کاتێک وردەکارییەکانی ڕۆژانە بۆشایی نێوان بەهاکان و ڕەفتاری سیاسی دەردەخەن

چەند نموونەیەکی ناسراو لەبەرچاو بگرن: سەرکردەیەکی چەپ کە داکۆکی لە تەندروستی گشتی و دابینکردنی پارەی بەکۆمەڵ بۆ خزمەتگوزاری تەندروستی دەکات، بەڵام بەردەوام ڕێوشوێنە سەرەتاییەکانی خۆپارێزی پشتگوێ دەخات کە مەترسی برینداربوون و ڕووداوەکان کەم دەکاتەوە. یان سەرکردەیەک کە داوای پەرەپێدانی پەروەردەی گشتی دەکات وەک کۆڵەکەیەکی دادپەروەری کۆمەڵایەتی، بەڵام دڵنیایی دەدات کە منداڵەکانی خۆی تەنها لە قوتابخانەی تایبەت و بیانی دەخوێنن. یان سەرکردەیەک کە بەرگری لە شەڕی دژی گەندەڵی و شەفافیەتی دارایی دەکات، پاشان خۆی لە ئاشکراکردنی سەروەت و سامانی خۆی دەدزێتەوە یان کاریگەری و پەیوەندییەکانی بۆ قازانجی شەخسی بەکاردەهێنێت.
لە هەموو ئەم حاڵەتانەدا، هەمان پرسیار دێتە پێشەوە: ئایا ئێمە ڕووبەڕووی هەڵبژاردنی تاکەکەسی و هەڵاواردنی کەسیی دەبینەوە کە دەتوانرێت پشتگوێ بخرێن؟ یان ڕووبەڕووی دژیەک دەبینەوە کە بۆشاییەکی ڕاستەقینە لە نێوان ڕەوانبێژی و پراکتیکدا دەردەخات و ئەو متمانەیە لاواز دەکات کە کاری سیاسی لەسەری بەندە؟
کێشەکە پەیوەندی بە هەڵەیەکی تاکەکەسی دابڕاو نییە، بەڵکو پەیوەندی بە ئەو ڕادەیەوە هەیە کە سەرکردەکان لەگەڵ ئەو بەهایانەدا دەگونجێن کە بە ئاشکرا بەرگری لێدەکەن. ئایا ئەم بەهایانە لە هەڵسوکەوتی ڕۆژانەیاندا ڕەنگ دەداتەوە کاتێک لە ژێر چاوی خەڵکدان؟ ئایا ئەو شتانە بەسەر خۆیاندا جێبەجێ دەکەن کە لە کەسانی تر داوا دەکەن؟
ئەم پرسیارانە تایبەت بە دانمارک نین و تەنها بە چەپی دانمارکی سنووردار نین. هەموو تەوژمێکی سیاسی لە هەر وڵاتێکدا دەگرێتەوە کە بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی و پابەندبوونی پرەنسیپی دەکاتە بەشێک لە وتاری گشتی.

لە 27 ی ئایاری 2026، ڕۆژنامەی چەپی دانیمارکی Information کورتەیەکی بڵاوکردەوە کە من نووسیومە لە ژێر ناونیشانی “پێلێ دراگستێد بەرپرسیارێتی لە ئەستۆ ناگرێت کاتێک بەبێ کڵاو لێخوڕین.”¹
پێلێ دراگستێد (Pelle Dragsted) وتەبێژی سەرەکی سیاسی Enhedslisten کە یەکێکە لە دیارترین پارتە چەپەکان لە دانیمارک،² وتارەکە ڕەخنەیەک بوو لە پابەند نەبوون بە یاسا سەرەتاییەکانی سەلامەتی ڕێگاوبان، چونکە ئەو ڕاهاتووە بە لێخوڕینی پاسکیل بەبێ کڵاو، سەرەڕای ئەوەی حزبەکەی تەندروستی گشتی و سەلامەتی کۆمەڵگەی وەک کۆڵەکەیەکی سەرەکی بەرنامەی سیاسی خۆی داناوە. I لە گفتوگۆ و گفتوگۆ لەگەڵ ژمارەیەک چاودێر زانیم کە ئەم بابەتە پێشتر لە ناوەوە و دەرەوەی پارتەکە بەرز کرابووەوە پێش ئەوەی وتارەکەم بڵاو بکەمەوە.
بۆ تێگەیشتن لە بابەتەکە، پێویستە لە چوارچێوەی دانمارکی خۆیدا سەیری بکەین. پاسکیل بەشێکی سەرەکی ژیانی ڕۆژانەیە لە دانیمارک. داتا فەرمییەکان و توێژینەوە پسپۆڕییەکان دەریدەخەن کە نۆ لە هەر 10 دانمارکی پاسکیلیان هەیە و کۆپنهاگن بە یەکێک لە شارەکانی جیهان دادەنرێت کە زۆرترین پشت بە پاسکیل دەبەستن.³ لەگەڵ ئەوەشدا، پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە دانمارک بە یاسایی پێویستی بە بەستنی کڵاوەکە نییە، و خۆی سنوردار کردووە بە ڕاسپاردنی توند بەبێ هیچ پابەندبوونێکی یاسایی، لە کاتێکدا وڵاتانی وەک ئوسترالیا، نیوزلەندا، ئەرجەنتین، قوبرس و نامیبیا هەڵیانبژاردووە کە کڵاوەکە بە زۆرەملێ ببەستن و غەرامە بکەن بۆ پابەند نەبوون.⁴
سەبارەت بە خۆم، لەوەتەی گەیشتووم بۆ دانیمارک بۆ هۆکاری ژینگەیی و تەندروستی و کرداری پشت بە پاسکیل دەبەستم. من خۆم تووشی ڕووداوێک بووم کە کڵاوەکە فاکتەرێکی گرنگ بوو بۆ سنووردارکردنی دەرەنجامەکانی برین، کە وادەکات ئەم بابەتە نزیکتر بێت لە ئەزموونی ژیانی تاکەکەسی وەک لە ڕەخنەی ئەبستراکت.
بۆ خوێنەرانی دەرەوەی دانیمارک، بەتایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتانی باشووری جیهان کە کێشەی جەنگ، سەرکوتکردن، هەژاری و گەندەڵی زاڵ بوون، ئەم بابەتە لەوانەیە وەک وردەکاریەکی پەراوێز دەربکەوێت. لەگەڵ ئەوەشدا ئەوەی کە پەراوێز دەکەوێت هەندێک جار پرسیاری سیاسی و پرەنسیپی قووڵتر دەردەخات. ئەم وتارە لە بنەڕەتدا دەربارەی کڵاوی پاسکیل نییە. ڕەخنەی گشتی و دیالۆگی کراوە لە نێو چەپدا، ڕۆڵی ڕۆژنامەگەری و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لە سەردەمی شۆڕشی دیجیتاڵی، گونجانی نێوان بەها و پراکتیک لە نێوان سەرکردە سیاسیەکان، و توانایان بۆ تێکەڵبوون لەگەڵ ڕەخنە، داننان بە هەڵەکان و ڕاستکردنەوەیان.
ئەم وتارە پشتی بە ئەزموونی شەخسی دەبەستێت لە ڕاهێنانی ڕەخنەگرتن لە خودی چەپی دانیمارکی و چۆن وردەکاریەکی سادەی ڕۆژانە دەتوانێ مشتومڕێکی گشتی فراوانتر لەسەر ئەم بابەتانە بکاتەوە. دەق و بارودۆخ بە دڵنیاییەوە لە نێوان کۆمەڵگاکاندا جیاوازە، بەڵام ڕاوێژکردن بە ئەزموونی کەسانی تر و وەرگرتنی دەرس لێیان ئامرازێکی گرنگە بۆ گەشەپێدانی کەلتووری بەرپرسیارێتی و ڕەخنەی خودی لە هەر شوێنێک بێت. بەرپرسیارێتی تەنها بە کێشە گەورەکانەوە دەست پێناکات. هەروەها لە ڕێگەی وردەکارییە بچووکەکانەوە شێوە دەدرێت کە بە تێپەڕبوونی کات کەڵەکە دەبن.

ناکۆکی لە ناوەڕۆکی مەسەلەکەدا: بۆچی ڕەخنەی خودی پێویستییەکی چەپە؟
لە دانیمارک، متمانەی سیاسەتمەدار تەنها بەو قسانەی کە دەیڵێت ناپێورێت، بەڵکو بەو شتانەش دەپێورێت کە لە ژیانی ڕۆژانەیدا بەرجەستەی دەکات. کاتێک باس لە سەرکردایەتی چەپ دەکرێت، ئەم ستانداردە گرنگییەکی تایبەتی وەردەگرێت، چونکە گونجانی نێوان بەهاکان و پراکتیکەکان بەشێکی گرنگی گوتاری چەپ پێکدەهێنێت. لێرەوە ئەوەی کە وەک بابەتێکی سادە دەردەکەوێت، وەک لەبەرکردنی کڵاوی پاسکیل، دەبێتە مشتومڕێکی فراوانتر دەربارەی بەرپرسیارێتی گشتی و ڕۆڵی سیاسی.
هاوپەیمانی سوور و سەوز خۆی بە قسەکردن و کەمپین بۆ دادپەروەری کۆمەڵایەتی، مافەکانی کرێکاران و دژایەتیکردنی ڕەگەزپەرستی سنووردار ناکات. هەروەها بە یەکێک لە دیارترین پارتەکانی دانمارک دادەنرێت لە بابەتەکانی پاراستنی ژینگە و کەشوهەوا. پرۆگرامی سیاسی بریتییە لە پێداگری لەسەر سەلامەتی شوێنی کار، پاراستنی تەندروستی گشتی، خۆپاراستن لە کۆمەڵگە، و ڕۆڵی دەوڵەت لە بەهێزکردنی سەلامەتی هاوڵاتیان و پەرەپێدانی کەرتی تەندروستی. هەروەها سیاسەتی کۆمەڵایەتی بە سیاسەتی ژینگەیی دەبەستێتەوە لە ڕوانینێکی چەپدا کە ئەمە بە بەشێکی گرنگی دادپەروەری کۆمەڵایەتی دادەنێت.
شایانی باسە کە سەرکردایەتی پارتەکە ئەم بەها ژینگەییانە لە هەڵسوکەوتی ڕۆژانەیاندا بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش بەرجەستە دەکات. بینیمان چۆن شاندی پارتەکە کە پێلێ دراگستێد و هاوکارەکانی پێک دێن بە پاسکیل بەشداری کۆبوونەوەکانی پێکهێنانی حکومەتی داهاتوو دەکەن، لە دیمەنێکدا کە پابەندبوونێکی راستەقینە بە بەهاکانی ژینگە و تەندروستی دەردەخات.
لەم چوارچێوە تایبەتەدا، مەسەلەکە پەیوەندی بە وێنەیەکی تێپەڕین یان وێنەیەکی دابڕاو نییە. پێلێ دراگستێد چەندین جار بینراوە کە بە پاسکیلەکەی بەبێ کڵاوی دەگاتە ئەو کامێرایەی کە چەند جارێک لەلایەن کامێرای وێنەگرە ڕۆژنامەوانییەکانەوە گیراوە. ئەوەی ئێمە سەیری دەکەین هەڵەیەکی خێرا یان فەرامۆشکردنێکی نائاسایی نییە. ئەمە شێوازێکی هەڵسوکەوتی ڕۆژانەی دووبارەکراوەیە کە ناکۆکییەکی بەڵگەنامەیی دەردەخات لە نێوان ئەوەی پارتەکە بانگەشەی بۆ دەکات و ئەوەی سەرکردەکەی لە فەزای گشتیدا بەرجەستەی دەکات.
ڕەهەندێکی تر هەیە کە شایەنی بیرکردنەوەیە لەم چوارچێوەیەدا. دەوڵەتی خۆشگوزەرانی دانیمارک تێچووی چارەسەر، چاکسازی و تەنانەت مووچەی خانەنشینی کەمئەندامی لە حاڵەتی هەر ڕووداوێک دابین دەکات. ئەمە مانای ئەوەیە کە هەڵبژاردنی تاک بۆ نەبەستنی کڵاو لە چوارچێوەی کەسیدا نامێنێتەوە. کاریگەری لەسەر سیستەمی بەکۆمەڵ هەیە کە لەلایەن هەموو باجدەرەکانەوە پارەی بۆ تەرخان کراوە. لەم ڕوانگەیەوە مشتومڕ لەسەر کڵاوەکە دەبێتە مشتومڕ لەسەر بەرپرسیارێتی کۆمەلایەتی چەپ.
من ئەم وتارەم وەک نووسەرێکی چەپ نووسی کە لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی ڕابردوودا دەنگم بە هاوپەیمانی سەوز و سوور دا، چونکە لە ڕووی ئایدۆلۆژیاوە نزیکترین لیستە سەرەڕای ناکۆکیم لەگەڵ پارتەکە لەسەر کۆمەڵێک بابەت لەوانە پڕچەککردن، ناتۆ، جەنگی ئۆکرانیا، سیاسەتی ڕێکخراوەیی ناوخۆیی و بابەتەکانی تر. بارودۆخی ناوچەیی و جیهانی. ئامانجەکە زیان گەیاندن بە دراگستێد یان حیزبەکە نەبوو. ئامانجەکە ڕێک پێچەوانە بوو. ڕەخنەی ڕاستگۆ و بنیاتنەر یەکێکە لە بەرپرسیارێتییەکی ڕاستەقینە بەرامبەر پرۆژەیەکی چەپ، تەنانەت ئەگەر کەسێک لەسەر ئەم خاڵە یان ئەو خاڵە ناکۆک بێت. هەڵەکان بە فەرامۆشکردن چارەسەر ناکرێن. لە ڕێگەی دەستنیشانکردن، دانپێدانان و ڕاستکردنەوە چارەسەر دەکرێن. ئەوە ئەو شتەیە کە من ویستم بیکەم.

