پێشەکی: قەیرانی ڕێبازە تەقلیدییەکان لە سەردەمی ئەلگۆریتمەکاندا

شەڕی ئازادی سۆسیالیستی لە سەدەی بیست و یەکدا بە ئامرازەکانی سەدەی پێشوو سەختە. لە سەردەمێکدا کە ئەلگۆریتمەکان زاڵ دەبن، کاریگەری دیجیتاڵیزەکردن و زیرەکی دەستکرد لەسەر میدیا، کەلتوور، پەروەردە، کار و ژیانی ڕۆژانە بەربڵاوە و سیاسەت و ستراتیجی ئابووری لە ڕێگەی شیکردنەوەی داتای گەورە و بڕیاردانی سیاسی و ئابوورییەوە شێوە دەدرێت، چەپ خۆی لە بەردەم پرسیارێکی وجودی دەبینێتەوە: چۆن ئەو بزووتنەوانەی کە هێشتا کار دەکەن و خۆیان بە لۆژیکی تەقلیدی رێکدەخەن دەتوانن بەرگەی سەرمایەداری دیجیتاڵی بگرن کە گەیشتووەتە ئاستێکی بێ وێنە لە پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا؟
بەردەوامی پشت بەستنی ڕێکخراوە چەپەکان بە شێوازە تەقلیدییەکانی گوتاری و ڕێکخستن و کردار، تەحەدایەکی گەورە بۆ ئەوان دروست دەکات لە ڕووبەڕووبوونەوەیان لەگەڵ سەرمایەداری. ئێمە ڕووبەڕووی دوژمنێک دەبینەوە کە خاوەنی جبەخانەیەکی پێشکەوتووی ئامرازی دیجیتاڵی و ئابووری و سیاسی و سەربازی و میدیاییە و لە هەموو بوارەکاندا بە درێژایی خولەکێک لە گەشەسەندندایە و سەرەڕای قووڵایی قەیرانەکانی خۆی دەگونجێنێت و سەرەڕای ململانێی نێوان بلۆکەکانیدا بە شێوەیەکی چینایەتی یەکدەگرن لە کاتێکدا بەشێکی بەرچاوی چەپ هێشتا پشت بە میتۆد و ئامرازی بەسەرچوو دەبەستێت کە چیتر لەگەڵ پێداویستییەکانی ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە نوێیەدا ناگونجێت. ئەمە ئەو شتەیە کە ئەمڕۆ لەسەر زەوی دەیبینین و پێویستی پەرەپێدان و نوێکردنەوەیان لە هەموو کاتێک زیاتر پێویستە.
لە وتارەکانی پێشوودا، ئەم دابەشبوونە گەورەیەم بە لێکچوونی فیل و مێروولە دەربڕیوە. هەرچەندە، پاش گەشەسەندنی خێرا و گەورەی سەرمایەداری دیجیتاڵی، لەگەڵ کاریگەری چەپی سنووردار و پێشکەوتووخوازی دیجیتاڵی و بەهۆی کارە پیشەییەکانم لە بوارەکانی ئەلگۆریتمی و حوکمڕانی دیجیتاڵی، لەو باوەڕەدام کە ئەم بۆشاییە ئێستا فراوانتر بووە و بووە بە مێروولە و دایناسۆرێک. ئەمە ڕاستییەکی سەخت و تاڵە کە دەبێت بە ڕاشکاوانە دانی پێدا بنێین، بۆ ئەوەی لەم دانپێدانانەوەیە دەست پێبکەین بە لێکۆڵینەوەی جددی لە بەدیلی گونجاو.

مارکس و ئەنگلس: زانست و تەکنەلۆژیا وەک شمشێرێکی دوو دەمی

زانست و تەکنەلۆژیا ناوەندی بیری کارل مارکس و فریدریش ئەنگلس بوون کە وەک ئامرازێک دەیانزانی کە دەتوانرێت بۆ ئازادی یان پەرەپێدانی هەژموونی چینایەتی بەکار بهێنرێن. لە ژێر دەسەڵاتی سەرمایەداریدا، پێشکەوتنی زانستی و تەکنەلۆژیا بۆ زیادکردنی قازانجی بۆرژوازی و چەوساندنەوەی کاری دەستی و ڕۆشنبیری بەکاردەهێنرێت و نامۆبوون و نایەکسانی چینایەتی زیاتر دەکات. بەڵام مارکس و ئەنگلس درکیان بەوە کرد کە ئەم دژایەتیانە توانای شۆڕشگێڕی هەیە کە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ بنیاتنانی سیستەمێکی سۆسیالیستی دادپەروەرانەتر. ئەمڕۆ، تێڕوانینی ئەوان لە سەردەمی سەرمایەداری دیجیتاڵیدا زۆر پێویستە، کە تەکنەلۆژیا بۆتە ئامرازێکی نوێی کۆنتڕۆڵکردن، لە هەمان کاتدا دەرفەتی ئازادی مرۆڤایەتی دەڕەخسێنێت.
هۆشیارییەکی قووڵیان لە سروشتی دیالێکتیکی مێژوو و کۆمەڵگا وای لێکردن کە پێشکەوتنی زانستی وەک هێزێکی ماددی و کۆمەڵایەتی ببینن کە ڕەنگدانەوەی پەیوەندییەکانی دەسەڵاتی چینایەتی و شمشێرێکی دوو دەمی خاوەن توانای ئازادیخوازی گەورە و لە هەمان کاتدا بۆ قوڵکردنەوەی چەوساندنەوە و پتەوکردنی هەژموونی سەرمایەداری بەکار دەهێنرێت. بیرکردنەوەیان بەڵگەی توانای شیکاری ماددی بوو بۆ تێکەڵکردنی زانست لەگەڵ ململانێی چینایەتی، کە تێیدا زانین دەبێتە هێزێکی پاڵنەر بۆ گۆڕینی جیهان، نەک تەنها ئامرازێک بۆ تێگەیشتن. پڕۆژەی ڕۆشنبیری ئەوان بە ڕوونی داوای تێپەڕاندنی سنووری سیستەمی سەرمایەداری دەکات بەرەو داهاتوویەکی مرۆڤانەتر، لەسەر بنەمای ئەو ئەگەرە ئازادیخوازانەی کە پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا پێشکەشی دەکات.
لە شیکردنەوەی مارکس بۆ سەرمایەداری، تەکنەلۆژیا پێگەیەکی سەرەکی هەبوو لە ئاشکراکردنی دژایەتییە بنچینەییەکانی سیستەم. ئەو باوەڕی وابوو کە ئامێرەکان کە نوێنەرایەتی لوتکەی پێشکەوتنی زانستی دەکەن لە سەردەمی ئەودا ئامرازێک نین بۆ باشترکردنی ژیانی مرۆڤ یان ئازادکردنیان لە بارگرانی کاری سەخت، بەڵکو بوونە ئامرازێکی کاریگەر بۆ کەڵەکەکردنی قازانجی سەرمایەداران و زیادکردنی چەوساندنەوەی کرێکارانی دەستی و ڕۆشنبیر. ئەم بەکارهێنانە لە تەکنەلۆژیا بووەتە هۆی بەرهەمهێنانی بەهای زیادە بە کەمکردنەوەی پێویستی بە کاری مرۆڤ و پرۆلیتاریا لە دۆخێکی نامۆدا جێدەهێڵێت کە کرێکار لە پرۆسەی بەرهەمهێنان و دەرئەنجامی کارەکەی دابڕاوە. بۆ مارکس، ئەم دژایەتییە بەڕێکەوت نەبوو، بەڵکو بەشێکی گرنگی میکانیزمەکانی سەرمایەداری بوو کە زانست و تەکنەلۆژیا دەکاتە ئامرازی زاڵبوونی چینایەتی.
ئەنگلس زانستی وەک ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە ململانێی کۆمەڵایەتی بە قووڵتر دەبینی. کاریگەری ئەو لەسەر دۆزینەوە زانستییەکان وای لێکردووە ببینێت کە ململانێ تەنها بە کۆمەڵگای مرۆڤایەتیەوە نییە، بەڵکو سروشتیش دەگرێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو دیترمینیزمی بایۆلۆجی ڕەتکردەوە و جەختی لەوە کردەوە کە یاساکانی فەرمانڕەوایی سروشت جیاوازن لەو یاسا کۆمەڵایەتیانەی کە کاریگەری کرداری مرۆڤی هۆشیاریان لەسەرە. ئەنگلس ڕەهەندێکی زانستی بۆ ماتریالیزمی دیالێکتیکی زیاد کرد، نیشانی دا کە یاساکانی دیالێکتیک بەسەر سروشت و کۆمەڵگادا جێبەجێ دەکرێن، تێگەیشتن لە گۆڕانە مێژووییەکان وەک بەشێک لە بزووتنەوەیەکی پەرەسەندنی سەرتاسەری بەهێز دەکات.
ئەم بۆچوونە بۆ پێداچوونەوە بە تیۆری لە ژێر ڕۆشنایی گۆڕانە مێژووییەکاندا بۆ خودی مارکس نامۆ نەبوو، وەک خۆی و ئەنگلس بە ئاشکرا دانیان پێدا ناوە: لە پێشەکیی هاوبەشیان بۆ چاپی ئەڵمانی مانیفێستی کۆمۆنیستی کە لە لەندەن لە ساڵی 1872 دەرچووبیست و چوار ساڵ پاش دەرچوونی مانیفێستی سەرەتایی، پرەنسیپە گشتییەکانی هێشتا بە تەواوی ڕاستن، بەڵام هەندێک لە وردەکارییە پراکتیکییەکانی، واتە بەرنامەی شۆڕشگێڕانەی کە لە کۆتایی بەشی دووەمدا پێشکەش کرا، کۆن بوون و پێویستیان بە فۆرمولەیەکی تەواو جیاواز هەیە، لەبەر ڕۆشنایی ئەو گەشەسەندنە پیشەسازییە گەورەیەی کە جیهان لە ساڵی 1848 ەوە بەخۆیەوە بینیوە، فراوانبوونی ڕێکخراوی سیاسی چینی کرێکار و ئەو دەرسانەی کە لە کۆمونەی پاریس لە ساڵی 1871 وەرگیراون. ئەگەر مارکس ئەمڕۆ ئامادە بوایە، بە هەمان لۆژیکەوە ئاماژەی بەوە دەکرد کە سەرمایەداری دیجیتاڵی قۆناغێکی پێشکەوتووی هەمان دینامیکی چەوسێنەرانە دەنوێنێت کە لە سەدەی نۆزدەهەمدا باسی کرد، هەرچەندە بە شێوازێکی زیرەکتر، وردتر، کۆنتڕۆڵکەر و قووڵتر. کۆنتڕۆڵکردنی چیتر تەنها بە خاوەندارێتی کارگە و کەرەستە خاوەکانەوە نییە، بەڵکو بۆ کۆنتڕۆڵکردنی لێشاوی داتا و ئاراستەکردن و کۆنتڕۆڵکردنی هەڵسوکەوت و هۆشیاری مرۆڤ فراوان بووە. بۆ توندوتیژی، سەرکوتی دیجیتاڵی، و سەربازیکردن لە ڕێگەی ئەلگۆریتمەکانەوەتا ئەو کاتەی کە لە زۆر حاڵەتدا بوو بەهۆی هاوپەیمانێتی لەگەڵ ڕاستڕەوی توندڕەو، فاشیزمێکی دیجیتاڵی نایاب. ئەو گۆڕانکاریانەی سەردەمی دیجیتاڵ هێناویەتی لەوانەیە ڕێگە بۆ دەرفەتی نوێ بۆ خەبات و ڕێکخستنی سۆسیالیستی بکاتەوە بە مەرجێک سوودیان لێوەربگرین و بە شێوەیەکی زانستی ورد مامەڵەیان لەگەڵدا بکەین.
ئەمە مافێکی ڕاستەوخۆیە کە لەلایەن واقیعی کاری ژنان و ڕۆشنبیران لە بەشە جیاجیاکانی جیهاندا سەپێنراوە. سەرمایەداری دیجیتاڵی سەرەڕای سروشتی چەوسێنەری تەقلیدی، هێزی خۆی لە ڕێگەی ئەلگۆریتمەکانەوە بەکاردەهێنێت کە ئەمڕۆ نەک تەنها لێشاوی زانیاری ڕێکدەخات بەڵکو زۆربەی جومگەکانی ژیانی ڕۆژانە کۆنتڕۆڵ دەکات، هەروەها بڕیار دەدات کام بیرۆکە بگاتە هۆشیاری خەڵک و کام بیرۆکەکان لەناودەچن یان پەراوێز دەخرێن. ئەم گۆڕانە قووڵە لە پێکهاتەی دەسەڵاتی چینایەتیدا چەپ ناچار دەکات بە شێوەیەکی بنەڕەتی چاو بە ئامرازەکانی شیکاری و شێوەکانی ڕێکخستنی لەسەر زەوی بخشێنێتەوە.

تەکنەلۆژیا ئامرازی سەرمایەدارییە بۆ زاڵبوون بەسەر قەیرانەکانیدا و خۆڕاگریی زانستی وەک خەباتێکی چینایەتی مۆدێرن

ململانێ لەسەر تەکنەلۆژیا دژی خودی زانست نییە، بەڵکو دژی قۆرخکاری ئەو هێزانەیە کە کۆنتڕۆڵی دەکەن. زیرەکی دەستکرد و تەکنەلۆژیا بە گشتی نابێت وەک هەڕەشە سەیر بکرێت، بەڵکو وەک گۆڕەپانێک تەماشا بکرێت کە تایبەتمەندییەکانی بە هاوسەنگی هێز کۆمەڵایەتی، سیاسی و ئابووری دیاری دەکرێت. لەم ساڵانەی دواییدا خێراییەکی بێ وێنە لە چڕبوونەوەی هێزی دیجیتاڵی لە نێو ژمارەیەکی دیاریکراو لە وڵاتانی گەورەی سەرمایەداری و قۆرخکارە زەبەلاحەکان بەخۆوە بینیوە کە ژێرخانی زیرەکی دەستکرد، هەور، و داتای جیهانی کۆنتڕۆڵ دەکەن. ئەمەش کاریگەرییەکی گەورەی ئابووری و سیاسی و کەلتووری پێبەخشی لە دیاریکردنی داهاتووی مرۆڤایەتی.
لە کاتی قەیراندا، سەرمایەداری هەمیشە پەنا دەباتە بەر بەرهەمهێنانەوەی خۆی لە ڕێگەی ئامرازی زانستی پێشکەوتووەوە کە توانای زاڵبوون بەسەر تەحەددیاتەکاندا دەدات بەبێ سازش کردن لەسەر جەوهەری چەوساندنەوەی، ئەمەش لە چەند قۆناغێکدا دەردەکەوێت: لە قەیرانی 2008 دا تەکنەلۆژیا و میتۆدی زانستی بۆ ڕزگارکردنی سیستەمی دارایی بەکارهێنرا لە کاتێکدا چینی کرێکار باجی زیانەکانیان لە ئەستۆ گرت و لە کاتی پەتای کۆرۆنادا سەرمایەداری بە برەودان بە ئۆتۆماتیک، زیرەکی دەستکرد و کار لە دوورەوە بەسەر قەیرانەکەدا زاڵ بوو گەشەی بەرفراوانی زیرەکی دەستکرد لە ساڵی 2023 ەوە قۆناغێکی نوێی دووبارە ڕێکخستنەوەی کرێکارانی کردەوە، چونکە پشت بەستن بە ئۆتۆماتیک و سیستەمی زیرەک لە زۆربەی کەرتەکاندا فراوان بوو، و نیگەرانییەکان سەبارەت بە داهاتووی ملیۆنەها هەلی کار زیادیکرد.
ئەم خاڵانە پێکەوە نیشانی دەدەن کە چۆن سەرمایەداری زانست وەک ئامرازێک بۆ پێکهاتن و بەردەوامی سیستەم بەکار دەهێنێت و چۆن هەندێک جار هەندێک بیرۆکەی سۆسیالیستی وەک دەستێوەردانی دەوڵەت وەک ڕێوشوێنی کاتی بۆ مسۆگەرکردنی سەقامگیری وەردەگرێت.
لەبەر ڕۆشنایی ئەم تەحەدایانە، چەپ دەبێت سوود لە پێشکەوتنی زانستی وەربگرێت لە ڕێگەی داڕشتنەوەی سیستماتیکی گوتاری و ئامرازەکانی. ئەمەش پێویستی بە بەکارهێنانی ئامرازی مۆدێرن هەیە بۆ شیکردنەوەی کێشە کۆمەڵایەتیەکان، پەرەپێدانی گوتاری زانستی واقیعی بەپێی ئەوەی کە دەکرێت نەک ئەوەی پێویستە، و میکانیزمی ڕێکخراوی و سەرکردایەتی نەرم کە سەرنجی ئەو گەنجانە ڕادەکێشێت کە لە جیهانێکدا گەورە بوون کە تەکنەلۆژیا بەسەریدا زاڵ بووە. وەبەرهێنان لە ئامرازە زانستییەکان مانای ناساندن بە بەهاکانی سەرمایەداری نییە، بەڵکو ستراتیژێکە بۆ سوودوەرگرتنیان لە خزمەتی دادپەروەری کۆمەڵایەتی و کەمکردنەوەی نایەکسانی چینایەتی وەک هەنگاوێک بەرەو ئەلتەرناتیڤێکی سۆسیالیستی.
ئەگەر شۆڕشی پیشەسازی پێشوو هاوکێشەکانی بەرهەمهێنان لە ڕێگەی ئامێر، هەڵم، کارەبا و کۆمپیوتەرەوە گۆڕیبێت، سەردەمی ئێستای زیرەکی دەستکرد، گەورە داتا و پلاتفۆرمی دیجیتاڵی بەرهەمهێنان و کار و زانیاری و پەیوەندی مرۆڤ بە شێوەیەکی قووڵتر و فراوانتر دەگۆڕێت. لەم سەردەمەدا، داتا، ئەلگۆریتم، و سیستەمەکانی AI بوونەتە ئامرازی سەرەکی بۆ بەرهەمهێنانەوەی زاڵبوون بە شێوەیەکی تاڕادەیەک نادیار، لە ڕێگەی کاریگەری لەسەر ڕای گشتی، ڕێنمایی کردنی هەڵسوکەوتی تاک و کۆمەڵ، و کۆنتڕۆڵکردنی دەستگەیشتن بە زانیاری و زانیاری.

هاککردنی قەڵا و دەستکاریکردنی ئامرازەکان: بەرەو بەدیلی چەپی دیجیتاڵی

لە کاتێکدا بوونی چەپ لە یەکێک لە شەڕەکانی ئێستادا لە کەمبوونەوەدایە لە ئەنجامی مامەڵەکردنیان لەگەڵ تەکنەلۆژیا وەک ئامرازێکی دووەم، بەڵام هێشتا شەڕەکە یەکلایی نەبووەتەوە. سەرکەوتن پێویستی بە گۆڕینی دیدگاکە هەیە بۆ پرۆگرامێکی کرداری کۆنکرێتی لەسەر بنەمای بەکارهێنانی هۆشیارانەی تەکنەلۆژیا. چەپ ناتوانێت لە بەرگریدا بمێنێتەوە چونکە دەبێت ئەکتەرێک بێت لە داڕشتنەوەی داهاتووی تەکنەلۆژیا و تێکەڵکردنی لە پڕۆژەی ڕزگاریخوازی.
لەگەڵ ئەوەشدا، تەکنەلۆژیا جێگرەوەی ڕێکخستنی هۆشیارانەی مرۆڤ نییە. هێزی ڕاستەقینە لە مرۆڤی ڕێکخراودایە کە دەتوانێت ئەم ئامرازانە بەکار بهێنێت بۆ خزمەتکردنی ئامانجەکانی خۆی. زیرەکی دەستکرد و تەکنەلۆژیا بەگشتی ئامرازێکی کاریگەرن بۆ بەگەڕخستن، ڕێکخستن و شیکردنەوە، بەڵام جێگەی هاوپشتی و کاری مەیدانی ناگرێتەوە کە وەک پاڵنەری سەرەکی گۆڕانکاری دەمێننەوە.
قەیسەر، ئێمە لە مێژوودا سەرکەوتوو بووین لە پێشکەشکردنی بەدیل لە بوارەکانی ئابووری، دادپەروەری، سیاسەت، ماف و ئەوانی تردا، و هەمیشە پێشنیاری سەربەخۆیی ڕۆشنبیری و سیاسی و ڕێکخراوەیی و میدیامان کردووە. بەڵام ئەمڕۆ، ئێمە ڕووبەڕووی تەحەدایەکی چارەنووسساز دەبینەوە بۆ هەر ئەم بنەمایە: هێشتا بینینێکی دیجیتاڵی گشتگیر، سەربەخۆ و جێگرەوەمان کەمە کە بتوانێت کۆت و زنجیرە تەکنەلۆژیای سەرمایەداری بشکێنێت، کە چەپ و جەماوەرەکەی لاواز دەکات بۆ سنووردارکردن، پەراوێزخستن، سەرکوتکردن و چوونە ناوەوە. وەک لەسەرەوە باسمان کرد، گرنگترین وانەی دیالێکتیکی کە دەبێت فێری ببین ئەوەیە کە تەکنەلۆژیا بێلایەن نییە، بەڵکو گۆڕەپانێکی خەباتی چینایەتییە و کێشەی بنەڕەتی لە جەوهەری زیرەکی دەستکرد یان ئۆتۆماتیکدا نییە، بەڵکو لە پەیوەندییەکانی خاوەندارێتی دایە کە بەڕێوەی دەبات، واتە لە قۆرخکردنی لەلایەن چەند کۆمپانیایەکی زەبەلاح و وڵاتانی گەورەی سەرمایەداری، بەشێوەیەک کە بۆشایی چینایەتی قوڵتر دەکاتەوە، چاودێری جەماوەر فراوان دەکات و هۆشیاری مرۆڤ لە خزمەتی قازانج و هەژموونی فکری و سیاسیدا کڵێشە دەکات.
بەم پێیە، چیتر بەس نییە کە چەپ ڕازی بێت بە هەڵوێستی ڕەخنەگر یان تەماشاکەرێک کە لەسەر دیوارەکانی ئەم تەکنەلۆژیایە بوەستێت و تەنیا لە دەرەوە ڕەخنە لە چەوساندنەوەی بگرێت، چونکە ئەمە بەتەنها گۆڕانکاری خوازراو ناهێنێت و لەوانەیە لە بازنەی تەسکی ڕۆشنبیری و گشتیدا دوور لە ڕەوتی ڕاستەقینەی ململانێکە بهێڵێتەوە. ئەوەی پێویستە ئەوەیە کە بگەینە دڵی پرۆسەی تەکنیکی و لە لۆژیکی ئەلگۆریتمەکان تێبگەین بۆ هەڵوەشاندنەوە و بنیاتنانەوەیان بە شێوازێکی ئازادیخوازانە لە ڕێگەی پێشنیارکردنی میکانیزمی نوێ و بوێرانە بۆ بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا بەپێی سیستەمە دیموکراتییە بەشداربووەکان و شەفافەکان.
ئێمە پێویستمان بە “زیرەکی دەستکرد و ئەلگۆریتمی جەماوەری” هەیە کە لەگەڵ کۆنتڕۆڵی کۆمەڵایەتی و یاسا و یاسا و یاساکانی جیهانی و ناوخۆیی کار بکات و لە ڕێگەی دیجیتاڵی هاوکاری سۆسیالیستییەوە گەشە پێبدات کە شەفاف بێت و لەلایەن هەمووانەوە چاودێری بکرێت و ئامانجیان دابەشکردنی سامان، ڕێکخستنی بەرهەمهێنان، چارەسەری نەخۆشی و هەژاری و بەدەستهێنانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی بێت، بەشێوەیەک کە خزمەت بە پێداویستییە ڕاستەقینەکانی مرۆڤ بکات، نەک ئارەزووی بازاڕ و پەرەپێدانی هەژموونی و میلیتاریزم. هەروەها پێویستمان بە مۆدێلی سەرچاوە کراوە، پلاتفۆرمی دیجیتاڵی سەرچاوەی کراوەی پێشکەوتوو، چ پلاتفۆرمی پەیوەندی، بزوێنەری گەڕان، یان ئەوانی تر، و دەستپێشخەری تەکنەلۆژیای هاوبەش کە لەژێر لۆژیکی قۆرخکاری بازرگانیدا نەبێت، و ڕێگە بە کۆمەڵگاکان و بینەران بدات بەشداری بکەن لە بەڕێوەبردنی زانیاری و داتا و پەرەپێدانی تەکنەلۆژیای نوێ.
هەروەک چۆن مارکس و ئەنگلس زانستە ئابووری و فەلسەفییەکان و پەرەسەندنی زانستی و مەعریفی سەردەمی خۆیان گۆڕی بۆ چەکێکی تیۆری و پراکتیکی لە دەستی کرێکارانی دەستی و ڕۆشنبیر، ئەمڕۆ چەپ پێویستە ئەکتەرێک بێت لەم گۆڕەپانەدا و لە پۆلێنی “بەکارهێنەری وەرگر” ملکەچی هەلومەرجەکانی پلاتفۆرمی سەرمایەداری بجوڵێت بۆ ڕۆڵی “بەرهەمی ئەلتەرناتیڤ” کە ئەڵتەرناتیڤی تەکنەلۆژیای کۆمەڵایەتی کراوە و ئازاد پێشنیار دەکات.
ململانێ لەسەر هێزی ئەلگۆریتمەکان چیتر تەنها داهاتووی تەکنەلۆژیا نییە، بەڵکو داهاتووی کار، دیموکراسی، کەلتوور و دادپەروەری کۆمەڵایەتییە.

دەرئەنجام
ئەم لێدوانە ڕەخنەییانە بۆ کەمکردنەوەی چەپ و مێژووی ناسراوی لە وڵاتەکانماندا نییە، بەڵکو هەوڵێکە بۆ پەرەپێدانی مشتومڕێکی بێدەنگ لە بازنەی ئێمەدا سەبارەت بە بەدیلی دیجیتاڵی خوازراو. ئاسان نییە، بۆشاییەکە گەورەیە و سەرمایەداری دیجیتاڵی تا ڕادەیەکی زۆر زاڵە بەڵام مێژوو فێرمان دەکات کە هیچ شتێک مەحاڵ نییە لە بەرامبەر خەباتی بێوچان: هەروەک چۆن لە ڕابردوودا کاتژمێرەکانی کارکردن لە هەفتەیەکدا 70 کاتژمێر تێپەڕاندووە، ئەمڕۆ لە هەندێک وڵات تەنها 37 کاتژمێر یان کەمترە بەهۆی خەباتی کەڵەکەبووەوە کە پێشتر خەونێکی دوور بوو. هەروەک چۆن سەدەیەک لەمەوبەر ژنان مافی دەنگدان و خوێندن و کارکردنیان لە دەرەوەی ماڵ نەبوو، ئەمڕۆ لە زۆربەی وڵاتان لە پێشەنگی حکومەتەکان، پەرلەمان و زانکۆکانن، ئەمەش بەهۆی خەباتی بەردەوامی فێمینیستی و چەپ کە سەرەڕای ناهاوسەنگی هێز لە سەرەتای دامەزراندنیدا، هەرگیز هێور نەبووەتەوە.
بەگوێرەی ئەم گۆڕانکارییە زەبەلاحانە و ئەو قۆناغە زۆر پێشکەوتووەی کە سەرمایەداری پێی گەیشتووە، دەبێت بە چەکی کوشندەی خۆی ڕووبەڕووی ببینەوە، بە سوود وەرگرتن لە زانستی مۆدێرن و شۆڕشی دیجیتاڵی و داهێنانی بەردەوام لە هەموو بوارەکاندا، بۆ ئەوەی بەسەریاندا تێپەڕین. لەم چوارچێوەیەدا، ئاراستەی بەرەو چەپی ئەلیکترۆنی -دیجیتاڵ وەک تەوژمێکی ڕۆشنبیری و ڕێکخراوەیی کە ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی ئەم وەرچەرخانە گەورەیە و گەشەکردنی هۆشیاری مافەکانی مرۆڤ و مەعریفە و هەوڵدان بۆ ئاراستەکردنی ئەم هۆشیارییە بەرەو گۆڕانێکی سۆسیالیستی ڕادیکاڵ و گشتگیر لە پێکهاتە کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوورییەکاندا و لە هەمان کاتدا پاراستنی ئەو بەها بنچینەییانەی کە بە درێژایی مێژوو کرۆکی بیری مارکسیستی و چەپگەرایی پێکهێناوە.
واقیع سەلماندی کە ڕێکخراوە چەپەکان کە بەردەوام گوتار و ئامراز و کار و ڕێکخراوەکانیان نوێ دەکەنەوە و پەرە پێدەدەن و لەگەڵ تەحەداییە نوێکان و پێشکەوتنی زانستی و مەعریفی یەکدەگرن و لەگەڵ پێشکەوتنە نوێیەکان و پێشکەوتنی زانستی و مەعریفی زیاتر توانای پاراستنی ڕۆڵ و کاریگەری خۆیان هەیە، لە کاتێکدا ئەو تەوژمانەی کە پەیوەست دەبن بە میتۆدۆلۆژیای کۆنی خۆیانەوە وەک لە سەرەتای ئەم وتارەدا باسمان کرد وردە وردە ئەندام و پشتیوانی جەماوەری خۆیان لە دەست دەدەن و ڕۆڵەکانیان بەشێوەیەکی بەرچاو کەم دەبنەوە. ئەمە واقیعێکی قورسە بۆ چاودێریکردن لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا، بەڵام نکۆڵی لە بوونی ئەزموونی چەپ و پێشکەوتووخواز ناکات کە ئیلهام بەخش بێت و مۆدێلی دابین بکات کە بتوانرێت لەسەری بنیات بنرێت.
بەبێ بوونی چەپی چالاک و کاری هاوبەش کە نەتەوە یەکگرتووەکان لەم بوارەدا هەماهەنگی بکات، سەرمایەداری دیجیتاڵی بەردەوام دەبێت لە دیاریکردنی ئاراستەی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا لە بەرژەوەندی خۆی و کۆنتڕۆڵکردنی داهاتووی مرۆڤایەتی. لە کۆتاییدا، هێزی ڕاستەقینەی چەپ لە توانایدا لە یەکخستنی ڕێکخراوی مرۆیی لەسەر زەوی لەگەڵ سەروەری دیجیتاڵی، بەشێوەیەک کە بۆشایی دیجیتاڵی ببێتە گۆڕەپانێکی پاڵپشتی و کاریگەر، نەک جێگرەوەی خەبات، بەڵکو باڵێک بێت بۆ فڕین بەرەو ئایندەیەکی مرۆڤانەتر و دادپەروەرانەی سۆسیالیستی.
ئەم ڕەهەندە ئینتەرناسیۆنالیستییە لە ڕووبەڕووبوونەوەدا بابەتی وتارێکی داهاتوو دەبێت لەباری: دیجیتاڵی چەپی نێونەتەوەیی. ئەم وتارە تەنها سەرەتای دیالۆگێکی کراوەیە کە تێیدا داوا لە هەڤاڵان دەکەم لەسەر ئاستی ناوخۆیی و جیهانی وۆرکشۆپی دیجیتاڵی هاوبەش پێکبهێنن کە ئەگەرەکانی بنیاتنانی بەدیلی تەکنەلۆژیای چەپ و پێشکەوتووخواز تاقی بکەنەوە و بناغەی پراکتیکی بۆ ئەنتەرناسیۆنالیزمی دیجیتاڵی دابنێن کە شەڕی داهاتوومان پێویستی پێیەتی.

ڕزگار ئاکرێی

————————————————

تێبینی: چاپی یەکەمی ئەم وتارە بە زمانی ئینگلیزی بڵاوکرایەوە، پاشان بۆ چەند زمانێک وەرگێڕدرا و لە دەیان ماڵپەڕدا بڵاوکرایەوە، گرنگترینیان بریتین لە: Globetrotter (ئینگلیزی، ئیسپانی، پورتوگالی، جیهانی)، Znetwork (دەیان زمان، جیهانی)، CounterPunch (ئینگلیزی، جیهانی)، MROnline (ئینگلیزی، جیهانی)، Countercurrents (ئینگلیزی، هیندستان)، NewsClick (ئینگلیزی، هیندستان)، Aliran (ئینگلیزی، مالیزیا). The Left Chapter (ئینگلیزی، کەنەدا)، Sinistra in Rete (ئیتاڵی، ئیتاڵیا)، Contropiano (ئیتاڵی، ئیتاڵیا)، Jornal GGN (پورتوگالی، بەرازیل)، Diário Carioca (پورتوگالی، بەرازیل)، Revue Supernova (فەڕەنسی، فەڕەنسا)، elviejotopo (ئیسپانی، ئیسپانیا)، El Maipo (ئیسپانی، چیلی)، Insurgencia Magisterial (ئیسپانی، مەکسیک))، Amiidonk (هەنگاریا، هەنگاریا)، Perjamuan Buku (ئیندۆنیزیا، ئەندۆنیزیا)، Slguardian (ئینگلیزی، سریلانکا).

لە بابەتێکی ڕەخنەئامێز و ورد و پڕزانیاری و قووڵ و فیکری لەمەڕ بەکارهێنانی چەمک و چەمکسازیی، نووسەر و ڕووناکبیر، ڕێبوار سیوەیلی، ڕەخنەیەکی ئێجگار زۆری لە بابەتێکی من گرتووە کە بە ناونیشانی “تەعریب و تەرحیل، ئامرازەکانی دەوڵەتی عێراق بۆ لەناوبردنی کورد” لە ماڵپەڕی سەکۆ بۆ نیشتمانسازی بڵاو بۆتەوە. بەشێکی ڕەخنەکانی بەڕاستی نەک هەر جێگەی دەستخۆشییە بەڵکوو شایستەی هەڵوەستەکردنە چونکە چوارچێوەی فکری و تیوری تێگەیشتن و توێژینەوە لەپەیوەند بە پڕۆسەکانی تەعریب و تەرحیل و جینۆسایدی کورد لە عێراق فراوانتر و قووڵتر دەکاتەوە و دەیبات بۆ ئاستێکی باڵای ئەکادیمی و زانستی، بۆیە خوێنەران هاندەدەم بۆ خوێندنەوەی، کە هەمدیسان لە ماڵپەڕی سەکۆ بەناونیشانی “لە «تەعریب»ەوە بۆ «بەئەویدیکردن»: لە وەڵامنامەیەکدا بۆ شێرکۆ کرمانج” بڵاو بۆتەوە.
لە هەمووی گرنگتر، بابەتەکەی سیوەیلی بۆ من وەئاگاهاتنەوەش بوو لەوەی کە نەک هەر ئەو خۆی بە هەڵە لە هەندێک چەمکەکانی کە من بەکارم هێناون گەیشتووە، بەڵکوو بۆ خۆشم لە پلەبەندی و گرنگی و چەمکەکان بەئاگاهاتمەوە. لە هەمووی زەقتر، وەک لە ناونیشانی بابەتەکەی پێشووتری من دەردەکەوێت، من تەعریب‌ـم وەک ئامرازێک بۆ لەناوبردنی کورد بەکارهێناوە، کەچی لەڕاستیدا، وەک لەم بابەتەش هەوڵدەدەم بیسەلمێنم، تەرحیل و جینۆساید وەک ئامراز بۆ تەعریبی کوردستان بەکارهاتوون. ئەوە بەو مانایەیە، ئەگەر ئەمڕۆ بابەتەکە بڵاو بکەمەوە ئەوە بەو ناونیشانە بڵاوی دەکەمەوە: “تەرحیل و جینۆساید، ئامرازەکانی دەوڵەتی عێراق بۆ تەعریبکردنی/بەعەرەبستانکردنی کوردستان.” لە خوارەوە هەوڵدراوە گفتۆگۆ و شرۆڤەی ئەو چەمک و زاراوانە بکرێن و وەڵامێکیش بۆ ڕەخنەکانی سیوەیلی بخەمە ڕوو کە دواجار ببێتە مایەی فراوانتربوونی تێگەیشتنەکانمان بۆ پڕۆسەکانی تەعریب و ئەنفال و جینۆسایدی کورد لە باشووری وڵات و بەشدارییەکیش بێت لە ئەدبیاتی کوردی لە پەیوەند بەو پرسانە.
سەرەتا دەمەوێت ئەوە ڕوون بکەمەوە کە سەکۆ بۆ نیشتمانسازی لە نووسیندا پلەی ئەکادیمی (وەک دکتۆر) یان پێشگری وەک بەڕێز و کاک بەکارناهێنێت، بۆیە سەرەڕای ئەوەی کە ڕێبوار سیوەیلی ئەم جۆرە پلە و پێشگرانەی لە نووسینەکەی خۆیدا بەکارهێنابوو بەڵام سەکۆ لایداون. منیش لێرە پابەند دەبم بە ستایلی سەکۆ و پێشگر و پلەی ئەکادیمی بەکارناهێنم، ئەگەرنا ڕێبوار سیوەیلی چ وەک ئەکادیمی چ وەک هاوڕێ ڕێزی تایبەتی هەیە لای من. با بگەڕێینەوە سەر کڕۆکی پرسەکە، لەم بڕگانەی خوارەوە هەوڵدەدەم هەڵوەستەی زیاتر لەسەر ئەو خاڵانە بکەم کە هاوڕانیم لەگەڵ سیوەیلی، ئەوانەشی کە هاوڕام لێرە و لەوێ ئاماژەیەکی خێرایان پێ دەکەم.
بەکورتی، دەتوانم ڕەخنەکانی سیوەیلی لە دوو خاڵدا کورت بکەمەوە، یەکەمیان هەڵەتێگەیشتنێک لە پێناسە و تێگەیشتنی من بۆ هەندێک چەمک، بەتایبەتی چەمکی “تەعریب”؛ دووەمیان، تێگەیشتنی جیای ئەو بۆ هەندێک چەمک و دەستنیشانکردنی هەندێک ڕەهەند و لێکەوتە و دەرئەنجامی پڕۆسەکانی تەعریب و تەرحیل و جینۆساید کورد لە عێراق، کە بەشێکیان من یان پەیم پێ نەبردبوون یان لە شوێنی دیکە نەک لەو بابەتەی کە جەنابی خستبوویە ژێر زەڕەبین باس و شرۆڤەم کردوون. لە خوارەوە گفتوگۆی ڕەخنە و سەرنجەکانی سیوەیلی دەکەم، لەپاڵ ئەویش قووڵتر و وردتر شەنوکەوی پڕۆسە و چەمکی تەعریب دەکەم.

یەکەم، “تەعریب” لای سیوەیلی و لای من
سیوەیلی کێشەی سەرەکی لە توێژینەوەکەی مندا لەوەدا دەبینێت کە گوایە من زاراوەی “تەعریب” بۆ “گونجان” و “خۆگونجاندن”ی کورد لە عێراق دا دەبینم و بەکاردێنم. ئەو دەڵێت: “کاتێک دەگوترێت تەعریب، وا دەگەیەندرێت کە دەسەڵات هەوڵی داوە کورد وەک هێزێک بەشدارى پێ بکات لە ناو جەستەی نەتەوەی عەرەب یان شارستانیەتی ئیسلامیدا، واتە کورد ڕابهێنێت تا شانازیى بە عەرەببوونەوە بکات. لە ڕاستیدا، من هیچ کاتێک “تەعریب”م نە بەو شێوەیە بینیوە، نە وا پێناسەم کردووە، نە پێم وابووە دەوڵەتی عێراق مەبەستی لە تەعریب “گونجان” یان “خۆگونجاندنی” کورد بووبێت.
تا ئەو ڕادەی من ئاگادار بم، وەک لە کتێبێکی عارف قوربانی دەردەکەوێت، یەکەم کەس کە زاراوەی تەعریبی لە ئەدەبیاتی فەرمی دەوڵەتی عێراقی‌دا بەکار هێنابێت، قائید فرقەی کەرکووک لە سوپای عێراق‌‌دا بووە. ئەو لە نامەیەکدا کە لە ١٩٢٩ بۆ سەرۆکی ئەڕکانی سوپا نووسیویەتی، دەڵێت: ئەو عەرەبانەی ئێستا لە کەرکووک‌ـن ژمارەیان زۆر کەمە ناتوانرێت پشتیان پێ ببەسترێت بۆ تەعریبکردنی کەرکووک، بۆیە داوا دەکەم کە عەرەب بنێرن بۆ پارێزگاکە. ئەم دەربڕینەی قائید فرقەی کەرکووک دوو ڕاستیی گرنگ دەردەخەن، یەکەم، کە پەیوەندی بە پێناسەی تەعریبەوە هەیە و خاڵی ناکۆکی سیوەیلی و منیشە، ئەویش ئەوەیە کە مەبەست لە تەعریب هێندەی ‌هێنانی عەرەبە بۆ کوردستان هێندە بەعەرەبکردنی کوردەکانی کەرکووک و کوردستان نییە. ئەگەر مەبەست لە تەعریب “گونجاندن” یان “خۆگونجاندن” بوایە، قائید فرقە دەکرا لەبری ناردنی عەرەب داوا بکات کە هاوکاری ماددی بکرێت، یان یاسای نوێ دەربکرێت، تاوەکوو کوردەکانی کەرکووک بەعەرەب بکەن. بەڵام، لەبەر ئەوەی مەبەست زەوتکردن و داگیرکردنی خاک بووە بۆ هەتاهەتایە، بۆیە داوای ناردنی عەرەب دەکات تاوەکوو لە پڕۆسەیەکی درێژخایەن و سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووریدا، ژمارەی عەرەب لە کەرکووک زیاد بکرێت. دیارە دواتر دەرپەڕاندنی کوردیشی لەو پارێزگایە هاتە سەر، هاوشانی هێنانی عەرەب. دووەم، بە بنەما لەسەر ئەوەی کە ئەم نامەیە لە فەرمانبەرێکی دەوڵەتییەوە، لە خوارەوە بۆ سەرەوە نێردراوە، هاوکات، لەبەر ئەوەی نامەکە بەبێ پێچوپەنا، بەئاشکرا ئاماژە بە زاراوەیەکی ئاوەها لە دەقێکی فەرمیدا دەکات، ئەوە نیشانەی ئەوەیە کە هەر لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق، نیاز و کردەی تەعریب لە ئاستی باڵا لە دەوڵەت و حکومەتدا گفتوگۆی لەسەر کراوە و پلانی بۆ داڕێژراوە.
تێگەیشتن و پێناسەی من بۆ “تەعریب”، دەتوانم بڵێم مەبەستی دەوڵەتی عێراقیش لە تەعریب، وەک لە کورتە-توێژینەوەکەی چەند ڕۆژ پێشووتر ئاماژەم پێ کردووە، ئەوەیە کە تەعریب “ستراتیجیەتێکی سیاسیی حکوومەتەکانی عێراق بوو… کە بەشێوەیەکی سیستەماتیک داڕێژرا بوو بۆ گۆڕینی دیموگرافیا و ناسنامەی ناوچە پلان بۆ دانراوەکان، ئەویش بە دەرکردنی کوردەکان ‌و نیشتەجێکردنی عەرەبی هاوردەکراو… لە جێگەی کورد.” ڕوونتر بڵێم:
• دەوڵەتی عێراقی لە “تەعریب” پێش ئەوەی مەبەستی تاکی کورد، وەک کەس، بێت تاوەکوو بیکات بە عەرەب، وەک ئەوەی سیوەیلی باسی لێوە دەکات، ئامانجی ئەندامانی کۆمەڵگەی/نەتەوەی کورد بووە لە شوێنی جیا جیا لە باشووری کوردستان (بۆ زانیاری زیاتر، تەماشای کتێبی “شوناسی عێراق”، ل.ل. ٣٦٢-٣٧٦ بکەن).
• لە تەعریبدا/بەعەرەبکردندا، کورد لە ناوچە کوردستانییەکان دەرپەڕێندراوە، ماڵوحاڵی دەستی بەسەردا گیراوە، خانووبەرەی سووتێنرا یان داڕمێنراوە، واتە کورد سڕێنراوەتەوە (cleansed) لەو ناوچانە. ئینجا عەرەبی هاوردە هێنراوەتە جێگەیان، پارەیان پێدراوە، خانوویان بۆ دروستکراوە، قەردیان بۆ تەرخان کراوە، پڕۆژەیان بۆ فەراهەم کراوە، هتد. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە کورد وەک تاک بە ئامانج نەگیراوە بەڵکوو وەک نەتەوە، هاوکات وەک خاک و زێد و نیشتمان، واتە کوردستان بە ئامانج کراوە.
• مەبەستی پشت تەعریب “گونجاندنی” کورد نەبووە لە عێراق‌دا، بەڵکوو ئامانج داگیرکردنی خاکەکەی بووە، واتە مەبەست بەعەرەبکردنی کورد نەبووە بەڵکوو بەعەرەبستانکردنی کوردستان بووە، ڕێک وەک ئەوەی کە نیشتیمان عەبدولقادر، شاعیر، لە سەرنجێکی لەسەر بابەتەکەی سیوەیلی دەری بڕیوە.
• بۆ سیاسەتوانە عێراقیییەکان بەگشتی و بەعسییەکان بەتایبەتی، کورد “میوانە” لەسەر “خاکی عەرەب” (تەماشای دەستووری ١٩٤٧ی حیزبی بەعسی عەرەبی ئیشتراکی بکە، کە ئێستاش لەم لینکە وەک خۆی دەستکاری نەکراوە)، بۆیە یان دەبێت خاکەکە بەجێبێڵێت یان دەبێت بتاوێنرێتەوە و لە کوردبوون داماڵدرێت. بەڵام وەک لە پڕۆسەی تەعریب دەردەکەوێت، دەوڵەتی عێراقی بەگشتی ئەوەی یەکەمی هەڵبژاردووە، هەربۆیەشە، لەسەر خاکی خۆی دەری دەکات و عەرەب دێنێتە جێگەی. ئەمە نە “گونجاندنە” نە “خۆگونجاندن”، وەک ئەوەی سیوەیلی پێناسەی دەکات.
• بە سەرنجدانێکی خێرا لە پڕۆسەی تەعریب بۆت دەردەکەوێت کە دەوڵەتی عێراقی هەر لە دوای دامەزراندنییەوە درێژەپێدەر و هەمان ئەو پڕۆسانەی تەعریبی جێبەجێ کردووە کە بەدرێژایی مێژوو لە دژی کورد و کوردستان پەیڕەوکراوە، کە خۆی لە بەخشکەیی هاتنی عەرەب بۆ باکوور و ناچاکردنی کورد بۆ هەڵکشان بۆ شاخەکان، دەبینێتەوە. ئەمە لە نەمانی (یان ئێجگار کەم بوونی) کورد لە بەدرە و جەسان و مەندەلی و جەلەولا و حەویجە و قەراج و دەشتی نەینەوا و سیمێڵ و زومار و شنگال دەردەکەوێت. لەم ناوچانە بەگشتی کوردێک بوونی نییە کە کاتی خۆی خۆی گونجاندبێت یان دەوڵەتی عێراق ئەوی گونجاندبێت. تەعریب بە واتەی بەعەرەبکردنی کورد نایەت، بەڵکوو بە مانای سڕینەوەی کورد لە زێد و نیشتمان و زەوتکردنی خاک و وڵاتەکەی دێت. من هەر ئاوای تێگەیشتووم و پێشم وایە دەوڵەتی عێراقی هەر ئەوە مەبەستی بووە لە تەعریبدا.
• هەر کاتێک گوندێک تەعریب کراوە، خەڵکەکەی یان لەناوبراون وەک لە حالەتی ئەنفال، یان تەرحیل و تەهیجیر کراون وەک لە حالەتی گوندەکانی کەندێناوە. ئێمە لە گابەرەکە دوو جار گوندەکەمان بەر هەڵمەتی تەعریب کەوتووە، لە ١٩٦٣ و ١٩٨٧، هیچ جارێک دەوڵەتی عێراقی داوای لە خەڵکی گابەرەکە نەکردووە وەرن ببن بە عەرەب و لێتان خۆش دەبین، بەڵکوو هەر دوو جارەکە ئێمە دەرپەڕێنراوین، گوندەکەمان خاپوور کراوە، ئینجا عەرەبیان هێناوەتە سەر خاکی ئێمە. ئەمە “گونجاندن” و “خۆگۆنجاندن” نییە بەڵکوو ئەمە زەوتکردن و داگیرکردنی خاک و وڵاتە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە تەعریب پێش لەناوبردنی کورد مەبەست لێی سڕینەوەی کوردستان بووە، وەک خاک و نیشتمانی کوردستانیان. کەسەکان چیان بەسەر دێت بۆ عێراق کێشە نەبووە، چونکە بۆ ئەوان خاک گرنگ بووە، ڕێک وەک ئەوەی ئیبراهیم مەلازادە، ئەکادیمی، لە کۆمێنێکدا بۆ ڕێبوار سیوەیلی لەسەر بابەتەکەیدا نووسیویەتی.
• لە درێژەی ڕەخنەکانی، ڕێبوار سیوەیلی دەڵێت: ئێمەمانان بۆیە زاراوەی تەعریب بەکاردێنین چونکە «دەوڵەت خۆی لە بەڵگەنامە فەرمییەکانیدا (وەک بڕیارەکانی ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش) زاراوەی تەعریبی بەکارهێناوە، بۆیە بەکارهێنانی لە ئەکادیمیادا بەڵگەیەکی کۆنکرێتیی مێژوویی و کارگێڕییە.» من دەڵێم نەخێر لەبەر ئەوە نییە بەڵکوو لەبەر هۆکاری دووەمە کە بەڕێزی هەر لەوێدا ئاماژەی پێ دەکات و دەڵێت «تەعریب ئامانجە سیاسییەکە بوو و ئەنفال و تەرحیل ئامرازی توندوتیژ بوون بۆ گەیشتن بەو ئامانجە.». بەڵێ، ئەنفال و تەرحیل و تەهجیر و جینۆساید هەموویان ئامراز و میتۆدی گەیشتن بە تەعریب بوون کە دوا ئامانج بەعەرەبستانکردنی کوردستان بوو، چونکە مەبەست لە تەعریب “گونجاندن” و “خۆگونجاندن” نەبوو بەڵکوو ڕیشەکێشکردنی بوونی کورد بوو لەسەر خاک و نیشتمانەکەی و جێگریکردنی عەرەب لە شوێنیان.

دووەم، ئەنفال و تەعریب، تەواوکەری یەکدین نەک ڕەتکەرەوەی یەکدی
خاڵێکی دیکەی ناکۆکی لەنێوان ڕێبوار سیوەیلی و من لە بابەتەکە لەسەر پەیوەندی نێوان پڕۆسەی ئەنفال و پڕۆسەی تەعریبە. پێش هەموو شتێک دەبێت ئەوە بڵێم کە بەبێ خوێندنەوەی ئەو توێژینەوە هاوبەشەی کە ئارام ڕەفعەت و من ئەنجامان داوە و لە گۆڤاری (National Identities) بە ئینگلیزی بڵاوبۆتەوە لەگەڵ ئەو بڕگەیەی کە لەژێر ناونیشانی “ئەنفال: سڕینەوەی کورد لە پارێزگای کەرکووک” لە کتێبی “شوناسی عێراق”دا هاتووە و لە نووسینی خۆمە، هەندێک زەحمەتە لە دروستکردنی ئەو پەیوەندییە بگەین. سەرەڕای ئەوە لێرە هەوڵدەدەم بەکورتی بە خستنەڕووی چەند ڕاستییەک ئەو پەیوەندییە نیشان بدەم.
بەڵام پێش ئەوە، دەمەوێت بڵێم لێرەش سیوەیلی بە هەڵە لە من تێگەیشتووە. ئەو دەڵێت: “کەسێک یان سیستەمێک، کە بیەوێت نەتەوەیەک «بەعەرەب بکات» یان شوناسەکەى بگۆڕێت، پاکتاوی جەستەیی و بایۆلۆجی ناکات. بەکارهێنانی چەکی کیمیایی و زیندەبەچاڵکردنی هەزاران منداڵ و ژن لە بیابانەکانی نۆگرە سەلمان، ئامرازی پرۆسەی «تەعریب» نین، بەڵکوو ئامرازی کۆمەڵکوژی و ژینۆسایدن.” هەڵە تێگەیشتنەکە لەوەدایە کە میکانیزمەکانی لەناوبردنی کورد لە عێراق لەیەکدی جودا بکرێنەوە، کە پێ دەچێت سیوەیلی ئەوە بکات. من پێم وایە، هەموو میکانیزمەکانی لەناوبردنی کورد لە عێراق، چ تەرحیل (ڕاگواستن) بێت، چ تەهجیر (چۆڵکردن) بێت، چ تەعریب بێت، چ کۆمەڵکوژی (جینۆساید) بێت، چ بەبەعسیکردن بێت، چ کوشتنی تاکە کەس بێت، تەواوکەری یەکدین و مەبەست و ئامانج لێیان کۆکردنەوە و بەرزەفتکردن و کۆنتڕۆڵکردن و لەناوبردن و سڕینەوەی نەک هەر کورد بووە بەڵکوو لە هەمان کاتیشدا داگیرکردنی خاکی کوردستان بووە. دەوڵەتی عێراق هەرچی کردبێت و چ میکانیزمێکی بەکارهێنابێت، دوا ئامانج و دوا مەبەست زەوتکردن و بێخەڵکردن و بێخاوەنکردنی خاکی کوردستان بووە، ئەویش بۆ درێژەدان بە داگیرکاریی و مسۆگەرکردن و بردنی سەروەت و سامانی سەر عەرد و بن عەردی کوردستان.
هەر چۆنێک بێت، چەند خاڵێک گرنگە کە هەڵوەستەی لەسەر بکەین لەمەڕ پەیوەندی نێوان ئەنفال و تەعریب، بەڵام تەعریب وەک ئەوەی من لێی تێگەیشتووم و لەسەرەوە ڕوونم کردەوە نەک وەک ئەوەی سیوەیلی لە بابەتەکەیدا خستوویەتیە ڕوو.
• من لە لە کورتە-توێژینەوەکە و لە کتێبی “شوناسی عێراق” و توێژینەوە و سیمینارەکانم بە وردی لەسەر پەیوەندی نێوان ئەنفال و تەعریب قسەم کردووە. هۆکاری پشت هەستکردنم بەو پەیوەندییە دەگەڕێتەوە بۆ ڕێژەی ئەو کەسانەی کە لە پارێزگای کەرکووک ئەنفالکراون بە بەراورد بە پارێزگاکانی دیکە، کە من لە توێژینەوەکانم بە “حەوز” ناوم بردوون. بەپێی توێژینەوەکانی من ٨٨٪ی هەموو ئەوانەی لە کوردستان ئەنفالکراون لە حەوزی کەرکووک بوون. لە توێژینەوەکان بە ژمارە و داتا و خشتە و نەخشە ئەوەم سەلماندووە، کە خوێنەر دەتوانێت بگەڕێتەوە سەریان. بەڵام لێرە ئاماژە بە دوو موفارەقە دەکەم. یەکەم، لە کاتی ئەنفالەکاندا ئەو کەسانەی کە لە ناوچەکانی ئەنفالی دوو (حەوزی سلێمانی) بەرە و عەربەت‌ و سلێمانی ڕۆیشتوون، بەگشتی بە سەلامەتی ڕزگاریان بووە. کەچی ئەو خەڵکانەی هەر لە قۆناغی دووەمی ئەنفالکان بەرەو خوار بۆ ناوچەی گەرمیان، واتە حەوزی کەرکووک هەڵاتان، هەموویان وەک ئەوانەی قۆناغەکانی سێ و چوار لە ئەنفالەکان گیراون و شونبزر کراون. دووەم، لە قۆناغی چواری ئەنفالەکان کە ناوچەی خاڵخاڵانی لە حەوزی کەرکووک و دەشتی کۆیەی لە حەوزی هەولێر کردبووە ئامانج، ئەوە خەڵکە مەدەنییەکەی خاڵخاڵان زۆربەیان گیران و بێسەروشوێن کران، بەڵام هەمان مامەڵە لەگەڵ ئەوانەی دەشتی کۆیە، حەوزی هەولێر، نەکراوە. بەپێی داتا پشتڕاستکراوەکان لەو ٧٢٠١ کەسەی کە لە ئەنفالی سێ لەناوبردراون تەنیا ٨٥٤ کەسی لە دەشتی کۆیەی حەوزی هەولێر بووە، کەچی ٦١٦٧ لە ناوچەی خاڵخاڵانی پارێزگای کەرکووک بوون. ئەمانە و ئەو بەڵگە و داتایانەی دیکە کە لێرە ئاماژەم پێ نەکردوون، هەموو دەیسەلمێنن کە مامەڵەی دەوڵەتی عێراق لەگەڵ خەڵکی حەوزی/پارێزگای کەرکووک جیا بووە لەگەڵ خەڵکی پارێزگاکانی دیکە چونکە یەکێک لە ئامانجەکانی ئەنفال لە پارێزگای کەرکووک سڕینەوەی بوونی کورد بووە لەو پارێزگا دەوڵەمەند بە نەوتە تاوەکوو کارئاسانی بۆ پڕۆسەی تەعریبی پارێزگاکە بکات. بەمەش زەمانەتی پچڕاندنی ئەو بەشەی خاکی کوردستان بکات، کە عێراقییەکان، بەعسی و نابەعسییەکان، پێیان وابووە کە تەنیا بە سڕینەوەی کورد لە کوردستان ناتوانن زەمانەتی زەوتکردنی یەکجارەکی خاکی کوردستان بکەن بەڵکوو بە هاوردەکردنی عەرەب و نیشتەجێکردنیان لە زێدی ئەوان لەسەر خاکی کوردستان ئەم هەوڵە بە ئامانج دەگات. هەر بۆیەشە من پێم وایە ئەنفال ئامراز بووە بۆ تەعریب، واتە تەعریب ئامانجە سەرەکییەکەیە و ئەنفال چەک و میتۆدی جێبەجێکردن بووە. بەڵام، وەک پێشتر پێداگری لەسەر کرا، تەعریب بەواتای بەعەرەبستانکردنی کوردستان نەک بەعەرەبکردنی تاک و ئینسانی کورد.
• ئەو سنوورەی کە لە ١٩٩١ دەوڵەتی عێراق بۆ هەرێمی کوردستانی کێشا، دوای ئەوەی دامودەزگا و دامەزراوە ئەمنی و ئیدارییەکانی لە بەشێک لە کوردستان کێشایەوە، هەمان ئەو ڕاستییەمان بۆ دەسەلمێنن کە هێندەی دەوڵەتی عێراق چاوی لە کەرکووک و ناوچە دەوڵەمەند بە نەوتەکان بووە هێندە نە کورد، نە بوونی کورد، نە ئەو بەشانەی دیکەی باشووری کوردستان گرنگی بۆی هەبووە. ئەم ئەنجامگیرییەش لە کتێبی “شوناسی عێراق” بەدرێژیی و بەوردی هەڵوێستەی لەسەر کراوە و شرۆڤە کراوە. سەرەتا دەبێت بزانین کە ئەو سنوورە سنووری ئەو ناوچە ئۆتۆنۆمییە نییە کە دەوڵەتی عێراق لە ١٩٧٤ تاکلایەنە دانی پێدانا، بەڵکوو سنوورێکی نوێیە بۆ ئەو بەشەی کوردستان. ئەمەش قسەی زۆر هەڵدەگرێت بەڵام لە کتێبەکدا گوتوومە: ڕژێمی عێراقی نیاز و پلانێکی ستراتیجی هەبوو لەپشت کشانەوەی لەو ناوچە کوردستانییانەی ئێستا بە هەرێم ناسراوە. حکومەتی عێراقی بە کێشانەوەی هێز و دامودەزگاکانی سنوورێکی نوێی بۆ ناوچە کوردستانییەکان کێشا، “ئەویش بە بڕینی ئەو ناوچانەی کە لەو دواییانە نەوتیان تێدا دۆزرابۆوە وەک مەخموور و دیبەگە لەگەڵ چاڵەنەوتەکانی خورماڵە، کە درێژکراوەی چاڵەنەوتەکانی ‘ئاڤانە’یە، وەک بابەگوڕگوڕ لە گەورە-چاڵەنەوتەکانی ناوچەکەن. خورماڵە و دیبەگە و مەخموور پێشتر بەشێک بوون لەو ناوچە ئۆتۆنۆمییەی کە حکومەتی عێراقی تاکلایەنانە لە ١٩٧٤دا ڕایگەیاندبوو، کەچی لە تخوبکێشانەکەی ١٩٩١دا لە ناوچە ئۆتۆنۆمەکە دابڕێنران. چەند ناوچەیەکی دیکەش کە پێشتر بەشێک نەبوون لە ناوچە ئۆتۆنۆمییەکەی ١٩٧٤، وەک ئاکرێ ‌و کفری‌ و کەلار، لەگەڵ سنوورکێشانەوەکەی ئەمجارە خرانە سەر ئەو ناوچانەی کە ئێستا وەک هەرێمی کوردستان ناسراوە” (تەماشای نەخشەی ژمارە ٧-١ بکە لە کتێبی شوناسی عێراق). ئەو ناوچانەی کە عێراق دایبڕین کڕۆکی ئەو ناوچانە پێک دەهێنن کە لە پڕۆسەکانی تەعریب تەرکیزیان خرابووە سەر، کەندێناوە و قەراج و تەواوی پارێزگای کەرکووک. لێرە دەمەوێت بڵێم کە دابڕینی ئەو ناوچانە و سڕینەوەی کورد لەو دەڤەرانە بەشێواز و میکانیزمی جیاجیا ئەنجام دەدران، بە ئەنفال و جینۆسایدیشەوە. واتە، ئامانج دزین و زەوتکردنی خاک بووە، بەڵام میکانیزم، تەرحیل و تەهجیر و ئەنفال و جینۆساید بووە. کێشەی سەرەکی لە ئارگیومێنتەکانی سیوەیلی ئەوەیە کە پاڵنەری ئابووری سیاسی (جیۆئیکۆنۆمیک) لە پشت پڕۆسەکان نابینێت، ئەوەش لەوانەیە بگەڕێتەوە بۆ پسپۆڕی ئەو کە فەلسەفە و سۆسیۆلۆجییە. هەر بۆیەش ئەو چەمکانەی کە ئەو خستویەتی ڕوو و من کەڵکم لێ وەرگرتن و دنیابینی منیان لەو بوارەدا فراوانتر کرد ئەوانەن کە پەیوەندیان بە ڕەهەندە مرۆیی و سۆسیۆلۆجییەکانەوە هەیە. بەگشتی پاڵنەری ئابووری لە پشت زۆربەی جینۆسایدەکان لە جیهاندا خۆی حەشار داوە. نازییە ئەڵمانەکان جووەکانیان بەس لەبەر ئەوە جینۆساید نەکرد کە دینیان یان گرووپی ئیتنیان لە ئەڵمانەکان جیاواز بوو، بەڵکوو هۆکارێکی سەرەکی لە پشت هۆلۆکۆست دەوڵەمەندی و توانای دارایی و بازرگانی جووەکان بوو. ئەمە بۆ کوردە-فەیلییەکانیش ڕاستە چونکە کوردبوون و شیعەبوونی کوردە-فەیلییەکان تاکە هۆکاری جینۆسایدییان نەبوو، بەڵکوو هۆکاری هەرە سەرەکی ئەوە بوو کە کوردە-فەیلییەکان دەوڵەمەندبوون و کۆنتڕۆڵی بانکەکان و بازاڕی شۆرجە و بازرگانی هەناردە و هاوردەی عێراق‌ـیان کردبوو. من توێژینەوەیەکم لەسەر ئەو پرسە لە ماڵپەڕی سەکۆ بڵاو کردۆتەوە بەناونیشانی “بۆ کوردە-فەیلییەکان لە عێراق دەرپەڕێنران؟”، کە خوێنەر دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆی. هەر چۆنێک بێت، دەتوانم بڵێم سەرەڕای هاوڕانەبوونم لە هەندێک پرس و ڕەهەند، ئەوا تێگەیشتنەکانی سیوەیلی و من دەکرێت وەک تەواوکەری یەکدی تەماشا بکرێن، کە خزمەت بە ئەدەبیاتی کوردی دەکەن لەم کایە ئەکادیمییەدا.
• ڕێبوار سیوەیلی گفتوگۆی قسەکانی عەلی حەسەن مەجیدی کردووە و ڕەخنەی لەو ئەنجامگیرییە گرتووە کە من پێی گەیشتووم لە پەیوەندی لە نێوان قسەکان و پڕۆسەی تەعریب. من لەوێدا قسەی خۆم کردووە بۆیە ناگەڕێمەوە سەری، خوێنەر دەتوانێت بابەتەکەی من بخوێنێتەوە، بەڵام هەوڵدەدەم کە ئاماژە بە بەڵگەیەکی دیکە بکەم لەو پەیوەندەدا. وەفیق سامەڕائی، بەڕێوەبەری بەڕێوەبەرایەتی گشتی ئیستیخباراتی عەسکەریی عێراق، دوای ئەوەی لە بەغدا ڕایکرد و ڕووی لە هەرێم کرد، لە ناوەڕاستی نەوەتەکان کۆڕێک لە سلێمانی ساز دەکات. لەوێدا، سامەڕائی گوتویەتی، من جارێک لە سەدام حوسێن، سەرۆکی عێراق (١٩٧٩-٢٠٠٣)‌ـم پرسیوە، هەڵمەتەکانی ئەنفال کاتێکی زۆری ویست، نزیکەی هەشت مانگ، بەشێکی زۆر لە سوپای عێراق تەرخان کرابوون بۆ ئەو هەڵمەتانە، لانی کەم دوو فەیلەق، کەچی ژمارەی ئەو کەسانەی لەو هەڵمەتانە دەستگیرکران (بە دەربڕینی ئەو) زۆر نەبوون؛ باشە سەیدی (مەبەستی سەدام بووە)، مەگەر نەدەکرا لەبری ئەمە ئێمە لە شارێکمان دابا، خۆ ژمارەی کوژراوە کوردەکان زۆر لەوە زیاتر دەبوو. گوایە (وەک عارف قوربانی کە ئامادەی کۆڕەکە بووە و چەند جارێک ئەم چیرۆکەی بۆ گێڕاومەتەوە) وەڵامی سەدام ئەوە بووە: بەڵێ، من دەمتوانی بە نیو سەعات، بە چەکی کیمیایی لە هەولێر یان لە سلێمانی بدەم بە سەدان هەزار کورد بکوژم، بەڵام ئامانجی من کوشتنی خەڵک نەبوو، بەڵکوو مەبەستم بووە ئەو ناوچانەی کە بەر هەڵمەتەکان کەوتوون (کە وەک لێرە سەلماندمان ٨٨٪ لە پارێزگای کەرکووک بوون) عەرەبی لێ نیشتەجێ بکەم. ئەم چیرۆکە پشتڕاستی ئەو ئارگیومێنتەی من دەکاتەوە کە دەڵێت: “پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ لەنێوان ئەنفال و تەعریبدا هەیە”. هاوکات، ئەوە دەسەلمێنێت کە لە توێژینەوەکانم دووبارەم کردۆتەوە، کە “ڕاستە مەبەست لە ئەنفال قڕکردنی بەشێک لە خەڵکی کوردستان بوو، بەڵام ئامانجێکی سەرەکی و ستراتیجی لە پشت پڕۆسەی ئەنفال سڕینەوەی کورد بوو لە پارێزگای کەرکووک،” واتە تەعریبی کوردستان، نەک بەعەرەبکردنی تاکی کورد.
• سیوەیلی لە ڕەخنەکانی لە چەمکە بەکارهاتووەکانی من، چەند چەمکێک پەرە پێ دەدات، کە وەک خۆی ئاماژەی پێ دەکات لە ٢٠٠٣وە لە کتێبی “قەفەسی ئاسنین” گفتوگۆی کردوون، کە بەڕاستی پڕبایەخن. ئەو دەڵێت: ئەو لێدوانانەی عەلی حەسەن مەجید، کە من ئاماژەم پێ کردوون بۆ سەلماندنی پەیوەندی نێوان تەعریب و ئەنفال، “دانپێدانانە بە پڕۆسەى «بەدوژمنکردن» نەک بەعەرەبکردن، لە شوێنێکی دیکە چەمکی “بەئەویدیکردن”یش پەرە پێ دەدات”. لێرە هاوڕام کە بەردەوام، حکوومەت و ڕژێمە عێراقییەکان، کوردیان وەک دوژمن و ئەویدیکە وێنا کردووە، ئەمە بەشێکە لە پڕۆسەی بەئاساییشکردنی پرسی کورد کە من لە کتێبی “سەد ساڵ دوای سیڤەر” لە بەشی دووەمدا شرۆڤەم کردووە. بەڵام من پێم وایە بەئەویدیکەکردن (othering) و بەدوژمنکردنی کورد بۆ پاساودان و زەمینەخۆشکردنی جینۆسایدی کورد بووە، کە پێم وایە لێرە سیوەیلی هاوڕامە. بەڵام وەک پێشتر جەختم لەسەر کردەوە من جینۆساید بە کۆتائامانجی دەوڵەت و حکومەتەکانی عێراق نازانم، بەڵکوو وەک گوتم، جینۆساید (بە هەموو فۆرمەکانی) میکانیزم و میتۆد بوون بۆ تەعەریبکردنی کوردستان. دەشکرێت بڵێین، کە تەعریب و بەدوژمنکردن و بەئەویدیکەکردن و جینۆساید هەموویان چەندین پڕۆسەن کە تەواوکەری یەکدین نەک ڕەتکەرەوەی یەکدی. بەڵام لەوەدا هاوڕای سیوەیلی‌ـم کە دبێژت: کاتێک عەلی حەسەن مەجید دەڵێت وایان لێ دەکەم هەموویان عەگالی عەرەبی لەسەر بکەن یان شەڕواڵ لەپێ دەکەم، “ئەمە گوزارشت لە پرۆسەیەکی فەرهەنگیی بەعەرەبکردن ناکات، بەڵکوو گوزارشت لە سووکایەتیپێکردن و زۆرداری و داماڵینی کەرامەت دەکات.” بەڵێ، لە ڕاستیدا گرنگی بابەتە ڕەخنەییەکەی سیوەیلی لە هێنانە پێشی چەمکگەلی وەک ئەوانەی لێرە گفتۆگۆ کران لەگەڵ چەمکگەلی وەک “سووکایەتیپێکردن” و “زۆرداری” و “داماڵینی کەرامەت”ـن. ئەم چەمکانە گوزارشت لە داگیرکەربوونی عێراق دەکەن، بەڵام هاوکات گوزارشت لە هەوڵی بەعەرەبکردنی، تەعریبی، کوردیش دەکات، وەک ئەوەی کە سیوەیلی پێناسە بۆ بەعەرەبکردن دەکات.

سێیەم، تەرحیل و تەعریب: هاوڕایی و ڕەخنە لە یەکدی
لە درێژەی بابەتە ڕەخنەئامێزەکەی، ڕێبوار سیوەیلی دیدێکی دیکەی من ڕەخنە دەکات. ئەو دبێژت “ئەگەر ستراتیجیەتی دەوڵەت «تەعریب» بووایە، دەبوو ئەم گوندە سنوورییانەش [ئەوانەی بە قووڵایی ٢٠ کم لەسەر سنوورەکانی تورکیا و ئێران ڕاگوێزران بۆ ئۆردوگا زۆرە ملێکان] پڕ بکرێنەوە لە عەرەب. بەڵام کاتێک ناوچەکە دەکرێتە «زۆنی قەدەغەکراو»، ئەمە دەیسەلمێنێت کە ئایدیۆلۆجیای دەوڵەت لەسەر بنەمای بەئەویدیکەکردن کار دەکات، واتە پاککردنەوەی خاکەکە لە بوونی کورد وەک ئامانجێکی سەرەکی.
بەڵێ، تەرحیل و تەعریب لێک جیاوازن، بەڵام من هەردووکیان وەک دوو پڕۆسەی هاوتەریب و تەواوکەری یەکدی دەبینم بۆ لەناوبردنی کورد، واتە ئەگەر تەرحیل بووبیتە مایەی تەعریب یان نا، ئەوە هەر مەبەست لێی سڕینەوەی کورد بووە، کە دواجار مەبەست لێی بە عێراقییکردن و بەعەرەبکردنی کوردستانە، جا لێرە کوردەکان وەک جەستە دەمێینن یان نا گرنگ نییە، ئەوەی گرنگە کە تێی بگەین تەرحیل و تەعریب و جینۆسایدی کورد پڕۆسەگەلی هاوشانی یەکدی بوون. پڕۆسەشن نەک کردەیەکی یەکجارەکی، پڕۆسەیەک کە سەدان ساڵە دەستی پێ کردووە. دەوڵەتی عێراقی بە بوونی بەعس و بەبێ بوونی بەعس، واتە پێش بەعس و دوای بەعس لەسەری بەردەوام بوون و لەسەری بەردەوامن. پێشم وایە شەڕی کوێت نەبا، ڕاپەڕین و کۆڕەو نەبا، دەوڵەتی عێراقی بەخەستی لەسەر پڕۆسەکانی تەعریب و جینۆسایدی کورد بەردەوام دەبوو تاوەکوو، نەک کوردی بەعەرەب دەکرد، بەڵکوو تاوەکوو کوردستانی خاڵی دەکرد لە کورد و خاکەکەی وەک بەشێک لە نیشتمانی عەرەب/عێراق لەقەڵەم دەدا.
هاوکات من لەم کورتە-توێژینەوە نا، کە بنەماکەی دەگەڕێتەوە بۆ توێژینەوەکانی تێزی دکتۆراکەم و کارەکانم لە کتێبی “شوناسی عێراق”، بەڵکوو لە کارە سەرەکییەکانی دیکەم، باسی ئەوەم کردووە کە بۆچی عێراق ناوچە سنوورییە شاخاوییەکانی لە نزیک سنووری ئێران و تورکیا سەرەڕای ڕاگواستن، تەعریب نەکرد. لەوێدا گوتوومە: “یەکێک لە هۆکارە هەرە سەرەکییەکانی تەعریبنەکردنی گوندە سنوورەییەکان ئەوەبوو کە پارێزگاریکردن لە عەرەبە هاوردەکان زۆر زەحمەت دەبوو بۆ حکومەت چونکە ئەو ناوچانە بەدەگمەن لەلایەن حکومەتەکانی عێراق کۆنتڕۆڵکراون، ئەوە ئەگەر نەڵێین هیچ کاتێک دەستیان پێڕانەگەیشتووە، چونکە پێشمەرگە کەم تا زۆر بەردەوام لەو ناوچانە بوونیان هەبووە” (تەماشای کتێبی شوناسی عێراق بکە).
بەڵێ، لەوەش لەگەڵ سیوەیلی هاوڕام کە دەڵێت: “قەدەغەکردنی کارکردنی کورد لە گوندەکان و کەرکووک، هەوڵدان نەبوو بۆ ئەوەی کوردەکە ببێتە عەرەب، بەڵکوو هەوڵێک بوو بۆ برسییکردن، خنکاندنی ئابووری و دەرپەڕاندنی فیزیکیی کورد لە سەر ماڵ و زەویی خۆی. بەعس باش دەیزانی کە بە بەستنی عەگالێک کوردێک نابێتە عەرەب، بەڵکوو ئەمە «نمایشێکی سەربازییانەی دەسەڵات» بوو بۆ سڕینەوەی ئیرادەی ڕەگەزێک.” وایە، بەڵام ناکرێت ئەوە لەبیر بکەین کە دەرپەڕاندنەکە بۆ جێگرتنەوەی ناوچەکان بە عەرەبی هاوردە بووە، ئەمەش جەوهەری تەعریبە.
هاوکات، ئەوەش ڕاستە کە “ڕاگواستنى لادێنشینەکان بۆ ئۆردوگای زۆرەملێ لەژێر چاودێریی ڕاستەوخۆی سەربازیدا، پڕۆسەیەک بوو بۆ: یەکەم، داڕماندنى بونیادی ئابووریی خۆبژێوی کورد تاوەکوو کورد نەکرێتە «عەرەب»، بەڵکوو ببرێتە ئاستی بوونەوەرێکی بەکاربەری بێ ئیرادە و سەرشۆڕ کە بەتەواوی پشتی بە کۆپۆنی خۆراکی دەوڵەت ببەستێت. دووەم، کۆنتڕۆڵی ئەمنی و پۆلیسی؛ کۆکردنەوەی سەدان هەزار مرۆڤ لە شێوەی زیندانی کراوەدا (ghettoization) بۆ ئەوەی ڕێگە لە هەر جووڵەیەکی ڕزگاریخوازی بگیرێت.” هاوڕای سیوەیلی‌ـم، بەڵام ئەمە فرەڕەهەندی و فرەدەرکەوتە و فرەلێکەوتەی تەرحیل و تەهیجیر نیشان دەدات. هاوکات، منیش لە کتێبی شوناسی عێراق گوتوومە: “ڕاگواستن‌ و چۆڵکردنی دێهاتەکان دیمەنەکانی داگیرکاریی ناوخۆیی (internal colonization) لەخۆنیشان دەدا.” هەر لەو کتێبەشدا نووسیوەمە کە “مەبەستی سەرەکی ڕژێم لە ڕاگواستن ‌و چۆڵکردنی گوندە سنوورییەکان، یەکەم، کۆکردنەوەی هەرچی زیاتری خەڵکی کوردی ناوچە دوورەدەستەکان بوو لە ئۆردوگا زۆرەملێکان لە نزیک شارە گەورەکان تاوەکوو [حکوومەت] بتوانێت لەنزیکەوە چاودێری‌ و کۆنتڕۆڵیان بکات. دووەم، حکومەت دەیویست ناوچە کوردییەکان لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ داببڕێت بۆئەوەی ئەگەرەکانی پەیوەندی‌ و وەرگرتنی یارمەتی لە وڵاتە جیرانەکان ‌و کوردانی نیشتەجێ لەو وڵاتانە کەم بکاتەوە.”

ئەنجام
لە کۆتاییدا، پێویستە جارێکی دیکە جەخت لەسەر ئەوە بکەینەوە کە بابەتەکەی ڕێبوار سیوەیلی یەکێکە لەو وەڵامە ڕەخنەییانەی کە بە وردبینی و زانستیبوون و ئاشنابوون بە چەمک و تیۆری، گفتوگۆکان لە پەیوەند بە چەمکگەلی وەک تەعریب و تەرحیل (ڕاگواستن) و تەهجیر (چۆڵکردن) و جینۆساید لە ئاستی دەربڕینێکی ڕۆژنامەوانی بۆ ئاستی گفتوگۆیەکی ئەکادیمی و زانستی بەرز دەکاتەوە. بە تایبەت، پەرەپێدانی چەمکگەلێک وەک «بەئەویدیکردن»، «بەدوژمنکردن»، «سووکایەتیپێکردن» و «داماڵینی کەرامەت»، کە هەنگاوی گرنگن بۆ تێگەیشتنی فراوانتر لە شێوازی مامەڵەی دەوڵەتی عێراق لەگەڵ کورد. هەرچەندە لە هەندێک خاڵدا جیاوازیی تێگەیشتنمان هەیە، بەڵام زۆربەی ئەو ڕەخنانە هەم جێگەی سوپاسن و هەم دەبنە هۆی قووڵبوونەوەی گفتوگۆ و تێگەیشتنەکان.
ئەوەی من لەم وەڵامەدا هەوڵم دا ڕوونی بکەمەوە ئەوەیە کە «تەعریب» لە تێگەیشتنی مندا پێش هەر شتێک ستراتیجییەکی سیاسی دەوڵەتی عێراق بوو بۆ گۆڕینی دیمۆگرافی و زەوتکردنی خاکی کوردستان، نەک پڕۆژەیەک بۆ بەعەرەبکردنی تاکی کورد. بۆیە تەرحیل و تەهجیر و ئەنفال و جینۆساید و تەعریب لە تێڕوانینی مندا نە پڕۆسەی دژبەیەکن، بەڵکوو ئامراز و میکانیزمی جیاوازن بۆ گەیشتن بە هەمان ئامانجی ستراتیجی؛ واتە سڕینەوەی بوونی کورد لە خاکی کوردستان بۆ درێژەدان بە داگیرکاریی.
لەو ڕوانگەیەوە، جیاوازیی سەرەکی نێوان من و سیوەیلی زیاتر لەسەر پێناسە و چوارچێوەی تیوریی چەمکی «تەعریب»ە، نەک لەسەر خودی تاوانەکان یان سروشتی سیاسەتەکانی دەوڵەتی عێراق. هیوام وایە ئەم گفتوگۆیە ببێتە دەستپێکی گفتوگۆیەکی زانستیی فراوانتر کە تێیدا هەموومان بە هاوکاری یەکدی چەمک و تێگەیشتنەکانمان قووڵتر بکەین و مێژووی ئەو تاوانانە بە وردی و زانستی بخەینە بەردەم خوێنەر.

پاشەکشەی ڕۆڵی فەلسەفە لە سەردەمی نوێدا تەنها گۆڕانکارییەک نەبوو لە پڕۆگرامەکانی خوێندن یان گۆڕانی بایەخی کۆمەڵگاکان، بەڵکو ڕەنگدانەوەی قەیرانێکی قووڵترە کە پەیوەندی بە پەیوەندی نێوان مرۆڤ و مەعریفە و ماناوە هەیە. جیهان کەمتر پێویستی بە فەلسەفە نەبووە، بەڵکو زیاتر لە جاران پێویستی پێیەتی، بەڵام لە هەمان کاتدا زیاتر لێی دوور کەوتووەتەوە؛ چونکە فەلسەفە سروشتەکەی وایە کە گومان لە چەسپاوەکان دەکات، ناڕێکییەکان ئاشکرا دەکات و ئەو پرسیارانە دەورووژێنێت کە کۆمەڵگاکان هەندێک جارهەوڵدەدەن هڵبێن لێیان .لە قۆناغە مێژووییە درێژخایەنەکاندا، فەلسەفە تەنها تێڕامانێکی تیۆریی دوور لە واقیع نەبوو، بەڵکو هێزێکی بنەڕەتی بوو لە داڕشتنی هۆشیاریی مرۆیی. لە ڕێگەی فەلسەفەوە، مرۆڤ گفتوگۆی لەسەر مانای دادپەروەری، سنوورەکانی دەسەڵات، سروشتی ئازادی و چەمکی ڕاستی دەکرد. فەلسەفە ئەو بزوێنەرە بوو کە کۆمەڵگاکانی پاڵ دەنا بۆپێداچوونەوە بە بیرۆکە و سیستمەکانیاندا، چونکە تەنها بە وەسفکردنی جیهان نەوەستا، بەڵکو هەوڵیدا لەو یاسا فیکری وئەخلاقییانە تێبگات کە حوکمی جیهان دەکەن.بەڵام سەردەمی نوێ گۆڕانکارییەکی گەورەی لە سروشتی مەعریفەدا بەخۆیەوە بینی. کۆمەڵگاکان بوون بەوەی نرخی بیرۆکەکان بەپێی توانایان بۆ بەرهەمهێنانی خێرا و بەدیهێنانی سوودی ئابووری ڕاستەوخۆ بپێون. پرسیارە بنەڕەتییەکە چیتر ئەوە نییە:”ئەم بیرۆکەیە تا چەند قووڵە و کاریگەری لەسەر مرۆڤ هەیە؟” بەڵکو بووە بە: “سوودی کردەیی چییە و تا چەند دەتوانێت قازانج بەدەستبهێنێت؟” لێرەوە فەلسەفە پێگەی خۆی لەدەستدا لە بەرامبەر زانستە تەکنیکییەکان کە زیاتر بە پێداویستییەکانی بازاڕەوە بەستراونەتەوە. بەڵام کورتکردنەوەی پێشکەوتن لە تەکنەلۆژیا و بەرهەمهێناندا،تێگەیشتنێکی ناتەواو بۆ مانای شارستانییەت نیشان دەدات. پێشکەوتن تەنها بە توانای مرۆڤ بۆ داهێنانی ئامێری نوێ ناپێورێت، بەڵکو بە توانای دیاریکردنی چۆنیەتی بەکارهێنانیان و ئامانج لێیان دەپێورێت. تەکنەلۆژیا هێزێکی مەزن بە مرۆڤ دەبەخشێت، بەڵام بە تەنها ئەو حیکمەتەی پێ نابەخشێت کە بۆ ئاڕاستەکردنی ئەو هێزە پێویستە.لێرەدا ڕۆڵی ڕاستەقینەی فەلسەفە دەردەکەوێت؛ ئەو ئامێر دروست ناکات، بەڵام پرسیار
لەبارەی کاریگەرییەکانیان لەسەر مرۆڤ و داهاتووی کۆمەڵگا دەکات.جیهانی مۆدێرن بووەتە دیلی لۆژیکی خێرایی و کارایی، کە تێیدا مرۆڤ بەپێی ئەوەی بەرهەمی دەهێنێت هەڵدەسەنگێنرێت، نەک بەپێی ئەوەی بیری لێ دەکاتەوە. مرۆڤ بەرە بەرە بووە بە بەشێک لە سیستمێکی ئابووری زەبەلاح، و پرسیارەکانی پەیوەست بە مانا و
ئامانج لەبەردەم زمانی ژمارە و بەرژەوەندییەکاندا بایەخیان کەم بووەوە. مرۆڤ لەکۆنترۆڵکردنی سروشت و پەرەپێدانی هۆکارە سەرسوڕهێنەرەکانی پەیوەندی و بەرهەمهێنانداسەرکەوتوو بوو، بەڵام لە هەمان ئاستدا لە تێگەیشتنی خۆی و بەڕێوەبردنی ناڕێکییەکانی خۆیدا سەرکەوتوو نەبوو. مرۆڤایەتی هێشتا ڕووبەڕووی جەنگ، دەمارگیری،جەمسەرگیری ودابەشبوون دەبێتەوە، سەرەڕای هەبوونی زانستێکی پێشکەوتوو. ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کەقەیرانی مرۆڤ هەمیشە قەیرانی مەعریفە نییە، بەڵکو قەیرانی حیکمەت و توانای بەکارهێنانی مەعریفەیە بە شێوەیەکی بەرپرسانە.کۆمەڵگاکانی ئەمڕۆ لە قەیرانێکی پەیوەست بە پاشەکشەی بەهای “پرسیار”دا دەژین. سەردەمی دیجیتاڵی بڕێکی زەبەلاح لە زانیاری بە مرۆڤ بەخشیوە، بەڵام مەرج نییە توانای شیکردنەوە یان ڕەخنەگرتنی پێ بەخشیبێت. کولتووری باو مەیلی بۆ وەڵامە
خێراکان و هەڵوێستە ئامادەکراوەکان هەیە، لە کاتێکدا فەلسەفە پێویستی بە کات، و تێڕامان و ئارامگرتن هەیە. ئەو کۆمەڵگایەی توانای پرسیارکردنی لەدەست دەدات،
ئاسانتر دەکەوێتە ژێر کاریگەری و ئاراستەکردن؛ چونکە نەبوونی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی وا لە تاک دەکات ببێتە بەکاربەری ئەو بیرۆکانەی کە دامەزراوە سیاسی، میدیایی وکولتوورییەکان بەرهەمی دەهێنن، بێ ئەوەی توانای پشکنین یان ڕەخنەگرتنیان هەبێت.هەرچەندە بارودۆخە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان بەشداربوون لە پاشەکشەی ئامادەیی فەلسەفە، بەڵام فەلسەفە خۆشی بەشێک لە بەرپرسیارێتییەکەی دەکەوێتە ئەستۆ. زۆر کات بووەتە دیلی زمانی ئەکادیمی ئاڵۆز و لە کێشە ڕۆژانەکانی مرۆڤ دوور کەوتووەتەوە، ئەمەش وایکردووە وەک بوارێکی تایبەت بە نوخبەکان (بژاردەکان) دەربکەوێت. فەلسەفەی ڕاستەقینە کۆمەڵێک زاراوەی داخراو نییە، بەڵکو ڕێگەیەکە بۆ تێگەیشتن لە ژیان. دەبێت لە گفتوگۆکانی کۆمەڵگادا سەبارەت بە دەسەڵات، دادپەروەری، پەروەردە، ئابووری،ناسنامە و تەکنەلۆژیا ئامادەیی هەبێت. کاتێک فەلسەفە لە واقیع دادەبڕێت، توانای کاریگەرییەکەی لەدەست دەدات، بەڵام کاتێک بە پرسیارەکانی مرۆڤەوە دەبەسترێتەوە،ڕۆڵە سروشتییەکەی خۆی وەردەگرێتەوە.یەکێکی دیکە لە دیاردەکانی قەیرانی ئەم سەردەمە، پاشەکشەی ڕۆڵی ڕۆشنبیری خاوەن
دیدگای گشتگیر و سەرکەوتنی مۆدێلی “پسپۆڕ”ە لە بوارێکی تەسکدا. گومان لەوەدا نییەکە پسپۆڕی زانستی زۆر پێویستە، بەڵام کۆمەڵگاکان ناتوانن تەنها پشت بەمەعریفەی
تەکنیکی ببەستن. پسپۆڕ زۆربەی کات وەڵامی ئەم پرسیارە دەداتەوە: “چۆن جێبەجێ بکەین؟”، بەڵام فەیلەسوف دەپرسێت: “بۆچی جێبەجێ دەکەین؟ ئامانج لێی چییە؟ ودەرئەنجامە ئەخلاقی و کۆمەڵایەتییەکانی ئەم کارە چی دەبن؟”. بۆیە شارستانییەتەکان پێویستیان بە کۆکردنەوەی نێوان مەعریفەی پسپۆڕی و دیدگای فیکری فراوان هەیە.پاشەکشەی فەلسەفە ڕێک لەو ساتەدا ڕوو دەدات کە مرۆڤایەتی ڕووبەڕووی پرسیارە فەلسەفییە گەورەکان دەبێتەوە. ژیریی دەستکرد پرسیار دەربارەی هۆشیاری و مرۆڤ دەورووژێنێت، گۆڕانی کەشوهەوا پرسیار دەربارەی بەرپرسیارێتی مرۆڤ بەرامبەر سروشت دەخاتە ڕوو، و پەرەسەندنە زانستییەکان دەرگای گفتوگۆ لەسەر سنوورەکانی دەستوەردان لە ژیاندا دەکەنەوە. ئەم کێشانە تەنها بە ئامرازە تەکنیکییەکان چارەسەر ناکرێن،
چونکە پەیوەستن بە بەها و هەڵبژاردنە مرۆییەکانەوە. کێشەکە تەنها ئەوە نییە چۆن تەکنەلۆژیا پەرە پێ بدەین، بەڵکو ئەوەیە چۆن زامن بکەین کە ئەم تەکنەلۆژیایە نەبێتەهۆکارێک بۆ زیادبوونی هەژموونی مرۆڤ بەسەر مرۆڤەوە.نەتەوەکان تەنها بەهۆی لاوازی سەرچاوەکانەوە شکست ناهێنن، بەڵکو بەهۆی لاوازی بیرۆکەکانیشەوە تووشی شکست دەبن. ئەو کۆمەڵگایەی لە بەرهەمهێنانی پرسیار دەوەستێت،دەبێتە کۆمەڵگایەک کە بیرۆکەی ئەوانی تر بەکاردێنێت و لەناو ئەو تێڕوانینانەدادەژیت کە خۆی دروستی نەکردوون. هەر پڕۆژەیەکی شارستانی لە جەوهەری خۆیدا لەسەر دیدگایەکی فەلسەفی بۆ مرۆڤ و کۆمەڵگا و داهاتوو بونیاد نراوە. بۆیە نەبوونی فەلسەفە
بە مانای نەبوونی بیرۆکە نایەت، بەڵکو بەو مانایەیە کە بیرۆکەکان لە سەرچاوەی ترەوە دێن، بێ ئەوەی توانایەکی پێویست هەبێت بۆ ڕەخنەکردن یان ئاڕاستەکردنیان. پاشەکشەی ڕۆڵی فەلسەفە تەنها قەیرانێک نییە کە پەیوەندی بە فەیلەسوفەکانەوە هەبێت،بەڵکو قەیرانێکی شارستانییە و پەیوەندی بە شێوازی تێگەیشتنی مرۆڤ لە خۆی و داهاتووی هەیە. لۆژیکی خێرایی بەسەر تێڕاماندا سەرکەوت، و بەرهەمهێنان بەسەر مانادا سەرکەوت، و توانای دروستکردنی شتەکان گرنگتر بوو لە توانای تێگەیشتن لە کاریگەرییەکانیان.بەڵام مێژوو دەیسەلمێنێت کە هێز بەبێ حیکمەت ڕەنگە بەرەو پەشێویمان ببات، و مەعریفە بەبێ ئەخلاق ڕەنگە ببێتە مەترسی. زانست پێویستی بە فەلسەفەیەکە ئاڕاستەی بکات، سیاسەت پێویستی بە فیکرێکی ڕەخنەیی هەیە کە ڕێگری لێ بکات نەبێتە ململانێی بەرژەوەندییەکان، و ئابووریش پێویستی بە دیدگایەکی مرۆیی هەیە کە لە لۆژیکی تەنها
قازانج تێپەڕێت.گەڕاندنەوەی فەلسەفە بۆ پێگەی خۆی هەوڵێک نییە بۆ گەڕانەوە بۆ ڕابردوو، بەڵکوپێویستییەکە بۆ دروستکردنی داهاتوویەکی بەئاگاتر. داهاتوو تەنها پێویستی بە مێشکێک نییە کە توانای داهێنانی هەبێت، بەڵکو پێویستی بە مێشکێکە کە توانای پرسیارکردن،
ڕەخنەگرتن و دیاریکردنی مانای پێشکەوتنی هەبێت. قەیرانی ئەم سەردەمە کەمیی زانیاری نییە، بەڵکو نەبوونی ئەو حیکمەتەیە کە زانیاری دەگۆڕێت بۆ مەعریفەیەکی سوودبەخش.ئەو نەتەوانەی خاوەن توانای بیرکردنەوەی قووڵن، دەتوانن داهاتووی خۆیان دروست بکەن،بەڵام ئەو نەتەوانەی دەستبەرداری بیرکردنەوەی ڕەخنەیی دەبن، خۆیان لەناوداهاتوویەکدا دەبیننەوە کە کەسانی تر بۆیانی کێشاوە.


ن (زکریا نمر)

پێشەکی
چەمکی «هیچ» (Nothingness) هەمیشە لای من یەکێک بووە لە ئاڵۆزترین و سەرنجڕاکێشترین ئەو بابەتانەی کە لە مێژووی فکردا شۆڕشێکی زانستی و فەلسەفی قووڵی دروست کردووە. بە بڕوای من، ڕەهەندەکانی ئەم چەمکە تەنیا لە سنووری زانستە سروشتییەکاندا کورت نابنەوە، بەڵکو پێگەیەکی سەرەکییان لە گفتوگۆ تیۆلۆژی و فەلسەفییەکاندا هەیە. کاتێک دەپرسین «ئایا خودا دەتوانێت “هیچ” دروست بکات؟»، ڕووبەڕووی تێڕامانێکی قووڵ دەبینەوە لەبارەی چەمکی بوون، نەبوون، و سنوورەکانی دەسەڵاتی ڕەهای خوداوەند.
ئاڵۆزییە فەلسەفییەکانی چەمکی «هیچ» لە ڕوانگەی منەوە
له‌ ڕوانگەی لۆجیکییەوە کە لێی ورد دەبمەوە، مشتومڕ لەسەر چەمکی «هیچ» هەمیشە کێشەکان قووڵتر دەکاتەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا بەرەو دۆزینەوەی نوێمان دەبات. بۆ نموونە، لە فیکری ئاینیدا ئەگەر بڵێین خودا ناتوانێت «هیچ» دروست بکارێت، لایەنی لاوازی دەردەکەوێت. ئەگەر بیشڵێین دەتوانێت، ئەوا واتا و جەوهەری «هیچ» ڕووبەڕووی دژایەتی دەبێتەوە.
من پێم وایە ئەم چەمکە تەنانەت لە پەیوەندییە مرۆیی و پەروەردەیییەکانیشدا ڕەنگدانەوەی هەیە؛ بۆ نموونە، بوونی مامۆستا و قوتابی بەندە بە تەواوکاریی یەکترەوە، کاتێک لایەنێکیان ئامادە نییە، ئامادەیی لایەنەکەی تر بێ مانا یان هاوشێوەی «هیچ» دەبێت. ئەم گۆڕانکارییە چەمکییە لە دەقە ئەدەبییە هاوچەرخەکانیشدا سەرنجی ڕاکێشاوم، وەک چۆن لە کتیبه‌که‌ی کۆچەر ئەبوبەکردا ئاماژە بەو نامۆیی و پووچییە دەکرێت کە مرۆڤ لە بەرامبەر گەورەیی گەردووندا هەستی پێدەکات و ناوی دەنێت «هیچ».
بەڵگەی ڕێکوپێنی گەردوون (Teleological Argument)
لەسەر بنەمای بەدواداچوونە زانستی و عەقڵانییەکانم، بە مەحاڵی دەزانم شتەکان بەبێ هۆکار و لە «هیچ»ـەوە دروست ببن. بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم واقیعە، حەز دەکەم هاوشێوەسازییەک (Analogy) لە نێوان دروستبوونی تەکنەلۆژیا و ڕێکوپێنی گەردووندا بکەم:
• هاوشێوەی مۆبایل لە بیاباندا: ئەگەر من یان تۆ لە ناوەڕاستی بیابانێکدا مۆبایلێک بدۆزینەوە، هەرگیز باوەڕ بەوە ناکەین کە پێکهاتە ئاڵۆزەکەی، بە ڕێکەوت و لە ئەنجامی گۆڕانی ملیۆنان ساڵەی لم و نەوتی ژێر زەوی بەبێ دەستێوەردانێکی زیرەک دروست بووبێت.
• هاوسەنگیی زەوی و گەردوون: بە هەمان شێوە، کاتێک سەیری گەردوون و هەسارەی زەوی دەکەم، دەبینم بە سیستەمێکی ئەندازیاریی ورد داڕێژراون کە تەنیا بۆ ڕەخساندنی ژیان دەشێت. جووڵەی دوولایەنەی زەوی بە دەوری خۆی و بە دەوری خۆردا، ئەگەر کەمێک خێراتر یان هێواشتر بوایە، دەبووە هۆی تێکچوونی کێشکردن یان سووتانی زەوی.
• وردەکارییە ژینگەییەکان: گۆشەی خولانەوەی زەوی، گۆڕانی وەرزەکان، هاوسەنگیی ڕێژەی ئۆکسجین، و هاوتەریببوونی قەبارەی مانگ و خۆر لە کاتی خۆرگیراندا، هەموویان لای من بەڵگەی حاشاهەڵنەگری حساباتێکی ماتماتیکی و دیزاینێکی پێشوەختەی یەکجاڕ وردن.
لەمەوە دەگەمە ئەو دەرەنجامە عەقڵانییەی: ئەگەر مۆبایلێک پێویستی بە دروستکەر هەبێت، چۆن دەکرێت مرۆڤ، ئەستێرەکان، و گەردوون بەم هەموو ڕێکوپێنییەوە بەبێ هۆکار و لە «هیچ»ـەوە هاتبێتنە بوون؟
تێڕامانی قورئانی و ناسیاریی من بۆ خودا
ئەم بەڵگە عەقڵانییانەی خستمنە ڕوو، تەواو هاوتەریبی ئەو پرسیارە جەوهەرییانەن کە لە دەقی قورئانی پیرۆزدا دەیانخوێنمەوە، کە تێیدا ڕووبەڕووی عەقڵی ئێمە دەبێتەوە و دەفەرموێت:
«أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ» (واتا: ئایا ئەوانە بەبێ هیچ هۆکار و دروستکەرێک هاتوونەتە کایەوە؟ یان خۆیان خۆیان دروستکردووە؟).
بۆ من، بوونی خودایەکی دانا و زانا، گونجاوترین و Lۆجیکیترین لێکدانەوەی ڕاستەقینەی ئەم واقیعە ئاڵۆزەیە. من لە ڕێگەی دەقە پەیامدارییەکان و بە تایبەت قورئانی پیرۆزەوە، ناسنامە و سیفاتەکانی خودام بۆ ڕوون دەبێتەوە:
• یەکتايي (التوحيد): خودا لای من زاتێکی تاق و تەنهایە و چەمکی هاوبەش یان هاوشێوە بۆ ئەو بوونی نییە.
• بێپێویستی (الصمدية): ئەو زاتێکی پایەدار و دەسەڵاتدارە کە پێویستی بە هیچ مەخلوقێک نییە، بەڵکو تەواوی بوونەوەران پێویستیان بەو هەیە بۆ بەردەوامی و جێبەجێکردنی پێداویستییەکانیان.
• پاکی لە هاوشێوە: نە زاوە و نە لە دایکبووە، و هیچ هێزێک نییە کێبڕکێی دەسەڵاتی ڕەهای ئەو بکات.
دەرەنجامی من
من پێم وایە مرۆڤ لەم گەردوونەدا بەبێ ئامانج جێنەهێڵدراوە. گەڕانم بەدوای مانا و هۆکاری بووندا، ئاڕاستەم دەکات بەرەو خوێندنەوە و قووڵبوونەوە لە دەقە ئاسمانییەکان (کۆتا کتیبی خودا)، تا بتوانم لە ڕێگەی عەقڵ و سروشتەوە پەیوەندییە ڕاستەقینەکەم لەگەڵ دروستکەرەکەمدا بدۆزێمەوە و لە چەمکی «هیچ»ـی پێش بوونی خۆم تێبگەم.

سەرچاوەکان:
• کتێبی (هیچ) – چاپی دووەم، کۆچەر ئەبوبەکر.

لە کۆمەڵگە دواکەوتووەکاندا، یەکێک لە بەڵا لەناوبەرەکان ئەوەیە کە مرۆڤی جیاواز زۆرجار بە ئاسانی قبوڵ ناکرێت. کەسێک کە لە هزروبیریدا، کار، خوێندن، هونەر، زانست یان بەرهەمهێناندا هەنگاوێکی نوێ و سەرکەوتوو و جیاواز دەنێت، لەبری ئەوەی ببێتە سەرچاوەی شانازی هەمووان، دەبێتە ئامانجی هێرش و گومان، ڕووبەڕووبوونەوەی ڕەخنەی کوێرانە و هەوڵی لێدان و کەمکردنەوەی کەسایەتی.
ئەمە یەکێک لە نیشانەکانی ئەو کۆمەڵگایانەی کە هێشتا لەگەڵ بیرۆکەی جیاوازی و سەرکەوتنی تاکدا پەنجەی نەرم نەکردووەو ڕانەهاتووە.
ئەو کاتانەی کەسێک سنووری توانا باوەکان تێدەپەڕێنێت، هەندێک کەس لەجیاتی ئەوەی بپرسن: «چی فێربین لێی؟»، دەپرسن: «چۆن بیخەینە خوار؟»
لە ڕاستیدا، حەسادەت زۆرجار لە نەزانین و ناتەوانایی مرۆڤەوە پەیدا دەبێت، کە دەبێتە ڕێگر لە داننان بە بەهای کەسانی تردا. کەسی حەسود سەیری سەرکەوتنی کەسی تر ناکات وەک بەڵگەی سروشتی لە بوونی توانای مرۆڤدا، بەڵکو وەک هەڕەشەیەک لەسەر خۆی دەیبینێت. بۆیە لەبری ئەوەی خەریکی دروستکردنی خۆی بێت، هەوڵ دەدات وێنەی ئەوی تر تێکبدات.
لەوێدا ئەخلاق زۆرجار دەکرێتە ئامرازێکی شەڕەنگێزیی. هەندێک کەس کە ناتوانن بەرهەم و توانای کەسێک ڕەت بکەنەوەو ببنە ڕێگر لە بەرەوپێشچوونیدا، پەنا دەبەنە بەر دروستکردنی تۆمەت و قسەی ناڕاست. چونکە لای ئەوانە ئاسانترە کە کەسێک کەم ‌نرخ بکرێت، وەك لەوەی دان بەوەدا بنێیت کە لە خۆی باشتر بووە لە بوارێکدا، بێ ئەوەی بیر لەوە بکاتەوە هیچ کەسێک بێ کێشەو دەرد نییە لەم ڕۆژگارەدا، ئەوەی شتێکی هەیە لەبەرانبەردا شتانێکی تری نییە.
بەڵام ئەوەی زۆر مەترسیدارە، تەنیا حەسادەتی تاک نییە؛ بەڵکو ئەو کولتوورەیە کە حەسادەتی تیا قبوڵ دەکرێت و بگرە هەندێك جار هانیش دەدرێت. کاتێک کۆمەڵگەیەک لەبری ئەوەی دەست لەسەر شانی مرۆڤی بەرهەمهێنەر دابنێت و شانازی پێوە بکات، هەوڵی کەمکردنەوەو سوکایەتی پێکردنی دەدەن، بێ ئەوەی بزانن بەوە زیان لە کۆمەڵگاو بەرەو پێشچوونی گشتی دەدەن، جگە لەوەی ئەو کەسانەی بەم نەخۆشییەوە دەناڵێنن خۆیان لە داهێنان و گەشەکردن بێ‌بەش دەکەن، بەوەی خۆیان بە مالایەعنییەوە سەرقاڵ و سەغڵەت دەکەن.
نەتەوەکان بەو کەسانە پێش دەکەون کە جیاوازن، نەک بەو کەسانەی کە هەمووان دەخوازن یەکسان و بێ‌جیاوازی بن و بگرە هەمیشە لە خۆیان کەمتر بن. دەبێت ئەوانە بزانن کە جیاوازی هەڕەشە نییە؛ بەڵکو جیاوازی سەرچاوەی گەشەپێدان و کێبڕكێی ئیجابی بەرەو پێشچوونە.
پێویستە بزانین کە شکاندنی مرۆڤی سەرکەوتوو، نیشانەی بەهێزیی نییە؛ زۆرجار نیشانەی ئەوەیە کە مرۆڤ ناتوانێت لەگەڵ تواناو گەشەو لێهاتوویی کەسانی تردا بژی و پێی قەبوڵ ناکرێ، لە کاتێکدا بەهەوڵ و شەونخوونی و مافی خۆیان پێی گەیشتوون. کەسی بەهێز ئەوە نییە کە ڕووناکیی ئەوانی تر بکوژێنێتەوە؛ کەسی بەهێز ئەوەیە کە بتوانێت لەگەڵ ڕووناکیی ئەوانی تردا ببێتە ڕووناکییەکی ترو گەشاوە بێت.
کۆمەڵگەیەک کەسانی هەڵکەوتووانی خۆی بشکێنێت، لە ڕاستیدا خۆی دەشکێنێت. چونکە دوژمنی پێشکەوتن هەمیشە ئەو کەسە نییە کە ئاواتەخوازی نەبوونی توانای داهێنانە؛ بەڵکو تەنانەت زۆرجار ترسە لە بینینی تواناکان.
لە کۆتاییدا دەبێت بگوترێت؛ ڕێزگرتن لە تواناو جیاوازییەکان، تەنیا پێداویستییەکی ئاکاریی نییە؛ بەڵکو پێویستییەکی ژیانی کۆمەڵگەیە لە پێناوی بەدیهێنانی گۆڕانکاری ئەرێنیدا. چونکە هیچ گەشەیەک لە هیچ شوێنێکدا ڕوونادات کە مرۆڤی بیرکەرەوە و داهێنەر بکەوێتە بەر هێرشی حەسادەت و ئاکام خامۆش بکرێت، کە هەندێكجار ڕەنگە تاوانی هەر ئەوە بێت سەر بە گروپ و حیزبێکی دیاری کراو نییە، ئەوا ئەو کەسانەی بەم کارە قێزەونە هەڵدەستن پێ بزانن یان نا، دادەنرێن بە یەکەم دوژمنی نەتەوەو میللەتەکەی خۆیان.
فریدریك نیتشە لەسەر ئەم جۆرە لە کینەی مرۆڤ دەنووسێت:
«ئەوەی ناتوانێت بگات بە بەرزیی کەسێک، زۆرجار هەوڵ دەدات ئەو بەرزییە نەوی بکات»
هەروەها بیرتراند رەسڵ دەڵێت:
«ئیرەیی یەکێکە لە هۆکارە گەورەکانی نەخۆشی مرۆڤ، چونکە مرۆڤ لەبری ئەوەی چێژ لە ژیان و تواناکانی خۆی وەربگرێت، سەرقاڵی بەراوردکردنی خۆیەتی بەوانی تر و خەمبار دەبێت بە پێشکەوتنیان.»
ئارسەر شۆپنهاوەریش زیرەکی مرۆڤ دەگێڕێتەوە بۆ ئەوەی کە خۆی بە خۆی بەراورد بکات، نەك بە کەسانی تر چونکە ئا لەوێوە دڕكی ئیرەیی چەکەرە دەکات».

فەریق مەحموود

سەرەتا، شەترەنج یارییەکی هزری و ستراتیژییە کە دوو کەس یارییەکە دەکەن. ئامانجی سەرەکی ئەوەیە شای بەرامبەر بخەیتە دۆخی کیشمات، واتە دۆخێک کە هیچ ڕێگایەکی ڕزگاربوونی نەماوە. هەر یاریزانێک شانزە پارچەی هەیە: یەک شا، یەک وەزیر، دوو قەڵا، دوو فیل، دوو ئەسپ و هەشت سەرباز. تەختی شەترەنجیش لە شەست و چوار خانە پێکهاتووە.

بێگومان شەترەنج چەندین لایەنی باشی هەیە؛ دەتوانێت یارمەتیی پەرەپێدانی بیرکردنەوەی ستراتیژی، چڕکردنەوەی سەرنج، باشترکردنی پلاندانان و ئارامگرتن لە کاتی بڕیارداندا بدات. ئەم سوودانە زۆرجار لەلایەن توێژینەوە زانستییەکانیشەوە پشتگیری کراون.

لەوانەیە شەترەنج مرۆڤی چاک و مرۆڤی خراپ کۆبکاتەوە، بەڵام مەرج نیە تەنها مرۆڤە خراپەکان کاریگەری لەسەر باشەکان بکەن؛ ئەگەر مرۆڤە باشەکان کەسایەتی و کاریگەریی بەهێزتر هەبێت، دەکرێت هۆکاری گۆڕانی هەندێک لە مرۆڤە خراپەکان و بەرەو باشیان ببن.

بەڵام لێرەدا پێویستە پرسیارێک بکەین: کێن ئەوانەی شەترەنج یاری دەکەن؟ وەڵامەکە ئەوەیە هەموو جۆرە مرۆڤێک لەم یارییەدا بەشدار دەبێت؛ مرۆڤی باش و خراپ، نووسەر، هونەرمەند، مامۆستا، خوێندکار و خەڵکی ئاسایی.

لەبەر ئەوە، کاتێک شەترەنج وەک چاڵاکییەکی فێرکاری دەخرێتە ناو قوتابخانە یان ناوەندەکانی فێرکردنەوە، باشتر وایە تەنها فێری یاساکانی یارییەکە نەکرێن، بەڵکو هاوکات باس لە بەها ئەخلاقییەکان، هەڵسوکەوتی دروست و هۆشیاریی کۆمەڵایەتیش بکرێت.

ئامانجی شەترەنج پەرەپێدانی هزر و ستراتیژییە، نەک ئەوەی مرۆڤ بەهۆی پەیوەندی لەگەڵ کەسانی خراپ یان کاریگەریی نادروستەوە تووشی ڕەفتاری نەرێنی ببێت. بۆیە دەکرێت بڵێین شەترەنج خۆی یارییەکی بەسوودە، بەڵام وەک زۆربەی چاڵاکییە کۆمەڵایەتییەکان، ژینگەی بەکارهێنان و شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵی زۆر گرنگە. ئەگەر بە شێوەیەکی دروست فێر بکرێت و لەگەڵ پەروەردەی ئەخلاقیدا تێکەڵ بێت، سوودەکانی زۆر زیاتر دەبن لە زیانەکانی.

لە کۆتاییدا، من تەنیا نموونەم بە شەترەنج هێناوە، بەڵام یارییەکانی تریش وەک دۆمینە، کۆنکان و هەر چاڵاکییەکی کۆمەڵایەتیی تر، ئەگەر لە ژینگەیەکی نەگونجاودا و بە بێهۆشیاری ئەنجام بدرێن، لەوانەیە کاریگەریی نەرێنی لەسەر ڕەفتار و کرداری مرۆڤەکان دابنێن.

زانا ڕەزاق خەیلانی

٣١ / ٧ / ٢٠٢٦

ڕاڤەکارییەک بۆ شانۆنامەی پادشا دەمرێت

(ئەم دەقە شانۆییە بەرێز عەلی کەریم وەریگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی، لە دەزگای چاپ و بەخشی سەردەم بڵاوکراوەتەوە).
ئەوەی شانۆی یوجین ئیۆنێسکۆ ئەوەندە سەرنجڕاکێش دەکات ئەو ئەتمۆسفیرە گاڵتەجاڕی و کۆمێد و ئەبسوردەیە کە تا ڕادەیەک هەمیشە پرسیارە ئاینی و بوونگەراییەکان دەشارێتەوە. تاڕادەیەک شانۆنامەکانی سەرەتا باس لە مرۆڤە نامۆکان و دۆخە سەیر و سەمەرەکاندا دەکات ، بەڵام لە ڕووکەشدا باسی حەسرەتی مرۆڤ دەکات بۆ مانا و ڕاستی. یەکێک لەو دەربڕینانەی لە ژیانی ڕۆژانەدا زۆر جار بەکاری دەهێنین کە دەڵێت “کاتم نییە یان زۆر بێ کاتم”، ئەگەر لە ژیاندا هەندێک جار مرۆڤ خۆی بڕیار لەسەر کات بدات، بەڵام کاتی واش هەیە کە ئیدی کات بڕیار دەدات و ڕۆڵی تۆ تەواو دەبێت ئەویش ساتی مردنە. لەم جیهانە پڕ لە نادڵنیاییەدا مردن لە کات و شوێندا هەیە، سات و شوێنێکی حاشاهەڵنەگرە و کە دەبێت هەموومان بە دڵنیاییەکی تەواوەوە ڕووبەڕووی ببینەوە، لەبەر ئەوە دەمەوێت باسی ئەو ساتە بکەم. کە (پاشا دەمرێت) کە یەکێکە لە گرنگترین شانۆنامەکانی یۆژین یۆنسکۆ.
هەموو مرۆڤەکان دەزانن کە دەمرن، ئەم درک کردنەش دڵەڕاوکێ دروست دەکات.
بوون و ژیان زۆرجار مانایەکی ڕوونی نییە، مردنیش ئەم بێماناییە ڕوونتر دەکاتەوە. ترس و تەنیایی زۆرێک لە کارەکتەرەکانی هەوڵ دەدەن لە بیری مردن ڕزگاریان بێت بەڵام شکست دەهێنن. پرسیارێکی بوونگەرایی یۆژین یۆنێسکۆ لێکۆڵینەوە لەوە دەکات ژیان مانای چییە؟ کاتێک مرۆڤ دەزانێت ژیان سنووردارە.
ڕوونترین نموونە شانۆنامەی پاشا دەمرێت، کە تێیدا شا بیرانژێ وردە وردە ناچار دەبێت قبووڵی بکات کە بڕیارە دەمرێت. تەواوی شانۆنامەکە باس لە خەباتی مرۆڤ دەکات بەرامبەر بە حەتمیەتە.
ئیۆنێسکۆ لە ڕێگەی دوو شانۆنامەکەیەوە لە ڕەشبینییەکی قووڵەوە دەچێتە بەرخۆدانێکی بێدەنگ و لە هەمان کاتدا یەکلاکەرەوە و هەبوونی دەنگدانەوەیەکی بەهێز . بەرهەمەکانی، وەک دووبارە خوێندنەوە و پێداچوونەوەیان ئەمڕۆ دەیسەلمێنێت، ئەوە نیشان دەدەن کە ئەدەب و هونەر ناتوانن لەگەڵ کاتدا پەیوەندیی خۆیان لەدەست بدەن؛ بەڵکو لە هەموو سەردەمێکدا لایەنی نوێی ئازار و خەونەکانی مرۆڤ ئاشکرا دەکەن. نموونەی شانۆنامەی کۆرسییەکان، لە جیهانێکدا کە پڕ بووە لە کورسی بەتاڵ و ڕیتۆرێکی کون، بەرەنگاربوونەوەی بێمانایی بە چەسپاندن بە مرۆڤایەتییەوە وەک کردەوەیەکی قارەمانانە دەمێنێتەوە.
(ئێستا کە ڕاستی مردن بەسەرمەوەیە بەیان بووە، دەستبەرداری هەموو پلەو پایە و حەسرەت و وابەستەبوونێک دەبم، لەگەڵ نەمانی ئەم جەستەیەم لە گۆشت و خوێنە، وەک وەهمێکی زوو تێپەڕ دەیناسینەوە).
شانۆنامەی پاشا دەمرێت هاوشیوەی ڕۆمانە بەناوبانگەکەی تۆڵستۆیە بە ناوی (مەرگی ئیڤان ئیلیچ) زۆریش لە نووسەران سەرنجیان لەو بارەیەوە هەیە کە شانۆنامەکە لەو ڕۆمانەوە سەرچاوەی گرتووە. لە شوێنێکی تردا لە لاپەڕەی دەنگەکان و سپی مێدیا شیکاریەکەکم بۆ ئەو ڕۆمانە کردووە. هەروەها دەمەوێت جیاوازیەکان و شتەهاوبەشیەکانی ئەو دوو دەقە بخەمەڕوو.
لە شرۆڤەی ڕۆمانی (مەرگی ئیڤان ئیلیچ)ی تۆڵستۆی، ئەم چیرۆکە نائاساییە ڕەنگدانەوەیە لەسەر مردن و نەخۆشی، ئازاری جەستەیی و ئازاری ڕۆحی، لەسەر مانای ژیان، پەیوەندییەکانی مرۆڤ، لەسەر ئەوەی چی گرنگە و چی زیادە. هەروەها بوونی مرۆڤ لە ناو کاتدا چۆن مامەڵە دەکات.
دەکرێت شانۆنامەی (پاشا دەمرێت ) ی یۆژین یۆنسکۆ تەواوکەرێکی نایابی ئەو چیرۆکەی تۆڵستۆی بێت، هەرچەندە ڕۆحیترە، بەڵام زیاتر زاڵترە. لێرەدا مردن پاڵەوانی ڕاستەقینەیە. لە تۆڵستۆی پاڵەواندا مردن نییە، بەڵکو ژیانە. ژیانێک کە ئازار دەچێژێت، ژیانێک کە کۆتایی دێت؛ ئایا ژیان مانای هەبوو یان نا، ئایا شایانی ئەو هەموو ئازار و ڕەنجە بوو، ئایا دەکرا باشتر بژیین، پەشیمانی لەوەی کە کرا کە نەدەبوو بکرێت و بۆ ئەوەی نەکرا کە دەبوو بکرێت.
لەم بەرهەمەی ئیۆنێسکۆدا، مردن لە ڕوانگەیەکی دیکەوە دەخرێتەڕوو؛ ڕەهەندی تایبەتی خۆی هەیە، هیچ چارەسەرێکی دینی ناخاتە ڕوو کە پێمان بڵێت کە دەمریت لەو دونیا زیندوو دەبینەوە، ، قۆناغەکە هەر لەم جیهانەدا دەمێنێتەوە. دیوەکەی ترمان نیشان نادات کە چاوەڕێی دابەشکردنی پاداشت یان سزا بین، هیچ ژیانێکی دوای ئەمە نییە، ڕۆژی حوکمدان، بەهەشت، دۆزەخ، زیندووبوونەوە و ژیانی هەتاهەتاییمان بۆ باس ناکات .
مردن بۆ خۆی ئەزموونێکە، نهێنی کۆتاییهێنان بە ئازارەکانە و لێرەدا ئاماژە بە ئازارە ڕۆحییەکان دەکەین نەک جەستەییەکان، لە وازهێنان لە خۆهەڵواسین بە ژیانەوە. ئەمانە بڕگەکانی کۆتایی چیرۆکی (ئیڤان ئیلیچ)ن.
ڤیکتۆر فێرناندێز دەنووسێت” ڕەنگە یۆنسکۆ ئاگاداری کتیىی پیرۆزی مردووەکانی تبت یان کتێبی دەوڵەتە مامناوەندەکان (باردۆ تۆدۆل) بێت، ئەو کتێبە تێڕوانینی بوداییەکان بۆ مردن دەبینێت، چونکی ئەو لێکچوون لە نێوان شانۆنامەکە و تێڕوانینی بوداییەکان بۆ مردن دەبینێت، شانۆنامەی پاشا دەمرێت هاوبەشی لەگەڵ فەلسەفەی ڕۆژهەڵاتیدا هەیە”.
کتێبی مردووەکانی تبت چییە؟لە ڕاستیدا پێی دەوترێت (باردۆ تۆدۆل Bardo Thödol).لە ئایینی بودایی تبتدا باس لەوە دەکات چی ڕوودەدات کاتێک مرۆڤ دەمرێت. بیرۆکەیەکی ناوەندی ئەوەیە کە مرۆڤی مردوو بە( باردۆس )ی جۆراوجۆردا تێدەپەڕێت، واتە دۆخی مامناوەند لە نێوان مردن و بوونێکی نوێدا.
لەم حاڵەتانەدا کەسەکە ڕووبەڕووی ئەم بارودۆخانە دەبێتەوە: ترسەکانیان، ئارەزووەکانیان، وەهمەکانیان و ئاگایی خۆیان. شتە چارەنووسسازەکە ئەوە نییە کە خودا حوکم لەسەر کەسەکە بدات، بەڵکو ئەوەیە کە ئایا دەتوانێت واز لە ئیگۆی خۆی بهێنێت و واقیع قبوڵ بکات.
ئەم دیدە دینی فەلسەفییە بە هاوشێوەی شانۆنامەکەی پاشا دەمرێت ـ ی یۆنسکۆ. هەر لە سەرەتاوە پاشا دەزانێت کە بڕیارە دەمرێت. لە درێژەی شانۆنامەکەدا بە قۆناغی جیاوازدا تێدەپەڕێت:

• ئینکاری مردن دەکات.
• توڕە دەبێت.
  ـ هەوڵی دانوستان دەدات.
  ـ نائومێدی دەستی بەسەردا گرتووە.
• دواجار قبوڵ دەکات واز لە ژیان لێبهێنێت.
  هەموو ئەم گۆڕانکاریانە لەسەر زمانی پاسەواندا بە خەڵکەکە ڕادەگەیەنرێت. ئەمە تەواو هاوشێوەی ڕێبازی بوداییە لە ڕێگەی مردنەوە. ئەوەی گرنگە پرۆسەی ناوەوەیە نەک ئەوەی دوای مردن ڕوودەدات.
  یەکێک لە بیرۆکە سەرەکییەکانی شانۆنامەکە ئەوەیە کە پاشا بە تووندی دەستی بە شانشین و کورسیەکەی، بە دەسەڵاتەکەی، جەستەی و بە ژیانیەوە دەگرێت، کاتێکیش واز لەم هەموو ئەم شتانە و لە شەڕ دێنێت، ئەو دەمە دەتوانێت بە ئارامی بمرێت. ئەوەش ئایینی بودایمان بیردەخاتەوە، کە دەڵێت: ئازار کاتێک سەرهەڵدەدات کە خۆمان بە شتگەلێکەوە دەلکێنین کە ڕاگوزەرن.
  کاتێک ڤیکتۆر فێرناندێزی ڕەخنەگر دەڵێت دەشێت یۆنسکۆ ئاگاداری کتێبی مردووەکانی تبتی وەک کلیلی لێکدانەوە بەکارهێنابێت و لەوەوە سەرچاوەی گرتبێت، دەشێت ئەوە تەنها گریمانەبێت. مەرج نییە بڵێین ئیۆنێسکۆ بیرۆکەکانی لەوێوە وەرگرتووە، بەڵکو وێناکردنی مردن لە شانۆنامەکەدا، وەک پرۆسەیەک کە مرۆڤ دەبێت وردە وردە دەستبەرداری ئیگۆ و کۆنترۆڵی خۆی بێت، ئەمەش فەلسەفەی ڕۆژهەڵاتی بیردەخاتەوە. خوێندنەوەیەکی مومکین و سەرنجڕاکێشە، بەڵام لێکدانەوەیەکی مەسیحی یان بوونگەرایی یاخود ئیسلامی هەمان دەرئەنجام نایەتە دی، بەڵام هەموو لەسەر ئەوە کۆکن کە ڕۆمانی ئیڤان ئیلیچ سەرچاوەی ئیلهامێتی.
  ڕەخنەگەری زۆرمان هەیە کە ئەم ژانرە شانۆییە بە بوونگەرایی یان نیهیلیزمی بێدینەوە دەبەستینەوە، بە بۆشایی و نائومێدی و دڵ تێکهەڵدانەوە دەبەستنەوە، ڕەنگە ئەم شانۆنامەیە (پاشا دەمرێت) زۆر دووربێت لەم ڕەوتانانەی کە بە ڕەشبینی وجودییەوە نەهلەستیەوە نقومبووبێت. دەقی پاشا دەمرێت ئەو هەستەت پێنابەخشێت وەک دەقی سۆپرانی سەڕوتاوە و یان تێکستەکانی بێکت، یان لە زۆربەی نووسەرانی تر، تەنانەت لە تێکستەکانی تری یۆنسکۆ خۆشی.
  تەنانەت دیمەنی کۆتایی هەستی خوێنەر و بینەر دەجوڵێنێت ئارامییەکی دەرونی یان خۆشییەکی بێدەنگ بەئاگا دەهێنێتەوە. نەک هیوا، چونکە هیوا شتێکە کە ئاراستەی داهاتوو دەکرێت. هیوا نیە لەبەرچی ؟ جیاوازی هەیە نێوان هیوا و هەستی خۆشی بێدەنگ، هیوا واتە چاوەڕوانی شتێک کە هێشتا ڕووی نەداوە. بۆ نموونە، هیوادارم چاک ببمەوە، هەمیشە هیوا بەرەو داهاتوو ئاراستە دەکرێت، بەڵام لە کۆتایی پاشا دەمرێت و داهاتوو نییە و چاک نابێتەوە و پاش چەند ساتێکی تر دەمرێت. چیتر ناتوانێت ئومێد بە هیچ شتێک بخوازێت. بەڵام کاتێک پاشا دواجار مردنەکەی قبوڵ دەکات، واز لە شەڕکردن لەگەڵ مەرگدا دەهێنێت، هێمنی باڵ دەکێشێت بەسەر دۆخەکەدا، ترسەکە کەم دەبێتەوە، هەستێک دروست دەکات کە لەسەر بنەمای شتێکی باشتر نییە کە دواتر بێت، بەڵکو ئاشتییە لە ئێستادا. خۆشی بێدەنگ، هەموو شتێک چارەسەر نابێت، بەڵام ئەو چیتر لە ململانێدا نیە لەگەڵ واقیعدا.
  یۆنسکۆ بەمەرگی پادشا بیرکردنەوەیەکی فەلسەفەیەکی دادەڕێژێت، چونکێ یۆنسکۆ وێنای ئەوە دەکات کاتێک مرۆڤ واز لە شەڕی حەتمی دەهێنێت، دەتوانێت ئاشتییەکی چاوەڕواننەکراو ئەزموون بکات، کەواتە خۆشی لەبەر ئەوە نایەت کە داهاتوو باشتر دەبێت، بەڵکو لەبەر ئەوەی ئەو هەوڵدانە کۆتایی دێت.
  ئەگەر لە دیدێکی دینییەوە سەیری بکەین لەوانەیە بڵێت کە هێشتا هیوا هەیە، بەو پێیەی هیوا تەنها پەیوەندی بە داهاتووی زەمینییەوە نییە بەڵکو پەیوەندی لەگەڵ خودا و ژیانی هەتاهەتاییشدا هەیە.
  بەڵام بەو پێیەی ئیۆنێسکۆ هیچ ژیانێکی دوای مردن لە شانۆنامەکەدا نیشان نادات ڕەنگە ئاستەم بێت بە دیدێکی مەسیحیانەو یەکتاپەرستی بخوێندرێتەوە، چونکی دیمەنی کۆتایی بە مانا مەسیحییەکەی هیوا نییە، بەڵکو باس لە ئاشتەوایی ناوەوە دەکات لەگەڵ ئەوەی لێرە و ئێستا ڕوودەدات. یۆنێسکۆ زیاتر باس لەوە ناکات کە شانۆنامەکە نوێنەرایەتی چی دەکات بەڵێنێک نییە بۆ داهاتوو، بەڵکو ساتێکی ئارامییە کاتێک پاڵەوانەکە واز لە بەرەنگاربوونەوەی مردن دەهێنێت.
  ئەگەر بە وردی مرۆڤ ئەو شانۆنامەیە بخوێنێتەوە لێیی حاڵی بیت یان بیبینێت کاردانەوەی بیرکردنەوەی مەرگ لە فکرو جەستەی خۆتدا خەیاڵ دەکەیت، ڕەنگە یەکێک لەو تێکستانەیەدوای خوێندنەوەی یان بینینی نمایشەکە هەر هەموومانی پەڕتەوازە کردبێت و هەرکەسەی لە خەیاڵدانێکدا بێت یان تێفکرینێکی جیوازدا بێت بۆ شیکاری مەرگ، هەرچەندە ئێمە هەر هەموومان لەبەر دەم یەک نمایشی چیرۆکی مەرگ بین.
  هەروەها کارەکتەرەکان هێما و ئاماژەن هەریەکەیان نوێنەرایەتی بارودۆخێکی مردنی خۆمان دەکات،. درەنگ یان زوو هەموومان ڕۆڵی پاڵەوان بیرانژێر دەگێڕین وەک پاڵەوانی شانۆنامەکەی “پاشا دەمرێت”مان بەسەردا دێت. کەواتە بەهیوای ئەوەی حیکمەتی شاژن مارگارێتامان لە نزیکەوە هەبێت بۆ ئەوەی یارمەتیدەرمان بێت لە بڕینی تەلی دڕکاویەکانی قاچمان و شکاندنی ئەو بەربەستانەی کە رێی لێگرتووین بۆ ئەو شوێنە کە ڕەنگە بیدۆزینەوە ڕەنگە نیرڤانا؟ ڕەنگە بەهەشت بێت؟ ڕەنگە گەڕانەوەی هەمیشەیی سامسارا؟(١) ڕەنگە هیچ نەبێت؟ لەبەر ئەوە یۆنسکۆ کۆتاییەکی کراوەمان بۆ جێدەهێڵێت، چەندین ئەگەری جیاواز دەخاتە ڕوو، بەڵام هیچیان پشتڕاست ناکاتەوە.

  کارەکتەرەکان:
  بیرانژێر: گرنگترین کەسایەتی ڕەمزی شانۆنامەکەیە، ئەو نوێنەرایەتی تەنها پاشایەک ناکات، بەڵکو هەموو مرۆڤێک. ئەو لەبری هەموومان لەوێیە کە دەبێت درەنگ یان زوو ڕووبەڕووی مردن ببینەوە.
  پاشا، ئیگۆ، خود، ناوەندی گەردوونە. ئێمە هەموومان ناوەندی گەردوونین بۆ خۆمان، بیرانژێر هەر یەکێک لە ئێمەیە. هەموومان لە ژیانی خۆماندا حوکمڕانی دەکەین، کەم تا زۆر دەسەڵاتمان هەیە، وە هەموومان، هەرچەندە ژیانمان جۆراوجۆر بووبێت، لە کۆتاییدا هەمان کرداری کۆتایی ئەنجام دەدەین. بێگومان کاتێک لە چوارچێوەی ئەم بەرهەمەدا باسی مردن دەکەین، مەبەستم لە مردنی مرۆڤ خۆیەتی، نەک مردنی ئەوانی دیکە، چ نزیک بێت یان دوور، مردنی مرۆڤ خۆی ناوازەیە و تەواو کەسێتییە و شەخشیە. مردنی ئەوانی تر چیرۆکێکی ترە، کاتێک مرۆڤ خۆی دەمرێت، پرۆسەی مەرگ کارکردنی دەوروونی جەستەیی بەسەر تۆدا دێت، دەنا ئێمە هەرگیز بە ئاگا نین دوای مردنمان، بەڵکو لە ڕێگەی مردنی ئەوانی تروە ئاگاییمان هەیە.
  ئەو پیاوەی سەرەتا ئینکاری مردن دەکات، ڕەتیدەکاتەوە قبوڵی بکات کە بمرێت. هیوادارە، ناڕەزایەتی دەردەبڕێت و دەیەوێت کۆنترۆڵی خۆی بپارێزێت. پاشاندا دەترسێت لە درێژی شانۆنامەکەدا تێگەیشتنی لا دروست دەبێت ، لە دواجاردا قبوڵی دەکات کە ژیان کۆتایی دێت، ئەمەش هێمایە کە مرۆڤەکان زۆرجار کاردانەوەیان دەبێت کاتێک ڕووبەڕووی واقیعی مردن دەبنەوە، بیرانژێرر لاواز و سەرلێشێواو و دابەش بووە، مرۆڤێکە کە بناغەیەکی تۆکمەی نییە کە ڕەنگدانەوەی هەستی نادڵنیایی و دڵەڕاوکێی بوونگەرایی مرۆڤی هاوچەرخە.
  کارەکتەرەکە دوا سەفەری بوونگەرایی مرۆڤ نیشان دەدات، بیرانژێر هێمای خودی مرۆڤە کە دژی مردنی خۆی دەجەنگێت، و لە کۆتاییدا دەبێت قبوڵی بکات
  شاژن مارگرێتا: هاوسەری یەکەمی پاشا، لەگەڵ هاتنی هاوسەرە جوان و شۆخەکەی دووەمی پاشادا، پێگەی هەستیاری خۆی لە دەست دەدات، بەڵام کۆتایدا ئەودەبێت ڕێبەرو حەکیم و یارمەتی پاشا دەدات کە بەربەستەکانی مردن ببڕێت و بەئارامی بمرێت. مارگرێتا واتە ڕوونی و ڕاستی و دیسیپلین و قبوڵکردنی حەتمی مردن.
  لە شانۆنامەکەدا یەکێکە لە دیارترین کەسایەتییە هێمادارەکانی شانۆنامەکە، تاڕادەیەک پێچەوانەی شاژنی دووەم ماریا کاردەکات، ئەو ڕاستی و ڕیالیزمی دەکات، نوێنەرایەتی واقیعی سارد و ڕوون دەکات، ئینکاری مردن ناکات هەموو شتێک وەک خۆی دەبینێت، بە هیوا پاشا فریو نادات. مارگرێتا لە ڕێگەی شێوازی مامەڵەکردنیەوە نیشان دەدرێت کە بەردەوام دژایەتی شاژنە ماریا دەکات، هیوا و وەهمەکان ڕەتدەکاتەوە، فشار دەخاتە سەر پاشا بۆ ئەوەی درک بە ڕاستییەکان بکا، لەگەڵ لاوازبوونی پاشادا زیاتر باڵادەست دەبێت، ئەو کارەکتەرە بەو شیوەیە وێنا دەکرێت نەک لە ڕێگەی هەستەکانەوە، بەڵکو لە ڕێگەی کردەوە و زمانێکەوە کە ڕەق و ڕوون و نەگۆڕە. مارگریتا ئەو بەشەی واقیعە کە ناتوانرێت لێی دوور بکەوێتەوە. ڕەنگە ئەو جەوهەری ئەو دیدە ی هیوم بەرجەستە بکات کە دەڵێت ” لەڕاستیدا ئێمە ناتوانین بوونی ئەوانیتر تاقی بکەینەوە” . خۆ ئەگەر بەشێوەیەکی دەروونشیکارییش لێکی بدەینەوە پسپۆڕێکی دەروونناس و ڕێبەری مردن کاری دەکرد.
  شاژن ماریا: هاوسەری دووەمی پاشا. ماریا وەهمی مارایە. ئەو شاژنەیە کە سەردەمانێک پاڵەوانەکەی دڵخۆش دەکرد بە خۆشیەکانی دونیا، ئێستاش ڕەتیدەکاتەوە دەستبەرداری بێت. بۆ بیرانژێر، ئەو لە بارگرانییەک زیاتر نییە کە بە ژیانەوە دەیبەستێتەوە، بەربەستێک کە ڕێگری دەکات لە بەردەوامبوون لەسەر ڕێبازە سروشتییەکەی خۆی.
  کارەکتەری ماریا، شاژنی دووەم بۆ ناوی ماریا یە. لە ئیدیۆمی دینی بو بوزیدا، وەهمی مارا. مارا لە ئایینی بودادا کەسایەتییەکی هێمادارە کە نوێنەرایەتی وەسوەسە، ئارەزوو، وەهم دەکات کە ڕێگری لە ڕۆشنگەری دەکات. وەهمی مارا ئاماژەیە بۆ خۆشیەکانی ژیان. لەبەر ئەوە ماریا نوێنەرایەتی چێژەکانی ژیان دەکات. چێژەکانی جەستە، هەستی و چێژە دونیاییەکان، بۆ نموونە سەرنجڕاکێشانی سێکسی، سامان، پێگە، ئاسوودەیی، یان شتی تر کە دەتوانێت مرۆڤ بە ئارەزووە مادییەکانەوە ببەستێتەوە.
  ماریا، واتە خۆشەویستی، ژیان، گەنجی، هیوا، ئارەزوو و ڕەتکردنەوەی قبوڵکردنی ئەوەی کە ژیان کۆتایی دێت. بوونی ئەو وا دەکات پاشا بیەوێت بەردەوام بێت لە ژیان و ئینکاری مردن بکات. باوەڕی بەوە هەبێت کە دەتوانێت لە چارەنووسی خۆی ڕزگاری بێت. ئەمەش بەو مانایەیە کە ماری هێمای سەرنجڕاکێشی ژیانە. ماریا کەسایەتییەکی “خراپ” نییە، بەڵام ئارەزووی مرۆڤ بۆ بەردەوامبوون لە ژیان و خۆشەویستی و چێژوەرگرتن بەرجەستە دەکات. لە بەرامبەردا مارگریت نوێنەرایەتی ئەو درککردنە دەکات کە مردن حەتمییە و دەبێت قبوڵ بکرێت.
  لە ڕوانگەی بوونگەراییەوە دەتوانرێت بڵێین ئیۆنێسکۆ ڕێگە بە دوو شاژنەکە دەدات نوێنەرایەتی دوو لایەنی مرۆڤ بکەن، یەکەم ماریا نوێنەرایەتی ئارەزوو، هیوا، ئیرادە بۆ ژیان، ئەو وەهمەی کە ژیان دەتوانێت بەردەوام بێت. دووەم مارگریات، نوێنەرایەتی ڕاستی و ماڵئاوایی و مردن و قبوڵکردن.
  هەر بۆیە دەتوانرێت ماری بە “وەهمەکەی مارا” لێکبدرێتەوە، نەک لەبەر ئەوەی ئیۆنێسکۆ بە ئاشکرا سیمبۆلیزمی بودایی بەکاردەهێنێت، بەڵکو لەبەر ئەوەی ئەرکەکەی لە دراماکەدا ڕۆڵی مارا وەک ئەو کەسە دەهێنێتەوە یاد کە مرۆڤ بە بوونی دونیایەوە دەبەستێتەوە. لێکدانەوەیەکە نەک شتێک کە لە شانۆنامەکەوە باسی بودایییەت بکات.
  ئەگەر بە کورتی پوختەی جیاوازیەکانی هەردوو شاژن بزانین ئەوەیە کە : شاژنە ماریا واتە واتە ژیان و خۆشەویستی و هیوا، ئەو دەیەوێت پاشا باوەڕی بەوە هەبێت کە ژیان دەتوانێت بەردەوام بێت. بەڵام شاژنە مارگرێتا واتای ڕاستی و مردن، ئەو نیشان دەدات کە دەبێت قبووڵی بکات کە دەمرێت. ئەو دوانە پێکەوە هێمای ململانێی مرۆڤن لە نێوان وەهم (ویستی بژی) و واقیع (دەبێت بمرێت).

