خوێندنەوەیەکی پۆست-هیومانیستی بۆ دەقی “بۆنی مرۆڤ”ی (سۆران محەمەد).

بەرایی:
“بۆنی مرۆڤ” ناونیشانی شیعرێکی شاعیر سۆران محەمەدە. ئەم دەقە ئەدەبییە لە ماڵپەری فەرهەنگی (دەنگەکان)دا بەرواری ٩/ ٧/٢٠٢٠بڵاوکراوەتەوە.
ناوەڕۆکی سەرەکی ئەم شیعرە لەسەر چەمکی بوون، ناسنامەی مرۆڤ و پەیوەندی نێوان سروشت و مرۆڤ دەخوڵێتەوە، سەرەەتای شیعرەکەی ئاوها دەست پێ دەکات:
لە گشت لایەکەوە بۆن دێ
بۆنی مرۆڤ
ئەو کاتانەی وەکو تەختەدار
سەرئاو دەکەوێ
شەپۆل دەیبا و
لە کەنارێکا
جانەوەر…
لە دەوریا کۆمدەبێ
بە گشتی شاعیر لەم دەقەدا بە زمانێکی قووڵ و سیمبوڵی، سەرگەردانی و بێبایەخبوونی مرۆڤ لە جیهانی مۆدێرندا وێنا دەکات (کاتێک وەک تەختەدارێکی سەرئاوکەوتوو، بەدەست شەپۆلەکانەوە دێت و دەچێت) .
هەروەها وەك شێواز؛ شاعیر توخمەکانی سروشت وگیانەوەران لە بەرامبەر مرۆڤدا بەکاردەهێنێت: وەک مێروولە، چیا و جانەوەر، مڵە، کرمەلیقە….ڕەنگە ئەمە ئاماژەیەکی سیمبوڵی بێت بۆ نیشاندانی بچووکیی مرۆڤ لە بەرامبەر گەورەیی و یاساکانی سروشتدا.
پێشەکی و چوارچێوەی مێژوویی:
شیعری کوردی لە دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ و بەتایبەت لە دەیەکانی دواییدا، گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی بەخۆیەوە بینی لە ڕووی ناوەڕۆک و فۆرمەوە. دەقی “بۆنی مرۆڤ”یش بە هەمان شێوە کە لە تەممووزی ٢٠٢٠دا بڵاوکرایەوە، نوێنەرایەتی ئەو شەپۆلە ئەدەبییە دەکات کە لە بابەتە نەتەوەیی و نیشتمانییە کلاسیکییەکان دەردەچێت و ڕوودەکاتە کێشە گەردوونی و مرۆییەکان. سۆران محەمەد لەم دەقەدا، کێشەی “بوونی مرۆڤ” لە سەدەی بیست و یەکدا دەخاتە ژێر پرسیارەوە.

• بنیاتی سیمانتیکی (واتایی) و تەوەری فەلسەفی:
  تەوەری سەرەکی شیعرەکە لە دەوری “نامۆبوونی مرۆڤ” و”پووچگەرایی” دەسوڕێتەوە.
  -دوو جەمسەری ناسنامە و ماددە:
  لە ناونیشانی دەقەکەی شاعیردا بۆن نەک تەنیا وەک دیاردەیەکی فیزیکی، بەڵکو وەک “شوێنپێی بوون” یان “شوێنەواری مادیی مرۆڤ” پێناسە دەکرێت. مرۆڤ لەم دەقەدا لە بکەرێکی چالاکەوە گۆڕاوە بۆ “پاشماوەیەکی بۆندار” کە بە گەردووندا بڵاودەبێتەوە.

  بۆ نموونە: وێناکردنی مرۆڤ وەک کەرەستەیەکی بێگیان:
  “ئەو کاتانەی وەکو تەختەدار / سەرئاو دەکەوێ”
  ئەم دێڕە لوتکەی گوزارشتی فەلسەفەی بوونگەراییە. شاعیر لێرەدا چەمکی “ئیرادەی ئازاد”لە مرۆڤ دادەماڵێت. مرۆڤ شوبهێنراوە بە “تەختەدار”، واتە تەنێکی بێگیان و بێدەسەڵات کە توانای ئاڕاستەکردنی خۆی نییە، بەڵکو “شەپۆل” (هێما بۆ هێزە دەرەکییەکان، مێژوو، یان قەدەر)ە کە دەیهێنێ و دەیبات.

• شیکاریی هێماکان و نیگارە شیعرییەکان:
  دەقەکە دەوڵەمەندە بە نیگاری سروشتی کە بۆ خزمەتی مانایەکی دژە-مرۆیی بەکارهاتوون:
  مرۆڤی سەرئاوکەوتوو ───> کەناراو ─── > جانەوەر و مێروولە
  (بێدەسەڵاتی)…..(کۆتایی)….. (سەرکەوتنی سروشت)
• ڕەمزی شەپۆل و کەنار: هێمان بۆ تێپەڕبوونی کات و زەمەن کە مرۆڤ بەرەو کۆتاییەکی نادیار دەبەن. کەنار لێرەدا نەک وەک شوێنی ڕزگاربوون، بەڵکو وەک مەڵبەندی فەوتان و کەرتبوونی جەستەی مرۆڤ وێنا کراوە.
• جانەوەر و مێروولە: شاعیر لێرەدا هەرەمی دەسەڵاتی سروشت سەرەوژوور دەکات. لە فەلسەفەی کلاسیکدا مرۆڤ لە لوتکەی زیندەوەراندایە، بەڵام لەم شیعرەدا، مێروولەکان لەسەر “لوتکەی چیاکان”ەوەن و “گاڵتەیان بەو حەشاماتە دێ”. ئەمە جۆرێکە لە سوکایەتیکردن بە لوتبەرزیی مرۆڤ.
• پێکهاتەی زمانەوانی و ڕیتمی دەقەکە:
  لە ڕووی فۆرم و زمانەوە، دەقەکە چەند تایبەتمەندییەکی ئەکادیمی هەیە:
• ڕستەسازیی کورت: ڕستەکان کورت و بڕاوەن. ئەم کورتکردنەوەیە هاوتایە لەگەڵ تێکشکانی دەروونیی مرۆڤی هاوچەرخ. زمانەکە زۆر گرنگی بە ڕازاندنەوەی ڕەوانبێژی نادات لە پێناو نیشاندانی ڕاستی تاڵدا.
• ڕیتمی ناوەکی: ئەگەرچی شیعرەکە ئازادە و کێشی عەرووزی نییە، بەڵام دووبارەبوونەوەی وشەی “بۆن” و پیتی “ش” و “م” ڕیتمێکی خەمۆک و هێمن بە دەقەکە دەبەخشن کە گونجاوە لەگەڵ کەشی مەرگدۆستی و تێڕاماندا.
  کەواتە دەکرێت بڵێین ئەم دەقە مانیفێستۆیەکی ڕەخنەیی کورتە، بەڵام قووڵ دژ بەو جیهانەی کە مرۆڤی تێدا بووە بە کاڵا و ئیرادەی لێ زەوتکراوە. شاعیر لە ڕێگەی نیشاندانی تێکشکانی جەستەی مرۆڤ لە کەناراوەکان و گاڵتەجاڕی مێروولەکان پێی، هاوسەنگی هێز لە نێوان مرۆڤ و سروشتدا دەگۆڕێت و هۆشداری دەدات لە مەرگی مەعنەوی و فیزیکی ڕەگەزی مرۆڤ. دەقەکە بە سەرکەوتوویی توانیویەتی فەلسەفەی قورسی بوونگەرایی لە قاڵبێکی شیعریی چڕدا بەرجەستە بکات.
• لەم شیعرەدا شاعیر چەند توخمێکی نوێ و جیاواز لە ئەدەبیاتی کوردیدا بەکاردێنێت. داهێنانەکان بریتین لە گۆڕینی چەمکی “بۆن” بۆ تەنێکی فیزیکی، بەرامبەر پێچەوانەکردنەوەی پیرۆزیی چیاکان بە بەکارهێنانی مێروولە، هەروەها وێناکردنی مەرگ وەک گاڵتەجاڕییەکی ڕەش.
• لادانە مۆدێرنەکان لە دەقی “بۆنی مرۆڤ”دا: –
  ١- گۆڕینی “بۆن” لە نۆستالژیایەکی ڕۆمانسییەوە بۆ “پاشماوەیەکی کیمیایی”:
  لە ئەدەبیاتی کوردیدا، “بۆن” هەمیشە وەک هێمایەکی ڕۆمانسی، نیشتمانی یان سۆزداری بەکارهاتووە (وەک: بۆنی خاک، بۆنی دایک، بۆنی یار)، بەڵام شاعیر لێرەدا ئەم چەمکە سەرەوژوور دەکاتەوە:
  لێرەدا شاعیر “بۆن” لە مانا ڕۆحییەکەی دادەمڵێت و دەیکاتە بەڵگەیەکی مادیی قورس. بۆن لێرەدا نیشانەی ڕزینی جەستەیە؛ تێکەڵبوونی گەردیلەکانی مرۆڤە لەگەڵ ژینگەدا لە دوای مەرگ.
  لە کاتێکدا لای شاعیرانی تر مرۆڤ “شوێنپێ” یان “مێژوو” جێدەهێڵێت، بەڵام لای سۆران مرۆڤ تەنیا گاز و بۆنێکی بێ بڕست جێدەهێڵێت کە کەشەکە داگیر دەکات (لە گشت لایەکەوە بۆن دێ).
  ٢- گۆڕینی پێگەی چیا لە “پارێزەر”ەوە بۆ “تەماشاکار”:
  چیا لە کۆستیۆمی شیعری کوردیدا هەمیشە هێمای شۆڕش، پەناگە، پیرۆزی و شکۆ بووە.
  بەڵام لەم شیعرەدا لوتکەی چیاکان دەبنە سەکۆیەک نەک بۆ بەرگری، بەڵکو بۆ “سەیرکردن و گاڵتەکردن”. چیا چیتر پاڵپشتی مرۆڤ نییە، بەڵکو بووە بە جوگرافیایەکی بێلایەن و دوورەپەرێز کە حەشاماتی مرۆڤی لێوە بچووک دەبینرێت.
  ئەمە دەستکارییەکی ڕادیکاڵی کۆدە کلتورییەکانی کوردییە؛ نەك بەمانای بەکەم تەماشاکردن، بەڵکو لە پێناو گونجانی پەیامی دەقدا بە داماڵینی سیفەتی “پیرۆزی و نیشتمانپەروەری” لە سروشت و نیشاندانی ڕووە بێ دەربەستییەکەی.
  ٣. (مایکرۆ-کۆزمۆس (هێزی بچووك بەرامبەر (مێگالۆمانیا (هێزی گەورە:
  شاعیرانی مۆدێرن کاتێک باسی تێكشکانی مرۆڤ دەکەن، زۆرجار هێزی گەورەی وەک (گەردوون، دەسەڵاتە فاشیستەکان) بەکاردێنن بۆ نیشاندانی ئەو تێکشکانە.
  بەڵام سۆران محەمەد بچووکترین و بێدەسەڵاتترین زیندەوەر (مێروولە) هەڵدەبژێرێت بۆ ئەوەی لوتبەرزیی مرۆڤ بشکێنێت.
  تراژیدیای دەقەکە لەوەدایە کە مرۆڤ بە دەست “شەپۆل” و “جانەوەر”ەوە دەمرێت (کە ئەمانە مەرگی باون)، بەڵام سوکایەتییە فەلسەفییەکە لە کۆتاییەکەدایە: مێروولەکان لێی دێنە پێکەنین. شاعیر لێرەدا هاوسەنگی هێز بە جۆرێک دەگۆڕێت کە مێروولە لەسەر چیاکانەوە وەک چاودێرێکی باڵا، سەیری گاڵتەجاڕی و مەرگی مرۆڤ دەکات.