لە دەروازە سەرەکیەکانەوە بۆ بۆشایی دیجیتاڵی
لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا دوای بڵاوبوونەوەی وتارەکە، مشتومڕەکە بۆ ژمارەیەک لە ڕۆژنامە و پلاتفۆرمەکانی میدیای دانیمارک بڵاوبووەوە. ڕۆژنامەنووس ئاندرس ڕێدەر لە ڕۆژنامەی Jyllands-Posten کە یەکێکە لە ڕۆژنامە هەرە خوێنەراوەکان و کاریگەرەکانی دانیمارک، لە وتارەکەی لە ڕۆژنامەی پەرلەمانی خۆیدا لە ژێر ناونیشانی “کڵاوەکەت ببەستە، پێلێ دراگستێد” لە وتارەکەی وەرگیراوە و باسی لە بیرۆکەی سیاسەتمەدارەکە وەک نموونەیەکی گشتی کردووە.⁵ بەهەمان شێوە، نووسەر و ڕۆژنامەنووس لینی مالاسینسکی لە هەواڵنامەی هەفتانەی خۆیدا بە ناوی “Ærligt talt” (ڕاستگۆیانە قسەکردن) لە ویکنداڤیسن باسی ئەم بابەتەی کرد و خوێندنەوەیەکی شیکارانەی بۆ دیبەیتەکە زیاد کرد.لە بارەی Altinget، پلاتفۆرمی سەرچاوەی سیاسی تایبەت بە بازنەی پەرلەمانی و حکومی، ڕۆژنامەنووس جێپ هۆیبێرگ سۆرێنسن ئەم وتارەی بە یەکێک لە دیارترین بابەتەکانی گفتوگۆی سیاسی ئەم هەفتەیە ناوبرد.⁷
گرنگی ئەم ڕووماڵکردنە تەنها لە قەبارەکەیدا نییە، بەڵکو لە چۆنیەتی گفتوگۆیەک کە لە ڕۆژنامەیەکی چەپەوە دەستی پێکرد و بەرەو دەزگاکانی ڕاگەیاندن بە ئاراستەی جیاواز ڕۆیشت و بایەخێکی کۆمەڵایەتی فراوانتری ئاشکرا کرد: بەرپرسیارێتی کەسایەتییە گشتییەکان و کاریگەرییان لەسەر هەڵسوکەوتی بەکۆمەڵ.
دەنگدانەوەی بۆ تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان درێژ بووەوە کاتێک Weekendavisen لە لاپەڕەی فەرمی خۆی لە فەیسبووک چەند بەشێکی وتارەکەی بڵاوکردەوە و پۆستەکە بوو بە شوێنێک بۆ گفتوگۆی فراوانی کۆمەڵگا کە زیاتر لە هەزار کەس بەشداری تێدا دەکەن.⁸ پزیشکان و پسپۆڕانی تەندروستی گشتی و سەلامەتی ڕێگاوبان بەشدارییان لە گفتوگۆکەدا کرد و جەختیان لەوە کردەوە کە بەڵگەی زانستی پشتگیری بەکارهێنانی ئاسایی کڵاو و کاریگەری راستەقینەی کەسایەتییە گشتییەکان لەسەر دروستکردنی کەلتووری سەلامەتی دەکات.
توێژینەوە پسپۆڕەکان دەریدەخەن کە کڵاوەکان مەترسی برینداربوونی سەر بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەکەنەوە، لە کاتێکدا ئامارەکانی سەلامەتی ڕێگاوبان لە دانیمارک دەریدەخەن کە ساڵانە هەزاران پاسکیلسوار تووشی برینداری سەر و مل دەبن و دەرەنجامەکانی نەک تەنها کاریگەری لەسەر تاکەکان بەڵکو لەسەر خێزان و سیستەمی تەندروستی بەگشتی دەبێت.¹⁰

ڕەخنە نابێت لە ترسی چەوساندنەوە دوابخرێت
سەرنجم نەچوو کە هەندێک لەوانەی کە سەرقاڵی وتارەکە بوون ڕەخنەکانیان بەکارهێنا بۆ هێرشکردنە سەر هاوپەیمانی سوور و سەوز و چەپی دانیمارکی بەشێوەیەکی فراوانتر. ئەمە لایەنێکی چاوەڕوانکراو و تێگەیشتووی مشتومڕی سیاسی گشتییە، چونکە هیچ بۆشاییەکی ڕەخنەیی ئازاد نییە لەو دەنگانەی کە مشتومڕ بەکاردەهێنن بۆ خزمەتکردنی ئەجێندای سیاسی جیاواز لە نووسەری سەرەکی، چ لە ڕاستەوە بێت یان لە لایەنەکانی ترەوە. لەگەڵ ئەوەشدا ئەمە هۆکارێک نییە بۆ دواکەوتن یان پاشەکشە کردن لە ڕەخنە.
چەپێک کە لە ترسی ئەوەی ڕکابەرەکانی ئەو پێداچوونەوە بقۆزنەوە، دەکەوێتە ناو تەڵەیەکی زۆر مەترسیدارترەوە لەو هەڵەیە کە خۆی لە دانپێدانان لادەدات. ڕەخنەگرتن لە خود دیاری نییە بۆ ڕکابەران. ئەمە مەرجێکی بنچینەییە بۆ پاراستنی متمانە و توانای نوێبوونەوە و کاریگەری. دەستنیشانکردنی هەڵەکان و دانپێدانانیان لاوازی نییە. ئەمە یەکێکە لە شێوەکانی پێگەیشتنی سیاسی کە چەپێکی متمانە بە بەها و سیاسەتەکانی جیا دەکاتەوە.
ئەگەر ڕەخنەی خودی هەمیشە پێویستییەکی سیاسی بووبێت، ئەوا شۆڕشی دیجیتاڵی وای لێکردووە کە هیچ دەربازبوونێک لێی نییە. زانیاری ئێستا دەستبەجێ بڵاو دەبێتەوە و دەگاتە ڕای گشتی پێش ئەوەی هیچ لایەنێک دەرفەتی هەبێت گفتوگۆکە بگرێت یان ئاراستەی بکات. هەزاران کەس بە خێراییەکی بێ وێنە بەشداری هەر گفتوگۆیەک دەکەن و بیروڕاکان لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا لە پلاتفۆرمە جیاوازەکاندا زۆر دەبن. ئەم واقیعە وادەکات گونجانی نێوان بەهاکان و ڕەفتاری ڕۆژانە پێویستییەکی حەتمی بێت بۆ هەر کەسایەتیەکی گشتی کە دەیەوێت متمانە بپارێزێت.

دراگستێد بە وێنەیەک وەڵامی دەداتەوە کە کڵاوەکەی لەسەر کردووە
ئەوەی چاوەڕوان نەکراو بوو وەڵامێک بوو کە لە یەک کاتدا خێرا و ڕەوانبێژ بوو. دراگستێد لە ئەکاونتی ئینستاگرامی خۆیدا وێنەیەکی تایبەتی بڵاو کردەوە کە کڵاوی پاسکیل لەسەر بوو لە ڕێگادا بۆ کۆبوونەوەکانی پێکهێنانی حکومەت و دەستەواژەی دانمارکی سووکی لەگەڵدا نووسیبوو: “دەڕۆین بۆ مارینبۆرگ. 😉❤️ هەروەها وەک هەر بەشداربوویەکی ئاسایی بەشداری لە گفتوگۆی بەردەوامی پەیجی فەیسبووکی Weekendavisen کرد، بەبێ ئەوەی سەیری ئامادەبووان بکات یان گفتوگۆکە پشتگوێ بخات و وێنەیەکی تایبەتی بڵاو کردەوە لەگەڵ دەستەواژەیەکی ئینگلیزی کورت و زیرەکانە: “By Popular Demand ❤️” واتە “لە وەڵامی داواکاری خەڵک”.
وەڵامەکە نە بەرگریکارانە بوو و نە داوای لێبوردن بوو. بە سووکی و متمانە بەخۆبوونەوە هات، کە جێگەی متمانەیەتی. سیاسەتمەدارێکی مامناوەند دەردەخات کە توانای گوێگرتن و تێکەڵبوون لەگەڵ ڕەخنەی گشتی بە ڕۆحێکی کراوەوە هەیە نەک پاشەکشە یان پشتگوێ خستن. توانای قبووڵکردنی ڕەخنە بەم شێوەیە خۆی لە خۆیدا سیفەتێکی پێویستە بۆ سەرکردایەتی چەپ. پەیامەکە گەیشت و مشتومڕی گشتی کاریگەری هەبوو لەسەر هەڵسوکەوتی کەسایەتییەکی سیاسی دیار. ئەمە ڕێک ئەو شتەیە کە ڕەخنەی بنیاتنەری چەپ دەبێت بەدەستی بهێنێت.

تێبینیەکی کۆتایی بۆ خوێنەرانی
ئەو کۆمەڵگایانەی کە سەرکردەکانیان بەرپرسیار دەکەن بۆ هەڵە و وردەکارییە بچووکەکان پێش ئەوەی چاوەڕێی قەیرانی گەورە بکەن، ئەو کۆمەڵگایانەن کە دەیان ساڵە کلتورێکی ڕاستەقینەی بەرپرسیارێتییان بنیاتناوە. دیموکراسییەکی تەندروست تەنها لە خاڵی وەرچەرخانێکی گەورەوە دەست پێناکات. هەروەها لە پراکتیزەکردنی ڕۆژانەدا و لەو ساتانەدا شێوە وەردەگرێت کە سەرکردە، هەرکەسێک بێت، لە ژێر چاوی خەڵکدایە.
دەقەکان بە دڵنیاییەوە جیاوازن. ئەوەی لە دانیمارک گەورە دەکرێت مەرج نییە لە هه ولير وبەغدا و بەیروت و قاهیرە گەورە بێت. لەگەڵ ئەوەشدا پرسیاری بنەڕەتی لە هەموو شوێنێک هەمان پرسیارە: ئایا ئێمە داوا لە سەرکردەکانمان دەکەین، چ لە دەسەڵاتدان یان لە ئۆپۆزسیۆن، بە ڕێکخراوە چەپەکانیشەوە، کە ئەو بەهایانە بژین کە بەرگری لێدەکەن و لە ژیانی ڕۆژانەیاندا ڕەنگی دادەنەوە؟ ئایا ئێمە ئامراز و بۆشاییمان هەیە بۆ ئەوەی ئەم پرسیارە بە ئازادی بوێرین؟
لە هەمووی گرنگتر: چۆن دەتوانرێت کەلتوورێکی راستەقینەی بەرپرسیارێتی لە کۆمەڵگاکاندا بنیات بنرێت کە بنەما سەرەکییەکانی تێدا نییە، لە ئازادی ڕادەربڕین و میدیای سەربەخۆوە تا دەزگاکانی چاودێری کاریگەر؟ و چۆن دەتوانرێت کەلتووری ڕەخنەی خودی لەناو هێزە چەپ و پێشکەوتووەکاندا گەشە پێبدرێت و چەسپاو بێت وەک مەرجێکی پێویست بۆ متمانە و نوێبوونەوە و کاریگەری کۆمەڵایەتی، بە پشت بەستن بە ئەزموونی نێودەوڵەتی لەم بوارەدا؟

ڕزگار ئاکرێی
Rezgar Akrawi

——————————————————

تێبینیەکان و سەرچاوەکان
¹ بابەتی سەرەکی لە Dagbladet Information — Rezgar Akrawi، “Pelle Dragsted بەرپرسیارێتی لە ئەستۆ ناگرێت کاتێک بەبێ کڵاو لێدەخوڕێت”، 27 ی ئایاری 2026
https://www.information.dk/debat/2026/05/pelle-dragsted-ansvar-bevidst-naar-cykler-uden-cykelhjelm
² دەربارەی Enhedslisten (هاوپەیمانی سوور-سەوز) — پارتەکە لە ساڵی 1989 لە تێکەڵبوونی سێ پارتی چەپ و مارکسیستی دانمارکی دامەزرا: پارتی کۆمۆنیستی دانیمارک، سۆسیالیستە چەپەکان و پارتی کرێکارانی سۆسیالیست. لە هەڵبژاردنەکانی ئاداری 2026، پارتەکە 11 کورسی بە نزیکەی 6.4٪ ی دەنگەکان لە پەرلەمانێکدا کە 179 کورسی هەبوو، بەدەستهێنا.
³ ئاماری پایسکلسواری لە دانمارک
https://denmark.dk/people-and-culture/biking/
⁴ یاساکانی کڵاوی پاسکیل لە سەرانسەری جیهان
https://worldpopulationreview.com/country-rankings/bicycle-helmet-laws-by-country
⁵ ڕۆژنامەی پەرلەمانی Jyllands-Posten — Anders Redder، “کڵاوەکەت ببەستە، Pelle Dragsted،” ئایاری 2026
https://jyllands-posten.dk/nyhedsbreve/brevfraborgen/ECE19334636/spaend-hjelmen-pelle-dragsted/
⁶ هەواڵنامەی هەفتانەی Weekendavisen — لێنی مالاسینسکی، “Pelle Dragsted وێنەگیراوە بەبێ کڵاو”، ئایاری 2026
https://www.weekendavisen.dk/samfund/pelle-dragsted-taget-uden-cykelhjelm
⁷ Altinget Weekly Review — Jeppe Højberg Sørensen, 30 May 2026
https://www.altinget.dk/artikel/saadan-skal-en-ny-regering-saettes-sammen-ifoelge-ugens-debattoerer
⁸ گفتوگۆی فەیسبووک — پەڕەی فەرمی Weekendavisen، ئایاری 2026
https://www.facebook.com/Weekendavisen/posts/1652549700204292
⁹ توێژینەوەی زانستی لەسەر کاریگەری کڵاوی پاسکیل
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7291179/
¹⁰ ئامارەکانی سەلامەتی ڕێگاوبانی دانمارک
https://www.sikkertrafik.dk/rad-og-viden/cykel/cykelhjelm/fakta-om-cykelhjelm

(گوڵەژاکاوەکان و ..چاوەڕوانی)(١)؛ کورتەچیرۆکێکی بەکۆمەڵێ کۆد و ‌هێما دەورەدراوی چیرۆکنووس ڕەئووف حەسەنە و لە کۆتایی ساڵی ١٩٧٩دا نووسراوە. چیرۆکنووس لەم دەقە ئەدەبییەدا، هەردوو شێوازی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی گێڕانەوەی تێکەڵ کردووە. بەمەش لەلایەکەوە خوێنەری لە چاوەڕوانیدا نەهێشتۆتەوە و هەورەها لەلایەکی تریشەوە بە بەکار‌هێنانی هێما، جارێکی تر پەیامی کۆمەڵایەتی دەقەکە ڕووبەڕووی جۆرە ڵێڵییەک دەکات و مەبەستەکە بە ئەتمۆسفیرێکی تەمومژاوی دەسپێرێت. ناوەڕۆکی چیرۆکەکە بۆ هەر خوێنەرێک کە ئاشنای مێژووی سیاسی عێراق بێت، نامۆ نییە و دەزانێت شاعیر لە چ گۆشەنیگا و تێڕوانینێکەوە دەیەوێت ئاشنامان بکات بەو مێژووەی کە بەشێکمان لەنزیکەوە شاهیدی ڕووداوەکانی بووین.
ڕەئووف حەسەن لەم چیرۆکەدا بە تەکنیکێکی گونجاو(گێڕانەوە لەناو گێڕانەوەدا) مێژووی کارەکتەرێکی نێو بزووتنەوەی سیاسی عێراق، (حیزبی شیوعی عێراق)مان بۆ دەگێڕێتەوە. گێڕانەوەکەشی چەند ئاستێکی زەمەنیی جیاواز لەخۆ دەگرێت. ئاستی یەکەم لە سەردەمی زێڕینەوە (١٩٥٨)وە دەست پێدەکات.
(دەڵێن: لە بەرەبەیانێکی هاوینی ساڵی ١٩٥٨دا کیژۆڵەیەکی شۆخ و نازدار بە باوەشێ گوڵی ڕەنگاوڕەنگەوە لەبەردەمی مزگەوتی گەورەدا بینراوە گوڵ و زەردەخەنەی بەناو کرێکارەکانی ئەو گوزەرەدا بەخشیوەتەوە.)(٢)
لێرەدا مەبەست لە بەرەبەیانی هاوێنی ساڵی ١٩٥٨، ئەو ئاڵوگۆڕە سیاسی و ئابوورییە گرنگە بوو لە عێراق کە کۆتایی بە ڕژێمی پاشایەتی هێنا و حکومەتێکی کۆماریی لە جێگەی دامەزراند. لەو ئاڵوگۆرە نیمچە ڕیشەییەدا، کرێکاران و جووتیاران و خەڵکی ستەمدیدەی عێراق لە کۆمەڵێ ماف و دەستکەوت بەهرەمەند بوون. لەو نێوەشدا بۆ هێزە سیاسییەکان بەتایبەتیش بۆ حیزبی شیوعی عێراقی، بە سەردەمی زێڕینی ئەو حیزبە دێتە ئەژمار. کیژۆڵەکەش هێمایە بۆ خەباتی ئەو حیزبە لە گۆڕەپانی سیاسیدا. ئەم دەرکەوتنەی کیژۆڵەکە لە چوار ساڵی دواتردا و لەهەمان شوێندا ئاماژەیە بە سەقامگیریی دۆخی سیاسی و باڵادەستی هێزە پێشکەوتووخوازەکانی ئەو سەردەمەی عێراق.
دەڵێن: چوار هاوینی تریش لەهەمان بەرەبەیان و هەمان شوێندا کرێکارەکان چاوەڕوانیان کردووە و لەگەڵ شۆخە نازدارەکەدا یەکتریان گوڵباران کردووە .. دوای ئەوە ئیتر ئەو بێ سەروشوێن بووە و ئەمانیش گیرۆدەی زەردەخەنە و کۆشە گوڵی بوون و وێڵی سۆراخی.(٣)
ئەم چوار ساڵە ماوەی نێوان (١٩٥٨ تا ١٩٦٢) دەگرێتەوە. دوای ئەو مێژووە و بەتایبەتیش لە کودەتا ڕەشەکەی(٨ ی شوباتی ١٩٦٣) ئەم حیزبە و بزووتنەوەی کرێکاران لە عێراق دووچاری خوێناویترین چارەنووس دەبنەوە و کیژۆڵەکەش لە بەردەم مزگەوتی گەورەدا نابینرێت. ساڵی ١٩٧٠ جارێکی تر بەهۆی دۆخی سیاسی کوردستانی عێراقەوە (بەیاننامەی یانزەی ئاداری ١٩٧٠ تا ١٩٧٤) کیژۆڵەکە دەردەکەوێتەوە.
(هەروەها دەڵێن: لە بەرەبەیانێکی بەهاری ١٩٧٠ جارێکی تر، کیژۆڵە شۆخ و دڵفڕێنەکە بە چەپکە نێرگزەوە هاتۆتەوە و نێرگزبارانی کردوون.)(٤)
ئەمجارەش کیژۆڵەکە چوار ساڵ لەسەریەک نێرگزبارانیان دەکات و ئیتر جارێکی تر ون دەبێت. دواجار چیرۆکنووس بەم دێڕانە گوزارشت لە دەرکەوتنی کیژۆڵەکە دەکات: (لەم ڕۆژانەشدا قاو بڵاوە کە لە بەرەبەیانێکی تۆف و شوومی ئەم ساڵیشدا.. لەهەمان شوێن..ئافرەتێکی ڕەقەڵەی باڵابەرز..بە بێ کۆشە گوڵ و بە لێوبەباری یەوە و بە نهێنی بینراوە.)(٥) نیشاندانی ئەم ئاستانەی زەمەن (هەلومەرجی سیاسی جیاواز) لە چیرۆکەکە، ئاماژەن بە هەلومەرجی سیاسی جیاجیای عێراق و کوردستان کە ڕۆڵیان هەبووە لە دیاریکردنی شێواز و چوارچێوەی چالاکی و هەڵسوڕانی سیاسی.

