان لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا.
چین و روسیا، دەیانەوێت ئەمریکا بە سەرقاڵی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستەوە بمێنێتەوە و سەرنجی خۆی لە سەر ئەوروپا و ئاسیا لاببات، بەم شێوەیە سەرچاوە و تواناکانی تەواو بکات. بەڵام شەڕێکی تەواویان ناوێت کە بتوانێت بیانکێشێتە ناو تاڵاوێکەوە، هیچ ڕێگایەکی دەربازبونیان نەبێت. بۆیە پێدەچێت ئەو ململانێیە لە چوارچێوەی شەڕی بە وەکالەت و ڕوبەڕوبونەوەی ناڕاستەوخۆدا بمێنێتەوە، هەڵبەتە ململانێی وڵاتانی سەرمایەداری، لەوپەڕی قوڵبونەوەی قەیرانەکانیدا، هیچ گەرەنتیەک ناناسن، کە ژیانی مرۆڤایەتی تەواو دەشێوێنێت.
لەم چوارچێوەیەدا ئەتوانین بڵێین کە ئێران ئەوەندە ئامانج نییە، راستە ئێستا گەمەکە ئێرانی کردۆتە مەیدانی ململانێی زلهێزەکان، دواتر لەم گەمەیەدا ئەگەری ئەوە هەیە کوبا و کۆریا و گەرشوێنێک پێویستیان بێت ئەم گەمەیەی تیا گەرم دەکەن. کۆتایی ئەم گەمانەش تەنها لە پرۆسەی ئەو جەنگە جیهانیەدایە کە پەیوەندیەکانی کۆمەڵگەی سەرمایەداری لێکدادەبرێ و بەتاڵی دەکاتەوە.

لە مێژووی ڕامیاریی مرۆڤایەتیدا، بەتایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، جەستەی مرۆڤ تەنیا پێدراوێکی زیندەیی نەبووە بۆ مانەوە. بەڵکو زۆرجار کراوەتە “گۆڕەپانی سەپاندنی هێزی ڕامیاری” و ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانی ترس. شانبەشانی سزای لەسێدارەدان، پەنابردن بۆ “شێواندنی جەستە” لە باوترین چەکەکانی دەستی فەرمانڕەوا ڕەهاکان بوون بۆ بەجێگەیاندنی پیلانی تۆقاندن؛ وەک چاودەرهێنان، بڕینی زمان و خەساندن (لە پیاوەتی خستن). ئامانج لەم سزایانە تەنیا ئازاردانی جەستەیی نەبووە. بەڵکو مەبەست لێی کوشتنی “کەسایەتی و ڕەوایەتی”ی ستەملێکراوەکە بووە. بەم کارە ویستراوە کەسی سزادراو بۆ هەمیشە وەک مرۆڤێکی پەراوێزخراو و بێتوانا لەناو کۆمەڵگەدا بمێنێتەوە.

مێژوویەکی خوێناوی: لە ساسانییەکانەوە تا سەفەوی و قاجارەکان
سزای خەساندن و کوێرکردن ڕەگ و ڕیشەیەکی قووڵی لە مێژووی شاهەنشاییەکانی (ئیمپراتۆرییەتەکانی) ناوچەکەدا هەیە. لە سەردەمی ساسانی و بیزەنتییەکاندا، باوەڕێکی ڕامیاری هەبوو کە دەیگوت “دەبێت فەرمانڕەوا لە ڕووی جەستەیییەوە بێکەموکوڕی بێت”. هەر بۆیە، کاتێک شازادەیەک دەبووە جێی مەترسی بۆ سەر تەختی پادشایەتی، لەبری کوشتن، چاویان دەردەهێنا یان دەیانخەساند. ئەم نەریتە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا گەیشتە قۆناغێکی بەرنامەبۆداڕێژراوتر:
سەفەوییەکان: وەک لە سەرچاوە مێژووییەکانی وەک (تاريخ عالم‌آرای عباسی)دا هاتووە، شا عەباسی سەفەوی بەهۆی گومانی زۆر و ترسی لەدەستدانی تەختەکەی، نەک تەنیا دژبەرەکانی، بەڵکو کوڕەکانی خۆیشی کوێر کرد. هەندێکیشیانی خەساند، تاوەکو دڵنیا بێت لەوەی ناتوانن جێگەی بگرنەوە.

قاجارەکان: چیرۆکی ئاغا محەمەد خانی قاجار، کە لە پەڕتووکەکانی مێژووی نوێی ئێراندا بەوردی باسکراوە، نموونەیەکی زەقە. کاتێک منداڵ بووە، لەلایەن پادشایەکی ئەفشارییەوە سزای خەساندنی بەسەردا سەپێنراوە. دواتر کە ئەم کەسە حوکمی گرتە دەست، وەک یەکێک لە دڕندەترین فەرمانڕەواکان دەرکەوت و تۆڵەی ئەو شێواندنەی جەستەی لە هەزاران کەس کردەوە.