پزیشک: و نەشتەرگەر، جەلاد و بەکتریاناس و ئەستێرەناسی شانشینی مەملەکەت. ئەم کارەکتەرە نوێنەرایەتی حیکمەت، زانست دەکات، بە درێژایی ژیانمان زانست و حیکمەتمان بەکار هێناوە ئێستاش لە ساتەکانی کۆتاییدا، یارمەتیمان دەدات نیشانەکان ببینین و لێکدانەوەیان بۆ دەکات، بەڵام ئەرکەکەی لەو شوێنە کۆتایی دێت کە ژیانی ماددی کۆتایی دێت، لەوە زیاتر ناڕوات.
لە دەقەکەدا، کارەکتەری پزیشک یەکێکە لە کارەکتەرە ڕەمزییەکانی شانۆنامەکە. ئەو تەنیا بە مانای ئاسایی پزیشک نییە، بەڵکو نوێنەرایەتی چەند بیرۆکەیەک دەکات، ئەو هێمای زانست و ڕاستی بابەتییە. پزیشکی بێ بەزەیی و بێ ڕازاندنەوە بارودۆخی پاشا هەڵدەسەنگێنێت، دەستنیشانی مردنی پاشا دەکات و پابەند دەبێت بە ڕاستییەکانەوە، ئەو هێمای واقیعی بابەتییانەیە کە لە ژێر کاریگەریی بیرکردنەوەی ئاواتخوازانەدا نییە. هێمای حەتمی بوونی کات و مردنە، ئەو هەر لە سەرەتاوە دەزانێت کە ناتوانرێت ڕێگری لە مردنی پاشا بکرێت، تاڕادەیەک وەک نێردراوی چارەنووس مامەڵە دەکات و بەردەوام ئەوەمان بیردەخاتەوە کە مرۆڤ ناتوانێت شکست بەکات بهێنێت. هێمای عەقڵە بەبێ هەست، بە پێچەوانەی ماری کە هاندەری هیوا و زەوقی ژیانە، پزیشک سارد و عەقڵانییە. نوێنەرایەتی لۆژیک و ڕێکوپێکی و ڕاستی بێبەزەیی دەکات. هەروەها نوێنەرایەتی دادوەر یان خزمەتکاری مردنیشە، ئەو تەنها پزیشکێکی ئاسایی نیە، بەڵکو زۆر لەوە زیاتریشە، دادوەر، قەشە و تەنانەت مەرگ خۆی دەکات، ئەو ڕێنمایی پاشا دەکات بەرەو ئەو تێگەیشتنەی کە کۆتایی نزیکە و پشتگیری لە کارەکانی مارگریت دەکات بۆ ئەوەی چارەنووسی خۆی قبوڵ بکات.
ژولێت: لە دەقەکەدا ژولێت خزمەتکار، پاککەرەوە و پەرستارە کەسایەتییەکی ڕەمزی گرنگە، هەرچەندە ڕۆڵێکی کەمتری هەیە لە چاو ماریا و مارگریتادا، ئەو نوێنەرایەتی کەسی سادە و ڕۆژانە دەکات، کەسێک کە دەسەڵات و پێگەیەکی نییە. بە پێچەوانەی پاشا و شاژنەکانەوە وەستاوە. نوێنەرایەتی هەموو بازنەی کۆمەڵایەتیەکانە، ناسیاو، ڕەعیەت، هاوڕێ و دوژمن. سەرقاڵی بابەتە پراکتیکییەکانی ژیانی ڕۆژانەیە کە بەردەوام دەبێت بکرێت، سەڕەڕای مردنی پاشاش، لە ڕێگەی کردارە بچووک و کۆنکرێتییەکانەوە خەمی پاشا نیشان دەدات. ئەو نوێنەرایەتی گەرمی مرۆڤ و ژیانی ڕۆژانە دەکات، نەک بیرۆکەی گەورە یان بنەما فەلسەفیەکان. ژولێت لەبەر ئەوەی مرۆڤێکی ئاساییە، ئەوە نیشان دەدات کە مردن تەنها پاشاکان ناگرێتەوە، هەموو کەسێک دەگرێتەوە. لە جیهانی ئیۆنێسکۆدا هەموو مرۆڤەکان لە بەرامبەر مردندا یەکسانن، بەبێ گوێدانە پێگەی کۆمەڵایەتی.
دەتوانرێت ژولێت وەک “هێمای ژیانی ڕۆژانە” سەیر بکرێت. ئەو خەمی پرسیارە فەلسەفییە گەورەکانی نییە بەڵکو خەمی کردەوەی کۆنکرێتییە، خەمی شتە بینراوە بچوکەکانێتی . ئیۆنێسکۆ لە ڕێگەی ئەوەوە نیشانمان دەدات کە ژیان لە کردارە سادەکانی مرۆڤ پێکدێت، کارەکانی ژولێت جەوهەری ئەو گۆرانییەیە کە ” سترانبێژی یانەی شەوان جولێت گیکۆ، لە گۆرانیەکدا دەڵێت .( مرۆڤ بریتیە لەو شتانەی ئەنجامی دەدات) ئەم ڕاستیە ڕووکەشیە جەوهەری فەلسەفەی بوونگەراییە. سارتەریش دەڵێت ( جەوهەری بوونگەرایی مرۆڤە لە پراکتیکدا).
گرنگیدان بە کەسێک، پاککردنەوە، کارکردن و بوون. هەروەها ئەوەمان بیردەخاتەوە کە لە بەرامبەر مردندا، پاشا چیتر تەنها فەرمانڕەوا نییە، بەڵکو مرۆڤێکە کە وەک هەموو کەسێک پێویستی بە یارمەتی و چاودێری هەیە. ئەو کارەکتەرەیە کە دراماکە لە واقیعی مرۆیی و ڕۆژانەدا زەمینەسازی دەکات. ئەمەش وا دەکات کە هاوسەنگییەکی گرنگ بێت بۆ هێمای بوونگەرایی شانۆنامەکە.
پاسەوان: ئەو نوێنەرایەتی ڕێکخستن و دەسەڵاتی ئەو دەوڵەتە دەکات کە پاشا دەپارێزێت، لە سەرووی هەموو شتێکەوە هێمای ئەو دەسەڵاتە سیاسی و سەربازییە کە خەریکە گرنگی خۆی لەدەست دەدات لەگەڵ نزیکبوونەوەی مردنی پاشا یاساکان جێبەجێ دەکات. ئەوەی ڕوودەدات ڕادەگەیەنێت و هەوڵدەدات ڕێوڕەسم و دیسیپلین بپارێزێت. هێمای دامودەزگاکانی کۆمەڵگا و ئەو نەزمەیە کە دەوری دەسەڵاتی داوە. کاتێک پاشا دەمرێت، ڕۆڵی پاسەوان بێمانا دەبێت. نە سەرباز و نە چەک و نە پاسەوان ناتوانن پاشا لە مردن بپارێزن. ئیۆنێسکۆ نیشانمان دەدات کە دەسەڵاتی سیاسی و سەربازی لە بەرامبەر چارەنووسی کۆتایی مرۆڤدا بێدەسەڵاتە. ئەو بەردەوامە لە جێبەجێکردنی ئەرکەکانی تەنانەت لە کاتێکدا کە شانشین خەریکە دەڕووخێت و هەموو شتێک هەڵدەوەشێتەوە. ئەوە نیشان دەدات کە چۆن زۆرجار مرۆڤەکان بەردەوامن لە پەیڕەوکردنی ڕۆتین و ڕۆڵەکان، هەرچەندە دۆخەکە مانای خۆی لەدەستداوە.
ئەو نوێنەرایەتی ئەو پێکهاتانە دەکات کە دەسەڵات بە پاشا دەدەن، سوپا، دەوڵەت و ڕێکخستن. بەڵام پەیامی ئیۆنێسکۆ ئەوەیە کە هیچ دامەزراوەیەک و هیچ دەسەڵاتێکی دونیا ناتوانێت مرۆڤ لە مردن بپارێزێت. کاتێک پادشا دەمرێت، ڕۆڵی پاسەوان مانای خۆی لەدەست دەدات، ئەمەش تەوەری بوونگەرایی شانۆنامەکە بەهێزتر دەکات، مردن هەموو مرۆڤەکان یەکسان دەکات و هەموو پلەبەندییەکانی مرۆڤ هەڵدەوەشێنێتەوە.

چەمکی مردن:
ڕەنگە ئەم دەقە باشترین شانۆنامە بێت کە لەسەر مردن کە تا ئێستا نووسرابێت.
تەنها دوو شت دەخەمەڕوو: ناتەبایی نێوان مردن و ئیگۆسەنتەریزم. کە مردن مامۆستای ژیانە. ئیگۆسەنتەریزم ئەوەیە کە خود هەست دەکات وەک ناوەندی ڕەهای گەردوونە، بە بڕوای من ئەو حاڵەتە ئاساییەیە کە خۆمان تێیدا دەبینینەوە. وەک هەموومان دەزانین کە مردن نوێنەرایەتی خراپەکاری دەکات، لەناوچوونی تەواو و شکستی کۆتایی.
ڕاستییەک هەیە کە دەڵێیت تەنیا دابڕان لە ئیگۆ دەتوانێت ڕێگەمان پێبدات بە ئارامییەکی دیاریکراوەوە ڕووبەڕووی ببینەوە، بۆ من بە وشیاری، خۆشەویستی و سیمپاتی و چاوتێری دەتوانینی بەرامبەر ئیگۆی سەنتەر بینەوە بەڵام لە شانۆنامەکەدا یۆنسکۆ مردن ڕووبەڕوی ئیگۆسەنتەر دەکاتەوە.
بەڵام پرسیار ئەوەیە کەی ئێمەی مرۆڤ کەی دەگەینە درک پێکردنی ئەم حیکمەتەی کە ڕوووبەڕووی ئیگۆسەنتەر بینیەوە.
ڕێگای ئایدیاڵی مردن ئەوەیە کە مرۆڤ خۆی لە هەموو شتێک داببڕێت، لە ناوەوە و دەرەوە، بۆ ئەوەی عەقڵ کەمترین حەسرەت و وابەستەیی بەجێبهێڵێت بۆ ئەوەی لەو ساتەوەختە تایبەتەدا دەستی پێ بگرێت. ئەمەش لەلایەن نوێنەری زانست و دادپەروەرییەوە پشتڕاست دەکرێتەوە.
وەک گوتمان دەقەکە جەخت لەسەر دوو شت دەکاتەوە، ناتەبایی نێوان مردن و ئیگۆسەنتەریزم، ئەگەر مردن مامۆستای هونەر بێت ژیاندا، ئەوا ئیگۆیزم واتا بیرکردنەوە تەنها لە خۆت، ژیانی مرۆڤ، دەسەڵات، خودی خۆت، بەڵام مردن هەموو ئەمانە تێکدەشکێنێت. لەبەر ئەوە مرۆڤ ناتوانیت “ئیگۆسەنتەر” بیت کاتێک تێدەگەیت کە بڕیارە دەمریت. مەرگ مامۆستایە لە هونەری ژیاندا. مەرگ تاکە دژ و ڕکابەری ئیگۆسەنتەرە ودەنگێکی دژ بەوە، لەبەر ئەوەی کاتێک بەڕاستی لە مردن تێدەگەی دەست دەکەیت بە تێگەیشتن لەوەی لە ڕاستیدا بەهای ژیان چییە، تاڕادەیەکی زۆر مرۆڤ واز لە ژیانی ڕووکەش یان خۆپەرستانە دەهێنیت. هەر بۆیە مردن فێرمان دەکات کە چۆن بەڕاستی بژین. ئەم تێکستە وەڵامی جەوهەری پرسیاری وجودیمان دەداتەوە کە دەڵێت، ژیان چییە؟ من کێم؟
ئەو ئیدیۆمەی دەڵێت مەرگ مامۆستایە، لەبەر ئەوەی مردن فێرمان دەکات کە قەدری ژیان بزانین، درک بەوە بکەین کە دەسەڵات و سەروەت و سامان بەردەوام نابێت، تێبگەین کە هیچ کەسێک لە کەسێکی تر گرنگتر نییە، بەم مانایە مردن مامۆستایە نەک لەبەر ئەوەی مردن باشە نەخێر، بەڵکو لەبەر ئەوەی ناچارمان دەکات واقیع ببینین.
لە سەرەتای شانۆنامەکەدا، بیرانژێر زۆر ئیگۆسەنتەرییە، ئەمە بەو مانایە نییە کە خۆپەرستە، بەڵکو هەموو جیهانەکەی لە دەوری خۆی دەسوڕێتەوە، بۆ نموونە بیر لەوە دەکاتەوە ودەڵێت نامەوێت بمرم، من پاشام و دەتوانم بڕیار لەسەر هەموو شتێک بدەم و دەبێت ڕێگەیەک هەبێت بۆ دوورکەوتنەوە لە مردن. ئەو پێی وایە دەسەڵات و ئیرادەی ئەو دەتوانێت واقیع بگۆڕێت. بەڵام مردن چی دەکات؟ مردن نیشانی دەدات کە ئەو هەموو توانایەی نییە، ناتوانێت کۆنتڕۆڵی کات بکات و وەک هەموو کەسێک مرۆڤە و بۆیە ئیگۆی ئەو دەڕەوێتەوە بەرەو لە ناوچوون دەڕوات، چ کاتێک ئیگۆی پاشا بەرەو کاڵ بوونەوە و نەمان و تێکچوون دەڕوات، ئەو کاتەی هەست بە تێگەیشت دەکات، ئەو کاتەی مرۆڤ دەبێت بە خاوەنی عەقڵ. لەبەر ئەوەیە یۆنسکۆ لە گەڕان بەدوای عەقڵدایە، بە حەسرەتی ژییریەوە بۆ نەمانی بێمانایی سیستەم.
مارگریتا ئەو کەسەیە کە هەمیشە ڕاستییەکان دەڵێت، هەوڵ نادات بە هیوای درۆ دڵنەوایی بدات، هەنگاو بە هەنگاو بەرەو ئەو درککردنە ڕێبەرایەتی دەکات کە ئەو لە مردن گەورەتر نیە. هەر لەبەر ئەوەیە زۆرێک مارگرێتا وەک ڕێبەری ڕۆحی لێکدەدەنەوە. ئەو یارمەتی بیرانژێر نادات زیاتر بژی بەڵکو یارمەتی دەدات لە ژیانی خۆی تێبگات بە قبوڵکردنی کۆتاییەکەی.
بە درێژایی شانۆنامەکە کارەکتەری پاڵەوان لە یاخیبوونەوە بۆ قبوڵکردن و لە دڵەڕاوکێیەوە بۆ بێدەسەڵاتی دەگۆڕێت، لەکاتێکدا خۆی بۆ شەڕێکی دۆڕاو ئامادە دەکات، بەو پێیەی مردنەکەی لە کۆتایی شانۆنامەکەدا نووسراوە، جگە لە “ئازارێکی گەورە لە دیارنەمانی خۆیدا” هیچی دیکەی بەجێناهێڵێت
دوای شەوێک لە ئاهەنگگێڕان، پاشای مەملەکەت بیرانژێرر پێیوابوو خۆی چەقی گردوونە هەموو شتێک بەفەرمانی ئەو دەجوڵێتەوە، دەنانەت خۆر و مانگ باران و بەفەر بە فەرمانی ئەو دەبارێن. هەواڵی ئەوەی پێدەگات کە دوای نزیکەی سەعات و نیوێکی تر دەمرێت. بەم شێوەیە شایەتحاڵی دوا ساتەکانی ژیانی دەبێت شانبەشانی هاوسەری یەکەمی مارگرێتا و هاوسەری دووەمی شاژن ماریا کە شاژن ماریا تەواو غەمبارەو جلی ڕەشی پۆشیووە. شاژن ماریا هەوڵ دەدات بە سۆزەوە مامەڵە لەگەڵ پاشا بیرانژێر بکات و شاژن مارگڕیتا، ڕاستیەکی بۆ ڕوندەکاتەوە کە شا دەمرێت ئەمە چیرۆکەکەیە، مێژووی مردنێکە کە پێشبینی دەکرێت. هەمووان دەزانن، بەڵام ئەو ڕەتیدەکاتەوە باوەڕی پێبکات. ئەو پێی وایە کابوسێکە و گومانی هەیە کە ساتەکە نزیکە، ​​بۆیە بەردەوام دەبێت لە دەرکردنی فەرمان بە خۆبەزلزانینی کەسێک کە پێی وایە کۆنتڕۆڵی هەموو شتێک دەکات.
ئیۆنێسکۆ پێیوایە کە “خودا ناوی نییە و واقیعی خودایی زەحمەتە. بۆیە بۆ ئەو ئەم بەرهەمە بە شێوەیەکی ئاشکراکەر باس لە سروشتی مرۆڤ دەکات”. بیرانژێرر ناوێکە کە نووسەر لە بەرهەمەکانیدا بە پاڵەوانەکانی دیکە دەیدات، بۆیە بەڕاستی دەتوانرێت هەر کەسێک بێت.
ئەم دەقە زۆرترین لێکدانەوەی بۆکراوە، ئەگەر دوو لێکدانەوەی جیاواز وەبگرین. خۆسێ لویس ئەلۆنسۆی ڕەخنەگر، شانۆنامەکەی وەک کارێکی ئیلاهیاتی دەبینی، بەمانای پەیوەندی مرۆڤ بەخوداوە ئەلۆنسۆ ئەو دەرهێنەرەیە کە ساڵی ١٩٦٦ کاری دەرهێنانی بۆ ئەم تێکستە کرد، مەبەستی ئەوەیە کە پاشا دەمرێت لە ڕوانگەی ئایینیەوە باس لە بەریەککەوتنی مرۆڤە لەگەڵ مردن دەکات. بەڵام دیدێکی تری پێچەوانەی ئەمەش هەبوو دەنووسێت ئەگەر لەبارەی ئیلاهیات بێت ئەوە دەبوایە باسی خودا بکات، بەڵام بە هیچ شێوەیک ناوی خودا ناهێنرێت، بەڵکو ترسی مرۆڤ، تەنیایی مرۆڤ و مردنی مرۆڤە. ئەم دەقە سروشتی مرۆڤ ئاشکرا دەکات
خۆسێ لویس گۆمێز ساڵانێکی زۆر مامۆستا دراما بوو، شارەزایە لە یۆژین ئیۆنێسکۆ بەرهەمەکانی شانۆنامەی پاشا دەمرێت بەرهەمێک سەبارەت بە بوونی مرۆڤ.
درێژەی پێدەدات و دەڵێت دەقی تیۆلۆژی و ئیلاهیات دەربارەی خودایە، بەڵام بەو پێیەی ئیۆنێسکۆ پێیوابووە کە خودا نهێنییەکە و ناتوانرێت وەسف بکرێت. لەبەر ئەوە ئیۆنێسکۆ ڕاستەوخۆ باسی خودا ناکات. هەر بۆیە شانۆنامەکە بە پلەی یەکەم باس لە سروشتی مرۆڤ دەکات، لە سەرووی هەموو شتێکەوە بوونگەراییە لە بارودۆخی مرۆڤدا دەکۆڵێتەوە، بە تایبەت چۆن کاردانەوەمان هەیە بەرامبەر بە مردنی خۆمان”
لە شانۆنامە ، پاشای مردوو لەسەر تەختەکەی دەمێنێتەوە، هێواش هێواش نامێنێت و لەگەڵیدا دیوارەکان، دەرگاکان، هەموو ئەوەی ماددییە لەبەردەم تەم و مژاوی ڕووناکییەکی خۆڵەمێشیدا دەڕووخێت.
خانمی خاوەن شکۆ لەپڕ ون دەبێت. پاشا لەسەر تەختی شاهانە دانیشتووە، لە میانی ئەم دیمەنەدا وردە وردەو لەسەر خۆ دەرگا، پەنجەرە و دیوارەکانی عەرش نامێنن، تەکنیکی دیکۆرسازی ئەم دیمەنە ئەنجام دەدات، لە کۆتایدا هیچ نەماوە جگە لە ڕووناکییەکی خۆڵەمێشی، هەموو ئەو شتانەی لەوەو پێش بینراون لە چاو ون دەبن.
ئەوەش هێمایە بۆ تەنیایی مرۆڤ کە ڕووبەڕووی ئەم ساتەوەختە کۆتاییە دەبێتەوە.
بێمانایی بوون، ژیان زۆرجار مانایەکی ڕوونی نییە، مردنیش ئەم بێماناییە ڕوونتر دەکاتەوە. ترس و تەنیایی زۆرێک لە کارەکتەرەکانی هەوڵ دەدەن لە بیری مردن ڕزگاریان بێت بەڵام شکست دەهێنن. پرسیارێکی بوونگەرایی ئیۆنێسکۆ لێکۆڵینەوە دەکات کە ژیان مانای چییە کاتێک مرۆڤ دەزانێت ژیان سنووردارە.
کات لە دەقی شانۆیی پاشا دەمرێت:
لە دەقەکەدا، تێگەیشتن لە کات بەشێکی سەرەکییە لە تەوەری بوونگەرایی شانۆنامەکە. کات واقیعی نییە بەڵکو وەک هێمایەک بۆ ژیانی مرۆڤ و مردنی حەتمی کاردەکات. مەبەست ئەوەیە کە کات چۆن تێڕوانینی مرۆڤ بۆ ژیان دەگۆڕێت کاتێک ڕووبەڕووی مردنی خۆی دەبێتەوە. کات نابێتە تەنها شێوازێک بۆ پێوانەکردنی ڕووداوەکان، بەڵکو دەبێتە دەربڕینێک بۆ ئەزموونی ناوەوەی مرۆڤ لە مردن. تا بیرانژێر لە کۆتایی نزیک بێتەوە، ڕوونتر دەبێتەوە کە کات ناتوانرێت کۆنتڕۆڵ بکرێت، بوەستێنرێت یان ناتوانێت بیرانژێر هەڵسێتەوە. بەم شێوەیە کات دەبێتە هێمای بوونی سنوورداری مرۆڤ و ئەزموونی گشتگیری ناچاربوون بە قبوڵکردنی مردن.
تەوەری بوونگەرایی ئەم دەقە مامەڵە لەگەڵ ئەو پرسیارە بنەڕەتیانە دەکات کە هەموو مرۆڤەکان ڕووبەڕوویان دەبێتەوە، ژیان واتای چییە؟ بۆ دەبێت بمرین؟ چۆن پەیوەندیمان بە مردنمانەوە هەبێت؟ مانای ژیان چییە کاتێک ڕۆژێک کۆتایی دێت؟ گرنگترین پرسیاری بوونگەرایی دەقەکە ئەوەیە کەسێک پێش مردنی دوایین جار هەست بە چی دەکات؟
هاوشێوەیە ڕۆمانی مەرگی ئیڤان ئێلیچ، کاتی ئەم دەقەش کات لەسەر دوو ئاست کاردەکات.
یەکەم: کاتی کرۆنۆلۆژی یان کاتی دەرەکەی (کاتی ئۆبجەکتیڤی)، کە زەمەنی ئەم دەقە نیزیک بە چەند کاژمێرێکە، مردنی پادشا لەم ماوە کورتە ڕوودەدات.
دووەم: کاتی دەروونی یان ناوەکی (کاتی سوبجەکتیڤی) لەم ئاستەدا پادشا بیرانژێر هەموو شریتی عومری بە بەرچاویدا تێدەپەڕێت، هەوڵ دەدات کات بوەستێنێت، ڕەتیدەکاتەوە کە بڕیارە بمرێت، دانوستان لەگەڵ واقیعدا دەکات و لە کۆتاییدا مردن قبوڵ دەکات.
بۆیە لەم دەقەدا کاتی دەروونی زۆر گرنگتر دەبێت لە کاتەکانی کرۆنۆلۆگی.

لە لای ئیۆنێسکۆ کات هێمای ژیانی مرۆڤە: کەس ناتوانێت ڕێگری لە تێپەڕبوونی کات بکات، مەرگی شا بیرانژێر نزیک دەبێتەوە، هەرچەند دەسەڵات و سەروەت و سامانی هەبێت و تێکشکان و گلۆر بوونەوەیشی بەرەو خوار گوزارشتە لەوەی کە چۆن هەموو زیندەوەران بە تێپەڕبوونی کات تێکدەچن وکاتێک شانشینی بەرەو ڕوخان دەڕوات لە هەمان کاتدا پاشا لاوازتر دەبێت، دەبێتە هێمایەک کە جیهانەکەی بەرەو کۆتایی دەڕوات.
ئیۆنێسکۆ، مانا بە کات دەدات و کات بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی جەخت لەوە بکاتەوە کە مرۆڤ کاتێکی سنوورداری هەیە بۆ ژیان. بە پێچەوانەی دراما واقیعییەکانەوە، کات لێرەدا بە پلەی یەکەم شێوازێک نییە بۆ ڕێکخستنی ڕووداوەکان، بەڵکو شێوازێکە بۆ وێناکردنی ڕاگوزەری ژیان و دڵەڕاوکێی بوونگەرایی، ئیۆنێسکۆ لە ڕێگەی ئەم تێڕوانینە نائاساییەوە بۆ کات نیشان دەدات کە هیچ مرۆڤێک ناتوانێت لە تێپەڕبوونی کات یان مردن ڕزگاری بێت، بەبێ گوێدانە دەسەڵات و پێگە.
کات دەبێتە هێما، لای ئیۆنێسکۆ کات هێمایە بۆ خودی ژیان، کاتێک کات بەرەو کۆتایی دەڕوات، بوونی مرۆڤیش خەریکە کۆتایی دێت، هەر بۆیە چەند جارێک لە شانۆنامەکەدا گوێمان لێدەبێت کە دەڵێت جیهان لەیەکتر دەترازێت، شانشینی دەڕوخێت، خۆر نامێنێت و سروشت دەگۆڕدرێت. ئەمەش مەرج نییە ئەمە بەو مانایە بێت کە بەڕاستی گەردوون بەرەو کۆتایی دەڕوات، نەخێر، بەڵکو ئەوە دونیای پاشایە کە خەریکە کۆتایی دێت، چونکە هۆشیاری و تێگەیشتنەکەشی بۆ جیهان بەرەو نەمان دەچێت، چونکێ مردنی بە شێوەیەکی ڕەمزی بەقەد کۆتایی جیهان گەورە دەبێت.
لە دەقەکەدا لەگەڵ نزیکبوونەوەی پاشا لە مردن، هەموو شتێک لە دەوروبەری دەست دەکات بە داڕمان. لەمەوە ئیۆنێسکۆ وشیاری پادشا دەبەستێتەوە بە جیهانەکەیەوە، کاتێک هۆشیاری پادشا بیرانژێر گۆڕانکاری بەسەر دێت لەگەڵیشیدا جیهانەکەی، دارو دەستەو عەرشەکەی گۆڕانکاری بەسەردا دێت، هەروەها بە پێچەوانەشەوە.
ئەمەش بیرۆکەی مارتن هایدگەرمان دەهێنێتەوە یاد کە پێی وایە بوونی مرۆڤ بە هۆشیاری لە مردنی مرۆڤ خۆی لە قاڵب دەدرێت. کاتێک مرۆڤ بەڕاستی ڕووبەڕووی مردنی دەبێتەوە، ئیتر کات نابێتە ڕیزبەندییەکی بێلایەن لە خولەک و کاتژمێرەکاندا، بەڵکو دەبێتە شتێکی سنووردار و جێگرەوەی نییە. هەر ساتێک مانایەکی نوێ وەردەگرێت.

کات خێراتر دەبێت:
بیرۆکەیەکی گرنگ لە دەقەکەی ئیۆنێسکۆدا ئەوەیە کە کات بە یەکسانی ناڕوات، کاتێک مرۆڤ تێدەگات کە بڕیارە دەمرێت، وا دیارە کات خێراتر دەڕوات. بیرانژێر چەند جارێک دەڵێت : کە کاتم نییە ئەو دەیەوێت، کەمێک زیاتر بژی، هەوڵ بۆ دواخستنی مردن دەدات، بەڵام کات بێ وەستان بەردەوامە و کەس ناتوانێت ڕێگری لێبکات، ئەمەش بێدەسەڵاتی مرۆڤ لە بەرامبەر مردندا دەردەخات، لە واقیعدا زۆرجار مرۆڤەکان پێیان وایە کە کاتێکی زۆریان هەیە، بەڵام کاتێک مردن زۆر نزیک دەبێتەوەو دەبێتە شتێکی کۆنکرێتی، تەواوی ئەزموونی کات دەگۆڕێت، کات درێژتر نابێت، خولەک و سەعات و ڕۆژ وەکو خۆیەتی، بەڵکو خولەک و سەعات و ڕۆژ دەبێتە پێوەرێک بۆ ئەوەی مرۆڤ چەندە لە مردن نزیکە. بۆیە لە لای ئیۆنێسکۆدا کات ڕۆڵی خۆی دەگۆڕێت و دەبێتە کارەکتەرێک، کارەکتەرێکی نوێ تر هاوشانی پاڵەوان گەمە دەکات، خۆی وەستاوە و ناشبینرێت بەڵام ڕوداو پو ڵۆتەکە بەرەو پێشەوە دەبات.
لە ڕوانگەی بوونگەراییەوە، ئیۆنێسکۆ پێمان دەڵێت کە مرۆڤەکان لە نێو دژایەتییەکدا دەژین، ئێمە دەزانین کە دەمرین، بەڵام بەزۆری وەک ئەوەی کاتێکی بێ سنوورمان هەبێت دەژین، بەڵام سەروەختێک کە مردن دەبێتە ڕاستی و لەبەردەماندا قوت دەبێتەوە، تەواوی تێڕوانینمان بۆ کات دەگۆڕێت.
تێگەیشتن لە کات بەشێکی سەرەکییە لە تەوەری بوونگەرایی شانۆنامەکەدا، ئیۆنێسکۆ کات بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی نیشان بدات کە چۆن تێڕوانینی مرۆڤ بۆ ژیان دەگۆڕێت کاتێک ڕووبەڕووی مردنی خۆی دەبێتەوە. کات نابێتە تەنها شێوازێک بۆ پێوانەکردنی ڕووداوەکان، بەڵکو دەبێتە دەربڕینێک بۆ ئەزموونی ناوەوەی مرۆڤ لە مردن. تا بیرانژێر لە کۆتایی نزیک بێتەوە، ڕوونتر دەبێتەوە کە کات ناتوانرێت کۆنتڕۆڵ بکرێت، بوەستێنرێت یان ناتوانرێت بیگێرینەوە دواوە. بەم شێوەیە کات دەبێتە هێمای بوونی سنوورداری مرۆڤ و ئەزموونی گشتگیری ناچاربوون بە قبوڵکردنی مردن. بەڵام ئەوە بینەر یان خوێنەرە دەتوانێت کات لای خۆی بگەڕینێتەوە دواوە و لە شا بیرانژێر فێر بێت، ئەزموونی ئەو وەک وانەیەک ببینێت بگەڕێتەوە پێش مردنی شا بیرانژێر.
کات، لای هایدگەر، تەنها زنجیرەیەک لە ساتەکان نییە، بەڵکوو ڕەهەندێکی بنەڕەتییە کە بوونی مرۆڤ پێک دەهێنێت. هایدێگەر لە کتێبی بوون و کاتدا چەمکی دازاین بەو شێوەیە پێناسە دەکات، دازاین ئەو بوونەوەرەیە (واتە مرۆڤ ) پرسیار لە بارەی بوون و خۆیەوە دەکات. بوونەوەرێکە لە نێو کاتدا دەژی و لە هەمان کاتدا لە ڕابردوو و داهاتوو تێدەگات.
کاتیك پادشا بیرانژێر لە شانۆ نامەکەدا و ئیڤان ئێلیچ لە ڕۆمانەکەدا مەرگ قبوڵ دەکەن، هەردوو نووسەری دەقەکە تۆڵستۆی و ئێۆنسکۆ دیدێکی گرنگی هایدگەر بۆ مەرگ بەیان دەکەن، چۆنکێ پادشا و ئیڤان دەگەنە ئەو ڕاستییەی کە مردن هی خۆمە، کەس ناتوانێت بۆم بمرێت، ئەوانی تر دەتوانن لە تەنیشت مەرگم دابنیشن و مەرگی من بینن، بەڵام مردن خۆی دەبێت بە تەنیا تێیدا بژیم، بۆیە مردن کەسایەتیترین ئەزموونە. دوای ئەو هەموو تووڕەبوون و ئینکاریە، تێدەگەن کەس ناتوانێت جێگەی ئیڤان و بیرانژێر بگرنەوە، دەبێت خۆیان ڕووبەڕووی مردن ببنەوە.
لێرەدایە کە هایدگەر یارمەتیمان دەدات لە ئیۆنێسکۆ تێبگەین، هایدگەر پێی وایە هۆشیاری لە مردن دەتوانێت یارمەتی مرۆڤ بدات بە شێوەیەکی ڕەسەنتر بژین و مانایەکی زیاتر بە ژیان ببەخشێت.

بیرۆکەی دیاردەناسی لە دەقەکەدا:
ئیۆنێسکۆ دەیەوێت ئەوە نیشان بدات کە هەموو مرۆڤێک جیهانی خۆی لەناو خۆیدا هەڵدەگرێت، کاتێک مرۆڤ دەمرێت تەنها جەستە نییە کۆتایی دێت. هەروەها هەموو ئەو جیهانەی کە ئەو کەسە ئەزموونی کردووە، هەر لە یادەوەری و پەیوەندی و هەست و ئەزموونەکانی کۆتایی دێت.
دەتوانرێت سود لە بیرۆکەی هەردوو فەیلەسوف ئێدمۆند هوسێرل و مۆریس مێرلۆ-پۆنتی (Maurice Merleau-Ponty ـ Edmund Husserl) وەربگیرێت، بیرۆکەکانیان یارمەتیدەرمانە بۆ ئەوەی تێبگەین کە بۆچی دەتوانرێت شانۆنامەی پاشا دەمرێت وەک شانۆنامەیەک بخوێنرێتەوە کە باس لەوە دەکات کە چۆن جیهانی مرۆڤایەتی لە ڕێگەی هۆشیارییەوە بوونی هەیە. گرنگترین پرسیاری ئەوان ئەوەبوو کە مرۆڤ چۆن ئەزموونی جیهان دەکات؟. بە پێی ئێدمۆند هوسێرل فەلسەفە نابێت بە پلەی یەکەم بپرسێت جیهان چییە، بەڵکوو دونیا چۆن دەردەکەوێ بۆ ئاگایی ئێمە.
لە شانۆنامەکەدا پادشا وردە وردە کۆنترۆڵی جەستەی خۆی لەدەست دەدات، لە کۆتایدا ناتوانێت بجوڵێت، لە کاتێکدا کە توانای جوڵەی نامێنێت. لەوکاتدا هەموو جیهانەکەی دەگۆڕێت. لێرەدا ڕوانگەی مێرلۆ-پۆنتی فریامان دەکەوێت کە جەخت لەوە دەکاتەوە کە کاتێک جەستە دەگۆڕێت، شێوازی ئەزموونکردنی جیهانیشمان دەگۆڕێت
چۆن فەلسەفەی فینۆمینۆلۆژیا ــ دیاردەناسی یارمەتی زیاترمان دەدات بۆ تێگەیشتن و شیکاری لە دەقەکەدا. ئیۆنێسکۆ مردن وەک ڕووداوێکی بایۆلۆژی نیشان نادات، بەڵکو وەک گۆڕانکارییەک لە هەموو جیهانی مرۆڤدا نیشان دەدات
لەگەڵ هوسەرلدا، دەتوانین لەوە تێبگەین کە بۆچی وا دیارە جیهانی پاشا هەڵدەوەشێت، کاتێک هۆشیارییەکەی پێشوی نامێنێت و گۆڕانی بەسەردا دێت، یاخود کاتیك مرۆڤ هوشیاری لە دەست دەدات، ئیدی کەس نامێنێت ئەو جیهانە ئەزموون بکات.
لەگەڵ مێرلۆ-پۆنتییشا دەتوانین لەوە تێبگەین کە بۆچی جەستەی پاشا ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت: کاتێک جەستە دەسەڵاتی خۆی لەدەست دەدات، شێوازی بوونی لە جیهانیشدا دەگۆڕێت
هەردوو فەیلەسوفی دیاردە ناسی پێیان وایە جیهان هەمیشە لە ڕێگەی هۆشیارییەوە ئەزموون دەکرێت. ئێمە هەرگیز دەستڕاگەیشتنێکی ڕاستەوخۆمان بە “جیهانێک لە خۆیدا” نییە؛ ئێمە لە ڕێگەی ئەزموونەکانمانەوە جیهان دەناسین
لە شانۆنامەی پاشا دەمرێت، ئەم بیرۆکەیە بە شێوەیەکی دراماتیک دەخریتە ڕوو، وەک چۆن هۆشیاری بیرانژێر وردە وردە نامێنێت، ئەو جیهانەی کە بۆ ئەو هەیە، بە هەمان شێوە نامێنێت. لە هەمان کاتدا بیرێکی بوونگەرایی هەیە، لەوێدا مردن تەنها مانای کۆتایی ژیان نییە، بەڵکو کۆتایی ئەو جیهانە ناوازەیەشە کە هەر مرۆڤێک لەناو خۆیدا هەڵیدەگرێت. بۆیە بۆ بیرانژێر هەست دەکات کە هەموو جیهان بەرەو کۆتایی دەڕوات، هەرچەندە بوونی جیهان بۆ خەڵکانی تر بەردەوامە.
بەڵێ. هوسەرل و مێرلۆ-پۆنتی هەوڵدەدەن باس لەوە بکەن کە مرۆڤەکان چۆن جیهان ئەزموون دەکەن، تیۆری فەلسەفی سەبارەت بە ئەزموون و هۆشیاری پەرەپێدەدەن، بەڵام لە بەرامبەر ئەوەدا ئیۆنێسکۆ شانۆنامەنووسە. ئیۆنێسکۆ ئەو پرسیارانە لەسەر شانۆ لە ڕێگەی هێما و دیالۆگ و شانۆوە دەخاتە ڕوو. ئەو تیۆرێکی فەلسەفی دروست ناکات، بەڵکو ڕێگە بە بینەر دەدات ئەزموون بکات کە چۆن جیهانی مرۆڤێک وردە وردە دەتوێتەوە لەگەڵ نزیکبوونەوەی لە مردن
بۆیە فەلسەفەی ئەوان دەتوانێ یارمەتیدەرمان بێت بۆ لێکدانەوەی شا دەمرێت، هەرچەندە ئیۆنێسکۆ شانۆگەرییەکی دیاردەناسیی بە مانا فەلسەفییە قوڵەکەی نەنووسیوە.

لێکچوونەکان جیاوازییەکان لە نێوان ڕۆمانی مردنی ئیڤان ئیلیچ و شانۆنامەی پادشا دەمرێت:
شانۆنامەی مردنی پاشا لە نووسینی یوجین ئیۆنێسکۆ و مردنی ئیڤان ئیلیچ لە نووسینی لیۆ تۆڵستۆیە، هەردووکیان باس لە ڕۆژانی کۆتایی ژیانی مرۆڤ دەکەن، بەڵام بە شێوازی زۆر جیاواز چیرۆکی مردن دەگێڕنەوە،
هەردووکیان لە دەوری پاڵەوانێک دەسوڕێنەوە کە دەبێت مردنی خۆی قبوڵ بکات، مەرگی ئیڤان ئیلیچ کورتە ڕۆمانێکی واقیعییە، لە کاتێکدا مەرگی پاشا شانۆنامەیەکی سەر بەڕێبازی ئەبسوردە.
هەردوو پاڵەوانەکان بیرانژێر و ئیڤان ئێلیچ بە گەشتێکی ناوەوەدا تێدەپەڕن لە ئینکارییەوە تا پلەیەکی دیاریکراو لە قبوڵکردن. ئیڤان ئیلیچ دادوەرێکی ئاساییە؛ شا بیرانژێ پاشایەکی ڕەمزییە کە بە گشتی نوێنەرایەتی مرۆڤایەتی دەکات.
هەردوو دەقەکە، (پاشا دەمرێت) و( مەرگی ئیڤان ئێلیچ) بەدواداچوون بۆ مانای ژیان دەکەن، لە بارەی ئەوەی چی گرنگە کاتێک مردن نزیک دەبێتەوە. تۆڵستۆی سەرنجی لەسەر ئەخلاق و ویژدان و مرۆڤایەتییە. ئیۆنێسکۆ زیاتر سەرنجی لەسەر دڵەڕاوکێی بوونگەرایی و بێدەسەڵاتی مرۆڤ لە بەرامبەر مردندایە
هەردووکیان پێمان دەڵێن، کە چۆن کەسانی دەوروبەری کەسە مردووەکە بە شێوازی جیاواز کاردانەوەیان دەبێت. لە لای تۆڵستۆی ڕەهەندێکی ڕوونی ئایینی و ئەخلاقی هەیە، لە ئیۆنێسکۆدا پەیامەکە زیاتر فەلسەفییە و بۆ لێکدانەوە و شیکاری کراوەیە.

ڕوانگەی مردن:
لە دەقی (مردنی ئیڤان ئیلیچ)دا، مردن دەبێتە دەرفەتێک بۆ گەشەسەندنی کەسایەتی و ڕۆحی. ئیڤان تێدەگات کە بۆ پێگە و سەرکەوتنی دەرەکی ژیاوە و بە قبوڵکردنی ڕاستییەکانی ژیانی خۆی جۆرێک لە ئارامی ناوەوە دەدۆزێتەوە. گەیشتن بەم بڕیارە ڕەهایە ئازادی دەهێنێت بۆ مەرگ.
لە دەقی (پاشا دەمرێت)دا مردن وەک بارودۆخێکی گشتگیر و حەتمی خراوەتەڕوو. پاشا بە نائومێدیەوە دژی چارەنووسی خۆی دەجەنگێت و شانۆنامەکە نیشانمان دەدات کە مرۆڤ چۆن هەوڵدەدات دەست بە دەسەڵات و ناسنامە و کۆنترۆڵەوە بگرێت هەرچەندە هەموو شتێک دەبێت کۆتایی بێت.

بەرەو پێشچوونی پاڵەوانەکان:
ئیڤان ئیلیچ لە ڕێگەی خۆپشکنین و تێڕامانێکی خۆوە گەشە دەکات و لە ڕووی ئەخلاقییەوە دەگۆڕێت و پێش مردنی زیاتر هاوسۆز و بەبەزەیی دەبێت.
شا بیرانژێر و وردە وردە واز لە ژیانی خۆی و دەسەڵات و کورسیەکەی دەهێنێت و گەشتەکەی کەمتر ئەخلاقییە و زیاتر بوونگەراییە ـ وجودییە، مەبەست ئەوەیە نابێت بە کەسێکی باشتر یان خراپترلە ڕووی ئەخلاقیەوە گۆڕانی بەسەردا نایەت، بەڵکو پەیوەندی بەوەوە هەیە کە چۆن ڕووبەڕووی مردنی خۆی دەبێتەوە. ڕەنگە گەورەترین ئەو پرسیارە بوونگەراییە بێت لە خۆمانی بکەین بڵێن ” من کێم کاتێک خاوەندارێتی هەموو شتێکم کردبێت، بەو سەروەت و موڵک و کورسیەوە دەناسرێم بەڵام نامێنێت” چۆن دەژیت لە کاتێکدا مردن حەتمییە، یاخود مردن مانای چییە؟
دوا ئەنجام
تۆڵستۆی دەیەوێت نیشان بدات کە ژیانێکی ڕەسەن و پڕ لە خۆشەویستی تەنانەت لە بەرامبەر مردنیشدا مانا دەبەخشێت. ئیۆنێسکۆ زیاتر جەخت لەوە دەکاتەوە کە مردن بەشێکە لە بارودۆخی مرۆڤ و کەس ناتوانێت لێی ڕزگاری بێت. بەڵام هەردوو بەرهەمەکە ئاماژە بەو ڕاستییە دەکەن کە قبوڵکردن گرنگترە لە ئینکاری.
لێکچوونی سەرەکی ئەوەیە کە هەردوو بەرهەمەکە پیاوێک وێنا دەکەن کە بە ناچاری ڕووبەڕووی مردنی خۆی دەبێتەوە، لە دواجاردا وردە وردە مەرگی خۆی قبوڵ دەکات. جیاوازی سەرەکی ئەوەیە کە تۆڵستۆی چیرۆکێکی واقیعی بە پەیامێکی ئەخلاقی ڕوون و تا ڕادەیەکیش ئایینی بەکاردەهێنێت، لە کاتێکدا ئیۆنێسکۆ شانۆی بێمانا بەکاردەهێنێت بۆ لێکۆڵینەوە لە پرسیارە بوونگەراییەکان سەبارەت بە ژیان و مردن و تەنیایی مرۆڤ
ئیۆنێسکۆ زیاتر ڕەشبینە، لە شانۆنامەی پاشا دەمرێت هیچ چارەسەرێکی فەلسەفی ڕوون نییە، شانۆنامەکە بە پلەی یەکەم ئەزموونی مردنی مرۆڤ نیشان دەدات، نەک ئەوەی کە ئەم ئەزموونە بە مەرج ببێتە هۆی ژیانێکی باشتر یان مانادارتر

………..
پەراوێز:
(١) نیرڤانا (بودایی)، ئازادبوون لە ئازار و لەدایکبوونەوە. نەک بەهەشت، بەڵکو حاڵەتێکە کە ئارەزوو و نەزانی تێیدا وەستاوە.
ــ بەهەشت (مەسیحیەت و ئیسلام)، هاوبەشیکردن لەگەڵ خودا دوای مردن.
ــ سامسارا (هیندۆسی و بودایی)، خولی لەدایکبوون و مردن و دووبارە لەدایکبوونەوە.
ــ هیچ، کە مردن کۆتاییە و هیچ هۆشیارییەک بەردەوام نییە.

١٠٣ ساڵ تێپەڕی، ئێستاش دەرەنجامە شوومەکانی پەیماننامەی لۆزان کاریگەرییان بەسەر دابەشکردن و لێکترازانی بەشەکانی کوردستان هەیە، وێڕای نیشتمانەکەمان، نەتەوەکەش بەردەوام پرۆژەیەک بووە بۆ جینۆساید، بە هۆکار و بیانووی جیاواز، ناسنامەی نەتەوەیی و زمانی کوردیش ڕووبەڕووی شاڵاوێکی بێبەزییانەی حاشالێکردن و ساختەکردنی ناسنامەکەی بۆتەوە، بەتایبەتتر لەو چەند ساڵانەی دوای دەسەڵاتی خۆڕێبەری لە هەرێمی کوردستاندا، بە پلان و بەرنامەی قووڵی ستراتیژی برادژمنەکانمان لە وڵاتانی ئیقلیمی هەمیشە لە هەوڵی ئەوەدا بوون تەگەرە بخەنە بەردەم یەکێتی نەتەوەییمان، لە ڕێگەی دژایەتی زمانی کوردی و قەدەغەکردنی، یان ناساندنی شێوەزارەکان وەک زمانی جیاواز لە زمانی کوردی، یان ناساندنی بە کۆمەڵە زمانە کوردییەکان، بەڵام زمان دەفری یادەوەری بەکۆمەڵە و یەکێکە لە گرنگترین توخمەکانی داڕشتنی ناسنامەی نەتەوەیی، لێرەو لەوێش هەن گرووپ و پێکهاتە هەن خەریکن خۆیان لە کوردبوون جودا دەکەنەوە، و هەوڵدەدەن ناسنامەیەکی ساختە بۆ نەتەوەو بۆ زارەکانیان هەڵدەگرن، لە پلاتفۆرمە میدیاییەکان حاشا لەڕەسەنایەتی مێژوو و کەلتووری خۆیان دەکەن، دیارە هەرکەسێک، گرووپێک بانگەشەی بوونی نەتەوەیەکی سەربەخۆ بکات، بەرایی دەبێت بزانێت ئەو بناخە بابەتییانەی کە ئەم نەتەوەیەی لەسەری وەستاون ڕوون بکاتەوە، کە بەر لە هەر شتێک زمان و ناسنامەی نەتەوەکەیە، نەک ئایین یان ئایینزاکەی بکاتە کۆڵەگەی بنەڕەتی ناسنامە و تاکە بنەمای شوناسی نەتەوەیی خۆی.
زمان هەڵگری مێژوو و کەلتوور و هۆشیاری بە کۆمەڵی گەلانە، زمان ئەو پردەیە کە نەوەکان بەیەکترەوە دەبەستێتەوە، بۆیە هەر تاکێک باس لە ناسنامەی خۆی بکات، ناتوانێ ئەم توخمە بنەڕەتییە پشتگوێ بخات، کە بە درێژایی سەدەکان کوردبوونی بەنەمری پاراستووە، لێرەدا ڕێزگرتن لە بیروباوەڕی ئایینی یان کولتووری بە واتای گۆڕینی بۆ ئامرازێک بۆ حوکمدان لەسەر بەهای مرۆڤ یان ڕەسەنایەتی ناسنامەی نەتەوەیی نییە، شکۆو و ناسنامەی مرۆڤ زۆر فراوانترە بۆ ئەوەی لە یەک پێوەردا کورت بکرێتەوە، دابەشبوونێکی لەم شێوەیە دەرگا بەڕووی کێشەیەکی قووڵتر دەکاتەوە، چونکە گەلان لەسەر پلەکانی ڕەسەنایەتی لە نێوان ئەندامەکانیاندا بنیات نراون، لەسەر ئەو دانپێدانانەی یەکترن کە مێژووی هاوبەش بەهۆی بیروباوەڕی جیاوازەوە ناسڕدرێتەوە، فرەچەشنی لەناو یەک کۆمەڵگەدا دەتوانێت سەرچاوەی هێز بێت، نەک هۆکارێک بۆ دابەشبوون، جا گەر بیەوێت ڕەسەنایەتی واقیعێکی بابەتیی بێت، دەبێت لەسەر بنەمای پێوەرێکی دادپەروەرانە بێت کە مافی هەمووان دابین بکات، نەک لەسەر ئینتمای ئایینی، کە بە سروشتی خۆی قەناعەتێکی ڕۆحی و هزرییە. ڕەنگە مرۆڤ لە ماوەی ژیانیدا ئایین یان ئایینزای خۆی بگۆڕێت، بەڵام ناتوانێت ئەو بنەچەی کە تێیدا لەدایک بووە بیگۆڕێت.
ڕاستە لە سەردەمێکی جیاوازی مێژووی ئێمەدا بە فبیتی داگیرکەران لەلایەن میرانی سۆران و بابان و بۆتان بە ناوی ئیسلامەوە کۆمەڵکوژی ئێزیدییەکان کراوە، بەڵام بەدرێژایی ڕۆژگاریش بە گشتی لە کۆمەڵگەی کوردستاندا ئایین و ئایینزاکان شایەنی ڕێز و پێزانین بوون وەک هەڵبژاردنی ڕۆحی و هزری مرۆڤەکان، پێکەوەژیان و ئاشتەوایی لە نێوان ئایین و ئایینزایەکان هەبووە، لە کاتێکدا ناسنامەی نەتەوەیی بەرهەمی کەڵەکەبوونی مێژوویی، کولتووری، زمانەوانی و کۆمەڵایەتییە، کە چەندان نەوە لە دوای نەوە پێکهاتووە، بۆیە هەڵەیە ئەم دوو کایە لە دژایەتی یەکتردا دابنێین، یان یەکێکیان بکرێتە پێوەر بۆ نکۆڵیکردنی لە ئەوی دیکە.
مخابن مێژووی ئێمە پڕە لە ستەم و چەوسانەوە و کۆمەڵکوژی و ڕاگواستن و گۆڕانکاری دیمۆگرافی، بەڵگە مێژوویەکانیش ئەوە دەسەلمێنن کە چەوساندنەوە تەنیا لە هیچ گرووپێکی ئایینی یان تائیفیدا قەتیس نەبووە، بەڵکو کارەساتەکان بێ جیاوازی بەسەر هەموو پێکهاتەکانی گەلی کوردستاندا هاتووە، بەتایبەت خوشک و برا ئێزیدییەکان، کریستانەکان، فەیلییەکان، بارزانییەکان…تد، ئەم کارەساتانە پێویستییان بە خوێندنەوەیەکی مێژوویی بێلایەنی هەیە، ئەگەر نادادپەروەرییە مێژووییەکان پاساو بۆ وازهێنان لە ناسنامەی نەتەوەیی مرۆڤ دەهێننەوە، بۆچی کوردی موسڵمان سەرەڕای بەرگەگرتنی هەڵمەتەکانی ئەنفال و کیمیاباران و ئاوارەیی، دەستبەرداری ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان نەبوون؟ بۆچی بەرخودانی کۆبانی دوای زاڵبوونی بەسەر تیرۆریستانی داعشدا وەک سیمبولی ناسنامەی نەتەوەیی کورد مایەوە، هەروەک چۆن شەنگال وەک سیمبولی خۆڕاگری ئێزیدییەکان ماوەیەوە.
ئەو قوربانیدانانەی کە گەلی کوردستان داویەتی، ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە کە ئازاری هاوبەش هۆکاری یەکگرتنمان بووە، هەروەها ئەو خوێنەی کە بۆ بەرگری کردن لە خاک و شکۆی مرۆڤی کورد ڕژاوە، پێش پێشکەشکردنی، پرسیاری لەبارەی ئایین و ئایینزای کەس نەکردووە، بەڵکو لە هەستێکی قووڵی سەربەخۆیی و بەرپرسیارێتی بەرامبەر مرۆڤایەتی و خاکەوە سەرچاوەی گرتووە، داعش لە دوژمنایەتی کوردی موسڵمان و ئێزیدی هیچ جیاوازییەکی نەکرد؛ بەپێی بارودۆخی شەڕەکە هەمووانی کردە ئامانج. لە کاتێکدا کە کۆمەڵکوژی شنگال بە هۆی سروشتی ئەو تاوانانەی بەرامبەر ئێزیدییەکان ئەنجام دران، سیمایەکی تایبەتی وەرگرت، ئەو پرسیارەی کە دێتە ئاراوە ئەوەیە: ئایا دەکرێت تاوانەکانی ڕێکخراوێکی توندڕەوی تیرۆریست بگەڕێندرێتەوە بۆ تەواوی نەتەوەیەک، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە زۆرینەی ڕەهای ئەندامەکانی بە هیچ شێوەیەک کورد نەبوون، بەڵکو زۆربەیان عەرەبی سوننە بوون. ئایا تەنها بۆ هەموو گەلی کورد بەرپرسیارێتی کارەکانی گروپێکی توندڕەو هەڵبگرێت کە نوێنەرایەتیان ناکەن، پێویستە بگوترێ ئەوانەی بەرگرییان لە ئێزیدییەکان کرد و داعشیان لە شنگال بەرپەرچ دایەوە و ئازادیان کردن و شەهیدی بێژماریان پێشکەش کردن لە بەرگری و ڕزگارکردنیدا، هەموویان ئەندامی نەتەوەی کورد بوون.
دادپەروەری لە حوکمدانی گەلاندا پێویستی بە جیاکردنەوەی کردەوەی گروپە توندڕەوەکانە لە ناسنامەی خودی خەڵک، کە ڕەنگە لە ڕیزی ئەو کەسانە بن کە زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە لەلایەن ئەو گروپانەوە. گەلێک بە کردەوەی ئەو کەسانە ناپێورێت، کە دژایەتی دەکەن یان زیانی پێدەگەیەنن، بەڵکو بە مێژووەکەی و هەڵوێستی گەلەکەی و بەشداری کردنیان لە بەرگری کردن لە مرۆڤایەتیدا دەپێورێت، جگە لەوەش، ئایا دادپەروەرانە نییە باس لەوە بکەین کە هەزاران چەکداری کورد، لە پێشمەرگە و گەریلا و شەڕڤان لە بەرگریکردن لە شەنگال و گەلەکەی، گیانی خۆیان بەخت کرد، تەنانەت هەندێکیان لە خەباتی ڕزگارکردنی خاک و ڕزگارکردنی خەڵکی سیڤیلی ئێزیدیدا شەهید بوون، ئەگەر تاوانەکە ناتوانرێت بگەڕێندرێتەوە بۆ تەواوی نەتەوەیەک، ئایا دروستە چاوپۆشی لەو کەسانە بکرێت کە خۆیان کردە قوربانی بەرگری کردن لە ئێزیدییەکانیان؟
دداننان بە قوربانیدانی ئەوانی تر لە کارەساتی هیچ گروپێک کەم ناکاتەوە؛ بەڵکو بەشێکە لە بەدەستهێنانی دادپەروەری مێژوویی. ڕاستی تەواو لەسەر یەک یادەوەری بنیات نراوە، بەڵکو لەسەر کۆکردنەوەی هەموو ڕاستییەکان و داننان بە هەموو ئەوانەی دژی نادادپەروەری وەستاونەتەوە، لێرەدا پرسیارێکی تر دێتە پێشەوە: ڕەسەنایەتی ڕاستەقینە لە کوێدایە؟
ئایا لەو کەسەدا نیشتەجێیە کە سەرەڕای ئەو کۆمەڵکوژییانەی کە بەرگەی دەگرن، بە ناسنامەی نەتەوەیی خۆیەوە دەلکێت، یان لەو کەسەدا نیشتەجێیە کە لە یەکەم تاقیکردنەوەدا واز لە نەتەوەی خۆی دەهێنێت؟ ئایا ڕەسەنایەتی بە چەسپاوی پەیوەندی نەتەوەیی کەسێک دەپێورێت، یان تەنها بە پابەندبوونیان بە باوەڕی ئێزیدییەوە؟ ئەمە بە هەموو ڕێزێکەوە بۆ شوێنکەوتووانی دەگوترێت.
ڕەسەنایەتی ڕاستەقینە بەو شێوەیە ناپێورێت کە مرۆڤ چەندە بانگەشەی دەکات، نە بە قۆرخکارییەکەی لەلایەن گروپێکەوە بەسەر گروپێکی تردا. بەڵکو بە ڕاستگۆیی مرۆڤ بە مێژوو و کولتوور و زمان و پەیوەندی بە کۆمەڵگەکەیەوە دەپێورێت و بە توانای ڕێزگرتن لە جیاوازیی ئەوانی دیکە بەبێ ئەوەی نکۆڵی لە بوونیان بکات، پرسیاری هەرە بەرچاو لێرەدا ئەوەیە: ئەگەر لایەنگرانی هەر یەکێک لەو ئایین و باوەڕانەی کە لە نێو کورددا باو بوون، تووشی نادادپەروەری و دەستدرێژی و کۆمەڵکوژی ببن و دواتر لە ئەنجامدا ئینکاری ناسنامەی کوردبوونی خۆیان بکەن، ئایا هیچ کوردێک دەمێنێتەوە؟
ئەم پرسیارە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە کارەساتەکان هەرچەندە مەزن بن، نابێت ببنە هۆکارێک بۆ لەناوبردنی پەیوەندییە مێژووییەکانی نێوان ئەندامانی یەک کۆمەڵگە، بەڵکو پاڵنەرێک بن بۆ پێداچوونەوە بە هەڵەکانی ڕابردوو و بەهێزکردنی بەهاکانی دادپەروەری و پێکەوەژیان، ناسنامەی نەتەوەیی بەرگێک نییە کە مرۆڤ بە ئارەزووی خۆی دایبکەنێت و لەبەری بکات، هەروەها نازناوێکیش نییە کە لەلایەن کەسانی دیکەوە ببەخشرێت یان بکێشرێت، بەڵکو لوتکەی مێژوویەکی دوور و درێژی زمان و کولتوور و یادەوەری و سەربەخۆییە، ناسنامە تەنها هەڵبژاردنێکی زوو تێپەڕ نییە، بەڵکو درێژکراوەی ئەو ڕەگانەیە کە لە ماوەی درێژخایەندا پێکهاتوون و ئەزموونی باوباپیران و یادەوەرییەکانی نەوەکانی پێشوو لەناو خۆیاندا هەڵدەگرن، بۆیە مامەڵەکردن لەگەڵیدا پەند و هۆشیاریی دەوێت نەک بچووککردنەوە یان دوورخستنەوە.
ئایا مرۆڤ مافی ئەوەی هەیە نەتەوەی خۆی هەڵبژێرێت، هەروەک چۆن بیروباوەڕەکەی هەڵدەبژێرێت. ئەمەش پرسیارێکی لۆژیکی دەوروژێنێت: ئایا نەتەوەبوون کردەوەیەکی ڕەهای هەڵبژاردنە، یان پەیوەندییەکی مێژوویی و کۆمەڵایەتی و کولتوورییە کە مرۆڤ تێیدا لەدایک دەبێت، مەرج نییە ڕێزگرتن لە ئازادی خۆدەربڕینی مرۆڤ بە مانای سڕینەوەی ئەو واقیعە مێژوویی و کۆمەڵایەتییانە بێت کە شوناسەکان لە قاڵب دەدەن، جیاوازییەک هەیە لە نێوان ڕێزگرتن لە هەڵبژاردنی کەسی و پێناسەکردنەوەی چەمکە سەرەکییەکان بەبێ پشتبەستن بە پێوەرە ڕوون و بابەتییەکان، ئەگەر کەسێک ڕایبگەیەنێت کە بووەتە تورک، فارس، عەرەب، یان هەر نەتەوەیەکی دیکە، ئایا ئەم ڕاگەیاندنە بەسە بۆ ئەوەی ببێتە بەشێک لەو مێژوو و زمان و کولتوورەی کە بەدرێژایی چەندان سەدە بۆ ئەو نەتەوەیە دروست بووە، کە ئێستا خۆیان لەگەڵیدا دەناسێنن؟
ئایا شوناس تەنیا لە ڕێگەی ئارەزووی کەسییەوە دەگۆڕێت، یان توخمگەلێکی بابەتیی هەن کە ناتوانرێت پشتگوێ بخرێن، ئازادی هزر و دەربڕین لەسەر بنەمای بانگەشە نییە، بەڵکو لەسەر بنەمای کۆمەڵێک پەیوەندی مێژوویی و کولتووری و کۆمەڵایەتییە کە بە تێپەڕبوونی کات کەڵەکە دەبن، لە هەمانکاتدا جەخت لەسەر ڕێزگرتن لە تاک و مافی دەربڕینی ناسنامەی خۆیان دەکەنەوە کە خۆیان دەیبینن. ڕێزگرتن لە مافی تاکەکان بۆ پێناسەکردنی خۆیان، ڕێگری ناکات لە باسکردنی خودی چەمکی ناسیۆنالیزم، هەروەها ڕێگری ناکات لە پرسیارکردن لە سنوورەکانی نێوان سەربەخۆیی کەسی و مێژوویی. دیالۆگ سەبارەت بە شوناس نابێت بچێتە ناو ململانێ لە نێوان ئەندامانی یەک نەتەوەدا، بەڵکو دەبێت ئامرازێک بێت بۆ گەیشتن بە تێگەیشتنێکی قووڵتر لە خودی دەستەجەمعی و دۆزینەوەی فۆرمولێک کە جیاوازیی هەمووان لە چوارچێوەی ڕێزگرتنی یەکتردا بپارێزێت.
لە کۆتاییدا بە ڕای من ئەم جۆرە کێشانەی وەک هەڵگەڕانەوەو حاشاکردن لە زمان و ناسنامەی نەتەوە وەک گرووپێک لە ئێزیدی و شەبەک دەیکەن، دەبێت ئیحتوا بکرێت نەک بە توندوتیژی وەڵام بدرێتەوە، بێ ئەوەی دەست بەسەر مافی هیچ کەسێکدا بگرین بۆ دەربڕینی ناسنامەی خۆی، بەڵکو داوای گفتوگۆیەکی عەقڵانی بکەین کە خۆی لەو پۆلێنکردنانە بە دوور بگرێت کە ئایین دەکاتە پێوەر بۆ ڕەسەنایەتی نەتەوەیی خۆی، چونکە ئەمە نادادپەروەرییە بەرامبەر بە خەڵکی دیکە و دەستوەردانی ئایین بۆ بابەتێک کە لە بنەڕەتدا جیاوازە لە ئیمان.
دواجار ڕێزگرتن لە هزرین و هەڵوێستی بەشێک لە ئێزیدییەکان و گرووپەکانی دیکە بە کەمکردنەوەی پێگەی ئەوان یان پرسیارکردن لە ناسنامەکەیان نیشان نادرێت، بەڵکو بە یەکترناسینی ئەوەی کە فرەچەشنی ئایینی و کولتووری لەناو یەک کۆمەڵگەدا دەتوانێت سەرچاوەی دەوڵەمەندی و بەهێزی بێت، نەک هۆکارێک بۆ دووبەرەکی و ناتەبایی. ئەگەر هەموو ئەندامانی گەلێک خاک و زمان و مێژوو و ئازار و قوربانیدانیان هاوبەش بووبێت، ئەوا ئەم مێژووە هاوبەشە دەبێت سەرچاوەی یەکڕیزی بێت نەک دابەشبوون و دیالۆگ لەسەر بنەمای ئارگیومێنتی عەقڵانی نەک تۆمەتبارکردن و لەسەر لۆژیک بێت نەک هەست و سۆز.
ئەو گەلانەی ڕێز لە مێژووی خۆیان دەگرن، ئەو گەلانەن کە دەتوانن ڕووبەڕووی ئێستای خۆیان ببنەوە و داهاتوویان لە قاڵب بدەن، گۆڕینی جیاوازییە ناوخۆییەکان بۆ ئامرازی دابەشبوون تەنیا خزمەت بە دوژمنانی پێکەوەژیان و سەقامگیری دەکات، ئەو پەیوەندییانەش لاواز دەکات کە کۆمەڵگەکەیان لە سەرانسەری نەوەکاندا بەردەوام کردووە.

بۆ منێکی ژن دژی نەریتێک نەوەستم کە چەندین مافی لێ داگیرکردووم؟

نابێت کوێرانە نەریت پەیڕەو بکرێت بێ پرسیارکردن لە کۆت و بەندەکانی، نابێت دوای تەڵەیەک بکەوین کە لەڕووە مەعریفییەکەوە قەتیسمان ئەکات، نەریت بۆ منێکی ژن داتاشراوە؟ یان ڕەگەزی بەرامبەریش دەگرێتەوە؟
نەریت پاساوه بۆ پەیڕەوکردنی ڕابردوویەکی تاڵ ؟ یان کوشتنی داهێنان و نوێگەرییە؟

ژن هەمووکات قوبانیی نەریت و عورف و عاداتەکان بووە، بەبیانووی وشەی (عەیبە) هەموو زانست و جوانییەکیان لە باڵای داماڵیوەو نووقمی حەسرەتێکی بێکۆتایان کردووە، نەیانهێشتووە چاوی ببڕێتە ئاسۆیەکی ڕوون، هەمیشە چاویان بۆ دواوە ڕاهێناوە، نادادپەروەری و پێشێلکردنی مافەکانیان کردووەتە ئامانجێکی بەردەوام بۆ سەرکوتکردن و گرێیەکی ئاڵۆزی دەروونیی، بەو جۆرەی، ژن هەمیشە خۆی پێ کەمبێ و چاو لەدەست و چاوەڕوانبێ بۆ پێدانی میهرێکی پڕ لە بەرژەوەندیی.

ئەم جۆرە ڕادەستبوونەی تاک بە عورف و عاداتەوە گەمژەییە، نابێت مرۆڤ کوێرانە ڕێگا بگرێتە بەر، تەوێڵی پڕ لە هیوای بە نەزانیی، بپۆشێ پێویستمان بە هۆشیاریی و بوێرییە بۆ ڕاماڵینی تۆزی سەر نەریتە لەقاڵبدراوەکان، عەقڵ و لۆژیک پێویستیان بە خستنەکارە بۆ بەرپاکردنی شۆڕش دژی نەریتە کوێرو کەڕەکان.

مرۆڤی ژیر هەم ڕێز لە عورفێک دەگرێت کە لەڕابردوودا باو و باپیرانی پەیڕەویانکردووە، هەم بەهاو پێوانە بۆ هەڵسەنگاندنی عورفە لەقاڵدراوەکان دادەنێت و، ناهێڵێت عەقڵ تووشی پەککەوتن بێ و پاشکۆیی هەڵبژێرێ.

بۆ دەربازبوون لە نەریت و پەیڕەوکردنی لە کۆمەڵگا، پێویستمان بەم دەستەواژانە دەبێت، من هەم، تۆ هەیت، ئەو هەیە، ئێمە هەین، بیردەکەینەوە، بڕیاردەدەین، جیاواز دەڵێن و جیاواز بیر دەکەینەوە، یەکدی بە جیاوازییەکانەوە قبووڵ دەکەین، ئەمەیە فریادڕەسی ئەو دەردە کوشندەیەی کە دەمێکە زۆربەمانی گەمژە کردووەو، ناشتوانین لێی دەربازبین.

ـــــــــــــــــــــــ
ڕەنگین مەلا سەمەد
نووسەر و ڕۆژنامەنووس

وەكو زانراوە قۆناغی منداڵی گرنگترین قۆناغەكانی ژیانی هەر تاكێكە لە نێو كۆمەڵگادا تا ئەو ڕادەی وەكو بنەماییەكە بۆ ئەوەی كەسایەتی تاكی لەسەرپەروەردە بكرێت،ئەمیش لەرێگەی ئەو بەركەوت و ئەو رەفتارانەی كە ئاراستەی منداڵ دەكرێن بەو هۆیەوە شێوازێك لە ڕەفتار و ئاكاری لەلا دورست دەبێت ئەگەر منداڵ لەم قۆناغە بە شێوەیەكی تەندروست تێپەر بوو ئەوا دەبێتە خاوەن كەسایەتییەك كە لەرووی تەندروستی دەروونی و جەستەیی و كۆمەڵایەتی و مەعریفی كەسێكی سەركەتوو دەبێت،بەڵام ئەگەر بە پێچەوانە بوو ئەوا ڕوبەرووی چەندین گرفت دەبێتەوە لەگەڵی بەردەوام دەبێت تا دەگاتە قۆناغی هەرزەكاری بەجۆرێك لەوانەیە بەدرێژایی ژیانی لەسەر ئەو شێوازە ژیان گوزەر بكات لە كۆتاییدا دەبێتە كەسێكی نەرێنی ناو كۆمەڵگا بە جۆرێك زیانی بۆ خۆی و دەوروبەرەكەشی دەبێت.
بۆ پەروەردەكردنی منداڵ جگە لە خێزان قوتابخانە فێرگەیەكی گرنگە لە ناو قوتابخانەش، شانۆی پەروەردەیی باشترین شێواز و رێگایە بۆ ئەوەی منداڵ ئاراستە بكرێت یاخود پەروەردەیەكی تەندروست بكرێت.. شانۆیی پەروەردەیی بریتییە لەو شانۆییە كە منداڵ لە ڕێگەی دەقە ئامادەكراوەكانەوە پێشكەشی دەكات و ئەم جۆرە شانۆیە دەتوانرێت بەكار بهێنرێت بۆ پێشكەشكردنی كەرەستە پەروەردەییەكان و میتۆدەكان بە شێوازێكی سەرنجڕاكێش بەجۆرێك كە كاریگەری ئەرێنی لەسەر منداڵ جگە لە خوێندن، لە پرۆسەی پەروەردەش هەبێت، چونكە وەكو زانراوە وەرگر لەهەر تەمەنێك دا بێت زیاتر و باشتر لەرێگەی پراكتیكی هەموو شتێك وەردەگرێت و لە مێشك و هۆشی دەمێنێتەوەو لەبیری ناكات،نەوەك بە شێوەی تیۆری بەمانایەكی تر ئەگەر مامۆستایەك تەنیا بەشێوەیەكی زارەكی وانەكەی پێشكەش بە قوتابیان بكات جگە لەوەی قوتابی چێژی لێوەرناگرێت، ئەوا وانەكە وەك پێویست ناگاتە قوتابیان بەڵام ئەگەر بێت و مامۆستا وانەكەی بەشێوەی پراتیكی لە رێگەی شانۆی قوتابخانە پێشكەش بكات ئەوا قوتابی زۆر باشتر بابەتەكە وەردەگرێت چێژی لێوەردەگرێت تا ئەو رادەیەی وانەكشی لەلا خۆشەویست دەبێت، مەرجیش نییە تەنیا لەرێگەی شانۆ بێت بەڵكو مامۆستا لە ناو پۆلیشدا لە كاتی وانە ووتنەوەكەی دا دەتوانێت چەندین جووڵەو ئاماژەیەكی هونەری لە رێگەی دەست روخسارو كەرستەی ئاسایی ناو پۆل ئەنجام بدات وەكو چەند قوتابییەك لە نێو پۆل دا بەشێوەی گروپ لە خزمەتی وانەكەیدا بەكاریان بهێنێت لەو كاتەدا وانەكە باشتر دەگاتە مێشكی قوتابی هەردەم لە هۆشی دەمێنیتەوەو لەبیری ناچێتەوە.
لەبەر ئەوە بۆ گۆڕینی ئاكار و خوڕەوشتی منداڵان و قوتابیان تەنیا لەرێگەی ئامۆژگاری و تیۆری نابێت،چونكە وەك پێویست وەرناگرێت، بەڵام ئەگەر لەرێگەی شانۆ بێت وە ئەكتەرەكانیش كە شانۆیەكەپێشكەش دەكەن منداڵ و هاوتەمەنی خۆیان بێت ئەوا زۆر باشتر زۆر خێراترپەیامەكە دەگات و كاریگەری خۆی دەبێت وە لەسەر هەڵس وكەوتی منداڵان بەگشتی دەبێت ،لەهەمان كاتدا قوتابی ئەگەر بەشداری بێت لە شانۆیەكەدا دەبێتە هۆی ئەوەی ئەو شەرمەی هەیەتی نەمێنێت بەڕوونی و بەبێ دوودڵی بەشداری لە وانەكان و لە هەموو گفتۆگۆیەكدا بكات توانستی خۆی بەدیار بخات، لە هەمووی گرنگتر بەشداری كردنی لە شانۆ دەبێتە هۆی ئەوەی قوتابی لە توند و تیژی و شەڕانگێزی دوور بكەوێتەوە، چونكە كاتێ بەشداری لە هەر شانۆگەرییەك دەكات لەرێگەی ئەم شانۆییەوە هەموو ئەو وزەیە شەڕەنگێزییە لە ناوەوەی هەیەتی بگۆرێت بۆ خۆشەویستی و رێزگرتن لە دەوربەرەكەی.
فەلسەفەی شانۆیی پەروەردەیی وەكو فاكتەرێكی پەروەردەیی و فێركاری لایەنی جوانی، خۆشەویستی، كەلتووری، ڕۆشنبیری و كۆمەڵایەتی لەنێو قوتابیان لەخۆدەگرێت. شانۆی قوتابخانە لەوانەیە توخمەكانی شانۆیی بەكار بهێنێت لە كاری پەروەردەییدا، هەندێك جار كارگێری قوتابخانەكان و بەرپرسان دەستبەرداری شانۆیی پەروەردەیی دەبن یاخود فەرامۆشی دەكەن بە هەندی وەرناگرن، بەهۆی نەبوونی هۆڵی شانۆ لە نێو قوتابخانەدا، یان بەهۆی كەموكورتی پەروەردەكاران و سەرپەرشتیاران كە نەیان توانیوە باوەڕ بە بەرپرسان بكەن لە گرنگی شانۆیی پەروەردەیی بۆ قوتابیان ئەوەش دەبێتە هۆی دابین نەكردنی سەرچاوەی پێویست بۆ پێشكەش كردنی شانۆ، وەك دیكۆر و ڕووناكی و جلوبەرگ و پێداویستییەكانی تر یان لەبەر هۆكاری دارایی لەلایەكی تریش تاوەكو ئێستا لە نێو زۆرێك لە بەرێوەبەری قوتابخانەكان وانەی پەروەردەی هونەر بە وانەیەكی لاوەكی سەیر دەكرێت بەرێوەبەر ئەوەندەی گرنگی بە وانەكانی بیركاری ،ئینگلیزی، عەرەبی، كوردردی…دەدات ئەوەندە گرنگی بە وانەی شانۆ و هونەر بەگشتی نادات هەرچەندە لەم دووساڵەی دوایی بەرێوەبەرایەتی پرۆگرامەكان لە وەزارەتی پەروەردەی حكومەتی هەرێمی كوردستان توانی میتۆدێكی باشی پەروەردەی هونەری لەلایەن چەند مامۆستایەكی پسپۆر بۆ بازنەری یەكەم و دووەم وسێیەم دابنێت كە هەرسێ بەش (شانۆ، شێوەكار، موزیك) لەخۆدەگرێت ئەمەش هاوكارێكی باشە بۆ مامۆستای وانەی پەروەردەی هونەری و بۆ قوتابیانیش چونكە زۆرجار مامۆستایانی وانەی پەروەردەی هونەری لە قوتابخانەكان گلەیی ئەوەیان دەكرد هیچ میتۆدێك بۆ وانەكە نییە.
هەر كارێكی شانۆیی كە لە قوتابخانە یان لە هەر شوێنی نمایشكردن پێشكەش دەكرێت بابەتەكانی لە كەلەپوور، واقیع، ئایین، یان هەر سەرچاوەیەكی كەلتووری وەردەگرێت، یان ناوەڕۆكی میتۆدی پەروەردەیی بەكار دەهێنێت بۆ نمایشكردن،ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی قوتابیان حەز وئارەزووەكانیان بێتە دی،لە هەمان كاتدا دەبێتە فاكتەرێك بۆ ئەوەی قوتابیان لە خوێندن بەردەوام بن.

*بۆ نووسینی ئەم بابەتە سوودم لە لێكۆڵنەوەیەكی لێكۆڵەر خاتوو (فاتیمە ئەدیب عامر) وەرگرتووە.

كامەران حاجی ئەلیاس

ململانێ و ڕوبەڕوبونەوەی واشنتۆن و تاران بەدوای ماوەیەکی زۆر لە ڕاگرتنی شەڕەکەیان، لەم ماوەیەدا بۆ جارێکی تر وەها دەردەکەوێت کە بچێتە قۆناغێکی مەترسیدارەوە، بەدوای بنبەستبونی دانیشتن و دانوسانەکانیان خەریکە تێدەپەڕێت بۆ ئەگەری ڕوبەڕوبونەوەی ڕاستەوخۆی سەربازی، کە هەڕەشەی گڕگرتنی تەواوی ناوچەکە دەکات، لەگەڵ هەر هەڕەشەو کردارێک لەبەرامبەر یەکتردا، هەر لایەنێکیان هەوڵی زیاتریان بۆ ئەوەیە لە دانوسانەکاندا ئیمتیاز لە بەرامبەر یەکتردا بەدەست بهێنن.!
ئێستا ئەمریکا لەبەردەم دوڕیانێکی ئاڵۆزدا دەرگیر بووە، هەرچەشنە هەڵکشانێکی زیاتر، دەتوانێت پاڵ بە ئێرانەوە بنێت بۆ جێبەجێکردنی تەواوی هەڕەشەکانی بۆ بەردەوامبونی لە داخستنی گەرووی هورمز بەشێوەی کاریگەر و بەردەوام، ئەمەش کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ئابووری ئەمریکا و جیهان دەبێت، بە لەبەرچاوگرتنی بەرزبونەوەی پێشبینیکراوی نرخی وزە. هاوکات پاشەکشەکردن لە دۆخەکەدا دەشێ بە بەرژەوەندی تاران لێکبدرێتەوە، لەکاتێکدا واشنتۆن خەریکی شەڕی سیاسی ئاڵۆزی ناوخۆیی و ململانێی جیهانیە.
بەردەوامی داخستنی گەرووی هورمز، دەتوانێت شۆکێکی ڕاستەقینە لە بازاڕەکانی وزەی جیهاندا دروست بکات، کە ئەگەری هەیە هەندێک لە زلهێزەکان فشارێکی دیپلۆماسی توند بخەنە سەر هەردوو تاران و واشنتۆن بۆ کۆنتڕۆڵکردنی قەیرانەکە پێش ئەوەی لەژێر کۆنتڕۆڵ دەربچێت، هەر هەوڵێکی ئەمریکا یان هاوپەیمانەکانی بۆ کردنەوەی گەرووی هورمز بە زۆر، دەتوانێت بەمانایەک تێوەگلان بێت بۆ شەڕێکی ناوچەیی کراوە، لەگەڵ مەترسیە گەورەکانی بۆ سەر کەشتیوانی نێودەوڵەتی و ئاسایشی ناوچەکە.
لەناو ئەم دیمەنی ئەگەری تەقینەوەیەدا، گرنگترین پرسیار کە ماوەتەوە ئایا واشنتۆن و تاران بواریان هەیە بۆ بەرگرتن بە توندبونەوەی ڕوبەڕوبونەوەکەیان، کە دۆخەکە لە دەست هەردوولایان دەرنەچێت؟. یان لەڕاستیدا ناوچەکە بەرەو ڕوبەڕوبونەوەیەکی هەمەلایەنە دەڕوات کە دۆخەکە بەرەو کارەساتی گەورە کێشبکات،؟ ڕۆژانی داهاتوو ئەوەمان بۆ ئاشکرا دەبێت کە ئایا داخستنی هورمز تەنها تاکتیکێکی فشاری کاتیە، لە نێوان ئەمریکاو ئێراندا، یان سەرەتای لاپەڕەیەکی نوێ و مەترسیدارترە لە ململانێی نێوان زلهێزەکانی دنیادا.
تائێستا پەرەسەندنی سەربازی لە سنووری قبوڵکراودا ماوەتەوە، بەپلەی یەکەم ئامانجی هەوڵی لایەنی ئێران بۆ ئەوەیە ئیمتیازات لەسەر مێزی دانوستانەکان بەدەستبهێنێ، بەڵام بە دڵنیاییەوە بەم خێراییە ناتوانێت و بەردەوام نابێت، ئەگەر ڕژێم هەڵوێستی ئێستای خۆی بپارێزێت، بەتایبەت کە ئەم هەڵکشانەی کە لە بەشی توندڕەوەکانی ناو سوپای پاسدارانی ئێرانیدا هەر دانوستانێک لەگەڵ ئیدارەی ترەمپ بە ناپاکی دەزانن.!
ئابووری جیهانی لە چەقی قەیراندایە، کاریگەری داخستنی گەرووی هورمز تەنها لە بازاڕەکانی نەوتی ناوچەکەدا سنوردار نییە، بەڵکوو تەواوی زنجیرەی دابینکردنی نەوتی جیهان دەگرێتەوە، گەرووەکە تەنها ڕێگایەکی ترانزێت نییە بۆ نەوتی خاو، بەڵکو ڕێگایەکی سەرەکیە بۆ تانکەرەکانی غازی سروشتی شل (LNG) کە بەرەو بازاڕەکانی ئاسیا دەڕۆن، بە پلەی یەکەم ژاپۆن، کۆریای باشوور و چین، ئەو وڵاتانەی زۆر پشتیان بە هاوردەکردنی وزە بە وڵاتانی کەنداوەوە بەستووە، هەر پچڕانێکی درێژخایەن لەم ڕێڕەوی ئاویەدا دەتوانێت ببێتە قەیرانێکی ڕاستەقینەی وزە لەم بازاڕانەدا، کە لە بەرامبەردا کاریگەری لەسەر نرخی کاڵا و خزمەتگوزاریەکان دەبێت لەسەر ئاستی جیهانی.
سەرەڕای هێرشە ئاسمانیە چڕوپڕەکان، کە لەلایەن ئەمریکاوە بۆ سەر ئێران دەستیپێکردۆتەوە، ئێرانیش بەردەوام وەڵام ئەداتەوە بە هێرش بۆسەر بەرژەوەندیەکان و بنکەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا، بەڵام گومانی تیا نیە کە واشنتۆن بە قوڵی نیگەرانە لەوەی کە ئەم هێرشانە بکێشرێتە ناو ناچاری شەڕێکی زەمینی تەواو لە ئێراندا، هەر ئەم دوودڵیەی ئەمریکا ڕێگەی بە تاران داوە وەک جۆرێک لە ناردنی نامەیەکی سیاسی درێژە بە هێرشەکانی خۆی بدات.
بە لەبەرچاوگرتنی ئەم بارودۆخە، داهاتوی ململانێ و ڕوبەڕوبونەوەکان لە ئەگەری چەندین سیناریۆدا پێشبینی دەکرێت، سەرەتا هەوڵێکە بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی و گەڕانەوەی زۆرەملێ بۆ دانوستانەکان بەبێ بەزاندنی هێڵە سوورەکان تا نەبێتە شەڕێکی درێژخایان.
ئێران پێداگری لەسەر بەکارهێنانی جبەخانەی بالستیکی و فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی دەکات بۆ نیشاندانی ئیرادەی نەگۆڕی خۆی بۆ مسۆگەرکردنی خواستەکانی لە دانوسانەکاندا، لەبەرامبەردا ئەمریکا بەردەوامە لە لێدانی دامەزراوەکانی ڕاداری کەنار دەریاکان و شوێنە مووشەکیەکان و قەڵاکانی سوپای پاسداران بۆ لاوازکردنی ڕژێمەکە، هەوڵی دەستەبەرکردنی کەشتیوانی دەریایی و پاراستنی سەقامگیری نرخی نەوت دەدات بەبێ ئەوەی پەنا بۆ لەشکرکێشی زەمینی ببات، وە لە هەوڵی ئەوەدایە ئیران ناچار بە ملکەچی نێو دانوسانەکان بکات.
لەناو ئەم کەشوهەوایەدا، ناوبژیوانانی ناوچەیی و نێودەوڵەتی فشار دەخەنە سەر کەناڵەکانی پشتەوەی پەیوەندیکردن، بە ئەگەرێکی زۆرەوە فۆرمۆڵێک بۆ گەڕانەوەی دانوستانەکان دەبێت، فۆرمۆڵێک کە ڕەنگە سەرکردایەتی ئێستای ئێران ناچار بکات کە ئیمتیازات سەبارەت بە بەرنامە ئەتۆمیەکەی و مووشەکەکانی بالیستیکی بدات لە بەرامبەر ڕێکخستنە ئیداریەکانی تایبەت بە پاراستنی داخستنی گەرووی هورمزەوە.
سیناریۆیەکی تر، ئەگەری “داڕمانی نێوخۆیی”ه لە ئێران، لەلایەک بەهۆی قۆستنەوەی ئەو لاوازیەی لەدوای لێدانەکانی ئەم دواییەی ئێرانی توشی زیانی گەورە کردووه، لەلایەکی ترەوە دەرکەوتنی ناڕەزایەتیەکان و قوڵبونەوەی زیاتری قەیرانەکانی. ئەمەش بە مانای چاوەڕوانی هەردوو واشنتۆن و تەلئەبیبە بۆ پەکخستنی توانای فەرماندەیی ناوەندی کۆماری ئیسلامی لە کۆنترۆڵکردنی توڕەیی و ناڕەزایی خەڵکی ئێران، کە دەبێتە هۆی ئەوەی ئەمریکا لە تاڵاوی لەشکرکێشی ڕاستەوخۆی سەربازی بۆ سەر زەویەکانی ئێران ڕزگار بکات!؟.
بەڵام ئاشکرایە مەترسیەکانی ئەم سیناریۆیە بریتین لە نوقمکردنی ئێران لە گێژاو و ئیفلیجی نزیک بە تەواوی ناوەندەکانی بڕیاردان، ئەمەش لەڕادەبەدەر دۆخی ئێران ئاڵۆز دەکات، چونکە دەتوانێت ببێتە هۆی شەڕێکی ناوخۆ، یان دەبێتە ململانێی دەسەڵاتی ناوخۆیی لەناو سوپای پاسداراندا بۆ کۆنترۆڵکردنی چەکی ئەتۆمی ئەو جبەخانە مووشەکیانەی کە ماونەتەوە. هەروەها نیگەرانی ئەوە هەیە کە دۆخەکە بە شێوەیەک لە ژێر کۆنتڕۆڵ دەربچێت کە لایەنگرانی سەربە سەرۆکایەتی موجتەبا خامنەیی، هەست بکات کە ڕووخانی ڕژێم بە هۆی فشاری ناوخۆیی یان هێرشی ئەمریکا حەتمیە، لەوانەیە لەو کاتەدا پەنا بۆ کردەوەی خۆکوژی ببەن وەک داخستنی تەواوەتی گەرووی هورمز بە مووشەک و مینە دەریاییەکان، ئەنجامدانی هێرشی مووشەکی بالیستیکی بەرفراوان و هاوئاهەنگ کە ژێرخانی نەوت و گاز لە سەرتاسەری کەنداو دەکاتە ئامانج، لە هەمان کاتدا گەرووی باب ئەلمەندەبیش لە ڕێگەی حوسیەکانەوە دابخەن و تەنانەت ڕەنگە ئاوەکانی کەنداو بە نەوت پیس بکەن، ئەم سیناریۆ کارەساتبارە کاردانەوەی بێوێنەی ژینگەیی و مرۆیی و ئابووری دەبێت.
لەڕاستیدا گەرووی هورمز ئیتر تەنیا موزایەدەیەک نییە بۆ دەرهێنانی ئیمتیازات لە دانوسانەکاندا، بەڵکو خەریکە دەبێتە یەکێک لە گرنگترین هێڵە ستراتیژیەکانی بەرگری بۆ مانەوەی خودی ڕژێمی ئێران و لاوزای ئەمریکا.
کۆماری ئیسلامی بە هۆی لەدەستدانی زۆرێک لە سەرکردەکانی، تووشی گێژاوی سیاسی و ئەمنی و بەڕێوەبردن بووە، سوپای پاسداران هەوڵدەدات یەکگرتوویی خۆی بە چڕکردنەوەی هێرشی موشەکی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و دەستگرتن بەداخستنی گەروی هورمزەوە، یەکگرتوویی خۆی نیشان بدات.
سوپای پاسدارانی ئێران ڕایگەیاندووە، کە هێرشی کردۆتە سەر بنکە سەربازیەکانی ئەمریکا لە ئوردن، بەحرەین و کوەیت وە پەیامێکی ڕوونیان ناردووە کە تاران خۆی لە بەرگریکردن لە سنوورەکانی خۆیدا قەتیس ناکات، بەڵکو ڕوبەڕوبونەوەکە بۆ هاوپەیمانە ناوچەییەکانی واشنتۆن درێژدەکاتەوە، لە پەرەسەندنێکی زیاتردا، هێزی دەریایی سوپای پاسداران داخستنی گەرووی هورمزی ڕاگەیاند، کە کردنەوەی گەرووەکەی کردۆەتە مەرجی کشانەوەی دەستی ئەمریکا لە ناوچەکەدا.
دەیان ساڵە زلهێزەکان بەشێکی بەرچاو لە ململانێ و کێبڕکێ لەڕێگەی گۆڕەپانە ناوچەییەکان و بەڕێگەی ناڕاستەوخۆ بەڕێوەدەبەن، وەک ئەم بارگرژییەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی داگرتووە، ئێستاش مەیدانی شەڕەکە ئێرانە، بەڵام دیارترین گۆڕانکاری کە سەرهەڵدەدات گۆڕانی وردەوردەی ناوەندی کێشکردنە بەرەو ڕوبەڕوبونەوەیەکی ئاشکراتر لە نێوان ئەمریکا و چیندا، ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە، سنووردار نیە و درێژدەبێتەوە بۆ کێبڕکێی ڕاستەوخۆ لەسەر شێوەی نەزمی نێودەوڵەتی داهاتوو.
لەداهاتودا قۆناغێکی نوێ لە ڕکابەری نێوان واشنتۆن و پەکین زیاتر دەردەکەوێت و کەمتر توانای خۆدزینەوە لە پشت قەیرانەکانی ناوچەکەدا دەبێت. ئەم گۆڕانکاریە بەرهەمی ساتێکی سیاسی زوو تێپەڕ نییە، بەڵکو دەرئەنجامێکی سروشتیە لە سەرهەڵدانی وردەوردەی چین کە چیتر بە پێگەی خۆی وەک هێزێکی گەورەی ئابووری ڕازی نییە، بەڵکو وەک زلهێزێک هەوڵدەدات ئامادەییەکی سیاسی و ستراتیژی هاوتا لەگەڵ قورسایی ئابووری و تەماحە نێودەوڵەتیەکانیدا بنیات بنێت، وردە وردە لە قۆناغێکی سەرکەوتنی بێدەنگەوە دەچێتە قۆناغێکی پیداگرتن لەسەر پێگەی خۆی وەک یاریزانێکی سەرەکی لە داڕشتنی یاساکانی یاریە جیهانیەکەدا، ئەم دۆخەی ئێستای جیهانی زلهێزەکان، ڕوبەڕوی یەک سیناریۆ و پێشوەختەی دیاریکراو نابێتەوە، بەڵکو تۆڕێکی ئاڵۆزی ئەگەرەکان و ڕێڕەوی یەکتربڕینی پر لە ململانێ و کێبڕکێیە.
لەکۆتایدا دەتوانین بڵێین شەڕی نێوان ئەمریکا و ئێران، کۆتایی نەهاتووە و نازانرێت کەی کۆتایی دێت، بەتایبەتی ئەوە شاراوە نیە کە ئەمریکا و ترامپ و ئیسرائیل بەجۆرێک لە گێژاوێکدا بەرەورون،نازانن چۆن لەم گێژاوە دەرباز ببن. دیاردەی شەرەکە وێنەیەک لە ئەمریکا ئیسرائیل و ئێران نیشان ئەدات، بەڵام ناوەرۆکی شەرەکە ئاست و رەهەندێکی جیهانیە.
لەهەمانکاتدا ناتوانین دەست بکەین بە پرسیارکردن، لە کاتەکانی وەستانی و کاتەکانی دەستپێکردنەوەی، هێوربونەوەی ئەم شەرە بە مانای کۆتاییهاتنی شەڕ نیە، بەڵکو ڕەنگە بە مانای بەردەوامبونی بێت لە ڕێگەی دیکەوە، ناوچەکە لە لێواری چەقۆیەکدا دەمێنێتەوە، لەنێوان ئاگربەستی کورت و هەڵکشانی لەناکاودا دەگۆڕێت و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش وەک پێشتر دەکاتە تەقینەوەترین ناوچەی جیهان.

عوسمانی حاجی مارف

لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، مرۆڤەكان بۆ خۆیان ناژین، بەڵكو بۆ ئەوانیتر دەژین، بۆیە تاكەكان ئەوەندەی لە هەوڵی ئەوەدان، سازش بۆ بەرانبەرەكەیان بكەن و ڕازیان بكەن و لە چاوی ئەوان نۆرماڵ و جیاوازا دەربكەون، ئەوەندە بەلایانەوە گرنگ نییە چۆن دەژین، وەك ئەوەی لە خۆرئاوا هەیە. كەسێك لە بنەڕەتدا لووتی هیچ كێشەیەكی بۆ خۆی نییە، بەڵام ئەوانیتر پێیان جوان نییە، ئیدی جوانكاری لووتی دەكات، تا لە چاوی ئەوان جوانتر دەربكەوێت، نەك خۆی ! لەو ڕۆژانەدا، بە هۆی دەرچوونیان بە پلەی یەكەم لە ئەزموونە گشتییەكانی پۆلی دوانزە، دوو كچ بوونە ( ترێند _ باو) لە سۆنگەی قسەكردن و پۆشاك و چۆنیەتی دەركەوتیان لە شاشەكانی تیڤییەكانەوە، كە یەكێكیان بە عەشایر، ئەویتریشیان بە موسەقەف، بە زمانی كۆمەڵگە وێناكران و لەو پەراوێزەشەوە، سەدان كۆمێنت و پۆست و دەڕبرینی شیاو و نەشیاو، ئاراستەی ئەو دوو كچە خنجیلانەیە كرا و پەسن و ڕەخنە باران كران. بێگومان ئەمە وایكرد، فۆكسی ئێمە لە سەر تواناو لێهاتووی ئەوان و پێشەنگبووینیان لە خوێندن و دەرچوونیان بەو ئاستە بەرزە لا بچێت و بیر لە پۆشاك و چۆنیەتی دەركەوتیان بكەینەوە كە یەكجار هەڵەیە. مرۆڤ ئازادە لەوەی چی دەپۆشیت، چۆن خۆی دەنوێنێت و قسە دەكات، تا ئەو ئاستەی ماف و ئازادی بەرانبەرەكەی پێشێل ناكات و غرورێكی كەسی نایگرێت، ئیدی چی لە بەر كردووە، لەگەڵ دایكی خۆشی دەردەبڕێت، چەپڵە لێ دەدات، دایكی چۆنە، دەبێ ئێمە تێبگەین ئەمانە لە تایبەتمەندی كەسەكانە بۆ ئێمە نییە بچینە ناوی . ڕەگەزی مێ بەگشتی و لە نێویشیاندا كچان بە تایبەتی، هەمیشە ڕۆمانسیتر، ناسكتر و نەرم و نیانتر دەردەكەون و خۆیان دەنوێنن لە میانەی قسەكردن و زمانی دەربڕین و ئاماژەدا. ئەمە پەیوەندی بەو جیاوازییە بایۆلۆژیی و سایكۆلۆژییەوە هەیە، كە هەردوو ڕەگەزەكە لە یەكتری جیا دەكاتەوە، كاتێ كچێك بەناسكی و نازەوە قسە دەكات، ڕەنگە خۆپەسندان و خۆگەورەیی نمایش نەكات و خۆی وەك موسەقەف پیشان نەدات، وەك ئەوەی ئەوانیتر تێی گەیشتوون، بە هەمان شێوە كاتێ كچێكیش بە هێمنی و جۆرێك لە میللی و كۆمەڵایەتییەوە قسە دەكات، عەشابیر نییە، ئەوەی گرنگە عەشایر و موسەقەفبوون نییە، بەڵكو ئەتەكێتی قسەكردن و خۆنواندنە وەك ئەوەی كە هەیە، نەك وەك ئەوەی ئەوانیتر دەیانەوێت، چونكە ئێمە دەبێ تێبگەین بۆ خۆمان دەژین، ئازادی كەسەكان هی خۆیانە، نابێ لەو پەراوێزە بریندار بكرێن و پۆلێن بكرێن ! كێ ئەو مافەی بۆ تۆ داوە، ناسنامەی ڕۆشنبیریی و عەشاییربوون ببەخشییەوە؟ ئەوە گرنگە مرۆڤ ماف و ئازادی ئەوانیتر پێشێل نەكات، ئیدی چۆن دەردەكەوێت، شانێكی ڕووتە، یان لاری كردۆتەوە كەی گرفتی تۆیە؟ گەر ئارەزوو دەكەی تۆ دەتوانی شانت لار نەكەیتەوە، یان چۆنت بوێت وەها دەربكەویت.

سەدیق سەعید ڕواندزی

ئەگەری گۆڕینی دیمۆگرافیای کوردستان لە ڕێگەی هاتنی هاوڵاتییانی عەرەب یاخوود هەرتاکێکی تر لە ناوەڕاست و خوارووی عێراقەوە بۆ شارەکانی کوردستان باسێکی داخی ڕۆژە و گشت فۆرمەکانی میدیای کوردی بەخۆیەوە سەرقاڵکردووە. ئەم سەرقاڵییەی میدیای کوردی و پلاتفۆرمە جیاکانی سۆشیال میدیا پرسی ئەگەری گۆڕینی دیمۆگرافیای کوردستانی بەسەر دوو بەرەدا دابەشکردووە.
بەرەیەک نیگەرانە و دەنگی نارەزایی بەرزکردووەتەوە پێی وایە گۆڕینی دیمۆگرافی کوردستان لە ئایندەیەکی نزیکدا ڕوو دەدات. لەبەرامبەر ئەم بەرەیەدا بۆچوونێکی تر هەوڵدەدات لەڕێگەی پاساوی پێداویستی ئابووری و سەرمایەگوزاریی و وەبەرهێنان بە تایبەت لە بواری درووستکردنی یەکەی نیشتەجێبوون و فرۆشتنیان بە خەڵکانی عەرەب نیگەرانییەکانی بەرەی یەکەم بڕەوێنێتەوە. هەر لە نێو ئەم بەرەیەی دووەمدا، جار جارە باسەکان دەکێشێت بۆ بەرچاوتەسکی ناسیۆنالیزمی کوردی و هەڵنەهاتنی چاویان بە پێکەوە ژیانی نەتەوەکان لە شارەکانی کوردستاندا.
لەم کورتە نووسینەدا ئەگەر بمانەوێ لەم دوو بەرەیە حاڵی بین، پێویستە لە نیگەرانیی و پاساوەکانی هەردوو بەرەکە وورد ببینەوە. نیگەرانییەکانی بەرەی یەکەم ناکرێت بەهەند وەرنەگیرێت چونکو ئەگەر ئاوڕێک لە میژووی ئەو ناوچانە بدەینەوە کە سیاسەتی گۆڕینی دیمۆگرافی تێیدا ئەنجامدراوە، دەبینین نیگەرانییەکانی ئەم بەرەیە لەجێی خۆییدایە. کەم نیین ئەو ناوچانەی کە دانیشتوانەکەی بەگشتی کورد زمان بوون، بەڵام ئەمڕۆ ڕەنگە تاکوتەرا خەڵکی کوردزمانیان تێدا مابێت. بۆ نمونە، ئەگەر چەند ساڵێک بگەڕێینە دواوە و تەماشای شاری کەرکوک بکەین، دەزانین گەرەکەکانی قادسیە و حەی واستی و ڕێی بەغدا و چەندین گەڕەکی تر بوونە مایەی گۆڕینی دیمۆگرافیای شارەکە، وەئەتوانین چەندین نمونەی ترلێرەدا ڕیز بکەین.
لەهەمان کاتدا، کارێکی زیرەکانەیە کە ئەرگویمەنتی سەرمایەگوزاری و پێکەوە ژیان فەرامۆش نەکرێت. ئەم باسە گرنگە چونکو لە کوێی دنیادا بووە تۆ چاو بپۆشی لە پەیداکردنی بژێوی ڕۆژانەت لە ڕێگای هەڵبژاردنی شوناسی نەتەوەیی کڕیارەکانتەوە. ناکرێت تۆ بتەوێت سەرمایەگوزاری بکەیت، بەڵام مەرجەکەت و کاڵاکەت تەنها بۆ هاوزمانەکانی خۆت بێت. بازاڕ وکار وەک بنەمایەکی سەرەکی بۆ گەشەکردنی هەر ناوچەیەک دەبێت زۆر ئازادانە بچەرخێت بە لەبەرچاوگرتنی هەندێ تایبەتمەنی شوێنەکان کە کوردستانی باشوور نمونەیەکی زیندووە.
ڕیزکردنی ئەم دوو لایەنە و بەهەند وەرگرتنی هەردوو بۆچوونەکانیان کارێکە کە پێویستە وامان لێ بکەن بەدوای چارەسەری بنەڕەتی و بەردەستدا بگەڕێین. گرنگە چاو لەو ئەزموونانە بکەین کە ڕووبەڕووی ئەم جۆرە کێشانە بوونەتەوە یاخوود تاکو ئێستاش مامەڵەیان لەگەڵدا دەکەن.
هەموو دەزانین لە ئاکامی ڕێکەوتنەکانی دوای ڕوخانی ڕژێمی بەعس، لایەنەکانی نێودووبارە بنیاتنانەوەی عێراق، مۆدێلی حکومڕانیان لە عێراقدا لەسەر بنەماکانی مۆدێلی فیدرال دیموکراسی سەریەک خستەوە. ڕاستە لە پرۆسەی بنیاتنانەوەی حکومڕانی لەعێراقدا، چەندین ساڵ بگرە تاکو ئەمڕۆش لانی کەمی پایە سەرەکیەکانی مۆدێلی فیدرال دیمۆکراسی تێدا جێکەوتە نەبووە، بەڵام دەستگرتن بەهەندی چەمکی ئەم مۆدێلەوە، ڕەنگە ڕێگایەک بێت بۆ بەرگرتن بە سیاسەت، یاخوود ترسی دیمۆگرافی گۆڕینی کوردستان و شارەکانی.
تایبەتمەندیەکانی ئەم مۆدێلە زۆرن کە ڕەنگە نەتوانین لێرەدا هەموویان باس بکەین، وەلی بەئاسانی دەتوانین ئاماژە بەهەندی بوار بکەین کە لەسایەی ئەم مۆدێلەدا کەڵکی لێ وەرگیراوە بۆ پاراستن و ڕێزگرتنی دیمۆگرافی نەتەوەکان و هەڵکردنیان لەگەڵ یەکتریدا بەبێ هیچ پاوانخوازی نەتەوەیەکی تایبەت. لە ئەمڕۆدا کەنەدا، ئەمریکا، ئەڵمانیا، سویسرا، نەمسا، بەلجیکا، بەرازیل، مەکسیک و ئەرجەنتین بە ووڵاتانی فیدرال دیمۆکراسی دەناسرێنەوە. بەڵام ئەوەی زیاتر لە م باسەوە نزیکەو ئەکرێت کەڵکی لێ وەربگیرێت، کەنەدا، ئەڵمان ، سویسرا و ئوسترالیایە، هەرچەندە ئەم ووڵاتانەش هەریەک بۆخۆی تایبەتمەندی جیاوازی هەیە، ئێمە لێرەدا هەوڵ دەدەین باس لەو چەمکانە بکەین کە کۆمەکمان دەکەن لە چۆنێتی مامەڵەکردن لەگەڵ پرس و ئەگەری گۆڕینی دیمۆگرافیای کوردستان. دیارە ئەبێت ئەوە لەبەرچاو بگرین کە ئەم نموونانە ووڵاتی سەربەخۆن و خاوەنی دەستورو سنووری دیاریکراوی خۆیان هەیە. بەڵام ئەم خشتەیەی خوارەوە ڕەنگە ڕێ خۆشکەربێت بۆ هەندێ بەرچاو ڕۆشنی هەردوو لایەنی خەمخۆر ، چی بۆ ئەوانەی بانگێشەی پاراستنی دیمۆگرافی کوردستان دەکەن ، وە چی ئەوانەی کە بەرگری لە هاتنی هاوڵاتیانی عەرەب دەکەن بۆ گەشەی ئابووری زیاتر و سەرمایەگوزاری لە کوردستاندا.

ئەم چوار وڵاتە هاوبەشەن لەسەر ئەم بنەمایانەن کەئەکرێت کەڵکیان لێ وەربگیرێت بۆ مامەڵەکردن لە گەڵ هاتنی خەڵکی غەیرە کورد بۆ ناوچە کوردستانییەکان:
• تێکەڵبوون (Integration) لە جێی بنەمای نەتەوەیی
• ئەو کەسانەی دەیانەوێت وەکو هەر دانیشتوویەکی بەردەوامی ئەو ووڵاتە یاخوود هەرێمە بن کە بۆی چوون دەبێت:
• زمانی فەرمی ئەو هەرێمە یاخوود ئەو ووڵاتە فێربن،
• یاسا و دەستور ی ئەو هەڕێمە قبووڵ بکەن بە باشی ووردەکاریەکانی بناسن،
• وەکو هەرتاکێکی ئەو هەرێمە یاخوود ئەو ووڵاتە بەشداری ژیانی مەدەنی بکەن.
• پاراستنی دەستور، ( کە دیارە کوردستان تاکو ئێستا نەیتوانییوە لە ماوەی ٢٣ ساڵی ڕابردوودا دەستوڕێک بۆ خۆی پەسەند بکات، وە ئەمە یەکێکە لە گرفتە سەرەکیەکان) و سیستمی دیموکراسی ( کە ئەمیشیان بووەتە قوربانی و لەبری لەبەرچاوگرتنی بەرژەوەندی نیشتیمانی ، بەرژەوەندی حزب و شایستەبوونی شۆرشگێری بوونی هێزی چەکداری حزب تاکو ئێستا بەردەوامە)
• هاووڵاتیبوون تەنها بەڕەسمی ناسینی ماف نییە؛ بەڵکو بەرپرسیاریەت و پابەندبوونیشە بە یاسا و بنەما دیموکراسییەکانی ئەو هەرێمەی یاخوود ووڵاتەی تێیدا دەژیت.
• فیدرالیزم و دەستبردن بۆ مۆدێلێکی لەم بابەتە تەنها هەڵبژرانێکی هەڕەمەکی نییە، ئەم سیستەمە وەک مۆدێلێکی شیاو بۆ ئەو ووڵاتانە بە گونجاو بینراوە کە خاوەنی چەند نەتەوەی جیاوازن لە یەک ووڵاتدا کە مافی هەریەک لەو نەتەوانە پارێزراوە لە ڕێگەی ئەمخاڵانەی خوارەوە:
• هەرێمەکان مافی پاراستنی زمان، کولتوور و ناسنامەی خۆیان هەیە.
• بۆ نموونە:
• کیبێک زمانی فەڕەنسی دەپارێزێت، هاوکات کۆمەڵێک شایستەی دارای و خزمەتگوزاری تایبەتی فەراهەم کردووە بۆ فێربوونی زمانی فەڕەنسی، لەهەمان کاتیشدا بەربەستی یاسای و دارای زۆریش درووستکردووە کە ڕێگە نەدات زمانی فەڕەنسی لاواز ببێت. ئەگەر کەسێک بییەوێت زمانی ێنگلیزی فێر ببێت دەبێت خەرجی خۆێندن بدات و هیچ کۆمەکێکی دارای پێنادرێت.
• کانتۆنەکانی سویسرا زمانە جیاوازەکان دەپارێزن.
• هەرێمەکانی ئەڵمانیا بەرپرسیاری پەروەردە و کولتوورن.
ئەم جۆرە سیاسەتانە زۆرجار بە “مۆدێلی تێکەڵبوونی مەدەنی” (Civic Integration Model) ناو دەبرێن، واتە تێکەڵبوونێکی مەدنیانە دەبێتە ڕێگایەک بۆ بەهێزکردنی نەتەوەو شوناسی هەڕێمەکە یاخوود ووڵاتەکە لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوون. ڕێساو یاساکەنی ئەم پرۆسەیەش چی لەو ووڵاتانەی کە باسمان لێوە کردن بریتین لە پابەندبوون بە یاساکان، زمان و بەشداریکردن لە ژیانی گشتی ئەو شوێنەی کە تێەدا تاک ژیان دەکات.
ئاشکرایە کوردستان ووڵاتێکی سەربەخۆ نییە، وە تاکو ئێستا بە هەزار و یەک شێوە پەیوەستە بە دەوڵەتی عێراقەوە. ئاشکراشە کوردستان چەندین گرفتی گەورەی تری هەیە کە بەدەستیانەوە دەناڵێت. بەڵام ئێمە بۆ هەر باسێک یاخوود گرفتێک، کە لەم بابەتەدا باسی مەترسی گۆڕینی دیمۆگرافی کوردستان دەکەین، گرنگە کەڵک لەدەرس و ڕابردووی چۆنێتی ئالوگۆرکردن لە دیمۆگرافیای ئەو شوێنانەی کە بەشێک بوون لە کوردستان وەربگرین. ئەگەر تاکو چەند ساڵێک پێش ئێستا لەڕێگەی سیاسەتی شۆڤێنیستانەوە دەوڵەتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراقەوە ووردە ووردە ناوچە کوردستانیەکان لەدەست چوون، لە ئەمڕۆدا بە هۆی نەبوونی بەرچاو ڕۆشنی و بێ دەستوری و نەبوونی سیاسەتی ڕۆشن، ئەم ئاڵوگۆرە بەخێرایەکی بەربڵاو لە لەگەشەسەندندایە. بۆیە زۆر گرنگە دوور لە پەنابردن بۆ نەژادپەرستی ، یاخوود بەتەنها لەبەرچاوکردنی بەرژەوەندی ئابووری و گەشەی بازاڕو ساغکردنەوەی یەکەی نیشتەجێ بوون و کۆشک و باخچەی نیشتەجێبوون ، کەڵک لەو ڕێگاچارانە وەربگرین کە لەو ووڵاتانەدا دەستیان بۆ براوە بۆ پاراستنی دیمۆگرافیا و کەلتورو زمانی دانیشتوانە ڕەسەنەکانیان. پێویستە هەرتاکێک کە ڕوو لە شارەکانی هەرێم دەکات و دەیەوێت وەک مافێکی خۆی ژیان بکات لە کوردستاندا، پێویستە ببێت بە کەسێکی کوردستانی ڕێز لە زمان، داب و نەریت خەڵکی کوردستان و کوردستانیان بگرێت، نەک پێچەوانەکەی.

کاوە حەسەن

—————————————————
سەرچاوەکان:
Constitution Acts, 1867–1982 (Department of Justice Canada). The constitutional foundation of Canada’s federal system, including the distribution of powers between
Bakvis, H., & Skogstad, G. (Eds.). (2020). Canadian Federalism: Performance, Effectiveness, and Legitimacy (4th ed.). Oxford University Press.
Constitution Acts, 1867–1982 (Department of Justice Canada). The constitutional foundation of Canada’s federal system, including the distribution of powers between
Conradt, D. P. (2013). The German Polity (10th ed.). Rowman & Littlefield.
Hueglin, T. O., & Fenna, A. (2015). Comparative Federalism: A Systematic Inquiry (2nd ed.). University of Toronto Press.
Gunlicks, A. B. (2003). The Länder and German Federalism. Manchester University Press. Galligan, B. (1995). A Federal Republic: Australia’s Constitutional System of Governmenت. Cambridge University Press.
Government of Canada – Federalism in Canada. Explains the principles of Canadian federalism, the division of powers, and the roles of the federal and provincial governments.
Linder, W., & Mueller, S. (2021). Swiss Democracy: Possible Solutions to Conflict in Multicultural Societies (4th ed.). Palgrave Macmillan.
Saunders, C. (2021). The Constitution of Australia: A Contextual Analysis (2nd ed.). Hart Publishing.
von Beyme, K. (2010). The Political System of Germany. Palgrave Macmillan.
Vatter, A. (2018). Swiss Federalism: The Transformation of a Federal Model. Routledge.
Watts, R. L. (2008). Comparing Federal Systems (3rd ed.). McGill–Queen’s University

فەلسەفەسازیی کردەیەکی ئاوەزداری قووڵە. ئەمەوادەکات فەلسەفەکردن بریتیبێت لە وردەکاریی ڕاڤەکاریی، پرسیارسازیی کراوە و فرەبیرکردنەوە. کەواتە بەڵێ گەوجاندن (دەبەنگاندن)و فەلسەفاندن یەکناگرنەوە، هیچ نەبێت لەبەرئەوەی گەمژەکان ناتوانن فەلسەفییانە بیربکەنەوە. لەم بارەیەوە تێگەیشتن زۆرە و لەم باسە کورتدا بەشێکیان دەخەینەبەرباس.
سەرەتا دەبێت بزانین بیرکردنەوەی فەلسەفیی چییە؟ئەڵبەتە کە ئەوەمان زانی ئەوکاتە لەوە حاڵیدەبین بۆ گەمژە (دەبەنگ) ناتوانێت فەلسەفییانە بیربکاتەوە. بیركردنەوەی فەلسەفیی كردەیەكی خودیە و خودی فەلسەفەكردنیش ئەزموونێكە لە بیركردنەوە. بیركردنەوە، كە فەلسەفیی دەبێت بەهۆیەوە فەلسەفەكردن چەكەرەدەكات. كەواتە، فەلسەفەكردن لەناو بیركردنەوەدا دێتەدونیاوە و هەنگاوەكانی خۆی دەنێت. گرنگیی ئاوەزی مرۆڤیش لەوەدایە، کە سازێنەری بیركردنەوەیە؛ واتە دروستکەری فەلسەفەیە.
بەواتایەکی فراوانتر، دەڵێین: فەلسەفەكردن بەگشتی چێژێكە بۆ تێگەیشتن لە خودی چێژی ژیان، لە بەختەوەریی و ئازادیی تاك. دیدگای هزرەڤانە گەورەكانی مێژووی هزریش گەواهیی ئەوە دەدەن، کە فەلسەفە هەمیشە پرسیارە گەورەكانی ناو ژیانی مرۆڤی جووڵاندووەتەوە. بەدڵنیاییەوە کاتێک بیری ڕەخنەیی لەسەر بنەمای فەلسەفیی قووڵ بێت، هەڕەمەكیی و بێبناغە نابێت و دیرۆكی هزریی ڕۆژئاوایش لەو بارەیەوە وانەیەكی زۆری پێگوتوینەتەوە.
بیركردنەوە فەلسەفییەكان لە هیچەوە دروستنابن و ئامانج و پەیامی خۆیان هەیە. ئەوەتا بیرکردنەوەیەک لەگەڵ بیرکردنەوەیەکی تر یان دژە Anti، یان كۆكەPro . لەم ڕێگایەیشەوە بۆچوونەكان یەكتر پەسەنددەكەن، یان ڕەتدەكەنەوە. ئەمەیش كاری هەمیشەیی فەلسەفە بووە و مێژووی هزری فەلسەفییش بەڵگەیە لەسەر ئەم لایەنە. بۆیە چێژی بیركردنەوە چێژە بۆ ژیان، ویستە بۆ تێگەیشتن لە ئازار و ڕاڕایی و لە پەرۆشیی مرۆڤ بۆ مانەوە و خۆکامڵکردن. گشت ئەم گووتنانەش بۆ کەسی گەمژە(دەبەنگ) هیچ مانا و بەهایەکی نییە. لای خوارەوە ڕوونیدەکەینەوە بۆ:
گەمژە(گەوج و دەبەنگ) بێتوانا و ناکارزانە لە ئاست بیرکردنەوەی فەلسەفیی. ئەمە دەرئەنجامە، هۆکارەکەش ئەوەیە،کە گەمژە ئاشنانییە بە ئامرازەکانی بیرکردنەوەی فەلسەفیی(شیکارکاریی، ئارگومێنتهێنانەوە، بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و…..). هەروەها کەسی گەمژە (گێل) توانای گومانکردن و لێکدانەوەی بێئەندازە لاوازە و چیپێبڵێیت خۆشباوەڕانە پەسەندیدەکات.ئەمە وادەکات پرسیارسازی ئەو مانایەی بۆ گەمژە نەبێت؛ بۆ گەمژە ئاسانە بێچەندوچۆن شت وەک خۆی قبوڵبکات.
گەمژە کەسێکی جدی و ووردکار نییە و بەسەر شتەکاندا بازدەدات و خێرا خێرا لەبیریاندەکات. تەنانەت توانای وەستانی هەستیارئاسایانە و تێڕاماناویانەی لەسەر پرسەکانیش نییە. گشت ئەمانەش دژە فەلسەفەن. لەوە ترسناکتر ئەوەیە گەمژە(گێل) لە گومان دەترسێ و لەبەردەم پرسیارسازیشا لاوازە. سروشتی فەلسەفە وایە،کە هیچ یەک لەو خەسڵەتانەی کەسی گەمژەی لا پەسەند نییە.
کەواتە لێرە دەپرسین: گەمژەکان پێویستیان بە فەلسەفە هەیە؟ ئەڵبەتە نەخێر. بۆ گەمژە فەلسەفە نەک بەس پێویست نییە؛ بوونیشی نییە. فەلسەفە چ پێویستدەکات هەبێت،کە هەموو شتێ سادە و ڕوونبێت. بۆیە بەبێ گوماناوە دەڵێین: ئەرکی فەلسەفە بە پلەی یەک بەرەنگاربوونەوەی گەمژەییە(دەبەنگییە). لەبەرئەوەی لەناو گەمژەییدا بیرکردنەوە بەرهەمهێنەر نییە و سادە و ڕواڵەتییشە. بۆیە گۆکردنی (نەخێر) بۆ گەمژە ئاسان نییە. لەبەرئەوەی گەمژە لە دیدگا و بۆچوونی نوێ دەترسێت و ناتوانێت شتێ بخاتەسەر خەرمانەی ئەوەی سەبارەت بە دیاردە یان ڕووداوێک دەگووترێت. لێرەوە دەکرێت ئەوەش بڵێین، کە بۆ گەمژە(دەبەنگ، گێل) سەختە بپرسێت بۆ؟
سەرنجدەخەینەسەر ئەو لایەنەی، کە گەمژەیی بۆئەم زنجیرە باسە گەورەترین تەگەرەیە لەبەردەم فێربوون و پەروەردە. یان گەمژەیی تەقەلایەکە بۆ خۆدزینەوە لە بیرکردنەوە و تێگەیشتن. فەلسەفە،کە دروستکەری بیرکردنەوە و تێگەیشتنە بەرەو فێربوونی ڕاڤە و گومان و ڕەخنەمان دەبات. ئەمە وادەکات بێژین بڵاوبوونەوەی فەلسەفە، یان گرنگیدان بە فەلسەفە لەناو دامەزراوەی پەروەردە و خوێندنی باڵا ئاستی زانین جۆراوجۆر و قووڵدەکات.
کەسی گەمژە لەبەرئەوەی خاوەنی پاشخانێکی فەلسەفیی یان هزرێکی ئاوەزیی قوڵ نییە ڕێک پێچەوانەی دڵخوازانی (شارەزایانی) فەلسەفە لە قسەکردن و گفتوگۆدا ڕەفتاردەکات. چۆن؟ کەسی گەمژە دەخوازێ بە سادەیی و سەرپێی چارەسەری گشت پرسە سیاسیی و کۆمەڵایەتیی و ئابووریی و دەروونیەکان بکات و خاوەنی هیچ بیرۆکە و ئایدیایەکی ئاییندەیی نییە. ئەمە وایلێدەکات نەزانێ هەڵەی لۆجیکی چییە و ڕاستی چۆن لەدایکدەبێت و بۆ خەڵک خەمی ئەوەیەتی بگات بە دەرهاویشتە و ئاکام .
بەپێیئەوەی گەمژە بیرچەقبەستوو و بیرکورتە، توانەی ڕەتکردنەوەی بۆچوون و ڕاڤەی بۆچوونی نییە و لێبوردەییەکەشی سادە و کاتییە. هێندە بیرگۆشەگیر و کۆنخوازە کە بەئاسانی ناتوانێت پێمانبڵێت بۆ ئەمە بکەین و بۆ ئەوی دی نەکەین. باشە بۆ گەمژە ئەوەندە نافەلسەفییە؟ لەبەرئەوەی گەمژە هیچ لەسەر ئارگومێنت(بەڵگە)، بەڵگەھێنانەوەی لۆجیکی، هەڵهێنجان، پاساوهێناوەی لۆجیکی و..چی و چی نازانێت. ئەم لایەنانە کە پایەکانی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و بیرکردنەوەی لۆجییکیانە دروستدەکەن لە زەینی گەمژەدا مانا و بەهای نییە.
هاوکات گەمژە نافەلسەفییە نەک دژە فەلسەفە. گەمژە نازانێت بە فەلسەفە چی ئەنجامدەدرێت بۆیە ناتوانێت دژایەتی بکات و بۆ ئەو چەنوچون و پرسیارکردن و سڵکردنەوە لە قسە و گفتووگۆ پێویستناکات، ئیدی ئەو لێرەوە بە فەلسەفە قەڵسە بێئەوەی بزانێت ناواخنی فەلسەفە چییە. کەچی لای ئەهلی فەلسەفە مشتومڕی ئاوەزەیی، مەشقێکی هزرییە، کە بنەما لۆجییکیەکان دەیبەنەڕێوە. بۆیە بیری ئازاد و بیرکردنەوەی سەربەخۆ بۆ گەمژەکان ئەو گرنگییەی نییە.
ئاسۆی بیری فراوان و بەرین لە کەسی گەمژەدا بەدیناکرێت. ئەوەی بەدیدەکرێت زۆر قسەکردن و چەنابازییە و هیچیتر. سەربارئ ئەوە، دیدگای جیاواز بۆ گەمژە بەهای نییە. بۆ گەمژە تەنها ئەوە گرنگە کە ئێمە قسەبکەین و بەس، کە قسەشمانکرد بڵێین: (بەڵێ). بەڵێ تاکە شتە، کە گەمژە لە گووتنیدا زیرەکە. بەواتایەکی دیکە، بیرۆکە و بۆچوون بۆ گەمژە بوونی نییە. ڕاستی هەر ئەوەیە،کە گوتراوە، گووتنی تر بۆ گەمژە سەرئێشەیە و پێویستناکات.
فەلسەفە سەرقاڵی ڕاڤەکردنی جیهانە، گەمژەیەتی سەرقاڵی خۆیەتی. یان بابڵێین فەلسەفە باشترین ئامرازە بۆ گۆڕینی جیهان، گەمژە خۆشی پێناگۆڕدرێت. بۆیە فەلسەفە هەردەم بە داهێنانی ئایدیای نوێ و سەردەمییەوە سەرقاڵە. فەلسەفە لە خەمی مرۆڤایەتییە، لە خەمی ئازادی و هاوڕێیەتی و مافە. گەمژەکان(دەبەنگەکان، گەوجەکان) تەنها لە خەمیخۆیانن و بەس. هەرچی فەلسەفەیە کار لەسەر ئاستبەرزکردنەوەی فێربوون و پەروەردە دەکات تا ڕووبەری زانین و فێربوون بەرین و بێسنووربکات؛ بەوەش فەلسەفە لەکۆتاییدا ئاست بۆ گەمژەیی(دەبەنگیی) دادەنێت.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

ئەم بابەتە درێژەی هەیە……………

ڕۆمان وەک فەزایەکی ئەپێستمۆلۆژی:
کاتێک باس لە ئەزموونی نووسینی “سەلاح جەلال” دەکەین، بەتایبەت لە ڕۆمانی (تابووتی پەیمانی خودا)دا، ئێمە لەبەردەم دەقێکی سادەدا نین،تەنها گێڕانەوەیەکی لینیاری (هێڵی) بێت بۆ ڕووداوەکان. بەڵکو ئێمە لەبەردەم تێکستێکی کراوەداین مێژوو، لاهووت، ئەفسانە و فەلسەفە لەناو یەکتریدا دەتوێنەوە. ئەم ڕۆمانە هەوڵێکی جیدیە بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەو چەمکە جێگیرانەی مرۆڤی ڕۆژهەڵاتی لەناو بازنەیەکی داخراودا زیندانی کردووە.
سەلاح جەلال لەم بەرهەمەدا، فۆرمی ڕۆمان لە کەرەستەیەکی کات بەسەربردنەوە دەگۆڕێت بۆ کەرەستەیەکی مۆدێرنی مەعریفی. ئەو لێرەدا وەک شوێنەوارناسێکی فکری دەردەکەوێت، بە دوای ئەو ڕەگ و ڕیشاڵانەدا دەگەڕێت شوناسی ئێمەیان پێکهێناوە.

ناونیشان و پارادۆکسی سیمیۆلۆژی:
ناونیشانی ڕۆمانەکە (تابووتی پەیمانی خودا) خۆی لە خۆیدا هەڵگری بارێکی سێمانتیکی (واتایی) قورسە. تابووت لە فەرهەنگی ئاینیدا هێمایە بۆ پاراستنی پیرۆزییەکان، بۆ ئەو پەیمانەی لە نێوان دروستکەر و دروستکراودا هەیە. بەڵام کاتێک سەلاح جەلال ئەم چەمکە دەباتە ناو کایەی ڕۆمانەوە، دەیکاتە دواکەوتنی شوێن پێی ونبووەکان. ئەم تابووتە تەنها شتێکی مادی نیە لە مێژوودا ون بووبێت، بەڵکو هێمایە بۆ ئەو ئارامی و دڵنیاییە مەعریفیەی مرۆڤی هاوچەرخ لەدەستی داوە. نووسەر لێرەدا پرسیارێکی بنەڕەتی دەورووژێنێت: ئایا مرۆڤی ئێستا لەناو تابووتی مێژوودا نێژراوە، یان مێژوو خۆی تابووتێکی گەورەیە و ئێمەی تێدا زیندانی کراوین؟

زمان لە پەیوەندیەوە بۆ داڕشتنەوەی بوون:
سەلاح جەلال نایەوێت زمان تەنها وەک ئامرازێک بۆ گواستنەوەی زانیاری بەکار بهێنێت، زمان لای ئەو ماڵی (بوون)ە (بەو مانایەی هایدیگەر دەیکات). زمان لەم ڕۆمانەدا زمانێکی چڕە و پڕ لە میتافۆر و وێنەی شیعرییە، بەڵام بێ ئەوەی لە جیدیەت و فۆڕمی ڕۆمانەکە کەم بکاتەوە. نووسەر لە ڕێگەی زمانەوە، جۆرێک لە ئیستاتیکای ترس و گومان دروست دەکات. ئەو نایەوێت خوێنەر ئارام بێت، بەڵکو دەیەوێت خوێنەر لەگەڵ هەر ڕستەیەکیدا تووشی شۆکێکی فکری ببێت. ئەم شێوازە لە نووسیندا، بە تەواوی لە شێوازە تەقلیدیەکانی گێڕانەوەی کوردی دوور دەکەوێتەوە و تێیدا بیرکردنەوە پێش ڕووداو دەکەوێت.

مێژوو وەک تاقیگەی فەلسەفی:
لەم ڕۆمانەدا مێژوو وەک زنجیرەیەک لە ڕووداوی ڕابردوو نابیندرێت. بەڵکو مێژوو وەک ئێستایەکی بەردەوام ئامادەیی هەیە. نوسەر کار لەسەر هەڵکۆڵینی مێژوویی داکات. ئەو دەچێتە ناو قووڵایی دەقە پیرۆزەکان و مێژووە دێرینەکان، نەک بۆ ئەوەی بیانگێڕێتەوە، بەڵکو بۆ ئەوەی ڕەخنەیان لێ بگرێت و پرسیاریان دەربارە بکات. ئەم ڕۆمانە هەوڵێکە بۆ تێپەڕاندنی ئەو کۆت و بەندە مێژوویانەی ڕێگرن لەبەردەم گەشەی ئەقڵی مرۆڤی ئێمە. سەلاح جەلال پێمان دەڵێت تابووتەکە تەنها لە جێگایەکی پیرۆزدا یان لە ناو دەقە کۆنەکاندا نیە، بەڵکو لە ناو کایە دەروونیەکانی ئێمەدا حەشار دراوە.

کارەکتەرەکان لە قەیرانی بایۆلۆژیەوە بۆ فۆرمی سیبۆرگ:
کارەکتەرەکانی ڕۆمانی (تابووتی پەیمانی خودا) تەنها بکەری مرۆیی لە (گۆشت و خوێن) نین، بەڵکو تێکەڵەیەکن لە بوونی بایۆلۆژی و عەقڵی تەکنەلۆژی. سەلاح جەلال لێرەدا کارەکتەری “سیبۆرگ ئاسا” و بوونەوەرە دەستکردەکان وەک میتافۆرێک بۆ قەیرانی شوناس بەکاردەهێنێت. ئەم کارەکتەرانە لەبەردەم پرسیارێکی بوونگەرایی قووڵدان: ئایا “مانا” لەناو خانە زیندووەکاندا حەشار دراوە، یان لەناو کۆد و داتاکاندا؟
ئەم تێکەڵکردنە گوزارشتە لە تێپەڕینی مرۆڤ بۆ سەردەمی ” پۆست-هیومان” لێرەدا، هەر کارەکتەرێک نوێنەرایەتی لایەنێکی مرۆڤ دەکات لەبەردەم گەردوون و خودادا، بە جۆرێک جەستە دەبێتە تاقیگەیەک بۆ ململانێی نێوان سروشت و دەستکرد.
گەڕانی بەردەوامی ئەم کارەکتەرانە هیچ کەمتر نیە لە تراجیدیای سیزیف. لەم ڕوانگەیەوە ” شوێن” دەبێتە ڕەهەندێکی گرنگ تەنها لە جواگرافیادا کورت نابێتەوە، ئەم فرە چەشنییەی کارەکتەرەکان وای کردووە قەیرانی بوون تەنها پەیوەست نەبێت بە ڕۆحی مرۆڤەوە، بەڵکو تەواوی ئەو بوونەوەرە نوێیانەش بگرێتەوە لە دەرەنجامی تەکنەلۆژیا و گۆڕنکاریە بایۆلۆژیەکانەوە هاتوونەتە کایەوە.

میتۆلۆژیا وەک ژێرخانی گێڕانەوە”
سەلاح جەلال تەنها بەکارهێنەری ئەفسانە نیە، بەڵکو ئەفسانەسازە. ئەو مێژووی ئاینی وەک کەرەستەیەکی خاو وەردەگرێت و لە کورەی فکری خۆیدا دایدەڕێژێتەوە. لێرەدا تابووت لە مانا لاهوتیەکەی دادەماڵرێت و دەبێتە تێمایەکی فەلسەفی بۆ گەڕان بەدوای حەقیقەتە ونبووەکاندا. ئەم بەکارهێنانە مۆدێرنەی میتۆلۆژیا، ڕۆمانەکە لە گێڕانەوەیەکی مێژووی وشکەوە دەگۆڕێت بۆ میتا-گێڕانەوە”، و خوێنەر لەبەردەم دەقێکدایە باس لە پرۆسەی دروستبوونی مانا دەکات.

بونیادی پۆلیفۆنی و میتا-فرەدەنگی، تێپەڕاندنی دەسەڵاتی یەکڕەهەندی:
یەکێک لە بنەما جەوهەریەکانی بونیادنانی دەقە لەسەر بنەمای فرە دەنگی، بەڵام سەلاح جەلال لێرەدا تەنها لە سنووری چەمکە باختینیەکەدا ناوەستێت، بەڵکو هەوڵی تێپەڕاندنی فرەدەنگی دەدات بەرەو ئاسۆیەکی فراوانتر. لەم ڕۆمانەدا، ئێمە تەنها گوێبیستی دەنگی ئافرێنەر یان تاکە گوتارێکی زاڵ نابین، بەڵکو دەقەکە دەبێتە مەیدانی ململانێی چەندین ئاستی جیاوازی بوون. کاتێک کارەکتەرە تەکنەلۆژی و بایۆلۆژیەکان وەک بوونێکی سەربەخۆ دێنە ناو کایەکەوە، دەنگی ئەوان دەبێتە بەشێک لەو هارمۆنیە ئاڵۆزەی کە گوزارشت لە پەرتەوازەی مرۆڤی هاوچەرخ دەکات. ئەمە جۆرێکە لە تێپەڕاندنی فرەفەنگی، چونکە چیتر دەنگەکان تەنها گوزارشت لە کەسایەتی ناکەن، بەڵکو گوزارشت لە ئەپێستمێتی و شێوازە جیاوازاکانی تێگەشتن لە گەردووندا دەکەن. ئەم تەکنیکە وا دەکات ڕاستی لەناو دەقەکەدا وەک کەرەستەیەکی پارچە پارچە بوو دەربکەوێت، هەر دەنگێک گۆشەیەکی ئەو تابووتە ونبووە دەبینێت و گێڕانەوەی تایبەت بە خۆی بۆ پەیمانەکە هەیە.
تێپەڕاندنی فرەدەنگی لێرەدا بەو مانایە دێت دەقەکە دەبێتە فەزایەکی کراوە کە تێیدا هیچ دەنگێک ناتوانێت کۆتای بە گەڕانەکە بهێنێت، ئەم پەرشوبڵاویە ڕێکخراوەی دەنگەکان، خوێنەر دەخاتە ناو جەرگەی قەیرانی بوونەوە، تا تێبگات مانا تەنها لە ڕێگەی پێکەوەژیانی ئەم دەنگە دژبەیەک و جیاوازانەوە دروست دەبێت.

سیمیۆلۆژیای شوێن – شکاندنی تێرمەکان:
شوێن لای سەلاح جەلال تەنها پاش بنەمایەک نیە بۆ ڕووداوەکان، بەڵکو خۆی کارەکتەرە. جوگرافیای ڕۆمانەکە، لە دەوری ناوچە دوورەکان و مێژوویەکی پڕ لە خوێن و ململانێ دەسوڕێتەوە، دەبێتە هێمایەک بۆ شوێنی نیشتەجێبوونی ونبوون. نوسەر بە وردیەکی سیمۆلۆژیانە کار لەسەر هێماکانی شوێن دەکات. کاتێک باس لە شار، بیابان و تاقیگە دەکرێت، هەر یەکێکیان ئاماژەیەکی فکرین بۆ قۆناغێکی مەعریفی. گواستنەوە لە نێوان شوێنە مێژوویەکان و شوێنە خەیاڵیەکاندا، جۆرێک لە سیحری واقیع دروست دەکات، تێیدا سنووری نێوان ئەوەی هەیە و ئەوەی دەبوو هەبێت تەڵخ دەبێت.

شکاندنی تێرم و چەمکە باوەکان:
نوسەر لەم دەقەدا وەک ڕەخنەگرێکی سۆسیۆ-کولتووری دەردەکەوێت. ڕۆمانەکە هەوڵێکی بوێرانەیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو چەقبەستوویە فکریەی کە کۆمەڵگە ڕوژهەڵاتیەکانی گرتووەتەوە.
تابووتی پەیمان لێرەدا دەبێتە میتافۆرێک بۆ هەموو ئەو شتە قەدەغەکراوانەی کە مرۆڤ ناوێرێت دەستیان بۆ ببات. نووسەر هانمان دەدات تابووتەکە بکەینەوە، نەک بۆ ئەوەی گەنجینە بدۆزینەوە، بەڵکو بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی ئەو پوچیە ببینەوە لەناویدایە .

پەرژینی دەروونشیکاری و کارەکتەر:
ئەگەر لە ڕوانگەی فرۆید یان لاکانەوە سەیری کارەکتەرەکانی ئەم ڕۆمانە بکەین، دەبینین ئەوان لەناو قەیرانی ئارەزوودا دەژین. گەڕان بەدوای تابووتەکەدا، لە ڕاستیدا گەڕانە بەدوای باوکی ونبوو یان سیمبۆلی دەسەڵات. کارەکتەرەکان لەناو کێڵگەیەکی مینڕێژکراوی دەروونیدا دەجوڵێنەوە، سەلاح جەلال بە شارەزایەکی زۆرەوە دەچێتە ناو ” ناوشیار”ی کارەکتەرەکانی. ئەو نیشانمان دەدات چۆن برینە مێژوویەکان دەبنە گرێی دەروونی و چۆن ئەم گرێیانە ڕەفتار و بڕیارە چارەنووسسازەکانی مرۆڤ ئاڕاستە دەکەن.

دیالێکتیکی پیرۆز و پڕۆڤان:
یەکێک لە ئاڵۆزترین ڕەهەندەکانی ڕۆمانی ( تابووتی پەیمانی خودا)، ئەو ململانێیە بێدەنگەیە لە نێوان چەمکی پیرۆز و ناپیرۆز یان دنیایدا دروستی داکات، سەلاح جەلال لەن دەقەدا پیرۆزیەکان لە ئاسمانەوە دەهێنێتە سەر زەوی و دەیانخاتە ناو تاقیگەی پرسیارەوە. ئەو نیشانمان دەدات چۆن پەیمانەکان لەناو بەرژەوەندیە سیاسی و مێژوویەکاندا دەبنە ئامرازی سەرکوتکردن.
نوسەر لێرەدا پەیڕەوی لە هێرمۆنتیکای گومان دەکات، واتە هیچ مانایەک لەسەر ڕووکەش وەک خۆی وەرناگیرێت، بەڵکو لە پشتی هەموو هێمایەکەوە، بەدوای دەسەڵات و بەرژەوەندیە شاردراوەکاندا دەگەڕێت.

تەکنیکی تێکست لەناو تێکستدا :
نوسەر شێوازێکی تەکنیکی بەکارهێناوە دەتوانین ناوی بنێین ئەندازەی بێسەروبەری ڕێکخراو، ئەو چەندین ژانری جیاواز تێکەڵ دەکات، ئەمە وا دەکات ڕۆمانەکە ببێتە کتێبخانەیەکی بچووک کراوە.
ئەم تەکنیکە تەنها بۆ جوانی نیە، بەڵکو ئامانجێکی فکری هەیە. نووسەر دەوێت بڵێت کە ژیانی ئێمە لە دەق پێک هاتووە، ئێمە بەرهەمی ئەو دەقانەین پێش ئێمە نووسراون. بۆ ئەوەی خۆمان بدۆزینەوە، دەبێت سەرەتا ئەو دەقانە بخوێنینەوە و پاشان هەڵیانبوەشێنینەوە. ئەمە ئەو شوێنەیە ڕۆمانەکە تێیدا دەبێتە پرۆسەیەکی ڕۆشنبیری نەک تەنها چێژوەرگرتن.