  ٤- تەکنیکی زوومی هێمن
  زۆربەی شیعرە تراژیدییەکانی کورد غەمناکی، هاوار، یان گریانێکی تێدایە.
  بەڵام زمانی ئەم شیعرە بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش “ساردە”. شاعیر وەک دەرهێنەرێکی فیلمی دۆکیۆمێنتاری، کامێراکەی داناوە و تەنیا دیمەنی تەختەدارێکی ڕزیو، کەناراوێک، جانەوەرێک و مێروولەیەک نیشان دەدات، بەبێ ئەوەی بەزەیی یان سۆز ی تێدا هەست پێبکرێت.
  ئەم زمانە ته‌کنۆکراتی و باڵایە، گوزارشت لە “پۆست-هیومانیزم دەکات؛ جیهانێک کە مرۆڤ چیتر چەقەکەی نییە و مەرگ هیچ گرنگی و کاردانەوەی جیهانی دروست ناکات.
  میتۆدی بەراوردکاریی جیهانی دەری دەخات کە دەقی “بۆنی مرۆڤ”، لە دەرەوەی بازنەی باوی ئەدەبیاتی کوردیدایە، هاوتەریبە لەگەڵ قوتابخانە فەلسەفی و شیعرییە جیهانییەکانی دوای جەنگی جیهانی دووەم و سەدەی بیست و یەک.
  دەتوانین دێڕە سەرەکی و کلیلییەکان لەم خڵانەدا دیاری بکەین:
  ١- دێڕی یەکەم و دووەم: “لە گشت لایەکەوە بۆن دێ / بۆنی مرۆڤ”
  ئاستی زمانەوانی: شاعیر بە ڕستەیەکی نادیار دەستپێدەکات: “بۆن دێ”. دیاری ناکات بۆنەکە لە کوێوە دێت. ئەم فەزای گشتاندنە وا دەکات “بۆنی مرۆڤ” ببێتە پەتایەکی گەردوونی کە هەموو شوێنێکی تەنیوە، وەکو کۆرۆنا.
  لادانی مانایی “بۆن” لێرەدا وەک “پاشماوەی گازيی جەستە مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت. مرۆڤ لەم دێڕەدا پیرۆزی ڕۆحیی لەدەستداوە؛ ئەو چیتر بیر ناکاتەوە، بەڵکو تەنیا ژینگە پیس دەکات.
  ٢- دێڕی سێیەم و چوارەم: “ئەو کاتانەی وەکو تەختەدار / سەرئاو دەکەوێ”
  ئەمە فەلسەفەی بەتەنبوونەسەروەختێك مرۆڤ دەبێتە “تەختەدار”. ئەمە گۆڕانی جەوهەری مرۆڤە بۆ کەرەستەیەکی خاو.
  سەربەخۆیی فۆرم: لە کاتێکدا شاعیرانی وەک ڕامبۆ لە شیعری “کەشتیی مەست”دا، کەشتی و تەختەدار وەک هێمایەک بۆ گەشتی ئازادانەی ڕۆحی مرۆڤ بەکاردێنن، لای سۆران تەختەدار هێمایە بۆ “جەستەیەکی بێگیان و مردوو” کە کۆنتڕۆڵی لەدەستداوە.
  ٣- دێڕی: “مێروولەکان… گاڵتەیان بەو حەشاماتە دێ”
  تەوژمی ئایرۆنی: وەک لە بەشی پێشوودا ئاماژەم پێدا، مێروولە لێرەدا دەبێتە “بکەری ڕەخنەیی”. لوتکەی چیا کە بەرزترین خاڵی جوگرافییە، دەدرێتە مێروولە، نزمترین خاڵیش (کەناراو) دەدرێتە مرۆڤ. ئەم شۆڕشە فۆرمالیستییە لە دابەشکردنی پێگەی زیندەوەراندا، بنەمای باوی ئەدەبی کوردی تێکدەشکێنێت.

• بەراوردی ئاستی شیعرەکە لەگەڵ شیعری جیهانیدا:
  بۆ دیاریکردنی بەهای ئەدەبیی ئەم دەقە لە ئاستی شیعری جیهانییدا، دەکرێت بەراوردی بکەین بە دوو تەوژمی جیهانیی هاوچەرخ:
• بەراورد لەگەڵ فەلسەفەی “مەرگی مرۆڤ”ی میشێل فوکۆ:
  فەیلەسوفی فەڕەنسی میشێل فوکۆ لە کۆتایی کتێبی “وشەکان و شتەکان”دا دەڵێت: “مرۆڤ وەک وێنەیەکی کێشراوی سەر خۆڵی کەنار دەریا وایە، کە شەپۆلێك دێت و دەیسڕێتەوە”.
  ئاستی لێك نزیکی: شیعری “بۆنی مرۆڤ” وەرگێڕانێکی شیعریی ئەم چەمکە فەلسەفییە جیهانییەیە. کاتێک شاعیر دەڵێت “شەپۆل دەیبا و لە کەنارێکا…”، ڕێک ئاماژەیە بەو مەرگە فیزیکی و فەلسەفییەی مرۆڤ کە فوکۆ باسی دەکات. شیعرەکە لەم ڕووەوە لە دەقێکی لۆکاڵی دەردەچێت و دەبێتە دەقێکی پۆست-مۆدێرنی جیهانی.
• بەراورد لەگەڵ شیعری “گۆتفرێد بێن – ی ئەڵمانی:
  گۆتفرێد بێن (شاعیر و پزیشکی ئەڵمانی) بەوە ناسراوە کە لە کۆمەڵە شیعری “گۆڕستان” (Morgue)دا، مرۆڤی وەک گۆشت و ماددەیەکی کیمیایی شیکاریکردووە، بەبێ بەکارهێنانی سۆز.
  ئاستی هاوشێوەیی: زمانی ساردی ئەم شیعرە لە وێناکردنی “بۆنی مرۆڤ” و “تەختەدار”، زۆر نزیکە لە ساردبوونی پزیشکیی گۆتفرێد بێن. شیعرەکە نایەوێت سەرنجی خوێنەر بۆ “ئازار” ڕابکێشێت، بەڵکو دەیەوێت سەرنجی بۆ “ڕاستییە بایۆلۆژییەکە” ڕابکێشێت.
  کەواتە ئەم شیعرە لە تەرازووی ئەدەبیاتی جیهانیدا لە ڕووی فۆرمەوە: کورت و چڕە، هاوشێوەی شیعری (ئیماجیزم/وێنایی ئەمریکی) و کورتە شیعری مۆدێرنی ئەوروپییە کە پشت بە یەک وێنەی گرنگ دەبەستێت.
• هەررچی لە ڕووی ناوەڕۆکەوەیە: دەقەکە لە ڕیزبەندی پێشەوەی ئەو ئەدەبیاتە جیهانییەیە کە پێی دەوترێت “ئەدەبیاتی پۆست-هیومانیزم”. گەورەیی شیعرەکە لەوەدایە کە توانیویەتی “کۆدە کلتورییەکانی کورد” (چیا وەک هاوڕێ، بۆن وەک نۆستالژیا) بە تەواوی تێکبشکێنێت و زمانێک بەکاربهێنێت کە خوێنەرێکی لەندەنی، پاریسی یان تۆکیۆیی بە هەمان شێوەی خوێنەرێکی کوردی لێی تێبگات و پێی تووڕە یان سەرسام بێت.
• لادانە نوێکان لای شاعیر: لە شیعری کلاسیک و تەنانەت نوێی کوردیدا، مەرگی مرۆڤ هەمیشە بە شکۆوە وێنا دەکرێت (کفن، گۆڕستان، گریان یان پرسە). لادانی شاعیر لێرەدا لەوەدایە کە مەرگی مرۆڤ دەباتەوە سەر بنەمایەکی تەواو “بایۆلۆژی و سروشتیی”؛ جەستەی مرۆڤ پیرۆز نابینرێت، بەڵکو تەنیا خۆراکێکی ئامادەکراوە بۆ کرم وجانەوەرەکان، هەروەها شاعیر وشەی “مرۆڤەکان” یان “تاکەکان” بەکارناهێنێت، بەڵکو وشەی “حەشامات” بەکاردێنێت. حەشامات واتە کۆمەڵێکی زۆر و شێواو لە خەڵک کە هیچ تایبەتمەندی و بەهایەکی تاکەکەسییان پێ نەدراوە. ئەم وشەیە نزیك لە کەتوار، پیرۆزیی لە مرۆڤی هاوچەرخ دادەماڵێت و وەک تەنێک بەکاری دەهێنێت .
• لە خوارەوە (کەناراوەکە) پارادۆکسێکی وێنەیی بەهێزە، وێنەی مرۆڤ “تەختەدار ئاسا”، بێدەسەڵات، گەنیو و کەرتبوو بە دەست شەپۆل و جانەوەرانەوە.
• لە سەرەوە (لوتکەی چیا): وێنەی مێروولەکان، ڕێکخراو، بەهێز، چاودێر و پێکنەین بۆ لوتبەرزیی مرۆڤ.
  ئەم دوو وێنە دژبەیەکە، بە تەواوی هاوسەنگییە باوەکانی ناو شیعری کوردی سەراوژوور دەکەنەوە و دەقەکە دەگەیەننە ئاستی فەلسەفەی هاوچەرخی جیهانی.
• دیارنەمانی بکەر: شاعیر ناڵێت “مرۆڤەکان بۆنیان دێت” یان “من بۆن دەکەم”. لادانی گەورە لێرەدا ئەوەیە کە “بۆنەکە” خۆی بووە بە بکەرێکی سەربەخۆ. کاتێک شتێکی نا-مادی(بۆن) جێگەی واقیع دەگرێتەوە. لە شیعری کوردیدا هەمیشە بینین یان بیستن ڕەگەزی سەرەکی بوون، بەڵام سۆران کایەی “بۆنکردن” دەکاتە چەقی هاوچەرخبوون.
  -هەروەها لە کۆپلەی: “ئەو کاتانەی وەکو تەختەدار” ئاماژەی سڕینەوەی جێندەر و تەمەن هەیە، لەم شیعرەدا نە “ژن” هەیە، نە “پیاو”، نە “منداڵ” و نە “پیر”. لادانی شاعیر لێرەدا لەوەدایە کە مرۆڤایەتی ڕووت دەکاتەوە لە هەموو ناسنامەیەکی کلتوری و جێندەری. مرۆڤ بووە بە گشتێکی یەکگرتوو، کە تەنیا لە یەک شتدا یەکدەگرنەوە، ئەویش فەوتانە.
• لە کۆپلەی: “شەپۆل دەیبا” کورتکردنەوەی کات تێبینی دەکەین، بەجۆرێك پیتی “و” لە کۆتایی دێڕەکەدا پچڕانێکی زەمەنی دروست دەکات. لە نێوان “بردنی شەپۆلەکە” و گەیشتن بە “کەنارەکە”، شاعیر ڕووداوە ناوەکییەکان دەسڕێتەوە. ئەمە پێت دەڵێت مێژووی ژیانی مرۆڤ گرنگ نییە؛ گرنگ تەنیا خاڵی سەرەتا و خاڵی کۆتاییە.
  هەروەها کۆپلەی”مێروولەکان لە دوورەوە”ئاماژە بەوە دەکات مێروولە کە بەوە ناسراوەو چاوی زۆر لاوازە و تەنیا شتە نزیکەکان دەبینێت، بەڵام لێرەدا زۆر دوور دەبینیت. داهێنانی وێنەیی شاعیر لێرەدا لەوەدایە کە تایبەتمەندییە بایۆلۆژییەکەی مێروولە پێچەوانە دەکاتەوە؛ مێروولە لێرەدا “لە دوورەوە” و لەسەر لوتکەی چیاکانەوە دەبینێت. ئەمە دەقەکە دەباتە کایەی سوریالیزم یان واقیعی سیحراوی، کە تێیدا یاساکانی زانست و کلتور تێکدەشکێن.
• هۆکاری جیاوازیی ئەم شیعرە لەگەڵ شاعیرانی تردا:
  بۆ ئەوەی بزانین شاعیر لەم شیعرەدا چی نوێی کردووە کە شاعیرانی تر نەیانکردووە، دەبێت سەیری ئەم سێ خاڵە بکەین:
• دژە-گێڕانەوە: شاعیرانی کورد تەنانەت لە کورتە شیعریشدا حەزیان بە گێڕانەوەی چیرۆک هەیە (چیرۆکی شەهیدێک، ئەشقێک، یان نیشتمان). ئەم شیعرە بە تەواوی دژە-چیرۆکە؛ هیچ ڕووداوێکی تێدا نییە، تەنیا دۆخەکان نیشان دەدات.
• پۆست-ئەنترۆپۆسێنتریزم (Post-Anthropocentrism): لە تەواوی مێژووی ئەدەبی کوردیدا، مرۆڤ “سەنتەری گەردوون”ە؛ ئەگەر بگری سروشت لەگەڵیدا دەگری، ئەگەر هاوار بکات چیا دەیڵێتەوە. ئەم شیعرە دەقێکی دەگمەنە کە تێیدا مرۆڤ سەنتەر نییە، بەڵکو تەنیا پاشماوەیەکی فڕێدراوە و جیهان بەبێ ئەویش بەردەوامە.
• ئابووریی زمان: بەکارهێنانی کەمترین وشە بۆ گەیاندنی قووڵترین چەمکی فەلسەفی. هیچ وشەیەکی زێدە، پاشگر، یان وەسفێکی زیادە لە دەقەکەدا نییە. ئەم مۆدێلە لە ڕووتکردنەوەی زمان لە غەزەل و سۆز، بازدانێکی گەورەیە لە ئەدەبیاتی هاوچەرخدا.
• بەراوردی ئاستی فەلسەفیی شیعرەکە لەگەڵ ئەدەبیاتی جیهانیدا:
  ئەم شیعرە لە ڕووی ئاستی هاوچەرخییەوە دەکرێت بخرێتە پاڵ گەورەترین دەقە فەلسەفی و شیعرییەکانی جیهان بەهۆی ئەم خاڵانەوە:
• ڕەهەندی بەراوردکاری: شیعری “بۆنی مرۆڤ” هاوشێوەی ئەدەبیاتی جیهانی (فرانس کافکا و ساموێل بێکێت)
  تیایدا شوناسی زیندەوەران (مێروولە) باڵادەستە و پێگەی مرۆ بچووک دەکاتەوە. لای کافکا لە ڕۆمانی “مەسخ”دا، مرۆڤ دەبێتە جانەوەر بۆ نیشاندانی پووچێتی. سۆران مێروولەکە ناکاتە مرۆڤ، بەڵکو مێروولەکە لە مرۆڤ بەرزتر دەکاتەوە.
• چەمکی چاوەڕوانی: مرۆڤ هیچ چاوەڕوانییەکی نییە و تەنیا شەپۆل دەیبات. لای بێکێت لە شانۆیی “لە چاوەڕوانی گۆدۆدا”، مرۆڤەکان هێشتا چاوەڕوانن؛ بەڵام لای سۆران قۆناغی چاوەڕوانی کۆتایی هاتووە و مرۆڤەکە کۆتایی هاتووە.
  لێرەدا شاعیر نەک تەنیا وێنەی نوێی داهێناوە، بەڵکو ئەرکی زمانی شیعریی گۆڕیوە؛ لە زمانێکەوە کە لاواندنەوە و شانازی دەگۆڕێت بۆ زمانێک کە وەک چەقۆ واقیعەکە دەشێوێنێت و مرۆڤ لەو خەونە خەبەردەکاتەوە کە ئایا ئەو گرنگترین بونەوەری گەردوونەو خاوەنی بەهای ڕاستەقینەی خۆیەتی؟
• وێنە شیعرییە نوێکانی تر:
  ١- وێنەی “ژووری نووستنی کۆشکی پێ دەشۆردران”
  شاعیر کتوپڕ واقیعەکە دەگۆڕێت بۆ تێکەڵەیەک لە مێژوو و دەسەڵات. لێرەدا باسی “کۆشک” دەکات. لە ڕوانگەی ڕەخنەی سیاسییەوە، ئەم دێڕە ئاماژەیە بۆ چەوسانەوە؛ جەستەی ئەو مرۆڤە بێدەسەڵاتانەی کە لە کەناراوەکان تێکدەشکێن، لە ڕاستیدا پێشتر لە “ژووری نووستنی کۆشکەکاندا” وەک کاڵا یان کۆیلە سوکایەتییان پێکراوە و بە جەستەی ئەوان کۆشکەکان پاك کراونەتەوە.
  جیاوازییەکە لەگەڵ شاعیرانی ترئەوەیە شاعیرانی تر کاتێک باسی ستەمکاری دەکەن، باسی زیندان یان ئەشکەنجە دەکەن، بەڵام سۆران “ژووری نووستنی کۆشک” دەکاتە شوێنی سڕینەوەی بەهای مرۆڤ. ئەمە هێمایەکە بۆ “ئیرۆتیکای دەسەڵات” کە تێیدا دەسەڵاتداران لە شوێنی حەوانەوەی خۆیاندا بە چارەنووسی حەشامات پێدەکەنن.

