نەگووتراو ، یان ئەوەی جارێ نەبووە بە گووتن
نەگووتراو، ئەو چەمکە یان دەربڕینەیە جارێ نەبووە بە گووتن. بێگومان نەگووتراوەکان لە فەلسەفەدا جێگای گفتووگۆی قوڵن؛ گومانیشمان نییە گەر نەگووتراوی زۆرێک لە بیرمەندەکان ببوایە بە گووتن، ڕەنگە ئێستا فەلسەفە لە ئاستێکی تری هزری بوایە. گۆکردنی نەگووتراوەکانی(نەگووتراوە بیرلێکراوەکانی) بیریاران مانادارن بۆ ژیانی مرۆڤەکان؛ دەتوانن دەستکاری ژیانمانبکەن. بەڵام ئەوە قەد بێدەنگیی بێنرخناکات. ئەوەتا سپینوزا دەڵێت: جیهان بەختەوەرتر دەبوو گەر مرۆڤەکان ئەو دەمانەی دەبوو قسەبکەن، بیانتوانیایە بێدەنگ بن. لێرەدا بێدەنگی بۆ سپینوزا بە واتای نەگووتن دێت.
هەموو دەزانیین، کە گووتن هەیە، لێ زۆرجار لەناو گووتندا دیوێکی شاراوە، باسنەکراو هەیە، کە دەچێتە خانەی نەگووتراوەکانەوە. ئەوەش باسنەکراو و بەنهێنیکراوەکان لەخۆدەگرێت. وێڕایئەوە، شەڕی نێوان گووتراو و نەگووتراو کۆنە. ئاسانیش نییە دەستەمۆکردنی ئەم جۆرە شەڕە. نەگووتراو پڕ پڕە لە نادیاریی، تارمایی. ئەوەش لەبەرئەوەی نەگووتراوەکان نەدرکێنراوەکانن.
نەگووتراو وەکیتر گۆنەکراوە. گووتنێکە هێشتا نییە. تەنها زمان دەتوانێت گووتراوەکان لە نەگووتراوەکان جیابکاتەوە. ئەڵبەتە زۆرێک لە گووتراوەکان لەیەکدی دەکەن، لێ نەگووتراوەکان لە هیچ ڕووێکەوە هاوشێوەی یەکتر نیین. ئەوەش بەهۆکاریئەوەی نەگووتراوەکان بوونیان نییە بۆیە ناتوانیین هاوشێوەکانیان دیاریکەین. نەک هەر ئەوە، بگرە ناهاوشێوەکانیشیان هەر نیین.
گووتنی مردووەکان هەردەم لە هەلومەرجی نەگووتراودان. ئەوان ڕۆشتن و کۆتاییان بە گووتن هێنا. مامۆستا عەبدوڵا گۆران و سەیاب، یان گرامشی و تشیڤارا، یاخود پێکاسۆ و برێخت ئەوەی گووتیان کۆتا گووتنیان بوو. مردووەکان ناتوانن هیچ بخەنەسەر خەرمانەی گووتراوەکانیان.هەروەها گووتنی مردووەکان لەپاش مردنیان بریتیین لە گووتراوەکانی پێشوویان؛ لە کۆتاییدا ئەوەی ناسنامەی مردووەکان دیاریدەکات نەگووتراوەکانیانە کە بێئاگاینلێیان.
گووتن یان قسە ئەو دەمە هەیە، کە بیرکردنەوە هەیە. بیرکردنەوە نەما گووتن، قسە، نامێنێت. بەڵام خودی بیرکردنەوە دەشێت هەبێت و گووتنیش نەبێت. ئەمە ئەو بیرکردنەوەیەیە،کە نایەوێت گووتن بەرهەمبهێنێت. بیرکردنەوە کاتێک یاخیدەبێت گووتن، قسەکردن، دەوەستێت. بەمە هیچگووتن دروستدەبێت. مرۆڤیش ڕاهاتووە ئەمە ناوینێت هیچنەگووتن، یان قسەنەکردن.
دەکرێت ئاواش لە نەگووتراو تێبگەین: ئەوەی نەگووتراوە واتە گوزارەلێکراو نییە؛ دەرنەبڕدراوە و هێشتا ئاخاوتنی بەدوای خۆیدا نەهێناوە، کە گووتن هەبوو، واتە ناسنامە هەیە، شتێک بیریلێکراوەتەوە و پێکهاتەیەکی پەیڤینیشیی هەیە. سەرباری ئەوە، نەگووتراو ئەو شتەشە بێهەستە. لەبەرئەوەی شتەکە نەگووتراوە هیچ هەست و پەرچەکردارییەکی تیادروستنەکردووین؛ نە ئاگاییمان لەسەری هەیە و نە هەڵوێستمان لەبارەیەوە هەیە.