پەلهاویشتنی هزری تۆقاندن بۆ ناو میرنشینە کوردییەکان
ئەم دابونەریتە ڕامیارییەی شاهەنشاییەکان تەنیا لەناو سنووری خۆیاندا قەتیس نەما. بەڵکو بەهۆی نزیکیی شوێنگەیی (جوگرافی) و بەریەککەوتنی ڕامیارییەوە، ڕاستەوخۆ دزەی کردە ناو فەرهەنگی فەرمانڕەوایی میرنشینە کوردییەکانی وەک (بابان، سۆران، بۆتان و ئەردەڵان).
وەک لە پەڕتووکی (شەرەفنامە)ی شەرەفخانی بەدلیسی و سەرچاوەکانی تری مێژووی کوردیدا هاتووە، زۆرجار برا و ئامۆزاکان لەپێناو گەیشتن بە “تەختی میرایەتی” دەکەوتنە ململانێیەکی خوێناوی. برا براوەکان بۆ ئەوەی لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە خۆیان لە تاوانی “براکوژی” بپارێزن، سزای کوێرکردن یان خەساندنیان بەسەر ڕکابەرە دۆڕاوەکانیاندا دەسەپاند. ئەم کارەش مسۆگەریی ئەوەی دەکرد کە کەسی سزادراو بۆ هەمیشە ڕەوایەتیی سەرکردایەتیکردنی هۆزەکان لەدەست بدات. بەم شێوەیە، کلتووری سزادانی جەستەیی لەناو قەوارە خێڵەکی و میرنشینەکاندا ڕەگی داکوتا. ئەمەش دواتر زەمینەی خۆش کرد بۆ گواستنەوەی هەمان ئەو هزرە بۆ ناو دەزگا پارێزەرییە (ئەمنییە) نوێیەکان.

بەدامەزراوەییکردنی ئازاردان لە سەردەمی بەعسدا
هەرچەندە چاوەڕوان دەکرا بە هاتنی سەدەی بیستەم و سەرهەڵدانی چەمکی دەوڵەتی هاوچەرخ ئەم جۆرە سزایانە کۆتاییان بێت، بەڵام لە عێراقدا گۆڕانکارییەکە تەنیا لە شێوازی جێبەجێکردنەکەدا بوو. سزادان لە گۆڕەپانە کراوەکانەوە گوازرایەوە بۆ ژوورە تاریکەکانی زیندان. دەزگا هەواڵگرییەکانی ڕژێمی بەعس ئەم دابونەریتەیان بردە قۆناغێکی مەترسیدارترەوە. ئەوان ئەم تاوانەیان کردە “دامەزراوەیەکی دەوڵەتی” بۆ پیادەکردنی پیلانی تۆقاندن. لە زیندانەکانی وەک (ئەمنە سوورەکە)ی سلێمانی، خەساندن و شێواندنی جەستە وەک ئامرازێک بۆ تێکشکاندنی دەروونیی ستەملێکراوان بەکاردەهێنرا، تاوەکو ترس و سامی گشتی لەناو کۆمەڵگەدا بڵاو بکەنەوە.
ئەوروپای مۆدێرن و خەساندنی زۆرەملێ ( Forced Sterilization)، دەستکارییکردنی بایۆلۆجی (Biological Manipulation) لەژێر پەردەی «پاکتاوی کۆمەڵایەتی Social Cleansing»دا
تێڕوانین بۆ خەساندن وەک چەکێکی هێزی ڕامیاری، تەنیا لە مێژووی ڕۆژهەڵات یان لە چوارچێوەی سزای ڕامیاری و تۆڵەسەندنەوەدا قەتیس نەبووە. بەڵکو لە سەدەی ڕابردوودا (سەدەی بیستەم)، لە ئەورووپاش بە شێوازێکی ڕێکخراو پەیڕەو کراوە. ئەم پڕۆسەیە لەژێر پەردەی یاسا و زانستی “باشترکردنی نەژاد”دا جێبەجێ دەکرا.
لە چەندین وڵاتی ئەورووپیدا، خەساندنی زۆرەملێ وەک ئامرازێک بۆ ڕێگریکردن لە وەچەخستنەوەی ئەو کەسانە بەکارهێنرا کە فەرمانڕەوایی یان کۆمەڵگە بە “نەخوازراو” یان “بارگرانی”ی دەزانین. ئەمەش بەتایبەتی ئەم دوو چینەی دەگرتەوە:
خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان و کەمئەندامانی ژیری (People with special needs and intellectual disabilities):
ئەو کەسانەی کە کێشەی گەشەی ژیری یان دەروونییان هەبوو، بە پاساوی پاراستنی تەندروستیی گشتیی نەوەکانی داهاتوو، بەزۆر دەخەسێندران.