  ٢- وێنەی “هەر دڕکەزی ئەگرێ”
  وێنەیەکی توندوتیژ و کاریگەرە. شاعیر سروشت بە جوانی نیشان نادات، بەڵکو دڕکەکان بریندارکەرن و کێم و خوێن بەربوون دروست دەکەن. ئەمە وێنەیەکی ته‌واو ڕاچڵەکێنە لە ئەدەبیاتی کوردیدا. سروشت لێرەدا تووشی شێرپەنجە یان داڕزین بووە بەهۆی کێشەکانی مرۆڤەوە.
  لێرەدا جیاوازییەکە لەگەڵ شاعیرانی تر ئەوەیە؛ لە کاتێکدا شاعیرانی مۆدێرن باسی گوڵ و باخچە دەکەن، ئەم دەقە دەچێتە ناو وردەکاریی وێنای نەشتەرگەریی ئاساوە، بەوەی درەختەکان دڕکەزی دەگرن چونکە خاکەکە ژەهراوی بووە بە نادادیی.
  ٣- وێنەی “کەس ناتوانێ لەسایەیان ستار بگرێ”
  “سایە” لە کلتوری کوردیدا هەمیشە شوێنی حەوانەوە و پاراستنە (سایەی نیشتمان، سایەی باوک). شاعیر لێرەدا چەمکی سێبەر و سایە دەکاتە شوێنی “سەرگەردانی و بێمتمانەیی”. سایەی کۆشکەکان یان سایەی ئەو درەختانەی دڕکەزی دەگرن و چیتر مرۆڤ ناپارێزن، بەڵکو دەبنە مۆتەکەیەک کە “ستارگرتن” لەسایەیاندا مەحاڵە.
  لێرەدا جیاوازی لەگەڵ شیعری تردا ئەوەیە: ئەمە گوزارشتە لە “پێچەوانەکردنەوەی شوێن”، لای شاعیرانی تر مرۆڤ لە کۆتاییدا لە شوێنێک ستار دەگرێت (تەنانەت ئەگەر گۆڕیش بێت)، بەڵام لای شاعیر هیچ پاڵپشت و پەناگەیەک لەم گەردوونەدا نەماوە ببێتە جێگەی دڵنیایی.

• هاوتەریب لەگەڵ کارەکانی (چارڵز بۆدلێر): لە کۆمەڵە شیعری “گوڵەکانی خراپە”دا بۆدلێر باسی چۆنیەتی گەنیبوونی جوانی و شارستانێتی دەکات. وێنەی “دڕکەزییەکە”، لای سۆرانیش هاوتایە لەگەڵ گوڵە ژەهراوییەکان کە تێیدا سروشت بووە بە گۆڕستانێکی گەورە.
  هاوتەریب لەگەڵ دیدی پووچێتی لای(فرۆید و لاکان): وێنەی شوشتنی کۆشکەکان ئاماژەیە بۆ ئەو “شوێنەوارە دەروونییانە کە دەسەڵات لەسەر جەستەی مرۆڤ جێی دەهێڵێت. لێرەدا شیعرەکە دەبێتە ڕەخنەیەکی سیاسیی پۆست-مۆدێرن کە تێیدا پێکهاتەی کۆشکەکان لەسەر سوکایەتیکردن بە مرۆڤ ڕاوەستاون.
  ئەم بەشە نیشانی دەدات کە تراژیدیای مرۆڤ لای شاعیر تەنیا مەرگێکی کتوپڕ نییە لە دەریادا، بەڵکو دەرئەنجامی مێژوویەکی درێژی ستەمکاریی کۆشکەکان و گەنیبوونی ژینگەکەیە، کە وایکردووە لە هیچ شوێنێکدا ستار نەگیرێت و ئارامیی نەمێنێت.
  لەکاتێکدا لای شاعیرانی تر، مێروولە هێمایەک بووە بۆ “کارکردنی بەردەوام” یان “بێدەسەڵاتی و ژێر پێ” (وەک لای گۆران و بێکەس)هەیە. بەڵام سۆران یەکەم شاعیرە مێروولە دەکاتە “فەیلەسوفی چاودێر” کە لە سەرەوە سەیری مرۆڤ دەکات. ئەمە جۆرێکە لە مۆدێرنیزم کە تیایدا مرۆڤ پێگەی سەنتەریی خۆی لە دەست دەدات و زیندەوەرێکی بچووک دەبێتە داوەر بەسەرییەوە.
  بەمجۆرەو ئەگەر سەیری پێکهاتەی دێڕەکانی کۆتایی بکەین، دەبینین ڕستەکان زۆر کورت دەبنەوە و کتوپڕ شیعرەکە کۆتایی دێت، بەبێ ئەوەی هیچ دێڕێکی زیادە یان ئەنجامگیرییەک بدا بەدەستەوەو لەهەموو جێیەك (لەبری ژیان تەنیا بیستنی سەدای مەرگە).
  ئەم پچڕانە کتوپڕە هاوشێوەی تەکنیکی نوێیە لە شیعری جیهانیدا، کە تێیدا خوێنەر لە ناو دۆخی شۆک و بێدەنگیدا جێدەهێڵرێت.
• گۆڕینی چەمکی “شکۆ” بۆ “حەشامات”:
  لە کۆتاییدا شاعیر وشەی “حەشامات” بەکاردەهێنێت لەجیاتی وشەگەلی وەك “گەل”، “نیشتمان”، یان “کۆمەڵگە” کە هێمایە بۆ تێکەڵبوون و بێسەربەرەیی سۆسیۆلۆژی و کەمبوونەوەی بەهای مرۆڤەکان.
  ئەمەش دژایەتیکردنی ئەو ڕوانگە ڕۆمانسییەیە کە مرۆڤ بە پیرۆز نیشان دەدات. شاعیر لە کۆتایی دەقەکەیدا پێمان دەڵێت کە کێشەی مرۆڤی هاوچەرخ ئەوەیە ناسنامەی خودی خۆی لەدەستداوە و بووە بە ژمارەیەکی بێبایەخ لە ناو حەشاماتێکدا کە تەنیا شایەنی ئەوەیە لە دوورەوە سەیری بکرێت و گاڵتەی پێبکرێت.
  ئەم جۆرە کۆتایی هێنانە سارد و ئایرۆنییە زۆر نزیکە لە کۆتایی شیعرەکانی شاعیری پۆڵەندی ڤیسلاڤا شیمبۆرسکا، شیمبۆرسکا لە زۆربەی شیعرەکانیدا وەک شیعری “ستایشکردنی دۆستایەتی مرۆڤ لەگەڵ ئاژەڵاندا” باس لەوە دەکات کە سروشت و زیندەوەرەکان چۆن بە بێدەنگی و بە ساردی تەماشای مێژووی خوێناوی و پڕ لە لوتبەرزیی مرۆڤ دەکەن. سۆران بەم کۆتاییە، دەقەکەی دەگەیەنێتە هەمان ئاستی ڕەخنەی قووڵی فەلسەفی لە ڕەگەزی مرۆڤ. ئەمانەش چەند ئاماژەیەکی ڕاگوزەری ترن سەبارەت وێنە شیعرییەکانی دەقەکە:
  ١- وێنەی “سەرئاو کەوتن” وەک جێگۆڕکێی فیزیکی: ئەگەر سەرنج بدەینە وشەی “سەرئاو”، شاعیر لادانێکی قووڵی لە چەمکی جوگرافیادا کردووە: لە ئەدەبیاتی کلاسیکی کوردیدا، جێگای مرۆڤ هەمیشە “خاک” یان “قوڕ”ە (وەک هێمایەک بۆ خاکی نیشتمان یان دروستبوونی مرۆڤ لە خۆڵ). شاعیر لێرەدا مرۆڤ لە خاک دادەماڵێت و دەیخاتە ناو “ئاو”ەوە. ئاو لێرەدا هێمای پاکبوونەوە نییە، بەڵکو هێمای سەرگەردانی و نەبوونی بنەمایە. مرۆڤ کە سەر ئاو دەکەوێت، هیچ پاڵپشتێکی نییە و کێشی فیزیکی خۆی لەدەست دەدات. شاعیرانی تر کاتێک باسی ئاوارەیی دەکەن، باسی بیابان یان ڕێگای شاخ دەکەن، بەڵام سۆران مرۆڤ دەکاتە تەنێکی سەرئاوکەوتووی بێ جێگە. ئەمە دەربڕی چەمکی “شۆکی مۆدێرنە”یە لە شیعردا، کاتێک مرۆڤ لە خاک و ڕەگ و ناسنامەی خۆی دادەبڕێت.

