تەعریب نییە، گەلۆ، بە بیلا تەعریب نییە.. شێرکۆ کرمانج

ماوەیەکە لە هەرێمی کوردستان قسەی زۆر لەسەر “قۆناغێکی نوێ لە تەعریب” دەکرێت. زاراوەی تەعریب بەکار دێت بۆ ئەم قۆناغە. ئەم پرس و دیاردەیە، هەقوایە توێژینەوەی زۆر و ماستەرنامە و دکتۆرای لەسەر ئەنجام بدرێت و قسەی زۆر هەڵدەگریت، بەڵام ئەمن لێرە زۆر بەکورتی ئاوڕێک لەو پرسە دەدەمەوە چونکە هەڵە تێگەیشتنێکی گەورە هەیە.
ئەوەی لە هەرێمی کوردستان ڕوودەدات، بەتایبەتی لە بیست ساڵی ڕابردوودا، ناکرێت و نابێت وەک تەعریب تەماشا بکرێت و ناوی تەعریبی بەسەردا بسەپێنرێت چونکە تەعریب سیاسەتێکی سیستەماتیکی حکوومەتە یەک لە دوای یەکەکانی دەوڵەتی عێراق بووە، کە لەسەردەمی مەلەکی دەستی پێ کردووە و لەسەر دەستی حیزبی بەعس و سەدام حوسێن گەیشتۆتە ترۆپ. تەعریب سیاسەتێکە کە دەوڵەتی عێراقی پلانی بۆ داناوە و دایڕشتووە و و جێبەجێی کردووە و دەیکات، مەبەست لێی گۆڕینی دیموگرافی باشووری کوردستان بووە، ئەویش بە دەرپەڕاندنی کورد لە ناوچە جیاجیاکانی کوردستان و نیشتەجێ کردنی عەرەب لە جێگەیان. ئەمە تەعریبە، بەڵام ئەوەی ئێستا لە هەرێم ڕوودەدات، ئەمە نییە.
ئەوەی لە کوردستان ڕوودەدات لە بیست ساڵی ڕابردوودا، “بەعەرەببوون” و “خۆبەعەرەبکردنە”، کە پێنج ساڵ دەبێت باسی ئەو شتە دەکەم. جیاوازییەکان زۆرن بەڵام لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە: لەکاتێکدا کە تەعریب لە ئاکام و دەرئەنجامی سیاسەتی دەوڵەتی عێراقییە، بەعەرەببوون لە ئاکام و دەرئەنجامی سیاسەتەکانی حکوومەتی هەرێمە، کە زۆر هۆکاری لە پشتە، بەڵام لە هەموویان سەرەکیتر سیاسەتی خۆدەوڵەمەندکردنی خێرای کۆمەڵێک سەرمایەداری حیزبی و دەسەڵاتدار و چەند کەسێکی نزیک لە حیزبە باڵادەستەکانی هەرێم بووە. ئەویش بە فرۆشتنی خانووبەرە بەبێ هیچ بیرکردنەوە و پلان و سیاسەتێک، قازانجی خێرا و نابەرپرسانە نەبێت.
لە ئاکامی ئەم سیاسەتەدا خەڵکێکی زۆر لە باشوور و ناوەڕاستی عێراق هاتوونەتە کوردستان. من ناوم لەوە ناوە “بەعەرەببوون”، واتە دیاردەیەک کە دەرئەنجامی سیاسەتە هەڵەکانی حکوومەتی هەرێمی کوردستانە.
ئەدی “خۆبەعەرەبکردن” چییە؟ لە ڕاستیدا، “خۆبەعەرەبکردن” کردار و ڕەفتاری خەڵکی سادە و بازاڕی کوردستانە. لێرە مەبەستم هەڵسوکەوتی خەڵکی سادەی هەرێمە چ کڕیار بن، چ فرۆشیار.
با وردتر قسە بکەین. لە ئاکامی هاتنی خەڵکێکی زۆر بۆ هەرێمی کوردستان، بەکاربەرێکی زۆر عەرەب لە بازاڕەکانی کوردستان دا هاموشۆی دوکان و چێشتخانە و مارکێتەکانی کوردستان دەکەن. خاوەنی ئەو بیزنسانەش بۆ سەرنجڕاکێشانی بەکاربەر و کڕیارە عەرەبەکان خۆیان فێری عەرەبی دەکەن، یان کارمەندی عەرەبی لە بیزنسنەکانیان دادەمەزرێنن. ئەمەش وای کردووە، کاتێک کڕیارێکی عەرەب دەچێتە بازاڕ ئەوە خاوەن دوکانەکە بە عەرەبی قسە لەگەڵ کڕیارەکە/بەکاربەرەکە بکات.
لە هەمان کاتدا، بەشێکی زۆر لەو عەرەبە نیشتەجێیانەی کوردستان بیزنسیان کردۆتەوە لە کوردستان، واتە دوکان و چێشتخانە یان نمایشگەیان داناوە، کاتێکیش کوردێک دەچێتە لای ئەمانە وەک بەکاربەر یان کڕیار، دیسانە ئەوان بە عەرەبی لەگەڵ کوردە بەکاربەر و کڕیارەکە دەکەن. بە واتایەکی دیکە، کورد ئێستا لە هەرێمی کوردستان، بەکاربەر بێت، کڕیار بێت یان فرۆشیار، ئەوە دەبێت بە عەرەبی قسە بکات. ئەمەش من ناوم ناوە: “خۆبەعەرەبکردن”.
بەکورتی، “بەعەرەببوون” دەرئەنجامی سیاسەتی سەقەت و بێپلانی حکومەتی هەرێمە کە هاتنی عەرەبێکی زۆری لێکەوتۆتەوە و دیاردەی “بەعەرەبوونی” بەرهەمهێناوە. بەعەرەبوونی هەرێمیش وای کردووە کە خەڵکی هەرێم لە کوردستان لەبری کوردی لە بازاڕ و مۆڵەکان و دوکانەکاندا زمانی عەرەبی بەکاربێنن، ئەمەش “خۆبەعەرەکردنی” لێکەوتۆتەوە.
بۆیە، ئەوەی ئێستا لە هەرێمی کوردستان ڕوودەدات تەعریب نییە و دەوڵەتی عێراق لێی بەرپرس نییە، بەڵکوو خەتای حکوومەتی هەرێمە، لەبری “تەعریب” دەبێت وەک “بەعەرەببوون” و “خۆبەعەرەبکردن” ناوزەد بکرێن.

شێرکۆ کرمانج




ئافرەتانی وەک، یەنار محمد و بەهار علی، تەنیا نین.. سامی المالح

کە چالاکەوانی ناودارو ئازا و بوێر یەنار محمد لە سەرەتای مانگی ئاداری ئەم ساڵ تیرۆرکرا، لە نووسینێکدا بۆ ڕسواکردنی تیرۆرستان و ئەو بیرو فیکرەی لە پشتیانەوەیە، من ئەوم دووپاتکردەوە: ئەمە یەکەم تیرۆر نیەو دوا تیرۆریش نابێ.
ناوچەکە بەگشتی و عیراق بە تایبەتی، لە ناو گێژەنی ئیسلامی سیاسیدا گیری خواردوە. وڵات لە دەریایێکی بێ بنی گەندەڵی و دزی و داڕوخانی بەهاکان و وێرانکردنی سیستەمی پەروەردە و تەندروستی و خزمەتگوزاری بنەرەتیدا دەژی، چونکە هێزە ئیسلامیە تایفەگەرییەکان و هاوپەیمانانیان لە هێزە ناسیۆنالستیەکانی عەرەب و کورد، دەوڵەت و دامودەزگاکانیان کردۆتە مۆڵگەی دابەشکردن و تاڵانکردنی سامان و سەروەتی گشتی و، خۆیان بە بوونی چەک و میلیشیا و پارەوەی دزراو، خستۆتە سەرووی دەوڵەت و یاسا و، بنیاتنانی ژێرخان و خزمەتکردنی گەل و ئاوەدانی و ئاسودەیی خەلک وپێکەوەژیانیان لە لا گرنگ نیەو، تەنانەت لێشی دەترسێن و ڕێگری لێدەکەن.
نزیکەی سی ساڵە، ژینگەیێکی بۆگەن دروستدەکرێ بۆ خنکاندنی بیرکردنەوە و بڕاو بە مەعریفە و زانست و ئایندە. ئەو هێزانەی حوکمڕانن، دەخوازن فکری سەدەکانی ناوەڕاست وجەهل و نەخوێندەواری وموڕالی نزم تەشەنە بکات و، کۆمەڵگا ببێتە مێگەلێکی گوێڕایەل و بێتوانا و بێ ڕێکخستن و بێهێز. بۆ ئەوەش دەسەڵات دامەزراوە ئایینی و شێخ و سەیدو مەلاکان بەکار دێنێ و بەشداریشیان دەکات لە گەندەڵی و دزین و چەواشەکاری و هەلخەڵەتاندن و پەکخستنی هەموو جۆرە بیرکردنەوە و ڕەخنەگرتن و داهێنان و نوێخوازی.
ینار محمدیی شەهید و بەهار علی، ئەو ئافرەتە بوێرو ئازایانە تەنیا نیین. تەنیا نین بە دوو جۆر:
یەکەم – هەموو ئافرەتە چاڵاکەکان، بە شێوەیێک لە شێوەکان، دەکەونە بە هێرش و گرتن و ڕاونان و دادگایی کردن. ئافرەتانیش لێرەدا، لە قوربانیدان و بەخشیندا تەنها نین، چونکە پیاوانیش لە هەمان سەنگەردا، قوبانیێکی زۆریان بەخشیوەو دەبەخشن. سەدان گەنجی ئەکادیمی و میدیا کار و هونەر مەند و نووسەر و چالاکەوانی مەدنی، شان بە شانی ئافرەتان قوربانی دەبەخشن و، دەیسەڵمێنن کە ئازادی ئافرەت بنەمای هەموو ئازادیێکە و بەردی بناغەی پێشکەوتن و بنیاتنان و ئاوەدانی و ئاسوودەیی و ئاسایش و ئایندەیێکی گەشە.
دووەم – ئافرەتان، وەک یەنار و بەهارو سەدان و هەزارانی دیکە، لە بەردەوامی خەباتدا تەنیا نین و کۆمەڵێک دام و دەسگا و ڕێکخستن و سەنتەری چالاکی و میدیا و میدیاکاران و نووسەر و ڕۆشنبیری پیاویان لەگەڵدایە. ڕەنگە هێزو تواناکانی هەم ئافرەتان و هەم پیاوان تا ڕادەیێک پەتەوازەیە و، لە ئاستی هێرشەکاندا یەکیان نەگرتبێ و پێکەوە یەکدەست و یەک ئامانج چالاکیان نە نواندبێ، لێ هێشتا دەرفەتێکی زۆر لە پێشدایەو، ئاڵنگاری زیاتریش ماوە و، ئەستەمە کۆمەڵگا تا هەتایە بێ هەڵوێست و بێ قسەو بێ کردار و لە چاوەڕوانیدا بمێنێت.
دیارە، ئافرەتانی هوشیارو ئازاو بوێر، مەترسیێکی گەورەن لەسەر سەلەفیەت و فیکری کۆنەپەرستی و بەکارهێنانی ئاین و توندڕەوی ئاینی و نەتەوییدا، هەر بۆیە پیاوانی ئایینی خزمەتکاری دەسەڵات، زیاتر و زیاتر هێڕشیان دەکەنە سەر و، پێیان بکرێ تیرۆریان دەکەن و کۆمەلگا هەمووی دەخەنە نێو زیندانی بیرکردنە و ڕوانینیان و ئارەزووەکانیان و بەرژەوەندیەکانیان و بەهاکانیان و ژێر چەپۆکی دەسەڵاتی ڕەهایان.
لە عیراقدا بە هەرێمی کودستانیشەوە و لە دەورو بەریشدا، تەوژمی ئیسلامی سیاسی توندڕەو لە هەڵکشاندایە. بە داخەوە ئەو تەوژمە سوودێکی زۆ لە بێهێزی دەوڵەت و ژینگەی گەندەڵی و تووندڕەوی و تایفەگەری ودەسەڵاتی چەکدارەکانی دەرەوەی یاسا و پەرتەوازەیی هێزە مەدەنیەکان دەبینێ. داڕمانی پەروەردە و فێرکردن و سیستەمی تەندروستی و ژێرخانی وڵات و بێکاری و بێ هیوایی هاوڵاتیان پەکخستوە و کردۆتە پاشگەرێکی بێئیرادە و بێ توانا و بێ ئامانج. ئەمانە هەمووی ئەرکی مەدەنیەکان و هێزە سیاسی و کۆمەڵایەتی وفەرهەنگیەکان ئالؤز و قورستر دەکات.
ئایندەی هەر وڵاتێک، هەر و گەلێک و نەتەویێک ، بەندە بە ئازادی و مافی بیرکردنەوە و ڕادەڕبڕین و ڕەخنەگرتن و هەستکردن بە لێپرسینەوە. لە پێش هەمووشیانەوە ئازادی ئافرەتان، بۆ ڕزگار کردنیان لە کۆیلایەتی و پاشکۆیی و، بۆ ئەوی دەست لەناو دەست بە یەکسانی لە گەڵ پیاواندا، ببنە بەشێکی چالاک و هێزێکی کۆمەڵایەتی و نموونەی ئەرێنی بۆ پەروەردەکردنی نەوەکان و بەخشینی هیوا و خۆشەویستی و ئارامی وئاشتی و ئاسایش.

