جۆرج ئۆروێل، یەكێكە لە نووسەر و ڕۆماننووسە زۆر ناودارەكانی سەدەی بیستەم كە ژیانی هەمووی هەڵبەز و دابەز و گەشت و گەڕان بووە بە دوای گەیشتن بە ڕاستی و دادپەروەری. ئۆروێل لە ١٩٠٣ لە شاری مۆتیهاریی ویلایەتی بیهار لە هیندستان لەدایك بووە، ئەو كاتە وڵاتەكە لەژێر داگیركاریی بەریتانیا بووە و باوكی وی لەوێ فەرمانبەری حوكوومەتی بەریتانیا بووە. ئۆروێل لە بنەماڵە و خێزانێكی خۆشگوزەران بووە، بەڵام ئەو لەنێو سیستمی نالەباری وڵاتەكەی، بەردەوام خۆی بە نامۆ بینیوە، بۆیە هەردەم ڕەخنەی بەرانبەر ئەو جیاكارییە كۆمەڵایەتییە هەبوو كە لە ئارادا بوو. سەرەتای ژیانی ئۆروێل، بەر لەوەی ڕوو لە نووسین بكات، لە بۆرما بووەتە ئەفسەری پۆلیس و لەوێ خەریكی خزمەت بوو، دوای پێنج ساڵ مانەوەی لەو كارەی كە تیایدا ڕقی گەورەی لە ئیمپریالیزم و چەوساندنەوەی خەڵك هەڵسا، وازی لە كارەكەی هێنا و گەڕایەوە ئەورووپا، لەوێ دەستی بە نووسین كرد. ئەو ماوەیە لە لەندەن و پاریس ژیانێكی كولەمەرگی بەسەر برد و بووە كرێكاری ڕێستورانتەكان, وای لێ هات لەگەڵ خەڵكی ناگزوور دەژیا. ئۆروێل ئەو ژیان و سەربردەیەی لە یەكەم كتێبی خۆی (نەبوونی لە پاریس و لەندەن) نووسی.

ئۆروێل زیاتر بە دوو شاكارە ناودارەكانی (كێڵگەی ئاژەڵان) و ١٩٨٤ ناوبانگی دەركرد. یەكەمیانی لە ساڵی ١٩٤٥ نووسیوە و ئەوی دیكەیشیانی لە ١٩٤٩ نووسیوە. بەداخەوە دوای شەش مانگ لە بڵاوبوونەوەی ڕۆمانی ١٩٨٤، لە ساڵی ١٩٥٠ لە تەمەنی ٤٦ ساڵی، بە نەخۆشیی سیل گیانی سپارد.

هەردوو ڕۆمانی كێڵگەی ئاژەڵان و ١٩٨٤، لە زۆر وڵاتان لە ماوەی جیا جیا قەدەغە كراون و خەڵكیان لەسەر زیندانی كراوە، زۆربەی جار لە قوتابخانەكانیش ڕێ لە بڵاوكردنەوە و خوێندن و تەنانەت ناوهێنانیشیان گیراوە. ڕۆمانی كێڵگەی ئاژەڵان ڕەخنەیەكی ڕاستەوخۆیە لە ڕژێمی كۆمۆنیستیی و ستالینیزم، بۆیە ساڵانێكی زۆر لە یەكێتیی سۆڤیەت قەدەغەی بڵاوكردنەوەی كراوە، هەروەها لە وڵاتانی خۆرهەڵات وەك: پۆڵۆنیا، چیكۆسلۆفاكیا، ئەڵمانیای خۆرهەڵات لە سەردەمی دەستەڵاتی كۆمۆنیستەكان بەردەوام قەدەغە بووە. جگە لەوەیش لە وڵاتانی چین، كووبا و كۆریای باكووریش هەر قەدەغە بووە. ڕۆمانی ١٩٨٤یش لە یەكێتیی سۆڤیەت، كووبا، كۆریای باكوور و تەنانەت ئێران و هەندێك وڵاتی عەرەبییش قەدەغە بووە، هەروەها لە قوتابخانەكانی ئەمەریكایش ڕێ لە بڵاوكردنەوە و خوێندنەوە و لێدوان لەبارەیەوە گیراوە. هەموو ئەو قەدەغەكارییانە لەو وڵاتانە تەنێ بۆ شێواز و ناوەڕۆكی سیاسی و زمانی گێڕانەوە و بیرۆكەكانی ناو ڕۆمانەكانی بووە، كە ڕەخنە بووە لە سیستمی وڵاتان و سەركوتكاریی خەڵك و ڕێگری لە ئازادیی تاك.. ئۆروێل ڕۆیشت، وەلێ شاكارەكانی كە كراون بە فیلم و ئیمۆجییش، سەرنجڕاكێش و پڕ بینەرن، تا دنیا دنیایە ڕیسوایی و دڕندەیی ڕژێمە داپلۆسێنەر و تۆتالیتارەكان دەخاتە ڕوو و نەوە دوای نەوەش دەیگێڕنەوە.

ئۆروێل جگە لەو ڕۆمانانەی ناومان هێناون، ڕۆمانی تریشی هەن، لەوانە: ڕۆژانی بورمێ، كچی قەشە، با نیلوفەڕ بفڕێ، هەڵكشان بەرەو هەوا.. هەروەها بیرەوەریی دیكەیشی هەن، وەك: ئاوارەیی لە پاریس و لەندەن، ڕێیەك بۆ شۆستەی ویگان، سۆزێك بۆ كەتەلۆنیا ( ئەم كتێبەی لە ساڵی ١٩٣٧ نووسی و لە ١٩٣٨ بڵاوكرایەوە)، جگە لە سەدان وتار و نووسین و بابەتی ڕەخنەیی و ڕۆژنامەنووسی.

دوای مردنیشی، هەردوو كتێبی (نامەكانی ئۆروێل) و (ڕۆژانەی ئۆروێل) هاتنە وەشاندن.

(سۆزێك بۆ كەتەلۆنیا) یەكێكە لە كتێبە بەناوبانگەكانی ئۆروێل. برای بەڕێزم د. نیاز عەدنان لە ئینگلیزییەوە كردوویە بە كوردی، لەم ڕۆژانەی دوایی بڵاوكرایەوە. ئەرك و ماندووبوونی كردنە كوردیی ئەم كتێبە، كارێكی دڵسۆزانەیە و زۆر سوپاسیشی دەكەم كە دانەیەكی بە دیاری بۆ ناردم.