مزگەوتی گەورە و حیکایەتی کیژۆڵەکە
ڕەئووف حەسەنی چیرۆکنووس زیرەکانە مزگەوتی گەورەی وەک دەبڵ ئاماژە بەکارهێناوە. جارێک وەک ڕووخساری کۆنەپەرستیی و جارێکی تریش وەک ڕووخساری شوێنی کۆبوونەوەی کرێکاران. هاتنی کیژۆڵەکە بۆ بەردەم مزگەوتی گەورە دوو ئامانجی لەپشتە. یەک؛ ڕوو بە کرێکاران و هاتنە ناو کرێکاران. چونکە سیاسەتی کیژۆڵەکە سیاسەتێک بووە نزیکایەتی لەگەڵ چینی کرێکاری عێراقدا هەبووە. دوو؛ وەک جەمسەری ڕووبەڕووبوونەوە دژ بە تێڕوانینی کۆنەپەرستی و کلتووری دواکەوتوویی کۆمەڵگە. بۆیە نیشاندانی کیژۆڵەکە و خۆ ڕووتکردنەوەی لەبەردەم مزگەوتی گەورەدا وەک هێمای تەحەدا چاو لێدەکرێت.
(دەڵێن: ئیمامی مزگەوتی گەورەش .. دوا بەدوای نوێژی بەیانی ..بە ئەهلی جەماعەتی ڕاگەیاند کە: ئەو ئافرەتەی لەم شارەدا شوێنی نەدۆزیوەتەوە چاوباشقەڵی تێدا بکات، بەردەم ئەم مزگەوتە نەبێ، ئافرەتێکی غەیرە دینە و تا خۆتان دوورەپەرێز بگرن لێی ئیمانتان قایمتر دەبێ.)(٦)
لەگەڵ پتەوبوونی هۆگری کرێکارانی گوزەرەکە بە کیژۆڵە شۆخ و شەنگەکە، واتە لەگەڵ پتەوبوونی کرێکاران بە سیاسەتی حیزبی شیوعییەوە، بڵندگۆی مزگەوتەکانیش ڕوونتر دژایەتییەکانیان بەڕووی ئەو سیاسەتە ڕاگەیاندووە.
(دەڵێن هەر ئەو بەیانیە بە ئەهلی جەماعەت ڕاگەێنراوە کە: ئەو ئافرەتەی لەبەردەمی ئەم مزگەوتەدا خۆی ڕووت کردۆتەوە .. سۆزانی یە و هاتوە لە دین وەرمان بگێڕێ.. کە لە قاپی مزگەوت چوونە دەرەوە لەگەڵ شەیتاندا بەلەعنەتی کەن و سەری خۆتان داخەن و ئاوڕی لێ مەدەنەوە.. هەر کەسێکیش ناوی برد و باسی کرد ئەویش بە لەعنەت کەن و سڵاواتی خۆتان بدەن و بڵێن: خوایە لە شەڕی شیتان و بەڵای ناگەهان و فیتنەی ئاخر زەمان بەدوورمان خەیت.)(٧)
ئەم ستەیتمێنتە، جەوهەری بۆرژوازی و کۆنەپەرستییە دەرهەق بە کۆمۆنیزم و سیاسەتی شۆڕشگێرانەی کرێکاران کە هیج شوێنکاتێک ناناسێت و ئامانجی لێدان و سووککردنی کۆمۆنیزمە. دیارە لەبەرانبەریشدا مارکسیزم و سیاسەتی کۆمۆنیستیی بێپەروا تێکۆشاون ماهییەتی کۆنەپەرستانەی ئایین، وەک پایەیەکی کۆمەڵگەی ستەمکاری بۆرژوازی بۆ چینی کرێکار و زەحمەتکێشان ڕوون بکەنەوە. لەم چیرۆکەدا کرێکاران بێ گوێدانە تەبلیغاتی کۆنەپەرستانەی مزگەوت، هەموو بە نوێژکەر و نوێژنەکەرەوە تامەزرۆن کیژۆڵەکە ببینین و تاسەیان بشکێ. دواجاریش ئەم تاسە و تامەزرۆییە دادەچۆڕێتە نێو پەیوەندییە خێزانییەکان و لێکهەڵپێکرانی ئەم پەیوەندییانە (کە لەتیشکی چراکانی ژیانیاندا بینینی کۆرپەیێکی نازدار بووە کە پێدەکەنێ و دەشنێتەوە.)(٨) ئەم کۆرپەیەک وەک هێمای ئومێد و هیوا بە دواڕۆژی ڕووناک هێڵی درامی جیرۆکەکەی بەهێز کردووە.
پەیامی سیاسی چیرۆکەکە
ئەم چیرۆکەی ڕەئووف حەسەن وەک چیرۆکێکی سیاسی دەیهەوێت کۆی پەیامە سیاسییەکانی بەوپەڕی سادەیی و ڕاستگۆییەوە بخاتە بەردەم خوێنەر. چیرۆکنووس کۆشاوە پەیامەکەی بەمجۆرە نیشان بدات:
یەک: کیژۆڵەکە واتە حیزبی سیاسی وەک حیزبی خەباتکار، هەڵگری سیاسەتی کرێکارییە و هەڵوێستەکانی لەم سیاسەتەوە ئاویان خواردۆتەوە. بە وشەیەکی تر حیزبی شیوعی عێراقی ئەو حیزبەیە کە نووسەر ئومێدی لەسەر هەڵدەچنێ. لەکاتێکدا خودی نووسەر تەنها چوار ساڵ ( ١٩٦٢ – ١٩٦٧) لەڕیزەکانی حیزبدا خەباتی کردووە.(٩)
دوو: پایەیەکی بەرنامەی ئەم حیزبە سیاسییە دژ بە کۆنەپەرستی ئایین وەستاوەتەوە و خەباتی کردووە. لەکاتێکدا واقیع شتێکی ترمان پێدەڵێت!(١٠)
سێ: چینی کرێکار بێ گوێدانە ئایین، ڕوو لە حیزب هەنگاویان ناوە و کاریگەری ئایین بەسەریانەوە لاوازە. ئەم تێڕوانینە بۆ دەیەی پەنجاکانی سەدەی ڕابردوو دەتوانین بڵێین دروستە، بەڵام بۆ دەیەی حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو بە بۆچوونی من زیادەڕۆیی پێوە کراوە.
چوار: ئاسۆی سیاسەت و داهاتووی ئەو حیزبە ڕوونە و سەرکەوتن بەسەر ستەم و چەوسانەوەی بۆرژوازی گومان هەڵناگرێت. پێموایە دۆخی حیزب لەدوای ڕاپەڕین و ڕووخانی ڕژێمی بەعس و هەروەها ئێستای حیزب بەڵگەی ئەوەن کە چیرۆکنووس نەیتوانیوە بەپێی پێویست لە تاکتیک و سیاسەتی حیزب تێبگات و لێکدانەوەی دروستیان بۆ بکات.

خوێنەر چی لەم چیرۆکە فێر دەبێت؟
یەک: خوێنەر لەم چیرۆکە بە هێما داپۆشراوە تێدەگات کە نووسەر دەتوانێت دەقی سیاسیی بنووسێت و بەرژەوەندی چینێکی کۆمەڵایەتی لە دەقەکەیدا بەرجەستە بکاتەوە. ئەدەب دەتوانێت ببێتە بەشێک لە وێناکردن و گێڕانەوەی مێژووی تێکۆشان و خەبات لەدژی ستەم و چەوسانەوەی چینایەتی.
دوو: ئاوێزانبوونی ئەدەب و خەباتی چینایەتی، نیشاندانی ئیستاتیکا و هەڵوێستگیرییە لەبەرانبەر دژوارییەکانی ژیان و پێشێلکارییەکانی ستەمکاران. جوانی ئەدەب لەم ئاوێزانەوە دەردەکەوێت و نووسەری پێشکەوتووخواز دەتوانێت لێرەوە شوناسی خۆی وەک شۆڕشگێڕ و تێکۆشەر بەدەست بهێنێت.
سێ: هیچ دەقێکی ئەدەبیی ناکەوێتە دەرەوەی بازنە و ململانێی چینایەتییەوە. ئەم چیرۆکەی ڕەئووف حەسەن لە چەقی ئەو ململانێیە وەستاوە و ئەو جەنگە چینایەتییە بە جەنگی خۆی دەزانێت و وەفادارە پێی.
چوار: دوور لەهەر خودپەرستی و ڕەشبینی و خۆخواردنەوەیەک، ئەم چیرۆکە تەژییە لە ئومێد بە کێشەیەکی ئینسانیی و لێوانلێوە بە هیوا بە دواڕۆژێکی نوێ. (ئێستاش کرێکاران هەموو ڕۆژێ بەرەبەیان .. دەستە دەستە ڕوو دەکەنە هەمان گوزەر و چاوەڕوانی کیژۆڵە شۆخ و نازدارەکە و کۆشە گوڵ و زەردەخەنەکەی دەکەن.(١١)
پێنج: ڕەئووف حەسەن(١٢) لەڕێگەی ئەم چیرۆکەوە زۆر سیاسییانە و بوێرانە و کرێکارییانە مێژوویەکمان بۆ دەگێڕێتەوە کە سەرباری هەر ڕەخنەیەک لەو مێژووە، جێی شانازی سەدان و هەزاران تێکۆشەر و خێزانەکانیانن کە بە جوانی ژیانی خۆیان قوربانیان بۆ داوە و کەم تا زۆر کاریگەریشیان لەسەر هەلومەرجی سیاسی و خەباتی چینایەتی داناوە.

عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
نیسانی ٢٠٢٦

——————————————————-
پەراوێز و سەرچاوەکان:
(١)ڕەئووف حەسەن، گوڵەژاکاوەکان و چاوەڕوانی، چیرۆک، گۆڤاری نووسەری کورد، خوولی دووەم، ژمارە ٧، تەممووزی ١٩٨١، لاپەرەکانی ٤٢ – ٤٦. هەروەها هەمان چیرۆک نووسەر لە میهرەجانی ڕۆشنبیری کوردی لە شاری هەولێر لە ٢٢ ی نیسانی ١٩٨٠ خوێندراوەتەوە.
(٢)و (٣) و (٤) و (٥) و (٦) و (٧) و (٨)ڕەئووف حەسەن، گوڵەژاکاوەکان و چاوەڕوانی، چیرۆک، گۆڤاری نووسەری کورد، خوولی دووەم، ژمارە ٧، تەممووزی ١٩٨١، لاپەرە ٤٢ و ٤٢ و ٤٢ و ٤٣ و ٤٣ و ٤٤ و٤٦.
(٩)بڕوانە سایتی کورد کۆڵێکت https://kurdcollect.com/index.ph
(١٠)موقع الرسمي للحزب الشیوعي العراقي، برنامج الحزب الشیوعي العراقي، وثائق الٶتمر الوطني التاسع. ٢٢ اذار ٢٠٢٠. https://www.iraqicp.com/index.php/ninth-conference-documents/33832-2020-03-22-17-59-47
(١١)ڕەئووف حەسەن، گوڵەژاکاوەکان و چاوەڕوانی، چیرۆک، گۆڤاری نووسەری کورد، خوولی دووەم، ژمارە ٧، تەممووزی ١٩٨١، لاپەرە ٤٦.
(١٢)ڕەئووف حەسەن (١٩٤٥ – ٢٠١٨) ڕەئوف حەسەن لە سلێمانی لەدایک بووە. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و خانەی مامۆستایانی (١٩٦٤) ھەر لە سلێمانی و چەندین خولیشی لە پەیمانگای بەریتانی لە بەغدا تەواو کردووە. بۆ ماوەی دە ساڵ مامۆستای سەرەتایی و ناوەندی بووە و وانەی ئینگلیزی وتووەتەوە. ڕەئوف حەسەن ساڵی ١٩٦٠ حەفتەنامەی تریفەی دەرکردووە، کە دواتر ناوەکەی بووە بە ھەفتەنامەی کەش. ١٩٦١ لەگەڵ چەند نووسەرێکی تر، (کۆمەڵەی ئەدیبانی پڕشنگ)ی دامەزراندووە و گۆڤارێکیشی بەناوی پڕشنگ بڵاو کردووەتەوە. لە ساڵی ١٩٦٣وە ھەتاوەکوو ١٩٦٧ بووە بە ئەندامی حیزبی شیوعی عێراقی و دوای ئەوە لە وێژەدا درێژەی بە چالاکییەکانی داوە. ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەری کۆمەڵی ھونەر و وێژەی کوردی بووە. ساڵی ١٩٧٣ تیپی پێشرەوی شانۆی کوردی دامەزراندووە؛ وەرگێڕانی درامای (جەنابی موفەتیش) و کاری بەڕێوەبردنی درامای (لانەوازان)ی لە ئەستۆ بووە. ئەندامی یەکێتیی نووسەرانی کورد و سەندیکای ڕۆژنامەنووسانی کوردستان بووە. لە نێوان ساڵەکانی ٩٧٤–١٩٨٢ لە بەغدا، بە کاری ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی کوردی و ڕۆژنامەوانییەوە خەریک بووە و لە ڕۆژنامەکانی: ھاوکاری، بەیان، بیری نوێ، ئەستێرە، ڕۆژی کوردستان و ڕۆشنبیری نوێ ھاوکار بووە. ساڵی ١٩٧٧ لە ئەمنی عامەی بەغدا گیراوە و لە زیندانی تاکەکەسیدا ئەشکەنجە دراوە. ساڵی ١٩٩٢ کراوە بە بەڕێوەبەری تەلەڤیزیۆنی ھەرێم. لە ساڵی ١٩٩٣، ڕۆژنامەکانی: ئاڵای ئازادی و وڵاتی دەرکردووە. سەرنووسەری گۆڤاری دیالۆگ و دامەزرێنەری (سەنتەری دیالۆگی ڕۆشنبیریی کورد) بووە و لە ساڵی ١٩٩٦ تا ٢٠٠٠ کاری تێدا کردووە. ساڵی ٢٠٠٢ تا ٢٠٠٤ یانەی سەرای منداڵانی دامەزراندووە و خۆی بووە بە بەڕێوەبەری. ساڵی ٢٠٠٥ تا ٢٠٠٩ ڕاوێژکاری بزافی ڕۆشنبیریی سلێمانی بووە. خاوەنی زیاتر لە ٣٧٠٠ وتار و ٢٦ کتێبە لە بوارە جۆراوجۆرەکاندا. https://ckb.wikipedia.org/wiki/