  ٢- وێنەی “کەنار” وەک بنبەستی مێژوویی:
  لەم شیعرەدا وشەی “کەنار” ڕەهەندێکی فەلسەفی گرنگی هەیە: بەوەی کەناراو لە هۆشیاریی مرۆڤدا هەمیشە شوێنی ڕزگاربوونە (گەیشتنی کەشتیی نووح بە کەنار، یان گەیشتنی کۆچبەران بە وشکانی). شاعیر ئەم کۆدە کلتورییە دەشێوێنێت. کەنار لای ئەو شوێنی ڕزگاربوون نییە، بەڵکو “بنبەست و داپۆسینی جەستەیە”، شوێنێکە کە تێیدا ڕووداوە ناخۆشەکان دەست پێدەکەن.
  ئەمە گۆڕینی فەزای ڕزگارییە بۆ فەزای فەوتان . لە کاتێکدا لای شاعیرانی تر کەنار هیوایە، بەڵام لای سۆران کەنار دوا وێستگەی تێکشکانی کەرامەتی مرۆڤە، پێش ئەوەی سروشت تەواو زاڵ بێت بەسەریدا.

  ٣- تەکنیکی “بێدەنگیی گەردوون”:
  ئەگەر تەواوی شیعرەکە بخوێنینەوە، تێبینی دەکەین هیچ دەنگێک لەم شیعرەدا نییە. شیعرەکە تەواو بێدەنگە. نە هاواری مرۆڤە خنکاوەکەی تێدایە، نە دەنگی شەپۆلەکان و نە دەنگی سروشت. تەنانەت پێکەنین یان گاڵتەجاڕی کتوپڕیش بە بێدەنگی ڕوودەدات.
  ئەمە لە کاتێکایە شیعری مۆدێرنی کوردی زۆرجار پڕە لە دەنگ، هاوار، ئۆف و ناڵین. داهێنانی ئەم دەقە لەوەدایە کە “فەزایەکی بێدەنگ ” دروست دەکات. ئەم بێدەنگییە نیشانەی بێ دەربەستی جیهانە، کاتێک مرۆڤ دەمرێت و تێکدەشکێت، بێدەنگی کۆتایی پێ دەهێنێت، ئەمەش لوتکەی نامۆبوونی مرۆڤ پیشان دەدات.

• سڕینەوەی جێناوی من:
  لە شیعری هاوچەرخی کوردیدا، جێناوی “من” (بکەری شاعیر) چەق و بزوێنەری سەرەکی دەقە؛ “من” دەبینم، “من” دەناڵێنم، و “من” هەڵوێست وەردەگرم. لادانی گەورە لێرەدا، داماڵینی تەواوی دەقەکەیە لەم جێناوە، بەجۆرێك:
  کاتێك جێناوی “من” دەسڕدرێتەوە، خودی شاعیر لە ناو دەقەکەدا نامێنێت. ئەو چیتر شایەدحاڵێکی ئامادە یان نووسەرێکی خەمبار نییە، بەڵکو دەبێتە داهێنەری وێنە شیعرییەکان. ئەمە وادەکات خوێنەر هەست نەکات کە کەسێک هەیە دەیەوێت “وانەی ئەخلاقی” یان “سۆزداری” دابدات، بەڵکو خوێنەر خۆی دەبێتە کارای ناو دەق.
  لەو شیعرانەی کە جێناوی “من” تێیدا زاڵە، شاعیر کۆنتڕۆڵی مانا دەکات و بە خوێنەر دەڵێت چۆن بیربکاتەوە. بەڵام لەم دەقەدا، بەهۆی غیابی “من”ەوە، دەسەڵاتی لێکدانەوە بە تەواوی دەدرێتە دەست خوێنەر. خوێنەر خۆی لە بەردەم فەزایەکی چۆڵدا دەبینێتەوە و ناچار دەبێت خۆی پەیوەندی نێوان توخمەکان (ئاو، کەنار، باڵادەستی سروشت) بدۆزێتەوە.
  بۆ نموونە ئەگەر شاعیر بیگوتایە “من بۆنی مرۆڤ دەکەم” یان “من تەختەدارەکە دەبینم”، تراژیدیاکە دەبووە ئەزموونێکی تاکەکەسی و لۆکاڵی شاعیر خۆی. بەڵام لابردنی جێناوەکە و بەکارهێنانی ڕستەی نادیار “لە گشت لایەکەوە بۆن دێ”، وادەکات بابەتەکە لە کێشەیەکی شەخسییەوە ببێتە کێشەیەکی بوونگەرایی گەردوونی کە پەیوەندی بە تەواوی ڕەگەزی مرۆڤەوە هەیە لە هەر شوێنێکی ئەم جیهانەدا بن.
  وەك زانراوە؛ جێناوی “من” هەمیشە هەڵگری سۆز، بیرەوەری و نۆستالژیایە. سڕینەوەی ئەم جێناوە لای سۆران هاوتەریبە لەگەڵ قوتابخانەی پۆست-مۆدێرنیزم، کە تێیدا مرۆڤ چیتر چەق و سەنتەری گەردوون نییە. زمانەکە دەبێتە زمانێکی ناڕاستەوخۆ کە تێیدا سروشت و کەرەستەکان خۆیان قسە دەکەن، نەک مرۆڤ.
  تەکنیکێکی تری شاعیر ئەوەیە پێکهاتەی “زەمەن” و “شوێن” لە هۆشیاریی مرۆڤدا تێکدەدات، نەک لە ڕێگەی وەسفەوە، بەڵکو لە ڕێگەی هێێڵکاریی فیزیکیی دەقەکەوە.
  لە شیعری کلاسیک و مۆدێرندا، زەمەن هێڵێکی تەریبە کە بەرەو پێشەوە دەچێت (ڕابردوو، ئێستا، داهاتوو). بەڵام لەم دەقەدا، شاعیر جۆرێک لە کات بەکاردێنێت کە پێی دەوترێت “کاتی بەستوو” یان وێرانبوو.
  بۆ نموونە دەقەکە بە دەستپێکی “لە گشت لایەکەوە” کاتەکە ون دەبێت. هیچ ئاماژەیەکی کاتی تێدا نییە (نە دوێنێ، نە ئەمڕۆ، نە سبەی). کات کورتکراوەتەوە بۆ تەنیا یەک چرکەساتی هەمیشەیی کە تێیدا ڕزین لە دەرەوەی مێژوودا ڕوودەدات.
  ئەمە هاوتەریبە لەگەڵ چەمکی “کاتی مەرگ” لای فەیلەسوفی فەڕەنسی مۆریس بلانشۆ. ئەو پێی وایە مەرگ کات ناهێڵێت؛ مرۆڤ کاتێک دەمرێت، دەکەوێتە دەرەوەی زەمەنی مێژووییەوە. شاعیر لێرەدا کاتی مێژوویی کوردی (کە هەمیشە کاتی خەبات یان چاوەڕوانییە) دەگۆڕێت بۆ کاتێکی فەلسەفیی چەقبەستوو کە هیچ جوڵەیەکی تێدا نییە.
  وێڕای ئەوەی شوێن لێرەدا “کەنار” کە پێشتر باسمان کرد، دەبێتە هێڵێکی نەرێنی. تەنەکان (جەستەی مرۆڤ) لەم جوگرافیایەدا بە شێوەیەکی ئاسۆیی لەسەر ئاو دەکەون و ڕادەکشێن، لە کاتێکدا زیندەوەرەکانی تر بە شێوەیەکی ستوونی لەسەر بەرزایەکاندا وەستاون. لەم تێکچوونی ئاڕاستەی شوێنە لە دەقەکەدا جێگای مرۆڤ شوێنێکی جوگرافیی دیاریکراو نییە، بەڵکو فەزایەکی شلۆق و داڕماوە کە تێیدا سنووری نێوان وشکانی و دەریا، بەرز و نزم بە تەواوی تێکەڵ دەبێت.
  بەمجۆرەو لەم دەقەدا “ئەنتڕۆپی زمانی” ڕوودەدات کە زمان خۆی لێک هەڵوەشێت بۆ ئەوەی هاوتای واقیعە داڕزاوەکە بێت.
  شیعرەکە لە ڕووی پێکهاتەی ڕستەسازییەوە بەرەو داڕزان دەچێت. دێڕی یەکەم کەمێک درێژە، بەڵام هەرچی بەرەو کۆتایی دەچێت ڕستەکان کورتتر، پچڕاوتر و توندتر.
  ئاوها شاعیر ڕێگا نادات زمانەکەی ڕێکخراو و پاراو بێت. ئەو ڕستەکان دەپچڕێنێت چونکە جەستەی مرۆڤەکەش پچڕاوە. ئەم هاوتاییە لە نێوان داڕزانی جەستە و داڕزانی ڕستەسازیی شیعرەکەدا، بەرزترین ئاستی تەکنیکی مۆدێرنەیە کە تێیدا فۆرمی شیعرەکە خۆی دەبێتە ڕەنگدانەوەی ناوەڕۆکە فەلسەفییەکەی.
  لێرەدا شیعر چیتر وەک پەیامێکی ئەخلاقی سەیر ناکرێت، بەڵکو وەک نەخشەیەکی فیزیکی و فەزایی سەیر دەکرێت کە تێیدا مرۆڤی هاوچەرخ شوێن و کاتی خۆی تێدا ونکردووە.
• بەکارهێنانی “ئامرازی کاتیی نادیار” لە دێڕی: “ئەو کاتانەی وەکو تەختەدار…”
  لەم دێڕەدا، بەکارهێنانی دەستەواژەی “ئەو کاتانەی” جێگەی سەرنجی قووڵە، بەجۆرێك شاعیر بەکارهێنانی کاتی دیاریکراو (کاتی خنکان، کاتی مردن یان کاتی ئێستا) ڕەتدەکاتەوە. “ئەو کاتانەی” ئامرازێکی کاتیی نادیار و دووبارەبووەوەیە. شاعیر بەم دەستەواژەیە پێمان دەڵێت کە تێکشکان و گۆڕانی مرۆڤ بۆ تەنێکی بێگیان، ڕووداوێکی مێژوویی یەکجارەکی نییە، کە لە کاتێکی دیاریکراودا ڕووبدات و تەواو بێت. بەڵکو ئەمە دۆخێکی بەردەوام و گەردوونییە کە هەمیشە و لە هەموو چرکەساتێکدا ڕوودەداتەوە. ئەم تەکنیکە؛ کاتەکە لە سنووری دەقێکی لۆکاڵی کوردی دەردەکات و دەیکاتە زمانێکی گەردوونی هاوشێوەی شیعری هاوچەرخی ئەوروپی، کە تێیدا کارەساتەکان بە شێوەیەکی بێدەنگ و بەردەوام و بێ ناو بەڕێوە دەچن.
  هەروەها شاعیر وێنەی “لە گشت لایەکەوە” وەک سڕینەوەی چەق بەکاردەهێنێت، کە تەواوی پێکهاتەی شیعری کلاسیک تێکدەكێنێت، زۆربەی دەقە شیعرییەکان چەقێکی دیاریکراویان هەیە (من لێرەم، نیشتمان لەوێیە، یار لەم شوێنەیە). بەڵام دێڕی یەکەمی ئەم شیعرە “لە گشت لایەکەوە”، هەموو جۆرە چەقگەراییەک ڕەتدەکاتەوە.
  لە ڕوانگەی ڕەخنەی پۆست-مۆدێرنەوە، ئەمە پێی دەوترێت “سڕینەوەی سەنتەر”. کاتێک دیاردەیەک وەك(بۆنی داڕزانی مرۆڤ) لە گشت لایەکەوە بێت، واتە هیچ شوێنێکی ئارام یان دەرچەیەك نییە کە مرۆڤ بتوانێت لێی ڕابکات. ئەم دەستپێکە وا دەکات تەواوی دەقەکە لە ڕووی فۆرمەوە وەک بازنەیەکی داخراو کاربکات کە خوێنەر لە هەر لایەکەوە سەیری بکات، خۆی لە ناوەڕاستی کارەساتەکەدا دەبینێتەوە. شاعیر لێرەدا سەرکەوتووبووە لەوەی کە بە کەمترین ئامرازی ڕێزمانی، قووڵترین دڵەڕاوکێی بوونی هاوچەرخ بگەیەنێت.
  ئەم ڕوانگە ڕێزمانی و پێکهاتەییە نیشانی دەدات کە چۆن شاعیر بە هۆشیارییەوە “ڕێزمانی کوردی” بەکارهێناوە بۆ خزمەتکردنی فەلسەفەی دەقەکە.
  هەروەهالەم دەقەدا میتافۆڕی “سروشت وەک چاودێرێکی سارد” تێبینی دەکرێت، لای شاعیرانی کلاسیک، سروشت یان هاوسۆزە لەگەڵ مرۆڤدا یان دوژمنیەتی، بەڵام لای سۆران، سروشت تەنیا “تەماشاکارە”.
  لێرەدا مەرگی مرۆڤ هیچ گۆڕانکارییەک لە سیستمی گەردووندا دروست ناکات؛ نە باران دەبارێت، نە ڕووبارەکە دەوەستێت. ئەم بێلایەنییەی سروشت میتافۆڕە بۆ جیهانی پۆست-مۆدێرن، کاتێک مرۆڤ درک بەوە دەکات کە تەنیا کەرەستەیەکی بچووکە لە ناو سیستمێکی گەورەی بێدەنگدا کە گوێ بە هاوارەکانی نادات.
• ئەنجام :
  ١- داماڵینی سیفەتی “پیرۆزی، نیشتمانپەروەری و پەناگەبوون”ە لە توخمە سروشتییەکان (وەک چیا و کەناراو). شاعیر جێگۆڕکێیەکی توندی فەلسەفی لە بەهای جێگاکاندا دەکات و سروشت لە هاوسۆزێکی مرۆییەوە دەگۆڕێت بۆ تەماشاچییەکی سارد و بێ دەربەست لە هەمبەر کارەساتی مرۆڤدا.
  ٢- سڕینەوەی سێنتراڵبوونی مرۆڤ: دەقەکە وەک مانیفێستۆیەکی ڕادیکاڵی پۆست-مۆدێرن دەخوێندرێتەوە. لە ڕێگەی سڕینەوەی تەواوی جێناوی “من”ی شاعیر و بەکارهێنانی زمانێکی ناڕاستەوخۆ، پێگەی باڵای چاودێریکردن و دادوەری دەدرێتە زیندەوەرە بچووکەکانی دەرەوەی مرۆڤایەتی.
  ٣- شاعیر بە سەرکەوتوویی تەکنیکی پوختکردنی زمان و پچڕانی ڕێزمانی (وەک سڕینەوەی کردارەکان و بەکارهێنانی خاڵبەندیی وەك سێ خاڵ) بەکاردێنێت. ئەم داڕمانە ڕێزمانییە تەنیا شێوازێکی دەرەکی نییە، بەڵکو هاوتایە لەگەڵ ناوەڕۆکە فەلسەفییەکە کە بریتییە لە داڕزانی جەستەی مرۆڤ و تێکشکانی بوونی لە ناو کایە مۆدێرنەکاندا.
  ٤- هاوتەریبی لەگەڵ ئەدەبیاتی جیهانیدا: ئەم شیعرە لە سنووری دەقێکی لۆکاڵی و کۆچبەریی سادەوە دەردەچێت و خۆی دەگەیەنێتە ئاستی تیۆرییە فەلسەفییەکانی “پووچگەرایی” و “نیهیلیزمی” هاوشێوەی کارە جیهانییەکانی ئەلیۆت، گۆتفرێد بێن و شیمبۆرسکا، کە تێیدا مەرگی مرۆڤ هیچ شەپۆلێک لە ناو سیستمی گەورەی سروشتدا دروست ناکات.
  بەکورتی، “بۆنی مرۆڤ” دەقێکی کورت، بەڵام خاوەن کێشێکی قورسی فەلسەفییە، کە تێیدا زمان وەک چەقۆیەکی سڕ بەکارهاتووە بۆ داماڵینی واقیع و نیشاندانی سەرگەردانیی مرۆڤی هاوچەرخ لە جیهانێکدا کە کات و شوێنی تێدا ترازاوە.