پارادۆکسی دۆزینەوە و ونبوون:
لە زۆربەی ڕۆمانە تەقلیدیەکاندا، گەشتەکە بە دۆزینەوەیەک کۆتای دێت. بەڵام لای سەلاح جەلال کۆتایەکە جۆرێکی ترە. دۆزینەوەی تابووتەکە یان گەیشتن بە لوتکەی گەڕانەکە، خۆی لە خۆیدا سەرەتایەکی نوێیە بۆ ونبوونێکی گەورەتر. ئەمە گوزارشتە لە نەبوونی حەقیقەتێکی ڕەها.
ڕۆمانەکە لە کۆتایدا خوێنەر جێدەهێڵێت لەبەردەم ئاوێنەیەکدا، تابووتی پەیمان لە جیاتی ئەوەی پڕ بێت لە گەوهەر و یاسا، پڕە لە بێدەنگی. ئەم بێدەنگیەش بانگهێشتنامەیەکە بۆ خوێنەر هەتا خۆی مانای بۆ دروست بکات. لێرەدا، سەرکەوتنی خوێنەر دەست پێ دەکات و دەسەڵاتی نووسەر کۆتایی دێت.

ڕۆژنامەی هەولێر – ژمارە ( 4584 )
دووشەممە – 27/7/2026

ئەم ماوەیە بابەتی بەعەرەبکردنی کوردستان، کەناڵەکانی ڕاگەیاندن و سۆشیاڵ میدیای کوردیی تەنیوە.
بە پارلەمانتاری خانەنشینکراوی کوردستان و عێراقەوە، بە وەزیری خانەنشینکراوی کوردستان و عێراقەوە، بە نووسەر و شیکەرەوەی سیاسییەوە، بە ئەکادیمیی و مامۆستایانی زانکۆوە، بە سەرمایەدار و بەڵێندەرەوە، بە کادێری حزبیی و تەنانەت بە میدیاکارەکانیشەوە، پێکڕا کە ڕاستەوخۆ سەر بە دوو حزبخێڵەکەی کوردایەتیین یان بە ناڕاستەوخۆ و بە دەستی دوو و سێ و لە سێبەردا سەر بە ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی دوو حزبخێڵەکەی کوردایەتیین، باسی تەعریبکردنی کوردستان دەکەن.
ئایا تەعریبی شارەکانی کوردستان، وەکو شۆڕشگێڕەکانی ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی بانگەشەی بۆ دەکەن، ئەمڕۆ و ئەم ماوەیە دەستیپێکردووە یان ئێستا گەیشتبێتە بەرزترین ئاستی خۆی؟
واتا ئەگەر پرسێک بە ناونیشانی “بەعەرەبکردنی کوردستان” هەبێت! و کەمترین بڕی ڕەوایەتی! هەبێت، یەکەم پرسیاری هەرە سادە کە لەبەردەم پرسەکەدایە، ئەوەیە، ئایا بەعەرەبکردنی کوردستان، لە کەیەوە دەستپێدەکات، ئەم چەند ڕۆژ و مانگەی ڕابردوو ڕوویداوە و لە پڕ وەکو پرسێکی گرنگ! و چارەنوسساز! هاتووەتە بەردەممان؟
وەڵامەکەی ئاشکرایە، نەخێر. ئەو دیاردەیەی کە تیۆریسیۆنەکانی! ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی باسی دەکەن و بە تەعریب ناوی دەبەن و هاواریان لێبەرز بووەتەوە لەبارەیەوە، لە چەند ڕۆژ و مانگی ڕابردووەوە نییە و لەپڕ نەبووە.
ئەی کەواتە بۆچی ئەو بەڕێزانە لە پڕ بیریان کەوتەوە؟!
ئایا ئەوەی ناودەبرێت بە تەعریب، چۆن و لە کەیەوە دەستیپێکردووە؟
پڕۆسەی هاتنی بە لێشاوی خەڵکی عەرەبی ناوچەکانی ناوەڕاست و هەندێک لە ڕۆژئاوای عێراق و هەندێکیش لە خەڵکی شارەکانی موسڵ و سەلاحەدین و دیالە لە دوای کەوتنی ڕژێمی دەسەڵاتداری بەعسەوە لە عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ وە سەرەتاکەی دەستپێدەکات و لە دوای شەپۆلە توندوتیژییەکان و نائارامییەکانی ناوەڕاستی عێراق و ناوچە سووننەنشینەکان لە ساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠٠٧ ەوە زۆر زیاتری کرد، بەهۆی ئەوەی کە هەڕەشە لەسەر گیان و کار و ژیانیان هەبوو. هەروەها لە دوای سەرهەڵدانی داعش “دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام” و کەوتنی موسڵ و ڕاگەیاندنی خەلافەتی ئیسلامی لەلایەن ئەبوبەکر بەغدادییەوە لە ساڵی ٢٠١٤ گەیشتە بەرزترین ئاستی خۆی و تا نزیکەی سێ ساڵێک دواتر، ئەو کۆچە بەلێشاوەی خەڵکی عەرەب هەر بەردەوام بوو.
لە دوای ساڵی ٢٠٠٩ وە و ئەو جێگیریی و ئارامییەی گەڕایەوە بۆ بۆ شارەکانی ناوەڕاست و ڕۆژئاوای عێراق، بەشی زۆری ئەو عەرەبانەی پەنایان هێنابووە بەر شارەکانی کوردستان، گەڕانەوە بۆ شار و ناوچەکانی خۆیان.
هەروەها بەشی زۆری ئەوانەش کە لە دوای کەوتنی موسڵ و بە دەسەڵات گەیشتنی داعشەوە هاتبوون بۆ شارەکانی کوردستان، لە دوای ڕووخانی خەلافەتە ئیسلامییەکەی داعش و ئەبوبەکر بەغدادییەوە بە پڕۆسەیەکی درێژخایەن گەڕانەوە بۆ شار و ناوچەکانی خۆیان.
بە کورتی هەموو ئەو عەرەبانەی کە بە کۆچی بەلێشاو بە هۆکاری نائارامیی هاتنە کوردستان، گەڕانەوە بۆ شار و ناوچەکانی خۆیان تەنیا بەشێکی زۆر کەمیان بە هۆکارێک یان پتر، لە کوردستان مانەوە.

ئەوەی ئێستا باسدەکرێت، ئەوەیە کە گوایا پڕۆسەی بەعەرەبکردن لە ڕێگەی کڕینی یەکەکانی نیشتەجێبوونەوە بەڕێوەدەچێت، لە پڕۆژەکانی نیشتەجێبوونی بەڵێندەرەکان و سەرمایەدارانەوە کە دەگمەنیان تێدایە لە نێو سەرمایەداران و بەڵێندەران، هاوبەشی دەسەڵاتدارێک نەبێت و پڕۆژەی نیشتەجێبوونەکەی وەکو ڕێگایەک بۆ سپیکردنەوەی سامانی گوماناویی و سەرچاوەنەزانراو بەکارنەهێنابێت.
واتا کاتێک سەرمایەدارانی کوردستان لەپێناوی قازانج و بەدەستهێنانی دارایی تایبەتی خۆیاندا، هەموو کوردستان نقوم دەکەن لە پڕۆژەی یەکەکانی نیشتەجێبووندا کە بەشێکیان پارە سپیکردنەوەی تاڵانچێتیی دەسەڵاتدارانن کە داهاتی گشتی کوردستانیان هەڵلوشیوە و بەردەوامیشن “ڕەنگە ئەگەر بڵێم بەشێکی زۆر لە پڕۆژەکانی نیشتەجێبوون لەو جۆرەی سپیکردنەوەی پارەن، هەڵە نەبێت”، دێن لە پێناوی ساغکردنەوەی یەکەکانی نیشتەجێبوونی خۆیاندا بە بڕیاری دەستەی وەبەرهێنان کە دیسانەوە بڕیاری هاوبەشی دەسەڵاتداران و سەرمایەداران خۆیانە، بڕیار دەدرێت ئەو یەکەی نیشتەجێبوونانە بفرۆشرێن بە خەڵکی عەرەب، ئایا ئەم پڕۆسەی نیشتەجێکردنەی خەڵکی عەرەب لە کوردستان جگە لە کاری دەسەڵاتداران و سەرمایەداران کێیە؟ هەڵبەت کە ئەوە دەسەڵاتداران و سەمایەدارانی هاوبەشیانن کە یەکەی نیشتەجێبوونیان بۆ خەڵکی عەرەب دروستکردووە و پێیان فرۆشتوون و دەفرۆشن.
ئێستا با بپرسین تەعریب چییە؟
تەعریب، بریتییە لە پڕۆسەیەکی بەرنامەڕێژکراو و پلان بۆ دانراوی تەنگپێهەڵچنین و ناچارکردنی خەڵکی سەر بە نەتەوە و ئیتنیک و کەمینە زمانیی و ئاینییەکانی دیکەی عێراق جگە لە خەڵکی سەر بە نەتەوەی عەرەب، بۆ کۆچکردن و بەجێهێشتنی شوێنی ژیان و زێدی باب و باپیرانیان و لە جێگایاندا نیشتەجێکردنی خەڵکی عەرەبی شار و ناوچەکانی دیکە بە ئامانجی گۆڕینی دیمۆگرافیای شار یان ناوچەکە. ئەم پڕۆسەیە بە سەرپەرشتیی دامەزراوە دەوڵەتییەکان و سوپا و دەزگا ئەمنیی و هەواڵگرییەکان بەڕێوەدەچوو هەروەکو لە سەردەمی ڕژێمی بەعسی دەسەڵاتداری پێشوو بۆ ماوەی چەندین دەیە ئەنجامدرا.
جا لێرەدا باسەکەی ئێمە لەبارەی کوردەوەیە. واتا پڕۆسەی بەرنامەڕێژکراو و پلان بۆ دانراوی تەنگپێهەڵچنین و ناچارکردنی خەڵکی سەر بە نەتەوەی کورد و کورد زمان، بە جێهێشتنی شوێنی ژیان و زێدی باب و باپیرانیان لە ناوچەکانی ئەوەی ناودەبرێن بە “ناوچە کێشە لەسەرەکان – جاران، هەروەها بە زمانی عەرەبیش “مناطق متنازع علیها” کە لەو دەستوورەی عێراقدا هاتووە کە هەموو هێزە سیاسییەکانی کوردستان لە کاتی خۆیدا خەڵکی کوردستانیان ئاڕاستەکرد و هاندا لە ڕاپرسییەکی گشتییدا دەنگی پێبدەن و هەر ئەوەش ڕوویدا” و “ناوچەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم – ئێستا و لە چەند ساڵێک پێشترەوە” وەکو کەرکوک، خانەقین، جەلەولا، … هتد و لە بەرانبەردا نیشتەجێکردنی خەڵکی سەر بە نەتەوەی عەرەب لە جێگایاندا کە لە شارەکانی دیکەی عێراقەوە دەهێنران بە شێوەیەکی دەزگایی و سیستماتیک بە سەرپەرشتی دەوڵەت.
واتا پڕۆسەی تەعریب ناچاریی و لە ژێر فشاردا بووە و لەو ناوچانە بووە کە دەسەڵاتدارانی هەرێم بە ڕێککەوتن لەگەڵ بەغدا و بە گوێرەی دەستوور ناویان لێناون ناوچە کێشە لەسەرەکان.
بەڵام ئاشکرایە ئەوەی ئەو بەڕێزانەی بانگەشەکارانی ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی باسی دەکەن، ئەو ناوچانە نیین، بەڵکو مەبەستیان لە چوار پارێزگا و چوار ئیدارە سەربەخۆکەی هەرێمی کوردستانە. ئایا دەکرێت و ڕاستە، پڕۆسەی هاتنی خەڵکی عەرەب و کڕینی یەکەی نیشتەجێبوون لە شارەکانی کوردستان بە تەعریب، یان بە عەرەبکردن ناوببرێت.
هەڵبەت کە ناوبردنی پڕۆسەی هاتنی خەڵکی عەرەب بۆ کوردستان و کڕینی یەکەی نیشتەجێبوون، بە تەعریب هەڵەیە و هێندەی مەبەستێکی ئایدیۆلۆژییە، هێندە ناونانێکی دروست نییە.
بۆچی ناوبردنی ئەم پڕۆسەیە بە تەعریب، هەڵەیە؟ لەبەر ئەم هۆکارانەی خوارەوە:
یەکەم: ئەمە پڕۆسەیەک نییە لە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتێکی داگیرکەری بێگانەدا ڕووبدات، بەڵکو لە ژێر دەسەڵاتی دەسەڵاتدارێییەکی کوردیی خۆماڵییدا، ڕوودەدات. ئایا هیچ دەسەڵاتدارێتییەک هەیە لە قەڵەمڕەوییەکەیدا دژ بە میللەت و نەتەوەکەی خۆی، پڕۆسەی گۆڕینی دیمۆگرافیی بەڕێوەبچێت؟ ئەگەر وەڵامی ئەم پرسیارە نەخێرە، کەواتە هەر لە بنەماوە پڕۆسەیەک بە ناوی تەعریب لە گۆڕێ نییە و ئەگەریش وەڵامەکەی بەڵێیە، ئەوا لایەنی تاوانبار، دەسەڵاتدارێتییەکەی کوردایەتییە نەوەکو عەرەب یان عێراق.
دووەم: ئەمە پڕۆسەیەک نییە بەسەرپەرشتی دەوڵەت و دەزگاکانی، بەشێوەیەکی بەرنامەڕێژکراو و پلان بۆ دانراو بەڕێوەبچێت، بەڵکو هەڕەمەکییە و هەندێکیان دوای ماوەیەک یەکەی نیشتەجێبوونەکەیان دەفرۆشنەوە.
سێیەم: لەم پڕۆسەیەدا هیچ کەسێکی کورد ناچار نەکراوە بە هەرزانفرۆش یان چۆڵکردنی خانوو و ماڵەکەی یان لێی زەوت و داگیرکرابێت و ناچار بە جێهێشتنی شار و ناوچەکەی خۆی کرابێت.
چوارەم: دەوڵەتی عێراق پارەی نەداوە و پاڵپشتیی دارایی هیچ کەسێکی عەرەبی نەکردووە و هانی نەداون لە ناوچە و شارەکانی ناوەڕاست و باشوورەوە بێن و لە شار و ناوچەکانی هەرێم نیشتەجێ ببن، هەروەکو لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ڕژێمی بەعسی دەسەڵاتدار دەیکرد.
بەپێچەوانەوە، ئەوەی ئەو بەڕێزانە بە تەعریب ناوی دەبەن، دەسەڵاتدارێتییەکەی بزووتنەوەی کوردایەتییە کە هەموو ئاسانکارییەکی یاسایی کردووە و هاندانی زۆری هەیە هاوشانی بەڵێندەران، کۆمپانیاکان و ژوورەکانی بازرگانیی و پیشەسازیی و یەکێتی بەڵێندەران، لەژێر ناوی بووژانەوەی کەرتی گەشتیاریی و جووڵەی ئابووریی و بازاڕ.
پێنجەم: ئایا ژمارەی هاتنی عەرەب و کڕینی یەکەی نیشتەجێبوون و جێگیربوونیان لە شارەکانی هەرێم، هێندە زۆرە، کە کاریگەرییەکی گەورەی هەبێت و ڕێژەیەکی هێندە بەرز بێت کە مەترسی گۆڕینی دیموگرافیی شارەکانی هەرێمی لە نێو خۆیدا هەڵگرتبێت. من هیچ ئامارێکی ورد و ڕاستەقینە شک نابەم. وا دەزانم ئەو بەڕێزانەش کە هاواریان لێبەرز بووەتەوە، ئامارێکی ورد و ڕاستەقینەیان لەبەردەست نەبێت.
ئەگەر ئامارێکیش لەبەردەست نییە، ئایا لە بازاڕەکانی شارەکانی هەرێم، پرسیاریان کردووە و گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە لە هەر خاوەن ١٠٠ دوکان و مۆڵ و باڵەخانەی بازرگانیی و تەنانەت خانوو و شووقەیەکیش، یەکێکیان کەسێکی عەرەب بێت و ئەمەش ترسی گۆڕینی دیمۆگرافیی دروستکردبێت لەلای ئەو بەڕێزە نەتەوەپەروەرانە!
شەشەم: تەعریب چۆن دەکرێت، لە کاتێکدا ئەوانە سوڕەت قەید و کارتی نیشتمانیی و هەموو بەڵگەنامە فەرمییەکانی دیکەیان لە شارەکانی دیکەی عێراقە نەوەکو شارەکانی هەرێم. لە کاتێکدا، نە مافی دەنگدان و ڕاپرسییەکی گشتییان لێرە لە هەرێم و شارەکانی هەیە و دەبێت. نە دەتوانن نوێنەرایەتیی و ڕێژەی نوێنەرایەتیی لە پەرلەمان و دەزگاکان بەدەستبهێنن.
ئایا ئەم خاڵانەی سەرەوە و چەندین خاڵی دیکەش کە دەکرێت ڕیز بکرێن، بەس نیین بۆ ئەوەی کە بانگەشە و هاواری بەعەرەبکردنی شارەکانی هەرێمی کوردستان، پووچەڵ بکەنەوە و بە بانگەشەیەکی ئایدیۆلۆژیی و سیناریۆیەک لە کاتێکی دیاریکراودا و بۆ هەندێک ئامانجی تایبەتی سیاسیی و حزبیی، دایبنێین و لێکیبدەینەوە!
خاڵێکی تریش کە لێرەدا پێویستە بەبیر ئەو بەڕێزانەیدا بهێنینەوە، ئەوەیە کە یاساکان و بڕیار و ڕێنماییەکانی وەزارەتەکانی هەرێم “لەوانە ئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێکردن، ناوخۆ و دەستەی وەبەرهێنان” ن کە ڕێگەیان بە وەها کارێک داوە و یاسایی و بێگرفتە. هەروەها یاساکانی عێراق و دەستوورەکەشی ئەو مافەی بە هەموو عێراقییەکان داوە کە ئازادن و دەتوانن لە هەر شوێنێک، ناوچەیەک و شارێکی عێراق نیشتەجێ ببن و مافی کڕین و خاوەندارێتییکردنی خانوو و زەوی و دوکان و باڵەخانەیان هەیە. ئەمە بۆ هەموو عێراقییەکان مافی هاونیشتمانییبوونە، بەبێ جیاوازی نەتەوە و دین و زمان و ئیتنیک، مافێکی بنەڕەتییە.
ئایا ئێوە ئەگەر ئەمە بە تەعریب دادەنێن، دەتوانن یاساکانی هەرێم و عێراق بگۆڕن و ئەو مافەی هاونیشتمانییان نەهێڵن! ئایا کە ناتوانن ئەوە بکەن، دەتانەوێت لەم هەڵڵا و هەنگامەیە چی سەوز ببێت! دەتانەوێت بە ئاڕاستەکردنی ڕای گشتیی خەڵکی کوردستان، دژایەتی عەرەب و بەغدا بکەن و دواتریش لە عێراق جیاببنەوە و دەوڵەتی سەربەخۆ پێک بهێنن؟! ئایا ئەمە دەکرێت؟!
من نازانم ئایا بەڕاستی ئەمەتان دەوێت و کاری بۆ دەکەن یان نا! بەڵام تا ڕاددەیەکی زۆر لەوە دڵنیام کە هەموو ئەو کۆڕاڵە گەورەیە، پێکڕا و لەم کاتەدا، جگە لە تاکتیکێکی دیکەی دەسەڵاتدارانی خێڵی کوردایەتیی و ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی چیتر نییە کە توانیویەتی لە ڕێگەی دەستی یەک و دوو و سێوە لە ڕێگەی کەسایەتییە هێما بۆ کراوەکانی پێشترەوە و بە وەگەڕخستنی ئیمپراتۆرێتییە میدیاییەکەیان مۆبەڵایزی بەشێکی گەورەی دەستەبژێر “ئیلیت” ی سیاسیی، ڕووناکبیریی، ئەکادیمیی و میدیایی کۆمەڵگای ئێمە بکەن و بیانخەنە خزمەت ئەجێنداکانی خۆیانەوە.
ئێستا با باسی “ستراتیجی پشیلەی مردوو” بکەین و دواتر دێینەوە سەر باسەکە بە تێکهەڵکێش لەگەڵ ئەم ستراتیجەدا.

ستراتیجی پشیلەی مردوو (Dead Cat Strategy)*

(با وەهای دابنێین کە تۆ لە گفتوگۆیەکدا خەریکە دەدۆڕێیت، ڕاستییەکان بە شێوەیەکی سەرسەختانە دژی تۆن و تا خەڵک زیاتر سەرنجیان لەسەر واقیع بێت، بۆ تۆ و کەیسەکەت خراپترە. باشترین گرەو لەم بارودۆخانەدا ئەوەیە کە مانۆڕێک ئەنجام بدەیت، کە ستراتیجیستێکی سیاسیی و کەمپەینکارێکی گەورەی ئوستوڕالیی بە ناوی “لینتن کڕۆسبی”، چارەی دۆخەکە بەم شێوەیە باس دەکات: “فڕێدانی پشیلەیەکی مردوو بۆ سەر مێزەکە” چارەسەرەکەیە.
ئەم کارە لەبەر ئەوەیە کە شتێک هەیە کە بە تەواوی لێی دڵنیایە، لە فڕێدانی پشیلەیەکی مردوو بۆ سەر مێزی ژووری نان خواردن، مەبەست ئەوە نییە کە خەڵک تووڕە ببن، زەنگ لێبدەن و بێزار ببن. ئەوانە ڕاستن و دەرئەنجامن، بەڵام مەبەستەکە ئەوە نییە. بەڵکو خاڵە سەرەکییەکە ئەوەیە کە هەمووان ڕاستەوخۆ و دەمودەست هاوار دەکەن “پشیلەیەکی مردوو لەسەر مێزەکەیە!”؛ بە واتایەکی تر باسی پشیلە مردووەکە دەکەن، ئەو شتەی کە تۆ دەتەوێت باسی بکەن و باسی ئەو بابەتە یان بابەتانە ناکەن کە لە دژی تۆن و پێیان نیگەرانیت.)**
واتا ئیتر باسی ئەو بابەتە یان بابەتانە ناکەن کە تێیاندا لاواز و دۆڕاویت و نیگەرانیت بە باسکردنیان. کەواتە هەمووان پێکڕا، هەم لایەنگرەکانت و هەم ڕکابەرەکانت و نەیارەکانت، باسی ئەو بابەتە دەکەن کە تۆ پێشنیارت کردووە و خستووتەتە بەردەمیان و بەمەش باری لاری خۆت ڕاست دەکەیتەوە.
ستراتیجی پشیلەی مردوو، لە نێو چێوەی سەرقاڵکردنە سیاسییەکان و دابەشکردنی کۆمەڵگای سیاسیی و گۆڕینی ئاڕاستەی بابەتە سیاسییە بەرهەمهێنراوەکان یان دروستکراوەکان “مانیفاکتۆرکراوە سیاسییەکان” وەکو تاکتیک “Tactic” هەژمار دەکرێت.
دەسەڵاتدارانی سیاسیی و کارگێڕیی لە پلەی باڵادا پەنا دەبەنە بەر ستراتیجی پشیلەی مردوو وەکو تاکتیک لە کاتێکدا کە گەندەڵییەکانیان، سەروەت و سامانی سەرچاوە نەزانراو و گوماناوییان، ناپاکیی نەتەوەییان، خراپ بەکارهێنانی دەسەڵاتیان، یان شکستی بەڕێوەبردن، یان قەیرانی ئابووریی و سیاسیی و کارگێڕیی یان سەرکوت و ستەمکارییەکەیان دەبێتە گفتوگۆی گشتی کۆمەڵگا یان بابەتی گەرمی ڕاگەیاندن و بابەتی چالاکییەکانی توێژی چالاکوانان “ئەکتیڤیست” ی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی و شیکەرەوە سیاسییەکان و تەنانەت بابەتی گفتوگۆی ڕۆژانەی هاونیشتمانیان لە ڕووبەری گشتی کۆمەڵگادا.
لێرەدا ئەم دەسەڵاتدارانە بە ئامانجی گۆڕینی ئاڕاستەی باری سەرنجی فەزای گشتیی و دەستەبژێری سیاسیی و ڕۆشنبیریی و دواتریش تاکە تاکەی هاونیشتمانیییان، پشیلەی مردوو، وەکو بابەتێکی هەستیار و سەرنجڕاکێش، فڕێدەدەنە نێو فەزای گشتییەوە لە ڕێی ڕاگەیاندنەوە کە بۆ ئەمەش کۆمەڵێک لە بکەرە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆکانی خۆیان ڕادەسپێرن و بابەتەکە لە ڕوانگەی جیاوازەوە و لە ڕێگەی کەسایەتییە جیاوازەکانەوە دەخەنە سەر مێزەکە و بەردەمی ڕای گشتیی و کۆمەڵگا. لێرەوە ئەم بابەتە سەرنجڕاکێش و هەستەوەر و ناسکە لە کاتێکدا دەوروژێنن کە ڕکابەر و نەیارەکانیان نەتوانن کەمترین پێشگیری لێبکەن و تەنانەت تا ئەو ئاستەی کە ڕکابەر و نەیارەکانیشیان هەستی پێناکەن و دەبنە بەشێک لە یارییەکە و مشتومڕەکە.
واتا پشیلەی مردوو، تاکتیکی لابردنی تەرکیز و سەرنجی خەڵک و دەستەبژێری سیاسیی، فەرهەنگیی و مێدیایی و تەنانەت هاونیشتمانییانە بە ڕکابەر و نەیارەکانیشەوە لەسەر ئەو ڕاستییانە و ئەو بابەتە واقعییانەی کە دەسەڵاتداران نیگەرانن لە باسکردنیان و لاواز و دۆڕاون تێیاندا، هەروەها ڕاکێشانی تەرکیز و سەرنجی هەموو ئەو گشتەیە بۆ بابەتێک کە دەسەڵاتداران تێیدا سەلامەتن و تەنانەت نەوەکو تەنها سەلامەت بەڵکو هەژموونگەرن تێیدا، واتا بابەتەکە و کاریگەرییەکانی لە ژێر هەژموونی دەسەڵاتداراندایە و بۆ ئەمەش هەمووان ناچار دەکەن، ناچارکردنێکی تاکتیکی و ناراستەوخۆ، لەسەر ئەو بابەتە قسە و گفتوگۆ بکەن کە لە بەرهەمهێنراو و دروستکراوی سیاسیی ئەوانە.
ئێستا ئەگەر وردببینەوە لە هەڵڵا و هەنگامەی مێدیا و سۆشیاڵ مێدیا لەبارەی بەعەرەبکردنی شارەکانی کوردستانەوە، تێدەگەین دەسەڵاتدارانی خێڵی کوردایەتیی چۆن لە ڕێگەی وەکیلەکانیانەوە، لە نێو نێوەندی ڕوناکبیریی و نێوەندیی سیاسیی کوردستاندا چۆن هەموو ئەو کەسانەی بەکارهێناوە کە لە نێو چێوەی ئایدیۆلۆژیای کوردایەتییەکەی دوو حزبخێڵەکەی کوردایەتییدا جێگا دەگرن.
سەرنجبدە، چۆن پشیلەی مردووی بەعەرەبکردنی شارەکانی کوردستان، بەشێکی زۆر لە چالاکوانانی مەدەنیی، نووسەران و شیکەرەوە سیاسییەکان، نێوەندی ڕوناکبیریی، ئەکادیمیی، فەرهەنگیی و کەناڵە جۆراوجۆرە مێدیاییەکان و سۆشیاڵ میدیاشی بەخۆیەوە سەرقاڵکردووە و سەرنجی هەموو ئەو گشتەی لەسەر گەندەڵییە گەورە و خەیاڵییەکەی دەسەڵاتدارانی دوو حزبخێڵی کوردایەتیی لابردووە، سەرنجی هەمووانی لەسەر قەیرانی دروستکراوی کەمئاویی لەم ساڵەی باران و ئاو زۆرییەدا کە هەموو پۆند و بەنداوەکان پڕ بوون لابردووە، سەرنجی هەمووانی لەسەر قەیرانی گەورەی کەمیی و نرخ گرانیی بەنزین و غاز و نەوت و مووچە و دروستکردنی ئاستەنگییەکانی بەردەم مووچەی خەڵکی کوردستان لەلایەن دەسەڵاتدارانی هەرێمەوە لابردووە.
لابردنی سەرنج لەسەر جیاکاریی ناوچەیی لە هەرێم. لابردنی سەرنج لەسەر زیندانییکردنی ڕۆژنامەنووسان. لابردنی سەرنج لەسەر بێکارەبایی و بەڵام لە هەمان کاتدا نرخێکی خەیاڵیی بۆ کارەبا.
لابردنی سەرنج لەسەر پەکخستنی پەرلەمان و نەمانی بودجە و دیاریکردنی بڕە پارەی تەرخانکراو بۆ شار و ناوچەکان هەر بە میزاج. لابردنی سەرنج لەسەر تەقدیسکردنی بنەماڵە و سیمبول و مێژووی خۆیان. لابردنی سەرنج لەسەر ئەوەی هەر منداڵێکی بنەماڵەی دەسەڵاتدار خاوەنی کۆشکی شاهانە لە وڵاتانی خۆرئاوا، خاوەنی زانکۆ، دەزگای فەرهەنگیی، دەزگای خێرخوازیی، کەناڵ و دامەزراوەی زەبەلاحی مێدیایی، پاڵاوگەی نەوت، بانک و گروپی کۆمپانیاکانن. لابردنی سەرنج لەسەر شکستی سیاسیی و کارگێڕیی سەراپاگیر.
بۆچی پشیلەی مردووی بەعەرەبکردن لەم کاتەدا!
ڕاستە قەیرانگەلی پێشتر هێما بۆکراو لەمێژە هەن و بەردەوامن بەڵام بەڕێخستنی دیبەیت، کۆڕ و کۆنفڕانس بۆ پشیلەی مردووی بە عەرەبکردنی شارەکانی کوردستان و فەرمانپێدان بە هەموو کەناڵە جۆراوجۆرەکانی میدیا و پەیج و ماڵپەڕە بێشومارەکانیان بە سێبەر و بەرتاوەوە کە بیکەن بە بابەتی هەرە گرنگ و لەپێش، بۆچی لەم کاتەدا؟!
بەهۆی شکستهێنان لە بەغدا و نەمانی هەژموونیان، هەروەها لەم ماوەیەدا کە هەڵمەتی ئەوەی کە ناودەبرێت بە پاکتاوکردنی گەندەڵیی و دەستگیرکردنی گەندەڵکاران و دەستەبەسەرداگرتنی سامانەکانیان، بەڕێوەدەچێت لەلایەن کابینە نوێیەکەی حکومەتی عێراقەوە و بە پاڵپشتییکردنی زۆرینەی هاوپەیمانێتیی و هێزە سیاسییەکانی عێراق و هەروەها پشتیوانیی ئەمریکا و خودی ترەمپ لە عەلی زەیدی سەرۆکی حکومەتی عێراق، ترسی لە دڵی دەسەڵاتدارانی بنەماڵە دەسەڵاتدارەکانی کوردستاندا دروستکردووە.
ترسی کەمبوونەوەی هێز و هەژموونیان، ترسی لەدەستچوونی بەشێکی زۆر لە دەسەڵاتیان، ترسی قۆناغ بە قۆناغ دەرخستنی گەندەڵییەکانیان و بەرەو لێژبوونەوەی ڕەوڕەوەی دەسەڵات و ملنەدانیان بە بڕیارەکانی بەغدا، هەروەکو لە ڕابردوو کردوویانە. ترسی نەمانی پاڵپشتیی نێو دەوڵەتیی و لە سەروو هەموویانەوە ئەمریکا. ترسی بە دادگا گەیاندنی هەندێک لە نزیکەکانیان کە ئەمەش خۆ بەخۆ یەکسانە بە شکانی شکۆ و جەبەڕووتیان کە لە درێژایی سی و ئەوەندە ساڵەی ڕابردوودا لەسەر شکاندنی شکۆی ئینسانی کورد و شکستپێهێنانی سایکۆلۆژیای گشتی کۆمەڵگای کوردیی و ئیرادەی ئینسانی کورد، بونیادیان ناوە.
ترس لە چارەنووسی دەسەڵات و داهاتووی سامانی بێشوماریان کە لەسەر تاڵانکردنی داهاتی گشتیی و وێرانکردنی کوردستان کەڵەکەیان کردووە.
ئێستا لە ڕێگەی پشیلە مردووی بە عەرەبکردنی شارەکانی کوردستانەوە، دەیانەوێت ئەگەری شکانی شکۆی خۆیان یەکسان بکەن بە ئەگەری شکانی شکۆی میللەت و نەتەوەی کورد.
هەر لە ماوەی ڕابردوو، خاوەنی کۆمپانیایەکی گەیاندنی سەر بە یەکێک لە دوو خێڵە دەسەڵاتدارەکە، سزادانی کۆمپانیاکەی لەلایەن وەزارەتی گەیاندنی عێراقەوە بە سزادان لەسەر کوردایەتیی و کورد و کوردستان، ناوبرد.
ئەوان “دەسەڵاتداران و سەرمایەدارە هاوبەشەکانیان” لە ڕێگەی پڕۆژەکانی نیشتەجێبوونەوە بۆ سپیکردنەوەی سەروەت و سامانە گوماناویی و سەرچاوە نەزانراوەکانیان و قازانجی خەیاڵیی خۆیان و تێکدانی عیمرانی شارەکان، پشیلەی مردووی بە عەرەبکردنی شارەکانی کوردستانیان وەکو پڕۆسەیەک جێبەجێکردووە، ئێستا دەبێت خەڵکی قوربانیی و ستەملێکراوی کوردستان، شەڕ لە دژی بە عەرەبکردن! بەرپا بکات و ببێتە سەربازی خۆبەختکەری ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی!. دەیانەوێت لە ڕێگەی پشیلەی مردووی بەعەرەبکردنەوە، مۆبەڵایزی ڕای گشتیی سیاسیی و خەڵکی کوردستان بکەن بە ئاڕاستەی دژایەتییکردنی حکومەتی عێراق و سیناریۆی پووچ و بێناوەڕۆکی هەڕەشەی خۆجیاکردنەوە لە عێراق و دەوڵەتی سەربەخۆ!
دەیانەوێت نمایشەکە وەها بکەن، کە ئەوە خەڵکی کوردستانە کە ئەمجارەیان دژی عێراقە و خواستی جیابوونەوە و دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی هەیە نەوەکو پلان و ئەکتی سەرکردە سیاسییەکان و هێز و لایەنە سیاسییەکان.
دواتریش ئەم کارتە بەکاربهێنن وەکو ڕێگەیەک بۆ ڕێککەوتن لەگەڵ بەغدا بۆ خۆ دەربازکردن لە ئەگەری دەرخستنی گەندەڵییەکانیان و ئەگەری دەستگیرکردن و دادگاییکردنی هەندێک لە نزیک و دەستوپێوەندەکانیان.
لێرەوەیە، تێدەگەین خێڵە دەسەڵاتدارەکانی بزووتنەوەی کوردایەتیی و ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی، دەتوانن تا چەند کاریگەر بن لە ئاڕاستەکردنی بیرکردنەوەی گشتییدا و هەردەم لەڕێگەی بابەتە هەستیار و وروژێنەرەوەکانەوە، دەست بەسەر عەقڵی نەوەکو ئاپۆڕای جەماوەرییدا بگرن، بەڵکو دەستەبژێرەکانی نێو کایە جیاوازەکانیشدا بگرن لە مەنگەنەی سیاسیی و ئایدیۆلۆژیی خۆیاندا لە قاڵبی بدەن.
پشیلە مردووەکانی سەرانی ئایدیۆلۆژیای کوردایەتیی، هێندە زۆرن هەرگیز دواییان نایەت و کۆمەڵگاش هەزار جاری دیکە لە هەمان کونەوە، هەمان مار پێوەی دەداتەوە.

ئەحمەد ڕەسوڵ
………………
تێبینی١: * ستراتیجی پشیلەی مردوو دەگەڕێتەوە بۆ ستراتیجیستی سیاسیی ئوستوڕالیی، لینتن کڕۆسبی.
تێبینی٢: ** ئەو دوو پەرەگرافەی نێوان دوو کەوانەکان، دەقی دوو کورتە پەرەگرافی نێو ستوونێکی بۆریس جۆنسنی سەرۆک وەزیرانی پێشووتری بەریتانیایە کە لە هەندێک بەشی وتارەکەدا لەبارەی ستراتیجی پشیلەی مردوو دەدوێت، کە لە ڕۆژنامە و ماڵپەڕی زە تەلەگرافی بەریتانییدا لە ساڵی ٢٠١٣ بڵاوکراوەتەوە، کە لە کاتی نووسین و بڵاوکردنەوەی ستوونەکەدا لە ساڵی ٢٠١٣ ،بۆریس جۆنسن، پارێزگار “مایەر” ی شاری لەندەن بوو. ئەمەی خوارەوەش لینکی وتارەکەیە:
This cap on bankers’ bonuses is like a dead cat – pure distraction

ئەشکەوتی بەرد و سێبەر،
تۆ ئێمەت کۆکردەوە
وەک دایکێک قۆڵەکانی بکاتەوە
لە تاریکترین ساتدا.
جیهانی دەرەوە لەرزی،
زەوی هەناسەی لەدەستدابوو،
بەڵام تۆ کە لە نێو شاخەکاندا شاراوەتەوە،
ئێمەی هێشتەوە
وەک نهێنیەکی کۆن.
بێدەنگیم لەبیرە،
وەک دوعایەک قورس،
و لێدانی دڵەکان
کە هەوڵیدا گوێی لێ نەبێت.
تۆ لەوێ بوویت، بێ جووڵە،
بەڵام وەک بوونەوەرێک زیندووە
کە دەزانێت چۆن مەترسی بناسێتەوە.
دیوارەکانتان هەموو شتێکیان بیستووە:
فرمێسکەکانی ڕاگیراو،
ناوە چرپە چرپەکان،
ئەو ترسەی کە ڕێگەی نەدەدا.
و لەگەڵ ئەوەشدا، لەناو تۆدا،
ژیان بەرەنگاری بووەتەوە
وەکو پریشکێک کە لەناو بەردەکەدا شاراوەتەوە.
تۆ تەنها ئەشکەوت نیت،
تۆ یادەوەری پەناگەیەک،
بەڵگەی ئەوەی کە تەنانەت بەرد
دەتوانێت ببێتە ماڵ.

هەر جارێک با دەگەڕێتەوە
بۆ فڵچەکردنی ئەو شاخانە،
ناوی تۆی لەگەڵ خۆیدا هەڵدەگرێت،
و ئێمەش وەڵام دەدەینەوە
لەگەڵ سوپاس و پێزانینی ئەوانەی دەزانن
کە بەبێ تۆ،
مێژوو جیاواز دەبوو.

بەردەخرەک ئەو ئەشکەوتەبوو کە شیوازێکی خری هەبوو هی مالی باپیرەم بوو لە شارۆچکەی گەلالە لە دەڤەری بالەکایەتی، کە هەمووانی ئەپاراست لە کاتی بۆمبارانکردنی سەدامی گوربگۆر*

​ئەو دیدگایەی هەوڵ دەدات کەمبوونەوەی کاریگەریی ڕێکخراوە ڕامیارییەکان وەک هەڕەشە پێشان بدات، لە بنەڕەتدا بەرگریکردنێکی ئاشکرایە لە هێشتنەوەی دەسەڵاتی بێسنووری ئەو هێزانە بەسەر تەواوی جومگەکانی ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا. ڕاستییەکە ئەوەیە بوونی دەستێوەردانی لایەندارانە لە هەموو بوارێکدا، نەبووەتە مایەی ئارامی و ئاوەدانی، بەڵکوو کۆمەڵگەی بەرەو دابەشبوونێکی کوشندە و جیاوازیی مەترسیداری ئابووری و کۆمەڵایەتی بردووە. کاتێک دەستە و لایەنەکان دەست بەسەر هەموو کایەکاندا دەگرن، چەمکی هاوڵاتیبوون بەها سەرەکییەکەی لەدەست دەدات و جێگەی خۆی بۆ دەستەگەری و لایەنگیریی تەسک دەکاتەوە. لە دۆخێکی وەهادا، شایستەیی، لێهاتوویی، ئەزموون و زانست نابنە بنەما بۆ دیاریکردنی پێگەی مرۆڤەکان، بەڵکو نزیکی لە بازنەکانی بڕیار لە ناو ئەو ڕێکخراوانەدا دەبێتە تاقە پێوەر بۆ بەدەستھێنانی مافە سەرەتاییەکان. ئەم شێوازە لە بەڕێوەبردن بووەتە هۆی ئەوەی کەمینەیەکی دەست ڕۆیشتوو دەست بەسەر داهات و هەلەکاندا بگرن، لە کاتێکدا زۆرینەی خەڵک لە مافەکانیان بێبەش دەکرێن و دادپەروەری لە گۆشەی نیشتماندا بە تەواوی ڕوو لە نەمانی یەکجارەکی دەکات.
​کاریگەرییە خراپەکانی ئەم باڵادەستییە تەنیا لە ئابووری و بەڕێوەبردندا کورت نە بوونەتەوە، بەڵکوو بە شێوەیەکی زۆر زەق و بێواتا ،درێژبوونەتەوە بۆ ناو کایەی بیرکردنەوە، وێژە، هونەر و ڕۆژنامەگەری. کاتێک ناوەندەکانی بڵاوکردنەوە، ڕۆژنامە و گۆڤارەکان دەکرێنە ئامرازی خزمەتکردنی بەرژەوەندییە بڕیارە داڕێژراوەکان، ڕووبەرێک بۆ دەنگی ئازاد و پێنووسی سەربەخۆ نامێنێتەوە. ڕووناکبیرو نووسەر، کە دەبینن سەکۆکان تەنیا بۆ پەسەندکردن و پیاهەڵدان کراوەن و دەستکەوتە وێژەییەکان دەبنە ئامرازی ململانێ، تووشی پەراوێز خستن و بێهیواییەکی بێهوودە دەبن. ئەم دەستێوەردانە بەردەوامە بزووتنەوەی کەلتووری دەستەپاچە دەکات و ڕێگە لە لەدایکبوونی وێژەی خاوەن ڕەخنەی دروستکەر و بەپێز دەگرێت. بۆیە کەمبوونەوەی ئەو هەژموونە لەم کایەیەدا، تاقە ڕێگەیە بۆ گەڕاندنەوەی شکۆ بۆ پێنووس و ڕەخساندنی کەشێکی ئازاد کە تێیدا بڵاوکردنەوەی نووسین لەسەر بنەمای بەهای وێژەیی و هزری بێت، نەک لەسەر بنەمای ڕەزامەندی و لایەنگیریی هێزە بڕیار بەدەستەکان.
​لە لایەکی ترەوە، سەربەخۆیی دادگا و دامەزراوە دادوەرییەکان لەژێر بەزاندنی بەردەوامی بڕیاری لایەنەکاندا بە تەواوی کاڵبوونەتەوە. کاتێک یاسا ناتوانێت پارێزگاری لە مافی کەمبڕستەکان بکات و لە بەرامبەر دەست ڕۆیشتووەکاندا بێدەسەڵات دەکرێت، بڕوای تاک بە تەواوی بەها نیشتمانییەکان لاواز دەبێت و هەستی نامۆبوون لە ناو خاکی خۆتدا دروست دەبێت.
هاوکات باڵادەستیی دەستەگەری بەسەر دەزگا ئاسایشی و سەربازییەکاندا، پەیامی پیرۆزی ئەو ناوەندانەی شێواندووە و لە پارێزەری سەروەریی نیشتمانەوە گۆڕیوینی بۆ ئامرازی پاراستنی دەسەڵات.
گەر ئایندەیەکی سەقامگیر و بەردەواممان دەوێ، پێویستە جومگە نیشتمانییەکان بە تەواوی لە ژێر کاریگەریی ململانێکان دەربکرێن و بگەڕێنرێنەوە بۆ خزمەتی گشتی.
​بێبەشکردنی کۆمەڵگە لە تواناکانی خۆی و بەستنەوەی سەرجەم دەروازەکانی ژیان بە لایەنگرییەوە، ڕەوتی بەرهەمهێنان و داهێنان بە تەواوی پەک دەخات. کاتێک گەنجان، شارەزایان و هەڵگرانی بڕوانامە بەرزەکان دەبینن دڵسۆزییان بۆ نیشتمان و زانستەکەیان ڕێگەی کارکردنیان بۆ ناکاتەوە، بێهیوایی سەرتاپای کۆمەڵگە دەگرێتەوە. ئەمە زیانێکی گەورە بە ڕەوتی گەشەسەندن دەگەیەنێت و کۆمەڵگە لە سەرمایەی سەردەمیی خۆی بێبەش دەکات. نیشتمانێک کە تێیدا باڵادەستیی دەستەگەری جێگەی یاسا و دەوڵەتداری بگرێتەوە، بەردەوام لە ناو مەترسیی ئاڵۆزی، ناڕەزایەتیی بێپسانەوە و پەرتبوونی ناوخۆییدا دەژێت.
​ئەم دۆخە نالەبارە وایکردووە کە کۆمەڵگە لە ناو بازنەیەکی داخراوی بێئومێدیدا بخولێتەوە، کە تێیدا تاکی هۆشیار هەست بە پەراوێزخرانی تەواو بکات. کاتێک داهێنەرێک یان لێکۆڵەرێک نازانێت دەستکەوتەکانی بۆ خزمەتی نیشتمانە یان بۆ بەهێزکردنی بازنەی دەسەڵاتی دەستەیەک، بزوێنەری ناوەکیی داهێنان ڕووی لە کوژانەوە دەکات. جیاوازیی چینایەتی تەنیا لە ڕەهەندی دارایی و سەرمایەدا ڕەنگ ناداتەوە، بەڵکوو جیاوازیی لە ماف، لە دەرفەتی ئاخاوتن، لە بەدەست هێنانی هەلی کار و لە بەکارهێنانی کایە گشتییەکاندا دروست دەکات. ئەم نا هاوسەنگییە کۆمەڵایەتییە سەقامگیریی دەروونی و بنەماکانی پێکەوەژیان لەناو دەبات و داهاتووی نەوەکانی داهاتووش دەخاتە ژێر نیشانەی پرسیارەوە.
​ دەبێت ئەو ڕاستییە بە ڕوونی دەستنیشان بکرێت کە کەمبوونەوەی ڕۆڵی دەستێوەردانی لایەنەکان، نەک مەترسی و هەڕەشە نییە، بەڵکوو پێویستیەکی مێژوویی، کۆمەڵایەتی و نیشتمانییە. تەنیا لە ڕێگەی دوورخستنەوەی دەسەڵاتی ڕەها لە ناو تەواوی کایەکانی ژیاندا، زەمینە بۆ سەروەریی یاسا، بنبڕکردنی جیاوازیی چینایەتی، و دروستبوونی کۆمەڵگەیەکی دادپەروەر دەڕەخسێت کە تێیدا ماف و شکۆی هەموو هاوڵاتییەک بێ جیاوازی پارێزراو بێت. پاشەکشەی هەژموونی هێزەکان سەرەتای لەدایکبوونەوەی سەروەریی یاسایە، نەبوونی ئەم پاشەکشەیەش درێژەدانە بە سڕینەوەی بەها نیشتمانییەکان.

ستار ئەحمەد

چیرۆکەشانۆی جێمی وڵسن؛ چیرۆکێکی شانۆیی کامەران موکری شاعیرە کە هونەرمەندانە پەردە لەسەر تراژیدیای ستەمی بێپەردەی نیزامی سەرمایەداری ئەمریکا دژ بە مرۆڤە ڕەشپێستەکانی نێو خودی ئەمریکا هەڵدەداتەوە. ئەم چیرۆکەشانۆییە دادگاییکردنی کرێکارێکی ڕەشپیستی پێشکەوتووخوازی ئەمریکییە کە بەناڕەوا کۆمەڵێ تۆمەتی دەدەنە پاڵ و بە شێوەیەکی زۆر تراژیدیی سزای مەرگی بەسەردا دەسەپێنن. هەرچەندە چیرۆکە شانۆییەکە مێژووی نووسینی لەسەر نەنووسراوە و نازانرێت کامەران موکری کەی ئەم دەقی نووسیوە، بەڵام بەدڵنیاییەوە لە ڕۆژگاری ڕەونەقی سیستەمی ڕەگەزپەرستیی(ئاپارتاید) نووسراوە. ئەپارتاید(١) وەک بزووتنەوەیەکی ڕەگەزپەرستی دژە ئینسانیی ڕەگێکی قووڵی لەنێو مێژووی ئەمریکادا هەیە و بەسەدان کارەسات و چیرۆکی دڵتەزێنی دژ بە مرۆڤە ڕەشپیستەکان خوڵقاندووە. ڕەنگدانەوەی ئەم ستەمکارییە لە ئەدەب، نیشاندانی هەڵوێست و بەرپرسیارێتی نووسەرە دەرهەق بەم مێژووە پڕ لە تاوانکارییەی سەرمایەداری.
ناوەڕۆکی چیرۆکەشانۆییەکە
کارەکتەرەکان: جێمی وڵسن ( پەنجا ساڵ)، حاکم، بانگکەر،(مدعی)گشتی، خاتوو جین ڕیسڵ(١٨ ساڵ). شوێن: دادگایەکی ئەمریکایە. لەم چیرۆکەدا جێمی ویڵسن کە کرێکارێکی هۆشیاری ڕەشپێستی ئەمریکییە، لە دادگا لەبەردەم دادگا ئامادەیە و بە تۆمەتی ئەوەی کە دژ بە سەرمایەدارە سپیپێستەکانە.
(مدعی)گشتی: ئەم درنجە گەورە ڕەشە
کۆمەڵێ تاوان و خەشە
دڵی سیخناخ بووە لە ژان
بەرامبەر پارەدارەکان
ئەمەندە بێ فەڕە ئەڵێ
نابێ سپی بە من بڵێ
تۆ نۆکەری وەرە سەرچۆک
بۆ دەوڵەمەندی نیۆیۆرک
ئەڵێ من ڕەنجی شانۆ خۆم
ئەبێ وەک ئینسان خۆم بیخۆم
ئەڵێ ڕەشیش وەکو سپی
ئەبێ بە سەربەستی بژی.(٢)
ئەم وێنا گشتییە لەسەر کەسایەتی کارەکتەر دەرخەری ئەو بیرکردنەوە و جیهانبینی (جێمی وڵسن)ە کە کرێکارێکی بەئاگا و هۆشیار و شۆڕشگێڕی دژ بە سەرمایەدارە. ئەوە ئاشکرایە سەرمایەداری ئەمریکا دوو بیانووی بەدەستەوەیە کە (جێمی وڵسن)ی پێ دادگایی بکات. یەکەم: لەبەرئەوەی کرێکارێکی بەئاگایە یان باشتر وایە بڵێین کۆمۆنیستە و دژی سەرمایەدارییە. دوو لەبەرئەوەی ڕەسپێستە و دژ بە سیستەمی ئاپارتایدە. ئەم دوو بیانووەش بەسن بۆ ئەوەی ئەم کارەکتەرە لەدادگادا خۆی ببینێتەوە. کاتێکیش گەواهیدەر(شاهید) دێنن بۆ چەسپاندنی ئەو تۆمەتانە، نووسەر لێهاتووانە گاڵتەجاڕییەکی تری دادگا دادپەروەرییە بێماناکەی سەرمایەداری نیشان دەدات.
جین ڕیسڵ: ئەم ڕەشە وای تێ ئەنواڕیم
تیری چاوی سنگی سمیم
پشکۆی سەرنجی ئەنایە
ئەم سەر سنگە بێ هاوتایە
نەختی ڕووتیش بوو بە ڕێکەوت
جار جاریش هەمووی دەرئەکەوت
دوای ئەوەی تێر سەیری کردم
دوو دۆلارەکەشی بردم.(٣)
ئەم تۆمەتانەی گەواهیدەر، ئەگەر لەدیوێک وەک کۆمیدیا دەربکەوێت، ئەوا لەدیوەکەی تریدا تراژیدیای دادگا و سووککردنی ئەو بەناو دادپەروەرییەیە کە سەرمایەداری ئەمریکا خۆی پێوە بادەدات.
مودەعی گشتی: گەورەم ئەمە لەناو نەبەن
زیان لە ئەمریکا ئەدەن.(٤)
لە سیستەمی چینایەتی دژە ئینسانیی ئەمریکا چونکە کۆی سیستەمەکە دژ بە ئینسانە، بۆیە دەبینین دادگا بەهەموو پاشکۆکانییەوە لەخزمەت ئەو سیستەمەیە. کاتێک حاکم لە جێمی وڵسن دەپرسێت چۆن بەرگری لە خۆی دەکات، جێمی وڵسن ئاوا وەڵام دەداتەوە:
جێمی وڵسن: من ڕەشم وەکو شەوەزەنگ
وەک دووکەڵی بۆمبا و تفەنگ
لەناو شەوەزەنگی لەشا
لە قەفەسی سنگی ڕەشا
دڵم مانگێکە وەک ئاڵتون
تریفەی گەش، دڵگیر و ڕوون
ڕەنگم ڕەشە وەک دڵی تۆ
دڵم گەش وەک تیشکی ئاسۆ.(٥)
دوای ئەم کورتە خۆ ناساندنە، جیمی وڵسن دێتە سەر ناساندنی جەوهەری سیستەمی چینایەتی سەرمایەداری ئەمریکا.
ئەری ئێوە دیموکراتین؟
دیموکراتی سەوزە یان شین.
ئێوە زەروون بۆ خوێن مژین
کوللەی خەلە و خەرمانی ژین.(٦)
ئیتر بەردەوام دەبێت تا دەگاتە ئەوەی بڵێ:
من ئینسانم خەڵکی ئێرەم
ئا ئەمەیە وڵاتەکەم
بۆتان بلوێ دنیا یەکسەر
ئەکەن بە گڕی سووتێنەر
شاری جوانی هیرۆشیما
چیتان لێ نەکرد بە بۆمبا
دڵی دایکی سپی یان ڕەش
ئەنێنە ناو ئاگری گەش
ئینجا تەنەکەی ڕەنگ کراو
ئەدەن بە دایکی کوڕ کوژراو
مەدالیایە، ! هی پیاو کوشتن
تاکەی بەم چەشنە خوێن ڕشتن
تاکەی برینی پڕ ئازار
لە کەڵبە و نینۆکی زۆردار
ئەمڕۆ ڕەش و سپی بران
سەربازن بۆ شادی ژیان.(٧)
دادگا بەرگەی ئەم قسانە ناگرێ و حاکم بڕیاری دادگا دەخوێنیتەوە.
حاکم: مردن مردن
بڕیار درا جێی وڵسن
بەکارەبا لەنار بەرن.(٨)
دوا هاواری (جێمی وڵسن)یش دژ بەم ناداپەروەرییەی دادگا و سیستەمی سەرمایەداری، ئەم وشانەیە:
جێمی وڵسن: بمرێ هێزی ستەمکاری
وەرگەرێ تەختی زۆرداری
بژی هێزی چینی کارگەر
بژی بە ئازادی بەشەر.(٩)
هەڵسەنگاندنی چیرۆکەشانۆی جێمی وڵسن.
یەک: ئەم دەقە شانۆییە لە ڕووداوێکی واقیعییەوە وەرگیراوە (١٠) کە دروست لە ساڵی ١٩٥٧ جێمی وڵسن پیاوێکی ڕەشپیستی تەمەن ٥٥ ساڵی نەخوێندەوار دوای ئەوەی کار بۆ خانمێکی سپیپێست ( ئیستیڵ بارکەر) دەکات و ئێوارەیەک دەچێت لە دەرگای ئەو خانمە دەدات و داوای هەقەکەی خۆی دەکات، ئەویش یەک دۆلار و نەوەد و پێنج سێنتی بۆ فڕێ دەدات. لەسەر ئەم داوای ماف کردنە، جیمی وڵسن دەدرێتە دادگای ئاڵاباما لە ئەمریکا و بڕیار دەدرێت لە ٢٤ ی کانوونی یەکەمی ١٩٥٨ سزای ئیعدامی بەسەردا دەسەپێنرێت. دوای ئەم بڕیارە دژە ئینسانییە، جیهان سەبارەت بەو ستەمە گەورەیە دژە کردار نیشان دەدەن و هاوپشتییەکی سەرتاسەری بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەو سزایە پێک دێت و ئەمریکا ناچار دەکەن پاشەکشە بکات و سزاکە هەڵوەشێنێتەوە و جێمی وڵسن لەبری ئیعدام، زیندانی بکەن. وڵسن دوای شانزە ساڵ زیندانی لە ساڵی ١٩٧٣ لەتەمەنی حەفتا ساڵیدا ئازاد دەکرێت. کامەران موکری گەرچی دەستکاری چیرۆکەکەی کردووە بەڵام کرۆکی ڕووداوەکانی لەم چیرۆکە واقییەوە وەرگرتووە. کامەران بۆ نموونە ئالابامای کردۆتە نیویۆرک و خاتوو ئیستێڵ بارکەر تەمەنی سەرووی پەنجا ساڵە و کامەران موکری کردوویە بە (جین ئیستیڵ)ی تەمەن هەژدە ساڵ.
تۆ نۆکەری وەرە سەرچۆک
بۆ دەوڵەمەندی نیویۆرک(١١)
یانیش:
حاکم: بانگی کەن خاتوو جین ڕیسیڵ
بانگ کەر: خاتوو جین ڕیسیڵ
حاکم: ناوت چییە؟
-: گەورەم ڕیسیڵ
حاکم: تەمەنت؟
پێم ئەڵێن هەژدەم.(١٢)
دوو: کامەران موکری لەم دەقە شانۆییە واقیعییەدا پێمان دەڵێت کە ئەو نووسەرێکی بە ئاگایە و دەزانێت چی لە دنیا ڕوو دەدات. پێمان دەڵێت ئەو خوێندەوارێکی سەردەمەکەیەتی و ئەم بابەتەشی ڕەنگدانەوەی ئەو هەلومەرجە پڕ لە ستەمەن کە کرێکار و ستەملێکراوانی ئەمریکای تێدا دەژێن.
سێ: کامەران هەڵوێستێكی شۆڕشگێڕانەی لە دەقەکەدا بەدیار خستووە. کامەران وەکو نووسەرێکی بیروباوەڕ چەپی کوردزمان هەڵسوکەوتی لەگەڵ ڕووداوەکە کردووە و دەقەکەی نووسیوە. ئەم بابەتە سیاسییە کە دەقەکەی لەسەر بنیاد ناوە، ئەڵقەیەکە کە بیرکردنەوەی کامەران موکری بە ستەم و خەبات دژ سەرمایەداری بەستۆتەوە.
چوار: زمانی چیرۆکە شانۆییەکە شیعرییە و تا بڵێی سادە و ڕوونە. ئەم جۆرە زمان و داڕشتنە؛ هۆکارن بۆئەوەی دەقەکە بەئاسانی لەبیر و هۆشی خوێنەر و بینەر و گوێگر بچەسپێت و کاریگەری دابنێت.
پێنج: ڕەگەزە هونەرییەکانی وەکو ڕووناکی، دەنگ، زمانی جەستە، مۆسیقا، دیکۆر و جلوبەرگ و ..تاد بایەخیان پێنەدراوە و دەتوانم بڵێم دەقەکە پەنای بۆ نەبردوون، چونکە ئامانجی دەقەکە ناوەڕۆکە سیاسی و شۆڕشگێرانەکەیە نەک بەرجەستەکردنەوەی ڕەگەزە هونەرییەکانی شانۆ.
شەش: پاڵەوان (جێمی ویڵسن) کرێکارێکی هوشیارە. ئەو بەجوانی لە سیستەمی چینایەتی سەرمایەداری گەیشتووە و ئەمەش هێندەی تر دەقەکەی جوانتر کردووە.
حاکم: ناوی چییە؟
-: جێمی وڵسن
پەروەردەی خەم، سزا جەشتن
هەژارێکی مەچەک ئاسن
حاکم: ئیشت؟
دەربەدەر و بێ جێ
کارگەرم ڕۆژانەم جنێو
زۆر شەو ئەنووم بێ نان و شێو
دەمێ قاپیوانم لە شار
دەمێکیش لە لادێ جووتیار
بۆیاخچیم، لەلەم، گەسک دەر
زۆر لێکراوم دەربەدەر(١٣)
تا دەگات بەوەی لەکۆتایی چیرۆکەشانۆییەکەدا جێمی وڵسن هاوار بکات و بڵێت:
بمرێ هێزی ستەمکاری
وەرگەرێ تەختی زۆرداری
بژی هێزی چینی کارگەر
بژی بە ئازادی بەشەر.(١٤)
حەوت: دواجار کامەران موکری؛ شاعیرێکی کورپەروەر (ناسیونالیست)، بەڵام ناسیونالیستێکی چەپ بووە. ئەو وەک شاعیرێکی کوردزمان، وەک ئینسانێک، بەم دەقە و بە باوەڕێکی چەپانەی خۆیەوە بەشدارییەکی قەشەنگی کردووە لەو خەباتە سەرتاسەرییەی کرێکاران و خەڵکی ستەملێکراوی جیهان دژ بە چەوسانەوە و جیاکاریی و ملهوڕیی نیزامی سەرمایەداری. ئەم چیرۆکە شانۆییە لەڕووی هەڵوێستی سیاسی و چینایەتییەوە خاڵێکی بەهێزی شیعرەکانی کامەران موکرییە.(١٥)

پەراوێز و سەرچاوەکان:
(١)اپارتاید، چەمکی بزووتنەوەی سپی پێستە ڕەگەزپەرستەکانە کە خوێناویترین دیمەن و تراژیدیاترین کارەساتیان لە مێژووی ئەفریقای باشوور و جیهان تۆمار کردووە. لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم لە زنجیرەیەک هەنگاودا بەهۆی خەبات و ناڕەزایەتی بەرفراوان و سەرتاسەری ئازادیخوازان و سۆشیالیستەکان و ڕەشپیستەکانی جیهان، ئەم بزوووتنەوە دژی ئینسانییەش دووچاری پاشەکشە بوو و دواتریش لەمەیدانی حکومەتە ناوەندییەکانی ڕۆژئاوا و کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی کەمڕەنگ بووەوە و خۆری ئاوا بوو.
(٢)و(٣) و (٤) و (٥) و (٦) و (٧) و (٨) و (٩) کامەران موکری، دیوانی شیعر، سەرپەرشتی چاپ حوسێن بەفرین، چاپی دووەم، ٢٠١٢، لاپەڕەکانی ١٤ و ١٥ و ١٥ و١٦ و ١٦ و ١٦ و ١٧ و ١٧.
(١٠)بۆ زانیاری زیاتر لەسەر ئەم رووداوە تاوانکارییەی سیستەمی سەرمایەداری ئەمریکا بڕوانە ئەم سەرچاوەیە. https://julianjohnsonlaw.com/sentenced-to-die-for-1-95-the-forgotten- story-of-jimmy-wilson/
(١١)و (١٢) و (١٣) و (١٤)کامەران موکری، دیوانی شیعر، سەرپەرشتی چاپ حوسێن بەفرین، چاپی دووەم، ٢٠١٢، لاپەڕەکانی ١٤ و ١٥ و ١٣ و ١٧.
(١٥)ناوی تەواوی کامەران موکری؛ محەممەد ئەحمەد تەھا، لەدایکبووی ١٩٢٩ی شاری سلێمانی. لە ساڵی ١٩٥٤دا دەستی کردووە بە شیعر نووسین. ساڵی ١٩٥٧ ناوی «کامەران»ی ھەڵبژاردووە وەک نازناوی شیعری، دواتر موکریی کردووەتە نازناو بە ناوی ئەوەی بنج و بنەوانی خێزانیان لە موکریان بووە. لە سەرەتای ساڵی ١٩٤٩ گیراوە. ماوەی نزیکەی شەش ساڵ (١٩٤٩–١٩٦٣) لە بەندیخانە جیاوازەکانی عێراق بردووەتە سەر. لە دوای کودەتا سەربازییەکەی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ی بەغدا دەستی کرد بە چالاکی ئەدەبیی. لە ساڵانی ١٩٦٠–١٩٦١ سەرنووسەری گۆڤاری ڕۆژی نوێ بوو لە سلێمانی. لە دوای کودەتا فاشیستییەکەی ٨ی شوباتی ١٩٦٣ و بەدرێژایی شەستەکانی سەدەی بیستەم دەنگی کامەران کپ بوو، وەکو زۆربەی ڕۆشنبیرانی تر. لە دواییدا لە بەشی زمانی کوردی کۆلێژی ئەدەبیاتی زانکۆی سلێمانی بە مامۆستای موحازیری ئەدەبی کوردی دامەزرا. تا کۆتایی ژیانی لەسەر ئەم کارەی مایەوە. لەکاتی گواستنەوەی زانکۆی سلێمانی (١٩٨٢) بۆ ھەولێر و گۆڕینی ناوی بۆ، کامەرانیش ماڵی گواستەوە ھەولێر. لەبەرواری ٧ی کانوونی یەکەمی ١٩٨٦ لەشاری ھەولێر کۆچی دوایی کردووە و لە شاری سلێمانی لە گردی سەیوان بەخاک سپێردراوە. لەنێوان ساڵانی ١٩٤٥ تا ١٩٧٢ حەوت دیوانی شیعری چاپکراوە. دوای مردنیشی لە ساڵی ١٩٨٧ سەرجەم شیعرەکانی لە کتێبێکدا بەناوی (کامەران موکری) کۆکراوەتەوە و لە چاپ دراوەتەوە. سەرەڕای کاری شاعیریی، کامەران موکری چیرۆکنووسیش بووە. https://ckb.wikipedia.org/wiki

عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
سەرەتای نیسانی ٢٠٢٦

تابلۆی (ئه‌وان چاوه‌ڕێی ئه‌ویان نه‌ده‌كرد) به‌ یه‌كێك له‌ كاره‌ ریالیزمییه‌ كاریگه‌ره‌كان داده‌نرێت كه‌ ساڵی 1884 رێپین كێشا و به‌ڵگه‌یه‌كی روونە له‌سه‌ر ده‌ستڕه‌نگینی ناوبراو له‌ كێشان و به‌رجه‌سته‌كردنی سه‌ختترین ساتی هه‌ڵچوونی مرۆڤ و به‌دیارخستنی هه‌سته‌ مرۆڤایه‌تییه جۆراوجۆره‌‌كانی ئه‌ندامانی خێزانێك، دوای ئه‌وه‌ی به‌شێوه‌یه‌كی كت و پڕ باوكیان، پاش به‌سه‌ربردنی چه‌ندان ساڵ له‌ناو ئۆردوگا‌یه‌كی به‌ندكراوانی سیبیریا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ماڵه‌كەی‌. ئه‌وسا له‌ رووسیا هه‌ر كه‌سێك كه‌ بۆ سیبیریا دوور خرابا،‌ له‌ ڕیزی مردووان داده‌نرا، چونكه‌ یان به‌رگه‌ی نه‌ده‌گرت و لەژێر ئه‌شكه‌نجه‌ ده‌مرد، یاخود له‌به‌ر برسییه‌تی و ئازاره‌كان، خۆی ده‌كوشت. هه‌ر خێزانێكیش ئه‌گه‌ر ئه‌ندامێكی بۆ ئه‌و شوێنه‌ دوور خرابا، ‌ده‌بوایه‌ به‌هیچ جۆرێك باسی نه‌كەن و منداڵه‌كانیش وه‌ها قه‌ناعه‌ت پێبهێنن، كه‌سه‌ دوورخراوه‌كه‌ جارێكی دیكه‌ ناگه‌ڕێته‌وه‌، یاخود مردووه‌.
له‌و به‌رهه‌مه‌دا پیاوه‌كه‌ دڵشكاوا‌نه‌ و رووخسار مۆنانه‌ بە جەستە و گیانی رووخاو، خۆی بەژووردا كردووه‌. لەبەر ئەوەی دایكه‌ كڵۆڵه‌كه‌ی به‌رده‌وام رووخساری ئه‌وی له‌پێش چاو بوو،‌ بۆیه‌ له‌سه‌ر كورسی هه‌ڵساوه‌ و وه‌هاش ده‌ركه‌وتووه‌ بڕوا به‌چاوه‌كانی نه‌كات كه‌ چ ده‌بینێ! هاوسه‌ره‌كه‌شی له‌پڕ له‌ پیانۆ ژه‌نین ‌وه‌ستاوە، به‌ڵام له‌ژێر كاریگه‌ر‌ی هه‌ست كردن به ‌هێدمه‌ و ده‌ربه‌ست نه‌بوون، نەیتوانیوە هه‌ڵسێ و به ‌چاوه‌ ترسێنه‌ره‌كانی ده‌ڕوانێ. پێده‌چێت كوڕه‌ گه‌وره‌كه،‌ باوكی له‌ بیرمابێت، بۆیه‌ به‌ زه‌رده‌یه‌كی تێكه‌ڵاو له‌خۆشی و سه‌رسوڕمانی سه‌یری ده‌كات، به‌ڵام كچه‌ بچوكه‌كه‌ به‌گومان و جۆرێك لە ترس ده‌ڕوانێته‌ ئه‌و دیمه‌نه‌ی كه‌ كه‌ش و هه‌وا ئاساییه‌كه‌ی ژووره‌كه‌ی شێواندووه‌. كاره‌كه‌ره‌كه‌ش هێشتا ده‌ستی له‌ ده‌رگاكه‌ نه‌بۆته‌وه‌ و چاوه‌ڕوانی ساتی پڕ خرۆش و شادی ده‌كات.
ئه‌و تابلۆیه‌ كه‌ بە نموونه‌ی ده‌ربڕینی ئاشكرای هه‌ست و هه‌ڵچوونه‌كانی مرۆڤ لە ساتێكی دیاریكراو داده‌نرێت. بینه‌ر ده‌توانێت له‌ناویدا ساتی دوای دیمه‌نه‌كه‌ بێنێته‌ پێش چاو كه‌ چ جۆره‌ هه‌ڵچوونێكی ناخ و دابارینی به‌ خوڕی فرمێسكی شادی و كۆتایی هاتنی چاوه‌ڕوانی به‌دوادا دێت. لێرەدا جگە لە ناوەرۆك، هونه‌رمه‌ند له ‌دابه‌شكردنی سێبه‌ر و رووناكیش ته‌واو سه‌ركه‌وتووه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی سێبه‌ر زۆربه‌ی رووبه‌ری تابلۆكەی‌ گرتووه‌، كه‌ هه‌ستكردن بەدڵه‌ڕاوكه‌ و په‌شێوی ده‌به‌خشێ، كه‌چی به‌هۆی بریسكدانه‌وه‌ و دره‌وشانه‌وه‌ی ره‌نگه‌كان له‌و ناوه‌ندانه‌ی كه ‌بەر‌ رووناكی كەوتوون، هاوتاییه‌ك دروست بووه‌.

نیگاركێش له‌ چه‌ند ستونێكدا:

• ئیلیا یافیمۆڤیچ رێپین، نیگاركێش و پەیكەرساز و مامۆستا و نووسەر و هزرمەندی سیاسی. بە دیارترین نیگاركێشی ریالیزمی رووسیایی لەسەدەی نۆزدە دادەنرێت.
• ساڵی 1844 لە شاری چوگێڤی هەرێمی خاركۆڤی رووسیای قەیسەری ئەوسا و ئۆكرانیای ئێستا هاتە دنیا و ساڵی 1930 لە شاری كۆكالای وڵاتی فنلەندای ئه‌وسا و رووسیای ئێستا، كۆچی دوایی كرد
• لای (ئیڤان بوناكۆڤ) ی گەورە نیگاركێشی ئایكۆنی رووسی فێرە بنەماكانی ئایكینۆ گرافیك و پۆرترێت بوو.
• تابلۆكانی بەوپەڕی بەهێزیەوە چاوی بینەر بۆ خۆیان كێش دەكەن. له‌ زۆربه‌یاندا وێنەی سەختی ژیانی رۆژانەی كۆمه‌ڵگه‌ی رووسی و رووداوەكانی ساڵانی دوایی دەسەڵاتی قەیسەری بەرجەستە كردووە، له‌وانه‌ : (راكێشەرانی كەشتی له‌ رووباری ڤۆلگا)، (كەژاوەیه‌كی ئایینی لە هەرێمی كورسك)، (ئیڤانی ترسێنەر و ئیڤانی كوڕی) ، (ره‌تكردنه‌وه‌ی دانپێدانانه‌كه‌)، ( دەسگیركردنی پروپاگه‌ندكار)
• له‌به‌ر ئه‌وه‌ی لە سەردەمی خۆی بەفراوانی ناوبانگه‌ بڵاوببۆوە، بۆیە شوێنی ئەو لە جیهانی هونەر، هاوشێوەی شوێنی لیۆ تۆلستۆییە لە ئەدەبی جیهانیدا.

چەمکی فێمینیزم یەکڕەهەند و چەقبەستوونییە، بەڵکو وەک هەر ڕێبازێکی تیۆری و فیکری تر، بە چەندین ئاراستەی جیاوازدا گەشەی کردووە و لە ڕێگەی ئەم ئاراستە هەمەجۆرانەوەیە کە پرسەکانی وەک هێز، دەسەڵات، ژێردەستەیی، چەوساندنەوە و نایەکسانی شیکار دەکرێن. بۆیە کاتێک شیکاری بۆ ئەم چەمکە دەکرێت، پێویستە پرسیاری ئەوە بکرێت کە بابەتەکە بە چ چاویلکەیەکی فیکرییەوە سەیری واقیع دەکات، چونکە تەنیا تێگەیشتن لە چەمکی گشتیی فێمینیزم بەسنییە، بەڵکو دەبێت کۆنتێکست و پاشخانە مێژووییەکانیش هەڵبسەنگێندرێن. مێژووی بزووتنەوەکانی ژنان پیشان دەدات کە ئەم ڕەوتە بە چەندین قۆناغی جیاوازدا تێپەڕیوە کە هەر قۆناغێکیش بەپێی ئەو بارودۆخە سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەی تێیدا سەری هەڵداوە، دەرککردن و لێکدانەوەی تایبەتی خۆی هەبووە. لەگەڵ گۆڕانکارییە مێژوویی و سیاسییەکاندا، چەمکەکە بەرگی نوێی بە بەردا کراوە، ئەمەش دیاردەیەکی جیهانییە و زۆربەی چەمک و تیۆرییە سیاسییەکان لەدوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە پاشگری تایبەتیان وەرگرتووە بۆ ئەوەی وەک ڕێبازێکی زانستی و سیاسی مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت، ئەگەرچی زاراوەی فێمینیزم خۆی بۆ یەکەمجار لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەمدا وەک ئایدیایەکی سیاسی دژی نێرایەتیی باڵادەست بەکارهێنرا. لە کڕۆکدا، خەباتی ژنان و فێمینیزم یەک ئامانجی هاوبەشیان هەیە کە ئەویش ڕەخساندنی هەلومەرجێکی دادپەروەرانە و دابینکردنی مافە سەرەکییەکانی ژنانە لە هەموو کایەکانی ژیاندا، لە دەوڵەت و حوکمڕانییەوە تا کۆمەڵگا، کولتوور و سنووری خێزان، کە ئامانجی سەرەکی تێیدا دابەشکردنی یەکسان و دادپەروەرانەی ماف، ئازادی و دەرفەتەکانە. خەباتی ژنان پێویستە وەک کارێکی پێکەوەیی و چالاکییەکی کۆمەڵایەتی ببێندرێت کە دەیەوێت کۆتایی بە نادادپەروەری و نایەکسانییە ڕەگەزیی و جێندەرییەکان بهێنێت و وەک تیۆرییەکی سیاسیی گشتگیر، تەواوی پەیوەندییە پێکهاتەییەکانی کۆمەڵگا شیکار بکات.
بزووتنەوە سەرەتاییەکانی ڕزگاریخوازیی ژنان، وەک لە مێژوودا تۆمار کراوە، زیاتر لە ناو ژنانی چینی بۆرژوازیدا ڕەنگی دایەوە و داواکارییەکانی ئەوان لەو ئیمتیازانەدا کورت ببووەوە کە پیاوانی چینی باڵا هەیانبوو بەڵام ژنانی هەمان چین بەهۆی نۆرمە باوەکانەوە لێی بێبەش بوون، وەک مافی دەنگدان، خوێندن، خاوەندارێتی سەروەت و میرات. نووسەرانی وەک ڤیرجینیا وۆڵف، ئاماژەیان بەوە دەکرد کە چەوساندنەوەی ژنان لە پێکهاتەی نایەکسانی دابەشکردنی کار و ڕێگریگرتن لە گەیشتنیان بە سەربەخۆیی دارایی و خوێندندایە، و پێی وابوو کە پێویستە ژنان زمانی تایبەت بە خۆیان و پەروەردەی سەربەخۆیان هەبێت، نەک تەنیا خۆیان بە پێوەرە پیاوانەکان یەکسان بکەنەوە. سەرەڕای گرنگیی ئەم بزووتنەوە سەرەتاییانە، بەڵام نەیتوانی نوێنەرایەتی تەواوی ژنان بکات چونکە داواکارییەکانی تەنیا لە چوارچێوەی چینی دەسەڵاتداردا مابووەوە، هەر بۆیە لەلایەن بیرمەندە سۆسیالیستەکانی وەک ڕۆزا لوکسمبورگ و کلارا تسەتکینـەوە ڕەخنەی توندی لێگیرا، بەو پێیەی ئەوان باوەڕیان وابوو مافی سیاسی دەبێت لەلایەن تاکە چالاک و بەرهەمهێنەرەکانی کۆمەڵگاوە کە چینی کرێکارە داوا بکرێت و سەرکەوتنی پرسی ژن بە خەباتی چینایەتییەوە گرێدراوە، بەمەش دۆزی ژنیان لە بازنەی نوخبەی بۆرژوازی دەرهێنا و کردیان بە بزووتنەوەیەکی جیهانی کە سەرنجی دەخستە سەر ژنانی هەژار، جوتیار و چەوساوەکانی سەرانسەری جیهان. مێژوو شایەتی دوو قۆناغی پەرچەکردار و هێرشی پێچەوانە بووە بەرامبەر بەم هۆشیارییە، کە قۆناغی یەکەم تێیدا دروستبوونی جووڵانەوەی کۆنزێرڤاتیڤ و ڕاستڕەو بوو کە وایان نیشان دەدا مافی ژنان واتە لێسەندنەوەی مافی پیاوان و زەمینەی بۆ بیرۆکە فاشیستەکان خۆش کرد، و قۆناغی دووەمیش پەرەسەندنی سیاسەتی نیولیبڕاڵ بوو لە جیهاندا کە هەوڵ دەدات پرسی ژن تەنیا لە چوارچێوەی دەستکەوتی تاکەکەسی و بازاڕدا کورت بکاتەوە و ڕەهەندە پێکهاتەیی و ئابوورییەکانی لێداماڵێت.
بۆ تێگەیشتنێکی گشتگیر لە کێشەکانی جێندەر، پێویستە ئاماژە بە چەند ئاراستەیەکی تیۆریی سەرەکی بکرێت کە یەکەمینیان فێمینیزمی فێمینۆلۆژییە و تێیدا سیمۆن دو بۆڤوار لە کتێبی ڕەگەزی دووەمدا ئاماژە بەوە دەکات کە بوونی ژن لە کۆمەڵگادا لە بەرامبەر پیاودا پێناسە دەکرێت، بە جۆرێک پیاو وەک سوبیێکت واتە بکەری سەرەکی وێنا دەکرێت، لە کاتێکدا ژن دەکرێت بە ئۆبیێکت یان ئەوی دیکە، و دواتریش تیۆرییەکانی بەهێزبوون لێرەوە دابەش بوون بەسەر فێمینیستە لیبڕاڵەکان کە پێیان وایە بەکارهێنانی سەرنجڕاکێشی دەکرێت ببێتە ئامرازێکی هێز و ڕەوتە ڕادیکاڵەکان کە ئەمە بە کاڵابوونی زیاتری ژن دەبینن. ئاراستەی دووەم فێمینیزمی لیبڕالە کە هێز و پێگە وەک سەرچاوەیەکی کۆمەڵایەتی دەبینێت کە بە نایەکسانی دابەش کراوە و داواکاری سەرەکییان ئەوەیە کە ژنانیش هاوشێوەی پیاوان بگەنە بەڕێوەبردن، سەرکردایەتی و لوتکەی دەسەڵات، بێ ئەوەی مەرج بێت خودی پێکهاتە گشتییەکە بگۆڕن. لە کاتێکدا فێمینیزمی ڕادیکاڵ وەک ئاراستەی سێیەم پێی وایە جیاوازییە جێندەرییەکان بەرهەمی پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتین کە لەسەر دوالیزمی باڵادەستی و ژێردەستەیی بونیاد نراوە و بیرمەندانی وەک شولامیت فایەرستۆن پشت بە دیالێکتیکی ئاغا و کۆیلە دەبەستن بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم باڵادەستییە. لە پاڵ ئەمانەشدا، فێمینیزمی مارکسیستی و سۆسیالیستی پێی وایە کێشەی ژن لە دابڕاندا نییە لە کێشە ئابوورییەکان، بەڵکو هەوڵ دەدات کاتێگۆرییە جێندەرییەکان لە پەیوەندیدا لەگەڵ مەسەلەکانی چینایەتی و سەرمایەداریدا بخوێنێتەوە، چونکە نایەکسانی ڕەگەزی ئامرازێکە لە خزمەت سیستەمی ئابووریدا. دواجار فێمینیزمی ئینتەرسێکشنالیتی یان خاڵی یەکتربڕ کە لەلایەن کیمبەرلی کرێنشاو و فێمینیستە ڕەشپێستەکانەوە پەرەی پێدرا، پێی وایە چەوساندنەوەی ژن تەنیا لە ڕەگەزەکەیدا کورت نابێتەوە، بەڵکو دەرئەنجامی یەکتربڕینی سێ توخمی سەرەکییە کە بریتین لە جێندەر، ئابووری، و نەتەوە، بەپێی ئەم دیدەش ستەمی سەر ژنێکی هەژاری کەمینە، زۆر جیاوازە لە ستەمی سەر ژنێکی دەوڵەمەندی زۆرینە و دەبێت کێشەکان بە گشتگیری چارەسەر بکرێن.
لە تیۆرییە ڕەخنەییەکاندا، ژنان زۆرجار وەک هێزێکی کاری پاشەکەوتکراو یان ئامرازێکی بەرهەمهێنانەوە دەبینرێن، و بیرمەندانی وەک بێڵ هوکس ئاماژە بەوە دەکەن کە کێشە سەرەکییەکە تەنیا خودی پیاوان نین وەک تاک، بەڵکو پێکهاتەی سیستەمەکەیە، چونکە ئەگەر تەنیا پێگەی جێندەری بگۆڕدرێت و پێکهاتەی دەسەڵات وەک خۆی بمێنێتەوە، ژنانیش دەتوانن ببنە بەشێک لە سیستەمی چەوساندنەوەی چینایەتی. بۆ تێگەیشتن لە لایەنی مێژوویی ئەم بابەتە، سیلڤیا فێدیریچی لە کتێبی کالیبان و جادوگەرەکەدا چەمکی کەڵەکەکردنی سەرمایە دەبەستێتەوە بە ڕووداوەکانی سەدەکانی ناوڕاست و ڕوونی دەکاتەوە کە لە سەردەمی گواستنەوە بەرەو سەرمایەداری، دەوڵەت و کڵێسا لە ڕێگەی پرۆسەی ڕاوکردنی جادوگەرانەوە، هەوڵیان دا بەرگریی ژنان دژی بەتایبەتیکردنی زەوییەکان تێکبشکێنن، تا کاری ناوماڵ و توانای کۆمەڵایەتیی ژنان بێبەها بکەن و بیخەنە خزمەت بەرهەمهێنانی هێزی کارەوە بەبێ بەرامبەر. ئەم تێڕوانینە پێی وایە سیستەمی ئابووری هەمیشە پێویستی بە دەستی کارێکی هەرزان یان بێکرێ هەبووە بۆ ڕاپەڕاندنی کارەکانی ناوماڵ و چاودێری کۆمەڵایەتی، و تەنانەت کاتێک ژنانیش دێنە ناو بازاڕی کاریشەوە، ئەو کارانەی پێیان دەسپێردرێت وەک پەرستاری، پەروەردە و چاودێری، لە ڕووی مادییەوە کەمتر بەهاکەیان دەستنیشان دەکرێت، لە کاتێکدا لە کاتی قەیرانە گەورەکاندا وەک پەتای کۆڕۆنا بە ڕوونی دەرکەوت کە مانەوەی کۆمەڵگا لەسەر شانی ئەم سێکتەرە گرنگانەیە. لێرەوە دەکرێت بپرسین ئایا هێنانەناوەوەی دروشمە لیبڕاڵییەکان بۆ بازاڕی ئازاد، دۆزی ژن بەرەو ڕزگاریی ڕاستەقینە دەبات، یان وەهمێکی ئازادی دروست دەکات کە تێیدا ژنان ناچار دەبن خۆیان لەگەڵ پڕەنسیپەکانی سەرمایەداری و پیاوسالاریدا بگونجێنن و جەستەی خۆیان بەکاڵا بکەن.
لە زۆرێک لە کۆمەڵگا نەریتی و گەشەسەندووەکاندا، ترسی کۆمەڵایەتی لە وشەی فێمینیزم هەیە کە ئەمەش بەهۆی ئەو پێشگریمانە نەرێنییانەی لە دەوروبەری دروست کراون و ئەم ترسە زۆرجار وای کردووە کە تەنانەت چالاکییەکانی داکۆکیکردن لە ژنانیش لە بازنەیەکی سنوورداردا بمێننەوە. بۆ نموونە، زۆرجار لە بۆنە فەرمییەکاندا وشەی ژن دەگۆڕدرێت بۆ چەمکی وەک خانم، یان لەبری خستنەڕووی داواکارییە ڕادیکاڵ و پێکهاتەییەکان، زیاتر جەخت لەسەر لایەنە کولتووری و فۆلکلۆرییەکان وەک جلوبەرگ و ئاهەنگگێڕان دەکرێتەوە. لە ڕوانگەی شیکاریی کۆمەڵایەتییەوە، ئەم گۆڕانکارییە زمانی و فۆرمەڵییە وا دەکات خەسڵەتە نەریتییەکانی ژن پیرۆز بکرێن و پەیوەندییە جێندەرییە باوەکان وەک خۆیان بمێننەوە، بەبێ ئەوەی کێشە ڕاستەقینەکان و ژێرخانە ئابووری و یاساییەکان چاکسازییان تێدا بکرێت. هاوکات، شیکارە فەلسەفییەکانی وەک تێڕوانینی جودیت بەتلەر پیشانمان دەدەن کە جێندەر پێگەیەکی سیمبۆلی و نەزمێکی کۆمەڵایەتییە کە لە ڕێگەی زمان و نۆرمە کولتوورییەکانی ڕۆژانەوە بەسەر تاکدا دەسەپێنرێت و سیستەمە کۆمەڵایەتییەکان زۆرجار پێکهاتە پیاوسالارییەکانی پێش خۆیان دەگۆڕن بۆ ئامرازێک لە خزمەت پاراستنی نەزمی باودا، و لە نێوان تیۆریستەکانیشدا دوو ڕوانگەی جیاواز هەیە، بە جۆرێک شولامیت فایەرستۆن ڕیشەی دوالیزمی جێندەری لە بایۆلۆژی و وەچەخستنەوەدا دەبینێت و پێی وایە پێشکوتنی تەکنەلۆژیا دەکرێت ژن لەم کۆتە بایۆلۆژییە ڕزگار بکات، لە کاتێکدا میشێل بارێت پێی وایە ئەرکەکە گۆڕینی بایۆلۆژی نییە، بەڵکو گۆڕینی ئەو پەیوەندییە کۆمەڵایەتیانەیە کە جیاوازییە سروشتییەکان دەگۆڕن بۆ باڵادەستی و ژێردەستەیی.
تەنانەت توێژینەوە هاوچەرخەکانی بواری جێندەر و پێشکوتنە پزیشکییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە نێوان ئەناتۆمی فیزیکی جەستە و شوناسی جێندەریدا پەیوەندییەکی حەتمی و ئەبەدی نییە، بەڵکو جێندەر زیاتر بەرهەمێکی کولتووری و کۆمەڵایەتییە و لێرەوە هۆشیاریی جێندەری بابەتێک نییە کە تەنیا تایبەت بێت بە ژنان. تا ئەو کاتەی پیاوانیش لەو پێگەیەی کە سیستەمی نەریتی بۆی دیاری کردوون وەک پێگەی باڵادەستی یان ئەرکی توندوتیژی بەئاگا نەیەنەوە، گۆڕانکاری بنەڕەتی لە پێکهاتەی کۆمەڵگادا ڕوونادات. لە کۆمەڵگادا زۆرجار ئەرکی خۆپاراستن و هۆشیاری تەنیا دەخرێتە سەر شانی ژنان، لە کاتێکدا پێویستە پیاوانیش بەشدار بن لە پرۆسەی پێداچوونەوە و ڕەخنەکردنی پیاوێتیی باودا، چونکە سیستەمە کۆنەکان پیاوانیش نامۆ دەکەن و دەیانکەنە کارەکتەری توندوتیژ؛ بۆیە پەروەردەی هاوچەرخ پێویستی بەوەیە کە کچان و کوڕان بەبێ جیاکاریی نەرێنی و لەسەر بنەمای بەرپرسیارێتیی هاوبەش گۆڕش بکرێن. وەک دەرئەنجام، کۆتاییهێنان بە قەیرانە کۆمەڵایەتی و جێندەرییەکان بەندە بە گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە دابەشکردنی کار، هێز و بەرپرسیارێتییەکاندا و تائەوکاتەی کارەکانی بەرهەمهێنانەوەی کۆمەڵایەتی و ئابووری لە ژێر سایەی پێکهاتە هیرارکییەکاندا بمێننەوە، یەکسانیی ڕاستەقینە بەدینایەت، چونکە شیکاریی فێمینیستی پێویستی بە یەکگرتنی ڕەهەندەکانی ڕەگەز، چین و ئێتنیک هەیە بۆ تێگەیشتن لە تەواوی ئەو سیستەمانەی پێگەی مرۆڤ کورتدەکەنەوە بۆ ئاستی کاڵا.

كارزان عزيز عەبدولرەحمان

خولی سێیەمی هێرشەکانی ئەمریکا بۆسەر ئێران هاوکاتی دەورەی دانوسانەکانی نەشەڕ نەئاشتی نێوانیاندا بوو، کە ١٣هەمین شەوی خۆی تێدەپەڕێنێت کە لەم شەوەدا بەپێی سەرچاوەکانی ئەمریکا هێرشەکانی بۆسەر ئەم ناوچانە؛ ناوەندەکانی فەرماندەیی سەربازیی ئێران، کۆگاکانی درۆن، تۆڕەکانی پەیوەندی، بنکەکانی چاودێریی دەریایی و تواناکانی هێزی دەریایی ئێران، بووە.
ئەم خولەی هێرشەکان بەجیا لە دورگەکانی ئێران لە باشوری ئێرانەوە تا رۆژئاواو باکوری ئێرانی گرتۆتەوە، ئەمە دەورەیەکی گەورەی هێرشی دوای جەنگی ١٢ رۆژەو ٤٠ رۆژەی ئەمریکایە، کە کاریگەری زۆر گەورەی لە سەر ئێران داناوە. بە‌دوای هه‌ڕه‌شه‌كانی دۆناڵد تره‌مپ، ئەم هێرشانە ئەگەرچی ئەمجارە سەرانی جمهوری ئیسلامی نەکردۆتە ئامانج، بەجیا لە دورگەکانی ناوچە ئاویەکان، زیاتر لە ژێرخانی ئابوری وڵاتەکەی داوە لە: وێستگەکانی کارەبا، پرد، تونێل، و ژمارەیەک شوێنی سەربازی و تەقەمەنی، بەجۆرێک خزمەتگوزاریەکانی کارەبا، تونێل و پردی گرتۆتەوە کاریگەری گەورەی لەسەر ژیانی رۆژانەی خەڵكی ئێران داناوە، بۆ دابڕانی ناوچەکان لەیەکتری، کە کاریگەریەکانی لە دوو دەورەی پێشوو کەمتر نەبوون.
مارکۆڕۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمەریکا ڕایگەیاند، تاران لە دوای دروستکردنی ئاستەنگ لە گەرووی هورمز و تێکدانی ئاسایشی دەریاوانی، لە ناوخۆدا ڕووبەڕووی قەیرانێکی گەورەی ئابووری، هەڵئاوسان و بەرزبوونەوەی بەرچاوی نرخی خۆراک بووەتەوە. لە درێژەدا دەڵێت: واشنتن بەرگری لە ئازادیی دەریاوانی دەکات و ئەو شوێنانە دەکاتە ئامانج کە هێرش دەکەنە سەر کەشتییەکان، هاوکات دەڵێت: وڵاتەکەی دەرفەتی بۆ چارەسەری دیپلۆماسی هێشتووەتەوە و دۆناڵد ترەمپ ڕێککەوتنی پێ باشترە وەک لە جەنگ، بەڵام تاران ڕێککەوتنەکانی پێشووی پێشێل کردووە. بەڵام لە راستیدا لەولاوە هەڕەشە توندەکانی ترەمپ و ‌هێرشە توندەکان بۆسەر ئێران بەردەوامە.
لەبەرامبەردا ئێران هێرشەکانی بۆسەر ناوچەکە فراوانکردۆتەوە لەوانە بۆسەر: ئەردەن، سوریا، عومان، قەتەر، سعودیە، ئیمارات، بەحرەین، ئەردەن، عێراق و کوردستان، هەرەها لە رێگای چەند گروپی میلیشیای عێراقەوە هێرش کراوەتەوە سەر وڵاتانی ناوچەکەو لەوانە ئەردەن، هەروەها هەوڵی ناردنی چەک و تەقەمەنی داوە لەرێگای سوریاوە بۆ حزبوڵای لوبنان، هەروەها حوسیەکانی یەمەن هێرشەکانیان بۆسەر دەریای سورو گەرووی باب ئەلمەندەب توند کردۆتەوە.
هەروەها بەدوای هەڕەشەکانی ترەمپ دا، حکومەتی ئێران و سەرانی لە: قه‌رارگای خاته‌مولئه‌نبیا و محه‌مه‌د باقر قالیباف، سه‌رۆكی په‌رله‌مانی ئێران، هەڕەشەی ئەوە دەکەن، کە ژێرخانی ناوچه‌كه‌ ده‌كه‌نه‌ ئامانج و بەوە وەڵامی ترەمپ و هەڕەشەکانی دەدەنەوەو دەڵێن، لە بەرامبەردا سەرجەم ژێرخان و دامەزراوەکانی وزە لە ناوچەکەدا دەبێتە ئامانجی سەربازی ئەوان، کە ئەمریکا بەرژەوەندیی تێیاندا هەیە. ژێرخانی هیچ وڵاتێكی ناوچه‌كه‌ پارێزراو نابێت و ده‌شڵێن، لە ناوچەیەکدا کە ئێمە نەوت نەفرۆشین، هیچکەسێک نەوت نافرۆشێت، هێزه‌كانیان ڕێگە بە هەناردەکردنی یەک دڵۆپە نەوت نادەن و ژێرخانی نەوت، غاز، کارەبا و ئابوریی ناوچەکە ده‌كه‌ینه‌ ئامانج.
واتە هەروەک چۆن ئەمریکا هەڕەشە دەکات و دەیەوێت لە رێگای زۆرەوە ئاشتی بکات بۆ سەپاندنی خواستەکانی، بەهەمانشێوە ئێرانیش بۆ ملنەدان بە ئەمریکاو تەسلیم نەبوون بە خواستە و مەرجەکانی رێگای وەڵامدانەوەی توندو فراوانکردنەوەی دامەنەی جەنگەکە بۆ ناوچەکە و هێرشکردنە سەر بەرژەوەندیە ئابوری و بنکە سەربازیەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا هەڵدەبژێرێت.
ئەم دۆخەی ململانێی نێوان ئێران و ئەمریکا و نە ئاشتی و نە جەنگ دۆخی ناوچەکەی بە تەموومژاوی و نائەمنی هێشتۆتەوە و کاریگەری لەسەر دۆخی ئابوری جیهانیش کردوە. ئێستا نە ئەمریکاو نە ئێران، لە حاڵەتی پێش دەستپێکردنی جەنگەکەدا نین، واتە نە ئەمریکا دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ پێش جەنگی ٤٠ رۆژە، نە ئەو هەیبەتەی ئەوسای ماوە لەئاستی دنیادا، نە ئێرانیش جێگاو رێگای دەسەڵاتێکی بەهێزی ولایەتی فەقێ کە هەیبوو، دەگەڕێتەوە بۆ پێش جەنگی ١٢ رۆژە، لە جێگاوڕێگاو قسەڕۆشتوویی و یەکدەستی لەناو ئێران و ناوچەکەدا.
راستی ئەم جەنگەی ئەمریکا بۆسەر ئێران نە چەکی ئەتۆمی و نە گەروی هورمزە، ئەمەریکا لەگەڵ هاوپەیمانەکانی بەتایبەت ئیسرائیل ئەم جەنگەی لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ دەستیپێکرد دەورەی دنیای چەند جەمسەریە، واتە کێشەی ئەمریکا لەگەڵ جەمسەرەکانی چین و روسیا کە ئێران لە پاڵ ئەم جەمسەرانەدابوو، وە ئێران لە ناوچەکەدا رێگربوو لە نەخشەی ئەمریکا بۆ رۆژهەڵاتی نوێ، نەک تەنیا لە ئێران بەڵكو بە دەخالەتی لە زۆریک لە وڵاتانی ناوچەکەداو بە رێکخستنی رێزێکی زۆر لەبەرەی مقاومە.
بەڵام هاوکێشەو هەلومەرجەکە ئەوەی ئەمریکا دەیویست bوچاوەڕوانی دەکرد، هەروا بە ئاسانی نەچووە پێشەوەو وا دەرنەچوو، وە کێشەو تەنگەژەی زۆری بۆ دروستبوو. ئەمریکا لە حساباتی خۆیدا وایدانابوو کە لە جەنگەکەی لەگەڵ ئێراندا لەماوەیەکی کورتدا سەرکەوتن بەدەست دەهێنێت. بەپێی ئەزمونی جەنگەکانی لە عێراق و ئەفغانستان و هەروەها فڕاندنی سەرۆکی فەنزەیویلا خوێندنەوەی بۆ ئەم جەنگەی لەگەڵ ئێراندا کردبوو. بەڵام ڕاستیەکانی جەنگ دژی ئێران پێچەوانەی لێکدانەوەو حساباتەکانی ئەمریکای سەلماند و ئەمریکا دەرگیری جەنگێکی نەبڕاوە کرد کە ئاکامەکەی نادیارە.
ئەمریکا لە نەخشەکەیدا کە بەو چاوەڕوانیەوە رۆیشت، بەدوای جەنگی دوانزە رۆژە بەتەواوی تێڕوانینەکەی گۆڕا. ئەوەی بۆ دەرکەوت کە ئەو رژێمەی ئەم داینابوو بە لێدانی گورزی سەربازی و بە کوشتنی سەرانی پلە یەکی رژێمەکەی دەتوانێ تەسلیمی بکات و پرۆسەی گۆڕینی رژێم ئەنجام بدات بەپێی بەرژەوەندی و خواستی ئەمریکا، رووی نەدا و هیشتاش سەرباری ئەو زیانە مادی و ئابوریانەی لێی کەوتوەو سەرانی کوژروان، بەڵام رووبەڕووی ئەمریکا بوەتەوەو توانای زیان گەیاندنی بە ئەمریکاو دۆستەکانی هەیە لە ناوچەکەدا. ئێستا ئەمریکا بە کۆکردنەوەی هێزیكی زۆری سەربازی و هێنانی فڕۆکەی جەنگی وێرانکەرو هەڕەشەی گورزی کەمەرشكین لە توانای سەربازی و ئابوری و دامەرزاوە خزمەتگوزاریەکان دەیەوێت ئەو ئامانجەی بەدەست بهێنێت.
ئەمریکا کە هۆکاری هێرشەکانی بۆسەر ئێران بەوە پاساودەکرد کە بۆ رێگریکردنەوەی لەوەی ئێران دەستی بە چکی ئەتۆمی بگات و یۆرانیۆمە پیتێنراوەکەی رادەستی ئەمریکا بکات، ئێستا خواستی سەرەکی بووەتە کردنەوەی گەرووی هورمز. ئەگەرچی پرسی کردنەوەی گەروی هورمز هەروەکو مەسەلەی چەکی ئەتۆمی ئێران، ئەسڵی کێشەی نێوان ئەمریکاو ئێران نیە، بەڵکو ئەمریکا دەیەوێ ئێران بکێشێتە ژێر هەژمونی سیاسی و و ئابوری خۆیەوەو لە دژایەتی ئەمریکاو ئیسرائیل دەست هەڵگرێت و دوور بکەوێتەوە لە بەرەی چین و ڕوسیا، بەڵام بەکارهێنانی ئەو دوو پاساوە بۆ دانی شەرعیەتی سیاسیە بە پەلامارەکەی بۆ سەر ئێران بەناوی بەگریکردن لە جووڵەی ئازادی دەریایی و بازرگانی و دەست ڕاگەیشتنی تیرۆریستان بە چەکی ئەتۆمی!
نەخشەی رۆژهەڵاتی نوێ کە ئەمریکا دەیەوێ ئارایشی بداتەوە، بەبێ بوونی ئاسایش و ئیستقراری سیاسی ناتوانێت بچێتە پێشەوە، هەربۆیە ئەگەرچی ئێستا هەریەکە لە سعودیە، ئیمارات و کوێت و بەحرەین و قەتەر خەرێکی پڕۆژەکانیانن بەرەو سوریا و تورکیا و دەریای ناوەڕاست و بەستنەوەیان بە ئەوروپاوە، بەڵام بوونی ئەم جەنگە کاریگەری داناوەو رێگرە لە جێبەجێبوونی.
واتە ئەمریکا لەم جەنگەی بۆسەر ئێران توشی تەنگەژەیەکی چەند لایەنە بۆتەوە، کەکێشەی نەک لە ناوچەکەدا بۆ دروستبووە، بەڵكو لەناوخۆی ئەمریکا بەهەمانشێوە، وە لە ئاستی دنیادا لەگەڵ هاوپەیمانە ئەوروپیەکانی کە پێش جەنگی بۆسەر ئێران هەموویان و ناتۆشی خستبووە لاوەو فشاری بۆ دەهێنان، ئێستا بانگەوازیان دەکات بۆ هاوکاری دژی ئێران. هەربۆیە خەریکە سیاسەتەکانی دەگۆڕێت و لە ژێر ناو داواکاری ئەو وڵاتانەی بەرژەوەندیان لە گەروی هومرزدا هەیە بەشداری بکەن، کە ژمارەیەک وڵاتان ئامادەییان دەبڕیوە لەوانە فەرەنساو بەریتانیا..
ئەوەندەی بە ئێران و میلیشیاکانی ناوچەکە دەگەڕێتەوە شەڕی مانونەمان دەکەن، لەبەرئەوەی دەورەی ئێستای دەورەی لەدەستدانی دەسەڵاتی سیاسیە بەهەموو باڵەکانیەوە، بۆیە کێشەکەیان لەوەدا نیە کە بە ملیۆن خەڵكی ئێران بکوژرێت، ناوچەکەو ئابوریەکەی بەتەواوی دادەڕوخێت، گرنگ بۆیان ئەوەیە کە یەکدەستبن و ئەم جەنگەی ئەمریکا بەسەرکەوتویی تێپەڕێنن و بمێننەوە، کە ئەمەش سەختەو هاوکێشەکان لەبەرژەوەندیان ناچێتە پێشەوە.

نوری بەشیر

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە هەمووکاتێکدا ئێستا زیاتر لەجاران لەنێو گێژاوی سیاسی دایە ، ڕوونیش نییە ئاخۆ چارەنووسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەرەو کوێ هانگاو دەنێت …

ئیمڕاڵی لە ڕووی جوگرافیاوە دەکەوێتە وڵاتی تورکیا ، بە دوورگەیەکی بچووکی دەریای مەڕمەڕە لە باشووری ئیستەنبۆڵ هەژماردەکرێت. ئەم دوورگەیە لە مێژووی تورکیادا تایبەتە بە زیندانیکردنی دەنگە ئازادەکان و کەسانی شۆڕشگێڕ . لە دیارترین ناو لە بزوتنەوەی شۆڕشی ئازادی کوردا عەبدوڵا ئۆجەلانە ، کە نزیکەی چارەکە سەدەیەکە لە ئیمڕالی زیندانی کراوە . هەرئەمەش دواجار وایکردبوو پرسی کورد لە باکووری کوردستان ڕۆژ لە دوای ڕۆژ  قوڵتر بێتەوە . هاوکات پرسی ئیمڕاڵی نەک تەنیا پەیوەست بێت بە باکووری کوردستان ، بەڵکو گرێدراوی سێ پارچەکەی دیکەی کوردستان و ناوچەکەیە . بە دیاری کراویشدا لە ئانووساتی ئێستادا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە بەردەم گۆڕانێکی چاوەڕوانەکراو دایە ، هەرچی کوردیشە کارەکتەری سەرەکی نێو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە لەئەمڕۆدا .بۆیە هەرگۆڕانێک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕووبدات ، ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر کورد دیار دەبێت . ئەگەرچی لە ئێستادا بەشێکی هەرە پرسی گرنگی کورد لە دوورگەی ئیمڕاڵی بەچارەسەر نەکراوی ماوەتەوەو ، زۆر گرنگە هەموولایەک بە هەستیاری مامەڵەی لەگەڵ بکات ، ئەگەرنا دووبارە کورد دەگەڕێتەوە بۆ قۆناغە سەختەکانی پێش پڕۆسەی ئاشتی .

بە پێی  هەواڵی ئەلمۆنیتەر کە ئاماژەی پێ دەکات لە سەرەتای مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ۲۰۲٥ ، ئۆجەلان نامەیەکی ئاراستەی نێچیرڤان بارزانی دەکات و داوای لێ دەکات لە پڕۆسەی ئاشتی تورکیا  هاریکار بن . لەناوەڕاستی ئەو ساڵەدا دوای زیاتر لە نیو سەدە لەخەباتی چەکداری ، دواجار بەبڕیاری ئۆجەلان پڕۆسەی ئاشتی ڕادەگەیەنێت و کۆتایی بەخەباتی چەکداری دەهێنێت لەبەرامبەری تورکیادا . بەسووتاندنی چەک ئەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە کە کورد تاکە نەتەوەی نێو ڕۆژهەڵاتی ناوینە بەردەوام لەگەڵ ئاشتیدایە نەک جەنگ و تیرۆر . بەڵام هەرگیز دووژمن ناخوازێت لەگەڵ کوردا ئاشتی خواز  بێت ، تەنیا دەخوازن ئەوان ئاغا بن  ئێمەش کۆیلەو بن دەستیان بین . بەڵام ئەو ڕۆژگارە بۆ دووژمن کۆتایی هات کە ئیتر بیر لە بچووکردنەوەی کورد بکەن. بۆیە زۆر پێویستە ئێمەی گەنجی دواڕۆژ زۆر وشیاربین لەبەرامبەری دووژمنانی خۆمان. هەروەکو جەنابی عوسمان بایدەمیر دەڵێت : دووژمنی باب و باپیرانمان ، نابنە دۆستی گەنجەکانمان .

  لەبەشێکی دیکەی نامەکەی ئۆجەلاندا ئاماژە بەوە دەکات کە ئەگەر ئەمجارەیان  پڕۆسەی ئاشتی سەربگرێت ، نەک تەنیا بۆ باکووری کوردستان  سوودی دەبێت ، بەڵکو بۆ هەرێمی کوردستانیش دەسکەوتێکی گرنگی دەبێت . ئەوەی پێویستە بگوترێت ئەمڕۆ ئەوەیە کە ئەرکێکی مێژوویی و نەتەوەیی لەسەر شانی سەرکردەکانی کوردە ، بتوانن نێو ماڵی کورد یەک ڕیز بکەن .

 بە دیاری کراویش پێویستە جەنابی  بارزانی وەکو هەمووکاتێک چۆن ڕۆڵی سەرەکی لە چارەسەرکردنی زۆربەی کێشەکانی گەلی کورد هەبووە .  دەبێت بۆ پرسی ئیمڕاڵیش دەستپێشخەر و نوێنەری سەرەکی بێت لەگەڵ تورکیا بۆ سەرخستنی پڕۆسەی ئاشتی و یەکڕیزی کوردان . کورد لە درێژایی مێژووی خۆیدا خاوەنی زۆر سەرکردەو ڕێبەر بووە ، کە هەریەکەیان بە جیا بۆ مافی کورد خەباتی کردووە . لەوانەش ( قازی محمد ، مەلا مستەفای بارزانی و   جەلال تاڵەبانی  و دکتۆر قاسملۆ ) هتد … ئەگەرچی لە ئێستادا ئەوسەرکردە دیارانەی کورد لە ژیاندا نەماون . ئەوەی لە ئێستادا لە ژیان ماوە دووسەرکردەی هەرە کارێزما و خاوەن دەنگ و خەمخۆری گەلی کورد ، کە  بارزانی و  ئۆجەلانە . بۆیە من لێرەدا وەکو نووسەرێک و  ڕۆشنبیرێکی گەنج  هیوا دەخوازم لە ئایندەدا ئەم دوو سەرکردە خەمخۆرەی کورد دەست لەناو دەستی یەکتر بنێن و کوردستانێکی ئازاد بەڕێوە ببەن. هەروەها ببن بە پێشەنگی یەک ڕیزی نێو ماڵی کوردا . ئیتر نەبین بە پاشکۆ و نۆکەری هیچ وڵاتێک و کەسێک ، بەڵکو خۆمان نوێنەرایەتی گەلی خۆمان بکەین .

 سەرکردەو ڕێبەرەکان ئەوکاتە ناویان لە مێژوو زیندوو دەبێت و لای خەڵکی هەمیشە خۆشەویست دەمێننەوە بۆ نەوە لە پاش نەوە ، ئەویش تەنیا بە خەباتکردن و قوربانی دان  بۆ گەل و ناسنامەی نەتەوەکەیان .

 دڵنیابن ئێمەی کورد خۆمان یەکڕیز و یەک هەڵوێست نەبین ، هیچ کەسی دیکە خەمخۆری مافەکانی ئێمە نابێت . بە دیاری کراویش لەم دۆخەی ئێستادا لەجاران زیاتر یەکڕیزیمان پێویستە،نەک بەرژەوەندی حزبی نە شەڕی تاکەکەسی ، ئەم جۆرە بەرژەوەندیانە دواجار ماڵ وێرانی و لەناوچوون لەپاش خۆیدا بەجێ دەهێڵێت .

 ئەمڕۆکورد لەهەر چوار پارچەکەوە ، لەبەردەم چواڕیانێکی نادیار و هەستیار دایە بە دەستی وڵاتانی زلهێزی جیهان و وڵاتە هەرێمییەکان .بۆیە پێویستە ئیتر ڕێگا نەدەین بەهیچ دەوڵەتێک چارەنووسی مافە نەتەوەیی و مێژووییەکانی ئێمە بکەن بە یاری و ئارەزووەکانی خۆیان .  گرنگە خۆمان ڕێکخستن بکەین و ئامادەبین، بۆ هەر ئاڵەنگارییەکی لە ناکاو کە دێتە سەر ڕێگای گەلەکەمان لەداهاتوودا.

ئەحمەد کامەران
نووسەر و لێکۆڵەر

ڕەنگە عێراق بە کوردستانیشەوە، تاکە ووڵات بێ کە زۆرترین ئاهەنگی سەرکەوتن و سەرفرازیی تێدا ئەنجام درا بێ، کەچی سیستم لە دوای سیستم خراپتر و تاوانبارتر و گەندەڵتر بووە ..
وەک دەڵێن لە دەمی سەگ ڕایانکردووە، کەوتونەتە دەمی گورگەوە.. وەک خەیام ئەڵێ دەرمانی دەردیان بە دەرد بۆ کردوون.
بەردەوام لەم عێراقە سەیر و سەمەرەیەدا، کە وەک کۆمەڵگا و وەک دەسەڵات و تەنانەت وەک ئاو و هەوایش بۆ مانەوەی مرۆڤ گونجاو نەبووە ونییە، شتی سەیر و سەیرتر ڕوودەدات.
ئاخر لە چ ووڵات و گەل و نەتەوەیەکدا ڕووی داوە، کوڕێک بە بەرچاوی دایک و باوکییەوە گوللە باران بکرێ، ئینجا داوا لە دایک و باوکی بکرێت چەپڵە لێ بدەن و هەلهەلە لێ بدەن و نرخی تێچووی فیشەکەکانیش بدەنەوە بە حوکمەتەکە تاوانەکەیشی ئەوە بووە کوردایەتیی کردووە ؟!!.. ئێ ئاخر ئەمە تەنها لەسەردەمی بەعسدا ڕووی داوە و زۆر بە ئاساییش پڕۆسەکە بەڕێوە چووە، کە بڕوا ناکەم نیرۆنی ڕۆماسوتێن، شتی وایکردبێ ..بڕوا ناکەم جەنگیزخان کە قەسابێکی بێ وێنە بوو، هەرگیز بیری لەوە کردبێتەوە پارەی شمشێرەکەی له کەس و کاری کوژراوەکە وەربگرێتەوە یان پێی وتبن کاتێ کوڕەکەتان ئەکوژم چەپڵە و هەلهەلە لێبدەن، چونکە ئەم کارە لۆژیک و ئەخلاق قبوڵی ناکەن، واتا ئەگەر هەر جۆرێکی ئاژەڵ بێنیت، بێچووەکەی لە پێش چاویدا بکوژیت، نەک ناتوانیت وای لێ بکەیت خۆشحاڵیی دەرببڕێت، تەنانەت بە هەموو تواناکانییەوە هێرشت بۆ دێنێت و تۆڵەت لێدەکاتەوە، هەموومان ئەو مریشکەمان بینیوە کە بە گژی مارێکی کۆبرادا دێتەوە و ناهێڵێت توخنی جوجکەکانی بکەوێت.
ئەم دۆخە نالۆژیکییە نا ئەخلاقییە تایبەتە بە عێراقیی و عێراقییەکان و ..قبوڵیشیان کردووە و قبوڵیشی ئەکەن.
ئێ لە دوای ڕوخانی ڕژێمی بەعس له لایەن ئەمەریکاوە چی ڕووی دا ؟ ئاهەنگ و شایلۆغان .. چەندەها ڕۆژ هەتا ئێوارە، چەندەها ئێوارە هەتا بەیانی، ئاهەنگ بوو ..عێراقی نوێ گەیشت و ..دیکتاتۆرییەت کۆتایی هات..
بەڵام ئەو عێراقییەی کە لە دەست سەگە هارەکانی بەعس ڕزگار کرا، کەوتە سەر کەڵبەی گورگە نادیارەکان .. هەر زوو هەستی بە نەمانی نەخۆشخانەی خۆڕایی و خوێندنی خۆڕایی و گەیاندنی خۆڕایی کرد .. هەستی بە نەمانی ڕێز و شکۆ و ڕەوشت و بەها کۆمەڵایەتیی وئاینییەکان کرد .. لە ماوەیەکی کورتدا هەزاران زانا و دانای عێراقیی لەسەر شەقامەکان و ماڵەکاندا، بە دەستێکی نادیار تیرۆر کران ..تەقینەوە و شەڕی ناوخۆ و مەزهەبی دەستی پێکرد.. برسێتیی سەری هەڵدا.. کۆچی بە کۆمەڵ ڕووی دا.. کۆچی مەزهەبیی و برسێتیی ..
بەڵام عێراقییەکان قبوڵیان کرد، وەک چۆن پێشتریش قبوڵیان کردبوو.. عێراقییەکان ناپرسن ئەرێ ئەو هەموو ڕۆژ و شەوە ئاهەنگ و شایلۆغانمان بۆچی کرد؟
کوردستانی خۆیشمان پێش شایلۆغانی عێراقییەکان بە یەک دەرزەن ساڵ، ئازادیی و خودموختاریی هەرێمایەتیی خۆی ڕاگەیاندبوو، برسێتیی و شەڕی ناوخۆ و گۆڕبزربوونی دەهەزار ڕۆڵەی کوردی ڕاگەیاندبوو.. دوو ئیدارەیی و بڵاوکردنەوەی شەڕی ڕاگەیاندن یان جنیوی دژ بەیەکی وا، کە بڕوا ناکەم هیچ بێگانەیەک بەو شێوەیه ئیهانە و شکاندنی بۆ کورد کردبێت.. باشە لە چ مێژوو ، جوگرافیایەکدا، لە چ فەلسەفەیەکی هیتلەر و مۆسۆلینیی و ڕەزاشا و شاعەباسدا هاتووە، له شەڕی براکوژیدا، خێزانێکی نەناسراو لە ماڵی خێزانێکی دوژمنیدا نیشتەجێ بکرێت؟ یەکێتی و پارتی کردیان، لە سلێمانی ماڵە ئاوارەی هەولێریی یەکێتیی لە ماڵە پارتی مەشرەبەکاندا نیشتەجێ کران، لە هەولێریش بە هەمان شێوە ..ئاخر تۆ جوان لێکی بدەنەوە و تێی بڕوانن، دوو خێزانی دوژمن لە سەروەختی شەڕێکی خوێناویی نێوانیاندا، چۆن لە یەک ماڵدا ئەتوانن پێکەوە بژین؟ لەلای ئێمە پێکەوە ژیان و قبوڵیشیان کرد..و سوپاس بۆ خوا، تێیشمان پەڕاند.
ئینجا موچە نەدان بە هاووڵاتیان.. لەوەیش سەیرتر پاشەکەوتکردنی موچە، لە چ سیستم و کۆمەڵگایەکدا ڕووی داوە؟ موچە وەک ئۆکسجین وایە، وەک چۆن ئۆکسجین خوێنی مرۆڤ گەش دەکاتەوە و ووزە ئەگەیەنێتە خانەکانی لەش بۆ بەردەوامبوونی چالاکییە زیندەییەکان، بە هەمان شێوە موچە، خواردن دەگەیەنێتە خانەکانی لەش بۆ ئەوەی لە ڕێی ئۆکسجینەوە، شی بکرێنەوە و بگۆڕێن بۆ پێویستییە پڕۆتینیی و میناڕاڵییەکانی لەش .. تۆ بێیت و بێ خەم بڵێیت من موچەکەتان نادەمێ و بۆتان پاشەکەوت ئەکەم !! ئەم حاڵەتە لە هیچ کلتوور و سیستم و قۆناغێکی مێژوویی و جوگرافیی و جاهیلیی و تەنانەت لە ئەشکەوتیشدا ڕووی نەداوە.. هیچ جیاوازییەکی نییە لە قوقوڕاگە گرتن و خنکاندن و بێ بەشکردن لە ئۆکسجین ..ئینجا لەوەیش سەیرتر قبوڵکردنی ئەو کۆمەڵکوژییە داراییەیە لە لایەن خەڵکەوە .. لەوەیش سەیرترین و سەیرترین دووجا و زیاتریش، بەردەوامبوونی ئەم موچە نەدانە بۆ ماوەی زیاتر لە ١٠ ساڵ، هەر ساڵەی بە جۆرێک و بە بڕێک و بە چەند مانگێک، لە زۆر زۆر و لە کەم کەم، بە جۆرێک ساڵ هەبووە شەش موچە و زیاتری تیا نەدراوە.
بەڵام کە لایەکیان ویژدانی نەبێت و لایەکەی تریش قبوڵی بکات، ئێمە لێرەدا تەنها ئاماژەی پێدەکەین وەک ئەو شتە سەیر و سەمەرانەی لە عێراقدا ئەگوزەرێن و هەموو لایەکیش قبوڵییانە .
پاشان فرۆشتنی نەوت و قەرزار بوون..ئەم کارەساتە بیرکاریی و عەقڵیی و مۆڕاڵییە سەختە، کاتێ تۆ ملیۆنەها بەرمیل نەوت ئەفرۆشیت بۆ ئەوەی ملیارەها دۆلار قەرزار بیت !! لێرەدا ئیتر هەرچی هاوکێشەی بیرکاریی و فیزیا و کیمیا هەیە ڕائەوەستن.. هەرچی یاسای ئابووریی و سۆسۆلیۆژی و سیاسیی هەیە، توشی شۆک ئەبن.. بەڵام وەک ووتم نەوتفرۆشەکە زۆر بە ئاسایی ئەڵێ نەوتم فرۆشتووە و ملیارەها دۆلار قەرزم کردۆتە گەردنتانەوە ئەی میللەتی پاڵەوان .. لەوەیش سەیرتر میللەتە پاڵەوانەکە قبوڵی ئەکات، ئەمەیش یەکێکی ترە لە دیاردە سەرسوڕهێنەرە قبوڵکراوەکان، کە تایبەتن بە عێراق.
هێشتنەوەی سەدان هەزار دەرچووی کۆلێژ و پەیمانگاکان، بۆ ماوەی دەیان ساڵ، بێ دامەزراندن و بێ ئیش و بێ داهاتوو، ئەمە لە هەر ووڵاتێکدا بێ، دەسەڵات خەوی لێ ناکەوێ و لە نزیکترین فرسەتدا، مایەپوچبوون و دەستلەکارکێشانەوەی خۆی ڕادەگەیەنێت، بەڵام لە عێراق نا .. چونکە لە عێراق هەموو لایەک قبوڵیانە، هەر بۆیە کە ئەم ڕازی و ئەو رازی بێ،حەتمەن قازی ئەبێ خەریکی قوتدانی لوقمەقازی بێ.
لەوەیش سەیرتر کە کۆیلەکانی ئەهرامەکان قبوڵی ناکەن و لە عێراقدا قبوڵ کراوە و ئەکرێ، لێدانەوەی قەوانی کورتهێنانی بودجەیە..لە هەمان کات سەرهەڵدانی سەدان و هەزاران ملیۆنێر و ملیاردێری سیاسییە.. لێسەندنەوەی فلس بە فلسی ئاو و کارەبا و خزمەتگوزارییەکانە لە هاووڵاتیان لە کاتێکدا حوکمەت پێنج شەش ملیار دۆلاری فەرمانبەران قەرزارە، ئەمەیش سەرسوڕهێنەرێکی جیهانییە کە هەردوو لا قبوڵیانە و وەزعەکەیش چ عەیبی نییە.
لەوەیش سەیرتر کە هەموو لایەک قبوڵیانە سەرۆکەکان دەیان و سەدان ملیۆن دۆلار دەدەنە کۆشک و فڕۆکەی تایبەت و قات و بۆینباخ و سەعاتی مارکە و کچی شۆخ و شەنگ، لە بەرامبەردا مامۆستایەک لەسەر شاشەی تیڤییەکان ئەگری و ئەڵێ سێ مانگە کرێ خانووم نەداوە و سێ ڕۆژە لە ماڵەکەمدا ئاگر نەکراوەتەوە، بەڵام هیچ ڕوونادات چونکە مامۆستا گریاوەکە و سەرۆکە خۆشبەختەکانیش قبوڵیانە و ڕازین، ئیتر با قازی بۆ خۆی هەر لوقمەقازی بخوات.
سەیرترین شتیش ئەوەیە کۆمەڵێ بەناو ئۆپۆزیسیۆن بە قات و بۆینباخ و لاندکرۆزەر و ڤێڵاوە، بەردەوام ئەوە دەدەن بە گوێی میللەتەکەدا کە ئەوەندە ملیاریان دزراوە و ئەوەندە نەوت و غازیان حەپەلوشکراوە و ئەوەندە هەزار دۆنم زەوییان پاوانکراوە، لە ڕاستیدا ئەم کۆمەڵە مەبەستیان ووریا کردنەوەی خەڵک و گۆڕانکاریی نییە، بەڵکو وەک ئەو یاریزانەی زۆرانبازیی گا وایە کە کاتێک گاکە خەریکە ئەمرێ و ئەکەوێ، دێتە لایەوە و کۆمەڵێ شمشێر ئەکات بە پشتیدا .. ئەم زانیاریی و داتا خەمگینانەی سەبارەت بە تاڵانکردنی ژێر خان و سەرخانی نیشتمان، تەقاندنی فیشەکی ڕەحمەتە لەناوچاوی میللەت، بۆ ئەوەیە خەڵکەکە ئەوەندەی تر نائومێد و کۆیلەتر و داماوتر بن، چونکە بیریارێک ئەڵێت ئەگەر ئازارێکی کەمی بەرامبەرەکەت بدەیت، بیر له تۆڵەکردنەوە ئەکاتەوە، بەڵام ئەگەر بەردەوام ئازاری بدەیت و لە هەموو ڕوویەکەوە برینداری بکەیت، ئیتر بیری تۆڵەکردنەوەی تێدا نامێنێ، هەرگیز بیر له تۆڵەکردنەوە ناکاتەوە و تۆ ئەباتە ئاستی سوپەرپاوەر و خواوە و خۆیشی ئەبێتە عەبدێکی بێ دەسەڵات و دەست سپی ..ئیتر هەردوو سێ لایان قبوڵیانە، هەم دەسەڵات و هەم ئۆپۆزیسیۆن و هەم میللەتی ڕەش و ڕووت، ئەوەیشی قسە ئەکات زیاد ئەڵێ هەروەک ئەفراسیاب لە تەمسیلی ژن بە ژندا عەرزی کردین.
یەکێک لە دیاردە نامەعقولەکانی ڕژێمی بەعس، گۆڕی بە کۆمەڵی هاووڵاتیان بوو .. ئاخر ڕەنگە لە ووڵاتان گۆڕی بە کۆمەڵ هەبێ، بەڵام هی بومەلەرزە و تسۆنامی و زریان و لافاو و تاعون و کارەساتە سروشتییەکانە .. یان هی دوژمنەکانیانە لە شەڕە گەورەکاندا، کەچی سەدام حسێنێک کە ملیۆنان هاووڵاتی خۆی لەسەر بیر کردنەوە و مەزهەب و نەتەوایەتیی و زۆرجاریش بە بێ هۆ، ئەکوژێت و ئەیانخاتە ناو گۆڕی بەکۆمەڵەوە، ئەمە شتێکە عەقڵ و لۆژیک قبوڵی ناکەن، بەڵام مادام گەلانی عێراق قبوڵیانە، ئەبێتە شتێکی ئاسایی و .. زۆر بە نۆرماڵییش بەسەر هەموواندا تێدەپەڕێت.
دوای شایلۆغانی ڕوخانی بەعس و بە پەتاکردنی سەدام و جەماعەتەکەی، خۆ عێراق نابێتە شامی شەریف .. عێراق هەر عێراقە و ..هەر عێراقیش ئەبێت، هەر خاڵیی نییە لە دیاردەی سەیر و سەمەرەی قبوڵکراو، لەلایەن هەموو لایەکەوە ..
عێراقێک لەسەر دەریایەک نەوت و گازی سروشتیی و کانزای گرانبەهای ترە، کەچی تەماشایەکی کۆمەڵگای عێراقیی دەکەیت وەکو ئەوە وایە کینیا و تەنزانیا بێت.. ڕۆژ بە ڕۆژ دیاردەی عەرەبانە و هەژاریی و سواڵکردن و .. نان پەیداکردن لەناو خۆڵ و خاشاکی قەراغ شارەکاندا زیاد ئەکات .. لەو لایشەوە لە پڕێکا سەرۆکێک پەیدا ئەبێ، حەزی لە چەپڵەیه، خۆی لێ ئەبێتە مەهاتیر محەمەد و ماندێلا، دەست ئەکات بە ڕاوەدونانی دز و گەندەڵکارانی ووڵات.. ئەمجارەیان گۆڕە بە کۆمەڵەکانی کیلۆ ئاڵتوونەکان و ملیارە دۆلارەکان ئاشکرا ئەبن .. جومەیلییەکی ملباریک ئەکەنە کەبشی فیدا، گوایا ملیارەها دۆلاری خستۆتە ناو دەبەی بەڕادی ئاو و لە ژێر زەویدا شاردوونیەتەوە .. سەدان و هەزاران کیلۆ ئاڵتونی خستۆتە ناو سپلیت و ژێر خان و ژێر زەوی بەغا و هەولێرەوە!! هههههه .. ..ژنێکی چاو زەق دەست بەسەر دەکەن، گوایا ئەوەندەی جومەیلی و زیاتریشی خستۆتە ناو گۆڕی بە کۆمەڵی زێڕ ودۆلارەوە .. ئیتر خەڵکەکە دڵیان خۆش ئەبێتەوە و چەپڵە لێدەدەن و دۆعای تەمەن درێژی بۆ سەرۆکی گەندەڵکوژ و دزتەقێن و جەردەفڕێن دەکەن.. نوسەرەکان پڕ ئەدەن بە قەڵەما و .. دەستدەکەن بە حیسابکردنی ئەو هەموو داهاتە دزراوەی کە سەرۆکی قوماندانی نوێ لە دزەکانی سەندۆتەوە و خستوویەتیە ناو خەزێنەی دەوڵەتەوە ..ئیتر ئاهەنگ و شایلۆغانی دەروونیی و ڕاگەیاندنەکان دەست پێدەکات و دۆلار له لەسەد و پەنجا و سێوە دێتە خوارەوە بۆ سەد و پەنجا و دوو و نیو ..!
بە بێ ئەوەی یەک سواڵکەر کەم بووبێتەوە ..بە بێ ئەوەی یەک کرێچی بووبێتە خاوەنی ماڵ ..بە بێ ئەوەی یەک بێکار دامەزرابێ..به بێ ئەوەی یەک نەفەر لەوانە کەم بوبێتەوە کە لەسەر مقەبا و خۆڵ و خاشاکی قەراغ شارەکان بژێوی ژیانیان دەستەبەر ئەکەن..
کەسیش ناپرسێ ئەرێ ئاغای قەشەنگ، ئەو ملیۆنەها و ملیارەها دۆلارە دۆزراوەیە لە گۆڕەبەکۆمەڵەکانی جەردەکاندا .. ئەو سەدەها و هەزارەها کیلۆ ئاڵتوونە دۆزراوەیە کە ئەکاتە بودجەی ووڵاتێکی ئەوروپیی، چییان لێ هات؟ بۆچی برسییەکیان تێر نەکرد ؟ کێ بردی و کێ دۆزییەوە و کێ دیسان بردییەوە و خواردی؟ بەڵێ، سەرۆکی قەشەنگ، گۆڕە بە کومەڵەکانی داهاتی نیشتمانێکی هەڵدایەوە و .. دوای چەپڵە لێدانێکی گەرم و دەستخۆشییەکی جەماوەریی، لە گۆڕەبەکۆمەڵەکانی تایبەت بە خۆیدا ئەسپاردەی کردنەوە.. بە ڕەزامەندی هەموو لایەک و .. و للمرحوم سورة الفاتحة ..
انا للە و انا الیە راجـعـــــــــــــــــــــــــــون..

لە سێبەری دەسەڵات و حوکمڕانیی ڕامیاریی هاوچەرخدا، دياردەیەکی مەترسیدار ڕووبەری ئازادییەکانی سەراپا داگیر کردووە؛ هەوڵێکی ڕێکخراو، بەبەرنامە و نەپچڕاوی لایەنە جیاوازەکان بۆ گۆڕینی مرۆڤی ئازاد، هۆشیار و بیرکەرەوە بۆ بوونەوەرێکی بەستراوەی بێخواست؛ پاشکۆیەک کە تەنها لە پەراوێزی ویست، بەرژەوەندی و مەبەستە تایبەتەکانی ئەواندا مافی بوونی هەبێت. ئەم ڕەفتارە بەرنامەڕێژکراوە تەنها لە سنووری کایەی ڕامیاری یان کارگێڕیدا ناوەستێتەوە، بەڵکو پەلی کێشاوە بۆ تەواوی کون‌وکەلێنەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی، دارایی، وێژەیی و بەتایبەتیش بواری ڕاگەیاندن.
کاتێک لایەنێک یان دەستەیەک دەست بەسەر دەسەڵات یان دارایی و جومگە بڕیاردەرەکاندا دەگرێت، یەکەم ئامانجی سەردەست و نەنووسراوی بریتییە لە ملکەچکردنی تەواوەتیی تاکەکان و سڕینەوەی جیاوازییە بیرو باوەڕییەکان. لە دیدی ئەواندا، مرۆڤی خاوەن هەڵوێست، ئازاد و سەربەخۆ مەترسییەکی گەورەیە، چونکە هۆشیاریی سەربەخۆ پرسیاری ڕاستی دروست دەکات، هەڵەکان دەخاتەڕوو و دەسەڵاتی بێ‌سەروبەر و نادادپەروەر دەخاتە ژێر گومان و لێپرسینەوەوە. لەبەر ئەوە، جۆرەها ئامرازو شێوازی نەرم و ڕەق بەکاردێنن تاوەکو مرۆڤ لە ناخەوە ڕووتبکەنەوە لە بڕوا بەخۆبوون، بەها مرۆییەکان و سەربەخۆیی بڕیار، تا لە کۆتاییدا ببێتە شوێنکەوتەیەکی کوێرانە و پاشکۆیەک کە تەنها ئەركی چەپڵەلێدان، پاساودانەوە و چڕینەوەی دروشم و خواستی ئەوانی لەسەر بێت.
ئەم پرۆسەی پاشکۆکردنە لەسەر بنەمای بەتاڵکردنەوەی ژیریی مرۆڤ لە توانای ڕەخنەگرتن بەڕێوەدەچێت. کاتێک ئامرازەکانی پەروەردە، ڕاگەیاندن و ئابووری دەخرێنە خزمەت جێبەجێکردنی خواستی لایەنەکان، مرۆڤ تووشی جۆرێک لە سڕبوون و بێباوەڕیی دەکرێت. تاکی پاشکۆکراو بە هۆی گوشاری بژێوی یان ترس لە پەراوێزخران، هێدی هێدی دەستبەرداری بڕوا و هەڵوێستە ڕەسەنەکانی خۆی دەبێت و دەبێتە دەنگدانەوەی بەتاڵی ئەو هاوارانەی کە لە سەرەوە بۆی دیاری دەکرێن.
مەترسیدارترین و زیانبەخشترین لێکەوتەی ئەم جۆرە ئاراستەیە لە شێوازی دابەشکردنی ماف و دەستکەوتە گشتییەکاندا بە ڕوونی دەردەکەوێت. لە کۆمەڵگەیەکدا کە ملکەچی بووەتە پێوەری سەرەکی و تاقانەی هەڵسەنگاندن، بەخشش، ڕێزلێنان، پلە و ئیمتیازاتە مادی و مەعنەوییەکان بە هیچ جۆرێک ناکرێنە خەڵات بۆ لێهاتوویی، زانست، توانا، یان خزمەتی ڕاستەقینە، بەڵکو دەکرێنە دیاری و پاداشت تەنها بۆ ڕێژەی دەستەمۆیی. لە هەموو بەخشینێکدا، تەنها دەرگاکان بۆ ئەوانە دەکرێنەوە کە سەریان نواندووە، ویژدانیان بەستۆتەوە بە بەرژەوەندیی لایەنەکانەوە و بوونەتە ئامرازی بێدەنگی جێبەجێکردنی نەخشەکان. لەم هاوکێشە ناڕەوا و وێرانکەرەدا، مرۆڤی خاوەن شکۆ، سەربەخۆ و خاوەن توانا بە مەبەست پەراوێز دەخرێت، پشتگوێ دەخرێت و لە مافە سادە و ڕەواکانیشی بێبەش دەکرێت، تەنها لەبەر ئەوەی ئامادە نییە خواست و سەربەخۆیی خۆی بفرۆشێت یان سەری ملکەچی بۆ خواستەکانی ئەوان بچەمێنێتەوە.
ئەم دەست بەسەرداگرتنە بە ڕەنگدانەوەیەکی بەئازار لە کایەی ڕۆژنامەگەری، بڵاوکردنەوە و وێژەدا دەردەکەوێت. ئەو ڕۆژنامە، گۆڤار و سەکۆ دەزگاییانەی کە دەبوو ناوەندی ئازادیی دەربڕین، بڵندگۆی دەنگی ڕاستی، هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگە و شوێنی خستنەڕووی ڕوانگە جیاوازەکان بن، دەکرێنە مۆڵگەیەکی تەسک تەنها بۆ دەنگدانەوەی خواستی لایەنەکان و ڕەواییدان بە پاشکۆکان. لاپەڕەی بڵاوکراوەکان دەبنە دیوەخانی کوێخاکان، گەورەکردنی بێ‌بنچینە بۆ ئەو نووسەرانەی کە بەپێی خواست، بە بەژن وباهووی دەسەڵاتداران و دەستەکان هەڵدەدەن و وشەکانیان دەکەنە بەخششی کڕدراو.
کاتێک نووسەرێک، ڕووناکبیرێک، یان خاوەن پێنووسێکی سەربەخۆ ڕەتیدەکاتەوە ببێتە پاشکۆی هیچ لایەنێک و سوور دەبێت لەسەر پاراستنی ڕەسەنایەتی و ئازادیی وشەکانی، ڕاستەوخۆ بەرهەم و بابەتی لە لاپەڕەی ئەو ڕۆژنامە و گۆڤارانەدا جێگەی نابێتەوە؛ بڕیاری بێدەنگ کردن و ڕەتکردنەوەی ناڕاستەوخۆی لەسەر دەدرێت، و بەرهەمە بەپێز و دانسقەکانی بە ئەنقەست بێبەش دەکرێن لە بڵاوبوونەوە و گەیشتن بە خوێنەران. بەم شێوەیە، خنکاندنی دەنگی سەربەخۆ ئەنجام دەدرێت؛ دەستەمۆکراوەکان دەکرێنە خاوەنی تاقانەی سەکۆ و لاپەڕەکان، و دەنگی ڕەسەن، ئازاد و خاوەن هەڵوێستی سەربەخۆکانیش ڕێگری لێدەکرێت و دەخرێتە پشت بەستۆکی بێدەنگییەوە.
ئەم خنکاندنە سیستماتیکەی دەنگی سەربەخۆ زیانێکی گەورە بە ڕەوتی داینامیکی کۆمەڵگە دەگەیەنێت. کاتێک ڕۆژنامەوانی و نووسین لە توانای ڕەخنەکاری بێبەش دەکرێن، دەسەڵاتداران لە هەڵەکانی خۆیان دابڕاو دەبن و تووشی لووتبەرزیەکی کوێرانە دەبن، چونکە چواردەوریان بەوانە تەنراوە کە تەنها چەپڵە دەکوتن و ڕاستییەکان دەشارنەوە. لە لایەکی ترەوە، خوێنەر بڕوای بە سەکۆکانی بڵاوکردنەوە نامێنێت و جۆرێک لە تەنگژەی متمانە لە نێوان جەماوەر و دەزگاکانی ڕاگەیاندندا دروست دەبێت.
دەرئەنجامەکانی ئەم ڕەفتار و سیاسەتە نادادپەروەرانەیە، کۆمەڵگە بەرەو داڕمانی ڕەوشتی و ڕۆشنبیریی مەترسیدار دەبات. کاتێک گەنجان، نووسەرانی نوێ و نەوەی تازەپێگەیشتوو دەبینن تەنها پاشکۆکان و دەستەمۆکراوەکان دەگەنە بەخشش، دەرفەت، ئیمتیازات و شوێنپێی دیار لە لاپەڕەی ڕۆژنامە و گۆڤارەکاندا، کلتووری هەوڵدان، ڕاستگۆیی، داهێنان و سەربەخۆیی ڕوو لە کزی و فەوتان دەکات. لە ئەنجامدا وێژە، هونەر و ڕۆژنامەگەری لە ناوەرۆکی ڕاستەقینە و پەیامی مرۆڤ دۆستانەی خۆیان بەتاڵ دەبنەوە و دەبنە کۆمەڵێک نووسینی دووبارە، بێ‌گیان و کاریگەری کە هیچ خزمەتێک بە بونیادنانی کۆمەڵگەیەکی تەندروست ناکەن.
خەڵک پەروەردەکردن لەسەر بنەمای دەستەمۆبوون و جێبەجێکردنی کوێرانەی فەرمانەکان، توانای گەشەکردن و داهێنان لە جەستەی کۆمەڵگەدا دەکوژێت و داهاتوو ڕووبەڕووی تاریکی دەکاتەوە. بۆیە پاراستنی سەربەخۆیی خواست، سووربوون لەسەر ئازادیی خامە و وەستاندنەوە لە بەرامبەر هەموو هەوڵێک بۆ پاشکۆکردنی مرۆڤ و بازرگانیکردن بە وشەوە، ئەرکێکی بنەڕەتی، ڕەوشتی و مێژوویی تەواوی ئەو کەسانەیە کە پەرۆشی ئازادی، دادپەروەری، و داهاتوویەکی ڕۆشنترن بۆ مرۆڤایەتی.