زمانی دایك تەنیا ئامرازێك نییە بۆ لێكگەیشتن و گفتوگۆی نێوان تاكەكان؛ بەڵكو هێمایەكی نەتەوەیی و نیشتمانییە. زۆر لە نەتەوەكان زمان وەك دڵی نەتەوە دەبینن، چونكە دڵ بنەمای ژیانە. بۆیە دەگوترێت: “ئەو كاتەی بە زمانەكەی خۆم دەدوێم، هەست دەكەم دڵم خێراتر لێ دەدات و چاوەكانم ڕۆشنتر دەردەكەون”. بەراوردكردنی زمانی دایك بە دڵ، واتای ناسنامە و شوناسی نەتەوەیەكە؛ چونكە وەك دڵ، زمانیش بۆ بەردەوامی ژیان گرنگە.

لە دنیای ئەمڕۆدا پرسی زمانی دایك بووەتە بابەتێكی گرنگ. بەپێی ئامارەكانی ڕێكخراوی یونسكۆ (UNESCO) نزیكەی حەوت هەزار زمان لە دنیادا بەكار دەهێنرێن. بەڵام نزیكەی ٤٠٪ی ئەم زمانانە ـ واتە هەزاران زمان ـ لە مەترسیی داخوران و ونبووندان. هۆكارەكانیش جۆراوجۆرن؛ لەوانە گۆڕانی ژینگە، سیاسەتی زمان، كەمتەرخەمیی دامەزراوە پێوەندیدارەكان، لاوازیی پەروەردەی خێزان و سیستمی خوێندن.

لەو بارودۆخەدا ئەم پرسیارە سەرهەڵدەدات:
زمانی كوردی لە كوێی ئەم هاوكێشەیەدایە؟ لە نێوان ونبوون و ژیانەوە لە چ ئاستێكدایە؟

بۆ وەڵامدانەوە دەبێت بگەڕێینەوە بۆ مێژووی ئەم زمانە. زمانی كوردی بە هەموو زاراوەكانەوە چەندان سەدە لە ژێر گوشار و قەدەغەكردندا بووە. سەرەڕای داگیركارییە یەك لە دوای یەكەكان و قەدەغەكردنی وەك زمانی فەرمی لە دەوڵەتدا، زمانەكە نەك ون نەبوو، بەڵكو بە ئاشكرا و نهێنی خۆی و كولتوورە ڕەسەنەكەی پاراست. ئەدەب و هونەر ڕۆڵێكی سەرەكییان هەبوو لە ژیانەوەی زمان؛ شیعر، چیرۆك و گۆرانی بوون بە پەناگەی زمانی كوردی.

لە ماوەی نێوان جەنگی دووەمی جیهانی تا ڕاپەڕینی گەلی كورد لە ساڵی ١٩٩١، زمانی كوردی لە عێراقدا بە تەواوی ڕێگەی پێ نەدرابوو لە سیستمی پەروەردەدا بەكار بهێنرێت. ئەم بارودۆخە كاریگەرییەكی گەورەی لەسەر گەشەی بەرهەمی زانستی و ئەدەبی هەبوو، بە جۆرێك كە بەشێكی زۆر لە ئەدیبان و هونەرمەندان بەرهەمەكانیان بە زمانی عەرەبی بڵاو دەكردەوە.

بەڵام پاش ڕاپەڕین، زمانی كوردی وەك دەستكەوتێكی گرنگ ناسرا و كرا بە زمانی فەرمی لە داودەزگا فەرمییەكان، هەروەها وەك دووەم زمانی فەرمی لە عێراقی فیدراڵدا ددانی پێدا نرا. ئەمە هەنگاوێكی گرنگ بوو بەرەو بەهێزكردنی ژیانی زمان. لێرەوە بۆمان دەردەكەوێت گۆڕانی ژینگە هۆیەكی گرنگ بووە لەسەر زمانی كوردی و كاریگەریی نەرێنی جێهێشتووە لە ڕابردوودا.

لە هەمان كاتدا خێزان وەك یەكەم ناوەندی پەروەردە، ڕۆڵێكی بنەڕەتی دەگێڕێت. لە كۆنەوە تا ئێستە، دایبابان بە ئەركی خۆیان هەستاون و لە ماڵەوە منداڵانیان فێری زمانی كوردی و بەها نەتەوەییەكان كردووە. بۆ ئەم مەبەستەش لە ڕێگەی ؛ گێڕانەوەی چیرۆك، شەوچرا، گۆرانییە فۆلكلۆرییەكان و كۆبوونەوە خێزانییەكان، هەوڵیان داوە زمان و بەها نەتەوەییەكان بگوازنەوە بۆ نەوەی نوێ.

هۆكارێكی تر سیاسەتی دەوڵەتە؛ ئاراستەكردنی تاكەكان بۆ بەكارهێنانی زمانی كوردی ـ قسەكردن و نووسین ـ لە ناوەندە ئەكادیمی و پەروەردەییەكان وەك زمانی یەكەم، هەروەها دەركردنی بڕیار و یاسای نوێ بۆ بەهێزكردنی هەست بە بەرپرسیاریەتیی لە بەرانبەر زمان هەنگاوێكی پێویستە.

پەروەردە و سیستمی پەروەردە، ڕۆڵی بنەڕەتی دەبینن لە بەهێزكردنی ڕەگی زمان لە نێوان پۆلەكانەوە. مامۆستایان وەك ئەركێك لە سەریان بەر لە زانست، زمانی دایك بكەن بە سەرەكیترین وانە بۆ قوتابیانیان، بەردەوام هانیان بدەن بۆ گفتوگۆ و چالاكییە نووسینەكییەكان بە زمانی كوردی .

لەگەڵ ئەوەشدا ڕۆڵی ڕۆژنامە و میدیا زۆر گرنگە لە دروستكردنی كەشێكی سەلامەت بۆ زمان. بڵاوكردنەوەی گوتار و وتار بە زمانی كوردی و بەردەوامی هەوڵدان بۆ ژیانەوەی زمان، ڕێگریی دەكات لە لەناوچوونی شوناسمان. بە خۆشحاڵییەوە لەمڕۆدا ژمارەیەكی زۆر كەناڵی ناوەخۆیی هەن، بە زمانی كوردی بەرنامەكانیان پەخش دەكەن، جگە لەوەی ڕۆژنامەكان ڕۆژانە بە بڵاوكردنەوەی وتار و هەواڵەكان پارێزگاری لە بوونی زمانی دایك دەكەن.

لە كۆتاییدا لە نێوان ونبوون و ژیانەوە، زمانی كوردی بەوپەڕی زیندوویی مایەوە و لە ڕیزبەندی 50 زمانی گەشەكردووی دنیادا، لە پلەی 41دایە و بەردەوام هەوڵ دەدات پێگەی خۆی بەهێزتر بكات، بەڵام هێشتا پێویستی بە هۆشیاریی زیاترە بە بووژانەوەی كولتوور و فەرهەنگی ڕەسەنی كوردی و پشتبەستن بە ئەدەبی میلی و هاندانی نەوەی نوێ بۆ قاڵبوونەوە لە زمانی نەتەوەكەماندا.