  کارزان ئەحمەد
  …………….
  سەرچاوە: پێگەی ئیلیکترۆنی (دەنگەکان) بەرواری ٩/ ٧/٢٠٢٠

كاتی خۆی سۆلانە سیڤا – ی رۆژنامە نووس لە گۆڤارێكی (ئەدەبی رووسی) دا، دیمانەیەكی تایبەتی لەگەڵ شاعیری گەورەی داغستان (رەسول حەمزاتۆف) ساز كردبوو، دیمانەكە بەچەندین زمان وەرگێڕدرا، من ئێستاكە هەمان ئەو دیمانەیەم ئامادە كردووە بۆ ئەوەی زیاتر ئاشنا بەدنیای ئەدەبی حەمزاتۆف بین.
سۆلانە دەنووسێت :
كاتێ‌ سەر بەماڵی ( رەسول حەمزاتۆف) ی شاعیری گەورەی قەوقاز لە(ماخا جكالا) دادەگری، دووچاری جۆرێك لەسەر سوڕمان دەبیت، لەبینینی تابلۆی نایاب و بەدەگمەن و قاپ و قاچاغی كۆن و چەند پەیكەرێكی جوان لەو پەیكەرانەی حەمزاتۆف لەكاتی سەردانیدا بۆ زۆر لەوڵاتانی جیهان لەگەڵ خۆیدا هێناویەتیەوەو ماڵەكەی پێ‌ رازاندۆتەوە .
بەڵام وەك حەمزاتۆف گوتی: جوانیی و رێكوپێكی ماڵەكەم دەگەڕێتەوە بۆ (باتیمان) ــ ی ژنم، كەزەوقێكی ئێجگار جوانی هەیە لەگەڵ ماڵدا.
كاتێكیش من و حەمزاتۆف بەیەكەوە گەشتیكی بچووكی ماڵەكەیمان دەكرد گوتی:
ئا لێرەدا كۆمەڵێ‌ ڕمم هەڵواسیبوو، زۆر سادەو ساكار بوون، كاتی خۆی ئەو ڕمانە بەدەستی (ئیمام شامل حاجی مراد)ی باپیرە گەورەمانەوە بووە، بەڵام لە هەشتاكاندا ئەو رمانەیان لێ‌ دزیم.
لەبەراییدا زۆر خەمم بۆیان خوارد، بەڵام دواتر بۆم دەركەوت كە خەم خواردن بێ‌ هودەیە، چۆن ئەمڕۆ پێویستییەكی ئەوتۆم پێیان نەماوە، ئەمڕۆ لەق لەقە سپیەكان زێتر لەوانە لەرۆحم نزیكن.
بێجگە لەوەش، خۆ ئێمە مانان ئەمڕۆكە لەزەمەنێكی دیكەدا دەژین، كە ڕم تێیدا دەسەڵاتدارە نەك ئافرەت ونیشتمان، كە ئێمە مانان جاران بەلامانەوە هەموو شتێ‌ بوو، ئیدی ئەوە زەمەنەو دەگۆڕێ‌ ..
یەكەم پرسیار كە لێم پرسی گوتم : قۆناغەكانی شیعر لای تۆ چۆن هەڵدەكەونەوە ؟
گوتی: من قۆناغەكانی شیعر لای خۆم بەسێ‌ جۆرە ژن دەشوبهێنم.
یەكەمیان: ژنێكی دڵ رەق و سەركێش كە لەزەمەنی ستالین بچێ‌ و لەبەزەیی پێدا هاتنەوە بەدەر بێت، بەڵام وێڕای ئەو دڵ رەقییەش هیشتا ژیان لەئامیزی دا ژیانێكی پڕ لەئارامی بێت.
دووهەمییان: ژنێكی سەرمەست بە ئازادییەكەی ، بەڵام سۆزانیی، ئەوە لەو قۆناغە دەچێت كە دەیژیینینەوە.
سێەمییان: ئەو ژنەی ئێمە هەر هەموومان بەدوایدا وێڵین، من لەلای خۆمەوە دڵنییام كە دەیدۆزمەوە، ئەمە ئاواتی منە، بۆیە لەقەسیدەی سەندوقی رەشدا ئەو بەدوا دا گەڕانەم بەروونی دەردەكەوێت.
لەو قەسیدەیەدا هەموو ئەو نهێنییانەتان بۆ ئاشكرا دەبێت كە لەژیانی (ڕەسول حەمزاتۆف)دا هەیە، بەڵام لەوە دڵنیا نیم ئایا خوێندەوارە رووسەكان وەك پێویست شیعرەكانی منییان خوێندۆتەوە یان نا، چونكە لەو رۆژانەدا (كازلونسكی و كریستۆف) وەرگێڕی شیعرەكانم، ماڵئاوایی لە دنیادا كردو مردن، ئیدی لەگەڵ مردنی ئەوانیشدا، قوتابخانەی تەرجەمە پەكی كەوت، خۆ ئەگەر ئەو زاتانە نەبونایە، ئەوە كەس نەیدەزانی(موستایا كریماو كایسینا كولیفاو رەسول حەمزاتۆف) كێن. پێم گوت:
وای دەخوێنمەوە كە ئێوە سەردەمی پێشووی خۆتان ئەوەندە بەدڵ نەبێت، ئەگەرچی ئێوە چانستتان هەبووە لای دەسەڵات و پشتگیری كراون. چەندین دیاریتان پێ‌ بەخشراوە، بە ملیۆنەها دانە لەكتێبەكانتان بەدەیان زمان چاپ كراون . گوتی: گێژەلووكەی هەموو دەسەڵاتەكان بەسەر مندا تێپەڕیوون .. لە سەردەمی ستالیندا ویستییان میدالی ستالین بدەنە من و باوكم، كە گەورەترین میدالی سۆڤییەت بوو، پێیان گوتم ستالین ریز لێنانی ئێوەی پێ‌ خۆشە، بەڵام باوكت تەمەنی74ساڵەو تۆش تەمەنت 28 ساڵە، بۆیە ستالین گوتویەتی دەبی خەڵاتەكە بدەینە حەمزاتۆفی باوك.
دوای ستالین من دۆستێكی نزیكی برژنێف بووم، پێش ئەوەی ببێت بە سكرتێری گشتی، لەو دەمەدا هەموو هەوڵێكم بۆ ئەوە بوو داهێنانی من نەوەستێ‌.
دەبێ‌ بۆ راستی ئەوەش بڵێم كە هەرگیز كەس منی ناچار نەكردووە، هەڵویستێ‌ بنوێنم خۆم لێی رازی نەبم، بەڵكو شانازی بەهەر وشەیەك دەكەم كە بەدەست و پەنجەی رەسول حەمزاتۆف نووسرابێت .
گوتم: ئەی ئێستا لەگەڵ دەسەڵات چۆنیت ؟
به زەردەخەنەوە گوتی: دەسەڵات سپێدان دڵخۆشم دەكاو ئێوارانیش دڵتەنگ
پارساڵ قسەم لەگەڵ (فلادمیر بۆتین) كرد و پێم گوت: جەنابی سەرۆك دەسەڵات و كەنیسا لیك مارە كراون، من نازانم ئێمە لەنێوان هەموو ئەوانەدا لەكوێین ؟
لەوەڵامدا گوتی :
ڕەسولی هاورێم نیگەران مەبە، دەسەڵات و كەنیساو وشەكانی شیعری تۆش هەر یەكەو لە بەیاننامە تایبەتیەكانی خۆیانەوە دادەڕێژرێن .
لیم پرسی: ئەگەر حەمزاتۆفی شاعیر ویستی هەر گۆڕانكارییەك بكات لە كوێوە دەست پێ‌ دەكات؟
گوتی: دەمەوێت شتێ‌ زێدە كەم ئەویش ئەوەیە، كە دەبێ‌ بەر لەهەموو شتێ‌ پیاو داناو زانا بێت، هەوڵی ئەوە بدات پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئافرەتدا رێك بخات.
بەڵام بۆ دراوسێیەتی، ئەوە دەبینن چۆن ئەوروپا رۆژ بەرۆژ زیتر لێك نزیك دەبنەوەو یەك دەگرن، بەڵام كێ‌ لەئێمە بە پەرۆشی شتێكی ئاوا لەم چەشنەیە ؟
ئەوەتا ئێمە لە(قەوقاز)دا لەژێر چەترێكی خوێناویدا دەجەنگین، بۆ دەبێ‌ جۆرجیا لەئەرمینیاو شیشان لەئافارستا، لێكتر جیا ببنەوە؟!
جاران هەموو هەفتەیەك دەچوومە جۆرجیا، لەوێشەوە دەچوومە ئەرمینیا، لە هەموو شوینێ‌ دڵنیایی و خۆشی میوان بوو، بەڵام ئەمڕۆكە كۆمەلێ‌ سنوور دروست كراون و خاڵی پشكنین زۆر بووە، كۆتو پێوەند هەیە، ئەمانە وێنەیەكی خوازراو نین.
گوتم: ئایا قەت رۆژێ‌ لەرۆژان لەمۆسكۆ هەستتان بەوە كردووە كە ئێوە كەسێكی نامۆ بن؟
گوتی: جارێكییان پلیتی ترامم بزر كردبوو، كاتێ‌ پشكێنەری ترامەكە سەركەوت و پرسیاری پلیتی لێ‌ كردم، پێم گوت كە من پلیتەكەی خۆمم بزر كردووە، ئافرەتێكی نێو ترامەكە بەدەنگێكی بەرز گوتی: جە نابی پشكێنەر من ئەو پیاوە دەناسم، بڕوام پێ‌ بكەن لەچەتەكانی قەفقاسە، بەچاوی خۆم دیومە كە چۆن خەڵك دەفڕێنێ‌.
ئەوكات هەموو ترسان و بەو بوختانانە دەستگیریان كردم.
كاتێ‌ چوومە پۆلیسخانە هیچ ناسنامەیەكم پێ‌ نەبوو، داوام كرد پەیوەندی بەكونسڵخانەی داغستان بكەن لەمۆسكۆ، ئەوەبوو پەیوەندییان كردو ئازادییان كردم.
ئەوكات هەستم كرد كەمن لەوڵاتی خۆمدا كەسێكی نامۆم.
گوتم : ئێوە بەئافرەت و خۆشەویستی ناسراون، كەچی لەماڵەكەی تۆدا جگە لە ژن و كچ و نەوەكانت نەبێ‌ كەسی تر نابینم ؟
بە زەردەخەنەیەكەوە گوتی:
كتێبێكم بەناوی ( دورگەی ئافرەتان ) هەیە، من هەر لەو دورگەیەدا ژیاوم و نامەوێ‌ ئەو دورگەیە بەجێ‌ بێڵم، بۆیە كاتێ‌ گوێ‌ بیستی ئەوە دەبووم كە شیوعیەكان دەیانگوت ئەی كرێكارانی جیهان یەكگرن ، منیش دروشمی خۆم بەرز دەكردەوەو دەمگوت (ئەی ئاشقانی جیهان یەكگرن)
ئیدی با لەچاوی ئەو جوانانەوە بنۆشین، فەرموون كاسەكانتان پڕ كەن ، كێ‌ دەڵێ‌ ئەمە دوا كاسی من نابێت ..