(سۆزێك بۆ كەتەلۆنیا) بریتییە لە ئەزموونی ڕاستینەی ئۆروێل لە شەڕی ناوخۆی ئیسپانیا، هەروەها دەتوانین بڵێین بیرەوەریی سیاسی و سەربردەی ئەو جەنگەیە كە لە ساڵانی ١٩٣٦ تا ١٩٣٩ ئۆروێل خۆبەخشانە بۆ دژایەتیی فاشیزم بەشداریی تێدا كرد. ئۆروێل باس لەوە دەكات چۆن و بۆچی گەیشتووەتە ئیسپانیا و چووەتە ڕیزی جەنگاوەران و لە جەرگەی جەنگەكەدا ژیاوە و چۆن لەنێو ململانێیە ناوخۆكانی شۆڕشگێڕان بەسەریبردووە. ئۆروێل باوەڕی بەوە بووە كە بەشداریی كرداریی لەم شەڕە، بریتییە لە تێكۆشان دژی فاشیزم، لێ دواجار بۆی دەركەوتووە كە شەڕەكە تەنێ لەنێوان فاشییەكان و كۆمارییەكان نییە، بەڵكە لەنێو خودی سەربازگەی كۆمارییەكان خۆیشیان دایە، چونكە بە چاوی خۆی ململانێی توندی نێوان كۆمۆنیستەكانی سەر بە یەكێتیی سۆڤێت و سۆشیالیستەكان و ئەنارشییەكان (ئاژاوەگێڕەكان) و حیزبەكەی ئۆروێل خۆیشی بینیوە، كە هەموو ئەمانە وایان كردووە شۆڕشەكە پڕ بێت لە خۆخۆری و لەبارچوون و توانەوە. كاتێ ئۆروێل دەگاتە بەرشلۆنە، شارەكە لەنێو خەون و خەیاڵی شۆڕشگێڕیدا بووە، كرێكاران بەسەر كارگەكاندا زاڵ بووین و خەڵك هەمووی بە یەكسانی تەماشا كراون و هیچ دیاردەیەكی چینایەتیی بەر چاو نەكەوتووە، بۆیە هەستی كردووە شۆڕشەكە بە مانای وشە شۆڕشێكی كۆمەڵایەتی بووە، ئەگەرچی ڕای لە مەشقكاریی چەكدارەكانیش نەبووە، بۆی دەركەوتووە چەك و تەقەمەنیی كەمیان هەیە، بەڵام چەكدارانی بە ورە و ڕۆحێكی بەرزەوە خەریكی تێكۆشانن، بۆیەش چووەتە ڕیزی (حیزبی پۆوم)، كە حیزبێكی ئیسپانیی چەپڕەوی شۆڕشگێڕ بووە. پۆوم كورتكراوەی (حیزبی كرێكاریی یەكگرتووی ماركسی بووە.) لە ساڵی ١٩٣٥ هەر لە ئیسپانیا بۆ بەرهەڵستی و دژایەتیی ڕژێمی فاشیستی فرانكۆ و كۆمۆنیزمی ستالینی دامەزراوە. ئەم حیزبە لە شەڕی ناوخۆی ئیسپانیا لە بەرەكانی جەنگ، دژی ستالین و فرانكۆ لە تێكۆشاندا بووە، دواتر كێشە و ململانێ دەكەوێتە ناو ئەندامانی حیزبەكەوە. لە ساڵی ١٩٣٧، كۆمۆنیستە ستالینییەكان بە حیزبێكی خاین و ناپاكی سەر بە تروتسكیی دادەنێن، بۆیە ڕاوەدووی ئەندامانیان دەنێن و دەیانگرن، پاشان (ئەندرۆ نین)ی سەرۆكی حیزبەكەیش دەستگیر دەكەن و لەژێر ئەشكەنجە دەیكوژن، لەوێوە ئەم حیزبە یاساغ دەكرێت.

ئۆروێل بەشداریی ئەم شەڕە ناوخۆیییەی ئیسپانیا دەكات و لە بەرەكانی شەڕ دەچێتە دەڤەرە هەرە ساردەكان، لەوێ هەست بە هەژاری و برسێتیی جەنگاوەران دەكات كە چۆن لە برسان قۆڕەی سكیان دێت و ئەسپێ و سەرماوسۆڵەی تووش تەنگی پێ هەڵچنیون، لەوێ ناوە ناوە بەبێ هۆ لێیان دەمرن یان دەكوژرێن. گرنگترین گێڕانەوەی ئۆروێل لەوێ، بریتییە لە بریندار بوونی بە گوللـەیەك كە بەر ملی دەكەوێت و هەر ئەوەتا بووە نەكوژراوە، لێرەدا باس لەوە دەكات كە هەموو ئاواتی ئەوە بووە وەك جەنگاوەرێك لە مردن ڕزگاری بێت، بۆیە بە برینداری بۆ چارەسەریی دەهێنرێتەوە بەرشلۆنە، لەوێ هەست دەكات كە شۆڕشگێڕە پاڵەوانەكان چۆن بوونەتە تاوانبار، ئیتر لەوێوە هەڵمەتی سەركوتكردنی حزبەكەی و ئەنارشییەكان دەست پێ دەكات، ئەمەیش بە (ڕووداوەكانی ئایاری ١٩٣٩)ی بەرشلۆنە ناسراوەكە و تیایدا كۆمارییەكان لە شەقامەكان بەناو یەكتر دەكەون و یەكتر قڕ دەكەن. هەرچەندە حیزبەكەی ئۆروێل دژی فاشییەكان لە تێكۆشان و شەڕدا بووە، بەڵام دواجار بە سیخوڕی و دژە شۆڕش وبەكرێگیراوی فاشییەكان تۆمەتبار دەكرێت. لێرەدا ئۆروێل وەسپی پرۆپاگەندەی سیاسی دەكات كە چۆن ڕۆڵێكی ترسناك لەنێو جەرگەی ڕاستییەكاندا دەبینێت، ئەمەیش وای كردووە كە ئۆروێل ڕاوەدوو بنرێت بۆ ئەوەی بگیرێت و لەسێدارە بدرێت، بۆیە خۆی و هاوسەرەكەی ناچار دەبن بە هەزار دەردەسەری لە ئیسپانیا ڕا بكەن و گیانی خۆیان بڕزگارێنن، ئەوكاتەی ڕزگار دەبن هەست دەكات چۆن ڕاستی و دادپەروەری لە سەردەمی جەنگدا بەر لە مرۆڤ لەبار دەبرێت و ستەم و ناهەقی سەردەكەوێت!. ئۆروێل ڕۆڵی قێزەونی میدیاكان و ڕاگەیاندنكاران دەخاتە ڕوو كە چۆن چەواشەكاری دێننە سەر ڕووی واقیع و بە چاوی خۆی بینیویە چۆن ڕۆژنامەكان درۆ و دەلەسە دەپەخشێنن. بۆیە دەگاتە ئەو بڕوایەی كە فاشییەكان مەترسیی ڕاستینەن، وەلێ ئەوەشی بۆ دەركەوت كە شۆڕشگێڕان خۆیان بە هۆی ململانێیان بۆ گەیشتن بە دەستەڵات و تۆقینیان لە ڕكابەرەكانیان و حەزی خۆدەرخستن و نەرگزییەت و گەندەڵی و درۆ و دەلەسە هەموویان هۆكارن بۆ ڕووخانی كێشە ڕەواكانیان. هەموو ئەم ڕووداوانە وایان كردبوو ئۆروێل دژایەتیی كۆمۆنیزمی ستالینی بكات، چونكە گەیشتبووە ئەو بڕوایەی سیاسەتی ستالین بە مەبەستی سەركوتكاری بووەتە دروشم و دروشمكاری.

هەموو ئەم سەرهاتانەی ئۆروێل لە سۆزێك بۆ كەتەلۆنیا باسیان لێوە دەكات، بوونەتە هەوێنی ئەوەی دواتر ڕۆمانە بەناوبانگەكەی ١٩٨٤ بنووسێت.

ئەم كتێبەی (سۆزێك بۆ كەتەلۆنیا) ئەگەرچی لەوەیە وەك كتێبێكی ڕامیاری تەماشا بكرێت، لێ لەگەڵ ئەوەیش بارتەقای ئەوەی كتێبێكە هەستی مرۆڤانەی بەرزی تێدایە و بە شێوەیەكی سادە و ڕاستەوخۆ و ڕاستگۆیانە، پڕ لە ڕامانی فەلسەفی و سیاسییش نووسراوە. هەروەها خوێنەر بە خوێندنەوەی دەگاتە ئەو بڕوایەی كە شۆڕشەكان بەردەوام بێگەرد و ڕاستگۆیانە نین و نەبوون، بەڵكە پڕ بوونە لە كاری ناپاكی و چەواشە و خۆفرۆشی و خیانەت و گەندەڵی و كوشتار و قڕكردنی بە ناهەق.

دەمەوێ ئاماژە بەوەیش بكەم كە (سۆزێك بۆ كەتەلۆنیا) لە دنیادا زۆر بە فراوانی بڵاوبووەتەوە. لە ساڵی ٢٠٠٨ ڕۆژنامەی تایمزی بەریتانیایی، بۆ دووەم جار ئەم كتێبەی خستە لیستی مەزنترین ٥٠ كتێبی بەریتانیا لە ساڵی ١٩٥٠وە.