گرنگە لێرەدا و تایبەت بە نەگووتراو هێما بۆ چەمکێکی هاوشانی بکەین، کە بێدەنگییە. کاتێک مرۆڤەکان دەکەونە دۆخی نەگووتنەوە بێدەنگی هەڵدەبژێرن. ئەمە بەو مانایەش دێت، کە نەگووتراو و بێدەنگیی توخمی یەکتریانتێدایە، لەگەڵ لەبەرچاوگرتنی هەندێک جیاوازی لەنێوان چەمکی نەگووتراو و چەمکی بێدەنگیی. ڕاستە ئەوەی نەگووتراوە بێدەنگیلێکراوە، بەڵام ئەوانەی نایانەوێ ئەوە بڵێن،کە دەبوو بگووترایە مانای ئەوە نییە بێدەنگن، مانای ئەوەیە نەگووتن بۆ ئەوان خۆشاردنەوەیە لەناو بێدەنگییەکی سەپێنراو، کە پێشناچێت تەمەنی درێژبێت.
قسەکانی لای سەرەوە ئەوەمان پێدەڵێت، کە نەگوتراو ئەو بەشەیە، کە لە گوتندا نەگوتراوە. بۆ قسەکەر نەگووتن لەوێ بەسوودترە لە گووتن. زۆرجاریش لەبەرئەوەی لە گووتندا ئاشکراکردن و پەردەهەڵماڵین لەسەر شتەکان دێتەئاراوە. کەوابێت نەگووتن سەلامەترە. لێرەوە دەگەینە ئەو شوێنەی بڵێن: نەگووتن لە پەیوەندیدایە بە مێژووی شاردنەوەوە. ئەمە بەو مەرجەی نەگووتراوەکان بریتیبن لە بیرلێکراوی نەگووتراو.
ئەڵبەتە پێویستیشە جیاوازی بکرێت لەنێوان دوو دەستەواژەی نەگووتراودا: دەستەواژەی نەگووتراوی بیرلێکراو و دەستەواژەی نەگووتراوی بیرلێنەکراو. ئەوەی بێدەنگی لەسەری مشەخۆرە نەگووتراوی بیرلێکراوە. ئەوەی لە گووتندا ترسناک و دروستکەری بێدەنگیی و نهێنییە هەر نەگووتراوی بیرلێکراوە. هێما بۆ ئەوەشدەکەین، قوتابخانە فەلسەفییەکانی بیرکردنەوە بۆچوونی فەلسەفیی و زمانەوانی زۆریان سەبارەت بە نەگووتراو و گووتراو خستووەتە ناو ئەندێشەی فەلسەفییەوە، کە ئێرە جێگای باسکردنیان نییە.
گومانیناوێت، نەگووتراوەکان لێوانلێون لە پشگوێخراو و پەراوێزخراوەکان. هاوکات لەبەرئەوەی بە پێکهاتەی نەگووتراوەکانی مرۆڤەکان ئاشنانیین هیچمان لەبارەی چییەتی ئەو گووتنانەوە لەبەردەستانییە، کە دواتر دێن. ئەمەو لەبەرئەوەی نەگووتراوەکان جارێ نەبوونە بە گووتن هیچ حاڵیبوونێکمان لەسەر سێستەمی زمانەوانیان نییە. بۆیە نەگووتراوەکان نە بەهادارن/ و نە بێبەها.
کەی دەگەینە ئەو ئاستەی نەگوتراو بڵێین؟ڕەنگە ئەوە بۆ زۆرێکمان بریتیبێت لە دۆزینەوەی ساتێکی گونجاو بۆ گوتنی نەگوتراوەکان. ئەمەش لەبەرئەوەی ڕەچاوی چوارچێوەی کۆمەڵایەتی/ سیاسیی و کولتووریی نەگووتراوەکان جێگای باسە. کەوابێت، بۆ گووتنی نەگووتراو، گووتن دوای بێدەنگییەکی درێژخایەن، پاش ئاشکراکردنی شتێک، یان گووتن دوای توڕەبونێک شتیتر لەگەڵ خۆیدا دێنێت. زۆرجاریش گووتراوە سواوەکان وامانلێدەکەن لە چاوەڕوانی ئەوەدابیین، کەی نەگووتراوەکان دەبنە گووتراو.
کۆتا دیتنمان لەبارەی نەگووتراوەوە، ئەوەیە، کە گەلێکجار مشتومڕکردن لەسەر مانای پشت دەرنەبڕاوەکان مەرج نییە بمانگەیێننە شوێنێک تێگەیشتنمان لەسەر چییەتی نەگووتراوەکان هەبێت. بۆنموونە، فاشیستەکان بەربەستبوون لەبەردەم گووتندا؛ لە دیرۆکی خۆیاندا دروستکەری نەگووتن بوون، ئەو نەختە گووتنەش لە دەمی نازی و فاشییەکاندا گووترا تائیستاش لە گووتراوە پڕبەهاکانن (گرامشی، یاسنینی شاعیر بەنموونە). شاری ئێمەش لە هەنووکەدا دابڕاو نییە لەو ژینگە فاشییەی کە ئاماژەمانپێکرد؛ کە دۆزێکی لە نەگووتراوی بۆدروستکردووین، سەرباری ئەو چەنەبازییەی شارەکانی ئێستامانی تەنیوەتەوە، هێشتا نەگووتراوەکان هەر لە زیادبووندان.