سەرچاوە : ژمارە 648 ی حوار متمدن _ ندیم راوی

پەیوەندی نێوان هەولێر و بەغدا میراتێکی دوورودرێژی ناکۆکیان لەسەر داهات و نەوت و گاز و بودجە و هێزی چەکداری و بەرێوەبەرایەتی کارگێری و سیاسی و یاسایی و دەستوری هەڵگرتووە. زۆرجار بەئاشکرا دەبینین کە مووچە دەبێتە مایەی دڵەڕاوکێ بۆ دەیان هەزار خێزان، کە وەک ڕێبوارێک چاوەڕێی هاتنی بەسەلامەتی هەموو مانگێکی دەکرێت. هەرکاتێک تەواوی ناوچەکە رووبەرووی گۆڕانکاریە سیاسی و ئابوریە خێراکان دەبێتەوە، ناکۆکی و کێشەکانی نێوان بەغدا و هەولێر توندتر و ئاڵۆزتر دەبنەوە.
لە دۆخێکی ئەم جۆرە پەیوەندیە لەرزۆک و ناجێگیریەدا، حکومەتی هەرێمی کوردستان هیچ کات بەدوای ئەوەدا نەبووە چۆن دەتوانێت دەستکەوتی بەرچاو و سەقامگیر بەدەست بهێنرێت، بەڵکو چۆن خۆی دەپارێزێت و ڕێگری لە پەرەسەندنی قەیرانەکان بکرێت، بۆ ئەوەی بەتەواوی ئیفلیج نەکرێت، یان بێئاسۆیی لە جوڵەی ژیاندا لەناو زریانی پشێودا بە بێ وەڵام دەسورێننەوە. گرنگ ئەوەیە بەهەر رێگایەک بێت دەستکەوتێکی دارایی خێرا بەدەست بهێنن.
بۆ پۆستی سەرۆکایەتی وەزیران لەساڵی ٢٠١٩وە مەسرور بارزانی دامەزرێنرا، هەر لە سەرەتاوە لەبەرامبەر کۆمەڵێک کێشە روبەروو بوەوە، کە لە ماوەی سەرۆکایەتیەکەیدا دروست نەبوبون، بەڵکو بەسادەیی بە ئامادەیی لەسەر مێزەکەی دانرابون، ئەم پرسانە لە گرژیە سیاسی و ئابوریەکانی ساڵانێکەوەیە کە لە نێوان هەولێر و بەغدا سەرچاوەی گرتووە، هەروەها پرسەکانی دیکەی پەیوەست بە قەیران و نا جێگیری ئابوری و لاوازی خزمەتگوزاری و نالەباری ژێرخانی هەرێمی کوردستان و دوو ئیدارەیی و گەندەڵی فراوان، واقعیەتی پێکهاتەی خودی دامەزراوەکانی هەرێمی کوردستانە، مەسرور نەک نەیویست ئەوانە تێپەرێنێت، بەلکو بونی خۆشی بەسەرۆک وەزیران و مانەوەی وەک کاربەڕێکەر بۆتە کێشەیەک و جێگای بۆهیچ پرنسیپێکی حوکمداری شارستانی نەهێشتۆتەوە.تا ئێستاش وەک حکومەتێکی کاربەڕێکەر و لە دۆخی چەقبەستوی پەیوەندی پارتی و یەکێتیدا، بەبێگوێدانە دۆخی ژیان و گوزەرانی خەڵک، هەردوو حزب مامەڵە بە قەیرانە ناوخۆیی و پەیوەندیەکانی بەغداو هەولێرەوە دەکەن، لە دۆخێکی چاوەڕوانیادا خۆیان و خەڵکیان ڕاگرتووە.
قەوارەی سیاسی هەرێم هەمیشە لە ناکۆکی و تێڕوانینی جیاواز و بەردەوامی کێشەکان سەبارەت بە بەڕێوەبردنی پرسە هەستیارەکان، کەمی نەهێناوە، دابەشبونی هەرێم بە زۆنی زەرد و زۆنی سەوز لە ناچاریدا هەمیشە مامەڵەی ئاستی هاوسانگی هێز و نفوزی سیاسیان بووە، زۆرجار حکومەتەکانی هەرێم خۆیان وەها دەبینی کە ناچار بوو بە کردەوەکانی هاوسەنگی سیاسیدا بڕوات و رێکەوتنێک پێکبهێنن و گرژیەکانیان بۆ دەورانێک رابگرن، بەڵام لە قەیرانێکی تردا هەمان لۆژێکی گرژیەکان دەست پێدەکاتەوە. گەورەترین تاوانی عەقڵی سیاسی حزبەکانی کوردایەتی ئامادەنەبون و نەویستن و نەتوانینیانە بۆ ڕزگاربوون لە دەسەڵاتی دوو حزبی و هێزی میلیشیا و پاشکۆ بونیان بۆ لایەنێکی دەرەکی و دانەمزراندنی حکومەتێکی سەراسەریە لە تەواوی هەرێمدا.
کاتێک دوای شەری کەنداوی یەکەم، هێزەکانی پارتی و یەکێتی هاتنە ناو شارەکان و ناوچەی ئارام جێگیرکرا، چەکەکان بێدەنگ بون و فرۆکە جەنگییەکان لە دوای بەهاری پڕ لە گێژاوی ساڵی ١٩٩١ لە کوردستانی عێراق قیژەی خۆیان وەستاند، خەڵکی کوردستان کە لە دۆزەخی کۆچێکی بەرفراوان بەرەو سنوورەکانی ئێران و تورکیا هەڵاتبون، پێیانوابوو کە لاپەڕەیەکی نوێی ژیان دەستی پێکردووە. هەمووان دڵخۆش بوون بە ئاسۆی دانیشتنی بەرەی هێزەکان، کە لەسەر مێز گفتوگۆیان لەگەڵ سەدام حسێندا کرد، زۆرینەی خەڵک کەوتنە وەهمی ئەوەی “خەباتی” ئەو هێزانە بەرهەمی هێناوە، دەسەڵاتی “خۆبەڕێوەبەری” فراوانکراوەکانی ئامانجەکانە و کۆتا لوتکەی هیوایە.
بەڵام لە جەنجاڵیی گەرمی سۆزداری و خۆشحاڵی خەڵک بۆ دەربازبوون لە کابوسی ترس و بۆمب و کیمیاوی بەعس و سەدام، ئەوە لەبیرکرا کە بەگفتوگۆی حزبە ناسیۆنالستەکان و هێزی میلیشیا و دواتر جێگیرکردنی دەسەڵاتی سیاسیان، شەڕەکان و بارگرژی و نائارامی و ناجێگیری سیاسی کۆتایی نایەت، بەڵكو تەنیا کاتێک کۆتاییان دێت کە دەور و دەخالەتی راستەوخۆی خەڵک لەدەسەڵاتی سیاسیدا جێکەوتبێت.
دانوستانەکانی بەغدا لە ساڵی ١٩٩١ کە شاندی پارتی و یەکێتی بە ناوی “شۆڕش” و بەدواداچوون بۆ دانپێدانان بە ئۆتۆنۆمی مامەڵەیان دەکرد و لە پشت دەرگا داخراوەکانەوە ئەنجام ئەدران، تیشکی دەخستە سەر بونی تەمومژێک لە ئایندەی کوردستان و نارۆشنی لە چارەنوسی خەڵکی کوردستاندا، کە ئاکامەکەی لە ماوەی ئەم ٣٥ ساڵەی دەسەڵاتداریاندا چەندین کارەسات و بارگرانی دۆخی ژیان کرانە دیاری بۆ خەڵک.
هەر لەسەرەتاوە پارتی و یەکێتی بەتەواوی تەرکیزیان لەسەر هێڵکاریی سنوورەکانی خۆبەڕێوەبەری خۆیان و دەستەبەرکردنی دانپێدانانی سیاسی و دیاریکردنی چۆنیەتی جیاکردنەوەی دەسەڵاتی ئیداریان بوو، کە زۆر بەسادەیی و بە پەلە رەسمیەتیاندا بە دابەشکردنی هەرێم بە دوو زۆن، باسێک و ئاراستەیەک لەسەر دەوڵەتداری بەهیچ جۆرێک لە بیر و کاریاندا نەبوو. ئەم شێوازەش گونجاوترین رێرەوێک بو بۆ تاڵانی و دەستبەسەراگرتنی سەرەوەت و سامانی کوردستان و دابەشکردنی لە نێوان خۆیاندا، هەر بۆیە لەسەرەتاوە کەوتنە گیانی یەکترو چوار ساڵ خەڵکی کوردستانیان بە شەری ناوخۆوە سەرقاڵ کرد، ڕەگی ئەبەدی قەیران و قۆرخکردنی دەسەڵات و دابەشکردنی هەرێم، ئەو ڕێچکە وێرانکەرەیە کە لە هەرێمی کوردستان جێبەجێ دەکرێت.
ئەم پێکهاتە کوشندەیەی دەسەڵاتی سیاسی لە هەرێم و لە ساڵی ١٩٩١وە تەنیا ڕووداوێکی تێپەڕ نەبوو کە بەهۆی بارودۆخی ئەو ساتەوەختە رێکخرابێت، بەڵکو بەردی بناغە و مۆدێلی دەسەڵاتی ناسیۆنالستی کوردە کە نە دەیەوێت و نەدەتوانێت لەوە زیاتر بەرهەم بهێنێت، هەرچەندە ماوەیەك لەژێر ناوی ئابوری سەربەخۆداو بەدیاریکراوی لەکاتی ریفراندۆمدا بارزانی بانگەوازی بۆ جۆرێك لە دوورکەوتنەوە لە عێراق دەکرد، بەڵام دوای شکستهێنانی ریفراندۆم و ئابوری سەربەخۆ، دوبارە گەرایەوە سەر ستراتیژی پاراستنی یەکگرتوویی عێراق.
لەلایەکی ترەوە وەک نەریتێكی سیاسیان، تەنها کەسانێک لە پۆستە سەرەکی و باڵاکاندا دادەمەزرێنن، کە ئەندامی بنەماڵەکەیان و دڵسۆزی حزبەکەو سەرۆکی حزبەکەیانە. لەوبارەیەوە کێشە لە نێوانیاندا دروست دەبێت، هەروەها ساڵانە ملیۆنان دۆلار دەچێتە سەر حسابەکانیان. چونکە دانانی کەسی ناکارامە و گوێڕایەڵ لە پۆستەکاندا کافیە بۆ ئەوەی دۆخەکە ڕاگرن و بەهیچ جۆرێک بیر لەدامەزراندنی دەوڵەت و خواستەکانی خەڵک نەکرێتەوە، تا سود لەو دۆخە ناجێگیرە وەرگرن، بۆ چەسپاندنی گەندەڵی و بازرگانی و قاجاخچێتی و دەستبەسەراگرتنی سەروەت و سامانی کوردستان.
کارەساتێکی گەورەی هەرێمی کوردستان لەسەرەتاوە ئەوەیە، لە ساڵی ١٩٩٢ەوە، ئەم “رێچکەی وێرانکەرە” جێبەجێکراوە. لەبری ئەوەی پێوەرەکانی لێهاتوویی و شارەزایی زانستی و کارگێڕی لە پڕکردنەوەی پۆستە هەستیارەکاندا بە بنەما وەرگیرێت بەڵکو بەپێی لایەنگری بنەماڵەیی و بەرژەوەندی تەسکی حزبی بەرەوپێشچون،
بەردەوامیشی تا ئەوڕادەیەی کە وەک نەخۆشییەکی ساری بەسەر تەواوی دامەزراوەکانی پێکهاتەی حکومەتدا بڵاوبۆتەوە، هیچ ئاسۆیەک لەخودی پێکهاتەی ئەو سیستمەدا نەک گۆڕانی تیا نابینرێت، بەڵکو ناتوانێت چاکسازیش لە خۆیدا قەبوڵ بکات.
ئێستا زیاتر لە جاران و هاوکاتی ئاڵوگۆری ناوچەکە بەتایبەتی لە دۆخی شەری ئەمریکا و ئیسرائیل لەبەرامبەر ئێراندا، دۆخی هەرێم و سیستمی حوکمرانیەکەی لێژتر و ململانێکانی قوڵتر بۆتەوە، رێکەوتنی پارتی و یەکێتی سەختر بووە، نا ئارامی فراوانترە، ئەم دۆخە بە نیەتی چاکی ئەکتەری حزبەکان و دەسەڵاتدارەکان و ئۆپۆزیسیۆنی بۆرجوازی نە پاک دەکرێتەوە و نە دەتوانن ئاڵوگۆربکەن. ئەوەی دەتوانێت ئەم دۆخە بە حاڵتێکی ئەرێنی بگەیەنێت، نارەزایەتی و راپەرین و شۆرشێکە تەواوی دامودەزگاکانی ئەم حکومەتە هەڵوەشێنێت، راپەرینێک دەست پێبکات کە دابینی دەور و دەخالەتی راستەوخۆی خەڵک دابین بکات لە دەسەڵاتی سیاسیدا.