هەژاران و پەراوێزخراوان (The poor and marginalized):
لە هەندێک وڵاتدا، هەژاریی سەخت و پێگەی نزم وەک کێشەیەکی بۆماوەیی سەیر دەکرا. بۆیە بەزۆر ڕێگری لە وەچەخستنەوەیان دەکرا بۆ ئەوەی نەبنە بارگرانی بەسەر شانی حکومەتەوە.

دۆسیەی حەمەڕەش: ئایا مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوە؟
سەرەڕای جاڕنامەکانی مافی مرۆڤ لە سەدەی بیست و یەکدا، دۆسیەی (حەمەڕەش) سەلماندی کە پاشماوەی هزری سزادانی سەدەکانی ناوەڕاست هێشتا بنەبڕ نەکراوە. ئەم ڕووداوە هاوچەرخە دەرخەری تەنگژەیەکی ڕەوشتی و یاساییە؛ چونکە خەساندنی مرۆڤێک لەم سەردەمەدا نیشانەی هێز نییە، بەڵکو پەنابردنە بۆ چەکی فەرمانڕەوا شکستخواردووەکانی ڕابردوو. لێرەدا پرسیارە بنەڕەتییەکە ئەوەیە: ئەگەر هێزێکی حوکمڕان هێشتا جەستەی مرۆڤ بکاتە ئامرازی تۆقاندن، ئایا بەڕاستی لە سەدەکانی ناوەڕاست تێپەڕیوە؟

ئاساییە ..
گوێنەگرتن ..
نامە وەڵام نەدانەوە..
قسە بڕین ..
خۆ وونکردن..
لاپەڕەی نوێ هەڵدانەوە ..
دیداری ساختە.. نەهاتن ..
خێرا ڕۆیشتن ..
داواکاریی؛
خستنە زبڵدانەوە ..

ئاساییە ..
هەموو شتێ ئاساییە و
هەرچی ئەشکێنی، بیشکێنە ..
هەرچی ئەدڕێنی، بیدڕێنە ..
هەرچی چۆنێ منت ئەوێ،
وام لێ بکە ..
بمڕوێنە ..
بمژاکێنە ..
نۆژەنم کە
بمسوتێنە ..
بە کۆڵانەکانی شارا،
بە تەنیایی بمگەڕێنە..
لای کافێکان،
بێ چا و قاوە،
ڕاموەستێنە ..
ئاساییە،
هیچم لێ نایەت، وەک خۆمم ..
کەی فوت لێکردم، تاریکم ..
کەی دایشتگیرساندم، مۆمم..
بەڵام ئیتر
لە پارەوە،
کەڵکی زۆر شتم نەماوە ..
بایکۆتی شیعریش ئەکەم و
ناڕۆمە سەرەی ساتێکی
دیدارەوە ..
دوای تۆ هاوڕێیەکی باشم
دۆزییەوە،
هاوتەمەنمە و ..
وەکو خۆم بیر ئەکاتەوە ..
لە شەڕا ناوبژیوانە و ..
خواردن ئەدا
به پشیلە و
کوکوختی
گەڕەک و
هەر کەس بگری،
دڵ پێش چاو ژیر ئەکاتەوە ..
عیدی میلادمان وەک یەکە و
عەشقی بێکەسیی و تەنیایین..
مامانەکەمان یەک کەسە ..
هەردووکیشمان،
بەرامبەر بە تۆ ئاسایین ..
حەزی لە گەشت و گەڕانە ..
ڕقی لە شەڕە جنێو و
بەرد و
دارلاستیک و
بڕنەو و
شەڕی ئەتۆمە ..
چوار مانگی تر
تەقاعود ئەبێ و
ناویشی
سەد لە سەد وەک ناوی خۆمە ..

ئاساییە ..
بەڵام ئیتر
کەناوت هات،
پڕ نابم لە تابلۆی سیزان ..
پڕ نابم له هێڵ و نەخشی
ئەندەلوسیی ..
بەڵام ئیتر حیبرم تیا نییە ،
زیز مەبه گەر نەمنوسی ..

بەڵام ئیتر،
سایاتیکا ناهێڵێ
هەنگاو هەڵبێنم
بۆ ئەو شوێنانەی کە گوایا
لەوێیت و
کەچی لەوێیش نیت ..
عەسرێ لە تولە شەقامێ،
گوایا هاوڕێیت و
هاوڕێیش نیت ..

ئاساییە،
من ڕاهاتووم
لەسەر دڕاندنی لە پڕ ..
لەسەر شکاندنی له پڕ ..
لەسەر سوتاندنی لە پڕ ..
لەسەر نەبوونی
ئەدرێس و
ژماره و
هیچ شتێکی تۆ ..
هەزار ساڵی پێش ئێستایە،
پەیوەندیی و
حەز و
تووڕەیی و
هەموو گیر و گرفتێکی تۆ ..

ئاساییە و
من ڕاهاتووم ..
ڕەنگە تاقە کەس بم
لەسەر گۆی زەمینا،
کە بزانم
لەگەڵ تۆ
چۆنە داهاتووم ..
شارەزات بووم،
وەک بڵێی ساڵەهای ساڵ بێ
خوشک و برا ..
یان جیران و
ئامۆزات بووم ..