سەرنج: نەگووتراو unsaid/unspoken

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

مرۆڤ بە سروشتی خۆی بۆ ئەوە هاتووەتە دنیاوە کە بە سەربەرزی، شکۆ و سەرفرازییەوە لەسەر ئەم زەمینە بژی. ئابڕوو گەورەترین و پیرۆزترین سەرمایەی دەروونی و مرۆییە کە خودا بەخشیوێتی بە مرۆڤ، و هێڵی سووری نێوان ژیانی ڕاستەقینە و مردنی بێدەنگە. بەڵام ژیان هەمیشە لەسەر یەک ڕێڕەو ناڕوات و هەندێک جار تاقیکردنەوەی وا سەخت و تاقەتپڕووکێن دەخاتە بەردەم مرۆڤ کە هەموو بنەماکانی بوونی دەهەژێنێت. لەناو هەموو تاقیکردنەوەکاندا، قورسترین و دڵتەزێنترینیان بریتییە لە تەنگژەی دارایی، هەژاری و نەبوونی. کاتێک لەم سەردەمەدا باس لە نەبوونی دەکەین، تەنیا باسی کەمبوونی ژمارەیەک لەسەر کاغەز یان نەبوونی بژێوی ناکەین، بەڵکو باسی زریانێکی وێرانکەر دەکەین کە ڕاستەوخۆ لە بنەماکانی بەها، شکۆ و ئابڕووی مرۆڤ دەدات. نەبوونیی مووچە و بژێوی تەنیا گرفتێکی دارایی سادە نییە، بەڵکوو دەستپێكی زنجیرەیەک کارەساتی دەروونی و کۆمەڵایەتییە کە مرۆڤ ڕووبەڕووی دۆخێک دەکاتەوە کە هەرگیز بڕوای نەبووە ڕۆژێک لە ڕۆژان تێیبکەوێت. کارەساتەکە لەوێوە چەکەرە دەکات کە مرۆڤ دەبینێت خۆی و ماڵ و منداڵی، جگە لە خودی ئەو کەسی تریان نییە، ڕەش و ڕووت و برسی و بێدەرەتان لەبەردەم باهۆزی ڕۆژگاردا جێماون، و باری گرانی قەرزداریی وەک چیایەک چۆکی پێ دادەدا و ڕێڕەوی هەناسەدانی لێ دەگرێت.
تەنگژەکە لێرەوە دەست پێناکات کە مرۆڤ ناچارە دەستبەرداری خۆشییەکانی ژیان بێت و چیتر نەتوانێت چێژ لە خواستەکانی وەربگرێت، چونکە مرۆڤی بەڕێز ئامادەیە بە نان و ئاوێکی سادەوە بژی بەڵام سەرشۆڕ نەکات. ئاریشە ڕاستەقینەکە و برینە بەسوێکە لەو چرکەساتەدا دروست دەبێت کە مرۆڤ بەهۆی توندیی پێویستی، تێكچوونی باری تەندروستی منداڵەکانی، یان نەبوونی نانی سەر خوانی خێزانی، ناچار دەبێت دەستی پێویستی و داواکاری بۆ کەسانێک درێژ بکات کە شایستەی هیچ ڕێز و پێزانینێک نین؛ بەواتایەکی ڕوونتر و تاڵتر، دەستپانکردنەوە لە ناپیاوان. ئەم چرکەساتە، چرکەساتی هەرەسهێنانی تەواوەتی شکۆ و لکەداربوونی کتوپڕی ئابڕووی مرۆڤە. کاتێک مرۆڤێک بەهۆی نەبوونییەوە دەگاتە ئەم ئاستە، جۆرە جەنگێکی ناوەکی لە دەروونیدا بەرپا دەبێت؛ لە لایەکەوە گڕی باوکایەتی و بەرپرسیارێتی بەرامبەر خێزانەکەی ناچاری دەکات تێبکۆشێت بۆ پەیداکردنی نان، و لە لایەکی تریشەوە هاواری ئابڕووی ڕێگەی پێ نادات خۆی بچەمێنێتەوە. کاتێک پێویستییەکە سەردەکەوێت و مرۆڤ دەبێت مل بۆ داواکاری کابرایەکی نەزان یان ناپیاو کەچ بکات، لەو چرکەساتەدا شتێک لە ناوەوەی مرۆڤەکەدا دەمرێت کە دواتر بە چاکبوونی باری دارایی بە هیچ شێوەیەک زیندوو نابێتەوە.
بینینی منداڵەکانت لە کاتێکدا کە بە جلوبەرگی کۆن و دڕاوەوە دەچنە خوێندنگا، یان چاویان لە دەستی هاوڕێکانیان و دەوروبەریاندا بێت، یاخود هاوسەرەکەت کە بەهۆی قەرزارییەوە نەتوانێت بە سەربەرزییەوە سەیری دراوسێکانی بکات و هەمیشە لە ترسی خاوەن قەرزەکان دەرگا داخراو بێت، قورسترین و سووتێنەرترین ئازارە کە باوکێک یان سەرپەرشتیارێکی خێزان دەیچێژێت. ئەم برینە تەنیا سکی مرۆڤ برسی ناکات، بەڵکو دەسەڵاتی بڕیاردان، پێگەی کۆمەڵایەتی و ویستی ئازادی لێ زەوت دەکات. مرۆڤی بێ مووچە و بێ داهات، لە کۆمەڵگەیەکی سەرمایەداریدا وەک مرۆڤێکی پلە دوو سەیر دەکرێت، و ئەمەش پاڵنەرێکی دەروونی ترسناکە کە وای لێ دەکات خۆی بە بچووکتر لەوانی تر بزانێت. لەژێر گوشاری ئەم هەستە و برسێتی کۆمەڵگەدا، مرۆڤ ناچار دەبێت لەبەردەم کابرایەکی