فێنک تەڵعەت

سەردانەکەی ترامپ بۆ پەکین، زیاتر تیشکی خستە سەر بەرژەوەندی و سودێکی ئاشکرا بۆ چین، هەردوو وڵات چین و ئەمریکا، گەڕاونەتەوە بۆ دۆخی ڕوبەڕوبونەوەی بازرگانی و ئابوری و ستراتیژی نێوان خۆیان، بە دوای لوتکەی شەڕی بازرگانی ساڵی ڕابردویان.
دوو ڕۆژ لە وتووێژی ترامپ و شی جین پینگ، دووپاتیان کردەوە کە تەنانەت دوای ئەو باجانەی کە ترامپ دایسەپاندووە، واشنتۆن و پەکین هێشتا لەو ململانێیەدا گیرۆدە بون کە ئاگربەستی بازرگانی لە ساڵی ڕابردوودا گەیشتۆتە کۆتایی.
ئەم سەردانە، گرنگیەکی بەرچاوی بۆ بازاڕەکانی وزە و ئابووری جیهانی دروستکرد، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی پەرەسەندنی گرژیەکانی دەوروبەری گەرووی هورمز و بازرگانی نێودەوڵەتی، بازاڕەکان بە تامەزرۆییەوە چاوەڕوانی هەر ڕێکەوتنێکن کە ڕەنگە نیگەرانیەکان کەم بکاتەوە و نرخی نەوتی جیهانی دابەزێنێت. گرنگی سەردانەکە، نەک تەنها لە کۆبونەوەی نێوان سەرۆکایەتی ئەمریکا و چیندا نیە، بەڵکو لە پەیامە ئابوری و بازرگانیە فراوانەکانیشیدا دەردەکەوێت.
پێشتر ترامپ لە سەردانەکەیدا بۆ سعودیە شاندێکی گەورەی بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیا گەورەکانی جیهانی هێنابوو، ئەمەی ئێستاش نەخشێکە لەگەڵ چین دووبارە دەبێتەوە، ڕەنگدانەوەی بونی ئامانجی ئابوری و بازرگانیە، کە لە پرسە سیاسیە تەقلیدیەکان یان شەڕی بازرگانی تێدەپەڕێنن. ڕێگاکانی وزە، بازرگانی دەریایی، بابەتی دیار دەبن لە کۆبوونەوەکانی داهاتوودا، بەتایبەتی لەژێر ڕۆشنایی نیگەرانیەکاندا، سەبارەت بە گەرووی هورمز و ئەگەری پەککەوتنی پێداویستیە جیهانیەکان، هەروەها پرسی دەستپێکردنەوەی هاوردەکردنی نەوت و غازی ئەمریکا لەلایەن چینەوە.
گرنگی لوتکەی ئەمریکا و چین و بەرژەوەندیە جیهانیەکانی دەوروبەری، نەک تەنها لە کۆبونەوەی نێوان هەردوو سەرۆکی چین و ئەمریکاوە سەرچاوە دەگرێت، بەڵکو لە سروشتی ئەو کەسایەتیە ئابوریانەی کە یاوەری ترامپن، کە سەرۆکی کۆمپانیا گەورەکان لەخۆدەگرێت، هەوڵدەدەن لێکتێگەیشتن و ڕێکەوتنی نوێ لەگەڵ لایەنی چینی ئەنجامبدەن. سەردانەکە ڕەهەندی ئابووری قووڵ لەخۆدەگرێت، کە پەیوەندی بە وزە و وەبەرهێنان و بازرگانی نێودەوڵەتیەوە هەیە، تەنیا باسێک نیە لەسەر ناکۆکیە سیاسیەکان یان گومرگی نێوان هەردوو وڵات.
پرسی هاوردەکردنی غازی سروشتی شل لەلایەن چین و نەوتی ئەمریکا لە دیارترین بابەتەکان بووە کە باسیان لێوەکراوە، بەتایبەتی دوای ئەوەی پەکین لەماوەی ڕابردوودا بەهۆی گرژیە بازرگانی و سیاسیەکانی نێوان هەردوولا کڕینی نەوتی ئەمریکای ڕاگرت. گەڕانەوەی چین بۆ هاوردەکردنی نەوت و غازی ئەمریکی، هێندە خواستێکی نوێ نییە، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ ئاستەکانی پێشوو، لەکاتێکدا ترامپ پێویستی بە دەستەبەرکردنی دەستکەوتی زیادە هەیە بۆئەوەی لە ماوەی داهاتوودا بیخاتە بەردەم ڕای گشتی و بازاڕەکانی ئەمریکا، کە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ڕۆیشتنی وزە و نرخی نەوتی جیهانی دەبێت.
سەردانەکە چۆن نرخی نەوت دادەبەزێنێت؟، بەوشێوەیە دەبێت کە ترامپ دەتوانێت ڕاستەوخۆ نرخی نەوت دابەزێنێت ئەگەر سەرکەوتو بێت لە قەناعەتپێکردنی چین، کە هیچ هەڕەشەیەک بۆ داخستنی گەرووی مالاکا یان درێژکردنەوەی قەیرانی گەرووی هورمز نیە.
قەیرانی ئێستا تەنیا پەیوەندی بە قەبارەی دابینکردنی نەوتەوە نیە، بەڵکو پەیوەندی بەو دڵەڕاوکێ و ترسە باوەی لەناو بازاڕەکانەوە هەیە، نیگەرایە جیۆپۆلەتیکیەکان، وڵاتان پاڵدەنێت بۆ کۆکردنەوەی یەدەگەکان لەبری ئەوەی ئازادیان بکەن بۆ بازاڕی جیهانی. دوای دواخستنی سەردانەکەی ترامپ بۆ چەند هەفتەیەک، بەو هیوایەی بەڵگەنامەیەکی تەسلیمبونی ئێران لەگەڵ خۆیدا هەڵبگرێت کە بتوانێت دانوستان لەسەر ئیمتیازاتی گەورە لەگەڵ شی جین پینگ بکا،.بەڵام ئەمە ڕووی نەداو ناچاریش بوو بڕوات. سەردانەکەی ترامپ پێویست بوو، بەڵام جگە لە دیاری و یادگاری هیچی تری لەگەڵ خۆیدا نەهێنایەوە، لە هەمانکاتدا چینیەکان پێداگرن لەسەر دەربڕینی شێوازی خۆیان بۆ بەڕێوەبردنی ململانێکان، لەباری عەمەلیەوە، هیچ ئەنجامێکی ڕاستەقینە و سوودبەخش نەبوو بۆ ئەمریکا.
لەڕاستیدا بۆ ئەمریکا سەردانەکەی ترامب ئەو مانایەی لێدەکەوێتەوە کە جددیترین پرسە حەساسەکان چارەسەر نەکراون، بەتایبەتی ئەو پرسانەی کە واشنتۆن بە سیاسەتی پارێزگاریخوازانە و قۆرخکاریەکانی پەکین وەسفی دەکات، بەتایبەتی پێگەو دەور و دەخالەتی چین لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، کە ئەو دەخالەتە تائێستا بە ترامپ و ئەمریکا سنوردار ناکرێت.
یەکەم سەردانی سەرۆکایەتی ئەمریکا بۆ چین، لە ماوەی نزیکەی دە ساڵدا، کە بازرگانی، تەکنەلۆژیا و کۆمەڵێک پرسی تری گرتەوە، لەوانە گفتوگۆی ڕاشکاوانە لەسەر بابەتەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک پشتیوانی پەکین بۆ ئێران و کاریگەریە جیهانیە فراوانەکانی قەیرانی گەرووی هورمز.
لە کاتی جەنگدا پەکین لە دوو ڕێگەی سەرەکیەوە پشتیوانی خۆی بۆ تاران نیشانداوە، بە بەردەوامی لە کڕینی نەوتی ئێران و پێشکەشکردنی شێوەی جۆراوجۆری هاوکاری شاراوە بۆ هەوڵە سەربازیەکانی کۆماری ئیسلامی، هەروەها دابینکردنی پێکهاتەی دوو بەکارهێنان بۆ بەرنامەکانی مووشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بۆ تاران، پەکین پانتایی ئاسمانی بە درێژایی شەڕەکە بۆ ئێران دابینکردوە، ئەمەش وایکردووە هێزەکانی ئێران بتوانن زانیاری هەواڵگری خۆیان لەسەر ئامانجەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل باشتر بکەن. لەبەرامبەردا واشنتۆن هەنگاوی ناوە بۆ بەڕەنگاربونەوەی ئەم پاڵپشتیانەی پەکین، بە ڕێگری له کەشتیەکانی هەڵگری نەوتی ئێران، تا سەپاندنی سزا بەسەر کۆمپانیەکاندا.
هەڵبەتە ئەوە ئاشکرایە کەترامپ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا خۆی لە دۆخێکی بنبەستدا دەبینێتەوە، کاتێ داوای هاوکاری لە سەرۆکی چین دەکات، چونکە چین زۆرترین کاریگەری لەسەر ئێران هەیە و بەرپرسانی ئەمریکا چەندین جار داوایان لە چین کردووە، ئەو کاریگەریانەی لەسەر ئێران هەیەتی بەکاربهێنێت لە کاتی ململانێی ئێستایاندا. بەڵام تا ئێستا پەکین وریا بووە لەو مامەڵەیەدا و پەرچەکردارێکی مەترسیداری بەرامبەر ئێران بە کار نەهێناوە، بەپێی زانیاریەکان، دیارترین دەستێوەردانی پەکین بریتی بووە لە فشارخستنە سەر تاران بۆ قبوڵکردنی مەرجەکانی ئاگربەستی مانگی نیسان، ئەمەش ئەوە دەردەخات کە سەرکردەکانی چین چاویان لەوەیە لە بەرامبەردا ئیمتیازاتێک لە ئەمریکا ڕابکێشن بەلای خۆیاندا.
سەردانی ترامب بۆ پەکین، لە دوای ڕاگەیاندنی توندترین سزاکانی واشنتۆن دێت لە دژی پەکین لەسەر ئێران، کە یەکێک لە گەورەترین پاڵاوگەکانی نەوتی چین و ٤٠ کۆمپانیای کەشتیوانی پەیوەست بەوەوە کردە ئامانج، بەڵام ئەم سزایانە باس لەو ڕاستیە دەکەن کە پەکین هێشتا کاریگەریەکی بەرچاوی بەسەر تاراندا هەیە وەک گەورەترین هاوردەکاری نەوتی ئێران، کە هیچ گەرەنتیەک نیە ئەم فشارە ئابووریەی ئەمریکا لەسەر چین، ببێتە فشار لەسەر ئێران.! هەروەها ترامپ نەیتوانی پابەندبونی گشتی لەلایەن چینەوە دەستەبەر بکات بۆ یارمەتیدانی ئەمریکا بە یەکلایی بونەوەی شەڕ لە بەرامبەر ئێراندا. بەڵام دەتوانین بڵێین کە ئەم سەردانە بەجۆرێک مانای سەقامگیری نیشانداوە و تاڕادەیەک دۆخی ئێستای ڕاگرتووە.
بە سەرنجدان بە نەبونی دەرئەنجامە ئەرێنیەکانی شەڕ لەگەڵ ئێران، دەکرا هەر دواخستنێک یان هەڵوەشاندنەوەی زیاتری سەردانەکە، وەک نیشانەی لاوازی ئەمریکا هەست پێبکرێت. لەهەمانکاتدا هیچ کام لە پرسە ئاڵۆزەکان لەم کۆبونەوانەدا چارەسەر نەکران، یان لانیکەم ئەو پرسانە بە بنەڕەتی نەزانران. چینیەکان هیچیان پێشکەش بە ترامپ نەکرد، پەکین هیچ ئەنجامێکی بەرجەستەی بۆ ترامپ نەدا بەدەستەوە کە بتوانێت کارنامەکەی بەهێزتر بکات یان ئەمریکا لە تاڵاوەکانی ڕۆژئاوای ئاسیا دەربهێنێت.!
ئەوەی شایانی باسە، ئەم سەردانەی ترامب بۆ پەکین هیچ لایەنێکی نەرێنی بۆ مۆسکۆ نیشان نەداوە، چونکە ڕووسیا و چین و ئێران ئامانجێکی هاوبەشیان هەیە کە بریتیە لە کەمکردنەوەی ڕۆڵی جیهانی ئەمریکا و زیاتر بنبەستکردنی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لە هەمانکاتدا بۆ روسیا ئەوە ڕۆشنە کە سەردانەکەی ترامب بۆ پەکین، ئاکامی ئەو قەیرانەیە کە ئەمریکا، لە شەڕی ئێران و گەروی هورمزدا دەرگیری بووە. وا دیارە ترامپیش، مەیلی دواخستنی کێشەکانی لەگەڵ چین هەیە، بەو هیوایەی خۆیان چارەسەری بکەن، یان بگوازرێنەوە بۆ سەرۆکی داهاتووی ئەمریکا.
لە بنەڕەتدا چین، ڕۆژئاوا لە داڕمانی دەستبەجێی ئابووری ڕزگار دەکات و لە بەرامبەردا دەرفەتێک بۆ گەشەکردن و فراوانبوونی ئابووری بەدەست دەهێنێت، وەک ڕکابەرێک لەبەرامبەر ئەمریکا و زلهێزەکانی تری جیهاندا، بە هەوڵی بەدەسەتهێنانی زۆرترین باڵادەستی بەسەر بازاری جیهاندا.
سەرەڕای هەر ڕاگەیاندنێکی گەشبینانە و ئاهەنگێڕانە کە بە پرۆتۆکۆڵەوە بەڕێوەدەچن و چاوەڕوانی ترامپە لە پەکین، بەڵام ئاشکرایە لە ململانێی زلهێزەکاندا ئەم پەیوەندیە بە دوور دەبێت لە بەرهەمهێنانی یەکلایکردنەوەیەکی گشتگیر. ململانێی ئێران هێشتا چارە نەکراوە، گرژیەکان لەسەر تایوان بەرەو هەڵکشان دەچن، شەڕی بازرگانی زۆر دوورە لە کۆتایی، وزە و کانزاکانی زەوی دەگمەن، لە شەڕی دووبارە داڕشتنەوەی هاوسەنگی هێز، لە سەدەی بیست و یەکدا دەبنە چەکی جیۆپۆلەتیکی.
ڕۆشنە کە ترامپ بە پێگەیەکی بەهێزەوە ماڵئاوایی لە چین نەکرد، لەئاکامدا ئەوە ڕۆشنە کە پێناچێ ترامپ بە پێگەیەکی بەهێزترەو بۆ جارێکی تر بگەڕێتەوە چین، ئەمەش نیشانیداین پێگەی ترامپ لە بەرامبەر شی جینپینگ لاوازەو لاوازتر دەبێت.!

نووسەر ڕۆمان ” نەبەز گۆران “

گوزەرێکی خەیاڵی بەنێو شانشینی ئەگباتان و ئیمپراتۆریەتی ماد .
تەنها دەتوانم ئەوە بگێڕمەوە :.
بەتەواوی کەس نازانێت ئەو شوومەیە چ بوو ؟!
هەر کەسێک شتێک دەگێڕێتەوە !!
هەندێک دەڵێن خوێنی مرۆڤیان خواردووە !!
هەندێکی دیکە دەڵێن خەتای قەڵەڕەشەکانە لە لێواری دیواری شوراکان نیشتوون و ئاوازی خەمگینیان چڕیووە .
هەندێکی دیکە دەڵێن خەونی ڕەشیان گێڕاوەتەوە !
هەمووان دەستەوەستان و بێدەنگبوون !
هیچ کەسێک نەبوو داوای مشتێک ڕووناکی بکات و بەناو ئەو تاریکییەدا بەئەسپایی بڕوات !!
یانیش داوای چەند گوڵێک بکا یانیش داوای چەند دەستنووسی بکات و شانازی بەڕابردووی نەتەوەکەی بکات .
هیچ کەسێک نەبوو پێیەکانی لەئاوی ڕووبارەکە دەربهێنێت و وانەکات ئاوی ئەو ڕووبارە پیس نەبێت .
هیچ کەسێک نەبوو بەبازرگانەکان بڵێت هێشووی ترێ باغستان ببەنە ئیمپراتۆری بابلیەکان ، لەکاتێکدا هێشووی ترێ دەبێتە کچێکی جوان وەکو ڕەشەبا و گەردەلول ئارامی دەهێنێت بۆ شانشینەکە و شارەکە .
پێتان دەڵیم ئاگاتان لەو کاروانچیانە بێت دەچنە خاکی حەکیمان و سینوهۆکان لەبیریان بێت چارەسەری ئەو نەخۆشیەی بهێننەوە تووشی حیکایەتخوانی کۆشکی پاشای بووە دەنگی هەڵدەوێرێت ، ئەگەر حیکایەتخوانی پاشای بمریت ، ئەوەی گوێمان لێدەبێت دواهەمین چیڕۆکی ئەم شانشینە دەبێت .
لەبارەی ڕۆمانەکەی //
دەتوانم بڵێم ڕۆمانێکی یەکجار تایبەتە سنووری نێوان خەیاڵ و مێژووی نەتەوەیەک دەبڕێت و هەموو ئەوشتانە ورد و خاش دەکات لەخەیاڵ و زهنی هەر یەکێکمان هەیە لەبارەی مێژووی کورد و شێوەژیانی مرۆڤی کورد ، لەگەڵ ئەوەشدا چەندە لە گێڕانەوەی ڕۆمانێک دەچێت ، هێندەش لەوە دەچێت کەسێک گەواهی بەسەر ئەو شتانە بدات بینیویەتی .
هەربۆیە دەیان پرسیار و کۆد و بابەتی نهێنی هەستی پێدەکرێت لەبارەی ژیانی کۆشک و قەڵا و تەلارەکان و ژیانی پاشا و دەستوپێوەندەکەی و باس لە سەرەوەت و سامانی پاشا و شانشینەکەی دەکات ، لەگەڵ ئەوەشدا وردتر دەچێتە نێو ژیانی خەڵکی شانشینەکە لەبارەی دابونەریت و کلتور و زمانی و جل و بەرگ و مۆسیقا و بنووس و تۆمارەکانی کۆشک هەموو شتێک دەگێڕێتەوە .
بۆیە بەگشتی ڕۆمانەکە لەسەر چەند پرسێکی باڵا نووسراوە :.
” ئازار “
بەبێ ئەوەی هەست بکەین لەپڕ پێمان دەڵێت خەریکی نووسینەوەی ئازارم ، مرۆڤ بەبێ ئازار و بیرکردنەوە دەیەوێت بەچ مەبەستێک بگات ؟!
ئەو ئازارە کاتێک هەستی پێدەکەین هەموو شتێک دەبێتە خەیاڵ .
” خۆشیەکانی پاشا “
پاشا هێندە بەدوای ژن و سەماکار و ئاهەنگی شەوانە و خواردن و خواردنەوە و خۆمەستکردن بووە هێندە لەخەمی ئەوە نەبووە شانشینەکە بپارێزیت !!
هەربۆیە هەموو کاتێک بەدوای” ئاشتی دوور و درێژ بووە ” و چەند شانشینێکی گچکەی وەک قەڵغان و خۆپارێزی و دروستکردووە .
ئەم لێکدانەوەیە بۆ ” شارستانیەتی ماد” هەمان شتە ، پاشا لەخەمی فراوانکردنی سنووری شارستانیەتەکە نەبوونە هاوشانی شارستانیەتی فارس و بابل و میسر و یۆنانیەکان !!
بۆیە وەک ڕەخنیەیەک نووسەری ئیتاڵی نیکۆلۆ مەکیاڤالی لە ” لاپەڕە 48 ” لە ” کتێبی میر ” * لەبارەی شارستانیەتی ماد دەنووسێت :.
ئیسراحەتی دوور و درێژ لەکاتی ئاشتیدا ڕوحی شەڕکردنی لەناو ” شارستانیەتی ماد ” کوشتبوو .