بەڵام ئاساییم ..ئاسایی ..
زۆر ئاسایی ..
بە موو باری سەرنجم
سەبارەت بە تۆ نەگۆڕاوە ..
تەنانەت یەک یادگاریشم
لە هەموو یادگارێکانمان،
کە نیمانە،
لە دەست نەدا
هەمووی ماوە ..
ئێستایش بیستنی ناوی تۆ
ئەمکاتەوە
به تەلەبە
لیڤاکس بە دەستەکەی
زانکۆ ..

نەوزاد بەندی

ماڵـمـان لە گـونـدێکی جـوانی باشـووری کوردسـتان بـوو. تەمـەنـم نـۆ سـاڵ بـوو. لە پـۆلی سێی قـوتـابخانەی بنـەڕەتیـدا بـووم.
پیرەژنـێکی تەمەن نـزیکی هەشـتا ساڵ، لە گونـدەکەمان بـوو، ناوی گـوڵە بـوو، هەر خۆی بوو، کەسی نەبوو. بە داپیـرە گـوڵە ناومان دەبـرد. لە کـونجـێکی کەمێک پەڕی خانووەکانی گونـدەکەمان دەژیا. کولانەیەکی مریـشکی هەبـوو. بە بەخـێوکردنی چوار پـێـنج قـەل و هـەشـت نـۆ مـریــشک و کـەڵـەشـێر، خـۆی سـەرقـاڵ دەکـرد. خـەڵـکی گـونـدەکەشـمان یارمـەتییان دەدا. لە نێـوان خانـووەکانی گونـدەکەمـان و کونجـەکەی داپیرە گوڵەدا، زەوییەکی چۆڵی تەخـت هەبوو. منـداڵانی گونـدەکەمان، بە زۆری لەو زەوییـەدا یاریـمان دەکـرد.
چێشتەنگاوی رۆژێکی بەهار، لە زەوییە تەختەکەدا، کوڕان یاریی تۆپی پێیان دەکـرد. ئێمەش هەشـت کچی هـاوتەمەن نـزیک بوویـن، یاریی ماڵەباجـێنەمان دەکرد. داپیـرە گوڵە لەبەردەم کونجەکەیـدا دانیشتبوو. سەیـرمانی دەکرد. ناوی هـەموومانی دەزانی.
داپیرە گوڵە: گۆران گیان برسیمە، دەچیت لە ماڵتان نانێک و کەمێک ماست بۆم دێنیت؟
گـۆران: نا ناچـم. دوو گـۆڵـێن دەکـەیـن و یارییـەکەمـان بەجـێـناهـێـڵـم.
کە گـوێـم لە وەڵامەکەی گـۆران بـوو! رامکـرد و چـووم بـۆ لای داپیـرە گـوڵـە.
ـ داپیـرە گـوڵە دڵگـران مەبـە، مـن دەچـم خـواردنـت بـۆ دەهـێـنم.
چووم بۆ ماڵەوە، دایکم تازە لە نانکردن ببووەوە، چـای لـێنابـوو، پـێیمـوت خواردن بـۆ داپیرە گوڵە ئامادەبکات. دایکـم بە خێرایی دوو کولـێرەی گەرم و چـینییەکی مامناوەندیی پـڕ لە ماست و پـڕ ژێرپیاڵەیەکی کەرە و کوپێک چای گەرمی خستنە سەر خوانچەیەکی بچـووک. هـەڵـمگـرت و بـردم لـە بـەردەم داپیـرە گـوڵـەدا دامـنا و فـەرمـووم لـێـیکـرد.
ـ داپیـرە گـوڵە، دایکـم دوای نیـوەڕۆ دێـت بە شـوێـنـتا، ئێـوارە لە مـاڵی ئـێـمەیـت.
چـوومەوە بـۆ لای هـاوڕێکانـم و درێـژەمـان بە یاریکـردن دا. دوای ماوەیەک داپیـرە گـوڵە بانگـمی کـرد.
داپیرە گوڵە: دلـۆڤـان گیان، تەواو تێرم خوارد. زۆر سوپاست دەکەم. تەمەنـدرێـژبیـت.
ـ داپیرە گوڵە گیان نۆشت بێت. سوپاسی ناوێت. هەر کاتێک لەم نزیکانەدا منت دیت و پێویـستـیـت بە شـتێک هـەبـوو، بانـگـم بـکە، دەچـم بـۆتی دەهـێـنـم.
خەریکبوو خوانچەکە هەڵـبگـرم، داپیرە گـوڵە وتی: راوەستە. چـووە ژوورەوە و دوای ماوەیەکی کەم هـاتە دەرەوە، ملـوانـکەیەکی زۆر جـوان و ناوازەم بە دەسـتییەوە بیـنی. دەنکەکانی لە دەنکی نـۆک گەورەتربوون. هـەر دەنکـێکی لە رەنگـێک بوو. لە بەردی گەوهـەری دەگـمەن دروسـت کـرابـوون، هـەمـوو دەنکەکانی دەبـریسکانەوە. هەرگـیز ملـوانکەی جـوانی وەهـام نەبینیبوو.