سامی المالح




كێ قەرزاری ڕاستەقینەی كێیە؟.. سەلام عومەر

لەم قۆناغە سەختەدا كە هاووڵاتییانی كوردستان بەدەست بارگرانیی گوزەران و لێكەوتە داراییەكانەوە دەناڵێنن، بڕیار و داواكارییەكانی حكومەت و وەزارەتی كارەبا بۆ كۆكردنەوەی قەرزە كۆنەكان، پرسیارێكی جەوهەری و بنەڕەتی دەورووژێنێت، تەرازووی دادپەروەری لەم نێوەندەدا لەسەر چ بنەمایەك دارێژراوە؟
داواكردنەوەی قەرزەكانی كارەبا لە هاووڵاتییان لە كاتێكدایە كە بیرەوەریی خەڵك هێشتا بەدەست زامە داراییەكانەوە دەناڵێنێ، چۆن دەكرێت حكومەت داوای مافی خۆی بكات، كاتێك خۆی گەورەترین قەرزارباری ناو ماڵەكانە؟
١٥ مووچەی تەواو فەوتاو و نزیكەی ٤٠ مووچە بە لێبڕینەوە دابەشكراو، ئەو بارگرانییە گەورەیەیە كە هاووڵاتییان و فەرمانبەران تەنیا لە پێناو مانەوەی قەوارەكەدا دانیان پێدا گرت و بێدەنگییان لێكرد.
ئەگەر زمان و لۆژیكی قەرز بێتە كایەوە، دەبێت سەرەتا حكومەت شایستە داراییە دزراو و فەوتاوەكانی فەرمانبەران بگەڕێنێتەوە، ئینجا داوای شایستەكانی خۆی بكات.
ئەوە یاسایە و دادپەروەری دەڵێ: كەی حكومەت قەرزەكانی خۆی بە هاووڵاتییان دایەوە، ئەوكات با داوای قەرزەكانی خۆیشی بكاتەوە.
ئینجا، مەتەڵی نەوت و سووتەمەنی بیر حكومەت دێنینەوە، بۆچی تەنیا كەڕەتێك باری سەر شانی خەڵك سووك ناكرێت؟ پرسیارێكی تری جدی كە ئەمڕۆ لە ناخی هەموو تاكێكی ئەم نیشتمانەدا دەنگی داوەتەوە، پرسی پاڵاوتنی ٥٠ هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانەیە كە بۆ پێداویستیی ناوخۆ بەكاردێت.
ئەگەر ئەم بڕە گەورەیە لە نەوت لە ناوخۆدا دەپاڵێورێت، بۆچی نرخی بەنزین و سووتەمەنی ڕۆژ بە ڕۆژ لە بەرزبوونەوەدایە؟
بۆچی لەبری ئەوەی ئەم سامانە سروشتییە ببێتە هۆكارێك بۆ سووكردنی باری سەر شانی هاووڵاتییان، دەكرێتە ئامرازێكی تر بۆ گرانبوونی تێچووی ژیان؟
داهاتی ئەم سەرچاوە گرنگە بۆ كوێ دەچێت و بۆچی خەڵك لە سادەترین سوودەكانی بێبەشن؟
دەزانن ئەوە زەنگی ئاگاداركردنەوە و سنوور بەزاندنی ئارامی و ئەگەری تەقینەوەیە،
هەر گوشارێك سنوورێكی هەیە، تاقیكردنەوەی بەردەوامی دانبەخۆداگرتنی میللەتێك كە ساڵانێكە لەژێر باری قەیرانی دروستكراودا دەژی، یارییەكی مەترسیدارە، ئەگەر ئەم سیاسەتە توند و یەكلایەنەی فشار بەردەوام بێت و گوێ بە هاواری بژێویی خەڵك نەدرێت، دۆخی دەروونی و كۆمەڵایەتیی كۆمەڵگە بەرەو تەقینەوەیەكی ناچاری دەڕوات، بڕیاربەدەستان دەبێت باش بزانن كە كاتێك هێڵی سووری بژێوی دەبەزێنرێت، هیچ كەس لە زیانەكانی ئەو تەقینەوەیە بێبەش نابێت و زەرەرمەندی یەكەم و گەورەترین دۆڕاو خودی دەسەڵات دەبێت كە متمانەی جەماوەری بە تەواوی لەدەست دەدات.
حكومەت پێش ئەوەی تەنیا وەك باجكۆكەرەوەیەكی بێبەزەیی دەربكەوێت، دەبێت ڕۆڵی پارێزەری ژیانی خەڵك بگێڕێت، داواكردنی ئەركەكان، پێویستی بە دابینكردنی مافەكانە، پێش ئەوەی درەنگ بێت، پێویستە بەم بڕیارە یەكلایەنانە و ناڕەوایانەدا بچنەوە، چونكە شكۆ و ژیانی هاووڵاتییانی كوردستان هێڵی سوورە و شایستەی ڕێزگرتنە، نەك گوشاری بەردەوام، تۆ قەرزی كۆن دەوروژێنی قەرزەكانی هاوڵاتیانیش هەڵسەنگێنە كە لەسەر تۆن.
باشە با مەترسیەكی دی بیر دەسەڵاتی بنەماڵەیی بهێنینەوە، لەوكاتەی داوای قەرزی كۆنی كارەبا دەكات، ئاگادارن ماوەی 18 مانگ دواكەوتنی پێكهێنانی حكومەت و پەكخستنی تەواوی جومگەكانی پەرلەمان، تەنها قەیرانێكی سیاسیی كاتی نییە، بەڵكو نیشانەیەكی ڕوون و بێپەردەیە لە داڕمانی متمانەی هاووڵاتیان بەو سیستمە بەڕێوەبردنەی كە ساڵانێكە لە نێوان كێبڕكێی دوو بنەماڵەی سیاسیدا گیری خواردووە. ئەم دۆخە چەقبەستووە ڕاستییەكی تاڵمان پێدەڵێت ئەوانەی ناتوانن لە پێناو بەرژەوەندیی گشتیدا لەسەر مێزێكی نیشتمانی ڕێكبكەون، ڕەنگە شایستەی بەڕێوەبردنی دیوەخانێكی عەشایەریش نەبن، نەك دامەزراندنی حكومەتێكی دامەزراوەیی و پاراستنی دەزگا یاسایی و شەرعییەكانی گەلێك.
لەكاتێكدا كە كۆمەڵگا پێویستی بە دامەزراوەی بەهێز، دادپەروەریی كۆمەڵایەتی و ئابوورییەكی سەقامگیرە، ململانێكان هێندە بچووك كراونەتەوە كە تەنها لە بازنەی شەڕە كورسی و دابەشكردنی دەسەڵاتدا دەخولێنەوە، پەرلەمان كە دەبوو سەكۆی بڕیارە چارەنووسسازەكان و دەنگی گەل بێت، كراوەتە قوربانیی بەرژەوەندییە تەسكە حزبی و بنەماڵەییەكان، ئەم نەریتی بەڕێوەبردنە، چەمكی دەوڵەداری بەتاڵ كردووەتەوە و تەنها ناونیشانێكی بێ ناوەڕۆكی لێ هێشتووەتەوە.
مەترسیی گەورە لەوەدایە كە ئەم فەوزا و ململانێ ناوخۆییانە لە بۆشاییدا ڕوونادەن، وڵاتانی هەرێمایەتی، كە چاویان بە قەوارەی سیاسی و دەستووریی هەرێم هەڵنایەت، لە پشت پەردەی ئەم ناكۆكیانەوە وەستاون و هەر ئەم پەرتەوازەییە دەكەنە باشترین بیانوو بۆ لاوازكردن و هەڵوەشاندنەوەی قەوارەی هەرێم، كاتێك ناوماڵی كوردی خۆی بەچەند كورسیەكەوە سەرقاڵ كردووە، ڕێگا بۆ دەستوەردانی دەرەكی و سڕینەوەی دەستكەوتە مێژووییەكان خۆشتر دەبێت و كورسی و بەڕەكان لەژێر پێی دەسەڵات دەردێنن.
لەم نێوەندەدا، پرسیارە جەوهەرییەكە كە ویژدانی هەر تاكێكی ئەم نیشتمانە دەهەژێنێت ئەوەیە،داخۆ ئێوە قەت بیرتان كردۆتەوە؟ كەی بەرژەوەندیی باڵای نیشتمان دەبێتە پێوەر بۆ بڕیارەكانتان؟
مێژوو بەزەیی بە كەسدا نایەتەوە، ئەگەر ئەمڕۆ عەقڵییەتی دیوەخان و شەڕی كورسی جێگەی عەقڵییەتی دەوڵەتداری و پاراستنی قەوارەی یاسایی بگرێتەوە، ئایندەیەك نامێنێت تا لۆمەی نەیارانی دەرەكی بكەین، چونكە داڕمانەكە پێش هەر شتێك، بە دەستی خۆمان و لە ناوخۆوە دەستی پێكردووە، بۆیە واز لەقەرزە كۆنەكان بێنن، یەكسانی بۆ تاكەكانی ئەم هەرێمە بگەڕێننەوە و رەچاوی پلانەكانی نەیاران كەن كە مەترسین بۆسەر هەموان.