• ئەم کتێبە وەرگێڕاوە بۆ زمانی کوردی لەلایەن ” بەختیار ئەحمەد صالح ” .
  ” مێژووی کۆن “
  خەیاڵمان دەگەڕێنێتەوە بۆ سەرەتاکانی دروستبوونی ” شارستانیەتی ماد ” هەست دەکەین ئێمەی کورد خاوەنی جوانترین و باشترین شارستانیەتی ناوچەکە و مرۆڤایەتی بووینە .
  بەڕێز فەتحی مدرس لە ” کتێبی براسۆز ” لەبارەی مێژووی نەتەوەی کورد و دەسەڵاتی کورد و سنووری شارستانیەتی کوردی بەم شێوەیە دەنووسێت :.
  ” ئاماژەکانی کات لاپەڕە 63 “
  مرۆڤ لەدەرئەنجامی زانین و داهێنانەکانی خۆی بۆ تۆمارکردنی ڕووداوەکان بەدرێژایی قۆناغەکانی شارستانیەتەوە لەڕێگەی دەربڕین و کارکردنی زۆر و ئەزموونی ژیان بەگشتی گۆڕانکاری بەسەردا هات و داهێنانی کردووە لەدانانی کات وەک پێوەرێکی گرنگ لەژیانی خۆیدا .
  ” ئاماژەکانی شوێن لاپەڕە 69″
  دەستکاریکردن یاخود دەستنیشانکردنی شوێن لەڕووی ڕێنووسە دۆزراوەکان گرنگە ، بۆ دڵنیابوون لەچەسپاندنی شارستانیەتەکە و زمان و نەتەوەی کورد ، خاڵی بەهێزی پێگەی کوردە بۆ ئەوەی ڕاستیەکان بنووسرێتەوە یاخود لەئەدەبیاتی کوردیدا شوێن و شێوەژیانی مرۆڤی کورد ئاماژەی بۆ بکرێت وەک ناوچەسنوورییەکان و دەشتایی و شاخاوییەکان و ئاوییەکان بۆ ئەوەی توانای دەسەڵاتی ” شارستانیەتی ماد ” ببینرێت لەڕووی توانای جەستەیی و بەرگری لەکاتی جەنگدا .
  “ئاماژەکانی زمانەوانی لاپەڕە 77 “
  بۆ ئەوەی لەشێوەژیانی ڕابردووی مرۆڤی کورد تێبگەین و پەیوەندی بەهەلومەرجێکی گرنگ هەیە ، بۆ ئەوەش زمانی کوردی لەڕووی ڕێنووس و ئاخاوتن و پەیوەندی گرنگە ، چونکە زمانی کوردی لەناوچەیەک بۆ ناوچەکانی دیکە دەگۆڕێت ، ئەم گۆڕانەش دەگەڕێتەوە بۆ بوونی زاراوەی جیاواز بەهۆی کاریگەری جوگرافی و پێکهاتە و پیشەی خەڵک و سنووری پەیوەندییە گشتییەکان کەهۆکارن بۆ ئەوەی زمانی کوردی یەکگرتوو نەبێت و لەقەوارە و ناوچەی بچووکدا بمێنێتەوە .
  هەر ئەمەشە وایکردووە ” شارستانیەتی ماد ” نەتوانێت سنووری زمانەکەی فراوان بێت هاوشانی فارس و ڕۆم و ئاشورییەکان .
  وە خاڵیكی دیکەی لاوازی نەتەوەی کورد ئەوەیە ئایینی ئاسمانی نەبووە هاوشانی نەتەوەکانی دیکە ، وەک کتێبە ئاسمانییەکانی ” تەورات و ئینجیل و قورئان ” .
  وە خاڵیکی دیکە خاوەنی داهێنانی زانستی و فەلسفەی نەبووە هاوشانی شارستانیەتی چینییەکان و هیندۆسەکان و میسریەکان و ڕۆمەکان و یۆنانییەکان .
  ئەم سێ ئاماژەیە وایکردووە کورد وەک نەتەوە بۆ هەمیشە بەتەنها بمێنێتەوە و کاریگەری ئەرێنی نەتەوەی دیکەی بەسەرەوە نەبێت ، لەهەمانکاتدا خاڵیکی بەهێزیشی ئەوەیە بۆ هەمیشە لەناونەچێت، چونکە خاڵی بەهێز و هاوبەشی هەموو کوردێک ئەوەیە زێدی خۆی و خاکی خۆی و کلتور و زمانی خۆی پاراستووە و کارێکی هاوبەشی هەموو کوردێک بووە .
  ناوەڕۆکی ڕۆمانەکە بەم شێوەیە :.
  لەڕێگەی پیاوێکی بەئەسلزادە دایک و باوکی” ماد ” ڕۆمانەکە دەگێڕێتەوە سەرەتا وەک گەڕیدە گەشتەکەی دەکات بەرەو شارستانیەتییەکانی ناوچەکە ، دواتر ڕوو لە شانشینی ئەگباتان دەکات کاتێک دێتە شانشینەکە وەک موغ یانیش وەک پیاوێکی دیندار خۆی نیشان دەدات .
  کاتێک دەزانی کۆشکی پاشای پێویستیان حیکایەتخوانی نوێ هەیە ، ئەم پیاوە دەچێتە کۆشک ئیدی ئەم شانشینەکە بەجێ ناهێلێت و لەپاڵ حیکایەتخوانی دەستدەکات بەخوێندنەوەی بنووس و نامەکانی ژووری تۆمارەکانی کۆشک لەسەر مێژووی ” شارستانیەتی ماد ” نووسراوە ، مێژوویەکی کۆن دەگێڕێتەوە .
  لەکۆتاییەکانی ڕۆمانەکە دەزانین ئەو کەسە بەهۆی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکی کوشندە لەشارەکەیدا ڕۆیشتووە ، دوای ئەوەی هاوسەرەکەی و دایک و باوکی دەمرن ، دڵی دەشکێت .
  ئەگەرچی لەلای ئەو هەموو شتێک لەخەون دەچێت و هەموو شتێک لەخەیاڵ دەچێت :.
  ئارتینی موغ یانیش ئارتینی حیکایەتخوان 3 چیرۆک دەگەڕێتەوە ، هەر چیرۆکێکیان مانایەکی تایبەتی هەیە کۆدی نهێنییەکان دەکاتەوە :.
  چیرۆکی یەکەم //
  دەگەڕێتەوە پیاوێک هەنگوینی دەفرۆشێ و کەرەی دەکڕێت قەدەری ژیان وادەکا ئەو شتەی دەفرۆشیت بەهەمان کێش بکڕێتەوە ، کاتێک فێڵی بکەی فێڵت لێدەکرێتەوە .
  پوختەی چیرۆکەکە ئەوەیە باشەی بکە باشە دێتەوە پێش و خراپەی بکە بێگومان خراپە دێتەوە پێش ، ئەگەر ئەو چیرۆکە بۆ پیاوێک ڕاستبێت بێگومان بۆ شانشینی ئەگباتانیش هەمان شتە بۆیە گەندەڵی وادەکا جیاوازی چینایەتی و نادادی و ستەم دروستبێت .
  چیرۆکی دووەم //
  لەناوەڕاستی ڕۆمانەکە نموونەی پاشایەک دەهێنێتەوە ڕۆژێک بەردێک لەسەر رێگەی دادەنێت و چاوەڕێ دەکات بزانێت خەڵک چ دەلێن و کێ هەستی بەرپرسیاریەتی هەیە و لەخەمی ئەوە دەبێت بەردەکە لابدات لەجیاتی ئەوەی ڕەخنەی بگرێت و گلەیی بکات .
  پوختەی چیرۆکەکە پێمان دەڵێت بەشێوەیەکی گشتی مرۆڤەکان دەتوانن شانشینەکەیان بپارێزن کاتێک ئەو چیرۆکە دەگەڕێتەوە هەست دەکرێت هەمووان ناڕازی و بێدەنگن هەموو شتێک کۆتایی هاتووە .
  چیرۆکی سێیەم //
  مانایەکی جوان بەدەستەوە دەدا لە سەرەمەرگی خۆیدا ئەو چیرۆکە دەگێڕێتەوە :.
  چیرۆکی ” خۆشبەختی _ سەروەت و سامان _ خۆشەویستی ” ململانێی دەکەن :.
  ئەگەر ئەم ململانێیە بۆ خێزانێک یاخود شانشینی بێت هەمان شتە ، سەروەت و سامان چەندە گرنگە و خۆشبەختی سەد هێندە گرنگە .
  پوختەی چیڕۆکەکە پێمان دەڵێت بەبێ خۆشەویستی مرۆڤەکان ناتوانن بەردەوام ببن !
  لەکۆتایی ڕۆمانەکە //
  کۆشک چۆڵ دەبێت و نەیارەکان کۆشک جێدەهێڵێن و هیچی دیکە پاڵپشتی ئەو شانشینەناکەن چونکە دووبەرەکی و ململانێی خێزانی هەموو شتێک تێکدەدات .
  تەنها شتێک بکرێت ئەوەیە هەموو کوردێک خەمی لەت لەت بوونەکەی بخۆین .
  چەند بەشێکی کورتی ڕۆمانەکە بەم شێوەیە دەنووسمەوە :.
  ” خەونی پاشاکان “
  خەونی پاشاکان لە خەونی مرۆڤە ئاساییەکان ناچێت پاشاکان کاتێک خەون دەبینن خەونەکەیان لێکدەدرێتەوە و مەملەکەتەکەی پێهەڵدەسەگێنرێت ، لەوانەیە هەژارەکان و مرۆڤە ئاساییەکان زۆربەی شەوەکان خەون ببینن و هیچکات خەونەکەیان نابێتە باسی دەوروبەر ، ئەمما خەونی پاشایان جێگەی تایبەتی هەیە . ” لاپەڕە 77 “
  ” ژووری تۆمارەکان “
  بەرپرسی تۆمارەکان ئەو پیاوەی هەموو شتێکی دەزانی بێدەنگیش بوو بەیەک ووتە هەموو شتێکی دواند :.
  ” مرۆڤ بۆ ئەوەی ئەو شتانە پیشانبدات خۆی مەبەستیەتی ، هەمیشە ناڕاستی نیشانبدات . ” لاپەڕە 66 “
  ” بابل بەهەشتێکە وەسف ناکرێت “
  مرۆڤ هەتا نەگاتە دەروازەکانی شارشتانیەتی بابلییەکان نازانێت مرۆڤ چ داهێنەرێکی مەزنە ، ئەوەی وایکرد هەموو شتێک ببێتە خەیاڵ جەنگی نەبڕاوەیە .
  لەسەردەمی کۆندا خەیاڵ ئەوەندە بەهێزە بووە بیرکردنەوە و خەیاڵ گەیشتووەتە ئاستی بەپیرۆزکردنی مرۆڤ و گەیاندنی بەئاستی پەرستن و خوداوەندی .
  گێڕانەوەکان بەشێوەیەکی جیاوازە دەبینرێت دەتوانی وەک بازرگانی یاخود وەک گەڕیدەیەک یانیش وەک کۆیلەیەک ئەو شتانە ببینی کاتێک هەزاران میل دەبڕی و شارەکە دەبینی .
  کاتێک هەزاران دیل هەن هەزاران کەنیزەک هەن ، هەزاران کۆیلە و خواجەیان دەخستە ئیشەکانیانەوە بۆ دروستکردنی ئەو بەهەشتە .
  لاپەڕە ” 212 و 213 “
  ” بخۆرەکانی دەسەڵات “
  ئەوانە کۆمەڵێک بخۆرن هەر کەسێک خوانیان بۆ بڕازێنێتەوە بەو جۆرە دەمی تێدەخەن ئێستا دەبینی ئەمانە بەکەڵکی ئەوە نایەن جارێکی تر متمانەیان پێبکرێتەوە کەسێک توانی یەکجار پشت لە خەڵکەکەی بکات و بچێتە پاڵ دوژمنەکەی ئەو کەسە شایەنی ئەوە نییە جارێکی تر لەناو هەمان خەڵکدا بژیت ، لەئێستادا بەدەستی خۆم گرێیەکە نەکەمەوە سبەی ڕۆژبوون بەچەند گروپێک و کەسی دیکە ناکرێتەوە . ” لاپەڕە 112 “
  ” میر زەردەشت “
  هەموو چاوەڕێی ئەوەبوون شوێنی باوکی بگرێتەوە کەچی پشتی لەهەموو شتێک کرد و ڕۆیشت ، دوای هەڵبژاردنی ژیانی گۆشەگیری ڕایگەیاند پەیامی ئایینی بۆهاتووە ، لە ئەشکەوتەکە دێتە خوارەوە لەسەر ڕێگەی بەگوندێک تێپەڕ دەبێت بۆیە کۆمەڵێک خەڵک دەبینی و کۆیاندەکاتەوە و دەچێتە سەرتاشەبەردێک و بەدەنگێکی پڕ لەبڕوا بەخۆبوونەوە دەڵێت :.
  هەموو بتەکان بشکێنن ئەو بتانەی ئێوە دروستان کردوون بۆ ئەوەی بیانپەرستن نەدەبنە خوداوەند و نەدەتوانن خۆیان بپارێزین ، پێش ئەوەی بتە بەبەرد دروستکراو و بەدار دروستکراوەکان بشکێنن ئەو بتانە بشکێنن لەهۆش و ناختانن ، هیچ کەسێک پیرۆزمەکەن .
  ئێوە ئەی خەڵکینە دەستهەڵگرن لە پیرۆزکردن و خۆبچووکردنەوەی خۆتان لەبەردەم کەسانی خۆ بەگەورەزان .
  پیرۆزیەکان لەسەر زەوی نین و لەشوێنی دیکەن دوای مردن دەیانبینن و خوداوەندە کۆنەکان بەکەڵکی خەڵکی ماد نایەن . ” لاپەڕە 165 “
  ” خەونی خاک “
  خەونی گەورە ئەو خەونەیە پەیوەستە بەخاک و شانشینەوە ، نابێت خەڵک وای لێبێت خەونەکانی ببەستێت بەپاشایەکەوە یا شازادەیەکەوە . ” لاپەڕە 13 “
  ” نهێنی ژیان “
  مرۆڤ بەپاراستنی نهێنیەکانی ژیانی بەهێز دەمێنێتەوە ئەو کەسانەی نهێنییەکانیان نەماوە بۆی بژین ئەو کەسانە تووشی سەرگەردانی دەبن ، پاراستنی نهێنییەکانی ژیانی خۆت پاراستنی هەیبەتی ژیانتە . ” لاپەڕە 29 “
  ” پەرچەمی شانشینەکە ” *
  پێش بڕیاردان لەسەر دروستکردنی شارەکە پاشای گەورە داوادەکات هەموویان پێکەوە یەک پەرچەمیان هەبێت و ئەو پەرچەمە بکرێتە ڕەمزی رێککەوتنەکە :.
• دەشتەکییەکان ڕەنگی زەرد هەڵدەبژێرن .
• بنارییەکان ڕەنگی سەوزی ناوچەکەیان هەڵدەبژێرن .
• کۆچەریەکان ڕەنگی سوور هەڵدەبژێرن .
  سێ ڕەنگەکە پێکەوە دەدوورن و دەبێتە پەرچەمی خێلەکان و دوایی پەرچەمی شارەکە و شانشینەکە و پاشان ” شارستانیەتی ماد ” .
  تێبینی /
• لەئێستادا ئەو پەرچەمە لەکوردستانی ڕۆژئاوای وەک ئاڵای کوردستان دەناسرێنەوە . ” لاپەڕە 37 “
  ” نووسینەوەی مێژوو “
  من کەمردم ئەوەی لەدوام دەگوترێت چ باشبێت و یان خراپ سوودێکی هەیە ؟!
  مرۆڤ مێژووە کەمێژووەکەی پیس بێت چ بەمانی یا نەمانی جیاوازی نییە ، هەستدەکەم مرۆڤ خۆی پیس بێت زۆرباشترە لەوەی مێژوو بەپیسی باسی بکات ، چونکە تەنها مێژووە ناهێڵێت مرۆڤی پیس و مرۆڤی پاک ونبن ، هەربۆیە مرۆڤی گەورە تەنها بۆ ئەم ژیانە ناژیت خۆی تێدا بووە بۆ ئەو ژیانەش دەژیت خۆی تێدا نییە . ” لاپەڕە 60 “
  ” گەڕانەوە بۆ سەردەمی منداڵی “
  منداڵیت لەکوێ بێت بەشێکی یادەوەرییەکانت لەوێ دەبن ، مرۆڤ هەتا گەورەبێت مەیلی گەڕانەوەی بۆ سەردەمی منداڵی زیاتردەبێت ، چ دەکەیت بیکە منداڵی بەشە جوانەکەی ژیانتە و گەڕانەوە بۆی ماندوویەتی گەورەیت دەحەوێنێتەوە و ئاوپرژینی دەکات ! ” لاپەڕە 123 “

گەشبینی بریتییە لە توانای مـرۆڤ، بۆ قبوڵکردنی هـەموو شتێک لە ژیانـدا، بە باش و خـراپییەوە. لە هەمان کاتـدا هەوڵـدانە بۆ گەیشـتن، بە خـەون و هـیوا و بە ئاواتەکانی. گەشبینی بە تـێڕوانینێکی ئەرێنی و هـیواخوازانە لە ژیانـدا پێناسە دەکرێت. کە مـرۆڤ چاوەڕێی ئەوە دەکات، کە لە هەلومەرجی جۆراوجۆردا، باشترین ئەنجام بەدەستبهێنێت. گەشبینی یەکـێکە لە چەمکە ئەرێنییە گرنگەکان لە دەروونناسـیدا. نـزیکە لە هـاوواتای بەخـتەوەری و متـمانە بەخۆبوون و سەرکەوتـن. گەشبینی بیـرکردنەوەیەکی ئەرێـنییە، توانای بـینینی دیـوی رووناک و گەشاوەی ژیـانە.
گەشبینی یارمەتیی هەموومان دەدات، بۆ ئەوەی بەسەر بەرۆکگیری و بەرهەڵستەکاندا سەربکەویـن و رووبـەڕووی سەخـتییەکانی ژیانمان ببیـنەوە. گەشـبینی کاریگەرییەکی ئەرێنی لەسـەر تەنـدروستیی دەروونی و جەسـتەییمان هـەیە. بەشـدارە لە باشترکردنی کـوالـیتی ژیـانی گـشـتـیمان.
گەشبینی گۆڕینی تاریکـییە بۆ رووناکی. گەشبینەکان لە تاریکـیدا رووناکی دەدۆزنەوە.