چاوچنۆک، ناهۆشیار یان ناپیاودا بپاڕێتەوە تەنیا بۆ ئەوەی بڕێک پارەی کاتی یان پێداویستییەکی سەرەتایی وەک نان و هەتوان بەدەست بهێنێت. ئەم جۆرە دەستپانکردنەوەیە، سووکایەتییەکی بێدەنگە کە مرۆڤەکە خۆی بەدەستی خۆی و بە ناچاری پێشکەشی دەستی دڵڕەقانەی ناپیاوانی دەکات. ئەو کەسانەی کە لە کاتی پێویستیدا یارمەتیت نادەن بۆ ڕەزای خودا یان لەپێناو بەها مرۆییەکاندا، بەڵکوو بەخشینەکەیان یان ئەو قەرزەی دەتدەنێ دەکەنە ئامرازێک بۆ شکاندنی کەسایەتیت، کڕینی بەندایەتیت و کۆنترۆڵکردنی ویستت، ئەوانە بە ڕاستی مرۆڤایەتییان لەدەستداوە. دەستپانکردنەوە لەم جۆرە کەسانە، بەهێزترین و کوشندەترین گورزە کە لە ئابڕووی مرۆڤی خاوەن کەسێتی دەدرێت.
لکەداربوونی ئابڕوو لەم هاوکێشە ناهاوسەنگەدا بەو واتایە دێت کە مرۆڤ سەربەخۆیی و ئازادیی دەربڕینی خۆی بەتەواوی لەدەست دەدات. کاتێک قەرز لای ناپیاوێک دەبێتە بارێکی گران بەسەر شانتەوە، شکۆ و ناوبانگی تۆ دەبێتە بارمتە لەلای ئەو. ئەو چیتر وەک مرۆڤێکی هاوتای خۆی سەیرت ناکات، بەڵکو وەک قەرزدارێکی کزۆڵ و ژێردەست دەتبینێت ،کە دەتوانێت لە هەر کۆڕ و کۆبوونەوەیەکدا بە چاوێکی سووکەوە تێتبڕوانێت، یان بە ئاماژە و قسەی ناڕاستەوخۆ و ناخۆش بتشکێنێتەوە و ڕابردووت بەڕووتا بداتەوە. ئەم دۆخە برینێکی هێندە بەسوێ لە گیانی مرۆڤدا جێدەهێڵێت کە تەنانەت ئەگەر لە داهاتووشدا بارودۆخی دارایی بە تەواوی چاک ببێتەوە و ببێتە خاوەنی سامانێکی زۆر، شوێنەواری ئەو سووکایەتییە کاتییە هەرگیز لە یادەوەرییدا ناسڕێتەوە و هەمیشە وەک مۆتەکەیەک بەدوایەوە دەبێت. لە لایەکی ترەوە، ئەم دیاردەیە کاریگەرییەکی وێرانکەری هەیە لەسەر پەروەردەی خێزان؛ منداڵێک کە باوکی خۆی دەبینێت، کە هەمیشە لە چاویدا وەک پاڵەوان و هێمای هێز بووە، لەبەردەم کەسێکی تردا چۆکی داداوە و دەستی کڕنۆش و پاڕانەوەی درێژ کردووە، بڕوای بە بنەماکانی دادپەروەری، هێزی خێزان و بەهاکانی ژیان نامێنێت. ئەمەش نەوەیەکی نوێی دڵشکاو، ترسنۆک و بێبڕوا بە داهاتوو بەرهەم دەهێنێت، کە پێیانوایە پارە هەموو شتێکە و ئابڕوو تەنیا دروشمێکی بێواتایە. لێرەوەیە کە نەبوونی دەبێتە هۆی شێواندنی پێکهاتەی ڕەوشتی و کۆمەڵایەتی، و وای لێ دەکات کە مرۆڤە بەڕێز و خاوەن ئابڕووەکان، هەمیشە ڕێگەی گۆشەگیری، تەنیایی و تەنانەت مەرگی خامۆش هەڵبژێرن تەنیا بۆ ئەوەی نەکەونە داوی سووکایەتی ناکەسانەوە.
بۆیە، پێویستە بە توندی جەخت لەسەر ئەوە بکرێتەوە کە دامەزراوەکانی دەسەڵات و بەڕێوەبردن پێویستە بە ئاگا بێنەوە و درک بەوە بکەن کە دابین نەکردنی بژێوی، نەدانی مووچە و پشتگوێخستنی باری ئابووری هاوڵاتیان، تەنیا کێشەیەکی ژمارەیی و دارایی نییە، بەڵکو هێرشێکی ڕاستەوخۆ و بەرنامە بۆداڕێژراوە بۆ سەر شکۆ، بەها و ئابڕووی نەتەوەیەک. کاتێک مرۆڤێکی نیشتمانپەروەر و ماندوو دەگاتە ئاستی ڕەش و ڕووتی و ناچارکردنی بە دەستپانکردنەوە بۆ پاروویەک نان، ئەوا کۆمەڵگە بە گشتی پێکەوە بەشێک لە ئابڕوو، شکۆمەندی و بەها مرۆییەکانی خۆی لەدەست دەدات و بەرەو هەڵدێر دەچێت. پاراستنی شکۆی خێزان و ڕێگریکردن لە لکەداربوونی ئابڕووی باوک و دایکان لەبەردەم منداڵەکانیاندا، گەورەترین و سەرەکیترین ئەرکی ئاکاری و نەتەوەییە کە دەبێت هەمووان پێوەی پابەند بن. چونکە لەم جیهانەدا، هیچ دیمەن و دۆخێک لەوە تاڵتر، بەئازارتر و نادادپەروەرانەتر نییە کە مرۆڤێکی بەڕێز، دڵسۆز و بەنرخ، بەهۆی توندوتیژی و بێبەزەیی ڕۆژگارەوە، ببێتە دیلی دەستی ناپیاوان و چاوەڕێی دڵۆپێک بەزەیی و بەخشینی سواڵکەرانەی ئەوان بێت بۆ مانەوەی لە ژیاندا.