ڕێگاکانیش ئەمرن.. نەوزاد بەندی

لەو دنیایەدا، به پێی قۆناغەکانی ژیان و تەمەن و بارودۆخە ئابوریی و فیکریی و سیاسییەکان، ڕێگاکانیش ئەمرن.. تەماشا ئەکەیت، کۆمەڵێ ڕێگا کە ساڵانێک ڕۆژانە پێیاندا ڕۆیشتوویت، ئەمڕۆ بە هیج جۆرێک پێیاندا ناڕۆیت.. واتا ئەو ڕێگایانە لای تۆ تەمەنیان تەواو بووە و مردوون.
وەک خۆم، گەلێ ڕێگا لە ژیانمدا لە دایک بوون و مردوون .. وەکو ڕێگای فرۆشگای مەجید و عەبدوڵڵا لە کۆڵانەکەمان، کە ڕۆژانە بە دە فلس یان پێنج فلسەوە بەسەریدا ئەڕۆیشتین و ئەهاتینەوە ..ئێستا لە مێژە ئەو دوو ڕێگایە، بە هەردوو فرۆشیار و هەردوو فرۆشگاکەیشەوە مردوون ..هەروەها ڕێگای قوتابخانەی ئەیوبیی، کە ڕۆژانە لەگەڵ باوکما، لە کارێزی وەستا شەریفەوە دەستمان پێدەکرد، هەتاکو گەڕەکی چوارباغ و نزیک مزگەوتی عەبدوڵڵا لوتفی.. تەمەنی ئەو ڕێگا دوور و درێژ و پێچا و پێچە، تەنها دوو ساڵ بوو، ئیتر لە لای ئێمە مرد و بۆ هەتاهەتایە بەو ڕیتمە پێیدا ڕەت نەبووینەوە، ئاخر باوکم لەگەڵ بەڕێوەبەری تەربیە و مەعاریفی ئەو سەردەمەدا، لەسەر بابەتی سیاسیی بەشەڕ هاتبوو، گڵاسێک ئاوی کێشا بوو بەسەریدا، ئیتر سزای باوکمیان دابوو بە گواستنەوەی بۆ قوتابخانەیەکی دوور، هەتا ڕۆژانە ئەشکەنجە بکێشێ و عەرەق بڕێژێ و ڕێگایەکی دوور ببڕێت..ڕێگایەک کە خەتی هیچ جۆرە ئامانەیەکی لەسەر نەبوو.. ڕێگای قوتابخانەی مەولاناخالید و کاوە و هەڵکەوتیش بە هەمان شێوە ساڵانێک لە ژیانماندا لەدایک بوون و تەعاروفیان لەگەڵ هەنگاوەکانماندا کرد و پاشان بۆ هەتاهەتایه مردن.. ئێستا بۆ نمونە کەسێک پێم بڵێت با بچین بۆ ئامادەیی هەڵکەوت یان بۆ ناوەندی کاوە، تەماشایەکی چاوی ئەکەم و پێی ئەڵێم : تەواویت ؟
ئێ ئاخر مەعقول نییە جارێکی تر بە ڕێگایەکدا بڕۆیت کە لە ژیانتا مردووە، وەک هەڵدانەوەی گۆڕێک وایە، ماندووێتیی و خەم و خەفەتێکی زۆری لە دوایه..
هەروەها ڕێگای زانکۆی موسڵ، کە چوار ساڵی پڕ له ماندووبوون و خۆشیی و خەم و خەون و هیوا و عەشق و لێکدابڕانی ژیانمانی بۆ خۆی برد.. ڕێگایەکی دوور و درێژ، لە سلێمانییەوە بۆ موسڵ، پاشان ڕۆژانە لە بەشی ناوخۆییەوە بۆ مەرکەز توڵابیی و چێشتخانە زەلامەکەی، بۆ خواردنی نانی بەیانی.. ڕێگای خێرا، ڕووە و هۆڵەکانی وانەخوێندن و تاقیگەکان..ڕێگای گەڕانەوە بۆ بەشی ناوخۆیی و ..ڕێگای کولێره بەقیمە و مزگەوتی هەیبەت خاتوون .. ڕێگا کورتەکانی چێشتلێنان و قاپ شوشتن و هۆڵی سەعی کردن.. ڕێگاکانی عەشق، کە تێکڕا کورسییە دارەکان و ژێر دارکاژ و یۆکالیپتۆس و بۆنە و ئاهەنگەکانی زانکۆ بوون..ڕێگای گەڕانەوەی پڕ لە خولیا و تاسە بۆ سلێمانی ..ڕەنگە بڵێم ڕێگاکانی زانکۆ یەکجار جۆرا و جۆر و ترش و شیرین بوون، هەر بۆیە لەم ساڵانەی دواییدا، دوای دابڕانی زیاتر لە 40 ساڵ، چەند جارێک هەوڵمان دا بگەڕێینەوە و پێیاندا تێپەڕینەوە..هەوڵماندا فێرست ئەید یان ئیسعافات ئەوەلیی بۆ ئەو ڕێگایانە بکەینەوە، ڕۆیشتینە بەردەم زانکۆیەک کە 40 ساڵ بوو بە جێمان هێشتبوو، کارمەندی پرسگە به عەرەبی پێی ووتین : فەرموون حاجێکان؟ چیتان ئەوێ ؟ ئەمرکەن..
ئێ ناحەقی نەبوو وای ووت، چونکە کۆمەڵێ کەسی پیری لەسەر ڕێگای خویندکارە لاوەکاندا بینی .. یان کۆمەڵێ پیرەمێردی بینی، گۆڕی ڕێگا کۆنە مردووەکانی تەمەنیان هەڵدابۆوە، هەر بۆیه لێی پرسین : چیتان ئەوێ؟
بێجگە لە کارمەندی پرسگە، قوتابیانیش بەسەرسامییەوە بۆ ساتێ سەرنجیان دەداین و هەندێکیشیان پێدەکەنین و لە دوورەوە قاقاکانیان ئەوەی دەگەیاند کە ئێمه موخالەفەیەکی مروریمان کردووە و بە سایتێکی هەڵەدا ڕۆیشتووین و شایانی ڕاگرتن و سزادان و تەنانەت قەشمەریی و پێکەنینیشین..
ووتمان : هیچ ..
ووتمان: چل ساڵ پێش ئێستا ئێرەمان تەواو کرد ..
دەستمان بۆ زانکۆ درێژ کرد، وەک ئەوەی دەست بۆ مەزارگەیەک درێژ بکەین کە هیچ جوڵە و ژیانێکی تیا نەما بێت ..
ووتمان: کاتی خۆی ئێمەیش لێرە بووین، بە زەی موەحەدەوە، هەموو ڕوژێ، چاکەتی نیللی و کراسی سپی و پانتۆڵی ڕەساسیمان ئەپۆشی، ئێستا ئەو یەکتاپۆشییە نەماوە …
بۆ ئەوەی زیاتر بیسەلمێنین کە ئێمە کاتی خۆی لەسەر ئەو ڕێگایە بووین و ئەهلی ئەو جێگایە بووین، ووتمان :
کاتی ئێمە عەبدولئیلاهــ سەرۆکی زانکۆ بوو!!
کابرای پرسگە سەرێکی بۆ لەقاندین وەک ئەوەی بڵێ جا من حەقم چییە یان بە من چی و من تاوانم چییە ئێوە چل ساڵ پێش ئێستا لێرە بوون و ئێستایش وا خەریکە خولی ژیانتان تەواو ئەبێ ؟؟ ههههههه ..
ڕێگای دایەنگا و باخچەی مناڵەکانیشمان، ساڵانێک قەڵەمڕەوی هەنگاوەکانمان بوون، ڕۆژانە بە مناڵێکی تووڕە و گرینۆکەوە پێیاندا ڕەت ئەبووین و نیوەڕۆ دووبارە پێیاندا ڕەت ئەبووینەوە، ئەمڕۆ ئیتر مناڵ گەورە بوون و ئەو ڕێگایانەیش لە ڕۆژژمێری ئێمەدا مردن .
لە ژیاندا بێجگە لە ڕێگا ماددی و سونەتییەکان، گەلێ ڕێگای دەروونیی و ئایدیۆلۆجیش هەن، کە تەمەنێک لەگەڵماندا ئاشنا ئەبن و ئەمانکەنە پیادەی خۆیان، پاشان ئەپوکێنەوە و ئەمرن..
ڕێگای دارا و .. ڕێگای دوو دارە دوورەکە .. ڕێگای وازی و .. ڕێگای دادە کە دوو ڕۆژ بوو بەردەوام دۆکەی ئەڕژا ..ڕێگای سێ سەگ و .. ڤان سواران کە غارانێیان دەکرد و شیر و مەتاڵیان پێ بوو .. ڕێگای کەف و چالاک و هەچەکە و بێچووەکەی ..ڕێگای مام زۆراب و نەسرین و باوکی و ئازاد بەسەر دار سێوەکەوە..ڕێگای بەبەی زەینەب و مام ورچ و کاکی شمشاڵژەن و هێک ..هەموو ئەو ڕێگا بەرز و بەنرخانەی کە دکتۆر ئیبراهیم ئەمین باڵدار لە ئەلف و بێکەیدا، بۆی دیاریکردبووین، کە لە ڕێگای بەردەم ماڵەکانمان زۆر ڕاستتر و جوانتر و گوڵڕێژ تر بوون، چەندەها شەو لە خەونەکانماندا بەو ڕێگایانەدا ئەهاتین و ئەچووین و ..پیتەکان فێر ئەبووین و چێژمان لێ ئەبینین ..تا ئەمڕۆیش ئەو ڕێگایانە بە پیرۆز ئەزانم و لە ناخمدا ماون.
بەڵام لە ڕاستیدا، زۆر بەداخەوە، ئ ئەو ڕێگایانەیش مردن و تەواو بوون، بوون بە ژێر پێی سیستمی خوێندنی سویدیی و دانیمارکییەوە .. ئیدی دارا و زەینەب و ئازاد و دادە و مام زۆراب و نەوزاد و نەسرین و باوکی و کاکی شمشاڵژەن، بوون بە شەهیدی سیستمی سویدیی و دانیمارکیی و جۆرەها ناوی بێگانە و نامۆی تر.