گەشبینی کارامەییەکی فـێربـوونە، نـەک خەسڵەتـێکی بـۆماوەیی. توێژینەوەکانی دکتۆر (مارتـن سـێـلیگـمان) دەریدەخەن کە لە سەدا حەفتاو پێنجی خەڵکی توانای پەرەپێدانی بیرکردنەوەی گەشبینییان هـەیە. لە رێگەی راهـێنانی ستراکتۆرییەوە. بە بەکارهـێنانی مـۆدێـلی (ناخـۆشی، بـاوەڕ، دەرئەنجـام، ئارگـومـێـنـت، هـانـدان).
بە درێـژایی ساڵانی رابـردوو، بە چـەنـدیـن شـێوە، پـێـناسەی چەمکی گەشـبینی کـراوە. تارە هـاوبەشەکانی نێوان پـێناسە جـۆراجۆرەکانی گەشبینی، بریتـییە لە: بیرکـردنەوەی ئەرێنی سەبارەت بە داهاتوو. کە کاریگەرییان لەسەر بیروباوەڕ و رەفتارەکانمان هەیە.
گەشـبینی و هـیوا، پەیـوەنـدییەکی نـزیکـیان بەیەکـەوە هـەیە. لە جیهـانی ئەمـڕۆدا، کە بەرهەڵـست و بەرۆکگـیرییـەکان بێکـۆتایی دەردەکـەون. گەشـبینی و هـیواخـوازی، بۆ داهـاتـوویـەکی گەشـتر و ژیـانـێکی باشـتر و ئاسـوودەییـەکی زیـاتـر، زۆر پێـویـستـن.
چـۆن دەتـوانـن گەشبینی لە منـداڵەکانتانـدا بـڕوێـنن؟
منداڵانی ئەمڕۆمان، لە جیهانێکی پـڕ لە هەوراز و نشێۆ، لە بەرهەڵست و بەرۆکگـیری و کارەسات و گومانـدا دەژیـن. چانـدنی گەشبینی لە منـداڵەکانتانـدا، لە هەموو کاتەکانی رابـردوو، پێویستیـتر و گرنگـترە. دەروازەی داهاتوویەکی دڵخواز و گەشتر بکەنەوە و منـداڵەکانتان. فـێری هـونەری گەشبینی و هـیواخـوازییـان بکەن. ئەگەرچی منـداڵان بە سروشتی و بە رەمـەکی گەشـبینن. تا ئـێستاش دەروونناسان نازانـن، بـۆچی منـداڵان لە رادەبـەدەر گەشـبـینـن.
پـرۆفـیسۆر (لیـا واتەرز) دەڵـێت:”گەشبینی توخـمێکی سەرەکیی دەروونییە. دەتوانین لە منـداڵەکانمانـدا بیچـێـنین.. ئـەوە چـەکی نهـێـنی پەروەردەکـردنی منـداڵانە، لەسـەر بنـەمـای هــێز”.
لە جیهانێکدا، کە منـداڵان رۆژانە بەرکەوتی میدیای دیجـیتاڵی دەبن، پەروەردەکردن و هانـدانـدانی منـداڵان لە تەمەنێکی بچـووکەوە بە گەشبینی، دەتـوانن بە کارامەییەکانی ژیانی بنەڕەتی وەک: خۆڕاگری، کۆڵنەدان، متمانە بەخۆبوون، بیرکردنەوەی ئەرێنی، سـۆزداری، بـێـبگەن. گەشـبینی کاریـگەرییەکی قـووڵی، لەسـەر شـادی و دڵخـۆشی و بەختەوەری منداڵان هـەیە، توانایەکی زیاتری سەرکەوتنیان لە ژیاندا پێیاندەبەخشێت.
(دالای لاما) دەڵێت:” زۆر گرنگە یارمەتیی منـداڵان بدرێـت، سەرەڕای سەخـتییەکان، دەست بە هـیوا و گەشـبینییەوە بگـرن”.
گەشـبینی کـلـیلی سەرکەوتـنە. ئەو منـداڵانەی کە گەشـبینن، لە خوێنـدنی ئەکادیمیـدا سەرکەوتوون. بەڵام ئـەو منـداڵانەی کە دەبنە نێچـیری رەشـبینی، زۆرجار لە رووی ئەکادیـمـییەوە، خۆیـان لە دواوە دەبـینـنەوە. زیـاتریـش تـووشی شکـستی و کـێشەی تەنـدروستی دەروونی و ستـرێـسی دەبـن.
دکتۆر (مارتـن سێـلیگـمان) نووسەری پەرتـووکی بەناوبانگ (منـداڵی گەشـبین) کە پـڕفـرۆشترین پەرتـووکە لە (نیویـۆرک تایمـز)، دەڵـێت:”تـێگەیـشـتم کە فـێرکـردنی منـداڵان بە گەشـبینی، لەوە تێـدەپەڕێـت کە تەنهـا راستکـردنـەوەی رەشـبـینی بێـت. بەڵکو بریتییە لە بنیاتنانی هـێزێکی ئەرێنی و تێڕوانینێکی داهاتـووی گەشبینییانەی نەگۆڕ. دەکرێت بە درێـژایی ژیان جێبەجیبکرێـت. نەک تەنها بۆ بەرنگاربوونەوەی خـەمـۆکی و هـەڵـسانـەوە لـە شـکـستی. بەڵـکـو بـۆ ئـەوەی وەک بنـاغـەیـەک بـۆ سەرکەوتـن و چـالاکی بیـت”.
گەشبـینی لە ئەدەبیاتی منـداڵانـدا:
بەرهـەمە ئەدەبـییەکـانی منـداڵان، هـاوشـێوەی فـۆرمەکـانی تـری هـونەری منـداڵان، توانای دروستکـردنی کاریگەرییەکی سـۆزدارییان لەسەر خوێنەرانی منـداڵان هـەیە. نووسەرانی ئەدەبیاتی منداڵان، دەتوانن سروشتی گەشـبینیانەی کارەکـتەری خەیـاڵی
بە شێوازێکی جۆراوجۆر پیشان بـدەن. گەشبینی بابەتێکئ باوی ئەدەبیاتی منـداڵانە، دەکرێـت بە چەنـد رێگەیەک تـێبینی بـکەیـن:
١ـ کۆتاییەکی خۆش: زۆربەی پەرتـووکەکانی منـداڵان، بە تایبەتی ئەو چـیرۆکانەی بۆ منداڵان نووسراون. بە گەشبینی و ئەرێنی کۆتاییان هاتـووە. ئەم کۆتاییانەش هـەستی گەشبینی لە منـداڵانـدا دەچـێـنن.
٢ـ سەرکەوتن بەسەر ئاستەنگـییەکاندا: زۆرێک لە چـیرۆکەکانی منـداڵان، پاڵەوان و کارەکـتەرەکانیان، رووبـەڕووی بـەرهەڵـستی و سەخـتییەکان دەبنـەوە و بەسەریانـدا سەردەکـەون. منـداڵان لـێيانەوە فـێری ئـەوە دەبـن کە بە ئیـرادە، متمانە بەخـۆبوون، ئازایەتی و هـیوادارییەوە، دەتوانـن کـێشەکانیان چارەسەربکەن و بەسەریانـدا زاڵبن.
٣ـ پەیامی ئیلهـامبەخـش: بەشێکی زۆری چـیرۆک و هـۆنراوەکان بۆ منـداڵان پەیامی ئیلهـامبەخـشیان تێدایە. سەبارەت بە خۆشەویستی و هـاوڕێتی و میهـرەبانی و رۆحی یارمەتیدان و جوانی ژیان. ئەمانەش تێڕوانینێکی ئەرێنی لە منداڵان پەروەردە دەکەن.
٤ـ فـانتازیا و خەیـاڵ: بەکارهـێنانی فـانتازیا و خەیاڵ، لە ئەدەبیاتی منـداڵاندا، دەتوانن یارمەتیدەری گەشبینی بن. بەو پێیەی ئەم توخـمانە رێگە بە منداڵان دەدەن، باوەڕ بە ئەستەم نەکەن و ئاواتەخـوازی هـێنانەدی هـیوا و خـەونی گـەورەبـن.
٥ـ وانـەی رەوشـتی: زۆرێـک لە چـیرۆک و هـۆنـراوە و شانـۆکانی منـداڵان، وانـەی رەوشتییان لەخۆگرتوون کە هانـدەری گەشبینین. وەک: گرنگی میهرەبانی، دڵسۆزی، باوەڕ بەخـۆبـوون، هـاوکاری، خـۆڕاگـری، کـۆڵـنەدان، سەرکەوتـن،… هـتـد.
٦ـ هـێوا: بەشی هەرە زۆری چـیرۆک و رۆمـان و هـۆنـراوە و شانـۆکان بۆ منـداڵان، هەستی گەشبینی و هیوای هـێنانەدیی داهاتوویەکی باشتر بە منداڵان دەبەخشن. فێری ئەوەیان دەکەن، کە لە سەخترین بارودۆخەکانیشدا، گەشبین و هـیوادار و خۆڕاگربن.
٧ـ چارەسەرکردنی کـێشەکان: ئەو منـداڵانەی بە بیـرکـردنەوەی گەشـبینی پەروەردە دەکرێـن، توانایەکی باشتریان لە چارەسەرکردنی کێشەکانیاندا هـەیە. لە روانگەیەکی گەشـبینییانەوە، فـێردەبـن و پەنـد و وانە وەردەگـرن و خـۆڕاگـرییان بەرزدەبـێتـەوە. زیـاتـریش کـراوە دەبـن بەرامبـەر بە بەرۆکگـیرییەکان و ئەزمـوونە نـوێـیـەکان.
٨ـ سروشت و جـوانی: زۆر جار چیرۆک و هـۆنراوکان بۆ منداڵان، جـوانی جیهانی سروشت و چـێژە سادەکانی ژیـان وێنا دەکـەن. ئەمەش پەروەردەیەکی پـێزانیـنە بۆ ئەفـسوونـاوی جیهـانی دەوروبەرمـان و تـێڕوانـینـێکی گەشـبـینانەتـر.
٩ـ پەنـدی پـێـشیـنان: پەنـدی کوردی زۆرمـان هـەیە، کە هـانـدەرن بـۆ گـەشـبینی و خۆڕاگری و کـۆڵنەدان. دەکرێـت مەبەستەکانیان بۆ منداڵان روون بکـرێنەوە. وەک:
“لە دوای تەنگانە.. شـێنەیی دێـت”، “سەبـر تاڵە.. بەرەکەی شیرینە”، “شـیر بەرە بەرە.. دەبـێـتە کـەرە”، ” ئەگـەر سـەبـر بکەیـت.. لـە بەرسـیـلە حەلـوا دەکـەیـت”.
نەرویـج: ٢٠٢٦

ــ تیرۆژ ـ

تیرۆژ بریتییە لە چەپکە تیشکێک لە دیوێکی ڕوناکەوە بۆ دیوێکی تاریک له ڕێگای کونێکەوە.. وەک جێگای فیشەکێک بە دەرگایەکەوە ..جێگای نوکە چەقۆیەک بە ڕەشماڵێکەوە ..
بەو پێیە تیرۆژ لەچاو خۆردا، زۆر بچوکە، بۆیە کاتی خۆی ئەم ووشەیەم بە چیرۆکەوە لکاند، بوو بە تیرۆژە چیرۆک و پێش زیاتر لە چارەکە سەدەیەک لە پاشکۆی ئەدەب و هونەری چەند ڕۆژنامەیەکی ناخۆدا، چەند کۆمەڵەیەکم لێ بڵاوکردنەوە، بریتی بوون لە چیرۆکی زۆر کورت .. ئەوە بوو لە یەکێک لەو ڕۆژنامانەدا تەوەرێکیان سەبارەت بە تیرۆژە چیرۆک ڕاگەیاند و لەگەڵ چەندەها چیرۆکنووسدا گفتوگۆیان ئەنجام دا، کەچی منیان بوارد و دیالۆگیان لە تەکدا ساز نەدام ئەوە لە کاتێکدا بوو کە زاراوەی تیرۆژە چیرۆک، خۆم دامهێنابوو، کەچی ڕای بێجگە لە خۆمیان وەردەگرت سەبارەت بەو فۆرمە چیرۆکە !!

ــ ڕەسم بڵاو بکەنەوە نەک بەرهەم ــ

بە ڕاستی تەماشایەکی پێگە و تۆڕە ئەدەبی و هونەریی و کۆمەڵایەتیی و تەنانەت سیاسییەکانیش بکەن، کاردانەوەیەکی زۆر شەرمەندانەی خەڵک ئەبینیت بەرامبەر بە بەرهەمی نووسەر و بیریاران ..چەندین لاپەڕەی دوور و درێژ سەبارەت بە دیاردەیەک نووسراوە، کۆمێنتێکی بە خوێنەرێک پێ نەنووسراوە ..ژمارەیەکی زۆر کەم تەنها کلیکێکیان لەسەر کردووە، کەچی ئەگەر وێنەیەکی نووسەر و بیریارەکەی لەگەڵدا بێ، ژمارەیەکی زۆر باری سەرنج و قسەی خۆش و گفت و گۆ کۆدەکاتەوە .. هەر بۆیە ئەگەر ئەتانەوێت کۆمەڵگا بەختەوەر بێت، لە جیاتی نوسین و داهێنان، وێنەی خۆتان بڵاو بکەنەوە.. ئاخر سیاسیەکان لە خۆڕا وێنە و پەیکەری خۆیان بڵاوناکەنەوە، ئەوان شارەزاترن لە کەیف و میزاجی خەڵک و ئەزانن چۆن دڵخۆش و کەیفسازیان بکەن.

ــ هەرە گولێ ـــ

ئینجا وەرە تەماشا بکە، گۆرانیبێژ هەیە بیست سی ساڵە گۆرانی ئەڵێت، هێشتا پەنجا کەسی لەدەور کۆنەبوونەتەوە، کەچی گۆرانی هەرە گولێ بە زیرەکی دەسکرد دروست دەکرێ و هەموو دنیا داگیر دەکات و بە ملیۆنەها خەڵک لە دەوری کۆ دەبنەوە، تەنانەت هەندێ خەڵکی دڵتەڕ حەز لە کچەکەی دەکەن کە بە زیرەکیی دەسکرد دروستکراوە ..
ئەم حاڵەتە کارێک دەکات زۆربەی کایەکانی نوسین و بیرکردنەوە و بەهرە و داهێنان بکەونە ژێر پرسیارەوە ..واتا قوڕەکە زۆر خەستە و ..ئەڵێن دوای چارەکە سەدەیەک لە ئێستاوە، ئیتر مرۆڤ پەراوێز ئەخرێت و بۆی نییە هیچ جۆرە چالاکیی و جوڵەیەکی لە هیچ بوارێکدا هەبێ..