داپیرە گوڵە: دلۆڤان گیان، لە تەمەنی تۆدا بووم، دایکم ئەم ملوانکە نایابەی لە ملم کرد. بە درێـژایی کچـێنی و گەنجـیم لە ملـم دەکـرد. منـیش بە دیاری پێـشکەشی تـۆی دەکەم.
داپیـرە گـوڵە ملـوانکەکەی لە ملـم کـرد. باوەشی سـوپـازگـوزاریـم لـێـیـدا و مـاچـکـرد.
ـ زۆر سوپاس داپیرە گوڵە. ئەم ملوانکەیە، جـوانترین دیاری و یادگاریی ژیانـم دەبێت.
دوای نیوەڕۆ دایکم داپیرە گوڵەی هـاورد بۆ ماڵمان. ئاوی بۆ گەرم کرد و خۆی شۆری. دایکم دەستێک جلی تازەی دایی، لەبەریکـرد. باوکیشم ئێوارە کە هاتەوە زۆر بەگەرمی بەخـێرهـاتـنی داپیـرە گـوڵـەی کـرد. نـانی ئـێـوارەمـان پـێکـەوە خـوارد. لـە دوای چـای خـواردنـەوە، داپیـرە گـوڵە ویـستی هـەڵـبـسـێـت و بـڕوات.
باوکـم: دایە گوڵە گیان، مـن و نوخـشەی هـاوژینـم، دایکـمان نەماوە. داوات لێـدەکەین بمانکە بە کـوڕ و بە کـچی خـۆت. ببـە بە دایکـی خۆشـەویـستمان و لەگەڵـمانـدا بـژی.
ئەم داوایەی باوکم، بە لای داپیـرە گوڵەوە ناکاوی بـوو. بۆیـە دامـا و بیـری دەکردەوە.
داپیـرە گـوڵە: دڵخـۆشـم کە بە کـوڕ و کـچی خۆمتـان دەزانـم. بـەڵام چـۆن دەبـێـت ببـم بە بارگـرانی بـۆ ئێـوە؟
دایکـم: دایە گوڵە وا مەڵێ. گەر تـۆ رازبیت لەگەڵـمدا بژیـت، دەتخەینـە سەر چاومان.
داپیرە گـوڵە: دڵـم نایات داواکەتـان رەتـبکەمـەوە. داواکەتـان قـبووڵ دەکـەم.
ئەم وەڵامەی داپیـرە گـوڵە، ماڵەکەمانی پـڕ لە خـۆشی و شـادی کـرد. بـۆ بەیانیـیەکەی دایک و باوکـم ژورێکـیان لە خانـووەکەمـان بـۆ داپیـرە گـوڵە رازانـدەوە. لـەو رۆژەوە داپیرە گوڵە بوو بە یەکێک لە خێزانەکەمان. من و هەڵـۆی برامی کە لە من بچووکترە، زۆر خـۆشـمـانی دەویـت. زۆربـەی شـەوان، چـیرۆکی خـۆشـمان بـۆ دەگـێـڕێـتـەوە.
پـۆلی شەشم تەواوکـرد. لە قـوتابخانەی گونـدەکەمانـدا، تا پـۆلی شـەش هەبـوو. زۆر دڵتەنگ بـوم. دایک و باوکـیشم حەزیان ناکـرد لە خوێنـدن دابـڕێـم. باوکـم چی مەڕ و ماڵاتمان هەبوو هەموویانی فـرۆشت. لە شاردا خانوویەکی باشی کڕی. بارمانکرد بۆ شـار. لە خانـووەکـەی شاریـشـمان، ژورێـکی باشـمان بـۆ داپیـرە گـوڵە رێـکخـسـت. باوکـم دوکانـێکی کـوتاڵـفـرۆشتـنی کـردەوە. مـنـیش لە پـۆلی حەوت، لە قـوتابخانەی بنـەڕەتی گەڕەکەکـەمـان وەرگـیرام. درێـژەم بە خـوێنـدن دا.
لە رۆژی جلـوبەرگی کوردیـدا، دەستی جـلی کـوردیی جـوانـم لەبـەرکـرد. ملـوانـکە جـوانەکەشم لە ملـم کـرد. کە چـووم بۆ قوتابخانە. کچە قـوتابییەکان و مامۆستاکان دەوریان لێدام، زۆر سەرسامی جـوانی ملوانکەکەم بـوون. پرسییان: دلـۆڤـان خان
ئـەم ملـوانـکە دەگـمەن و ناوازەت لە کـوێ دەسـتکەوتـووە؟
بە رووخۆشی و بە خەندەوە، چیرۆکی داپیرە گوڵە و ملوانکەکەم بۆیان گـێڕایەوە.