هەروەها ڕێگای ڕۆژنامە و گۆڤار و کتێبخانەی ناوەندی و سندووقە دارەکانی کتێبخواستن، ئەو ڕێگا ناسک و پڕ له زانیاریی و عەشق و جوانی و داهێنانانە.. ڕێگای سەرنجی چاوەکانمان و ..ووشە و دێڕەکان، ئەو ڕێگا دوور و درێژانەی چاوەکانمان لە شەوێکدا دەیان هەزار دێڕیان ئەبڕی، بۆ ئەوەی بگەنە کۆتایی ڕۆمانێک.. ئای چەندێک ڕێگای ڕۆمانەکانم بڕیوە و ئای له کۆتاییدا تەنیا و دەستەوسان و بێکەس، چەند جار کەسایەتیی ڕۆمانەکان جێیان هێشتووم و تەنیا ماومەتەوە.. ئێرەییم بەو هاوڕێیانەم ئەبرد کە ڕێگای کتێبێکیان بە چەندین هەفتە ئەبڕی و تیایدا چێژێکی دوور و درێژیان لەگەڵ ڕێگا و کەسایەتیی و قاوەخانە و عەشق و ئازارەکانی ناو ڕۆمانەکاندا ئەبینی، هەرچەندە لە کۆتایی کتێبەکەدا ئازاری ئەوان گەورەتر بوو، من تەنها شەوێک یان دوو شەو ئاشنای ئەوان بووبووم، بەڵام ئەوان چەندین هەفتە هاوڕێیان بوون و لێکدابڕانی کۆتایی کتێبەکان، کاریگەرتر و تراژیدیی تر بوو لە ژیانیاندا ..زۆر لە چارڵس دیکنز و فیکتۆر هیگۆ و ئێرنست هێمنگوای و کافکا و چیخۆف و تۆڵستۆی و دیستۆیڤسکی ئەترسام، چونکە ڕۆمانەکانیان ئەیانبردیت بۆ جێگایەک کە تیایدا خەمێکی قوڵ بخۆیت و بگریت وەک سەردابی پیازەکەی گۆنتەرگراس .. بە کەسانێکیان ئەناساندیت، کە بە درێژایی ژیانت نەتئەتوانی لە یادیان ببەیتەوە و بەردەوام بە خەم و ئازار و هەڵوێست و فیداکارییەکانیان، فرمێسکیان پێ ئەڕشتیت ..
هەروەها ڕێگاکانی کوردایەتیی و نیشتمانپەروەریی، بەشێکی زۆری لاویی و گەنجیمانی برد.. لەو ڕێگایانەدا، لە پڕێکدا نزیکترین و ئازیزترین هاوڕێمان بوو بە سووتەمەنی شۆڕش، وەک سالار فەتاحی ناو پۆلە شەهیدەکەی قڕگە.. ئەو ڕێبازانەی کە جێی شانازییمان بوون و .. بەنرخترین ڕۆژ و دەسکەوت و هەل و ئامانجەکانی ژیانمان کرد بە قوربانیی .. خوێندن و داهاتوو، برا و خوشک و دایک و باوکمان کرد بە گاوگەردوونی ..لە بیرمە یەکەمی قۆناغی خۆمان بووم لە کۆلێژی زانست، بەشی بایۆلۆژی، مامۆستای پەروەردەی نیشتمانیی، پێی ووتم : کوڕم ! تۆ کەسێکی زیرەک و هونەرمەند و ڕۆشنبیریت، داهاتووی خۆت مەفەوتێنە و وەرە سەر ڕێگای بەعسی قائید، واز لە ڕێگای موستەقیلیی بهێنە و ئیمزایەکمان بۆ بکە ! .. ووتم : ناتوانم ..
ئەو ناتوانمە، کە تا ئێستایش زۆر و کەم شانازیی پێوە دەکەم، قوربانییەکی گەلێ گەورەی پێدام.. داهاتووی زانستیی بە تەواوەتیی ڕوخاندم، نمرەیەکی زۆریان لێ شکاندم، بووم بە پێنجەمی کۆلێژ.. ئەوسا تەنها یەکەمەکان دوای چل و پێنج ڕۆژ خزمەتی سەربازیی ئەگەڕانەوە بۆ زانکۆ، بۆ تەواو کردنی خوێندنی باڵا..من سێ ساڵ و نیو سەربازیی، تەواوی زانست و خەون و هیوا باڵاکانمی هەڵوەراند ..
بەڵام ئێمە هەموومان، تەواوی هاوڕێکانمان لەسەر ڕێگای کوردایەتیی و نیشتمانپەروەریی بووین، بە خۆشحاڵییەوە هەموو جۆرە قوربانییەکمان ئەدا..
هەروەها بەشێکی زۆر لە گەنجە نەخوێندەوارە کاڵفامەکانمان، ڕێگایەکی نوێیان بۆ کێشرا، کە ڕێگای خۆفرۆشیی بوو، پێیان ئەووت ڕێگای جاشایەتیی ..ئەو ڕێگایه سەردەمانێک بوو ئەوەندە قەڵەباڵغ بوون، سەگ ساحێبی خۆی نەدەناسیەوە..
ڕێگای سیخوڕیی و خیانەت، ڕێگا نهێنییەکان بوون، کە تاوانبارە گەورەکان پێیدا هات و چۆیان دەکرد، خەریکی ملشکاندن و کوشت و بڕی نیشتمانپەروەران بوون ..
تەواویی ئەو ڕێگایانە ماون و .. لە جۆرێکەوە بۆ جۆرێکی تر ئەگۆڕێن.. واتا تا ئەمڕۆیش ڕێگای جاشایەتیی و سیخوڕیی ماون و .. خەڵکێکی زۆر نانی لێ ئەخۆن و ملیارەها دۆلاری تێدا پەیدا ئەکەن .. ڕێگای پێشمەرگایەتیی تەنها وەک خەیاڵێک یان وێنەیەکی کاڵ ماوەتەوە، قاچی بۆ ئەبەیت، ناتوانیت هەنگاوێکی تێدا هەڵبێنیت.. پڕ بووە لە گەندەڵ و دز و قاچاخچی و نیشتمانفرۆش .. گوڵاڵە سوورەکانی بوون بە دڕکەزیی .. شەهیدەکانی بوون بە ژێر کچە مۆدێل و کوڕە مەسئولی ملیاردێرەوە..سروودەکانی بوون بە ژێر ئاوازی ڕەبابە و مەوالی عەرەب و عەجەمەوە ..
ئەمڕۆ ئیدی ڕێگای نائومێدیی زاڵ بوو، دوای ئەوەی دەسەاتی کورد نەیتوانیی خزمەتی کورد بکات، ئەوەیش ڕێگای تری لێ پەیدا بوو، ڕێگای کۆچ و.. ڕێگای کەمپ و .. ڕێگای قاچاخ و..ڕێگای یەخت و چوپی ناو دەریا و.. ڕێگای گرەنتیی و ڕێگای گەشت لەسەر ئەکسلی لۆریی و لەناو تانکی تەنکەر و ناو کۆنتەینەر و ڕێگای سنورداش و جۆرەها گەشتی هەتاهەتایی خەمگین کە تایبەت بوون بە هەژاران، کە بەشێکی زۆریان لە ڕێگا، خنکان و بوونە خۆراکی شارک وماسییەکانی دەریای ئیجە ..
ئەمڕۆ ئیدی خەمخۆرەکانی نیشتمان بە نەخۆشیی و خەم و دەردەدڵ مردن.. ئەوانەیشی کە ماونەتەوە، ڕێگای نوێیان دۆزییەوە، ڕێگای گۆشەگیریی و .. ڕێگای نامۆبوون و.. ڕێگای کەئابە و شێت بوون وەک ئەو بیریارانەمان کە لەسەر شەقام پێیان ڕائەبوێرن و فیکەیان بۆ ئەکێشن، جار و بارێکیش ئەکوژرێن یان زیندان ئەکرێن و تەمبێ ئەکرێن .. ڕێگای خۆکوشتنیش پەیدا بووە و جەنڕاڵەکانی پاییزمان لەو ڕێگایەوە وون ئەبن ..
ئەمڕۆ زۆربەی زۆری ڕێگاکان مردوون.. بۆیە هەر ئاوازێکی کۆن، هەر گۆرانیی و وێنەیەکی کۆن، هەر پەند و سەرگوزشتە و حەکایەتێکی کۆن، ئەمانهێنێتە گریان .. چونکە هەزاران ڕێگای مردوو، کوژراومان بە بیردێنێتەوە..
دواجار، زۆرینەی هەرە زۆرمان، ئەگەڕێنەوە بۆ ڕێگای ئایین..ئەو ڕێگایەی بە هۆیەوە ئەتوانین بەرگری لەو هەموو زیانە مادیی و مەعنەوییانە بکەین کە توشمان بوون .. بەو ڕێگایەدا ئەڕۆین، کە یەقینمان هەیە ئەمانگەیەنێتە دادگایەکی باڵای خوایی، تیایدا دوژمنانی گەل و نەتەوە و مرۆڤایەتیی دادگایی دەکرێن و ئەخرێنە سەر ڕێگای دۆزەخی هەتا هەتایی.. هەرچەندە ئەو ڕێگایەیش کۆمەڵێ جەردە و قاچاخچی و بازرگانی تێدا قوت بۆتەوە و ..دەیان ڕێگا و تولەڕێی خوار و خێچیان تێدا جێ کردۆتەوە، کە هەندێکمانیان ناچاری وەستان کردووە و .. هەندێکی تریشمان یاخی کردووە لە دین ..




