خاوەندارێتی پارتە کوردییەکان.. ستار ئەحمەد

کاتێک مرۆڤ بە وردی تێڕامان لە پێکهاتە، ڕەفتار و ڕابردووی سەرهەڵدانی کۆمەڵە ڕامیارییەکان دەکات، دەگاتە ئەو بڕوا تاڵ و حاشاهەڵنەگرەی کە ئەم قەوارانە لە بنچینە و ناخی خۆیاندا لەسەر بنەمای خۆ پەسەندی، سوودخوازیی تەسک و جۆرێک لە سەرکوتکاریی هزری و کۆمەڵایەتی دامەزراون. لایەنە ڕامیارییەکان، لەبری ئەوەی ببنە پردی پەڕینەوە بۆ بەدیهێنانی سەربەستی، دادپەروەری و پێشکەوتنی ڕاستەقینەی کۆمەڵگە، زۆرجار دەبنە کۆت و بەندێکی توند و تەنیا لەپێناو مانەوەی دەسەڵاتی خۆیان و پاراستنی پێگەی پێشەواکانیاندا کار دەکەن. ئەوان لە چوارچێوەی خۆیاندا پەرژینێکی ئەستوور و بەرز هەڵدەچنن، پەرژینێک کە مرۆڤەکان لەسەر بنەمای دڵسۆزیی کوێرانە و گوێڕایەڵی دابەش دەکات. هەرکەسێک لە دەرەوەی ئەم پەرژینە هزری و پارتایەتییە بێت، یان بە نەیار و بەدکار سەرەو ژوور دەکرێت، یان بە تەواوی پشتگوێ دەخرێت و وەک بوونەوەرێکی نەبوو هەژماری بۆ دەکەن. ئەم نادیدەگرتن و سڕینەوەیە، ڕێک بنەمای ئەو بیرکردنەوە خۆسەپێن و سەرکوتکارانەیە، کە ڕێگە بە هیچ جیاوازی و فرەڕەنگییەک نادات و تێکۆشانی بێوچان دەکات بۆ یەکڕەنگ کردنی کۆمەڵگە و کپکردنی هەر دەنگێکی ڕەسەن و سەربەخۆ کە نەیەوێت ببێتە بەشێک لە ئامێری بانگەشەی چەواشەکارانەی ئەوان.
ئەم بیرکردنەوە پاوانخوازە تەنیا لە کایەی دەسەڵاتی کارگێڕی، ڕامیاری یان دارایی و ئابووریدا رەنگناداتەوە، بەڵکو بە شێوازێکی زۆر ترسناک و قووڵ شۆڕ دەبێتەوە بۆ ناو کایەی ڕۆشنبیری، وێژەیی و هۆشیاریی گشتیی کۆمەڵگە. یەکێک لە ڕوونترین و دیارترین نموونەکانی ئەم ڕەفتارە نالەبارە، لە دەست بەسەرداگرتنی تەواو و بێسنووری ناوەندەکانی چاپەمەنی، ڕۆژنامە و گۆڤارەکاندا دەردەکەوێت. ئەم ئامرازە گران بەهایانەی زانین و وێژە، کە لە بنەڕەتدا بڕیار بوو ببنە سەکۆیەکی ئازاد بۆ دەربڕینی بۆچوونی جیاواز، گواستنەوەی ڕاستییەکان و گەشەپێدانی هزری مرۆڤایەتی، لەلایەن ئەم پارتانەوە کراونەتە خاوەندارێتی تایبەت بە خۆیان و تەنیا وەک زمانبێژی ئاشکرا و نهێنی بەرژەوەندییەکانی خۆیان بەکاریان دەهێنن. بڵاوکردنەوە لەم ناوەند و گۆڤارانەدا بە تەواوی پاوانکراوە بۆ ئەو لایەن، نووسەر و هێزانەی کە سەر بە بازنەی پارتەکەن یان بە هیچ شێوەیەک لە هێڵی هزری و سوود خوازیی ئەوان لانادەن. نووسەر، بیرمەند، وێژەر یان هاوڵاتییەکی سەربەخۆ ئەگەر خاوەنی باشترین, بەپێزترین و بەرزترین بەرهەمی زانستی و وێژەییش بێت، دەرگای ئەم چاپەمەنی و ڕۆژنامانەی لێدادەخرێت ئەگەر نەچێتە ژێر باری دڵسۆزیی کوێرانەی پارتایەتی.
ئەو بڕە کەم و دەگمەنەی کە زۆرجار لەم ڕۆژنامە و گۆڤارانەدا بە ناوی دەرەوەی بازنەی خۆیان بڵاودەکرێتەوە، تەنیا بابەتگەلێکی زۆر ساکار، بێبایەخ و بێکاریگەرن کە هیچ زیانێک بە پێگەی ئەوان ناگەیەنن. ئەم کارەش تەنیا بۆ ئامانجی جوانکاریی دەرەکی و ڕووکەش دەکرێت، بۆ ئەوەی لەبەردەم بۆچوونی خەڵکدا وا نیشان بدەن کە گوایە فەزایەکی کراوە و ئازادی ڕادەربڕین بوونی هەیە، لە کاتێکدا لە پشت پەردەوە پاڵێوەر و ڕێگرییەکی زۆر توند و بێبەزەییانە هەیە کە پێش بە هەر دێڕێک دەگرێت کە بیەوێت ڕەخنەیەک یان هۆشیارییەکی ڕاستەقینە بڵاو بکاتەوە. تەنیا ڕێگە بە بڵاوبوونەوەی ئەو بابەتانە دەدەن کە ستایشی دەسەڵاتی ئەوان دەکات، یان بە ناڕاستەوخۆ خزمەت بە مانەوەی کایە کۆنەکەیان دەگەیەنێت. ئەم ڕێگرییە گشتگیرە جۆرێکە لە تۆقاندنی هزری و خنکاندنی هێمنانەی هەر دەنگێکی ئازاد کە بیەوێت ڕاستییەکان وەک خۆیان نیشانی خەڵک بدات و دەرگای ڕەخنە لەسەر شێوازە چەوتەکانی بەڕێوەبردن بکاتەوە. ئەم سنووردار کردنەی پێنووسەکان و بەکۆیلەکردنی وشەکان، وایکردووە، کە مێشکی نەوەی نوێ لەناو بەربەستی دیاریکراودا قەتیس بمێنێتەوە و نەتوانێت ئاسۆکانی دەرەوەی پارتەکان ببینێت.
ئەم جۆرە ڕەفتارە نیشانەی باڵادەستی ئەو حەزە سەرکوتکارە شاراوەیەیە کە دەیەوێت کۆمەڵگە بە تەواوی کۆنترۆڵ بکات و بیرکردنەوەی مرۆڤەکان لەناو بازنەیەکی تەسکی حیزبیدا دیل بکات. کاتێک ڕاگەیاندن، ڕۆژنامەگەری و چاپەمەنی تەنیا لە خزمەت یەک ئاراستە و یەک تێڕوانینی بەرتەسکدا بوون، کۆمەڵگە بە تەواوی لە هۆشیاریی ڕاستەقینە و فرەدەنگی بێبەش دەبێت. لە ژینگەیەکی لەو جۆرەدا، تەنیا درۆ گەورەکان، پیاهەڵدان، شانازییە ساختەکان دەبیسترێن و دەبینرێن، ئەمەش وایکردووە کە بڵاوکردنەوەی بابەتێکی ڕەسەن و بەسوود ببێتە کارێکی ئەستەم و نەکردەنی. پارتە ڕامیارییەکان بەم شێوەیە لە پاوانکاری و دەست بەسەرداگرتن سەلماندوویانە کە ترسی هەرە گەورە و هەمیشەییی ئەوان لە ڕاستی، زانست و سەربەستیی هزرییە، بۆیە بە هەموو شێوازە جۆراوجۆرەکانی ڕێگری و دوورخستنەوە، هەوڵی چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆیان و خنکاندنی هەر بیرۆکەیەکی نوێ دەدەن کە لە دەرەوەی چوارچێوە تەسک و سوودخوازەکەی ئەواندا لەدایک بێت و گەشە بکات.