دوای کۆتاییهاتنی جەنگی سارد، ئەوروپا وا هەستی دەکرد کە بۆ هەمیشە ماڵئاوایی لە جەنگ کردووە و جێگەی سەنگەرەکانی جەنگی بە خۆشگوزەرانی و خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان گۆڕییەوە، بەڵام دۆخەکە ئەمڕۆ بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕاوە؛ “ڕۆحی ساڵی ١٩١٤” بە شێوەیەکی نوێ سەری هەڵداوەتەوە و کیشوەرە بەساڵاچووەکە بەبیر دەهێنێتەوە کە مێژوو ڕەنگە کارەساتەکانی خۆی بۆ ئەو کەسانە دووبارە بکاتەوە کە سوورن لەسەر پشتگوێخستنی وانەکانی. لە هەوڵێکی شێتگیرانەدا بۆ ئامادەکاری بۆ ململانێ، ئەوروپا ئێستا پێشەنگی کاروانی سەربازگەرایی جیهانییە؛ لە وڵاتانی باکووری هێمن وەک سوید و نەرویجەوە تا دەگاتە دڵی کیشوەرەکە، ئابووری جەنگ لەسەر پاشماوەی بەڵێنەکانی خۆشگوزەرانی بنیات دەنرێت. ئەمەش بیرهێنەرەوەی کەشوهەوای سەرەتای سەدەی بیستەمە، کاتێک ئەوروپا بوو بە مەنجەڵێکی غاز کە چاوەڕێی پریشکێک بوو؛ گەورەبوونی سەربازیی بێوێنە، هاوپەیمانی ئاڵۆز و هەستی نەتەوەپەرستی کە بە بەرگی ئارەزووی داگیرکاری داپۆشرابوو. جەنگ لەو کاتەدا تەنها گریمانەیەکی سیاسی نەبوو، بەڵکو “عەقیدەیەک” بوو کە بوو بە هۆی کارەساتەکە دوای گوللەکەی سارایێڤۆ؛ ئەمڕۆش وەک ئەوەی دەنگدانەوەیەکی کاڵەی ئەو سەردەمە بژین، لە جیاتی خۆلادان لە پێکدادان، هەمووان خۆی بۆ ئامادە دەکەن، وەک ئەوەی جیهان لەبیریکردبێت چۆن ئەو “ئاشتییە لاوازە” خەونی ملیۆنان گەنجی لە سەنگەرەکانی جەنگی جیهانیی یەکەمدا کوشت و نەخشەی دڕاو و ملیۆنان قوربانی بەجێ هێشت.
ئەم “ڕۆحە” تەنها بە ناو لاپەڕەکانی مێژوودا ناگەڕێت، بەڵکو لە کارگەکانی چەکی ئەڵمانییەوە سەری هەڵداوەتەوە، کە لە هێمای ئۆتۆمبێل و گەشەپێدانەوە بۆ دابینکەری کەرەستەی وێرانکاری گۆڕاون بە بیانووی “سەربەخۆیی پیشەسازی”. بنیاتنانی ئەم جبەخانانە لەسەر حیسابی بودجەی تەندروستی و پەروەردە و خۆراک دەکرێت، لە جیهانێکدا کە ساڵی ڕابردوو نزیکەی ٢.٤ ترلیۆن دۆلاری لە چەکداربووندا خەرج کردووە؛ لە کاتێکدا وڵاتانی وەک فەرەنسا و ئەڵمانیا لە قەرزێکی پێوانەییدا نوقم بوون، حکومەتەکان بەردەوامن لە پاڵنانی گەلەکانیان بەرەو قوربانی زیاتر بە بیانووی هەڕەشەی ڕووسیا، لە کاتێکدا کیشوەرەکە بەدەست هەژارییەکی ڕەهاوە دەناڵێنێت کە ملیۆنان کەس دەگرێتەوە. لە بەرامبەر ئەم لادانە مەترسیدارەدا، ڕەوتێکی ناڕەزایەتی جەماوەری بە دروشمی “سەربازگەرایی ڕابگرن” سەری هەڵداوە و دەسەڵاتداران تۆمەتبار دەکەن بە زیندووکردنەوەی “ڕۆحی جەنگ” و ترساندنی خەڵک بۆ پەردەپۆشی شکستە سیاسییەکان و پشتگیریکردنی لۆبییەکانی چەک. سەرەڕای ئاڵوگۆڕی تۆمەتەکان لە نێوان سەرکردە ڕۆژئاواییەکان و پوتین لەسەر “دێوی” هەڕەشەی بوونگەرایی، واقیعەکە هەر یەکە: پێشبڕکێیەکی شێتگیرانەی چەکداربوون کە ئەمریکا و چین و ژاپۆن بەشدارن تێیدا و جیهان لە دۆخی ئامادەباشیی بەردەوامدا دەهێڵێتەوە.
ئێمە ئەمڕۆ لەبەردەم وێستگەیەکی چارەنووسسازداین؛ ئایا لەبەردەم سەردەمێکی نوێی جەنگداین کە لەسەر پاشماوەی مرۆڤایەتیمان بنیات دەنرێت، یان دەنگدانەوەیەکی کاڵەی مێژوویەکین کە خۆی لێ نادزینەوە؟ “ڕۆحی ساڵی ١٩١٤” بە گوێی بڕیاردەراندا دەچرپێنێت: پێشبڕکێی چەکداربوون گەرەنتی ئاسایش نییە، بەڵکو کورتترین ڕێگایە بۆ دووبارەکردنەوەی ئەو کارەساتانەی کە سەدەیەک لەمەوبەر جیهانیان وێران کرد. ئایا کەس هەیە وەڵامی بانگەوازی مێژوو بداتەوە، یان کاروانی سەربازگەرایی گەیشتووەتە ئەو خاڵەی کە چیتر نەگەڕێتەوە؟