عوسمانی حاجی مارف

بەشێكی زۆر لە نووسەرانی كورد، نەیانكردووە بە نەریت، كە هەر كاتێك هەستیان كرد توانستە هزرییەكانیان بە هۆی چوونە نێو تەمەنەوە، سست بووەوە شتێكی تازەیان بۆ گوتن و نووسین پێ نەماوە و ناتوانن داهێنانێكی تازە بكەن و شتێكی جیاوازتر لەوانەی پێشووتر هەزار جار گووتویانە بنووسن، ئیدی واز لە نووسین بێنن، بەڵكو تا پێیان بكرێت، لە ئامادەیی و هەبوونی لەشكرێك خوێنەری سادە و ساویلكە و بیر نەكەرەوە و ڕاگوزەر، دێن شتە كۆنەكانیان پاتە دەكەنەوە بۆ سەدان جار. لە كۆتایی هەفتاكاندا، شێرزاد حەسەن، وەك دیاردەیەكی جیاواز و ناوازە و دابڕوا لە واقیعی سەردەمەكە دروست دەبێت و گۆڕانكاریی گەورە لە ستایلی چیڕۆكنووسین دروست دەكات، بەڵام گرفتی ئەم نووسەرە لەوە دایە، لەو كاتەوە تاكو ئێستا دەقی بە هەندێك پرس و بابەتی پەروەردەیی و كۆمەڵایەتی گرتووە وناتوانێت شتێكی جیاوازتر لەوانە بڵێت و هەر لەو وەهمە دەژیت، كە ئێمە هێشتا لە كۆتایی هەفتاكانین نەك سەردەمی ژیری دەستكرد ! دوایین كتێبی ئە ونووسەرم، بە ناوی مانفێستی دایك خوێندەوە، كە بە ڕاستی هیچ شتێكی نوێی تێدا نییە، دیسانەوە باسەكە حەسەن پۆلیسی باوكی و قومارەكانی و لێدانی دایك و خوشكەكانی و تێڕوانینی دواكەوتووانەی گەرەكی كورانە لە پەنجاكاندا، كە هەریەك لە ئێمە سەدان جار ئەو بەیت و بالۆرەی گوێ لێبووە! ئەم نووسەرە، لەو كتێبە بە ناو نوێیەشیدا، هەمان ئەو باسانە دەڵێتەوە وەك خەتەنەكردن و ستەمی كچان بە دەست باوك و براكانیان و تێكەڵنەبوونی كوڕان و كچان لە زانكۆ و باوكسالاریی، كە ئەم پرسانە لە ئێستای كۆمەڵگەی ئێمە سەد و هەشتا پلە گۆڕاون و گەر نووسەرێكیش بڕوای وابێت ئێمە هێشتا هەر وەهاین، دەبێ گومان لە خۆی و بۆچوونەكانی بكات و دڵنیابێت لەوەی كە هەگبەكەی بەتاڵ بووە! لەم كتێبەدا، شێرزاد حەسەن بە جۆرێك باسی پیاو دەكات، وەك ئەوەی پیاوان هەموویان دڕندە و بكوژ و خوێنڕێژ و پەتریاك و میللی بن. ئەم نووسەرە، هەموو پیاوان، لە چاوی حەسەن پۆلیسی باوكی و هەموو ژنانیش بە ئێستاشەوە لە چاوی پلە زارێی دایكی دەبینێت، بێ ئاگا لەوەی سەدان پیاو لە ئێستادا، بەدەستی ژنەكانیان لێدان و دەركردن دەخۆن و شكۆیان دەشكێندرێت. واتا هاوكێشەكە پێچەوانە بۆ تەوە. ئەم قسە و بۆچوونە سواوانە، بەڕاستی مۆدیان نەماوە و بەسەر چوون، ئێمە ئێستا لە سە دەم و ڕۆژگارێكی دیكە دەژین. من نموونەم لایە، كچێك باوكە هەژارەكەی ناچار كردووە، لە ماوەی چوارمانگدا، چوار ملیۆن دیناری بۆ لە ڕێكخستنی ددان و جوانكاری لووتی بدات ! كێشەی ئەم نووسەرە لەوە دایە، ناتوانێت خۆی نوێ بكاتەوە، شتی تازەو نوێ بڵێت، داهێنانی تازە بكات. خوێنەری كورد، بەشێك لە نووسەران بەتەوتەم و پیرۆز دەكات، شوناسی نووسەر، بەر لە شوناسی دەق دەبینێت و ئەم نووسەرەش، چونكە پێشتر بە جیاوازییەوە هاتە نێو دنیای ئەدەبی ئێمە، ئیدی خۆش و خوێنەرانیشی هەر لەو خەیاڵە دەژین، كە ئێستاش سەردەمی گوڵی ڕەشە، كە پێویست دەكات بە ئاگا بێنرێنەوە !

بۆ خوێندنەوەی ئەم دیوانە کلیکی ئێرەبکەن..