دواجار دەمەوێت بڵێم: كردنە كوردیی ئەم كتێبە، بە كارێكی گەورە و گرنگ دەزانم و جێی دەست خۆشییە، هەروەها ماندوونەبوونی لە برای وەرگێڕ دەكەم، ئەگەرچی من سەرنجی زۆریشم لەبارەی ڕێنووسە كوردییەكەی هەیە، چونكە بەداخەوە هەڵەی زۆر و جۆراوجۆری تێدایە! كە دەبووایە بەر لەوەی بدرێتە چاپ، ڕێنووسزانێك پێیدا بچووبایەتەوە، بۆ ئەوەی لەم هەموو هەڵە ڕێنووسی و ڕستەسازییانەی تیایدان، بژار بكرایە. خوێنەر لە دەستپێكەوە تا كۆتاییی، هەست بە ژمارەیەكی زۆری وشەی دوو ڕێنووسی دەكات كە بەداخەوە هەمووی یەك نەخراون. دەیان ساڵە ئەوە ڕوون بووەتەوە كە واوی سەرەتای وشە هەر یەك واوە نەك دوو، كەچی لەم كتێبەدا گوێ بەم شتانە نەدراوە! باسی هەڵەی زۆری چاپ و ڕستەسازییش ناكەم كە خوێنەری سادە لەكاتی خوێندنەوەدا قۆرت و گرێ تووشی چورتمی دەكەن. ئەگەر لە داهاتوویش چاپ كرایەوە، هەقە ئەو ڕەخنە و گلەییەمان لەبەر چاو بگیرێت و پێشتر بدرێتە كەسێكی شارەزای زمانی كوردی، بۆ ئەوەی تەواو هەڵەبڕی لە ڕێنووس و ڕستەسازی بكرێت، تا لە وشە زیادەكان و كۆسپی ناو پێكهاتەی ڕستەكان و هەڵە لە ڕیزكاریی وشەی دێڕەكان، بەر هەست نەكەون.

بۆ نووسینی ئەم بابەتە، سوود لە بەرهەم و شاکارەکانی جۆرج ئۆروێل وەرگیراوە.

هەولێر- مایسی ٢٠٢٦

زۆرێک لە ئێمە دەزانێت گەمژە داماوە و هزری نییە، دەوروبەریشمان، کە تەنراوەتەوە بە قسە و کردارە پڕگەمژەکان بۆیە پێویستمان بەوەیە لەوە حاڵیبیین، گەمژەکان نەزانەکانن یان ئەوانەن،کە خۆیان گێژ(گێل) نیشاندەدەن؟گومانمان نییە، کەسانێک بە فیعلی هەن، کە گەمژەن، بەڵام هەشن گەمژە نیین، بگرە یاری گەمژەیانەمان لەگەڵدا دەکەن، واتە دەمانخەڵەتێنن و فریوماندەدەن. ئەمە خۆگێلکردن و خۆگەوجکردنیشی پێدەگووترێت. واتە کەسانێک هەن، دەخوازن خۆیان وانیشاندەن، بێمێشکن(بێعەقڵن، بێئاوەزن)، گەر ئەمە یارییەک بێت و مرۆڤەکان بەمەبەستەوە لەگەڵ یەکتردا دەیکەن ئەوا بەدڵنیاییەوە ئەم یارییە لە پێویستییەکەوە سەرچاوەدەگرێت. پەیڤی گەمژە ئاوەڵناوی تریش بەدوای خۆیدا ڕادەکێشێت، وەک: بوونەدەبەنگ، بوونەگێژ، بوونەگەلحۆ؛ گشت ئەوانەش بەکاربردنی جوداوازی خۆیانیان هەیە.
لەم بەشە زنجیرە نووسینە،کە بە((فەلسەفە و گەمژەیی))یەوە تایبەتە بە چەند پرسیارێکی بنەڕەتی دەستپێدەکەین، کە گفتوگۆی بابەتی((گەمژەیی و نەزانیی)) دەخاتەڕوو: چۆن ڕێگری لە خۆمانبکەین کاری گەمژانە نەکەین؟ باشە گەمژەبوون جۆرێک نییە لە نەزانی؟ ئەی لەناو نەزانییدا زیرەکییەکی شاراوە بوونی هەیە؟ ئایا گەمژە کەسێکی ڕاستەقینەیە یان تەنها ناوێکی ترە بۆ کەسێکی نەزان؟ نەزانەکان ئەو کەسانە نیین پێویستیان بەوەیە خۆیان نەزان و گێل نیشاندەن؟ واتە گەمژەیی کەمییە لە زانین، یان چۆن؟
پێناسەکان بۆ گەمژە یان گەمژەیی Stupidityلە جۆراوجۆرییدایە. هەریەکەو بە شێوازێک پێناسەی دەکات. بۆ هەندێک گەمژەیی بابەتییە و بۆ هەندێکی دیکە خودییە، ئەمەش بەندە بەوەوەی، کە چۆن تەماشای گەمژەیی دەکرێت.ئەوەتا بەپێی فەیلەسوفی ئەڵمانی(کانت) گەمژەیی شکستییە لە دادوەریکردن. کێشەکە هەر ئەوە نییە، چونکە زۆرجار گەمژەیی بە پاشخانی کولتوورییەوە گرێدەدرێتەوە؛ هەندێکجار لەڕوانگەی کولتوورییەوە کەسانێک بە گەمژە و ئەویتر بە بزان دەزانیین. بەڵام ئەمەش بڕیارێکی گەمژانەیە، کە لەڕوانگەی باوەڕی کولتووریمانەوە(بینینمان بۆ بەهاکان) کەسانێک بە گەمژە و کەسانێک بە نەزان بزانیین.
سەرباریئەوە، زۆرجار گەمژەیی دەبەسترێتەوە بە کەمیی ژیرییەوە Smart نەک بە کەمیی زانینەوە. کەمیی لە زانین بە پەروەردە و فێربوونی باڵا چارەسەر دەبێت هەرچی ژیرییە نا. دەتوانین بڵێین، کە بلیمەتی(بلیمەت)دژە جەمسەری گەمژەییە(گەمژە). گەمژەیی کەمیی یان نەبوونی ژیریی و تێگەیشتنە، نەبوونی ئاوەز و هەستە. بۆیە گەمژە Stupid ناتوانێت فەلسەفییانە بیربکاتەوە.