ستار ئەحمەد




ئازادی من ئازادی تۆ نییە!.. سەدیق سەعید ڕواندزی

                             

یەكێك لە بنەڕەتیترین مافەكانی مرۆڤ ئازادی كەسییە، كە لەو سنوورە كۆتایی دێت، كە ئازادی بەرانبەرەكەی دەست پێ دەكات . بۆیە ئازادی كەسی، بەشێكە لەو ماف و بەخششەی تاك و پەیوەندی بە شوناس و بوونی كەسییانەی خۆیەوە هەیە و بۆ هیچ كەسێك نییە سنوورەكەی ببەزێنێت، یان تێڕوانینێكی تایبەتی و كەسییانەی خۆی بگشتێنی بەرانبەر بە هەمووان، چونكە مرۆڤەكان لە سەر بنەمای ئازادی و ناسنامەی تایبەتی جیان لە یەكتری، لە ڕووی بیروڕاو هەڵوێست و هەموو پرسێك. كەچی لە نێوەندی ڕۆشنبیریی كوردیدا و لە میانەی نووسین و دەربڕینی هەڵوێست و یان قسەكردن لە سەر دیاردە و ڕووداوێكی نێو كۆمەڵگە، بە داخەوە بە ئاسانی ئەو سنوورە ئازادییە كەسییە پێشێل دەكرێت و جۆرێك لە گشتاندنی كۆمەڵی بۆ هەموو كۆمەڵگە و نەتەوە دەكرێت، كە پێشێلكارییەكی زەقە و سەپاندنی بۆچوونی تایبەتییەو هەوڵدانە بۆ لە قاوغدانی كۆی كۆمەڵگە بەو دیدگا كەسییە. گەلێك جار، لە میانەی نووسین و قسەكردن لە سەر پرس و بابەتێكدا، ڕووبەڕووی ئەو دیدگا كەسییە دەبینەوە، وەك ئەوەی دەگوترێت:_( كورد ڕەفتاری كەوی هەیە ) یان ( كورد حەزی لە پاشكۆیەتی و جاشایەتییە) یان (كورد میللەتێكە بیر ناكاتەوە و سگی تێر بێت بەسە) یاخود باوەڕیان بە مافەكانی (ژن نییەو ژن كوژن) بەڵام ئایا هەموو كورد وان تۆ بڵێ هەموو تاكێكی كورد، وەك كەو ڕەفتار بكات و ناپاكی لە هاوڕێكانی بكات و بیانخاتە تەڵەوە؟ تۆ بڵێی هەموو پیاوی كورد، وەك یەك ژن ببینن و باوەڕیان بە مافەكانی نەبێت؟ بێگومان بەڕەهایی نەخێر ! مەگەر تۆ بە قووڵی و بەرمەبنای هەڵسانگاندنێكی وردی كۆمەڵناسییانەی كۆمەڵگە، گەیشتوویەتە ئەم بڕیارە؟ كەواتا كێ ئەو ماف و دەسەڵاتەی پێ داوی بە ناوی هەر هەموومان قسە بكەیت و كردەوەیەكی نەگونجاو ڕەفتارێكی لادارەنەی تاكێك بكەیتە هی هەموو كۆمەڵگە و بیگشتێنی بە سەر هەمووماندا ؟ لە ڕاستیدا، ئەم جۆرە بیركردنەوەیە هەڵەیە و نابێ ئازادی كەسی تاكەكان پێشێل بكەین، ئەوەی دەكرێت هەموو كورد نایكات، تا هەمووان بخەینە یەك تای تەرازووە و بەڵكو هەر هەندێكیانن! كەواتا باشتر وایە بە زمانی هەموو نەتەوە نەدوێین و بوارێك بۆ جیاوازكەوتنەوە بهیڵێنەوە و هەر تاكێك سەربەست بێت لەوەی كە بیرو ڕای كەسییانەی خۆی هەبێت و كەسمان لە بری كەس قسە نەكەین و ئازادی ئەو بە ئازادی خۆمان نەزانین تا سەربەست بین لەوەی چیمان مەبەست بێت بیڵێین !

*ئەم بابەتە لەڕۆژنامەی كوردستانی نوێ ژمارە9667) لە 2/6/2026 بڵاوكراوەتەوە.