لـۆران سیمۆنس، منداڵێکی بلیمەت و پەرجـوو و ناوازەی جیهـانە. کە زاناکان ئاستی زیـرەکـییان لانـیکەمەوە بە “١٤٥” پـلـەی زیـرەکی هـەڵـسەنـگانـدوون. بە کـورتی و بە چـڕی لـۆران سـیـمـۆنـس بنـاسـن:
(لـۆران ئەلێکسانـدەر سیمـۆنس) منداڵێکی بەلچیکـییە. لە ساڵی (٢٠٠٩) دا، لە شاری (ئوستێنـد) لە بەلچیکا لەدایک بووە. لە منداڵـییەوە بـلیمەتی دەرکەوتووە. بە زیرەکییە ناوازەکەی هەمـووانی سەرسام کـردووە. هەر لە منداڵـییەوە هاوڕێی پەرتووک بووە و هـۆگـری خوێنـدوە و زانیاری بـووە.
لـۆران لە تەمەنی (٤) ساڵـیدا چـووەتە قـوتابخـانەی بنـەڕەی و بە دو ساڵ، لە تەمەنی (٦) ساڵـیدا تەوای کـرد. لە تەمـەنی (٨) ساڵـیدا قـوتـابخـانەی ئامـادەیی تەواوکـرد.
لۆران لە زانکۆ وەرگیرا. لە تەمەنی (١١) ساڵیدا بڕوانەی بەکالۆریۆسی بە پلەی نایاب و بە پـلەی یەکەم، لە فـیزیـادا وەرگـرت، کە پـرۆگـرامەکانی (٣) ساڵی، بە (١٨) مانگ تەواوکرد. هه‌ر لەم تەمەنـدا، ئەنـدازیاریی کارەبایی لە زانکۆی تەکنەلـۆژیا ئاینـدهـۆڤـن خـوێنـد. لە تەمەنی (١٢) ساڵیدا بڕوانامەی ماستەری لە فـیزیای کوانتـۆم بەدەستهـێنا.
لە تەمەنی (١٥) ساڵـیدا لە زانکۆی (ئەنتـۆرپ) لە بەلچیکا، بە پـلەی نایاب بڕوانامەی دکتـۆرای لە فـیزیای کـوانتـۆم بەدەستهـێنا. بـوو بە بچـووکترین مێـردمنداڵ، لە مێژوی جیهـانـدا کە لـەو بـوارەدا، بە خـێراتـریـن مـاوە، بـڕوانـامەی دکتـۆرای بەدەسـتهـینا و ژمـارەیەکی پـێـوانـەیی شـکانـد. بـەم دەسـتکەوتـەی، کـۆمـەڵـگەی جیهـانی سەرسـام کـردووە. هـەر لـێـرەشەوە نـازنـاوی “ئەنـیـشـتایـنی بچـووک” لـێـنا.
لـۆران لە ئـێستادا، سەرقاڵی بەدەسـتهـێـنانی بـڕوانامەی دکتـۆرای دووەمـە، لە بـواری “زانستە پـزیشکـییەکان” کە هـیوای دڵخوازێتی. لە پێناوی داهـاتوویەکی تەنـدروست و ژیانێکی خۆشتر بۆ مرۆڤ. لەگەڵ ئەوەشدا تیشکی خـستووەتە سەر ژیـریی دەستکرد.

ئێستا لـۆران وەک فـیزیازانێکی تازە دەرچـووی فـیزیای کوانتـۆم، چالاکانە بەردەوامە لە لـێکـۆڵـینەوە و لە تـوێـژیـنەوە و لە تاقـیکـرنەوەی زانـستی. مەشـقی تـوێـژینەوەی لە پەیمـانگای”مـاکـس پـلانـک” لە ئەڵـمانـیا تەواوکـرد.
لـۆران سیمۆنس، سەرنجی ژمارەیەکی زۆر لە کۆمپانییەکانی تەکنەلۆژیا لە ئەمریکا و لە چین راکێشاوە. کە ئارەزووی خۆیان دەربڕیوە بۆ دامەزراندنی بە مانگانەیەکی زۆر بەرز، بۆ درێـژەدان بە لێکۆڵـینەوە و توێـژیـنەوەی زانستی. بەڵام “ئەلـێکـسانـدەر”ی باوکی و “لیـدیا”ی دایکی، ئەم جۆرە ئۆڤـەرانەی کۆمپانیا زەبەلاحەکانیان رەتکردەوە.
لـۆران بە بەردەوامی پەرتووک دەخوێنـێتەوە و وەک ئیـسفەنـج زانست هەڵـدەمـژێـت. دەڵـێـت:”تەنها فـێـربـوونـم خـۆشـدەوێـت”.

(*) بۆ نووسینی ئـەم باسە، سـوودم لە چەنـدیـن سایتی ئـینگـلـیزی وەرگـرتـووە.

وا دیسان نەوای شێتی دەژەنی ئەی تار، ئەمشەو؟
ڕازێکت پێ دەڵێم و لە پەردەدا بیخە حەشار ئەمشەو

ئەو ڕەنجەی لە تاری زوڵفی یار کێشام شەو و ڕۆژ
موو بە موو لای تۆ بەیان دەکەم بە زار ئەمشەو

عەشق، کە هاوسایەی دیوار بە دیواری شێتییە،
حوسنی ڕووی خۆی نواندووە لە دەر و دیوار ئەمشەو.

ڕوو بۆ هەر لایەک دەکەم نەخشی جەماڵی یار دیارە،
خۆزگە ماچێکى دەدامێ لە نێو سەد ڕوخسار ئەمشەو

لە ئاسماندا بۆنی دڵێکی سووتاو دێت، ئاخۆ
کێ بوو دیسان گرفتار لە ئەڵقەی زوڵفی یار ئەمشەو؟

ناڵە و زاری بێهوودە مەکە ئەی دڵی بیمار،
تۆ لەگەڵ شەم بووی بە هاودڵ و هاوکار ئەمشەو

ئەی شەم، گەلێ شەو تا سەحەر، لە کەنارت بووین بێدار
خۆزگە وەک پەروانە دەسووتاین بە یەکجار ئەمشەو

ئەمە ئاگرە نەک گوتن، عیماد! بەس بێ باسی دڵ
دەنا دەسووتێنێ قەڵەمت، دەفتەری ئەشعار ئەمشەو

وەرگێڕانی لە فارسییەوە: شەهلا نوری
شاعیر: عیماد خۆڕاسانی
غەزەل: نەوای شێتی

​دوو کەنغەرە بچووکەکە ئاوڕیان دایەوە دواوە و لە دوورەوە دەستیان بۆ ورچیلەی دراوسێکەیان، ڕادەوەشاند کە لەبەردەم دەرگای ماڵەکەیدا وەستابوو؛ دەستەکانی خستبووە دەوری دەمی و بە دەنگی بەرز هاواری دەکرد:
​«لەکاتی ڕێگاکەتاندا وشیار بن.. بە خێرایی باز مەدەن!»
​کەنغەرەکان دەچوون بۆ ماڵی داپیرەیان لە باکووری دارستانەکە.. بەڵام بە هێواشییەکی نامۆ بازیان دەدا! زەڕافە تووشیان بوو و زۆر سەرسام بوو بە حاڵیان، داوای لێکردن خێرا بکەن لە ڕۆیشتندا بۆ ئەوەی تووشی مەترسی نەبن.
​پاشان (گا)کەی هاوڕێیان، ، لە دوورەوە بینینی و بە دەنگێکی توڕە هاواریکرد: «ئەوە چیتانە! بەم شێوەیە بە لەنجەو شانازییەوە دەڕۆن، دەی خێرا کەن!»
مەیموونیش کە لقی درەختێکی بەدەستی گرتبوو بە سەرسوڕمانەوە پرسیاریکرد: «کەنغەرەکان پێشتر لە بازدانیاندا کێبرکێی( با )یان دەکرد!.. چییان بەسەر هاتووە؟ و بۆچی؟ ئۆهـ… بەڕاستی ئەمە شتێکی نامۆو و سەیرە!» سمۆرەش گوێی لێبوو، ئاوڕی لێدانەوە و لێیڕوانین و دوایان کەوت.
​مەیموون، سمۆرە و ورچیلە شوێنیان کەوتن و لە دوورەوە لەدوایانەوە دەڕۆیشتن چونکە نیگەرانیان بوون. کەنغەرەکان هەر بە هێواشی دەڕۆیشتن، و بەهۆی ئەم هێواش ڕۆیشتنەوە زۆر ماندوو ببوون، هەنگاوەکانیان قورستر و قورستر دەبوو تا گەیشتنە ماڵی داپیرەیان.
​لەوێدا کەنغەرەکان لە گیرفانیان کێکێکی گەورە و دیارییەکیان بۆ داپیرەیان دەرهێنا (کە هۆکاری هێواش ڕۆیشتنەکەیان بوو بۆ ئەوەی تێک نەچێت).. هاوڕێکانیش سەریان ڕاوەشاند و پاشان دەستیان کرد بە پێکەنین..
ئەم چیرۆکە لەژمارە (٤۳۷۰) ی ڕۆژی پێنجشەممە ڕێکەوتی ۲۱ ـ ٨ ـ ۲۰۲٥ ی لاپەڕەی منداڵانی ڕۆژنامەی هەولێر بڵاوکراوەتەوە..

ئەم گفتۆگۆیەی لێرەدا بە نووسین بڵاو دەکرێتەوە، بەرهەمی گفتوگۆیەکی دەنگیی نێوان من و «کاروان عومەر کاکەسوور»ە لەبارەی ڕۆمانی «دەوڵەتی سەربازە هەڵاتووەکان«ەوە. دیارە زۆر لەوە زیاترە، بەڵام چڕمان کردووەتەوە و بەم شێوەیەی ئێستا دامانڕشتووەتەوە.
کاکەسوور دوور لە قەرەباڵغی خەریکی نووسینی ڕۆمان و بواری توێژینەوەیە. لەو نووسەرانە نییە میدیایان لە پشتە و بەرهەمەکانیان بەسەر خوێنەردا ساغ دەکرێنەوە. ڕۆمانەکانی بە تەکنیکی نوێ دەنووسێت و خاوەنی شێوازێکی تایبەتە بە خۆی. کۆمەڵێک بابەتی فکری و فەلسەفی جێگای بایەخی ئەون، بۆیە زمانەکەی لە ئاستی باودا نەماوە. ئەو نووسەری بەرهەمە ناڕاستەوخۆکانە. لە ڕۆمانەکانیدا بۆچوونی خوێنەر و دەق یەک ناگرنەوە، بەڵکوو ململانێ دەبێتە توخمێکی دیار. ململانێی تێگەیشتن و بۆچوونەکان، هیی ڕاڤە و ئاڕاستەکان شوێنی وەرگرتن و پەسەندکردن دەگرنەوە. ئەگەر ڕۆمانەکانی پڕن لە گرێ، ئەوە بۆ کردنەوەیان تەنیا یەک ڕێگە نییە، بەڵکوو چەندان ڕێگە خۆیان دەردەخەن. یەک چیرۆک بەشێوەی ڕوون ناخرێتە بەردەستی خوێنەر، بەڵکوو ئاماژە و سەرەداو هەن کە دەکرێت هەر خوێنەرێک بە ڕێگەی خۆی مامەڵەیان لەگەڵدا بکات. هەمیشە لەبەردەم سەرەداوی زیاتر لە چیرۆکێکیت.
کارەکتەرەکانی کاکەسوور ئەوانە نین لای خەڵک ناسراون، ئەوانەیش نین پێگەی بەرزی کۆمەڵایەتییان هەیە، بەڵکوو کەسانی ناباو، بێزراو و پەراوێزخراون. ئەوانەن جووڵە دەخەنە کردەی گێڕانەوەوە و دەتوانن ئەنجامە چاوەڕوانکراوەکان بگۆڕن. هەموو ئەمانەیش لە ڕێگەی زمانێکی چالاکەوە جێبەجێ دەکرێن. ڕیتمی زمان خێرایە و ڕستەکان کورتن، کە لە ڕێی ئەو وشە و دەنگانەی هەڵیاندەبژێرێت هێز بەو ڕێتمە دەدات. خوێندنەوەی بەرهەمی کاکەسوور پێویستی بە پشووی درێژ، ڕامان و قووڵبوونەوەیە. بەشێک لە خوێنەرانیش دەڵێن ناتوانین بڵێین ڕۆمانەکانی بەگشتی باسی چی دەکەن. ئەوە ڕاستە، چونکە ئەو لە گشتەوە بۆ تایبەت دەپەڕێتەوە. خۆی لەو شتانە دەپارێزێت کە خوێنەر خۆی دەیانزانێت؛ تیشک دەخاتە سەر لایەنی شاراوەی ئەو شتانە. ئەرکی کۆکردنەوەی پارچە بڵاوەکان دەخاتە سەر شانی خوێنەر. ئایا ڕۆمانەکانی بۆ خوێندنەوە و تێگەیشتن سەختن؟ بەڵێ. بەڵام ئایا خوێنەر ئەگەر خۆی لەگەڵیاندا ماندوو بکات، ناتوانێت ئەو سەرەداوانە بدۆزێتەوە و چیرۆکەکان بگەیەنێتەوە یەک؟ دەتوانێت و چێژیشیان لێ دەبینێت. من لێرەدا باس لە ئەزموونی خۆم دەکەم کە لە خوێندنەوەی بەرهەمەکانیدا ئەو چیژەم بینیوە. گەیشتمە ئەو باوەڕەی، کارکردن لەسەر ڕۆمانی «کاکەسوور» بۆ لێکۆڵینەوەی ئەکادیمییش ئاسان بە دەست نایەت. خوێنەر بە ڕوونی دەرک بەو تیۆرییانە دەکات کە لە بەرهەمەکانیدا کاریان پێ کراوە.
ڕۆمانی دەوڵەتی سەربازە هەڵاتووەکانیش وەک ئەوانەی تر خوێندنەوە و تێگەیشتی سەختە، بەڵام ناکرێت دەقێکی لەم شێوەیە بە ئاسانی بنووسرێت، هەتا خوێنەریش بە ئاسانی وەریبگرێت. لە دوای خوێندنەوەی هەر چەند لاپەڕەیەک کۆمەڵێک پرسیارم دەهاتنە بەردەم و ڕاستەوخۆ لە کاکەسوورم دەکردن. ئەویش وەڵامی دەدامەوە. گفتوگۆکە بەو شێوەیە دەستی پێ کرد و ئەمەی لێ بەرهەم هات.
ئارام حاجی

ئارام حاجی:
ناونیشانی ڕۆمانەکە، دەوڵەتی سەربازە هەڵاتووەکان، دژایەتییەک دەردەخات. دەکرێت بڵێین پارادۆکسێکی سیمۆنتیکایی نیشاندەدات. سەرباز کاتێ پێی دەگوترێت هەڵاتوو کە لە دەوڵەت ڕا دەکات، بەڵام لێرەدا سەربازە هەڵاتووەکان دەوڵەتێک دادەمەزرێنن. بەوەیشەوە ناوەستن، هەموو ئەوانە سزا دەدەن کە ملکەچی یاساکانی ئەم دەوڵەتە نابن. وەک دەبینین ئەم ناونیشانە پارادۆکسێک دەخاتەڕوو و زانیارییەکیش دەگەیەنێت، کە ئەو زانیارییە لە هیی تێگەیشتنی گشتی جیاوازە. ئاماژەی ئەوەیش بە خوێنەر دەدات سیاسەت بابەتێکی ڕۆمانەکەیە. دیارە ململانێ توخمە زەقەکەی سیاسەتە. چۆن ناونیشان بەگشتی و هیی ئەم ڕۆمانە بەتایبەتی دەتوانێت ببێتە چاوگێک بۆ بەرهەمهێنانی واتا؟ چۆن بەو توخمانەی سنووری نێوان خۆی و تەواوی دەقەکە دەسڕێتەوە، هەتا لەوە دەربچێت بڵێین تەنیا دەروازەیەکە بۆ چوونەناوەوەی دەق، بەڵکوو وەک کردارێکی سیمۆنتیکاییش لە بزواندنی ئەو توخمانەدا بەشدارە؟

کاروان کاکەسوور:
نەک تەنیا ناونیشان، بەڵکوو تێکڕای توخمەکانی تری وەک کارەکتەر، ڕووداو، گرێچن، پێگەی ڤەبێژەر (نارەتەر)، کات، شوێن و ئەوانەی تریش لە ڕۆمانی فرەدەنگدا، کە ڕۆمانی پۆستمۆدێرنە، گۆڕانیان بەسەردا هاتووە، بەوەی ڕەهەندی ئەزموونگەری (experimental dimension) دەگرێتە خۆی، کە ڕووبەڕووی هەموو قاڵب و کڵێشەکان دەبێتەوە. ئەو توخمانەی دەیانخاتە ڕوو، بزۆکن و لە جووڵەی بەردەوامیاندا مانای نوێ بەرهەم دەهێنن، بە ڕادەیەک نەتوانیت لە چێوەیان بگریت و تەنیا لە مانایەکی دیاریکراودا قەتیسیان بکەیت، بەڵکوو گومان و پرسیار وا دەکەن لە هەر دۆخێکدا بە شێوەیەکی جیاواز لە هیی پێشوو لێکیان بدەیتەوە. هەموو ئەمانە لە زماندا ڕەنگ دەدەنەوە، بەوەی زمان مەڵبەندی بەریەککەوتنی توخمە جیاوازەکانە. لەبەر ئەوەیشە ڕۆمانی فرەدەنگ هەم فرەییی توخمەکان دەگرێتە خۆی و هەم ڕەهەندی ئاڵۆزییش. ئاڵۆزی بەرهەمی ئاوێتەبوونی توخمە جیاوازەکانە. دەکرێت بڵێم ئەوە تەنیا ڕۆماننووس نییە لە ڕێی کردەی پێکهێنانی دەقەوە ڕووبەڕووی پرسیارە بوونگەراکان دەبێتەوە، بەڵکوو خوێنەری نموونەییشە، کە دەست دەداتە گەمەی هەڵوەشاندنەوە و پێکهێنانەوە.
ناونیشان وەک ئاماژەیەکی زمانەوانی (linguistic sign) تەنیا ڕەهەندی تامەزرۆیی (suspense) و تەفرەدان لە خۆ ناگرێت، بەڵکوو ڕەهەندی چڕکردنەوە، هێنانەبەرچاو، پێشبینی، خستنەڕووی گریمانەکان، دژبەیەکیی نێوان شتەکان و هیی دیکەیش پێشان دەدات، کە ئەوانە تێگەیشتنێکی سەرەتایی لای خوێنەر پێک دەهێنن، تا لە ڕێیەوە بچێتە ناو ئەو دایەڵۆگەی لەگەڵ دەقەکە دایدەمەزرێنێت، کە بەوەدا شپرزەیی و ڕاڕایی خەسڵەتی دیاری دەقی فرەدەنگن، ئەوە ئەم تێگەیشتنە لە هەر بەریەککەوتنێکدا گۆڕانی بەسەردا دێت. لێرەدا هێزی ناونیشانی ناڕاستەوخۆ دەردەکەوێت و لە هیی ڕاستەوخۆ جودا دەبێتەوە، کە لە دووەمیاندا ڕۆماننووس خۆی دەکاتە چاوساغ و ڕێپێشاندەری خوێنەر، بەوەی هەر لە سەرەتاوە پێی گوتووە دەقەکە بە کوێ دەگات، یان لانی کەم لە ڕێی هەندێک ئاماژەی سادەی زەقەوە ئەوەی ڕاگەیاندووە ململانێی هێزی چاکە و خراپە دەگرێتە خۆی. بۆ نموونە دەکرێت ڕەنگی سپی، فریشتە، پەپوولە، لە بەرانبەریشدا ڕەنگی ڕەش، ئیبلیس، مار و هیی دیکە ئەوە دەربخەن ڕۆماننووس هەر لە سەرەتاوە لایەنگری لایەکە و دژی لایەکی ترە. ئەمەیش وەها دەخوازێت پرینسیپی (سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی) لە بەرچاو بگیرێت. پێویستە تێکڕای شتەکان بەو ئامانجە بگەن، کە بە پێوەری کۆمەڵگە پەسەندە. مانای وایە خوێنەر دەیناسێت. زمان سادەیە و لە ڕێی گوتەی ڕەونەقدارەوە خۆی دەردەبڕێت، بەڵام ناونیشانی ناڕاستەوخۆ وەک گوترا هەڵگری خەسڵەتی ڕاڕایی و شپرزەیییە، ئاڵۆزە و شیفرە لە خۆی دەگرێت، کە دەکرێت هەر خوێنەرێک بە شێوازی خۆی هەوڵی کردنەوەی شیفرەکان بدات و مانای جیاواز نەک لە هیی خوێنەرێکی دیکە پێک بهێنێت، بەڵکوو ئەو مانایە لەوەیش جیاواز بێت، کە لای ڕۆماننووس هەیە.
ناونیشان لە ڕۆمانی نوێدا بایەخی زۆری پێ دەدرێت، کە (جیرار جینێت) بە تێکستی هاوتەریب (Parallel texts) ناوی دەبات، بەو مانایەی ئەو کەناڵەیە دەرەوە و ناوەوە پێک دەگەیەنێت، کە نەک تەنیا ئەرکی گەیاندن و ناساندنی دەق، بەڵکوو هیی پێدانی کۆمەڵێک ئاماژەیش دەگرێتە ئەستۆ. لە پۆلی شەشەمی ئامادەییدا مامۆستا (بەندەر عەلی مەندەلاوی) ئەدەبی عەرەبیی پێ دەگوتین. لە کۆتاییی کتێبەکەدا بەشێک بۆ هونەری چیرۆک تەرخان کرابوو. بەوەدا ئەو مامۆستایە خۆی نووسەر بوو، ئەوە زۆر بایەخی پێ دەدا. دەیویست زیاتر لەوەمان پێ بڵێت، کە لە کتێبەکەدا هەیە. من خۆیشم تازە دەستم دابووە نووسینی چیرۆک. لەبارەی ناونیشانەوە گوتم لە تارای بووک دەچێت، کە وا دەردەکەوێت ڕووی داپۆشیوە، بەڵام نەک هەر نەیشاردووەتەوە، بەڵکوو جوانتریش دەریخستووە.
هەوڵم داوە لەم ڕۆمانەدا ڕووبەڕووی چەند بابەتێک ببمەوە، کە تەنیا بەشێکیان دیارە و دەبینرێت، دەنا بەشەکەی تریان نادیارە، بەو مانایەی واقیعێک هەیە و شتەکانی خۆی خستوونەتە ڕوو، بەڵام هونەری ڕۆمانی فرەنگ ئەوە دەخوازێت لە بەرانبەر ئەو دیارەدا، نادیار پێشان بدرێت، کە ئەم نادیارە دژی دیارەکە نییە، بەڵکوو سنووری نێوانیان هەڵدەگیڕێت و ئەمیان هێز بەویان دەدات، بگرە نادیار وا دەکات دیار چالاک ببێت، بەو مانایەی بکەوێتە جووڵە و مانای تری لێ بەرهەم بێت. بە مانایەکی دی، واقیع و خەیاڵ وەک دوو ڕووبەری جیاوازی دژبەیەک دەرناکەون، بەڵکوو ئەو توخمە بزۆکانە هەردووکیان دەکەنە یەک. واقیعەکە ئەوەی پێ گوتووین، کە دەوڵەتێک هەیە و موجاهیدەکان پێکیان هێناوە. ئێمە داعشمان دیوە و ئاگامان لە وردەکارییەکانیەتی، بەڵام لێرەدا چەمکی دەوڵەت دەخزێت و گۆڕانی بەسەردا دێت. واتە لە هیی موجاهیدەکانەوە دەبێتە هیی سەربازە هەڵاتووەکان. بە مانایەکی دی، ئەگەر ئێمە مێژوویەکی زانراومان هەیە و داعش دروستی کردووە، ئەوە پێویستمان بە دروستکردنی مێژوویەکی تری نەزانراو هەیە، کە دەبێت سەربازە هەڵاتووەکان ببنە بکەری. پارادۆکسێکی تر ئەوەیە چەپەکان دەیانەوێت دەوڵەتێک لەسەر شێوازی موجاهیدەکان پێک بهێنن، بە مەرجێ ئەوان وا ناسراون دژی دەوڵەتن و بە ئامرازی سەرکوتکردنی دادەنێن. ئەمە بواری خەیاڵە و تێیدا فانتازیا ڕۆڵ دەبینێت. لێرەوە سەرنجت بۆ ڕەهەندی چڕکردنەوە، هێنانەبەرچاو، پێشبینی، خستنەڕووی گریمانەکان، دژبەیەکیی نێوان شتەکان ڕادەکێشم، کە پێشتر گوتم لە ناونیشاندا هەن. زەوینەی ئەوە ڕەخساوە، تا بە درێژاییی دەقەکە خوێنەر لە ڕێی تەکنیکەکانی گێڕانەوەوە بگاتە ئەوەی لە کوێدا پێشبینی و چاوەڕوانییەکانی کورتیان هێناون، کە لە ڕۆمانی فرەدەنگدا توخمی ناکاوی (Sudden) بایەخی گەورەی پێ دەدرێت. ئەو فیلۆسۆف و بیرمەندانەی ڕەخنەیان لە چەمکی حەتمیەتی مێژوویی گرتووە، کە لە بەشێکی بەرهەمەکانی پێشوومدا نووسینی هەندێکیانم بە سەر کردووەتەوە و بۆچوونیانم هێناوەتەوە، هێزی گەورەیان بەم شێوازە داوە، بەوەی پێیان وایە مێژوو بریتی نییە لە هێڵی ڕاست، تا بەپێی قۆناغەکان بچێتە پێشێ، بەڵکوو پڕە لە وەستان، پێچکردنەوە، لادان، نووشتانەوە، گەڕانەوە و هیی دیکە. چەمکی کاتیش گۆڕانێکی زۆری بەسەردا هاتووە و لەوە دەرچووە بەپێی سیستەمێکی ڕێک ببزوێت، بەڵکوو کۆمەڵێک ئاڕاستەی پێچەوانە دەگرێت. هەر ئەمە وای کردووە ناونیشان بە ئاسانی خۆی بە دەستەوە نەدات و لە یەک مانادا کورت نەکرێتەوە، بەوەدا ئەو ناونیشانە ڕاستەوخۆ و زەق نییە، ئەوە توانای توانەوەی هەیە و دەکرێت تێکەڵی سەرتاپێی دەقەکە ببێت. لە خۆم ڕادەبینم بڵێم چەمکی دەوڵەت تەنیا لەم سنوورەدا نامێنێتەوە، بەڵکوو بە کۆمەڵێک چەمکی دیکەوە پێوەست دەبێت، کە یەکێکیان شۆڕش و ئەوەی دیکەیان یاخیبوونە. لێرەیشەوە چەمکی سەردار و کۆیلە دێتە گۆڕەپان (سپەیس)ی دەقەکەوە، کە لە کارەکتەری وەک (مەیسوون چەلەنگ)، (ماریلۆک) و ئەوانەی ترەوە بەرجەستە دەبن، تا ڕوانینی جیاواز لەو بارەیەوە بخرێتە ڕوو. بە هەمان شێوە سەرباز و سەربازی هەڵاتوو دووچەمکی دیکەن، کە لێرە و لەوێدا دێنە پێشێ و دۆخیان دەگۆڕێت. هەموو ئەم چەمکانە لە شوێن و کاتی جیاوازدا دەردەکەون، تا بەردەوام مانای نوێ بە خۆیانەوە بگرن. وەک دەبینیت دەقەکە بە قووڵاییی مێژوودا ڕۆ دەچێت و لە ڕێی تەکنیکەکانی گێڕانەوەوە چەند نەوەیەک دەهێنێتە سەر شانۆ.

ئارام حاجی:
بەڵێ، لەم ڕۆمانەیشدا وەک بەشێکی زۆری ئەوانەی ترت تاکهێڵ ون دەبێت و ڕووداوەکان بە یەک ئاڕاستەدا ناچنە پێشەوە. شێوازی گێڕانەوە فرەجەمسەرە و ئەو جەمسەرانە بە ناو یەکدا دەچن. دەقەکە بە دوو کارەکتەر دەست پێ دەکات. پزیشک زێوێ بە ڕێشاری کوڕی دەڵێت پێویستە ئەم شارە بە جێ بهێڵێت. لێرەیشدا ئەو پارادۆکسە دێتە پێشەوە و ڕووبەڕووی تێگەیشتنی باو دەبێتەوە. وا زانراوە دایک دەست بە ڕۆڵەیەوە دەگرێت و نایەوێت لێی دوور بکەوێتەوە، بەڵام لێرەدا ئەو دایکە دەیەوێت کوڕەکەی خۆی و شارەکەیش بە جێ بهێڵێت، بێ ئەوەی ئەو شوێنە دیاری بکات کە پێویستە بۆی بچێت. ئەم گوتەیەی پزیشک زێوێ ئاماژەیە بە هەبوونی کێشەی دەروونی و کۆمەڵایەتی، بەو واتایەی کێشەکە جارێک لەگەڵ خۆیدایە و جارێک لەگەڵ ئەوانەی تردا. دەمانخاتە بەردەم پێوەندیی مرۆڤ بە ژینگەکەیەوە. بەر لەوەی بچینە ناو دەقەکەوە، ئاماژەی ئەوە دراوە ئەم ژینگەیە کەوتووەتە بەر مەترسی، بەڵام مەترسییەکان جارێ دیار نین. تەنیا لە ئاستی ئاماژەدا هەن. پرسیاری ئەوەی بۆچی دایک سورە لەسەر ئەوەی کوڕەکەی بڕوات و بە جێی بهێڵێت تەنیا یەخەی ڕێشار ناگرێت، بەڵکوو دەپەڕێتەوە و دەبێتە هیی زۆر خەڵکی شاریش. دەیانکاتە دوو بەشەوە. بەشێک پێشبینی دەکەن سەر هەڵبگرێت و بەشێکیان بەپێچەوانەوە. جادووگەرەکانیش وەک هەمیشە دێنە پێشەوە. ئەوانیش دەبنە دوو بەش. دیارە ئەمە دەبێتە پێشبینیی خوێنەریش. لەبارەی دەستپێکی ڕۆمانەوە بۆچوونی جۆراوجۆر هەن کە جەخت لەسەر کاریگەرییەکەی دەکەنەوە. تۆ خۆت لەو بارەیەوە چی دەڵێیت؟ ئەو دەستپێکە تا چەند کۆمەکی کردەی گێڕانەوە دەکات، تا پێشبینییەکان تێک بشکێنێت و ڕێگایەکی پێچەوانەی هەردوو لا بگرێت؟

کاروان کاکەسوور:
پێم وایە دەستپێک لە ڕۆمانی فرەدەنگدا یەکێکە لە کێشە سەختەکان و هەر لە سەرەتاوە یەخەی ڕۆماننووس دەگرێت. ڕۆمانی فرەدەنگ وەک هیی باو نییە، تا لە یەک ئاڕاستەی ڕوون پێک هاتبێت، بەڵکوو بریتییە لە کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاوازی نادیار. چۆن ئەو دەستپێکە سنووردار نەکرێت و نەبێتە هیی یەک ئاڕاستە؟ من لێرەدا پێ لەسەر چەمکی دایەڵۆگ دادەگرم، کە ئەم چەمکە زۆر لەوە فرەوانترە وا لە تێگەیشتنی باودا هەیە و لە نووسینی میلـلیدا ڕەنگی داوەتەوە، بەڵکوو بریتییە لە هەبوونی ئەو دەنگەی بانگەوازی دەنگەکانی تری دەرەوەی خۆی دەکات، کە ئەمە گۆڕینی دۆخێکی داخراوە بۆ دۆخێکی کراوە. ئەم دەنگە توانای هەیە گوتارە جیاوازەکان بەر یەک دابدات و هیی نوێیان لێ پێک بهێنێت. لێرەوە جۆری پێوەندییەکەی نێوان خوێنەر و دەق دیاری دەکرێت، بەو مانایەی کاتێ ئەو دەستپێکە دایەڵۆگئامێزە و ڕووی لە کرانەوەیییە، ئەوە خوێنەر بەرەو نەزانراو ئاڕاستە دەکات و دەیخاتە بەردەم لێکدانەوەی دراوەکان و پێکهێنانی تێگەیشتنی جیاوازی خۆی.
بەگشتی لە ڕۆمانی مندا، کە پرینسیپی (سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی) تێک شکاوە و کات بازنەیییە، ئەوە وەک چۆن کۆتایییەکی دیاریکراو نییە، بەڵکوو دەشێت کۆمەڵێک کۆتایی هەبن، بە هەمان شێوە ناکرێت یەک سەرەتای بۆ دابنێیت. بەم شێوەیە خودی دەستپێک دەبێتە کێشە و پێویستی بەوە هەیە لێک بدرێتەوە. (جیرار جینێت) لە کتێبی (گوتاری حیکایەت… توێژینەوەیەک لەبارەی مێتۆدەوە)دا کاتێ لە ڕۆمانی (گەڕان بە دوای کاتی گومبوو)ی (مارسێل پرۆست) دەکۆڵێتەوە، ئاماژە بەو کێشەیە دەکات و لانی کەم حەوت سەرەتای بۆ دادەنێت. ئەمە خەسڵەتی ڕۆمانی نوێیە و لە هیی باوی جودا دەکاتەوە، کە بە گشتی هەم سەرەتای زەقە و هەم کۆتاییشی.
هەڵبژاردنی ئەم دەستپێکە دەشێت بەشێکی پێوەندیی بە نائاگایییەوە هەبێت، بەوەی ئەدەب پشت بە خەیاڵ دەبەستێت و خەیاڵیش سنووری نییە، تا لێکدانەوەی تەواوی بۆ بکەیت، بەڵام لە ڕێکخستنەوەی خەیاڵدا ئاگایی ڕۆڵ دەبینێت، کە ڕۆماننووسی ئەزموونگەر بەپێی تێگەیشتنی ئێستای دایدەڕێژێتەوە. چ وشەیەک بە کار بهێنێت، چۆن لەگەڵ بیرۆکەی تردا ئاوێتەی بکات، بە چ شێوازێک بیگەیەنێت و هیی دیکە. لەبارەی ئەو بەشەی پرسیارەکەتەوە، ئایا دەستپێک چەند هێز بە کردەی گێڕانەوە دەدات، تا پێشبینییەکان تێک بشکێنێت و ڕێیەکی پێچەوانەی هەردوو لا بگرێت، ئەوە وەک پێشتر گوترا ناکاوی خەسڵەتی دیاری ڕۆمانی فرەدەنگە، بەو مانایەی هەبوونی فرەییی توخمەکان وا دەکات بۆ هەر بابەتێک ڕوانینی جیاواز بخرێتە ڕوو. کارەکتەر، ڕووداو، کات، شوێن و هیی دیکەی جیاواز هەن. ئەوەی لای کارەکتەرێک پەسەندە، لای یەکێکی دیکە پێچەوانەیە. ئەوەی لە سەردەمێکدا بایەخی هەیە، لە سەردەمێکی دیکەدا پووچ دەبێتەوە. ئەو بەهایانەی لە شوێنێکدا بەرز سەرنج دەدرێن، ئەوە لە شوێنێکی تردا وا نین. بەم شێوەیە شتەکە لەوە دەردەچێت تەنیا پێوەندیی بە دوو لایەنەوە هەبێت، بەڵکوو کۆمەڵێک لایەنی تریش لەو ناوەڕاستەدا دەردەکەون. گەشەکردنی ڕووداوەکانیش پێوەندییان بە دەرکەوتنی ئەو دەنگە جیاوازانەوە هەیە. بۆ نموونە لەبارەی چەمکی شۆڕشەوە ڕوانینی جۆراوجۆر دەخرێنە ڕوو. ئایا (کەیدارا چەلەنگ) وەک (ئازاد شکۆمیرسی) و (ئاری سوارچاک)ـە؟ ئایا (پاڵەوان پاڵاو)یش لە هەرسێکیان جیاواز نییە؟ ناکرێت بڵێین ئاڕاستەی (مەیسوون چەلەنگ) پێچەوانەی ئاڕاستەی هەمووانە؟ لێرەدا پێویستە بگوترێت، کە پێشبینییەکان نە بە دی دێن و بە تەواوییش کورت دەهێنن، بەو مانایەی شێوازی فرەدەنگی ڕێ نادات شتەکان بە ڕەهایی دەربکەون و بە خاڵێکی دیاریکراو بگەن، مادام بێژمار ئاڕاستەی تر هەن. ئایا ئەو ئەنجامەی (ڕێشار) پێی دەگات، مانەوەیە لە شار، یان دەرچوونە لێی؟ ئایا ناکرێت بڵێین هەردووکیان و زیاتریش لە خۆ دەگرێت؟ شتەکان لە دنیای پۆستمۆدێرندا بێگەرد نین، بەڵکوو فرەڕەنگ، فرەڕەگ، فرەشێوە، فرەڕەهەند و فرەئاڕاستەن. ئەو تیۆریستانەی لەبارەی تیۆریی خوێنەرەوە نوسوویانە، کە (ئایزەر) یەکێکیانە، پێ لەسەر ئەو کاریگەرییە دادەگرن، کە لە خوێندنەوەی دەقەوە بەرهەم دێت، نەوەک بەدیهاتنی پێشبینییەکانی خوێنەر، بگرە پێویستە دەق نائومێدی بۆ ئەو وەرگرە بهێنێت. ئەوەی پێ نەڵێت، کە دەیزانێت و چاوەڕێیەتی لە دەقدا پێی بگاتەوە، بەڵکوو پێویستە بیخاتە بەردەم ئەنجامی چاوەڕواننەکراوەوە، تا هەم باوەڕەکەی تێک بشكێت و هەم بچێتە ئاستی ڕاڤەیشەوە. ڕۆمانی فرەدەنگ نەک تەنیا کردەی تێکشکاندنی باوەڕەکانی ڕۆماننووسە، بەڵکوو هیی خوێنەریشە. ئایا من خۆم وەک نووسەری دەقەکە دەمزانی ئاڕاستەی ڕووداوەکان بە کوێ دەگەن؟ نەخێر، بەڵکوو ڕووم لەو نەزانراوە بوو و لە ئەنجامی ململانێی چیرۆکە جیاوازەکانەوە بەردەوام ئەو باوەڕەم گۆڕانی بەسەردا دەهات، بگرە گەلێجار پێشبیننەکانم کورتیان دەهێنا. لەم ڕۆمانەیشدا هەوڵم داوە ئەنجام بە لاوە بنێم و شتەکان بە کراوەیی بهێڵمەوە، کە ئەوانە لای خۆیشم کۆتایییان دیار نییە.
ئارام حاجی:
خوێنەر کاتێک پێرستی ڕۆمانەکە دەخوێنێتەوە، چوار وشە، یان دوو جووت وشە سەرنجی ڕادەکێشن کە زۆر پاتە دەبنەوە: ئاسایی و نائاسایی، نموونەیی و نانموونەیی. بۆ نموونە بەرەو شارێکی نموونەیی، گەڕانەوە بۆ شارێکی نانموونەیی، ماڵێکی نائاسایی لە شارێکی نانموونەییدا، بووک و زاوایەکی نائاسایی لە شەوێکی ئاساییدا و هیی تریش. هەر لە دەروازەی ڕۆمانەکەدا گوتەیەک لەبارەی ئەو چوار چەمکەوە هەیە. شتەکانی ڕۆمانەکە لەنێوان ئاسایی و نائاسایی، نموونەیی و نانموونەییدان، بەڵام ئاسایی چییە و نائاسایی کامەیە؟ کێ نموونەیی و کێ نانموونەیییە؟ بۆ نموونە یاوەر و پاوەر هەر برا نین، جمکیشن، بەڵام نازانین کامیان ئاساییە و کامیان نائاسایی، کامیان نموونەیی و کامیان نانموونەییە. لە ڕێگای هاوڕێیەکی باوکیانەوە دەزانین ئەوەی بە یاوەر ناسراوە و لە شاردا ماوەتەوە، پاوەرە، بە مەرجێ ئەو برایە خۆیشی تازە ڕووبەڕووی ئەم ڕاستییە دەبێتەوە. دوو کەسێتیی زۆر جیاوازن و لە دوو ماڵی جیاوازیشدا گەورە کراون. ئەوەی لە شاردا ماوەتەوە و دووکانی خەڵووزی هەیە، بە ڕواڵەت مرۆڤێکی نەریتییە و ترسی لەوەیە تێکەڵی خەڵک ببێت، بەڵام لەناوەوە خاوەنی ڕوانینێکی پێچەوانەیە. فەلسەفەیەکی تایبەتی بۆ ژیان داڕشتووە. پێی وایە مرۆڤ بۆ ئەوە شۆڕش هەڵدەگیرسێنێت، تاج بە دەست بهێنێت، بەڵام ڕاستییەکەی ئامانجی لستنەوەی پێڵاوە. ئەگەر ناتوانێت ئەوە بە ئاشکرا دەرببڕێت، مانای ئەوە نییە دەستی لێ هەڵگرتووە. تەنیا پێڵاوی مرۆڤ دەبینێت، تەنانەت چاو دەبڕێتە پێڵاوەکانی پووری و هەست بە ئازاری ویژدان دەکات، وەک بڵێی پێڵاو خودی کەسەکە بێت. ئەوی زاوا ناچێتە لای پرچسیای بووک، تا ناو شەرواڵی پڕ خەڵووز نەکات. شەوێک بەڕێ دەکەن کە خاڵی نییە لە کۆمیدیا. ناکرێت ئەم کارەکتەرە بخەینە ژێر چەتری یەکێ لەو چوار ناونیشانەوە. ئەمە لە کارەکتەرەکانی تریشدا ڕەنگی داوەتەوە. بۆ نموونە پارێزا کە دواتر دەبێتە ڕۆماننووس و ژیاننامەی خۆی دەنووسێتەوە، سەختە بزانرێت کام لەو چوار خەسڵەتەی هەیە. خوێنەرەکانیشی لەوە ناگەن. ئەو بەشەی ڕۆمانەکەتت لەژێر ناونیشانی ژیانێکی نانموونەیی و ژیاننامەیەکی نائاساییدا نووسیوە. ئایا ئەم ناجێگیرییە بەر لەوەی هیی ڕۆمانەکە بێت، هیی واقیعەکەیە، یان ئەدەب بەگشتی و ڕۆمان بەتایبەتی زیادەڕۆیی لە پیشاندانەوەی دیاردەکانی واقیعدا دەکات؟
کاروان کاکەسوور:
پێشتر گوتم واقیع و خەیاڵ دوو ڕووبەری جیاواز و دژبەیەک نین، بەڵکوو دەکرێت وەک یەک کایە بیانبینین، بەڵام ئەمە کاتێ ڕوو دەدات، کە دواڵیزمەکان تێدەپەڕێنین و بەو ئەنجامانەدا دەچینەوە وا تا ئێستا پێیان گەیشتووین. بە مانایەکی دی، کاتێ ئەم تێگەیشتنە جێ دەهێڵین، کە لەوەدا بەرجەستەیە شتەکان لە خودی خۆیاندا خراپ، یان چاکن و ئەوە دەخەینە بەرچاو، کە دەشێت لە هەر جووڵەیەکدا چیەتییان بگۆڕێت، ئەوسا پێناسەی دیکە بۆ هەر یەکێ لەو توخمانە دەکەینەوە، بێ ئەوەی بهێڵین ئەم پێناسەیە بە جێگیری بمێنێتەوە. لەمەوە دەگەینە ئاستی شاراوەی شتەکان و بە شێوازی جیاوازتر دەریاندەبڕینەوە، کە ڕۆمانی فرەدەنگ بەو تەکنیکانەی دایهێناون، توانای بەڕێوەبردنی ئەم کردەیەی هەیە، کردەی گواستنەوەی وێنەکان لە واقیعەوە بۆ خەیاڵ و لەوێوە بۆ نووسین. لێرەدا بە خوێندنەوەی خۆم سێ ئاست هەن و بە شێوەیەک لە شێوەکان لە یەکتر جیاوازن، بۆیە سەختە وێنەی نووسراو دەقاودەق وێنەی خەیاڵ بێت و هیی خەیاڵیش ڕێک هەمان ئەوەی واقیع نییە، بەڵکوو هیی نووسراو تێپەڕێنراوی دووانەکەی ترە. لەبەر ئەوەیشە ناجێگیرە و دەکرێت بە زۆر شێوە لێک بدرێتەوە.
هونەری پێداچوونەی ئەنجامە بەدەستهاتووەکان هەر بە تەواوی لە ڕۆمانی فرەدەنگدا بەرجەستەیە، بەوەی واقیع هەڵدەوەشێنێتەوە و بەپێی ڕوانینی کارەکتەرەکان دایدەڕێژێتەوە، کە هیی ئەمیان لە هیی ئەویان جیاوازە. بە مانایەکی دی، ئەو واقیعە نەک هەر بە ڕێی جۆراوجۆر تێک دەشکێنرێت، بەڵکوو بە شێوازی جیاوازجیاوازیش دادەڕێژرێتەوە، بە ڕادەیەک بە قەدەر ژمارەی کارەکتەرەکان واقیع دەردەکەوێت، کە هەموویان لە واقیعە زانراوەکە جیاوازن. زمان بەوەدا مێتافۆر و ڕەوانبێژی دەگرێتە خۆی، ئەوە شتەکانی واقیعی تێدا دەخزێن و بە شێوازی تر دەردەخرێنەوە، بۆیە ئیکزۆتیک، یان سەمەرەیی توخمێکی دیاری ئەم شێوازەی ڕۆمانە. لێرەدا سنوور لەنێوان ئاسایی و نائاسایی، نموونەیی و نانموونەییدا دەسرێتەوە. هیچ یەکێ لەو چەمکانە جێگیر نییە، بەڵکوو بەردەوام لە گۆڕاندایە، کە ئەمەیش وا دەکات لە ڕۆمانی فرەدەنگدا کۆتایی هەڵبگیرێت، یان وەک گوترا زیاتر لە کۆتایییەک هەبن.
تۆ (یاوەر) و (پاوەر) بە نموونە دەهێنیتەوە، کە سەختە بزانرێت کامیان نموونەیی و کامیان نانموونەیییە، وەک چۆن ناتوانین بگەینە ئەوەی، ئاخۆ کامیان ئاسایی و کامیان نائاسایییە. ئەگەر سەختە لەم ڕووەوە ئەنجامێکی ڕوون بە دەست بهێنینن، ئەوە مانای ئەوە نییە کۆمەڵێک چیرۆکی جیاوازی هەردووکیان نایەنە ناو گۆڕەپان (سپەیس)ی دەقەکەوە. خراپتێگەیشتن، یان لێکحاڵینەبوون (misunderstanding) یەکێکە لە خەسڵەتەکانی ئەم شێوازەی من، بەوەی ئاڕاستە جیاوازەکان یەکتر دەبڕن و جۆرێک لە پاشاگەردانی دێتە کایەوە، کە هونەری ڕۆمان بریتییە لە پاشاگەردانی. لە ڕۆمانی فرەدەنگدا چیرۆکە وردەکان جێگەی بایەخن و هەر ئەوانیشن کردەی گێڕانەوە بە زیندوویی ڕادەگرن، بگرە هێز دەدەنە ڕیتمی ئەو گێڕانەوەیە. پێشتریش گوتوومە هۆکار و ئەنجام لە دنیای پۆستمۆدێرندا بایەخیان نامێنێت. ئەوەی لە شاردا ماوەتەوە، (یاوەر)ـە، یان (پاوەر)، شتێک لەوە ناگۆڕێت، کە ئەو کارەکتەرە ژیانێکی جیاواز لە هیی ئەوانەی تر تاقی دەکاتەوە، کە نە لە هیی (هێزدار)ی باوکی دەچێت و نە لە هیی (فەرەیدوون)ی کوڕیشی، وەک چۆن تەواو لە هیی (پرچسیا)ی هاوسەر و (هێلانە)ی کچیشی جیاوازە. خۆت ئاماژەت پێ کرد ناوەوە و دەرەوەی (یاوەر) لە یەکتر جیاوازن. بەڵێ، جیاوازن، بەڵام دژی یەک نین، بەڵکوو هەردووکیان کەسێتییەکەی پێک دەهێنن. دیسان ئەوە دەخەمەوە بەرچاوە، کە شڵەژان، ڕاڕایی، نیگەرانی و دوودڵی خەسڵەتی ڕۆمانی فرەدەنگن، مادام گوتە و هەڵسوکەوتی هەر یەکەیان پێوەستە بە تۆڕێکی فرەوان و چڕی پێوەندییەوە. من خۆم هەمیشە هەوڵ دەدەم سنووری نێوان مەنەڵۆگ و دایەڵۆگ بسڕمەوە، بەو مانایەی گەردوونێک هەیە و هەموو ئەو دەنگانەی تێدا دەبیسترێن.

ئارام حاجی:
من وەک خوێنەرێک لە سەرەتای ئەم ڕۆمانەدا ڕووبەڕووی ڕیتم بوومەوە. کاتێکیش دەڵێم ڕیتم مەبەستم ئەو زمانەیە کە ئەو هەموو شتە جیاوازەی لێ بار کراون و بەو ڕێگە پێچاوپێچانەیەدا دەبات، بێ ئەوەی لە خاڵێکدا بوەستێت. ڕیتمی گێڕانەوە بە شێوازی جیاواز ڕۆ دەچێتە نێو کایە جیاوازەکانی مێژوو، کۆمەڵایەتی، ئابووری، سیاسی، کولتووری و زۆری ترەوە. کات و شوێنی جیاواز دەبڕێت. سەردەمەکان دەگەیەنێتەوە یەک. هێڵی ڕووداوەکان تۆڕێک پێک دەهێنن لە هیی جاڵجاڵۆکە دەچێت. ئەو ڕیتمە بەردەوام و بە شێوەی خێرا بابەت لە دوای بابەت دەخاتە ڕوو. ئەمانە وایان کردووە ئەگەر خوێنەر تەنیا سێ دێڕ بپەڕێنێت یان بۆ ماوەیەکی کورت خەیاڵی لای نەمێنێت، چیرۆکێکی لە دەست دەچێت و لە جووڵەی ڕووداوەکان دادەبڕێت، چونکە هەر چیرۆکێک پێوەندیی بەوانەی تریشەوە هەیە. وەک دەڵێن تێگەیشتن لە ڕۆمانی تۆ زەحمەتە کە من پێم وایە ئەم ڕیتمی گێڕانەوەیە پێویستی بە ڕیتمی تایبەتی خوێندنەوەیە. ئەم کردەیە زیاتر لە تەقینەوە دەچێت کە هێشتا شوێنەواری تەقینەوەیەک کاڵ نەبووەتەوە، دەنگی دانەیەکی تر دەبیستین. بۆ نموونە لەگەڵ گەیشتنی پڵنگەکەدا تەقینەوەیەکی گەورە هەم لە دەرەوە و هەم لەناوەوەی کارەکتەرەکاندا ڕوو دەدات. مێژووی خانەوادەکە دەچێتە دۆخێکی ترەوە. فەرەیدوون دوای ئەو هەموو ساڵە گەڕاوەتەوە زێدی خۆی و دیسان ون دەبێتەوە، بەڵام پزیشک زێوێ بە جێ دەمێنێت و ژیانی خۆی لەم شارەدا دەست پێ دەکات. سکیشی بە ڕێشارەوە هەیە. وەک بڵێی پڵنگەکە کە ناوی نامۆکۆی لێ دەنرێت، شوێنی فەرەیدوون بگرێتەوە. هەر بە ڕاستی ڕێشار بە کوڕی نامۆکۆ دادەنێن. ژیرکۆ هۆشکۆزادە ناوی کەرێکە و هەڵسوکەوتەکانیشی هیی مرۆڤن. دەکرێت لە ڕۆمانەکەدا زۆر نموونەی تر بهێنینەوە کە ئاماژە بەو تەقینەوانە دەکەن. ئایا ئەم شڵەژان و هەڵچوونە، ئەم هەڵبەزیون و دابەزینە بۆ ئەوە دەگەڕێنەوە کە هەم بابەتەکان ئاسایی نین و هەم کارەکتەرەکانیش؟ لەپشت ئەم هونەری ڕیتمەوە چ ئەزموونێکی تایبەتت هەیە؟

کاروان کاکەسوور:
لای من ڕیتم بایەخێکی زۆری هەیە، ئەگەر نەڵێم خەیاڵ، بیرکردنەوە، خوێندنەوە و نووسین ڕیتمن، تەنانەت ڕێ بە خۆم دەدەم بڵێم ڕۆمانی فرەدەنگ بریتییە لە ڕیتم. کاتێ دەستم دایە نووسینی چیرۆک، دوو کۆسپ، یان دوو پرسیارم هاتنە ڕێ. یەکەم، چۆن بنووسم؟ دووەم، چۆن کات بە کار بهێنم؟ پێشتر هەر بۆ خۆشی هەندێک شتم دەنووسی، بەڵام ناوی چیرۆکم لێ نەدەنان، بەڵکوو زیاتر لە شێوەی نوکتەدا دەرمدەبڕین. بۆ هاوڕێ و هاوپۆلەکانمم دەگێڕانەوە. هەر هێندە بڕیارم دا چیرۆک بنووسم، ئەو دوو پرسیارە ڕایانگرتم. خێرا تێگەیشتم چیرۆک وەک نوکتە نییە، تا ڕاستەوخۆ بیگێڕمەوە، بەڵکوو دەربڕینی ناڕاستەوخۆ و لەتکردنی کات دەخوازێت. کۆمەڵێک سەرچاوەم لەبارەی زمان و کاتەوە بە دەست هێنان. ئەگەر پێشتر هەم بە کوردی و هەم بە عەرەبی وەک خوێنەرێک ئەوانەم دەخوێندەوە، ئێستا دەمەوێت وەک چیرۆکنووسێک زیاتر لەو بارەیەوە بزانم.
لە سەرەتای حەفتاکانەوە چەند نووسەرێکی کورد لەوە بە ئاگا هاتنەوە، کە شێوازی گێڕانەوەی زنجیرەیی بە سەر چووە و دەبێت گۆڕانی تێدا بکەن. هونەری گێڕانەوە چووە ئاستێکی ترەوە و مێژووی چیرۆکمان پێی نایە قۆناغێکی نوێیەوە، تەنانەت هەندێک چیرۆکنووس دەستکاریی بەرهەمەکانی پێشووی خۆیان دەکرد و بە شێوازێکی کاریگەرتر دایاندەڕشتنەوە. لە دووی ناوەندیدا بووم، کاتێ (ڕستێک زەنگیانەی ئاوی)ی (حەمەفەریق حەسەن) دەرچوو، کە نەک شێوازی گێڕانەوەی، بەڵکوو ناونیشانەکەیشی ئاماژەیەکی ڕوونە و پێمان دەڵێت هونەری نووسین بایەخی پێ دەدرێت. زمانی گێڕانەوە چووەتە ئاستێکی باڵاتر. چیرۆکەکە پێوەندیی ڕاستەوخۆی بە موور و زەنگیانەوە نییە، وەک ئەوەی لە کۆتاییی هەشتاکاندا نووسەرێکی سەر بە دەستگەی بەعس گاڵتەی پێ دەکرد، بەڵکوو ئاماژەیە بە دڵۆپەفرمێسکەکانی (نازەنینی حەمە گەرمیانی). لە دنیای ئەدەبدا، کە دنیای ئاماژەیە، شتەکان بەسەر گەورە و بچووک، بایەخدار و بێبایەخ دابەش نابن، بەڵکوو هونەری نووسین، کە خاوەنی لۆجیکێکی تاکانەیە، هەڵیاندەوەشێنێتەوە و بە شێوازی خۆی دایاندەڕێژێتەوە. لێرەدا شتە ورد و بەلاوەنراوەکان زیاتر دەبنە جێگەی سەرنجی هونەرمەند. ئایا نووسەری داهێنەر ناتوانێت لە ڕێی زەنگیانەوە داهێنانی گەورە بکات؟ ئەو چیرۆکنووسە لە ناوەڕاستی حەفتاکاندا بایەخی بە ئاماژەناسی داوە، بەڵام دیارە لە هەر سەردەمێکدا کەسانێک هەن ئاوا بڕواننە داهێنان، تا دنیای شمەک و هیی ئاماژەیان لێ تێکەڵ ببن. سەرەتا ئەو کۆمەڵەچیرۆکەم تەنیا وەک ئەوە دەخوێندەوە، کە بە زمانێکی جیاواز نووسراوە، دەنا لە تەکنیکەکانی نەدەگەیشتم، بەڵام دواتر پێیان ئاشنا بووم. بەشێکی ئەو چیرۆکانەی لە گۆڤاری نووسەری کورددا بڵاو کراونەتەوە، تا ئەمڕۆیش هێزی هونەریی خۆیان پاراستووە. (دووربین)، (جیهانێکی تایبەت) و (قاوغەشقارتە) هەژاندمیان. دەتوانم (ئەحلام مەنسوور)، (حسێن عارف)، (ڕەووف بێگەرد)، (عەبدولڵا سەراج)، (محەمەد موکری)، (شێرزاد حەسەن) و (سەڵاح عومەر) بە نموونە بهێنمەوە، کە بایەخیان بە هونەری گێڕانەوە داوە، بەڵام دواتر چەند هێزیان خستووەتە بەر ئەو ئەزموونەیان و تا چ ئەندازەیەک گۆڕانیان بەسەردا هێناوە، ئەوە قسەی تر هەڵدەگرێت.
پێچەوانەی ئەوانەی پێیان وایە خوێندنەوەی کتێبی تیۆری لە نووسینی ئەدەبیدا بایەخی نییە، من زۆر سوودم لە هەندێکیان بینی. ئایا بەرهەمەکانی (جیرار جینێت)، (تۆدۆرۆڤ) و (ئومبێرتۆ ئیکۆ) هەر لەبارەی ڕیتمەوە گرنگ نین و کۆمەکی ڕۆماننووس ناکەن، تا جیاواز بنووسێت؟
ئەوەی لەو سەرەتایەدا پێی گەیشتم، ئەوە بوو، کە ڕیتمی خێرا واتە بازدان بەسەر ئەو ڕووداوانەی بایەخێکی ئەوتۆیان نییە، لە کاتێکدا ڕیتمی خاو بریتییە لە هەڵوەستەکردن لەسەر ئەو بابەتانەی گرنگن و نووسەر دەیەوێت تیشکیان بخاتە سەر، بەڵام هەوڵم دا ئەم ئاستەیش تێبپەڕێنم و مانای دیکە هەر لە چەمکەکەدا بدۆزمەوە. گەیشتمە ئەوەی بڵێم ڕیتم بریتییە لە تێکڕای ئەو جووڵەیەی توخمە جیاوازەکان دەیخەنە دەقەکەوە، بەو مانایەی تا ژمارەی ئەو توخمانە زیاتر بێت و لە ئاستی زماندا جیاوازتر دەیانببڕم، ڕیتمەکە پتر هێز پەیدا دەکات و زیاتر بابەتەکان دەهەژێنێت. بە مانایەکی دی، ڕیتم هونەری ئاوێتەکردنی توخمە جیاوازەکانە، کە ئەمە تەنیا لە ڕێی جووڵەوە دێتە دی. ئەو جووڵەیە گۆڕان بەسەر شێوە و ئەرکی توخمەکاندا دەهێنێت. هێزی جووڵە پێوەستە بە شێوازی بەکارهێنانی زمان و گۆڕینی ڕێڕۆی کات لە ئاستی فیزیکییەوە بۆ ئاستی دەروونی، یان دەکرێت بڵێم لە دۆخی گشتییەوە بۆ دۆخی تایبەت. هەوڵم دا ئەم دوو خاڵە لە بەرچاو بگرم. خۆشبەختانە ئەو نووسەرانەی پێیان سەرسام بووم، تا ئەمڕۆیش لە بواری زماندا شارەزان و بە کوردییەکی پوخت دەنووسن. کاتێ دەمویست ڕستەیەک دابڕێژم، وشەی گونجاوم بە کار دەهێنا. چەند جارێک دەمخوێندەوە، ئاخۆ هیچ گرێیەک دروست ناکات. وشەیەکم بە یەکێکی دی دەگۆڕی، یان کار دەگەیشتە ئەوەی تەواوی ڕستەکە لا ببەم و دانەیەکی تری بخەمە شوێن. ئەگەر بۆ نموونە دوو وشەی (بەڵام) لە نزیک یەکەوە بن، ڕیتم دەشێوێنن. وشەی (کە) زووزوو یەخەم دەگرێت. پێویستە ڕێ لەم گرفتە بگرم، تەنانەت وشەی (چونکە) دەکەمە (چونکوو)، یان (چونکێ)، تا دەنگی (کە) لەوە زیاتر ڕیتم خاو نەکاتەوە. کاتێ ناو لە کارەکتەر دەنێم، خۆم لەوانە دەپارێزم، کە (سەر)، (بە) و (کە)یان تێدان، چونکێ هەرسێکیانمان زۆرن. پریپۆزیشنی وەک (لە)، (بە)، (پێ)، (لێ) زووزوو دەردەکەون. چاکترە ڕستەکانم وا دابڕێژم، زۆر ئەوانە لە خۆ نەگرن. ئینجا ئەزموونەکەم گەیشتە ئەوەی چیرۆک بە ڕابوردووی دوور نەگێڕمەوە، بەڵکوو پەنا ببەمە بەر ڕانەبوردوو، چونکێ (چووبوو)، (خواردبوو)، (نووستبوو) و هیی دیکە ڕیتم خاو دەکەنەوە، لە کاتێکدا لە دۆخی ڕانەبوردوودا ئەو (بوو)انە نامێنن. (دەچێت)، (دەخوات)، (دەنوێت) و… هتد.
ئەمە لە بواری زماندا، بەڵام لە بواری کاتیشدا ئەزموونێکی تایبەتم بە دەست هێنا و هەوڵم دەدا زیاتر پەرەی پێ بدەم. گوتارێکم لەژێر ناونیشانی (کات وەک پرسیارێکی شەڕانگێز لە ئەزموونی مندا)دا نووسیوە و تێیدا باسم لەوە کردووە چۆن ئەم تێگەیشتنە لە بەرهەمەکانمدا ڕەنگی داوەتەوە. ویستوومە مامەڵەیەکی جیاواز لەگەڵ چەمکی کاتدا بکەم، کە هەر لە سەرەتاوە تەکنیکی لەتلەتکردنم بە کار هێناوە. ئەوە بە فراگمەنتەیشن ناسراوە و لە ئەدەبی گێڕانەوەدا بایەخێکی بەرچاوی هەیە. (باشلار) لە کتێبی (دایەڵەکتیکی کات)دا وا دەڕوانێتە ڕیتمی کات، کە هەبوونی پێوەندییە لەنێوان دیاردەکاندا. پێ لەسەر ئیستاتیکای میوزیک و شیعریەت دادەگرێت، کە فرەیی بەرهەم دەهێنن.
لە ڕێی خوێندنەوەی تیۆریی گێڕانەوەوە چەمکی قرتاندن، یان بڕین (Elision)، دیمەن (Scene)، وەستان (Pause)، چڕکردنەوە، یان کورتکردنەوە (Summary)، فلاشباک، فلاشفۆوەرد و زۆری ترم ناسین، کە هەر یەکێ لەوانە یاریمەتیدەرە لەوەی چۆن نووسەری ئەدەبی گێڕانەوە کردەی گێڕانەوە بە شێوەی هونەری بباتە ڕێوە، بەڵام ئەوانە قاڵب و کڵێشە نین، بەڵکوو پێویستە هەر نووسەرێک بە ڕێی تایبەتی خۆی کاریان پێ بکات. بۆ نموونە سوودی زۆرم لە هونەری قرتاندن بینی، کە سێ جۆری هەن، ئاشکرا، نهێنی و گریمانی. من زیاتر پەنا بۆ دووەم و سێیەمیان دەبەم. هەوڵ دەدەم هەمیشە بۆشایییەکی گەورە بۆ خوێنەر جێ بهێڵم، تا خۆی شتەکان بهێنێتە بەرچاو و لێکیان بداتەوە. ئەو تێگەیشتنە کۆمەکی ڕۆماننووس دەکات چۆن بابەتە بەلاوەنراو و کارەکتەرە پەراوێزخراوەکان بخاتە ئاستی هونەرییەوە، تا مانای تریان تێدا بدۆزێتەوە. ڕیتم تەنیا هەڵچوون نییە، بەڵکوو داچوونیشە. وەک چۆن هاوار و قیژەیە، ئاوها بێدەنگی و هێمنییشە. (ئیکۆ) لە کتێبی (پیاسە بە دارستانی گێڕانەوە)دا بایەخ بە چەمکی (ئارامبوونەوە) دەدات لە کردەی گێڕانەوەدا، کە زەوینە بۆ خوێنەر خۆش دەکات، تا چاکتر ڕۆ بچێت و لە شڵەژانی ناپێویست ڕزگار ببێت. ئەگەر بڕیارە شتێکی گرنگ و کاریگەر ڕوو بدات، با بایەخ بە هونەری ئارامبوونەوە بدەین. لەگەڵ ئەو بۆچوونەی (ئیکۆ)دا هاوڕام. دەڵێم دەقی فرەدەنگ و فرەئاڕاستە بە ئەندازەی هەڵچوون ئارامییش دەگرێتە خۆی. من خۆم لە سەرەتای تەمەنی نووسینمەوە تا ئەمڕۆ بایەخ بە کۆمیدیا دەدەم. جاری وا هەیە لە گەرمەی تراجیدیادا پەنا بۆ توخمی گاڵتە دەبەم، کە لە ڕۆمانی فرەدەنگدا هەموو چەقەکان تێک دەشکێنرێن. هەر کاتێ لایەنی ڕژدی دەبێتە چەق و دەیەوێت دەقەکە دابپۆشێت، لە ڕێی گاڵتەوە گۆڕان بەسەر ئەو دۆخەدا دەهێنم. لێرەدا هونەری دایەڵۆگ دەردەکەوێت، کە پێشتر یەکێ لەو چەمکانەی ئاماژەمان پێ کرد، دیمەن بوو. کاتێ دەڵێین دیمەن، زیاتر مەبەستمان لە دایەڵۆگە، کە ڤەبێژەر (نارەتەر) بە لاوە دەنرێت و کارەکتەرەکان خۆیان چ لە ڕێی دایەڵۆگی دەرەکی و چ لە ڕێی مەنەڵۆگەوە خۆیان دەردەبڕن.
ڕۆماننووسی ئەزموونگەر سوود لە هەموو دۆخە جیاوازەکان دەبینێت و هەر لێرەیشدا شتە شاراوەکان دەدۆزێتەوە. ئەو شتانەی لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا زەقن و مانایان ئاشکرایە، لە نووسینی ڕۆمانی هونەریدا جێگەی بایەخ نین و خزمەتی ڕیتم ناکەن، بەڵکوو هونەری ڕۆمان ئەوە دەخوازێت لایەنی شاراوەی ئەو شتانە بدۆزێتەوە، کە ئەمەیشە گۆڕان بەسەر زماندا دەهێنێت، بەوەی نهێنییەکان دەردەبڕێت و ئەوانەیش لای خوێنەر ناسراو نین. هەر لێرەیشدا پێوەندیی نێوان نووسەر و خوێنەر دەگۆڕێت. بە مانایەکی دی، خوێنەر لەوە دەردەچێت پەیامێکی ڕوونی لەو نووسەرەوە پێ بگات، بەڵکوو بە ناچاری دەچێتە ئاستی ڕەخنەوە و دراوەکان لێک دەداتەوە. (ماریۆ بارگاس یۆسا) لە کتێبی (ددانپێدانانی ڕۆماننووسێکی لاو)دا دەڵێت ئەگەر پێت بڵێن ڕۆمانی (مێتامۆرفۆسیس)ی (کافکا) باس لەوە دەکات چۆن فەرمانبەرێک بۆ زیندەوەر دەگۆڕێت، ڕەنگە بە دەم باوێشکەوە بڵێیت ئینجا کاتی خۆم بە خوێندنەوەی ئەم شتە پووچە ناکوژم، بەڵام کاتێک دەیخوێنیتەوە، هونەری باڵای ئەو دەقەت بۆ دەردەکەوێت.
تۆ لە پرسیارەکەتدا ڕیتمی ڕۆمانەکە بۆ ئەوە دەگەڕێنیتەوە، کە نە بابەتەکان ئاسایین و نە کارەکتەرەکانیش. کارەکتەری پەراوێزخراو وەک ڕەخنەدۆزی ئایرلەندی (فرانک ئۆکۆنۆر) لە کتێبی (دەنگی تاک)، یان (دەنگی تەنیا)دا، کە لە سەرەتای شەستەکاندا نووسیویەتی، پێی وایە ئەوانە بزوێنەری چیرۆکی نوێن. هەوڵی داوە لە ئەدەبی گێڕانەوەدا بایەخ بۆ ئەو کارەکتەرە بەلاوەنراوانە بگەڕێنێتەوە. لەم ڕووەوە نموونە لە بەرهەمی (چیخۆڤ)، (تۆرگنێڤ)، (جۆیس)، (فۆکنەر)، (هەمینگوای) و هیی دیکە دەهێنێتەوە. دواتر ڕەخنەدۆز و توێژەران بە تایبەتی لەگەڵ بەهێزبوونی شەپۆلی پۆستمۆدێرندا زیاتر بایەخی ئەوانەیان لە بەرچاو گرت. لە بەرهەمەکانی پێشوومدا کەموزۆر لەوە دواوم، بەڵام هێندەی پێوەندیی بە ڕیتمەوە هەبێت، دەڵێم بەوەدا ئەو کارەکتەرانە سەر بە دامودەستگەی فەرمی نین و دەکەونە دەرەوەی سیستەمەکانەوە، ئەوە بە خەسڵەتی ڕاڕایی، دڵەڕاوکێ، نیگەرانی، شڵەژان و هیی دیکە دەناسرێنەوە، بۆیە ئەمانە جووڵە دەخەنە هەر ئاڕاستەیەک، کە پێوەستە بە سیستەمی دامودەستگە کۆمەڵایەتییەکانەوە. بوونی ئەوانە لە ئەدەبی گێڕانەوەدا وا دەکات گۆڕان بەسەر سیستەمی کات و شوێندا بێت، بەوەی لە دەرەوەی شوێنی ئاسایی و ناسراودان. ئینجا پێبەندی کاتی دەرەکی نین، بەڵکوو بەپێی کاتی ناوەوەیان دەجووڵێن. شڵەژان و نیگەرانی پێوەندییان بەو تێگەیشتنەوە هەیە، کە کارەکتەر لەگەڵ ئەو ئەنجامانە ڕێک ناکەوێت وا بە دەست هاتوون، بەڵکوو هەوڵ دەدات گومانیان تێ بخات و هەڵیانبوەشێنێتەوە.
من خۆم هەر لە سەرەتای تەمەنی نووسینمەوە بایەخم بەم جۆرەی کارەکتەر داوە، بۆیە گەلێجار تێگەیشتن لە دنیایان وەک لە پرسیارەکەتدا هاتووە سەختە. دیارە ئەو بەرهەمەی بە سەختی دەنووسرێت، بە سەختییش دەخوێنرێتەوە. ئەرێ خوێندنەوەی ڕۆمانی نوێ کەی سەخت نەبووە؟ واز لە (جۆیس) بهێنە، کە دەستگەکانی چاپ ئامادە نەبوون ڕۆمانەکانی چاپ بکەن، بەڵکوو وەرە لای (فۆکنەر)، کە شانزدە ساڵ دوای چاپکردنی ڕۆمانی (ژاوەژاو و تووڕەیی)دا ناچار دەبێت پاشکۆی کۆمپسۆن (Compson Appendix) بخاتە بەرچاوی خوێنەر، تا هەندێک شت لەبارەی دەقەکەوە بڵێت، چونکێ بۆی دەرکەوتووە تێگەیشتنی ئاسان نییە. ژمارەیەکی کەمی لێ فرۆشراوە. ڕۆمانی (گەڕان بە دوای کاتی گومبوو)ی (پرۆست) سەرەتا چاپ نەدەکرا، گۆیە لە وەسفدا نغرۆیە، بەڵام ئەو وەسفە بەوە دەناسرێتەوە، کە ڕیتمی ژیان دەگرێتە خۆی. دەکرێت سەرجەم بەرهەمی (پرۆست) لەژێر ناونیشانی ڕیتمدا جێ بکەینەوە، کە وەک گوترا ڕیتم خودی ژیانە. ئەگەر کتێبی (بەرەو ڕۆمانی نوێ)ی (ئالان ڕۆب گرێ) بخوێنینەوە، دەبینین ئەم شێوازە سەرەتا لە فرەنسادا دراوەتە بەر توانج و پەسەند نەکراوە. ئەمە بە مێژووی ڕۆماندا تێدەپەڕێت و دەگاتە ئەمڕۆ. ناکرێت ڕۆمانی فرەدەنگ، کە ئەو هەموو ئاڕاستە جیاوازە پێکی دەهێنن، بە ئاسانی خۆی بە دەست خوێنەرەوە بدات. لای ئێمە گەلێجار ڕۆماننووس بە شانازییەوە دەڵێت ڕۆمانەکانم زۆریان لێ فرۆشراون، بە مەرجێ ئێمە هێشتا مێژوویەکی درێژمان لەم ڕووەوە بە ڕێ نەکردووە و ئەزموونی گەورەمان بە دەست نەهێناوە، بەو مانایەی خوێندنەوەی ڕۆمان کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاوازی نەگرتوون و شتی جۆراوجۆری تاقی نەکردوونەتەوە. هەڵەیەکی لۆجیکییە، کاتێ زۆریی ژمارەی خوێنەر دەکرێتە پێوەر بۆ ئەوەی چ ڕۆمانێک داهێنانە. ئایا ئەو خوێنەرانەی ڕۆمانێک بە داهێنان دەزانن، کاتێ بۆ نموونە دەگەنە (گورگی دەشت)ی (هێرمان هەسە) چی دەڵێن؟ ئەرێ مانای وایە ئەم ڕۆمانە لاوازە، بۆیە ئەو خوێنەرانە گوتەیان لێ وەرنەگرتووە و بڵاویان نەکردووەتەوە؟ هەندێجار گوێت لە ڕۆماننووسان دەبێت، کاتێ دەڵێن پێویستیان بە لایەنی تیۆری نییە و دەتوانن بەبێ ئەوەیش بنووسن. ڕاستییەکەی ئەوانە حیکایەت و ڕۆمانیان تێکەڵ کردوون، کە ئەگەر بۆ (جینێت) و ئەوانەی تریش بگەڕێینەوە، دەبینین هونەری ڕۆمان بریتییە لە تێکشکاندنی پایەکانی حیکایەت و داڕشتنەوەی لە دنیای ئاماژەدا، نەوەک دەستپێوەگرتنی. ئەم تێکشکاندنە بریتییە لە بەکارهێنانی تەکنیک و فێڵەکانی گێڕانەوە، کە ئەو کردەیە زمانێکی ئاڵۆز دەهێنێتە گۆڕێ و خوێنەرێکی وریایش دەخوازێت، خوێنەرێک توانای دایەڵۆگی هەیە و بەو تێگەیشتنە جیاوازەی توخمەکان ڕاڤە دەکات. بە مانایەکی دی، ڕیتمی دەق ئەوە دەسەپێنێت خوێنەر چۆن و لە چ ئاستێکدا بیخوێنێتەوە.
لەم ڕۆمانەیشدا هەوڵم داوە ئەم ڕیتمە بپارێزم. تۆ نموونەی (نامۆکۆ) و (ژیرکۆ هۆشکۆزادە)ت هێناونەتەوە، کە ئەمیان پڵنگ و ئەویان کەرە؛ گۆڕانکاری بەسەر ڕێتمی گێڕانەوەدا دەهێنن و دۆخێکی تری کارەکتەرەکان پێشان دەدەن. ڕۆمانی فرەدەنگ دایەڵۆگییە. هەر بە ڕاستی (باختین) چەمکی دایەڵۆگیزم بەو مانایە بە کار دەهێنێت، کە بریتییە لە بەریەککەوتنی دەنگە جیاوازەکان لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا. ئەمەیش وا دەکات شتەکان یەک مانا وەرنەگرن، بەڵکوو لە ڕێی ئەو پێوەندییانەوە مانای جۆراوجۆر بە دەست بهێنن. ئەوە ڕووبەڕووبوونەوەی چەمکی حەقیقەتە، کە بە تایبەتی لە (نیتشە) و (هایدیگەر)ـەوە تێگەیشتنی جیاواز لەم ڕووەوە دێتە پێشێ، کاتێ هەر یەکەی بە شێوازی خۆی ڕەخنە لەو تێگەیشتنەی (ئەریستۆ) دەگرێت، کە لە هاوڕێکیی نێوان شتەکاندا بەرجەستەیە و بە مێژووی فەرمیی فەلسەفەدا ڕۆ چووە. لە کتێبی (ئاماژە فەلسەفییەکانی شێواز و شێوازناسی)دا هەوڵم داوە بەو وردی ئەم چەمکانە لێک بدەمەوە. گۆڕەپانی ڕۆمانی فرەدەنگ وەک بەردەوام گوترا دەتوانێت زۆرترین توخمی جیاوازجیاواز بگرێتە خۆی. دنیای مرۆڤ و هیی ئاژەڵ دژی یەک نین، بەڵکوو پڕن لە خاڵی هاوبەش. ئەگەر بۆ تیۆریی پەرەسەندن بگەڕێینەوە و چەمکی (لوکا: LUCA) بخەینە بەرچاو، کە پێمان دەڵێت هەمووان یەک باوانی هاوبەشیان هەیە، ئەوە دەکرێت بڵێین مرۆڤ و ئاژەڵ لە یەک دانەبڕاون. لە گفتوگۆیەکی دیکەی تۆدا گوتوومە (نیتشە) پێی وایە غەریزەی ئاژەڵییانە بوونێکی بنەڕەتییانەیە لە مرۆڤدا. بە حەقیقەتی سەرەتایی لە سروشت (primal truth in nature) ناوی دەبات. شارستانیەت لەپێناوی بەهای ساختەدا ئەم غەریزەیەی سەرکوت کردووە. ئەمە مانای ئەوەیە مرۆڤ حەقیقەتی خۆی لە دەست داوە و دەستی بە حەقیقەتی ساختەوە گرتووە. هەر یەک لە (فرۆید) و (دولووز)یش بە شێوازی خۆی لەم بابەتەی کۆڵیوەتەوە، کە لێرەدا بە پێویستی نازانم لەوە زیاتر بڵێم، مادام پێشتر هەوڵم داوە بە وردی باسی بکەم. هێندەی پێوەندیی بەم ڕۆمانەوە هەبێت، ئەوە هەبوونی ئاژەڵەکان ئەو چەقە تێک دەشکێنێت، کە لە مرۆڤدا بەرجەستەیە و هەموو بوونەوەرەکانی دی بە لاوە دەنێت. ئاژەڵ لەم ڕۆمانە و ئەوانەی دیکەیشمدا کارەکتەرن، کە مانای وایە ئەرکیان لە ئەستۆدایە و دەنگیان دەبیسترێت. ئەو دەنگانە بەر هیی تر دەکەون و جیاوازی دەخەنە دەقەکەوە. لە بەریەککەوتنی دەنگەکاندا حەقیقەت تێک دەشكێت و پارچەکانی لەو گۆڕەپانەی دەقدا بڵاو دەبنەوە، کە لەمەوە خوێندنەوەی جیاواز دەهێننە گۆڕێ. دەمەوێت لێرەدا ئاماژە بەم گفتوگۆیە بدەم، کە لەنێوان (پارێزا) و (هێلانە)دا دەکرێت:
_ ئەرێ شتێکی سەیر نییە، دادە هێلی، مرۆڤ مەڕ بۆ پڵنگ سەر ببڕێت و کەوڵی بکات؟
(هێلانە) وەڵامی دایەوە:
_ پڵنگێک کێو جێ بهێڵێت و بگاتە شار، پێویستە لە بیری بچێتەوە ئاژەڵە.
کەمێک بیری کردەوە و گوتەکەی بە شێوەیەکی دی داڕشتەوە:
_ دەی، شتەکە وەهایە، پارێزا. دەبێت ئەو هەندێک دەست لە ئاژەڵبوونی خۆی هەڵبگرێت و ئێمەیش کەمێک دەستبەرداری مرۆڤبوونی خۆمان ببین، تا لەو ناوەڕاستەدا بە یەک دەگەین، دەنا لە یەک ناگەین.

بەشی دووەم

* ئایا ئەوە بەو مانایە نایەت تۆ داوا دەکەیت بەتەواوی لەشانۆی خۆرئاوایی دوور بکەوینەوە؟

– نەخێر بەڵکو لەتێگەیشتنی عەرەبەکان بۆ شانۆی خۆرئاوایی دوور بکەوینەوە، میتۆدەکان بنەمای خولقاندنی نمایشی شانۆیی نین، بەڵکو فراوانبونی ئاسۆی ڕۆشنبیرین تاوەکو بتوانین رۆشنبیریی شانۆییمانی پێ فراوان بکەین، نەک بێین بیسەپێنین بەسەر شانۆی کوردیەوە، بەلکو پێویستە ئێمە فێری ئەوە بین زانستیانە شانۆ بناسین نەک بەرهەمی کولتورەکانیتر بگوازینەوە، میراتی ئەدەبی شانۆی دنیا سەرچاوەیەکی گرنگی ئاشنابوون و کارکردنە، کاتێک دێیت کاریان لەتەکدا دەکەیت ناکرێت بکەویتە ژێر کاریگەری وتارێکەوە کە دەرهێنەرێکی خۆرئاوایی چیکردووە، تاوەکو تۆش وای لێ بکەیت، گرفتی ئێمە لەتەک شانۆنامە خۆرئاواییەکان، گەڕان بوو بەدوای تازەگەریدا، بەوەی دیالۆگ و دیمەن و لاپەرەکان لابەرین و هەندێک دیمەنی بێدەنگ و روناکی و ڕەنگ دروست بکەین، بە بیانوی ئەوەی دیدی فەلسەفی بە شکسپیر دەبەخشین، وەک ئەوە وابێت شانۆنامەکە دیدی فەلسەفی و فیکری خۆی نەبێت و ئێمە بێین بە رەنگ و روناکی و جولە بیکەین بە فەلسەفە، دواتر تێناگەم بۆ دەبێت بیکەین بە فەلسەفە، دەقی شانۆیی ڕووبەرێکی کۆمەلناسیانەیە بۆ خوێندنەوەی ژیانی کۆمەلایەتی و سیاسی کۆمەلگایەک، گەر باوەرت بەم دەقەیە دەبێت ئەو دنیایەی نووسەر بخەیتە سەر شانۆ، خەمناکیەکە لەوەدایە بەبیانوی دیدگای دەرهێنانی بێیت بەویستی خۆی ئەو دەقە کورت بکەیتەوە، دیدگای دەرهێنانی تۆ لە سرینەوەی دیالۆگ نیە، لە لابردنی دیمەن نیە، دیدگای دەرهێنانی وابەستەی دیکۆرو روناکی و مۆسیقا و جل و بەرگ وجولەیە، بەواتای تۆ چۆن دیالۆگەکانی نوسەر دەخەیتە سەر شانۆ، ئەو دەرهێنەرەی دێت دیمەن دەبڕێت و دەیالۆگ و دیمەن لا دەبات، دیدگای نیە، بەڵکو بکوژی دیدگایە ، ناتوانێت لە ئەفسوونی نهێنی شانۆ تێبگات، بۆیە سەرەنجام وێنەیەکمان پێ دەبەخشێت کە پەیوەندی بەنوسەرەوە نیە، بەلکو نووسەر تەنیا بیرۆکەیەکە، ڕێک لەشانۆی وێنەی عێراقی هاتووە کە دەقی شانۆیی بیرۆکەیەکی مردووەو نووسەر زیندویی دەکاتەوە، ئەوە گەر نەمانخاتە پێکەنین هەموو نوکتەی دنیا ناتوانێت بماهێنێتە پێکەنین، بەداخەوە شانۆی ئەزموونگەری کوردی پێگەی خۆی لەسەر ئەو جۆرە ڕوانینانە بنیاتنا، بۆ ئەوەی وێنەی ڕوون بەم دۆخە ببەخشین، لێرەدا ناچارم چەند ئارگۆمێنتێک بۆ قسەکانم بێنمەوە، تازەگەریی شانۆییمان دەق وەک مردوو سەیر دەکات و کۆلاژی وێنەیی تیا دەخولقێنێت، چونکە دەق لەگەل دیدگای ئەو ناگونجێت، بەڵام دەرهێنەرێکی ناسراوی وەک «ئەلیکسەندەر باردینی» کاتێک شانۆگەری «لالۆ ڤانیا» ی چێخۆف دەخاتە سەر شانۆ، بۆ ئەوەی تەواوی دیدگای خۆی بەرجەستە بکات، ووشەو دیالۆگێک نابینیت لا ببردرێت، بەلکو دەستکاری فۆرمی دەرەکی کارەکتەر دەکات، سۆنیا لای باردینی کچێکی ناشیرین نیە، بەلکو دێت جوانترین ئەکتەری شانۆی پۆلەندی هەلدەبژێرێت کە «یۆوانا ژۆوکۆڤسکا» یە، تا بلێت هۆکاری نەبونی دۆستێک بەهۆی روخساریەوە نیە، هێندەی بەهۆی نەگبەتیەکەوەیە کە بەدوایەتی، لەگەل لەدایکبونیدا دایکی دەمرێت، ئەو هاوشێوەی لالۆ ڤانیایە، لێرەدا دیدی دەرهێنانی وابەستەی فۆرمی دەرەکیە نەک فۆرمی ناوەکی کەسێتی و لابردنی دیالۆگەکان، پێشتریش باردینی شانۆنامەی «سێ خوشک» دەخاتە سەر شانۆ لەوێشدا هیچ دەستکاریەکی ئەو دیالۆگانە ناکات، بەبێ ئەوەی گۆڕانکاری لەتێکستی نووسەر بکات، چەندە وێنەیەکی چێخۆڤیانە بەنمایشەکە دەبەخشێت، بەتایبەت لەدیمەنی کۆتایی هەوڵ دەدات ئەو وێنە خەمناکە وەک تراژیدیایەکی ماڵ وپەیوەندیەکانی بگەیەنێتە لوتکە، کاتێک لەڕێی کولێگینی مێردی ماشا کە بە پەیوەندی ژنەکەی لەگەڵ ڤێرشینین دەزانێت، تەنانەت دیمەنی ماڵئاواییەکەیانیش دەبینێت، کاتێک ماشا ماچی دەکات، بەڵام خۆشەویستی خۆی بۆ ژنەکەی دووپات دەکاتەوە، من بۆ خۆم لەم دەرهێنەرە فێری ئەوە بووم چێخۆڤ ناکرێت یەک ووشەی لێ لا ببردرێت، چونکە کە وەک خۆی خستە سەر شانۆ ئەوسا لە گرنگی و شاعیریەتی ئەو نووسەرە تێدەگەیت، بۆیە گەر لەشانۆی پۆلەندی ئەو وەک دەرهێنەری چێخەڤی بناسرێت هۆکارەکەی داکۆکیکردنیەتی لەرۆحی شانۆنامەکان بەبێ گۆڕینی ووشەیەک، رەنگە قسەکە لەوە بێت ئاخۆ شانۆی پۆڵەندی دەستکاری دەق ناکات؟ با دوو نمونە بێنمەوە، ئەو شانۆیە کە من لەنزیکەوە کارم تیای کردوەو لەناویدا ژیاوم، جۆرە دەستکاریەک کە شانۆکاری کورد ناویناوە شانۆی ئەزموونگەری، ئەزموونگەری نیە، بەڵکو پێرفۆڕمانسە، بیرۆکەیەک وەردەگیرێت و هەندێک دیالۆگی تیا بەکار دێت، ئەوە پێرفۆڕمانسە، پێرفۆڕمانسە بەدوای شانۆ لابۆریەکەی گرۆتۆڤسکی و هاوکات لەگەڵ گەشتەکەی بۆ ئیتالیا هاتە بوون، ئەمڕۆ میراتگرانی ئەم هونەرە لەشاری ڤرۆتسواڤ لەپاڵ پەیمانگاکەی گرۆتۆڤسکی و چەندین گروپ هەن وا کار دەکەن دیارترینیان گروپی زارو پیسن کۆزوا، بە نمونە ئەو گروپەی دواییان پێرفۆڕمانسی «ماکبێس» بە حەوت دەقیقەو بە چوار ئەکتەر نمایش دەکەن، بەڵام هیچ شتێک نیە ناوی شانۆی ئەزموونگەری بێت، بەڵکو هونەری پێرفۆڕمانسە، وەک چۆن کارەکانی لابۆری لالش لەئێستا دا پێرفۆرمانسە نەک نمایشی شانۆیی، ئەوە لایەک، لە روویەکی تردا ئاخۆ دەرهێنەرانی شانۆ دەستکاری دەق ناکەن؟ بۆچی نا، بەڵام رەنگە بکەونە ژێر تەوژمێکی ڕەخنەیی بەوەی ئاخۆ ئەوەی نیشانی دەدەن بەو بڕینانەوە گوزارشت لەو شانۆنامانە دەکات؟ با دوو نمونە لێرەدا وەک ئارگۆمێنت بۆ قسەکانمان بێنینەوە، تا مناڵە فریودراوەکانی شانۆی ئەزموونگەری تێبگەن ڕاستەقینە لەکوێدایە، زۆربەی جار ئەوانەی بەدوای دەستکاریکردنی دەقەوەن لەشانۆی پۆلەندی ئەو نەوە نوێییەی شاری ڤرۆتسواڤن، بەهۆی ئەو زەمینەیەی گرۆتۆڤسکی لەو شارەدا خوڵقاندی ، وەک سیمای هونەری ئەو شارەی لێهات، بۆیە کاتێک خانمە دەرهێنەر «ئاگنێشکا گلینیسکا» شانۆنامەی «سێ خوشک» ی چیخۆف دەردەهێنێت, دیارە من لە کتێبەکەمدا کە پرۆژەی ژیانمە لەبارەی ژیانمە لەبارەی شانۆی پۆلەندی کە باس لە ١٧٠٠ تاوەکو ٢٠٢٥ ی ئەم شانۆیە دەکات، وە نازانم کەی لەنوسینی تەواو دەبم، بەلام لەوێدا لەبارەی ئەو نمایشە نووسیومە: هەر لەسەرەتاوە ڕووبەرووی گریمانەی ناو تێکست نابینەوە، بەڵکو سێ خوشکەکە لەدوو کورتە دیمەنی شانۆیی باس لەخەون و ژیانی ڕابردووی خۆیان دەکەن، بەدوای ئەوە دەگەڕێینەوە ناو سەرەتای دیمەنی شانۆنامەکە، چڕ بوونەوەی زەمەنی لەناو دیمەنەکان درووست کراون، هەندێک دەیالۆگی ناو دیمەنەکان نەماون، بەڵام ئەوەشیان چەندە زیانی بەو دیدە چێخۆڤیەی ناو نمایشەکە گەیاندووە، هێندەش پەیوەستە بەستراتیژی گوتاری نمایش بەهۆی ئەوەی ئەتمۆسفێری نمایشەکە دەیەوێت قسە لەمرۆڤی هاوچەرخ بکات، نەک مرۆڤێک کە نووسەر لە ١٩٠١ شانۆنامەکەی تیا نووسیوە، دەرهێنەر لەهەوڵی ئەوەدایە کاتێک لە ٢٠١٢ ئەم شانۆنامەیە نمایش دەکات، قسە لەو بینەرە بکات کە ئامادەبووی نمایشەکەیە، دەیالۆگەکانی نووسەر وەک خۆی ماونەتەوە جگە لەهەندێک دیمەن کە چڕبوونەوەو لابردنی ووشە و دەستەواژەی لابردووە، بەڵام لەڕووی جل و بەرگ ودیکۆر و ئەتمۆسفێرەو نزیکی کردۆتەوە لەژیانی ئەمڕۆدا، ئەوەش وای کردووە فەزا چێخۆڤیەکە وابەستەی ئەمرۆ بکات، نەک وەک پابەندبوونی بە گریمانەی ناو تێکستی نووسەر، ئەگەرچی کردەی بینین لادانی نەخولقاندووە لەدنیای نووسەرەوە، سەرەنجام ئەوەی دەیبینین شانۆگەری سێ خوشکە بە دیدێکی نوێوە. لەڕێی پێکەنین و سرووتێکی شادیەوە دەیەوێت خەمی سەر ڕووی کارەکتەرەکان بگۆڕێت، بەوەی مرۆڤەکان هەمیشە ئومێدێکیان هەبێت بۆ ژیان، هەڵبەت ئەوە لای نووسەریش بوونی هەیە، بەڵام کارەکتەرەکان هەمیشە خەمگینن گەرچی لەبنەرەتدا خەونیان هەیە، بەتایبەت خوشکەکان کە خەون بە گەڕانەوە بۆ مۆسکۆ دەبینن، بۆیە لەهەندێک شوێندا دەرهێنەر بۆ ئەوەی بنیاتی ئەو شادیەی کارەکتەر بکات، دێت هەندێک ووشە وەک پەیوەندی ڕووخسار بە کارەکتەرەکان دەبەخشێت.

*ئایا ئەزمونیتر لەو شانۆیەدا لەگەڵ تێکستی تر تاقی کرایەوە؟

-لەئێستادا «ئاندژێ ڤایدا» دەکەوێتەوە خەیاڵ لە سەردەمی سۆڤیەت و دوای سۆڤیەت شانۆگەری (هاملێت) ی شکسپیر پێشکەش دەکات، لەڕێی سینۆگرافیاوە دوو سەردەمی جیاواز دەخوێنێتەوە، بەبێ ئەوەی دیالۆگ لابەرێت، یان ماچیێۆڤسکی شانۆنامەی (باوک) ی سترێندبێری دەخاتە سەر شانۆ، دیالۆگ لا نابات بەڵام یەک دیمەنی کورتی بانتۆمایم زیاد دەکات کە نمایشەکە تەواو دەبێت هەست دەکەیت باس لەکۆمەلگای پۆلەندی سەردەمی نازیەت دەکات. چونکە دەزانێت ئەتمۆسفێرێکی تایبەت بۆ خوێندنەوەی کۆمەلگا بخولقێنێت، دیالۆگی نووسەریش لا نابات، ئەوە بۆ ئەو مناڵانەی کە پێیان وایە ئێمە بە بێ ئارگۆمێنت قسە دەکەین، بەڵکو ئارگۆمێنتەکان لەپشت زانینی روانینی شانۆییمانە، بەڵام تۆ وەرە سەیرکە ئێمەی کورد چۆن و بۆچی لەگەڵ تێکست مامەلە دەکەین؟ چونکە سەرچاوە بنەرەتیەکەمان لەزەمینەیەکی شانۆیی ناخولقێت، بەڵکو کۆی سەرچاوە تازەگەریەکەمان وابەبەستەی دیدی شانۆی وێنەیی عێراقیە تاوەکو ئەو وێنەیە بکەین بە چاوگەی سەرەکی شانۆی ئەزموونگەری کوردیی، من لێڕەدا لەسەر دوو پێگەی گرنگ دەوەستم، یەکێکیان وابەستەی شانۆی وێنەییە، سەلاح قەسەب دەلێت شانۆکەم لە ساندا مانۆ وەرگرتووە، بەڵام ساندا مانۆ کێیە لە ١٩٨٦ تاوەکو ٢٠٢٦ تەحەدای هەموو شانۆی کوردی و عەرەبی دەکەم یەک دێریان لەبارەی ئەو خانمە خوێندبێتەوەو بزانن کێیە، ئەویتریشیان برادەرێک کتێبێکی نوسیوە لەستایشی کارەکانی هاورێکانی و هەندێکیش ستایشی خۆی دەکات، دەلێت بەبێ ئەو کتێبە کەس ناتوانێت و بۆی نیە باس لە شانۆی ئەزموونگەری بکات، کەواتە پرسەکە ئەوەیە سەرەتا پێویستمان بەوەیە بۆ مێژووی بنەچەکەی شانۆی وێنەی عێراقی بگەرێینەوە، شانۆکە بناسین کەی و چۆن سەری هەڵدا؟ بۆ لەدایک بوو؟ پەیوەندی نێوان فاشیزم و شانۆی وێنەیی چیە؟ ئەی ساندا مانۆ کێیە؟ بەدوای ئەوەی وەلامی ئەو پرسیارانەمان دایەوە، ئەوسا دێین بۆ قسەکردن لەشانۆی ئەزموونگەری کوردی پشت بە کتێبی ئەو برادەرە دەبەستین و لەروانگەی کتێبەکەی ئەو وەک ئارگۆمێنتێکی شانۆیی قسە لەو رۆژگارە دەکەین، سەرەتا با لەسەر شانۆی وێنەیی بوەستین، لەکۆتایی سالی ١٩٧٦ سەلاح قەسەب نمایشێک بۆ یەکەم جار پێشکەش دەکات لەگەل گروپێکی لاو بەناوی «كيف فسرت الخلود عند كلكامش» شانۆکاری عێراقی سەعدون عوبەیدی لەگۆڤاری ئەلف با، ژمارەی کانونی دووەمی ١٩٧٧ بە دوو لاپەرەی گۆڤارەکە باس لەو نمایشە دەکات، نمایشەکە وەک لەو قسانە دەردەکەوێت وەک نمایشێکی ئاسایی سەیرکراوە، ئەگەرچی عوبەیدی لەوتارە پانۆراماییەکەیدا دەیەوێت بە گرنگ باسی نمایشەکە بکات، کە سەرەتای دوورکەوتنەوەی قەسەب دەبێت لەشانۆ و بەرجەستەکردنی شانۆ لەرێگەی جولەو وێنەو کەمترین دیالۆگەوە، کاتێک دەرواتە ڕۆمانیا بۆ خوێندن دەبینێت ژنە دەرهێنەری رۆمانی ساندا مانۆ بایەخی بۆ ئەو فۆرمە هەیە، بەلام تێگەیشتنێک نیە بەناوی شانۆی وێنەی ڕۆمانی، بەلکو لەچەند نمایشێکدا ئەو خانمە ویستویەتی وا کار بکات، ساندا مانۆ لەدایکبوی ١٩٣٣ و لە ٢٠٢٣ ماڵئاوایی لەژیان کردووە، جگە لەکاری وەک دەرهێنەری شانۆیی، وەک دەرهێنەری کورتە فلم و زنجیرەی تەلەفزیۆنی کاری زۆری کردووەو ئەوەش ناوبانگێکی زیاتری بۆ پەیدا کردووە، بەتایبەت چونکە ئەو لەخانەوادەیەکی هونەریە و کچی ئەکتەری ناسراوی رۆمانی ئیۆن مانۆ ١٨٩١-١٩٦٨ باوکی ئەکتەرێکی ناسراوی شانۆی نیشتمانی بۆخارست بوو، هەروەها هاوسەرەکەی «ستیڤان تابالاگا» کەسایەتی ناسراوی کۆمەلگای رۆمانیە، ساندا مانۆ مامۆستای زانکۆ بوو لەبواری شانۆدا،. لەژیانیدا لە رۆمانیا زیاد لە ١٢٠ شانۆگەری دەرهێناوە، سەرەتای کارکردنی لەشانۆی نیشتمانی بوو لە یاش، بە شانۆگەری (تاونول) ، ئەوە بەسەرەتای ڕاستەقینەی کاری شانۆیی ئەو دادەنرێت، کە دەرگای لێکردەوە بەرەو ڕووی شانۆ گەورەکانی ڕۆمانیا هەنگاو بنێت، لەوانە شانۆی نیشتمانی و شانۆی میک و شانۆی کۆمێدیا، ڕەنگە پرسیارەکە ئەوە بێت بۆچی لەسەر پانۆرامای ژیانی ئەو دەوەستین؟ چونکە چل سالە عەرەبەکان پێمان دەلێن شانۆی وێنەیی لە ساندا مانۆ وەرگیراوە، بەلام یەک دێرمان لەبارەی کاری ئەو پێ نالێن، بۆ ئەوەی شانۆکارە ئەزموونکارەکانی ئێمەش ئاشنایەتی لەبارەیەوە پەیدا بکەن، ئەو وێنە پانۆراماییە بە پێویست دەزانین. بەدوای یەکەم کاری توانی لەگەل شانۆی نۆتارا کار بکات و ساڵی ١٩٥٧ شانۆگەریەک نمایش بکات بەناوی (ئیکاترینا تیۆدۆریۆ)، دوو سال دواتر شانۆگەریەکی شپبنهاور پێشکەش دەکات، هەروەوها لەسەرەتا لەتەک شانۆی موزیکال و ئۆپەرێتیش کاری کردووە. هەروەها هەندێک لە شانۆگەریەکانی بردۆتە ولاتانی ترو لەوێ نمایشی کردوون لەوانە ئەلمانیاو ئەمریکا، گەشتی هونەری کردووە و کارەکانی ن ایشکردووە لە وارشۆ و مۆسکۆ و بلگراد، لەشانۆی نیشتمانی بە شانۆگەریەکی کۆمیدی مۆلێر بەناونیشانی «پیاوێکی نەخۆشی خەیاڵی» خەلاتی باشترین دەرهێنەری شانۆیی وەرگرتووە، ئەوەش ئارگۆمێنتێکی گرنگە کە بزانرێت دەقی شانۆیی گرنگیەکەی لەبوونیدا نەک وەک سەلاح قەسەب بانگەشەی دەکات، تەنانەت مامۆستاکەی بە شانۆنامەیەکی کۆمیدی مۆلێر خەلاتی باشترین دەرهێنەر وەردەگرێت، چونکە بە باشترین شێوە کۆمیدیاکە دەخاتە سەر شانۆ، هەروەها دکتۆرای شانازی پێدراوەو لە سالی ٢٠٠٣ یەکێک لە سەرکەوتووترین کارە شانۆییەکانی پێشکەش دەکات بەناونیشانی «چۆن نیوەکەی ترمان خۆش بوێت” کە لەسەر شانۆی بچووکی ژوور لە بۆخارست نمایش کراوە، کە دۆستانی ئێمە ئەم شانۆ بچووکەیان وا راڤەکرد کە دەبێت لە ژوورێک نمایش بکرێت، لەسالی ٢٠١١ شانۆگەری «دەنگێکی مرۆیی» ژان کۆکتۆ دەخاتە سەر شانۆ، لەنواندنی ژنە ئەکتەر (ئۆوانا بیکیا) ئەوەیان بەپێی ئارگۆمێنتەکان وەک دواهەمین کاری شانۆیی ئەو دادەنرێت هیچ قۆناێکی ژیانی شانۆیی ئەودا رەخنەگران و توێژەران بەگرنگەوە لەسەر نمایشە بانتۆمیمەکانی ناوەستن، وەک پێگەی باڵای شانۆی وێنەیی ئەودا قسەی لەبارەوە ناکەن، گەر کۆمەلێک ئارگۆمێنت هەبوو، توانی ئەوەمان بۆ بسەلمێنێت دەکرێت هەڵەی خۆمان ڕاست بکەینەوە، بەلام لەکۆی ئەو وتارە فەرەنسی و پۆلەندیانەی لەبارەیەوە نوسراون ، ئاماژە بەهیچ هەولێکی ئەو ناکات لەشانۆی وێنەیی و بەگرنگی قۆناغی ژیانی شانۆیی ئەو دانانرێت.

*تۆ قسەیەکت کرد وتت لەتێگەیشتنی عەرەبەکان بۆ شانۆی خۆرئاوایی دوور بکەوینەوە مەبەستت هەر لەم شانۆییە یاخود تێگەیشتنێکی گشتی هەیە دەبێت لێی دوور بکەوینەوە؟

-گرفتی ئێمە لەگەڵ کتێبە عەرەبیەکانەوە دەست پێ دەکات، باوەرمان وابوو، هەر کتێبێک بە عەرەبی چاپ دەکرێت ئەوە سەرچاوەیەکی گرنگی شانۆیە، کاتێک لەکتێبێکدا دەنووسرێت شانۆی نوێی ئەوروپی ئیدی ئێمە واتێدەگەین بە خوێندنەوەی ئەو کتێبە وەک ئەوەیە لە ئەوروپا بین وئاگامان لەم شانۆیە بێت، بەڵام کاتێّک سەیری ئەو سالە بکەیت ئەو کثێبەی تیا نووسراوە، پەنجا ساڵ پێش ئێستایە، ئیدی نوێ بوون چ مانایەکی هەیە، ئەوە سەرباری ئەو فانتازیە عەرەبیە لەوەسفی درۆزنانە بۆ نمایشی خۆرئاوایی، باوەر ناکەم هیچ کتێبێک هەبێت لەکتێبەکانی سەمیر سەرحان و سەعد ئەردەش خراپتربن لە مەعریفەی شانۆییدا، وەسفێکی ڕەوانبێژی دروست دەکەن و دیدی رەخنەیی تیایدا ئامادە نیە، سەرحان کتێبێکی هەیە بەناوی “تجارب جديدة في فن المسرحي” ئەو کتێبە لەکۆتایی هەشتاکان دۆستانی شانۆی ئەزموونگەری کوردی لە پاشکۆی عێراق و هاوکاری دەیانکرد بە سەرچاوە، وەریاندەگێرا وتاریان لێ ئامادە دەکرد، بەشێوەیەک باسی مارا- سادی پیتەر بروک دەکات، مرۆڤ گەر نمایشەکە نەبینێت تووشی رامانێکی فانتازی دەبێت، من ئەو کارەم بە دی ڤی دی بینی، خاڵیە لەهەموو ئەو وەسفە درۆزنانەی ئەو کتێبە عەرەبیە، وەک ئەوەی شیعری هۆنیبێتەوە بۆ نمایشەکە، سەرەنجام ئەو کتێبە دەبێت بە یەکێک لەسەرچاوەکانی شانۆی ئەزموونگەری کوردیی، یاخود کاتێک باس لە مهابهارتا دەکەن، وا دەزانیت داهێنانی شانۆیی لەوێوە لای بروک سەری هەلداوە ، بەداخەوە کە ڤیدیۆکە دەبینیت نمایشەکە هێندە ماندووکەرە، نازانم گرنگی ئەو نمایشە لەنەخشەی شانۆدا چیە، جگە لە ئاشنابونی خۆرئاوایی بە کولتوریی هندی، گەر گرنگیەکە لەوەدابێت دەبێت کولتوریی کوردیی گرفتی تەنیا ئەوە بێت دەرهێنەرێکی خۆرئاوایی نەهاتووە بیکاتە نمایش، بەڵام ئێمەی کورد ئەم سەرسامیە لەکوێوە دێنین، من لەوە تێناگەم، ئەوەی تێی دەگەم کتێبە خراپە عەرەبیەکانە، پێویستە شانۆکاری کورد بگەرێتەوە سەر سەرچاوە راستەقینەکان، ئەکتەرو دەرهێنەری کورد دەبێت بگەرێنەوە بۆ ستانسلاڤسکی، پێویستە ئەو فریودانە مێژوویەی نەوەی تازەگەری کوردیی پەردەی لەسەر هەڵبمالدرێت، دەشێت ئەوانیش فریوی دەستی عەرەبەکان بووبن ، بەڵام چیتر ناکرێت فریوو بخۆین، با نمونەی دوو کتێبی تری عەرەبی بێنینەوە، کتێبێکی سامی عەبدولحەمید و بەدری حەسون فەرید هەیە بەناوی “مباديء اخراج المسرحي” کە لە کۆلژی هونەرە جوانەکانی بەغدا وەک گرنگترین سەرچاوەی دەرهێنانی شانۆیی وەردەگیرێت، باشە ئەو کتێبە بخوێنەوە خۆشیان نایشارنەوە کۆلاژو کورت کردنەوەی کتێبەکەی ئەلکسەندەر دینە بەناوی”أسس الإخراج المسرحي” جا پێویست دەکات خۆمانی پێوە خەریک بکەین ڕاستەوخۆ پێویستە سەرچاوە راستەقینەکە بخوێننینەوەو نەک کتێبە ئامادەکراوەکە لەلامان ببێت بە سەرچاوەیەکی گرنگی شانۆیی وەک کە لەبەغدا هاتونەتەوە بەگرنگەوە باسیان لەو کتێبە کردووە، کتێبێکی تر هەیە کە عەونی کەرومی نوسینەوەیەتی بەناوی «فن التمثيل” کە کورتکراوەی کتێبی ئامادەکردنی ئەکتەری ستانسلاڤسکیە، کارێکی باشی کردووە کە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو، بەڵام چ پێویست دەکات نامیلکەیەکی ئامادەکراو بخوێنینەوە کە کتێبە ئورگینالەکە لەبەردەست بێت، قسەی من لەسەر ئەو دۆخە عەرەبیە خراپەیە کە باڵی بەسەر شانۆی ئێمەدا گرتوو تا ئێستاش بەری نەداوە.

*ئێمە هەر لەرێی ئەو کتێبانە و بەزمانی عەرەبی شانۆو تیۆریستەکانیمان ناسی، بۆ نمونە گۆردن گریک، دەتوانیت نکولی لەوە بکەیت؟
-گۆردن گریک ناوێکی ناسراوە لەمێژووی شانۆدا، بەڵام پێویستە ئێمە لەوە تێبگەین، ئەو دەتوانێت چی بە ئێمە ببەخشێت، ئاخۆ گەر ڕوانینەکانیمان سەپاندە سەر بیرکردنەوەی خۆمان دەتوانین ببین بە شانۆکاری تازەگەر؟ هەر بەڕاست ئێمە بڕوامان بەم ڕوانینانە هەیە یاخود تەنیا وەک ناو وەریان دەگرین؟ هەموو ئەو ناوانەی شانۆی خۆرئاوا کاتێک دەسەلاتی ڕەها لە دەرهێنەر وەردەگرنەوە، بەڵام شانۆی کوردی بە شانۆی ئەزمونگەریشەوە دەسەلاتی ڕەها هی دەرهێنەرە نەک ئەکتەر، لێرەوە جیاوازی بنەرەتی ئێمە لەگەل گرۆتۆڤسکی دەست پێدەکات، چونکە ئەو باوەری وابوو دەسەلاتی ڕەها بۆ ئەکتەرە، بەلام بیرکەرەوەو خاوەن دەسەلات لەشانۆی ئەزموونگەری کوردیدا بۆ دەرهێنەرە، دەرهێنەر بیرکەرەوەو خولقێنەری نمایشە، بەپێی ئەو کتێبەی لەبارەی شانۆی ئەزموونگەری کوردیی یەکێک لە ئەندامەکانی نووسیویانە باس لەوە دەکات کە شەماڵ عومەر وەک دەرهێنەر کارەکان دەخولقێنێت، ئەوە دۆخێکی سرووشتیە، چونکە مەعریفەی شانۆی ئێمە مەعریفەی باڵای تاکە، دەگوازرێتەوە بۆ ئەوانەی خوارەوە، رێک وەک پێکهاتەی حزبی، سەرۆک بیردەکاتەوە، دەوروبەری سەرۆک و ئەندامانی بەدەوریدا خول دەخۆنەوە، لەشانۆی ئێمەدا هەر وایە، دەرهێنەر بڕیاردەدات بنیات دەنێت، ئەوانیتر دەبنە جێبەجێکاری پلانەکانی دەرهێنەر، ئێمە لە تیپی شانۆی ئەزموونگەری کەرکوک هەموو پلانەکان وابەستەی بیرکردنەوەی شانۆیی من بوو، تا ئاستی ئەوەی رۆژێک فریاد ئەحمەد ووتی «من واز دێنم چونکە تەنیا تۆ دەزانیت چی دەکەیت، ئێمە کەسمان نازانین خەریکی چین تەنیا پلانەکان و بریارەکانی تۆ جێبەجێ دەکەین، ئێمە نازانین خەریکی چین» ئەو قسەیە پڕ بوو لە حەقیقەت، بەلام بەر لەویش کاردۆ محەمەد لە کۆرێکی ڕەخنەیی لەبارەی یەکێک لەنمایشەکانمان ووتی «کارەکانی ئێوە تەنیا بۆ دەرهێنەرەکەی ئەزموونگەریە، چونکە ئەکتەر ئەزموونکار نیە و تەنیا پلان و بریاری تۆ جێبەجێ دەکات» با بگەرێینەوە بۆ گۆردن گریک و پرسیارەکەی تۆ، ئێمە بروامان بە روانینەکانی هەیە؟ ئەو چی ویست لە شانۆدا؟ ئێمە گەر بڕوامان بە گۆردن گریک بێت دەبێت دژە گرۆتۆڤسکی بین، چونکە ئەو گرنگیە بە ئەکتەر نادرێت، بەلکو بە بووکە شووشە دەدرێت، گرفتەکە ئەوە بوو ئەو دەرهێنەرانە ویستیان گۆڕان لە شانۆی خۆرئاوا بەرپا بکەن، بەلام نەیانتوانی، بۆیە هەمیشە ناچار دەبوون بۆ کولتوری خۆرهەڵات بگەڕێنەوە، گریک وای نەکرد، بەلام هات پێشبینی و تێگەیشتنەکانی بکات بە پێشنیاری داهاتوو بۆ شانۆ، ئەوەی خستە ڕوو کە «شانۆ لە ئایندەدا دەبێت بە شانۆی جولە و ئاماژە ئەو رۆژەش دێت دەقی شانۆیی بوونی نەمێنێت» پێویستە لەسەر ئەو تێگەیشتنەی بووەستین، ئایا سەدەی بیست و یەک سەدەی چوونە ناو ئایندەی شانۆیە؟ هەڵبەت بەپێی تێگەیشتنی ئەو، کەواتە کە هات هەموو شتێک وەلا بنێت، ئەوە بۆ ساتەوەختی خۆی گۆڕانی فۆڕم و تێگەیشتنێکی نوێیە، بەلام وەک بۆدلێر لەشوێنێکدا جیاکاری دەکات لەنێوان تازەگەری کاتی و تازەگەری نەمر، دەبێت گریک وەک تازەگەریەکی کاتی ناو بەرین، بۆچی؟ لەشانۆی خۆرئاوا ئەمڕۆ دەقی شانۆیی لەهەموو ساتێک زیاتر پێگەکەی گرنگە، شانۆ گەورەکانی دنیا سەر لەنوێ باوەشیان کردۆتەوە بۆ شاکارەکانی شکسپیر و چێخەڤ و مۆلێر و و بیکیت، شانۆی جولە و ئاماژە بوو بە کاری دەستەبژێری و گروپە بچووکەکانی پێرفۆرمانس، بۆیە گریک دەشێت بۆ پێرفۆرمانس دەروازەیەکی گرنگ بێت، بەڵام تێگەیشتنەکانی بۆ شانۆ شکستیان هێنا، کتێبە چاپکراوە شانۆییەکان لە ولاتێکی وەکو فەرەنسا زیاتر دەقی شانۆیین تا دەگات بە توێژینەوەو ڕەخنە، رێک بە پێچەوانەی تێگەیشتنی باوی ئێمە، بینەران و خوێنەران بە خۆشحالیەوە باوەشیان بۆ دەکەنەوە، هەر شانۆکارێکی کورد دەتوانێت لەگەڵ ئەو تێگەیشتنە ڕێ بکات کە خۆی دەیەوێت، بەڵام کاتێک ڕوانینەکانی وەک مەعریفەی بالاو تاکە تێگەیشتن بۆ شانۆ ناو دەبات، پێویست دەکات لێی بێینە دەنگ و هەندێک تێگەیشتن بخەینە ژێر ڕەخنەوە، پێویست ناکات وەک ئەوەی سالانێکی زۆر ئێمە فریوودراین، ئەم نەوە نوێیەش وا بخەڵەتێندرێت، با هەموو شانۆکاری کورد لەخۆرئاوا بێن پێمان بڵێن شانۆی ئەزموونگەری لەئێستادا لە کوێیە؟ ئەو روانینانەی پەنجا ساڵ پێش ئێستا تەواو بوون، ئاخۆ ئێستا بەو گرنگیە سەیر دەکرێن؟ یاخود تەنیا بۆ توێژینەوەی ناوەندی ئەکادیمی و گروپە پێرفۆرمانسیەکان گرنگی خۆیان هەیە؟ کاتێک نەتوانیت گفتوگۆ بکەیت دەبێت بێیت سوکایەتی بکەیت جنێو بدەیت حیکایەتی کۆنمان بۆ بگێڕیتەوە، قسە لە ئارگۆمێنت دەکەن، فەرموو با ئارگۆمێنتەکان بخرێنە ڕوو، هەر شانۆکارێکی ئەوروپی جگە لە ئێمە دەزانێت جیاوازیە بنەرەتیەکانی پێرفۆرمانس و شانۆ چیە.

• کاتی ئەوەیە بزانین ئەو جیاوازیە چیە کە ئێمە نایزانین؟ ناکرێت تا سەر ئەو بێدەنگیە یەخەمان بگرێت؟ کەواتە فەرموو ئێستا دەرفەتێکی باشە تۆ ئەو کارە بکەیت و پێمان بڵێیت جیاوازیەکانیان چین؟

  -من لەوەدا هاورام، بۆچی؟ دیارە هەر نیازی ئەم گفتوگۆیە لەسەر ئەم لۆژیکە دامەزراوە، گرفتێک لەئارادا نیە، ئەوەی هەیە چۆنیەتی ڕاستکردنەوەی رۆشنبیریی شانۆییمانە، خالەک دابنێین بۆ ئەو نا ئاگاییەی بە رۆشنبیریی ناسیومانە، گرفتەکە لەوێدایە زمان فێربیت شانۆی دنیا ببینیت، بەلام نەتوانێت دەستبەرداری ڕوانینەکانی رابردووت بیت، کە کتێبە عەرەبیەکان فێریان کردوویت، ئەوە تەنیا مانای یەک شت دەگەیەنێت، ئەویش ئەوەیە تۆ وازت لەوە هێناوە بخوێنیتەوە، بەڵام کتێب دەنووسیت، لێدوان دەدەیت، دەچیتە بەردەمی مایکەکان، هەر هێندەی هەڵەت ڕاست کرایەوە تووشی دەرمارگرژی توڕەیی و ڕق دەبیت، نا دۆستان لەدەرەوەی خۆشەویستی هیچ شتێک بوونی نیە، بەڵام پێویستە خۆشەویستی نەبێتە هۆکاری کوێریی، ناکرێت دۆستایەتی و خۆشەویستی بێدەنگمان بکات، با دۆستان لەخۆیان بپرسن من گرفتم لەگەل کامیان هەیە؟ کێشەکە گرفتی کەسی نیە، بەڵکو بابەتەکە پەیوەستە بە خودی شانۆ خۆیەوە، ئێستا تۆ دەپرسیت جیاوازی پێرفۆرمانس و شانۆ چیە؟ ناکرێت وەک دە ساڵ پێش ئێستا قسە بکەم، بەڵێ ناچارم پێت بلێم نمایشی شانۆیی کە لەسەر تەختەی شانۆ هاتە خوارەوە، شانۆی ئەزموونگەری نیە، بەڵکو پێرفۆرمانسە، پێرفۆرمانس پێویستی بە دەق نیە ، دیالۆگی ناوێت، هۆلی شانۆیی بۆ گرنگە، بینەرێکی دەستەبژێر یاخود دەست نیشانکراو دەیبینێت، جاران بەو شتانەمان دەووت شانۆی ئەزموونگەری، ئەوانە پێرفۆرمانسن، بۆیە مێژووی شانۆی ئەزموونگەری کوردیی لەراستیدا مێژووی پێرفۆرمانسە، ئەوە سڕینەوە نیە، هێندەی هەڵوەشاندنەوەی سێنتەری ئەزموونگەریە، سێنتەر نیە، بونیادەکانن تێمان دەگەیەنن. لێرەدا بونیادەکان چین؟ بیرۆکە.. پێرفۆرمێر.. دەنگ.. جولە، ئەوانە چەمکە سەرەکیەکانی ئەزموونگەری نین، توڕە مەبن، بونیادن لەناو پێرفۆرمانسدا، رەنگە ئێستا پرسیاری ئەوەت لەلا دروست بێت شانۆی ئەزموونگەری چیە؟ کێ ئەزموونگەرە؟ من هەر لەسەرەتاوە وتم تا ئەم گتوگۆیە تەواو دەبێت پێویستمان بە هەناسە درێژی هەیە، تا قسە لەسەر هەموو پرسەکان دەکەین، بەلام نمایشی شانۆیی دەق کۆلەگەی سەرەکیەتی، ئەکتەر چۆن بە باشترین شێوە دەقی نووسراو لەسەر شانۆ بەرجەستە دەکات، دەرهێنەر ناوەندگەرێتی نێوان دەق و ئەکتەرە، چۆن ووشەکانی نووسەر لەرێی ئەکتەر بەرجەستە دەکات و ئەو دنیای ووشەیە دەکات بە دنیای بینین، نەک بێت دیالۆگ ببڕێت و دیمەن بسڕێتەوە، شانۆکارێکی فەرەنسی ئەم سەردەمە هەیە کە تیای دەژین، نوسەرو دەرهێنەرە ناوی «ژۆزیف دانان» ە لەسالی ٢٠١٣ کتێبێکی گرنگی لەو بارەیە نووسیوە بەناوی «لەنێوان شانۆ وپێرفۆرمانس» ، هەر بۆ خۆی خوێندنەوەی ئەو کتێبە دەتوانێت هەموو خەوشەکانی ئێمە لەرابردوو راست بکاتەوەو ناچارتان بکات وەک من نەتوانن بێدەنگی لێ بکەن، پرۆژەکەی ژۆزیف لەبارەی دراماتۆرگیە، ئەوە کتێبی دووەمیەتی، خۆی پرۆژەکە بریتیە لە سێ کتێب، سەرباری کتێبەکانیتری، پرسیارێک لەم کتێبەدا دەکات، بڕوام وایە پرسیاری هەموومانە، وەلامە بەو خەیاڵەی کە دەوترا شانۆی خۆرئاوایی چیتر دەقی بۆ گرنگ نیە و وێنەی شانۆیی بەلاوە مەبەستە، نوسەری ئەو کتێبە دەپرسێت: ئاخۆ دەق لەشانۆی هاوچەرخدا سێنتەری نمایشە یاخود وەک هەر پێکهاتەیەکی تری نمایشە؟ دێت باس لەو چەند دەیەی کۆتایی دەکات، بەدرێژایی کتێبەکە خاسیەتە جیاوازەکان دەخاتە ڕوو لەنێوان شانۆ وپێرفۆرمانس، بە نمونە باس لەوە دەکات کە چۆن لە نمایشی شانۆییدا تەواوی گرنگی بە دەق دەدرێت، ئەو دەبێتە سێنتەری نمایشی شانۆیی، ئەگەرچی نوسەر نەهاتووە شانۆ و پێرفۆرمانس لەیەکتر جیا بکاتەوە، بەڵام باس لەهەموو ئەو گەشەسەندنە دەکات کە پێرفۆرمانس ویستی لەناو شانۆی هاوچەرخدا بیخولقێنێت، بەلام سەرەنجام وایکرد پێڕفۆرمانس خاسیەتەکانی خۆی لەوە دەست نیشان بکات لەشوێنی دەق «دەرهێنەرو ئەکتەر ودەنگ و جولە و ڤیدیۆ» بەیەکەوە مانا درووست دەکەن، واتە چیرۆک لە پێرفۆرمانس بریتی نیە لەوەی لەناو دەقی شانۆیی هەیە، بەڵکو ئەوانە دێن لەشوێنی دەق بەیەکەوە بیرۆکە یان بابەتێک دروست دەکەن، دەقیش دەکاتە بیانویەک، یاخود وەک بیرۆکە وهێلێک سەیری دەکات، ئەوەش وا دەکات نوسەر نەبێتە خاوەنی کارەکە، بەلکو دەرهێنەرشوێنی ئەو دەگرێتەوە، نوسەری کتێبەکە هەموو ئەو خاسیەتانەی لەپێرفۆرمانس ئاماژەی بۆ دەکات، سەلاح و قەسەب و موریدەکانی بە شانۆی ئەزموونگەری ناو دەبەن، بەڵام ئەو دێت باس لە پێرفۆرمانس دەکات نەک سانۆی ئەزموونگەری، کە لەپێرفۆرمانسدا ڕووداوی بینراو لە چیرۆک گرنگترە، خودی ئەکتەر بە گرنگتر سەیر دەکرێت لە بابەت، واتە ئەکتەر خۆی گرنگترە لە ڕووداوەکانی ناو چیرۆکەکە، لەکۆتاییشدا باس لەو گفتوگۆیە دەکات کە چۆن شانۆ و پێرفۆرمانس دەیانەوێت بەیەکەوە گەشە بکەن، لێرەدا جیاوازیەکی تر دەدۆزێتەوە ناویان دەبات «دەق وەک ئامادە لەشانۆدا» جیاواز لە «بەکارهێنانی دەق لەپێرفۆرمانسدا» بەکورتی شتێک نیە بەناوی شانۆی ئەزموونگەری کوردیی، بەلکو ئەوەی هەبوو پێرفۆرمانس بوو، بەڵام هێشتا بەدوای ساڵانێکی زۆر دۆستان شەردەکەن لەسەر شانۆ ئەزموونگەریەکەیان، بە بروای ئێمە باشتر وایە، بێن دانبە خەوش و ناتێگەیشتنەکان بێنن، ئەوەتا تا ئەمرۆش دەیانەوێت ئەو وێنەیە درێژە پێبدەن و بڕوامان پێ بێنن بۆ شانۆی ئەزموونگەری، نەک پێرفۆرمانس.

ئەنتۆنیۆ گرامشی زۆر بە جوانی باس لە ڕۆشنبیری ئۆرگانیکی دەسەڵات دەکات و ڕوونی دەکاتەوە ئەم فۆرمە لە ڕۆشنبیران چ ڤایرۆسێکن بۆ گیانی خەڵک و دەبنە دەمڕاستی دەسەڵات و خەڵک لە خشتە دەبەن بۆ ئەوەی خەڵک لە ڕاستیەکان تێنەگات و زەلیلی دەسەڵات بن و بەرژەوەندیەکانی ئەوانیش پاریزراو بێت . پێش هەموو شتێک حەقیقەتێک هەیە هەمومان پێی ئاشناین هەموو تاکێک لەم کوردستانە خەون بە دەوڵەتی کوردیەوە دەبینێت ، خەون بەو مانایەی ئاواتی ئەوەیە کورد قەوارەیەکی سیاسی سەربەخۆی هەبێت ، یان خەون بەوەوە دەبینێت لە کوردستان دەوڵەتێکی مەدەنی مۆدێرن هەبێت کوردستان لە ڕووی ئەمنی و ئابووریەوە بپارێزێت و بەختەوەی و ئاسودەیی کۆمەڵایەتی و ڕەفاهیەتی ژیان بۆ خەڵک دەستەبەر بکات و ، هەروەها یاساو دەستورێکی مەدەنی سیکۆلاری هەبێت هەموو تاکێک لە بەرامبەریدا یەکسان بێت بێجێوازی مەزهەب و ئاین و ڕەنگو نەتەوەو بیروبۆچوونی سیاسی جێواز ، هەروەها کار و تەندروستی و خوێندن بۆ هەموو هاوڵاتیەک فەراهەم بکات و کرامەتی هەموو تاکێک بپارێزێت ، ئەم خواستە خواستێکی گشتی هاوڵاتیانی کوردستانە سەبارەت بە ئایندەی سیاسی کوردستان ، بەڵام پرسیارەکە ئەمەیە ئایا بۆ بە دیهێننانی ئەم خواستە گشتیە هەلومەرجەکان لە بارن یان تەنها وەهم و خەونی شاعیرانەیە؟ ئایا ئەو هێزانەی دەسەڵات بە ڕێوە دەبن لە ئاست بەرپرسیارێتی خواستێکی لەو چەشنەن؟ لە ڕاستیدا ناوە ناوە دەبیستین کۆمەڵێک سیاسی خێڵەکی و عەشیرەتگەری و ڕۆشنبیری ئۆرگانیک و کاسەلێسی سیستەم لێرەو لەوێ باس لە پرسی دەوڵەتی کوردی دەکەن تەنها بۆ ئەوەی سفرەکەیان رازاوەترو خواردنەکەیان چەورتر بێت و تۆزێک منداڵەکانیان قەڵەوتر بن ئیتر بێئەوەی لێکدانەوەیەکی زانستی و سۆسۆلۆژی بکەن بۆ کۆمەڵکای کوردستان و پێکهاتەی ئەحزابی کوڕەپانی سیاسی کوردستان بزانن ئەم حزبانە هێزو توانایان چەندەو بۆچون و دونیابینیان سەبارەت بەڕێوەبردنی کۆمەڵگا و دەوڵەت چ جۆرە میتۆدێکی سیاسی لە هەگبەکەیاندایە یان چ جۆرە دونیابینیەکی سیاسیان هەیە سەبارەت بە کوردستان ؟ ئایا لە ئاستی بە دیهێنانی ئەو خەونە سیاسیەدا هەن ؟ دواجار دەتوانن پارێزگاری لە پایە و سنووری ئەو دەوڵەتە بکەن گریمان بە قودرەتی قادر ئەگەر خەونەکە هاتەدی ؟ ئایا فاکتەری دەرەکی و خۆیەتی لەبارە بۆ سەرخستنی پرسێکی سیاسی لەو جۆرە یان هەردوو فاکتەرەکە ڕێگرن؟ یان ئایا پانتایی جوگرافی کوردستان لە ڕووی جێوپۆلەتیکەوە هاوکارو گونجاوە بۆ راگردنی پایەکانی دەوڵەت لە ناوجەکە ، یان داخراوەو ڕێگرە لە بەردەم خۆڕاگری قەوارەی دەوڵەتدا ؟ئایا ئیکتفای خۆیەتی گرنتی کراوە لە دۆخێکدا گەمارۆ خرایە سەر ئەو دەوڵەتە؟ یان ئایا ئابووری کوردستان کە سیاسیە مافیاو خێڵەکیەکانی کوردستان دەستیان بە سەردا گردووەو ڕۆژانە بە بەرجاومانەوە تاڵانی دەکەن وەکو ئەوەی کوردستان وڵاتێک بێت و ئەوانیش وەکو داگیرکەرێک هاتوون تاڵانی دەکەن ئابووریەکی لەو چەشنە دەتوانێت ببێتە بنەمایەکی ژێرخان بۆ ئابووریەکی سەربەخۆو بەڕێوەبردنی ئەرکو پایەی دەوڵەت ؟ ئەم پرسیارانەو چەندین پرسیاری دیکەش کە هەمووی لە ڕووی زانستی و لێکدانەوەو ڕامانی قوڵەوە بە نەرێیی و نەخێر وڵام دەدرێتەوەو تەنها وەکو وەهم و یۆتۆبیایەک دێنە بەرجاو لەم چرکەساتەدا. چونکە دروست کردنی دەوڵەتیش لەم سەردەم و قۆناغەدا تەنها خەونی کۆمەڵێک حوشترو لە دونیا بێخەبەرە ڕێک وەکو ڕیفراندۆمەکە وایە چۆن لەسەدا پەنجای خاکی کوردستانیان لە دەستدا تا ئێستاش لە سایەی کارێگەرە سیاسیە نەگەتیڤ و هەڵەکانی حەماقەتی ڕیفراندۆمدا دەژین و ڕۆژ بە ڕۆژو ساڵ بە ساڵ دەسەڵاتەکانی هەرێم لە لایەن دەوڵەتی ناوەندەوە بچوک دەکرێنەوەو یان لێیان دەسێنرێتەوە . کەواتە لەم سەدەی بیستویەکەدا ئەکەر سرنجێکی خێرا بدەیەنە گۆڕەپانی سیاسی کوردستان ئەوەی هەمانە کۆمەڵێک ئەحزابی سیاسی خێڵەکی و عەشیرەتگەرین کە تەنانەت ناسیۆنالیزمیش نیین ، هەروەها هەندێک ئەحزابی ئاینی لاهوتی کلاسیک پاشکۆی حیزبە خێڵەکیەکانن ئەم ڕیزە ئەحزابانە هیچ پرۆژەیەکی سیاسی ستراتیژی دوورمەودای هاوبەش و هیچ گوتارێکی سیاسی هاوبەشیان نییە گوزارشت لەم پرسە چارەنوسسازە بکات بۆ ئایندەی کوردستان . کۆمەڵێک مافیاو کارەکتەری بە ناو سیاسیمان هەن کارو پیشەیان جاسوسیە بۆ دەوڵەتە فاشیستەکانی دەوروبەرو ناوجەکە خەون و خەیاڵیان بریتیە لە کۆ کردنەوەی پولوپارەو دزینی سەروتوسامانی کوردستانە بۆ خۆیان و نەوەو بنەماڵەکانیان و هاوڕێکانیان ، کومەڵێک ڕاوێژکاری دروزن و ڕۆشنبیری ئۆرگانیکیان ڕاگردووە بە شانوباڵیان هەڵدەدات یان ئەو ڕێگایەیان بۆ دەدۆزنەوە چۆن چۆنی بتوانن پارە لە خەڵک بکێشنەوە و یان یاساگەلێکی قەرەقۆشیان بۆ دادەتاشن تا لەو ڕێگایەوە بە ناوی یاساوە باخەڵی خەڵک بتەکێنن . کارەساتە گەورەکە لەوەدایە ئێستا کوردستان کەوتۆتە بەر پرۆسەیەکی نەرمە تەعریبەوە لە لایەن کۆمەڵێک سیاسی خێڵەکی و سەرمایەداری دەڵاڵی سیاسیە خێڵەکیەکانەوە بە ناوی شوقە فرۆشتن و موڵک فرۆشتن بە هاوڵاتیانی عەرەبی باشووری عێراق ، کە چی دێنە سەر شاشەی تیڤیەکان باس لە دەوڵەتی کوردستان دەکەن .

نووسینی: یاسین لەتیف

کاتێک لە کۆمەڵگەکەماندا چاوێک بەسەر پرۆسەی هاوسەرگیریدا خشاندن، زۆر جار هۆشی پێویست ناچێتە سەر قووڵایی و قەبارەی ڕاستەقینەی ئەم بڕیارە گەورەیە. خێزان و کەسوکار بە شێوازێکی نەریتی، هاوسەرگیری تەنها وەک ئاهەنگێکی گەورە، گۆڕینی ژوورێک، یان زیادکردنی کورسییەک لەسەر سفرەی ماڵی باوک دەبینن. بەڵام کاتێک سەیری واقیعی تاڵی ئەو ماڵە نوێیانە دەکەین کە پاش چەند مانگێک یان ساڵێک تووشی لەرزین، ناکۆکیی قووڵ و لەبەرپەچبوون دەبن، بۆمان دەردەکەوێت کە کێشەکە زۆر قووڵترە؛ کێشەکە لە نەبوونی تێگەیشتنێکی ڕاستەقینەدایە بۆ چەمکی «سەربەخۆیی خێزانی».
لە ژیانی ڕۆژانەماندا دەبینین کە زۆر جار گەنجان پێش ئەوەی ئامادەیی دەروونی، ئابووری و فیکری تەواویان هەبێت بۆ بەڕێوەبردنی قەڵایەکی سەربەخۆ، دەچنە ناو پرۆسەی هاوسەرگیرییەوە. ئەوان لەڕووی بینراو و فیزیکییەوە خانووێک پێکدەهەنن، بەڵام لە ناوەڕۆک و سیستەمی بڕیارداندا، هێشتا وەک ئەندامێکی سادەی ناو ماڵی باوکیان دەمێننەوە.
یەکەم: خەڵەتاندنی ڕواڵەت؛ جیاوازیی نێوان «نیشتەجێبوون» و «سەربەخۆیی»
یەکەم هەڵەی کوشندە کە لە سەرەتای دروستبوونی خێزانی نوێدا ڕوودەدات، تێکەڵکردنی چەمکی نیشتەجێبوونە لەگەڵ سەربەخۆیی فیکری و دەروونی. کچ و کور کاتێک ماڵی سەربەخۆی خۆیان جیا دەکەنەوە، وای بۆ دەچن کە ئەرکەکە کۆتایی هاتووە و ئەوان ئیتر بڕیاردەری ژیانی خۆیانن. بەڵام لە یەکەم تاقیکردنەوەی قورسدا، یان لە کاتی سەرهەڵدانی بچووکترین کێشەی ناوماڵدا، دەردەکەوێت کە تەلەفۆن بۆ ماڵی باوک یەکەم هانابردنە.
لەم حاڵەتەدا، بچووکترین کێشە، پێش ئەوەی لەنێوان هاوسەرەکاندا بمێنێتەوە و لەسەر مێزی گفتوگۆی تایبەت یەکلایی ببێتەوە، دەگوازرێتەوە بۆ دەرەوە. گواستنەوەی کێشە بۆ دەرەوەی ماڵ، بە مانای هێنانی هێزی دەرەکییە بۆ ناو ژووری نووستن؛ ئەمەش نەک کێشەکە چارەسەر ناکات، بەڵکو درزە بچووکەکە دەکاتە کەلێنێکی گەورە کە ڕۆژ بە ڕۆژ فراوانتر دەبێت.
دووەم: دەستێوەردانی خێزانی لە ژێر پەردەی «دڵسۆزی» و «خەمخۆری»دا
ئەم دۆخە دیاردەیەکی هاوبەشە لە هەردووە ڕەگەزدا، بەڵام لەو کۆمەڵگایانەی کە هێشتا فەزای خێزانیی گەورە و پێکەوەیی تێیاندا باڵادەستە، ڕەهەندی توندتر بەخۆیەوە دەبینێت. دایک و باوک بە ناوی پاکی «دڵسۆزی»، «خەمخۆری» و «شارەزایی لە ژیاندا» دەست دەخەنە ناو وردەکارییەکانی ژیانی تایبەتی هاوسەرەکانەوە.
• لەسێدارەدانی فیکری: لە ژێر ئەم پەردە جوانەدا، ڕێگە بە هاوسەرەکان نادرێت فێری ئەوە ببن کە خۆیان بڕیار بدەن، هەڵە بکەن، و باجی هەڵەکانیان بدەن بۆ ئەوەی پێگەیشتن دروست بێت.
• فشاری سۆزداری: دەستێوەردانەکان هەمیشە بە ڕووکەشی توند نییە، بەڵکو زۆر جار لە ڕێگەی سۆزدارییەوە دەکرێت؛ بە شێوازێک کە هاوسەرەکان ناچار دەبن ملکەچی بۆچوونی دەرەکی بن لە ترسی ئەوەی نەوەک نازناوی «بێوەفا» یان «ناپەروەردە»یان بدرێتە پاڵ.
لە بەرامبەریشدا، لاوازیی هۆشیاریی خودی هاوسەرەکان وا دەکات کە نەتوانن هێڵێکی سوور و ڕوون دابنەن. ئەوان نازانن چۆن سنوورێک لە نێوان ڕێزگرتنی بێپەنای دایک و باوک و پاراستنی سەربەخۆیی تایبەتی ماڵی خۆیاندا دروست بکەن.