لێرە پێویستمان بەوەیە بزانیین، نەزان کێیە؟ کەسێکی فێلبازە یان گێلە؟ چی گەمژە لە نەزان جیادەکاتەوە؟ دەکرێت بڵێین کە گەمژەیی نەبوونی بیرکردنەوەی لۆجیکییە، هەرچی نەزانییە نەبوونی زانیارییە. بۆنموونە گەر گەڕان بەدوای ئەنجامێکی دروست لە زانینەوە بێت، ئایا بۆ گەمژە ئەم هاوکێشەیە چۆنە؟ ڕاستییەکەی نەزان ئەو کەسەیە زانینی نییە. کاتێک زانینی لەڕێگای پەروەردە و فێربوونەوە بەدەستهێنا ئیتر نەزان نییە، بزانە. کێشەکە هێشتا چارەسەر نەبووە. چونکە زۆرێک بزان دەتوانن یاری گێلیەتیمان لەگەڵدا بکەن؛خۆیان گێلدەکەن تا کارەکانی خۆیان بەو خۆگێلکردنە مەیسەرکەن.کەواتە لەمحاڵەتە دەپرسین:بۆچی تاکەکان هەندێکجار بە شێوەیەکی نەزانانە ڕەفتار دەکەن؟کە وایانکرد نەزانن یان گەمژە؟ ڕوونە، گەمژە ئەوانەن مێشک بەکارنابەن؛ جا بەهۆکاری ئەوەبێت کێشەیان لە مێشک(تێکچوونی مێشکیان) هەیە یان کێشەی بۆماوەیی(فسیۆلۆجی).
هەندێک توێژینەوە جەغتلەوەدەکەن، کە کەسێک شتێکی نەزانی کەواتە ئەو کەسە نەزانە. بۆنموونە کەسێک، کە نازانێ خواردنی(پاستە)چییە ئەم کەسە نەزانە، دوایئەوەی زانی (پاستە)چییە بەوە دەبیتە بزان. لێرە دەگەینە ئەو دەرهاویشتەیە، کە گەلێکجار مرۆڤەکان بە هۆی نەزانی و خراپی بیرکردنەوەوە وەک گەمژە دەبینرێن، جاریواشە بەهۆی نەزانیەوە.
ئەو شتەی نایزانی یان کەمیلێدەزانی دەتوانیت دواتر بیزانیت و فێریبیت؛ کەواتە نەزان جیایە لە گەمژە یان گێل. دەکرێت شتێک نەزانی لەئاکامی تەمبەڵی، ئەمە دەرئەنجامی بێباکیی و کەمترخەمیە نەک گەمژەیی. بەمجۆرە، نەزانی کەمییە لە زانیین و لە فێربوون. گەمژەیی دەرئەنجامی نەبوونی زانینە و فێربوونیش بۆ گەمژە هیچ گرنگیەکی نییە. گەمژە ناخوازێ دەستیبگات بە ئامرازەکانی زانیین؛ بۆ گەمژە زانیین هیچ ناگۆڕێت.
زۆرێک دەپرسن: ئایا بەڕاستی گەمژەیی بوونی هەیە؟یان تەنها بەرهەمی بڕیارێکی خراپی ئێمەیە وایاندەبینین؟هەندێک پێیانوایە گەمژەیی پەیڤێکی دروستکراوە، ئەی ئەوەیان چۆن؟؟واتە ئەوە ئێمەین خەڵکانێ وەک گەمژە دەبینین یان ئەوانن وامانلێدەکەن وەک گەمژە بیانبینین؟زۆرجار ئێمە رەفتاری خەڵک و دەوروبەرمان بە ناکامڵ و گەمژانە دەبینین(لێکدەدەینەوە). باشە لەم حاڵەتەدا هەڵەکە لە ئێمەدایە،کە وایدەبینین یان ئەوانن،کە گەمژە و نالۆجیکیانە مامەڵەی دەوروبەردەکەن؟ڕوونتر بێینەگۆ دەڵێن: ئێمەی مرۆڤ پێمان چاکە شێوازەکانی بیرکردنەوەی نالۆجیکی لەگەڵ کات بەرەو کەمی بڕوات. بەس ئایا وایە، یان کۆمەڵگە ڕۆژانە زۆرتر بەرەو گەمژەیی یان نەزانیەکی بەئەنقەست و مەبەستدار دەڕوات؟ توێژەران وایبۆدەچن، کە کەسێک بەمەبەستەوە خۆی نەزان نیشاندا نەزانەفێڵبازە نەک گەمژە.
زۆرجار مرۆڤ وایلێدێت ئاوا لەگەڵ خۆی بێتەگۆ: ئەوە منم نالۆجیکیم یان رەفتار و قسە نالۆجیکییەکانی ئەوانی ترە دادوەرییەکانم نالۆجیکیدەکەن؟زۆرێک نازانن لۆجیک چییە و ژیانیانیش زۆر نالۆجیکی گوزەردەکات، کردە و رەفتاری لە ڕادەبەدەر نالۆجیکییش ئەنجامدەدەن: نالۆجیکیین لە هاوسەرگیرییکردن، لە سیاسەتکردن، لە هاوڕێیەتی و….. . باشە ئەمانە بە فیعلی نەزانن یان گەمژە؟ سەبارەت بەم لایەنە ئەوە دەڵێێن: سەیرەکە لەوەدایە،کە هەندێک کەس گەمژەیەتییان کردوەتە ئامانج؛ پێویستیان بەوەیە گەمژەبن.
بابەتی گەمژەیی ئەم پرسیارەشمان لا دروستدەکات: چۆن ڕزگارمان بێت لەو هەموو گەمژانەی لە دەوروبەرمانن؟ دورخستنەوەی گەمژەکان لە دەوروبەرمان کارێ ئاسان نییە. چونکە گەمژەکان و جۆرەکانیان زۆرن و جاریواشە لە نزیکەکانمانن (هاوسێن، خوێدندکارن،هاوڕێن، کارمەندمان، ….).
ئارگومێنتی سەرەکی لەم شیکارییە پوختە ئەوەبوو، کە بەپێی ئەوەبێت باسکرا،کەسی گەمژە هێندەی کێشەی هزریی هەیە کێشەی جەستەیی نییە. هەندێک لە توێژینەوەکانیش بۆئەوە دەچن،کە گەمژە کێشەی دەروونی نییە. بەڵام ئاستی تێگەیشتن و هۆشەنگیەکەی لە ئاستی خوارەوەی نۆرماڵە. ئەمەو لێکۆڵینەوە لە چەمکی گەمژەییStupidnessبەرەو بۆچونگەلێکمان دەبات ،کە پەچەپۆشینی گەمژەیی بۆهەندێک چارەسەرە بۆبازدان بەسەر تێگەیشتن و بەرپرسیاریی. ئەمەش بەزۆری دەچێتەخانەی خۆگەمژەکردنەوە.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