ئەو مرۆڤایەتیەی کە نەماوە.. شیعری شۆڕش عەزیز سورمێ

لە نێوان دەموچاوە سەرقاڵەکاندا دەڕۆم،
هەریەکەیان لە بێدەنگی خۆیاندا قفڵ بوون،
و پێم سەیرە ئەو پریشکە بۆ کوێ چووە
کە ڕۆژێک دەیزانی چۆن ئازار بناسێتەوە.
مرۆڤایەتی ون بووە
لەو هەنگاوانەی کە خاو نابن
پێش ئەوانەی دەکەون، لەو دەستانەی دەست درێژ ناکەن،
لەو وشانەی کە چیتر ناوێرن
بۆ ئەوەی نادادپەروەری ناوببەین نادادپەروەری.
لە کۆشکەکاندا ون بووە کە دەسەڵاتیان تێدایە
دڵی بەردی هەیە،
و لەو شەقامانەی کە ئازاریان…
بووەتە ژاوەژاوی پاشبنەما
کە کەس نایبیستێت.
و لەگەڵ ئەوەشدا، هەندێک جار،
بە ئاماژەیەکی بچووک دەیدۆزمەوە،
لە نیگایەکدا کە هەڵنایەت،
لەو کەسانەی کە هێشتا وەستاون
بۆ ئەوەی بڵێت: “دەتبینم.”
ڕەنگە مرۆڤایەتی نەمێنێت:
تەنها شاراوەیە
لەو کەسانەی کە وازیان لە هەستکردن نەهێناوە.
لەو کەسانەی کە وەک تۆ،
بەردەوام بە لە گەڕان بەدوایدا
تەنانەت کاتێک جیهان…
وا خۆی نیشان دەدات کە پێویستی پێی نییە.




گرنگییەکانی هـۆنراوە لە گەشەکردنی زمانی منداڵان.. رەزا شـوان

هـۆنراوە فـۆرمێکی هونەریی جیهانییە، کە سنوورەکانی کولتوورەکان و ئەزموونەکان و هەستەکانی مـرۆڤ تێـدەپەڕێنێـت. رەگ و ریشەی قـووڵی لە زمان و وێـژەدا هـەیە.

هـۆنـراوەکانی منـداڵان. تەنیا سـەروا و ریتـم و وشـەکانی سـەر لاپەڕەکان نـین. بەڵکو دەنگی زینـدووی ژیـانن. هـۆنـراوەی منـداڵان ئـەو فـۆرمە وێـژەییە ئەفـسوونـاوییەیە، کە چـێژ و پێـگەیەکی گەورەیان لەلای منـداڵان هـەیە. رێگەیکی نایاب و ناوازەیـە، بۆ فـێرکـردن و بۆ دەوڵەمەنـدکردنی ژیانی منـداڵان، بۆ ورووژانـدنی کنجکاوی و خەیاڵی منداڵان، بۆ هـانـدنیان بۆ داهـێنان. بە تایبەتی گەر ئەو هـۆنـراوانە میلـۆدی و ریتمیان لەگەڵـدا بێـت. هـۆنـراوەی منـداڵان، گەنجـیـنەیەکی وشـەیە، فـەرهـەنگی وشـەسـازیی منـداڵان دەوڵەمەنـد دەکات. بە وشـە و دەستەواژە و بە چەمکی نوێ ئاشنایان دەکات. منـداڵان لـە رێـگەی سـەروا و ریـتـمەوە، بـە ئاسانی دەتـوانـن ئـەم وشانە بهـێـنـنەوە یادیان و لە قـسەکـردنی رۆژانەیـانـدا بەکاریـان بهـێـنن.

ئەو منداڵانەی بە بەردەوامی هۆگری هـۆنراوەن، توانایەکی باشتریان لە جیاکردنەوەی دەنگەکان و لەبەرکرنی هـۆنراوەکاندا هەیە. لە وشەسازی و زمان و داڕشتنی رستە و تێگەیـشتن و لە خوێنـدن و گۆزارشتکـردنـدا، لە هـاوتەمەنەکانیان سـەرکەوتـووتـرن.
هەندێک لە پسپۆران و پەروەردەکاران، جەختیان لەسەر گرنگی هۆنراوە کردووەتەوە، لە پـێکهـێنانی چێژی زمان و جوانی لەلای منداڵان. سادەیی وشەکان و شیرینی ریتم و تـۆنی سووک و سەرواکان، بەشـدارن لە فـراونکـردنی ئاسـۆی زمـانەوانی منـداڵان و لە بەرزکردنەوەی توانای دەربـڕینی هـەسـت و سـۆز و بیـرکردنەوەکانیان بە روونی.

منـداڵان بەبێ زمـانـێکی دیاریکـراو لەدایک دەبـن. بەڵام بە تێـپەڕبوونی کات، توانای فـێربوونی زمان بەدەستدەهـێنن. زمان ئامرازێکی زۆر گرنگە لە وێـژەی منـداڵان. بۆ هـاوبەشـکـردنی هـەسـت و سـۆز و خـەیـاڵی منـداڵان. هـۆنـراوەی منـداڵان، رۆڵـێکی گرنگ و کاریگەری لە گەشەکردن و لە پێشخستنی زمانی منداڵان هـەیە. بە تایبەتیش لە سەردەمی دیجـیتاڵـیدا، کە پەنجـەرەی کـراوەی زۆری هـەیە. ئەمـەش پێویـستی بە بەهـێزکردنی زمانی دایکی منـداڵان و بە پەروەردەکردنی شانازی بە خود و ناسنامەی خۆیـانەوە هـەیە.