ـــ قەڵەباڵغیی جوان و قەڵەباڵغیی ناشیرین ـــ

هەموو دیاردەک جوان و ناشیرینیشی هەیە.. ئەو کۆمەڵگایانەی کە تەمەڵ و تەوەزەل لێی دانیشتوون، ئەبنە مۆڵگای دیاردە ناشیرینەکان ..بەو جۆرە ئەبنە زۆنگاوێکی قێزەون ..
قەڵەباڵغیی ناشیرین یەکێکە لەو دیاردە قێزەونانەی لای خۆمان هەیە، کاتێ مرۆڤەکان لە جێگایەک کۆدەبنەوە، دیاردەی ناشیرین سەرهەڵدەدات، چاوتێبرینی یەکتریی و تووڕە بوون و قیژە و فیکە و پاڵپێوەنان و کەوتن و خلیسکان و غەڵبە غەڵب و خۆ بەیەکترە نوساندن و دەستدرێژیی سێکسیی بۆ مێیینەکانی ناو قەڵەباڵغییەکە، ئەم چالاکییە ئاژەڵیی و بەربەریی و ناشیرینانە، هەموویان لە ژێر چەتری قەڵەباڵغیدا ئەکرێن.. واتا خەتای خۆیان نییە و خەتای قەڵەباڵغییەکەیە..!
بەڵام لە کۆمەڵگا پێشکەوتووەکاندا، قەڵەباڵغیی جوان هەیە، لە میترۆدا، لە پێشانگاکاندا، لە یاریگاکاندا هەزاران کەس کۆ دەبنەوە بە بێ ئەوەی کەس له کەس بکەوێ، هەمووان لە سنووری خۆیاندان و سنووری ئەوانی تر ناشکێنن، سواری یەکتریی نابن.. هێمنیی و هاوڕێیی و جوانیی ئەو جۆرە قەڵەباڵغییانە بەڕێوە دەبەن.

ـــ کۆیه ـــ

پیایدا تێپەڕ ببە، نە مناڵێک ئەبینیت بە سکۆتەرێکەوە یان بە پاسکیلێکەوە لە کۆڵانێکدا بێت وبچێت .. نە پیاوێک بە دوو عەلاگەوە لەبەردەم دەرگایەکدا بێ .. نە دوو ژن ئەبییت بە دەم گفت و گۆوە، سەرقاڵی بازاڕکردن بن .. نە چوار خوێندکار ئەبینیت، بە مەلزەمە و قسە و پێکەنینەوە، خۆیان بکەن بە ڕێستۆرانتێکی شاورمه و پیتزادا .. نە کتێبخانەیەک ئەبینی، کۆمەڵێ تایتڵی نالی و مەحوی و ئەحلام مەنسووری لێوە دزه بکات بۆ چاوی پیادەڕەوان ..
وورد تەماشا بکە، نە سکرینێکی گەورەی پڕوپاگەندە .. نە سینەمایەک .. نە شانۆیەک ..نە دوو کوڕیژگە ئەبینیت بە کۆکتێل و توتیی و تەیرلحوبەوە سەرقاڵ بن . .ئاسمانەکەیشی نە کۆلارەیەکی تێدا دەبینیت، نە پۆلێ مراوی کۆچەر.. نە هێلانەی حاجی لەقلەقێ ..نە کۆمەڵێ وەرزشکار ئەبینیت خۆیان بکەن بە جیمێکدا .. نە هەیکەلی تاوەرێک، نە مۆڵێک ..نە بینایەکی جوان ئەبینیت .. نە دەنگی گۆرانییەک، نە هۆرەی غازفرۆشێک ..نە لاواندنەوەی کۆنەفرۆشێک .. نە مەقاماتی پەشمەکفرۆش و عەمبەروەرێت فرۆشێک ئەبیستیت ..نە ژنێک پەردەیەک دابداتەوە نە بۆنی شفتە و تەماتە و باینجانی سوورکراوە لە دەلاقەیەکەوە دێتە ناو کەپوی ڕێبواران ..
نە وەستایەکی ئایزۆگام ئەبینیت بە پەرەمێزێکەوە خەریکی لادیوارێ بێت..
بڕوا ناکەن ؟ بڕۆن خۆتان بە چاوی خۆتان بیبین ..

تیکتۆکاندن
ئەبێ بزانین خوێنەرەکانمان چییان بەسەردا هاتووە و خەریکی چین ..
ڕاستتان پێ بڵێم زۆربەیان لە پێگەکانی ئینیستا و تیکتۆکن، یان خەریکی دێڕێک تەنها دێڕێک شیعرن بە پارچە مۆسیقایەکی ڤیڤاڵدییەوە، یان سەرقاڵی بازاڕ کردنی ئەمەزۆنن، گەنجێک و ژنەکەی، بە کاڵای گەڕاوەی ئەمەزۆن، هەرچی خوێنەرەکانمانە بۆ خۆیانیان بردووە، بە یەڵا جەماعەت ..یەڵا جەماعەت، هەر یەکەیان وەک یانەیەکی وەرزشییان لێ هاتووە، یاریزان و هەواداری خۆیان هەیە.
هەر بۆیە باشتر وایە بە ڕۆمان و قەسیدەکانتانەوە بڕۆنە تیکتۆک و ئینیستاگرامەوە ، هەوڵبدەن هەندێ لە خوێنەرەکانتان بگەڕێننەوە ئەگینا مەگەر خوێنەر بە AI بۆ خۆتان دروستبکەن یان واز لە نوسین بێنن و لەگەڵ دڵخوازەکانتاندا فرۆشگایەکی ئۆنلاینی لێ ڕابکێشن.

​مێژوو هەمیشە ئەو گۆڕەپانە پڕ لە ململانێیە بووە کە تێیدا ڕابردوو وەک کەرەستەیەکی خاو لەلایەن هێزە باڵادەستەکانەوە داتاشراوەتەوە تا بشێت بۆ بەرگدروونیی ئێستایان. کاتێک لە چەمکی نووسینەوەی مێژوو دەڕوانین، ناتوانین سێبەری قورسی دەسەڵات لەسەر دێڕ و پەڕەکانی فەرامۆش بکەین، چونکە ئەوەی دەمێنێتەوە و وەک ڕاستییەکی ڕەها پێشکەش بە نەوەکانی دواتر دەکرێت، زۆرجار تەنیا ئەو گێڕانەوەیەیە کە لە تاقیگەی بەرژەوەندییەکانی فەرمانڕەوایاندا پاڵێوراوە. دەسەڵاتەکان لە ڕێگەی زاڵبوونیان بەسەر ئامرازەکانی تۆمارکردن و بڵاوکردنەوەدا، هەمیشە هەوڵیان داوە بیری کۆمەڵایەتی بەرەو ئەو ئاراستەیە بەرن کە مانەوەی خۆیان مسۆگەر بکات، ئەمەش وایکردووە کە پرۆسەی نووسینەوەی ڕابردوو لە جیاتی ئەوەی گەڕان بێت بەدوای ڕاستییەکاندا، ببێتە ئامرازێکی سەرەکی بۆ ڕەوابوونی فەرمانڕەوایی و داپۆشینی شکستەکان. لەم سۆنگەیەوە، مێژووی نووسراو هەمیشە لەژێر هەڕەشەی شێواندن و سڕینەوەدایە، کاتێک تاقە یەک دەنگ دەبێتە بڕیاردەر لەسەر ئەوەی چی بگوترێت و چی بشاردرێتەوە.

​ئەم دەستێوەردانە بەردەوامەی دەسەڵاتەکان لە گێڕانەوەی ڕابردوودا، زیانێکی گەورە بە ناسنامەی نەتەوەیی و کولتووریی گەلان دەگەیەنێت، چونکە کاتێک ڕابردوو بەپێی خواست و ویستی کاتیی فەرمانڕەواکان سەرلەنوێ دابڕێژرێتەوە، ڕاستییە مێژووییەکان دەبنە قوربانیی بەرژەوەندییە سیاسییەکان. دەسەڵاتی سەرکوتکەر نەک هەر ڕووداوەکان دەشێوێنێت، بەڵکو هەوڵ دەدات جۆرە بیرکردنەوەیەکی دەستکرد لەناو هزر و دەروونی تاکەکاندا بچێنێت کە تێیدا هیچ جێگەیەک بۆ ڕەخنە و پرسیارکردن نەمێنێتەوە. لەم جۆرە هاوکێشە بێهێزکەرەدا، نووسەر و ڕووناکبیر دەکەونە بەردەم بەرپرسیارێتییەکی گەورە و مێژوویی؛ ئایا ببنە کەرەستەیەک لە دەستی دەسەڵاتدا بۆ جوانکردنی ڕووخساری دزێوی سەرکوتکاری، یان وەک پاسەوانی ڕاستی بمێننەوە و مێژووی ڕاستەقینەی گەلەکەیان لە فەوتان و شێواندن بپارێزن. ململانێی نێوان پێنووس و شمشێر، یان نێوان ڕووناکی و تاریکی، لەم خاڵەوە سەرچاوە دەگرێت، چونکە هەمیشە پێنووسی ئازاد و بێلایەن بووەتە مەترسییەکی ڕاستەقینە بۆ سەر ئەو دەسەڵاتانەی کە دەیانەوێت تەنیا یەک دەنگ و یەک گێڕانەوە لە کۆمەڵگەدا باڵادەست بێت.

​کاتێک مێژوو لەژێر زەبری دەسەڵاتدا دەنووسرێتەوە، ژیانی ڕۆژانەی خەڵکی سادە و قوربانیانی ڕاستەقینەی ڕووداوەکان بە تەواوی فەرامۆش دەکرێن و ناویان لە لاپەڕەکاندا دەسرێتەوە. لێرەدا مێژوو دەبێتە تەنیا تۆمارێکی سەرکەوتنەکانی فەرمانڕەواکان و جەنگە گەورەکانیان، لە کاتێکدا ئازار، ڕەنج، و خەباتی ڕاستەقینەی مرۆڤەکان بۆ مانەوە و دادپەروەری پشتگوێ دەخرێت. ئەم جۆرە مێژوونووسییە یەک لایەنەیە، کۆمەڵگە لە بینینی ڕاستی و وەرگرتنی پەند لە هەڵەکانی ڕابردوو بێبەش دەکات، ئەمەش وا دەکات کە خولگەی نەهامەتییەکان و دووبارەبوونەوەی شکستەکان بەردەوام بێت. بۆیە، ئەرکی سەرەکیی نووسەرانی ڕاستەقینە لە ئێستادا، سەرلەنوێ خوێندنەوە و پشکنینی ئەو مێژووەیە کە بۆمان بەجێماوە، تا بتوانن دەنگی کپکراوی قوربانیان و لایەنە شاراوەکانی ڕابردوو زیندوو بکەنەوە و ڕێگە نەدەن مێژوو وەک چەکێک دژی ئازادی و هۆشیاریی گەل بەکاربهێنرێت. ئەم گەڕانە بەردەوامە بەدوای ڕاستیدا، تاکە ڕێگەیە بۆ ڕزگارکردنی یادەوەریی نەتەوەیی لە کۆت و بەندی ئەو دەسەڵاتانەی کە دەیانەوێت داهاتووشمان بەپێی ویستی خۆیان و لەسەر بنەمای ڕابردوویەکی شێوێندراو دابڕێژن.

​قورسیی ئەم ئەرکە لەوەدایە کە دەسەڵاتەکان تەنیا بە نووسینەوەی مێژووی فەرمی ناوەستن، بەڵکو سیستەمێکی گشتگیر لە پەروەردە، ڕاگەیاندن، و کولتوور بنیاد دەنێن تا ئەو گێڕانەوە دەستکردە بکەنە بەشێک لە باوەڕی نەگۆڕی تاکەکان. کاتێک منداڵێک لەسەر تەختەی خوێندن تەنیا شانازیی دەستکرد و پاڵەوانێتی درۆینەی سەرکردەکان دەخوێنێتەوە، هۆشیاریی مێژوویی ئەو لە تەمەنێکی پێشوەختەوە پەکدەخرێت و توانای جیاکردنەوەی ڕاستی و درۆی لێزەوت دەکرێت. ئەم جۆرە داگیرکارییە هزرییە، مەترسیدارترین شێوازی مانەوەی دەسەڵاتە، چونکە وایلێدەکات کۆمەڵگە خۆی ببێتە پاسەوانی توندوتیژی و سەرکوتکارییەک کە بەسەریدا سەپێنراوە. لێرەوە، خەبات بۆ نووسینەوەی ڕاستەقینەی ڕابردوو، تەنیا کارێکی ئەکادیمی یان وێژەیی پەتی نییە، بەڵکو ڕەهەندێکی بنەڕەتیی ڕامیاری و کۆمەڵایەتی هەیە کە ڕاستەوخۆ بە پرسی ئازادی و سەربەخۆیی مرۆڤەوە گرێدراوە. پێنووسێک کە مل بۆ زەبری دەسەڵات نەدات، دەبێتە تیرو پشکێک بەسەر قەڵای درۆکانیاندا و ڕێگە خۆش دەکات بۆ ئەوەی گەل لە ڕێگەی ناسینی ڕابردووی ڕاستەقینەی خۆیەوە، بتوانێت چارەنووسی داهاتووی بە دەستی خۆی دیاری بکات و چیتر نەبێتە قوربانیی کایە مێژووییەکانی هێزە باڵادەستەکان.

​لەم سۆنگەیەوە، پێویستە تێبگەین کە پاراستنی ڕاستییە مێژووییەکان هاوشێوەی پاراستنی خاکی نیشتمان گرنگ و پڕبایەخە، چونکە نەتەوەی بێ یادگەی ڕاستەقینە، نەتەوەیەکی بێ ئاراستەیە کە بە ئاسانی دەخرێتە ژێر کاریگەریی هەژموونی هێزە دەرەکی و ناوخۆییە سەرکوتکەرەکانەوە. ئەوەی کە دەسەڵاتەکان هەمیشە لە ئەرشیف و دۆکیۆمێنتە کۆنەکان دەترسن و هەوڵی شاردنەوە یان سوتاندنیان دەدەن، سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە ڕابردوو خاوەنی هێزێکی ڕزگارکەرە ئەگەر وەک خۆی و بەبێ دەستکاری بخرێتە ڕوو. بۆیە، نووسینەوەی ڕابردوو لە دەرەوەی زەبر و زەنگی دەسەڵات، پێویستی بە جۆرێک لە ئازایەتیی وێژەیی و هزریی هەیە کە تێیدا نووسەر ئامادە بێت باجی ڕاستگۆییەکەی بدات تا بتوانێت نەوەکانی داهاتوو لە تاریکیی نەزانین و چەواشەکاری ڕزگار بکات. ئەم پرۆسەیە لە بنەڕەتدا پرۆسەی داماڵینی ڕەواییە لەو دەسەڵاتانەی کە تەنیا لەسەر بنەمای شاردنەوەی ڕاستییەکان و قۆرخکردنی گێڕانەوە مێژووییەکان دەتوانن درێژە بە مانەوەی خۆیان بدەن، و تەنیا لە ڕێگەی هۆشیارییەکی مێژوویی ڕەخنەییەوەیە کە کۆمەڵگە دەتوانێت زنجیرەکانی ژێردەستەیی بپچڕێنێت و بەرەو ئاسۆیەکی ڕووناکتر و دادپەروەرانەتر هەنگاو بنێت.