سێیەم: جیهانی سەردەم و کاریگەریی تەکنەلۆژیا لەسەر شێوازی پەیوەندییەکان
لە جیهانی ئەمڕۆدا، خێرایی پەیوەندییەکان، سۆشیال میدیا و ئاسانبوونی گەیاندنی زانیاری، ئەم کێشەیەی هێندەی تر قووڵتر کردووەتەوە. لە جاراندا سنووری خێزان کەمێک پارێزراوتر بوو، بەڵام ئێستا بەهۆی پەیوەندیی بەردەوامی تەلەفۆنی و ئۆنلاینەوە، بچووکترین گرژیی نێوان هاوسەرەکان ڕاستەوخۆ دەگاتە دەستی دایک و باوک پێش ئەوەی کێشەکە تەنانەت ساردبێتەوە.
هاوسەرە گەنجەکان لەم سەردەمەدا تووشی جۆرێک لە دووفاقیی دەروونی دبن؛ لەلایەکەوە لەڕووی فیکرییەوە بانگەشەی مۆدێرنیتە و سەربەخۆیی دەکەن، و لەلایەکی تریشەوە لە کاتی تەنگانەدا، تەواوی بڕیارەکانیان دەبەستنەوە بە ڕەزامەندی یان قەناعەتی کەسانی دەرەوەی ماڵەکە. ئەم تێکەڵبوونە بەردەوامە، وەک پەتێکی ناسک وایە کە هێندە ڕادەکێشرێت تا دەپچڕێت.
چوارەم: چۆن دەتوانین قەڵای خێزان لە داڕمان بپارێزین؟
بۆ ئەوەی ماڵی نوێ نەکەوێتە ژێر کاریگەریی داڕمانی بەردەوام، پێویستە هەنگاوی پراکتیکی، عەقڵانی و بوێرانە بگیرێنەبەر:

1. ڕێککەوتنی ناوماڵ و هێڵە سوورەکان: پێویستە هەر لە سەرەتای بنیادنانی ژیانەوە، هاوسەران لەسەر ئەوە کۆک بن کە کام بابەت و کێشە تایبەتە بە خۆیان و کەسی تر بۆی نییە تێیدا بدوێت.
2. چارەسەر لە چواردیواری ماڵدا: هەر کێشە و قەیرانێک، هەرچەندە گەورەش بێت، دەبێت لەسەر مێزی گفتوگۆی هاوبەشی نێوان خۆیان یەکلایی ببێتەوە، نەک بگوازرێتەوە بۆ دەرەوەی ماڵ.
3. پاراستنی سنوری تەندروست: ڕێزگرتن و خۆشەویستی بۆ دایک و باوک ئەرکێکی بنەڕەتییە، بەڵام دەستتێوەردان لە بڕیارە تایبەتەکانی خێزانی نوێ هێڵێکی سوورە؛ تێکەڵنەکردنی ئەم دووانە کلیلی ڕاستەقینەی ئارامییە.
   دەرەنجام
   هاوسەرگیری سەرکەوتوو تەنها بە ئاهەنگ، ڕواڵەت و خانووی گەورە سەرکەوتوو نابێت، بەڵکو پێویستی بە پێگەیشتنی تەواوی دەروونی، سەربەخۆیی فیکری و بوێری لە پاراستنی تایبەتمەندییەکان هەیە. کاتێک هاوسەران فێری ئەوە دەبن کە چۆن قەڵای خێزانەکەیان لە دەستێوەردانی دەرەکی بپارێزن و سنوورەکان بە جوانی ڕابگرن، لەو کاتەدا دەتوانن چاوەڕوانی ئارامی، سەقامگیری و بەردەوامی بن. تەنها لەم ڕێگەیەوە دەکرێت بناغەی داهاتوویەکی تەندروست بۆ خۆیان و نەوەکانی داهاتووش دابنرێت.

(1)
وێنەی مرۆڤ
(دیموكراتیزەكردن/ كڕین و فرۆشتن)

فیکریی تەكنەلۆژی، مێژووی داماڵینی (وێنەی مرۆڤ)ە لە مرۆڤبوون، بە مانایەكی دیكە تەكنەلۆژیا، وێنەی مرۆڤ لە “خودێکی بەرهەمهێنەری مانا”وە، بۆ “کەرەستەیەکی بەکاربردن” دەگۆڕێت؛ لە ئەزموون و ئەزموونگەرییەوە بۆ “سیمای دیجیتاڵی”… هەر بەو مانایەش (جەستەی مرۆڤ) لە واقیعێکی کلتووری بۆ مەکینە و ئامرازێکی میکانیکیی ڕووت و (ڕوخساری مرۆڤ)یش لە ژێر زەبری پیشەسازیی جوانکاری و مۆدێلە ستانداردەکانی بازاڕدا لە ناسنامەوە بۆ کاڵا دەگۆڕێت.
ئەگەر وێنەی مرۆڤ شێوازی تێگەیشتن لە ناوەوە و مانای مرۆڤ دەستنیشان بكات، ئەوا وێنەی ڕوخسار لای (ڤالتەر بنیامین) لە سەرەتای سەردەمی فۆتۆگرافیدا، وەک دواین هێڵی بەرگریی تەماشا دەکرا… بەمجۆرە فەیلەسوفی ئەڵمانی (ڤالتەر بنیامین) جیاکاریی لەنێوان دوو جۆر بەهای بنەڕەتیی وێنەدا دەکات، “بەهای پەرستش” و “بەهای نمایش”.
بەهای پەرستش، لە هونەری کلاسیک و وێنەکێشانی کۆندا، ئەوەیە كە وێنە هەڵگری ڕەهەندێکی ئایینی و ئۆنتۆلۆژیی پیرۆزە و “خەرمانە”ی هەیە: (وەک ئایکۆنە پیرۆزەکان یان تابلۆی یادەوەریی مردووان کە لە شوێنە دابڕاو و تایبەتەکاندا دەپارێزران)؛ بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی تەکنەلۆژیای کۆپیکردن و بڵاوبوونەوەی بەکۆمەڵی وێنەکان، ئیتر بەهای نمایش پاشەکشێی بە بەهای پەرستش كرد و بەهای پەرستش جێگەی خۆی بۆ بەهای نمایش چۆڵ كرد! واتە وێنە لە کایەی پیرۆزییەوە بەرەو کایەی بەکاربردن و تەماشاکردنی جەماوەری وەرچەرخا! بنیامین پێیوایە، ڕوخساری مرۆڤ هێمای ئەو وەرچەرخانە مێژووییەیە کە تێیدا هونەر لە “پیرۆزی و تاکایەتی”یەوە بەرەو “گشتیبوون و تەکنەلۆژیا” هەنگاو دەنێت؛ بەو مانایە ڕوخسار دوا ڕایەڵی پێوەستبوونی مرۆڤی مۆدێرنەیە بە ڕابردووی خۆیەوە- هەڵبەتە پێش ئەوەی تەکنەلۆژیا بەتەواوی وێنەکە بکاتە کاڵایەکی جەماوەریی ڕووت.
بەڵام وێنەی ڕوخسار (وەكـ سیمای دیجیتاڵی) لای کۆمەڵناس و ئەنثرۆپۆلۆژیستی ناوداری فەرەنسی (دافید لۆ برتۆن)، نامۆبوونی خود و جەستە دەگەیەنێت؛ واتە کتێبی (ئەنثرۆپۆلۆژیای جەستە) لە (وەرگێڕانی عەرەبی: محمد عرب صاصیلا، چ٢، ١٩٩٧- بەیروت)، تەنها قسەكردن نییە لەسەر پیرۆزی جەستە، بەڵكە لەوێدا جەستە نوێنەرایەتیی خودی مرۆڤ و مرۆڤایەتی دەکات؛ لە بەشی (هەشتەم)ی كتێبەكەدا دەڵێت: لەگەڵ هاتنی مۆدێرنێتە و باڵادەستبوونی فەلسەفەی دێکارت و چەمکی “دووانەیی جەستە و ڕۆح” ئیتر لە جیهاندا، جەستە وەک ناسنامە لە خودی مرۆڤ جیاکرایەوە؛ جەستە نەک وەک خودی مرۆڤەکە، بەڵکە وەک “ئامرازێک” یان “خاوەندارێتییەک” دەبینرا کە مرۆڤ هەیەتی… ئەو جیاکارییە لە کلتووری هاوچەرخدا، جەستەی تووشی لەت لەتبوون و نامۆبوون کرد.
هەڵبەتە بنیامین پێیوایە پارچەپارچەبوونی مرۆڤ، تەنها گوزارشت لە کەوتنی خودی مرۆڤ ناکات، بەڵكە گوزارشت لە لێکترازانی ناسنامە کلتوورییەکەش دەكات… بنیامین لە نەریتیی هونەر (وەک تابلۆی زەیتی) بۆ سەرەتای سەردەمی تەکنەلۆژیای نوێ (وەک فۆتۆگرافی و سینەما) دەکۆڵێتەوە و پێیوایە ئەم کەنەفتبوونە تەنها گوزارشت لە کەوتنی بەهای ئەزموونی ڕەسەن ناکات، بەڵكە چییەتی ئەزموونی هونەریی نوێش ئاشكرا دەکات… (بڕوانە: كتێبی “واڵتەر بنیامین”، لەبارەی وێنەی ڕوخساری مرۆڤ لە تێکستە بەناوبانگەکەی”كاری هونەری لە سەردەمی دووبارە بەرهەمێنانەوەی میكانیكیدا” بڵاوکراوەکانی دەزگای ئایدیا، زنجیرە ٢٠٠-٢٠١٧، ل 159).
ئەگەر بەهای ئەزموونی هونەری بە (خودی مرۆڤ) دابنێین، ئەوا چییەتی ئەزموونگەری هونەری (ناسنامەی مرۆڤ)ی لێدەكەوێتەوە؛ بەم مانایەش ئەزموون و ئەزموونگەریی مرۆڤ بەردەوام لەگەڵ جێگیربوون و نەریتگەراییدا لە قەیراندایە! بۆیە ئەزموون و ئەزموونگەری هونەری لای بنیامین لە سەردەمی مۆدێرنەدا، چیتر هۆکارێک نییە بۆ گواستنەوەی نەریتیی هونەری، بەڵكە پانتاییەکی ڕەخنەیییە کە مرۆڤ تێیدا فێر دەبێت چۆن بەرگەی زەبر و شۆکەکانی (کات- زەمەن) بگرێت؟!.
بەڵام ڕوخسار وەك لوتكەی جەستە تەنها پێکهاتەیەکی بایۆلۆژی (پێست و ئێسک) نییە، بەڵكە سەکۆیەکی گەیاندنی سیمبۆلیی گەورەیە… بۆیە لۆ برتۆن شیکاری بۆ گرژییەکانی ماسولکەی ڕوخسار، چاوتروکان، زەردەخەنە و نیگاکان دەکات و پێیوایە پێش ئەوەی مرۆڤەکان زمان (وەك ئەزموون) بەکاربهێنن، ڕوخسار (وەك ئەزموونگەری) دەست دەکات بە ئاخاوتن و دەربڕینی هەستە بنەڕەتییەکانی وەک (ترس، خۆشی، تووڕەیی، خەمۆکی…)؛ لۆ برتۆن جەخت دەکاتەوە کە ئەم دەربڕینانە، ئەگەرچی ڕەهەندی فیسیۆلۆژییان هەیە، بەڵام لەڕێگای کلتوورەوە ڕێک دەخرێنەوە (بۆ نموونە: دۆخی کلتووریی زەردەخەنە، یان سووربوونەوەی ڕوخسار لە کاتی شەرمدا) ئەو تەنها قسە لە کۆمەڵناسیی پێست و گۆشت ناکات، بەڵكە مێژووی سەرهەڵدانی “تاکگەرایی پێشکەوتوو” لەڕێگای مێژووی وەرچەرخانی جەستەوە دەخوێنێتەوە! جەستەی گۆڕاو (ناسنامەی فرەڕەهەند) لە هاوسەنگیی گەردونییەوە بۆ مەکینەی توێکاری لە كتێبی “ئەنثرۆپۆلۆژیای جەستە”ەوە قسەی لێكراوە، لەوێدا (دافید لۆ برتۆن) پێناسەی جەستە وەک دەستکەوتێکی کلتووری و کۆمەڵایەتی دەکات، نەک وەک پێکهاتەیەکی بایۆلۆژیی ڕووت.
لە (بەشی دووەم)ی كتێبەكەدا گەشتێکی (مێژوویی-مەعریفی) بۆ تێگەیشتن لە سۆسیۆلۆژیای جەستە دەکات و پێیوایە لە کۆمەڵگا نەریتی و سەرەتاییەکاندا: جەستەی مرۆڤ سنوورێکی دابڕاو و سەربەخۆی نییە؛ بەڵكە بەستراوەتەوە بە تۆڕی سروشت، گەردوون و جەستەی کۆمەڵگاوە: كاتێک جەستە نەخۆش دەکەوێت، وەک تێکچوونی هاوسەنگیی گشتیی گەردوون تەماشا دەکرێت؛ لێرەدا جەستە “دوورگەیەکی دابڕاو” نییە.
لە (بەشی سێیەم: جەستە، مەکینە و ناسنامە)دا وێنەیەکی نوێ لەڕێگای توێکاریی پزیشکییەوە بۆ جەستە دەكێشێ، وەک چۆن بۆ یەکەمجار لە نەشتەرگەری (ئەندریاس ڤیسالیوس) و گومانەكانی دێکارتیدا قسەی لێكراوە؛ لەو بەشەدا جەستە وەک “ئامادەییەکی میکانیکیی سەربەخۆ” لە کۆمەڵگا و گەردوون دادەبڕێ و دەیخاتە سەر مێزی گومان و توێکارییەوە… لۆ برتۆن پێیوایە لە دوای ئەم وەرچەرخانە، جەستە بوو بە “پاشکۆ”؛ چیتر مرۆڤ خۆی جەستە نییە، بەڵكە بوو بە “خاوەنی جەستە”، و جەستەش بوو بە یەکەمین کەرەستەی خاوەندارێتیی تایبەت.
ئەگەر بەراوردێك لەنێوان (بنیامین و لۆ برتۆن)دا بكەین، دەبینین ئەم دوو بیرمەندە لە دوو گۆشەنیگای جیاوازەوە قسە لەسەر دەستکاریکردنی جەستە و ڕوخسار دەكەن؛ (ڤالتەر بنیامین) لە (سەرەتای سەردەمی پیشەسازی) و (دافید لۆ برتۆن ) لە (لوتکەی سەردەمی دیجیتاڵی)ەوە لە هەندێ تێڕوانیندا بەیەك دەگەنەوە! (ڤالتەر بنیامین) قسە لە سروشتی (جەستە/ وێنەفۆتۆگرافی) و پرۆسەی دووبارەبوونەوەی تەکنیکیی ڕوخسار دەكات و (دافید لۆ برتۆن ) قسە لە جەستە وەک پێکهاتەیەکی (تەواونەکراو) دەكات، کە بەردەوام دەستکاری دەکرێت!
لای بنیامین ئەنجامی دوورکەوتنەوە لە ڕەسەنێتی ئەو کاتە بەدەردەكەوێت كە فۆتۆگرافی لە ڕوخسار دووردەکەوێتەوە، بۆ نموونە (دیمەنی کۆڵانە چۆڵەکان- وەك دەسەڵاتی دیمەن)، لەو حاڵەتە وێنە دەبێتە کەرەستەیەکی سیاسیی ڕزگاریخواز، کاتێک ڕوخساری مرۆڤی ئاسایی (نەک دەسەڵاتداران) دەردەکەوێت، ئیتر مانا و بەهایەکی مێژوویی نوێ دەبەخشێت؟! بەو مانایەش ئەگەرچی دیمەن هەڵگری دەسەڵاتە، بەڵام لەگەڵ دەركەوتنی وێنەدا دەتوانین دەسەڵات لە دوو ڕوودا بخوێنینەوە.
بەڵام کاتێک دەسەڵات و دەسەڵاتی تەکنەلۆژیا و سەرمایەداری هێرش دەکەنە سەر ڕوخسار و دەیکەنە بابەتێکی بازرگانی و دەستکاریکراو، یان بابەتێكی ساختە، لە ڕاستیدا هێرش دەکەنە سەر دوا مۆڵگەی مرۆڤایەتی و تاکێتیی ئێمە؛ واتە هێزی ئاڕاستەکەر دەستکاریی نمایشەکان (دیمەنەكان) دەکەن بۆ هۆشیارکردنەوەی (درۆیینە) و ئاڕاستەكردنی جەماوەر، بازرگانی و بازاڕ…
بە بڕوای (ڤالتەر بنیامین) دەسەڵاتی تەكنەلۆژی لەلایەك دەلالەت لە لەناوچوونی خەرمانەی “هالە”ی ڕوخسار دەكات؛ لەلایەكی دیكە لەناوچوونی هالەی ڕوخسار دەرگا بۆ دیموکراتیزەکردنی هونەری دەکاتەوە و هونەر لە قۆرخکاریی چینە باڵاکان ڕزگار دەکات! بەگوێرەی بیركردنەوەی بنیامین لە توانای بەرهەمهێنانەوەی هونەری هاوچەرخدا هێزێکی شاراوە هەیە، ئەو هێزە شاراوەیە بەدژی نەریتگەرایی و جێگیربوون كار دەكات! بەڵام ئایا هێزێكی ساختەكارانەش نییە؟.
(دافید لۆ برتۆن ) دەسەڵاتی تەكنەلۆژی و بازرگانیکردن وەک نامۆبوونی خود دەبینێ؛ بەو مانایەش پیشەسازیی جوانکاری و فلتەرە دیجیتاڵییەکان، ڕوخسارەکان دەکەنە یەک مۆدێلی ستانداردی بازرگانی و یەك مۆدیلی ستانداردی سیاسی و بە تەواوی لە بوونی مرۆیی و جیاوازییەكان دای دەبڕن!.
لە (بەشی نۆیەم)ی کتێبەکەدا بەناوی (ئێش و ئازار)، بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ درێژە بە بیركردنەوەكانی لەبارەی بازرگانیكردن وەك نامۆبوونی خود دەدات و پێیوایە شاشە و سنوورەکانی جەستەی دیجیتاڵی دەچێتە ناو ئەنثرۆپۆلۆژیای ئازارەوە و لەوێوە دەڵێ: ئەگەرچی لە کاتی تەندروستیدا، جەستە “بێدەنگە” و ئێمە هەست بە کارکردنی ئەندامەکانمان ناکەین؛ بەڵام لە کاتی ئازاری فیزیکیی توونددا، جەستە فەرمانی خۆی بەسەر خوددا دەسەپێنێتەوە و دەبێتە زیندان؛ لەو بەشەدا دەیەوێ بڵێ مۆدێرنێتە لەڕێگای پزیشکی و تەکنەلۆژیاوە (بێهۆشکردن و سڕکردنی بەردەوام) هەوڵی لەناوبردنی تەواوەتیی ئازار دەدات، ئەوەش وایکردووە مرۆڤی هاوچەرخ توانای بەرگەگرتنی مانایی و دەروونی بۆ ڕووداوە سەختەکانی ژیان کەم ببێتەوە، چونکە ئازار چیتر بەشێک نییە لە “مەشقی ڕۆحی” یان تاقیکردنەوەی بوونیی مرۆڤ، بەڵكە تەنها وەک “کێشەیەکی تەکنیکی لە مەکینەکەدا” سەیر دەکرێت.
بە كورتی لە سەردەمی دیجیتاڵیدا، ڕوخسار لە بوونی ڕاستەقینەی خۆی دابڕاوە؛ لە کۆمەڵگای شاشەکاندا، ڕوخسار پێویستی بە ئامادەیی فیزیکی نییە؛ بەڵكە لەڕێگای وێنەی پرۆفایل و فلتەرەکانەوە، ڕوخسارێکی “ئایدیاڵ” و دەستکرد بەرهەم دەهێنێتەوە کە ماسکێکە بۆ ڕازیکردنی نیگای ئەوانی دی؛ ئەوەش دەبێتە هۆی کاڵبوونەوەی ئەو پەیوەندییە ئەخلاقییەی کە فەیلەسوف (ئیمانوێل لێڤیناس) پێی دەگوت “بەهای ئەخلاقیی ڕوخسار”، چونکە تەماشاکردنی ڕوخسارێکی فلتەرکراوی سەر شاشە، تەماشاکردنی “کاڵایەکی بازرگانییە” نەک مرۆڤێکی خاوەن ئێش و ئازار، مێژوو و یادەوەری…
کتێبی “ئەنثرۆپۆلۆژیای جەستە” هاوارێکی ڕەخنەیییە دژ “بە مەکینەکردنی مرۆڤ”… (دافید لۆ برتۆن) بانگەواز بۆ گەڕانەوە بۆ جەستەیەک دەکات، بۆ ئەوەی جەستە خۆی مانا بەرهەم بهێنێت؛ جەستەیەک کە پیر دەبێت، کاتی بەسەردا تێدەپەڕێت، هەست بە ئازاری ئەوی دی دەکات، و خاوەن ڕوخسارێکە کە ناکرێت لە ناوەندە بازرگانی و دیجیتاڵییەکاندا کۆپی بکرێتەوە؛ لای ئەو جەستە تەنها تێکەڵەیەکی ئۆرگانی نییە، بەڵكە “نووسراوێکی کلتووری و مێژووییە” کە دەبێت بە وریاییەوە بخوێنرێتەوە.
دواجار ئەو دوو بیرمەندە جیاوازییەکی قووڵی چەمکسازیمان پێدەبەخشن؛ ئەگەرچی هەردوولا هاوڕان لەسەر ئەوەی کە وێنەی مرۆڤی هاوچەرخ لە بەها و ڕەسەنێتییەکەی خۆی داماڵدراوە، بەڵام جیاوازیی ڕادیکالی نێوانیان لە تێڕوانینیاندایە، بۆ: “ئامانجی” ئەم گۆڕانکارییە و “ئەنجامە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی” کە بەسەر مرۆڤایەتیدا دەسەپێت؟!.
لەو نووسینەدا دەمەوێ لەو خاڵە ورد ببمەوە کە (ڤالتەر بنیامین) و (دافید لۆ برتۆن) تێیدا یەکدەگرنەوە، واتە کاتێک فۆتۆگرافی لە ڕوخسار دوور دەکەوێتەوە (بۆ نموونە لە دیمەنی شەقامێكی چۆڵ)، هالەی ئەویدیكەی جیاواز بەتەواوی دەشکێت؛ ئیتر مەترسییەکە ئەوەیە كە وێنەی جیاوازی (وەک دوا مۆڵگەی ناسنامە و گەرمیی مرۆیی) لە دیمەنەكەدا نامێنێت، بۆشاییەك دروست دەبێت، ئەو بۆشاییە لەلایەن سیستەمی دەسەڵاتی بازاڕ و سەرمایەدارییەوە بە خێرایی پڕ دەکرێتەوە؟! لێرەدا بۆشاییەكی هاوبەشی ترسناک لەنێوان هەردوو بیرمەنددا دەبینین: لای بنیامین فۆتۆگرافی لە ڕوخساری مرۆیی دوور دەکەوێتەوە، لەو كاتەدا ئیتر ئەو “پانتاییە مرۆیی و ئۆنتۆلۆژییە” نامێنێت کە وێنەکەی بە ڕەسەنێتییەوە دەبەستەوە! لەم چرکەساتە مێژووییەدایە جەستە و ناسنامەی مرۆڤ تووشی لەت لەتبوون و پارچەپارچەبوون دەبێت؛ لێرەوە بە بڕوای بنیامین بازاڕی سەرمایەداری (وەک هێزێکی شاراوە) ڕێک دەچێتە ناو بۆشاییەكەوە! بەڵام ئەو بۆشاییەی بۆ بنیامین هێزێکی شاراوەیە بۆ دیموكراتیزەكردن! كەچی لۆ برتۆن لە لوتکەی مۆدێرنێتەدا وەک “کارەساتێکی بازرگانی” دەیناسێنێت؛ چونكە پێیوایە سیستەمی بازاڕ لەوێوە مامەڵە لەگەڵ ئەم پارچە و لەتانەی جەستە و ڕوخساردا دەکات و دەیانکاتە کاڵای ڕووت بۆ بەکاربردن و قازانجکردن! بەو مانایەش مرۆڤ لە گشتێکی یەکگرتووەوە، دەبێتە کۆمەڵێک “سیمای دیجیتاڵی” (ماسک، فلتەر، گۆشت، پێست) کە لە بۆرسەی جوانکاری و شاشەکاندا کڕین و فرۆشتنیان پێوە دەکرێت!
بە كورتی (دیموكراتیزەكردن) و (شکاندنی مۆنۆپۆلی مەعریفە و دەسەڵات)ی بنیامین، لای لۆ برتۆن وەكـ (کاڵایەکی بینراو) بۆ (كڕین و فرۆشتن) دەبینرێت! لۆ برتۆن دەیەوێ بڵێ دیموکراتیزەکردنی مرۆڤ لە سیستمی تەکنەلۆژییدا پرۆسەیەکی تەواونەکراوە و پڕە لە گرژی… كەواتە ئەگەرچی تەکنۆلۆژیا مرۆڤی لە دەسەڵاتی ستونیی ڕزگار کردووە، بەڵام هاوکات خستوویەتییە ناو تۆڕێکی ئاسۆیی لە چاودێری و نامۆبوون؛ بۆیە ئەمڕۆ مرۆڤی هاوچەرخ لە نێوان “سەروەریی دیجیتاڵی” و “بەکاڵابوونی تەواوەتی”دا دەژیت.

عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا
هەولێر 25/6/2026

تا ئێستا، هەموو ئەوانەی خولیایەكی گەورەیان بۆ وەرزش هەیە و بۆ ڕۆنالدۆ و میسی دەگرین و گەر ئەرجەنتین بدۆڕێت، دەڵێن قورم بەسەری بووە، پرسیاری ئەوەیان لە خۆیان كردووە دەرەنجامی ئەو هەموو لێهاتوویەی میسی و ڕۆنالدۆ لە داهاتوودا لەوەرزشدا چی دەبێت؟ گەر وەرزشوانێك ئەفسانە و ئەستێرەی تۆپی بێت، دەتوانێت خزمەتێك بە مرۆڤایەتی بكات؟ یان ئەو لە سەر ساویلكەیی جەماوەرەوە دەبێتە ئەستێرەو تەنها ئەڵماسەكەی دەستی بایی پەنجا ملیۆن دۆلار دەبێت؟ لە ڕاستیدا، وەرزش تاكە كایە و بواری ژیانە، كە مرۆڤ ناگەیەنێتە هیچ، وەرزش تاكە خولیایە، كە مرۆڤەكان لەوسەری بەدەستی بە تاڵ تێیدا دێنە دەرەوە، من زۆرجار دەڵێم لە كۆمەڵگەی ئێمە هێندەی سەرسامی میسی و ڕۆنالدۆ و بەرشە و ڕیالن، گەر كتێبێمان بخوێنبووایەوەو ئاشنای كولتووری خوێنەوە بووینایە، ئێستا لە ژاپۆن پێشكەوتووتر دەبووین. مەبەستەكە لێرە، هەواداریی نییە كە مرۆڤ ئازادە لەوەی هەواداریی كام یاریزان و تیپە، بەڵكو مەبەستەكە قووڵتر ڕوانینە. گەر پزیشكێك بگاتە لوتكە و هێندە شارەزاو لێهاتووبێت لە كایە زانستییەكەی، بێگومان خزمەتەكانی گەورەتردەبن بۆ نەخۆش و مرۆڤایەتی، گەر مامۆستایەك لە پیشەكەیدا هێندە پەرەوەردەیی و پێشبكەوێت، دەتوانێت كاریگەریەتی زیاتر لەسەر نەوەكان دابنێت، گەر ئەندازیارێك لە كارەكەیدا پێشبكەوێت، ئەوا دیزایین نەخشەی داهێنەرتر و جوانتر و نوێتر دروست دەكات. گەر فیتەرێك شارەزایی لە چاككردنەوەی ئوتومبێل زۆرتر بێت پیشەمەندتر دەبێت، وەستایەكی چاككردنەوەی ئامێرە ئەلكترۆنییەكانیش بەهەمان شێوە، بەڵام گەر وەرزشوانێك بگاتە لووتكە، دەتوانێت چی بكات بۆ مرۆڤایەتی؟ پێش كریستیانۆ و میسی، ئێمە زیكۆ، بیلێیە،غولێت، پیكنپاوەر، ڕۆماریۆ، بیكهام، ئەحمەد ڕازی، عەلی دای و چەندانی ترمان هەبوون، ئێستا ئەمانە لە كوێن؟ ناویان لە كولەكەی تەڕیش ماوە؟ بیرم نایەت یاریەكی وەرزشی، بێ شەر ِ و جوێن و پەلامار كۆتایی هاتبێت، زێدان كە ئەفسانەبوو، بەكەلە لە سنگی یاریزانێكی دا، مارادۆنا، بە هۆی تلیاكەوە مرد، وەرزش تاكە خولیایە مرۆڤ ناگەیەنێتە هیچ، كەچی گاڵتە جاریەكە لەوەدایە، كچێكی جوانی كورد كەدڵی سەد كوڕی كوردی جوان و قارەمان و مێرخاسی شكاندووەو لەوانەیە ڕەفزی پێ دابێت، دێت بۆ میسی و دۆڕانی ئەرجەنتین دەگریت. دە هێندە بگریێ كە نەك جارێك، تا هەزاران جار هەشت بەسەر دەبیت !تۆ بۆچی بۆ پێشمەرگەیەكی قارەمان ناگریی كە بەرگریی لە خۆت و شكۆو خاك و نیشتمانەكەت دەكا، چیت داوە لەوڵاتێك كە شەش هەزار میل لێتەوە دوورەو هەر نازانێ كورد كێیەو كوردستان لەكوێیە؟

سەدیق سەعید ڕواندزی

لە هەموو کۆڵانەکانماندا، بەردەوام کۆترێک هەیه گمەی لێ وون بووە و درەخت درەخت بۆی ئەگەڕێ، نایدۆزێتەوە تاکو ئەبێتە قوربانی بەردی دارلاستیکێ..یان داوی کۆتر بازێ .. بەردەوام دایکێ هەیە بە دوای ووشکەساڵیی چاوەکانیا ئەگەڕێ، نایدۆزێتەوە تا دوا جار لەگەڵ تاوە فرمێسکێ، ئەڕوا و ماڵ بە جێدێڵێ ..لەم گەڕەکە بەردەوام شاعیرێ بەدوای تابلۆیەکی پاییزیدا ئەگەڕێ، تەنەکەی خۆڵەکان گاڵتەی پێ ئەکەن، نیشتمانفرۆشەکان زمانی لێ دەردێنن، نەخوێندەوارەکان زیندانەکانی لێ پڕ ئەکەن، براکانی کارامازۆف چواردەوری ئەتەنن، ڕووتی ئەکەنەوە، هەموو وشە و تابلۆکانی پێ دائەکەنن ..
ئەم نیشتمانە پارچە ئێسقانێکی هەزار جار فڕێنراوە و .. هەزار دەمی سەگ گەڕاوە و.. هەزار کەڵبەی گورگی تاقی کردۆتەوە .. بەردەوام بێچووە پشیلەیەکی تیا کوژراوە ..بەردەوام خاڵخاڵۆکەیەکی تیا بووە بە پوش ..ئەم بازاڕی خیانەتە بەردەوام خوێنی تیا هەرزان بووە و نانی تێدا گران.. هەمیشە درەختی تێدا ڕیسوا بووە و سێبەری تێدا گران .. بۆ ئەبەد بای وەشتی تێدا یاساغ بووە و نوێژیشی تێدا کراوە بۆ باران ..لەم کۆڵانە نسرمەدا، بەردەوام مردن هەڕەشەی لە نان و چا کردووە و هەمیشە بار و دۆخ ناسک بووە .. هەل و مەرجەکانی هەرەسهێنان بەردەوام ئامادە بوون.. ئەم کۆڵانە هەمیشە وەک سۆزانییەک، سەرکردەکان سواری بوون و هیچی تر ..چەکدار و تێکنۆکرات ..کۆمۆنیست و ئیسلامیی و دیموکرات، کاریان تەنها لاقه کردن بووە.. لاقە دوای لاقە، ئەوانەی تۆسقاڵێ شەرەفیان هەبووبێ، ڕایان کردووە، بە جێیان هێشتووە، لەسەر دیوار و دەرگا و دەلاقە ..ئەم کۆڵانە بەردوام یان خۆڵ بووە یان قوڕ .. هی ئەوەیە یەک ڕۆژ تیایدا بژیت، چونکە هەموو شتێکی دووبارەیە، لەگەڵ گۆڕستانا لێت ئەگۆڕێن، شاخی جەردەکان و کێلی مردووەکان ..
بەردەوام چۆلەکەیەک نازانێ بۆ کوێ بفرێ ..درەختێ نازانێ سێبەر بۆ کێ بکا .. گریان و پێکەنین ئەوەندە تێکەڵکراون، ئێستا پێکەوە گەشت ئەکەن و یەک ژوور پێکەوە ئەگرن ..
لەم کۆڵانەدا بەردەوام منداڵێک ئەگری و دایکێک ئەمرێ و باوکێک بەدوای ژنێکی جوانترا ئەگەڕێ .. بەردەوام بازرگانێک کەرکوک ئەفرۆشێ و هەڵەوەڕێک فۆتۆکۆپی دوبەی ئەکڕێ و.. درۆزنێ بە بارستایی دەنگدانێ، درۆی شاخدار دابەش ئەکا بە خۆڕایی و نەخوێندەوارێ میز ئەکا بە هەموو مزگەوت و کتێبخانەکا ..بەردەوام ژیان گیان ئەدا و مردن لە دایک ئەبێ .بەردەوام ڕیزە ئاودەستخانەی مزگەوتەکان پڕن لە پیاوی تەنگاو ..بەردەوام کۆڵانە خەمگینەکان، پڕن لە ماڵی بێ ئاو .لێرە بەردەوام گرانیی جگەرە ئەکێشێ و خۆر بە شەرمەوە هەڵدێ، سەرۆکخێڵەکان خاوەنی سەد هەزار ملیار دۆلارن و هێشتایش وەختە لە برسا ئەمرن..بازرگاناوایە ئێرە، بازرگانگەلێکی سواڵکەر.. لێرە بەردەوام ناشیرینیی خەڵات وەرئەگرێ و .. شیعر تەنەکە و تەپڵی حەیاچوونی بۆ لێدەدرێ ..ئێرە تفیشی تێدا بکەی زەرەرتە، وەک خەوێکی ترسناک، تا زوو خەبەرت بێتەوە، بەختەوەر تریت.

نەوزاد بەندی

ڕۆژێک لە ڕۆژانی کۆن، “پان” (خوداوەندی شوانەکان) تەحەدای “ئەپۆلۆ”ی (خوداوەندی مۆسیقا، شیعر و چاکبوونەوە) کرد لە پێشبڕکێیەکی مۆسیقادا. پان پێداگری دەکرد کە ئەو نایەی لە قامیش دروستیکردووە، ئاوازگەلێکی لێدێتە دەرێ کە لە ئاوازەکانی چەنگی ئەپۆلۆ جوانترن. هەردووکیان ڕێککەوتن کە لەبەردەم لیژنەیەک لە داوەران کێبڕکێ بکەن.
یەکێک لەو داوەرانە “شا میداس” بوو. دوای بیستنی مۆسیقاکە، هەموو داوەرەکان ئەپۆلۆ و چەنگەکەیان هەڵبژارد، تەنها میداس نەبێت کە نایەکەی “پان”ی بەلاوە باشتر بوو.
ئەپۆلۆ زۆر تووڕە بوو کە کەسێک نایەکی قامیشی لە جیاتی چەنگەکەی ئەو هەڵبژاردووە، ڕووی کردە میداس و وتی:
“من پێم وایە کێشەکە لە گوێچکەکانتدایە؛ چونکە زۆر بچووکن و ناتوانیت باشیان پێ ببیستیت.. با بۆت چاکبکەم.”
میداس هەستی بە لەرزینێک لە گوێچکەکانیدا کرد و هەستیکرد بەرەو سەرەوە دەجوڵێن و درێژ دەبنەوە، تا وایان لێهات بوون بە گوێچکەی گوێدرێژ. میداس هاواریکرد و داوای یارمەتی لە “پان” کرد، بەڵام ئەویش لە ترسی ئەپۆلۆ پشتگوێی خست.
میداس هەوڵیدا گوێچکە درێژەکانی لە گەلەکەی بشارێتەوە؛ بۆیە کڵاوی گەورە و خودەی قورسی لەسەر کرد و سەری بە لەچکی ئەستوور پێچایەوە. بەڵام تەنها یەک کەس گوێچکەکانی بینی، ئەویش سەرتاشەکە بوو، کە پاشا وایلێکردبوو سوێند بخوات بە هیچ کەسێک نەڵێت. سەرتاشەکە بەڵێنەکەی پاراست و بە کەسی نەوت، بەڵام پاراستنی ئەم نهێنییە مەترسیدارە زۆر قورس بوو بۆی .
دواجار چوو بۆ سەر کێوێکی دوور و لە کەنار نشێوییەکەدا وەستا، لەوێ چاڵێکی لە ناوەڕاستی قامیشەکاندا هەڵکەند. سەیری دەوروبەری کرد تا دڵنیا بێت کە کەسی لێنیە، پاشان چەندین جار بە چرپە لە ناو چاڵەکەدا وتی:
“گوێچکەکانی شا میداس وەک گوێچکەی گوێدرێژ درێژن…”
سەرتاشەکە هەستی بە ئارامیکرد کاتێک لە نهێنییەکە ڕزگاریبوو و بە دڵنیاییەوە گەڕایەوە ماڵەوە. بەڵام بۆ بەدبەختی پاشا، ئەو چاڵە بچووکە دەنگی تێدا دەدایەوە (سەدا). دەنگی “سەدا” لە هەموو ناوچەکەدا بڵاو بووەوە و دەنگەکە گەیشتە ناو شار، بەمەش هەموو خەڵکی شانشینەکە نهێنییەکەیان بیست!

وەرگێڕانی لەعەرەبییەوە /فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی

جۆرج ئۆروێل، یەكێكە لە نووسەر و ڕۆماننووسە زۆر ناودارەكانی سەدەی بیستەم كە ژیانی هەمووی هەڵبەز و دابەز و گەشت و گەڕان بووە بە دوای گەیشتن بە ڕاستی و دادپەروەری. ئۆروێل لە ١٩٠٣ لە شاری مۆتیهاریی ویلایەتی بیهار لە هیندستان لەدایك بووە، ئەو كاتە وڵاتەكە لەژێر داگیركاریی بەریتانیا بووە و باوكی وی لەوێ فەرمانبەری حوكوومەتی بەریتانیا بووە. ئۆروێل لە بنەماڵە و خێزانێكی خۆشگوزەران بووە، بەڵام ئەو لەنێو سیستمی نالەباری وڵاتەكەی، بەردەوام خۆی بە نامۆ بینیوە، بۆیە هەردەم ڕەخنەی بەرانبەر ئەو جیاكارییە كۆمەڵایەتییە هەبوو كە لە ئارادا بوو. سەرەتای ژیانی ئۆروێل، بەر لەوەی ڕوو لە نووسین بكات، لە بۆرما بووەتە ئەفسەری پۆلیس و لەوێ خەریكی خزمەت بوو، دوای پێنج ساڵ مانەوەی لەو كارەی كە تیایدا ڕقی گەورەی لە ئیمپریالیزم و چەوساندنەوەی خەڵك هەڵسا، وازی لە كارەكەی هێنا و گەڕایەوە ئەورووپا، لەوێ دەستی بە نووسین كرد. ئەو ماوەیە لە لەندەن و پاریس ژیانێكی كولەمەرگی بەسەر برد و بووە كرێكاری ڕێستورانتەكان, وای لێ هات لەگەڵ خەڵكی ناگزوور دەژیا. ئۆروێل ئەو ژیان و سەربردەیەی لە یەكەم كتێبی خۆی (نەبوونی لە پاریس و لەندەن) نووسی.

ئۆروێل زیاتر بە دوو شاكارە ناودارەكانی (كێڵگەی ئاژەڵان) و ١٩٨٤ ناوبانگی دەركرد. یەكەمیانی لە ساڵی ١٩٤٥ نووسیوە و ئەوی دیكەیشیانی لە ١٩٤٩ نووسیوە. بەداخەوە دوای شەش مانگ لە بڵاوبوونەوەی ڕۆمانی ١٩٨٤، لە ساڵی ١٩٥٠ لە تەمەنی ٤٦ ساڵی، بە نەخۆشیی سیل گیانی سپارد.

هەردوو ڕۆمانی كێڵگەی ئاژەڵان و ١٩٨٤، لە زۆر وڵاتان لە ماوەی جیا جیا قەدەغە كراون و خەڵكیان لەسەر زیندانی كراوە، زۆربەی جار لە قوتابخانەكانیش ڕێ لە بڵاوكردنەوە و خوێندن و تەنانەت ناوهێنانیشیان گیراوە. ڕۆمانی كێڵگەی ئاژەڵان ڕەخنەیەكی ڕاستەوخۆیە لە ڕژێمی كۆمۆنیستیی و ستالینیزم، بۆیە ساڵانێكی زۆر لە یەكێتیی سۆڤیەت قەدەغەی بڵاوكردنەوەی كراوە، هەروەها لە وڵاتانی خۆرهەڵات وەك: پۆڵۆنیا، چیكۆسلۆفاكیا، ئەڵمانیای خۆرهەڵات لە سەردەمی دەستەڵاتی كۆمۆنیستەكان بەردەوام قەدەغە بووە. جگە لەوەیش لە وڵاتانی چین، كووبا و كۆریای باكووریش هەر قەدەغە بووە. ڕۆمانی ١٩٨٤یش لە یەكێتیی سۆڤیەت، كووبا، كۆریای باكوور و تەنانەت ئێران و هەندێك وڵاتی عەرەبییش قەدەغە بووە، هەروەها لە قوتابخانەكانی ئەمەریكایش ڕێ لە بڵاوكردنەوە و خوێندنەوە و لێدوان لەبارەیەوە گیراوە. هەموو ئەو قەدەغەكارییانە لەو وڵاتانە تەنێ بۆ شێواز و ناوەڕۆكی سیاسی و زمانی گێڕانەوە و بیرۆكەكانی ناو ڕۆمانەكانی بووە، كە ڕەخنە بووە لە سیستمی وڵاتان و سەركوتكاریی خەڵك و ڕێگری لە ئازادیی تاك.. ئۆروێل ڕۆیشت، وەلێ شاكارەكانی كە كراون بە فیلم و ئیمۆجییش، سەرنجڕاكێش و پڕ بینەرن، تا دنیا دنیایە ڕیسوایی و دڕندەیی ڕژێمە داپلۆسێنەر و تۆتالیتارەكان دەخاتە ڕوو و نەوە دوای نەوەش دەیگێڕنەوە.

ئۆروێل جگە لەو ڕۆمانانەی ناومان هێناون، ڕۆمانی تریشی هەن، لەوانە: ڕۆژانی بورمێ، كچی قەشە، با نیلوفەڕ بفڕێ، هەڵكشان بەرەو هەوا.. هەروەها بیرەوەریی دیكەیشی هەن، وەك: ئاوارەیی لە پاریس و لەندەن، ڕێیەك بۆ شۆستەی ویگان، سۆزێك بۆ كەتەلۆنیا ( ئەم كتێبەی لە ساڵی ١٩٣٧ نووسی و لە ١٩٣٨ بڵاوكرایەوە)، جگە لە سەدان وتار و نووسین و بابەتی ڕەخنەیی و ڕۆژنامەنووسی.

دوای مردنیشی، هەردوو كتێبی (نامەكانی ئۆروێل) و (ڕۆژانەی ئۆروێل) هاتنە وەشاندن.

(سۆزێك بۆ كەتەلۆنیا) یەكێكە لە كتێبە بەناوبانگەكانی ئۆروێل. برای بەڕێزم د. نیاز عەدنان لە ئینگلیزییەوە كردوویە بە كوردی، لەم ڕۆژانەی دوایی بڵاوكرایەوە. ئەرك و ماندووبوونی كردنە كوردیی ئەم كتێبە، كارێكی دڵسۆزانەیە و زۆر سوپاسیشی دەكەم كە دانەیەكی بە دیاری بۆ ناردم.

(سۆزێك بۆ كەتەلۆنیا) بریتییە لە ئەزموونی ڕاستینەی ئۆروێل لە شەڕی ناوخۆی ئیسپانیا، هەروەها دەتوانین بڵێین بیرەوەریی سیاسی و سەربردەی ئەو جەنگەیە كە لە ساڵانی ١٩٣٦ تا ١٩٣٩ ئۆروێل خۆبەخشانە بۆ دژایەتیی فاشیزم بەشداریی تێدا كرد. ئۆروێل باس لەوە دەكات چۆن و بۆچی گەیشتووەتە ئیسپانیا و چووەتە ڕیزی جەنگاوەران و لە جەرگەی جەنگەكەدا ژیاوە و چۆن لەنێو ململانێیە ناوخۆكانی شۆڕشگێڕان بەسەریبردووە. ئۆروێل باوەڕی بەوە بووە كە بەشداریی كرداریی لەم شەڕە، بریتییە لە تێكۆشان دژی فاشیزم، لێ دواجار بۆی دەركەوتووە كە شەڕەكە تەنێ لەنێوان فاشییەكان و كۆمارییەكان نییە، بەڵكە لەنێو خودی سەربازگەی كۆمارییەكان خۆیشیان دایە، چونكە بە چاوی خۆی ململانێی توندی نێوان كۆمۆنیستەكانی سەر بە یەكێتیی سۆڤێت و سۆشیالیستەكان و ئەنارشییەكان (ئاژاوەگێڕەكان) و حیزبەكەی ئۆروێل خۆیشی بینیوە، كە هەموو ئەمانە وایان كردووە شۆڕشەكە پڕ بێت لە خۆخۆری و لەبارچوون و توانەوە. كاتێ ئۆروێل دەگاتە بەرشلۆنە، شارەكە لەنێو خەون و خەیاڵی شۆڕشگێڕیدا بووە، كرێكاران بەسەر كارگەكاندا زاڵ بووین و خەڵك هەمووی بە یەكسانی تەماشا كراون و هیچ دیاردەیەكی چینایەتیی بەر چاو نەكەوتووە، بۆیە هەستی كردووە شۆڕشەكە بە مانای وشە شۆڕشێكی كۆمەڵایەتی بووە، ئەگەرچی ڕای لە مەشقكاریی چەكدارەكانیش نەبووە، بۆی دەركەوتووە چەك و تەقەمەنیی كەمیان هەیە، بەڵام چەكدارانی بە ورە و ڕۆحێكی بەرزەوە خەریكی تێكۆشانن، بۆیەش چووەتە ڕیزی (حیزبی پۆوم)، كە حیزبێكی ئیسپانیی چەپڕەوی شۆڕشگێڕ بووە. پۆوم كورتكراوەی (حیزبی كرێكاریی یەكگرتووی ماركسی بووە.) لە ساڵی ١٩٣٥ هەر لە ئیسپانیا بۆ بەرهەڵستی و دژایەتیی ڕژێمی فاشیستی فرانكۆ و كۆمۆنیزمی ستالینی دامەزراوە. ئەم حیزبە لە شەڕی ناوخۆی ئیسپانیا لە بەرەكانی جەنگ، دژی ستالین و فرانكۆ لە تێكۆشاندا بووە، دواتر كێشە و ململانێ دەكەوێتە ناو ئەندامانی حیزبەكەوە. لە ساڵی ١٩٣٧، كۆمۆنیستە ستالینییەكان بە حیزبێكی خاین و ناپاكی سەر بە تروتسكیی دادەنێن، بۆیە ڕاوەدووی ئەندامانیان دەنێن و دەیانگرن، پاشان (ئەندرۆ نین)ی سەرۆكی حیزبەكەیش دەستگیر دەكەن و لەژێر ئەشكەنجە دەیكوژن، لەوێوە ئەم حیزبە یاساغ دەكرێت.

ئۆروێل بەشداریی ئەم شەڕە ناوخۆیییەی ئیسپانیا دەكات و لە بەرەكانی شەڕ دەچێتە دەڤەرە هەرە ساردەكان، لەوێ هەست بە هەژاری و برسێتیی جەنگاوەران دەكات كە چۆن لە برسان قۆڕەی سكیان دێت و ئەسپێ و سەرماوسۆڵەی تووش تەنگی پێ هەڵچنیون، لەوێ ناوە ناوە بەبێ هۆ لێیان دەمرن یان دەكوژرێن. گرنگترین گێڕانەوەی ئۆروێل لەوێ، بریتییە لە بریندار بوونی بە گوللـەیەك كە بەر ملی دەكەوێت و هەر ئەوەتا بووە نەكوژراوە، لێرەدا باس لەوە دەكات كە هەموو ئاواتی ئەوە بووە وەك جەنگاوەرێك لە مردن ڕزگاری بێت، بۆیە بە برینداری بۆ چارەسەریی دەهێنرێتەوە بەرشلۆنە، لەوێ هەست دەكات كە شۆڕشگێڕە پاڵەوانەكان چۆن بوونەتە تاوانبار، ئیتر لەوێوە هەڵمەتی سەركوتكردنی حزبەكەی و ئەنارشییەكان دەست پێ دەكات، ئەمەیش بە (ڕووداوەكانی ئایاری ١٩٣٩)ی بەرشلۆنە ناسراوەكە و تیایدا كۆمارییەكان لە شەقامەكان بەناو یەكتر دەكەون و یەكتر قڕ دەكەن. هەرچەندە حیزبەكەی ئۆروێل دژی فاشییەكان لە تێكۆشان و شەڕدا بووە، بەڵام دواجار بە سیخوڕی و دژە شۆڕش وبەكرێگیراوی فاشییەكان تۆمەتبار دەكرێت. لێرەدا ئۆروێل وەسپی پرۆپاگەندەی سیاسی دەكات كە چۆن ڕۆڵێكی ترسناك لەنێو جەرگەی ڕاستییەكاندا دەبینێت، ئەمەیش وای كردووە كە ئۆروێل ڕاوەدوو بنرێت بۆ ئەوەی بگیرێت و لەسێدارە بدرێت، بۆیە خۆی و هاوسەرەكەی ناچار دەبن بە هەزار دەردەسەری لە ئیسپانیا ڕا بكەن و گیانی خۆیان بڕزگارێنن، ئەوكاتەی ڕزگار دەبن هەست دەكات چۆن ڕاستی و دادپەروەری لە سەردەمی جەنگدا بەر لە مرۆڤ لەبار دەبرێت و ستەم و ناهەقی سەردەكەوێت!. ئۆروێل ڕۆڵی قێزەونی میدیاكان و ڕاگەیاندنكاران دەخاتە ڕوو كە چۆن چەواشەكاری دێننە سەر ڕووی واقیع و بە چاوی خۆی بینیویە چۆن ڕۆژنامەكان درۆ و دەلەسە دەپەخشێنن. بۆیە دەگاتە ئەو بڕوایەی كە فاشییەكان مەترسیی ڕاستینەن، وەلێ ئەوەشی بۆ دەركەوت كە شۆڕشگێڕان خۆیان بە هۆی ململانێیان بۆ گەیشتن بە دەستەڵات و تۆقینیان لە ڕكابەرەكانیان و حەزی خۆدەرخستن و نەرگزییەت و گەندەڵی و درۆ و دەلەسە هەموویان هۆكارن بۆ ڕووخانی كێشە ڕەواكانیان. هەموو ئەم ڕووداوانە وایان كردبوو ئۆروێل دژایەتیی كۆمۆنیزمی ستالینی بكات، چونكە گەیشتبووە ئەو بڕوایەی سیاسەتی ستالین بە مەبەستی سەركوتكاری بووەتە دروشم و دروشمكاری.

هەموو ئەم سەرهاتانەی ئۆروێل لە سۆزێك بۆ كەتەلۆنیا باسیان لێوە دەكات، بوونەتە هەوێنی ئەوەی دواتر ڕۆمانە بەناوبانگەكەی ١٩٨٤ بنووسێت.

ئەم كتێبەی (سۆزێك بۆ كەتەلۆنیا) ئەگەرچی لەوەیە وەك كتێبێكی ڕامیاری تەماشا بكرێت، لێ لەگەڵ ئەوەیش بارتەقای ئەوەی كتێبێكە هەستی مرۆڤانەی بەرزی تێدایە و بە شێوەیەكی سادە و ڕاستەوخۆ و ڕاستگۆیانە، پڕ لە ڕامانی فەلسەفی و سیاسییش نووسراوە. هەروەها خوێنەر بە خوێندنەوەی دەگاتە ئەو بڕوایەی كە شۆڕشەكان بەردەوام بێگەرد و ڕاستگۆیانە نین و نەبوون، بەڵكە پڕ بوونە لە كاری ناپاكی و چەواشە و خۆفرۆشی و خیانەت و گەندەڵی و كوشتار و قڕكردنی بە ناهەق.

دەمەوێ ئاماژە بەوەیش بكەم كە (سۆزێك بۆ كەتەلۆنیا) لە دنیادا زۆر بە فراوانی بڵاوبووەتەوە. لە ساڵی ٢٠٠٨ ڕۆژنامەی تایمزی بەریتانیایی، بۆ دووەم جار ئەم كتێبەی خستە لیستی مەزنترین ٥٠ كتێبی بەریتانیا لە ساڵی ١٩٥٠وە.

دواجار دەمەوێت بڵێم: كردنە كوردیی ئەم كتێبە، بە كارێكی گەورە و گرنگ دەزانم و جێی دەست خۆشییە، هەروەها ماندوونەبوونی لە برای وەرگێڕ دەكەم، ئەگەرچی من سەرنجی زۆریشم لەبارەی ڕێنووسە كوردییەكەی هەیە، چونكە بەداخەوە هەڵەی زۆر و جۆراوجۆری تێدایە! كە دەبووایە بەر لەوەی بدرێتە چاپ، ڕێنووسزانێك پێیدا بچووبایەتەوە، بۆ ئەوەی لەم هەموو هەڵە ڕێنووسی و ڕستەسازییانەی تیایدان، بژار بكرایە. خوێنەر لە دەستپێكەوە تا كۆتاییی، هەست بە ژمارەیەكی زۆری وشەی دوو ڕێنووسی دەكات كە بەداخەوە هەمووی یەك نەخراون. دەیان ساڵە ئەوە ڕوون بووەتەوە كە واوی سەرەتای وشە هەر یەك واوە نەك دوو، كەچی لەم كتێبەدا گوێ بەم شتانە نەدراوە! باسی هەڵەی زۆری چاپ و ڕستەسازییش ناكەم كە خوێنەری سادە لەكاتی خوێندنەوەدا قۆرت و گرێ تووشی چورتمی دەكەن. ئەگەر لە داهاتوویش چاپ كرایەوە، هەقە ئەو ڕەخنە و گلەییەمان لەبەر چاو بگیرێت و پێشتر بدرێتە كەسێكی شارەزای زمانی كوردی، بۆ ئەوەی تەواو هەڵەبڕی لە ڕێنووس و ڕستەسازی بكرێت، تا لە وشە زیادەكان و كۆسپی ناو پێكهاتەی ڕستەكان و هەڵە لە ڕیزكاریی وشەی دێڕەكان، بەر هەست نەكەون.

بۆ نووسینی ئەم بابەتە، سوود لە بەرهەم و شاکارەکانی جۆرج ئۆروێل وەرگیراوە.

هەولێر- مایسی ٢٠٢٦

زۆرێک لە ئێمە دەزانێت گەمژە داماوە و هزری نییە، دەوروبەریشمان، کە تەنراوەتەوە بە قسە و کردارە پڕگەمژەکان بۆیە پێویستمان بەوەیە لەوە حاڵیبیین، گەمژەکان نەزانەکانن یان ئەوانەن،کە خۆیان گێژ(گێل) نیشاندەدەن؟گومانمان نییە، کەسانێک بە فیعلی هەن، کە گەمژەن، بەڵام هەشن گەمژە نیین، بگرە یاری گەمژەیانەمان لەگەڵدا دەکەن، واتە دەمانخەڵەتێنن و فریوماندەدەن. ئەمە خۆگێلکردن و خۆگەوجکردنیشی پێدەگووترێت. واتە کەسانێک هەن، دەخوازن خۆیان وانیشاندەن، بێمێشکن(بێعەقڵن، بێئاوەزن)، گەر ئەمە یارییەک بێت و مرۆڤەکان بەمەبەستەوە لەگەڵ یەکتردا دەیکەن ئەوا بەدڵنیاییەوە ئەم یارییە لە پێویستییەکەوە سەرچاوەدەگرێت. پەیڤی گەمژە ئاوەڵناوی تریش بەدوای خۆیدا ڕادەکێشێت، وەک: بوونەدەبەنگ، بوونەگێژ، بوونەگەلحۆ؛ گشت ئەوانەش بەکاربردنی جوداوازی خۆیانیان هەیە.
لەم بەشە زنجیرە نووسینە،کە بە((فەلسەفە و گەمژەیی))یەوە تایبەتە بە چەند پرسیارێکی بنەڕەتی دەستپێدەکەین، کە گفتوگۆی بابەتی((گەمژەیی و نەزانیی)) دەخاتەڕوو: چۆن ڕێگری لە خۆمانبکەین کاری گەمژانە نەکەین؟ باشە گەمژەبوون جۆرێک نییە لە نەزانی؟ ئەی لەناو نەزانییدا زیرەکییەکی شاراوە بوونی هەیە؟ ئایا گەمژە کەسێکی ڕاستەقینەیە یان تەنها ناوێکی ترە بۆ کەسێکی نەزان؟ نەزانەکان ئەو کەسانە نیین پێویستیان بەوەیە خۆیان نەزان و گێل نیشاندەن؟ واتە گەمژەیی کەمییە لە زانین، یان چۆن؟
پێناسەکان بۆ گەمژە یان گەمژەیی Stupidityلە جۆراوجۆرییدایە. هەریەکەو بە شێوازێک پێناسەی دەکات. بۆ هەندێک گەمژەیی بابەتییە و بۆ هەندێکی دیکە خودییە، ئەمەش بەندە بەوەوەی، کە چۆن تەماشای گەمژەیی دەکرێت.ئەوەتا بەپێی فەیلەسوفی ئەڵمانی(کانت) گەمژەیی شکستییە لە دادوەریکردن. کێشەکە هەر ئەوە نییە، چونکە زۆرجار گەمژەیی بە پاشخانی کولتوورییەوە گرێدەدرێتەوە؛ هەندێکجار لەڕوانگەی کولتوورییەوە کەسانێک بە گەمژە و ئەویتر بە بزان دەزانیین. بەڵام ئەمەش بڕیارێکی گەمژانەیە، کە لەڕوانگەی باوەڕی کولتووریمانەوە(بینینمان بۆ بەهاکان) کەسانێک بە گەمژە و کەسانێک بە نەزان بزانیین.
سەرباریئەوە، زۆرجار گەمژەیی دەبەسترێتەوە بە کەمیی ژیرییەوە Smart نەک بە کەمیی زانینەوە. کەمیی لە زانین بە پەروەردە و فێربوونی باڵا چارەسەر دەبێت هەرچی ژیرییە نا. دەتوانین بڵێین، کە بلیمەتی(بلیمەت)دژە جەمسەری گەمژەییە(گەمژە). گەمژەیی کەمیی یان نەبوونی ژیریی و تێگەیشتنە، نەبوونی ئاوەز و هەستە. بۆیە گەمژە Stupid ناتوانێت فەلسەفییانە بیربکاتەوە.
لێرە پێویستمان بەوەیە بزانیین، نەزان کێیە؟ کەسێکی فێلبازە یان گێلە؟ چی گەمژە لە نەزان جیادەکاتەوە؟ دەکرێت بڵێین کە گەمژەیی نەبوونی بیرکردنەوەی لۆجیکییە، هەرچی نەزانییە نەبوونی زانیارییە. بۆنموونە گەر گەڕان بەدوای ئەنجامێکی دروست لە زانینەوە بێت، ئایا بۆ گەمژە ئەم هاوکێشەیە چۆنە؟ ڕاستییەکەی نەزان ئەو کەسەیە زانینی نییە. کاتێک زانینی لەڕێگای پەروەردە و فێربوونەوە بەدەستهێنا ئیتر نەزان نییە، بزانە. کێشەکە هێشتا چارەسەر نەبووە. چونکە زۆرێک بزان دەتوانن یاری گێلیەتیمان لەگەڵدا بکەن؛خۆیان گێلدەکەن تا کارەکانی خۆیان بەو خۆگێلکردنە مەیسەرکەن.کەواتە لەمحاڵەتە دەپرسین:بۆچی تاکەکان هەندێکجار بە شێوەیەکی نەزانانە ڕەفتار دەکەن؟کە وایانکرد نەزانن یان گەمژە؟ ڕوونە، گەمژە ئەوانەن مێشک بەکارنابەن؛ جا بەهۆکاری ئەوەبێت کێشەیان لە مێشک(تێکچوونی مێشکیان) هەیە یان کێشەی بۆماوەیی(فسیۆلۆجی).
هەندێک توێژینەوە جەغتلەوەدەکەن، کە کەسێک شتێکی نەزانی کەواتە ئەو کەسە نەزانە. بۆنموونە کەسێک، کە نازانێ خواردنی(پاستە)چییە ئەم کەسە نەزانە، دوایئەوەی زانی (پاستە)چییە بەوە دەبیتە بزان. لێرە دەگەینە ئەو دەرهاویشتەیە، کە گەلێکجار مرۆڤەکان بە هۆی نەزانی و خراپی بیرکردنەوەوە وەک گەمژە دەبینرێن، جاریواشە بەهۆی نەزانیەوە.
ئەو شتەی نایزانی یان کەمیلێدەزانی دەتوانیت دواتر بیزانیت و فێریبیت؛ کەواتە نەزان جیایە لە گەمژە یان گێل. دەکرێت شتێک نەزانی لەئاکامی تەمبەڵی، ئەمە دەرئەنجامی بێباکیی و کەمترخەمیە نەک گەمژەیی. بەمجۆرە، نەزانی کەمییە لە زانیین و لە فێربوون. گەمژەیی دەرئەنجامی نەبوونی زانینە و فێربوونیش بۆ گەمژە هیچ گرنگیەکی نییە. گەمژە ناخوازێ دەستیبگات بە ئامرازەکانی زانیین؛ بۆ گەمژە زانیین هیچ ناگۆڕێت.
زۆرێک دەپرسن: ئایا بەڕاستی گەمژەیی بوونی هەیە؟یان تەنها بەرهەمی بڕیارێکی خراپی ئێمەیە وایاندەبینین؟هەندێک پێیانوایە گەمژەیی پەیڤێکی دروستکراوە، ئەی ئەوەیان چۆن؟؟واتە ئەوە ئێمەین خەڵکانێ وەک گەمژە دەبینین یان ئەوانن وامانلێدەکەن وەک گەمژە بیانبینین؟زۆرجار ئێمە رەفتاری خەڵک و دەوروبەرمان بە ناکامڵ و گەمژانە دەبینین(لێکدەدەینەوە). باشە لەم حاڵەتەدا هەڵەکە لە ئێمەدایە،کە وایدەبینین یان ئەوانن،کە گەمژە و نالۆجیکیانە مامەڵەی دەوروبەردەکەن؟ڕوونتر بێینەگۆ دەڵێن: ئێمەی مرۆڤ پێمان چاکە شێوازەکانی بیرکردنەوەی نالۆجیکی لەگەڵ کات بەرەو کەمی بڕوات. بەس ئایا وایە، یان کۆمەڵگە ڕۆژانە زۆرتر بەرەو گەمژەیی یان نەزانیەکی بەئەنقەست و مەبەستدار دەڕوات؟ توێژەران وایبۆدەچن، کە کەسێک بەمەبەستەوە خۆی نەزان نیشاندا نەزانەفێڵبازە نەک گەمژە.
زۆرجار مرۆڤ وایلێدێت ئاوا لەگەڵ خۆی بێتەگۆ: ئەوە منم نالۆجیکیم یان رەفتار و قسە نالۆجیکییەکانی ئەوانی ترە دادوەرییەکانم نالۆجیکیدەکەن؟زۆرێک نازانن لۆجیک چییە و ژیانیانیش زۆر نالۆجیکی گوزەردەکات، کردە و رەفتاری لە ڕادەبەدەر نالۆجیکییش ئەنجامدەدەن: نالۆجیکیین لە هاوسەرگیرییکردن، لە سیاسەتکردن، لە هاوڕێیەتی و….. . باشە ئەمانە بە فیعلی نەزانن یان گەمژە؟ سەبارەت بەم لایەنە ئەوە دەڵێێن: سەیرەکە لەوەدایە،کە هەندێک کەس گەمژەیەتییان کردوەتە ئامانج؛ پێویستیان بەوەیە گەمژەبن.
بابەتی گەمژەیی ئەم پرسیارەشمان لا دروستدەکات: چۆن ڕزگارمان بێت لەو هەموو گەمژانەی لە دەوروبەرمانن؟ دورخستنەوەی گەمژەکان لە دەوروبەرمان کارێ ئاسان نییە. چونکە گەمژەکان و جۆرەکانیان زۆرن و جاریواشە لە نزیکەکانمانن (هاوسێن، خوێدندکارن،هاوڕێن، کارمەندمان، ….).
ئارگومێنتی سەرەکی لەم شیکارییە پوختە ئەوەبوو، کە بەپێی ئەوەبێت باسکرا،کەسی گەمژە هێندەی کێشەی هزریی هەیە کێشەی جەستەیی نییە. هەندێک لە توێژینەوەکانیش بۆئەوە دەچن،کە گەمژە کێشەی دەروونی نییە. بەڵام ئاستی تێگەیشتن و هۆشەنگیەکەی لە ئاستی خوارەوەی نۆرماڵە. ئەمەو لێکۆڵینەوە لە چەمکی گەمژەییStupidnessبەرەو بۆچونگەلێکمان دەبات ،کە پەچەپۆشینی گەمژەیی بۆهەندێک چارەسەرە بۆبازدان بەسەر تێگەیشتن و بەرپرسیاریی. ئەمەش بەزۆری دەچێتەخانەی خۆگەمژەکردنەوە.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

قوتابخانەکان چۆن نەتەوەیەکی دەستەوستان دروست دەکەن؟
دەوڵەتەکان ئەو کاتە ناڕووخێن کە دراوەکانیان بەهاکەی لەدەست دەدات، نە ئەو کاتەشی نرخی نەوت دادەبەزێت، و نە تەنانەت کاتێک لە جەنگەکاندا دەدۆڕێن. دەوڵەتەکان ڕۆژی ڕووخانیان لەوێوە دەست پێدەکات کە قوتابخانە لە کارگەیەک بۆ دروستکردنی عەقڵەوە دەگۆڕێت بۆ کارگەیەک بۆ بەرهەمهێنانی “گوێڕایەڵی”، و لە فەزایەکدا لە پرسیارکردنەوە دەبێتە زیندانێک بۆ بیرۆکەکان.

هەر ڕووخانێکی سیاسی، ئابووری یان ئەخلاقی، هەمیشە
ڕووخانێکی بێدەنگ لە ناو پۆلەکانی خوێندندا پێش دەکەوێت؛ لەو شوێنەی کە خولیای زانین دەکوژرێت، پاداشتی تەنها “لەبەرکردن” دەدرێتەوە و سزای “بیرکردنەوە” دەدرێت. لەبەر ئەوە، قەیرانی پەروەردە قەیرانی پڕۆگرام، باڵەخانە یان تاقیکردنەوە نییە، بەڵکو قەیرانی پڕۆژەیەکی نیشتمانییە. ئەو دەوڵەتەی هاووڵاتییەکی ئازادی دەوێت، قوتابخانەیەک بونیاد دەنێت کە فێری بکات “چۆن” بیر بکاتەوە، بەڵام ئەو دەوڵەتەی لە گەلەکەی دەترسێت، قوتابخانەیەک بونیاد دەنێت کە فێری بکات “لە چی” بیر بکاتەوە. جیاوازی نێوان ئەم دوو پڕۆژەیەش، جیاوازی نێوان نەتەوەیەکە کە شارستانیەت دروست دەکات، لەگەڵ نەتەوەیەکی تر کە تەنها ئەوە بەکار دەهێنێت کە ئەوانی تر دروستی دەکەن. قوتابخانە وەک ئەوەی زۆرکەس بڕوایان پێیەتی دامەزراوەیەکی بێلایەن نییە، بەڵکو کاریگەرترین دامەزراوەی دەوڵەتە لە داڕشتنی داهاتوودا. لە ناو پۆلەکانەوە کەسایەتی هاووڵاتی دروست دەبێت، پەیوەندییەکانی بە دەسەڵات و، یاسا و نیشتمان و جیاوازی و ڕاستییەوە دیاری دەکرێت. هەر بۆیە ڕژێمە تاکڕەوەکان لە زانکۆکان ناترسن بەهۆی باڵەخانەکانیانەوە، بەڵکو لەو عەقڵانە دەترسن کە ئەگەر سەربەخۆ بن لێیانەوە دەردەچن. هەموو پڕۆژەیەکی ستەمکاری بە کۆنتڕۆڵکردنی پەروەردە دەست پێدەکات. بە خاڵیکردنەوەی پڕۆگرامەکان لە “بیری ڕەخنەگرانە” دەست پێدەکات، مێژوو دەگۆڕێت بۆ پڕوپاگەندە، نیشتمانپەروەری بۆ پیاهەڵدان بەسەر فەرمانڕەوادا، و گوێڕایەڵیش بۆ فەزیڵەتێکی ڕەها. کاتێک منداڵ لە ساڵە سەرەتاییەکانیدا ڕادێت لەسەر ئەوەی وەڵامی ڕاست تەنها ئەوەیە کە مامۆستا دەیڵێت، نەک ئەوەی عەقڵ دەیسەلمێنێت، ئەوا دواتر ئاسان دەبێت هەر وتارێکی سیاسی بە بێ لێپرسینەوە و گومان لێکردن قبوڵ بکات. بەم شێوەیە پەروەردە چیتر نابێتە هۆکاری ئازادی، بەڵکو دەبێتە ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانەوەی ژێردەستەیی نەوە لە دوای نەوە. لە زۆرێک لە وڵاتە هەژارەکاندا، بەرپرسان شانازی بە ژمارەی ئەو قوتابخانە و زانکۆیانەوە دەکەن کە کردوویانەتەوە، بەڵام لە گرنگترین پرسیار خۆیان لادەدەن: ئەم دامەزراوانە چی بەرهەم دەهێنن؟ ئایا زانا بەرهەم دەهێنن یان بێکار؟ توێژەر یان لەبەرکەر؟ خاوەنکار یان فەرمانبەرێک کە چاوەڕێی دامەزراندن دەکات؟ زۆربوونی ژمارەی زانکۆکان هیچ واتایەکی نییە ئەگەر دەستەوستان بن لە بەرهەمهێنانی زانیاری یان چارەسەرکردنی کێشەکانی کۆمەڵگا. بەدەستهێنانی بڕوانامە بووەتە ئامانجێکی جێگرەوە بۆ بەدەستهێنانی زانیاری. زانکۆ لەفەزایەک بۆ توێژینەوە و دۆزینەوە گۆڕاوە بۆ وێستگەیەک بۆ وەرگرتنی پارچە کاغەزێک کە دەرگای وەزیفەی بۆ بکاتەوە، تەنانەت ئەگەر خاوەنەکەشی کەمترین لێهاتوویی پێویستی نەبێت. بەم شێوەیە بڕوانامەکان کەڵەکە دەبن، لە کاتێکدا بەرهەمهێنان پاشەکشە دەکات و پشت بەستن بە شارەزای بیانی زیاد دەکات، چونکە سیستەمی پەروەردە ئەو کارامەییەی بەرهەم نەهێناوە کە ئابووری پێویستی پێیەتی. پەروەردەی کلاسیک مرۆڤ لەسەر “ترس” پەروەردە دەکات.
دەترسێت لە هەڵەکردن، دەترسێت لە پرسیارکردن، دەترسێت لە جیاوازی و دەترسێت لە تاقیکردنەوە. لە کاتێکدا هەموو شارستانیەتی مرۆڤایەتی لەسەر دەستی ئەو کەسانە بونیاد نراوە کە وێراویانە گومان لە چەسپاوەکان بکەن، وەڵامە ئامادەکراوەکانیان ڕەتکردووەتەوە و پێداچوونەوەیان بۆ ئەو شتانە کردووە کە خەڵک بە ڕاستی کۆتاییان دادەنا. ئەو کۆمەڵگایانەی ڕێگری لە ڕۆڵەکانیان دەکەن بیر بکەنەوە، ڕێگرییان لێ ناکەن لە هەڵەکردن، بەڵکو ڕێگرییان لێ دەکەن لە دۆزینەوەی ڕاستی. هەروەها دەتوانرێت پەیوەندی نێوان پەروەردە و گەندەڵی تێبگەین؛ ئەو فەرمانبەرەی فێری بەهای دەسپاکی نەبووە و مەشقی لەسەر بیرکردنەوەی سەربەخۆ نەکردووە، زیاترئامادەیە بۆ جێبەجێکردنی فەرمانی نایاسایی. ئەو سیاسییەی فێری کلتووری لێپرسینەوە نەبووە، دەسەڵات وەک ئیمتیازێکی کەسی دەبینێت نەک بەرپرسیارێتییەکی گشتی. ئەو دادوەرەی لەسەر سەربەخۆیی عەقڵ پەروەردە نەکراوە، بۆی قورس دەبێت بەرگەی فشارەسیاسییەکان بگرێت. بۆیە گەندەڵی لە وەزارەتەوە دەست پێناکات، بەڵکو لە قوتابخانەوە دەست پێدەکات.لەو وڵاتانەی بەدەست دابەشبوونی خێڵەکییەوە دەناڵێنن، قوتابخانە دەبێتە یەکەم هێڵی بەرگری لە ناسنامەی نیشتمانی. ئەگەر قوتابخانە شکستی هێنا لە بونیادنانی چەمکی هاووڵاتیبوون، ئەوا بۆشاییەک دروست دەبێت کە خێڵ و مەزهەب و ناوچەگەرێتی پڕی دەکەنەوە. کاتێک قوتابیەک دەردەچێت و خێڵەکەی خۆی باشتر دەناسێت وەک لەنیشتمان، ئەوا دەوڵەت گرنگترین جەنگی خۆی دۆڕاندووە پێش ئەوەی دەست پێبکات. هەر بۆیە گەشەپێدان پێویستی بە وتاری سیاسی زیاتر نییە، بەڵکو پێویستی بە شۆڕشێکی ڕاستەقینەی پەروەردەیی هەیە. شۆڕشێک کە شکۆ بۆ مامۆستا بگەڕێنێتەوە، پەروەردە بە بازاڕی کارەوە ببەستێتەوە، توێژینەوەی زانستی بکاتە ئەولەویەتی نیشتمانی، سەربەخۆیی بداتە زانکۆکان، کلتووری “تەڵقین” (لەبەرکردن) بگۆڕێت بە کلتووری گفتوگۆ، لەبەرکردن بە تێگەیشتن، و ترس بە ئازادی. وەبەرهێنانی ڕاستەقینە لە دەرهێنانی نەوتدا نییە، بەڵکو لە دەرهێنانی ئەو وزە شاراوانەدایە کە لە ناو مرۆڤدان. سامانە سروشتییەکان ڕەنگە ببڕێن، بەڵام عەقڵە داهێنەرەکان تاکە سامانن کە هەتا دەوڵەت وەبەرهێنانیان تێدا بکات، پتر زیاد دەبن. ئەو وڵاتانەی ئەمڕۆ جیهان بەڕێوە دەبەن، بەوە نەگەیشتوونەتە ئەو شوێنە چونکە خاوەنی گەورەترین سەرچاوەن، بەڵکو چونکە خاوەنی باشترین قوتابخانە، بەهێزترین زانکۆ و ئازادترین توێژەرن. لە کاتێکدا ئەو وڵاتانەی دەوڵەمەندن بە سەرچاوە و هەژارن بە عەقڵ، لە شوێنی خۆیان ماونەتەوە، چونکە سەیری پەروەردەیان کردووە وەک خزمەتگوزارییەکی کۆمەڵایەتی نەک پڕۆژەیەکی شارستانی. نەتەوەیەک هەڵناسێتەوە کە مامۆستاکەی بترسێت لە گفتوگۆ، قوتابییەکەی بترسێت لەپرسیار، و زانکۆکانی ژێردەستەی “سۆز و مەیلی سیاسی” بن نەک “لێهاتوویی”.
ئابوورییەکی مۆدێرن بە عەقڵێک بونیاد نانرێت کە مەشقی لەسەر “دووبارەکردنەوە” کردبێت زیاتر لەوەی مەشقی لەسەر “داهێنان” کردبێت. پرسیارە ڕاستەقینەکە ئەوە نییە: چەند قوتابخانەمان بونیاد ناوە؟ بەڵکو ئەوەیە: چەند عەقڵمان ئازاد کردووە؟ ئەوە نییە: چەند زانکۆمان کردووەتەوە؟ بەڵکو ئەوەیە: چەند بیرۆکەی نوێمان بەرهەم هێناوە؟ نەتەوەکان بە ژمارەی باڵەخانە پەروەردەییەکان ناپێورێن، بەڵکو بە ژمارەی ئەو عەقڵانەی دەتوانن واقیع بگۆڕن.لەبەر ئەوە، جەنگی پەروەردە تەنها جەنگی مامۆستاکان یان تەنها قوتابییەکان نییە،بەڵکو جەنگی هەموو کۆمەڵگایە. ئەوەی ئەمڕۆ لە قوتابخانەدا سەردەکەوێت، سبەی ئابووری و سیاسەت و کلتووری بەدەستەوە دەبێت. هەرکەسێکیش قوتابخانە بە دیلی “تەڵقین” و بیرۆکراسی و پڕوپاگەندە جێبهێڵێت، تەنها هەژاری، گەندەڵی و ستەمکاری زیاتر دەچنێتەوە، گرنگ نییە چەندە نەوت، زێڕ یان دروشمی نیشتمانی هەبێت. قوتابخانە تەنها ئەو شوێنە نییە کە لێی فێر دەبین، بەڵکو ئەو شوێنەیە کە چارەنووسی دەوڵەتی تێدا دیاری دەکرێت. ئەگەر عەقڵ لە ناو پۆلدا مرد، هیچ حکومەتێک ناتوانێت دوای ئەوە نیشتمان زیندوو بکاتەوە.

و. لە عەرەبیەوە: یاسین لەتیف
زەکەریا نەمر

هەموومان لەو ساتە تەنیاییانەی کە مێشکمان پڕە لە پرسیار، هەست بەوە دەکەین کە بیرکردنەوەی مرۆڤ و زمانەکەی چ پەیوەندییەکی ئاڵۆزیان هەیە. بەڵام ئەمڕۆ، کاتێک سەیری میدیای کوردی و جیهانی دەکەم، پرسیارێکی گەورەتر دێتە پێشەوە: ئایا ئێمە هێشتا بە ڕاستی بیر دەکەینەوە، یان میدیا وشەکانی خستووەتە دەممانەوە و وا دەزانین ئەوە بیرکردنەوەی خۆمانە؟
١. کاتێک میدیا دەبێتە “مێشک” دووەم
مێژووی فەلسەفە، لە سۆقراتەوە تا ئەفلاتون، پێی دەوتین بیرکردنەوە “گفتوگۆی نهێنیی دەرون لەگەڵ خۆی”یە. سۆقرات دەیوت: بیرکردنەوە دادگایەکە لە ناوەوەی خۆت. بەڵام کەی میدیا هاتە ناو ئەم دادگایەوە؟ ئەمڕۆ میدیا تەنها ئامرازێکی گواستنەوەی هەواڵ نییە، بەڵکو بووەتە “مێشکێکی کرێ”.
ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە میدیا پێش ئەوەی بیر بکەینەوە، بۆمان دیاری دەکات چی بڵێین. کاتێک سۆشیالمیدیا و کەناڵەکان بە خێراییەک کە ئاگامان لێی نییە وشەکانمان بۆ دەڕێژن، بیرکردنەوە ڕاستەقینەکەمان “دەخنکێت”. ئێمە لە ڕاستیدا قسە ناکەین، تەنها وشەکانی میدیا دووبارە دەکەینەوە. ئەمە ئەوەیە کە ئەفلاتون پێی دەوت “دیالۆگی بێدەنگ”؛ بەڵام ئێستا میدیا ناهێڵێت ئەو بێدەنگییە هەبێت تا ئێمە لەگەڵ خۆمان قسە بکەین.
٢. ئۆگستین و ئەو هەستانەی میدیا ناتوانێت بیانبینێت
قەشە ئۆگستین باسی “کلامی ناوەکی” دەکرد؛ ئەو هەستە قووڵانەی کە وشە شک نابەن بۆ وەسفکردنیان. خۆشەویستی، ئازار، تێڕامان لە مانای ژیان. بەڵام میدیای ئەمڕۆ چی دەکات؟ هەموو شتێک بە “وشە” و “مانشێت” و “لایک” و “شەیر” دەپێوێت.
میدیا هەموو ئەو هەستە قووڵ و بێدەنگانەی مرۆڤ دەچەمێنێتەوە و دەیانخاتە قالبێکی بازرگانییەوە. کاتێک تۆ ئازارت هەیە، میدیا دەیەوێت بە وشەیەک بۆت کورت بکاتەوە تا “کلیک”ێک بۆ ئەو پەیجە بکەیت. میدیا نایەوێت تۆ بێدەنگ بیت، چونکە لە بێدەنگیدا، بیرکردنەوەی ڕاستەقینە دروست دەبێت. میدیا دەیەوێت تۆ بەردەوام قسە بکەیت، تەنانەت ئەگەر قسەکانیشت هیچ مانایەکیان نەبێت.
٣. زمان؛ عەینەکێک یان زیندانێک؟
هومبۆڵت دەیوت زمان عەینەکی جیهانبینیی ئێمەیە. بەڵام ئایا میدیا ئەمڕۆ ئەم عەینەکەی بۆ “ڕەش” نەکردوین؟ کاتێک میدیا بەردەوام وشەی “دڵەڕاوکێ”، “کێشە”، “سیاسەت” و “جەنگ” بەکاردێنێت، ئایا ئێمە دەتوانین بە شێوەیەکی تر بیر بکەینەوە؟
میدیا زمانی ئێمەی “هەژار” کردووە. کاتێک زمان هەژار بوو، بیرکردنەوەش هەژار دەبێت. ئێمە ئێستا لە زیندانێکی زمانییداین کە میدیا دروستی کردووە. وشەگەلێکی دیاریکراو بەردەوام دووبارە دەبنەوە، تا ئەو ڕادەیەی وا هەست دەکەین بیرکردنەوەکانمان لە چوارچێوەی ئەو پەیجانە دەرناچن. ئەمە ڕەخنەی سەرەکیی منە: میدیای ئەمڕۆ نەک تەنها زمانەکەی گۆڕیوین، بەڵکو بیرکردنەوەکانیشی تەم و مژاوی کردووە.
٤. ئایا مێشکی مرۆڤ بۆ میدیا دروست بووە؟
چۆمسکی باسی “ڕێزمانی گشتی” توانای سروشتیی مرۆڤ بۆ زمان دەکات. بەڵام سەیری ئەوە بکەن میدیا چۆن ئەم توانایە “سڕ” دەکات. مێشکی مرۆڤ پێویستی بە پشوو هەیە بۆ ئەوەی بیر بکاتەوە، بەڵام میدیا بە “ژاوەژاو” بۆشاییەکانی مێشکی پڕ کردووەتەوە.
لە کۆتاییدا، کاتێک دەپرسم بیرکردنەوە قسەکردنە یان قسەکردن بیرکردنەوەیە؟ وەڵامەکەم بۆ ئێوە ئەمەیە: ئەگەر میدیا ڕێگەت لێ دەگرێت کە بەبێ دەنگی بیر بکەیتەوە، ئەوا تۆ چیتر بیر ناکەیتەوە؛ تۆ تەنها “بەرهەمی میدیایی”. قسەکردن کاتێک بیرکردنەوەیە کە لە ناخی خۆتەوە بێت، نەک لە ستۆدیۆکانەوە.
بانگەوازێک بۆ خوێنەران: با جارێکیش بێت، بێدەنگ بین. با باوەڕ بەو مانشێتانە نەکەین کە دەیانەوێت مێشکمان کۆنتڕۆڵ بکەن. بیرکردنەوە پێویستی بە زمانە، بەڵام زمانێک کە خۆت دات ڕشتووە، نەک زمانێک کە بۆیان بۆت داتاشیوە. میدیا دەتوانێت هەواڵت پێ بدات، بەڵام هەرگیز ناتوانێت لە جیاتی تۆ “مانای ژیان” دروست بکات. ئەگەر ڕێگەت نەدەین بیر بکەینەوە، ئەوا بێگومان دەبین بەو بوونەوەرانەی کە تەنها قسە دەکەن، بێ ئەوەی بزانن چی دەڵێن.

نووسینی: کارزان عزیز عبدالراحمن
قوتابی زانکۆ

پێشکەشە بە ٩ شەهیدی کاروانی کوردایەتی

لێرە، لەم غەریبییە تەماوییەدا
کە ئاسمان لە ڕەنگی پۆشاکی دایکانی ئێمە دەچێت
نۆ کەس…
نۆ باڵندەی بریندار،
لەسەر لقێکی داربەڕووی ئەم تاریکستانی دوورە
دانیشتن و چاوەڕوانیی هەورێکیان دەکرد
تینووی ئەوە بوون، تەنیا جارێک
خاکی وڵات ئاویان بدات.
بەبێدەنگی، وەک پشکۆیەک لەناو بەفردا
شۆڕش، لەناو دڵی ئەم نۆ کەسەدا
بوو بە ڕووبارێک و
بەرەو ئاسۆی ڕۆژهەڵات بەڕێکەوت.
بەڵام…
پەنجەیەک، پەنجەیەکی نەگریس
لە ئەشکەوتێکی پشتەوەی مێژوو
نیشانەی بۆ سینەی ئەم نۆ هەتاوە گرت.
ئاخ… خیانەت!

ئێستا لەم غەریبییەدا،
نۆ گۆڕ، نۆ چیرۆکی تەواونەکراون
پێشمەرگە، ئەوەی لە کێوەکاندا فێری فڕین بوو
ئێستا لە خاکێکی بێگانەدا
خەون بە کێوەکانی “کۆیە” و “قەندیل” و “مهاباد”دەبینێت.
شەهید بوون…
نەک هەر لەسەر دەستی دوژمن،
بەڵکو لەسەر دەستی ئەوەی کە دەبوایە
لەناو گەرووی تاریکیی خیانەتدا،
چرا بوایە!
ئەی نۆ گەڵای وەریوی شاخ!
ئێوە نەمردوون
ئێوە لە ناو دەماری ئەم نیشتمانەدا
بونەتە هۆنراوەیەک،
کە هەرگیز خیانەت ناتوانێت
خوێندنەوەی بۆ بکات.
ئێوە، لەو کاتەی کەوتن
نەک هەر لە زەوی،
بەڵکو لە دڵی هەموو دایکێکی چاوەڕواندا
لە دایک بوونەوە!

مرۆڤ لە سەرەتای دروستبوونییەوە تا ئەمڕۆ، هەمیشە لە ناوەڕاستی گێژەنی پرسیارە گەورەکاندا ژیاوە و هەوڵیداوە واتا بۆ بوونی خۆی و جیهانی دەوروبەری بدۆزێتەوە. ئەم گەڕانە بەردەوامە، کە لە بنەڕەتدا تینوێتییەکی ڕۆحی و بیرکردنەوەییە، وایکردووە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی بە درێژایی مێژوو بە ناو شەپۆلە جیاوازەکانی زانیاری، وردبینی و زمانپاراوی و جوانی ناخدا تێپەڕێت. لێرەوە وشیاری مرۆڤ گەشە دەکات و دەبێتە پێوەرێک بۆ ناسینی ڕاستی و دوورکەوتنەوە لەو تەمومژەی کە ناو بەناو ڕووبەری بیرکردنەوە تاریک دەکات. کاتێک سەیری مێژووی ئاوەدانی و شارستانی دەکەین، دەبینین هەر کاتێک کۆمەڵگەیەک توانیبێتی هاوسەنگی لە نێوان بیری ڕەخنەیی و دڵی پڕ لە جوانی و بەزەییدا دروست بکات، توانیویەتی لە تەنگژە گەورەکان ڕزگاری بێت و بەرەو ڕووناکی هەنگاو بنێت. ژیان بەبێ هۆش دەبێتە کایەیەکی شێواو، و بەبێ جوانیش دەبێتە بیابانێکی وشک کە هیچ هیوایەکی تێدا شین نابێت.
زانین و بینین وەک چرایەکی گەش، ڕێگای تێگەیشتن لە سروشت و یاساکانی گەردوونمان بۆ ڕوون دەکاتەوە و یارمەتیمان دەدات لە ڕێگەی تاقیکردنەوە و بەڵگەوە لە دیاردەکان بگەین. بەڵام تاقیکردنەوە بە تەنها ناتوانێت وەڵامی هەموو حەز و خولیاکانی ناخی مرۆڤ بداتەوە، چونکە مرۆڤ تەنها قەوارەیەکی ڕەق و زیندەیی نییە، بەڵکوو خاوەنی جیهانێکی چڕو ناوەکییە کە پڕە لە هەست، واتاو بەها. لێرەدا ورد بوونەوەی بیرکاریانە و ژیرانە دێتە پێشێ و وەک ئامرازێکی گرنگ بۆ ڕۆچوون لە چەمکەکانی .. دادپەروەری، ڕاستی، ئازادی و ڕەوشت، یارمەتی ئەقڵ دەدات کە لە سنوورە دیارەکان تێپەڕێت. کاتێکیش هێزی مێشک و دۆزینەوەی زانستی لە خاڵێکدا یەکدەگرن، تێڕوانینێکی نوێ و فراوان بۆ ژیان لەدایک دەبێت کە ڕێگە لە مەیلی تەسک پەرستی و وشکبوونی هۆش دەگرێت. گەڕان بەدوای ڕاستیدا پێویستی بە جۆرێک لە ئازادی ناوەکی هەیە کە تێیدا مرۆڤ بتوانێت بەبێترس بیر بکاتەوە و لە دەرەوەی قاڵبە چەسپاوەکان سەیری جیهان بکات. مرۆڤی وشیار دەزانێت کە زانین کاتێک بەهای ڕاستەقینەی خۆی وەردەگرێت کە بخرێتە خزمەت بەرزکردنەوەی شکۆی مرۆڤایەتییەوە.
لە لایەکی دیکەوە، داهێنانی وێژەیی و هونەری وەک زمانحاڵی گیانی مرۆڤایەتی، ئەو بۆشاییە پڕ دەکاتەوە کە زمانە وشک و فەرمییەکان ناتوانن ئەنجامی بدەن ، وێژە بە هەموو ڕەهەندە داهێنەرەکانییەوە، جوانی دەبەخشێتە ژیان ، ئاوێنەیەکە کە ئازار، هیوا، خەون و شکۆمەندییەکانی مرۆڤی تێدا ڕەنگ دەداتەوە. نووسین و ئافراندنی سەرنجڕاکێش تەنها کات بەسەربردن نییە، بەڵکوو بزووتنەوەیەکی هێمنە دژی ناشرینی و دڕندەیی، و هۆکارێکە بۆ نزیک کردنەوەی مرۆڤەکان لە یەکتری لە ڕێگەی هاوسۆزی و تێگەیشتنی هاوبەشەوە. کاتێک مرۆڤ هەڵبەستێک دەخوێنێتەوە یان چیرۆکێکی بەپێز بەسەر دەکاتەوە، لە ڕاستیدا سەیری ناخی خۆی دەکات و لە ڕێگەی ئەو ئەزموونەوە فێری لێبوردەیی و خۆشەویستی دەبێت. ئەم تێکەڵاوبوونە مێژووییەی نێوان ژیری و جوانی، هەمیشە پارێزەری سەرەکی مرۆڤایەتی بووە لە کەوتنە ناو داوی نەفامی و دەمارگیری. زمان کاتێک دەبێتە پردی گەیاندنی ڕاستی، کە لە دڵەوە سەرچاوە بگرێت و بە پاڵاوگەی ئەقڵدا تێپەڕێت.
لەم سۆنگەیەوە، وشیاری ڕاستەقینە کاتێک لە ناو کۆمەڵگەیەکدا چەکەرە دەکات کە تاکەکان فێری بنەماکانی گفتوگۆی شارستانی و ڕەخنەی بنیاتنەر ببن. مێژوو سەلماندوویەتی کە توندوتیژی زمانی و هێرشکردنە سەر کەسایەتییەکان هیچ کات ناتوانێت بیروباوەڕی چەوت بگۆڕێت یان ڕووناکی بهێنێتە ئاراوە، بەڵکو تەنها ڕق و کینە قووڵتر دەکاتەوە. گۆڕینی ڕاستەقینە لە ڕێگەی بەرزکردنەوەی ئاستی زانیاری و بڵاوکردنەوەی بیرکردنەوەی ڕێک و پێکی ژیرانەوە دەبێت. کاتێک ئێمە بتوانین بە شێوازێکی وردبینانە و ڕاست شیکردنەوە بۆ دیاردە کۆمەڵایەتی و هزرییەکان بکەین، بێگومان دەتوانین ڕیشەی کێشەکان بدۆزینەوە و چارەسەری گونجاویان بۆ دابنێین. مرۆڤی وشیار ئەو کەسەیە کە لە جیاتی شکاندنی بەرامبەرەکەی، کار لەسەر ڕووناک کردنەوەی مێشکی دەکات و هەوڵدەدات بە بەڵگەی بەهێز و زمانی نەرم بەرگری لە ڕاستی بکات. گەورەترین سەرکەوتنی مرۆڤ لەوەدایە کە بتوانێت نەیارەکەی تەنها بە هێزی بەڵگە و جوانی ڕەوشتی ڕازی بکات.
کۆمەڵگەیەک کە تێیدا تەنها بایەخ بە لایەنی مادی و ڕواڵەتی بدرێت، بێگومان بەرەو پووکانەوەی ڕۆحی هەنگاو دەنێت. پارسەنگی ڕاستەقینەی ژیان لەوەدایە کە مرۆڤ لە پاڵ دابینکردنی پێداویستییە جەستەییەکانیدا، ڕووبەرێکی فراوان بۆ گەشەی ئەقڵی و دەروونی خۆی تەرخان بکات. هەر لێرەشەوەیە کە ڕۆڵی نووسەران، بیرمەندان و داهێنەران دەردەکەوێت، وەک ڕێ پیشاندەرێک لە ناو شەوی تاریکی کۆمەڵگەدا. ئەوان ئەرکێکی گرانیان لەسەر شانە، کە ئەویش پاراستنی ئەو کڵپەیەیە کە مرۆڤ لە دڕندەیی و گەڕانەوە بۆ چاخی کێوی بوون دەپارێزێت. هەر وشەیەک کە دەنووسرێت، کاتێک دەبێتە خشتی بنەمای چاکسازی، کە لە خەمێکی ڕاستەقینەی گشتییەوە سەرچاوەی گرتبێت، نەک لە بەرژەوەندییەکی کاتی و تەسکی کەسی.
ئەمڕۆ جیهان لە هەموو کاتێک زیاتر پێویستی بە گەڕانەوە هەیە بۆ بەها مرۆییە گەردوونییەکان، بۆ ئەو ڕاستییە پاڵێوراوەی کە دوورە لە بەرژەوەندییە تەسکەکان و هێزە تاریکەکان کە دەیانەوێت مێشکی مرۆڤ کۆت و بەند بکەن. پاراستنی ڕەسەنایەتی بیرکردنەوە و گەشەپێدانی بەردەوامی هزر، ئەرکی سەرەکی هەر ناوەندێکی ڕۆشنبیری و گەیاندنە کە دەیەوێت خزمەت بە گەلەکەی بکات. نووسین لەسەر ئەم بابەتە قووڵانە، تەنها گوزارشتکردن نییە لە ڕاو بۆچوونی تایبەتی، بەڵکوو بەشداریکردنە لە پرۆسەی دروستکردنی مێژوویەکی نوێ کە تێیدا ئەقڵ دەبێتە پێشەنگ و جوانی دەبێتە یاسا. هەر بۆیە، پێویستە هەمیشە دەرگاکانی گفتوگۆ بە کراوەیی بمێننەوە و ڕێگە بە باڵندەی بیرکردنەوە بدرێت لە ئاستی بێسنووری زانین و ئەدەبدا بڵند بفڕێت، تا بتوانین کۆمەڵگەیەک بنیات بنێین کە بنەماکەی لەسەر زانیاری ڕاست و پێزانینی دروست بۆ ژیان دامەزرابێت. پاشەڕۆژی گەلان تەنها بە سامان و زێڕ و پارە دیاری ناکرێت، بەڵکوو بەو ڕووبەرە لە بیرکردنەوەی ئازاد و جوانییە داهێنەرانەیە دیاری دەکرێت کە لە ناخی تاکەکانیدا چێکراوە.

ستار ئەحمەد

بۆ سەرنجی میهرەبانی
جەنابی سەرۆک مەسعود بارزانی
جەنابی سەرۆک،
بە ڕێز و بەو هەستە بەرپرسیارێتییەی کە پێویستە هەر کوردێک بەرامبەر خاک و داهاتووی وڵات هەیبێ، بۆتان دەنووسم.
پرسی خاوەندارێتی زەوی و خانوو لە هەرێمی کوردستان، لەم ساڵانەی دواییدا بووەتە یەکێک لەو بابەتانەی نیگەرانی لە نێو دانیشتواندا دروست کردووە.
کڕینی سیستماتیکی زەوی و خانووبەرە لەلایەن وەبەرهێنەرانی ناوچەکانی دیکەی عێراقەوە، ترسی قووڵ دروست دەکات ـ نەک لەبەر بوونی هاووڵاتیانی عێراقی، بەڵکو بەهۆی خێرایی، چڕبوونەوە و ئەگەری کاریگەرییە سیاسییەکانی ئەم دیاردەیە.
مێژوو فێرمان دەکات کە زەوی تەنها سەرمایەیەکی ئابووری نییە؛ زەوی یادەوەرییە، ناسنامەیە، ئاسایشە. ئەوە ئەو سەرمایەیەیە کە ڕزگارمان کرد لە سیاسەتەکانی بەعەرەبکردن، ڕاگواستن، وێرانکردنی گوندەکان و جینۆسایدی ئەنفال. بۆیە هەر گۆڕانکارییەکی لەناکاوی دیمۆگرافی بە ناچاری بە نیگەرانی و نائارامی هەست پێدەکرێت.
زۆرێک لە هاووڵاتیانی کورد ترسیان لەوەیە کە لە ڕێگەی بازاڕی خانووبەرەوە، فۆرمێکی نوێی فشاری دیمۆگرافی سەرهەڵبدات؛ فشارێک کە دەتوانێت بە تێپەڕبوونی کات توانای چارەنووسی سیاسیی کوردستان لاواز بکات. ئەمە پەیوەندی بە دوژمنایەتی نەتەوەیی نییە، بەڵکو پەیوەندی بە پاراستنی هاوسەنگی سیاسی و کۆمەڵایەتی هەرێمەکەمانەوە هەیە، بۆ دڵنیابوون لەوەی هیچ دینامیکییەکی ئابووری نابێتە ئامرازی ناسەقامگیری یان کاریگەری سیاسی.
جەنابی سەرۆک،
مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ڕوونی نیشانی دەدات چی ڕوودەدات کاتێک وڵاتێک وردە وردە کۆنترۆڵی خاکەکەی لەدەست دەدات. مەترسییەکە، کە زۆرێک لە هاووڵاتییان دەریدەبڕن، ئەوەیە کە کوردستان دەتوانێت ڕۆژێک خۆی لە دۆخێکی هاوشێوەی ئەو دۆخەدا ببینێتەوە کە گەلی فەلەستین ئەزموونی کردووە: وەرینی خاوی کۆنترۆڵی خاک، کە دەبێتە هۆی پەراوێزخستنی سیاسی. ئەم نیگەرانییە لە یادەوەری مێژووییەوە سەرچاوە دەگرێت، نەک لە دوژمنایەتی نەتەوەیی.
بۆیە، بە متمانە و ڕێز داواتان لێدەکەین:
دەستپێکردنی پێداچوونەوە بە یاساکانی خاوەندارێتی زەوی لە هەرێمی کوردستان؛
دروستکردنی میکانیزمی پاراستن بۆ ڕێگری لە چڕبوونەوەی نائاسایی کڕینەکان؛
دڵنیابوون لەوەی هەموو مامەڵەیەکی خانووبەرە بەپێی پێوەرەکانی ئاسایشی نیشتمانی چاودێری بکرێت؛
دڵنیابوون لەوەی سروشتی فیدراڵی و ئۆتۆنۆمی هەرێمی کوردستان بە تەواوی ڕێزی لێ بگیرێت، بۆ ئەوەی زەوی نەبێتە کەرەستەی فشاری سیاسی.

شۆڕش عەزیز سورمێ

ماوەیەکە لە هەرێمی کوردستان قسەی زۆر لەسەر “قۆناغێکی نوێ لە تەعریب” دەکرێت. زاراوەی تەعریب بەکار دێت بۆ ئەم قۆناغە. ئەم پرس و دیاردەیە، هەقوایە توێژینەوەی زۆر و ماستەرنامە و دکتۆرای لەسەر ئەنجام بدرێت و قسەی زۆر هەڵدەگریت، بەڵام ئەمن لێرە زۆر بەکورتی ئاوڕێک لەو پرسە دەدەمەوە چونکە هەڵە تێگەیشتنێکی گەورە هەیە.
ئەوەی لە هەرێمی کوردستان ڕوودەدات، بەتایبەتی لە بیست ساڵی ڕابردوودا، ناکرێت و نابێت وەک تەعریب تەماشا بکرێت و ناوی تەعریبی بەسەردا بسەپێنرێت چونکە تەعریب سیاسەتێکی سیستەماتیکی حکوومەتە یەک لە دوای یەکەکانی دەوڵەتی عێراق بووە، کە لەسەردەمی مەلەکی دەستی پێ کردووە و لەسەر دەستی حیزبی بەعس و سەدام حوسێن گەیشتۆتە ترۆپ. تەعریب سیاسەتێکە کە دەوڵەتی عێراقی پلانی بۆ داناوە و دایڕشتووە و و جێبەجێی کردووە و دەیکات، مەبەست لێی گۆڕینی دیموگرافی باشووری کوردستان بووە، ئەویش بە دەرپەڕاندنی کورد لە ناوچە جیاجیاکانی کوردستان و نیشتەجێ کردنی عەرەب لە جێگەیان. ئەمە تەعریبە، بەڵام ئەوەی ئێستا لە هەرێم ڕوودەدات، ئەمە نییە.
ئەوەی لە کوردستان ڕوودەدات لە بیست ساڵی ڕابردوودا، “بەعەرەببوون” و “خۆبەعەرەبکردنە”، کە پێنج ساڵ دەبێت باسی ئەو شتە دەکەم. جیاوازییەکان زۆرن بەڵام لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە: لەکاتێکدا کە تەعریب لە ئاکام و دەرئەنجامی سیاسەتی دەوڵەتی عێراقییە، بەعەرەببوون لە ئاکام و دەرئەنجامی سیاسەتەکانی حکوومەتی هەرێمە، کە زۆر هۆکاری لە پشتە، بەڵام لە هەموویان سەرەکیتر سیاسەتی خۆدەوڵەمەندکردنی خێرای کۆمەڵێک سەرمایەداری حیزبی و دەسەڵاتدار و چەند کەسێکی نزیک لە حیزبە باڵادەستەکانی هەرێم بووە. ئەویش بە فرۆشتنی خانووبەرە بەبێ هیچ بیرکردنەوە و پلان و سیاسەتێک، قازانجی خێرا و نابەرپرسانە نەبێت.
لە ئاکامی ئەم سیاسەتەدا خەڵکێکی زۆر لە باشوور و ناوەڕاستی عێراق هاتوونەتە کوردستان. من ناوم لەوە ناوە “بەعەرەببوون”، واتە دیاردەیەک کە دەرئەنجامی سیاسەتە هەڵەکانی حکوومەتی هەرێمی کوردستانە.
ئەدی “خۆبەعەرەبکردن” چییە؟ لە ڕاستیدا، “خۆبەعەرەبکردن” کردار و ڕەفتاری خەڵکی سادە و بازاڕی کوردستانە. لێرە مەبەستم هەڵسوکەوتی خەڵکی سادەی هەرێمە چ کڕیار بن، چ فرۆشیار.
با وردتر قسە بکەین. لە ئاکامی هاتنی خەڵکێکی زۆر بۆ هەرێمی کوردستان، بەکاربەرێکی زۆر عەرەب لە بازاڕەکانی کوردستان دا هاموشۆی دوکان و چێشتخانە و مارکێتەکانی کوردستان دەکەن. خاوەنی ئەو بیزنسانەش بۆ سەرنجڕاکێشانی بەکاربەر و کڕیارە عەرەبەکان خۆیان فێری عەرەبی دەکەن، یان کارمەندی عەرەبی لە بیزنسنەکانیان دادەمەزرێنن. ئەمەش وای کردووە، کاتێک کڕیارێکی عەرەب دەچێتە بازاڕ ئەوە خاوەن دوکانەکە بە عەرەبی قسە لەگەڵ کڕیارەکە/بەکاربەرەکە بکات.
لە هەمان کاتدا، بەشێکی زۆر لەو عەرەبە نیشتەجێیانەی کوردستان بیزنسیان کردۆتەوە لە کوردستان، واتە دوکان و چێشتخانە یان نمایشگەیان داناوە، کاتێکیش کوردێک دەچێتە لای ئەمانە وەک بەکاربەر یان کڕیار، دیسانە ئەوان بە عەرەبی لەگەڵ کوردە بەکاربەر و کڕیارەکە دەکەن. بە واتایەکی دیکە، کورد ئێستا لە هەرێمی کوردستان، بەکاربەر بێت، کڕیار بێت یان فرۆشیار، ئەوە دەبێت بە عەرەبی قسە بکات. ئەمەش من ناوم ناوە: “خۆبەعەرەبکردن”.
بەکورتی، “بەعەرەببوون” دەرئەنجامی سیاسەتی سەقەت و بێپلانی حکومەتی هەرێمە کە هاتنی عەرەبێکی زۆری لێکەوتۆتەوە و دیاردەی “بەعەرەبوونی” بەرهەمهێناوە. بەعەرەبوونی هەرێمیش وای کردووە کە خەڵکی هەرێم لە کوردستان لەبری کوردی لە بازاڕ و مۆڵەکان و دوکانەکاندا زمانی عەرەبی بەکاربێنن، ئەمەش “خۆبەعەرەکردنی” لێکەوتۆتەوە.
بۆیە، ئەوەی ئێستا لە هەرێمی کوردستان ڕوودەدات تەعریب نییە و دەوڵەتی عێراق لێی بەرپرس نییە، بەڵکوو خەتای حکوومەتی هەرێمە، لەبری “تەعریب” دەبێت وەک “بەعەرەببوون” و “خۆبەعەرەبکردن” ناوزەد بکرێن.

شێرکۆ کرمانج

کە چالاکەوانی ناودارو ئازا و بوێر یەنار محمد لە سەرەتای مانگی ئاداری ئەم ساڵ تیرۆرکرا، لە نووسینێکدا بۆ ڕسواکردنی تیرۆرستان و ئەو بیرو فیکرەی لە پشتیانەوەیە، من ئەوم دووپاتکردەوە: ئەمە یەکەم تیرۆر نیەو دوا تیرۆریش نابێ.
ناوچەکە بەگشتی و عیراق بە تایبەتی، لە ناو گێژەنی ئیسلامی سیاسیدا گیری خواردوە. وڵات لە دەریایێکی بێ بنی گەندەڵی و دزی و داڕوخانی بەهاکان و وێرانکردنی سیستەمی پەروەردە و تەندروستی و خزمەتگوزاری بنەرەتیدا دەژی، چونکە هێزە ئیسلامیە تایفەگەرییەکان و هاوپەیمانانیان لە هێزە ناسیۆنالستیەکانی عەرەب و کورد، دەوڵەت و دامودەزگاکانیان کردۆتە مۆڵگەی دابەشکردن و تاڵانکردنی سامان و سەروەتی گشتی و، خۆیان بە بوونی چەک و میلیشیا و پارەوەی دزراو، خستۆتە سەرووی دەوڵەت و یاسا و، بنیاتنانی ژێرخان و خزمەتکردنی گەل و ئاوەدانی و ئاسودەیی خەلک وپێکەوەژیانیان لە لا گرنگ نیەو، تەنانەت لێشی دەترسێن و ڕێگری لێدەکەن.
نزیکەی سی ساڵە، ژینگەیێکی بۆگەن دروستدەکرێ بۆ خنکاندنی بیرکردنەوە و بڕاو بە مەعریفە و زانست و ئایندە. ئەو هێزانەی حوکمڕانن، دەخوازن فکری سەدەکانی ناوەڕاست وجەهل و نەخوێندەواری وموڕالی نزم تەشەنە بکات و، کۆمەڵگا ببێتە مێگەلێکی گوێڕایەل و بێتوانا و بێ ڕێکخستن و بێهێز. بۆ ئەوەش دەسەڵات دامەزراوە ئایینی و شێخ و سەیدو مەلاکان بەکار دێنێ و بەشداریشیان دەکات لە گەندەڵی و دزین و چەواشەکاری و هەلخەڵەتاندن و پەکخستنی هەموو جۆرە بیرکردنەوە و ڕەخنەگرتن و داهێنان و نوێخوازی.
ینار محمدیی شەهید و بەهار علی، ئەو ئافرەتە بوێرو ئازایانە تەنیا نیین. تەنیا نین بە دوو جۆر:
یەکەم – هەموو ئافرەتە چاڵاکەکان، بە شێوەیێک لە شێوەکان، دەکەونە بە هێرش و گرتن و ڕاونان و دادگایی کردن. ئافرەتانیش لێرەدا، لە قوربانیدان و بەخشیندا تەنها نین، چونکە پیاوانیش لە هەمان سەنگەردا، قوبانیێکی زۆریان بەخشیوەو دەبەخشن. سەدان گەنجی ئەکادیمی و میدیا کار و هونەر مەند و نووسەر و چالاکەوانی مەدنی، شان بە شانی ئافرەتان قوربانی دەبەخشن و، دەیسەڵمێنن کە ئازادی ئافرەت بنەمای هەموو ئازادیێکە و بەردی بناغەی پێشکەوتن و بنیاتنان و ئاوەدانی و ئاسوودەیی و ئاسایش و ئایندەیێکی گەشە.
دووەم – ئافرەتان، وەک یەنار و بەهارو سەدان و هەزارانی دیکە، لە بەردەوامی خەباتدا تەنیا نین و کۆمەڵێک دام و دەسگا و ڕێکخستن و سەنتەری چالاکی و میدیا و میدیاکاران و نووسەر و ڕۆشنبیری پیاویان لەگەڵدایە. ڕەنگە هێزو تواناکانی هەم ئافرەتان و هەم پیاوان تا ڕادەیێک پەتەوازەیە و، لە ئاستی هێرشەکاندا یەکیان نەگرتبێ و پێکەوە یەکدەست و یەک ئامانج چالاکیان نە نواندبێ، لێ هێشتا دەرفەتێکی زۆر لە پێشدایەو، ئاڵنگاری زیاتریش ماوە و، ئەستەمە کۆمەڵگا تا هەتایە بێ هەڵوێست و بێ قسەو بێ کردار و لە چاوەڕوانیدا بمێنێت.
دیارە، ئافرەتانی هوشیارو ئازاو بوێر، مەترسیێکی گەورەن لەسەر سەلەفیەت و فیکری کۆنەپەرستی و بەکارهێنانی ئاین و توندڕەوی ئاینی و نەتەوییدا، هەر بۆیە پیاوانی ئایینی خزمەتکاری دەسەڵات، زیاتر و زیاتر هێڕشیان دەکەنە سەر و، پێیان بکرێ تیرۆریان دەکەن و کۆمەلگا هەمووی دەخەنە نێو زیندانی بیرکردنە و ڕوانینیان و ئارەزووەکانیان و بەرژەوەندیەکانیان و بەهاکانیان و ژێر چەپۆکی دەسەڵاتی ڕەهایان.
لە عیراقدا بە هەرێمی کودستانیشەوە و لە دەورو بەریشدا، تەوژمی ئیسلامی سیاسی توندڕەو لە هەڵکشاندایە. بە داخەوە ئەو تەوژمە سوودێکی زۆ لە بێهێزی دەوڵەت و ژینگەی گەندەڵی و تووندڕەوی و تایفەگەری ودەسەڵاتی چەکدارەکانی دەرەوەی یاسا و پەرتەوازەیی هێزە مەدەنیەکان دەبینێ. داڕمانی پەروەردە و فێرکردن و سیستەمی تەندروستی و ژێرخانی وڵات و بێکاری و بێ هیوایی هاوڵاتیان پەکخستوە و کردۆتە پاشگەرێکی بێئیرادە و بێ توانا و بێ ئامانج. ئەمانە هەمووی ئەرکی مەدەنیەکان و هێزە سیاسی و کۆمەڵایەتی وفەرهەنگیەکان ئالؤز و قورستر دەکات.
ئایندەی هەر وڵاتێک، هەر و گەلێک و نەتەویێک ، بەندە بە ئازادی و مافی بیرکردنەوە و ڕادەڕبڕین و ڕەخنەگرتن و هەستکردن بە لێپرسینەوە. لە پێش هەمووشیانەوە ئازادی ئافرەتان، بۆ ڕزگار کردنیان لە کۆیلایەتی و پاشکۆیی و، بۆ ئەوی دەست لەناو دەست بە یەکسانی لە گەڵ پیاواندا، ببنە بەشێکی چالاک و هێزێکی کۆمەڵایەتی و نموونەی ئەرێنی بۆ پەروەردەکردنی نەوەکان و بەخشینی هیوا و خۆشەویستی و ئارامی وئاشتی و ئاسایش.

سامی المالح

لەم قۆناغە سەختەدا كە هاووڵاتییانی كوردستان بەدەست بارگرانیی گوزەران و لێكەوتە داراییەكانەوە دەناڵێنن، بڕیار و داواكارییەكانی حكومەت و وەزارەتی كارەبا بۆ كۆكردنەوەی قەرزە كۆنەكان، پرسیارێكی جەوهەری و بنەڕەتی دەورووژێنێت، تەرازووی دادپەروەری لەم نێوەندەدا لەسەر چ بنەمایەك دارێژراوە؟
داواكردنەوەی قەرزەكانی كارەبا لە هاووڵاتییان لە كاتێكدایە كە بیرەوەریی خەڵك هێشتا بەدەست زامە داراییەكانەوە دەناڵێنێ، چۆن دەكرێت حكومەت داوای مافی خۆی بكات، كاتێك خۆی گەورەترین قەرزارباری ناو ماڵەكانە؟
١٥ مووچەی تەواو فەوتاو و نزیكەی ٤٠ مووچە بە لێبڕینەوە دابەشكراو، ئەو بارگرانییە گەورەیەیە كە هاووڵاتییان و فەرمانبەران تەنیا لە پێناو مانەوەی قەوارەكەدا دانیان پێدا گرت و بێدەنگییان لێكرد.
ئەگەر زمان و لۆژیكی قەرز بێتە كایەوە، دەبێت سەرەتا حكومەت شایستە داراییە دزراو و فەوتاوەكانی فەرمانبەران بگەڕێنێتەوە، ئینجا داوای شایستەكانی خۆی بكات.
ئەوە یاسایە و دادپەروەری دەڵێ: كەی حكومەت قەرزەكانی خۆی بە هاووڵاتییان دایەوە، ئەوكات با داوای قەرزەكانی خۆیشی بكاتەوە.
ئینجا، مەتەڵی نەوت و سووتەمەنی بیر حكومەت دێنینەوە، بۆچی تەنیا كەڕەتێك باری سەر شانی خەڵك سووك ناكرێت؟ پرسیارێكی تری جدی كە ئەمڕۆ لە ناخی هەموو تاكێكی ئەم نیشتمانەدا دەنگی داوەتەوە، پرسی پاڵاوتنی ٥٠ هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانەیە كە بۆ پێداویستیی ناوخۆ بەكاردێت.
ئەگەر ئەم بڕە گەورەیە لە نەوت لە ناوخۆدا دەپاڵێورێت، بۆچی نرخی بەنزین و سووتەمەنی ڕۆژ بە ڕۆژ لە بەرزبوونەوەدایە؟
بۆچی لەبری ئەوەی ئەم سامانە سروشتییە ببێتە هۆكارێك بۆ سووكردنی باری سەر شانی هاووڵاتییان، دەكرێتە ئامرازێكی تر بۆ گرانبوونی تێچووی ژیان؟
داهاتی ئەم سەرچاوە گرنگە بۆ كوێ دەچێت و بۆچی خەڵك لە سادەترین سوودەكانی بێبەشن؟
دەزانن ئەوە زەنگی ئاگاداركردنەوە و سنوور بەزاندنی ئارامی و ئەگەری تەقینەوەیە،
هەر گوشارێك سنوورێكی هەیە، تاقیكردنەوەی بەردەوامی دانبەخۆداگرتنی میللەتێك كە ساڵانێكە لەژێر باری قەیرانی دروستكراودا دەژی، یارییەكی مەترسیدارە، ئەگەر ئەم سیاسەتە توند و یەكلایەنەی فشار بەردەوام بێت و گوێ بە هاواری بژێویی خەڵك نەدرێت، دۆخی دەروونی و كۆمەڵایەتیی كۆمەڵگە بەرەو تەقینەوەیەكی ناچاری دەڕوات، بڕیاربەدەستان دەبێت باش بزانن كە كاتێك هێڵی سووری بژێوی دەبەزێنرێت، هیچ كەس لە زیانەكانی ئەو تەقینەوەیە بێبەش نابێت و زەرەرمەندی یەكەم و گەورەترین دۆڕاو خودی دەسەڵات دەبێت كە متمانەی جەماوەری بە تەواوی لەدەست دەدات.
حكومەت پێش ئەوەی تەنیا وەك باجكۆكەرەوەیەكی بێبەزەیی دەربكەوێت، دەبێت ڕۆڵی پارێزەری ژیانی خەڵك بگێڕێت، داواكردنی ئەركەكان، پێویستی بە دابینكردنی مافەكانە، پێش ئەوەی درەنگ بێت، پێویستە بەم بڕیارە یەكلایەنانە و ناڕەوایانەدا بچنەوە، چونكە شكۆ و ژیانی هاووڵاتییانی كوردستان هێڵی سوورە و شایستەی ڕێزگرتنە، نەك گوشاری بەردەوام، تۆ قەرزی كۆن دەوروژێنی قەرزەكانی هاوڵاتیانیش هەڵسەنگێنە كە لەسەر تۆن.
باشە با مەترسیەكی دی بیر دەسەڵاتی بنەماڵەیی بهێنینەوە، لەوكاتەی داوای قەرزی كۆنی كارەبا دەكات، ئاگادارن ماوەی 18 مانگ دواكەوتنی پێكهێنانی حكومەت و پەكخستنی تەواوی جومگەكانی پەرلەمان، تەنها قەیرانێكی سیاسیی كاتی نییە، بەڵكو نیشانەیەكی ڕوون و بێپەردەیە لە داڕمانی متمانەی هاووڵاتیان بەو سیستمە بەڕێوەبردنەی كە ساڵانێكە لە نێوان كێبڕكێی دوو بنەماڵەی سیاسیدا گیری خواردووە. ئەم دۆخە چەقبەستووە ڕاستییەكی تاڵمان پێدەڵێت ئەوانەی ناتوانن لە پێناو بەرژەوەندیی گشتیدا لەسەر مێزێكی نیشتمانی ڕێكبكەون، ڕەنگە شایستەی بەڕێوەبردنی دیوەخانێكی عەشایەریش نەبن، نەك دامەزراندنی حكومەتێكی دامەزراوەیی و پاراستنی دەزگا یاسایی و شەرعییەكانی گەلێك.
لەكاتێكدا كە كۆمەڵگا پێویستی بە دامەزراوەی بەهێز، دادپەروەریی كۆمەڵایەتی و ئابوورییەكی سەقامگیرە، ململانێكان هێندە بچووك كراونەتەوە كە تەنها لە بازنەی شەڕە كورسی و دابەشكردنی دەسەڵاتدا دەخولێنەوە، پەرلەمان كە دەبوو سەكۆی بڕیارە چارەنووسسازەكان و دەنگی گەل بێت، كراوەتە قوربانیی بەرژەوەندییە تەسكە حزبی و بنەماڵەییەكان، ئەم نەریتی بەڕێوەبردنە، چەمكی دەوڵەداری بەتاڵ كردووەتەوە و تەنها ناونیشانێكی بێ ناوەڕۆكی لێ هێشتووەتەوە.
مەترسیی گەورە لەوەدایە كە ئەم فەوزا و ململانێ ناوخۆییانە لە بۆشاییدا ڕوونادەن، وڵاتانی هەرێمایەتی، كە چاویان بە قەوارەی سیاسی و دەستووریی هەرێم هەڵنایەت، لە پشت پەردەی ئەم ناكۆكیانەوە وەستاون و هەر ئەم پەرتەوازەییە دەكەنە باشترین بیانوو بۆ لاوازكردن و هەڵوەشاندنەوەی قەوارەی هەرێم، كاتێك ناوماڵی كوردی خۆی بەچەند كورسیەكەوە سەرقاڵ كردووە، ڕێگا بۆ دەستوەردانی دەرەكی و سڕینەوەی دەستكەوتە مێژووییەكان خۆشتر دەبێت و كورسی و بەڕەكان لەژێر پێی دەسەڵات دەردێنن.
لەم نێوەندەدا، پرسیارە جەوهەرییەكە كە ویژدانی هەر تاكێكی ئەم نیشتمانە دەهەژێنێت ئەوەیە،داخۆ ئێوە قەت بیرتان كردۆتەوە؟ كەی بەرژەوەندیی باڵای نیشتمان دەبێتە پێوەر بۆ بڕیارەكانتان؟
مێژوو بەزەیی بە كەسدا نایەتەوە، ئەگەر ئەمڕۆ عەقڵییەتی دیوەخان و شەڕی كورسی جێگەی عەقڵییەتی دەوڵەتداری و پاراستنی قەوارەی یاسایی بگرێتەوە، ئایندەیەك نامێنێت تا لۆمەی نەیارانی دەرەكی بكەین، چونكە داڕمانەكە پێش هەر شتێك، بە دەستی خۆمان و لە ناوخۆوە دەستی پێكردووە، بۆیە واز لەقەرزە كۆنەكان بێنن، یەكسانی بۆ تاكەكانی ئەم هەرێمە بگەڕێننەوە و رەچاوی پلانەكانی نەیاران كەن كە مەترسین بۆسەر هەموان.

لەو دنیایەدا، به پێی قۆناغەکانی ژیان و تەمەن و بارودۆخە ئابوریی و فیکریی و سیاسییەکان، ڕێگاکانیش ئەمرن.. تەماشا ئەکەیت، کۆمەڵێ ڕێگا کە ساڵانێک ڕۆژانە پێیاندا ڕۆیشتوویت، ئەمڕۆ بە هیج جۆرێک پێیاندا ناڕۆیت.. واتا ئەو ڕێگایانە لای تۆ تەمەنیان تەواو بووە و مردوون.
وەک خۆم، گەلێ ڕێگا لە ژیانمدا لە دایک بوون و مردوون .. وەکو ڕێگای فرۆشگای مەجید و عەبدوڵڵا لە کۆڵانەکەمان، کە ڕۆژانە بە دە فلس یان پێنج فلسەوە بەسەریدا ئەڕۆیشتین و ئەهاتینەوە ..ئێستا لە مێژە ئەو دوو ڕێگایە، بە هەردوو فرۆشیار و هەردوو فرۆشگاکەیشەوە مردوون ..هەروەها ڕێگای قوتابخانەی ئەیوبیی، کە ڕۆژانە لەگەڵ باوکما، لە کارێزی وەستا شەریفەوە دەستمان پێدەکرد، هەتاکو گەڕەکی چوارباغ و نزیک مزگەوتی عەبدوڵڵا لوتفی.. تەمەنی ئەو ڕێگا دوور و درێژ و پێچا و پێچە، تەنها دوو ساڵ بوو، ئیتر لە لای ئێمە مرد و بۆ هەتاهەتایە بەو ڕیتمە پێیدا ڕەت نەبووینەوە، ئاخر باوکم لەگەڵ بەڕێوەبەری تەربیە و مەعاریفی ئەو سەردەمەدا، لەسەر بابەتی سیاسیی بەشەڕ هاتبوو، گڵاسێک ئاوی کێشا بوو بەسەریدا، ئیتر سزای باوکمیان دابوو بە گواستنەوەی بۆ قوتابخانەیەکی دوور، هەتا ڕۆژانە ئەشکەنجە بکێشێ و عەرەق بڕێژێ و ڕێگایەکی دوور ببڕێت..ڕێگایەک کە خەتی هیچ جۆرە ئامانەیەکی لەسەر نەبوو.. ڕێگای قوتابخانەی مەولاناخالید و کاوە و هەڵکەوتیش بە هەمان شێوە ساڵانێک لە ژیانماندا لەدایک بوون و تەعاروفیان لەگەڵ هەنگاوەکانماندا کرد و پاشان بۆ هەتاهەتایه مردن.. ئێستا بۆ نمونە کەسێک پێم بڵێت با بچین بۆ ئامادەیی هەڵکەوت یان بۆ ناوەندی کاوە، تەماشایەکی چاوی ئەکەم و پێی ئەڵێم : تەواویت ؟
ئێ ئاخر مەعقول نییە جارێکی تر بە ڕێگایەکدا بڕۆیت کە لە ژیانتا مردووە، وەک هەڵدانەوەی گۆڕێک وایە، ماندووێتیی و خەم و خەفەتێکی زۆری لە دوایه..
هەروەها ڕێگای زانکۆی موسڵ، کە چوار ساڵی پڕ له ماندووبوون و خۆشیی و خەم و خەون و هیوا و عەشق و لێکدابڕانی ژیانمانی بۆ خۆی برد.. ڕێگایەکی دوور و درێژ، لە سلێمانییەوە بۆ موسڵ، پاشان ڕۆژانە لە بەشی ناوخۆییەوە بۆ مەرکەز توڵابیی و چێشتخانە زەلامەکەی، بۆ خواردنی نانی بەیانی.. ڕێگای خێرا، ڕووە و هۆڵەکانی وانەخوێندن و تاقیگەکان..ڕێگای گەڕانەوە بۆ بەشی ناوخۆیی و ..ڕێگای کولێره بەقیمە و مزگەوتی هەیبەت خاتوون .. ڕێگا کورتەکانی چێشتلێنان و قاپ شوشتن و هۆڵی سەعی کردن.. ڕێگاکانی عەشق، کە تێکڕا کورسییە دارەکان و ژێر دارکاژ و یۆکالیپتۆس و بۆنە و ئاهەنگەکانی زانکۆ بوون..ڕێگای گەڕانەوەی پڕ لە خولیا و تاسە بۆ سلێمانی ..ڕەنگە بڵێم ڕێگاکانی زانکۆ یەکجار جۆرا و جۆر و ترش و شیرین بوون، هەر بۆیە لەم ساڵانەی دواییدا، دوای دابڕانی زیاتر لە 40 ساڵ، چەند جارێک هەوڵمان دا بگەڕێینەوە و پێیاندا تێپەڕینەوە..هەوڵماندا فێرست ئەید یان ئیسعافات ئەوەلیی بۆ ئەو ڕێگایانە بکەینەوە، ڕۆیشتینە بەردەم زانکۆیەک کە 40 ساڵ بوو بە جێمان هێشتبوو، کارمەندی پرسگە به عەرەبی پێی ووتین : فەرموون حاجێکان؟ چیتان ئەوێ ؟ ئەمرکەن..
ئێ ناحەقی نەبوو وای ووت، چونکە کۆمەڵێ کەسی پیری لەسەر ڕێگای خویندکارە لاوەکاندا بینی .. یان کۆمەڵێ پیرەمێردی بینی، گۆڕی ڕێگا کۆنە مردووەکانی تەمەنیان هەڵدابۆوە، هەر بۆیه لێی پرسین : چیتان ئەوێ؟
بێجگە لە کارمەندی پرسگە، قوتابیانیش بەسەرسامییەوە بۆ ساتێ سەرنجیان دەداین و هەندێکیشیان پێدەکەنین و لە دوورەوە قاقاکانیان ئەوەی دەگەیاند کە ئێمه موخالەفەیەکی مروریمان کردووە و بە سایتێکی هەڵەدا ڕۆیشتووین و شایانی ڕاگرتن و سزادان و تەنانەت قەشمەریی و پێکەنینیشین..
ووتمان : هیچ ..
ووتمان: چل ساڵ پێش ئێستا ئێرەمان تەواو کرد ..
دەستمان بۆ زانکۆ درێژ کرد، وەک ئەوەی دەست بۆ مەزارگەیەک درێژ بکەین کە هیچ جوڵە و ژیانێکی تیا نەما بێت ..
ووتمان: کاتی خۆی ئێمەیش لێرە بووین، بە زەی موەحەدەوە، هەموو ڕوژێ، چاکەتی نیللی و کراسی سپی و پانتۆڵی ڕەساسیمان ئەپۆشی، ئێستا ئەو یەکتاپۆشییە نەماوە …
بۆ ئەوەی زیاتر بیسەلمێنین کە ئێمە کاتی خۆی لەسەر ئەو ڕێگایە بووین و ئەهلی ئەو جێگایە بووین، ووتمان :
کاتی ئێمە عەبدولئیلاهــ سەرۆکی زانکۆ بوو!!
کابرای پرسگە سەرێکی بۆ لەقاندین وەک ئەوەی بڵێ جا من حەقم چییە یان بە من چی و من تاوانم چییە ئێوە چل ساڵ پێش ئێستا لێرە بوون و ئێستایش وا خەریکە خولی ژیانتان تەواو ئەبێ ؟؟ ههههههه ..
ڕێگای دایەنگا و باخچەی مناڵەکانیشمان، ساڵانێک قەڵەمڕەوی هەنگاوەکانمان بوون، ڕۆژانە بە مناڵێکی تووڕە و گرینۆکەوە پێیاندا ڕەت ئەبووین و نیوەڕۆ دووبارە پێیاندا ڕەت ئەبووینەوە، ئەمڕۆ ئیتر مناڵ گەورە بوون و ئەو ڕێگایانەیش لە ڕۆژژمێری ئێمەدا مردن .
لە ژیاندا بێجگە لە ڕێگا ماددی و سونەتییەکان، گەلێ ڕێگای دەروونیی و ئایدیۆلۆجیش هەن، کە تەمەنێک لەگەڵماندا ئاشنا ئەبن و ئەمانکەنە پیادەی خۆیان، پاشان ئەپوکێنەوە و ئەمرن..
ڕێگای دارا و .. ڕێگای دوو دارە دوورەکە .. ڕێگای وازی و .. ڕێگای دادە کە دوو ڕۆژ بوو بەردەوام دۆکەی ئەڕژا ..ڕێگای سێ سەگ و .. ڤان سواران کە غارانێیان دەکرد و شیر و مەتاڵیان پێ بوو .. ڕێگای کەف و چالاک و هەچەکە و بێچووەکەی ..ڕێگای مام زۆراب و نەسرین و باوکی و ئازاد بەسەر دار سێوەکەوە..ڕێگای بەبەی زەینەب و مام ورچ و کاکی شمشاڵژەن و هێک ..هەموو ئەو ڕێگا بەرز و بەنرخانەی کە دکتۆر ئیبراهیم ئەمین باڵدار لە ئەلف و بێکەیدا، بۆی دیاریکردبووین، کە لە ڕێگای بەردەم ماڵەکانمان زۆر ڕاستتر و جوانتر و گوڵڕێژ تر بوون، چەندەها شەو لە خەونەکانماندا بەو ڕێگایانەدا ئەهاتین و ئەچووین و ..پیتەکان فێر ئەبووین و چێژمان لێ ئەبینین ..تا ئەمڕۆیش ئەو ڕێگایانە بە پیرۆز ئەزانم و لە ناخمدا ماون.
بەڵام لە ڕاستیدا، زۆر بەداخەوە، ئ ئەو ڕێگایانەیش مردن و تەواو بوون، بوون بە ژێر پێی سیستمی خوێندنی سویدیی و دانیمارکییەوە .. ئیدی دارا و زەینەب و ئازاد و دادە و مام زۆراب و نەوزاد و نەسرین و باوکی و کاکی شمشاڵژەن، بوون بە شەهیدی سیستمی سویدیی و دانیمارکیی و جۆرەها ناوی بێگانە و نامۆی تر.
هەروەها ڕێگای ڕۆژنامە و گۆڤار و کتێبخانەی ناوەندی و سندووقە دارەکانی کتێبخواستن، ئەو ڕێگا ناسک و پڕ له زانیاریی و عەشق و جوانی و داهێنانانە.. ڕێگای سەرنجی چاوەکانمان و ..ووشە و دێڕەکان، ئەو ڕێگا دوور و درێژانەی چاوەکانمان لە شەوێکدا دەیان هەزار دێڕیان ئەبڕی، بۆ ئەوەی بگەنە کۆتایی ڕۆمانێک.. ئای چەندێک ڕێگای ڕۆمانەکانم بڕیوە و ئای له کۆتاییدا تەنیا و دەستەوسان و بێکەس، چەند جار کەسایەتیی ڕۆمانەکان جێیان هێشتووم و تەنیا ماومەتەوە.. ئێرەییم بەو هاوڕێیانەم ئەبرد کە ڕێگای کتێبێکیان بە چەندین هەفتە ئەبڕی و تیایدا چێژێکی دوور و درێژیان لەگەڵ ڕێگا و کەسایەتیی و قاوەخانە و عەشق و ئازارەکانی ناو ڕۆمانەکاندا ئەبینی، هەرچەندە لە کۆتایی کتێبەکەدا ئازاری ئەوان گەورەتر بوو، من تەنها شەوێک یان دوو شەو ئاشنای ئەوان بووبووم، بەڵام ئەوان چەندین هەفتە هاوڕێیان بوون و لێکدابڕانی کۆتایی کتێبەکان، کاریگەرتر و تراژیدیی تر بوو لە ژیانیاندا ..زۆر لە چارڵس دیکنز و فیکتۆر هیگۆ و ئێرنست هێمنگوای و کافکا و چیخۆف و تۆڵستۆی و دیستۆیڤسکی ئەترسام، چونکە ڕۆمانەکانیان ئەیانبردیت بۆ جێگایەک کە تیایدا خەمێکی قوڵ بخۆیت و بگریت وەک سەردابی پیازەکەی گۆنتەرگراس .. بە کەسانێکیان ئەناساندیت، کە بە درێژایی ژیانت نەتئەتوانی لە یادیان ببەیتەوە و بەردەوام بە خەم و ئازار و هەڵوێست و فیداکارییەکانیان، فرمێسکیان پێ ئەڕشتیت ..
هەروەها ڕێگاکانی کوردایەتیی و نیشتمانپەروەریی، بەشێکی زۆری لاویی و گەنجیمانی برد.. لەو ڕێگایانەدا، لە پڕێکدا نزیکترین و ئازیزترین هاوڕێمان بوو بە سووتەمەنی شۆڕش، وەک سالار فەتاحی ناو پۆلە شەهیدەکەی قڕگە.. ئەو ڕێبازانەی کە جێی شانازییمان بوون و .. بەنرخترین ڕۆژ و دەسکەوت و هەل و ئامانجەکانی ژیانمان کرد بە قوربانیی .. خوێندن و داهاتوو، برا و خوشک و دایک و باوکمان کرد بە گاوگەردوونی ..لە بیرمە یەکەمی قۆناغی خۆمان بووم لە کۆلێژی زانست، بەشی بایۆلۆژی، مامۆستای پەروەردەی نیشتمانیی، پێی ووتم : کوڕم ! تۆ کەسێکی زیرەک و هونەرمەند و ڕۆشنبیریت، داهاتووی خۆت مەفەوتێنە و وەرە سەر ڕێگای بەعسی قائید، واز لە ڕێگای موستەقیلیی بهێنە و ئیمزایەکمان بۆ بکە ! .. ووتم : ناتوانم ..
ئەو ناتوانمە، کە تا ئێستایش زۆر و کەم شانازیی پێوە دەکەم، قوربانییەکی گەلێ گەورەی پێدام.. داهاتووی زانستیی بە تەواوەتیی ڕوخاندم، نمرەیەکی زۆریان لێ شکاندم، بووم بە پێنجەمی کۆلێژ.. ئەوسا تەنها یەکەمەکان دوای چل و پێنج ڕۆژ خزمەتی سەربازیی ئەگەڕانەوە بۆ زانکۆ، بۆ تەواو کردنی خوێندنی باڵا..من سێ ساڵ و نیو سەربازیی، تەواوی زانست و خەون و هیوا باڵاکانمی هەڵوەراند ..
بەڵام ئێمە هەموومان، تەواوی هاوڕێکانمان لەسەر ڕێگای کوردایەتیی و نیشتمانپەروەریی بووین، بە خۆشحاڵییەوە هەموو جۆرە قوربانییەکمان ئەدا..
هەروەها بەشێکی زۆر لە گەنجە نەخوێندەوارە کاڵفامەکانمان، ڕێگایەکی نوێیان بۆ کێشرا، کە ڕێگای خۆفرۆشیی بوو، پێیان ئەووت ڕێگای جاشایەتیی ..ئەو ڕێگایه سەردەمانێک بوو ئەوەندە قەڵەباڵغ بوون، سەگ ساحێبی خۆی نەدەناسیەوە..
ڕێگای سیخوڕیی و خیانەت، ڕێگا نهێنییەکان بوون، کە تاوانبارە گەورەکان پێیدا هات و چۆیان دەکرد، خەریکی ملشکاندن و کوشت و بڕی نیشتمانپەروەران بوون ..
تەواویی ئەو ڕێگایانە ماون و .. لە جۆرێکەوە بۆ جۆرێکی تر ئەگۆڕێن.. واتا تا ئەمڕۆیش ڕێگای جاشایەتیی و سیخوڕیی ماون و .. خەڵکێکی زۆر نانی لێ ئەخۆن و ملیارەها دۆلاری تێدا پەیدا ئەکەن .. ڕێگای پێشمەرگایەتیی تەنها وەک خەیاڵێک یان وێنەیەکی کاڵ ماوەتەوە، قاچی بۆ ئەبەیت، ناتوانیت هەنگاوێکی تێدا هەڵبێنیت.. پڕ بووە لە گەندەڵ و دز و قاچاخچی و نیشتمانفرۆش .. گوڵاڵە سوورەکانی بوون بە دڕکەزیی .. شەهیدەکانی بوون بە ژێر کچە مۆدێل و کوڕە مەسئولی ملیاردێرەوە..سروودەکانی بوون بە ژێر ئاوازی ڕەبابە و مەوالی عەرەب و عەجەمەوە ..
ئەمڕۆ ئیدی ڕێگای نائومێدیی زاڵ بوو، دوای ئەوەی دەسەاتی کورد نەیتوانیی خزمەتی کورد بکات، ئەوەیش ڕێگای تری لێ پەیدا بوو، ڕێگای کۆچ و.. ڕێگای کەمپ و .. ڕێگای قاچاخ و..ڕێگای یەخت و چوپی ناو دەریا و.. ڕێگای گرەنتیی و ڕێگای گەشت لەسەر ئەکسلی لۆریی و لەناو تانکی تەنکەر و ناو کۆنتەینەر و ڕێگای سنورداش و جۆرەها گەشتی هەتاهەتایی خەمگین کە تایبەت بوون بە هەژاران، کە بەشێکی زۆریان لە ڕێگا، خنکان و بوونە خۆراکی شارک وماسییەکانی دەریای ئیجە ..
ئەمڕۆ ئیدی خەمخۆرەکانی نیشتمان بە نەخۆشیی و خەم و دەردەدڵ مردن.. ئەوانەیشی کە ماونەتەوە، ڕێگای نوێیان دۆزییەوە، ڕێگای گۆشەگیریی و .. ڕێگای نامۆبوون و.. ڕێگای کەئابە و شێت بوون وەک ئەو بیریارانەمان کە لەسەر شەقام پێیان ڕائەبوێرن و فیکەیان بۆ ئەکێشن، جار و بارێکیش ئەکوژرێن یان زیندان ئەکرێن و تەمبێ ئەکرێن .. ڕێگای خۆکوشتنیش پەیدا بووە و جەنڕاڵەکانی پاییزمان لەو ڕێگایەوە وون ئەبن ..
ئەمڕۆ زۆربەی زۆری ڕێگاکان مردوون.. بۆیە هەر ئاوازێکی کۆن، هەر گۆرانیی و وێنەیەکی کۆن، هەر پەند و سەرگوزشتە و حەکایەتێکی کۆن، ئەمانهێنێتە گریان .. چونکە هەزاران ڕێگای مردوو، کوژراومان بە بیردێنێتەوە..
دواجار، زۆرینەی هەرە زۆرمان، ئەگەڕێنەوە بۆ ڕێگای ئایین..ئەو ڕێگایەی بە هۆیەوە ئەتوانین بەرگری لەو هەموو زیانە مادیی و مەعنەوییانە بکەین کە توشمان بوون .. بەو ڕێگایەدا ئەڕۆین، کە یەقینمان هەیە ئەمانگەیەنێتە دادگایەکی باڵای خوایی، تیایدا دوژمنانی گەل و نەتەوە و مرۆڤایەتیی دادگایی دەکرێن و ئەخرێنە سەر ڕێگای دۆزەخی هەتا هەتایی.. هەرچەندە ئەو ڕێگایەیش کۆمەڵێ جەردە و قاچاخچی و بازرگانی تێدا قوت بۆتەوە و ..دەیان ڕێگا و تولەڕێی خوار و خێچیان تێدا جێ کردۆتەوە، کە هەندێکمانیان ناچاری وەستان کردووە و .. هەندێکی تریشمان یاخی کردووە لە دین ..