پێش ئەوەی
سەفەر بکەم..
لەگەڵ جانتاکەم
خەریکە ئەچینە دەر ..
کەچی خۆم ئەبینم،
لە تێرمیناڵ دێتەوە و
بە خۆم ئەڵێ : سەفەری چی؟!
بە ڕاستی هەر ماندوو بوون بوو ..!

٭ ٭ ٭

من بێ تۆیش
هەر شاعیرم ..
بەس تۆ بێ من،
چ قورەتە
شیعرێ ناوت تۆمار بکا ..
( هەرچەن تاریکترین جێگا،
کارگەی شیعرە و ..
کەس نایەوێ
لەو کارخانەیه کار بکا ! )

٭ ٭ ٭

کارەساتێکی گەورەیە،
کەسێکت لە کتێبخانە
ناسیبێ،
کەچی نەخوێندەوار دەرچێ..

٭ ٭ ٭

دیسان
پەیوەندیمان نەما،
شیعرێکی ئەویست
هەر ڕۆژەی مواسەفاتێکی
تازەی تیا بێ،
شیعر و BYD
لێ تێکەڵ بوو بوو ..

٭ ٭ ٭

ئێستایش
باران
باری ..
تۆم بیر دێنێتەوە ..
وەک چۆن لاستیکی خەتکوژێن
مناڵیی خۆم بیر دێنێتەوە ..
هەروەک چۆن چاکەتی نیللی،
زانکۆم بیر دێنێتەوە ..