کاتێک وەفاداری بۆ هەستەکان دەبێتە کردەیەکی شۆڕشگێڕانە

لە جیهانێکدا کە ناوەڕۆکی بەهاکان تێیدا لەبەین دەچن وبەرژەوەندی پێشەنگی پەیوەندییە مرۆییەکانە، خۆشەویستی زۆرجار وەک حاڵەتێکی کەیف وسەفا یان هەستێکی کاتی سەیر دەکرێت کە لە بەرامبەر زریانی گەندەڵیدا وشک دەبێت، بەڵام ڕاستییەکە قوڵتر وتیژترە؛ خۆشەویستی لە سەردەمی گەندەڵیدا بژاردەیەکی نەرم نییە، بەڵکو “ئەرکێکی حەتمی” وکردەیەکی ڕۆژانەی بەرگرییە. تاک لە ژینگەیەکی گەندەڵدا ڕووبەڕووی هەوڵی بەردەوام دەبێتەوە بۆ ئەوەی بکرێت بە تەنها ژمارەیەک لە هاوکێشەی قازانج وزیاندا، لێرەدا دیاریکراو وەفاداری بۆ خۆشەویستی -بە هەموو ڕاستگۆیی وبێگەردییەکەیەوە-دەبێت بە هاوارێکی بێهاوتای سەربەخۆیی. چونکە هیچ شتێک وەک ئەوە گەندەڵی تووڕە ناکات کە مرۆڤێک هەبێت ڕەتی بکاتەوە هەستەکانی ببێت بە کاڵا، وڕەتی بکاتەوە گەرمیی سۆزی خۆی لە بازاڕی خواست وخستنەڕوودا بفرۆشێت، هەر وەک چۆن گابریێل گارسیا مارکیز لە ڕۆمانەکەیدا “خۆشەویستی لە سەردەمی کۆلێرا” بەرجەستەی کردووە؛ کە خۆشەویستی وەک تەنها پەتایەک دەردەکەوێت کە لە بەرامبەر پەتای کوشندەی کۆلێرا نامرێت. چاوەڕوانیی “فلۆرێنتینۆ ئاریثا” بۆ مەعشووقەکەی بۆ زیاتر لە نیو سەدە لە جیهانێکدا کە پڕە لە گۆڕانکاری وگەندەڵیی کۆمەڵایەتی، بە مانای شۆڕشێکی بێدەنگ وجەختکردنەوەیەک بوو لەسەر ئەوەی کە خۆشەویستی پابەندی خشتەی کات یان بارودۆخی سەخت نابێت.
خۆشەویستی وەک ئەرکێکی حەتمی واتە ئێمە بڕیار دەدەین مرۆڤ بین لە بارودۆخێکدا کە داوامان لێ دەکات ببین بە ئامێر. ئەمە پابەندبوونێکی ئازایانەیە بەرامبەر بە ئەوی تر وبەرامبەر بە خۆمان کە ڕۆحمان لە ڕەقبوون وتێکشکاندن دەپارێزێت. کاتێک هەڵدەبژێرین لە ناو وێرانییەکی ئەخلاقیدا خۆشمان بوێت، ئێمە لە ڕاستییەکە ڕاماناکەین، بەڵکو تۆوی کۆمەڵگەیەکی جیاواز دەچێنین، کۆمەڵگەیەک کە ئارەزووەکان نەیجوڵێنن، بەڵکو پەیوەندییە مرۆییە قوڵەکان بیجوڵێنن. وەفاداری بۆ هاوبەشی ژیان لە سەختترین ساتەکاندا، ودەستگرتن بە خۆشەویستی وەک بەهایەکی ڕەها کە قابیلی سازشکردن نییە، باڵاترین شێوەی شۆڕشە. خۆشەویستی تەنها ڕاگەیاندنی هەست نییە، بەڵکو دەستلێدانێکی پڕ لە سۆزە لە سەردەمێکدا کە دڵەکان تێیدا ڕەق بوون، ئەو ڕووناکییە کزەیە کە بە دەستە لەرزۆکەکانمان لە کوژانەوەی حەتمی دەیپارێزین، ئەو توانایەیە کە بمێنینەوە “ئێمە” -بە لاوازی وهێزەوە-لە بەرامبەر جیهانێکدا کە دەیەوێت بیگۆڕین. خۆشەویستی تەنها دەرمانی دژە ژەهری خۆپەرستییە، وئەو قەڵایەیە کە بەهێز دەمێنێتەوە چەندە دەنگی ساختە بەرزتر بێت. بۆیە خۆشەویستی تەنها هەست نییە، بەڵکو بڕیارێکی بوونگەرایی مەزنە، وپیرۆزترین ئەرکە کە مرۆڤایەتیمان بەسەرماندا دەیسەپێنێت، بۆ ئەوەی لە دەریاچەی گەندەڵیی دەوروبەرماندا نەخنکێین، وبۆ ئەوەی بەو ناوەڕۆکەی خۆمانەوە پابەند بین کە ناکڕدرێت ونافرۆشرێت. خۆشەویستی لە کۆتاییدا تەنها ئەو کردەیەیە کە دەیسەلمێنێت هێشتا زیندووین، وتوانای جیایکردنەوەی ڕووناکی وتاریکیمان لەم جیهانە فراوانەدا لە دەست نەداوە.
کاتێک دەست بە خۆشەویستییەوە دەگرین، تێدەگەین بۆچی شێکسپیر “رۆمیۆ وجولێت”ـی بەو کۆتاییە ئازاربەخشە نووسی؛ ئەو بۆ ئەوە نەینووسی کە مردن بەرز بکاتەوە، بەڵکو بۆ ئەوەی پووچیی ئەو ڕق وکینەیە ڕووت بکاتەوە کە کۆمەڵگە گەندەڵەکان دەیخەنە سەر خەڵک، وبۆ ئەوەی بەسەر ڕاستییەکەدا هاوار بکات کە ئەو کۆمەڵگەیەی خۆشەویستی لە پێناوی رق وکینەکانیدا دەکوژێت، تەنها بڕیاری لەناوچوونی خۆی دەدات. شێکسپیر پێی دەگوتین کە خۆشەویستی “بڕیارە” نەک چارەنووس، ودەستگرتن پێوەی لە بەرامبەر ڕاستییەکی زۆرداردا کردەیەکی ڕزگاریخوازی ڕاستەقینەیە. ئەم وەفادارییە ئەو “پەتا تەنهایە”یە کە نامرێت، وەک گابریێل گارسیا مارکیز لە “خۆشەویستی لە سەردەمی کۆلێرا” بەرجەستەی کرد، کە تیایدا چاوەڕوانی بۆ چەندین دەیە بە کردەیەکی شۆڕشگێڕانە مایەوە کە بەرەنگاری پەتای گەندەڵی و کات دەبووەوە.

ئەمڕۆ بیرم لە سیاسەت و حوكمڕانیی ڕژێمە داپلۆسێنەرەكان دەكردەوە، دوورە ئەدەب و هونەر، خەیاڵم بۆ خوێنڕێژیی حوكمڕانانی وڵاتان ڕۆیشت، من زۆرتر لەبارەی (زمان و ئەدەب) دەنووسم، كە پسپۆریی خۆیشم نییە، وەلێ ئەم حەز و خولیا و عیشقەم بۆ زمانی كوردی، لە منداڵییەوە لێم جیا نەبووەتەوە، كەسیش لە خۆم بە عاشقتری زمان و ئەدەبی كوردی نازانم. زۆر جار لەبارەی زمان نووسیومە، هەموومان دڵنیاین زمان بوونەوەرێكی زیندووە و بەردەوام لە گۆڕان دایە، وشە هەن سەرهەڵدەدەن و هەن ماوەیەك دەمرن، كەچی دواتر زیندوو دەبنەوە، هەروەها وشە هەن تا هەتایە دەمرن و ناگەنەوە بواری وێرد و نووسین. گۆڕانكارییە زانستی و تەكنۆلۆجییەكان كاریگەریی گەورەیان بەسەر زمانانەوە بووە! ئەگەر زیندەگیی هەبێت، هیچ شتێك لە سروشت چەسپاو و نەگۆڕ نامێنێت.
لێرەدا دەمەوێ لە حوكمڕانانی وڵاتان بدوێم، حوكمڕانییش گۆڕانی بەسەردا دێت، دەستەڵاتدارە ملهوڕەكان چەندە لە حوكم بەردەوام بن، دواجار هەر دەبێ ڕۆژی دوایییان بگات و خەڵك گۆڕانكاری ببینن و لە دەست جەور و ستەم ڕزگاریان بێت، نموونەمان زۆر زۆرە، ئەگەر سەرنج بدەینە مێژووی هاوچاخمان، دەبینین هەندێك ڕژێم و دەسەڵاتی پاوانخواز توانیویانە تا ئێستا دەیان ساڵ بحوكمێنن، چونكە چەكی دەستیان بریتی بووە لە سیاسەتی ئاگر و ئاسن و خوێنڕێژی و داپلۆسین و خۆسەپاندن و نەهێشتنی بیروڕا و ئازادییەكان. لەوانە دەتوانین نموونەی كۆریای باكوور بێنینەوە كە یەكەم جار كیم ئیل سۆنگ لە 1948 حوكمی گرتە دەست و لەوساوە تا ئێستا، ماوەی 75 ساڵە نەوە و بنەماڵەی سۆنگ، لەسەر تەختی حوكمڕانین و ئێستا كیم جۆن ئونی نەوەی وی، لەسەر هەمان ڕێباز و ڕژێم بەو داخراوی و دواكەوتوویییە بەردەوامە، هەروەها لە مێژووی هاوچاخی ئێمەدا نموونەی دیكە هەن، نموونەیەكی تر لەو وڵاتانە كووبایە، ڕژێمی كاسترۆ لە 1959 هاتە سەر حوكم و تا 2008 كە دەكاتە 49 ساڵ حوكمی كرد و ئێستایش هەمان حوكم و ڕژێم لەلایەن ڕائوولی برای كاسترۆ هەر بەردەوامە، هەرچەندە گوایە خۆی تەقاویت كردووە وەلێ هەمان حوكم و ڕژێمە، بێ پرسی وی هیچ ناكرێت و ڕائوول هەر بە مەرجەع و ڕەمزێكی مێژوویی ئەوێ دادەنرێت، هەموو شت لەژێر دەستی خۆیەتی. لیبیایش بە هەمان شێوە لەلایەن قەزافییەوە ماوەی 36 ساڵ بەردەوام بوو، ڕژێمی شایەكانی ئێران هەروەتر، دیسانەوە ڕژێمی بەعسی عیراق كە دواتر لەلایەن سەددامەوە ماوەی 35 ساڵ درێژەی هەبوو. هەموو ئەم نموونانە ئەوە دەردەخەن كە ڕژێمە دیكتاتۆری و داپلۆسێنەرە دژە دیموكراسییەت و سەركوتكارانی ئازادییەكان بۆ تا هەتایە نامێنن، ئەوانیش ڕۆژی ڕوخانیان چ زوو چ درەنگ دێ. ئەگەرچی دەسەڵات و حوكمداری خەونێكە فەرمانڕەوایان قەت پەند و وانە لە ئەزموونەكانی پێشتر وەرناگرن. زۆرداران و ڕژێمەكان قەت تێرە پارە و ژن و دەسەڵات نابن، خەونی گەورەشیان مانەوەی زۆردارانە و زەبروزەنگ و پێگەیاندن و دەسەڵاتمەندی بۆ نەوەی دوای نەوەیانە، وەلێ هەر دوایییان دێ، چ دوایییەك؟ دەڕۆن و تا هەتایە دەفن دەبن، دەڕۆن وەك شایەكانی ئێران و سەددام و قەزافی و بەشار و بەعس، ئاو ئاو دەڕۆن و قەت نایەنەوە بەر ڕۆناكی. گەلان دەمێنن و چاوەنۆڕی ڕوخان و نەمانی زۆرداران و ڕژێمە داپلۆسێنەرەكان دەكەن و منیش هەر دەمەوێ خۆم فێری سیاسەتوانی بكەم، بەڵام بەختونێوچەوانم نایەنێ و فرۆی ئەو شیرەم قەتوقەت لێناكەوێ، بۆیە ببوورن كە هیچی لێ نازانم و جارجارە بەم وڕێنانە هێڕتان دەكەم!

عەبدولڕەحمان فەرهادی

دایک،
زۆر زوو ڕۆیشتیت،
وەک بەیانییەکی پچڕاو
کە کاتێکی نەبوو ببێتە ڕۆژ.
لە بێدەنگیدا ئازارت چەشت،
بەو هێزەی تەنها دایکان دەزانن،
ژیانت بە دەستەوە گرتبوو،
تەنانەت کاتێک ژیان ئازاری هەبوو.
من بچووک بووم،
و تێنەگەیشتم بۆچی جیهان ئەوەندە داوای لێکردوویت.
ئێستا دەزانم:
تۆ ئەو کەسە بوویت کە هەموو کەسێکت پاراست،
تۆ ئەو کەسە بوویت کە ئەو قورسایەت هەڵگرت کە کەس نەیبینی.
هەموو ڕۆژێک بیرت دەکەم،
لەو ئاماژەیەی کە نایکەم،
لەو وشەیەی کە ناڵێم،
لەو زەردەخەنەیەی کە بەدوایدا دەگەڕێم و نایدۆزمەوە.
بەڵام کاتێک چاوەکانم دادەخەم،
هێشتا هەست دەکەم لە تەنیشتمەوە دەڕۆیت،
ڕووناکی وەک نوێژێک،
وەک شاخێک بەهێزە.
تۆ بە گەنجی نەمردی، دایک.
تۆ لەناو مندا گەنج مایتەوە،
لە هەموو کارێکدا کە دەیکەم،
لە هەموو چاکەیەکدا هەوڵی دروستکردنی دەدەم.
وە تا ئەو کاتەی تۆم لەبیرە،
تا ئەو کاتەی ناوت بهێنم،
تا ئەو کاتەی لە دڵمدا تۆ هەڵدەگرم،
تۆ بەردەوام دەبیت لە ژیان.

شورش عەزیز سورمێ