هەموو ساڵێك، لە سەروبەندی ڕاگەیاندنی ئەنجامی ئەزموونە گشتییەكانی پۆلی دوانزە و دیاریكردنی چەند خوێندكارێك بە پلەی یەكەم و دووەم لە هەردووو بەشەكە، كە نمرەی بەرزیان بەدەست هێناوە، ئەم خوێندكارانە دەبنە ( ترێند – باو) ی بابەتی سۆسیال میدیا، ئەویش لە سۆنگەی ئەو هەڵە و ساتمە و هەژارییە زمانییەی هەیانە، بە جۆرێك كاتێ مایكێك دێتە بەردەمیان، دەشڵەژێن و نازانن دوو قسەی دروست بە زمانی كوردی بڵێن، لە كاتێكدا یەكەمی سەر ئاستی هەرێمن! فەرهاد پیرباڵ، بە یەكێكیان دەڵێت:_( دابنیشین) ئەویش لەوەڵامدا پێی دەڵێت:-( پێی دەڵێ كەیفی خۆتە!) بە ڕاست، كەس هەیە لە ماڵی خۆی بە میوان بڵێت كەیفی خۆتە دابنیشی یان نا؟ یان دەبێ لوتف بنوێنێت؟ بڕوانامەی بەرز، بە بێ خوێنەوەی كتێب و ئاشنابوون بە دنیای فراوانی خوێنەوە، كەس ژیر و زیرەك ناكات، ئەم خوێندكارە ئازیزانە، گەر لە پاڵ خەونی وەدەستهێنانی نمرەی بەرز، كەمێكیش گرنگیان بە كتێب و دنیای خوێنەوە دابا، ئێستا زۆر بە تواناتر دەردەكەون. ئاخر كتێب مرۆڤ فێری زمان پژان و قسەكردن و گفتوگۆ و زانیاریی بێ سنوور دەكات. مرۆڤ چەند بخوێنێتەوە، نەك بخوێنێت، ئەوەندە زیاتر دەسەڵاتی بە سەر زمان و دەربڕین دەشكێت و ڕۆشنبیریی فراوانتر دەبێت، ئەوەندە شارەزایی پەیدا دەكات، ئەوەندە بوێر و ڕاشكاو دەبێت! بۆیە من بەداخم، كاتێ دەبینم خوێندكارێكی ئازیز، بە پلەی یەكەم لە هەموو وانەكان دەرچووە، بەڵام توانای ئەوەی نییە، دوو قسە لە بەردەم مایكێك بكات، كە ئەمەش زادەی نەبوونی كولتووری خوێنەوە و ئاشنابوونە بە دنیای كتێب. من گەر باسی ئەزموونی ژیانی خۆم بكەم، ئەوا بە درێژایی ساڵانی تەمەن و خوێندنم، بۆیەك جاریش دایك و باوكم و مامۆستاكانم، ئەلف و بێیەكیان فێر نەكردووم، هەرچی فێربوومە لە كتێبەكانەوە فێربوومە! ئاخر كتێب لە بری دەرگایەك، سەدان دەرگا بە ڕووی مرۆڤ دەكاتەوە و وای لێ دەكات ببێتە كەسێكی تر و شارەزایی لە هەموو شتێك هەبێت. دە ساڵێك لەمەوبەر، لەگەڵ هاوڕێیان، وەك وەڤدی پەروەردەی ڕواندز، سەردانی پەروەردەی هەڵەبجەی شەهیدمان كرد. وێرای ڕێز و میوان دۆستییەكی زۆر، من لە بارەی سرووشتی ئەو شارە و گوندو ئاوایەكانی و كاكەیی و هەورامانییەكان ڕووداوەكانی، چەند زانیارییەكم باس كرد، هاوڕێیانی پەروەردەی هەڵەبجە، بە سەر سوڕمانەوە پێیان گوتم: (تۆ لێرە ژیاویت؟ خەڵكی ئێرەی؟ پێشتر هەڵەبجەت بینیوە؟) گوتم نەخێر لێرە نەژیاوم و یەكەم جاریشە ئەو شارە شەهیدە دەبینم، گوتیان ئەی مادام وایە، ئەو هەموو زانیارییەت لەكوێ بوو؟ كە لە ئێمە زیاتر شارەكە دەناسی؟ گوتم هەمووی لە ڕێی خوێندنەوەی كتێبەكان و مێژووە وە فێربووومە. هەر لە درێژەی سەردانەكە، خوێندنگەیەكیان دیاركرد بۆ ئەوەی سەردانی بكەین، كە لە بەر دەرگای خوێندنگاكە دابەزین، سەیرم كرد تایتڵەكەی نووسراوە:( ئامادەیی شەهید ئازاد هەورامی كچان) لەوێش لەگەڵ بەڕێوەبەركە، كورتەیەكم لە بارەی ژیانی ئەو سەركردەیە،كە لە كونەكۆتری قەندیل شەهید بوو، باس كردوو ڕۆڵ و پێگەی ئەوم لە شۆڕشی نوێ باس كرد. بەڕێوەبەر و مامۆستایان، بە لایانەوە سەیر بوو، كە من ئەو زانیاریانەم لایە، بۆیە لۆگۆی قوتابخانەكەیان بە سنگمەوە هەڵواسی كە ئێستاش لە ئەرشیفەكەم ماوە. كە هاتینەوە، وەفدی هاوڕێ و هاوشارم، گوتیان بە ڕاستی تۆ ئێمەت سەربەرزكرد.دیسانەوە جارێَكیان لەگەڵ زاواكەم چوومە لای پزیشك، بەمەبەستی چارەسەری، لەوێ لەگەڵ پزیشك كەوتمە گفتوگۆ، لە بارەی نەخۆشی شێر پەنجە و شەكرە و ئەركی پەنكریاس و لەكاركەوتنی گورچیلەو چارەسەرییەكان و گەلێك بابەتی دیكە، دكتۆر بە زاواكەمی گوت، ئەمە خۆی دكتۆرە بۆچی هێناوتە لای من؟ مەبەستم لەو ئەزموونانە،خۆپەسندان نییە، كە تا سەر ئێسقان دژی ئەوەمە، بەڵكو باس لە ئەزموونی خۆم لەگەڵ كتێب و خوێنەوە دەكەم، بۆیە پەیامی من ئەوەیە، كە هیچ خوێندكارێك بە بڕوانامە و نمرەی بەرز نابێتە ڕۆشنبیر،بگرە كەسانی تریش، بەڵكو تەنها و تەنها كتێب و خوێنەوە دەمانكاتە مرۆڤێكی دیكە و زمانزان و ڕۆشنبیر، بۆیە گرنگە خوێندكاران لە پاڵ خوێندنەكەیان، ڕۆشنبیریی خۆیان بە خوێندنەوەی كتێب فراوان بكەن، تا زمانیان بپژێ و بوێر بن و پەكیان لە سەر وشە و دەربڕین نەكەوێت.

سەدیق سەعید ڕواندزی

ڕژێمی ئێران هەوڵ دەدات سەردەمی موجتەبا خامەنەیی وەک درێژەپێدەرێکی سروشتی پێکهاتەی دەسەڵاتی پێشوو بخاتەڕوو، بەڵام ئێستا ڕوبەڕوی کێشەیەکی بنەڕەتین، ئەویش ئەوەیە کە گوێڕایەڵی لەناو پێکهاتەی دەسەڵاتدا کە لە مێژوودا لەژێر ڕێبەرایەتی خامەنەیی باوکدا بەڕێوەچووە، چۆن دەتوانن پەیڕەی لێبکەنەوە، کە هێشتا نەیانتوانیوە شەرعیەتی هاوشێوە یان دەسەڵاتی چارەنوسساز بە موجتەبا ببەخشن؟
ناوەڕۆکی پەیامەکەی موجتەبا بۆ پەرلەمان بەبۆنەی دەستپێکردنی ساڵی سێیەمی خولی ئێستای پەرلەمانەوە، لەسەر هەماهەنگی نێوان پەرلەمان و حکومەت و دوورکەوتنەوە لە ناکۆکی و گرنگیدان بە ئابووری و ئیدارەدان بوو. بە واتایەکی تر پەیامەکە بانگەوازێکی ئاشکرا بوو بۆ ڕێکخستنەوە، بەڵام لە ناوەڕۆکی خۆیدا، زیاتر وەک هەوڵێک دەرکەوت بۆ سەپاندنی “هاوئاهەنگی زۆرەملێ” بەسەر پەرلەمانێکدا کە خۆی ڕەنگدانەوەی دابەشبوون و دڵەڕاوکێکانی ڕژێمە بەدوای هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلەوە.
ڕەنگه ئەمڕۆ ڕژێمی ئێران له بەردەم دابەشبوونێکی ئاشکرادا نەبێت، بەڵام چۆته قۆناغێکی مەترسیدارتر، قۆناغێکی گوماناوی لەنێو ڕیزەکانی خۆیدا، ئەم قۆناغە، لە دەسەڵاتێکدا کە زیاتر لە مشتومڕی ناوخۆیی لە شەقام و ناڕەزایەتی ڕێکخراو دەترسێت، دەکرێت سەرەتای درزێک بێت کە ناتوانێت بۆ ماوەیەکی زۆر بیشارێتەوە.
ئەم بانگەوازەی موجتەبا لەناو ڕژێمدا دەرگای لێکدانەوە و ململانێی کردەوە، وەک پشتیوانیەکی بێدەنگ بۆ محەمەد باقر قالیباف سەرۆکی پەرلەمان، قالیباف خۆی هەوڵیدا بەشێوەیەکی سەرنجڕاکێش سوود لەو ساتەوەختە وەربگرێت، دەیەوێت وەک یاریزانێکی ناوەندی لە دانوستانەکاندا بمێنێتەوە، بەڵام ئەوەش دەزانێت کە هەر زمانێکی سازان بەرامبەر واشنتۆن دەتوانێت ببێتە ئامانجێکی ئاسان بۆ لایەنە توندڕەوەکان، بۆیە ڕایگەیاند کە ئیمتیازەکان لەڕێگەی دیالۆگەوە بەدەست ناهێنرێن، بەڵکو لە ڕێگەی هێزەوە بەدەست دەهێنرێن، ئەمە تەنها پەیامێک نییە بۆ جیهانی دەرەوە، بەڵکو پەیامێکە بۆ ناوخۆی ئێران، قالیباف بە نەیارەکانی دەڵێت کە پیاوی سازان نییە، تەنانەت ئەگەر بەشێکیش بێت لە تیمی دانوستانکار.
هەروەها هێشتا موجتەبا ڕوبەڕوی بەرەیەکی ڕێکخراو نییە کە بە ئاشکرا ڕەتی بکاتەوە، بەڵام پێشبینی دەکرێت لە درێژخایاندا و لەدۆخی قەیراناوی ئێراندا، ڕوبەڕوی حاڵەتێکی زۆر جدیتر ببێتەوە، ئەویش واقعیەتی نەبوونی کۆدەنگی و یەکگرتنێکی سروشتیە لە ئایندەی ڕژێمی ئێراندا، ئەمەش بەو مانایەیە کە سەرکردایەتی نوێ هێشتا لە پرۆسەی سەپاندندایە نەک لە پرۆسەی قبوڵکردنی سەقامگیریدا.
تەحەدای ڕاستەقینەی ئەمڕۆی ڕژیمی ئێران، چۆنیەتی سەرکەوتنی شەڕ نییە، بەڵکو چۆنیەتی بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەیە لەدوای زیان و کارەساتەکانی شەڕ. ئابوری ئێران بارگرانی قەیرانەکانی لەسەرە، متمانە و هیوای کۆمەڵگا زیاتر کەم بۆتەوە، دامەزراوەکان دووبارە بە ململانێ و دابەشکردنەوەی دەسەڵاتدا تێدەپەڕن، بۆیە قۆناغی داهاتوو یەکێک لە گرنگترین قۆناغەکانە لە دوای دامەزراندنی کۆماری ئیسلامیەوە.
کاتێک شەڕەکان کۆتاییان دێت، بەشێوەیەکی گشتی ئاوەدانکردنەوە دەست پێدەکات، بەڵام لە ئێراندا وێنەکە جیاوازە، لەگەڵ کۆتایی هاتنی دوایین ڕوبەڕوبونەوەی سەربازی، پێناچێت وڵات بەرەو قۆناغێکی سەقامگیری بڕوات، بەڵکو ڕووبەڕووی ئاستەنگی ناوخۆیی دەبێتەوە کە رەنگە لە خودی شەڕەکە ئاڵۆزتر و مەترسیدارتر بێت.
ئەگەر ڕژێمی ئێران سەرکەوتوو بووبێت لە تێپەڕاندنی ڕوبەڕوبونەوەی هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل و پاراستنی مانەوەی سیاسی خۆی بەدەست هێنابێت، بەڵام لە پرسیاری ئێستادا توانای بەڕێوەبردنی کاردانەوەکانی دوای شەڕە، بە لەبەرچاوگرتنی بونی ئابوریەکی پڕ لە قەیران، زیاتر بونی هەژاری، هەروەها پێکهاتەیەکی سیاسی کە گۆڕانکاریەکی بێوێنەی لە ناوەندەکانی دەسەڵات و بڕیارداندا لە ململانێکاندا بەخۆیەوە دەبینێت.
ئەتوانین بڵێین ئێستا ئێران لە سەرەتای دامەزرانی کۆماری ئیسلامیەوە لەگەڵ یەکێک لە توندترین قەیرانە ئابوریەکانی بەرەوڕوو بووەتەوە. بەپێی داتا و بەیاننامە فەرمیەکان، لە ماوەی چەند مانگی ڕابردوودا نزیکەی دوو ملیۆن کەس کارەکانیان لەدەستداوە، لەکاتێکدا لە سەرەتای دەستپێکردنی شەڕەوە پێنچ ملیۆن زیاتر کەوتبونە بەر حاڵەتی نەبونی و هەژاریەوە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ڕادەی ئەو فشارە کۆمەڵایەتیانەی کە لە ئەنجامی ئەو قەیرانەوە دروستبون.
هەرچەندە خودی جەنگەکە کاریگەری لەسەر قوڵبونەوەی قەیرانەکەدا کردووە، بەڵام بەشێک لە زیانە ئابوریەکان بەهۆی هۆکاری ناوخۆییەوە پێشهاتووە، بە پلەی یەکەم پچڕانی درێژخایەنی ئینتەرنێت، داخستنی تۆڕەکە بۆ چەند مانگێک کەرتە گەورەکانی ئابووری دیجیتاڵی و خزمەتگوزاریە ئەلکترۆنیەکانی ئیفلیج کرد، کە ملیۆنان ئێرانی وەک سەرچاوەی سەرەکی داهات پشتیان پێدەبەستن.
شانبەشانی قەیرانی ئابووری، شەڕ واقعێکی سیاسی نوێی خوڵقاندووە، کە پەرەسەندنی کاریگەری دامەزراوەی سەربازی و ئەمنیە لەناو دەوڵەتدا. لەکاتێکدا کە سیستمە سیاسیەکان لەکاتی شەڕدا بەهۆی پێویستیە ئەمنیەکانەوە، زیاتر دەسەڵاتەکانی ئامێری نیزامی فراوانتر دەکەن، بەڵام بەردەوامی ئەم فراوانبوونە دوای کۆتاییهاتنی ئۆپەراسیۆنە سەربازیەکان، پرسیار لەبارەی هاوسەنگی هێزی داهاتووی ناو ڕێژیمی ئێران دەوروژێنێت. هەر بۆیە زۆرێک لە چاودێران پێشبینی ئەوەدەکەن، کە گواستنەوەی دەسەڵاتی زیاتر بۆ ئەو کەسایەتیانە دەبێت کە پێشینەی سەربازیان هەیە، لەهەمانکاتدا دەبێتە هۆی لاوازبونی دامەزراوە مەدەنی و یاسایی و سیاسیەکان.
بەڕێوەبردنی شەڕ جیاوازە لە بەڕێوەبردنی ئابووری و کۆمەڵگا و مەرج نییە سەرکەوتن لە بەرەکانی شەڕدا وەربگێڕێتە سەر ئەو شارەزاییەی کە پێویستە بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکانی وەک بێکاری، هەڵاوسان، هەژاری و خزمەتگوزاریە گشتیەکان و چۆنیەتی وەڵامدانەوە بە خواست و ناڕەزایەتیەکانی کرێکاران. ئەم فاکتەرە لەژێر ڕۆشنایی نەبوونی ئەو کەسایەتیەدا کە بۆ دەیان ساڵ ڕۆڵی ناوبژیوانی لە نێوان ناوەندە جیاوازەکانی دەسەڵات لەناو سیستەمەکەدا گێڕاوە، تادێت گرنگتر دەبێت. عەلی خامنەیی، خاڵی جەوهەری هاوسەنگی نێوان دامودەزگاکان و کێبڕکێکارەکان بوو.
ئایا موجتەبا خامنەیی، بەناوی ڕێبەری نوێی کۆماری ئیسلامی دەتوانێت هەمان ڕۆڵ بگێڕێت و یەکگرتوویی قەوارەی سیاسی هەنووکەیی بپارێزێت؟!.
سەرەڕای دیمەنەکانی خۆپیشاندانی جەماوەری بۆ لایەنگری بەرگریەکان کە لەکاتی شەڕدا لە ئێران شاهیدی بوین، مانای ئەوە نیە کە هەموو کۆمەڵگای ئێران لە پشت ڕژێمەوە کۆببێتەوە. چەندین دیاردە ئەوە پیشان دەدات کە بەشێکی زۆری دانیشتووانی ئێران، چاوەڕوانی و بینینی دەرئەنجامی ڕوبەڕوبونەوەکەیان هەڵبژاردووە، نەک بەشێوەیەکی چالاکانە پشتیوانی یان دژایەتی ڕژێم بکەن.
ئەزموونی ڕابردوو دەریخستووە کە ناڕەزایەتیەکان لە ئێران بە شێوەیەکی گشتی لە کاتی شەڕەکان یان قەیرانە ئەمنیە گەورەکاندا سەرهەڵنادەن، بەڵکو لەدوای کەمبونەوە و هێوەربونەوەی دۆخەکە دەست پێدەکاتەوە، کاتێک پرسی بژێوی ژیان دەبێتە مەبنا، کاریگەری لەسەر ناڕەزایەتیەکان و ڕێکخستنی دەبێت، بەردەوامی هەڵاوسان و بێکاری و هەژاری بەربڵاو دەتوانێت ببێتە هۆی دووبارەبونەوەی شەپۆلی ناڕەزایەتی، بەتایبەتی ئەگەر هاوڵاتیان و کرێکاران هەست بکەن قورسایی شەڕەکەیان لە ئەستۆ گرتووە و بەسەریاندا دەشکێتەوە. هەروەها لەکاتێکدا بەڵێنەکان بۆ باشترکردنی بارودۆخەکان یان چارەسەرکردنی قەیرانە کەڵەکەبووەکان بە بێ جێبەجێکردن بمێننەوە، ناڕەزایەتیەکان فروانتر دەبێتەوە.
لەلایەکی تریشەوە تەحەدیاتەکان تەنیا لە کۆمەڵگا و ئابووریدا قەتیس نین، بەڵکو درێژدەبنەوە بۆ خودی پێکهاتەی دەسەڵات. لەگەڵ کۆتاییهاتنی شەڕدا، ڕەنگە دامەزراوە سیاسیە نەریتیەکان دەست بکەن بە وروژاندنی پرسیار سەبارەت بە سنووری ڕۆڵی سەربازی بەدەخاڵەتی ڕاستەوخۆ لەدەسەڵاتدا و لە بەڕێوەبردنی دەوڵەتدا، چونکە زۆرێک لە ناوەند و دامودەزگاکانی دەسەڵات کە لەکاتی شەڕدا فراوانبوونی کاریگەری دامەزراوەی سەربازیان قبوڵکرد، ڕەنگە خۆیان کەمتر ئامادەبن بۆ قبوڵکردنی بەردەوامبوونی ئەم دۆخە لە قۆناغی دوای جەنگدا.
بەگشتی قەیرانی کۆمەڵایەتی، سیاسی و ئابووری لە ئێراندا گەیشتووەتە قۆناغێکی هەستیار، کە تێیدا ڕژیمی مەلاکان چیتر ناتوانن ترسە ڕاستەقینەکانی خۆیان لە پشت جەنجاڵی شەڕی ناوچەیی، دانوستان، یان پڕوپاگەندەی هێز و خۆڕاگری بشارنەوە. نیگەرانیە سەرەتاییەکانی ناو داڵانەکانی دەسەڵات هێندە پەیوەندی بە ڕووداوەکانی دەرەوەی سنوورەکانی ئێرانەوە نییە، بەڵکو لە ئەگەری هەڵچوون و ئاڵۆزی ناوخۆیدایە. بەتایبەت دوای ئەو ڕاپەڕینە بەربڵاوانەی کە لەنێوان کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ و ٢٠٢٦دا تەواوی ئێرانی گرتەوە و مەترسیەکی بەردەوامە لەسەر مانەوەی کۆماری ئیسلامی.
زانکۆ لە ئێران هەرگیز تەنیا دامەزراوەیەکی خوێندن و پەروەردەیی نەبووە، فەزایەکی سیاسی و کۆمەڵایەتیە، تاقیگەی بیرکردنەوەی ئازادە، ناوەندێکی مێژوویی ناڕەزایەتییە، ئازادی بیرکردنەوە، مافی پرسیارکردن و توانای گۆڕینی تووڕەیی کۆمەڵایەتیە بۆ کاری ڕێکخراوەیی. دەسەڵاتداران شەپۆلێکی بەرفراوانی بانگهێشتکردن و ڕاگرتن و دەرکردنیان دەستپێکرد، لانیکەم ٣٥٢ خوێندکار لە چوار زانکۆی گەورەی تاران لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا بانگهێشت کراون یان سزا دراون، ئەم هەڵمەتە تەنیا لە تاراندا قەتیس نییە، درێژبۆتەوە بۆ زانکۆکانی مەشهەد، شیراز، ئەسفەهان، گیلان، بیرجەند، و بابۆڵ، بەتایبەتی ئەو خوێندکارانەی کردۆتە ئامانج کە بەشداریان لە ڕاپەڕینەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ و ٢٠٢٦دا کردووە یان هاوسۆز بوون. بەم شێوەیە لیژنەکانی بەڕێوەبردن لە زانکۆکان، چیتر تەنها میکانیزمی کارگێڕی نین لەناو زانکۆکاندا، بەڵکو گۆڕاون بۆ قۆڵێکی ئەمنی کە هاوتەریب لەگەڵ دەزگای دادوەری و ئەمنی کاردەکات بۆ دیاریکردنی خوێندکارانی ناڕازی، لەوەش ترسناکتر ئەوەیە کە حکومەتی مەسعود پزێشکیان لە دەرەوەی ئەم هەڵمەتە نییە، بەڵکو هاوبەشە لەو هەڵمەتەدا.
بەڵام هەموو ئەم سەرکوتکردنە نەیتوانیوە زانکۆکان بێدەنگ بکات، ڕێکخراوەکانی خوێندکاران ڕەتکردنەوەی خۆیان لەم هەڵمەتە فرەلایەنە دەربڕیوە و کۆبوونەوەی خوێندکارانیش بەردەوامە لە ناڕەزایەتی دەربڕین بە سیاسەتەکانی ڕژێم. هەروەها داتاکان ترسێکی قووڵ لە ژنانی گەنجی ئێرانی ئاشکرا دەکەن کە لە پێشەنگی ڕاپەڕینەکانی ئەم دواییەدا بون. لە هەموش گرنگترە کۆماری ئیسلامی دوای ئەم شەرە، لە وەڵام بەرامبەر گەشە و رێکخرابونی بزوتنەوەی کرێکاری و ئامادەیی و یەکگرتویی کرێکاران بۆ نارەزایەتی بەرفراون و سەراسەری دەتوانێت چی بکات؟.

ئه‌ڕێ به‌ڕاست حه‌وت ساڵ به‌سه‌ر مردنی سه‌رگۆن پۆڵس تێپه‌ڕییه‌‌؟(1) ئای له‌به‌ر خێرایی زه‌مه‌ن كه‌ (لاتبقی و لا تذر!). وه‌ك ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و كاره‌ساته‌ دوێنێ روویدابێ. كاتێكیش كه‌ هه‌واڵی كوچی دوایی ئه‌وم پێگه‌یشت له‌به‌رامبه‌ر ده‌ریاری (الحمامات) وه‌ستام تاكو به‌ته‌نیا لاوانه‌وه‌ی بۆ بكه‌م. سات به‌ساتی به‌یه‌ك گه‌یشتنه‌ جۆراوجۆره‌كانی ‌نێوانیشمان له‌شوێنه‌ جیاجیاكانی جیهان بهێنمه‌وه‌ به‌رچاو. یه‌كه‌م دیدارم له‌گه‌ڵی له‌په‌راوێزی فیستیڤاڵی (المربد) ی شیعری بوو له‌غدا. وابزانم‌ ساڵی 1987 بوو. ئه‌وسا‌ هاوشێوه‌ی چامه‌كانی، بینیم كه‌سێكی ئاڵۆز و ئازاد له‌خۆده‌رخستن و زیاده‌ڕۆیی بوو. ژانی قوڵی له‌ناخدا بوو. ژانی شاعیرێك كه‌ هه‌موو رۆژ وشه‌كان ئازاری ده‌ده‌ن، به‌ڵام ئه‌و هه‌رگیز بێزارنابێ له‌ڕاوه‌دونانیان بۆ گرتنیان به‌زیندوویی و ناسكی و جوانی و نه‌رمی، هاوشێوه‌ی ئاوی كانیاوی چیاكان.
هه‌ر له‌دیداری ‌یه‌كه‌ممدا بۆم ده‌ركه‌وت په‌یوه‌ستی ئه‌وم. هه‌وڵمدا زۆر له‌باره‌ی بزانم. نهێنییه‌كانی جیهانی شیعریشی هه‌ڵده‌مه‌وه‌. چه‌نده‌ش دڵخۆش بووم كاتێك یه‌كه‌م نامه‌ی ئه‌وم له‌مه‌كسیكه‌وه‌ پێگه‌یشت كه‌ تێیدا باسی هیندییه‌ هه‌ژاره‌كان و بیابان و شاعیره‌ بۆهیمییه‌ په‌رته‌وازه‌كانی ناو‌ باڕه‌كانی مه‌كسیكۆ سیتی به‌ڕۆژ و به‌شه‌وی بۆ كردبووم. دواتر له‌پاریس له‌گه‌ڵ (عبدالقادار الجنابی) له‌كافێیه‌كی گۆڕه‌پانی (كلیشی)، ئه‌و شوێنه‌ی هه‌نری میلله‌ری مه‌زن سه‌ردانی ده‌كرد و تێیدا چه‌ندان لاپه‌ڕه‌ی رۆمانه‌كانی نووسیوه‌ كه‌ به‌خۆشه‌ویستی و به‌شداری كردنی شێتانه‌ بۆ خۆشییه‌كانی ژیان دره‌وشاوه‌ن، پێی گه‌یشتم. له‌یه‌ك له‌دانیشتنه‌ خۆشه‌كانیش سه‌رگۆن پۆڵس باسی كۆمه‌ڵه‌ی كه‌ركووكی بۆ كردم كه‌ له‌شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی رابردوو ڕۆڵی سه‌ره‌كییان گێڕا له‌نوێ كردنه‌وه‌ی چامه‌ی عێراقی. هه‌روه‌ها باسی (جبرا ابراهیم جبرا)ی بۆ كردم كه‌ یارمه‌تیدا كاتێك له‌كه‌ركووكه‌وه‌ بۆ به‌غدا گواستراوه‌ و به‌هۆی ئه‌ویشه‌وه‌ گرنگترین شاعیر و نوسه‌ره‌ نوێیه‌ ئینگلیزییه‌كان له‌به‌ریتانیا و ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكای ناسی.
هه‌روه‌ها باسی ئازاری به‌پێ رۆیشتن به‌ناو بیابانی بۆ كردم، له‌به‌غدا به‌ره‌و به‌یروت بۆ ئه‌وه‌ی (یوسف الخال) و هاوڕێكانی له‌گۆڤاری شیعر بناسێ. هاوینێكیش له‌گه‌ڵیدا جوانترین رۆژه‌كانمان له‌ماڵی (صامویل شمعون)ی هاوڕێی هه‌ردووكمان به‌سه‌ربرد. ئه‌و به‌درێژایی رۆژ ده‌نووست، تا كه‌مێك به‌ر له‌ئاوابوونی رۆژ هه‌ڵنه‌ده‌ستا. له‌كۆتایی شه‌ویش دوای ئه‌وه‌ی ماندوویی په‌كی ده‌خستین ئێمه‌ وازمان لێده‌هێنا و ئه‌ویش تا سپێده‌ی به‌یانی، درێژه‌ی به‌شه‌ونخونی ده‌دا. كاتێكیش ئێمه‌ هه‌ڵده‌ستاین پاشماوه‌ی قونجكه‌ جگه‌ره‌ی كه‌ڵه‌كه‌ كراو ‌و شوشه‌ی به‌تاڵ و كتێب و گۆڤاری په‌رت و بڵاومان لێره‌و له‌وێ ده‌بینی. ئه‌و بێسه‌روبه‌رییه‌ ئاسووده‌ی ده‌كردین، ئه‌وه‌شی بۆ سه‌لماندین چه‌نده‌ جوانه‌ ته‌مبه‌ڵی شاعیران و چه‌نده‌ش له‌باره‌ شێتایه‌تیان‌.
له‌و كاته‌دا كه‌ سه‌رگۆن پۆڵس هاته‌ میونخ بۆ ئه‌وه‌ی چه‌ند نمونه‌یه‌ك له‌شیعری وه‌رگێڕدراوی بۆ زمانی گۆته‌ بخوێنێته‌وه‌، عێراق ‌ساڵانی جه‌نگی تاڵی به‌خۆوه ‌ده‌بینی. له‌بیرمه‌ هه‌رگیز به‌و غه‌مبارییه‌ نه‌مبینیوه‌ كه‌ ئه‌و جاره‌ بینیم. له‌و كافێیه‌ی شه‌وه‌كه‌مان تێدا به‌سه‌ر برد دوای خوێندنه‌وه‌ی شیعره‌كانی، زۆر به‌تاڵی باسی ئازاره‌كانی عێراق و عێراقییه‌كان و باسی دڕنده‌یی سوپای ئه‌مه‌ریكای كرد. به‌ر له‌وه‌ی بچینه‌ هوتێلیش به‌ده‌موچاوی گرژ و رووخساری لۆچاوی پێمانی وت “له‌ڕاستیدا هاوڕێیان.. من هه‌ست به‌شه‌رم و شه‌رمه‌زاری ده‌كه‌م چونكه‌ ره‌گه‌زنامه‌ی وڵاتێكم هه‌ڵگرتووه‌ نیشتمانی منی وێران كردووه‌ و بۆ سه‌ده‌كانی ناوه‌ندی گه‌ڕاندۆته‌وه‌”.
له‌یه‌كه‌می هاوینی ساڵی 2001 له‌سه‌ر بانگهێشتی فیستیڤاڵی ئه‌ده‌بی نێوده‌وڵه‌تی كه‌ ساڵانه‌ بۆ یادی جه‌یمس جۆیس و شاكاره‌كه‌ی یولیسیس ساز ده‌كرێت، چوومه‌ دبلن. هه‌ر كه‌ گه‌یشتمه‌ هوتێل، صامویل و ماگی هاوسه‌ری و سه‌رگۆن پۆڵسم بینی كه‌ له‌چاوه‌ڕوانیم دابوون. چه‌نده‌ خۆش و گه‌رم بوو ئه‌و شه‌و و ڕۆژانه‌ی له‌وێدا به‌سه‌رمان برد كه‌ شوێنه‌واری مه‌زنه‌كانی ئه‌و دوورگه‌یه‌مان له‌شاعیران و نووسه‌ران و هزرمه‌ندان به‌سه‌ر ده‌كرده‌وه‌. به‌یاوه‌ری شێته‌كانی وه‌ك خۆمان كه‌ بۆنی په‌خشانی جۆیس و بیكێت سه‌ری لێشێواندبووین، نه‌مانده‌زانی تامی خه‌و چۆنه‌.
سه‌رگۆن پۆڵس چه‌نده‌ دڵخۆش بوو كه‌ كچێكی لاوی قژزه‌ردی ئیرله‌ندی شه‌یدای ببوو. ئه‌و كچه‌ به‌ژنی درێژ بوو و خه‌نده‌ی منداڵانه‌شی هه‌رده‌م له‌سه‌ر لێو بوو. ئه‌وه‌ كاتێك روویدا دوای ئه‌وه‌ی گوێی له‌چامه‌كانی بوو كه‌ له‌هۆڵی شانۆ خوێندییه‌وه‌، له‌وانه‌یه‌ له‌و چامانه‌ شتێك له‌گیانی خۆی تێدا دۆزیبێته‌وه‌. بۆیه‌ شێتانه‌ شه‌یدای خاوه‌نه‌كه‌ی ببوو. ئه‌ویش له‌یه‌ك كاتدا په‌شێوانه‌ و به‌ختیارانه‌ به‌چرپه‌ پێی وتین: “ئایا ده‌كرێت بچمه‌ ناو چپرۆكی خۆشه‌ویستی دوای ئه‌وه‌ی قژم سپی بووه‌ و له‌جه‌سته‌ و له‌دڵیشدا سست بووم؟”. ئێمه‌ش هانماندا و پێشمان وت جوانترین چیرۆكی خۆشه‌ویستی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شاعیر له‌ساڵانی پیری ده‌یكات. ئه‌ی ئه‌وه‌ حاڵی گۆته‌ و ڤیكتۆر هۆگۆ و ئه‌وانی دیكه‌ نه‌بووه‌؟. ئه‌و رۆژه‌ی دبلنیشمان جێهێشت ئه‌و كچه‌ قژزه‌رده‌ هاته‌ هوتێل بۆ ئه‌وه‌ی له‌باوه‌شی سه‌رگۆن پۆڵس فرمێسكی گه‌رم هه‌ڵڕێژێ. سه‌رگۆنیش سه‌رسوڕماوانه‌ و شانازیكه‌رانه‌ به‌خۆیه‌وه،‌ سه‌یری ده‌كردین.

وەرگێڕانی/ ئاكۆ عەبدوڵڵا

سەرچاوە: www.alarab.co.uk 7/ تشرینی دووه‌م /2017
(1) به‌گوێره‌ی ئه‌و كاته‌ی وتاره‌كه‌ی تێدا نووسراوه‌. (وه‌رگێڕ)

بە ئارامیی بڵین،
کەی ئیجازەکەی تەوا و ئەبێ و دێتەوە ؟
بە دڵخۆشیی بڵێن کەی
لە خەستەخانە دەرئەچێ و
ئەگەڕێتەوە ؟
بە مناڵیی بڵێن،
کەی لە چاودێریی چڕ ،
دەری ئەکەن و
بە کۆلارە و هەڵماتەوە ،
پەیا ئەبێتەوە ..؟

بە گوڵ بڵێن،
کەی سەربازیی تەواو ئەکا و
بە بێرییەکەوە،
دێتەوە بۆ ناو بیابان ؟
بە دڕک بڵێن
کەی لە خوێنڕشتن تێر ئەخوا و
لووتی ئەشکێ و
وون ئەبێ و سەر ئەنێتەوە ؟

بە دڵ بڵێن،
کەی لە لێدان بێزار ئەبێ و
دەست لە کار ئەکێشێتەوە ؟
بە فرمێسک بڵێن،
ساڵی چەند،
بڕیاری خانەنشین بوونی
تازەی عێراق،
ئەیگرێتەوە؟

بە ئەو بڵێن،
کەی دێتەوە ؟

بە من بڵێن،
کەی واز لە نوسین دێنیت و
لەگەڵ قەڵەمێ
ڕا ئەکەن بۆ تاراوگە ؟
کەی عەسرێکی درەنگ
لە کەناری دەریایەکا،
نەورەسێک
جێی دیوانێ شیعرت بۆ
ئەگرێتەوە ؟

بە فەرمانگەکەم بڵێن،
قەیناکە ..
ماندوو بوونیشت لێ بتکێ ..
چەند مانگێکە و
ئەو سێکشنەیش تەواو ئەبێ ..
نە من ئەو ئەبینمەوە و
نە ئەو من ئەبینێتەوە ..

بە بەفر بڵێن،
قەیناکا ..
با ئاڵای سپی هەڵکات و
خانەکانی
یەک لە دوای یەک بتوێتەوە ..
ئەمە کەی ووڵاتی بەفرە ؟
با لەجێی ئەو،
بیابانێکی نوێ بکڕین ..
خۆڵ بارینێ،
بە موساتەحە وەربگرین ..
کۆمەڵێ جەردەی ناشیرین ..
ڕەوێ کوللە و
ڕەوێ درۆ و زوڵم و تاوان ..
جێگای بەفر بگرێتەوە …

ئەمساڵَیش 17-7-2026 وەك ساڵانی رابردوو, لە یادی 24 ساڵەی دەست بەكاربوونی دادگای تاوانی نێودەوڵەتیدا ICC كۆمەڵێك چالاكی جۆراو جۆرمان ئەنجامدا لە شارەكانی هەڵەبجە, چەمچەماڵ , كەركووك, هەولێر, سلێمانی و رزگاری و … .
لە چالاكییەكاندا بەیاننامەی تۆڕی KONCICC خوێنرایەوە , سەردانی نووسینگەی پەرلەمانی عێراق كرا, داواكاری بە ئەندام بووونی عێراق لەو دادگایە كرا.
هەروەها پشتگیری لەو هەڵمەتە جیهانییە كرا بۆ بەخشینی نۆبڵی ئاشتی بە ICC كرا, كە ئێستا لە بەردەم هەڕەشەی تووندایە.
ئەم دادگایە تاكە زەمانەتە بۆ رێگری لە جینۆسایدیدكردنی گەلەكەمان لە ئایندە, لە كۆی چالاكییەكاندا سوپاسی ICC و OPCW كرا, تایبەت بەو هەموو خزمەتەی پێشكەش مرۆڤایەتیان كرد لە بەرەو رووبونەوەی چەكی كیمیای و جینۆساید, كە ئێمەی خەڵكی كوردستان قوربانی یەكەمی ئەو تاوانەین لە جیهاندا.

لە یادی 28 ساڵەی رۆژی دادپەروەری تاوانكاری جیهانیدا
یاداوەری, راستی, دادپەروەری

پەیماننامەی ڕۆما كە 27 ساڵ لەمەوپێش و لە 17-7-1998 بریاری لەسەر دراوە, تا ئێستا چەندین جار هەمواركراوەتەوە و 24ساڵ لەمەوپێش و لە یەكی یۆلی 2002 ەوە دەستی بەكار كردووەو 124 دەوڵەت پەسندی پەیمانامەكە و دادگاكەیان كردووەو هەنووكە ئەندامن تیایدا.
عێراق لە رێكەوتی 15-2-2005 بەو ڕێككەوتنەوە پەیوەست بووە، بەڵام بێ هیچ ڕوونكردنەوەیەك دوای دوو هەفتە پاشەكشەی لێكردووە.
24 ساڵە ئەم دادگایە بەهەموو كەموكوڕیەكان و ئەو رەخنانەی لێی گرتراوە بۆتە بەربەستێك تا رادەیەك هەستپێكراو لەبەردەم ئەنجامدانی تاوانە زەقەكان و تا رادەیەك كەمكردنەوەیان, لەم پێناوەدا ئێمە زیاتر لە 21 ساڵە بێ پسانەوە كار بۆ بە ئەندام بوونی عێراق لە دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی دەكەین.
لە یادی 28 ساڵەی بڕیاری پێكهێنانی دادگاكەو 24 ساڵەی دەست بەكار بوونی و رۆژی دادپەروەری تاوانكاری جیهانی, وەك گەلی كوردستان بە هەموو پێكهاتەكانیەوە, لە هەموو گەلانی دیكە زیاتر پێویستمان بە دادگایەكی جیهانی وا هەیە بۆ ئەوەی رێگری بكات لە تراژیدییەكانی رابردوو و هەڕەشەی دوژمنكارانەی دەرەكی, بۆیە داواكارین:

• عێراق پەیماننامەی رۆما واژۆ بكات و بە زووترین كات پەیوەست بوونی خۆی بە دادگای تاوانی نێودەوڵەتی رابگەیەنێت, بۆ ئەوەی دڵنەواییمان بداتێ عێراقی ئەمڕۆ و ئایندە جیایە لە عێراقی تاوان و جینۆسایدی پێشوو, بۆ ئەم مەبەستە پێویستە پەرلەمانی عێراق بە رۆڵی خۆی هەڵبستێت و فشار بكات بۆ ئەندامبوونی عێراق لەم دادگایە.
• حكومەتی عێراق و پەرلەمانی عێراق فشار بخەنە سەر حكومەتی هەرێمی كوردستان 258 تۆمەتباری ئەنفال دادگایی بكرێن, ئەوانەشی ناویان لە لیستەكەدا نییە و بەشداری تاوانیان كردووە زیاد بكرێن.
• حكومەتی عێراقی هەموو ئەوانەی وەك تۆمەتبار ناویان لە كەیسەكانی جینۆسایدی خەڵكی كوردستان و عێراق هاتووە دادگایی بكات, لیستەكانیان رێك بخاتەوە بەناوی چواری و ناوی دایك و بیداتە پۆلیسی ئەنتەرپول.
• حكومەتی عێراقی قەرەبووی مادی و مەعنەوی قوربانیانی رژێمی پێشوو بكاتەوە بێ جیاوازی, لە داوای لێبوردن كردن لێیان و قەرەبووی مادی بێجیاوازی.
• حكومەتی عێراقی پێشوازی لە هیچ كەسێك نەكات لە لایەن دادگای تاوانی نێودەوڵەتییەوە داواكراو بێت, یان گومان لێكراوبێت بەو تاوانانەی لە تایبەتمەندی دادگای ناوبراوە.
• پەلە بكرێت لە هێنانەوەی روفاتی قوربانیانی گۆڕە بە كۆمەڵەكان و پشكنینیان بۆ بكرێت بۆ ناسینەوەیان, بۆ ئەم مەبەستە پەلە بكرێت لە هێنانەوە روفاتەكانی پزیشكی دادوەری .
• دادگاییكردنی حەجاج هەنگاوێكی گەورە بوو بۆ قەرەبووكردنەوەی قوربانیان, دەبێت ببێتە دەستپێكی دادگاییكردنی سەرجەم تۆمەتبارانی تاوانبارانی پرۆسەی ئەنفال و كەیسەكانی دی بێجیاوازی.

تۆڕی هاوپەیمانی رێكخراوە كوردستانییەكان لە پێناو دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی
Kurdish organizations Network coalition for the International Criminal court (KONCICC)
17-7-2026

لە نێوان ڕێوڕەسمی عاشورا لە کۆپنهاگن و تۆڕە دەرەکییە بیانییەکان

لە ڕۆژی هەینی 26 ی حوزەیرانی 2026 شەقامەکانی ناوچەی نۆربرۆ لە کۆپنهاگن ڕێپێوانێکی گەورەی عاشورا بەخۆوە بینی بۆ یادکردنەوەی شەهیدبوونی ئیمام حوسێن بە بەشداری نزیکەی هەژدە هەزار کەس. ئەوەی جێگەی سەرنج بوو ئەوە بوو کە ڕێکخەرانی ئاهەنگەکە جیاکردنەوەی تەواویان لە نێوان ژن و پیاودا سەپاند، پیاوان، منداڵان و کەسانی خاوەن پێداویستی تایبەت لە پێشەوە دەڕۆیشتن و ژنان لە ڕیزێکی جیادا بەدوایدا دەڕۆیشتن.
ئەگەر لە ڕوانگەی بەهاکانی یەکسانی لە ڕۆژئاوای ئەوروپا تەماشا بکرێت، ئەم کردارە جۆرێک لە جیاکردنەوەی ڕەگەزی لە بواری گشتیدا پێکدەهێنێت. ئەو شێوازە هاوشێوە لە سیستەمەکاندا بەبیر دەهێنێتەوە کە بە شێوەیەکی سووکایەتی مامەڵە لەگەڵ ژنان دەکەن و سنووردارکردنی توند دەخەنە سەر ئامادەبوونیان لە شوێنە گشتییەکان و مافە مەدەنییەکانیان، وەک رژێمی ئێران[4] کە یاسای جلوبەرگی زۆرەملێ دەسەپێنێت و مافی ژنان بۆ هاتوچۆ و کار و بەشداری گشتی سنووردار دەکات. و سیستەمی سعودیە، کە بەردەوامە لە پیرۆزکردنی سەرپەرشتیاری پیاوان بە شێوەی جۆراوجۆر سەرەڕای چاکسازییە بەشێکیەکان کە ڕاگەیەندراون. هەروەها ئەو ناوچانەی لەژێر کۆنتڕۆڵی بزووتنەوە ئاینییە توندڕەوەکاندان کە مامەڵە لەگەڵ ژنان دەکەن وەک مێردمنداڵی هەمیشەیی، وەک بزووتنەوەی تاڵیبان لە ئەفغانستان کە ژنان لە خوێندن و کار و جوڵە بەبێ پاسەوانی پیاو قەدەغە کردووە. هەروەها گروپی حوسییەکان لە یەمەن، کە چەندین کۆتوبەندی هاوشێوە دەسەپێنێت.
لەوەش گرنگتر، ئەم جۆرە کردارانە لە بۆشایی گشتی ئەوروپا پرسیاری جددی دەربارەی ئاڕاستەی کۆمەڵگە تەریبەکان دروست دەکات کە لە دەرەوەی چوارچێوەی یاسایی و بەهای هاوبەشی وڵاتانی خانەخوێیان کار دەکەن. ئەم ڕووداوە کاردانەوەی بەرفراوانی لە دانیمارک لێکەوتەوە. پارتە ڕاستڕەوەکان ئەمەیان بەستەوە بەوەی کە پێی دەڵێن “بەها نەتەوەییەکان”، مشتومڕێکی کە لە زۆربەی پایتەختەکانی ئەوروپا سەرهەڵدەداتەوە هەر کاتێک کێشەیەکی هاوشێوە سەرهەڵدەدات، لە بەلجیکا، فەرەنسا، ئەڵمانیا و سوید وەک یەک.
لەگەڵ ئەوەشدا هەمان ئەو هێزە ڕاستڕەوانە بە دەگمەن خۆیان بە ڕەخنەگرتن لە کردارێکی جیاکاری دیاریکراو سنوردار دەکەن. ئەوان بەشێوەیەکی ڕۆتینی ئەم جۆرە دەرفەتانە دەقۆزنەوە بۆ داکۆکیکردن لە یاسایەک کە زۆر لە مەرجەکانی یەکسانی تێدەپەڕێت و ڕاستەوخۆ لەگەڵ پەیماننامە نێودەوڵەتییەکانی مافەکانی مرۆڤ ناکۆک دەبێت، وەک سنووردارکردنی ئازادی پەرستن بە تەواوەتی، یان سەپاندنی کۆتوبەندی جیاکاری لەسەر کۆچبەران و پەنابەرێتی لەسەر بنەمای ئایین یان ڕەچەڵەک. ئەم جۆرە داواکاریانە پێشێلکردنی ئازادی بیروباوەڕ و مافی پەنابەرییە کە لە ڕێکەوتنە نێودەوڵەتییەکاندا مسۆگەر کراوە، وە هیچ جیاوازییەک ناکەن لە نێوان چارەسەرکردنی کردارێکی جیاکاری دیاریکراو و سزادانی تەواوی کۆمەڵگەیەکی ئایینی.
کێشەکە لێرەدا هاوڕابوون لەگەڵ ماف نییە، نە وەرگرتنی ڕەوانبێژی. ئەمە بابەتێکی تەواو سەربەخۆیە لە بنەماکاندا. جیاکردنەوەی جێندەر لە بواری گشتی دەوڵەتێکی دیموکراتی ئەوروپایی، کە تیایدا ژنان پلەیەکی بەرچاوی یەکسانییان بەدەست هێناوە، پێچەوانەی بەها چەپەکانە، بزووتنەوەکانی فێمینیستی، پەیماننامەی نێودەوڵەتی مافەکانی مرۆڤ، و پرەنسیپی یەکسانی تەواو لە نێوان ژن و پیاودا، یەکسانییەکە کە بزووتنەوە پێشکەوتووەکان، چەپ و فێمینیستی لە ئەوروپا بە درێژایی نەوەکان بەدەستیان هێناوە.
بۆ ڕوونکردنەوەی مشتومڕەکە: ئەگەر بزووتنەوەیەکی ڕاستڕەو خۆپیشاندانێک ڕێکبخات و بەشداربووانی سپی پێست لە ڕەش و قاوەیی جیا بکاتەوە، ئایا ئەوە جیاکاری ڕەگەزی ئاشکرا نابێت کە شایەنی ئیدانەکردنی ئاشکرایە؟ هەمان لۆژیکا بۆ جیاکردنەوەی ڕەگەزی لە بواری گشتیدا جێبەجێ دەکرێت. ئازادی ڕادەربڕین و ئەنجامدانی ڕێوڕەسمە ئایینییەکان پارێزراون، بەڵام کاتێک دەبنە جیاکاری رێکخراوی ئاشکرا لەسەر شەقامەکان دەگاتە سنوورەکانیان.
گاڵتەجاڕییەکە ئەوەیە کە ئەم جۆرە کردارانە لە کۆتاییدا خزمەت بە ئەجێندای سیاسی ڕاستڕەوی ڕەگەزپەرست لە ئەوروپا دەکەن کە ئەوان دەقۆزنەوە بۆ لادانی خەباتی کۆمەڵایەتی لە ململانێی چینایەتی لەسەر دابەشکردنی دادپەروەرانەی سامان و یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و بەرەو ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ناسنامە و بەها لە نێوان “شارستانیەتی ئەوروپی” و “ئیسلام”.
ئەم چوارچێوەیە خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی ڕاستڕەوەکان دەکات زۆر زیاتر لەوەی خزمەت بە دانیشتوانی ئەو وڵاتانە بکات، لە هەر ئایینێک یان بیروباوەڕێک، یان کرێکاران، دەستی و ڕۆشنبیر، بە گشتی. سەرنج لە کێشەکانی چەپ و هێزە پێشکەوتووەکان لادەدات و ئاراستەی ململانێیەکی کەلتووری دەکات کە ڕاستڕەوەکان بە ئاسانی دەتوانن بە چەکی هەڵبژاردن بەکار بهێنن.
بەڵام ئەوەی زۆر مەترسیدارە ئەوەیە کە ئەم کردارانە سێبەرێکی درێژ دەخەنە سەر هەموو ئەو کۆمەڵگایانەی کە لە وڵاتانی زۆرینەی موسڵمانەوە سەرچاوەیان گرتووە، جا ئەو باوەڕدارانە بن کە بە بەردەوامی ڕێوڕەسمە ئاینییەکانیان پەیڕەو دەکەن، یان ئەوانەی باوەڕیان نییە، یان عەلمانییەکان کە بە تەواوی ئەم ئاراستە ئایینییە ڕەتدەکەنەوە. ملیۆنەها کۆچبەر کە تێکەڵ بە کۆمەڵگاکانی ئەوروپا بوون و بەشدارییان لە بنیاتنانی کۆمەڵگاکانیان کردووە خۆیان لە هەڵمەتی گومان و ئامانج دۆزیوەتەوە کە کەس ناپارێزێت.
لێرەدا ئەوە دەبینین کە دەتوانرێت وەسف بکرێت وەک هاوپەیمانییەکی بابەتی دیفاکتۆ لە نێوان مافە ئاینییەکانی ناو کۆمەڵگەی کۆچبەران و پەنابەران لە لایەک و ڕاستڕەوی ڕەگەزپەرست لە ئەوروپا لە لایەکی ترەوە. هەردوولا بەرژەوەندی هاوبەشیان لە ڕێگرتن لە تێکەڵاوبوون دەبینن: یەکەمیان دەیەوێت ناسنامەی ئایینی داخراو و پشت بەستن بە خاڵە دەرەکییەکان بپارێزێت، دووەمیان دەیەوێت کۆچبەران لە دەرەوەی چوارچێوەی مەدەنی بهێڵێتەوە بۆ ئەوەی بوونیان وەک کارتی هەڵبژاردن بقۆزنەوە. لە هەردوو حاڵەتەکەدا، قوربانی زۆرینەی بێدەنگی کۆچبەرانن کە دەیانەوێت تێکەڵاوبوون و بەشداری کردن و ژیانی مەدەنی تەواویان هەبێت.
هەرچەندە بەس نییە لەوێدا بوەستین. دەبێت قووڵتر بچینە ناو دیاردەکەوە و ئەو پرسیارە بنەڕەتییە بخەینە ڕوو: کێ گوتار و ئاراستەی ئایینی ئیسلامی لە ئەوروپا بنیات دەنێت؟ دانمارک لێرەدا نموونەیەکە بۆ دیاردەیەکی فراوانتر.
لەم ڕوانگەیەوە، ئەوەی پێویستە تەنها ڕەخنە نییە. ئەوەی پێویستە گرتنەبەری سیاسەتی کرداری کە بریتییە لە قەدەغەکردنی جیاکردنەوەی ڕەگەزی لە بواری گشتی، دڵنیابوون لە شەفافییەت لە پارەی ئایینی، ڕاهێنانی ئیمامەکان لە ناوخۆدا، و بەستنەوەی هەر پشتگیرییەکی فەرمی یان دانپێدانانێک بە ڕێزگرتن لە یەکسانی و یاسا، ئەو سیاسەتانەی کە لە هەر وڵاتێکی ئەوروپا جێبەجێ دەکرێن، نەک تەنها لە دانیمارک.

کێ گوتاری ئایینی ئیسلامی لە ئەوروپا پێکدەهێنێت؟
من لە هەڵوێستێکی چەپەوە پێم وایە دابڕانێکی تەواو لە نێوان ئایین و ناسیۆنالیزم لەلایەک و دەوڵەت لەلایەکی دیکەوە مەرجێکی بنەڕەتییە بۆ بنیاتنانی کۆمەڵگایەکی سۆسیالیستی دیموکراتی مۆدێرن لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوونی یەکسان کە تێیدا هەموو هاووڵاتییەک بێ گوێدانە ئایین و نەتەوە لە ماف و ئەرکدا یەکسان بێت ڕەگەز، یان باکگراوندی کۆمەڵایەتی. ئەم پرەنسیپە لەوانەیە بناغەی گرێبەستی کۆمەڵایەتی لە زۆربەی دیموکراسیەکانی ئەوروپا پێکبهێنێت، هەرچەندە بە دەربڕینی جیاواز.
چەندین وڵاتی ئەوروپا لە سەرووی هەموویانەوە دانمارک مۆدێلێک دەگرنەبەر کە ئایین لە دەوڵەت بێلایەن دەکات و ئایین وەک بابەتێکی تاک و کۆمەڵایەتی لە چوارچێوەی یاسایی و مەدەنیدا رێکدەخرێت، بەبێ هیچ ڕۆڵێکی ڕاستەوخۆ لە داڕشتنی سیاسەتی گشتی یان دامەزراوەکانی حوکمڕانی. ئەمە مانای جیابوونەوەی تەواوی ئایین لە دەوڵەت ناگەیەنێت. هیچ وڵاتێکی ئەوروپایی نەگەیشتووەتە ئەو خاڵە. واتە ڕێکخستنی ئەو پەیوەندییە لە ڕێگەی چوارچێوەی مەدەنی و یاسایی ڕوونەوە.
لەم چوارچێوەیەدا، کڵێساکانی مەسیحی مێژووی، چ لوسەران لە وڵاتانی ئەسکەندەناڤیا یان کاسۆلیکی و پرۆتستانت لە بەشەکانی تری ئەوروپا، لەژێر چوارچێوەی یاسایی فەرمی و رێکخستن و چاودێری دامەزراوەیی لەناو دەوڵەتدا، دڵنیابوون لە گونجاندنیان لەگەڵ یاسا گشتییەکان و سیستەمی مافە مەدەنییەکان، و دایاندەنێن وەک دامەزراوەیەکی ئایینی کە لە چوارچێوەی گشتی مەدەنی کار دەکەن نەک لەسەرووی ئەوەوە. دانمارک بە کڵێسای نەتەوەییەکەیەوە مۆدێلێکی ڕوونی ئەم پەیوەندییە رێکخراوەی نێوان ئایین و دەوڵەت نیشان دەدات.
بە پێچەوانەوە، بەشێکی بەرچاوی دامەزراوە ئاینییە ئیسلامییەکان لە چەندین وڵاتی ئەوروپا کەمتر لەم چوارچێوەیەدا تێکەڵ بوون، بە بەردەوامی پشت بەستن بە پارە و کاریگەری دەرەکی، بەتایبەتی لە وڵاتانی وەک تورکیا[5]، قەتەر[6]، سعودیە[7]، و ئێران[8]، لە ڕێگەی دامەزراوە و دامەزراوە ئایینییە جۆراوجۆرەکانی حکومەت یان نیمچە حکومی.
نمونەی بەرچاو لە دانیمارک مزگەوتی ئیمام عەلی لە کۆپنهاگن کە ڕۆژنامەی بەرلینگسکی دانیمارکی لە ڕێگەی بەڵگەنامەی نهێنییەوە ئاشکرای کرد کە ملیۆنەها کرۆن لە لایەن دامەزراوە ئێرانییەکانەوە لە ڕێگەی باڵیۆزخانەی ئێرانەوە گواستراوەتەوە، لە کاتێکدا توێژەرانی زانکۆی کۆپنهاگن پشتڕاستیان کردەوە کە رژێمی ئێران لە پشت دروستکردن و بەڕێوەبردنی مزگەوتەکەیە. و سەرۆکی کۆمەڵەکەی بە فەرمی لەلایەن ڕێبەری باڵاوە دەستنیشان دەکرێت. شایانی باسە ئەم شێوازە تەنها بە دانیمارکەوە نییە: ئەڵمانیا مزگەوتی ئیمام عەلی لە هامبورگ لە ساڵی 2024 بەهۆی پەیوەندییەکانی لەگەڵ سوپای پاسدارانی ئێراندا داخست. دەسەڵاتدارانی سوید لێکۆڵینەوە لەو مزگەوتانە دەکەن کە پەیوەندییان بە تۆڕە تورکییەکانەوەیە. فەڕەنسا و بەلجیکا بەڵگەنامەی پارەدانی سعودیە و قەتەریان بۆ ژمارەیەک دامەزراوە ئاینیەکانیان تۆمار کردووە.
هەموو ئەمانە پلەیەکی نایەکسانی بێلایەنی لە نێوان ئایینەکان و دامەزراوە ئایینییەکان لە پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەتە خانەخوێکانیان بەرهەم دەهێنێت، کە لە ئەنجامدا ئاستی جیاوازی ئۆتۆنۆمی و تێکەڵاوبوون لە بواری گشتی ئایینی کیشوەرەکەدا دروست دەبێت.
ئەمە مانای ئەوە نییە کە هەموو دامەزراوە ئیسلامییەکان پارەی بیانی وەردەگرن. مەبەستەکە ئەوەیە کە ئەم دیاردەیە لە ژمارەیەک دامەزراوەدا هەیە و مشتومڕی سیاسی بەرفراوانی لە زیاتر لە یەک وڵاتی ئەوروپا دروستکردووە کە دانمارک یەکێکە لە دیارترین نمونەکان. هەروەها شایانی باسە کە سیاسەتەکانی ئەوروپا خۆیان وەک یاساکانی تێکەڵاوبوون، سیستەمی جیاکاری، وەبەرهێنان لە پەروەردەی مەدەنی و تەوژمی ڕەگەزپەرستی، هەروەها ڕۆڵیان هەیە لە داڕشتنی گوتاری ئایینی لەناو کیشوەرەکەدا، هەرچەندە بە شێوەیەکی کەمتر ڕاستەوخۆ.
لەم ساڵانەی دواییدا، مشتومڕ لەسەر کاریگەری پارەی دەرەکی لەسەر وتاری ئایینی لە پایتەختەکانی ئەوروپا چڕتر بووەتەوە. بەتایبەتی لە دانیمارک، پەرلەمان لە ساڵی 2021 یاسایەکی دەرکرد بە ئامانجی سنووردارکردنی هەندێک شێوەی پارەی بیانی بۆ دامەزراوە ئاینییەکان[10]، وەک بەشێک لە گفتوگۆیەکی فراوانتر لەسەر تێکەڵاوبوون، شەفافییەت و کاریگەری سیاسی بیانی. فەڕەنسا و نەمسا بە ئاراستەی یاسادانانی هاوشێوە هەنگاویان ناوە. لەگەڵ ئەوەشدا، جێبەجێکردنی کرداری ئەم یاسایانە لە زۆربەی وڵاتانی وەرگردا سنووردارە و ئەمەش مانای ئەوەیە کە کاریگەری پارەدانی سنوور و تۆڕە ڕێکخراوەییەکان بە پلەی جیاواز بەردەوامە.

بەشی یەکەم: کۆمەکی دەرەکی بابەتێکی بێلایەن نییە
هەر دامەزراوەیەکی ئایینی کە کاریگەری لەسەر هۆشیاری خەڵک هەبێت و سەرچاوە داراییەکان بەڕێوە ببات و بەشداری لە داڕشتنی ژیانی کۆمەڵایەتیدا بکات ناکرێت وەک بۆشاییەکی دابڕاو لە سیاسەت و کۆمەڵگا مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت. کەواتە پارەدانی بیانی تەنها پرسیارێکی تەکنیکی یان کارگێڕی نییە. ئەمە پرسیارێکە کە پەیوەستە بە سروشتی ئەو گوتارەی کە لە کۆمەڵگاکانی ئەوروپا بەرهەم دەهێنرێت و ئەو هێزانەی کە بەشداری لە شێوەپێدانی دەکەن.
لە دەیان ساڵی ڕابردوودا، قەوارە و دامەزراوەکانی پەیوەندیدار بە وڵاتانی بیانییەوە بەشدارییان کردووە لە دابینکردنی پارە بۆ ژمارەیەک مزگەوت و دامەزراوە ئیسلامییەکان لە سەرانسەری کیشوەری ئەوروپا لە دانمارک و ئەڵمانیاوە تا فەڕەنسا و بەلجیکا و بەریتانیا. هەندێک لەم دەوڵەتانە ئەجێندای سیاسی و ئایینی ڕوونیان هەیە و هەوڵ دەدەن کاریگەری کەلتووری و کۆمەڵایەتی خۆیان لە ڕێگەی دامەزراوە ئایینییەکان و ڕێکخراوە پەیوەندیدارەکانیانەوە فراوان بکەن. لە زۆر حاڵەتدا، پارە لە ئاراستەی فکری و سیاسی جیانەکراوە.
ئەم واقیعە گرژی لەناو وڵاتانی خانەخوێ دروست دەکات. لە لایەکەوە، ئەم دەوڵەتانە لەسەر بنەمای مەدەنی و دیموکراسی دامەزراون و بنەماکانی یەکسانی تا ڕادەیەک ڕوونن. لەلایەکی ترەوە، بەشێک لە دامەزراوە ئاینییە ئیسلامییەکان بەردەوامن لە کارکردن لە ژێر کاریگەری ڕۆشنبیری و ڕێکخراوەیی وڵاتانی تۆتالیتار، کۆنەپارێز و ژینگەی سیاسی جیاواز لەو بەهایانە.
ئەم کاریگەرییە لە پارەی دارایی ناوەستێت. ئاماژە بە خاڵە ئاینییەکان، تۆڕەکانی ڕاهێنانی ئیمام و پەیوەندییە ڕێکخراوەییە سنوورییەکان دەگرێتەوە کە مزگەوتەکانی دانمارک لەگەڵ مزگەوتەکانی تری ئەڵمانیا و فەڕەنسا لە چوارچێوەی هەمان تۆڕی رێکخراویدا دەبەستنەوە.
کێشەکە خودی ئایین و مافی موسڵمانان نییە بۆ ڕێکخستنی ئایینی. ئەمە لە نەبوونی چوارچێوەیەکی ناوخۆیی سەربەخۆ لە هەر وڵاتێکی ئەوروپا کە پارە و شەفافییەت و سەربەخۆیی دامەزراوە ئاینییەکان لە کاریگەری سیاسی بیانی مسۆگەر بکات.
بەردەوامی ئەم دۆخە موسڵمانان دەخاتە دۆخێکەوە کە پشت بە خاڵە دەرەکییەکان دەبەستێت، نەک پەرەپێدانی دامەزراوە ئاینییەکان کە لە واقیعی خۆیانەوە لە کۆمەڵگە ئەوروپییەکانیاندا دەردەکەون. شایانی باسە لەناو ئەم کۆمەڵگایانەدا دەستپێشخەری و تاک و دامەزراوە هەن کە کار دەکەن بۆ پەرەپێدانی گوتارێکی ئایینی سەربەخۆ کە زیاتر لەگەڵ بەهاکانی دیموکراسی و یەکسانیدا بگونجێت، بەڵام ئامادەبوونیان لە بەرامبەر قورسایی دامەزراوە نەریتییە دەرەکییەکاندا سنووردارە و پشتگیریکردنیان دەکاتە پێویستییەک نەک بژاردە.
لەبەر ئەم هۆیە، زۆر گرنگە کە لەگەڵ دامەزراوە ئاینییەکان بەپێی ستانداردی مەدەنی یەکگرتوو و لەسەر بنەمای شەفافییەت و بەرپرسیارێتی و ڕێزگرتن لە یاسا و مافەکانی مرۆڤ تێکەڵ بکرێن.
بەشی دووەم: دانمارک وەک مۆدێلێک — چۆن دەوڵەت دەتوانێت پەیوەندی خۆی لەگەڵ ئایین ڕێکبخات؟
ئەزموونی دانمارکی سەرەڕای تایبەتمەندی چینایەتی دەوڵەت و پەیوەندییە مێژووییەکانی کڵێسای نەتەوەیی مەسیحی بە پێکهاتەی دەسەڵاتی سەرمایەداری، ئەوە دەردەخات کە دەوڵەت دەتوانێت پەیوەندی خۆی لەگەڵ دامەزراوە ئاینییەکان ڕێکبخات بەبێ پێشێلکردنی ئازادی ئایینی یان ئۆتۆنۆمی بیروباوەڕ. کڵێسای دانیمارکی یاسای ڕوونی هەیە. پارەی گشتی هەیە. و کارەکانی لە چوارچێوەیەکی مەدەنی لەگەڵ مافە بنچینەییەکاندا بەڕێوە دەچێت. هەروەها بە پرۆسەیەکی درێژخایەنی گەشەسەندندا تێپەڕیوە کە لە بەهاکانی دیموکراسی و مافەکانی مرۆڤ و یەکسانی نزیک بووەتەوە.
ئەو پرسیارەی کە لەسەر ئاستی ئەوروپا خۆی دەسەپێنێت: بۆچی چوارچێوەیەکی بەراورد بۆ دامەزراوە ئیسلامییەکان لە سەرانسەری کیشوەرەکەدا پەرەی پێنەدراوە؟
مەبەست کۆنتڕۆڵکردنی ئایین نییە. بنیاتنانی چوارچێوەیەکی مەدەنی شەفافە کە کاری دامەزراوە ئایینییەکان وەک بەشێک لە بواری گشتی ڕێکدەخات. هەر دامەزراوەیەک کە پارە بەڕێوە دەبات و کاریگەری لەسەر ژیانی خەڵک هەیە دەبێت ڕووبەڕووی شەفافییەت و لێپرسینەوە و قەدەغەکردنی هاندانی ڕق و جیاکاری بێت، بێ گوێدانە ئەوەی لە چ وڵاتێکدا کار دەکات. ئەم پێوانانە دەبێت بەسەر هەموو کەسێکدا جێبەجێ بکرێت، چونکە پرسیارەکە پەیوەندی بە سروشتی بواری گشتییەوە هەیە، نەک هیچ ئایینێکی دیاریکراو.
لێرەدا ناتوانرێت خاڵێکی بنەمایی فەرامۆش بکرێت: زۆربەی موسڵمانانی وڵاتانی ئەوروپا هاووڵاتی تەواون و باج دەدەن و بەشداری لە بنیاتنانی کۆمەڵگاکەیاندا دەکەن. بەم پێیە، دەوڵەت بە پێی بنەمای هاووڵاتیبوون و یەکسانی پابەندە بە دوور نەخرێنەوە لە دامەزراوە ئاینییەکانی لە پاڵپشتی گشتی ئەگەر پشتگیری لە دامەزراوەکانی ئایینەکانی تر بکات. پێوەرەکە ئایین نییە. پابەندبوونی تەواوە بە ستانداردەکانی شەفافیەت، یەکسانی و سەربەخۆیی لە هەر پارەدانێکی سیاسی بیانی.
دامەزراوەیەکی ئیسلامی ناوخۆیی کە ئەم مەرجانە جێبەجێ بکات شایەنی هەمان پشتیوانی کڵێسایە نەتەوەییەکانە، نەک لەبەر ئەوەی ئیسلامییە، بەڵکو لەبەر ئەوەی هاوڵاتیانی شایستەی دامەزراوە ئاینییە مۆدێرنەکانن کە لە کۆمەڵگاکەیاندا ڕەگ داکوتاوە و لە ڕێگەی باجەکانیانەوە پارەی بۆ دابین دەکرێت.
وڵاتانی ئەوروپا لە سەرووی دانمارکەوە، بەرپرسیارێتی پشتگیری کردن لە بنیاتنان و دابینکردنی دابینکردنی دامەزراوە ئاینییە ئیسلامییە ناوخۆییەکان و کەمکردنەوەی پشت بەستن بە پارەی دەرەکی و هاندانی دەستپێشخەری چاکسازی کە لەگەڵ بەهاکانی هاووڵاتیبوونی دیموکراتی و یەکسانیدا گونجاندووە. ئەمە چاکەیەک نییە لەلایەن دەوڵەتەوە. ئەوە پابەندبوونێکە کە بە پێی بنەمای یەکسانی لە نێوان هاوڵاتیاندا دەسەپێنرێت.

بەشی سێیەم: ڕاهێنانی ئیمام لە ئەوروپا پێویستییەکی کۆمەڵایەتییە
ڕۆڵی ئیمام بە نوێژ و وتاردان ناوەستێت. ئەمە بۆ کاروباری خێزان، بەخێوکردنی منداڵ، پەیوەندی گەنجان لەگەڵ کۆمەڵگا، هەڵوێست بەرامبەر ژنان، و تێکەڵبوون لەگەڵ کەسانی جیاواز درێژ دەبێتەوە. کەواتە ڕاهێنانی ئیمام لە هەر وڵاتێکی ئەوروپا پرسێکی کۆمەڵایەتی و کەلتووری و سیاسییە کە پەیوەندی بە تێکەڵاوبوونەوە هەیە. ڕاستیەکە ئەوەیە کە زۆرێک لە دامەزراوە ئیسلامییەکان لە سەرانسەری کیشوەری ئەوروپا بە دانمارکیشەوە پشت بە ئیمامەکان دەبەستن کە لە دەرەوەی وڵاتەوە هاتوون یان لە چوارچێوەی ئایینی و سیاسی جیاواز لە ژینگەی ئەوروپا ڕاهێنراون.
ئەم ڕاهێنانە دەبێت لەسەر بنەمای تێگەیشتن لە کۆمەڵگای خانەخوێ و ڕێزگرتن لە یاسای ناوخۆیی و دەستوور و دانپێدانان بەوەی کە چوارچێوەی یاسایی بواری گشتی بەڕێوە دەبات و باوەڕ بابەتێکی تاکەکەسییە . هەروەها دەبێت لە کەلتووری مافەکانی مرۆڤ و یەکسانیدا ڕەگ دابڕێژرێت، کە یەکسانی نێوان ژن و پیاو بنەمایەکی بنچینەیی و بێ گفتوگۆیە و هەر گوتارێک کە جیاکاری پاساو بدات پێچەوانەی ئەم بەهایانەیە. دەبێت پلۆرالیزم بەرز بکرێتەوە و جیاکاری ئایینی یان نەتەوەیی ڕەت بکرێتەوە، چونکە کۆمەڵگاکانی ئەوروپا بە شێوەیەکی گشتی لەسەر پێکەوە ژیان لە چەندین باکگراوند بنیات نراون.
بەمەش جیاوازی لەنێوان ئیمامێک کە لە ئەوروپا لە ڕێگەی دامەزراوە پەروەردەییە باوەڕپێکراوەکانەوە ڕاهێنراوە و ئیمامێک کە لە چوارچێوەی سیاسی و ئایینی جیاوازدا ڕاهێنراوە، ڕوون دەبێتەوە. یەکەمیان تێکەڵ بە واقیعی یاسایی و کەلتووری ناوخۆیی کراوە. دوایینیان لەوانەیە ئەو بیرۆکەیە بگوازێتەوە کە لەگەڵ ئەو کۆمەڵگایەی کە تێیدا دەژی ناگونجێت.

بەشی چوارەم: چاکسازی ئایینی پرۆسەیەکی مێژوویی ئەوروپییە
چاکسازی ئایینی جیاوازییەکی مێژوویی نییە. ئەزموونی ئەوروپا گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا هاتووە کە پەیوەندی نێوان ئایین و دەوڵەتی لە زیاتر لە یەک وڵاتدا گۆڕیوە و وردە وردە بەهاکانی هاووڵاتیبوون و یەکسانی و مافەکانی مرۆڤ لە سەرانسەری کیشوەرەکەدا پتەوتر دەکات.
هەروەها لە چوارچێوەی ئیسلامیدا، تەوژمی ڕیفۆرمیستی و ڕەخنەگرانە سەریان هەڵداوە کە هەوڵیان داوە دەقی ئایینی بخوێننەوە و بیبەستنەوە بە واقیعی هاوچەرخەوە[13]، بە ئەوروپا خۆیشەوە، لەگەڵ ئەوەشدا بەهۆی لاوازی پشتیوانی لە بەرامبەر بەهێزی دامەزراوە تەقلیدییەکان کە لە دەرەوە پارەیان بۆ تەرخان دەکرێت، سنووردار ماونەتەوە.
پرسیارەکە لێرەدا ناکۆکی لەگەڵ ئایین نییە. بەڵکو ڕەتکردنەوەی هەر قۆرخکارییە بەسەر لێکدانەوەکەیدا. کردنەوەی بوارەکە بۆ خوێندنەوەی جۆراوجۆر و پشتیوانیکردن لە دەستپێشخەریەکانی چاکسازی لە هەر وڵاتێکی ئەوروپا یارمەتیدەرە بۆ بنیاتنانی گوتاری ئایینی کە زیاتر لەگەڵ کۆمەڵگای مۆدێرن گونجێت.
لەلایەکی ترەوە بەجێهێشتنی ئەم بوارە بە بێ چارەسەر مانای ئەوەیە کە کاریگەری هێزە دەرەکییەکان لە داڕشتنی بەشێک لە ژیانی کۆمەڵایەتی لەناو وڵاتانی خانەخوێ بەردەوامە، هەروەک لاوازی ئۆتۆنۆمی دامەزراوە ئاینییە ئیسلامییەکان لە دانمارکەوە بۆ فەرەنسا و ئەڵمانیا و بەریتانیا.
لەم چوارچێوەیەدا، جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت وەک پرۆسەیەکی وردە وردە دەمێنێتەوە کە پەیوەستە بە گەشەسەندنی هەر کۆمەڵگایەکی ئەوروپایی و هەڵبژاردنی خەڵکەکەی. تا ئەو کاتەی ئەو جیاکردنەوەیە بەدی دێت، پێوەرەکانی شەفافییەت و بەرپرسیارێتی و ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ وەک چوارچێوەیەکی پێویست دەمێنێتەوە کە هەموو دامەزراوە ئاینییەکان بەبێ جیاوازی لە هەموو وڵاتانی ئەوروپا کار بکەن.

بەشی پێنجەم: چەپی ئەوروپا و ئیسلام – پێویستیی هەڵوێستێکی عەلمانی
چەپی ئەوروپا بە هاوشانە دانیمارکییەکانیشەوە ڕووبەڕووی تەنگژەیەکی ڕاستەقینە دەبێتەوە کاتێک باس لە ئیسلامی سیاسی و دامەزراوە ئاینییەکان دەکرێت کە پارەی دەرەکی وەردەگرن. لە لایەکەوە، چەپ لە نەریتێکی ڕۆشنبیرییەوە سەرچاوە دەگرێت کە جیاکاری ڕەتدەکاتەوە و بەرگری لە مافەکانی کەمایەتیەکان دەکات.
لەلایەکی ترەوە، هەمان ئەو پرەنسیپانە داوای هەڵوێستێکی ڕوون دەکەن لەسەر هەر گوتارێک کە پلەبەندی نێوان ڕەگەزەکان بچەسپێنێت، پرۆگرامەکانی پەروەردەیی بەرز بکاتەوە کە دژ بە بەهاکانی هاووڵاتیبوون بێت، بە سووکایەتیەوە مامەڵە لەگەڵ جیاوازی سێکسیدا دەکات، داوای سزادانی ناگونجێت لەگەڵ مافەکانی مرۆڤدا، یان کۆمەڵگاکان لەژێر چاودێری خاڵە دەرەکییەکاندا دەهێڵێتەوە دوور لە بنەمای جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت.
ئەم گرژییە پاڵ بە بەشێک لە چەپەکان لە زیاتر لە یەک وڵاتی ئەوروپا دەنێت بۆ دواخستنی هەڵوێستی خۆیان یان ڕازیبوون بە ڕێبازێکی زۆر وریا، لە ترسی ئەوەی تۆمەتبار بکرێن بە وەرگرتنی گوتاری ڕاستڕەوی ڕەگەزپەرست. لەگەڵ ئەوەشدا هۆشیاری زۆر لێرەدا خزمەت بە بنەماکانی یەکسانی و عەلمانییەت ناکات کە چەپی ئەوروپا لە مێژوودا لەسەری بنیات نراوە. کاتێک جیاکردنەوەی ڕەگەزی لە شەقامەکانی کۆپنهاگن یان هەر شارێکی تری ئەوروپا بە ناوی ڕێوڕەسمی ئایینییەوە ڕێکدەخرێت، ئەوە بەس نییە کە چەپەکان ئەم بابەتە بگێڕنەوە بۆ ئازادی پەرستن یان ئازادی ڕادەربڕین. کێشەکە قووڵترە و پەیوەندی بە کێ هەیە کە ئامرازەکانی بنیاتنانی هۆشیاری ئایینی و کۆمەڵایەتی لەناو کۆمەڵگە کۆچبەرەکان لە سەرانسەری کیشوەرەکەدا هەیە.
هەڵوێستی چەپی جێگیر مانای ئەوە نییە کە ڕەوانبێژی ڕاستڕەوی ڕەگەزپەرست پەیڕەو بکەین. ئەوە مانای وەرگرتنی ڕەخنەیەکی عەلمانی ڕەگ داکوتاوە کە لە هەمان کاتدا جیاکاری لەسەر بنەمای ڕەگەز، ئایین و ڕەگەز ڕەت دەکاتەوە. پشتگیری سەربەخۆیی دامەزراوە ئاینییەکان دەکات لە دەستێوەردانی دەوڵەتە بیانییەکان. داوا لە وڵاتانی ئەوروپا دەکات کە دامەزراوە ئیسلامییەکان بە پێی بەها مەدەنییەکانی هاوچەرخ پشتگیری بکەن و بنیاتنانەوە. وە لە پاڵ ئەو موسڵمانانە دەوەستێت کە لەناو کۆمەڵگاکانی خۆیاندا داوای چاکسازی و یەکسانی دەکەن. ئەمانە هاوپەیمانی سروشتی چەپی ئەوروپان، نەک ئەو هێزانەی کە دەسەڵاتی ئایینی پیاوسالاری لە دڵی کیشوەرەکەدا بەرهەم دەهێننەوە، چ لە کۆپنهاگن بێت یان لە هەر پایتەختێکی تری ئەوروپا.

بەشی شەشەم: هەموو ئەمانە لە پراکتیکدا لەسەر ئاستی ئەوروپا مانای چییە؟
ئەوروپا ئەمڕۆ ڕووبەڕووی هەڵبژاردنێکی ڕوون دەبێتەوە و دانمارک نموونەی ئەوەیە: یان بەردەوام بێت لەسەر سیاسەتەکانی ئێستا و ئەو دژایەتیانەی کە دروستی دەکەن، یان بنیاتنانی مۆدێلێکی نوێ کە لەسەر بنەمای بێلایەنکردنی هەموو ئایینەکان لە دەوڵەت و بڕینی پشت بەستن بە دەوڵەتە ئاینییەکان بێت کە دامەزراوە ئایینییەکان وەک ئامرازێک بەکاردەهێنن بۆ فراوانکردنی کاریگەرییان لە سەرانسەری کیشوەرەکەدا. ئەم مۆدێلە دروشمێکی گشتی نییە. ئەمە پاکێجێکی ڕێوشوێنی کرداری یە کە هەر وڵاتێکی ئەوروپا دەتوانێت پەیڕەوی بکات.
یەکەمیان قەدەغەکردنی یاسایی ئاشکرایە لەسەر جیاکردنەوەی ڕەگەزی لە هەر بۆنەیەکی گشتی یان مۆڵەتپێدراودا، هاوتایە لەگەڵ قەدەغەکردنی جیاکردنەوەی ڕەگەزی. هیچ پاساوێک نییە بۆ لێخۆشبوون لە جیاکردنەوەی ڕەگەزی لەسەر بنەمای ڕێوڕەسمی ئایینی، چ لە کۆپنهاگن بێت یان پاریس یان بەرلین.
دووەمیان سنووردارکردنی پاڵپشتی دەرەکییە و داواکردنی هەر دامەزراوەیەکی ئایینی کە پارەی بیانی وەردەگرێت، حکومی یان نیمچە حکومی، بۆ ئاشکراکردنی سەرچاوە و بڕی پارەی خۆی. شەفافییەت لێرەدا مەرجێکی بنەڕەتییە بۆ متمانەی کۆمەڵگا، نەک سنووردارکردنی ئازادی ئایینی.
سێیەمیان بەستنەوەی هەر پشتگیرییەک یان مۆڵەتێکی حکومەتە بۆ ڕوونکردنەوەی ستانداردە مەدەنییەکان: قبووڵکردنی ئاشکرای یەکسانی جێندەر، ڕەتکردنەوەی وتاری جیاکاری و سەربەخۆیی لە دامەزراندنی ئیمام لە هەر دەسەڵاتێکی بیانی.
چوارەمیان پاڵپشتیکردن و دابینکردنی پارە بۆ دامەزراوە ئاینییەکان لەسەر بنەمای یەکسانی و وەبەرهێنان لە پەیمانگا ناوخۆییەکان بۆ ڕاهێنانی ئیمام لە هەر وڵاتێکی ئەوروپا نەک بەجێهێشتنی ئەم بۆشاییە بۆ تۆڕە بیانییەکان، وەک زۆربەی وڵاتانی ئەوروپا لە مێژوودا لەگەڵ ڕاهێنانی پیاوانی ئاینی مەسیحیدا کردوویانە.
چەپی ئەوروپا ناتوانێت تەنها لەسەر هەڵوێستی پرەنسیپی پشوو بدات. دەبێت ئەم داخوازییانە لە هەموو وڵاتێکدا بە ئاشکرا پەسەند بکات و جیاوازی بکات لە نێوان بەرگریکردن لە مافی موسڵمانان بۆ پەیڕەوکردنی ئایین و بێدەنگ بوون لە بەرامبەر ئەو کردارانەی کە جیاکاری چەسپاند و کۆمەڵگاکان لەژێر چاودێری خاڵە بیانییەکاندا دەهێڵنەوە. بێدەنگی کەس ناپارێزێت. بە سادەیی زەوی بۆ ڕاستڕەوی ڕەگەزپەرست لە لایەک و بۆ دامەزراوە دەرەکییەکان لە لایەکی ترەوە، لە دانیمارکەوە تا ئەورووپا.

ڕزگار ئاکرێی

————————————————————
سەرچاوەکان..
ڕووماڵی ڕۆژنامەگەری

1. ڕێوڕەسمی عاشورا لە کۆپنهاگن – TV2 Kosmopol
   https://www.tv2kosmopol.dk/koebenhavn/nu-gar-tusindvis-sorgemarch-pa-norrebro-i-kobenhavn-4ea23
2. ئیمام حوسێن – ویکیپیدیا
   https://en.wikipedia.org/wiki/Husayn_ibn_Ali
3. جیاکردنەوەی ڕەگەزەکان لە ڕێوڕەسمەکەدا – TV2 Kosmopol
   https://www.tv2kosmopol.dk/koebenhavn/konsopdelt-optog-gennem-kobenhavn-er-forkasteligt-mener-politiker-b7ead
4. مزگەوتی ئیمام عەلی لە کۆپنهاگن و پەیوەندییەکانی بە ئێرانەوە – TV2 Kosmopol
   https://www.tv2kosmopol.dk/koebenhavn/forbindelse-mellem-koebenhavnsk-moske-og-iran-paavist
   ڕاپۆرتەکانی مافەکانی مرۆڤ
5. لێبوردنی نێودەوڵەتی لەسەر سەرکوتکردنی مافەکانی ژنان لە ئێران
   https://www.amnesty.org/en/latest/news/2025/03/iran-authorities-target-womens-rights-activists-with-arbitrary-arrest-flogging-and-death-penalty/
   پشتگیری ئایینی و ڕووماڵکردنی میدیای پسپۆڕی
6. کۆمەکی تورکیا بۆ مزگەوتەکان لە دانیمارک – پەیمانگای گەیتستۆن
   https://www.gatestoneinstitute.org/11400/turkey-denmark-mosques
7. پارەدانی قەتەر بۆ مزگەوتی حەرام لە دانیمارک
   https://middle-east-online.com/en/danish-politicians-slam-qatar%E2%80%99s-control-grand-mosque
8. ڕاپۆرتی پەرلەمانی ئەوروپا لەسەر کۆمەکی سعودیە
   https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/B-9-2020-0087_EN.html
9. ئێران ئینتەرناسیۆنال لەسەر کۆمەکی ئایینی ئێران
   https://www.iranintl.com/en/202508161375
   یاسادانان و بەڵگەنامە فەرمییەکان
10. یاسای دانمارک کە بەخشینی بیانی بە دامەزراوە ئاینییەکان قەدەغە دەکات
    https://www.lovguiden.dk/loven/lov-om-forbud-mod-modtagelse-af-donationer-fra-visse-fysiske-og-juridiske-personer/1
    سەرچاوە ئەکادیمیەکان
11. توێژینەوەی ئەکادیمی لەسەر پەیوەندییەکانی ئایین و دەوڵەت لە ئەوروپا – MDPI
    https://www.mdpi.com/2077-1444/9/5/144
12. نەریتی ڕیفۆرمیستی لە ئیسلامدا – پەیمانگای خوێندنی ئیسماعیلی
    https://www.iis.ac.uk/scholarly-contributions/islams-reformist-tradition
13. تەوژمەکانی ڕیفۆرمیستی ئیسلامی – قەبارەی ئەکادیمی ئۆکسفۆرد
    https://academic.oup.com/edited-volume/43158/chapter-abstract/362193978?redirectedFrom=fulltext

• ئاسۆنسیۆن، شتێکت پێ بڵێم؟
• چی تازە هەیە، سالم؟ ئاسۆنسیۆن بە شپرزەییەوە وتی.
• ئۆقرە بگرە ئافرەت. چیتە؟ ئایا قاوەکەی بەیانیت خواردووەتەوە؟
• نا، ئێستا ئامادەی دەکەم.
• باشە ئەزیزم، لێکەڕێ من بۆتی ئامادە دەکەم. تۆ دانیشە، لەو کاتەی قاوەکەت بۆ ئامادە دەکەم ؛ خەوەکەی ئەمشەوت بۆ دەگێڕمەوە.
• دیسانەوە، سالم؟! ئەرێ ئەم خەونانەی تۆ قەت تەواو نابن؟! ئەمەی وت، و پەتووە سوورەکەی پێچدایە دەور خۆی، بە چاوەکانیشی بەدوای کۆنترۆڵی تیڤییەکەدا دەگەڕا.
• سالم، کوا کۆنترۆڵەکە؟!
• ئەزیزم، وابزانم وەک هەموو جارێک لە سەری دانیشتوویت. دوێنێ لە بان قەنەفەکە جێمهێشت.
• ئۆۆه، بەڵێ. ئەوەتا. ئەمەی وت و تیڤییەکەی داگیرساند؛ دەنگی گۆرانییەکی کۆن لە کەناڵی گۆرانییە کۆنەکانەوە بە دەنگی دونیا کۆنتشیتا بیکیری دەرهات. تێیدا تێکستی گۆرانییەکە (کۆپلێتەکەی) بەباڵای چەتەیەکی ناسراوی مەدریدا هەڵەدەدات، کە ناوی لۆیس کاندیلاسە. سەرنجڕاکێشی ئەم گەنجە قۆز و ترسناکە کاندیلاس، سەدەیەک پێش ئێستا دڵی ژنانی مەدریدی داگیر کردبوو، سەربوردەی ببووە وێردی سەر زوانان، تا ئەوکاتەی لە ساڵی ١٨٣٧ دا دەسگیر کرا و لە گۆڕەپانێکی گشتیی پایتەختدا لە سێدارە درا، ببووە جێی نیگەرانی و دڵەڕاوکێی پیاوانی پۆلیسی شارەکە و دەوروبەری.
  بە بەڕێز سەرۆکی شارەوانی بڵێن
  بەجەنابی قازی بڵێن،
  کەمن لە خۆشەویستیدا،
  بۆ لۆیس کاندیلاس دەمرم.
  پێیان بڵێن ئەو بکوژە،
  بڵێن ئەو خیانەتکارە،
  من خۆم هێشتم دڵم بدزێت
  بەوپەڕی ڕەزامەندی وخۆشییەوە.
  ئەم دێڕە شیعرانەی کە دەیانڵێمەوە
  با دەم بە دەم بگوازرێنەوە
  وەک ئەوی شێتێک بم.
  لەژێر عاباکەی لۆیس کاندیلاس
  دڵم لێدەدات، و دەفڕێت…
  سالم لەگەل خۆیدا تێکستی ئەو گۆرانییە میللیەی کە شەیدای ببوو دەوتەوە، گش پارچەیەکی لێ تەواو دەکرد، وەک ئەوەی – ئەمیش – دڵی لەژێر عاباکەی لۆیس کاندیلاسدا لێدەدات و دەفڕێت.
• ئاسۆن گیان، ئەمەیە گیانی ئیسپانیا، گیانی مەدریدی کۆن کە دەیناسم. سالم ئەمەی بە ژنەکەی وت و دەستی ڕاستی بەرز کردەوە و ئاماژەی بە تیڤییەکە دا؛ لەوێوەی کە دەنگەکە دەردەچێت وەکو سەلماندن ودڵنیابوون، ئەو وەکو ناز و خۆشەویستییەک ناوی ئاسۆنسیۆنی کورت کربووەوە بۆ ئاسۆن.
• سالم تۆ چەند کۆنی، تۆ بەڕاستی کۆنی. کەوا حەزت لەم گۆرانیانەیە کە هی سەردەمی چاخی بەردینن. ئاسون بەگاڵتەجاڕییەوە ئەمەی وت، لەکاتێکدا خەریکی گۆڕینی کەناڵە تیڤییەکە بوو بەدوای فیلمێکی ئەمریکی ڕۆمانسیدا دەگەڕا.
• خۆشەویستەکەم، من کۆنم؟ ئەی تۆ؟ تخوا، تۆ ئێستا لەم کاتەدا بەدوای فیلمێکی شازادەی خەونەکانت کلارک گیبلدا ناگەڕێیت؟ڕاستی بڵێ. سالم ئەمەی بە گاڵتە و پێکەنینەوە وت، پاشان لەسەری چوو:
• ئەی پێرێ، کێ بوو تەماشای “پەنجەرەی پشتەوە’ ی هیشکۆکی دەکرد؟ تەماشای فیلمێکت دەکرد کە ساڵی 1954 بەرهەمهاتووە، بە منیش دەڵێیت کۆن!!!. سالم دەستی کرد بە پێکەنین.
  ئاسۆنیش پێکەنی بە قاقا ناسراوەکەی، وەک ئەوەی کیژۆڵەیەکی پازدە ساڵە بێت، هەقی بە مێردە عێراقییەکەی، سالم دا، کە گش ئەم هەموو ساڵە بۆ خۆشەویستییەکەی وەفادار مایەوە :
• وایە، تۆ ڕاست دەکەیت، تەنها ئەوەندەیە – بیگومان- کلارک
  گیبل زۆر لە جەردە مەدریدییە دڵخوازەکەت کاندیلاس قۆزترە.
• تۆ چوزانی؟ ئایا تاقیتکردووەتەوە کە کەسێکیان بۆ شەوێک تۆی دزیبێت؟ سالم ئەمەی بەگاڵتەجاڕییەوە وت. لەگەل بزەیەکی پان کە بە ئەستەم لە بن سمێڵە ئەستوورەکانیەوە دەبینرا. پاشان بەردەوام بوو:
• لۆیس کاندیلاس سوارچاکێکی مەرد بوو، دەستەکانی بە خوێنی هیچ هاوڵاتییەک سوور نەبوون. کەسێکی زۆرزان و بەهێز بوو، پۆلیسی شارکەی تووشی سەرێشە کردبوو. تا ئەمڕۆیش خەلکی چیرۆکی چاپۆکی و سۆزدارییەکانی دەگێڕنەوە.
• سالم، قاوەکەت ئامادەکرد؟ ئاسۆن بە کەمێ بایەخی کەمترەوە بەوەی کە مێردەکەی دەیڵێت ئەمەی وت و باوێشکی لەگەلدا لێدەدا، لە کاتێکدا بۆنی قاوە بۆندارەکە خەریکبوو بخزێتە نێو هۆڵەکەوە؛ ئەو شوێنەی کە ئاسۆن تێدا دانیشتووە.
• بەڵێ، گیانەکەم. ئەوە قاوەکەت فەرموو، بینۆشە بەدەستی ئەو تەنیا پیاوەی کە تا هەتایی تۆی فڕاند. سالم ئەمەی بە سۆز و خۆشەویستییەوە وت، لەگەلیدا خەریکە کوپە قاوەکە لەسەر مێزە چکۆڵەکە دادەنێت، لەکاتێکدا ئاسۆن بە پەنجەکەڵەی خەریکە لە کۆنترۆڵەکەوە کەناڵەکان دەگۆڕێت، بێ ئەوەی بۆ هەر کەناڵێک لە سێ تا پێنچ چرکە زیاتری کات دابنێت.
• دەی، باسی خەوەکەتم بۆ بکە. ئایا دیسانەوە سەرلەنوێ لە جادەی ئەبی نوئاس لەسەر دیجلە پیاسەت دەکرد؟ یان لە کوچەی خەیدەرخانە، خەیدەرخانە؟ ئۆۆە، ئای ئەم ناوە چەن زەحمەتە، خۆشەویستەکەم.
  ئاسۆن گیان، – حەیدەر – خانە. دوو بڕگەن لە یەک وشەدا. بڵێ حەیدەر ، ئینجا خانە، دەی.
• نا، نا، ئێستا واز لەمە بێنە. ئەوەی بە سی ساڵ فێری نەبووم ئێستا بە خولەکێک فێری نابم، ئاسۆن بە پێکەنینەوە ئەمەی وت.
• لێمگەڕێ با ئەم سیگارەیە بپێچمەوە، ئینجا خەونەکەت بۆ دەگێڕمەوە.
• باشە، فەرموو، لەبیریشت نەچێت بۆ منیش دانەیەک بپێچیتەوە.
  ئاسۆنسیۆن و سالم زیاتر لە سی ساڵە بەو هەموو بێگەردی و شادی و ئاسانییەوە یەکتریان خۆشدەوێت. سالم ساڵی 1978 گەیشتە مەدرید ئەوکاتە تازە هەژدە ساڵی تەمەنی تەواو کردبوو. دوای گەیشتنی بە ساڵێک و چەند مانگێک، ئاسۆنسیۆنی ناسی و یەکتریان خۆشویست.
  دیرۆکی یەکترناسینیان سەرسوڕهێنەرە، سالم لە کۆتایی هەفتاکان هات بۆ مەدرید و پارەیەکی قەبەیشی لە باخڵدا بوو، دە هەزار دۆلاری تێدەپەڕاند، لەکاتێکدا کرێی شوقەیەکی بچووک لەو ڕۆژانەدا لە مەدرید مانگیی نزیکەی سی دۆلار بوو. باوکی ئەو بازرگان و پیاوە خانەدانە، ئەو پارەیەی داوە بە کوڕەکەی؛ تا خۆێندن تەواو بکات، ئەم نەیخوێند، بەڵکو بۆخۆی ژیا، گەنجەفەی کرد، بۆ هەموو شارەکانی ئیسپانیا چوو، تا هەموو پارەکەی خەرج کرد، داوای زیاتری لە باوکی نەکرد، لەبەر هەست کردن بە تاوان، کە بەدرێژایی کات بەدوایەوە بوو.
  ڕۆژێک لە ڕۆژانی بەهار، سالم لە جادەی گران بییای مەدریدی ناسراو (ئەو دەمە جادەی خوسێ ئونتۆنیۆیان پێ دەوت) چووە ناو دوکانێکی پێڵاوفرۆشتنەوە. حەزی لە پێڵاوێکی قاوەیی تۆغ کرد ، داوای کرد؛ بۆ ئەوەی تاقی بکاتەوە. خاوەن دوکانەکە پێڵاوێکی وەکو چۆن ویستی، بە ئەندازەی پێی بۆ هێنا، سالم لەپێی کرد، بێ ئەوەی بیبەستێت، پێی ڕاستی بادا بۆ ئەوەی پێڵاوەکەی لە ئاوێنە لار و تەیتکراوی سەر زەمینەی دوکانەکە ببینێت. لێرەدا، هەژەندێکی گەورە ڕوویدا، لە ئاوێنەکەوە کچێکی هاوتەمەنی خۆی بینی ، لەگەل داچەمیندا – دەستی درێژ کرد- بۆ ئەوەی بەندی پێڵاوەکەی بۆ ببەستێت. کاتێکی ئەفسووناوی بوو بۆ سالمێک کە پێش ساڵێک بوو گەیشتبووە شاری ڕۆژ مەدرید. هیچ هەڵوەستەیەکی نەکرد، هیچ وشەیەکشی بە ئیسپانی ئاراستەی کچەکە نەکرد، بەو زوانە ئیسپانییەی کە بەئەستەم دەیتوانی بەشێوەیەکی درووست قسەی پێ بکات، بەڵکو هێشتی بە دووچاوی دەم بە زەردەخەنەوە پێڵاوەکانی بۆ ببەستێت.
  لە ڕاستیدا – هەردووکیان – ڕاستگۆیانە و لەخۆوە خەندەیان دەهاتێ، ئەو ساتە، ژوانێک بوو لەگەل هەموو ژیاندا، کە ئەو کچە مەدریدییە بەسەری دەبات لەگەل ئەم عێراقییە کە گیرۆدەی ئازارێکی هەمیشەیی ئەو هەژدە ساڵە بوو کە لە نایابترین جادەی بەغدا بەسەری برد، لە نێوان خانوویەکی گەورە لە گەڕەکی وەزیرییە و شوقەیەک، کە بالەکۆنەکەی ڕووی لە جادەی ڕەشیدە لای( عەگد ئەلنەسارا).
  ئەو هەڵوێستە – بەو سادە و خۆ ڕا دڵڕفێنەیەوە- تیری خۆشەویستی بوو کە دڵیانی تا ئەمڕۆ پێکەوە گرێدا.
  سالم سەرسام بوو لە بوویری و بەسۆزی و جوانی ئاسۆنسیون تۆریسی گەنج کە هات پێڵاوەکەی بۆ بەست، بەبێ ئەوەی وشەیەک بڵێت یان مۆڵەتی لێ وەرگرێت، وەک ئەوەی پێی دەڵێت: خۆشەویستەکەم ئا لێرەوە، هەنگاوەکانمان پێکەوە دەبەستین.
• ئازیزم ئەوش سیگارەکەت. سالم ئەمەی پێی وت، و بە بزەیەکەوە جگەرە پێچراوەکەی بۆ درێژ کرد.
• سپاس، ئازیزم. دەی ، خەونەکەتم بۆ بگێڕەوە پێش ئەوەی فیلمەکەی کاتژمێر چوار و نیو دەسپێبکات.
• باشە. لەخەونمدا مامم سەعدم دی، پیسکەکە. سالم ئەمەی وت و مژێکی لە پێچراوەکە دا، لە کاتێکدا یەکسەر زەردەخەنەکە لە سێمای بزر بوو. وەک ئەوەی بە خێرایی تیشک گوازرایەوە بۆ بەغدا.
• ئەم ئێسک گرانە چی لێت دەویست؟ ئاسۆن وتی.
  بە درێژایی ئەو سی ساڵەی کە لەگەل سالمی مێردی پێکەوە ژیاون – هەموو ئەو ناو و شوێن و بەروارانەی لەبەر کردبوو کە پەیوەست بوون بە مێردەکەیەوە لە عێراق، ببووە دووەم ئەرشیفی یەدەکی، ئەوە لە حاڵەتیکدا ئەگەر ڕۆژێک لە ڕۆژان ئەرشیفە زێڕینەکە لەنێو چوو: بیری خودی سالم.
• بینیم مامم دەچێتە نێو فرۆشگاکەی باوکمەوە؛ بۆ ئەوەی داوای قەرزێکی لێ بکات. باوکیشم دەستەیە گەورەی جۆری دە دیناری عێراقی شینی پێدا. ئەی خوایە، چەند دراوێکی جوانە چ ڕۆژگەلێکی خۆش بوون. ساڵم ئەمەی وت و دوکەڵێ سیگارەکەی بە حەسرەتەوە قوتدا.
• مەبەستت ئەو دراوانەی کە لە یەیکێک لە ڕووەکانی وێنەی گایەکی باڵداری ئاشووری لێبوو؟
• بەڵێ، خۆشەویستم. ئێستا وا خەریکە بۆنی ئەو دراوە ڕەسەنانە دەکەم، سالم بە خەمبارییەکەوە ئەمەی وت، بەردەوام بوو:
• باوکە دڵ باشەکەم ، هەرچی دراوی گەورەی لەسەر مێزەکە هەبوو هەمووی دا بە مامە ناحەزەکەم سەعەد. ئاخە ئاسۆن گیان ئیدی چۆن خەمبار نەبم، یان توڕە نەبم ؟ چۆن لەداخی ئەم کابرایە نەمرم؟
  سالم بۆ ماوەیەک زۆر تووڕە بوو، لەداخانا بە شاپ
  لەسەر ڕانی خۆی دەدا.
• بەڵام ئەوە تەنها خەوێکە ئازیزم، تۆ وای نابینیت؟! ئاسۆن وتی، لەگەلیدا قومی لە قاوەکەدا و ، چاوەکانیشی بڕیبووە شاشەی تیڤییەکە.
• دەزانم خەوە، بەڵام ئەوە ڕاستییە. سالم وتی، وەک ئەوەی ئەو ڕستەیەی لە دەقێکی فەلسەفی درێژەوە وەرگرتبێت.
• تەنها خەوە، ئازیزم. مامت سەعەد ماوەیەکی زۆرە بە جەڵتەی دڵ مردووە. ئاسۆن پێی وت.
• بەڵێ، مرد، بەڵام ئەو ماندووبوونی باوکمی دەدزی. باوکە دڵپاکەکەم ، بەخشندە ترین مرۆڤێک کە ناسیبێتم، ئێستا لە ژیانمدا تا ئەمڕۆ ئەو پاکترین مرۆڤە.
• هەموو ئەوانە دەزانم، سالم گیان. ئێ دوای ئەوە چی ڕوویدا؟ دەی پئم بڵێ.
• هیچ ڕووینەدا. مامم سەعەد لە فرۆشگاکەی باوکم دەرچوو، و پارەکەی لەگەل خۆیدا برد بۆ خانەی سوزانییەکان لە گۆڕەپانی مەیدان. سالم ئەمەی وت، و ئینجا لەسەری ڕۆیی:
• ئاسۆن گیان، ئایا دەزانیت، لەوێ باڕێکی ناوازە هەیە، دەکەوێتە ئەو ناوچەوە، من لەوێ لەگەل هاوڕێکانمدا، بە دزیی باوکمەوە دەمخواردە و سەرخۆش دەبووم؛ لەبەر ئەوە تەمەنم بچووک بوو، لە سزادانی دەترسام. ئاسۆن گیان ڕاستییەکەی، باوکم بە مەسەلەی خوارنەوەکەی دەزانی، بەڵام چاوپۆشی دەکرد، لەبەر ئەوەی کوڕە گەورەکەی بووم، هیوای ژیانی بووم. بەڵام من بێ ئومێدیم کرد، بە هەرحاڵ.
• گیانەکەم وا مەڵێ، تۆ هێشتا هەر کوڕە گەورەکەی باوکت و شانازی بنەماڵەکەیت.
  ئاسۆن ئەو وشە مەزنانەی پێگوت، لەکاتێکدا چاوی بڕیبووە چاوی و دەستەکانی گرتبوو. وەک ئەوەی هێشتا چەند ڕۆژێک پێش ئێستا پەنجا و پێنج ساڵەی تەمەنی تەواو نەکردبێت، بەڵکو ئەو هێشتا هەمان ئەو کچە لاوە مەدریدییەیە کە داچەما؛ تاکو بەندی پێڵاوەکەی بۆ ببەستێت ڕۆژێک لەو ڕۆژە نایابانەی مانگی ئەپریلی ساڵی 1979.

دوای یازدە ساڵ

ئەمە ڕوحی ئیسپانیایە، ڕوحی مەدریدی کۆنە کە دەیناسم، ئاسۆن گیان. ئاسۆن، خۆشەویستەکەم هاوڕێکەم مانای ژیانم، تۆ لە کوێی؟ ئایا تۆ لەوێی؟ ئایا من لێرەم؟ ئایا خەوەکەی دوێنێ شەوت بۆ بگێڕمەوە؟ باشە، گوێ بگرە، گوێ بگرە، هاوڕێ شیرینەکەم:
لەخەوما خوالێخۆشبوو نەنکم سەلیمەم بینی بەباڵا با شکۆکەیەوە، لەسەر پشتی مایینێکی سپی دەهاتە ماڵە گەورەکەمانەوە، وەک ئەوەی زەوی هەور بێت هەردووکیان پێکەوە هەڵگرتبوو …
ئاسۆنسیون تۆریس، خێزانی سالم سەعیدی عێراقی پێنج ساڵ پێش ئێستا کۆچی دوایی کرد. لەگەل ئەوەشدا سالم، یەک ڕۆژێک ڕەت ناکات کە لەگەل کورسێیە بەتاڵەکەیدا نەدوێت، وەک ئەوی لەبەردەمی وەستابێت. هەندێجار زەردەخەنەی بۆ دەکات، هەندێ جار بۆی پێدەکەنێت، هەندێ جار بەتەنیا بە فرمێسکێکی زۆرەوە بۆی دەگرێت، لەوکاتەی بۆ ڕوحی هاوسەرە کۆچکردووەکەی ئەو خەونانەی بەغدا دەگێڕێتەوە کە تەواو نابن.

ئاسۆنسیون ، ئایا شتێکت پێ بڵێم؟

……..

ئوقرە بگرە، ئافرەت. چیتە؟ ئایا قاوەکەی بەیانیت خواردووەتەوە؟

………..
باشە، ئەزیزم، من بۆتی ئامادە دەکەم؛ تۆ دانیشە، لەوکاتەی قاوەکەت بۆ ئامادە دەکەم دەمەوێ خەوەکەی ئەمشەوت بۆ بگێڕمەوە.
سالم تیڤییەکەی لەسەر کەناڵی گۆرانییە کۆنەکان پێکرد؛ گۆرانییەک بەدەنگی دونیا کۆنتشیتا بیکری لێوە بڵند بوو …
هاوسێکە لە ماڵەکەی بەرامبەر، نا، نا
چاوەکانی گوشاد نین،
ناوقەدی گوڵە گەنمی نییە، نا،نا
لێوەکانی لەڕەنگی خۆێن نیین،
کەس لە دەرگاکەی نادات،
کەس لە شووشەی پەنجەرەی نادات،
لە بای شەو زیاتر
ئەوەی لە جادەکان دەسوڕێتەوە…
سالم لەگەل خۆیدا تێکستی ئەو گۆرانییە میللیەی کە شەیدای ببوە دوتەوە، گش پارچەیەکی لێ تەواو دەکرد،
خۆشی هەروا – چاوەڕێ بوو وەکو دراوسێ تەنیا و خەمبارەکەی ماڵەکەی بەرامبەریان بای شەوان لە شوشەی پەنجەرەکەی بدات.

مەدرید 2015

وەرگێڕ: گرفتار کاکەیی

بنبڕکردنی هەژاری و بووژاندنەوەی گوندەکان بوونەتە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی ئەزموونی گەشەپێدانی چین لە چەند دەیەی ڕابردوودا. لە نێوان چەندین چیرۆکی گۆڕانکاری لەم وڵاتەدا، ئەزموونی ناوچەی ئۆتۆنۆمی نینگشیا هوی،وەک یەکێک لە سەرنجڕاکێشترین نموونەکان دەردەکەوێت، کە نیشانی دەدات چۆن پلاندانانی درێژخایەن، سیاسەتە ئاڕاستەکراوەکان و هاوکاری ناوچەیی دەتوانن داهاتووی ناوچەیەکی بێبەش لە ڕووی ئابوورییەوە سەرلەنوێ دابڕێژنەوە، نینگشیای دوێنێ کە بە وشکیی خاک و قورسیی ژیان دەناسرایەوە، نینگشیای ئەمڕۆ بە وەرچەرخانی ئابووری و کۆمەڵایەتیی خۆی، سەرنجی جیهانی ڕاکێشاوە. ئەم ڕاپۆرتە شی شی دەکاتەوە کە چۆن ڕووبەڕووی ئەو ڕابردووە پڕ لە تەحەددییە بوونەتەوە و چ ستراتیژێک بەکارهاتووە، هاوکات ئەو ڕێچکە سەرکەوتووە دەخاتە ڕوو کە دەبێتە ئیلهامبەخش بۆ وڵاتانی تر لە پێناو گەشەپێدانی بەردەوامدا.

شیهایگۆ

بۆ چەندین دەیە، شیهایگۆ هاوواتای هەژاری و سەختی ژینگە بوو. ئەم ناوچەیە بە شاخی سەخت، دۆڵی قووڵ و سروشتێكی بێبەر و وشك دەورەدراوە. بارانبارینی ساڵانە كەمترە لە 200 ملیمەترە، لە كاتێكدا ڕێژەی بەهەڵمبوون لە 1000 ملیمەتر زیاترە، ئەمەش كشتوكاڵی زۆر قورس كردبوو. ناوە خۆجێییەكانی وەك “هانجیاوشوی” و “هانتینلینگ” (تەپۆڵكەی وشكەساڵی) ڕەنگدانەوەی ململانێی چەندین نەوە بوون لە دژی وشكەساڵی و كەمیی ئاو،لە ساڵی 1972، ڕێكخراوی خۆراك و كشتوكاڵی نەتەوە یەكگرتووەكان (فاو) و بەرنامەی جیهانی خۆراك ، شیهایگۆیان وەك یەكێك لەو شوێنانەی جیهان دەستنیشان كرد كە كەمترین شیاوی بۆ ژیانی مرۆڤ هەیە.

سەرەتای گۆڕانكارییەكی مێژوویی

وەرچەرخانێكی مێژوویی لە ساڵی 1996دا هاتە كایەوە لە ڕێگەی ستراتیژی هاوكاری هەرێمی ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوای چین، كە هاوبەشییەكی درێژخایەنی لە نێوان پارێزگای فوجیان و نینگشیا لە مەودای زیاتر لە 2000 كیلۆمەترەوە دامەزراند،لە تەممووزی 1997دا، لە ژێر ڕێنمایی شی جینپینگ كە ئەو كاتە بەرپرسێكی باڵای فوجیان بوو، هەردوو ناوچەكە بە هاوبەشی گوندی میننینگ – لە قەزای یۆنگنینگ لە نزیك ینچوان دامەزراند. زیاتر لە 8000 دانیشتووی شیهایگۆ لە چیاكانەوە گوازرانەوە بۆ بیابانی گۆبی بەدوای دەرفەتی باشتردا.ساڵانی سەرەتایی زۆر قورس بوون. ناوچەكە بە لمی بیابان دەورەدرابوو، سەوزایی تێدا نەبوو، و تێكڕای داهاتی ساڵانەی خێزانە گواستراوەكان كەمتر بوو لە 500 یوان. بەڵام بە پشتیوانی بەردەوامی بەرپرسان، پسپۆڕانی تەكنیكی و بەرنامەكانی وەبەرهێنانی فوجیان، ئەم كۆمەڵگە نوێیە قۆناغ بە قۆناغ ژێرخان، كشتوكاڵ، نیشتەجێبوون و پیشەسازی خۆی گەشەپێدا.

لە یارمەتی دەرەكییەوە بۆ گەشەپێدانی بەردەوام

دوای نزیكەی سێ دەیە، هاوبەشیی نێوان فوجیان و نینگشیا لە یارمەتی دارایی سادەوە گۆڕاوە بۆ مۆدێلێكی گەشەپێدانی گشتگیر كە بوارەكانی هاوكاری پیشەسازی، پەروەردە، چاودێری تەندروستی، گەشەپێدانی بەهرەمەندان، ئابووری دیجیتاڵی و بەڕێوەبردنی گوندەكان دەگرێتەوە،ئەم مۆدێلە كە بە “مۆدێلی میننینگ” ناسراوە، بووەتە یەكێك لە دیارترین نموونەكانی چین لە هاوكاری دووقۆڵی ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاوا و گەشەپێدانی هەرێمی هەماهەنگ،خودی شیهایگۆ تووشی گۆڕانكارییەكی سەرنجڕاكێش بووە. زیاتر لە پەنجا ساڵ دوای ئەوەی وەك ناوچەیەكی نەشیاو بۆ ژیان وەسفكرا، ئێستا ناوچەكە بەهۆی دەستكەوتەكانی لە كەمكردنەوەی هەژاری و گەشەپێدانی بەردەوامدا دانپێدانانی نێودەوڵەتی بەدەستهێناوە.

ئەزموونی چین لە كەمكردنەوەی هەژاریدا

كەمپەینی فراوانتری چین بۆ كەمكردنەوەی هەژاری، زەمینەی نیشتمانی بۆ سەركەوتنی شیهایگۆ دابین دەكات،لە ساڵی 2012دا، نزیكەی 99 ملیۆن هاووڵاتی گوندنشینی چین هێشتا لەژێر هێڵی هەژاریدا دەژیان. لە ڕێگەی سیاسەتە ئاڕاستەكراوەكانی كەمكردنەوەی هەژارییەوە — بە بەرنامەكانی گواستنەوەی نیشتەجێبوون، گەشەپێدانی پیشەسازی، پشتیوانی پەروەردەیی، پاراستنی تەندروستی وەبەرهێنانی ژێرخان — چین ڕایگەیاند كە تا كۆتایی ساڵی 2020 هەژاری ڕەهای لە گوندەكاندا بەپێی پێوەرە نیشتمانییەكانی خۆی بنبڕ كردووە.
بەپێی زانیارییەكانی بانكی جیهانی، لەم دەیان ساڵەی دواییدا نزیكەی 100 ملیۆن كەس لە هەژاریی ڕەها ڕزگاركراون، و چین پشكی زیاتر لە 70٪ی كەمكردنەوەی هەژاری لەسەر ئاستی جیهان لەم ماوەیەدا بەركەوتووە. هەروەها وڵاتەكە 10 ساڵ پێش وادەی دیاریكراو، گەیشتە ئامانجی كەمكردنەوەی هەژاری لە ئامانجەكانی گەشەپێدانی بەردەوامی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ ساڵی 2030.

بووژاندنەوەی گوندەكان بنبڕكردنی هەژاریی

ئەمڕۆ، ستراتیژی چین لە بنبڕكردنی هەژاری تێپەڕیوە و بەرەو بووژاندنەوەی درێژخایەنی گوندەكان و خۆشگوزەرانی هاوبەش هەنگاو دەنێت،نموونەیەكی دیار لەم بوارەدا، دامەزراندنی گوندێكی شانۆیی ناوازەیە بۆ یادكردنەوەی 30 ساڵەی هاوكارییەكانی نێوان فوجیان و نینگشیا. ئەم پڕۆژەیە مێژووی ناوخۆیی دەگۆڕێت بۆ گەشتوگوزاری ڕۆشنبیری، ئەمەش ڕێگەی بە زیاتر لە 100 دانیشتووی ناوچەكە داوە ببنە ئەكتەر و نمایشكار، لە هەمان كاتدا دەرفەتی كاری نوێ لە ڕێگەی گەشتوگوزار، بەرهەمە خۆماڵییەكان و كەلەپووری كولتوورییەوە دەڕەخسێنێت،مەزندە دەكرێت نزیكەی 2500 دانیشتووی ناوچەكە لە ڕێگەی زیادبوونی داهاتیانەوە سوودمەند بن لەم دەستپێشخەرییە هاوبەشەی كولتوور و گەشتوگوزار.

چیرۆكی گەشەپێدان

گۆڕانكارییەكانی شیهایگۆ دەیسەلمێنن كە نەهێشتنی هەژاری پێویستی بە پلاندانانی درێژخایەن، گەشەپێدانی ژێرخان، سیاسەتی گشتیی ئاڕاستەكراو، هاوكاری ناوچەیی و وەبەرهێنانی بەردەوام هەیە لە سەرمایەی مرۆییدا،بۆ زۆرێك لە وڵاتانی تازەپێگەیشتوو كە هەوڵی مۆدێرنەكردن دەدەن لەگەڵ پاراستنی ڕێڕەوی سەربەخۆی گەشەپێدانی نیشتمانی خۆیان، ئەزموونی نینگشیا وانەی بەنرخ پێشكەش دەكات لەسەر چۆنیەتی تێكەڵكردنی پلاندانانی حكومی، هاوبەشیی هەرێمی، گەشەپێدانی پیشەسازی و بەشداری كۆمەڵگەی ناوخۆیی،چیرۆكی شیهایگۆ تەنها سەركەوتنێكی ناوچەیی نییە؛ بەڵكو نوێنەرایەتی یەكێك لە گرنگترین نموونەكانی كەمكردنەوەی هەژاری لەسەر ئاستی بەرفراوان و گۆڕینی گوندەكان دەكات لە سەدەی بیست و یەكەمدا.

هەڵۆ حەسەن

فەلسەفە بە گەمژەکان لاوازدەبێت؟ ئەڵبەتە نا. (نا)، چونکە گەمژەکان نامۆن بە فەلسەفە. فەلسەفە، کە لێوانلێوە لە ئاوەز(عەقڵ) لەتەک گەمژەکان یەکناگرێتەوە. گەمژەکان شادن بە نەمانی فەلسەفە، لێ نەمانی فەلسەفە بە نەمانی گەمژەوە، بە نەمانی پرسیارەوە گرێدراوە. پەنجا ساڵ لەمەوبەر ژیل دولۆز Deleuzeی گەورە بیرمەندی فەڕەنسی،پێیوابوو،”فەلسەفەیەک کە زیان بە گەمژەیی نەگەیەنێت و شەرمەزاری نەکات، فەلسەفە نییە”. فەلسەفەی ڕاستەقینە لەوێوە دەستپێدەکات، کە دژ بە گەمژەیی(گەوجیی) Stupidityبجەنگێت.
سەرەتا با پێناسەی گەمژەیی بکەین. گەمژە(گەوج)Stupidکێێە؟ گەمژە تاکێکی کۆمەڵگەیە و مرۆڤایەتیش بەدەرنییە لە دیاردەی گەمژەیی.گەمژە یان گەوج کەسێکی ناهۆشیارە، بێهەستە، کێشەی زیرەکیی هەیە، توانای تێگەیشتنی خراپە و دەشێت ئەم گەمژەییەی(گەوجییەی)زگماکیی بێت. کەواتە گەمژە کردار و گووتنی دوورە لە ئاوەزەوە، لەبەرئەوە توانای ئارگیومێنتهێنانەوەی نییە بۆ کردارە نابەجێکانی دەرک بەوە ناکات سودی بۆ ئەویتر نییە و سودی خۆشی لامەبەست نییە. گەمژە توانای خۆکۆنتڕۆڵکردن و خۆکۆکردنەوەی نییە، زێدەڕۆییدەکات لە رەفتارەکانی و کێشەی سەرنجدانیشی هەیە.
ڕاستە سروشتی فەلسەفە دژ بە گەمژەییە، بەڵام خودی چییەتیی گەمژەبوون پرسیارێکی دێرینی فەلسەفییە. فەلسەفە هەردەم تێکۆشاوە لە گەمژەیی(گەوجیی) نزیکببێتەوە تا ناواخنەکەی بناسێنێت. لەناو فەلسەفەدا شتێک هەیە،کە خودی گەمژەیی هەرگیز نییەتی، ئەوەش داناییە(حیکمەت Wisdom). داناکان بلیمەتن،بەس گەمژەکان گەوجن(گێلن). کێشەکە لە گەمژەییدا هەرئەوە نییە، کە کەسی گەمژە دەبەنگ و گێلە و هەڵگری توخمی ژیریی نییە.کێشەکە ئەوەشە،کە گەمژەکان بیر و دۆگما ڕەقن.هەروەها فەیلەسوفەکان، کە نەیاری ڕاستەقینەی گەمژەکانن، لەبەرئەوەیە، کە گەمژەیی داهێنانی هزریی تیانییە و لەگەڵ بلیمەتییدا یەکناگرێتەوە.
گەمژە نە ئەرکی هەیە نە هەڵوێستوەردەگرێت، لەناو پەیوەندیە کۆمەڵایەتییەکانیشدا وادەردەکەوێت رەفتار ناهاوسەنگ و نالێهاتووە لە پرسیارکردن و وەڵامدانەوە، بێتوانایە لە شیکاریی و ڕەخنەکردن. کەوابێت، گەڕان بەدوای دانایی گەمژەکان هیچ ناخاتەسەر خەرمانەی خودی داناییەوە.هەندێک لە توێژەران بۆ ئەوەدەچن،گەمژەیی و نەزانی هەمان شت نیین. وێڕایئەوە، ئەو توێژینەوانەش،کە پێداگیرییدەکەن لەسەر ئەوەی گەمژە کێشەی پەروەردەیی هەیە بۆ ئەوەدەچن،کە گەمژەکان شایانی هاوکارین. تا پەروەردەش بێتەخوارەوە گەمژەیی پتر چرۆدەکات.
بەکاربردنی فەلسەفە وەک دژە ژەهری گەمژەیی چارەسەرە؛ چارەسەر بۆ ڕزگاربوون لە نەزانییەک کە دووچاریی گەوجاندنمان(گەمژاندنمان) دەکات. بەڵام بەکاربردنی زانینیی فەلسەفیی کاریگەریی لەسەر کەمکردنەوەی گەمژەیی دادەنێت. فەلسەفە وەک گەمژەیی نییە لە مامەڵەی لەگەڵ دڵنیایی و تێڕوانینە پێشوەختەکان. تێڕوانینە پێشوەختە و حوکمە ڕەهاکانمان بۆ گەمژەکان جێگای باس نییە. هەرچی فەلسەفەیە جوانییەکەی لەوەدایە ئەوە هەڵدەوەشێنێتەوە یەقین و دڵنیاییمان تیادروستدەکات. ئەم هەڵوەشاندنەوەیە پێویستە بۆ تێگەیشتن لەوەی دەیزانین یان فێریبووینە.
لەناو گەمژەیدا تاریکیەک هەیە و ناسنەمەی گەمژە تەمومژاوییە، ئاسمانی سەری گەمژە هەورە، بێ خۆرە. ئەوەی گەمژە گۆیدەکات بێمانا و ناڕوونە. کردار و گوتنی زمانەوانیی گەمژە، کە پڕکەند و کۆسپە هەڵقوڵاوی تێنەگەیشتن و نەزانیینە و کوانووی هیچ دید و تێڕوانینێکیش نییە.لەمسۆنگەیەوە دەڵێێن:گەمژە بێتوانایە لە دەرکپێکردن و بەکاربردنی زمان. هەربۆیە کێشەی گوزارەکردنی هەیە و توانای دەرئەنجامدان و گومانیشی نییە.زۆربەمان زۆرجار بەزییمان بە گەمژەکان دێتەوە،چونکە دڵنیایین، ئەوەی دەیکەن و دەیڵێن بێئاگاییانە ئەنجامدراوە. دەشزانیین گوتنی گەمژە ناواخن بێهەست و بێسۆزە. گەر وابێت گەمژەکان رەفتاری ناڕەوشتی ئەنجامنادەن. بەمجۆرە بۆمان نییە بە گەمژە بڵێین بێڕەوشت. سەرئەنجام،کێشەی ذهنی لە گەمژە نابێتەوە، ئەمەش وادەکات نە زانین تێبگات و نە زانین بخوڵقێنێت.
لە گەمژەییدا بیری باو و شێوازی بیرکردنەوەی کۆنەپەرستانە زاڵە. بنەماکانی هزریی فەلسەفییش لەگەڵ تێگەیشتنی گەوجانە(گەمژانە)دا یەکناگرێتەوە. ئەمەش بەهۆکاری ئەوەی شتگەلی گەمژانە شتگەلێکی ناعەقڵانی و دەبەنگانەیە.مەبەست،اتە گەمژە عەقڵ بەپێی پێویست ناخاتەگەڕ، هیچ پەیوەندیەکیشی بە لۆجیکەوە نییە. لۆجیک سەروی گەمژەییە. چونکە کەسی گەمژە(گەوج) ماتوانێت بۆچوون و دیدگای لۆجیکی هەبێت.
سەرباری ئەوەی لایسەرەوە گووترا،فەلسەفەکردن چرکەی هۆشیارییە، کەسی فەلسەفەکار وریا و بەئاگایە؛ کاری تێڕامان و ڕەخنەسازییە. گەمژە هیچشتێک گرێیناداتەوە بە تێڕامان و قوڵبیرکردنەوەوە. هاوکات گەمژە کەسێکی کەمترخەم و بێباکە. ئەوی دەیڵیت بەرهەمی بینین و ئەندێشەسازیی نییە. گەمژەکان(گەوجەکان)کە قسەدەکەن وایبۆدەچن ئەوەی ئەوان دەیڵێن سەنگی مەحەکە و سەرچاوەی فێربوونە. کێشەکە لێرە لەوەدایە، لەناو گووتنی گەمژەدا فێربوون و پەروردە بوونی نییە.
فەلسەفە تەقەلایە بۆ دەربازبوون لە وڕێنە و سادەیی لە بیرکردنەوە. گەمژەکان(گەوجەکان)نووقمی سادەیی و ڕووکەشیین؛ لە سەربەخۆیی عەقڵ تێناگەن و ناشتوانن ڕووبەڕووی بیرکردنەوە نەریتیی و کوێرانەکان ببنەوە. ئەوەی گەمژەکان دەیڵێن گووتنی سەرپێی و قسەی سواو و گووتنی باوی ناوخەڵکە. کەواتە گووتنی گەمژەکان هیچناخاتەسەر ئەندێشەمان و بۆنی دانایی بەهیچ جۆرێک لێنایەت.
فەلسەفە ڕێگا لەبەردەم بیرکردنەوەی ڕەخنەیی دەکاتەوە. لەناو گەمژەییدا ئەمە بوونی نییە. شتێکی ڕوونە، کە فەلسەفە دژ بە زانیاریی و تێگەیشتنی ڕووکەش و ناقوڵە. واتە فەلسەفە، کە داناییە، ئەو داناییە پێکهاتەیەکی قوڵ و بەرینی هەیە. جگەلەوە، فەلسەفە گریمانەکان دەخاتە ژێرپرسیارەوە و گومانیشیانلێدەکات. بۆ فەلسەفە پرسیارسازیی و گومانکاریی گرنگیی خۆی هەیە، هەرچی گەمژەییە نە پەیوەندی بە پرسارسازییەوە هەیە، نە بە گومانکارییەوە.
سەرباری ئەوە، فەلسەفە زانیاریی بڵاوکردنەوە نییە، بەڵکو دانایی دانە؛ لەوەش بگەڕێتەوە فەلسەفە زانین دەدات نەک زانیاریی ڕووکەش و سەرپێی. ئەو سادەخوازیی و ڕووکەشییەی گەمژەکان کاریپێدەکەن دوژمنی پرۆسەی بەڕوناکبیرکردن و گەشەی ئەدەب و هونەریشە. لەژێرسایەی گەمژەیەتیی ئەدەب و هونەر نابن بە کردەیەک لە زانین و داهێنان.

ئەم بابەتە درێژەی هەیە……………

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

ئەوجۆری گوتارەی لەو ماوەیەدا لەلایەن شاسوارعەبدولواحید و وتەبێژەکەیی و میدیا و نوسەرو رۆژنامەنوسەکانیان و هەندێک لایەنی تری بە ناو ئۆپۆزیسیۆن وهەتا بەشێک لە سەرکەردەکانی یەکیەتی و پاڤڵ تاڵەبانیش پێشکەش دەکرێت، زیاتر لەوەی هەڵگری بەرنامە و دیدگایەکی سیاسیی بەرپرسانە بێت، هەوڵێکە بۆ دروستکردنی ترس، دڵەڕاوکێ و گومان لەناو کۆمەڵگەی کوردستاندا، کاتێک ناکۆکییەکی حزبی یان گفتوگۆیەکی سیاسی بە «مەترسیی لەناوچوونی قەوارەی هەرێم» دەفرۆشرێتەوە بە خەڵک، ئەوە ناجێتە ناو چوارچێوەی هۆشدارییەکی نیشتمانی؛ بەڵکوو بازرگانی ‌کردنێکی ڕوونە بە نیگەرانی و هەستی خەڵک و کۆمەڵگا، قەوارەی هەرێمی کوردستان موڵکی هیچ حزب و سەرکردەیەک نییە، تا مانەوە یان لەناوچوونی بە جێبەجێکردنی داواکارییە حزبییەکانەوە بەستراو بێت، قەوارەی هەرێم بە خوێن، قوربانی، ڕاپەڕین و خەباتی چەندین نەوە لە خەڵکی کوردستان دروست بووە؛ نە بە میکرۆفۆنی حزبێک و نە بە شانۆی میدیاییی کەسێک، هیچ سەرکردەیەک مافی ئەوەی نییە ئەو مێژوو و قوربانییە بکاتە کارتێکی فشار و هەر جارێک کە داواکارییە سیاسییەکانی جێبەجێ نەکران، هەڕەشەی لەناوچوونی هەرێم بخاتەوە بەردەم خەڵک.
لە ئەدەبیاتی سیاسیی هاوچەرخدا، ئەو جۆرە ڕەفتارە بە وە ) کە Crisis-performing populism( «پۆپۆلیزمی قەیرانساز» ناسێنراوە، کە کاراکتەری سیاسی ناکۆکییەکی ئاسایی چارەسەرهەڵگر بە شێوەیەکی قەیراناوی، قوڵ و ریشەیی پیشانی خەڵکو کۆمەڵگا دەدات، مەترسییەکە بێ هیچ هۆکارێک گەورە دەکاتەوە، خەڵک دەترسێنێت و پاشان خۆی وەک تاکە ڕزگارکەر و چارەسەر دەخاتەڕوو.
ئەوەی لە هەندێک گوتاری سیاسیی ئێستای کوردستاندا دەبینرێت، تا ڕادەیەکی زۆر هەمان شێوازە، هەر ناکۆکییەکی حزبی بە قەیرانێکی نیشتمانی ناودەبرێت، هەر داواکارییەکی حزبی وەک مەرجی مانەوەی هەرێم پیشان دەدرێت و هەر ڕەتکردنەوەیەکیش بە هەڕەشەیەک بۆ چارەنووسی کۆمەڵگا هەژمار دەکرێت، ئەوە سیاسەتکردنێکی بەرپرسیارانە نییە؛ بەڵکو ئەدای بەرهەمهێنانی قەیرانە، هەوڵدانە بۆ ئەوەی خەڵک لە ژێر فشاری ترسدا مل بۆ داواکاریی سیاسی بدەن و بێ ‌بەرنامەیی و شکستی حزبی بە قەیرانێکی نیشتمانی دابپۆشرێت.
ئەگەر هەر بزوتنەوەیەک، حیزبێک، سیاسیەک، یاخود پەرلەمانتارێک بەڵگەی یاسایی، دەستوری یان نێودەوڵەتییان هەیە کە نیشان بدات قەوارەی هەرێم لە مەترسیدایە، دەبێت بەڵگەکانیان بە ڕوونی و بە شێوەیەکی فەرمی بخەنە بەردەم ڕای گشتی، بەڵام ئەگەر هیچ بەڵگەیەک لە ئارادا نییە و تەنها بانگەشەی بێکەڵک وبێ ناوەرۆکە، کە تەنها وەکوو هەڕەشەی ناڕوون و سیناریۆی ترسناک بەکار دەهێنرێت، ئەوا ئەم گوتارە هیچ ناوێک و هۆشداریەک هەڵناگرێت؛ بەڵکوو تەواو پۆپۆلیزمێکی قەیرانسازو و بێ‌ بەرپرسیارانەیە لە بەرامبەر ژیان و هەستی خەڵکدا.
خەڵکی کوردستان هیچیتر توانای ئەوەیان نەماوە هەر ڕۆژەو کەسێک بە ناوی ڕزگارکردنیانەوە بێتە بەردەم مایکەکان و بە ئارەزوی مەزاجی سیاسی خۆیەوە بیانترسێنێت، خەڵک بێزار بوون لەوەی بازرگانە سیاسیەکان بەجێی بەرنامە، هەڕەشە پێشکەش بکەن و بەجێی چارەسەر، قەیران دروست بکەن؛ بەجێی بەڵگە، بە هەست و نیگەرانیی خەڵک یاری بکەن.
خەڵک لە دروشمی بەتاڵ و شانۆی میدیایی بێزار بوون، ئەوان دەزانن پۆپۆلیزم هیچ نەخۆشخانەیەک دروست ناکات، هیچ قوتابخانەیەک چاک ناکات، مووچە دابین ناکات، بێکاری چارەسەر ناکات و هیچ گەنجێک لە کۆچکردن ناگەڕێنێتەوە.
پۆپۆلیزم تەنها دەنگ بەرز دەکاتەوە، بەڵام دەستی بە چارەسەر ناگات. تەنها قەیران دەفرۆشێت، بەڵام هیچ بەرنامەیەک بۆ دەرچوون لە قەیران پێشکەش ناکات. بەرهەمی ئەم جۆرە گوتارە زیاترکردنی ترس، دابەشبوون، بێهیوایی و لاوازکردنی متمانەی خەڵک بە دامەزراوەکانە.
خەڵکی کوردستان پێویستییان بە پۆپۆلیزمی بێکەڵک نییە، پێویستییان بە دادوەرییەکی سەربەخۆ، دەسەڵاتێکی دادخواز، حکومەتێکی بەرپرسیار، پەرلەمانێکی کارا و یاسایەکی یەکسان هەیە، خەڵک خزمەتگوزاری، مووچە، ئاسایش، دادپەروەری و ژیانێکی شایستەیان دەوێت؛ نە بازرگانێک یان سیاسیەک کە خۆی وەک تەنها ڕزگارکەر پیشان بدات و هەر شتێک کە دژی ئەو بوو بە هەڕەشە بۆ سەر نیشتمان و ئاسایشی نەتەوە ناوزەد بکات.
کەسێک کە هەموو ناکۆکییەکی حیزبی و دەستەڵات بە «کۆتایی قەوارەی هەرێم » دەفرۆشێتەوە بە کۆمەڵگا، ئەوا بە دڵنیایەوە ناتوانێت قەوارەی هەرێم بپارێزێت؛ بەڵکوو متمانەی خەڵک بە مەبەست بە قەوارە و دامەزراوەکانی لاواز دەکات.
ئەوەی بەڕاستی قەوارەی هەرێم دەخاتە مەترسییەوە، ڕەتکردنەوەی داواکاریی حزبێک نییە؛ بەڵکوو ناکارایی دامەزراوەکان، لاوازیی دادوەری، نەبوونی شەفافیەت، دواخستنی پڕۆسەی سیاسی، دەستێوەردانی حزبی و بەکارهێنانی دەزگا گشتی و ئەمنییەکانە بۆ ململانێی سیاسیی.
بە راستی پێویستە ئەوە ئەرکی داواکاریی گشتیی بێت ئەگەر هەبێت، دەبێت ئەرکی خەڵکی کوردستان بێت ئەگەر شتێک بەناوی هەڵوێست هەبێت ، دەبێت داوای دەستە و ڕێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ، میدیای سەربەخۆ، ڕێکخراوە مەدەنییەکان و هەموو لایەنە بەرپرسیارەکان بێت کە بەبێ دواخستن لەو بانگەشانە بکۆڵنەوە و بیانکەن بە ڕای گشتی
ئازادیی ڕادەربڕین مافێکی بنەڕەتییە بۆ هەر ئینسان و گروپێک، بەڵام ئەو مافە شتێک نییە لە بەرپرسیاری جیا بێت، کاتێک سیاسەک، بازرگانێک، نوێنەرایەتیەک و قسەکەرێک بە ناوی قەوارە، نیشتمان و چارەنووسی خەڵک قسە دەکات، دەبێت بەڵگە، دەلایل و وەڵامی ڕوونی هەبێت.
نابێت ئازادیی ڕادەربڕین بکرێتە پەناگەیەک بۆ بڵاوکردنەوەی ترس و دڵەراوکێ لە ناو کۆمەڵگادا، بکرێتە دەنگۆ و هەڕەشە و قسەی بێ‌ بەڵگە، هەر کەسێک قەیران دەفرۆشێت، دەبێت لەبەردەم پرسیار و لێپرسینەوەشدا وەڵام بداتەوە.
میدیای بەرپرسیاریش نابێت بەبێ پرسیار و پشتڕاستکردنەوە، ببێتە بڵاوکەرەوەی هەر گوتار و بانگەشەیەکی حزبی، ئەرکی میدیا گواستنەوەی ترس نییە؛ ئەرکی میدیا پشکنینی بەڵگە، دروستکردنی لێپرسینەوە و پاراستنی مافی خەڵک بۆ زانینی ڕاستییە. ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ پۆپۆلیزمی قەیرانساز بە هەڕەشە یان توندوتیژی نابێت، وەڵامی ئەو جۆرە لە پۆپۆلیزم وەڵامێەکە بە یاسا، بەڵگە، لێپرسینەوە، میدیای پیشەیی و ڕووبەڕووبوونەوە بە هەڵوێستی سیاسیی بێ سازش.‌
ئەو پەیامە دەبێت زۆر ڕوون بێت، خەڵکی کوردستان چیتر بە ترساندن بەڕێوەناچن، خەڵک لە گوتاری بێ ‌بەرنامە، بێ کردار و شانۆی میدیایی و پۆپۆلیزمی بێکەڵک بێزار بوون، خەڵک پێویستییان بە سیاسی و بازرگان و نوسەرو ئەکادیمیستو پەرلەمانتاری قەیرانساز نییە؛ پێویستییان بە دادوەر، دامەزراوە و دەسەڵاتێکی دادخواز هەیە، پێویستییان بە سەرکردەیەک نییە کە بەردەوام خەڵک بترسێنێت و خۆی وەک تەنها ڕزگارکەر پیشان بدات؛ پێویستییان بە بەرنامە، بەرپرسیاری و یاسا هەیە، قەوارەی هەرێم بە هەڕەشە، دەنگۆ و ئەدای قەیران ناپارێزرێت؛ بە دادپەروەری، دامەزراوە، شەفافیەت و ئیرادەی ئازادی خەڵک دەپارێزرێت.