بێگومان ئەو هـۆنـراوەنووسانەی هـۆنـراوە بۆ منـداڵان دەهـۆننەوە، هەوڵـدەدەن بە زمـانـێکی کـوردی پەتی و ئاسان و بە وشـەی جـوان و ناسک، بە ریـتـم و سـەروای شیرین، بەپێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵی، هـۆنراوەکانیان بهۆننەوە و بیانڕازێننەوە.
(دەبـلـیـو ئـێـچ ئـۆدن) دەڵـێـت:”هـۆنـراوەنـووس لـە سـەرووی هـەمـوو شـتـێکـەوە ئەوینـداری زمـانە”.
گرنگـییەکانی هـۆنـراوە لە گەشەکـردنی زمـانی منـداڵانـدا:
هـۆنراوەی منـداڵان، کاریگەرییەکی قـووڵی لەسەر گەشەکردن و پـێـشخـستنی زمانی زارەکی و نووسینی منـداڵان هـەیە. زۆرن ئەو ئامـانج و سـوودە زمـانیـیانەی، کە لە سایەی هـۆنـراوەی منـداڵانـدا دێنـەدی. ئەمانە بەشێکـن لەو ئامـانجە زمـانەوانییانە:
١ـ لە رێـگەی خـوێنـدنەوە و گـوێـگـرتـن و وتـنـەوەی هـۆنـراوەی منـداڵان، سامانی وشەسازیی منـداڵان، زۆر دەوڵـەمەنـتر و فـراوانـتر دەبێـت. بە وشەگەلـێکی نـوێ و دەستەواژەی نـاوازە و زمـانی ستایش و بە چەمکی نوێ ئاشـنادەبـن. زیـاتـریـش لە مانـای وشـەکان تێـدەگـەن. دەتـوانـن باشـتریـش گوزارشـت لە نـاخی خۆیـان بکەن.
٢ـ هـۆنراوە یارمەتیی منداڵان دەدات بۆ جیاکردنەوەی نەخشە و شێوازە دەنگییەکان. بەمەش هـۆشیاریی فـۆنۆلـۆژییان بەرزدەکاتەوە. یارمەتییان دەدات لە تێگەیـشتن لە دەنگ و لە تـۆن و ئـاواز.
٣ـ هـۆنـراوەکانی منداڵان، یارمەتیی منـداڵان دەدات لە داڕشتنی رستە. بە شێوەیەکی سەرنجـڕاکـێش و وردیـش پەیـڕەویی دەستوورەکانی رێـزمـان بکەن و لێیان تێبگەن.
٤ـ لێکـدانەوەی هـۆنراوە، هـانی منداڵان دەدات، بۆ گەڕان بە دوای بیـرۆکەی نـوێ و داهـێنانـدا. بۆ بیرکردنەوەی رەخـنەیی و وردتـر تـێگەیـشتن لە ماناکانی وشەکان و لە پەیـامەکانی هـۆنـراوەکان و لە تـەوەری قـووڵـتر. بۆ دەربـڕینی را و سەرەنجـەکانیان دەربـارەی هـۆنـراوەکان.
٥ـ هـۆنراوەی منداڵان، کنجکاوی منداڵان دەورووژێنێت و هانیان دەدات بۆ ئازادکرنی خەیـاڵـیان و بیـرکـردنەوەی داهـێـنەرانە و بـۆ گـەڕان بـە دوای بیـرۆکـەی نـوێـدا.
٦ـ ریتـم و سەروا، دوو توخـمی سەرەکین لە هـۆنـراوەی منـداڵاندا، رۆڵـێکی گرنگیان لە پەرەپێـدانی خوێندنەوە و نووسینی منداڵانی بچووک هەیە. سەرنجیان رادەکـێشن و مـێـشکـیان سەرقـاڵ دەکـەن.
٧ـ هـۆنـراوەی منـداڵان، ڕۆڵێکی سەرەکی دەگـێڕێت لە پاڵـنانی خوێندکاران بۆ گەڕان بە دوای جـوانی و رەوانبـێژی و تـوانای زمانـیدا. نەک هـەر تواناکانی زمـانیان باشتر دەکەن، بەڵکو زیـرەکی سـۆزداریـشیان پەرەپێـدەدەن.
٨ـ خوێنـدنەوەی هـۆنـراوە بە دەنگـێکی بـەرز، متـمانە بەخـۆبـوون و ئـازایەتیـیەکی وێـژەیی بە منداڵان دەبەخـشێت. دەتوانن، بێ شەرمکـردن لە بەردەم خەڵکیدا، خۆیان دەربخەن و هـۆنـراوە بخوێننەوە و قـسەبکەن و گوزارشت لە بۆچـوونەکانیان بکەن.
٩ـ منداڵان لە رێگەی هۆنراوەوە، ئاسۆی خەیاڵیان بەرزتر دەبێت، سنووری جیهانیان فـراوانـتر دەکـەن. دیانـەوێـت زیـاتـر و زیـاتـر فـێربـن و وەربگـرن و بـزانـن.
لە کۆتاییـدا دەڵـێـین هـۆنـراوەی منـداڵان، ئامـرازێـکی کاریـگەرە بـۆ بەرزکـردنەوەی توانـای خوێنـدنەوە و نـووسـین. سـەکـۆیـەکی نـاوازەیە بـۆ گـەڕان بـە دوای زمـان و فـراوانکـردنی وشـەسـازی و بیـرکـردنەوەی داهـێـنەرانە و گەشـەکـردنی سـۆزداری.
لـە رێـگەی ئاشـناکـردنی منـداڵانی کوردمـان، بـە جـیهـانی ئەفـسوونـاویی هـۆنـراوە، دەتـوانین خۆشـەویـستیی زمانی شـیرینی کوردی لـە دەروونی منـداڵەکانمان بچـێنین.

با لەگـەڵ منـداڵانی ئارەزوومـەنـدی هـۆنـراوەدا، بچـیـنە نـاو جـیهـانی هـۆنـراوە بـۆ منـداڵان و دەرگـاکـانی جیهـانـێک لـە وشــە و سـۆزداری و تـوانـای بێ سـنووریـان لـێـبکەینـەوە. ئەو هـۆنـراوانەیان بـۆ هـەلـبژێـریـن، کە لەگـەڵ قـۆنـاغی تەمەنیانـدا دەگـونجـین و بە دڵـیانـن و لـێـیان تـێـدەگـەن.