من و هەڵەبجە و بەزمی خوێندكارە یەكەمەكان!.. سەدیق سەعید ڕواندزی

هەموو ساڵێك، لە سەروبەندی ڕاگەیاندنی ئەنجامی ئەزموونە گشتییەكانی پۆلی دوانزە و دیاریكردنی چەند خوێندكارێك بە پلەی یەكەم و دووەم لە هەردووو بەشەكە، كە نمرەی بەرزیان بەدەست هێناوە، ئەم خوێندكارانە دەبنە ( ترێند – باو) ی بابەتی سۆسیال میدیا، ئەویش لە سۆنگەی ئەو هەڵە و ساتمە و هەژارییە زمانییەی هەیانە، بە جۆرێك كاتێ مایكێك دێتە بەردەمیان، دەشڵەژێن و نازانن دوو قسەی دروست بە زمانی كوردی بڵێن، لە كاتێكدا یەكەمی سەر ئاستی هەرێمن! فەرهاد پیرباڵ، بە یەكێكیان دەڵێت:_( دابنیشین) ئەویش لەوەڵامدا پێی دەڵێت:-( پێی دەڵێ كەیفی خۆتە!) بە ڕاست، كەس هەیە لە ماڵی خۆی بە میوان بڵێت كەیفی خۆتە دابنیشی یان نا؟ یان دەبێ لوتف بنوێنێت؟ بڕوانامەی بەرز، بە بێ خوێنەوەی كتێب و ئاشنابوون بە دنیای فراوانی خوێنەوە، كەس ژیر و زیرەك ناكات، ئەم خوێندكارە ئازیزانە، گەر لە پاڵ خەونی وەدەستهێنانی نمرەی بەرز، كەمێكیش گرنگیان بە كتێب و دنیای خوێنەوە دابا، ئێستا زۆر بە تواناتر دەردەكەون. ئاخر كتێب مرۆڤ فێری زمان پژان و قسەكردن و گفتوگۆ و زانیاریی بێ سنوور دەكات. مرۆڤ چەند بخوێنێتەوە، نەك بخوێنێت، ئەوەندە زیاتر دەسەڵاتی بە سەر زمان و دەربڕین دەشكێت و ڕۆشنبیریی فراوانتر دەبێت، ئەوەندە شارەزایی پەیدا دەكات، ئەوەندە بوێر و ڕاشكاو دەبێت! بۆیە من بەداخم، كاتێ دەبینم خوێندكارێكی ئازیز، بە پلەی یەكەم لە هەموو وانەكان دەرچووە، بەڵام توانای ئەوەی نییە، دوو قسە لە بەردەم مایكێك بكات، كە ئەمەش زادەی نەبوونی كولتووری خوێنەوە و ئاشنابوونە بە دنیای كتێب. من گەر باسی ئەزموونی ژیانی خۆم بكەم، ئەوا بە درێژایی ساڵانی تەمەن و خوێندنم، بۆیەك جاریش دایك و باوكم و مامۆستاكانم، ئەلف و بێیەكیان فێر نەكردووم، هەرچی فێربوومە لە كتێبەكانەوە فێربوومە! ئاخر كتێب لە بری دەرگایەك، سەدان دەرگا بە ڕووی مرۆڤ دەكاتەوە و وای لێ دەكات ببێتە كەسێكی تر و شارەزایی لە هەموو شتێك هەبێت. دە ساڵێك لەمەوبەر، لەگەڵ هاوڕێیان، وەك وەڤدی پەروەردەی ڕواندز، سەردانی پەروەردەی هەڵەبجەی شەهیدمان كرد. وێرای ڕێز و میوان دۆستییەكی زۆر، من لە بارەی سرووشتی ئەو شارە و گوندو ئاوایەكانی و كاكەیی و هەورامانییەكان ڕووداوەكانی، چەند زانیارییەكم باس كرد، هاوڕێیانی پەروەردەی هەڵەبجە، بە سەر سوڕمانەوە پێیان گوتم: (تۆ لێرە ژیاویت؟ خەڵكی ئێرەی؟ پێشتر هەڵەبجەت بینیوە؟) گوتم نەخێر لێرە نەژیاوم و یەكەم جاریشە ئەو شارە شەهیدە دەبینم، گوتیان ئەی مادام وایە، ئەو هەموو زانیارییەت لەكوێ بوو؟ كە لە ئێمە زیاتر شارەكە دەناسی؟ گوتم هەمووی لە ڕێی خوێندنەوەی كتێبەكان و مێژووە وە فێربووومە. هەر لە درێژەی سەردانەكە، خوێندنگەیەكیان دیاركرد بۆ ئەوەی سەردانی بكەین، كە لە بەر دەرگای خوێندنگاكە دابەزین، سەیرم كرد تایتڵەكەی نووسراوە:( ئامادەیی شەهید ئازاد هەورامی كچان) لەوێش لەگەڵ بەڕێوەبەركە، كورتەیەكم لە بارەی ژیانی ئەو سەركردەیە،كە لە كونەكۆتری قەندیل شەهید بوو، باس كردوو ڕۆڵ و پێگەی ئەوم لە شۆڕشی نوێ باس كرد. بەڕێوەبەر و مامۆستایان، بە لایانەوە سەیر بوو، كە من ئەو زانیاریانەم لایە، بۆیە لۆگۆی قوتابخانەكەیان بە سنگمەوە هەڵواسی كە ئێستاش لە ئەرشیفەكەم ماوە. كە هاتینەوە، وەفدی هاوڕێ و هاوشارم، گوتیان بە ڕاستی تۆ ئێمەت سەربەرزكرد.دیسانەوە جارێَكیان لەگەڵ زاواكەم چوومە لای پزیشك، بەمەبەستی چارەسەری، لەوێ لەگەڵ پزیشك كەوتمە گفتوگۆ، لە بارەی نەخۆشی شێر پەنجە و شەكرە و ئەركی پەنكریاس و لەكاركەوتنی گورچیلەو چارەسەرییەكان و گەلێك بابەتی دیكە، دكتۆر بە زاواكەمی گوت، ئەمە خۆی دكتۆرە بۆچی هێناوتە لای من؟ مەبەستم لەو ئەزموونانە،خۆپەسندان نییە، كە تا سەر ئێسقان دژی ئەوەمە، بەڵكو باس لە ئەزموونی خۆم لەگەڵ كتێب و خوێنەوە دەكەم، بۆیە پەیامی من ئەوەیە، كە هیچ خوێندكارێك بە بڕوانامە و نمرەی بەرز نابێتە ڕۆشنبیر،بگرە كەسانی تریش، بەڵكو تەنها و تەنها كتێب و خوێنەوە دەمانكاتە مرۆڤێكی دیكە و زمانزان و ڕۆشنبیر، بۆیە گرنگە خوێندكاران لە پاڵ خوێندنەكەیان، ڕۆشنبیریی خۆیان بە خوێندنەوەی كتێب فراوان بكەن، تا زمانیان بپژێ و بوێر بن و پەكیان لە سەر وشە و دەربڕین نەكەوێت.