٭ ٭ ٭

هێندە شیعرم بۆ نوسیت،
شیعرت لا سوک بوو ..
پۆشکینت لا پەڕەندێکی
بێ دەنوک بوو ..
گوڵسورخیت لە لا
زەڕنەقوتەیەکی
بێ توک بوو
پاپڵۆ نیرۆدات لا
شیعرنوسێکی
بچوک بوو ..

٭ ٭ ٭

ئەزانی
نەیشڕۆیشتیتایە،
لای من
دەمێک بوو
ڕۆیشتبووی ..؟
چونکە
دە ساڵ و زیاتریش
بە حیساب دێی بۆ لام ..
هەر هاتوویت و
هەر نەگەیشتووی ..!!

نەوزاد بەندی

کاتێک مرۆڤایەتی دەبێتە کەرەستەیەکی دیپلۆماسی

پێشەکی: جوگرافیای خوێن و پێوەری جیاوازی مرۆڤبوون
لە جیهانی هاوچەرخدا، وا وێنا دەکرێت کە مافەکانی مرۆڤ و بەهای گیانی مرۆڤەکان یەکسانن و بەپێی ڕەگەز، نەتەوە یان جوگرافیا ناگۆڕێن. بەڵام واقیعی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بە تایبەت لە هەرێمی کوردستان، پێچەوانەی ئەم بنەما ئەخلاقییەمان پێدەڵێت. کاتێک سەیری دوو ڕووداوی هاوشێوە یان هاوتەریب دەکەین—مردن یان کوژرانی کچێکی کوردی هاوزمانمان لە ڕۆژئاوای کوردستان بەهۆی دەستدرێژی یان جەنگەوە، لە بەرامبەر خنکانی کچێکی گەشتیاری عەرەبی خەڵکی کەربەلا لە سەرچاوەی ئاوی زەڵم—دەبینین کە چۆن دەزگا فەرمییەکان، میدیاکان و تەنانەت کاردانەوەی دامەزراوەیی، تووشی دووڕووییەکی گەورە دەبن.
لێرەوە پرسیارە جەوهەرییەکە سەر هەڵدەدات: ئایا هەموو مرۆڤەکان وەک یەک مرۆڤن؟ یان بەهای مرۆڤبوون لەم ناوچەیەدا بەپێی بەرژەوەندیی دیپلۆماسی، ڕێککەوتنی بازرگانی و هاوسەنگیی هێز لە نێوان پایتەختەکاندا دیاری دەکرێت؟

تەوەرەی یەکەم: تەرمی ڕوقییە وەک پردێکی دیپلۆماسی لە نێوان سلێمانی و بەغداد
کچێکی تەمەن ١١ ساڵانی خەڵکی کەربەلا بە ناوی ڕوقییە لە ئاوی زەڵمدا دەخنکێت. گەڕان بەدوای تەرمەکەیدا ١٠ ڕۆژ دەخایەنێت و دوای دۆزینەوەی، لە مۆنۆمێنتی پارێزگای هەڵەبجەوە بە ڕێوڕەسمێکی شایستە، فەرمی و پڕ لە میدیا بەرەو زێدی خۆی بەڕێدەکرێت. پارێزگاری کەربەلا پەیامی فەرمی دەنێرێت، سوپاسی پارێزگاری هەڵەبجە دەکات و بڕیاری سەردانی فەرمی دەدات.
لێرەدا، دامەزراوەی فەرمی لە کوردستاندا ئەم کارەساتە مرۆییە تەنها وەک ئەرکێکی ئەخلاقی نابینێت، بەڵکو دەیکاتە “پڕۆژەیەکی پەیوەندی گشتی” (Public Relations) بۆ پیشاندانی مرۆڤدۆستیی کورد بە لایەنی عێراقی، بە مەبەستی چاککردنی پەیوەندییە سیاسی و ئابوورییەکان. مرۆڤبوونی ڕوقییە لێرەدا دەبێتە خاڵی کۆکەرەوە، چونکە پشتگیرییەکی سیاسیی لە پشتە؛ ئەو کچە دەربڕی ناسنامەیەکە کە بەغدا و نەجەف و کەربەلای لە پشتە، بۆیە فەرشی سووری بۆ ڕادەخرێت و میدیاکان چرکە بە چرکەی بەڕێکردنی تەرمەکەی دەگوازنەوە.