قوتابخانەکان چۆن نەتەوەیەکی دەستەوستان دروست دەکەن؟
دەوڵەتەکان ئەو کاتە ناڕووخێن کە دراوەکانیان بەهاکەی لەدەست دەدات، نە ئەو کاتەشی نرخی نەوت دادەبەزێت، و نە تەنانەت کاتێک لە جەنگەکاندا دەدۆڕێن. دەوڵەتەکان ڕۆژی ڕووخانیان لەوێوە دەست پێدەکات کە قوتابخانە لە کارگەیەک بۆ دروستکردنی عەقڵەوە دەگۆڕێت بۆ کارگەیەک بۆ بەرهەمهێنانی “گوێڕایەڵی”، و لە فەزایەکدا لە پرسیارکردنەوە دەبێتە زیندانێک بۆ بیرۆکەکان.

هەر ڕووخانێکی سیاسی، ئابووری یان ئەخلاقی، هەمیشە
ڕووخانێکی بێدەنگ لە ناو پۆلەکانی خوێندندا پێش دەکەوێت؛ لەو شوێنەی کە خولیای زانین دەکوژرێت، پاداشتی تەنها “لەبەرکردن” دەدرێتەوە و سزای “بیرکردنەوە” دەدرێت. لەبەر ئەوە، قەیرانی پەروەردە قەیرانی پڕۆگرام، باڵەخانە یان تاقیکردنەوە نییە، بەڵکو قەیرانی پڕۆژەیەکی نیشتمانییە. ئەو دەوڵەتەی هاووڵاتییەکی ئازادی دەوێت، قوتابخانەیەک بونیاد دەنێت کە فێری بکات “چۆن” بیر بکاتەوە، بەڵام ئەو دەوڵەتەی لە گەلەکەی دەترسێت، قوتابخانەیەک بونیاد دەنێت کە فێری بکات “لە چی” بیر بکاتەوە. جیاوازی نێوان ئەم دوو پڕۆژەیەش، جیاوازی نێوان نەتەوەیەکە کە شارستانیەت دروست دەکات، لەگەڵ نەتەوەیەکی تر کە تەنها ئەوە بەکار دەهێنێت کە ئەوانی تر دروستی دەکەن. قوتابخانە وەک ئەوەی زۆرکەس بڕوایان پێیەتی دامەزراوەیەکی بێلایەن نییە، بەڵکو کاریگەرترین دامەزراوەی دەوڵەتە لە داڕشتنی داهاتوودا. لە ناو پۆلەکانەوە کەسایەتی هاووڵاتی دروست دەبێت، پەیوەندییەکانی بە دەسەڵات و، یاسا و نیشتمان و جیاوازی و ڕاستییەوە دیاری دەکرێت. هەر بۆیە ڕژێمە تاکڕەوەکان لە زانکۆکان ناترسن بەهۆی باڵەخانەکانیانەوە، بەڵکو لەو عەقڵانە دەترسن کە ئەگەر سەربەخۆ بن لێیانەوە دەردەچن. هەموو پڕۆژەیەکی ستەمکاری بە کۆنتڕۆڵکردنی پەروەردە دەست پێدەکات. بە خاڵیکردنەوەی پڕۆگرامەکان لە “بیری ڕەخنەگرانە” دەست پێدەکات، مێژوو دەگۆڕێت بۆ پڕوپاگەندە، نیشتمانپەروەری بۆ پیاهەڵدان بەسەر فەرمانڕەوادا، و گوێڕایەڵیش بۆ فەزیڵەتێکی ڕەها. کاتێک منداڵ لە ساڵە سەرەتاییەکانیدا ڕادێت لەسەر ئەوەی وەڵامی ڕاست تەنها ئەوەیە کە مامۆستا دەیڵێت، نەک ئەوەی عەقڵ دەیسەلمێنێت، ئەوا دواتر ئاسان دەبێت هەر وتارێکی سیاسی بە بێ لێپرسینەوە و گومان لێکردن قبوڵ بکات. بەم شێوەیە پەروەردە چیتر نابێتە هۆکاری ئازادی، بەڵکو دەبێتە ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانەوەی ژێردەستەیی نەوە لە دوای نەوە. لە زۆرێک لە وڵاتە هەژارەکاندا، بەرپرسان شانازی بە ژمارەی ئەو قوتابخانە و زانکۆیانەوە دەکەن کە کردوویانەتەوە، بەڵام لە گرنگترین پرسیار خۆیان لادەدەن: ئەم دامەزراوانە چی بەرهەم دەهێنن؟ ئایا زانا بەرهەم دەهێنن یان بێکار؟ توێژەر یان لەبەرکەر؟ خاوەنکار یان فەرمانبەرێک کە چاوەڕێی دامەزراندن دەکات؟ زۆربوونی ژمارەی زانکۆکان هیچ واتایەکی نییە ئەگەر دەستەوستان بن لە بەرهەمهێنانی زانیاری یان چارەسەرکردنی کێشەکانی کۆمەڵگا. بەدەستهێنانی بڕوانامە بووەتە ئامانجێکی جێگرەوە بۆ بەدەستهێنانی زانیاری. زانکۆ لەفەزایەک بۆ توێژینەوە و دۆزینەوە گۆڕاوە بۆ وێستگەیەک بۆ وەرگرتنی پارچە کاغەزێک کە دەرگای وەزیفەی بۆ بکاتەوە، تەنانەت ئەگەر خاوەنەکەشی کەمترین لێهاتوویی پێویستی نەبێت. بەم شێوەیە بڕوانامەکان کەڵەکە دەبن، لە کاتێکدا بەرهەمهێنان پاشەکشە دەکات و پشت بەستن بە شارەزای بیانی زیاد دەکات، چونکە سیستەمی پەروەردە ئەو کارامەییەی بەرهەم نەهێناوە کە ئابووری پێویستی پێیەتی. پەروەردەی کلاسیک مرۆڤ لەسەر “ترس” پەروەردە دەکات.
دەترسێت لە هەڵەکردن، دەترسێت لە پرسیارکردن، دەترسێت لە جیاوازی و دەترسێت لە تاقیکردنەوە. لە کاتێکدا هەموو شارستانیەتی مرۆڤایەتی لەسەر دەستی ئەو کەسانە بونیاد نراوە کە وێراویانە گومان لە چەسپاوەکان بکەن، وەڵامە ئامادەکراوەکانیان ڕەتکردووەتەوە و پێداچوونەوەیان بۆ ئەو شتانە کردووە کە خەڵک بە ڕاستی کۆتاییان دادەنا. ئەو کۆمەڵگایانەی ڕێگری لە ڕۆڵەکانیان دەکەن بیر بکەنەوە، ڕێگرییان لێ ناکەن لە هەڵەکردن، بەڵکو ڕێگرییان لێ دەکەن لە دۆزینەوەی ڕاستی. هەروەها دەتوانرێت پەیوەندی نێوان پەروەردە و گەندەڵی تێبگەین؛ ئەو فەرمانبەرەی فێری بەهای دەسپاکی نەبووە و مەشقی لەسەر بیرکردنەوەی سەربەخۆ نەکردووە، زیاترئامادەیە بۆ جێبەجێکردنی فەرمانی نایاسایی. ئەو سیاسییەی فێری کلتووری لێپرسینەوە نەبووە، دەسەڵات وەک ئیمتیازێکی کەسی دەبینێت نەک بەرپرسیارێتییەکی گشتی. ئەو دادوەرەی لەسەر سەربەخۆیی عەقڵ پەروەردە نەکراوە، بۆی قورس دەبێت بەرگەی فشارەسیاسییەکان بگرێت. بۆیە گەندەڵی لە وەزارەتەوە دەست پێناکات، بەڵکو لە قوتابخانەوە دەست پێدەکات.لەو وڵاتانەی بەدەست دابەشبوونی خێڵەکییەوە دەناڵێنن، قوتابخانە دەبێتە یەکەم هێڵی بەرگری لە ناسنامەی نیشتمانی. ئەگەر قوتابخانە شکستی هێنا لە بونیادنانی چەمکی هاووڵاتیبوون، ئەوا بۆشاییەک دروست دەبێت کە خێڵ و مەزهەب و ناوچەگەرێتی پڕی دەکەنەوە. کاتێک قوتابیەک دەردەچێت و خێڵەکەی خۆی باشتر دەناسێت وەک لەنیشتمان، ئەوا دەوڵەت گرنگترین جەنگی خۆی دۆڕاندووە پێش ئەوەی دەست پێبکات. هەر بۆیە گەشەپێدان پێویستی بە وتاری سیاسی زیاتر نییە، بەڵکو پێویستی بە شۆڕشێکی ڕاستەقینەی پەروەردەیی هەیە. شۆڕشێک کە شکۆ بۆ مامۆستا بگەڕێنێتەوە، پەروەردە بە بازاڕی کارەوە ببەستێتەوە، توێژینەوەی زانستی بکاتە ئەولەویەتی نیشتمانی، سەربەخۆیی بداتە زانکۆکان، کلتووری “تەڵقین” (لەبەرکردن) بگۆڕێت بە کلتووری گفتوگۆ، لەبەرکردن بە تێگەیشتن، و ترس بە ئازادی. وەبەرهێنانی ڕاستەقینە لە دەرهێنانی نەوتدا نییە، بەڵکو لە دەرهێنانی ئەو وزە شاراوانەدایە کە لە ناو مرۆڤدان. سامانە سروشتییەکان ڕەنگە ببڕێن، بەڵام عەقڵە داهێنەرەکان تاکە سامانن کە هەتا دەوڵەت وەبەرهێنانیان تێدا بکات، پتر زیاد دەبن. ئەو وڵاتانەی ئەمڕۆ جیهان بەڕێوە دەبەن، بەوە نەگەیشتوونەتە ئەو شوێنە چونکە خاوەنی گەورەترین سەرچاوەن، بەڵکو چونکە خاوەنی باشترین قوتابخانە، بەهێزترین زانکۆ و ئازادترین توێژەرن. لە کاتێکدا ئەو وڵاتانەی دەوڵەمەندن بە سەرچاوە و هەژارن بە عەقڵ، لە شوێنی خۆیان ماونەتەوە، چونکە سەیری پەروەردەیان کردووە وەک خزمەتگوزارییەکی کۆمەڵایەتی نەک پڕۆژەیەکی شارستانی. نەتەوەیەک هەڵناسێتەوە کە مامۆستاکەی بترسێت لە گفتوگۆ، قوتابییەکەی بترسێت لەپرسیار، و زانکۆکانی ژێردەستەی “سۆز و مەیلی سیاسی” بن نەک “لێهاتوویی”.
ئابوورییەکی مۆدێرن بە عەقڵێک بونیاد نانرێت کە مەشقی لەسەر “دووبارەکردنەوە” کردبێت زیاتر لەوەی مەشقی لەسەر “داهێنان” کردبێت. پرسیارە ڕاستەقینەکە ئەوە نییە: چەند قوتابخانەمان بونیاد ناوە؟ بەڵکو ئەوەیە: چەند عەقڵمان ئازاد کردووە؟ ئەوە نییە: چەند زانکۆمان کردووەتەوە؟ بەڵکو ئەوەیە: چەند بیرۆکەی نوێمان بەرهەم هێناوە؟ نەتەوەکان بە ژمارەی باڵەخانە پەروەردەییەکان ناپێورێن، بەڵکو بە ژمارەی ئەو عەقڵانەی دەتوانن واقیع بگۆڕن.لەبەر ئەوە، جەنگی پەروەردە تەنها جەنگی مامۆستاکان یان تەنها قوتابییەکان نییە،بەڵکو جەنگی هەموو کۆمەڵگایە. ئەوەی ئەمڕۆ لە قوتابخانەدا سەردەکەوێت، سبەی ئابووری و سیاسەت و کلتووری بەدەستەوە دەبێت. هەرکەسێکیش قوتابخانە بە دیلی “تەڵقین” و بیرۆکراسی و پڕوپاگەندە جێبهێڵێت، تەنها هەژاری، گەندەڵی و ستەمکاری زیاتر دەچنێتەوە، گرنگ نییە چەندە نەوت، زێڕ یان دروشمی نیشتمانی هەبێت. قوتابخانە تەنها ئەو شوێنە نییە کە لێی فێر دەبین، بەڵکو ئەو شوێنەیە کە چارەنووسی دەوڵەتی تێدا دیاری دەکرێت. ئەگەر عەقڵ لە ناو پۆلدا مرد، هیچ حکومەتێک ناتوانێت دوای ئەوە نیشتمان زیندوو بکاتەوە.