سەدیق سەعید ڕواندزی




ئێرانی دوای جەنگ.. عوسمانی حاجی مارف

ڕژێمی ئێران هەوڵ دەدات سەردەمی موجتەبا خامەنەیی وەک درێژەپێدەرێکی سروشتی پێکهاتەی دەسەڵاتی پێشوو بخاتەڕوو، بەڵام ئێستا ڕوبەڕوی کێشەیەکی بنەڕەتین، ئەویش ئەوەیە کە گوێڕایەڵی لەناو پێکهاتەی دەسەڵاتدا کە لە مێژوودا لەژێر ڕێبەرایەتی خامەنەیی باوکدا بەڕێوەچووە، چۆن دەتوانن پەیڕەی لێبکەنەوە، کە هێشتا نەیانتوانیوە شەرعیەتی هاوشێوە یان دەسەڵاتی چارەنوسساز بە موجتەبا ببەخشن؟
ناوەڕۆکی پەیامەکەی موجتەبا بۆ پەرلەمان بەبۆنەی دەستپێکردنی ساڵی سێیەمی خولی ئێستای پەرلەمانەوە، لەسەر هەماهەنگی نێوان پەرلەمان و حکومەت و دوورکەوتنەوە لە ناکۆکی و گرنگیدان بە ئابووری و ئیدارەدان بوو. بە واتایەکی تر پەیامەکە بانگەوازێکی ئاشکرا بوو بۆ ڕێکخستنەوە، بەڵام لە ناوەڕۆکی خۆیدا، زیاتر وەک هەوڵێک دەرکەوت بۆ سەپاندنی “هاوئاهەنگی زۆرەملێ” بەسەر پەرلەمانێکدا کە خۆی ڕەنگدانەوەی دابەشبوون و دڵەڕاوکێکانی ڕژێمە بەدوای هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلەوە.
ڕەنگه ئەمڕۆ ڕژێمی ئێران له بەردەم دابەشبوونێکی ئاشکرادا نەبێت، بەڵام چۆته قۆناغێکی مەترسیدارتر، قۆناغێکی گوماناوی لەنێو ڕیزەکانی خۆیدا، ئەم قۆناغە، لە دەسەڵاتێکدا کە زیاتر لە مشتومڕی ناوخۆیی لە شەقام و ناڕەزایەتی ڕێکخراو دەترسێت، دەکرێت سەرەتای درزێک بێت کە ناتوانێت بۆ ماوەیەکی زۆر بیشارێتەوە.
ئەم بانگەوازەی موجتەبا لەناو ڕژێمدا دەرگای لێکدانەوە و ململانێی کردەوە، وەک پشتیوانیەکی بێدەنگ بۆ محەمەد باقر قالیباف سەرۆکی پەرلەمان، قالیباف خۆی هەوڵیدا بەشێوەیەکی سەرنجڕاکێش سوود لەو ساتەوەختە وەربگرێت، دەیەوێت وەک یاریزانێکی ناوەندی لە دانوستانەکاندا بمێنێتەوە، بەڵام ئەوەش دەزانێت کە هەر زمانێکی سازان بەرامبەر واشنتۆن دەتوانێت ببێتە ئامانجێکی ئاسان بۆ لایەنە توندڕەوەکان، بۆیە ڕایگەیاند کە ئیمتیازەکان لەڕێگەی دیالۆگەوە بەدەست ناهێنرێن، بەڵکو لە ڕێگەی هێزەوە بەدەست دەهێنرێن، ئەمە تەنها پەیامێک نییە بۆ جیهانی دەرەوە، بەڵکو پەیامێکە بۆ ناوخۆی ئێران، قالیباف بە نەیارەکانی دەڵێت کە پیاوی سازان نییە، تەنانەت ئەگەر بەشێکیش بێت لە تیمی دانوستانکار.
هەروەها هێشتا موجتەبا ڕوبەڕوی بەرەیەکی ڕێکخراو نییە کە بە ئاشکرا ڕەتی بکاتەوە، بەڵام پێشبینی دەکرێت لە درێژخایاندا و لەدۆخی قەیراناوی ئێراندا، ڕوبەڕوی حاڵەتێکی زۆر جدیتر ببێتەوە، ئەویش واقعیەتی نەبوونی کۆدەنگی و یەکگرتنێکی سروشتیە لە ئایندەی ڕژێمی ئێراندا، ئەمەش بەو مانایەیە کە سەرکردایەتی نوێ هێشتا لە پرۆسەی سەپاندندایە نەک لە پرۆسەی قبوڵکردنی سەقامگیریدا.
تەحەدای ڕاستەقینەی ئەمڕۆی ڕژیمی ئێران، چۆنیەتی سەرکەوتنی شەڕ نییە، بەڵکو چۆنیەتی بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەیە لەدوای زیان و کارەساتەکانی شەڕ. ئابوری ئێران بارگرانی قەیرانەکانی لەسەرە، متمانە و هیوای کۆمەڵگا زیاتر کەم بۆتەوە، دامەزراوەکان دووبارە بە ململانێ و دابەشکردنەوەی دەسەڵاتدا تێدەپەڕن، بۆیە قۆناغی داهاتوو یەکێک لە گرنگترین قۆناغەکانە لە دوای دامەزراندنی کۆماری ئیسلامیەوە.
کاتێک شەڕەکان کۆتاییان دێت، بەشێوەیەکی گشتی ئاوەدانکردنەوە دەست پێدەکات، بەڵام لە ئێراندا وێنەکە جیاوازە، لەگەڵ کۆتایی هاتنی دوایین ڕوبەڕوبونەوەی سەربازی، پێناچێت وڵات بەرەو قۆناغێکی سەقامگیری بڕوات، بەڵکو ڕووبەڕووی ئاستەنگی ناوخۆیی دەبێتەوە کە رەنگە لە خودی شەڕەکە ئاڵۆزتر و مەترسیدارتر بێت.
ئەگەر ڕژێمی ئێران سەرکەوتوو بووبێت لە تێپەڕاندنی ڕوبەڕوبونەوەی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل و پاراستنی مانەوەی سیاسی خۆی بەدەست هێنابێت، بەڵام لە پرسیاری ئێستادا توانای بەڕێوەبردنی کاردانەوەکانی دوای شەڕە، بە لەبەرچاوگرتنی بونی ئابوریەکی پڕ لە قەیران، زیاتر بونی هەژاری، هەروەها پێکهاتەیەکی سیاسی کە گۆڕانکاریەکی بێوێنەی لە ناوەندەکانی دەسەڵات و بڕیارداندا لە ململانێکاندا بەخۆیەوە دەبینێت.
ئەتوانین بڵێین ئێستا ئێران لە سەرەتای دامەزرانی کۆماری ئیسلامیەوە لەگەڵ یەکێک لە توندترین قەیرانە ئابوریەکانی بەرەوڕوو بووەتەوە. بەپێی داتا و بەیاننامە فەرمیەکان، لە ماوەی چەند مانگی ڕابردوودا نزیکەی دوو ملیۆن کەس کارەکانیان لەدەستداوە، لەکاتێکدا لە سەرەتای دەستپێکردنی شەڕەوە پێنچ ملیۆن زیاتر کەوتبونە بەر حاڵەتی نەبونی و هەژاریەوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ڕادەی ئەو فشارە کۆمەڵایەتیانەی کە لە ئەنجامی ئەو قەیرانەوە دروستبون.
هەرچەندە خودی جەنگەکە کاریگەری لەسەر قوڵبونەوەی قەیرانەکەدا کردووە، بەڵام بەشێک لە زیانە ئابوریەکان بەهۆی هۆکاری ناوخۆییەوە پێشهاتووە، بە پلەی یەکەم پچڕانی درێژخایەنی ئینتەرنێت، داخستنی تۆڕەکە بۆ چەند مانگێک کەرتە گەورەکانی ئابووری دیجیتاڵی و خزمەتگوزاریە ئەلکترۆنیەکانی ئیفلیج کرد، کە ملیۆنان ئێرانی وەک سەرچاوەی سەرەکی داهات پشتیان پێدەبەستن.
شانبەشانی قەیرانی ئابووری، شەڕ واقعێکی سیاسی نوێی خوڵقاندووە، کە پەرەسەندنی کاریگەری دامەزراوەی سەربازی و ئەمنیە لەناو دەوڵەتدا. لەکاتێکدا کە سیستمە سیاسیەکان لەکاتی شەڕدا بەهۆی پێویستیە ئەمنیەکانەوە، زیاتر دەسەڵاتەکانی ئامێری نیزامی فراوانتر دەکەن، بەڵام بەردەوامی ئەم فراوانبوونە دوای کۆتاییهاتنی ئۆپەراسیۆنە سەربازیەکان، پرسیار لەبارەی هاوسەنگی هێزی داهاتووی ناو ڕێژیمی ئێران دەوروژێنێت. هەر بۆیە زۆرێک لە چاودێران پێشبینی ئەوەدەکەن، کە گواستنەوەی دەسەڵاتی زیاتر بۆ ئەو کەسایەتیانە دەبێت کە پێشینەی سەربازیان هەیە، لەهەمانکاتدا دەبێتە هۆی لاوازبونی دامەزراوە مەدەنی و یاسایی و سیاسیەکان.
بەڕێوەبردنی شەڕ جیاوازە لە بەڕێوەبردنی ئابووری و کۆمەڵگا و مەرج نییە سەرکەوتن لە بەرەکانی شەڕدا وەربگێڕێتە سەر ئەو شارەزاییەی کە پێویستە بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکانی وەک بێکاری، هەڵاوسان، هەژاری و خزمەتگوزاریە گشتیەکان و چۆنیەتی وەڵامدانەوە بە خواست و ناڕەزایەتیەکانی کرێکاران. ئەم فاکتەرە لەژێر ڕۆشنایی نەبوونی ئەو کەسایەتیەدا کە بۆ دەیان ساڵ ڕۆڵی ناوبژیوانی لە نێوان ناوەندە جیاوازەکانی دەسەڵات لەناو سیستەمەکەدا گێڕاوە، تادێت گرنگتر دەبێت. عەلی خامنەیی، خاڵی جەوهەری هاوسەنگی نێوان دامودەزگاکان و کێبڕکێکارەکان بوو.
ئایا موجتەبا خامنەیی، بەناوی ڕێبەری نوێی کۆماری ئیسلامی دەتوانێت هەمان ڕۆڵ بگێڕێت و یەکگرتوویی قەوارەی سیاسی هەنووکەیی بپارێزێت؟!.
سەرەڕای دیمەنەکانی خۆپیشاندانی جەماوەری بۆ لایەنگری بەرگریەکان کە لەکاتی شەڕدا لە ئێران شاهیدی بوین، مانای ئەوە نیە کە هەموو کۆمەڵگای ئێران لە پشت ڕژێمەوە کۆببێتەوە. چەندین دیاردە ئەوە پیشان دەدات کە بەشێکی زۆری دانیشتووانی ئێران، چاوەڕوانی و بینینی دەرئەنجامی ڕوبەڕوبونەوەکەیان هەڵبژاردووە، نەک بەشێوەیەکی چالاکانە پشتیوانی یان دژایەتی ڕژێم بکەن.
ئەزموونی ڕابردوو دەریخستووە کە ناڕەزایەتیەکان لە ئێران بە شێوەیەکی گشتی لە کاتی شەڕەکان یان قەیرانە ئەمنیە گەورەکاندا سەرهەڵنادەن، بەڵکو لەدوای کەمبونەوە و هێوەربونەوەی دۆخەکە دەست پێدەکاتەوە، کاتێک پرسی بژێوی ژیان دەبێتە مەبنا، کاریگەری لەسەر ناڕەزایەتیەکان و ڕێکخستنی دەبێت، بەردەوامی هەڵاوسان و بێکاری و هەژاری بەربڵاو دەتوانێت ببێتە هۆی دووبارەبونەوەی شەپۆلی ناڕەزایەتی، بەتایبەتی ئەگەر هاوڵاتیان و کرێکاران هەست بکەن قورسایی شەڕەکەیان لە ئەستۆ گرتووە و بەسەریاندا دەشکێتەوە. هەروەها لەکاتێکدا بەڵێنەکان بۆ باشترکردنی بارودۆخەکان یان چارەسەرکردنی قەیرانە کەڵەکەبووەکان بە بێ جێبەجێکردن بمێننەوە، ناڕەزایەتیەکان فروانتر دەبێتەوە.
لەلایەکی تریشەوە تەحەدیاتەکان تەنیا لە کۆمەڵگا و ئابووریدا قەتیس نین، بەڵکو درێژدەبنەوە بۆ خودی پێکهاتەی دەسەڵات. لەگەڵ کۆتاییهاتنی شەڕدا، ڕەنگە دامەزراوە سیاسیە نەریتیەکان دەست بکەن بە وروژاندنی پرسیار سەبارەت بە سنووری ڕۆڵی سەربازی بەدەخاڵەتی ڕاستەوخۆ لەدەسەڵاتدا و لە بەڕێوەبردنی دەوڵەتدا، چونکە زۆرێک لە ناوەند و دامودەزگاکانی دەسەڵات کە لەکاتی شەڕدا فراوانبوونی کاریگەری دامەزراوەی سەربازیان قبوڵکرد، ڕەنگە خۆیان کەمتر ئامادەبن بۆ قبوڵکردنی بەردەوامبوونی ئەم دۆخە لە قۆناغی دوای جەنگدا.
بەگشتی قەیرانی کۆمەڵایەتی، سیاسی و ئابووری لە ئێراندا گەیشتووەتە قۆناغێکی هەستیار، کە تێیدا ڕژیمی مەلاکان چیتر ناتوانن ترسە ڕاستەقینەکانی خۆیان لە پشت جەنجاڵی شەڕی ناوچەیی، دانوستان، یان پڕوپاگەندەی هێز و خۆڕاگری بشارنەوە. نیگەرانیە سەرەتاییەکانی ناو داڵانەکانی دەسەڵات هێندە پەیوەندی بە ڕووداوەکانی دەرەوەی سنوورەکانی ئێرانەوە نییە، بەڵکو لە ئەگەری هەڵچوون و ئاڵۆزی ناوخۆیدایە. بەتایبەت دوای ئەو ڕاپەڕینە بەربڵاوانەی کە لەنێوان کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ و ٢٠٢٦دا تەواوی ئێرانی گرتەوە و مەترسیەکی بەردەوامە لەسەر مانەوەی کۆماری ئیسلامی.
زانکۆ لە ئێران هەرگیز تەنیا دامەزراوەیەکی خوێندن و پەروەردەیی نەبووە، فەزایەکی سیاسی و کۆمەڵایەتیە، تاقیگەی بیرکردنەوەی ئازادە، ناوەندێکی مێژوویی ناڕەزایەتییە، ئازادی بیرکردنەوە، مافی پرسیارکردن و توانای گۆڕینی تووڕەیی کۆمەڵایەتیە بۆ کاری ڕێکخراوەیی. دەسەڵاتداران شەپۆلێکی بەرفراوانی بانگهێشتکردن و ڕاگرتن و دەرکردنیان دەستپێکرد، لانیکەم ٣٥٢ خوێندکار لە چوار زانکۆی گەورەی تاران لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا بانگهێشت کراون یان سزا دراون، ئەم هەڵمەتە تەنیا لە تاراندا قەتیس نییە، درێژبۆتەوە بۆ زانکۆکانی مەشهەد، شیراز، ئەسفەهان، گیلان، بیرجەند، و بابۆڵ، بەتایبەتی ئەو خوێندکارانەی کردۆتە ئامانج کە بەشداریان لە ڕاپەڕینەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ و ٢٠٢٦دا کردووە یان هاوسۆز بوون. بەم شێوەیە لیژنەکانی بەڕێوەبردن لە زانکۆکان، چیتر تەنها میکانیزمی کارگێڕی نین لەناو زانکۆکاندا، بەڵکو گۆڕاون بۆ قۆڵێکی ئەمنی کە هاوتەریب لەگەڵ دەزگای دادوەری و ئەمنی کاردەکات بۆ دیاریکردنی خوێندکارانی ناڕازی، لەوەش ترسناکتر ئەوەیە کە حکومەتی مەسعود پزێشکیان لە دەرەوەی ئەم هەڵمەتە نییە، بەڵکو هاوبەشە لەو هەڵمەتەدا.
بەڵام هەموو ئەم سەرکوتکردنە نەیتوانیوە زانکۆکان بێدەنگ بکات، ڕێکخراوەکانی خوێندکاران ڕەتکردنەوەی خۆیان لەم هەڵمەتە فرەلایەنە دەربڕیوە و کۆبوونەوەی خوێندکارانیش بەردەوامە لە ناڕەزایەتی دەربڕین بە سیاسەتەکانی ڕژێم. هەروەها داتاکان ترسێکی قووڵ لە ژنانی گەنجی ئێرانی ئاشکرا دەکەن کە لە پێشەنگی ڕاپەڕینەکانی ئەم دواییەدا بون. لە هەموش گرنگترە کۆماری ئیسلامی دوای ئەم شەرە، لە وەڵام بەرامبەر گەشە و رێکخرابونی بزوتنەوەی کرێکاری و ئامادەیی و یەکگرتویی کرێکاران بۆ نارەزایەتی بەرفراون و سەراسەری دەتوانێت چی بکات؟.