دوبـەی: ٢٠٢٦

لە چەرخە جیاجیاکانی مێژووی مرۆڤایەتیدا، هەمیشە ململانێی نێوان دەسەڵات و وشەی ئازاد یەکێک بووە لە توندترین و ئاڵۆزترین ڕووبەڕووبوونەوەکان، بەڵام لە سەردەمی هاوچەرخدا ئەم ململانێیە شێوازێکی مەترسیدارتر و شەرمنانەتری بەخۆوە گرتووە کە خۆی لە دیاردەی سەرکوتکاریی هزری و جەنگی ڕاگەیاندندا دەبینێتەوە. کاتێک باس لە سەرکوتکاری و لەناوبردن دەکەین، مێشکی مرۆڤ ڕاستەوخۆ بەرەو توندوتیژیی جەستەیی و ڕشتنی خوێن دەڕوات، بەڵام مەترسیدارترین جۆری لەناوبردن ئەوەیە کە ناخی مرۆڤ، بیرکردنەوەی، و پێنووسەکەی دەکاتە ئامانج بە مەبەستی کوشتنی دەروونی و بێدەنگ کردنی هەمیشەیی. ئەم پرۆسەیە لە ئێستادا لە ڕێگەی دەزگاکانی ڕاگەیاندنی فەرمی و نیمچە فەرمییەوە، لەنێو لاپەڕەی ڕۆژنامە و گۆڤارە کۆنترۆڵ کراوەکاندا بە شێوازێکی ڕێکوپێک و داڕێژراو پەیڕەو دەکرێت، بە جۆرێک کە چیدی پێویست بە زیندانیکردنی جەستەیی نووسەری ڕاستەقینە ناکات، بەڵکو لە ڕێگەی گەمارۆدانی هزری و داخرانی دەرگاکانی بڵاوکردنەوە، نووسەر لەناو نیشتمانی خۆیدا تووشی نامۆیی و گۆشەگیریی ڕەها دەکەن.
ئەمڕۆ پانتایی زۆری ڕاگەیاندن، لە جیاتی ئەوەی ببێتە سەکۆیەک بۆ ئاڵوگۆڕی بیروڕا و گەشەپێدانی ئەقڵی کۆمەڵگە، گۆڕدراوە بۆ سەنگەرێکی داخراو کە تەنها و تەنها بۆ نووسەرانی دەربار و قەڵەمە بەکرێگیراوەکان تەرخان کراون. نووسەری دەربار، ئەو تاقمەن کە هونەری نووسینیان کورتکردووەتەوە لە پیاهەڵدان، پاساو ھێنانەوە بۆ شکستەکان، و جوانکردنی سیمای ناشرینی بارودۆخەکە. ئەوان وەک پاسەوانی دەرگای دەزگاکانی ڕاگەیاندن کار دەکەن و ڕێگە بە هیچ دەنگێکی ڕەسەن، ڕەخنەگر، یان داهێنەر نادەن کە سنووری لاپەڕەکانیان ببڕێت. ئەم دیاردەیە جۆرێکە لە گەمارۆدانی ڕۆشنبیری کە ئامانجەکەی وشک کردنی سەرچاوەکانی بیرکردنەوەی ئازادە. کاتێک گۆڤار و ڕۆژنامەکان دەبنە قۆرخکاریی گرووپێکی دیاریکراو کە تەنها لەبەر خاتری بەرژەوەندیی تەسک یان ملکەچیی کوێرانە دەرگایان بۆ دەکرێتەوە، لەوێدا کۆچی دوایی ڕاستەقینەی ڕۆژنامەوانی و ئەدەب ڕوودەدات. نووسەری ڕەسەن، ئەو کەسەی کە بە خەمی ڕاستەقینەی زمان و ناسنامە و کۆمەڵگەکەیەوە دەنووسێت، خۆی لە بەردەم دیوارێکی ئەستووردا دەبینێتەوە؛ دیوارێک کە بە پارە و دەسەڵات و تاکڕەویکردنی میدیایی دروستکراوە.
ئەم جەنگی ڕاگەیاندنە تەنها شەڕێک نییە لەسەر بڵاوکردنەوەی وتارێک یان شیعرێک، بەڵکو جەنگێکی قووڵترە بۆ گۆڕینی هۆشیاریی گشتی و سڕینەوەی ناسنامەی ڕەخنەیی کۆمەڵگە. کاتێک خوێنەر ڕۆژانە تەنها یەک جۆر ڕوانگە، یەک شێواز لە زمان، و یەک ئاراستەی هزریی دەرباری دەبینێت، هێدی هێدی توانای جیاکردنەوەی چاک و خراپ، ڕەسەن و ساختەی نامێنێت. ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە سەرکوتکاریی هزری تێیدا سەرکەوتن بەدەست دەهێنێت، چونکە ئامانجی کۆتایی ئەم ڕێڕەوە گۆشەگیرکردنی داهێنەرانی ڕاستەقینە و نائومێدکردنیانە تا ئەو ڕادەیەی پێنووسەکانیان دابنێن و بێدەنگی هەڵبژێرن. لەم دۆخەدا، پانتایی کلتووری دەبێتە زۆنگاوێکی بێجووڵە کە تێیدا تەنها ئەو دەنگانە دەبیسترێن کە دەنگدانەوەی دەسەڵاتن. گۆڤار و ڕۆژنامەکان کە دەبوو ببنە گۆڕەپانی ڕامان لە ونبوون و گەڕان بەدوای ڕاستیدا، دەبنە ئامرازی چەواشەکاری و شاردنەوەی کەم و کوڕییەکانی بارودۆخەکە، و نووسەری ئازادیش وەک بێگانەیەک لەسەر لێواری ئەم پانتاییە سەیر دەکریت.
ئەم ڕێبازی دەرکردن و پەراوێز خستنە، زیانێکی گەورە لە پایەکانی زمان و ئەدەبی نوێ دەدات. نووسەرانی دەربار زۆرجار بە زمانێکی سست، دووبارەبووەوە، و بێگیان دەنووسن، چونکە نووسینی ئەوان لە ناخی ئەزموونێکی قووڵ و ئازارێکی ڕاستەقینەوە سەرچاوە ناگرێت، بەڵکوو تەنها جێبەجێکردنی فەرمانێکی هزرییە. بە پێچەوانەوە، نووسەری سەربەخۆ کە دەیەوێت زمان وەک پارێزەری شکۆ بەکاربهێنێت، ڕێگەی لێدەگیرێت، بەمەش کۆمەڵگە لە تاقیکردنەوە وێژەیی و هزرییە بەپێزەکان بێبەش دەبێت. ناهێڵن بابەتی کەس بڵاوبێتەوە مەگەر ئەوەی بڕوانامەی دڵسۆزیی بۆ بازنەی دەربارەکان واژۆ کردبێت، ئەمەش وا دەکات کە پرۆسەی داهێنان بوەستێت و جۆرێک لە گەندەڵیی ڕۆشنبیری باڵ بەسەر ناوەندەکەدا بکێشێت. ئەوەی لەم نێوەندەدا ڕوودەدات، سەرکوتکردنی بێدەنگی بەهرەکانە؛ کوشتنی ئەو دەنگە نوێ و هاوچەرخانەیە کە نایانەوێت ببنە درێژکراوەی باو و دەیانەوێت پەیامی ڕاستەقینەی مرۆڤ و مێژوو بگەیەنن.
بەڵام ئەزموونی هزر سەلماندوویەتی کە پێنووسی ڕەسەن هەرگیز لەناو ناچێت و ڕووباری وشەی زیندوو هەمیشە ڕێڕەوی خۆی دەدۆزێتەوە. هەرچەندە گۆڤار و ڕۆژنامە قۆرخکراوەکان دەرگاکانیان دابخەن و تەنها پانتایی بۆ ستایشکارانی خۆیان بهێڵنەوە، وشەی ڕاستەقینە هێزی خۆی لە ڕاستییەوە وەردەگرێت، نەک لە لاپەڕەی دەزگاکانی ڕاگەیاندنی سێبەرەوە. ئەم جەنگی ڕاگەیاندنە ڕووشکێنە، ئەگەرچی لە کاتی کورتدا دەبێتە هۆی پەراوێز خستنی داهێنەران و باڵادەستیی دەربارەکان، بەڵام لە درێژخایەندا مێژووی ئەدەب و هزر بێژینگێکی ورد پەیڕەو دەکات؛ هەموو ئەو نووسینە کاتی و بێ ناوەرۆکانەی بۆ ڕازیبوونی ناوەندەکانی هێز نووسراون، لەگەڵ کاتدا کاڵ دەبنەوە و نامێنن، و تەنها ئەو دەنگانە دەمێننەوە کە بە ڕاستگۆیی و بۆ پاراستنی شکۆی مرۆڤ و زمان نووسراون. سەرکوتکاریی هزری ناتوانێت بیرکردنەوە کۆتوبەند بکات کاتێک نووسەر ئامادە بێت باجی سەربەخۆیی خۆی بدات و ڕەتیکاتەوە ببێتە بەشێک لەو ئامێرە ڕاگەیاندنە شێوێنەرەی کە ئەرکی تەنها کوشتنی ڕۆحی داهێنان و سەپاندنی تاریکییە بەسەر جیهانی وشەدا.