دوبـەی: ٢٠٢٦




ئامرازە قێزەونەکانی دەسەڵات بۆ تیرۆرکردنی کەسایەتی ڕۆشنبیر.. فەریق مەحموود

ململانێی نێوان ڕۆشنبیری ڕۆشنگەر و دەسەڵاتی دیسپۆتی، پێکدادانێکی تەمەن درێژە لە نێوان “پڕۆژەی ڕۆشنگەری و بەهاکانی ئازادی” و “پڕۆژەکانی هەژموون و بەردەوامدانی ستەمکاری”. ئەم ململانێیە چەندین شێوەی هەیە و ڕەنگدانەوەی جیاوازییەکی بنەڕەتییە لە ئامانج و ئامرازەکانی هەردوولادا.
جەوهەری ململانێ:
ڕۆشنبیری ڕۆشنگەر: هەوڵدەدات عەقڵ بەکاربهێنێت، بە شێوەیەکی بابەتیانە ڕەخنە لە واقیع بگرێت و بەرگری لە ماف و ئازادییەکانی مرۆڤ بکات. ئەوان ڕۆڵی بنەڕەتی خۆیان وەک ویژدانی زیندوو و هێزی فشار دەبینن کە بەرەو دادپەروەری و پێشکەوتن ڕێنمایی خەڵك دەکەن.
دەسەڵاتی دیسپۆتی: ئامانجی مانەوە و کۆنترۆڵی ڕەهایە. هەر بیرێکی ڕەخنەگرانە یان دەنگێکی ئازاد بە هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر بوونی خۆی دەزانێت و بەردەوام هەوڵی قۆرخکردنی حەقیقەت و کۆنترۆڵکردنی جەماوەر دەدات.
ئامرازەکانی ململانێ:
چەکی ڕۆشنبیر: وشە و فیکر و قەڵەم و فەلسەفەیە. پشت بە بڵاوکردنەوەی هۆشیاری و ئاشکراکردنی گەندەڵی و کۆکردنەوەی بیروڕای گشتی بە بەکارهێنانی پلاتفۆرمە کولتوورییەکان و میدیای سەربەخۆ دەبەستێت.
چەکی دەسەڵات: پشت بە سەرکوت و سانسۆر و دەستگیرکردنی ئارەزوومەندانە و قۆرخکاری میدیای فەرمی دەبەستێت. هەروەها دەسەڵاتداران پەنا بۆ سیاسەتی “کڕین” یان هەڵمەتی چەواشەکاری میدیایی دەبەن بۆ دابڕانی ڕۆشنبیران لە بنکە جەماوەرییەکانیان.
ستراتیژییەکانی دەسەڵات لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕۆشنبیران:
هەوڵدان بۆ ڕاکێشانی ڕۆشنبیران بە پۆست و ئیمتیازات بۆ گۆڕینی لە “ڕەخنەگرانەوە” بۆ “پۆزشکار” بۆ سیاسەتەکانی دەسەڵات.
دوورخستنەوە و پەراوێزخستن: لە ڕووی ئابووری و پیشەییەوە گەمارۆدانی ڕۆشنبیران و ڕێگریکردن لە بڵاوکردنەوە یان بەرچاوخستنتان.
تۆقاندن و توندوتیژی: پەنابردن بۆ هێزی زیادەڕۆیی و دەستگیرکردنی ئارەزوومەندانە (وەک تۆمەتی “سووکایەتیکردن بە کولتور و ڕەمزەکان” یان “هەڕەشەکردن لە ئاسایشی نیشتمانی”) بۆ بێدەنگکردنی دەنگە ناڕازییەکان.
تێچووی خەبات دژی ڕۆشنبیران: ڕۆشنبیرانی ڕاستەقینە باجی قورس دەدەن بۆ بەرگریکردن لە پرەنسیپەکانیان، لە زیندانیکردن و دەربەدەری زۆرەملێوە تا لەناوبردنی جەستەیی و لەکەدارکردنی کەسایەتی.
دەرئەنجامەکانی خەبات:
لە ڕووی مێژووییەوە ئەزموون سەلماندوویەتی کە دەسەڵاتە دیسپۆتیکەکان- سەرەڕای خاوەندارێتی ئامێرەکانی ستەم- هەمیشە شکست دەهێنن لە کوشتنی بیرۆکەکان.
دەرئەنجامەکە: ڕژێمە دیسپۆتییەکان دواجار لەناو دەچن، لە کاتێکدا بیرۆکەی ڕۆشنبیرانی ئازاد بە نەمری دەمێننەوە و دەبنە پریشکی شۆڕش و گۆڕانی ئەرێنی لە کۆمەڵگادا.
ڕێگا قێزەونەکانی تیرۆری کەسایەتی:
تیرۆرکردنی کارەکتەر و ناوزڕاندن لە دیارترین شێوازە ناڕاستەوخۆکانە کە دەسەڵاتە سەرکوتکەرەکان یان دەسەڵاتە سیاسییەکان بۆ بەدناو کردنی نووسەران و ڕۆشنبیران و لێسەندنەوەی کاریگەرییە کۆمەڵایەتیەکانیان بەکاریدەهێنن. دەسەڵاتداران پەنا بۆ ئەم بژاردەیە دەبەن کاتێک بۆیان دەردەکەوێت کە دەستگیرکردن یان سەرکوتکردنی ڕاستەوخۆ ڕەنگە نووسەر بگۆڕێت بۆ “پاڵەوانێکی کۆمەڵایەتی” یان “شەهیدی وشە”، بۆیە بە ئەنقەست متمانەی ئەخلاقی یان فیکرییان لە چاوی خەڵکدا لەناودەبەن.
ئەو میکانیزم و شێوازانەی کە دەسەڵاتداران بۆ ناشرینکردنی نووسەران و بیرمەندانی ناڕازی بەکاریان دەهێنن، جۆراوجۆرن و ئەمانەی خوارەوە لەخۆدەگرن:
شێوازەکانی دەسەڵات بۆ ناوزڕاندنی نووسەران:

  • تۆمەتی ئەخلاقی و ڕەفتاریی: دروستکردنی ئەو کەیسانەی کە ئیدعای شەرەف دەکەن، یان بڵاوکردنەوەی دەنگۆ لەسەر ژیانی کەسی نووسەر بۆ دوورخستنەوەی کۆمەڵگەی پارێزخواز لێیان.
  • تۆمەتی خیانەت و تەفسیری دەرەکی: ناونانی نووسەر وەک “سیخوڕ”ی قەوارە بیانییەکان، یان وەک کەسێک کە ئەجێندای دەرەکی جێبەجێ دەکات کە ئامانج لێی تێکدانی سەقامگیری میللەتە.
  • دادگاییکردنی فیکری و ئایینی: تۆمەتبارکردنی نووسەران بە تیرۆریست یان بە پێچەوانەوە بە کوفر، یان دوژمنایەتی بەرامبەر بە بەها دامەزراوەکانی کۆمەڵگا، بەمەش دەبنە ئامانجی توڕەیی گشتی.
  • ئاماژەدان بە نەخۆشی دەروونی یان عەقڵی: بەکارهێنانی نەخۆشخانەی دەروونی لەلایەن هەندێک ڕژێمی تۆتالیتاری (وەک سەردەمی سۆڤیەت) وەک ئامرازێک بۆ گۆشەگیرکردنی نووسەران و بانگەشەی ئەوەی کە بیرۆکە ناکۆکەکانیان لە تێکچوونی دەروونییەوە سەرچاوەی گرتووە.
  • ناوزڕاندنی پیشەیی و ئەدەبی: دەستپێکردنی هەڵمەتەکان لە ڕێگەی میدیای کۆنترۆڵکراوی دەوڵەتەوە بۆ کەمکردنەوەی بەهای بەرهەمی ئەدەبی نووسەران و وەسفکردنی بە کەم، ڕووکەشخواز، یان دزیکردن.
    نموونەی مێژوویی :
  • میلان کوندێرا (چیکۆسلۆڤاکیا): کەوتبووە بەر هەڵمەتی ناوزڕاندنی خراپ لەلایەن ڕژێمی دەسەڵاتدارەوە، پێش ئەوەی بە زۆر دەربەدەری بکات، بە سیخوڕی و هاوکاری دەرەکی تۆمەتباری دەکات.
  • بۆریس پاستێرناک (یەکێتی سۆڤیەت): دوای بڵاوبوونەوەی ڕۆمانی بەناوبانگی “دکتۆر ژیڤاگۆ” و بەدەستهێنانی خەڵاتی نۆبڵ، ڕووبەڕووی هەڵمەتێکی بەرفراوانی ئیدانەکردن و ناوزڕاندن بووەوە لە لایەن سەرۆکایەتی دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت و چاپەمەنی فەرمییەوە، ئەمەش ناچاری کرد لە ژێر فشار و تۆقاندن خەڵاتەکە ڕەت بکاتەوە.
  • تەها حسێن (میسر): تووشی شەڕی توند بووە و هەڵمەتی چەواشەکاریی سیاسی و ئایینی بە سەرۆکایەتی کاربەدەستەکانی ناو حکومەت و دامەزراوە نەریتییەکان ، دوای بڵاوبوونەوەی کتێبی “لەبارەی شیعرەوە ” لە ساڵانی بیستەکاندا.
  • نەجیب مەحفوز (میسر): ڕووبەڕووی هەڵمەتی ڕێکخراوی ناوزڕاندن و تۆمەتی بیدعە، ئەم هەڵمەتانە دوای ئەو مشتومڕانەی لە دەوری ڕۆمانی “منداڵانی گەڕەکەکەمان”دا هاتە لوتکە و دواتر بووە هۆی هەوڵدان بۆ لەنێوبردنی جەستەیی دوای تیرۆرکردنی کارەکتەری.
  • ئەدۆنیس (سوریا): سەرەڕای قووڵایی کارەکانی، کەسایەتی و بیرۆکەکانی وەک بابەتی هەڵمەتی چەواشەکاری و تۆمەتی دژبوون و بە سیاسیکردنی توندی بەرهەمی فیکریی لەلایەن کوتلە جیاوازەکانی ناو حکومەت و ئۆپۆزسیۆنەوە ڕووبەڕووبووەوە.
    ئامانجی سەرەکی دەسەڵات لەم ستراتیژەدا ئەوەیە کە نووسەر لە پێگەی “قوربانی و بەرەنگاری”ەوە بگۆڕێت بۆ پێگەی “تۆمەتبار”، ناچاریان بکات وزەی داهێنەرانە و کاتەکانیان بۆ بەرگریکردن لە خۆیان و کارەکانیان ماندوو بکەن لەبری ئەوەی خۆیان تەرخان بکەن بۆ ڕەخنەگرتن لە دەسەڵات و ئاشکراکردنی پراکتیکەکانیان.

    ناوزڕاندنی ئەخلاقی (یان لەناوبردنی ناوبانگی کەسی):
    یەکێکە لەو چەکە کوشندانەی کە دەسەڵاتە سیاسییەکان یان دەزگا ئەمنییەکان دژی نووسەران و ناڕازییان بەکاریدەهێنن. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە کۆمەڵگاکان بەتایبەتی ڕەنگە هاوسۆزی نووسەرێک بن کە بە هۆکاری سیاسی زیندانی کراوە، بەڵام ئەگەر هێرش بکرێتە سەر ئەخلاق یان شەرەفیان بە تەواوی وازی لێدەهێنن.
    لێرەدا چەند نموونەیەکی دیار و بەرچاوی مێژوویی و جیهانی ڕاستەقینە دەخەینەڕوو کە چۆن دەسەڵاتداران ناوزڕاندنی ئەخلاقی وەک ئامرازێک بۆ “تیرۆری کارەکتەر” بەکاردەهێنن:

  1. دروستکردنی تاوانی شەرەف و کردەوەی بێ ئەخلاقی:
    ڕژێمە تۆتالیتارییەکان پشت بە تاکتیکی چاندنی بەڵگەی هەڵبەستراو یان تەڵەدانان بۆ نووسەران دەبەستن بۆ ئەوەی لە دۆخە سازشکارەکاندا وێنە بگیرێن. نموونەکان بریتین لە:

  • صنع الله ئیبراهیم (میسر): لە بیرەوەرییەکانی و بەشێک لە نووسینەکانیدا، ڕۆماننووسی میسری ئاماژەی بەو شێوازانە کردووە کە دەزگا ئەمنییەکان لە سەردەمەکانی پێشوودا بەکاریان دەهێنن. ئەم شێوازانە بریتی بوون لە چاندنی ئامێری گوێگرتن و کامێرا لە شوقەی ڕۆشنبیران و ناڕازییان بۆ گرتنی هەر لاوازییەک لە ژیانی تایبەتی خۆیاندا و بەکاریبهێنن بۆ ڕەشبگیریکردنیان یان ئاشکراکردنی نهێنییە شەخسییەکانیان، بەمەش پێگەی ئەوان لە چاوی خەڵکدا لەناو چێت.
  • هەڵمەتە ئەمنییەکان لە سەردەمی سۆڤیەتدا (KGB): “داوی سونونو” تاکتیکێکی فەرمی بوو کە هەواڵگری سۆڤیەت بەکاریان دەهێنا. نووسەران و ڕۆشنبیران (هەم ناوخۆیی و چ بیانییەکان) لە ڕێگەی پەیوەندییە هەڵبەستراوەکانەوە لەگەڵ ژنان کەوتنە تەڵەوە، پاشان فیلمیان لێ گیرا و ڕەشبگیرییان بۆ کرا تاکو؛ یان هاوکاری لەگەڵ ڕژێم بکەن یان فەزیحە بۆ لەناوبردنی بنەماڵەکانیان و ناوبانگی ئەدەبییان بڵاوبکرێتەوە.