و. لە عەرەبیەوە: یاسین لەتیف
زەکەریا نەمر

هەموومان لەو ساتە تەنیاییانەی کە مێشکمان پڕە لە پرسیار، هەست بەوە دەکەین کە بیرکردنەوەی مرۆڤ و زمانەکەی چ پەیوەندییەکی ئاڵۆزیان هەیە. بەڵام ئەمڕۆ، کاتێک سەیری میدیای کوردی و جیهانی دەکەم، پرسیارێکی گەورەتر دێتە پێشەوە: ئایا ئێمە هێشتا بە ڕاستی بیر دەکەینەوە، یان میدیا وشەکانی خستووەتە دەممانەوە و وا دەزانین ئەوە بیرکردنەوەی خۆمانە؟
١. کاتێک میدیا دەبێتە “مێشک” دووەم
مێژووی فەلسەفە، لە سۆقراتەوە تا ئەفلاتون، پێی دەوتین بیرکردنەوە “گفتوگۆی نهێنیی دەرون لەگەڵ خۆی”یە. سۆقرات دەیوت: بیرکردنەوە دادگایەکە لە ناوەوەی خۆت. بەڵام کەی میدیا هاتە ناو ئەم دادگایەوە؟ ئەمڕۆ میدیا تەنها ئامرازێکی گواستنەوەی هەواڵ نییە، بەڵکو بووەتە “مێشکێکی کرێ”.
ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە میدیا پێش ئەوەی بیر بکەینەوە، بۆمان دیاری دەکات چی بڵێین. کاتێک سۆشیالمیدیا و کەناڵەکان بە خێراییەک کە ئاگامان لێی نییە وشەکانمان بۆ دەڕێژن، بیرکردنەوە ڕاستەقینەکەمان “دەخنکێت”. ئێمە لە ڕاستیدا قسە ناکەین، تەنها وشەکانی میدیا دووبارە دەکەینەوە. ئەمە ئەوەیە کە ئەفلاتون پێی دەوت “دیالۆگی بێدەنگ”؛ بەڵام ئێستا میدیا ناهێڵێت ئەو بێدەنگییە هەبێت تا ئێمە لەگەڵ خۆمان قسە بکەین.
٢. ئۆگستین و ئەو هەستانەی میدیا ناتوانێت بیانبینێت
قەشە ئۆگستین باسی “کلامی ناوەکی” دەکرد؛ ئەو هەستە قووڵانەی کە وشە شک نابەن بۆ وەسفکردنیان. خۆشەویستی، ئازار، تێڕامان لە مانای ژیان. بەڵام میدیای ئەمڕۆ چی دەکات؟ هەموو شتێک بە “وشە” و “مانشێت” و “لایک” و “شەیر” دەپێوێت.
میدیا هەموو ئەو هەستە قووڵ و بێدەنگانەی مرۆڤ دەچەمێنێتەوە و دەیانخاتە قالبێکی بازرگانییەوە. کاتێک تۆ ئازارت هەیە، میدیا دەیەوێت بە وشەیەک بۆت کورت بکاتەوە تا “کلیک”ێک بۆ ئەو پەیجە بکەیت. میدیا نایەوێت تۆ بێدەنگ بیت، چونکە لە بێدەنگیدا، بیرکردنەوەی ڕاستەقینە دروست دەبێت. میدیا دەیەوێت تۆ بەردەوام قسە بکەیت، تەنانەت ئەگەر قسەکانیشت هیچ مانایەکیان نەبێت.
٣. زمان؛ عەینەکێک یان زیندانێک؟
هومبۆڵت دەیوت زمان عەینەکی جیهانبینیی ئێمەیە. بەڵام ئایا میدیا ئەمڕۆ ئەم عەینەکەی بۆ “ڕەش” نەکردوین؟ کاتێک میدیا بەردەوام وشەی “دڵەڕاوکێ”، “کێشە”، “سیاسەت” و “جەنگ” بەکاردێنێت، ئایا ئێمە دەتوانین بە شێوەیەکی تر بیر بکەینەوە؟
میدیا زمانی ئێمەی “هەژار” کردووە. کاتێک زمان هەژار بوو، بیرکردنەوەش هەژار دەبێت. ئێمە ئێستا لە زیندانێکی زمانییداین کە میدیا دروستی کردووە. وشەگەلێکی دیاریکراو بەردەوام دووبارە دەبنەوە، تا ئەو ڕادەیەی وا هەست دەکەین بیرکردنەوەکانمان لە چوارچێوەی ئەو پەیجانە دەرناچن. ئەمە ڕەخنەی سەرەکیی منە: میدیای ئەمڕۆ نەک تەنها زمانەکەی گۆڕیوین، بەڵکو بیرکردنەوەکانیشی تەم و مژاوی کردووە.
٤. ئایا مێشکی مرۆڤ بۆ میدیا دروست بووە؟
چۆمسکی باسی “ڕێزمانی گشتی” توانای سروشتیی مرۆڤ بۆ زمان دەکات. بەڵام سەیری ئەوە بکەن میدیا چۆن ئەم توانایە “سڕ” دەکات. مێشکی مرۆڤ پێویستی بە پشوو هەیە بۆ ئەوەی بیر بکاتەوە، بەڵام میدیا بە “ژاوەژاو” بۆشاییەکانی مێشکی پڕ کردووەتەوە.
لە کۆتاییدا، کاتێک دەپرسم بیرکردنەوە قسەکردنە یان قسەکردن بیرکردنەوەیە؟ وەڵامەکەم بۆ ئێوە ئەمەیە: ئەگەر میدیا ڕێگەت لێ دەگرێت کە بەبێ دەنگی بیر بکەیتەوە، ئەوا تۆ چیتر بیر ناکەیتەوە؛ تۆ تەنها “بەرهەمی میدیایی”. قسەکردن کاتێک بیرکردنەوەیە کە لە ناخی خۆتەوە بێت، نەک لە ستۆدیۆکانەوە.
بانگەوازێک بۆ خوێنەران: با جارێکیش بێت، بێدەنگ بین. با باوەڕ بەو مانشێتانە نەکەین کە دەیانەوێت مێشکمان کۆنتڕۆڵ بکەن. بیرکردنەوە پێویستی بە زمانە، بەڵام زمانێک کە خۆت دات ڕشتووە، نەک زمانێک کە بۆیان بۆت داتاشیوە. میدیا دەتوانێت هەواڵت پێ بدات، بەڵام هەرگیز ناتوانێت لە جیاتی تۆ “مانای ژیان” دروست بکات. ئەگەر ڕێگەت نەدەین بیر بکەینەوە، ئەوا بێگومان دەبین بەو بوونەوەرانەی کە تەنها قسە دەکەن، بێ ئەوەی بزانن چی دەڵێن.