ستار ئەحمەد

 سستمی شێواوی هاوسۆزی لە کۆمەڵگەی ئێمەدا

کاتێک کچێکی ڕۆژئاوای کوردستان ڕووبەڕووی نادادپەروەری بووەوە و ئەشکەنجە درا، تەواوی شەقامی کوردی، لە زاخۆوە تا خانەقین، وێڕای میدیاکان و لایەنە سیاسییەکان هاتنە دەنگ. تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بوونە سەکۆی هاوسۆزی و هەمووان هاواریان بۆ پاراستنی شکۆی مرۆڤ و ژن دەکرد. ئەو شەپۆلە نیشتمانی و مرۆییە، نیشانەی زیندوێتیی ویژدانی گشتی بوو. بەڵام کاتێک هەمان دڕندەیی، بە شێوازێکی جەرغبڕتر و لەسەر خاک و ماڵی خۆمان، بەرامبەر هاووڵاتییەکی باشوور بە ناوی (حەمە ڕەش) ئەنجام دەدرێت، بێدەنگییەکی سەیر و بکوژ باڵ بەسەر شەقام و میدیاکاندا دەکێشێت!

(حەمە ڕەش) تەنها لێدانی بەرنەکەوت، بەڵکو بەپێی ئەو زانیاری و ڤیدیۆیانەی بڵاوبوونەتەوە، لە ژێر سێبەری ترس و چەکدا، غەدر لە پیاوەتی و کەرامەتی کرا؛ سووکایەتییەک کە مرۆڤ ناتوانێت تەنانەت سەیری دیمەنەکانیشی بکات. پرسیارە جەوهەرییەکە لێرەدا ئەوەیە: بۆچی ویژدانی کۆمەڵگەی ئێمە بەسەر کەیسەکاندا دابەش دەبێت؟ بۆچی هاوسۆزییەکانمان “مەنتیقێکی جوگرافی یان حزبی و دەستەگەری”یان بەسەردا دەسەپێت؟

ئەم بێدەنگییە ترسناکەی بەرامبەر کەیسی (حەمە ڕەش) دەبینرێت، چەند ڕاستییەکی مەترسیدار دەسەلمێنێت:

• ترس لە هێز و چەک: کاتێک تاوانەکە لە ناوخۆدا و لە لایەن کەسانێکەوە دەکرێت کە پشتئەستوورن بە دەسەڵات یان چەک، میدیا و لایەنەکان چاوپۆشی لێدەکەن و خۆیانی لێ لادەدەن، چونکە هاوسۆزی دەربڕین لێرەدا باجی هەیە.

• کاڵبوونەوەی چەمکی هاوڵاتیبوون: ئێمە هێشتا نەبووینەتە کۆمەڵگەیەک کە کەرامەتی مرۆڤ وەک یەکەیەکی پیرۆز و یەکسان سەیر بکات، بێ گوێدانە ئەوەی قوربانییەکە کێیە و سەر بە چ چین و توێژێکە.

• میدیای ئاڕاستەکراو: سەکۆ میدیاییەکان زۆرجار ڕووداوەکان بۆ ململانێی سیاسی بەکاردەهێنن؛ ئەگەر ڕووداوێک خزمەت بە ئەجێندایەکی دیاریکراو نەکات، پشتگوێ دەخرێت، تەنانەت ئەگەر گەورەترین تاوانی دژ بە مرۆڤایەتیش بێت.

ئەگەر بێدەنگی لەسەر شکاندنی کەرامەتی (حەمە ڕەش) بەردەوام بێت، ئەمە دەبێتە گڵۆپی سەوز بۆ هەر توندوتیژی و پێشێلکارییەکی دیکە. شکۆ و کەرامەتی مرۆڤی کورد نابێت بکرێتە قوربانیی بەرژەوەندیی هێزەکان؛ ئەوەی بەرامبەر ئەو هاووڵاتییە کرا، برینێکە لە جەستەی تەواوی ئەم کۆمەڵگەیە و بێدەنگبوون لێی، شەریکبوونە لە تاوانەکەدا.

کارزان عزیز عبدالراحمن

لالەم دی و ڕووی گەشی جوانی تۆم هاتەوە یاد،
شوعلەم دی و نازی سەرکێشیی تۆم هاتەوە یاد

سەوسەن و گوڵ ئاسمانی کۆڕیان دەڕازاندەوە،
ڕوو و زوڵفی مەجلیس‌ئارای نازی تۆم هاتەوە یاد

شەم لە باوەشی شەماڵا بڵێسەی لێ دەلەرزی،
لەرزینی بسکی عەنبەرسای سەر ڕوومەتی تۆم هاتەوە یاد

لە باخا پەپوولەیەک هات نەنیشت، هەڵفڕی و چوو بێباک،
تۆرانی بێهۆ و یاخیبوونی تۆم هاتەوە یاد

مامزی سەرمەست هەڵات، ڕایکرد و ڕووی کردە کۆسار،
خۆدزینەوەی دڵبەرانەی پڕ تابی تۆم هاتەوە یاد

جۆگەیەک لە بن سەرووێ زاری و گریانی بوو،
ئاهـ و ناڵەی گریانم لەبەر پێی تۆم هاتەوە یاد

شار پڕ بوو لە هەرای دێوانەیەک، ئەی ڕەهی!
دێوانەیی سەر و دڵی سەودای تۆم هاتەوە یاد