  1. تۆمەتی هاوڕەگەزبازی و ڕەفتاری لادان:
    ناونانی نووسەر بە لادان ئامرازێکی ئایدیاڵ بووە بۆ دەسەڵاتی سیاسی قۆرخکار، چ لە ڕابردوو و چ لە ئێستادا، بۆ لەناوبردنی ڕۆشنبیران بەبێ ئەوەی وا دەرکەوێت کە پاڵنەرێکی سیاسییان هەبێت:

  • ئۆسکار وایڵد (بریتانیا، ١٨٩٥): نووسەر و شاعیری بەناوبانگ لە ئایکۆنێکی کولتوورییەوە گۆڕدرا بۆ دەرکراوێکی کۆمەڵایەتی دوای ئەوەی دەسەڵاتداران و کۆمەڵگەی دەسەڵاتداری ئەو سەردەمە یاسا توندەکانیان قۆستەوە بۆ تۆمەتبارکردنی بە “لەشفرۆشی خیانەتکارانە” و پراکتیزەکردنی هاوڕەگەزبازی (کە ئەو کاتە بە یاسا و ئەخلاق تاوانبارکرابوون). ئەمەش بووە هۆی زیندانیکردن و لەناوچوونی تەواوەتی ناوبانگی ئەدەبی و مردنی بێ پارەیی و دەربەدەریی.
  • میخائیل بولگاکۆڤ (یەکێتی سۆڤیەت): ڕووبەڕووی هەڵمەتی ناڕاستەوخۆی چەواشەکاری بووەوە و بە بۆرژوازی و لە ڕووی ئەخلاقی و فیکرییەوە ناوزەد کرا و تۆمەتی شەرەفی بۆ دروستکرا. شانۆنامە و ڕۆمانەکانی (نموونەی مامۆستا و مارگریت) بە بیانووی ئەوەی کە بەرهەمە ئەدەبییەکەی ئەخلاقی هاوڵاتی نوێی گەندەڵ کردووە، قەدەغە کران.

  1. هێرشکردنە سەر شەرەفی ژنە نووسەران و چالاکوانان:
    کاتێک ژنێک دەچێتە گۆڕەپانی ئەدەبیاتی سیاسی یان ئۆپۆزسیۆن، زۆرجار دەسەڵات و میدیا سێبەرەکانیان سەرنجیان لەسەر هێرشکردنە سەر هەڵسوکەوتی کەسیی و ڕەفتاری دەبێت و ڕەنگە تۆمەتی لەشفرۆشیی بدەنە پاڵ.

  • نەوال ئەلسەعداوی (میسر): پزیشک و ڕۆماننووس لە کاتە جیاوازەکاندا ڕووبەڕووی هەڵمەتی ناشرین و تیرۆرکردنی کارەکتەری بەرفراوان بووەوە لەلایەن ئەندامانی لایەنگری حیزبی دەسەڵات وحکومەتەوە. بیرۆکەکانی ئەو بە شێوەیەکی بابەتیانە باس نەکراون؛ بەڵکو لە میدیای سەرەکیدا وەک “ژنێکی خراپ” وێنا کرا کە بانگەشە بۆ لەناوبردنی بەها خێزانییەکان و بڵاوبوونەوەی بێ ئەخلاقی دەکات، ئەمەش وایکردووە ببێتە ئامانجی بەردەوامی هەراسانکردن و گۆشەگیری یاسایی.
  • ژنانی ناڕازی و نووسەر لە فەزای دیجیتاڵی مۆدێرن: سوپای ئەلیکترۆنی ڕژێمە دەسەڵاتدارەکان تاکتیکی “فەیک” بەکاردەهێنن بۆ دروستکردنی وێنە و ڤیدیۆی سازشکارانەی ژنە نووسەر و چالاکوانەکان، بە ئامانجی ئەوەی لە ڕێگەی بنەماڵەکانیانەوە فشاری دەروونی لەسەریان دروست بکەن و ناچاریان بکەن لە ترسی فەزیحە کۆمەڵایەتییەکان بێدەنگ بن.

  1. ناوزڕاندنی دارایی و گەندەڵی ئەخلاقی:
    جگە لە هەڵسوکەوتی ئەخلاقی، دەسەڵات بە ئەنقەست لایەنی دارایی نووسەران دەکاتە ئامانج بۆ ئەوەی وەک هەلپەرست وێنایان بکات:

  • بەد ناوکردنی نووسەرانی تاراوگە: هەندێک لە ڕژێمەکان پەنا بۆ بڵاوکردنەوەی بەڵگەنامەی هەڵبەستراو دەبەن و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە نووسەرانی پەنابەر لە بەرامبەر نووسینەکەیاندا بڕێکی زۆر پارە و دیاریی زەبەلاح لە سەرچاوە گوماناویەکانەوە وەردەگرن. ئامانج لێرەدا ئەوەیە نووسەر لە چاوی خوێنەرەوە لە “مرۆڤێکی پرەنسیپ”ەوە بگۆڕێت بۆ “بەکرێگیراوێک” کە قەڵەمەکەیان بە کەمترین نرخ دەفرۆشن.
    بڕگەی هاوبەش لە هەموو ئەم نموونانەدا، لەکارخستن و لیدان و گۆشەگیرکردنی نووسەرە؛ کاتێک ناوزڕاندنی ئەخلاقی سەرکەوت، بیرمەند سەرقاڵی بەرگریکردن لە بێتاوانی شەخسی خۆی دەبێت و ئەو پشتیوانییە جەماوەرییەی کە پارێزگاری لێکردبوو، لەدەست دەدات، ئەمەش وادەکات دەسەڵات ئاسانتر ستەمکردنی بۆ بچێتەسەر و لەڕووی سیاسی یان جەپراکتیکییەوە، دواتر بەبێ هیچ کاردانەوەیەکی گشتی لەناوی ببات و پاکتاوی بکات.



هەڵکشانی ڕۆح.. شیعری شەهلا نوری

لە سایەی دیداری
مانگدا، ڕۆحی
دەریا
دەگەشێتەوە، بە
لافاوی شەپۆل
هەڵدەچێت و
بێئارامیی
سەوداسەری
دەچرپێنێت.