نووسینی: کارزان عزیز عبدالراحمن
قوتابی زانکۆ

پێشکەشە بە ٩ شەهیدی کاروانی کوردایەتی

لێرە، لەم غەریبییە تەماوییەدا
کە ئاسمان لە ڕەنگی پۆشاکی دایکانی ئێمە دەچێت
نۆ کەس…
نۆ باڵندەی بریندار،
لەسەر لقێکی داربەڕووی ئەم تاریکستانی دوورە
دانیشتن و چاوەڕوانیی هەورێکیان دەکرد
تینووی ئەوە بوون، تەنیا جارێک
خاکی وڵات ئاویان بدات.
بەبێدەنگی، وەک پشکۆیەک لەناو بەفردا
شۆڕش، لەناو دڵی ئەم نۆ کەسەدا
بوو بە ڕووبارێک و
بەرەو ئاسۆی ڕۆژهەڵات بەڕێکەوت.
بەڵام…
پەنجەیەک، پەنجەیەکی نەگریس
لە ئەشکەوتێکی پشتەوەی مێژوو
نیشانەی بۆ سینەی ئەم نۆ هەتاوە گرت.
ئاخ… خیانەت!

ئێستا لەم غەریبییەدا،
نۆ گۆڕ، نۆ چیرۆکی تەواونەکراون
پێشمەرگە، ئەوەی لە کێوەکاندا فێری فڕین بوو
ئێستا لە خاکێکی بێگانەدا
خەون بە کێوەکانی “کۆیە” و “قەندیل” و “مهاباد”دەبینێت.
شەهید بوون…
نەک هەر لەسەر دەستی دوژمن،
بەڵکو لەسەر دەستی ئەوەی کە دەبوایە
لەناو گەرووی تاریکیی خیانەتدا،
چرا بوایە!
ئەی نۆ گەڵای وەریوی شاخ!
ئێوە نەمردوون
ئێوە لە ناو دەماری ئەم نیشتمانەدا
بونەتە هۆنراوەیەک،
کە هەرگیز خیانەت ناتوانێت
خوێندنەوەی بۆ بکات.
ئێوە، لەو کاتەی کەوتن
نەک هەر لە زەوی،
بەڵکو لە دڵی هەموو دایکێکی چاوەڕواندا
لە دایک بوونەوە!

مرۆڤ لە سەرەتای دروستبوونییەوە تا ئەمڕۆ، هەمیشە لە ناوەڕاستی گێژەنی پرسیارە گەورەکاندا ژیاوە و هەوڵیداوە واتا بۆ بوونی خۆی و جیهانی دەوروبەری بدۆزێتەوە. ئەم گەڕانە بەردەوامە، کە لە بنەڕەتدا تینوێتییەکی ڕۆحی و بیرکردنەوەییە، وایکردووە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی بە درێژایی مێژوو بە ناو شەپۆلە جیاوازەکانی زانیاری، وردبینی و زمانپاراوی و جوانی ناخدا تێپەڕێت. لێرەوە وشیاری مرۆڤ گەشە دەکات و دەبێتە پێوەرێک بۆ ناسینی ڕاستی و دوورکەوتنەوە لەو تەمومژەی کە ناو بەناو ڕووبەری بیرکردنەوە تاریک دەکات. کاتێک سەیری مێژووی ئاوەدانی و شارستانی دەکەین، دەبینین هەر کاتێک کۆمەڵگەیەک توانیبێتی هاوسەنگی لە نێوان بیری ڕەخنەیی و دڵی پڕ لە جوانی و بەزەییدا دروست بکات، توانیویەتی لە تەنگژە گەورەکان ڕزگاری بێت و بەرەو ڕووناکی هەنگاو بنێت. ژیان بەبێ هۆش دەبێتە کایەیەکی شێواو، و بەبێ جوانیش دەبێتە بیابانێکی وشک کە هیچ هیوایەکی تێدا شین نابێت.
زانین و بینین وەک چرایەکی گەش، ڕێگای تێگەیشتن لە سروشت و یاساکانی گەردوونمان بۆ ڕوون دەکاتەوە و یارمەتیمان دەدات لە ڕێگەی تاقیکردنەوە و بەڵگەوە لە دیاردەکان بگەین. بەڵام تاقیکردنەوە بە تەنها ناتوانێت وەڵامی هەموو حەز و خولیاکانی ناخی مرۆڤ بداتەوە، چونکە مرۆڤ تەنها قەوارەیەکی ڕەق و زیندەیی نییە، بەڵکوو خاوەنی جیهانێکی چڕو ناوەکییە کە پڕە لە هەست، واتاو بەها. لێرەدا ورد بوونەوەی بیرکاریانە و ژیرانە دێتە پێشێ و وەک ئامرازێکی گرنگ بۆ ڕۆچوون لە چەمکەکانی .. دادپەروەری، ڕاستی، ئازادی و ڕەوشت، یارمەتی ئەقڵ دەدات کە لە سنوورە دیارەکان تێپەڕێت. کاتێکیش هێزی مێشک و دۆزینەوەی زانستی لە خاڵێکدا یەکدەگرن، تێڕوانینێکی نوێ و فراوان بۆ ژیان لەدایک دەبێت کە ڕێگە لە مەیلی تەسک پەرستی و وشکبوونی هۆش دەگرێت. گەڕان بەدوای ڕاستیدا پێویستی بە جۆرێک لە ئازادی ناوەکی هەیە کە تێیدا مرۆڤ بتوانێت بەبێترس بیر بکاتەوە و لە دەرەوەی قاڵبە چەسپاوەکان سەیری جیهان بکات. مرۆڤی وشیار دەزانێت کە زانین کاتێک بەهای ڕاستەقینەی خۆی وەردەگرێت کە بخرێتە خزمەت بەرزکردنەوەی شکۆی مرۆڤایەتییەوە.
لە لایەکی دیکەوە، داهێنانی وێژەیی و هونەری وەک زمانحاڵی گیانی مرۆڤایەتی، ئەو بۆشاییە پڕ دەکاتەوە کە زمانە وشک و فەرمییەکان ناتوانن ئەنجامی بدەن ، وێژە بە هەموو ڕەهەندە داهێنەرەکانییەوە، جوانی دەبەخشێتە ژیان ، ئاوێنەیەکە کە ئازار، هیوا، خەون و شکۆمەندییەکانی مرۆڤی تێدا ڕەنگ دەداتەوە. نووسین و ئافراندنی سەرنجڕاکێش تەنها کات بەسەربردن نییە، بەڵکوو بزووتنەوەیەکی هێمنە دژی ناشرینی و دڕندەیی، و هۆکارێکە بۆ نزیک کردنەوەی مرۆڤەکان لە یەکتری لە ڕێگەی هاوسۆزی و تێگەیشتنی هاوبەشەوە. کاتێک مرۆڤ هەڵبەستێک دەخوێنێتەوە یان چیرۆکێکی بەپێز بەسەر دەکاتەوە، لە ڕاستیدا سەیری ناخی خۆی دەکات و لە ڕێگەی ئەو ئەزموونەوە فێری لێبوردەیی و خۆشەویستی دەبێت. ئەم تێکەڵاوبوونە مێژووییەی نێوان ژیری و جوانی، هەمیشە پارێزەری سەرەکی مرۆڤایەتی بووە لە کەوتنە ناو داوی نەفامی و دەمارگیری. زمان کاتێک دەبێتە پردی گەیاندنی ڕاستی، کە لە دڵەوە سەرچاوە بگرێت و بە پاڵاوگەی ئەقڵدا تێپەڕێت.
لەم سۆنگەیەوە، وشیاری ڕاستەقینە کاتێک لە ناو کۆمەڵگەیەکدا چەکەرە دەکات کە تاکەکان فێری بنەماکانی گفتوگۆی شارستانی و ڕەخنەی بنیاتنەر ببن. مێژوو سەلماندوویەتی کە توندوتیژی زمانی و هێرشکردنە سەر کەسایەتییەکان هیچ کات ناتوانێت بیروباوەڕی چەوت بگۆڕێت یان ڕووناکی بهێنێتە ئاراوە، بەڵکو تەنها ڕق و کینە قووڵتر دەکاتەوە. گۆڕینی ڕاستەقینە لە ڕێگەی بەرزکردنەوەی ئاستی زانیاری و بڵاوکردنەوەی بیرکردنەوەی ڕێک و پێکی ژیرانەوە دەبێت. کاتێک ئێمە بتوانین بە شێوازێکی وردبینانە و ڕاست شیکردنەوە بۆ دیاردە کۆمەڵایەتی و هزرییەکان بکەین، بێگومان دەتوانین ڕیشەی کێشەکان بدۆزینەوە و چارەسەری گونجاویان بۆ دابنێین. مرۆڤی وشیار ئەو کەسەیە کە لە جیاتی شکاندنی بەرامبەرەکەی، کار لەسەر ڕووناک کردنەوەی مێشکی دەکات و هەوڵدەدات بە بەڵگەی بەهێز و زمانی نەرم بەرگری لە ڕاستی بکات. گەورەترین سەرکەوتنی مرۆڤ لەوەدایە کە بتوانێت نەیارەکەی تەنها بە هێزی بەڵگە و جوانی ڕەوشتی ڕازی بکات.
کۆمەڵگەیەک کە تێیدا تەنها بایەخ بە لایەنی مادی و ڕواڵەتی بدرێت، بێگومان بەرەو پووکانەوەی ڕۆحی هەنگاو دەنێت. پارسەنگی ڕاستەقینەی ژیان لەوەدایە کە مرۆڤ لە پاڵ دابینکردنی پێداویستییە جەستەییەکانیدا، ڕووبەرێکی فراوان بۆ گەشەی ئەقڵی و دەروونی خۆی تەرخان بکات. هەر لێرەشەوەیە کە ڕۆڵی نووسەران، بیرمەندان و داهێنەران دەردەکەوێت، وەک ڕێ پیشاندەرێک لە ناو شەوی تاریکی کۆمەڵگەدا. ئەوان ئەرکێکی گرانیان لەسەر شانە، کە ئەویش پاراستنی ئەو کڵپەیەیە کە مرۆڤ لە دڕندەیی و گەڕانەوە بۆ چاخی کێوی بوون دەپارێزێت. هەر وشەیەک کە دەنووسرێت، کاتێک دەبێتە خشتی بنەمای چاکسازی، کە لە خەمێکی ڕاستەقینەی گشتییەوە سەرچاوەی گرتبێت، نەک لە بەرژەوەندییەکی کاتی و تەسکی کەسی.
ئەمڕۆ جیهان لە هەموو کاتێک زیاتر پێویستی بە گەڕانەوە هەیە بۆ بەها مرۆییە گەردوونییەکان، بۆ ئەو ڕاستییە پاڵێوراوەی کە دوورە لە بەرژەوەندییە تەسکەکان و هێزە تاریکەکان کە دەیانەوێت مێشکی مرۆڤ کۆت و بەند بکەن. پاراستنی ڕەسەنایەتی بیرکردنەوە و گەشەپێدانی بەردەوامی هزر، ئەرکی سەرەکی هەر ناوەندێکی ڕۆشنبیری و گەیاندنە کە دەیەوێت خزمەت بە گەلەکەی بکات. نووسین لەسەر ئەم بابەتە قووڵانە، تەنها گوزارشتکردن نییە لە ڕاو بۆچوونی تایبەتی، بەڵکوو بەشداریکردنە لە پرۆسەی دروستکردنی مێژوویەکی نوێ کە تێیدا ئەقڵ دەبێتە پێشەنگ و جوانی دەبێتە یاسا. هەر بۆیە، پێویستە هەمیشە دەرگاکانی گفتوگۆ بە کراوەیی بمێننەوە و ڕێگە بە باڵندەی بیرکردنەوە بدرێت لە ئاستی بێسنووری زانین و ئەدەبدا بڵند بفڕێت، تا بتوانین کۆمەڵگەیەک بنیات بنێین کە بنەماکەی لەسەر زانیاری ڕاست و پێزانینی دروست بۆ ژیان دامەزرابێت. پاشەڕۆژی گەلان تەنها بە سامان و زێڕ و پارە دیاری ناکرێت، بەڵکوو بەو ڕووبەرە لە بیرکردنەوەی ئازاد و جوانییە داهێنەرانەیە دیاری دەکرێت کە لە ناخی تاکەکانیدا چێکراوە.