سه‌رگۆن پۆڵس و كچه‌ قژزه‌رده‌ ئیرله‌ندییه‌كه‌.. نووسینی/ حسونة المصباحی.. وەرگێڕانی/ ئاكۆ عەبدوڵڵا

ئه‌ڕێ به‌ڕاست حه‌وت ساڵ به‌سه‌ر مردنی سه‌رگۆن پۆڵس تێپه‌ڕییه‌‌؟(1) ئای له‌به‌ر خێرایی زه‌مه‌ن كه‌ (لاتبقی و لا تذر!). وه‌ك ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و كاره‌ساته‌ دوێنێ روویدابێ. كاتێكیش كه‌ هه‌واڵی كوچی دوایی ئه‌وم پێگه‌یشت له‌به‌رامبه‌ر ده‌ریاری (الحمامات) وه‌ستام تاكو به‌ته‌نیا لاوانه‌وه‌ی بۆ بكه‌م. سات به‌ساتی به‌یه‌ك گه‌یشتنه‌ جۆراوجۆره‌كانی ‌نێوانیشمان له‌شوێنه‌ جیاجیاكانی جیهان بهێنمه‌وه‌ به‌رچاو. یه‌كه‌م دیدارم له‌گه‌ڵی له‌په‌راوێزی فیستیڤاڵی (المربد) ی شیعری بوو له‌غدا. وابزانم‌ ساڵی 1987 بوو. ئه‌وسا‌ هاوشێوه‌ی چامه‌كانی، بینیم كه‌سێكی ئاڵۆز و ئازاد له‌خۆده‌رخستن و زیاده‌ڕۆیی بوو. ژانی قوڵی له‌ناخدا بوو. ژانی شاعیرێك كه‌ هه‌موو رۆژ وشه‌كان ئازاری ده‌ده‌ن، به‌ڵام ئه‌و هه‌رگیز بێزارنابێ له‌ڕاوه‌دونانیان بۆ گرتنیان به‌زیندوویی و ناسكی و جوانی و نه‌رمی، هاوشێوه‌ی ئاوی كانیاوی چیاكان.
هه‌ر له‌دیداری ‌یه‌كه‌ممدا بۆم ده‌ركه‌وت په‌یوه‌ستی ئه‌وم. هه‌وڵمدا زۆر له‌باره‌ی بزانم. نهێنییه‌كانی جیهانی شیعریشی هه‌ڵده‌مه‌وه‌. چه‌نده‌ش دڵخۆش بووم كاتێك یه‌كه‌م نامه‌ی ئه‌وم له‌مه‌كسیكه‌وه‌ پێگه‌یشت كه‌ تێیدا باسی هیندییه‌ هه‌ژاره‌كان و بیابان و شاعیره‌ بۆهیمییه‌ په‌رته‌وازه‌كانی ناو‌ باڕه‌كانی مه‌كسیكۆ سیتی به‌ڕۆژ و به‌شه‌وی بۆ كردبووم. دواتر له‌پاریس له‌گه‌ڵ (عبدالقادار الجنابی) له‌كافێیه‌كی گۆڕه‌پانی (كلیشی)، ئه‌و شوێنه‌ی هه‌نری میلله‌ری مه‌زن سه‌ردانی ده‌كرد و تێیدا چه‌ندان لاپه‌ڕه‌ی رۆمانه‌كانی نووسیوه‌ كه‌ به‌خۆشه‌ویستی و به‌شداری كردنی شێتانه‌ بۆ خۆشییه‌كانی ژیان دره‌وشاوه‌ن، پێی گه‌یشتم. له‌یه‌ك له‌دانیشتنه‌ خۆشه‌كانیش سه‌رگۆن پۆڵس باسی كۆمه‌ڵه‌ی كه‌ركووكی بۆ كردم كه‌ له‌شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی رابردوو ڕۆڵی سه‌ره‌كییان گێڕا له‌نوێ كردنه‌وه‌ی چامه‌ی عێراقی. هه‌روه‌ها باسی (جبرا ابراهیم جبرا)ی بۆ كردم كه‌ یارمه‌تیدا كاتێك له‌كه‌ركووكه‌وه‌ بۆ به‌غدا گواستراوه‌ و به‌هۆی ئه‌ویشه‌وه‌ گرنگترین شاعیر و نوسه‌ره‌ نوێیه‌ ئینگلیزییه‌كان له‌به‌ریتانیا و ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكای ناسی.
هه‌روه‌ها باسی ئازاری به‌پێ رۆیشتن به‌ناو بیابانی بۆ كردم، له‌به‌غدا به‌ره‌و به‌یروت بۆ ئه‌وه‌ی (یوسف الخال) و هاوڕێكانی له‌گۆڤاری شیعر بناسێ. هاوینێكیش له‌گه‌ڵیدا جوانترین رۆژه‌كانمان له‌ماڵی (صامویل شمعون)ی هاوڕێی هه‌ردووكمان به‌سه‌ربرد. ئه‌و به‌درێژایی رۆژ ده‌نووست، تا كه‌مێك به‌ر له‌ئاوابوونی رۆژ هه‌ڵنه‌ده‌ستا. له‌كۆتایی شه‌ویش دوای ئه‌وه‌ی ماندوویی په‌كی ده‌خستین ئێمه‌ وازمان لێده‌هێنا و ئه‌ویش تا سپێده‌ی به‌یانی، درێژه‌ی به‌شه‌ونخونی ده‌دا. كاتێكیش ئێمه‌ هه‌ڵده‌ستاین پاشماوه‌ی قونجكه‌ جگه‌ره‌ی كه‌ڵه‌كه‌ كراو ‌و شوشه‌ی به‌تاڵ و كتێب و گۆڤاری په‌رت و بڵاومان لێره‌و له‌وێ ده‌بینی. ئه‌و بێسه‌روبه‌رییه‌ ئاسووده‌ی ده‌كردین، ئه‌وه‌شی بۆ سه‌لماندین چه‌نده‌ جوانه‌ ته‌مبه‌ڵی شاعیران و چه‌نده‌ش له‌باره‌ شێتایه‌تیان‌.
له‌و كاته‌دا كه‌ سه‌رگۆن پۆڵس هاته‌ میونخ بۆ ئه‌وه‌ی چه‌ند نمونه‌یه‌ك له‌شیعری وه‌رگێڕدراوی بۆ زمانی گۆته‌ بخوێنێته‌وه‌، عێراق ‌ساڵانی جه‌نگی تاڵی به‌خۆوه ‌ده‌بینی. له‌بیرمه‌ هه‌رگیز به‌و غه‌مبارییه‌ نه‌مبینیوه‌ كه‌ ئه‌و جاره‌ بینیم. له‌و كافێیه‌ی شه‌وه‌كه‌مان تێدا به‌سه‌ر برد دوای خوێندنه‌وه‌ی شیعره‌كانی، زۆر به‌تاڵی باسی ئازاره‌كانی عێراق و عێراقییه‌كان و باسی دڕنده‌یی سوپای ئه‌مه‌ریكای كرد. به‌ر له‌وه‌ی بچینه‌ هوتێلیش به‌ده‌موچاوی گرژ و رووخساری لۆچاوی پێمانی وت “له‌ڕاستیدا هاوڕێیان.. من هه‌ست به‌شه‌رم و شه‌رمه‌زاری ده‌كه‌م چونكه‌ ره‌گه‌زنامه‌ی وڵاتێكم هه‌ڵگرتووه‌ نیشتمانی منی وێران كردووه‌ و بۆ سه‌ده‌كانی ناوه‌ندی گه‌ڕاندۆته‌وه‌”.
له‌یه‌كه‌می هاوینی ساڵی 2001 له‌سه‌ر بانگهێشتی فیستیڤاڵی ئه‌ده‌بی نێوده‌وڵه‌تی كه‌ ساڵانه‌ بۆ یادی جه‌یمس جۆیس و شاكاره‌كه‌ی یولیسیس ساز ده‌كرێت، چوومه‌ دبلن. هه‌ر كه‌ گه‌یشتمه‌ هوتێل، صامویل و ماگی هاوسه‌ری و سه‌رگۆن پۆڵسم بینی كه‌ له‌چاوه‌ڕوانیم دابوون. چه‌نده‌ خۆش و گه‌رم بوو ئه‌و شه‌و و ڕۆژانه‌ی له‌وێدا به‌سه‌رمان برد كه‌ شوێنه‌واری مه‌زنه‌كانی ئه‌و دوورگه‌یه‌مان له‌شاعیران و نووسه‌ران و هزرمه‌ندان به‌سه‌ر ده‌كرده‌وه‌. به‌یاوه‌ری شێته‌كانی وه‌ك خۆمان كه‌ بۆنی په‌خشانی جۆیس و بیكێت سه‌ری لێشێواندبووین، نه‌مانده‌زانی تامی خه‌و چۆنه‌.
سه‌رگۆن پۆڵس چه‌نده‌ دڵخۆش بوو كه‌ كچێكی لاوی قژزه‌ردی ئیرله‌ندی شه‌یدای ببوو. ئه‌و كچه‌ به‌ژنی درێژ بوو و خه‌نده‌ی منداڵانه‌شی هه‌رده‌م له‌سه‌ر لێو بوو. ئه‌وه‌ كاتێك روویدا دوای ئه‌وه‌ی گوێی له‌چامه‌كانی بوو كه‌ له‌هۆڵی شانۆ خوێندییه‌وه‌، له‌وانه‌یه‌ له‌و چامانه‌ شتێك له‌گیانی خۆی تێدا دۆزیبێته‌وه‌. بۆیه‌ شێتانه‌ شه‌یدای خاوه‌نه‌كه‌ی ببوو. ئه‌ویش له‌یه‌ك كاتدا په‌شێوانه‌ و به‌ختیارانه‌ به‌چرپه‌ پێی وتین: “ئایا ده‌كرێت بچمه‌ ناو چپرۆكی خۆشه‌ویستی دوای ئه‌وه‌ی قژم سپی بووه‌ و له‌جه‌سته‌ و له‌دڵیشدا سست بووم؟”. ئێمه‌ش هانماندا و پێشمان وت جوانترین چیرۆكی خۆشه‌ویستی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شاعیر له‌ساڵانی پیری ده‌یكات. ئه‌ی ئه‌وه‌ حاڵی گۆته‌ و ڤیكتۆر هۆگۆ و ئه‌وانی دیكه‌ نه‌بووه‌؟. ئه‌و رۆژه‌ی دبلنیشمان جێهێشت ئه‌و كچه‌ قژزه‌رده‌ هاته‌ هوتێل بۆ ئه‌وه‌ی له‌باوه‌شی سه‌رگۆن پۆڵس فرمێسكی گه‌رم هه‌ڵڕێژێ. سه‌رگۆنیش سه‌رسوڕماوانه‌ و شانازیكه‌رانه‌ به‌خۆیه‌وه،‌ سه‌یری ده‌كردین.