کاتێک مانگ
هەڵدێت، دەریا
دەبێتە ڕاپەڕینی
ئەوینێکی شین، و
باخەڵی کەنار
کڕنۆشی بۆ
دەبات.

کە مانگیش ئاوا
دەبێت، دەریا
دەبێتە کشانەوەی
خەم و
هەناسەیەکی
شێتگیر، ڕوو لە
کۆچێکی تاریک
دەکات،
کۆچێک…
کە لە ناخی
شەپۆلەوە دەست
پێدەکات و لە
ئامێزی بێدەنگی و
سۆزی کەناردا
کۆتایی دێت.

شەهلا نوری




دووەمین کتێبی لێکۆڵینەوەی پێشەوا کاکەیی لەبارەی شیعری (بەختیار عەلی)ـیەوە، چاپ و بڵاو کرایەوە.

– کتێبی: خۆسەری دەنگ و گوتاری ناوەوە
لە کتێبی (ئەی بەندەری دۆست، ئەی کەشتی دوژمن)ـی بەختیار عەلیدا، لە لایەن (ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەهەند)ەوە، لە دووتوێی (١٩٢) لاپەڕەدا چاپ و بڵاو کرایەوە.
– ئەم کتێبە، دووەمین کتێبی لێکۆڵینەوە و گوتار و خوێندنەوەی شیعریین بە شێوازی (ڕەخنەی شیعری ترپەیی) و (شیعری ڕوانین و شیعری ڕۆچوون) کە هەر تیۆری پێشەوا کاکەیین، لە کتێبی (خەیاڵی کاژفڕێدان)ـا، دیوە شاراوەکانی شیعری بەختیار عەلی پێ خوێندراوەتەوە.
– کورتەیەک لە پێشەکیی «دەروازەیەک بۆ شیعری بەختیارناسیی»ـیەوە
بەختیار عەلی لە دنیای شیعری هاوچەرخدا ڕووناکییەکە کە دەتوانم ناوی «شاعیری هۆشیاری، شاعیری عەقڵی، شاعیری ئەزەلی، شاعیری سەرمەدی، شاعیری ڕۆحی، شاعیری شاری، شاعیری خەیاڵبەر و خەیاڵبڕ، شاعیری زمانی بیر، شاعیری گەردوونی و جیهانی و…» دەیان ناسناوی دیکەی پێ بدەم کە لە خودی شیعرەکانەوە خۆیان دەرهاویشتووە، نەک ئەوەی من خەیاڵپڵاوانە و هاکەزایی پێی بدەم. تەنیا لە چوارچێوەی ئەم کتێبەیدا ئەم دەروازەیە بۆ شیعری بەختیارناسی باس دەکەم و نیشانەگەلێکی وه‌كوو زمانی شیعری، ڕۆحی شیعری، بیری شیعری، خەیاڵی شیعری، کەتوار و گەڕانەوەی شیعریی شاعیر و چەندان دیدی تر کە لە شیعرەکانیەوە سەرچاوەيان گرتووه‌، بۆ خوێنەری شیعر واڵا ده‌کەم تا لێرەوە بگەڕێتەوە بۆ کۆی کارەکانی و بنچینەیەکی دەست بکەوێت، یانژی کەڵکەڵەی خوێندنەوەى شیعر و تێڕوانینی بۆ شیعر بگۆڕێت. جا چ ڕەخنە بێت، چ هەڵوەشاندنەوە و چ بونیادنانەوەیەکی تر، گرنگ ئه‌وه‌يه‌ شتێک بخاته‌ سه‌ر ئەمە.
من لە ڕێی شیعرەوە بەختیار عەلیم ناسی، نەک ئەو بناسم و شیعری بخوێنمەوە، بۆیە هۆشیارە، چونکە هۆشیاری لەگەڵ سەردەمەکاندا درێژ دەبێتەوە و گرژی لای خوێنەر درووست دەکات و هەرگیز خۆی به‌ دەستەوە نادات. وەک ڕووبار دەڕوات و دەپەیڤێت نەک لە گۆمێکدا خۆی مەنگ بکات. لە سەردەمێکدا بیر لە شیعر دەکاتەوە که‌ شیعر نقورچكى لێ دەگیرێت و لە هەموو لایەکەوە لێى دەدرێت، هەر لە سەرمایەداری و تەکنۆلۆژیاوە بۆ دژەکان كه‌ سەنگەریان لێ گرتووە. لەگەڵ ئەوەیشدا شیعرەکانی شێوازی خۆيانيان هەیە کە نەمریی شیعر لە «ئەزەلیبوون و سەرمەدیبوون»ـدا دەدۆزێتەوە. ئەزەلیبوون لای شاعیر، بوونی بێ سەرەتا یان هەبوونی هەمیشەیی لە ڕابوردوودایە. لە شیعرەکانیدا ئاماژە بە شتێک یان بوونەوەرێک دەکات کە هەرگیز دەستی پێ نەکردووە و هەمیشە هەبووە. لە فەلسەفە و ئایینەکاندا ئەم چەمکە زۆر جار بۆ ستاییشکردنی خودا یان هێزێکی باڵا بە کار دێت. بەختیار لە شیعردا بەرەو دوو دنیای جیاواز و مێژوو و گرژیمان دەبات کە تێیدا ئارام ببینەوە. ئەزەلی، هیچ کات دەستی پێ نەکردووە، چونکە هەمیشە نەگۆڕ بووە و هەبووە و ناکەوێتە ژێر کاریگەريی تێپەڕبوونی کاتەوە. لەوسەریشەوە کە گرژییەکەمان بۆ تەواو دەکات، شیعرمان بۆ دەخاتە سەر بەردەوامبوون و بۆ هەتاهەتایە سەرنجمان بۆ دۆخێک یان شتێک یان گوتارێک ڕادەکێشێت کە هەرگیز کۆتایيی نایەت و بۆ هەمیشە بەردەوام دەبێت، ئەویش شیعرە. بۆیە شاعیر مژدەی سەرمەدیبوون لە شیعریدا دەخاتە ڕوو، چونکە بە شێوەیەکی بەردەوام و بێ دابڕان درێژە بە قووڵاییی شیعر دەدات کە شیعر لە ناوەوە جیهان پەلکێش دەکات بۆ ناو خۆی و دێتە دەرەوە و هەناسە بە ڕووی هەموو جیهاندا دەدات.