بە ئامانجگرتنی دەوڵەتانی کەنداو لەلایەن کوتلەکانی سەر بە ئێران لەناو هێزەکانی حەشدی شەعبی عێراق شتێکی نوێ نییە، ئەم ڕێکخراوانە کە لەلایەن ئەمریکاوە وەک گروپی تیرۆریستی دەستنیشانکراون و داوای هەڵوەشانەوەیان دەکات، لە سەرەتای دەستپێکردنی شەڕ لەگەڵ ئێران، بەردەوامن لە هەڵدانی موشەک و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بەرەو نیمچە دوورگەی عەرەبی. هەروەها هێرشەکانیان ساڵانێکە کارمەندانی سەربازی و دیپلۆماسی ئەمریکیان لە عێراق کردۆتە ئامانج.
هێرشەکانی حەشدی شەعبی بۆ سەر کەنداو، ئەزمونێکی گەورەی دەوری عەلی زەیدی دەبێت لە هەوڵدانی بۆ سنوردارکردنیان، وەڵامی پێشوەختەی بەغدا ئاشکرای دەکات، کە ئایا حکومەتەکەی زەیدی ئەتوانێ ڕێڕەوێکی نوێی بۆ حکومرانی لە بەغدا دابڕێژێت، یان درێژە بە سیاسەتی هێورکردنەوە و بێلایەنی خۆی ئەدات بەرامبەر بە کوتلە لایەنگرەکانی ئێران.
واشنتۆن وەها مامەڵە دەکات کە گەشبینە بە حکومەتی نوێی زەیدی، لەلایەکی ترەوە پێدەچێت تارانیش هەمان جۆش و خرۆشی هەبێت. مەسعوود پزێشکیان هیوای ئەوەی دەربڕی کە حکومەتی زەیدی “قۆناغێکی نوێی هاوکاری ستراتیژی” لەگەڵ کۆماری ئیسلامی دەستپێبکات. هەروەها زەیدی پشتیوانی یەکگرتووی لە “چوارچێوەی هەماهەنگی”وەرگرتووە، کە بلۆکی پەرلەمانی لایەنە شیعەکانە و نوێنەرانی ڕێکخراوە تیرۆریستیە دەستنیشانکراوەکانی ئەمریکا لەخۆدەگرێت و ئێران پشتیوانییان لێدەکات، وەک عەسائیب ئەهلی حەق، بزوتنەوەی حزبوڵڵای نوجەبا و کەتائیبی حزبوڵای عێراق.
ئیدارەی ترەمپ فشار دەخاتە سەر عێراق بۆئەوەی لە پێشینەی کارەکانی چەکداماڵینی میلیشیاکانی سەر بە ئێران بێت، لە هەمانکاتدا تاران چالاکانە بەرەنگاری دەبێتەوە، هەر لەوبارەیەوە سەبارەت بە پرسی چەکداماڵینی میلیشیاکان هۆشداریاندایە گروپەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی لەبەرامبەر پۆستە حکومییەکاندا ئاگاداری پێشنیارەکانی ئەمریکا بن، هەروەها ئەو دەزگایانەی لایەنە شیعەکان تیا باڵادەستن و دەسەڵاتی بە کوتلەکانی هێزەکانی حەشدی شەعبی داوە، داوایان لێکردون وەڵامی هێرشەکانی ئەمریکا بدەنەوە.
تاران جۆش و خرۆشێکی کەمتر لە واشنتۆن بۆ سەرۆکوەزیرانی ئێستای عێراق نیشان نادات، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی دۆخی ئێستای بەغدا کە میلیشیاکان بەسەریدا زاڵن، ئەستەمە و بواری گۆرین نادات.
لە کاتێکدا داماڵینی چەک پڕۆژەیەکی درێژخایەنە لەعێراقدا و ئەگەری جێبەجێبونی زەحمەتە، بۆیە کەمترین مەرج لەئێستادا بۆ زەیدی ئەوەیە کە داوا لەم گروپە میلیشیایانە بکات، هێرشیان بۆ سەر دەوڵەتانی کەندا و کارمەندانی ئەمریکی و لایەنە کوردیەکانی عێراق و ئیسرائیل ڕابگرن و ئەوکارانە دوبارە نەکەنەوە.!
وەستانی شەڕی ئەمریکا و ئێران، دەرچونی ئێران بەجۆرێک لە سەرکەوتن، ئەگەری ئەوەش هەیە ببێتە هۆی ئازادکردنی ملیارەها دۆلار لە سەروەت و سامانی بەستووی تاران، کە بە ئەگەرێکی زۆرەوە گەشەیەکی زیاتر بەم میلیشیایانە دەدات و هەڵوەشاندنەوەیان قورستر دەکات. بەڵام ئەگەر زەیدی نەتوانێت کەمترین ڕێوشوێن بۆ سنووردارکردنی میلیشیان بگرێتەبەر، ئەوا بە ناچاری ئەم گروپانە زیانێکی گەورە بە پەیوەندیەکانی بەغدا لەگەڵ واشنتۆن و دەوڵەتەکانی گەنداو دەگەیەنن و ڕێگر دەبن لە گەشەسەندنی ئابوری عێراق. دەبنە هۆی لێدانی سەربازیی دەرەکی زیاتر لەسەر خاکی عێراق، لەهەمانکاتدا تاڵانچێتی و گەندەڵی پارێزراو دەبێت، گەر زەیدی چەندین هەوڵی هەلمەتی دژ گەندەڵی پەیرەوی بکات.
تا ئێستا زەیدی لە کۆی ٢٣ پۆستی وەزاری تەنها ١٤ پۆستی پڕکردۆتەوە و وەزارەتە گرنگ و هەستیارەکانی وەک بەرگری و ناوخۆ بە بەتاڵی ماوەتەوە. واشنتۆن و تاران بە وردی چاودێری ئەم دامەزراندنانە دەکەن بەهۆی ئەگەری کاریگەریە سیاسیەکانیانەوە. لەهەمانکاتدا بەدوای راگەیاندنی حکومەتی بەغدا بە ناتەواوی، زەیدی دوو کاری خستە بەردەم جێبەجێکردنەوە، یەکەم سنوردارکردنی هێزی چەکداری لەدەرەوەی دەزگاکانی دەوڵەتدا، واتە دەستکردن بە پرۆسەی هەڵوەشانەوەی هێزەکانی حەشدی شەعبی. دووەم بەرەنگاربونەوەو هێرش کردنە سەر گەندەڵکاران و دادگایی کردنیان.
هە ڵبەتە لەسەرەتا ئەوە نیشاندرا و کرایە ئەولەویەت، کە سنوردارکردنی ‌هێزی چەکدارانی سەربەخۆیە، بەڵام لەباری عەمەلیەوە بۆی دەرکەوت، کێشەو ناکۆکیەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران و فشار و کێشمەکێشی نێوان لایەنەکانی دەسەڵاتدارن لە عێراقدا، رێگەی پێنادات کارێکی لەوچەشنە ئەنجام بدات، بۆیە زەیدی بەخێرایی کەوتەبەر راگەیاندنی هەلمەتی دژی گەندەڵی.
ئەوەی لە ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢٦دا شاهیدی هەڵمەتەکە بوین، تەنیا ڕوداوێکی سەرپێیی نەبو، شەپۆلی دەستگیرکردنەکان کە سیاسەتمەداران و پەرلەمانتار وبەرپرسانی کردە ئامانج، لە چوارچێوەی ئەوەی حکومەتی عێراق هەڵمەتی دژە گەندەڵی ڕاگەیاندووە، پرسیارێکی لەناو و ژمارەی دەستگیرکراوەکان وروژاند، ئایا ئێمە شاهیدی دەستپێکی چاکسازیی دامەزراوەیی ڕاستەقینەین، یان ساتێکی سیاسیە کە دەسەڵات لەناو دەوڵەتدا لەژێر ئاڵای بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵیدا دەیەوێت نمایشێک بکات.؟
کاتێک عێراق بە دەسەڵاتی تایفەگەری و بنەماڵەیی و گەندەڵی و میلیشیایی و تێکەڵبونی پارە بە پۆستی سیاسی حزبیەوە بەستراوە، گومانی تیا نیە کە پێویستی بە ڕوبەڕوبونەوەیەکی جددی و شۆرشێک هەیە لەبەرامبەر دەسەڵات و گەندەڵکاران و گونجاندنی لە سیستمی حوکمرانیەکی نوێدا، کە بتوانێت شەفافیەتی داهات و خەرجی بەرجەستە و جێگیرکات. ئەزمونەکانی ئەم دواییە ئەوە دەردەخەن کە جدیەتی بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی تەنها بە ژمارەی دەستگیرکردنەکان ناپێورێت، بەڵکو بە شێوازی بەڕێوەبردنی دۆسیەکە و پلەی شەفافیەت و سەربەخۆیی دەسەڵاتی دادوەری و ئەو پایەیەی حکومەتی لەسەر راگیراوە، ئایا هەڵمەتەکە هەمان پێوەر بۆ هەمووان جێبەجێ دەکات یان دەبێتە ئامرازێک تەنها بۆ لاوازکردنی هەندێک لە نەیاران و بەهێزکردنی ئەوانی دیکە.!؟
گەندەڵی و تاڵانچێتی لە عێراق و کوردستاندا رەگی لە پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکاندا داکوتاوە و بۆتە دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی بەرفراوان، کە چاندنی نەمامی گەندەڵی، چۆنیەتی پێکهاتەی دەسەڵاتی تائیفی و بنەماڵەیی و دەسەڵاتی حزبی میلیشیایە کە تۆوەکەی رشتووە. سادەترین بیرکردنەوە ئەوەیە کەهیچ کەس لەبەرامبەر ئەو پرسیارەدا دۆشدانەماوە، کە بپرسین ئایا گەندەڵی هەیە؟، چونکە گەندەڵی لە عێراق و کورستاندا ناسراوە و بۆتە دیاردەیەکی رۆشن و نەشاراوە، لەبەر چاو و هەستی هەموکەسێکدا مۆرانەیەکی رۆچووە لە قوڵایدا. بۆیە پرسیاری ڕاستەقینە ئەوەیە، کە بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی چۆن بەڕێوەدەچێت؟ ئایا بەڵگەکان ئاشکرا دەکرێن؟ ئایا لێکۆڵینەوە و دادگایکردنەکان ئاشکرا و کراوە دەبن بۆ ڕای گشتی؟ ئایا پرۆسەی یاسایی ئەم هەڵمەتە هەموو لایەنەکان دەگرێتەوە، یان سنووردار دەبێت بە نەیارانی سیاسی یان تۆڕە تایبەتەکان.؟
هەڵمەتی دژی گەندەڵی بە ژمارەی دەستگیرکردنەکان ناپێورێت، بەڵکو بە توانای دروستکردنی متمانەی نوێ لەنێوان دەوڵەت و کۆمەڵگادا دەپێورێت. خەڵکی تەنیا پێویستیان بە بینینی کەسانی گەندەڵ لە پشت مێزی دادگاوە نییە، بەڵکو پێویستیان بە بینینی دەسەڵاتی دادگاو دادوەری سەربەخۆیە، گرتنەبەری ڕێکارە ڕوونەکان و بەڵگەی بەردەست و ئاشکرا و دادگاییکردنی دادپەروەرانەی تاوانباران، شەفافیەت لێرەدا وردەکارییەکی یاسایی نییە، بەڵکو پێشمەرجێکی بنەڕەتیە بۆ گەڕاندنەوەی متمانە، ئەم متمانەیە حکومەتی بەغداو هەرێم ناتوانن پەیرەوی لێ بکەن، چونکە خۆیان سەری مارەکەن و وەستا و مامۆستای گەندەڵکارانن.
ئایا شەڕی گەندەڵی دەبێتە سەرەتای چاکسازی دەوڵەت، یان تەنها دەرفەتێکی دیکە بۆ دووبارە دابەشکردنەوەی دەسەڵات فەراهەم دەکات؟ وەڵامەکە لە ڕۆژی دەستگیرکردندا ئاشکرا نابێت، بەڵکو لە هۆڵەکانی دادگا، لە شێوازی خستنەڕووی بەڵگەکان و لە توانای حکومەت بۆئەوەی خەڵک قەناعەت پێبکات کە یاسا لە سەرووی هەموو کەسێکەوەیە نەک تەنها کەسانی لاواز لەبەرامبەر دەسەڵات و لایەنە بەهێزەکاندا.
لە ساڵی ٢٠٠٣ ئەمریکا هەموو دامودەزگاکانی دەوڵەتی عێراقیان کردە ئامانج وێرانیان کرد، جگە لە وەزارەتی نەوت، کەس نەیدەتوانی خەیاڵی ئەوە بکات کە دواتر ببێتە گەورەترین و چەسپاوترین دامەزراوەی حکومی بۆ دزی و تاڵانی و گەندەڵی. ئەم گەندەڵیە لە بۆشاییدا ڕووی نەداوە، لەشەری کەنداوی یەکەمی ١٩٩١ و داگیرکردنی عێراق پێش٢٣ ساڵ، گەورەترین کردەوەی تاڵانکاریەکی بێوێنەیە کە لە مێژودا رویدابێت و دژی دانیشتوانەکەی ئەنجام درابێت.
گەر ئەم هەڵمەتەی زەیدی کە ئاڵای بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی بەرزکردەوە، گورزێکێش بوەشێنێت، بەڵام لەکۆتایدا رێکخسنەوەی هەمان ئەو دەسەڵاتدارانەیە کە رەگی بنەمای ئەو گەندەڵکاریەن.بۆیە هەڵمەتی دژی گەندەڵی و کۆتاییهێنان بە گەندەڵی لە عێراق و کوردستاندا، دەتوانی کۆتایی دەسەڵاتی تائیفی و بنەماڵەیی و هێزی میلیشیایی سەرەتاکەی بێت.

عوسمانی حاجی مارف

ئازار بە هێواشی دەگات،
وەک ئێوارەیەک
نایەوێت کۆتایی پێبێت،
دەنیوشت لە دڵدا
ئەو شتانەی لەدەستچوون
بە دەنگێکی نەرمەوە
بیرمان دەخاتەوە.
خۆشی
بەرامبەرتیشکەکەی توندە،
وەک دەرگایەک لەناکاو دەکرێتەوە،
زەردەخەنەیەک،
لە ناو تاریکییەوە
سەرهەڵدەدات
تەنانەت کاتێک هیچ هۆکارێک نییە.
هەردووکیان پێکەوە دەژین ،
دوو دەست لە تاریکییەوە
بە دوای یەکدا دەگەڕێن،
دوو ڕێگا دوای گەشتێکی درێژ
لە کۆتایییدا یەکتر دەبینن.
ئازار فێری مانەوەمان دەکات،
خۆشی فێری فڕین.
ئێمەش ئەو خاڵەین
هەردووکیان لە باوەش دەگرن،
ناسکین، بەهێزین،
لە نێوان شکست و دروستبووندا.
هەر فرمێسکێک
پریشکێکی خەفی تێدایە،
هەر زەردەخەنەیەک
یادەوەری برینێک لە دڵدا هەڵدەگرێت.
بەم شێوەیە دەڕۆین،
لە نێوان ئەوەی ئازاری دەدات
ئەوەی ڕزگاری دەکات،
لە نێوان قورسایی ژیاندا و سەرسوڕمانەکەی.

شورش عەزیز سورمێ

کەیسی ریسوابوونەکەی عبدولەتیف کەسایەتی ئیسلامی و سەرۆکی سەلەفییەکان لە دەستدرێژی سێکسی بۆسەر کچانی زانکۆی سلێمانی، لەئاستێکی فراواندا دەنگی داوەتەوە. سەرەڕای بڕیاری وەزارەتی خوێندنی بالا بۆ دوورخستنەوەی لە ناوەندی زانکۆ و ئاکادیمی، هاوکات کەیسەکەی ڕەوانەی دداگاش کراوە. هەڵبەتە ئەمە هەنگاوێکی باشە، بەڵام کافی نیە.
بۆ یەکەمجارە لە ماوەی دەسەڵاتی ٣٥ ساڵەی حزبەکانی ناسیونالیزمی کوردا، کۆمەڵگە بەمشێوەیە بەدژی هێرشی سێکسی بۆسەر ژنان دێتە دەنگ. لەو ماوەیەدا حزبەکانی کوردایەتی نەک تەنها دەرگای کۆمەڵگایان بۆ ئیسلامی سیاسی ئاوەڵاکردووە، نەک هەر هەزارەها مزگەوت و وەزارەتی ئەوقاف و دەیان تەلەفزیۆنیان خستۆتە خزمەتی حزبە ئیسلامیەکان و مەلاو کەسایەتیە ئیسلامیەکان و پارەی خەیاڵیان بۆ هەڵڕشتوون، کە رۆژانە ژەهر بەڕووی کۆمەڵگاو بەتایبەتی ژناندا هەڵدەڕژن، بەڵكو ئەم حزبانەی کوردایەتی زۆر جار کارنامەی خۆیان لەو ئیسلامە سیاسیانە باشتر پیادە دەکەن و کێشمەکێشیانە لەکردنەوەی زۆرترین مزگەوت و گەورەترین مزگەوت لەسەر ئاستی دنیادا، بۆ بەرگری لە فەرهەنگی دواکەوتوو نەریتە کۆنەپەرست و دژە ژنەکان.
لەماوەی زیاتر لە سێ دەیەی رابردوودا لەئاکامی دەستگرتن بەو سونەت و فەرهەنگە دواکەوتوییەی کوردایەتی و ئیسلامیەوە، دەیان هەزار ژن بوونەتە قوربانی و بەردەوام ژنانیان لەئاستی ئاژەڵدا داناوە و رۆژانە نەک لەدەمی ناسراوترین ئەو کەسایەتیە ئیسلامی و زۆرێک لەسەران و کاربەدەستانی ناسیونالیزمەوە راگەیەنراوە، بەڵکو خودی سەرانی حزبەکانی کوردایەتی ژنانیان وەک سەرچاوەیەکی سێکس و منداڵ خستنەوەو بەخێوکردنی منداڵ و لەزەتی پیاوان داناوەو مامەڵەیان کردوون. کەسێک ناتوانێت لەکارنامەی دژی ژن بوونی ئەمانەدا ئینکاری بکات. ئەمانە هیچ کات ئامادە نەبوون قوربانی بەو فەرهەنگ و سیاسەت و ئایدیۆلۆژیە دواکەوتوانەیە بدەن، بەڵکو بەردەوام قوربانیان داوە بە دەیان هەزار ژن و کچی منداڵ، هەر لە: سوکایەتی پێکردن، چەند ژنە، لێدان، تێزاب پێداکردن، لوت و گوێ بڕین، تاکو دەگاتە سوتاندن و تیرۆرکردنیان، گۆڕستانی ژنانی بێناونیشان ئەو راستیە نیشان دەدات.
بەڵام کەیسی ئەمجارەی عبدولەتیف سەلەفی، کە بەهەمانشێوە قوربانیەکانی کچانێکی زانکۆن، بەهۆی ناڕەزایەتیەکی ریزی سەدان هەزار کەسی یەکسانیخواز، مرۆڤدۆست، ئازادیخواز لەئاستی کوردستان و دەرەوەدا، لەگەڵ هەوڵی جۆراوجۆر بۆ بەڵاڕیدابردنی، نەتوانرا وەک ئەوانەی ساڵانێکی پێشوو تاوانبارانی سێکسی سەربەرز دەرچن و بێتاوان ریسوا بکرێت و ببێتە قوربانی. ئەمجارە سەرۆکی سەلەفیەکان کە بەوەوە نەوەستاوە سێ ژنی لەپاڵ یەکتردا ریزکردوە، بەڵکو چەندین کچی گەنجی زانکۆی هەڵخەڵەتاندووە، وە سودی لەجێگاو رێگاو پلەی ئاینی و زانکۆکەی وەرگرتوە، بۆ مەرامی چەپەڵی خۆی، رووبەڕووی سزادانی ئیداری بوەوەو لە زانکۆ دەرکراو ئەگەری ئەوەش هەیە کە دادگایی بکرێت و سزای زیندانی بەسەردا بسەپێنرێت!
کەیسی ئابڕوچونی سەرۆکی سەلەفیەکان، تەنیا ئابڕوچوونی سەلەفیەکان و عبدولەتیف نیە، کەیسی ئابڕوچوونی هەموو ئەو مەلاو ئیسلامیانەیە کە لەگەڵ تەمەنی دەسەڵاتی ناسیونالیزمی کوردا، هاوبەشن لە بەقوربانیکردنی نیوەی کۆمەڵگا کە ژنانن، کەیسی ریسواکردنی هەموو ئەو هێزو لایەنانەیە کە بە سەلەفی و غەیرە سەلەفی ئیسلامیەوە دەیانەوێت پەردەپۆشی ئەم ئابڕوچوونە بکەن، کەیسی ریسوابوونی دەسەڵاتی ناسیونالیزمی کوردە کە پشت و پەنای ئەو دژە ژنانە بوون لەماوەی ساڵانی رابردوودا.
کەیسی عبدولەتیفی ئیسلامی سەلەفی، کۆمەڵگای دابەشکردووە، لەنێوان کەمایەتیەکی دواکەوتووی کۆمەڵگا لە کەسانێك کە بەرگری لە کۆنەپەرستی و سێ و چوار ژنە دەکەن، یاخود دەیانەوێ ئیسلام و سونتەکانی لەو فەسادخانەیەی لەتیف سەلەفی پاکانە بکەن، لەپاڵ ئەو بەرپرسانەی کوردایەتیدا کە بەرژەوەندیان لە هێشتنەوەی دواکەوتوویی و یاساو نەریتە کۆنەپەرستەکاندا هەیە بۆ ڕاگرتنی پایەی دەسەڵاتی تاڵانچێتی و بۆرژواییانەی خۆیان لەگەڵ ریزی ملیۆنی خەڵکی ئازادیخواز و یەکسانیخواز لە ژنان و پیاوان بەدژی نەک تەنیا کەیسی ئابڕوچوونی سەرۆکی سەلەفیەکان، بەڵکو هەموو ئەوانەی کە هەوڵدەدەن سوکایەتی و دەستدرێژی سێکسی بۆسەر ژنان بکەنە ڕەسمی و ئاسایی لە کۆمەڵگادا.
هەربۆیە دەبێت پرۆسەی دادگایکردنی سەرۆکی ئیسلامیە سەلەفیەکان لەکوردستاندا بە ئەنجامی خۆی بگەیەنرێت و سزای یاسایی بدرێت، هەموو جۆرە هەوڵێک بۆ رزگارکردنی ئەم کەسە کە بە بەڵگەی جۆراوجۆر بەسەریدا سەپاوە، رێگای لێبگیرێت. سزادانی سەرۆکی سەلەفیەکان دەرگایەکە بۆ سزادان و چاوترساندنی هەموو ئەو کەس و لایەنانەی دژی ماف و ئازادیەکانی ژنان دەوەستنەوە بەرگری لە کۆنەپەرستی دەکەن.

کاتێک مرۆڤ لەبەردەم هاوکێشە ئاڵۆز، شێواو و قەیراناوییەکانی دۆخی ئەمرۆماندا ڕادەوەستێت و بە چاوێکی تیژ، سەربەخۆ و ڕەخنەگرانەوە سەیری دەوروبەری خۆی دەکات، ناتوانێت چاو لەو ڕاستییە تاڵ، ناڕەوا و حاشاهەڵنەگرە بنوقێنێت کە کۆمەڵگە لەژێر باری گرانی بێسەروبەرییەکی داڕێژراو، گەندەڵییەکی تەکێنەر و داڕووخانێکی بەهاییی گەورەدا دەناڵێنێت. ئەو چەمکە ترسناکەی کە وەک هاوارێکی نەیار بەرامبەر بەم دۆخە باوە دەردەکەوێت، تەنیا دەربڕێنێکی ڕەوانبێژی یان وێناکردنێکی وێژەیی ڕووت نییە بۆ ڕازاندنەوەی لاپەڕەکان، بەڵکوو دەستنیشانکردنی ڕاستەوخۆی بەڵایەکی کوشندە، درێژخایەنە کە جەستەی نیشتمان و مرۆڤی ئەم خاکەی پێ پێکراوە و تەواوی کایەکانی ژیانی شێواندووە. یاسا کاتێک بەها، قورسایی، پیرۆزی و سەروەریی ڕاستەقینەی خۆی لەدەست دەدات و دەبێتە کەرەستەیەکی لاستیکی و ئامرازێکی دەستەمۆ لەژێر دەستی بەرژەوەندیخواز، دەسەڵاتدار و بازرگانانی ڕامیاریدا، دەرگای پاشاگەردانی و بەڕەڵایییەکی وا دەکرێتەوە کە تێیدا هەموو بنەما ئاکاری، نەتەوەیی و مرۆییەکان دەخرێنە ژێر پرسیارەوە و ئاوەژوو دەبنەوە. ئەم بێیاساییە وەک خەنجەرێکی تیژ و ژەهراوی وایە کە لەناو کڵاوڕۆژنە و کالانی بەرەڵاییەکی کارگێڕی و ڕامیاریی ڕەهادا دەستی کراوەیە بۆ بڕینی دەماری زیندووی کۆمەڵگە، بەبێ ئەوەی هیچ بەربەستێکی دەستووری، مۆڕاڵی، ئاینی یان هێزێکی ڕادەستکەری ڕاستەقینە هەبێت کە بتوانێت سنوورێک بۆ ئەم سەرکێشییە خوێناوییە دابنێت و ڕێگری لەو داڕووخانە خێرایە بکات کە هەڕەشە لە مانەوەی شوناسی ئێمە دەکات.
ئەمڕۆ ژیانی گشتی و تایبەتی هاوڵاتیان، بە شێوەیەکی گشتی و بێبەزەییانە کەوتووەتە ژێر کاریگەریی ڕاستەوخۆ و نەرێنی ئەو گێژاوە ڕامیاری و کارگێڕییەی کە تەواوی کایەی گشتی شارەکانمان و ناوەندە بڕیار بەدەستەکانی تەنیوە. کاتێک جەمسەرە لایەنگرییەکان لە ململانێیەکی بەردەوامی بێئەنجام و بەرژەوەندی خوازانەدا بن و یاسا نەبێتە مەرجەعی کۆتایی و ڕەها بۆ یەکلاییکردنەوەی ماف و ئەرکەکان، ئەوا تاکی ماندوو، بێبەش و چەوساوەی کۆمەڵگە دەبێتە یەکەم و کۆتا قوربانیی ئەم گەمە نادروست و نادادپەروەرە. لە لایەکەوە بێکاریی کوشندە و نەبوونی دەرفەتی یەکسانی کار و بێبەشبوونی گەنجان لە سادەترین مافی بژێوی و شایستەیی دارایی، و لە لایەکی ترەوە دزەکردنی دیاردە نامۆ، نزم، بازرگانی و قەزەمەکان بۆ ناو قووڵایی شارەکان، شکۆی گەنجان و خەڵکی ڕەسەنی ئەم خاکەی خستووەتە بەردەم مەترسییەکی پێشینەبێژ و داڕووخانی نەرێنیەوە. مرۆڤی نیشتمانپەروەر، ڕەسەن و خاوەن هەڵوێست کاتێک بە چاوی خۆی دەبینێت سەروەت و سامانی ژێرزەوی و سەرزەوی وڵاتەکەی دەبێتە مایەی خۆشگوزەرانی، ئارەزوو سازی و ڕابواردنی بێسەروچاو بۆ ئەوانەی هیچ خەم، ئازار و قوربانییەکی ئەم خاکەیان لە کۆڵ نەناوە و لە ڕابردوودا نەیار و داگیرکەر بوون، و لە بەرامبەردا ڕۆڵەی نیشتمان و خاوەن خاک لە سادەترین مافەکانی وەک مووچە و دڵنیایی کۆمەڵایەتی بێبەش دەکرێن و ناچاری نزمترین ئاستی کارکردن و ژیانی کوڵەمەرگین، تا ببنە پاسەوان و خزمەتکاری بەردەرگاکان، هەستی نامۆیی، سووکایەتی و چەوسانەوەیەکی کوژەر و بێدەنگ لە ناخیاندا گەشە دەکەن. ئەمە ڕێک دەرەنجامی ئەو خەنجەرە بێبەزەییەیە کە لە پشتی دادپەروەری کۆمەڵایەتی دراوە و کایەیەکی وای ئەفراندووە کە تێیدا سووکایەتی بە ئابڕوو دەکرێت و بەها بەرزەکان دەکرێنە قوربانی پایە داریی و ئارەزووە کاتییەکان.
لێرەوەیە کە گرنگیی بوونی دەنگێکی سەربەخۆ لە دەرەوەی بازنەی دەستکەوتەکان دەردەکەوێت؛ دەنگێک کە پێناسەی ڕاستەقینەی کوردبوونی ڕەسەن و ویژدانی زوڵاڵی خەڵکی فەرامۆشکراوە. کاتێک نووسەرێک یان ڕووناکبیرێک بە بێ هێچ مووچەیەک، بەبێ هێچ بەخششێکی لایەنداری و دەسەڵاتێک، و تەنانەت بەبێ هێچ هاوکارییەکی چاودێری کۆمەڵایەتی لەسەر ئەم زەوییە، دەست دەداتە پێنووسەکەی و لە کڵاوڕۆژنەی خەمخۆرییەکی پەتییەوە بۆ خاک و بەهای میللەتەکەی دەنووسێت، وشەکانی دەبنە دەنگی ڕاستەقینەی خەڵکی ڕەش و ڕووت و ستەملێکراو، نەک هاوکاری دەسەڵات. کاتێک مرۆڤ بەو هەموو بێبەشییەوە هێشتا خەمی بەها، سەرەتا ڕەوشتییەکان و پاراستنی شکۆی کۆمەڵگەکەی بێت و لە ئازاری سەختی نیشتمانەکەی تێبگات، وشەکانی نابنە تەنیا مەرەکەبێکی وشک لەسەر کاغەز، بەڵکوو دەبنە هاواری ویژدانێکی زیندووی نەتەوەیی کە بە هیچ سەروەت و سامانێک پاشەکشە ناکات. ئەم دەنگە پاک و ئازادە، لەبەر ئەوەی لە دەرەوەی بازنەی سوود و قازانجی مادی و پۆستی ڕامیارییەوە دەدوێت، زۆر باشتر و ڕاستگۆیانەتر دەتوانێت گوزارشت لە ڕەسەنایەتیی ئەم خاکە و ئازارە بەسوێکانی خەڵکە ڕەش و ڕووتەکەی بکات، چونکە هیچی نییە بیدۆڕێنێت و هیچی لە دەسەڵاتداران ناوێت، جگە لە بەدیهێنانی دادپەروەری بۆ هەمووان.
شارەکانمان، کە ڕۆژێک لە ڕۆژان مەڵبەندی ڕەسەنایەتی، قوربانیدان، پاراستنی شەرم و ئابڕووی مرۆیی بوون، ئێستا لەژێر ناوی مۆدێرنیتەی ساختە، کرانەوەی بێ سەروچاو و گەشتیاریی ناڕێکخراو و تێکدەردا، دەستکارییەکی شێوێنەرانەی شوناسە ڕەوشتی و نەتەوەییەکەیان دەکرێت و دەخرێنە خزمەت ئابوورییەکی پووچەوە. بازاڕی ئازاد و وەبەرهێنان نابێت بە هیچ شێوەیەک ببێتە هۆکار، پاساو و کەرەستەیەک بۆ سووک کردنی شکۆی مرۆڤی کورد یان گۆڕینی شارە دێرینەکانمان بۆ ناوەندی کات بەسەربردنێکی بێڕەوشتانە و بازرگانی بە بەهاکانەوە، بەڵام کاتێک بەرەڵایی بەڕێوەبردن و ئاکاری دەبێتە یاسای باڵا و جڵەوی کاروبارەکان دەگرێتە دەست، هەموو شتێک بە شکۆ و مێژووشەوە دەبێتە کاڵایەکی بازرگانیی شایانی کڕین و فرۆشتن لە بازاڕی ڕەشی بەرژەوەندییەکاندا. ئەو تووڕەیی، بێزاری و ڕقە پیرۆزەی کە لە دەربڕینی خەڵکی شەقام و ڕۆشنبیرە خەمخۆرەکاندا دەبینرێت، هاواری نەوەیەکە کە نایەوێت بەوە رازی بێت ، ببینێت نیشتمانەکەی لەبەردەم پیلانی مادی و ئارەزووە کاتییەکانی نامۆکاندا بێدەنگ، دەست بەستراو و بێدەسەڵات بێت. نادادی کاتێک دەگاتە ئاستی بێشەرمی و شانازی پێوەکردن، و کاتێک حوکمڕانی لە بنەما سەرەکییەکانی پاکی، دادپەروەری و پاراستنی هاوڵاتی دادەماڵرێت، تاکی کۆمەڵگە تووشی جۆرێک لە نامۆبوونی توند ڕەویی و دابڕانی دەروونی دەبێت بەرامبەر بە دەسەڵات و دامەزراوە فەرمییەکان، ئەمەش سەرەتای دروستبوونی درزێکی قووڵە لە نێوان خەڵک و پێکهاتەی بەڕێوەبردندا.
ڕاستکردنەوەی ئەم ڕێڕەوە چەوت و لاڕێیە مێژووییە تەنیا بە گۆڕینی ڕووکەشی دروشمە ڕامیارییەکان، یاری گۆڕکێی پۆستەکان یان پڕوپاگەندەی میدیایی بریقەدار و ساختە ناکرێت، بەڵکو پێویستی بە گەڕانەوەیەکی ڕاستەقینە، بوێر و شۆڕشگێڕانە هەیە بۆ چەمکی یاسای سەروەر؛ کە هیچ جیاوازییەک نەکات لە نێوان چین و توێژەکاندا، سزای تاوانباران و گەندەڵکاران بدات و نرخی مرۆڤ بخاتە سەرووی هەموو بەرژەوەندییەکی مادی، حیزبی و ڕامیارییەوە. تا ئەو کاتەی خەنجەری بێیاسایی لە کالانی ئەم بەرەڵاییە ئیداری و ڕەفتارییەدا ئازاد، بێکۆت و دەستوور بێت، ناتوانرێت بە چاوێکی گەش و دڵنیاییەوە باس لە بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی تەندروست، ئابووریەکی نیشتمانیی سەقامگیر و ئاسایشێکی ڕاستەقینەی درێژخایەن بۆ نەوەکانی داهاتوو بکرێت. مێژووی گەلان سەلماندوویەتی کە ستەم، نادادی و سووک کردنی شکۆ پچڕانیی نەتەوەیی سوتووی بەر ڕەشەبای لەناکاون، ئەنجام لەبەردەم هاواری ڕەوا، پێداگریی ویژدانی و ڕاپەڕینی هۆشیارانەی خەڵکی خەمخۆر و نیشتمان پەروەردا تێکدەشکێن و هەڵدەوەشێنەوە، چونکە هیچ دەسەڵاتێک لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، بەبێ بنەمایەکی ڕەوشتی پتەو و بەدیهێنانی دادی کۆمەڵایەتی ڕاستەقینە، ناتوانێت بۆ هەمیشە بەردەوام بێت و متمانەی گەلەکەی بپارێزێت؛ ئەوەی دەمێنێتەوە تەنیا دەنگی ڕاستەقینەی دەرەوەی بازنەی دەستکەوتەکانە کە مێژووی ڕاستەقینە دەنوسێتەوە.

ستار ئەحمەد

فرانشیسكۆ گۆیا (1746- 1827)ی نیگاركێش و پەیكەرتاش و دیزاینەری چاپ و لیسۆگراف، بەمەزنترین نیگاركێشی ئیسپانی لەسەدەی هەژدە و سەرەتای سەدەی دواتر، یاخود بەدوا مۆستای قوتابخانەی كۆن و یەكەم نیگاركێشی نوێی ئەو وڵاتە دادەنرێت. لەهونەرمەندە بەبڕشتەكانە. ژمارەیەكی زۆر و جۆراوجۆری بەرهەمی هونەری لەتابلۆ و پۆرترێت و كاری چاپ پێشكەشكردووه‌. كە لەناویاندا رووداوی هاوچەرخی مێژوویی و دیدە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكانی بەرجەستەكردووە و وێنەی زۆر لایەنی شاراوە و لێلی كۆمەڵگەی ئیسپانیای ئەوساشی خستۆتەڕوو. لەگەڵ ئەوەی لەهەندێك تابلۆ واقیعی و لەهەندێكش دەربڕینخوازی و تەنانەت سوریالیش دەركەوتووە، بەڵام زیاتر بەڕێبەرێكی رۆمانسی دادەنرێت. تەنانەت لەئیسپانیا یەكەم نیگاركێش بوو بانگەوازی بۆ هزری رۆمانسی لەنیگار كردبێ. ‌به‌شێكی هونه‌ره‌كه‌ی بۆ كاری ره‌شبینانه‌ ته‌رخانكردووه‌. ساڵی 1777 دووچاری نەخۆشیەكی قورس بوو كە بەهۆیەوە كاریگەری رەشبینانەی لەناخیدا جێهێشت. ساڵی 1797 تا 1799 وەك كاردانەوە بۆ ئەو بارە ناخۆشەی بەسەر كۆمەڵگەی ئیسپانی داهاتبوو. هەروەها بۆ سەركۆنەكردنی خانەدانان و دەسەڵاتی كڵێسە، زنجیرەیەك نیگاری رەشبینانەی بەناوی (كاپریكۆ) هەڵكۆڵی كە لەناویاندا گاڵتەی بەهەڵسوكەوتی خانەدان و پیاوانی ئایینی و رەفتارە لەخشتەبردنەكانیانی كردبوو. یەكێك لەوانە (نووستنی عەقڵ ئه‌هریمه‌نه‌كان بەئاگاده‌هێنێ) ی ناوە كە وەك كارێكی گرنگ لەمێژووی هونەری جیهان دا شوێنی دیارە. تێیدا پیاوێك سەر و دەستی خستۆتە سەر مێزێك و نووستووە. لەدواوەشی كۆمەڵێك شەمشەمەكوێرە و كوندەپەپۆی گەورە دیارن كە باڵافڕكێیانە. هەروەها دوو گیانداری دڕندەش دیارن. یەكێكیان لەسەر زەوی پاڵكەوتووە و روانینە شەڕانگێزەكەی بەئاراستەی پیاوەكەیە. ئەوەی دیكەش لەسەر پشتی پیاوەكە خەریكە بازبدا و لەتاریكی دا چاوەكانی دەبریسكێتەوە. لەبەشی پێشەوەی مێزەكەش نووسراوە (كاتێك عەقڵ دەنوێ دڕندەكان بەئاگادێن). ئەو بەرهەمە گوزارشتكردنێكی ساكارانەی هزری گۆیایە، كەڕێزی لەهۆش دەگرت و بڕواشی بەئازادی هەبوو و دژایەتی كوێرەوەری و نەزانیشی دەكرد. دوای ئه‌وه‌ی ئەو زنجیرەیەی خستە به‌ردیده‌، هەر زوو لەترسی دەزگا ستەمكاریەكەی دادگاكانی پشكنین و بەفەرمانی پادشا كۆیكردنەوە.
ساڵی 1798 كۆمەڵێك تابلۆی دیكه‌ی كێشا لەناویاندا سەركۆنەی بیروبۆچونە دواكەوتووەكان و فریودەرانەی مرۆڤی كردووە، بۆیە بەتابلۆ رەشەكان ناسراون. لەوانە تابلۆكانی (ئەفسونلێكراوی بەهێز، یاخود چرای ئەهریمەن) و (چێشتخانەی جادووگه‌ره‌‌كان) و (فڕینی جادووگه‌ره‌‌كان) و (ژنە ئەفسونگەر). لەوەی دوایی دا كە دیمەنێكی دزیو و غەمبارانەیە. ئاماژە بەو بۆچۆنە كۆنە دەكات گوایە رۆژی شەممە، ژنە ئەفسونگەرەكان تەرخانیان دەكرد بۆ كۆبوونەوە لەگەڵ ئەهریمەن. دیمەنەكە زۆر وشكە. لێرەدا ئەهریمەن لەشێوەی بزنێكی ژیری دنیادیدە دەركەوتوو و قۆچی گەورەی هەیە و تاجە گوڵێكی لەگەڵای بەڕووی لەسەر كردووە و وەك قەشەش هەڵسوكەوت دەكات و بەكۆمەڵێك ژنی ئەفسونگەریش دەورە دراوە. یەك لەژنەكان منداڵێكی ساوای لەدەستە.
ساڵی 1807 تابلۆكانی (مرۆڤخۆرەكان بیر پاشماوه‌ی مرۆڤ دەكەنەوە) و (مرۆڤخۆرەكان بۆ نێچیرەكانیان لەئامادەباشیدان) ی بەكۆتا گەیاند. ئه‌وانه‌ش له‌تابلۆ ره‌شبینیه‌كانیه‌تی. ساڵی 1823 كۆمەڵێك تابلۆی لەدیواری ماڵەكەی بەكۆتا هێنا كە لەساڵی 1819 سەرقاڵیان بوو. پێدەچێت هەستكردن بەو هیستریایەی كە لەئەنجامی نابیستن لەتەمەنی 46 ساڵی دا تووشی ببوو. هەروەها تێكچوونی باری سیاسی وڵات و ئەو ململانێیانەی ئەوسای ئیسپانیا لەنێوان لیبرالیەكان و كەسانی سەر بەكڵێسە و دەوڵەتی پادشایەتی روویدا، هۆكاری ئەو بەرهەمانە بن كە لەسەر حەزی خۆی كێشابوونی. شارەزایان ناویان ناوە تابلۆ رەشەكان، چونكە هەم ناوەرۆكی تاریكیان هەیە، هەمیش زیاتر بەڕەنگی تاریك كێشراون. تارماین، مرۆڤییان وەها تێدا كیشراوە لەحاڵی هیستریادان. لەوانە تابلۆكانی (ساتور منداڵەكەی خۆی هەڵدەڵوشێ) و (دوو پیاوی پیر شۆربا دەخۆن) و (سەگێكی نیوە نغرۆ) و (دوو پیاوی پیر) و (پیاوان دەخوێننەوە) و (جۆدیس و هۆلۆفیرنێس ) و (دوو ژن و پیاوێك)، یان دوو ژن بەپیاوێك پێدەكەنن. لەتابلۆی ساتور منداڵەكەی خۆی هەڵدەڵوشێ، كە بەیەك تابلۆ رەشە دزێوەكانی مێژوو دانراوە، گەڕاوەتەوە ئەفسانەیەكی كۆن، گوایە خوداوەندی رۆمانی ساتور لەترسی ئەو پێشبینییەی كە گوایە یەك لەمنداڵەكانی لەناوی دەبات، یەك لەدوای یەك منداڵەكانی خۆی دەكوشت و دەیخواردن. لەو بەرهەمە ترسناكەشدا چاوەكانی ساتور دەرچوون وەك ئەوەی لەو حاڵەتەدا دووچاری شێتی بووبێ، یەك لەمنداڵە ساواكانی دەخوات و خوێنی منداڵەكەش بەدەم و لچی شۆڕبۆتەوە و پەنجە رەقەكانیشی لەجەستەی منداڵەكە ڕۆچوون. منداڵەكەش بێجولەیە. لەتابلۆی دوو پیر شۆربا دەخۆن كە لەدیواری ژووری نانخواردن كێشابووی. دوو پیاوی روخسار دزێو لەتاریكی دەبینرێن شۆربا دەخۆن و زەردەخەنەیەكی هێمنانەیان لەسەر لێوە و ئاماژە بە شتی نادیار دەكەن. یەكێكیان پیرە كە پێدەچێت گوزارشت لەگۆیا بكات. ئەوەكەی دیكەش بونەوەرێكی نامۆیە و لەكەللەسەرێكی بێ چاو دەچێت كە ئاماژەیە بۆ مردنی چاوەڕوانكراو.
لەتابلۆی سەگێكی نیوە نغرۆش، سەگێكی وێڵ لەناو ژینگەیەكی غەمبارانە، هاوشێوەی گۆیا دەبینرێت. لەو كارەدا رەنگەكانی زەرد و قاوەیی بەكارهێناوە. زەردەكە بەرجەستەكەری لمە كە بای بەهێز لەشێوەی گێژەڵۆكەیەكی مەزن دەیهێنێ و دەیبات. رەنگە قاوەییەكەش وێنەی گردێكی لمینی پێ كێشاوە. لەو كەشەدا سەگەكە كە لەناو بیابان ونبووه‌، بێهودانە چاوەڕوانی هەڵكردنی گەردەلوولێكی ترسناكە و توانستی رزگاربوونیشی نییە. ئەو بەرهەمە كە بەیەك لەبەرهەمە ئاڵۆزەكانی مێژووی هونەری لەجیهان دادەنرێ، هەموو وردەكارییەكانی ناوی ئاماژەن بۆ ژیانی ئەوسای گۆیا و تەنیاییە كوشندەكەی. لەتابلۆی دوو پیاوی پیریش لەناو تاریكیدا، پیرە پیاوێكی نابیستی شەكەت دەبینرێ گۆپاڵێكی بەدەستە. بونەوەرێكی دزێوی هاوشێوەی ئەهریمەنیش لەدواوەیتی و لەبن گوێچكەی هاواردەكات. وەها پێدەچێت گۆیا لەو بەرهەمەدا خودی خۆی بەرجەستە كردبێ. بەدڵنیایشەوە هەموو ئەو تابلۆیانە دەرخەری ئەو ژیانە پڕ ئازارەی ئەوسای گۆیان.

ئاكۆ عه‌بدوڵڵا

گۆیا له‌چه‌ند ستونێك:

• ساڵی 1786 گۆیا كرا بەنیگاركێشی كۆشكی پادشایه‌تی ئیسپانیا.
• ساڵی 1795 بەبەڕێوەبەری بەشی هونەری لەئەكادیمیای پادشایەتی دامەزرا.
• ساڵی 1799 بەچاودێری خودی كارلۆسی چوارەم، بەنیگاركێشی یەكەمی پادشا دیاری كرا.
• لەگەڵ ئەوەی لەدەسەڵاتی كۆشكیش نزیكبوو، بەڵام هەردەم لەگەڵ كۆشك و رژێمی پادشایەتی وڵات ناكۆكبوو.
• ژیانی پڕ لەهەڵبەز و دابەزی گۆیا بۆتە خاوی گرنگ، زۆر لەسینەماكاران بەكاریان هێناوە لەوانە كۆنراد وولف فیلمی (گۆیا) و میلوش فورمانیش فیلمی (تارماییەكانی گۆیا) و كارلۆس ساورا فیلمی (گۆیا لەبۆردرۆ) ی دەرهێنا.
• گۆیا كۆمه‌ڵێك تابلۆ و پۆرترێتی ناوداری كێشاوه‌‌، له‌وانه‌ تابلۆكانی (خێزانی كارلۆسی چوارەم) و (پرۆسەكانی گوللەباران كردن لە 3 ی مایۆ لەچیای پرینسیپی پیۆ) و (هانیبالی سەركەوتوو بۆیەكەمجار لەبه‌رزایه‌كانی ئەلپەوە بیر له‌ئیتاڵیا ده‌كاته‌وه‌) و (رفاندنی ئەوروپا) و (پاكیزە و منداڵ) و (مەسیحی لەخاچدراو) و هه‌ردوو تابلۆكه‌ی (ماجا). هه‌روه‌ها پۆرترێته‌كانی (فێرناندۆی حەوتەم) و (ویلینگتۆن) و (خانمێك به‌مانتیای رەشه‌وه‌) و(ماریا تێرێزا له‌ڤالابریگا) و (ماركیزە دی لازان)، ئه‌وه‌ جگه‌ له‌و پۆرترێتانه‌ی بۆ (كارلۆسی سێیه‌م) و (كارلۆسی چواره‌م) ی كێشاوه‌.

پێشەکی
پرسیاری “خوا چییە؟” و “بۆچی ئەم چەمکە لە ئەقڵی مرۆڤدا دروست بووە؟” بێگومان دێرینترین و ئاڵۆزترین پرسیارە کە مرۆڤ لە مێژووی هزری خۆیدا ڕووبەڕووی بووەتەوە. ئەمە تەنها پرسیارێکی ئایینی نییە، بەڵکو پرسیارێکی فەلسەفیی قوڵە کە دەیەوێت لە سنوورەکانی بوون و هۆشیاریی مرۆڤ تێبگات. مێژووی فەلسەفە، بە شێوەیەکی گشتی، بەردەوام لە نێوان “سەلماندنی خوا وەک هۆکارێک” و “ڕەخنەگرتن لێی وەک وێنایەکی مرۆیی”دا هاتوچۆ دەکات.
١. فەلسەفەی یۆنانی؛ دەستپێکی گەڕان بەدوای هۆکاردا یۆنانییەکان یەکەم کەسان بوون کە خواپەرستییان لە چوارچێوەی ئەفسانەوە گواستەوە بۆ ناو لۆژیک. ئەفلاتون لە فەلسەفەکەیدا، جیهانی مادی وەک سێبەرێک دەبینێت و “خێرە سەرەکییەکە” وەک مەرجەعی ڕەهای هەموو بوون و جوانییەک دەناسێنێت. لای ئەفلاتون، خوا ئەو سەرچاوە بێخەوشەیە کە ڕۆح پێش هاتنە ناو جەستە ئاشنای بووە.
لە بەرامبەردا، ئەرستۆ بە لۆژیکێکی میکانیکییەوە دەچێتە ناو بابەتەکەوە. ئەو دەڵێت هەر جوڵەیەک لەم گەردوونەدا پێویستی بە هۆکارێکە، و چونکە ناکرێت ئەم زنجیرەیە تا هەتاهەتایە بەردەوام بێت، دەبێت “جوڵێنەرێکی نەجوڵاو” هەبێت. ئەم جوڵێنەرە نەک وەک خودایەکی ئایینی، بەڵکو وەک ئامانجی کۆتایی و کێشکردنێک هەموو بوون بەرەو لای خۆی ڕادەکێشێت.
٢. سەردەمی ڕۆشنبیری و هەوڵەکانی سەلماندن لە سەردەمی مۆدێرندا، دیکارت لە ڕێگەی “کۆجیتۆ”وە (من بیردەکەمەوە، کەواتە من هەم) هەوڵی دا بوونی خوا بسەلمێنێت. ئەو بە لۆژیکێکی سەیر دەڵێت: مێشکی مرۆڤی ناتەواو ناتوانێت چەمکی “تەواوەتی و بێسنووری” دروست بکات، کەواتە دەبێت بوونێکی تەواو (خوا) ئەم بیرۆکەیەی لە مێشکمدا چاندبێت.
بەڵام کانت لە ڕەخنەی ئەقڵی پەتیدا، سنوورێکی بۆ ئەمە دانا. ئەو پێی وایە عەقڵی تیۆری ناتوانێت بوونی خوا بسەلمێنێت یان نکوڵی لێبکات، چونکە خوا لە دەرەوەی سنووری تاقیگەیی و ئەزموونی مرۆڤە. بەڵام کانت لە ڕەخنەی ئەقڵی کردەییدا ڕێگەیەکی تری دۆزییەوە: باوەڕ بە خوا پێویستییەکی ئەخلاقییە. ئەگەر دادپەروەریی کۆتایی نەبێت، ئەوا سیستەمی ئەخلاقی مانای نامێنێت. کەواتە خوا لای کانت، نەک بەڵگەیەکی لۆژیکی، بەڵکو گەرەنتییەکە بۆ مانای ئەخلاقی.
٣. ململانێی سەدەی نۆزدەیەم؛ لە هێگڵەوە تا نیچە هێگڵ خوای وەک “ڕۆحی ڕەها” بینی، کە لە ڕێگەی مێژوو و مێشکی مرۆڤەوە خۆی دەناسێتەوە. بەڵام کیرکەگارد دژ بەم ڕێڕەوە وەستایەوە. ئەو پێی وایە خوا بە لۆژیک نادۆزرێتەوە، بەڵکو پێویستی بە “پەڕینی باوەڕ”ە. واتە کاتێک مرۆڤ لەبەردەم دڵەڕاوکێی بوون و نامۆییدا دەمێنێتەوە، بڕیارێکی ئازایانە دەدات کە باوەڕ بهێنێت.
لە لایەکی ترەوە، نیچە بە وتەی “خوا مردووە”، ڕەخنەیەکی ڕادیکاڵی گرت. مەبەستی نیچە ئەوە نەبوو خوا بە واتای لیتراڵی (ڕاستەوخۆ) مردبێت، بەڵکو مەبەستی ئەوە بوو کە لە کۆمەڵگەی مۆدێرندا، چیتر خوا وەک بنەمایەکی مێتافیزیکی بۆ واتا بەخشین بە ژیان پێویست نییە. نیچە پێی وایە مرۆڤ خوا وەک قەڵغانێک دروست دەکات بۆ ئەوەی بەرگەی لاوازی و ترسی خۆی بگرێت.
٤. سارتەر و ئازادی ڕەهای مرۆڤ سارتەر لە سەدەی بیستەمدا بە کورتی گوتی: “بوون پێش ماهییەت دێت”. ئەگەر خوا هەبوایە، ماهییەتی مرۆڤ پێشوەختە دیاری دەکرا. بەڵام مرۆڤ سەرەتا دێتە بوون و دواتر خۆی خۆی دروست دەکات. بۆیە ئازادی ئێمە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی خوایەک نییە بڕیارمان بۆ بدات. چەمکی خوا لای سارتەر تەنها پڕۆژەیەکی دەروونییە بۆ ئەوەی مرۆڤ لە بەرپرسیارێتی و ئازادیی خۆی ڕابکات.
٥. دەرەنجام؛ خوا بۆچی مایەوە؟ لە کۆتاییدا، فەیلەسووفانی شیکاری وەک بێرتڕاند ڕاسڵ بە توندی ڕەخنەیان لە بەڵگەکان گرت و گوتیان باری بەڵگە لەسەر بانگەوازکەرە. بەڵام سەرەڕای ئەم ڕەخنانە، چەمکی خوا هێشتا وەک پێویستییەک ماوەتەوە:
• پێویستی لۆژیکی: وەک هۆکاری یەکەمی بوون.
• پێویستی مێتافیزیکی: وەک بنەمایەکی ڕەها بۆ تەواوەتی.
• پێویستی ئەپیستەمۆلۆژی: وەک ئاماژەیەک بۆ ئەوەی کە ژیان و بەهاکانمان مانایەکی قووڵتریان لە پشتەوەیە.
بە کورتی، خوا لە مێژووی فەلسەفەدا، یان وەک “سەرچاوەی بوون” سەیر کراوە، یان وەک “پڕۆژەیەکی خۆپارێزی” بۆ دابینکردنی مانا. ئەم گفتوگۆیە هێشتا بە کراوەیی ماوەتەوە و هەر مرۆڤێک لە دیدگای خۆیەوە ئەم پرسیارە گەورەیە شیدەکاتەوە.

ساڵانە لەگەڵ تەواوبوونی تاقیکردنەوەی پۆلی (١٢)ەکان و ئاشکراکردنی ئەنجامەکان، ئەو خوێندکارانەی کە نمرەی بەرزیان بەدەست هێناوە بەری ڕەنج و ماندبوونی چەند ساڵەیان دەچنەوە و ئەو کۆلێژە هەڵدەبژێرن کە ئاواتیان بووە.

ئەو خوێندکارانەشی کە نمرەی کەمیان هێناوە یاخود دەرنەچوون توشی خەم و ناڕەحەتی دەبن و دەکەونە ڕەخنەگرتن لەگرانی پرسیارەکان یاخود دەرەکیبوون و ئەمان نەیان توانیوە وەڵامی دروست بدەنەوە، کەسە نزیکەکانی دەوروبەریان دڵیان دەدەنەوە بەوەی کە خوشکی یان برای یان خزمێکی نزیکی پۆلی دوانزەی تەواو کردووە و لەزانکۆ یان پەیمانگا تەخەڕوجی کردووە و ئێستا لەماڵەوەیەو دانەمەزراوە.

کە ئەمەش گەورەترین هەڵەیە بۆ دڵخۆشی دانەوەی خوێندکارەکەت ڕەنجی چەند ساڵەی کەسێک بەبا دەدەیت و بیر لەدەروونی ئەم دەرچووە دانەمەزراوە ناکەینەوە کە چ ناڕەحەتییەکی بینیوە لەژیان هەتاوەکو قۆناغەکانی خوێندنی تەواو کردووە.

کاتێک بەدوای هەلی کاردا دەگەڕێیت و دەرگا نامێنێت لێت نەدابێت و بەبیانوی نەبوونی شوێن یاخود نەبوونی پشتگیری حزب کەس ئاوڕت لێناداتەوە و بڕوانامەکەت ناتوانێ نانێکت بۆ پەیدا بکات ناچار لەبەر گەرمای هاوین یان سەرمای زستان خەریکی کرێکاریت و گوێت لێدەبێت دەڵێن خەفەت مەخۆ فڵانە کەسیش بڕوانامەی بەکالۆریۆس یان دبلۆمی هەیە ئەوەتا بلۆک ڕادەکێشێت، بەڕاستی بێ ویژدانییە!

کاتێک خوێندن تەواو کردووە و هاوسەرگیریت کردووە و بوویت بەدایک خەریکی ئەرکی ماڵ و چاودێریکردنی کۆرپەکەت بەباشی بەڕێوەبەریت، سەرەڕای گرانی ئەرکی دایکایەتی گوێبیستی کەسانی دەوروبەرت دەبیت دەڵێن خەفەت مەخۆ ئەوەتا فڵانە کەس خوێندنی تەواو کردووە خەریکی قاپ شۆردن و بەخێوکردنی مناڵە، بەڕاستی بێ ویژدانییە!

بەداخەوە تەنها لەم هەرێمەدا بۆ دڵخۆشی خۆت گاڵتە بەئازار و ناڕەحەتی کەسانی دەوروبەرت دەکەیت، چێژ لەکەوتنی یەکتر دەبینین. بەئاواتەوەین کەس پلەیەک لەپێش ئێمەوە نەبێت، بەڕووخسار خۆمان خەمبار دەردەخەین کاتێک شکستی کەسێک دەبینین بەڵام لەناخەوە قاقای پێکەنینمان دێت بەحاڵی.

بەهیوای ئەوەی ئیتر بەس بێت گاڵتەکردن بەئازار و ناڕەحەتییەکانی یەکتر، ئیتر بەس بێت پێکەنین بەکەوتنی یەکتر، بۆ دڵخۆش کردنی خۆمان پەنجە نەخەینە سەر برینی کەسانی دەوروبەر نەک هەر بەکولاندنەوە ناوەستن بەڵکو خوێنی لێدەتکێنن.

نووسینی: شێنێ مشیر

هاوسەرگیری وەک یەکێک لە دێرینترین دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکانی مرۆڤایەتی، هەمیشە لەژێر کاریگەری گۆڕانکارییە ئابووری، زیندەوەرزانی، بیرکاری و دەروونییەکاندا بووە. دیاردەی فرەژنی، کە مێژوویەکی کۆنی لەناو جڤاکە جیاوازەکانی جیهاندا هەیە، تەنیا بابەتێکی یاسایی یان ئاینی سادە نییە، بەڵکو دەکرێت وەکوو تەقینەوەیەک لەنێو گڕکانی نادادیدا سەیر بکرێت. بۆ تێگەیشتنێکی ڕاستەقینە لەم دیاردەیە، پێویستە لە دەرەوەی سۆز و لاسایکردنەوە، سەیری ڕەگ و ڕیشە زانستی و بیرمەندییەکانی بکەین تا بزانین چۆن ئەم ڕێڕەوەی هاوسەرگیرییە لە کاتی ئێستادا بووەتە هۆی بەرهەمهێنانی نادادپەروەری و شڵەژانی پێکهاتەی خێزان.
لە ڕوانگەیەکی زانستی و زیندەییەوە، مرۆڤناسی و زیندەوەرزانی پێمان دەڵێن کە مرۆڤ بە درێژایی مێژووی خۆی تەنیا لەسەر یەک ڕێکاری هاوسەرگیری جێگیر نەبووە. لێکۆڵینەوەکان لەسەر مرۆڤی سەرەتایی نیشانی دەدەن کە مەیلی نێرینە بۆ فرەبوونی هاوبەشەکان لە ڕووی زیندەیییەوە بەشێک بووە لە ستراتیژی پەرەسەندن بۆ زیادکردنی نەوە و پاراستنی نەخشە بۆماوەییەکان لە کاتە سەختەکاندا. لە کاتێکدا مێینە بەهۆی دووگیانی و بەخێوکردنی کۆرپەلەوە وەبەرهێنانێکی جەستەیی زۆر گەورەتر دەکات، نێرینە دەتوانێت لە یەک کاتدا هۆکاری دروستبوونی چەندین نەوە بێت. ئەم جیاوازییە پێکهاتەییە لە کۆنەوە زەمینەی بۆ پەیدابوونی ئەم ڕێکارە خۆش کردووە، بەڵام کاتێک مرۆڤ لە قۆناخی سروشتی دەرباز دەبێت و دەچێتە ناو باری شارستانییەت، ئیتر ناتوانێت تەنیا بە پێوەری ویست و زیندەوەرزانی ڕەفتار بکات، چونکە مرۆڤ بوونەوەرێکی خاوەن بیرکردنەوە و ڕەوشتە و پێویستە دادپەروەری بخاتە سەرووی حەزی سروشتی خۆیەوە.
له ڕووی ئابوری و مێژووییەوە، فرەژنی لەو سەردەمانەدا گەشەی کرد کە کۆمەڵگەکان پشتیان بە کشتوکاڵ و جەنگ دەبەست. لەو قۆناخانەدا، هێزی کار و ژمارەی ئەندامانی خێزان پێوەری سەرەکی بوون بۆ بەدەستهێنانی سامانی زیاتر. ژمارەی زۆری منداڵان واتای هێزی کاری زیاتر و پاراستنی زەوییەکان بوو. لە لایەکی ترەوە، جەنگە بەردەوامەکان دەبوونە هۆی کوژرانی ڕێژەیەکی زۆری پیاوان، ئەمەش هاوسەنگی ژمارەیی نێوان ڕەگەزەکانی تێکدەدا و بۆ ڕێگریکردن لە بێدەرەتانی مانەوەی ژنان و منداڵان پەنا دەبرایە بەر ئەم جۆرە هاوسەرگیرییە. بەڵام گواستنەوەی ئەم شێوازە مێژووییە بۆ سەردەمی هاوچەرخ کە تێیدا پێکهاتەی ئابوری گۆڕاوە و ژن خۆی بووەتە هێزێکی بەرهەمهێنەر و سەربەخۆ، وا دەکات کە هێشتنەوەی فرەژنی وەک ئەوە بێت مرۆڤ بە زۆر بیەوێت پێکهاتەیەکی کۆن بەسەر بارو دۆخی نوێدا بسەپێنێت، ئەمەش سەرەتای دروستبوونی ئەو گڕکانە لاسەنگەیە کە ناخی خێزانەکان دەسوتێنێت.
کاتێک لە ڕوانگەیەکی بیرمەندی و زانستیییەوە سەیری ناخی ئەم ئاگرە دەکەین، هاوکێشەکە ڕوونتر دەبێتەوە. هزرینی هاوچەرخ و گەشەی ناسنامەی تاکگەرایی پرسیارە بنەڕەتییەکان دەربارەی ڕەگی مرۆڤ و پەیوەندییەکان دەوروژێنن. ئەگەر هاوسەرگیری لەسەر بنەمای یەکێتی گیانیی، سۆزداری و هاوبەشی ڕاستەقینە بونیاد بنرێت، مرۆڤ ناتوانێت لە یەک کاتدا ئەو تێکهەڵچوونە سۆزدارییە بە یەکسانی بەسەر چەند کەسێکدا دابەش بکات. ڕەوشتناسی پێمان دەڵێت کە مرۆڤەکان ئامانجن نەک ئامرازێک بۆ تێرکردنی ئارەزوو یان نواندنی دەسەڵات. کاتێک مرۆڤێک دەبێتە هاوبەشی ژیانی کەسێکیتر ، چاوەڕوانی دانپێدانانی تەواو و تایبەتمەندی دەکات. لە ڕوانگەی بیرۆکەی یەکسانی خوازییەوە، فرەژنی نایەکسانییەکی پێکهاتەیی ڕیشەیی لە نێوان ڕەگەزەکاندا پێکدەهێنێت, چونکە مافەکە تەنیا بۆ یەک لایەن قۆرخ دەکات، ئەمەش دەبێتە هۆی کێشە لە هاوسەنگی هێز لە ناو خێزاندا و کاردەکاتە سەر شکۆی مرۆیی و سەربەخۆیی دەروونی ژنان.
لە لایەکی ترەوە، لە ڕووی زانستییەوە، پێوەرەکانی بەختەوەری لە جیهانی ئەمڕۆدا گۆڕانی بەسەردا هاتووە. پێوەرە کۆنەکانی تەنیا بیرکردنەوە لە مانەوەی فیزیکی جێگەی خۆیان داوە بە چۆنایەتی ژیان، گەشەی کەسایەتی، و ئارامی دەروونی. لێکۆڵینەوە دەروونییەکان نیشانی دەدەن کە فرەژنی لە ناو دڵی خۆیدا گڕکانێک لە ئێرەیی، دڵەڕاوکێی بەردەوام، هەستی پشتگوێخستن و پەرتەوازەبوونی سۆزداری منداڵان حەشارداوە. مێشکی مرۆڤ پێویستی بە سەقامگیری و دڵنیایی هەیە، و کاتێک ئەم ڕێکخستنە دەروونییە بەهۆی دابەشبوونی سەرنج و سۆزی باوک یان هاوسەرەوە دەکەوێتە مەترسییەوە، جڤاکەکە ڕووبەڕووی جۆرێک لە داڕوخانی ناوەکی دەبێتەوە کە کاریگەری نەرێنی درێژخایەنی لەسەر پێگەیاندنی نەوەکانی داهاتوو دەبێت، و ئەمەش گەورەترین نادادییە کە بەرامبەر بە منداڵان و دایکان دەکرێت.
پێویستە ئەوەش بە ڕاستگۆیانە لێک بدرێتەوە کە کۆمەڵگەی ئێمە ئێستا لە دۆخێکی گواستنەوەی مێژووییدایە. لە لایەکەوە کێشکردنی نەریت و مێژوو و هەندێک تێگەیشتنی کۆن هەیە کە هێشتا بارو دۆخەکە بە چاوی سەدەکانی ڕابردوو دەبینێت، لە سەرێکی دیەوە پێشکەوتنی خوێندەواری، ئابوری سەربەخۆیی ژنان و گۆڕانی پێکهاتەی شارنشینی وا دەکات کە شێوازی فرەژنی نەتوانێت لەگەڵ داخوازییەکانی ژیانی نوێدا بگونجێت. کاتێک ژن دەبێتە خاوەن زانست و وشیاری یاسایی، ئیتر ناتوانێت لە ناو پێکهاتەیەکدا بژی کە پێگەی ئەو کورت دەکاتەوە. ئەمە کێشەیەکی هزری چڕە؛ ناتوانرێت بە یاسای کۆن کێشەکانی مرۆڤی هۆشمەندی ئەمڕۆ چارەسەر بکرێت بەبێئەوەی لێشاوی نادادی ناو کۆمەڵگە زیاتر نەکەین.
بێگومان، فرەژنی دیاردەیەکە کە لە ڕابردوودا بەهۆی بارودۆخی تایبەتی مێژووییەوە بوونی خۆی سەپاندبوو، بەڵام لە ژێر تیشکی گەشەی زانستی، بیرمەندی مافەکانی مرۆڤ و گۆڕانی بنەڕەتی لە پێکهاتەی جڤاکی هاوچەرخدا، بووەتە هۆی دروستبوونی گڕکانێک لە نادادی کە ئاشتی خێزانی و دەروونی دەسوتێنێت. تێڕامانی ورد لەم بابەتە پێمان دەڵێت کە پێشکەوتنی ڕاستەقینەی کۆمەڵگە بەندە بە بونیادنانی خێزانێک لەسەر بنەمای ڕێزی دوولایەنە، یەکسانی ڕەها و تێڕامانی سۆزداری تاکەکەسی، چونکە تەنیا لە ڕێگەی کوژاندنەوەی ئەم گڕکانە نادادییە دەکرێت نەوەیەکی تەندروست، هاوسەنگ و هۆشیار پێشکەشی داهاتوو بکرێت.

دیارنەمانی کت و پڕی کەسێک .. وونبونی هەتاهەتایی و .. دروستبوونی بۆشاییەک لە چواردەورتا ..ڕۆیشتن بۆ جێگایەکی نادیار ..ماڵئاوایی کۆتایی و .. دەستهەڵگرتن لە هەموو دەستکەوتە مادی و ڕۆحییەکان، ڕۆیشتن بۆ جیهانی حەق و حیساب، ئەمانە بەشێکن لە پێناسەکانی مردن، کە لە ڕاستیدا تاکە دیاردەیە کە زۆرترین خۆپارێزیی و لێکۆڵینەوە و پێناسە و لێکدانەوەی بۆ کرابێ.. بە جۆرێک زۆرینەی کۆمەڵگا مۆدێرنەکان، گۆشەگیر کردن و لەیاد بردنەوە و خۆلێنەدان و وێڵکردنی تێرمی مردن پەیڕەو دەکەن .. پێویست ناکات بیر له مردن بکەیتەوە، مادام ژیان هەیە.. پێویستە بە هەموو جۆرێک باوەش بکەیت بە ژیاندا و .. بە قوڵیی ڕۆبچیتە ناو تام و چێژ و حەز و ئارەزووەکانییەوە بۆ ئەوەی بە تەواویی یان بە نیمچە تەواویی لە هەستکردن بە مردن، ڕزگارت بێ.. گوڵبارانکردن و عەتر پرژێنکردن و ڕازاندنەوەی لاشە و گۆڕ و هەڵبەستنی گۆڕ و دروستکردنی باڵەخانە تیایدا، بەشێکن لە سڕینەوەی مردن و داپۆشینی بە چالاکییەکانی ژیان .. هەمان کات، پێشوازیی کردن لە مردن بە جلی ڕەش و فرمێسک و گریانەوە، وەک ناڕەزایی و ڕەتکردنەوە و بەگژاچوونەوەی مردنە بە نمایشێکی تایبەت.. لە ڕاستیدا ڕازاندنەوەی مردن یان ڕەشپۆشکردنی، هیچ کەڵکێکی نییە، بەڵکو هەوڵدانە بۆ شکاندنی سنوورەکانی مردن و موتوربەکردنی بە ژیان، تا کار گەیشتۆتە ڕەتکردنەوەی ناشتن و مۆمیاکردنی پاشا و هەندێ کەسایەتیی و پاراستنیان لەناو مۆم و فۆرمالیندا .. ئەم کارانە دەسترێژیکردنە سەر مردنن، بە بێ ئەوەی تۆسقاڵێک لە حەقیقەتی مردن بگۆڕن .. هەر بۆیە پێغەمبەر داوا دەکات هەموو ئەو گۆڕانە بڕوخێنرێن کە هەڵبەستراون، چونکە لۆژیک وا ئەخوازێت مردن مردن بێت و ژیانیش ژیان بێت، لوتکەی گەمژەییە ئەو جێگایە کۆنکرێت بکرێت و بهێڵرێتەوە لە کاتێکدا کەسەکە شی بۆتەوە و نەماوە.. هێشتنەوە و نەمرکردنی گۆڕ و ڕازاندنەوەیان، بەشێکە لە نوشوستیی مرۆڤ بەرامبەر مردن، ئەوسا لە جیاتیی مردن لە خۆی بتەکێنێ و ژیان فراوانتر بکات، پاوانخوازیێ و فراوانخوازیی بە گۆڕستانەکان دەدات و ..چەندەها قەبارەی فراوان لە زەوی لە کاردەخات و دەیانکاتە شاری مردووەکان لە کاتێکدا بە پابەند بوون بە سنووری هەردووکیان، هەم شەپۆلی گوڕستانەکان بەو جۆرە ترسناکە فراوان نابێت، هەم ژیانیش ئەو هەموو پەڵە گۆڕستانە گەورانەی پێوە لەسەر دروست نابێت، وەک ئەمڕۆ ئەیبینین گۆڕستانەکان و کۆڵانی زیندووەکان تێکەڵ بوون و بوون بە دراوسێ .. هەربۆیە پێغەمبەر داوا ئەکات ئەوەی لەسەر مردووەکە دروستکراوە، بڕوخێنرێ، بۆ ئەوەی گۆڕ، تەنها گۆڕ بێ و نەبێتە ماڵ.. گۆڕ پێویستە دوای ساڵانێک نەمێنێ و بپوکێتەوە و لە جێگایدا کەسێکی تر بنێژرێت، نەک هەتا هەتایە بمێنێ و .. گیر بخۆین بە دەست شوێنگۆڕ و گۆڕستانەوە و گۆڕخانەکان هەتا بێ لە زیاد بووندا بن.
بەڵام لەگەڵ هەموو ئەو خۆپارێزیی و ڕازاندنەوەی ژیان و فراوانکردنی خەیاڵ و خەونەکانی ژیان و گەڕان بۆ چارەسەریی لە نەخۆشییەکان و .. تەنانەت گەڕان بۆ گیای نەمریی لە ئەفسانەکاندا بە تایبەت لە ئەفسانەی گلگامێشدا، لەگەڵ هەموو ئەوانەیشدا، پەیکەری مردن، هەستکردن بە مردن، دەرکەوتنی مردن، دیاردەیەکی بەردەوامە لە ژیانماندا و ..هەمیشە ئەو هەستە لە ناخماندا، لە جم و جوڵماندا، لە بەرهەم و خولیا و خەونەکانماندا بە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ، ڕەنگ ئەدەنەوە .. بۆ نمونە ئەو هەموو نەخۆشخانە و دەرمانخانە و پزیشک و کارمەندە تەندروستیی و ئەمبوڵانس و ڕاگەیاندنە تەندروستییانە، نیشانەی هەبوونی مردنن.. هەوڵدانن بۆ دەستگرتن بە ژیانەوە ..واتا هەتا زیاتر ژیان لە ئامێز بگیرێت، زیاتر کاراکتەری مردن لە شانۆکەدا دەردەکەوێت .. ئەو جل و بەرگە گەرم و ئاگردانانەی زستان، دەرگا و پەنجەرە و بنمیچی ژوورەکان، خواردن و خەو و حەوانەوە، هەموویان بۆ ئەوەیە نەمرین و خۆپارێزیی له مردن بکەین، واتا بەردەوام مردن خۆیمان نیشان ئەدات و ئێمە لە دەستی هەڵدێین و خۆمانی لە دژ چەکدار ئەکەین، هەر بۆیە نزیکەی هەموو هەڵس و کەوتەکانمان ڕاکردنن لە مردن.. خۆ حەشاردانن لە مردن. خۆگۆڕین و خۆ سواغدانن بە جۆرەها شتی ماددی و ڕۆحیی، بۆ ئەوەن بەڵکو مردن نەماندۆزێتەوە !
لە قورئاندا هاتووە کە هەموو کەسێ ئەبێ مردن بچێژێ و .. ئەو مردنەی کە خەڵک لە دەستی ڕادەکەن هەر پێیان دەگات ئەگەر لە تاوەرە توند و تۆڵ و بەرز و شاهانەکانیشدا بن..
بەڵام غەریزەی ژیان و مانەوە، هەتا دوا هەناسەی ژیان، لە ڕاکردن و خۆدزینەوە لە مردن بەردەوامە..
خوجوانکردن و خۆ گەنجکردنەوە و بۆیاخکردنی ڕوخسار و قژ و نینۆک و . خۆگۆڕین و پۆشاکی جۆرا و جۆر و عەتر و وەرزشەکان و جۆرەها پاککەرەوە و .. دەیان و سەددان چالاکیی ڕۆژانە، تێکڕایان ئەچنە قاڵبی خۆدزینەوە لە مردن و.. . هەڵکەندنی سەنگەر و تونێل و پەنا و پاسار لە ژیاندا بە مەبەستی خۆ شاردنەوەن لە مردن ..
لەوەیش کارەساتبارتر ئەوەیە کە دیاردەی چینایەتیی و زوڵمی کۆمەڵایەتیی و ڕەگەزپەرستیی و جەنگە گەورەکان و داگیرکاریی و دزیی و تاڵانیی و پاوانخوازیی و گەندەڵیی و تێکڕای تاوانەکان، ئەچنە قاڵبی ژیانپارێزیی و خۆلادان لە مردن لەسەر حیسابی ئەوانی تر … کابرا ئەڵێ من وەجاخزادەم و دەست بەسەر موڵک و ماڵی خەڵکیدا ئەگرێت، بە ئومێدی ئەوەی لەو ماڵ و موڵکە حەرامەدا، خۆی بشارێتەوە و تارمایی مردن نەیدۆزێتەوە.. دزیی و داگیرکاریی و کوشت و بڕ، لە ڕاستیدا بۆ ئەوەیە بە هەژارکەوتن و نەخۆشخستن و پەکخستن و کوشتنی کەسانێک، دەوڵەمەندیی و لەشساغیی و سەرکەوتن و ژیانی هەتاهەتایی !! بۆ کەسانێکی تر دابین بکرێت .. واتا ئەتوانین بڵێین زیادە ڕەویی لە خواردن و داڵدە و پۆشاک و کەرەستەکانی ڕۆژانەدا لای کەسانێک، دوور ونزیک، برسێتیی و ئاوارەیی و بێداڵدەیی و پەککەوتنی کەسانێکی ترە .. هەربۆیە لە قورئاندا خوا باس لەوە دەکات کە هەموو شتێک بە پێی پێویست دروستکراوە، واتا کاتێ تۆ دوو نانت پێیە و بە نانێک تێر ئەخۆیت، لە جێگایەکی دوور یان نزیک کەسێک هەیە یەک نانی دەست ناکەوێت، بەو جۆرە لێرە و لەوێ جۆرە مرۆڤێکی دەگمەن پەیدا ئەبن، سەروەت و سامانەکەیان بەسەر هەژارەکاندا دابەش ئەکەن و هەوڵ ئەدەن هەژارانە بژین، بۆ نمونە وەک لیڤ تۆڵستۆی لە ڕوسیا و عەلی کەمال لەم شاری سلێمانییەی خۆمان.. لەوانیش گرنگتر و دەگمەنتر ، کەسانێکن کە ژیانی خۆیان له پێناوی ئەوانی تردا بەخت ئەکەن و سەرجەم تەمەنیان لە زیندان و ئەشکەنجەدان و کوشتندا بەسەر ئەبەن، ئەمانە ئەبنە کەسانی باڵا و لە بیرەوەریی و مێژووی مرۆڤایەتیدا ئەمێننەوە.
بەو پێیە شەڕە گەورەکان و شەڕه بچووکەکانیش، بە مەبەستی بەردەوامیدان بە ژیانی نەتەوە و تیرەیەک، هەڵدەگیرسێنرێن، لە ڕێی کوشتن و تەفروتوناکردنی نەتەوە و تیرەکانی ترەوە، ژیان و مانەوە بۆ دەستە و تاقمێک زامن ئەکەن.. جینۆسایدکردنی نەتەوە و ئایدیۆلۆجیا و ئایینزایەک، لە بنچینەدا بۆ ئەوەیە نەتەوە و ئایدیۆلۆجیا و ئاینانزایەکی تر لەسەر زەوییەکی فراوانتر و لەناو داهات و سامانێکی زیاتردا بژیی و .. هەلی مانەوەی تەمەنێکی درێژتر بۆ خۆی دابین بکات..
بەلام سەیر لەوەدایە، لە شوێنە هەژارنشینەکاندا، لە گوێ شەقامەکاندا، پیرەمێردی به تەمەنی وا دەبینی لەناو تەپ و تۆز و برسێتیی و نەهامەتیدا، ئیشێکی قورس ئەکات، کەچی بەردەوامە لە ژیان، لە کاتێکدا هاوتەمەنە میر و وەزیر و گزیر و لە تەڕ خۆر و له وشک خەوتووەکانیان، لە مێژە مردوون !! ئەوەیش ئەو تیۆرەی چاڕڵس داروین بەتاڵ دەکاتەوە کە دەڵێت مانەوە بۆ بەهێزترینە.
کاتێ دزێک ماڵی کەسێک تاڵان ئەکات، لە ڕاستیدا بۆ ئەوەیە دزەکە بەردەوام بێ له ژیان و .. کەسەکەی تر ڕووبەڕووی ئەگەرەکانی مردن و لەناچوون ببێتەوە..
کاتێ ڕۆژانە ملیۆنەها پەلەوەر و ماڵات لەسەر زەمین ئەکوژرێن، مەبەست لێی قارسکردنی ژیانی ئەوانە و پینەکردنێتی بە ژیانی مرۆڤەکانەوە.. پڕۆتین و ڤیتامین و کانزای لەشی باڵندە و گیاندارەکان ئەدزین و ئەیانخەینە لەشی خۆمان بۆ ئەوەی زیاتر بژین.. بەو جۆرە زۆر بە لامانەوە ئاساییە بۆ نمونە مەڕێک لە کارژۆلەکەی داببڕین، مریشکیک لە جوجەڵەکانی جیاکەینەوە و بیانخۆین.. ئەم دیمەنە ترسناک و تراژیدییە وای لە بەشێک لە مرۆڤەکان کردووە واز لە گۆشتخواردن بێنن، بەو پێیەی هەموو گیانداران شایانی ژیانن..! وەک چۆن هەمووان مردن چاوەڕوانیانە، ئیتر ئەم یەکتر خواردنە بۆچی ؟
دیاردەی جەردەیی و مافیاگەرێتیی بێ سەروبەری تاکە کەسیی، هەتا ئەگاتە دیاردەی داگیرکردنی نێونەتەوەیی جیهانیی بەرنامە بۆ داڕێژراو، مەبەست لێی دابینکردنی هەلی ژیانێکی شاهانەیە بۆ هەندێ کۆمەڵگای داگیرکەر، لە هەمان کاتدا کوشتن و هەژارکردن و نەزانکردن و نوقومکردنی کۆمەڵگا داگیرکراوەکانە لە نەخوێندەواریی و نائومێدیی و تاوان و لە دەستدانی کولتوور و ئایین و هەموو نەهامەتییەکاندا، ئەوانە هەر یەکێکیان مردنێکن و تێکڕایش پاڵپێوەنانی ئەو کۆمەڵگایانەن بۆ مردنە تەقلیدییەکە .. چونکە هەتا هۆکارە دەروونیی و مادییەکانی ژیان کەمتر بنەوە، هۆکارە دەروونیی و مادییەکانی مردن زیاد دەکەن.
مردن پانتاییەکی فراوانی لە بیر و بەرهەمی دانا و بیریارەکاندا داگیرکردووە، زۆرترینی بەرهەمە هونەریی و ئەدەبیی و هزرییەکان، گەڕانن بۆ دۆزینەوەی ژیانی هەتاهەتایی یان هیچ نەبێ دابینکردنی نەمریی و هەتاهەتایی بۆ دانا و زانا و بیریارەکان بە شێوەیەکی زارەکیی، وەک ئەوەی ئەووترێت فڵان کەسی نەمر، لە کاتێکدا سەدان و هەزاران ساڵە مردووە و نەماوە.
کۆشکەکەی کافکا بۆ نمونە، گەڕانێکی بەردەوامە بۆ ژیان و ..خۆ حەشاردانە له مردن، کە دواجار مردن ئەیباتەوە.. مارسیل برۆست لەو هەموو لاپەڕەیەدا بە دوای کاتی وون بوودا ئەگەڕێ، لە هەزاران لاپەڕەدا بە دوای کاتە وونبووەکاندا وێڵە بۆ ئەوەی پانتایی نێوان ژیان و مردن فروانتر بکات.. هەزاران لاپەڕەی شەڕ و ئاشتی و ئاناکارنینای تۆڵستۆی گەڕانە بە دوای ژیاندا بە هەموو هۆکارەکان ..بە هەمان شێوە تەواوی ڕۆمانەکانی دیستۆیڤسکی و هێمنگوای و ستانداڵ و فۆکنەر و سارۆیان و ئەوانی تر، هەوڵدانن بۆ دۆزینەوەی دەرچەیەک لەناو بازنەکانی مردندا کە بەردەوام لە چواردەورمان ڕەنگڕێژ دەکرێن و تیرەکانیان بچوک و بچوکتر دەبنەوە، هەتا ئەوەی بەرکەوتەی دەبێت لەگەڵماندا و ئەمانسڕێتەوە..
لە زۆربەی چوارینەکانی خەییامدا، تارمایی مردن بە ئاشکرا و بە نیمچە ڕوونیی دەردەکەوێ، کاتێ ئەڵێ ناگەڕێتەوە کەسێ لەو دنیا تا لێی بپرسین ئەحواڵی مردوو .. واتا ئەم پیاوە ئەوەندە سەرقاڵبووە بە مردنەوە، هیوادارە یان تەنانەت چاوەڕوانە بەڵکو مردوویەک بگەڕێتەوە و باسێکی ئەودیومان بۆ بکات هەرچەندە ئەمرۆ لەناو تراژیدیای ڕاگەیاندنە جۆراو جۆرە بێ سانسۆر و بێ سنوورەکاندا کەسانی وا پەیدا بوون باس لەوە دەکەن گوایا مردوون و پیاسەیەکی ئەودیویان کردووە و جا بە کاوەخۆ گەڕاونەتەوە بۆ پیرە دنیاکەی خۆمان !!
مردن یان بیرکردنەوە لە مردن بەرپرسە لە تەواوی خەڵات و پلە و پایەکانی مرۆڤ و کۆمەڵگاکانی مرۆڤدا .. پلەی سوپاسالار ئەدرێتە کەسێک، چونکە زۆرترین هێرشی جەنگیی و نەخشەی جەنگیی داڕێژاوە بە مەبەستی کوشتنی زۆرترین ژمارەی دوژمنان، واتا دابینکردنی زۆرترین هەلی ژیان بۆ هاووڵاتیەکانی خۆیان، هەر بۆیە پلەی سەربازیی بەرز ئەخرێتە سەر شانەکانیی و مەدالیای ئازایەتیی بە سنگیدا هەڵدەواسرێت و ..پەیکەری بۆ دروست ئەکرێت .. و ئەکرێتە سەرۆک و ناوی ئەچێتە مێژوو ، سروودی نیشتمانیی و ..وێنەکەی ئەچێتە سەر دراوەکانی ووڵات .. ئەوانە هەمووی پاداشتی ڕاستەقینەن بەرامبەر بە دابینکردنی وەهمی ژیانکردنێکی درێژ و نەمریی، بۆ هەردوولا، هەم بۆ میللەتەکە و هەم بۆ سەرکردەکە..
پێدانی خەڵاتە جیهانییەکان بە داهێنەرانی دەرمانی نەخۆشییەکان و ئامێرەکان و خزمەتگوزارییەکان، تێکڕایان بۆ ئەوەیە ئەو داهێنەرانە لە هەموو بوارەکاندا پەرەیان بە ژیان داوە و دژی مردن جەنگاون، بۆیە شایانی خەڵاتن.
دزینی نەوت و زێڕ و ئەڵماس و خەزێنە کەلەپوورییەکانی ئاسیا و ئەفەریقا لەلایەن داگیرکارە ڕۆژئاواییەکانەوە، بەشێکن لەو کارەساتە گەوره مرۆییەی کە بە خەیاڵیی نەمریی و ژینکردنی هەتاهەتایی خۆیان ئەنجامدراون ..
پیرۆزکردنی دایکایەتیی و باوکایەتیی بۆ ئەوەیە ژیانی منداڵەکان بپارێزن و نەهێڵن ڕوو بە ڕووی مردن ببنەوە..
خێزان دروستکردن و وەچە خستنەوە و سێکس و خواردن، بۆ ئەوەن ژیان بەردەوام بێ و بتوانێت ڕوو بە ڕووی مردن بێتەوە یان هیچ نەبێ بتوانێ وەک هێڵێکی تەریب لەگەڵ مردندا بەردەوام بێ ..
بەو جۆرە عەشق و خەبات و شۆرش و پیشمەرگایەتیی و پارتیزانیی و تەواوی چالاکییە بە کۆمەڵەکانی مرۆڤ، مەبەست لێی دابینکردنی ژیانێکی ئارامتر و جوانتر و درێژترە بۆ کۆمەڵگاکان و .. دوور کەوتنەوەیە لە مردن و لەناو چوون و هەڵوەشان و هەرەسهێنان ..
پاشان کە ئەو شۆڕش و خەباتە جەماوەرییانە سەردەکەون و ئەگەنە ئامانج، کەسێک یان چەند کەسێک بەر و بوم و کاکڵەکەی ئەخۆن، چونکە دوای سەرکەوتنی شۆڕشەکان، کێبڕکێ ناوخۆییەکان سەرەڵدەدەن هەتا کەسانێکی تایبەت و خێزانەکانیان زۆرترین هەلی ژیانکردن دابین بکەن بۆ خۆیان لەسەر حیسابی هاووڵاتیەکانی هەمان کومەڵگا..یان ڕاستتر جەنگی ژیاندزینی ئەوانی تر، جەنگێکی ئەزەلییە و بۆ چرکەیەکیش ڕاناوەستێت، نەک هەر له نەتەوەیەکدا، تەنانەت لە خێزانێکیشدا، شەڕی ژیاندزین و مردنسەپاندن لە نێوان براکاندا هەیە .. کوڕەکانی پاشا.. وەچەی بازرگانەکان یەکتری ژەهرخوارد ئەکەن بۆ ئەوەی خۆیان بگەنە دەسەڵات وداهاتی زۆر، براکان خوشکەکانیان لە میراتیی بێ بەش ئەکەن، بە هیوای ژیانێکی دوور و درێژ یان ژیانێکی هەتاهەتایی بۆ خودی خۆیان و هەمان کاتیش تەمەنکورتیی و مردنی خوشکە لاواز و بێهێزەکانیان ..!
کاتێ ستالین هاتە سەر کورسی فەرمانڕەوایی سیستمی کۆمۆنیستی بە حیساب یەکسان بۆ هەمووان، زۆرینەی وەزیرەکانی لینین ی لە دەسەڵات لادا و کوشتنی، پاشا ملیۆنان کەسی ناوخۆ ،و دەرەوەی بە کوشت دا، کەچی هەمان کات زاناکانی بایۆلۆجی و بایۆکێمستری ڕادەسپێرێت هەوڵ بدەن خانەیەکی زیندوو لە تاقیگەدا دروست بکەن، بۆ ئەوەیش هەموو خەزێنەی دەوڵەت دەخاتە خزمەتیانەوە !! هەتا بەو داهێنانە ژیانی هەتا هەتایی بۆ خۆی و خێزانەکەی دابین بکات !! ..وەک چۆن سەدام حسێن دوای سەرکەوتنی کودەتای حیزبەکەی، وەزیر و هاوڕێکانی خۆی کوشت، بۆ ئەوەی ژیانی خۆی درێژتر بێتەوە و ڕکابەرە ڕاستی و وەهمییەکانی چواردەوری نەمێنن.
وەک عێراقی نوێ، دوای ساڵەهای ساڵ خەباتی جەماوەریی و قوربانیدانی چین و توێژەکانی گەلانی عێراق و کوردستان، کاتێ سیستمی بەعس ئەڕوخێت و سەدام حسێن لەسێدارە ئەدرێت، دەیان و سەدان سەدام حسێنی تر لەناو کورد و عەرەبدا سەرهەڵدەدەن، و ملیۆنان هاووڵاتیی عێراق ئەکوژن و زیندان و ڕاو ئەنێن بۆ تاراوگە، تەواوی سەروەت و سامانی ووڵات بۆ خۆیان و خێزانەکانیان ئەدزن، ئەوەیش له ڕاستیدا هەوڵی مانەوەی چەند خێزانێکە لەسەر حیسابی مردن و ڕاوەدونان و زیندانکردن و ئەشکەنجەدان و وێرانکردنی میللەتێک، بێگومان لە غیابی یاسا و دادگادا.
لێرەدا ئیتر بۆ فەراهەمکردنی کۆمەڵگای مۆدێرن بە جۆرێک ژیان بۆ هەمووان بێ و ..ڕاکردن لە مردن مافی هەمووان بێ، شتێک سەروەر کرا و لەسەروو هەمووانەوە دانرا، ناونرا یاسا .. کۆمەڵێ بینای گەورە دروستکران ناونران دادگا..
یاسا بۆ ئەوەیە هیچ کەسێ نەتوانێت ژیانی ئەوانی تر بۆ خۆی ببات ومردنی خۆی بەسەر ئەوانی تردا دابەش بکات ..
دادگا ئەو جێگایەیە هەوڵی تێدا دەدرێت بۆ ئەوەی ژیانی دزراوی خەڵکێک بگەڕێتەوە بۆ خاوەنەکانیان و .. مردنی سەپێنراوی سەر خەڵکێک، بگەڕێنرێتەوە بۆ سەپێنەرەکان ..
هەر بۆیە لە کۆمەڵگا هوشیارەکاندا، یاسا لەسەروو هەمووانەوەیە، تیایدا سەرۆک و گەدا پێکەوە لەبەردەم دادگادا ڕائەوەستن و .. ژیانێک دزرا بێ، وەرئەگیرێتەوە و ..مردنێک سەپێنرابێ، ئەخرێتەوە گەردنی خاوەنەکەی.
ئەم یاسا لەسەروو هەمووانەیش، شتێکی ڕێژەییە و لە هیچ کۆمەڵگایەکدا یاسا ناتوانێت لەسەروو هەمووانەوە بێت، بە تایبەت لە کۆمەڵگا گەندەڵەکاندا، یاسا لە ژێر پێی بەهێز و دڕندە و مافیاکاندایە، بەڵام بە سەرزارەکیی و لە نووسراو و ڕاگەیاندنەکانیاندا یاسا لەسەروو هەمووانەوەیە و بە درۆیەکی شاخدار، هەمووان هەمان هەلی ژیانکردن و لە مردن ڕاکردنیان بۆ ڕەخسێنراوە . تەنها لەو کۆمەڵگا ئاینییە ڕەسەنانەدا یاسا لەسەروو هەمووانەوە دانراوە، کە مژدەی ژیانێکی هەتاهەتاییان تێدا دراوە بەوانەی کە پابەندن بە یاساکانەوە..واتا لەوێیشدا لە پێناوی دابینکردنی ژیانێکی هەتاهەتایی بەهەشت، کەسانێکی سەرکردە و بەتوانای وەک عەلی کوڕی ئەبو تاڵب لەگەڵ جولەکەیەکی هەژاردا لەبەردەم دادوەردا ڕادەوەستێ و ڕازی نابێت دانیشێت هەرچەند دادوەر داوای لێ دەکات دانیشێت، ئەڵێت هەتا ئەو مافە نەدۆزرێتەوە بۆ ئەو پیاوە کە گوایا لەلای منە، من دانانیشم و وەکو ئەو بە پێوە ڕائەوەستم.. عەلی کوڕی ئەبوتاڵب کەسێکە بە ووتەی خۆی دنیای تەڵاقداوە و خۆی بۆ ژیانی هەتاهەتایی دوای مردن ئامادەکردووە، هەر بۆیە ئامادەیە لەبەردەم دادگادا ڕاوەستێت .. ئەو دادگایەی کە کافکا له چیرۆکێکیدا، دەرگاکەی لەبەردەم پیاوێکی دەشتەکیدا ناکرێتەوە هەتا کابرای دەشتەکی پیر ئەبێت و ئەمرێت، چونکە گەیشتن بە دادپەروەریی واتا دەستخستنی هەلی ژیانکردن و ڕاکردن لە مردن،مافی دەشتەکییەک نییە بەڵکو تایبەتکراوە بە کەسە دەست ڕۆیشتوو، وەجاخزادەکان، هەر بۆیە کابرای دەشتەکیی پێش ئەوەی ڕۆحی دەربچێت، به پۆلیسی بەردەرگاکە ئەڵێت : باشە لەو هەموو ساڵەدا، بێجگە لە من کەسێکی تر پێویستی بە دادگا نەبوو ؟ خۆ هیچ کەسێک بێجگە لە من نەهاتە بەر ئەم دەرگا داخراوەی دادگا ؟
پۆلیسەکە پێی ئەڵێ : خەڵکی تر زۆرن کە پێویستیان بە دادگا هەبووە و هاتوون و چوونەتە ژوورەوە و مافی خۆیان وەرگرتووە، بەلام من و ئەم دەرگا داخراوەی دادگا، تایبەت بە تۆ دانراوین.. بۆیە بێجگە لە تۆ هیچ کەسێکمان نەدی!!
خەییام ئەڵێ:
لە نزمیی زەوی تا بەرزیی زوحەل
چەند گرێ هەبوو یەک یەک کردم حەل
لە مەکر و حیلە دەرچووم پەلە پەل
وەک خۆی مایەوە موشکیلەی ئەجەل

نەوزاد بەندی

پیاوێکی مردوو کە لە مردنی خۆی دەترسێت.

ڕۆمانی، مردنی ئیڤان ئیلیچ (Ivan Ilitjs död) کورتە ڕۆمانێکە لە ساڵی ١٨٨٦چاپکراوە، لە نووسینی نووسەری ڕووسی لیۆ تۆڵستۆی. بە یەکێك لە باشترین کورتە ڕۆمانەکانی ئەدەبی جیهانی دادەنێن، کاریگەرترین دەقە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی مرۆڤ لەگەڵ مردن. لە ڕاستیدا پێش خوێندنەوەی ئەم تێکستە شانۆیی (مردنی پاشا) ی یۆژین یۆنسکۆم خوێندبووە و شیکاریم بۆ کردووە، پاشان کە ئەم دەقەم خوێندەوە لێکچوونێکی زۆر هەیە لە نێوانیان، یۆنسکۆ لە ژێر کاریگەری ئەم دەقەدا تێکستی مردنی پادشای نووسیووە، لە نووسینێکی تردا جیاوازی و لێکچوونەکانم دەستنیشان کردووە. سوپاسی کاک ماجید حەمە قادر دەکەم کە پێی ڕاگەیاندم ئەو تێکستە بە کوردی هەیە و نووسخە کوردیەکەی بۆ ناردم، تێکستە سویدیەکەی ساڵی ١٩٢٨ و نوسخە کوردیەکەی ساڵی ٢٠١١ دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریانی بڵاو کردۆتەوە و وەرگێڕانی بۆ کوردی ئەمین گەردیگلانی.
بەیەکێک لە بەرهەمە بەناوبانگەکانی دادەنرێت کە باس لە مانای ژیان و مردن و مەیلی مرۆڤ بۆ ژیان بەپێی چاوەڕوانییەکانی کۆمەڵگا دەکات. چیرۆکەکە بەو شێوەیە دەست پێدەکات کە پاڵەوانەکە پێشتر مردووە. چیرۆکەکە باس لەوە دەکات کە چۆن ئیڤان ئیلیچ، دادوەرێکی تەمەن ٤٥ ساڵ لە ڕووسیا لە سەدەی نۆزدەهەمدا ڕووبەڕووی مردن دەبێتەوە. ئیڤان کە ژیانێکی بەڕواڵەت ڕێک و پێک دەژی، سەرەڕای پەیوەندییە کارەساتبارەکانی لەگەڵ هاوسەرەکەی، بە هەڵە لەکاتی هەڵواسینی پەردەی پەنجەرەی خانووە نوێکەیاندا دەکەوێتە خوارەوە. دوای یەک دوو هەفتە دەست دەکات بە هەستکردن بە تامێکی نامۆ لە دەمیدا و ئازارێک لە جەستەیدا. هیچ پزیشکێک ناتوانێت دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە بکات، بەڵام زۆری نەخایاند ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە ئیڤان لە دۆخی مردندایە.
بەشی دووەمی ڕۆمانەکە باس لەو ئەشکەنجە و بیرکردنەوانە ئازار چەشتنە دەکات کە ئیڤان پێیدا تێدەپەڕێت لەسەر وەختی لەسەرمەریگدا.
سەرەتای دەستپێکردنی ڕۆمانەکە بە خوێندنەوەی هەواڵی کۆچی دوایی ئیڤان ئیلیچ (Ivan Ilitjs) دەست پێدەکات. یەکێک لە هاوەڵەکانی ئیڤان لە دادگا لە کاتی پشوودا، لە ڕۆژنامەیەکدا هەواڵی مردنی ئیڤان بۆ هاوڕێکانی تری دەخوێنێتەوە.
لەگەڵ دەستپێکردنی ڕۆمانەکە تۆڵستۆی تۆڵستۆی ڕاستەوخۆ تیشک دەخاتە سەر چۆنیەتی کاردانەوەی خۆپەرستانەی هاوڕێ و هاوکارەکانی ئیڤان. هەرلەوێدا باسی ئەوە دەکەن کێ شوێنی ئیڤان بگرێتەوە، چۆن پلەی پیشەییان بەرز بکەنەوە، ئەمە چۆن کاریگەری لەسەر مووچەکەیان یان پیشەکەیان دەبێت؟ چۆن بچن بۆ پرسەکەی، بەم شێوەیە مردنەکە وەک دەرفەتێک بۆ قازانجی خۆیان دەبینن نەک خەمی مردنی ئیڤانی هاوڕێیان.
چیرۆکەکە لە کۆتاییەوە دەست پێدەکات، لەو کاتەوەی کە ئیڤان دەمرێت پاشان تیشک دەخاتە سەر ژیانی ڕابوردووی، لە بەشی یەکەمدا بەشێوەیەکی ڕووکەشی ژیانی کارەکتەرەکان وێنا دەکات پێش ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ وێناکردنی ژیان و نەخۆشی ئیڤان.
تۆڵستۆی کاردانەوەی کارەکتەرەکانی دەوروبەری پاڵەوان بەکاردەهێنێت بۆ ڕەخنەگرتن لە کۆمەڵگایەک کە مرۆڤەکان زیاتر خەمی پلەو پایە، ستاتۆس، پارە و پیشەیان هەیە نەک مرۆڤایەتی. مرۆڤەکان خۆیان لە بیرکردنەوە یان قسەکردن لەسەر مردنی خۆیان و پرسیارە جەوهەریەکەی ژیان بەدوور دەگرن، لەبری ئەوە بەردەوامن لە جەختکردنە سەر کار و پارە و ژیانی ڕۆژانە. هاوکار و هاوڕێکانی ئیڤان بیر لەوە دەکەنەوە ئەوە ئیڤانی هاوڕیانە مردووە نەک خۆیان.
تۆڵستۆی مردنی خۆی لە ڕوانگەی زیندووەکانەوە وێنا دەکات. بە پێچەوانەی ڕێزبەندی کاتی لە پیشدا پاڵەوان مردووە ئەوجا باسی ژیانی دەکرێت، تۆڵستۆی ئەو کاتە بێمانا وبەتاڵ و ئەبسوردەمان لە ژینگەیەکی بیرۆکراتیی و بەرژەوەند خوازیدا بۆ باس دەکات، کە پێشتر مردووەکە سەر بەو ژینگەیە بووە، هەڵوێستی هاوڕێکانی ئیڤان ئیلیچ بەرامبەر بە مردنی، شێوازی پەیوەندیکردنیان لەگەڵ مردووەکە، بەو هێڵە کاتییانەی لە ڕۆمانەکەدا بەکارهێنراون، زەق دەبێتەوە. هەروەها پێناسەی کاتمان بۆ دەکات، لەبەر ئەوە لەم شیکارییەدا لە ڕوانگەی کات و هێماکانەوە شیکاری بۆ ئەم دەقە دەکەم.
لە بەشەکانی پاشتردا تۆڵستۆی زانیاریمان پێدەدات کە ئیڤان ئیلیچ دادوەرێکی سەرکەوتوو بووە و بەپێی پێوەرەکانی کۆمەڵگا ژیانێکی ئاسوودە ژیاوەو رێزێکی زۆری هەبووە، زۆریش حەزی بە یاری کاغەزێن کردووە، خاوەنی دوو منداڵە کچ و کوڕێک. پراسکۆڤیا فێدرۆنۆڤا (Praskovya Fyodorovna) ی ژنی پشتیوانێکی گرنگ بوو بۆ ئەو. ژیانی هاوسەرگیرییان تاڕادەیەک بە خۆشی دەست پێدەکات بەڵام لە کۆتاییدا سارد و پڕ لە ململانێ دەبێت. کاتێک ئیڤان نەخۆش دەکەوێت پراسکۆڤیای زۆرجار توڕەیی دەردەبڕێت چونکێ خەمی کرداری و عەمەلی نیشان دەدات نەک بەزەیی. تۆڵستۆی ڕۆڵی خۆی بەکاردەهێنێت بۆ وێناکردنی ئەوەی کە چۆن ڕێکەوتنە کۆمەڵایەتییەکان و بەرژەوەندییەکانی خۆیان دەتوانن کاریگەرییان لەسەر پەیوەندییە مرۆڤییەکان هەبێت. هاوڕێکانی هەست بە ناخۆشی دەکەن نەک لەبەر لە دەستدانی هاوڕێکەیان بەڵکو لەبەر ئەوەی بڕیاریان دابوو کە شەوێ کۆ ببنەوە و یاری کاغەزێن بکەن. تۆڵستۆی لە وەسفکردنی هەڵوێستی زیندووەکان بەرامبەر بە مردن، و بەو هۆیەوە بەرامبەر بە ژیان، سەرنجی تایبەت بۆ شێوازی مامەڵەکردنیان لەگەڵ کاتدا ڕادەکێشێت:
لە سەرەتای ڕۆمانەکەدا، لە دوای مردنی ئیڤان ئیلیچ، بە هەمان شێوەیە وێنای پراسکۆڤایا دەکات کە بەردەوام مژوڵی بابەتە کردارییەکانە، لەوانە دارایی و ئەو خانەنشینییەی کە چۆن دوای مردنی هاوسەرەکەی وەریبگرێت. ئەمەش ڕەخنەی تۆڵستۆی لە کۆمەڵگا بەهێزتر دەکات کە زۆرجار پێگەی دەرەکی و بەرژەوەندی خۆ لە پێش خەمی ڕاستەقینەدا دادەنرێت.
ئیڤان لە بەشی سێی ڕۆمانەکە ئیڤان دەگوازێتەوە بۆ شاری شاری پترۆزبۆرگ، لەوێ لە دادگا کار دەکات پارەو پولێکی باش کۆدەکاتەوە و خانوویەک دەکڕێت، لە ماڵە نوێیەکەی خەریکی ڕازاندنەوەی ماڵەکەیانە، لە کاتی هەڵواسینی پەردەی پەنجەرەکاندا دەکەوێت و کەلـلەکەی دەیماڵێت بە قەراغی کورسیەکەدا بریندار دەبێت و تووشی ئازارێکی زۆر دەبێت و ئەوەش دەبێت هۆی ئەوەی تووشی نەخۆشیەکی کوشندەی بکات و هەر بەو هۆیەوە دەمرێت. بەڵام کەس نایەوێت دەربارەی ئیڤان ئیلیچ لە ترسی مردن بزانێت، تەنانەت ژنەکەی خۆیشی. کەس نییە، جگە لە خزمەتکارێکی بێ پارە گراسیم کە ئاگاداری دەبێت.
گیراسیم کوڕێکی کە سادە بوو بە بێ پاداشت، وەک خزمەتکارێک لە ماڵی ئیڤان، بە دڵسۆزی یاوەری ئەو پیاوە ی دەکرد، چاودێری دەکرد هەندێکجار بە درێژایی شەو تا بەیانی و هاوغەمی ئازارەکانی ئیڤان بوو، بە شێوەیەکی سروشتی، زۆر بە ڕێز و ئارامییەوە مامەڵەی لەگەڵ نەخۆشەکە، پێش ساتەوەختی مردنیشی تەنانەت لەگەڵ مردنەکەشیدا دەکرد. لای ئەو ئەمە ویستی خودایەو مەرگ چاوەڕێی هەموومان دەکات.
ئیڤان یادەوەرییەکانی ژیانی ڕابردووی لەسەرەمەرگدا وەک مۆتەکەیەک بەردەوام بەدواوەیەتی . کەمێک پێش ساتەوەختی مردن، ئیڤان ئیلیچ لە هەستێکی قوڵدایە بەوەی کە ژیان چییە ؟ تەنها کاتێک ئیڤان تێدەگات کە بەڕاستی دەمرێت، دەست دەکات بە بیرکردنەوە لەوەی کە چۆن ژیاوە و بەڕاستی چی گرنگ بووە؟
مردن حەتمیە و هەموو مرۆڤەکان دەبێت ڕووبەڕووی مردن ببنەوە. مانای ژیان، ژیانێکی باش و پڕ مانادار مانای چییە؟ تۆڵستۆی ڕەخنە لە ژیانێک دەگرێت کە بە پێگە و سەرکەوتنی دەرەکی بەڕێوەدەچێت، ئازار و بەزەیی چاودێری ڕاستەقینەی مرۆڤ دەتوانێت تەنانەت گەورەترین ئازاریش کەم بکاتەوە.
دەست دەکات بە پرسیارکردن لە هەموو ژیانی خۆی. پرسیاری ئەوە دەکات کە ئایا بەڕاستی ژیانێکی دروستی ژیاوە یان تەنها هەوڵی بەدەستهێنانی پێگە و پارە و ڕێزی کۆمەڵایەتی داوە. زۆربەی کەسانی دەوروبەری خۆیان لە قسەکردن بە ئاشکرا لەسەر مردنەکەی بەدوور دەگرن، ئەمەش وای لێدەکات تەنیا بێت. تاکە کەسێک کە بەزەیی ڕاستەقینە نیشان دەدات، خزمەتکار گراسیم کە بەبێ پارە هاوکاری دەکات. تۆڵستۆی پێشنیاری ئەوە دەکات کە ژیانێک کە تەنها لەسەر بنەمای پیشە و پارە و شکۆمەندی کۆمەڵایەتی دامەزراوە، مەترسی ئەوەی هەیە کە هەست بە بەتاڵی بکەیت.
لەگەڵ نزیکبوونەوەی مردن، تەنها کاتێک ئیڤان ئیلیچ ڕووبەڕووی مردنی خۆی دەبێتەوە، درک بە بەهای خۆشەویستی و ڕاستگۆیی و بەزەیی دەکات.
هەرچەندە ڕۆمانی مەرگی ئیڤان ئیلیچ چیرۆکێکی ڕیبازی ئەبسورد نییە، بەڵام گەلێک تایبەتمەندی هەن کە دەتوانرێت وەک ئەبسورد هەستیان پێبکرێت وسەیر بکرێت، بەو مانایەی کە نیشان دەدەن مرۆڤ چۆن لەگەڵ مانای ژیان و حەتمیەتی مردندا ململانێ دەکات. بەڵام ڕۆمانەکە زۆر پێش ئەوەی بێمانایی ببێتە بزووتنەوەیەکی ئەدەبی نووسراوە و بە ئەبسورد حسێب ناکرێت.
ئیڤان ئیلیچ وا ژیاوە کە مردن تەنها کاریگەری لەسەر کەسانی تر هەبێت، ئێمە هەرگیز مەرگی خۆمان نابینین، مەرگ پەیوەندی بە کەسانی دیکەوە هەیە نەک خۆمان، کارەکتەرەکانی دەورو بەری هەوڵدەدەن خۆیان قەناعەت پێبکەن کە مردنی خۆیان بیر لێناکانەوە، هەرچەندە لە ڕاستیدا دەزانن کە ئەوە ڕاست نییە.
ڕێک ئەم بیرکردنەوە خۆ فریودەرەیە کە تۆڵستۆی ڕەخنەی لێدەگرێت: مرۆڤ بەزەحمەت مردنی خۆی قبوڵ دەکات و خۆی لە پشت ئەو تێڕوانینە دەشارێتەوە کە مردن هەمیشە کاریگەری لەسەر کەسێکی دیکە هەیە.
بەڵام لە لایەکەی ترەوە مەرگی ئەوانی تر دەبینین، ئیڤانیش هەرگیز مەرگی خۆی نابینێت، بەڵکو لە هەستی مردندا دەژی، کاتێک خۆی تووشی نەخۆشییەکی کوشندە دەبێت، وەک شتێکی ناعەقڵانی و نزیکە لە بێمانایی ئەزموون دەکات کە ئەو کەسەیە کە دەبێ بمرێت. خەڵکی دەوروبەری ئیڤان بەردەوامن لە ژیانی ڕۆژانەیان، وا خۆیان نیشان دەدەن کە نزیکە وەک ئەوەی هیچ ڕووی نەداوە. ئەوان زیاتر خەمی پیشە و میرات و ئەرکە کۆمەڵایەتییەکانیانن نەک ئازارەکانی. ئەمەش هەستی بێ مانا و نامۆبوون دروست دەکات.
ئیڤان کاتێک ئاوڕ لە ژیانی خۆی دەداتەوە، تێدەگات کە بە پلەی یەکەم بەپێی ئایدیالی سەرکەوتن و پێگەی کۆمەڵگا ژیاوە. لەخۆی دەپرسێت ئایا هەموو ژیانی مانای ڕاستەقینەی هەبووە؟ ئەم قەیرانە وجودییە ئەو پرسیارانەمان بیردەخاتەوە کە دواتر لە ئەبسوردیزمدا گرنگ بوون.
جیاوازییە چارەنووسسازەکە ئەوەیە کە تۆڵستۆی ڕێگەیەکی دەربازبوون لە قەیرانەکە پێشکەش دەکات. بەرەو کۆتایی، ئیڤان ئیلیچ بە قبوڵکردنی مردن و درککردن بە بەهای خۆشەویستی و مرۆڤایەتی و ژیانێکی ڕاستەقینە، فۆرمێکی ئاشتەوایی دەدۆزێتەوە.
لە بێمانایی کلاسیکدا بۆ نموونە لە یوجین ئیۆنێسکۆ یان ساموێل بێکێتدا بە گشتی چارەسەرێکی لەو شێوەیە نییە. مرۆڤ لە جیهانێکدا دەژی کە مانایەکی ڕوونی نییە و دەبێت خۆی مامەڵە لەگەڵ ئەم وەدیهاتنەدا بکات.
مەرگی ئیڤان ئیلیچ ڕۆمانێکی بێمانا نییە، بەڵام پرسیاری وجودی لەخۆدەگرێت کە دواتر بوونە ناوەندی لە ئەبسوردیزمدا، بەریەککەوتنی مرۆڤ لەگەڵ مردن، هەستکردن بە بێ مانایی، ڕووکەشبوونی کۆمەڵگا وتەنیایی لە کۆتایی ژیاندا، گرنگترین جیاوازی ئەوەیە کە تۆڵستۆی ڕێگە بە پاڵەوان دەدات مانا و ئارامی ناوەوە بدۆزێتەوە، لە کاتێکدا بەرهەمەکانی ڕێبازی ئەبسورد زۆرجار کەسەکە بەبێ وەڵامێکی ڕوون یان ئاشتەوایی کۆتایی بەجێدەهێڵن.

کات لە ڕۆمانەکەدا
تێڕوانین بۆ کات لە کورتە ڕۆمانی مەرگی ئیڤان ئیلیچ دا زۆر گرنگە بۆ ئەوەی تۆڵستۆی چۆن ژیان و مردنی کارەکتەری سەرەکی وێنا دەکات. ڕۆمانەکە هەردوو کاتی (کرۆنۆلۆژی واتە بە پێی کات ڕێکخراوە) و (کاتی دەروونی) بەکاردەهێنێت. گۆڕانکارییەک لە نێوان کاتی دەرەکی (ڕووداوەکانی ژیان) و کاتی ناوەکی، دەروونی (بیرەوەری و بیرکردنەوەکان) چییە؟
یەکەم کاتی کرۆنۆلۆژی : پێکهاتەیەکی گێڕانەوەکەی (چیرۆکەکە بە مردن دەست پێدەکات و دواتر دەگەڕێتەوە) چیرۆکەکە بە شێوەیەکی نائاسایی دوای مردنی ئیڤان ئیلیچ دەست پێدەکات، کاتێک هاوکارەکانی هەواڵی کۆچی دوایییان پێدەگات. پاشان پڵۆتەکە دەگەڕێتەوە بۆ کات و باس لە ژیان و ژیانی پیشەیی و چۆنیەتی نەخۆشکەوتنی دەکات. بەرەو کۆتایی چیرۆکەکە دەگەڕێتەوە بۆ دوا ڕۆژەکانی پێش مردنی.، واتە ڕۆژ و هەفتەو مانگ و ساڵەکان بە شێوەیەکی ڕێکخراوەیی بەدوای یەکدا دێن.
دووەم کاتی دەروونی: کاتێک ئیڤان بە سەختی نەخۆش دەکەوێت، تێڕوانینی بۆ کات دەگۆڕێت. ڕۆژەکان هەست بە درێژیی و ئازار دەکەن بەهۆی ئەو ئازارەوە، بەردەوام بیر لە ژیانی خۆی دەکاتەوە و هەڵبژاردنەکانی دەکۆڵێتەوە. یادەوەرییەکانی منداڵی و گەنجی فەزایەکی زۆریان پێدەدرێت، بەو پێیەی هەوڵدەدات لەوە تێبگات کە ئایا ژیانی هیچ مانایەکی ڕاستەقینەی هەبووە یان نا. لێرەدا ئەوە کاتژمێر نییە کە چیرۆکەکە کۆنترۆڵ دەکات، بەڵکو بیرکردنەوە و هەستەکانی ئیڤان ئیلیچ.
گرنگی کات. تۆڵستۆی کات بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی نیشان بدات کە چۆن ڕوانگەی مرۆڤ لە بەرامبەر مردندا دەگۆڕێت، پێش نەخۆشییەکە ئیڤان کات وەک شتێکی پڕ لە کار و پیشە و سەرکەوتنی کۆمەڵایەتی ئەزموون دەکات.
کاتێک ئیڤان نەخۆش دەکەوێت، تێدەگات کە کاتێکی بێسنووری بۆ نەماوەو کات تەواو دەبێت لە وە بە ئاگا دەبێت هەر ڕۆژێکی نوێ بەو مانایەیە کە خەریکە لە مردن نزیک دەبێتەوە. بۆیە چیتر بیر لە پلانی داهاتوو و پیشەکەی ناکاتەوە، بەڵکو بیر لەوە دەکاتەوە کە چەند کاتێکی کەمی ماوە، ئیڤان مردنەکەی قبوڵ دەکات و فۆرمێک لە ئاشتی دەدۆزێتەوە.
بۆنموونە، پێشتر بیری لەوە دەکردەوە: ساڵی داهاتوو ڕەنگە پلەبەرزکردنەوەکەی بۆ بێت، مووچەکەی چەند زیاد دەبێت و دەتوانێت ساڵی داهاتوو چەند پاشەکەوت بکات، بەڵام ئێستا بیردەکاتەوە چەند ڕۆژم ماوە بژیم؟ بۆیە کات زۆر بەنرختر و ترسناکتر دەبێت.
ئەو کاتەشی گۆڕانکارییەکی ناوەوەی بەسەردا دێت، واز لە شەڕی مەرگ دەهێنێت، قبووڵی دەکات کە بڕیارە بمرێت، هەست بە بەزەیی بۆ خێزانەکەی دەکات لەبری ئەوەی تەنها بیر لە ئازارەکانی خۆی بکاتەوە و هەر ئەم گەشەسەندنی ناوەوەیە کە لە کاتەکانی دەرەوە گرنگتر دەبێت.
لە کۆتاییدا ئیڤان ئەوەندە لە مردن نزیک دەبێتەوە کە بیرکردنەوە لە ڕۆژ و کاتژمێر و بەروار دەهێنێت، گرنگ ئەوەیە چەندێک دەژی، بەڵکو چۆن ڕووبەڕووی مردنەکەی دەبێتەوە. جۆرێک لە ئاشتی دەدۆزێتەوە ئەمە بەو مانایە نییە کە تەندروست دەبێت یان واز لە ئازارەکان دێنێت. بەڵکو ئارامی ناوەوە دەدۆزێتەوە. واز لە ترسی مردن دێنێت چونکە قبوڵ دەکات. بەم شێوەیە تۆڵستۆی نیشان دەدات کە ئەزموونی مرۆڤ لە کاتدا تەنها بە ڕۆژ و ساڵ ناپێورێت، بەڵکو لە چۆنیەتی تێگەیشتن و بەهادان بە ژیانماندا دەپێورێت. ئەمە یەکێکە لە پەیامە گرنگەکانی تۆڵستۆی ئەوەی مانا بە ژیان دەبەخشێت، ئەوە نییە کە چەند دەژین، بەڵکو چۆن دەژین و چۆن پەیوەندیمان لەگەڵ مرۆڤەکانی تر و بە مردنی خۆمانەوە هەیە.

کات لە ساتی مردنی ئیڤان ئیلیچ
ماوەی بیست و یەک ساڵ تێدەپەڕێت دوای هاوسەرگیرییەکەی ئیلیچ، کات لە رۆمانەکەدا ژیانی پاڵەوانەکە و لێکدانەوە و هەڵسەنگاندنی ئەو پێکدەهێنێت هەروەها بێمانای ژیانیش. حیکایەتخوانی ناو ڕۆمانەکە بە وردی بەرواری ڕووداوەکانی دیاری ناکات بەڵکو تیشک دەخاتە ئەو شتانەی تەنیا لە بۆچوونی ئیڤان دا گرنگە.
بەشی سێیەم زیاتر جەخت لەسەر باوەڕی پاڵەوان دەکات کە کۆنترۆڵی بەسەر کاتدا هەیە، کە بە بۆچوون ئەو چۆن دەبێت ژیان بەو شێوەیە بەڕیوە بچێت کە ئەو دەیەوێت . بە ئاسانی، بە خۆشی و شایستەیی.
ئیڤان بەردەوام خەریکی کۆنترۆڵکردنی کاتەکانیێتی، کە نابێت هیچ شتێک تێکی بدات، کاتژمێر نۆ هەڵدەستێت لە خەو، قاوە دەخواردەوە، کاغەزەکانی دەخوێندەوە، پاشان یەکپۆشییەکەی لەبەر دەکات و دەچێتە دادگا. بەتەواوی کاتەکانی خۆی ڕێکخستووە. ڕۆتینی ڕۆژانە کە لەلایەن ئیڤان ئیلیچەوە دامەزرابوو، بە شێوەیەکی سروشتی نانخواردنی نیوەڕۆ و خواردنی کەمی پاشنیوەڕۆ و ئێوارەخوانی ئێوارەی لەخۆگرتبوو. حیکایەتخوان باسی ئەم کاتانەی ڕۆژ دەکات (ئەو کاتەی کە ژەمەکان دیاری دەکات) و ئەو چالاکییانەی پەیوەستن پێیانەوە. ئەمەش ئەوە نیشان دەدات کە ئیڤان بە تەنیا لە کاتێکی ڕێکخراو و ڕۆتینیدا دەژی کە هیچ بوارێک بۆ گەشەکردنی ڕۆحی یان دروستکردنی پەیوەندی قووڵ و ڕاستگۆیانە لەگەڵ مرۆڤەکاندا ناهێڵێتەوە، بەڵام ئازار و گەشەسەندنی هەستکردن بە ناڕەحەتی دەبێتە هۆی تێکچوون لە کاتدا. لەوێدا کات دەبێتە شتێکی تر و گۆڕانکاری بەسەردا دێت.
کات لە ڕۆمانی مردنی ئیڤان ئیلیچ ئامرازێکی گرنگە بۆ بیرۆکەکانی تێکستەکە، بەشێوەیەکی زۆر هۆشیارانەی هەمەچەشن کات و پەیوەندی پاڵەوانی ڕۆمانەکە بە کاتەوە وێنا دەکات و ئەزموونی ژیان و مردنی خۆی باس دەکات و هەڵسەنگاندنی بۆ دەکات. بۆیە وەک پۆلێنێکی فەلسەفی مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، بەستراوەتەوە بە بیرکردنەوە لە مانای بوونی مرۆڤ. سەردەمی ئیڤان ئیلیچ- کە سەرەتا وەک مردوو پێشکەش دەکرێت، پاشان دەگۆڕدرێت بە بۆ ژیانی و بەیوەندی ئیڤان ئیلیچ بەکاتی دەرەکی و ناوەکی.
هەر لە سەرەتا و لە لاپەڕەی یەکەمدا پێمان دەڵێت کە هاوڕێکانی کاتیان نییە بۆ بەشداریکردن لە پرسەکەدا، یەکێکی تریان دەڵێت بەشداری کردن لە کاتێکی وەرزکەر و ناخۆشە.
مردن وەک پچڕانێک مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت بۆ بەسەربردنی کاتەخۆشەکان، هاوڕێکانی هەست بە ناخۆشی دەکەن، نەک لەبەر لە دەستدانی هاوڕێکەیان بەڵکو لەبەر ئەوەی بڕێاریان دابوو کە شەوێ کۆ ببنەوە و یاری کاغەزێن بکەن
تۆڵستۆی وەسفی ژیانی ڕۆژانەی پاڵەوانەکە بە ڕێکوپێکی و بە خێرایییەکی ئاسایی دەکات ، ساڵ بەدوای ساڵدا دێت بە شێوەیەکی تاڕادەیەک نەریتی تا ساتەوەختی پەیدابوونی قەیرانە وجودیەکە، لە دوای نەخۆشییەکەی ئیڤانەوەیە پێوانەکردنی کات دەگۆڕدرێت، خێرایی گێرانەوەکە دەگۆڕێت و خاو دەبێتەوە و سەرنج دەخرێتە سەر بیرکردنەوە و هەستی پاڵەوان و ئەزموونی بابەتیی کات کە لە کرۆنۆلۆژیای ئاسایی گرنگتر دەبێت. تیشک دەخرێتە سەر گەشەسەندنی ناوەوەی و قەیرانی بوونگەرایی. قۆناغی کۆتایی زۆر وردتر وێنا دەکرێت.
ئەو شتانە دەگێڕدرێتەوە کە لە ماوەی چەند دەیەک لە ژیانی پاڵەوانەکەدا ڕوویانداوە، پوختەی ڕووداوەکان دەگێڕیتەوە، زۆرجار بازدانی کاتیی بەرچاو بەکاردەهێنێت. لە درێژایی گێرانەوەکەدا خوێنەر دەزانێت کە ئیڤان ئیلیچ لە چەند شوێنێکدا بۆ ماوەی جەند ساڵ کاریکردووە، لە چ شوێنێکی تر پەلی باڵای هەبووە و ڕۆژنە چۆن کاتەکانی دابەشکردووە. لە بەشێکی تریدا بیست ساڵە هاوسەرگیری کردووە، بە هیچ شێوەیەک باس لە بێمانایی ژیان ناکات لەو بەشانەدا، وێنەی پیاوێک دروست دەکات تا ڕادەیەک بەدوای ئامانجی بەرژەوەندی بەدوای خۆیدا دەگەڕێت. کۆنترۆڵی بەسەر کاتدا هەیە.

هەستکردن بە ناڕەحەتی دەبێتە هۆی تێکچوونی کات:
لە بەسەرنجی بۆ ڕێکخستنی کاتی ناجێگیر ڕادەکێشێت: لە دیمەنەکانی بەشی چوارەم بەدواوە داهاتوو پێمان دەڵێت کە “لە کاتی نانخواردنی ئێوارەدا” ئیڤان تووشی توڕەیی بووە یان “بەهۆی ئازارەکەوە هەموو شەوەکە نەخەوتووە”
لە شوێنێکی دیکەدا ئاگادارمان دەکاتەوە جارێکی دیکە “کەمێک دواکەوت بۆ نانخواردنی ئێوارە”، “هەندێک بابەتی گرنگی دواخست”، و لەبری ئەوەی یاوەری میوانەکانی بکات تا درەنگانی شەو، ” بەڵام چووە ژوورەکەی خۆی. ئەمانە هەمووی ئەنگیزە و هۆکارە بۆ تێکچوونی کات.
کاتێک ئیڤان بە سەختی نەخۆش دەکەوێت، ئەزموونی کاتەکەی دەگۆڕێت. هەرچەندە دەتوانێت سەیری کاتژمێرەکە بکات، بەڵام دەزانێت کە ئیتر هیچ شتێکی گرنگ لەبارەی واقیعەکەیەوە ناڵێت. بۆ ئەو هەموو شتێک لە دەوری ئازارەکە، ترسەکە و چاوەڕوانی مردن دەسوڕێتەوە. بۆیە چیتر ژیانی بە پێی کاتژمێرەکەی دەستی ناڕوات لەسەر کاتژمێرەکەی دەستی میقات ناکرێت. تۆڵستۆی دەیەوێت بڵێت، کاتژمێر هێشتا کاتی ئاسایی دەپێوێت، بەڵام بۆ ئیڤان مانای خۆی لەدەستداوە. ئێستا ژیانی بە نەخۆشی و ئەزموونی ناوەوەی کات بەڕێوەدەچێت نەک بە کاتژمێر و خولەک، کاتێک مرۆڤ ڕووبەڕووی مردن دەبێتەوە، کاتی دەروونی گرنگتر دەبێت لە کاتی کرۆنۆلۆژی.

کاتە ئۆبجەکتیڤیەکان Objektiv دەرەکی
کاتە ئۆبجەکتیڤیەکان بابەتییەکان ئەو کاتەیە کە هەموو کەسێک دەتوانێت بیپێوێت. بۆ هەموو کەسێک وەک یەکە نموونە: کاتژمێر سێی پاشنیوەڕۆیە، سەعاتێک شەست خولەکە و ساڵێک ٣٦٥ ڕۆژە. کاتەکان بە هەمان ڕێژە بەرەو پێشەوە دەڕوات، بەبێ گوێدانە هەستکردنمان و لە چ بار و دۆخێکدا بژین.

کاتە سەبجەکتیڤیەکان Subjektiv ناوەکی
کاتە سەبجەکتیڤیەکان ئەوەیە کە چۆن ئەزموونی کات دەکەین چۆن کات بەسەر دەبەین و چۆن کاتەکان تێدەپەڕن تۆ دەتوانێت هەست بە جیاوازی بکات بەپێی هەستەکانت و بارودۆخەکەت.
بۆ نموونە: لە ویستگەیەکدا وەستان لە ژێر باران چاوەڕێی پاس بکەیت، ئەگەر پێنج خولەک بێت هەست دەکەیت نیو کاتژمێرە. لەگەڵ باشترین هاوڕێکانت سێ کاتژمێر کۆدەبیتەوە بەڵام هەست دەکەیت نیو کاتژمێرە. کاتێک ئازارێکی زۆرت هەیە یان دەترسیت، لە هەر خولەکێکدا هەست بە درێژیی زۆر دەکەیت، هەرخولەکێک دەبێت بە سەعاتێک. کاتژمێر لە هەموو ئەم بارودۆخانەدا هەمان کات پیشان دەدات، بەڵام ئەزموونی کات جیاوازە.
لە سەرەتای چیرۆکەکەدا کاتە ئوبجەکتیڤیەکان زاڵە. ئیڤان ئیلیچ ژیانێکی ئاسایی دەژی کە ساڵەکان تێیدا تێدەپەڕن، دەخوێنێت، کار دەکات، هاوسەرگیری دەکات و دەبێت بە خاوەنی پیشە، چیرۆکەکە بە ڕێکوپێکی ڕووداوەکان بەدوایدا دەچێت.
کاتێک نەخۆش دەکەوێت کاتە سەبجەکتیڤیەکان گرنگتر دەبێت. چیتر بیر لە ساڵنامە و کاتژمێر ناکاتەوە، بەڵکو بیر لە ئازارەکانی و ترسی خۆی دەکاتەوە. لە شەوێکدا دەتوانێت هەست بە بێکۆتایی کات بکات و بیرکردنەوەکانی لەبارەی ژیان و مردنەوە شوێنی زیاتر لە ژماردنی کاتە ئاساییەکان دەگرێتەوە.
کاتێک لیزا، کچی ئیڤان ئیلیچ، کە نایەوێت بۆ ماوەیەکی زۆر لەگەڵ باوکە نەخۆشەکەیدا بمێنێتەوە، بێ تاقەتی نیشان دەدات و سەیری کاتژمێرەکەی دەکات دەڵێت کاتی ئەوە هاتوو بڕۆین بۆ بینینی نمایشەکە، ئیڤانی نەخۆشی تێڕوانینی خۆی بۆ کات دەگۆڕێت و پەیوەستیشی دەکاتەوە بە خێزانەکەیەوە کات بەقوڵی دەبێتە ناوەکی (سوبژێکتیڤ) گێڕەرەوە ئاماژە بەوە دەکات کە ئیڤان دەست دەکات بە بەراوردکردنی ئێستا لەگەڵ ڕابردوودا: “لە ڕابردوودا بەرگەی شکستەکانی گرتبوو، بەڵام ئێستا هەموو شتێک شکستە.
ڕابردەوو وەک “ژیان و ڕووناکی” لەکاتێکدا ئێستا وەک “مەرگ وتاریکی” هەڵدەسەنگێنێت. هەروەها ئیڤان ئیلیچ دەست دەکات بە بیرکردنەوە لە داهاتوو، واتە بیر لە تێپەڕبوونی کات دەکاتەوە، لەسەر کۆتایی ژیان، ژیانێک کە هەبووبەڵام لە لەناکاو دەخلیسکێتە ناو ئەو تونێلە ڕەشەوە کە خۆی باسی دەکات.
تۆڵستۆی بەتایبەت لە بەشی هەشتەم و نۆیەمدا، باسی سووڕی ئەبەدی کات دەکات و جەخت لەسەر ئەو ئازارە دووبارەبوونەوەیە دەکاتەوە کە پاڵەوان ئەزموونی دەکاتەوە، وەک ئەوەی ئیڤان لە کاتدا گیری خواردبێت، و چۆن وردە وردە کۆنترۆڵی بەسەریدا لەدەست دەدات. ئەم دووبارە بوونەوەیە پاڵەوان دەهاڕێت.
هەموو ڕۆژێک وەک یەک دەردەکەوێت، لە خەو هەڵدەستێت، ئازاری هەیە، سەردانی پزیشک دەکات ئازاری هەیە، هەوڵی پشوودان دەدات، ئازار دەچێژێت و چاوەڕێ دەکات هیچ شتێک ناگۆڕێت. کات لای پاڵەوان تەنها بە بازنەیی دەڕوات لەبری ئەوەی بەرەو پێشەوە بێت. هەمان شت دووبارە و سێبارە ڕوودەدات و ئیدی وەک زیندانییەک خۆی دەبینێت کە چاوەروانی ڕۆژی لە سێدارەدانی بێت. کات تەنها جەستەو شکڵی ئیڤان ناگۆڕێت بەڵکو چۆن دەست دەنێتە بینی و بەرەو کیسە ڕەشەکە دەینێرێت. تەنها چاوەڕێی هێرشی داهاتووی ئازار یان ڕۆژی جەفای دواتر دەکات.
ئیدی لەمەو دوا، جگە لە ئازارەکەی هەست بە گەشتێکی تەنیا دەکات، گەشتێک لەگەڵ مردندا، تێبینی دەکات کە بەڕاستی کەس تێناگات کە بە چیدا تێدەپەڕێت. خێزان و پزیشکەکان باسی نەخۆشیەکەی دەکەن، بەڵام باسی ئەوە ناکەن کە لە ڕاستیدا بڕیارە بمرێت، درک بەوە دەکات کە مردن شتێکە لە بنەڕەتدا دەبێت بە تەنیا ڕووبەڕووی ببێتەوە.
تۆڵستۆی باسی ئەوە دەکات نەخۆشییەکە نەک هەر بە قەیرانێکی فیزیکی نا بەڵکو بە قەیرانێکی بوونییش وەسفی دەکات. ئیڤان ئیلیچ نەک تەنها تەندروستی خۆی لەدەست دەدات ژیانی ڕۆژانە و ئەو پەیوەندییانە و هەستی کۆنترۆڵکردنیش لەدەست دەدات کە پێشتر پێکهاتەی ژیانی پێبەخشیبوو.
لە بەشی دەیەمدا ئیڤان وردە وردە لە جوڵە دەکەوێت، ئەگەر جاروبار لەناو ماڵکەی دەجوڵا ئێستا تەنانەت ناشتوانێت لە ژوورەکەیدا بجوڵێتەوە، (دەمووچاوی دەنێت بە دیوارەکەوە و جوڵەی تەواو سنووردار دەبێت،) نەک هەر کات بەڵکو شوێنیش دەگۆڕێت، ئیتر ئیڤان پەیوەندی بە ئۆفیسی کارکردن و ئەو شوێنانەنەی کە کاتی تێدا بەسەر بردووە نامێنێت. بەڵکو پەیوەندی بەوەوە هەیە کە چۆن هەموو جیهانەکەی وردە وردە بچووک دەبێتەوە و دەگۆڕێت بۆ فەزای مردن.