وەرگێڕانی/ ئاكۆ عەبدوڵڵا

سەرچاوە: www.alarab.co.uk 7/ تشرینی دووه‌م /2017
(1) به‌گوێره‌ی ئه‌و كاته‌ی وتاره‌كه‌ی تێدا نووسراوه‌. (وه‌رگێڕ)




گەڕانێکی تر.. شیعری نەوزاد بەندی

بە ئارامیی بڵین،
کەی ئیجازەکەی تەوا و ئەبێ و دێتەوە ؟
بە دڵخۆشیی بڵێن کەی
لە خەستەخانە دەرئەچێ و
ئەگەڕێتەوە ؟
بە مناڵیی بڵێن،
کەی لە چاودێریی چڕ ،
دەری ئەکەن و
بە کۆلارە و هەڵماتەوە ،
پەیا ئەبێتەوە ..؟

بە گوڵ بڵێن،
کەی سەربازیی تەواو ئەکا و
بە بێرییەکەوە،
دێتەوە بۆ ناو بیابان ؟
بە دڕک بڵێن
کەی لە خوێنڕشتن تێر ئەخوا و
لووتی ئەشکێ و
وون ئەبێ و سەر ئەنێتەوە ؟

بە دڵ بڵێن،
کەی لە لێدان بێزار ئەبێ و
دەست لە کار ئەکێشێتەوە ؟
بە فرمێسک بڵێن،
ساڵی چەند،
بڕیاری خانەنشین بوونی
تازەی عێراق،
ئەیگرێتەوە؟

بە ئەو بڵێن،
کەی دێتەوە ؟

بە من بڵێن،
کەی واز لە نوسین دێنیت و
لەگەڵ قەڵەمێ
ڕا ئەکەن بۆ تاراوگە ؟
کەی عەسرێکی درەنگ
لە کەناری دەریایەکا،
نەورەسێک
جێی دیوانێ شیعرت بۆ
ئەگرێتەوە ؟

بە فەرمانگەکەم بڵێن،
قەیناکە ..
ماندوو بوونیشت لێ بتکێ ..
چەند مانگێکە و
ئەو سێکشنەیش تەواو ئەبێ ..
نە من ئەو ئەبینمەوە و
نە ئەو من ئەبینێتەوە ..

بە بەفر بڵێن،
قەیناکا ..
با ئاڵای سپی هەڵکات و
خانەکانی
یەک لە دوای یەک بتوێتەوە ..
ئەمە کەی ووڵاتی بەفرە ؟
با لەجێی ئەو،
بیابانێکی نوێ بکڕین ..
خۆڵ بارینێ،
بە موساتەحە وەربگرین ..
کۆمەڵێ جەردەی ناشیرین ..
ڕەوێ کوللە و
ڕەوێ درۆ و زوڵم و تاوان ..
جێگای بەفر بگرێتەوە …




لە كوردستان یادی دامەزراندنی دادگایی تاوانی نێودەوڵەتی ICC كرایەوەو داوا كرا عێراق ببێتە ئەندامی ئەو دادگایە و تاوانبارە كوردەكانی ئەنفال دادگایی بكرێن

ئەمساڵَیش 17-7-2026 وەك ساڵانی رابردوو, لە یادی 24 ساڵەی دەست بەكاربوونی دادگای تاوانی نێودەوڵەتیدا ICC كۆمەڵێك چالاكی جۆراو جۆرمان ئەنجامدا لە شارەكانی هەڵەبجە, چەمچەماڵ , كەركووك, هەولێر, سلێمانی و رزگاری و … .
لە چالاكییەكاندا بەیاننامەی تۆڕی KONCICC خوێنرایەوە , سەردانی نووسینگەی پەرلەمانی عێراق كرا, داواكاری بە ئەندام بووونی عێراق لەو دادگایە كرا.
هەروەها پشتگیری لەو هەڵمەتە جیهانییە كرا بۆ بەخشینی نۆبڵی ئاشتی بە ICC كرا, كە ئێستا لە بەردەم هەڕەشەی تووندایە.
ئەم دادگایە تاكە زەمانەتە بۆ رێگری لە جینۆسایدیدكردنی گەلەكەمان لە ئایندە, لە كۆی چالاكییەكاندا سوپاسی ICC و OPCW كرا, تایبەت بەو هەموو خزمەتەی پێشكەش مرۆڤایەتیان كرد لە بەرەو رووبونەوەی چەكی كیمیای و جینۆساید, كە ئێمەی خەڵكی كوردستان قوربانی یەكەمی ئەو تاوانەین لە جیهاندا.

لە یادی 28 ساڵەی رۆژی دادپەروەری تاوانكاری جیهانیدا
یاداوەری, راستی, دادپەروەری

پەیماننامەی ڕۆما كە 27 ساڵ لەمەوپێش و لە 17-7-1998 بریاری لەسەر دراوە, تا ئێستا چەندین جار هەمواركراوەتەوە و 24ساڵ لەمەوپێش و لە یەكی یۆلی 2002 ەوە دەستی بەكار كردووەو 124 دەوڵەت پەسندی پەیمانامەكە و دادگاكەیان كردووەو هەنووكە ئەندامن تیایدا.
عێراق لە رێكەوتی 15-2-2005 بەو ڕێككەوتنەوە پەیوەست بووە، بەڵام بێ هیچ ڕوونكردنەوەیەك دوای دوو هەفتە پاشەكشەی لێكردووە.
24 ساڵە ئەم دادگایە بەهەموو كەموكوڕیەكان و ئەو رەخنانەی لێی گرتراوە بۆتە بەربەستێك تا رادەیەك هەستپێكراو لەبەردەم ئەنجامدانی تاوانە زەقەكان و تا رادەیەك كەمكردنەوەیان, لەم پێناوەدا ئێمە زیاتر لە 21 ساڵە بێ پسانەوە كار بۆ بە ئەندام بوونی عێراق لە دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی دەكەین.
لە یادی 28 ساڵەی بڕیاری پێكهێنانی دادگاكەو 24 ساڵەی دەست بەكار بوونی و رۆژی دادپەروەری تاوانكاری جیهانی, وەك گەلی كوردستان بە هەموو پێكهاتەكانیەوە, لە هەموو گەلانی دیكە زیاتر پێویستمان بە دادگایەكی جیهانی وا هەیە بۆ ئەوەی رێگری بكات لە تراژیدییەكانی رابردوو و هەڕەشەی دوژمنكارانەی دەرەكی, بۆیە داواكارین:

  • عێراق پەیماننامەی رۆما واژۆ بكات و بە زووترین كات پەیوەست بوونی خۆی بە دادگای تاوانی نێودەوڵەتی رابگەیەنێت, بۆ ئەوەی دڵنەواییمان بداتێ عێراقی ئەمڕۆ و ئایندە جیایە لە عێراقی تاوان و جینۆسایدی پێشوو, بۆ ئەم مەبەستە پێویستە پەرلەمانی عێراق بە رۆڵی خۆی هەڵبستێت و فشار بكات بۆ ئەندامبوونی عێراق لەم دادگایە.
  • حكومەتی عێراق و پەرلەمانی عێراق فشار بخەنە سەر حكومەتی هەرێمی كوردستان 258 تۆمەتباری ئەنفال دادگایی بكرێن, ئەوانەشی ناویان لە لیستەكەدا نییە و بەشداری تاوانیان كردووە زیاد بكرێن.
  • حكومەتی عێراقی هەموو ئەوانەی وەك تۆمەتبار ناویان لە كەیسەكانی جینۆسایدی خەڵكی كوردستان و عێراق هاتووە دادگایی بكات, لیستەكانیان رێك بخاتەوە بەناوی چواری و ناوی دایك و بیداتە پۆلیسی ئەنتەرپول.
  • حكومەتی عێراقی قەرەبووی مادی و مەعنەوی قوربانیانی رژێمی پێشوو بكاتەوە بێ جیاوازی, لە داوای لێبوردن كردن لێیان و قەرەبووی مادی بێجیاوازی.
  • حكومەتی عێراقی پێشوازی لە هیچ كەسێك نەكات لە لایەن دادگای تاوانی نێودەوڵەتییەوە داواكراو بێت, یان گومان لێكراوبێت بەو تاوانانەی لە تایبەتمەندی دادگای ناوبراوە.
  • پەلە بكرێت لە هێنانەوەی روفاتی قوربانیانی گۆڕە بە كۆمەڵەكان و پشكنینیان بۆ بكرێت بۆ ناسینەوەیان, بۆ ئەم مەبەستە پەلە بكرێت لە هێنانەوە روفاتەكانی پزیشكی دادوەری .
  • دادگاییكردنی حەجاج هەنگاوێكی گەورە بوو بۆ قەرەبووكردنەوەی قوربانیان, دەبێت ببێتە دەستپێكی دادگاییكردنی سەرجەم تۆمەتبارانی تاوانبارانی پرۆسەی ئەنفال و كەیسەكانی دی بێجیاوازی.

تۆڕی هاوپەیمانی رێكخراوە كوردستانییەكان لە پێناو دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی
Kurdish organizations Network coalition for the International Criminal court (KONCICC)
17-7-2026