ستار ئەحمەد

بۆ سەرنجی میهرەبانی
جەنابی سەرۆک مەسعود بارزانی
جەنابی سەرۆک،
بە ڕێز و بەو هەستە بەرپرسیارێتییەی کە پێویستە هەر کوردێک بەرامبەر خاک و داهاتووی وڵات هەیبێ، بۆتان دەنووسم.
پرسی خاوەندارێتی زەوی و خانوو لە هەرێمی کوردستان، لەم ساڵانەی دواییدا بووەتە یەکێک لەو بابەتانەی نیگەرانی لە نێو دانیشتواندا دروست کردووە.
کڕینی سیستماتیکی زەوی و خانووبەرە لەلایەن وەبەرهێنەرانی ناوچەکانی دیکەی عێراقەوە، ترسی قووڵ دروست دەکات ـ نەک لەبەر بوونی هاووڵاتیانی عێراقی، بەڵکو بەهۆی خێرایی، چڕبوونەوە و ئەگەری کاریگەرییە سیاسییەکانی ئەم دیاردەیە.
مێژوو فێرمان دەکات کە زەوی تەنها سەرمایەیەکی ئابووری نییە؛ زەوی یادەوەرییە، ناسنامەیە، ئاسایشە. ئەوە ئەو سەرمایەیەیە کە ڕزگارمان کرد لە سیاسەتەکانی بەعەرەبکردن، ڕاگواستن، وێرانکردنی گوندەکان و جینۆسایدی ئەنفال. بۆیە هەر گۆڕانکارییەکی لەناکاوی دیمۆگرافی بە ناچاری بە نیگەرانی و نائارامی هەست پێدەکرێت.
زۆرێک لە هاووڵاتیانی کورد ترسیان لەوەیە کە لە ڕێگەی بازاڕی خانووبەرەوە، فۆرمێکی نوێی فشاری دیمۆگرافی سەرهەڵبدات؛ فشارێک کە دەتوانێت بە تێپەڕبوونی کات توانای چارەنووسی سیاسیی کوردستان لاواز بکات. ئەمە پەیوەندی بە دوژمنایەتی نەتەوەیی نییە، بەڵکو پەیوەندی بە پاراستنی هاوسەنگی سیاسی و کۆمەڵایەتی هەرێمەکەمانەوە هەیە، بۆ دڵنیابوون لەوەی هیچ دینامیکییەکی ئابووری نابێتە ئامرازی ناسەقامگیری یان کاریگەری سیاسی.
جەنابی سەرۆک،
مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ڕوونی نیشانی دەدات چی ڕوودەدات کاتێک وڵاتێک وردە وردە کۆنترۆڵی خاکەکەی لەدەست دەدات. مەترسییەکە، کە زۆرێک لە هاووڵاتییان دەریدەبڕن، ئەوەیە کە کوردستان دەتوانێت ڕۆژێک خۆی لە دۆخێکی هاوشێوەی ئەو دۆخەدا ببینێتەوە کە گەلی فەلەستین ئەزموونی کردووە: وەرینی خاوی کۆنترۆڵی خاک، کە دەبێتە هۆی پەراوێزخستنی سیاسی. ئەم نیگەرانییە لە یادەوەری مێژووییەوە سەرچاوە دەگرێت، نەک لە دوژمنایەتی نەتەوەیی.
بۆیە، بە متمانە و ڕێز داواتان لێدەکەین:
دەستپێکردنی پێداچوونەوە بە یاساکانی خاوەندارێتی زەوی لە هەرێمی کوردستان؛
دروستکردنی میکانیزمی پاراستن بۆ ڕێگری لە چڕبوونەوەی نائاسایی کڕینەکان؛
دڵنیابوون لەوەی هەموو مامەڵەیەکی خانووبەرە بەپێی پێوەرەکانی ئاسایشی نیشتمانی چاودێری بکرێت؛
دڵنیابوون لەوەی سروشتی فیدراڵی و ئۆتۆنۆمی هەرێمی کوردستان بە تەواوی ڕێزی لێ بگیرێت، بۆ ئەوەی زەوی نەبێتە کەرەستەی فشاری سیاسی.

شۆڕش عەزیز سورمێ