تەوەرەی دووەم: غەریبیی کچەکەی ڕۆژئاوا؛ کاتێک کوردبوون وەک بێدەسەڵاتی دەبینرێت
لە بەرامبەردا، کاتێک کچێکی ڕۆژئاوای کوردستان (یاخود هەر پارچەیەکی تری کوردستان) دەکوژرێت، غەرق لە خوێن دەکرێت، یان ڕووبەڕووی نادادپەروەری دەبێتەوە، بێدەنگییەکی مەرگبار سەرتاپای دامەزراوە فەرمییەکان و زۆربەی میدیا سێبەرەکان دەگرێتەوە. بۆچی؟ چونکە بەرگریکردن لە کچەکەی ڕۆژئاوا هیچ دەستکەوتێکی دیپلۆماسی بۆ دەسەڵاتدارانی ناوخۆ تێدا نییە. ڕەنگە تەنانەت توڕەکردنی لایەنە ناوچەییەکان یان دەوڵەتە دراوسێکانیشی تێدا بێت.
کچەکەی ڕۆژئاوا نە پارێزگارێکی هەیە لە حەسەکە یان قامیشلۆ کە بتوانێت هاوسەنگیی هێز بگۆڕێت، نە حکومەتێکی فەرمی هەیە لە بەغدا کە شایستە داراییەکانی هەرێم فەراهەم بکات. ئەو تەنها “کوردی بێ‌پشتوپەنایە”. لێرەدا لۆژیکی دەسەڵات نیشانی دەدات کە “هاوسۆزی” تەنها بۆ ئەو کاتانەیە کە قازانجی سیاسی تێدابێت. کچەکەی ڕۆژئاوا دەبێتە قوربانیی “بێدەنگیی پڕۆفیشناڵانە”ی سیستەمێک کە کەرامەتی مرۆڤی کوردی لە پێناو مانەوەی خۆیدا کردووەتە قوربانی.

تەوەرەی سێیەم: فەلسەفەی “ژیانی بەنرخ” و “ژیانی بێبایەخ” لای دەسەڵات
ئەم جیاکارییە فەرمییە ئێمە دەباتەوە سەر ئەو تیۆرییە سیاسییەی کە دەڵێت: دەسەڵات بڕیاردەرە لەسەر ئەوەی کێ شایستەی ئەوەیە پرسەی بۆ بگێڕدرێت و کێش دەبێت لە بێدەنگیدا بمرێت. مەرگی ڕوقییە کرا بە کارەساتێکی نیشتمانی چونکە خزمەتی بە ئەجێندای “پێکەوەژیانی عەرەب و کورد” دەکرد لە ساتەوەختێکی سیاسیی هەستیاردا. بەڵام مەرگی کچەکەی ڕۆژئاوا دەشاردرێتەوە یان بایەخی پێنادرێت، چونکە هۆشیاریی نەتەوەیی و مرۆیی بەئاگا دەهێنێتەوە کە ڕەنگە بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی حیزب لەگەڵ وڵاتانی دراوسێدا بخاتە مەترسییەوە.
ئەمە ترۆپکی نادادپەروەرییە: کاتێک دامەزراوەیەک کە پێی دەوترێت حکومەت یان ئیدارەی خۆجێی، فرمێسکەکانی بەپێی نەتەوە و بەرژەوەندی بپێوێت. هاوسۆزی بۆ منداڵێکی خنکاو ئەرکێکی باڵای مرۆییە، بەڵام کاتێک ئەم هاوسۆزییە تەنها بۆ پێکهاتەیەکی دیاریکراو بێت و بۆ کچە هاوزمانەکەی خۆت لەولای سنوورەوە بێدەنگی هەڵبژێریت، ئیتر ناوی مرۆڤدۆستی نییە، بەڵکو ناوی “بازرگانیی سیاسییە بە فرمێسکەوە”.

ئەنجامگیری: پێویستیی ڕاپەڕینی ویژدانی دژ بە دووڕوویی سیستەم
ئەم ڕووداوانە دەبنە ئاوێنەیەک کە ڕووی ڕاستەقینەی سیستەمی حوکمرانی و میدیایی لە کوردستان پیشان دەدەن. خەڵکی کوردستان هەمیشە بە سروشتی خۆیان مرۆڤدۆست بوون و هاوکاریی هەموو لێقەوماوێکیان کردووە بێ جیاوازی، بەڵام کێشەکە لە “سیاسییکردنی کارەساتەکان” دایە لەلایەن دەسەڵاتەوە.
پێویستە کۆمەڵگەی مەدەنی, ڕۆشنبیران و دەنگە ئازادەکان ئەم نادادپەروەرییە ڕەت بکەنەوە. مرۆڤ لە هەرکوێ بێت، چ لە کەربەلا بێت و چ لە ڕۆژئاوا، پێویستە بە یەک پێوەری ئەخلاقی و مرۆیی سەیر بکرێت. کاتێک دەسەڵات تەرمی کچێک دەکاتە کەرەستەی ڕیکلامی سیاسی و کچێکی تر دەخاتە زبڵدانی بێدەنگییەوە، ئەرکی ئێمەیە کە هاوار بکەین و بڵێین: **”هەموو گیانەکان وەک یەک بەنرخن، و خوێنی هیچ مرۆڤێک لە هیی مرۆڤێکی تر سوورتر نییە.”
————————
١٨/٦/٢٠٢٦
نووسینی: [کارزان عزیز عبدالراحمن ] قوتابی زانکۆ