سێ ڕۆژەکە
بەشی یانزەهەم بە تووڕەبوونەکەی ئیڤان کۆتایی دێت کە هاوار دەکات: بیکە بەخاتری خوا، لێمگەڕێ با بەدردی خۆمەوە سەربنێمەوە، ئیدی هیچ ئارامییەکی نامێنێت، پاژی دوانزەهەمیش حیکایەتخوان باسی ئەوە دەکات، لە ڕۆمانەکەوە ” دوای ئەوە هاوار و ناڵەی پڕئازار و بۆ ماوەی سێ ڕؤژبەردەوام بوو، ناڵەو قیژەی تەواوی ماڵەکەی پڕکردبوو، سێ ڕۆژ بێوەستان ئیڤان هاواری کردووە، سێ ڕۆژ ئازار ومردنی ترسناک، ئیڤان لەو کاتەوە کە ژنەکەی خۆی دەرکرد لە ژوورەکە بۆی دەرکەوت کە مردنی یەکجارییە، وا چاکە دەست لە هەموو هیواکان بەربدات” . بیرکردنەوەیەکی بەم شێوەیە بە مانای خۆبەدەستەوەدان بوو بۆ دۆخێکی تاریکی دەروونی مرۆڤ. تۆڵستۆی ژنەکەی ئیڤان لەوێدا وەک حیکایەتخوان دادەنێت باسی ئەو سێ ڕۆژە دەکات کە کات بۆی نەمابوو لە ناو کیسە ڕەشەکەدا خەباتی دەکرد هێزێکی نەبینراو و بەرگە نەگیراو فشاری هێناو خستیە ناو چاڵەکەوە، مرۆڤ هەرچەند خەبات بکات لێی دەرباز نابێت.
لە ڕۆمانەکەوە ” سێ ڕۆژی تەواو لە هەمبەر ئەو هێزە نادیارەدا خۆڕاگریی کرد کە دەیویست فڕیی بداتە ناو چاڵەکەوە، ڕاست وەکو مەحکوم بەمەرگێک کە بەدەست جەلادەوە خۆی ڕادەپسکێنی و لێشی ڕوونە ئەو هەوڵ وڕاپسکانە بێ هوودەیە. سات لە دوای سات لەو شتە تۆقێنەر و بەسامەنزیک و نزیکتر دەبووە”
ئەو سێ ڕۆژە شتێکە کە خەڵکی تر دەیبینن، بەڵام لە دوا جار هێزێکی نەبینراو هەیە کە کە بێدەنگی دەکات، ئەو هێزەش قبوڵکردنە. سێ ڕۆژی ئینتیمی، واتە سێ ڕۆژی، قوڵ لە بیرکردنەوە، سێ رۆژ لە ئەزمون کردن لە دواجاردا قبوڵ کردنی ئەوەی کە بڕیارە بەمرێت.
سێ ڕۆژ کە لە ڕۆمانەکەدا لە بەشی دوانزەهەمدا چەند جارێک دوو بارە دەبێتەوە، دەشێت تۆڵستۆی بە مانایەکی مێتافۆرێک بەکاری بهێنێت، بەشێوەیەکی ڕەمزی لێکدانەوەی بۆ بکات، لە ئایینی مەسیحیدا و هەروەها لە بیروباوەڕ و ئەفسانە جۆراوجۆرەکانیشدا، سێ ڕۆژ لە کایەی تاریکیدا هێمای پرۆسەی گۆڕانکارییە. ڕۆژێ پێش مردنی ئیڤان ئیلیچ تەنها سێ ڕۆژی ڕۆژمێری نییە، سێ ڕۆژی ئۆبجەکتیڤی نیە، تۆڵستۆی وەک هێما بەکاریان دەهێنێت.
کاتێک دەڵێین کە سێ ڕۆژەکە مانای مێتافۆرییان هەیە، مەبەست ئەوەیە کە نوێنەرایەتی گەشتێکی ناوەوە دەکەن. تاریکی واتای ئازار و مردنە، لە کاتێکدا سێ ڕۆژەکە هێمای ئەو پرۆسەیەن کە ئیڤان ئیلیچ لە ترس و ئینکارییەوە دەڕواتە تێڕوانین و قبوڵکردن. هەر لەبەر ئەمەشە وێناکردنی تۆڵستۆی بە ئایینی مەسیحی و ئەفسانەی تری گۆڕانکارییەوە دەبەستێتەوە.
تۆڵستۆی بە هێمایەکی کۆن و ئایینی و ئەفسانەییەوە دەیانبەستێتەوە، مرۆڤ دەچێتە ناو تاریکی(ئازار، مردن، ئاژاوە) پاشان گۆڕانکاری ناوەوەی بەسەردا دێت مرۆڤ وەک کەسێکی گۆڕاو دێیتە دەرەوە. یان لە ئایینی مەسیحیدا، بۆ ژیانێکی نوێ دێتەوە، پرسیار ئەوەیە بۆچی سێ ڕۆژ بە تایبەتی؟ لە ئایینی مەسیحیدا ڕوونترە هاوتەریبە لەگەڵ مردن و زیندووبوونەوەی عیسا. لە ئاینی مەسیحیدا عیسا دەمرێت، پاشان لە کایەی مردووەکاندایە و لە ڕۆژی سێیەمدا هەڵدەستێتەوە. بۆیە سێ ڕۆژ بوونەتە هێمای گواستنەوە لە مردنەوە بۆ ژیانی نوێ.
هەروەها مۆتیڤی هاوشێوە لە زۆرێک لە ئەفسانەکاندا دەبینرێت، پاڵەوانێک یان خودایەک دادەبەزێت بۆ ناو تاریکی یان جیهانی ژێرزەوی، تاقیکردنەوەیەکی بەسەردا دێت و بە گۆڕانکاری دەگەڕێتەوە.
ئەمە چۆن پەیوەندی بە مردنی ئیڤان ئیلیچەوە هەیە؟ لە ماوەی سێ ڕۆژەدا، ئیڤان ئیلیچ ئازارێکی زۆر دەچێژێت، دژی مردن لە ناو ئەو کیسە ڕەشەدا دەجەنگێت. پاشان تێدەگات کە بە هەڵە ژیاوە و دەست دەکات بە بەزەیی بۆ خێزانەکەی واز لە شەڕی مەرگ دەهێنێت و قبوڵ دەکات.
ئەوە ئەم گۆڕانکارییە ناوەکییەیە کە نووسەر ئاماژەی پێدەکات. بەم پێیە سێ ڕۆژەکە هێمای گۆڕینی ڕۆحی ئەون. لە ڕووی جەستەییەوە تەندروست نابێت و زیندوو نابێتەوە، بەڵکو وەک مرۆڤێک تەنها پێش مردنی دەگۆڕێت.
لێرەدا پەیوەندییەکی هێمادار لە نێوان مردنی ئیڤان ئیلیچ و چیرۆکی ئەفسانەی ئینجیلی یونا یان وەک لای موسڵمانەکان پێی دەڵێن حەزرەتی یونس ڕوون دەکەیەنەوە. ئەو یونسی کوڕی مەتایە و ڕەچەڵەکی دەچێتەوە سەر حەزرەتی ئیبراهیم. هەریەکە چیرۆکێکی هەیە بەڵام لە هەردوو دینەکە چیرۆکە هاوبەشەکە ئەوەیە کە دەکەوێتە ناو دەریاوە و ماسیەک قوتی دەدات لە سکی ماسیەک دەمێنێتەوە، لە ئینجیلدا ماوەی سێ ڕۆژ دەمێنێتەوە و لای موسڵمانەکان تا خەڵکی نەینەوا دەبن بە موسڵمان دەمێێتەوە. چیرۆکی یۆنا ــ یونس ، یەکێکە لە پڕماناترین چیرۆکەکان بۆ هەر مرۆڤێک کە هەست بە “تەنگانە” و “بێ ئومێدی” دەکات. ئەم چیرۆکە کورتە بەڵام زۆر قووڵە.
کتێبی ئینجیلدا بەو شێوەیە باس کراوە کە یونا پێغەمبەرێک بووە و لە لایەن خوداوە کە ئەرکێکی پێدەسپێرن کە بچێتە شاری نەینەوا و خەڵکی ئەوێ ئاگادار بکاتەوە چونکە خراپەکاری زۆریان کردبوو، بەڵام یونا نەیدەویست ئەو کارە بکات. بە کەشتییەکەوە بەرەو ئاراستەیەکی تر هەڵهات. پاشان زریانێکی گەورە هات. دەریاوانەکان تێگەیشتن کە زریانەکە پەیوەندی بە یونسەوە هەیە و فڕێیاندایە ناو دەریاکە پاشان ماسیەکی گەورە قوتی دا، یونا سێ ڕۆژ و سێ شەو لە سکی ماسیدا بوو. لەوێ دوعای لە خودا کرد و تەوبەی کرد. دوای سێ ڕۆژ ماسییەکە تفی کردەوەو کەوتە سەر وشکانی. پاشان یونا چووە نەینەوا و ئەرکەکەی جێبەجێ کرد.بە شێوەیەکی ڕەمزی چیرۆکی یونا بە واتای، دابەزین بۆ ناو تاریکی، بۆ ئەوەی دادگایی بکرێت و بۆ گۆڕین و دەستکەوتنی سەرەتایەکی نوێ. یونس ماسییەکی گەورە قوتی دەدات سێ ڕۆژ لە تاریکی و حاڵەتێکی مەرگاویدایە دەبێت و پاشان دیسان دێتەوە دەرەوە. بە هەمەن شێوە مەسیحیش سێ ڕۆژ لە ژێر خاکدا دەمێنێتەوە. جیاوازی ئەوەیە کە ئیڤان ئیلیچ ئەوەیە ئەو لە ڕووی جەستەییەوە زیندوو نابێتەوە و، بەڵکو لە ناوەوە بە ئاگا دێتەوە و هەست بە خۆشەویستی بۆ دەوروبەرەکەی دەکات قبوڵی مەرگ دەکات، لەبری بیرکردنەوە لە پلە و پایەو ژیانێکی مادی بیر لە خۆشەویستی خێزان و بەزەیی و میهرەبانی دەکاتەوە.
لە ڕۆمانەکەوە، لە دوا لاپەڕەی ڕۆمانەکەوە، لە سەر زمانی ژنەکەیەوە بۆمان دەگێڕێتەوە ” بمرم بارودۆخەکە باشتر دەبێت، حەزی دەکرد ئەو قسانە بکات. بەلام توانای قسەکردنی نەبوو و زمانی شکابوو، بیریکردەوە ” بەڵام بۆ دەبێت بەزمان بیدرکێنم؟ دەبێت بە عەمەلی بیکەم” بە ئاماژە هاوسەرەکەی حاڵی کرد کە ڤلۆدیا بنێرێتە دەرێ، زۆر بە زەحمەت گوتی
ـــ زۆرم خەمی ئەوە… بۆ تۆش زۆر بە پەرۆشم.. هەوڵیدا بڵێ (لێم ببوورە) بەڵام گوتی:
ــ بیبە دەرێ
لەدڵی خۆیدا گوتی: بەڵێ هەموو شتەکان ڕاست و دروست نەبوون، بەڵام گرنگ نییە دەکرێ باش ببێ.
شەبەقێکی دەدی. هەوڵی دا گوشار بۆ مێشکی خۆی بێنێ و فکرەکانی کۆبکاتەوە (ئازارەکە لە کوێێە؟)
” بەڵێ، ئەوەتا لێرەیە”
ترسی چی؟ کامە مەرگ؟ ترسێک لە گۆڕێدا نەبوو
چونکە هیچ مەرگێک بوونی نەبوو.
بەجێی مەرگ ڕووناکی هەبوو.
لە ناکاو بە دەنگێکی بەرز گوتی
ــ کەوایە ئەوەیە چ چێژێکە ئۆقرە گرتن، چ خۆشییەکە
لێرەدا نووسەر باسی دوا ساتەکانی ئیڤان ئیلیچ دەکات و وەک ئەزموونێکی عیرفانیی یان ڕۆحی لێکدەداتەوە.
ژیان لە ئێستادا، لە ڕۆمانەکەی تۆڵستۆیدا وەک حاڵەتی ڕۆحی پاڵەوان (هۆشیاری بەئاگابوو)، وەک حاڵەتێکی ڕۆشنگەر و ئامادەبوونی بەدیقەتمان پێشەکش دەکات، کە تێگەیشتن بەسەریدا زاڵ بوو، چونکێ ئیڤان دەستی بە گوێگرتن کرد بۆ یەکەمجار لە کاتی گفتوگۆیەکدا لەگەڵ ڕۆحدا ئەم حاڵەتە ئەزموون دەکات، کە وەک ساتێکی بێدەنگی ناوەکی، تەرکیزکردن وەسف دەکرێت، “ئەو بوو بێدەنگ”. سەرەتای دروست بوونی هوشیاری گوێگرتنە
ئەو هەوڵیدا ئەو ترسە کۆنەی لە مردن هەیبوو وەربگرێتەوە، بەڵام نەیتوانی بیدۆزێتەوە. ئەوەش بە مانای ئەوەی کە ترسی لە مەرگ نەماوە، بەڵام خودی مەرگ هەرماوە، بەڵام ترسەکە وون بوو. ئەمەش شێوازێکی ڕەمزییە بۆ ئەوەی بڵێین مەرگ دەسەڵاتی بەسەریدا نەماوە، چونکێ ئیدی ترس نەماوە. هەر ئەم ڕزگارییە ناوەکییە کە تۆڵستۆی دەیەوێت وێنای بکات.
لە کۆتا ساتی ڕۆمانەکە گۆڕینی ناوەوەی ئیڤان ئیلیچ نیشان دەدات، کە بەداخ بوو بۆیان، بەزەیی بە منداڵاکان و خێزانەکەیدا دێتەوە. یەکەمجارە بە پلەی یەکەم بیر لە ئازارەکانی خۆی ناکاتەوە، بەڵکو بیر لە ئازارەکانی ئەوان دەکاتەوە. بیر لەوە دەکاتەوە کە دەبوو بەجۆرێک مامەڵە بکات کە نەدەبوایە ببێت بە ئازار بۆیان. چیتر نایەوێت لە پێناو خۆیدا دەست بە ژیانەوە بگرێت. دەیەوێت ئازارەکانی خێزانەکەی کەم بکاتەوە.
لێرەدا تێدەگات کە خەباتی دژی مردنەکەی ئازارەکان گەورەتر دەکات، چ بۆ خۆی و چ بۆ ئەو کەسانەی خۆشیان دەوێت. بە قبوڵکردنی مردن دەتوانێت هەم ئەوان و هەم خۆی ئازاد بکات، بۆی دەردەکەوێت کە چارەسەر بەرەنگاربوونەوەی مردن نییە، بەڵکو قبوڵکردنیەتی.
لە ڕۆمانەکەوە
“ئیڤا ئیلیچ خۆی بانگەوازی مردن دەکات،: مردن؟ لە کوێیە؟
مردن؟ لە کوێیە؟
ئێستا بەدوای ئەو مردنەدا دەگەڕێت کە پێشتر ئەوەندە لێی دەترسا، لەبری مردن ڕووناکی هەبوو”
لەو کاتەی کە دەڵێت مەرگ نەما، هەرچەند لە ڕاستیدا دوای چەند ساتێکی کە دەمرێت، بەڵام ئەوەی نامێنێت ترسی مردنە، بە درێژایی ڕۆمانەکە ئیڤان شەڕی مردنی کردووە لە دوا ساتیدا بیری لەوە کردۆتەوە، لە ڕووە سایکۆلۆژیەکەوە دەتوانین بڵێین مەرگ دەسەڵاتی بەسەر ئێمەدا هەیە تا ئەو کاتەی لێی بترسین، کاتێک ئیڤان واز لە ترس دەهێنێت، دەسەڵاتی خۆی لەدەست دەدات. ئەمەش مانا عیرفانییەکەیەتی کە تۆڵستۆی ڕۆحێکی عیرفانی هەبوو. مەبەست ئەوەیە کە لە ساتەوەختی مردندا ئیڤان ئیلیچ ئەزموونێکی عیرفانیی بێ کات، مانای قووڵی هەیە. مردن کە پێشتر تاریکی بووە، لەبری ئەوە دەبێتە ڕووناکی. بۆیە مردنی نەک تەنها دەبێتە کۆتایی، بەڵکو دەبێتە رزگاری ناوەوە و گۆڕانکاری. تۆڵستۆی مەرج نییە بانگەشەی ئەوە بکات کە ئیڤان ئیلیچ بەڕاستی وەحییەکی ئایینی هەیە، نەخێر بەڵکو ئەو لێکدانەوەی ئەدەبی بۆ کۆتاییەکە دەکات و چەمکەکانی عیرفان بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی ڕوونی بکاتەوە باسی چی دەکات.
مانای عیرفان بە تێکڕایی کاری کەسێکە دەیەوێ خۆی بناسێ؛ بۆ هاتووە؟ بۆ کوێ دەچێ؟ دەبێ چی بکا؟ هەرچەندە تۆڵستۆی باوەرذار بوو بەڵام بەمانای ئەوە نییە بانگەشەی دینی دەکات. تەنانەت بەبێ لێکدانەوەیەکی ئایینی، ڕووناکی دەتوانێت هێمای تێگەیشتن بێت. جاران ئیڤان بۆ پێگە و پیشە و ئەوەی خەڵکی دیکە بیری لێدەکەنەوە ژیاوە.، بەڵام ساتە وەختی مردنی، دوای بینینی ڕوناکی ئیدی تێدەگات کە بەڕاستی چی گرنگە، خۆشەویستی، بەزەیی و ڕەسەنایەتی، بەو شێوەیە ڕووناکی دەبێت بەعەقڵ، ئەم بیرۆکەیەش لەلای چەند فەیلەسوفێکی ڕواقیەکان هەیە، چونکەی ڕواقیەکان (Stoikerna ) پێیان وایە مرۆڤ دەبێت بەپێی عەقڵ بژی و ئەوەی کە ناتوانێت کۆنتڕۆڵی بکات وا باشە قبوڵی بکات. بە بڕوای ڕواقیەکان ، بەو پێیەی مردن شتێکە کە کەس ناتوانێت خۆی لێی بەدوور بگرێت، بە دیدی ئەوان بێمانایە کە هەموو ووزە و هێزمان لە هەوڵی ڕزگاربوون خەرج بکەین. گرنگ ئەوەیە چۆن پەیوەندی پێوە بکەین.
سێنیکای فەیلەسوف Seneca کە یەکێکە لە فەیلەسوفە رواقیەکان، پێیان وابوو کە ئێمە ناتوانین کۆنتڕۆڵی مردن بکەین، چونکێ هەموومان دەمرین ، مەرگ کارێکی حەتمییە، ئەوان باوەڕیان وابوو کە ئێمە مردن هەڵنابژێرین ئەوەی بەسەرمان دێت، بەڵکو دەتوانین هەڵوێستی خۆمان بەرامبەر مەرگ وەربگرین. هەر ئەم بیرۆکەیە کە گەشەسەندنی ئیڤان ئیلیچ لە کۆتایی ڕۆمانەکەدا دەهێنێتەوە
ئەگزیستانسیالیستەکان ( الوجودیە) پێیان وابوو مرۆڤ کاتێک ئازادتر دەبێت کە مەرجەکانی ژیان قبوڵ بکات لەبری ئەوەی لێیان ڕابکات، ئەوەش دیدێکی فەلسەفی بونگەرایی پاڵەوانەکەیە. پێدەچێت تۆڵستۆی بیەوێت پێمانبڵێت ئەوە مردن نییە کە گەورەترین کێشەی مرۆڤە، بەڵکو ئەوە ترسی مردن و ژیانێکی ناڕاستەقینە و دروستکراوە کە کیشەی مرۆڤەکانە. تۆڵستۆی لەوەش زیاتر دەڕوات. بۆ ئەو قبوڵکردنی مردن بەس نییە. هەروەها ئیڤان لە ڕێگەی خۆشەویستی و بەزەیی و گۆڕانکارییەکی ڕۆحی مانا دەدۆزێتەوە. هەر بۆیە ڕۆمانەکە بە “ڕووناکی” کۆتایی دێت، کە زۆر کەس وەک نیشانەی ئاشتەوایی ڕۆحی یان ئایینی لێکدەدەنەوە.
ئەمە یەکێکە لەو بڕگانەی کە زۆرترین مشتومڕی لەسەر ڕۆمانی مەرگی ئیڤان ئیلیچ دا هەیە، و دەتوانرێت بە چەندین شێوەی فەلسەفی لێی تێبگەین. تۆڵستۆی وەڵامێکی سادە ناداتەوە، بەڵکو ڕێگە بە خوێنەر دەدات لێکی بداتەوە کە “ڕووناکی” مانای چییە.

زاهیر عەبەڕەش

فەلسەفە دایکمە؛ پتر لە چوار (دەیە) زیاترە فەلسەفە وەک دایکێکی پەروەردەکاری شارەزاباڵا ڕێنوماییمدەکات، ئاگایلێمە و خەمی منیەتی. ئەم دایکە زۆرزۆر جیاوازترە لە دایکی بایۆلۆجی. مەبەستم، ئەو دایکە ڕاستەقینەیەی(بایۆلۆجییەی)هەر هەموو هەمانە بەجۆرێکی تر خەمی مناڵەکانیەتی؛خواردنلێنان و جلشتن و …. . ئەوانە ئەرکە دایکایەتیەکەی دایکی بایۆلۆجیین. کەچی فەلسەفە وەک دایکی نابایۆلۆجی دوورتر دەڕوات لەگەڵ مناڵەکانی. دایکایەتی فەلسەفە نەمرە، تا ئێمە هەبین فەلسەفە وەک دایک هەیە، کە ئێمە نەماین (ئەو) هەر هەیە و بۆ ئەوانی دیکە دایکایەتی دەکات.
فەلسەفە دایکم بوو. گەر بشخوازین ئەم دایکە نەک هەر بۆ (من) بۆ هەمووان دایکە(دایکبوو)؛ دایکی وا دەگمەن و ناوازە کەم کەس هەیەتی. فەلسەفە وەک دایک ئەو جۆرە دایکەیە، کە هەردەم و لە گشت جێگایەک پشتی پێدەبەسترێت. ئەوجار فەلسەفە، کە دەبێتە دایکمان چاوەڕوانیی زۆری لە ئێمە هەیە؛ لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتیش بۆ سەوزبوونی چاوەڕوانییەکان بژاردەیەکی زۆرمان دەخاتەبەردەست.
ئەوینی دایک بۆ ڕۆڵەکەی هیچکات جێگای لەقنابێت. بەس ئەو ئەوینەی فەلسەفە وەک دایک بۆ ئێمەی مرۆڤ هەیەتی ئەوینێکی جودایە، هیچ نەبێت لەبەرئەوەی لەناو پەیڤی فەلسەفەدا ئەوین خۆی مەڵاسداوە(فەلسەفە واتە ئەوین، یان فیلۆ بۆ دانایی، سۆفیا). کە فەلسەفە دەبێتە دایک، ئەوە سەرەتای بیرکردنەوەیەکی سەرنجڕاکێشە. چونکە مرۆڤەکان هەر هەموو پێیانوایە هەریەکەیان دایکێکی خۆیانیان هەیە؛ دایکێکی بایۆلۆژی دیار. قسەکە لێرە لەو جۆرە دایکە نییە، لەبەرئەوەی فەلسەفە جۆرێکی دیکەیە لە دایک؛ دایکێکی بێوەی، خۆنەویست و پتر لە دایکێکی ڕاستەقینە دایک ترە، فەلسەفە ئەو دایکە نییە تەنها خەمی مناڵەکانی خۆیبێت و بەس.
دایکایەتیەکەی فەلسەفە لەوێشەوە دەستپێدەکات،کە سەرساماندەکات بەخۆی؛دوای ئەو سەرسامییە کتوپڕ داگیرماندەکات. ئەڵبەتە لەناو دایکایەتی فەلسەفەدا دیلبوونێک بوونی هەیە. ئەمە تەنها بۆ ئەوانە دەرئەنجامە، کە لەو دایکایەتییە تێدەگەن. ئێمە لێرە قسەمان لەوانە نییە فەلسەفە وەک دایک نابیین و خۆشبەختیش نیین دایکێکی وەک فەلسەفەیان هەبێت.
ئازار، دڵەڕاوکێ و نائومێدی بەهۆی فەلسەفەوە، وەک دایک، دەگۆڕدرێن بەرەو شتی دیکە. دایکایەتیەکەی فەلسەفە لێرەوە دەستپێدەکات. هەوڵی ئەم دایکە بۆ ڕاهێنانمان لەسەر ڕووبەڕووبوونەوەی، زاڵبوون بەسەر وڕێنە و شکستیی ئامانجە جوانەکەی فەلسەفەیە وەک دایک. بۆیە، کە دەپرسین: کۆتا ئامانجی فەلسەفە چییە؟ دەکرێت بێ دوو دڵی بڵێین: ئەوەیە، کە ئێمە بە دانایی بگەیێنێت. دایکێک، کە ئەوە بکات پتر لە دایکی بایۆلۆجی دایک ترە.
ئاشکرایە، کە فەلسەفەکردن بریتییە لە بیرکردنەوە. بەری ئەم بیرکردنەوەیە هەر بۆ خۆت نییە؛ هەر بۆ ئەو کەسە نییە لە فەلسەفەدا دایکێک دەبینێتەوە. وەکیتر بابڵێین، کە فەلسەفە ئەندێشەی کەسێکە، ئەم کەسە عەقڵ دەخاتەگەڕ تا بفەلسەفێنێت. بۆ فەلسەفە عەقڵ پێویستیە و پێشمەرجیشە. بەس ئەمە مانای ئەوە نییە، کە گشت عەقڵدارێک (مرۆڤێک کە عەقڵی هەیە) دەکارێت بفەلسەفێنێت؛ هەر لەڕێگای ئەم عەقڵەشەوە دەزانێت بەختەوەریی، باشە، نەگبەتیی چییە. گشت ئەوانەش،کە خاوەنی عەقڵن وەک فەیلەسوف لە چاکە و خراپە، داد و بێدادی، مرۆییبوون و نامرۆییبوون حاڵی نیین.
سەرباری ئەوەی گووترا، فەلسەفە دایکە، دایکێکی میهرەبان؛ دایکێک کە شتمان فێردەکات. ئەم دایکە عەقڵێک دەیجوڵێنێت. گشت جوڵەکانی دایکی وا سەرچاوە لە ئاگاییەوە وەردەگرێت؛ دایک، کە فەلسەفە بوو دەرگا لە گفتوگۆ، فێربووندەکاتەوە. دەسەڵاتی دایک لەم دۆخە دەسەڵاتێکی دایکسالاری نییە. فەلسەفە وەک دایک مێشک فراواندەکات. زۆربەی سوچەکانی مێشک بە گومان و پرسیار و ڕەخنەسازیی داگیردەکات. بۆیە دەنگی فەلسەفە لەناو مێشکا دەنگی دایکە.
فەلسەفە دایکم بوو، دایکە فرەباشەکەم. دایکێکبوو هەرگیز لە دایکایەتی شەکەتنەدەبوو. دایک لە جۆری فەلسەفە هەموو کەس پێویستییەتی، وەلی هەموو کەس نییەتی. ئەمە لەسەر ئەوەش وەستاوە چەند (ئەو) وەک دایکدەبینیت، چی لەو دایکایەتییە داوادەکەیت. کەواتە، فەلسەفە دایکێکە ئازادیی و بەختەوەریی ئێمەی دەوێت. هانماندەدات بەدوای ڕاستییدا وێڵبین، لە کۆنیشەوە ئەم دایکە هەوڵی ڕۆشنکردنەوەی پرسیارە گەورەکانی ژیانی مناڵەکانیداوە.
فەلسەفە کە دەبێتە دایک، پەیوەندیەکەی بە خاکەوە بەهێزدەبێت. لە گشت خاکێکیشدا فەیلەسوفەکان بە مەبەستی پێشخستنی بیری مرۆڤەکان هەنگاوی چاکیانناوە. ئەمە بەو مانایە نایەت ،کە””فەلسەفە تەنها مەشقێکی ئەکادیمی بێت. نەخێر وانییە، بەڵکو “هونەری ژیان”ێکی پراکتیکییە بە ئامانجی گەیشتن بە دانایی””. بۆیە نە چەپاندنی عەقڵ کاری فەلسەفەیە، نە پاشەکشەی هزریی خەونەکەیەتی. پڕۆژەی ڕێنێسانسیش، کە لەناو فەلسەفەدا بوونیادنراوە، ئەمە لە ڕێنێسانسی خودی تاکەوە دەستپێدەکات بەرەو دەرەوەی ئەم خودە.
هاوکات فەلسەفە وەک دایک سنوور بۆ فەشەلی هزریی دادەنێت، کە فەلسەفە سەروەربوو بانگەشەبۆ ریفۆرم کاری بەردەوامیەتی و شتی گەورەشی لێوەبەردێت. ئەمەش کاتێک دێتەدی، کە فەلسەفە دیدی ڕەخنەیی قوڵدەکات. بەواتایەکی دیکە، ڕێگای جیاواز بۆ بەدواداچوونەکانی فەلسەفە بوونی هەیە؛ بۆبەدواچوون بۆئەوەی فەلسەفە چیمان دەداتێ، چیمانبەسەردێنێت. هەر بەهۆی فەلسەفەشەوە دەتوانیین چێژ لە فێربوونی ئەو ئەگەرە بێکۆتایانە وەرگرین کە فەیلەسوفەکان بیریان لێکردۆتەوە .

سەرنج: فەلسەفە لە زۆربەی زمانەکانی بێگانە مێیە. مێبوونی وشەی فەلسەفە ئەوەمان پێدەبەخشێت نازناوی دایکیشی بدەینەپاڵ. بۆنموونە لە زمانی فەڕەنسیی دەگووترێت La philosophie، لە ڕووسی Философия، لە عەرەبی فلسفة، لە ئیتاڵی La filosofia، لە ئیسپانیla filosofía ، لە ئەڵمانیدا die Philosophie،لە پورتوگالی a filosofia، لەو زمانانە لا La ئامرازی ناساندنی ناوی مێیە. کەچی لە هەندێک زمانی دیکە فەلسەفە جێندەر(ڕەگەزی) نییە، بێ لایەنە، نە مێیە نە نێر ،وەک: فارسی کوردی سۆرانی، تورکی، ئینگلیزی…. .

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

زۆربەی شانۆنامەكانی شكسپیر، لە ڕووی ناوەڕۆكەوە تا ڕادەیەكی زۆر لە یەكترییەوە نزیكن و تێماكانیان پەیوەندی بە ململانێی دەسەڵا ت و كوشتن و پەیوەندی خێزانی و چەند بابەتێكی دیكەوە هەیە. بەرهەمەكانی ئەو نووسەرە، بە ئێستاشەوە بە دەقی مەزن و جیهانی دەناسێنرێن و نماییش دەكرێن و لە كۆمەڵگەی ئێمەشدا، خۆم گومانێكم لا دروست بووە كە دەبێ شكسپیر كورد نەبێت؟ چونكە ڕۆژ نییە بە نزیكی من بابەتێك لە سەر ئەو نووسەرە، كە لەلایەن نووسەران و هونەرمەندانی كوردەوە نووسراوە، نەخوێنمەوە لە كاتێكدا نێوەندی هونەری و شانۆی كوردی، بە دەست چەندین كێشەو گرفتی هونەری دەناڵێنێت، كەچی ئەوان دێن بۆ سەد جار باسی هاملیت و ڕۆمیۆو ژولێت دەكەن !عەرەبەكان ئەفسانەیەكیان هەیە، دەڵێن شكسپیر عەرەبەو لە شێخ زوبیرەوە هاتووە، ڕوونە ئەمان لە بێ كولتووری و فەرهەنگییەوە وا دەڵێن بەس ئێمەی كورد بۆچی هێندە لە ژێر كاریگەری ئەم نووسەرە داین؟ بڕوام وایە، بەشێكی زۆری شانۆنامەكانی شكسپیر، داهێنانی هونەری ئەو تۆ نین، لە ڕووی زمان و دایەلۆگ و بابەتەوە سادەن، بەڵام ئەو سەردەمە چونكە تەنها شكسپیر لە گۆڕەپانەكە بووە، ئیدی ئەمە وایكردووە، وەك داهێنەرێك و مەزنە نووسەرێك بناسێنرێت. دواتر كە شانۆنامەكانی وەك دوژمنی گەل و لە چاوەڕوانی گۆدۆ و مارا ساد و مێشەكان و چەندانی تر دەنووسرێن، تاڕادەیەك ئەم بەرهەمانەی شكسپیر، هەمان بەهاو ناوەڕۆكی هونەریی و مێژوویان نامێنێت. لە نێو بەرهەمەكانی ئەم نووسەرەدا، شانۆنامەی ڕۆمیۆ و ژولێت، وەك دەقێكی بێ هاوتا و شاكارێك دەناسرێت، بەڵام ئەم شانۆنامەیە، لە ڕووی دایەلۆگ، زمانی نووسین، تێما و ئاماژەكانی خۆشەویستییەوە یەكجار سادەیە و بڕوام وایە دەقێكی وەها نییە! زۆرجاریش لە بێ ئاگایی و نەشارەزاییەوە، لە نێو ئێمەدا، ئەم شانۆنامەیە بەراورد بە مەم و زین دەكرێت، كە بەڕاستی بێ ئاگایی و نەگونجاوە، چونكە ئەم دوو دەقە نەك شایەن بە بەراورد نین، بەڵكو هاو ئاستیش نین. نزیكەی ساڵێكە، ئێمە سەرقاڵی بەراوردی نێوان مەم و زین و ئەم شانۆنامەیەین و خوا یاربێت لە داهاتوودا وەك كتێب بڵاوی دەكەینەوە، ئیدی لەو پەراوێزەوە بە یەقینی گەیشتووینەتە ئەو ئەنجامەی كە ڕۆمیۆو ژولێت، بە هیچ شێوەیەك لە ئاست مەم و زینی خانی نییە، بەڵام كە شكسپیر ناسرایەو خانی نا، ئەمە لە بەر ئەوەیە كە ئێمە دەوڵەتمان نییەو خانیش وەك شكسپیر ئەرستۆكراتییانە نەژیاوە چونكە ئەم نووسەرە ئینگلیزە، لە زۆربەی شانۆنامەكانیدا، كارەكتەری خزمەتگوزار هەیە، كە ڕوونە ئەم جۆرە تێگەیشتنە لە نووسین، ڕەنگدانەوەی كام ئەقڵیەتە !

• لەڕۆژنامەی هەولێر ژمارە 4563 لە 24/6/2026 بڵاوكراوەتەوە.

لە کوردستان و لە هەندەراندا، زیاتر لە (٣٢) ملیۆن منداڵانی کورد هـەیە. کە دەکاتە لە (٤٠%)ی ژمـارەی کـورد لە جیهانـدا. منـداڵەکانـمان گـرنگـتریـن سامـان و سەرمـایە و ژێـرخانی نەتەوەییـمانـن. منـداڵەکانی ئەمـڕۆمان هـیوای داهـاتووی کورد و کوردستانن. سەرچاوەی دۆزینەوە و داهـێنانن. هـیچ گەل و نیشـتمانێک داهاتـوویان نییە، گەر رۆڵی گـرنگی منـداڵەکانیـان، بە هـەنـد وەرنەگـرن و پەراوێـز و فـەرامۆشـیان بـکەن. رستەی “داهـاتـووی کورد و کوردستان لە دەستی منـداڵانی ئەمـڕۆمـان دایـە” تەنیا دروشـمێک نیـیە، بەڵکـو بەرپـرسیارێتییەکی گـشتیی خـێزان و قـوتابخـانە و میـدیـا و راگـەیـانـدن و حکـومـەت و هـەمـوو خـەمـخـۆر و خـوازیـارێکی داهـاتـوویەکی دڵـخـواز و باشـترە بـۆ کـورد و کوردسـتان. ئەمـەش ئـەرکـێکی پیـرۆز و بەرپـرسیارێتی و کاری لە پـێـشینەی هەموومانە. بە هاوکاری و بە هەماهەنگـیمان دێتەدی. بۆ ئەوەی گەلـێکی یەکگرتوو و بەهـێزی کوردی و کوردستانـێکی ئاوەدانـتری دڵخـوازمـان بنیاتـبنێین، دەبێـت لە منداڵە چاوگەشەکانی ئەمڕۆمانەوە دەست پێبکەین. چونکە منداڵەکانمان هـیوای داهاتـوومانن. دەبێـت رۆحـی کـوردایـەتی و سـۆز و پـەرۆش و خـۆشـەویـستی و هـاوبەستەبـوون بـۆ کوردستانی نیشتمانی پیرۆز و شیرینمان، لە دڵە قـنجەکانی منداڵانی ئەمڕۆماندا بچێنین. دەبێـت لە خـێزانەکانەوە دەست پێبکەین. چونکە یەکەم قـوتابخانەی منـداڵان ماڵەوەیـە، یەکەم مامۆستایانیش دایکان و باوکانیانن. هەریەکە لە باخچەی منـداڵان و قـوتابخانەی بنـەڕەتی، کە دوو ناوەنـدی گـرنگی پەروردە و فـێرکـردنـن، درێـژە بە پەروەردەکـردنی منـداڵەکانـمان دەدەن، بە کوردایەتی و کوردستان پـەروەریی رایـان دەهـێـنن. بێگـومان منـداڵە چـاوگەشەکانی ئەمـڕۆمانـن، لە سبەیـنێـدا دەسەڵات دەگـرنەدەستـیان و هـەمـوو کاروبارێکی کوردستان بەڕێـوەدەبـەن. منـداڵەکانی ئەمـڕۆمانـن دەبنـە، شـۆڕە ژنـان و کەڵە پیاوان. دەبنە سەرکردە مەزنەکانی داهاتوومان و پارێزگاری لە کوردستان دەکەن.

لـەم روانـگەیەوە، بـۆمـان دەردەکـەوێـت، کە منـداڵانی ئەمـڕۆمـان، چـەنـد گـرنگـن بـۆ داهاتوومان، چ رۆڵێکی چارەنووسسازیان لە بنیاتنانی داهاتوویەکی گەشتر و باشتر بۆ کورد و کوردستان هەیە. ئـەم خونچـەگـوڵە جـوانانەی ئەمـڕۆمانـن، لە سبەینێـدا دەبنە گـوڵەباخی جـوان و گەش و بۆنخـۆش. ئەم نەمامانەی ئەمـڕۆمانـن، لە سبەینێدا دەبنە کەڵەداری بەردار و میـوەی خـۆش دەگرن. دەبنە هـەڵگـری ئـاڵای کوردستانێکی نـوێ.
(نێـلسۆن مانـدێلا) دەڵـێت:”منداڵەکانمان گەورەتـرین سەرمایەی ئێمەن. ئەو بناغەیەن کە داهاتوومان لەسەری دروست دەکەین. وەک نەتەوەیەک ئەوان دەبنە سەرکردەکانی وڵاتـەکەمـان”.
ساڵە سەرەتاییەکانی ژیانی منداڵان، بۆ گەشەکردنی زانستی و سۆزداری و کەسایەتییان زۆر گرنگە. توێـژینەوەکان دەریانخستوون، کە ئەو منداڵانەی لە ژینگەیەکی پاڵـپشت و هـانـدەردا پـەروەردە دەکـرێـن، ئەگـەری سـەرکـەوتـنـیان زیـاتـرە لـە قـوتـابـخـانە و لە دروستکـردنی پەیـوەنـدییـەکی بەهـێز و بەشـدارییەکی ئەرێـنی لە کـۆمـەڵگـادا دەکـەن.
گەر ژیاننامەی ناودارە کاریگەرەکانی جیهـان بخوێننەوە، لەوانە: ئەنیشتاین، مۆزارت، ئەدیسۆن، مانـدێـلا، گانـدی… هـتد. بۆتان دەردەکەوێـت، کە هـەموویان لە منـداڵـییەوە دەستیان پـێکـردووە. بە متـمانە بەخـۆبـوون و خـۆڕاگری و کـۆڵـنەدان پـێگەیـشتوون.
ڕۆڵی پەروەردە و فـێرکـردن:
ئەو داهـاتووە گەشـتر و شیاوتـرەی، کە بـۆ کورد و کوردستان دەمانەوێـت، لە رێگەی داڕشتنی پەیڕەو و پرۆگرامێکی پەروەردەیی و فـێرکردنی دروست و بەرنامەڕێژییەکی پـوخـت و مـۆدێـرن و نەخـشـەڕێـگا و پـلانـێکی ستراتـیـژی تـۆکـمەی نەتەوەیـیمان دا دێتـەدی. تا زیاتر و باشـتر، گرنگی بە پەروەردەکـردن و بە فـێرکـردن و بە راهـێنان و بە ئامادەکردنی منداڵەکانی ئەمڕۆمان بدەین. زیاتر گەشبین و دڵنیادەبین، لە هـێنانەدیی ئەو داهاتووە دڵخوازەمان بۆ کورد و کوردستان. چونکە پەروەردە کۆڵەکەیەکی بەهـێز و بنـەڕەتیـیە، بـۆ گەشـەکـردنی منـداڵان و بۆ هـەر تاکـێک و کۆمەڵگایەک. منداڵان لە رێـگەی پەروەردە و فـێربـوونەوە، نەک هـەر زانیـاری ئەکـادیـمی بەدەسـت دەهـێـنن، بەڵکو تـوانـای بیـرکـردنەوەی رەخـنەگـرانە و داهـێنان و چـارەسەرکـرنی کـێـشەکانیان دەبێـت. مـتـمانە بەخـۆبـوونیان زیـاتـردەبێـت. تـوانـای بـڕیـاردانی دروسـتـیان دەبێـت.
منداڵان تەنیا داهاتوو نیین، بەڵکو ئەمـڕۆشن. ئەو هەڵـبژاردنانەی ئەمـڕۆ لە چۆنیەتی کوالیتی پەروەردەکردنی منداڵەکانماندا دەیکەیـن، ئەو داهـاتووە لە قـاڵب دەدەن، کە لە سبەینێدا تێیدا دەژین. بۆیە هەرگیز نابێت رۆڵی پەروەردە و فـێرکردن بە کەم بزانرێـن. سبەیـنێیەکی شیاوتـر و خۆشـتر، لە سـایەی مـانـدووبـوونی ئەمـڕۆدا دروسـت دەبێـت.
کورد وتـەنی:” لە ئەمـڕۆدا چی بـچـێـنـیـن.. لە سبەیـنـێـدا ئـەوەی لـێـدەچــنـیـنەوە”.
بە پـلەی یەکەم، دایـکان و باوکـان و مامۆستایان، ئەرک و بەرپـرسیارێـتییەکی قورس و چارەنـووسسازیـان لە ئەسـتۆ دایـە. لە پەروەردەکـردن و فـێرکـردن و راهـێنان و لە ئامـادەکـردنی دروسـتی منـداڵان و قـوتـابیانی ئەمـڕۆمـان، بـۆ داهـاتـوویەکی خـوازراو.
دکتۆر (ئیزیک ویلیامز) دەڵـێت:”داهـاتـووی نەتەوەکەمان، لە جـانتـاکانی قـوتابخـانەی منـداڵەکانـمان دایە”. مەبەستی رۆڵی گرنگی مامۆستایانە لە پەروەردەکـردنی منـداڵان.
منداڵان لە رێی پەروەردە و فـێربوونەوە، لە جیهانی دەوروبەریان تێدەگەن و دەزانن “لە دیـوەخـانە چ باسـە”. یارمەتـییان دەدات بـۆ پـێـشخـستـنی تـوانا و بەهـرەکـانیان.
(مالکـۆم ئـێکـس) دەڵـێت”فـێرکـردن پاسـپۆرتی گەشترکـردنە بـۆ سبەینێ، سبەیـنێش هی ئەو کەسـانـەیە، کە ئەمـڕۆ خـۆیـان بـۆ ئامـادەدەکـەن”.
(ئەرسـتـۆ) ش دەڵـێـت:”رەگی پـەروەردە تـاڵە.. بـەڵام بەرەکـەی شـیریـنە”.
پەروەردەکـردن و ئامادەکردنی منـداڵانی ئەمـڕۆمـان، بـۆ رووبەرووبـوونەوەی ئـەو بەرۆکگیری و بەرهەڵستانەی کە دێنە رێیان، پێویـستە هـانیان بدەیـن کە متـمانەیان بەخـۆیان هـەبـێـت، بە تـوانا و بە ئیـرادەیـەکی بەهـێـزەوە، دۆخی ئـێستا بخەنە ژێـر پـرسـیارەوە. بـیـر لە داهـێـنان و لـە بـڕیـاردانی دروسـت بکـەنەوە، بە خـۆڕاگری و کوڵنەدان و گەشبینی و هـیواوە، هـەوڵی چارەسەرکردنی گرفـت و کێشەکانیان بدەن.
بەرپرسیارێتی بـڕیارەکانیان و کارەکانیان و تاقـیکردنەوەکانیان لە ئەستۆیان بگـرن.
جگە لـەوەش، بەرکەوتنی منـداڵان بە ئەزمـوون و دیـدگای جـۆراوجـۆر، ئاسۆکانیان فـراوانتر دەکات و هـانیان دەدات بۆ بیرکردنەوە لە دەرەوەی دەوروبەری نـزیکیان و گەڕان بەدوای هـونەر و زانست و وێـژە و کولـتوورە جیاوازەکاندا. هانیان دەدات بۆ کرانەوە و فـراوانکردنی ئاسۆی خەیاڵ و بیـرکردنەوەیان لە داهـێنان و گۆڕانکاریدا.
پەروەردەکردنی منـداڵانی ئەمـڕۆمان، بە هـاوسەنگی و هـاوسۆزی و دلـۆڤـانی و بە سۆز و رێز و خۆشەویستی و بە هاوکاری پێویستن بۆ ئەمڕۆ و بۆ داهاتوومان. ئەو منـداڵانەی لە ئەزمـوون و لە هەست و لە ئازارەکانی ئەوانی تر تێدەگەن و گرنگیان پێـدەدەن، ئەگـەری هـاوکاریکـردن و دروستکـردنی پـرد و پـێکەوە کـارکـردنیان بـۆ چارەسەری کێشەکانیان زیاترە. دەبنە مایەی بەختەوەری بـۆ داهـاتـووی کوردستان.

لە کۆتاییدا دەڵـێم، منداڵانی ئەمـڕۆمان پێشەنگ و سەرکردەکانی سبەینێمانـن. ئەرکی پێویستی هەموومانە کە بۆ داهاتوویەکی باشتر رایان بهـێنین و ئامادەیان بکەیـن. لە رێگەی پەروەردەیەکی مۆدێرنی کوالیتی دروست، پەرەپێدانی: کارامەیی کۆمەڵایەتی، سـۆزداری، دەرفەتی یەکسانی، بەکارهـێنانی بەرپرسیارانەی تەکنەلۆژیا، دابینکـردنی مافـەکانیان و پێـداویستییەکان، بۆ گەشەکردنی خولیا و بـەهـرە و ئارەزووەکانیان. کە
لە تـوخـمە سەرەکـییەکانی هـێـنانەدیی ئەو داهـاتـووە خـوازراوەمـانـن. وەبەرهـێنانی منداڵانی هاوسەنگ، نەک تەنها یارمەتیان دەدەین بۆ گەیشتن بە خەونەکانیان، بەڵکو هـۆکارن بـۆ بـنیاتنانی جیهـانـێکی باشـتر و دادپـەروەرتـر و ئاشـتی تر، بـۆ نەوەکانی داهـاتـوومـان. هـەر منـداڵـێک لە ئەمـڕۆدا بەهـێز بکـرێـت، هـەنگاوێکە بۆ پـێـشەوە.
پێویـستە بـڕوامان بـەم راستییە هـەبێـت، کە پـرۆسەی گـۆڕانکاری و چـاکـسازی، لە پەروەردەکـردنی منـداڵانی ئەمـڕۆمانەوە دەست پێـدەکات. لە ئامـادەکـردنی قـوتابیانی قـوتابخانەی بنەڕەتـییەوە دەست پێدەکات. لە رێگەی داڕشتنی پەیـڕە و پـروگرامێکی مـودێـرن و شـێوازە نوێیەکانی وانەوتـنەوە و فـێرکـردنەوە. بێگـومان تەکـنەلـۆژیاش رۆڵێکی گرنگی لە ئاسانیکردن و پێـشخستنی پەروەردکـردنی منداڵانی ئەمڕۆدا هەیە.

دوبـەی: ٢٠٢٦

بەشێوەم پێ مەكەنە
من خەمێك گیری كردووم
سەری سپیم بەڵگەیە
كە عیشقێك پیری كردووم
* * *
ئەوەی ئێستا دەیبینی
روخسارێكی رووكەشە
ناخم بەرووناكی عیشق
خۆرەتاوێكی گەشە

• * *
  وامەزانە كە پیری
  عیشق لەدڵ لەق دەكا
  هەرچەندە شەودرێژبێت
  چاوەڕێ ی شەفەق دەكا
• * *
  بەشێوەم پێ مەكەنە
  پێویستە ناخمان جوان بێ
  خۆشەویستی بڵاوەی
  خوێن ودەماروگیان بێ
• * *
  تۆش رۆژێك لە قوژبنێك
  وەك من گۆشە گیردەبی
  بـــە دیداری ئاوێنە
  لە شێوەدا پیردەبی

• 28/4/2010

*لەژمارەی (555)لە18/5/2010گۆڤاری هەرێمی كوردستان بڵاوكراوەتەوە

• هونەرمەندی كۆچ كردوو كاك( كامەان عبدالرحمن) ئاوازی بۆدانا و دەیویست تۆماری بكات و تۆمارێكی سەرەتایشی بۆكردبوو بەلام بەداخەوە مەرگ رێگای نەدا كە بەرهەمەكە ببینین

ئەم كتێبە بە سەنگ سووك بە قەبارە بچووكه‌ی‌ نووسه‌ر رێك پێچەوانەی ناوەرۆكەكەیەتی چونكە بارتەقای شاخەكانی كوردستان مانای لەخۆ گرتووە و سەنگی لە سەنگی شاخ كەمتر نیە و قەبارەكەشی لە دیدی مندا گەلێك مەزنترە!، چونكە نووسەر لەجیاتی هەموو ئەوانەی رۆژگارێك بەشداربوونه‌‌ لە شۆڕشی رزگاری نەتەوەیی هه‌روه‌ها لەگەڵ هەموو ئەوانەی هیوایان بەم شۆڕشە هەڵچنی بوو لە شارەكانی كوردستان و دەرەوەی سنووریش زۆر به‌جوانی و ڕاستگۆیی وێنای كردوون.
ئه‌م كتێبه‌ پڕاوپڕه‌ لە هەستی ناسك و ڕەوانبێژی لە لایەك و په‌رده‌ هه‌ڵمالین و خستنەرووی راستیەكان وەك خۆی ئەگەر تاڵیش بن له‌لایه‌كه‌ی تر و ‌گێڕانه‌وه‌ی سه‌ربرده‌ی ‌ ‌به‌شێكی شاراوه‌یه‌ له‌مێژووی دانه‌بڕاوی نه‌ته‌وه‌كه‌مان.
سەرەتا، نووسەر لە هەڵبژاردنی ناونیشانی سه‌ره‌كی و ناونیشان لاوه‌كی زۆر سەركەوتوو بووە و لە دێڕی (بەختی ڕەش یا كۆمەڵی چەوت) لە لاپەڕە 161 ئاماژە بۆ ئەوە ده‌كات ناونیشانه‌كه‌، ناونیشانی یاداشتەكانی باوكی بەرێزیان بووە كە زیاتر لە 900 لاپەڕەی لەخۆگرتبوو بەڵام ئەفسوس نەكەوتە بەردیدەی خوێنەران و به‌هۆی بۆمبابارانی ماڵیان له‌گه‌ڵاڵه‌ تیاچووه،‌ كه‌ مێژوویه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێـته‌وه‌ بۆ ساڵی 1974 ، بێ ئەسەرنییه‌ نووسه‌ر له‌ دوای نزیكی پەنجا ساڵ هەمان ناونیشان بۆ ئه‌م كتێبه‌ی هەڵدەبژێرێت، ئەمەش گەواهی ئەو ڕاستیەیه‌ كە میللەتەكەمان یا ئەوەتا بەختی سیاهە، یان كۆمەڵگاكەمان راستەڕێ ناڕوات، هەڵبەتە ئەم ناونیشانە خۆی لە خۆیدا هەڵگری پەیامێكی هزری مێژوویی سایكۆلۆژی یە رووبەرووی هەموو تاكێكی كورد دەبێتەوە و ده‌رهاوێشته‌ی مێژووه‌، لێره‌دا پرسیارێك سه‌رهه‌ڵده‌دات ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئایا ئه‌و ناونیشانه‌ی لێرەدا دووبارە بۆتەوە دوای (50) ساڵ ئایا هەمان ده‌رئه‌نجامی پێشوو و پێشووتری ده‌بێت؟ یان نا؟
له‌ وەڵامی ئەم پرسیارەدا، نووسەر زۆر بەڕاشكاوی و بەئەسپایی لە وێنه‌ی بەرگی پێشەوەدا وەڵامه‌كه‌ی به‌خوێنه‌ر ده‌گه‌یه‌نێت ئەویش له‌ڕێگای ئه‌و كۆلاژەیە كە بەرگی كتێبەكەی پێ ڕازاندۆتەوە!. چاوی نووسەر لە كۆلاژەكاندا هەمیشە ئامادەیی هه‌بووه‌، ئەوەش دەربڕی زادەی تێگەیشتنی نووسەر ده‌گه‌یه‌نێت چونكه‌ وەڵامی ناونیشانه‌ سەرەكییه‌كه‌ بە كۆلاژێك دەداتەوە ، به‌قسه‌ نا به‌ڵام به‌ئاماژه‌ پێمان ده‌ڵێت: بەختی كۆمه‌ڵگا لە سێ گۆشەیەكدا تەنراوە بە رەش و سپی، ئه‌مه‌شیان ئاماژەیە بۆ میلله‌تێك كە ساڵەهای ساڵە لە شاخەكاندا داكۆكی لە مافی سه‌ربه‌خۆبون ده‌كات به‌ڵام قه‌تیسماو له‌چوارچێوه‌ی شاخێكدا لە سەرووی ئه‌مانیشەوە دەستێك هەیە كە یاری بە شاخ و سومبلی تاكی كورد ده‌كات و نایه‌ڵێت له‌م سنوره‌ قه‌تیسماوه‌‌دا په‌ل بۆ ده‌ره‌وه‌ی ڕه‌هه‌نده‌كان بهاوێژێت و كێشه‌ی كورد له‌چه‌ق به‌ستوویی ڕزگار بكات.

ناونیشانی لاوەكی سێیەم بریتییە لە (رۆژگارەكانی دوای كۆربوونەوەی ئاگردانێكی دی)یە:
ئاگردان و كۆربوونه‌وه‌ی په‌یوه‌سته‌ بە ژیانی ڕەوەندی نەوەك ژیانی ژیاری، ئەوەی شارەزا بێت لەم بوارەدا لەكاتی گواستنەوەیان لە شوێنێكەوە بۆ شوینێكی تر به‌مه‌به‌ستی گه‌ڕان بەدوای بژوێنێكی تر رەوەنده‌كان زۆر بەئاسانی و به‌ساده‌یی ئاگردان كۆردەكەنەوە و لەو شوێنە تازەیەی كه‌ خێڵه‌كان بۆی دەچن دوای رەشماڵ هەڵدان لە زۆم و هۆبە یەكسەر ئاگردانێكی تر دروست دەكەن. لێرەدا ئاگردان بە مانای (ژیان)یش دێت بۆ یەك خێزان له‌خێڵدا. چونكه‌ خێزان بێ ئاگردان نابێت. نووسەر لێرەدا مەبەستیەتی پەیامێك به‌خوێنه‌ر بدات: سه‌ڕه‌رای باڵه‌خانه‌ی به‌رزو ئۆتۆمبیلی گرانبه‌ها كه‌ ده‌ربڕی شارستانیه‌ته‌! به‌ڵام له‌ناوه‌ڕۆكدا، له‌هزردا، له‌چوار چێوه‌ی بونیاتی عه‌قڵی خێڵه‌كی ده‌رنه‌چووین و قه‌تیس ماوین!.
ئه‌وه‌تا ؛ تا ئێستاش به‌شێكی زۆر له‌ نووسەرە بیانییەكان لە زۆربەی كتێبەكانیان لەسەر كورد نووسیوویانە لەم ناوچەیەدا كه‌ مه‌به‌ستی كوردستانه‌ یەكێتی هۆزەكانی كورد دەژین نەوەك بڵێن نه‌ته‌وه‌ی كوردا!!! (Nation) بێگومان هه‌ڵبژاردنی ئه‌م چه‌مكه‌ له‌خۆڕانییه‌!.
ئا لێرەدا نووسەر بە دیوێكی تر ئەم بابەتە وەبیر هەموو كورد دەهێنێتەوەو پێمان ده‌ڵێت: كە ئاگردان و شاخ راستە لە قۆناغی گوزەری كۆمەڵایەتیدا بۆ كورد پێویست و په‌یوه‌ست بووە، بەڵام لە سه‌رده‌می ئێستاماندا ئاگردان لەگەڵ گۆڕانكاریه‌كانی جیهان و تەكنەلۆژیا و شارنشین بوون، ناگونجێت و ده‌بێت گۆڕانكاری به‌سه‌ردا بێت، بۆیه‌ پێویستە چیتر تاكی كورد، خێزانی كورد، ڕوویان له‌ئاگردان نه‌بێت به‌ڵكو پێویسته‌ ناندین بونیات بنێت به‌مانا فه‌لسه‌فیه‌كه‌ی!. ، چونكه‌ تا كورد ناندینی نەبێت و واز لە ئاگردان نەهێنێت بزووتنەوەی ژیاری دەست پێناكات لەمەشیان چاوی نووسەر لە بەرگی كتێبەكەدا زۆر به‌دیقەت وه‌ك هه‌ڵۆ چۆن سه‌یری نێچیری ده‌كات پێمان ده‌ڵێت: ئەوانەی یاری (قومار) بە شاخ و جامانەی كورد دەكەن هەمیشە لە هەوڵدان بۆ زیندووكردنەوەی هزری (ئاگردان و خێڵ و هۆز و تەكیە و خانەقا) تەنانەت لە شارە هەرە پێشكەوتووەكانی هەرێمی كوردستاندا. كه‌ ئێستا به‌ڕوونی به‌رجه‌سته‌ ده‌كرێت بەداخەوه‌ له‌مه‌ش زیاتر، بگره‌‌ بۆتە دیاردە. مخابن!، دەبووایە تا ئێستا ئێمە بۆ جیهان بمان سەلماندبووایە كە بنه‌ماكانی میلله‌تێكی سه‌ربه‌خۆمان هه‌یه‌ نه‌وه‌ك یەكێتی هۆزەكانی كورد!. به‌پێچه‌وانه‌ی بۆچوونی گه‌لێك له‌ نووسه‌ره‌ بیانیه‌كان كه‌ نووسیه‌كانیان له‌ناوه‌نده‌ كاریگه‌ره‌كانی سیاسه‌تی جیهان به‌هه‌ند وه‌رده‌گیرێن.
مێژوو پێمان دەڵێت تا كورد وه‌ك (نەتەوە) لە دیدی وڵاتانی زلهێزەوە خۆی نمایش نه‌كات ناتوانێت قه‌ناعه‌ت به‌ده‌وروبه‌ر بهێنێت كه‌ ئه‌و ناندینه‌ی هه‌یه‌تی ئاگردان نییه‌!.
له‌نێو سۆما چاوه‌كانی سەر بەرگی كتێبەكەدا نووسه‌ر زۆر بە تیژی دەڕوانێت و پێمان دەڵێت كورد دەمێكە دەبوایە (شاخ و دەوار هۆبه‌و زووم)ی هه‌ر به‌ته‌نها تاكه‌ هاوڕێی خۆی نەزانیبوایە! بەڵام دیاره‌ قەدەر وایە ئەوەتا زینەفون یان زەیزەفون لە دەوروبەری ساڵی 333ی پێش زایین له‌كاتێكدا ڕوو له‌ ناوچەكانی كوردنشین ده‌كات له‌نامه‌یه‌كدا بۆ ئەلكسەندەری مەكدۆنی دەنووسێت: قەومێك لێرە دەژین پێیان دەڵێن كارەكاس یان كاردۆس كە (مەبەست لێی كورد بووە هەروەك مێژوونووسان خوێندنەوەیان بۆ كردووە)، پێشنیار بۆ ئەلكەسەندەر دەكات كە لە شەڕەكاندا ئەگەر بەم ناوچانه‌دا گوزەر بكات بەكاریان بهێنێت چونكە (شەڕكەری ئازان).
داخەكەم چەند ساڵێك پێش ئێستا كاتێك (ترمپ) سەرۆكی ولایەتە یەكگرتووەكان ئەمریكا دوو سەركردەی كوردی بینی یەكسەر ووتی (Good Fighter) واتە شەڕكەری باشن (ئازان). دیاره‌ دیدگای بیانییەكان تا ئێستاش هه‌ر به‌چاوی زه‌یزه‌فون سه‌یری كورد ده‌كه‌ن!. و دیدو بۆچونیان نه‌گۆڕاوه‌! یان ئه‌وه‌تا له‌ به‌ختی ڕه‌شی ئێمه‌یه‌ نه‌مانتوانیوه‌ جگه‌ له‌م سیفه‌ته‌ جه‌سته‌یی یه‌، لێهاتوویی هزری تاكی كوردیان پیشان بده‌ین! بەداخەوە دەیڵێم نەمانتوانی لەبەر هەر هۆكارێك بێت وەك پێویست خۆمان به‌نه‌ته‌وه‌ نیشان بدەین زیاتر وەك له‌وه‌ی (یه‌كێتی هۆز و عەشیرەت و حزب و گروپ) ! ئا لێرەدا دەستە دیارەكە بە سەر مانەوە وەك یاری قومار یاری به‌چاره‌نووسمان ده‌كات و هه‌ر رۆژه‌ی بگره‌ ترسێك نیشانی ئه‌م هه‌رێمه‌ ده‌دات كه‌ هه‌ڵچێنیووی نه‌یارانی ئه‌م هه‌رێمه‌ن وناحه‌زانی ئه‌م میلله‌ته‌ن!.
لەسەر ناوەرۆكی ئەم (ڕۆمانه‌)! ناوازەیە كە دەتوانم بڵێم هەر لاپەڕەیەك چیرۆكێكی ناخ هەژێنە بۆ خۆی و دەتوانرێت گەر شی بكرێتەوە هەزاران لاپەڕە لەسەری بنووسرێت. بەڵام سوپاس بۆ نووسەر كە توانیوویەتی مێژوویەك لە دەردەسەری و نەهامەتی گەلەكەمان بەم شێوازە جوانە وه‌ك‌ عه‌ره‌ب ده‌ڵێت: (السهل الممتنع والسرد السلسل) تۆمار بكات.
لە راستی دا ئەم كتێبە لە هەر وڵاتێكی تر بووایە دەكرا بە سیناریۆ چەندین سیناریست دەورەیان لە نووسەر دەدا بۆ ئه‌وه‌ی رێگایان پێ بدات بیكه‌ن بە بابەتی فیلمێك یان زنجیرە درامایەك كە هیچی كەمتر نییە، له‌زنجیره‌ دراما باوه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بۆ نموونە لە زنجیرە درامای عەرەبی (التغریبة الفلسطینیة)! دیسانەوە لێرەوە دەڵێم بەداخەوە كورد وه‌ك پێویست رێز لە مێژووی خۆی ناگرێت ئەگینا دەبوایە خەمخۆرانی مێژووی كورد ئەم دەرفەتەیان بە هەل زانیبووایە و بیان كردبووایە بەرهەمێكی هونەری گەورە هه‌م له‌‌ ئاست گەورەیی نه‌ته‌وه‌ی كورد و هه‌م لە ئاست چیرۆكی ناخ هه‌ژێنهی كارەساتی داڕمانی یه‌كێكی دیكه‌ له‌ شۆڕشه‌كانی دیكه‌ی نەتەوەكەمان، له‌كاتی خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م كتێبه‌دا خوێنەر دەچێتە ناو دونیایەكی تر، دونیایەك پڕ لە ئازار و مەینەتی كە پێویستە هەموو تاكێكی كورد هەڵوەستەی لەسەر بكات و لە بیری نەكات و واباشه‌ نەوە دوای نەوە وه‌بیر كوڕ و كچانی ئەم میللەتە خێر لە خۆ نەدیووە بهێنرێتەوە، ئه‌مه ‌له‌لایه‌ك و لەلایەكی تر خوێنەر دەچێتە بیركردنه‌وه‌ له‌ ژیانی پڕ لە ئێش و ئازار و خەفەت بۆ ئێستا و داهاتوومان به‌هۆكاری زیادبوونی ترس له‌سه‌ر داهاتووی میلله‌ته‌كه‌مان و وڵاته‌كه‌مان ترسی ئه‌وه‌مان هه‌یه‌ نەخوازیا رۆژێك دابێت ئەم ئازادیەی كە ئەمرۆ لە كوردستانی باشور بە دەست هاتووە لە دەستمان بچـێت و خوانه‌ خواسته‌ ئه‌م ئاگردانه‌شمان كۆرببێته‌وه‌!، چونكه‌ هه‌موومان ده‌بێ ئه‌وه‌ بزانین: ئەم هەرێمە تەنها به‌شان و باڵی چەند كەس وحزب و لایەنێك دروست نه‌بووه‌!، بەڵكو ئەم هەرێمە زادەی خوێنی هەزاران شەهید و دەربەدەری هەزارانی دیكە و سەرگەردانی هەزارانی تر لە رێگای رزگاری خوازی نەتەوەییدا كه‌ خۆیان كردۆتە سەرە ڕم و له‌پێناو ئازادی وڵات خه‌باتی نه‌پساوه‌یان كردوه‌و بە ناخی پڕ كەسەرەوە سه‌ریان ناوه‌ته‌وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی ئەم ئازادیە ببینن!. له‌لایه‌كی دیكه‌‌، ئەم كتێبە لایەنێكی شاراوەشی تیایە ئەویش ئه‌وه‌یه‌ چەندە پەناهەندەیی لە خوارەوەی عێراق ئازار بەخش بووه‌ بۆ گوێزراوەكان له‌به‌رامبه‌ریشدا سەدان جار بارتەقای ئەوانیش ئازار بەخش و جەرگ بڕ بوون بۆ كەسوكاریان ئه‌وانه‌ی لە كوردستان مابوونەوە ئەمەشیان ئه‌گه‌ر له‌م دیدگایه‌وه‌ سەیر بكرێت چیرۆكێكی ناوازه‌ی لێ دروست دەكرێت كە لێوان لێو ده‌بێت لە ئازاری ئافرەت و مناڵی كورد بە دەست ئەو دەستە نادیارانه‌، كە یاریان بە چارەنووسی میللەتەكەمان كردوه‌و ده‌كه‌ن.! ئه‌و ده‌سته‌ی كه‌ له‌به‌رگی كتێبه‌كه‌دا ئاماژه‌ی بۆ كراوه‌!.
كاتێك ئەم كتێبە دەخوێنیته‌وه‌ لەگەڵ یەكەم رستەدا ناتوانیت وازی لێ بهێنیت تا هەمووی تەواو نەكەیت! بەڵام لێرەدا نووسەر وەك نموونەی كەسی خۆڕاگر و قارەمان و رۆشنبیر ئەوە نیشان دەدات كە لە هەموو بارە سەختەكانی ژیان كە تەنگیان پێ هەڵچنیووه‌ وازی لە خوێندنەوە نەهێناوە. لە رووی كەسایەتەیەوە دیاره‌ زادەی پەروەردەی دروستی خێزانەكەشی بووه‌ لەكاتێكدا نووسه‌ر زۆر پێویستی به‌هاوكاری بۆ پەیداكردن بژێوی ژیانی هەبووە یارمەتی نووسەرێكی گەورەی كورد مامۆستا (مسعود محمد) رەتكردۆتەوە، ئەمەشیان نموونەی خۆڕاگری و جوامێری نووسەر نیشان دەدات، وەك خۆی دەڵێت بە نان و پیاز و هێلكەیەك هێزی داوەتە بەرخۆ بۆ ئه‌وه‌ی ئەم زاتەی لێ دەرچێت كە ئەمرۆ ئێمە لە خزمەت نووسنیەكانیدا بین جا چ بە كتێب، شیعریان، وەرگیران هتد بێت. بۆیە نووسه‌ر پێمان ده‌ڵێت: (بۆ ئەوەی كە لێشمان دەقەومێ هەمیشە كارەسات و نووشوشتیەكان بە جل ئاوێزی خەڵكی ترەوە هەڵنه‌واسین!) وە (نەخۆشی (دەردە كورد) و یەكتر تاوانبار كردن هەمیشە دووبارە و سه‌د بارە نه‌بێته‌وه‌) هیوادارم ئەم ده‌ربڕینه‌ ببێـه‌ پەند بۆ هه‌موومان و له‌به‌رچاومان بێت هەمیشە بە تایبەت سه‌ركردایه‌تی به‌رێزی میلله‌ته‌كه‌مان.
بۆیه‌ لێره‌دا به‌پێویستی ده‌زانم كه‌ بڵێین: تكایە تا كار لە كار نەترازاوە، تا دەرفەت نه‌ده‌ین به‌ده‌ست ناحه‌زو دوژمنانی میلله‌ته‌كه‌مان با هه‌موومان به‌یه‌كه‌وه‌ كار بكه‌ین واز له‌ دووبه‌ركی و ناحه‌زی نێوان خۆمان بهێنین و هه‌وڵ بده‌ین بۆ نه‌وه‌كانی ئاینده‌مان داهاتوویه‌ك فه‌راهه‌م بكه‌ین ، كه‌ دووره‌ په‌رێز بن له‌چاوچنۆكی دووژمنان وله‌لایه‌كی دیكه‌ ژیانێكی ‌ئاسووده‌ و خۆشگوزه‌رانییان بۆ مسۆگه‌ر بكه‌ین گومانی تیا نییه‌ ئه‌مه‌ش پێویستی به‌یه‌كگرتوویی و پلانسازی و به‌رنامه‌سازی هه‌مه‌لایه‌نه‌ هه‌یه‌ له‌لایه‌ن سه‌ركرده‌كانی ئه‌م میلله‌ته‌ به‌بێ جیاوازی له‌ره‌نگ و بۆچون و ئایدیۆلۆژیه‌كان.

پارێزه‌ر كرێكار عبدالله خۆشناو

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٢٢ی گۆڤاری زمان و زار کلیکی ئێرەبکەن..

مەترسیدارترین ئاست ئەگەرهەر وڵات و هەرێم و ناوچەیەك بیگاتێ، ئەو کاتەیە کە دەسەڵات مافی تاکە کەسی هاوڵاتییەکان بە قێزەونترین شێوە پێشێل بکات و ڕەواج بە کارەکەی خۆی بدات و بە شێوەیەکی فەرمی رەوایی پێ بدات و بگرە بودجەیەکی زەبەلاحی داهاتی هاوڵاتیانی بۆ خەرج بکات، هەزاران ئامێری پێشکەوتوی گرانبەهاو کامێرای سیخوڕیکردن و ماشێنی دوامۆدێل و بەکارهێنانی چینێکی زۆرو جۆراوجۆری خەڵك لە پێناو بە ئەنجام گەیاندنی ئەو کارە نامرۆڤانەو نایاساییانەدا تەرخان بکات. ئەمەش تەنیا لە کۆمەڵگای دواکەوتوودا پەرە دەسەنێت، کە ئاستی خەڵك لەو ڕادەیەدا نییە کە لە پیلانەکە تێ بگەن و هۆکارەکان بخوێننەوە نەك بەرەنجامەکان، دەستە ڕاستەقینەکانی پشت ئەو کارە ناشرین و نایاسیی و پڕوپاگەندەو تۆهمەت و سیناریۆیانە کەشف بکەن.
پوختەی ئەو هەوڵە تاریك و مەترسیدارانە بریتییە لە دروستکردن و زەقکردنەوەو هۆنینەوەی بوختان و چیرۆکی قێزەون کە کۆمەڵگا ڕقی لێ دەبێتەوە دژی کەسانێکی دەرەوەی دەسەڵات، بۆ ئەم مەبەستەش هەوڵی دۆزینەوەی خاڵی لاوازی کەسایەتی لەو کەسانەدا دەدەن هاوڕایان نین یان نایانەوێت دەربکەون نەکو زیان لە بەرژەوەندی و مانەوەی زۆرەملێ و ستەمکارانەی خۆیان بدات، بۆ ئەم مەبەستە سوپایەك لە سیخوڕ و سەدان کامێرای چاودێری و دەیان هۆکاری جۆراوجۆر بەکار دەهێنن، ئیتر یان بۆ دروستکردنی بوختان و چیرۆكی هەڵبەستراو یان بۆ تێهەڵکێشکردنی ڕاستی بە درۆ، پارچەپارچەکردن و لێکدانی وێنەو دەنگ و یان تەنانەت درستکردنی نووسراو و بەڵگەنامەی ساختە، لە کاتێکدا دەبوو حوکمەت کە دیوی یاساپارێزی هەموو وڵاتێکە ڕێگر بووایە لە نەکردنی ئەو کارە نەشیاوانە، لە کاتێکدا ئەوان بەم کارانە کەسایەتی تاکی کورد تیرۆر دەکەن، زۆر ئازان و شاگەشکە دەبن بەمە وەکو ئەوەی هەر چوار پارچەی کوردستانیان یەکگرتبێت و دەوڵەتێکی یەکگرتوویان بۆ کورد دامەزراندبێت تەماشا دەکەن.
ئەوانەی دەبنە ئامرازی ئەم کارە ناشرینانە دەبێت دڵنیا بن کە بەشداری تاوانن و ئەو پارەیەی لەو پێناوەدا وەری دەگرن وەکو چڵکی سەگ وایەو دەبێتە دەردو بەڵا بۆ خۆیان و ماڵ و منداڵیان،ئەوانەی ئەو فرمانەنەش دەردەکەن هەرگیز وەکو بەرپرسیارێتی پێگەی خۆیان بەکارناهێنن، هەر لەبنەڕەتیشەوە بە مافی ڕەواو لێهاتوویی و شایستەدارێتی نەگەیشتوونەتە ئەو پلەو پایەیە، بەڵکو هەر لەسەر ستەم و پاکتاوکردنی نەیاران و تەنانەت شۆڕشگێڕە راستەقینەکانی کورد لەسەرەتاوە دەستیان بەکارکردووەو ئێستاش گەشتوونەتە ئەو قۆناغەی کە پێشکەوتووترین تەکنەلۆژیای سەردەم بەکاربهێنن بۆ درێژەدان بەو کارە ناڕەوایانەی کە ئەوانەی دەرەوەی خۆیان بەو جۆرە ناشرینانە پاکتاو بکەن ، چ لە رووی ماددی یان مەعنەویەوە.
خەمەکە لەوێدایە کە میللەت زۆر بە ئاسانی ئەم سیناریۆیانەی بەسەردا تێپەڕ دەبێت، لە بری ئەوەی وەکو تاکێکی هۆشیار بەرپەچی ئەو کارە نایاسایی و شێوازە نامرۆڤایانە ببنەوە، یەکسەر باوەڕ بە پیلانی دەسەڵات دەکەن و ئەگەر بزانن یان نەزانن، ئەوا بەمە دەچنە سەنگەری دەسەڵاتی خۆسەپێنی مافیایی کە هیچ ئەرزشێك نە بۆ ئاکار، بە بۆ مافی مرۆڤ، نە بۆ داب و نەرێتی کوردەواری دانانێت و هەموو میللەت و ئەوانەی لە ڕیزی حیزبدا نین بە دوژمن تەماشا دەکەن و هەموو ناحەقییەك بەرامبەریان بۆ خۆیان بە ڕەوا دەبینن. ئەمە ئەوپەڕی سادیزمە لە قۆناغە باڵاکاندا، کە دەروونناسان ئەو کەسانە بە نەخۆش لە قەلەم دەدەن و دەبێت چارەەسەر بکرێن، نەك بڕوایان پێ بکرێت و ستایش بکرێن و چەپڵەیان بۆ لێ بدرێت و سێڵفییان لەگەڵدا بگیرێت.
دەبوو میللەت بپرسێت چۆن و کێ ئەو وێنانەی تۆمار کردووە دژی کەسی بەئامانج گیراو، بۆ چ مەبەستێك ئەو بابەتە دەهروژێنرێت؟ ئایا کارو خەمی خەڵك لە بازدان بەسەر ئەو هەموو قەیرانەوە، بۆ سەر ژیانی تایبەتی کەسێك چڕ دەکرێتەوە؟ وەك ئەوەی سەرانی دەسەڵات زۆر شەریف بن و خەڵك نەزانێت لە ڤێللاو کۆشك و باخەکانیاندا خەریکی چیین؟ بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەرەی ناڕازیی هەرگیز ئەو لاوازییەی خاڵی کەسێتی ئەوان بەکارناهێنێت بۆ سوکایەتییپێکردنیان، بەڵکو جوامێرانە پەنجە دەخەنە سەر ئەو خاڵانەی کە بەرەنجامی حوکمی نادادپەروەرو ستەمکارانەیەو چۆن کاریگەریی لە تێکدانی سەقامگیریی ڕامیاریی و ئابووری و کۆنمەڵایەتیی و داهاتووی نەوەکاندا بووەو چۆن هەرێم لە قەیرانی کوشندەی یەك لە دوای یەکەوە دەگلێنن و ڕۆژ بە ڕۆژ ژیانی تاکەکان دەبێتە پارچەیەك تاڵاوی ئازار، ناحەقی و سوکایەتییکردن و بێکاریی و گرانی … تەنگ بە میللەت هەڵدەچنێت و لەولاشەوە چینێکی دابەستەیان بەرداوەتە گیانی خەڵك بۆ سەرکوتکردنیان و سوکایەتی پێکردنیان و سیخوڕی و جاودێرییکردنیان، میللەتی ڕەش و ڕووتیش هەستی بێزاربوونینان نەك لە ناسنەمەی کورد بوون، بەڵکو لە مرۆڤبوونی خۆیان ناشارنەوە کە بەو جۆرە ژیانی پڕ ڕەزاڵەت و دواکەوتوویی بەسەر دەبەن کە لە بچوکترین مافی ژیان و مرۆڤبوون بێ بەش کراون و لەولاشەوە چاو بەستیان لێ دەکرێت بۆ بینینی جوانییەکان بە ناشیرین و بینینی ناشرینییەکانی دەسەڵاتی خۆسەپێن بە جوانیی، ئاوها کولتوری نەزانین و سوکایەتی پەرەی پێ دەدرێت و وا لە خەڵك دەگەیەنرێت ئەمە کارێکی ڕاستەو دەسەڵات دەستۆشی لێ دەکات دەبێت هاولاتیش کۆپی دەسەڵات بکاتەوەو بە عەقڵی ئەوان بیربکاتەوە، کورد گوتەنی: شەڕ لە بەتاڵی باشترە.
دەبوو ئەوانەی لەو دەزگا سیخوڕیی وسێکتەرە داپڵۆسێنەرانەشدا ئەو کارە قێزەونانەیان پێ ئەنجام دەدرێت ، کەمێك بیر لە داهاتووی ئەو کارانە بکەنەوەو هەڵنەخەڵەتێن بەوەی ئێستا دەسەڵات بۆ کارە ترسناکەکان بەکاریان دەهێنێت و پشتیوانی دارایی و مەعنەویان دەکەن، سبەی هیچ باکی نییە پاکتاویان بکات و نهێنی کارەکانیان هەڵبماڵێت و خۆی لێیان بێ بەری بکات، دەبوو بیر بکەنەوە ئەو کارەی دەیکەن دژی گیانی کوردایەتی و مرۆڤبوونەو هیچ ویژدان و یاساو نەرێتێکی ڕەسەن و ئایینك ڕەوایەتی پێ نادات، دەبوو بە مشتێ پارەی دزراوی میللەت خۆیان و ویژدانیان نەفرۆشن و بڕیاری وازهێنانیان لەو کارە بەدانە بهێنایەو بیانزانیایە ئەوە گەورەترین تاوانە کە دەرحەق تاکی کورد ئەنجام دەدرێت و ڕێ خۆش دەکات بۆ تێکدانی شیرازەی کۆمەڵگاو چەواشەکاری و بەلاڕێدابردنی ڕاستییەکان.

فەریق مەحموود

لەو ڕۆژەوەی مرۆڤایەتی یەکەمین ڕاپەڕینی بیرکردنەوەی خۆی لە ڕێگەی پیتی چاپکراو و لاپەڕەی ڕۆژنامەکانەوە ڕاگەیاند، فەلسەفەی بوونی ڕاگەیاندن لەسەر بنەمای بوونی بە پردێک لە نێوان جیاوازییەکاندا داڕێژرا. ڕۆژنامەگەری لە بنەڕەتدا هاواری دەرەوەی دیوارەکان بوو، سەنگەرێک بوو بۆ ڕاکێشانی دەنگە پەراوێزخراوەکان بۆ ناو جەرگەی مێژوو. بەڵام کاتێک سەکۆیەکی بەناو ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندن دەبێتە قەڵایەکی داخراو و مۆڵگەیەکی تەسکی تاقمگەرایی، ئیدی ئێمە لەبەردەم مردنی پەیامەکە و لەدایکبوونی دیاردەیەکی کوشندەداین کە قەڵەم دەکاتە قامچی و پیت دەکاتە کۆت و زنجیر. ئەوەی ئەمڕۆ لەژێر سێبەری هەندێک بڵاوکراوەدا دەگوزەرێت، نەک هەر لادانە لە ئەلفوبێی ڕەوشتی پیشەیی، بەڵکوو جۆرێکە لە چەتەیی بیرکردنەوە و قۆرخکاریی پووچ کە لە تەواوی مێژووی شارستانییەتدا، هیچ وڵات، سەردەم و دەسەڵاتێک، گرووپێکی ڕاگەیاندنی بەم ڕادەیە لە داخران، کینە و بچووکبینی بەخۆیەوە نەدیوە. لێرەدا ڕۆژنامە ئیتر نەک هەر ئاوێنەی کۆمەڵگە نییە، بەڵکوو تەنها ئاوێنەیەکی تەڵخی سەر مێزی دەستەیەکی دیاریکراوە کە تێیدا پیاهەڵدان بە باڵای خۆیان و کۆمەڵە ڕامیارییەکەیاندا دەکەن.
ئەم مۆدێلە لە ڕاگەیاندن، فەرمانڕەواییەکی بیریی کۆمەڵەیی و کەسیی وای دروستکردووە کە تێیدا هێڵە سوورەکان نەک بەپێی یاسا و ڕەفتار، بەڵکو بەپێی میزاجی چەند کەسێکی ناو دەستەی نووسەران دیاری دەکرێن. ئەگەر سەیری لاپەڕەکانی ئەم جۆرە ڕۆژنامانە بکەیت، تەنها و تەنها ناوی چەند کەسێکی دووبارە دەبینیتەوە کە وەک بازنەیەکی بەتاڵ بە دەوری یەکدا دەسووڕێنەوە؛ ئەوان بریتین لە دەستەی ڕۆژنامەکە خۆیان، برادەرە نزیکەکانیان، ناسیاو و هاوپیاڵەکانیان، و لایەنگرە توندڕەوەکانی کۆمەڵە ڕامیارییەکەیان کە ئەرکیان تەنها ڕازاندنەوەی کورسییەکانی دەسەڵاتی بیریی تاقمەکەیە. لەم جیهانە بچووکەدا، گرنگ نییە تۆ چەندە خاوەنی بیرێکی قووڵ، زمانێکی پاراو، یان دیدگایەکی فرەڕەهەندیت، گرنگ ئەوەیە ئایا لەو بازنە مۆرکراوەدا جێگەت دەبێتەوە یان نا….؟
ئایا ئامادەیت ببیتە دەنگدانەوەی دەنگی ئەوان یان نا…….؟
تەنانەت یەک نووسەری دەرەوەی ئەم باندە، یەک دەنگی ڕەسەن کە نەیەوێت کڕنووش بۆ خێڵە ڕێکخراوەییەکەیان ببات، فەزای پێ نادرێت و هێڵێکی ئەستووری ڕەشی بەسەردا دەهێندرێت.
ئەم مامەڵە نادادپەروەرانە و کینەدارییە تەنها پەراوێز خستن نییە، بەڵکو جۆرێکە لە سەرکوتکاریی ڕۆشنبیری کە دژی هەر جیاوازی و داهێنانێک دەوەستێتەوە. کاتێک پێنووسێکی سەربەخۆ یان بابەتێکی بەپێز دەگاتە دەستیان، لەبری ئەوەی بە پێوەرە وێژەیی و زانستییەکان هەڵسەنگاندنی بۆ بکەن، بە چاوێکی پڕ لە ڕق و گومانەوە سەیری دەکەن. ئەوان وا ڕاهاتوون کە ڕاستی تەنها لە گیرفانی ئەوان و لە چوارچێوەی دروشمە کۆمەڵەیییەکانیاندایە، بۆیە هەر دەنگێکی دەرەکی لای ئەوان وەک هەڕەشەیەک دەبینرێت بۆ سەر ئەو پاشایەتییە کاغەزییەی بۆ خۆیانیان دروستکردووە. شێوازی دژایەتیکردنیان بۆ دەنگە جیاوازەکان هێندە نامرۆڤانە، نادروست و ناتەندروستە کە هیچ دەقێکی مێژوویی ناتوانێت نموونەیەکی هاوشێوەی ئەم داخرانەمان پێشان بدات. تەنانەت لە سەردەمی تاریکترین ستەمکارییەکانی مێژووشدا، ڕۆژنامەکان ناچار بوون بۆ پاراستنی ڕووی خۆیان شوێنێک بە دەنگە دەرەکییەکان بدەن، بەڵام ئەم گرووپە گەیشتوونەتە ئاستێک لە نەخۆشیی هزری و خۆپەرستی کە پێیان وایە مرۆڤایەتی تەنها لەواندا کورت بووەتەوە.
ئەم جۆرە ڕەفتارانە مرۆڤ تووشی سەرسوڕمان دەکات؛ چۆن دەکرێت مرۆڤ گەورەیی بیر و جوانیی وشە کورت بکاتەوە لە بەرژەوەندیی تەسکی چەند ناسیاو و برادەرێکدا……؟
چۆن ویژدانی ئەدەبی ڕێگە دەدات لاپەڕەکانی ڕۆژنامەیەک ببنە پاوانی خێڵەکی و کەرەستەی بڵاوکردنەوەی چەواشەکاری…….؟
ئەوان بەم هەڵسوکەوتە نزمەیان، نەک هەر سووکایەتی بە مێژووی ڕۆژنامەگەری دەکەن، بەڵکوو گەورەترین خیانەت لەو خوێنەرە دەکەن کە بە هیوای دۆزینەوەی ڕاستی و زانیاری پارە بەو کاغەزە بێدەنگانە دەدات. ئەم داخرانە هزرییە دەبێتە هۆی تێکدانی بیرکردنەوەی کۆمەڵگە و گۆشەگیرکردنی، چونکە کاتێک خوێنەر تەنها یەک دەنگ و یەک ڕەنگ و یەک ئاڕاستە دەبینێت، ئیدی توانای ڕەخنەگرتن و بیرکردنەوەی ئازادی لێ زەوت دەکرێت. ئەمە دەقاو دەق ئەو ئامانجەیە کە تاقمە قۆرخکارەکە دەیانەوێت پێکیبهێنن: دروستکردنی گەلێکی گوێڕایەڵ و بێدەنگ لەبەردەم سەکۆیەکی حیزبیی چەقبەستوودا.
مێژووی مرۆڤایەتی گەواهی ئەو ڕاستییەیە کە هیچ قەڵایەکی داخراو ناتوانێت لەبەردەم ڕەشەبای گۆڕانکاریدا خۆی ڕاگرێت. ئەو ڕۆژنامە و دەستە و گرووپانەی کە تەنها پشت بە بازنەی هاوڕێیەتی و لایەنگریی کوێرانە دەبەستن، لە ڕاستیدا گۆڕی بیریی خۆیان بە دەستی خۆیان هەڵدەکەن. وشەی ڕاستەقینە و داهێنان وەک ئاو وان، هیچ بەربەستێک ناتوانێت ڕێگەیان لێ بگرێت؛ ئەگەر لێرە ڕێگەیان پێ نەدرێت، لە شوێنێکی تردا دەقڵیشێن و ڕێڕەوی خۆیان دەدۆزنەوە. ئەوانەی ئەمڕۆ بە ڕق و ناڕەواییەوە دەرگا بە ڕووی نووسەرانی دەرەوەی خۆیاندا دادەخەن، با باش بزانن کە داهاتوو شوێنی شەمشەمەکوێرەکان نییە؛ ئەو لاپەڕە داگیرکراوانەی کە تەنها بۆ پیاهەڵدانی ناوخۆیی و ناساندنی حیزبی بەکاردێن، زۆر زوو لە ناو تەمتومانی مێژوودا ون دەبن و دەبنە پەند بۆ نەوەکانی داهاتوو، لە کاتێکدا دەنگە ئازاد و ڕەسەنەکان هەمیشە وەک مەشخەڵێک بە بەرزی دەمێننەوە و مێژووی ڕاستەقینەی بیرکردنەوە دەنووسنەوە.

ستار ئەحمەد

هەڵویست جۆرێرێکە لەخۆتێگەیاندن، یان هاوسۆزی دەربڕین، یان هەوڵدانە بۆڕێگری کردن لەکارێکی نەشیاو و نەخوازراو ،یان دەربڕینی ناڕەزایەتیە دژی ئەو شتانەی کەوا پەسەند نین .
هەڵوێست دەربڕین زۆر جار لەناو خێزانە ،یاخود کۆمەڵگایە، یاخود کەمو کورتی یاخود ،حیزب و گروپ.
هەڵوێست وەلگرتن سەپێنراو نیە، بەڵکو ئارەزو مەندانەیە، بەڵام مرۆڤی بەهەڵوێست جیاوازە لەگەڵ مرۆڤی بێ هەڵوێست ، چونکە هەڵوێست وەلگرتن بوێری و لەخۆبور دەی و قوربانی دەوێت، بۆیە هەمیشە مرۆڤی بەهەڵوێست زیاتر شانازی بەخۆی دەکات و، هەروەها زیاتر کاراو لێهاتووە، جیاواز لەکەسی بێ هەڵوێست کەوا هەرچی لەدەوروو بەری ، ببینێت بێدەنگەو بەڵکو هەر بەلایەوە گرینگ نیە.
هەربۆیە پێویستە مرۆڤ هەمیشە بەهەڵوێست بێت لەهەمو ئاستەکانی ژیانی دا، هەروەها پێویستە کۆمەڵگاش هەمیشە بەهەڵوێست بێت، بۆئەوەی هەرگیز هیچ دەسهەڵاتێک نەتوانێت ، بەکەیفی خۆی هەرچی بیەوێت دژی خەڵک ئەنجامی بدات، لەگەندەڵی و بێباکی و دروست کردنی قەیران لەدوای قەیران، وەک دیاریشە بەهۆی بێ هەڵوێستی کۆمەڵگای کوردی ، دەسهەڵات داران قەیران لەدوای قەیران دروست دەکەن و تەنها بەرژەوەندی خۆیان لا گرینگە، هەربۆیە هەڵوێست زۆر گرینگە مرۆڤ هەیبێت لەهەموو ئاستەکانی ژیان و کۆمەڵگا بۆئەوەی مرۆڤێکی بوێرو کارامەی لێدەرچێت.

لەگەڵ تێپەڕبوونی ١٠٥ ساڵ بەسەر دامەزراندنیدا، چیتر پرسیارە ڕاستەقینەکە ئەوە نییە کە ئایا کۆمۆنیزم سەرکەوت یان شکستی هێنا؟ چونکە ئەمە پرسیارێکە زیاتر سەر بە لۆژیکی سەرکەوتن و شکستهێنانە نەک مەعریفە. بەڵکو ئەو پرسیارەی شایەنی وروژاندنە ئەوەیە کە چۆن چین توانی لە دەوڵەتێکی وێرانبوو بەهۆی جەنگ وهەژاری و برسیێتییەوە، بگۆڕێت بۆ یەکێک لە گەورەترین هێزە ئابوورییەکانی جیهان لەژێر سەرکردایەتی پارتێکدا کە ئاڵای کۆمۆنیزمی بەرز کردووەتەوە، لە کاتێکدا زۆرێک لە ئەزموونە کۆمۆنیستییەکانی تر کۆتاییان بە هەرەسهێنان هات، یان کاریگەرییە سیاسییەکانیان لەدەستدا، یان گۆڕان
بۆ پارتگەلێک کە زیاتر لەسەر شکۆمەندی ڕابردوو دەژین نەک دروستکردنی داهاتوو؟
ئەم پرسیارە نە بەدوای پیاهەڵدانی چیندا دەگەڕێت و نە بەدوای ئیدانەکردنی
کۆمۆنیزمدا، بەڵکو هەوڵێکە بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندییە ئاڵۆزەکەی نێوان فیکر و واقیع، نێوان ئایدۆلۆژیا و دەوڵەت، و نێوان دەق و مێژوو. مێژوو پاداشتی بیرۆکەکان ناداتەوە لەبەر ئەوەی جوانن، و سزایان نادات لەبەر ئەوەی ناشیرینن، بەڵکو تاقیكردنەوەیان بۆ دەكات لەسەر توانای گونجانیان لەگەڵ واقیع و بەرهەمهێنانی دامەزراوەی کارامە.
دەوترێت چین سەرکەوت چونکە کۆمۆنیزمی بە شێوەیەکی دروست جێبەجێ کرد، لە کاتێکدا ئەوانی تر شکستیان هێنا چونکە خراپ جێبەجێیان کرد. بەڵام ئەم وەڵامە خۆی ڕەنگدانەوەی عەقڵییەتێکی ئایدۆلۆژییە؛ چونکە لە بنەڕەتەوە وای دادەنێت کە تیۆرییەکە بێ کەموکوڕییە و هەڵەکە تەنها لە مرۆڤەکاندایە. لێرەوە کێشەکە دەست پێدەکات، چونکە
ئەو فیکرەی عاجزە لە لێپرسینەوە لە خۆی، لە ئامرازێک بۆ تێگەیشتن لە واقیعەوە
دەگۆڕێت بۆ ئامرازێک بۆ پاساوهێنانەوە بۆ واقیع. فەلسەفە لە گومانەوە دەست پێدەکات، بەڵام ئایدۆلۆژیا لە دڵنیاییەوە. فەلسەفە دەپرسێت: بۆچی؟ چۆن؟ ئایا دەکرێت ئێمە هەڵە بین؟ بەڵام ئایدۆلۆژیا دەپرسێت: چۆن بیسەلمێنین ئەوەی باوەڕمان پێیەتی ڕاستە؟ بۆیە جیاوازی نێوان فەیلەسوف و تێکۆشەرێکی ئایدۆلۆژی لە زیرەکیدا نییە، بەڵکو لە هەڵوێستیاندایە بەرانبەر بە ڕاستی. فەیلەسوف بەدوایدا دەگەڕێت، بەڵام ئایدۆلۆژی وا دەزانێت خاوەنیەتی. هەموو ئایدۆلۆژیایەک دژبە یەکییەکی مەترسیداری تێدایە. سەرەتا وەک هەوڵێک بۆ ڕاڤەکردنی جیهان دەست پێدەکات، پاشان بە هەوڵدان بۆملکەچکردنی جیهان بۆ ڕاڤەکەی خۆی کۆتایی دێت.کاتێک ئەوە ڕوودەدات، واقیع دەبێتە تۆمەتبار نەک تیۆرییەکە. ئەگەر ئابووری شکستی هێنا، دەوترێت گەل لە پرەنسیپەکان تێنەگەیشتووە. ئەگەر دەوڵەت هەرەسی
هێنا، دەوترێت پیلانگێڕی دەرەکی هۆکارەکەیە. ئەگەر خەڵک ڕاپەڕین، دەوترێت قوربانی پڕوپاگەندەن. بەڵام پێداچوونەوە بە خودی بیرۆکەکە، وەک حەرامکراوێک دەمێنێتەوە. مارکس لە سەدەی نۆزدەهەمدا ڕەخنەیەکی ڕیشەیی لە سەرمایەداری گرت و ئامرازی شیکاریی وای پێشکەش کرد کە تا ئێستاش لە ئابووری و کۆمەڵناسی و سیاسەتدا کاریگەرن. بەڵام مارکس دەستوورێکی ئەبەدی بۆ دەوڵەتان نەنووسی، و بانگەشەی ئەوەی نەکرد کە دەقەکانی کۆتایی مێژوون. پڕۆژەکەی ئەو لە بنەڕەتدا ڕەخنەیی بوو، هەوڵی دەدا واقیع ڕاڤە بکات و شیکاری بکات. بەڵام زۆرێک لە پارتە کۆمۆنیستەکان ئەم پڕۆژەیەیان گۆڕی بۆ سیستەمێکی داخراو؛ مارکسیزم لەمیتۆدێکی ڕەخنەییەوە بوو بە عەقیدەیەکی سیاسی، و لە ئامرازێکی گۆڕانکارییەوە بوو بە دەقگەلێک کە هەموو شتێک ڕاڤە دەکەن و ڕێگە بە کەس نادەن ڕاڤەیان بکات.مارکس خۆی شۆڕشگێڕ بوو دژی بنەماچەسپاوەکان، لە کاتێکدا لای هەندێک لەشوێنکەوتووانی بوو بە بنەمایەکی چەسپاو کە بۆت نییە لێی نزیک بیتەوە. ئەو پیاوەی داوای ڕەخنەگرتنی لە کۆمەڵگا دەکرد، لای هەندێکیان بوو بە کەسێک کە لە سەرووی ڕەخنەوەیە. بەم شێوەیە فەلسەفە گۆڕا بۆ ئۆرسۆدۆکسییەکی سیاسی، بیرکردنەوە گۆڕا بۆدووبارەکردنەوە، و داهێنانیش گۆڕا بۆ لەبەرکردنی دەقەکان. پۆپەر ئاگاداری کردینەوە لە مەترسی ئەو تیۆریانەی بانگەشەی خاوەندارێتی یاساکانی
مێژوو دەکەن، چونکە ئەوەی پێی وایە داهاتوو دەزانێت، ڕەنگە هەر هۆکارێک بۆ گەیشتن پێی ڕەوا بکات. کاتێک پارتێک قەناعەتی وایە نوێنەرایەتی حەتمییەتی مێژوو دەکات، بۆی ئاسان دەبێت کە ئۆپۆزسیۆن پەراوێز بخات، چاکسازی دوابخات و ستەمکاری بەناوی ئامانجە
گەورەکەوە پاساو بدات. بەڵام هەڵەیەکی گەورە دەبێت ئەگەر ئەزموونی چین وەک بەڵگەی سەرکەوتنی کۆمۆنیزم وەک
تیۆری دابنێین. چین بە دیلی جێبەجێکردنی حەرفی مارکسیزمی کلاسیک نەمایەوە، بەڵکو جارێکی تر ڕاڤەی کردەوە بە شێوەیەک کە لەگەڵ مێژوو، کولتوور و پێکهاتە ئابوورییەکەیدا بگونجێت. ئابووری بازاڕی قبوڵ کرد، هانی وەبەرهێنانی تایبەتی دا، سوودی لە جیهانگیری وەرگرت، و گرەوی لەسەر پەروەردە و توێژینەوەی زانستی و
تەکنەلۆژیا کرد، و شەرعییەتی پارتەکەی بەستەوە بە توانای باشکردنی ئاستی بژێوی وبەدیهێنانی گەشەپێدان. لێرەدا پرسیارێکی ڕەوا سەرهەڵدەدات: ئایا کۆمۆنیزم لە چین
سەرکەوت، یان پراگماتیزم (کردارگەرایی) بەسەر چەقبەستوویی ئایدۆلۆژیدا سەرکەوت؟ ئەزموونی چین دەری دەخات کە دەوڵەت لەسەر دروشم ناژی، بەڵکو لەسەر توانای فێربوون دەژی. چین زۆرجار سیاسەتە ئابوورییەکانی گۆڕی کاتێک بۆی دەرکەوت هەندێک بژاردە چیتر گونجاو نین. پاشەکشە لە سیاسەتێکی دیاریکراوی بە خیانەت لە عەقیدە دانەنا، بەڵکو وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ پێداویستییەکانی واقیع سەیری کرد. ئەم نەرمییە ڕەنگە یەکێک
بێت لە گرنگترین هۆکارەکانی سەرکەوتنی.
زۆرێک لە پارتە کۆمۆنیستەکان پێداگرییان دەکرد لەسەر ئەوەی دڵسۆزی دەق بن زیاتر لە دڵسۆزییان بۆ کۆمەڵگا. خەریکی بەرگریکردن بوون لە پاکژیی بیرۆکەکە، لە کاتێکدا دەوڵەت دادەرزا، ئابووری لاواز دەبوو، پەروەردە پاشەکشەی دەکرد و گەنجە لێهاتووەکان کۆچیان دەکرد. کۆنگرە حزبییەکان گۆڕان بۆ گۆڕەپانی دووبارە بەرهەمهێنانەوەی هەمان گوتار، نەک پێداچوونەوە بە سیاسەتەکان یان ڕەخنەگرتن لە هەڵەکان. لە زۆرێک لە ئەزموونە ئەفریقی و عەرەبییەکاندا، کێشەکە تەنها لە مارکسیزمدا نەبوو،
بەڵکو لەو ژینگەیەشدا بوو کە پارتەکان تێیدا کاریان دەکرد. لە ناو دەوڵەتە
لاوازەکاندا گەورە بوون، کە بەدەست دابەشبوونی خێڵەکی و تائیفی و لاوازی
دامەزراوەکان و قەیرانی ناسنامەوە دەیانناڵاند. لە ژینگەیەکی ئاوادا، زەحمەتە هەر پڕۆژەیەکی سیاسی سەرکەوتوو بێت ئەگەر پێش بونیادنانی ئایدۆلۆژیا، دەست بە
بونیادنانی دەوڵەت نەکات. بەڵام خستنە ئەستۆی بەرپرسیارێتی تەنها بۆ ژینگە، جۆرێکی ترە لە ڕاکردن لە ڕەخنە؛ چونکە ژینگەی سەخت قەدەرێک نییە ڕێگری لە سەرکەوتن بکات، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکە بۆ لێهاتوویی سەرکردایەتی. چین خۆشی لە بارودۆخێکی نموونەییدا دەستی پێ نەکرد، بەڵکو لە ناو جەنگی ناوخۆیی و داگیرکاری و هەژارییەکی فراوانەوە هاتە دەرێ. بۆیە جیاوازییەکە تەنها بە بارودۆخەکان ڕاڤە ناکرێت، بەڵکو بە شێوازی بەڕێوەبردنی ئەو بارودۆخانەشە. گرامشی درکی بەوە کردبوو کە دەسەڵات تەنها کۆنترۆڵکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەت نییە، بەڵکو بونیادنانی کولتوور و مەعریفە وهۆشیارییە. بۆیە هەر پارتێک پشتگوێی پەروەردە، زانکۆ، توێژینەوەی زانستی و بەرهەمهێنانی کولتووری بدات، شەڕەکەی دەدۆڕێنێت تەنانەت ئەگەر دەسەڵاتی سیاسیشی بەدەستەوە بێت. هەروەک چۆن ڕوونی کردەوە کە دامەزراوە پەروەردەیی و میدیایی و کولتوورییەکان ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە دەگێڕن لە دووبارە بەرهەمهێنانەوەی بیرۆکەکاندا، ئەمەش وادەکات بونیادنانی مرۆڤ گرنگتر بێت لە
بونیادنانی تەنها ڕێکخستن. قەیرانی ڕاستەقینە تەنها قەیرانی چەپ نییە، نە قەیرانی ڕاستڕەو، نە لیبرالیزم یان
ناسیۆنالیزم یان ئیسلامی سیاسی. بەڵکو قەیرانی خودی “عەقڵی ئایدۆلۆژی”یە؛ ئەو
عەقڵەی وا دەزانێت یەک کتێب دەتوانێت ڕاڤەی کۆمەڵگایەکی گۆڕاو بکات، و تیۆرییەک کە لە چوارچێوەیەکی مێژوویی دیاریکراودا لەدایکبووە، بۆ هەموو کات و شوێنێک دەست دەدات بەبێ پێداچوونەوە. ئایدۆلۆژیا کاتێک دەبێتە عەقیدەیەکی داخراو، لە فێربوون پەککەوتە دەبێت. کاتێکیش لە فێربوون پەککەوتە بوو، ناتوانێت سەرکردایەتی دەوڵەت بکات، چونکە دەوڵەت بە “دڵنیایی” بەڕێوە ناچێت، بەڵکو بە پێداچوونەوەی بەردەوام، داننان بە
هەڵەکان، سوودوەرگرتن لە ئەزموون و توانای گۆڕینی سیاسەتەکان بەڕێوە دەچێت.
نەتەوەکان لەبەر ئەوە هەڵناستنەوە چونکە باشترین تیۆرییان هەیە، بەڵکو لەبەر ئەوەی
باشترین دامەزراوەیان هەیە.دامەزراوەکانیش بە دڵسۆزی فیکری بونیاد نانرێن، بەڵکو بە کارامەیی، سەروەری یاسا، لێپرسینەوە و بەڕێوەبردنی ژیرانە و وەبەرهێنان لە مرۆڤدا بونیاد دەنرێن. بەڵام ئەو پارتەی سەرکەوتنی خۆی بە ژمارەی ئەو دروشمانە دەپێوێت کە بەرزیان دەکاتەوە، نەک بە ژمارەی ئەو قوتابخانانەی دەیانبینێت، یان ئەو نەخۆشخانانەی پەرەیان پێ دەدات، یان ئەو هەلی کارانەی دەیڕەخسێنێت، ئەوا لەگەڵ کاتدا دەگۆڕێت بۆ دامەزراوەیەکی پڕوپاگەندەیی زیاتر وەک لە دامەزراوەیەکی سیاسی. گرنگترین وانەیەک کە چین پێشکەشی دەکات، چ کۆک بین لەگەڵیدا یان نا، ئەوەیە کە بیرۆکەکان شەرعییەتی خۆیان لە جوانییە تیۆرییەکەیانەوە وەرناگرن، بەڵکو لە ئەنجامە کردەییەکانیانەوە وەری دەگرن. سیاسەت تاقیکردنەوەی لەبەرکردنی دەقەکان نییە، بەڵکو هونەری بەڕێوەبردنی واقیعە. واقیعیش دان بە ئایدۆلۆژیاکاندا نانێت، بەڵکو دان بەو کەسەدا دەنێت کە لە تێگەیشتن و مامەڵەکردن لەگەڵیدا سەرکەوتوو دەبێت. گەورەترین هەڵە کە نوخبە سیاسییەکان تێی بکەون، ئەوەیە کە وا بزانن سەرکەوتنی چین ڕەچەتەیەکی ئامادەکراوە و دەکرێت بۆ هەر وڵاتێک بگوازرێتەوە. هەر کۆمەڵگایەک مێژوو،
کولتوور، پێکهاتەی ئابووری و دامەزراوەی تایبەت بە خۆی هەیە. بۆیە چاوپۆشی و
لاساییکردنەوەی حەرفی چین، ڕەنگە شکستی نوێ بێت، ڕێک وەک چۆن لاساییکردنەوەی یەکێتی سۆڤیەت لە زۆرێک لە ئەزموونەکاندا شکستی هێنا. ئەوەی داواکراوە کۆپیکردنی ئەزموونەکان نییە، بەڵکو تێگەیشتن لە مەرجەکانی سەرکەوتنیان و خستنە ژێر ڕەخنەوەیە.
ڕەنگە نهێنی چین ئەوە نەبووبێت کە تیۆرییەکی تەواوی دۆزیوەتەوە، بەڵکو ئەوە بووە کە تیۆرییەکەی نەکردووەتە زیندانێک کە ڕێگری لێ بکات لە فێربوون. ڕەنگە هۆکاری شکستی ئەزموونەکانی تریش ئەوە نەبووبێت کە تیۆری هەڵەیان هەبووە، بەڵکو ئەوە بووە کە وەک ڕاستییەکی کۆتایی و بێ پێداچوونەوە مامەڵەیان لەگەڵ تیۆرییەکەدا کردووە. شارستانیەتەکان بە عەقیدەی چەقبەستوو دروست نابن، بەڵکو بەو عەقڵانەی دەوێرن پێداچوونەوە بە خۆیاندا بکەن. نەتەوەکان لەبەر ئەوە ناڕووخێن چونکە هەڵەیان کردووە، بەڵکو لەبەر ئەوەی پێداگرییان کردووە لە گۆڕینی هەڵە بۆ عەقیدە، گۆڕینی عەقیدە بۆ قەدەر، و گۆڕینی قەدەر بۆ چارەنووسێک کە بۆت نییە بیر لە گۆڕینی بکەیتەوە. ڕاستی نە موڵکی پارتێکە، نە فەیلەسوفێک و نە دەوڵەتێک. ڕاستی پڕۆژەیەکی مرۆیی کراوەیە، بە ڕەخنە زیاتر بەرەو پێش دەچێت وەک لە دڵنیایی، و بە پرسیار زیاتر وەک لە دروشم. ئەمەش، ڕەنگە، گەورەترین دژبەیەک بێت کە مێژووی هەموو ئایدۆلۆژیاکان دەری دەخەن.

نووسینی: زەکەریا نمر

ترەمپ لە کۆبونەوەیەکی لایەنگرەکانیدا ترسی خۆی لە جۆرێک لە کۆمۆنیزم لە ئەمریکادا نیشان دا کە داوای خانو و ژیانی باشتر بۆ خەڵک دەکەن. وتی ئەگەر من بمەوێ ئەم بەڵینانە بە خەڵک بفرۆشم گەورەترین کۆمۆنیست دەبم، بەڵام ئەمانە ئەمریکا وێران و هەژار دەکا.
ئەم ترسە لە بزوتنەوەی دیموکرات سۆشیالیستەکانی ئەمریکایە کە مەمدانیان کردە پارێزگاری نیۆرک و چەند ئەندام پەرلەمان و پارێزگاری تریان لە شارە گەورەکانی ئەمریکا بەدەست هێناوە. ئەوەی بورژوازیەکی وەک ترەمپ و حکومەتی کۆماریەکان لێی دەترسن ئەو بزوتنەوەیەیە کە لە چینی کرێکار و کەم دەرامەتی ئەمریکاوە دەستی پێکردوە و بەردەوام لە باری سیاسی و ڕێکخراوەیی و جەماوەریەوە گەشەدەکا و لە دەنگدانەکان و هەڵبژاردنەکانیشدا پشتی کۆماریەکان دەشکێنێ.
ترەمپ بەشێکی سەرکەوتنەکانی بە هەڵخەڵەتاندنی چینی کرێکار بەدەست هێناوە بەوەی کار و ئابوری لە ناوخۆی ئەمریکا بەهێزدەکا، بەڵام ئەمڕۆ بە پیچەوانەوە لەسایەی سیاسەت و شەڕەکانی ترەمپەوە گرانی و بێکاری زیاتری ڕوبەڕوی کرێکاران بوەتەوە. لە کاتێکدا تەنیا ترەمپ خۆی لە یەکەم ساڵی سەرۆکایەتیەکەیدا یەک ملیار دۆلار تەنیا لە بازاڕی پارەی دیجیتاڵ قازانجی کردوە و باقی هاوڕێ ملیاردێرەکانی تری خۆی کردۆتە خاوەن ترلیۆن دۆلار و سامانی ئەم ئۆلیگاریشیە پارەدارەی بە هیچ درۆیەک بۆ ناشاردرێتەوە. لەسایەی ئیدارەی ترەمپدا سامانی ١٪ سەرمایەدارەکان بوەتە ٣١.٧ وە ئەو بەشەی بەرهەمی ناوخۆیی گشتی ئەمریکا کە لە شێوەی کرێ و قەرەبووکردنەوە بۆ کرێکاران تەرخانکراوە، بۆ نزمترین ئاست لە مێژووی ٧٥ ساڵیدا دابەزیوە.، کە سەرجەمی نیوەی خوارەوەی دانیشتووانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا خاوەنی ٢.٥٪ی سامانی ئەمریکان .*١ ئەمە بەشێوە ئابوری پیتی K ناسراوە، واتە فڕینی ئاستی دەوڵەمەندبونی سەرمایەدارەکان و کەوتنە نشێوی کرێی کرێکاران.
هەربۆیە کرێکاران و چینە کەمدەرامەتەکان بە بینینی ئەم ڕاستیانە لە ترەمپ و حزبەکەی دوور دەکەونەوە و ڕوو دەکەنە خەباتی ڕادیکاڵ دژی سیاسەتەکانی حزبە دەسەڵاتدارەکانی ئەمریکا.
ئەم خەباتەی کرێکاران دژی کەڵەکەی سەرمایەی بێ شوماری چینی سەرمایەدار و دژی هەژارترکردنی کرێکارانە. ترەمپ ترساوە کە داوای خاونوو و خۆراک و موچەی زیاتر ئەم بەهەشتەی ترەمپ و میلیاردێر و خاوەن ترلیۆن دۆلارەکان وێران دەکا و هەربۆیە تارمایی کۆمۆنیزمی تیا دەبینێ. کۆمۆنیزمێک کە لە خەباتی سەر جادە و کارگە و شوێنە گشتیەکانەوە دەستی پێکردوە و گیانی کردۆتەوە بەبەری یەکیتیە کرێکاریەکان و بزوتنەوەی سیاسی ناو جەماوەری کرێکاران، لە نمونەی دیموکرات سۆشیالیستەکانی ئەمریکا.
ئەمڕۆ ئەم بزوتنەوە جەماوەریە سیاسیە نوێ یەی لە ئەمریکا گەشەدەکا بۆ بەدەستهێنانی مافە سەرەیاییەکانی وەک خانو و کرێ و تەندروستی و پەنابەری لەمەیداندایە، بەڵام مەترسی کۆمۆنیزم بۆسەر دەسەڵاتی ڕەهای بورژوازی ئۆلیگارشی ئەمریکا لەم هێز نمایشکردنە ملیۆنیەیدا و لە هەر سەرکەوتنێکی بچوکدا نیشان دەدا. ئەمە کۆمۆنیزمێکی نوێی زیندوە کە لە خوارەوە بە شێوەیەکی جەماوەری گەشەدەکا و خاوەن پەیامێکی ڕۆشنە کە ئەم سیستەمە چەوسێنەرانەی سەرمایەداری قبوڵ ناکا.

ئاسۆ کەمال

*١

https://www.cnbc.com/2026/01/30/wealth-inequality-k-shaped-economy-united-states-consumer-spending-trump.html

فڕۆکەی تایبەت بە سەدان ملیۆن دۆلار بۆ ئێوەی خەباتگێڕ و ماندوو نەناس، کەناری و کۆتریش بۆ ئێمەی پێشمەرگەی سادە و ساکار و بێ ناوونیشان .. کۆشک و تەلاری بەرزایی و سەر گرد و شاخەکان بۆ ئێوەی کاریزما و بیریاری مەکیاڤیلیزم، خانووی بێ تاپۆ و زیادەڕەوی خوار و خێچی ناو چەم و دۆڵ و نشێوەکانیش بۆ ئێمە.. گوند و شاری ئیتاڵیی و ئەڵمانیی و هۆڵندیی بۆ ئێوە، گەڕەکی شەهیدان و کوژراوان و کەمئەندامانیش با بۆ ئێمە بێ.. لاندکرۆزەر و لەگزسی دوا مۆدێل و درع بۆ ئێوە، ئوتومبیلی دەعمکردوو، سوکان محەوەری بێ تابلۆ و علوجی ووڵاتانیش بۆ ئێمە.. کوپەڵەی پڕ لیرەی زێڕ و زیوی ناو ڕەحمی خاک و مێژوو بۆ ئێوە، کنگر و وشتراڵوک و چاوبازە و کەرتەشیش بۆ ئێمە .. نەوت و گازی ژێر زەوی بۆ ئێوە، مینی چێنراو بە هەموو جۆرەکانییەوە بۆ ئێمە با قاچ و دەستمان بپەڕێنن.. زانکۆی کامبردج و ئەمەریکی و ئۆکسفۆرد بۆ ئێوە، حوجرە و قوتابخانە داڕوخاوەکانی مەحوی و مەولاناخالیدیش بۆ ئێمە..کچە جوانە سێکسییەکانی ناوخۆ و ئێران و شام و ڕۆم بۆ ئێوە بە حەرامیی، کچە ناشیرینە نەخۆشە کەمئەندامەکانیش بۆ ئێمە بە حەڵاڵیی .. سەعاتە گرانبەهاکانی ڕۆلێکس و پاتیک فلیب بە دەیان ملیۆن دۆلار بۆ مەچەکی شۆڕشگێڕ و ماندوونەناسی ئێوە، ئێمەیش بە گاز سەعات لە مەچەکی مناڵەکانمانا دروست ئەکەین و ڕازییان ئەکەین و ئەیانکەینە خاوەن سەعات، کە گەورەیش بووین سەعاتمان ناوێت، چونکە کرێکار سەعات لە دەست بکا پڕ ئەبێ لە ئاو و عەرەق و لم و چیمەنتۆ و ئەڕزێت و ئەشکێت.
بتڵە ویسکی و گرانتس بە دەیان هەزار دۆلار بۆ سەرگەرمکردنی ئێوەی ماندووی کوردناسی ماندوو نەناس، ئێمەیش بە چای دیژلەمەی خەست سەرمان گەرم ئەکەین.. کەناڵی سەتەلایت بە سەدان بێژەری جوانکیلە بە ملیۆنەها دۆلاری خەرجیی مانگانەوە بۆ ئێوە و مناڵەکانتان، ئێمە تەلەفزیۆن و ڕاگەیاندنمان ناوێت، چونکە بێجگە له خوا بڕوامان بە هیچ هەواڵ و کەناڵ و فڕ و فیشاڵێک نەماوە.. چاکەت و پانتۆڵ و بۆینباخی بڕاندی ئیتاڵیی بە سەدان هەزار دۆلار بۆ قەد و باڵای ماندووی ئێوە، ئێمەیش لە بازاڕی لەنگەکە پانتۆڵێکی کاوبۆی کۆن بە دوو هەزار دیناری تەبعی بریمەر ئەکڕین، کە ڕەنگە هی سەردەمی چاڕڵس بڕۆنسن بێ، عەیبی چییە ؟ ..ئێوە پێڵاوی زیگنا و بۆگاتی و کامێڵ و کارتەر لە پێبکەن بە هەزاران دۆلار، قەیناکا ئێمە پاتەی ئێرانیی و چینیی بە چوار هەزار دیناری تەبعی بریمەریی لە جادەی شێخەڵا وکاک ئەحمەدی شێخ ئەکڕین، قەیناکا با لەگەڵ هەر هەنگاوێکا جڕتێک لێبدەن.. بۆ جەژنی سەری ساڵ و جەژنەکانی تر، ئێوەی سەرکردەی ماندوونەناس بە فڕۆکەی تایبەت، لەگەڵ ماڵ و مناڵەکانتاندا بفەرموون بۆ نەمسا و سویسرا و لەندەن و پاریس و دبلن ، ئێمەیش ئەو ڕۆژانە ناچین بۆ ئیش و تا نیوەڕۆ ئەخەوین و ئیسراحەت ئەفەرمووین، عەسرەکەیشی مەنجەڵێک یاپراخ ئەخەینە ناو چارۆکەیەک و لەگەڵ ماڵ و مناڵدا ئەیبەین لە پارکی ئازادی و شانێدەر لە ژێر درەختێکی خەمگیندا، ئەیخۆین .. ئێوە عەتری گرانبەهای وا بدەن لە خۆتان، کچە مۆدێل و مێینە جوانەکانی چواردەورتان بخەنە سەر کەڵکەڵەی موسارەعە حوڕەی ناو حەلەبەی ژووری نوستنەکانتان، حەقی خۆتانە دوای ئەو هەموو کوردایەتییە، مەلەوانیی لە ئەستێڵکی لەش و لارە گۆشتنەکانا، خەمی ئێمەتان نەبێ، چونکە عەتر و عەرەقی شین و مۆری ناوچاومان ناگونجێن، پارەی عەترەکە ئەدەین بە نیڤیا و ڤازالین بۆ دەست و قاچە شەقار شەقار بووەکانمان، تاکو ئازاری کزانەوە و برژاونەوەکانیان مات بن و بتوانین شەو بنووین تاکو سبحەینێ زوو هەستین و بڕۆین بۆ ژوانی پاچ و خاکەناز و لم و چیمەنتۆی پڕۆژە زەبەلاحەکانتان ..مناڵەکانی ئێوە با لە قوتابخانەکانی ئەوروپا بخوێنن، بۆ ئەوەی هەم زمانە زیندووەکانی دنیا فێر بن و هەم فێری ئەتەکێت و هەڵس و کەوتی نۆبڵمان و مۆدێرن بن، پاشان دێنەوە و ئەبنە سەرۆک و سەرکردە و شت بەدەست دوای ئەوەی کە خوای گەورە ڕۆحی گرانبەهاتان لێ وەرئەگرێتەوە، بەڵام مناڵەکانی ئێمە هەتا ئیعدادی لە مەکتەبە سارد و سڕ بە زستان و گەرم و گوڕ بە بەهار و هاوینەکانا ئەخوێنن، هەتا ئەوەی مەکتەب تەرک ئەکەن و لە هەژاریدا شێت ئەبن یان بە قاچاخ بە خەیاڵی ژیانێکی جوان و شەرەفمەندانە، ڕوو دەکەنە ئەوروپا، لە ڕێگا بەشێکیان لەناو دەریاکاندا ئەخنکێن و بەشەکەی تریشیان لە زیندان و دارستان و کەمپە بێ ڕەحمەکانی ئەوروپادا، کەڕووی چاوەڕوانیی و لەش تێیان ئەدات، قەیناکا، خۆ ئەمانە لە داهاتوودا نابنە سەرۆک و سەرکردەمان، بوون و نەبوونیان وەکو یەک وایە، وەک بڵێی تۆبە ئەستەغفیروڵڵا، بە هەڵە هاتبنە دنیاوە و غەڵەتی مەتبەعیی بووبن، ئەگینا توخوا مەعقولە کەسێک بێتە ژیانەوە و هیچ ڕزق و ڕۆزی و دامەزراندن و هەلی ژیان و کارکردنێکی نەبێ؟
با ئێوەی ئازا.. ئێوەی دەبابە و فڕۆکە خۆری بەعس و تۆمارکەری داستان و ئەفسانەکانی شەڕی براکوژیی، ببنە خاوەنی دەیان و سەدان و هەزاران مۆڵ و بەنزینخانە و بازاڕ و تاوەری پەنجا شەست نهۆمیی، بە قەبارەی بەرزیی و بڵندیی دەیان هەزار گەنجی شەهیدی وون و گۆڕ وون و بێ سەر و شوێن، ئێمەیش بۆ خۆمان دوای سەعات دووی نیوەڕۆ کە ئێوە چوون بۆ ڕابواردن، ڕێگا بە ئێمە دەدرێ عەرەبانەی سەوزە و میوە و نەعلفرۆشتن بهێنینە گۆڕەپانەکانی کاک ئەحمەدی شێخ و شێخەڵڵا لە ماوەی دوو سەعاتدا، هەتا خۆر ئاوا ئەبێ، ڕێپێدراوین دوو سێ هەزار دیناری تەبعی بریمەریی پەیدا بکەین، لەناو دەنگە دەنگو قەڵەباڵغیی و شەڕ و شەڕەجنێودا چونکە هەزاران کەس لە هەموو چین و توێژە فلیقاوەکانی میللەتەوە ئەڕژێنە ئەو شوێنانەی کە دوو کیلۆی بە هەزارێکه یان سیانی بە دوو ..
مۆڵ و کارگە و تاوەرەکانی ئێوە لە باج بەخشراون، چونکە ئێوە سەرکردە و بەخشندە و نیشتمانپەروەریی دێرینن، بەڵام عەرەبانەکانی ئێمە لە فەرمانگەی باج و سەرانەدا، هەموویان ژمارە و دۆسیەی تایبەتیان بۆ کراوە و ئەبێ ساڵانە باج بدەین، ئێ ناحەقیان نییە ئێمە کوا سەرکردە و ڕێکخەری شەڕە گەورەکانی ناوخۆ و براکوژیی بووین، هەتا بمانبەخشن ؟
بۆ ئێوە ئەسپی گرانبەها و مەیدانی ئەسپسواریی و کچۆڵەی مەیتەری ناسکۆڵەی ئۆکرانیی و ئێرانیی، بۆ ڕاهێنانی مناڵۆچکەکانتان کە پێویستە ئەو سەرکردانەی داهاتوومان، فێری ئەسپسواریی و شاسواریی ببن، بۆ ئەوەی لە بۆنە جیهانییەکاندا گەر بڕگەی ئەسپسوارییان تێدا بێ، بە خۆدا نەشکێنەوە و ئاوزنگی لێدەن و بیهێننە جونبوش و چوار ناڵە، بەڵام ئێمە ئەسپ و مایین و چارەوێمان ناوێ، زیادمەسرەفییە و بەخی نیعمەتە، با خواگیان دەرگای ڕزق و ڕۆزیمان لێ دانەخات .. دەیان و سەدان دۆنم زەوی تایبەت و دوورە دەست، بۆ مەزاری مردووەکانی ئێوە، لەناو باخ و گوڵ و گوڵزار و بینای بەرز و مەڕمەڕی شاهانەدا، با لاشەی پیرۆز و ماندوو نەناس و پڕ خەبات و بەرخۆدانتان، ئارام و حەواوە بێ و دوای ئەو هەموو خۆنەویستییە، لەگەڵ پەرییەکانی ڕەحمەتدا، بێ قەید و شەرت و حەق و حیساب، بەرەو بەهەشت بڕۆن.. قەبرەکانی ئێمەیش بە یاڵێکەوە یان لە نشێوێکا، لە تەنیشت یەکدا، هەر یەکەی مەترێک زەمینی لار و وێر ، سەرمان ئەدا لە پەراسووی مردوویەکی شەڕی ناخۆ و .. کەللەی ڕاکردوویەکی سوپای بەعس، ئەچەقێ لە سەر شانمان، قاچمان ئەچێ بە چاوی پارتیزانێکی ناوشاردا، کە لە کۆلێژ ئاشکرا بوو، پێش پەنجا ساڵ بە دەسڕێژی گوللە شەهید کرا، هەمان کات نینۆکی ژنێکی کوژراو ئەچێ به گوێچکەمانا، کە پێش 45 ساڵ به تاوانی ناندان بە پێشمەرگە، لە زینداندا بە ئەشکەنجە گیانی سپارد، کەللە سەر ساوایەک کە لە سکی دایکیدا بەر دەسڕێژ کەوتبوو، ئەچەقێتە چەپرغەمان، کێشە نییە، هەر چۆنێ بێ شوێنی خۆمان ئەکەینەوە، خۆ ڕۆحمان تیا نییە ئازار بکێشین، خۆ پێویستمان بە موچە و دامەزراندن و تەرفیع و عەلاوە نەوت و غاز و برنج و ڕۆن و فێنککەرەوە نییە، کۆمەڵێ ئێسک و ماسولکە و پێست و نینۆکی بێگیانین، بەرە بەرە بەکتریا و مێرووی خاک ئەمانخۆن و ئەبڕێینەوە، قەیچێکا با لە نیو مەترا بە لاو نیو لێی ڕاکشێین، بەدانیشتنانەوە، یان بە پێوە، لە گۆڕی بە کۆمەڵدا، یان بە هەر جۆرێک بێ، ئێمە وەک ئێوە زۆر کۆڵمان بەو دنیا بێ شەرەفەوە هەڵنەگرتووە، ئەویش لەبەر ئەوەیە بۆگەنی لاشەمان، هاوشارییەکان بێزار نەکەن ئەگینا پێویستی بەو زەحمەتە نەدەکرد و هەروەک پاکەتێکی بەتاڵی پیتزا، فڕێتان داینایە ناو زبڵدانەکانەوە، خۆ ئازارمان پێ ناگات، ئێمە کە هەموو تەمەنمان ئازار و زوڵم و ئەشکەنجە و بێبەشکردن و زیندان و دەرکردن و دوورخستنەوە و بێداریی و بێزاریی و نادادیی بوو .. ئێمەی تاوانبار بە تاوانی ئەوەی کە لە خاکێکا لە دایک بووین، هەمووی بەش کرا بوو، هەمووی لوشکرابوو.. تۆبە، ئەستەغفیروڵڵا، تۆ بڵێی خوای گەورە ملیۆنان کوردی بە بێ ڕزق و ڕۆزی و کار و موچە و داهاتوو دروستکردبێ؟
ئێوەی ماندوونەناس و سەرکردە و شەهیدی زیندوو، مافی خۆتانە بڕۆن بۆ تیاترۆخانە و قومارخانەکانی مۆنتیکارلۆ و لاس فیگاس و ڕۆما، بە ملیۆنان دۆلار بدۆڕێنن بە دیار سەمای شاکیرا و سەماکارە جیهانییەکانەوە، مافی شەرعیی و شۆڕشگێڕیی خۆتانە، ئێوە کە لاویتان لە ئەوروپا و شام و شیراز بۆ نیشتمان بە هەدەر دا، ئێمەیش لە چایخانەی کرێکاران و قەرداران و پینەدۆزان و مچکۆ و شەعب و کەوفرۆشان، تاوڵە و ئەزنیف ئەکەین بە دیار مەقامێکی تۆزلێنیشتوی عەلی مەردانەوە ..
مافی خۆتانە خاک و ئاوی ووڵات پاوان بکەن و .. مناڵەکانتان ببنە خاوەن کۆمپانیای گەیاندن و وەستاندن و کەل و پەل و کارەبا و گومرک و ئەنتەرنێت و هەموو بازرگانییەکانی تر و ببنە ملیاردێر، بەڵام ئێمە نانی ئەو ڕۆژەمان هەبێ، بەسە، ئەگەر نەیشبێ هەر شایەنمانە، چونکە ئێمە کوا سەرکردە و ئەندازیاری شەڕ و ئاشوب و دووبەرەکیی و حیزبخیزبێنە و باڵباڵێنە بووین ؟ دنیا پێنج و دوو ڕۆژێکە، ملیاردێر بیت یان قەردار، کە ئەجەلت هات ئەتدەن لە دار.
مافی خۆتانە درۆکردن و پەیمانی هەوایی و فرمێسکی تیمساحیی.. مافی خۆتانە پاشەکەوتکردنی موچەی فەرمانبەران و وەستاندنی دامەزراندنی گەنجان و ..ڕاگرتنی پلە بەندی دامەزراوان و .. گرانکردنی نەوت و غاز و بەنزین و کارەبا و ئاو، ئێ ئێوە خۆتان سەرۆکی کوڕی سەرۆکی کوڕەزای سەرۆکن و خۆتان باش ئەزانن ئەم میللەتە سپڵە پێنەزانە بۆره پیاوە حەسودە چاوپیسە، چۆن دەرمان ئەکرێ.. ئێوە شارەزان لە چارەسەرکردنی دەرد بە دەرد ..لە شکاندنی بەرد به بەرد .. لە ڕەواندنەوەی خەم بە خەم .. لە نەهێشتنی کێشه بە کێشە ..لە دورینەوەی برین بە زام .. ئێوە خۆتان ئەندازیاری هەموو نەهامەتییەکن، سوورەی بەر لەشکری هەموو گیروگرفتێکن .. ئێوە نەبێ کێ هەیە بتوانێ ڕۆڵی برسێتیی و سواڵکردن بدات بە دەوڵەمەندترین میللەت ؟ ئێوە یەکەم داهێنەرن لە بواری پێنەدانی موچە بە فەرمانبەرانی دوڵەت .. ئێوە لە حاتەمی تەی، نانبدەتر و سەخیتەبیعەتترن، کاتێ نەوتی پەنجا ساڵ بە قەرزی چل ملیار دۆلار ئەگۆڕنەوە .. ئێوە گەورەترین دەرهێنەری فیلمی ترسناکن، کاتێ میللەتێکی شاهانە، ئەکەن بە میللەتی سواڵکردن و عەرەبانە ..کاتێ ڕۆڵگۆڕکێ دەکەن لە نێوان دز و پۆلیس .. سەربەرز و بێ شەرەف .. زانا و گەمژە .. تاوانبار و دادوەردا ..
ئێمە ئەو شتانە چوزانین؟ ئێمەی کە تۆبە ئەستەغفیروڵڵا لەوە ئەچێ بە هەڵە لە دنیادا ناونوس کرابین .

نەوزاد بەندی

بەبۆنەی (49) ساڵەی دامەزراندنی تیپی میوزیكی پاشای گەورە و ساڵیادی لە دایك بوونی مامۆستای هونەر مەند (زرار محمەد مستەفا ) لە شاری ڕواندز، لە هۆڵی رۆشنبیری و هونەری ڕواندز بەئامادەبوونی بەرپرسانی حكومی وحزبی وجەماوەرێكی زۆر ڕێوڕەسمێكی شایستە بەڕێوە چوو، چەندین چالاكی بەم بۆنەیەوە ،پێشكەش كران سەرەتای رێوڕەسمەكە بە وتەی قائمامیەتی رواندز دەستی پێكرد،دوای پەیڤی سەرپەرشتیاری ئیدارەی سەربەخۆی سۆران دەستی خوێندرایەوە .ئەنجا وتاری تۆڕی میدیایی ڕووداو خوێنداریەوە، وەپەیڤی تیپی میوزیكی پاشای گەورە پێشكەش كرا، پاشان میوزیكی (یاد و وەفا) لە دانان و دابەشكردنی هونەرمەند چەتۆ نەورۆز پێشكەش كرا. دوایی كۆڕاڵی (رابەر) ،دانان و دابەشكردنی ئامانج غازی پێشكەش كرا، گۆرانی (كۆچەری ) لە لایەن هونەرمەند وەلی دۆسكی پێشكەش بە ئامادەبووان كرا.
مۆنۆدرامای (تۆ لەكوێ) لە ئامادەكردن و نواندنی كامەران حاجی ئەلیاس پێشكەش كرا.
نمایش كردنی بەڵگە فیلمی (ئاوازی خەرەند) كە بەرهەمی تۆڕی میدیایی رووداو بوو پێشكەش كرا.
پەیڤی بنەماڵە پێشكەش كرا.
ئەوەی جێگەی باسە رێوڕەسمەكە لە لایەن تۆڕی میدیایی رووداو بە هەماهەنگی تیپی میوزیكی پاشای گەورە بەرێوەچوو.
لە كۆتاییدا دانانی تاجەگوڵی وەفا بۆ سەرگڵكۆی زرار مستەفا، رێوڕەسمەكە كۆتایی هات.
شایانی باسە لە 1977/7/1، لە سەر دەستی مامۆستای هونەرمەند (زرار محەمەد مستەفا) تیپی مۆسیقای پاشای گەورە دامەزرا، بەداخەوە لە دوای لە نیو سەدە خزمەتكردن بە بواری هونەر و شانۆ و مۆسیقا، لە 7ی 12 ی 2021 دا هونەرمەند زرار محەمەد مستەفا، دڵە گەورەكەی لە لێدان كەوت لە گۆڕستانی گەردەگەرد لە شاری ڕواندز بەخاك سپێردرا هەزاران سڵاو چەپكە گوڵ پێشكەش بە رۆحی دوورد بۆ گیانی پاكی.

كامەران حاجی ئەلیاس

دونیای مناڵان، دونیایەکی پاک، بێگەرد و پڕ لە بێتاوانییە؛ ئەوان تەنها نەوەی داهاتوو نین، بەڵکو کۆڵەکەی سەرەکی و بنچینەی هەر کۆمەڵگەیەکەن کە دەیەوێت بەرەو پێشەوە بچێت. پێگەیاندنی منداڵان، وەبەرهێنانە لە دواڕۆژی نەتەوەیەکدا، چونکە نیشتمانی ڕاستەقینە لەسەر شانی ئەوان بونیاد دەنرێت. هەر نیشتمانێک بیەوێت پێشبینی داهاتووی خۆی بکات، دەبێت سەیری دۆخی ئێستای منداڵەکانی بکات، چونکە ئەو تۆوەی ئەمڕۆ لە مێشک و دەروونی ئەواندا دەیچێنین، دەبێتە ئەو بەرهەمەی کە سبەی کۆمەڵگەکەمان دەیچنێتەوە. کاتێک منداڵ لە ژینگەیەکی تەندروست، پڕ لە خۆشەویستی، پەروەردەیەکی دروست و هۆشیارییەکی بەرزدا گەورە دەبێت، بێگومان لە داڕۆژدا دەبێتە سەرکردە، داهێنەر، و هاوڵاتییەکی بەرهەمهێن کە نیشتمان بەرەو ئاوەدانی و لوتکەی ژیار دەبات. منداڵانی ئەمڕۆ نەخشەی داهاتووی ئێمە دەکێشن؛ ئەگەر بمانەوێت بزانین بیست یان سی ساڵی تر لە چ ئاستێکی زانستی, وێژەیی، ڕامیاری و کۆمەڵایەتیدا دەبین، تەنها بە سەرنجدان لە دۆخی منداڵانی ئێستامان دەتوانین وەڵامەکە ببینینەوە. پاراستن و خزمەتکردنی منداڵ لە هەموو بوارەکاندا، گەورەترین و پیرۆزترین دەسکەوتە کە نەتەوەیەک بۆ مانەوەی خۆی ئەنجامی بدات، چونکە پشتگوێخستنی ئەوان، بەواتای تێکدانی ڕەوتی مێژوو و دواڕۆژی نیشتمان دێت.
منداڵ تەنها پێویستی بە خۆراک و پۆشاک و پێداویستی مادی نییە، بەڵکوو لەوە زیاتر پێویستی بە خۆراکی گیانیی، هزری و دەروونی هەیە کە ئەمەش تەنها لە ڕێگەی گرنگیدان بە سەرجەم بوارەکان، بەتایبەتی وێژە و هونەرەوە دابین دەبێت. ئەم دوو بوارە ئامرازی بنەڕەتین بۆ بونیادنانی کەسایەتی منداڵ، چونکە خەیاڵی فراوان دەکەن، بەهرەکانی دەردەخەن و بەها مرۆییەکانی تێدا دەچەسپێنن. بۆ تێرکردنی ئەم لایەنانە، پێویستە ژینگەیەکی لەبار بفرێندرێت کە تێیدا نووسینی وێژەیی تایبەت بە منداڵان گەشە بکات؛ جۆرە چیرۆک و هەڵبەستێک بخرێنە بەردەستیان کە لەگەڵ ئاستە جیاوازەکانی تەمەنیاندا بگونجێت، دوور بێت لە توندوتیژی و هاندەر بێت بۆ بیرکردنەوەی داهێنەرانە. هەروەها پێویستە شانۆ و سینەمای منداڵان ببنە بەشێک لە کلتووری ڕۆژانە و هۆڵەکان کارا بکرێنەوە تا لە ڕێگەی نواندنەوە پەیامە ئاکاری و پەروەردەییەکان وەربگرن، لەپاڵ ئەمانەشدا لە ناوەندەکانی خوێندن و دەرەوەیدا گرنگی بە وانەکانی شێوەکاری، موزیک و سرود بدرێن بۆ دۆزینەوە و پێگەیاندنی بەهرەکانیان. بەڵام کاتێک سەیری دۆخی کلتووری و پەروەردەیی ئێستا دەکەین، جیاوازییەکی زۆر ترسناک دەبینین لە نێوان ئەوەی کە هەیە و ئەوەی کە دەبوو هەبێت. ئەگەرچی لە ڕابردوودا و تا ئێستاش، هەندێک هەوڵی تاکەکەسی یان دەرکردنی چەند گۆڤارێکی کەم و خولی هاوینەی سنووردار هەبوون کە جێگەی دەستخۆشین، بەڵام ئەم هەوڵانە زۆر لەوە کەمترن کە بتوانن پێداویستی سەرجەم منداڵانی نیشتمان پڕ بکەنەوە. ڕاستیە تاڵەکە ئەوەیە کە دونیای منداڵان لە گشت بوارەکاندا، بەتایبەتی لە لایەنی وێژەیی و هونەریدا، هەتا بڵێی فەرامۆش کراون؛ زۆربەی ئەو پەڕتووک و بەرنامانەی منداڵ دەیانبینێت، وەرگێڕدراوی کلتوورەکانی ترن و زۆرجار لەگەڵ ناسنامەی ئێمەدا ناگونجێن. لە زۆربەی شار و شارۆچکەکاندا، یەک هۆڵی سینەما یان شانۆی تایبەت بە منداڵان نییە، و وانەکانی هونەر و وەرزش لە قوتابخانەکاندا کراونەتە وانەی لاوەکی، ئەمە جگە لە نەبوونی پشتگیری دارایی بۆ نووسەران و داهێنەرانی ئەم بوارە، کە وایکردووە تەواو سارد ببنەوە.
لەم سەردەمەی ئێستاماندا، ئەم فەرامۆشکردنە گەورەیە دونیای جوانی منداڵانی خستووەتە ژێر هەڕەشەیەکی بێدەنگەوە، کە یەکێک لە سەرەکیترین سەرچاوەکانی، کەناڵەکانی ڕاگەیاندن و بەتایبەتی کەناڵەکانی منداڵان و سۆشیاڵ میدیایە. کەمتەرخەمی و بێباکی لەم کەناڵانەدا گەیشتووەتە ئاستێک کە بەرژەوەندی مادی و پڕوپاگەندە و زیادکردنی بینەر لەپێش هەموو بەها پەروەردەییەکانەوەیە. ئەم کەناڵانە لە جیاتی ئەوەی ببنە هۆکارێک بۆ گەشەپێدانی لایەنی هزری، زمانەوانی و ڕەوشتی، بوونەتە سەرچاوەی بڵاوکردنەوەی کلتووری نامۆ، زمانێکی شێواوی دوور لە ڕێزمانی دروست، و جووڵەی خێرا و بێ واتا کە مێشکی منداڵ تەمەڵ دەکات و خەیاڵدانی دەکوژێت. زۆرێک لەو کارتۆن و بەرنامانەی پێشکەش دەکرێن، وانەن بۆ شەڕەنگێزی و یاخیبوونیان ، کاتێکی زۆریان بەفیڕۆ دەبەن و لە یارییە ڕاستییەکان و تێکەڵاوبوونی کۆمەڵایەتی دایاندەبڕن، کە ئەمەش لە داهاتوودا نەوەیەکی گۆشەگیر، بێتوانا لە پەیوەندیگرتن، و خاوەن دەروونێکی ناسەقامگیر بەرهەم دەهێنێت.
لەم نێوەندەشدا، ناتوانرێت چاو لە ئاست بێدەنگی و کەمتەرخەمی دامودەزگاکانی دەسەڵات دابخرێت، چونکە، وەک بەرپرسی یەکەم لە پاراستنی ئاسایشی کۆمەڵایەتی و کلتووری، لە ئاست پاراستنی دونیای منداڵاندا بێ چاوو گوێن. هیچ چاودێرییەکی توند و یاسایەکی تۆکمە نییە بۆ فیلتەرکردنی ئەو ناوەڕۆکە مەترسیدارانەی پێشکەشی منداڵان دەکرێن، و وەزارەتە پەیوەندیدارەکان نەیانتوانیوە بەرنامەیەکی نیشتمانی دابڕێژن بۆ دروستکردنی میدیایەکی جێگرەوەی تەندروست کە کلتوور و زمانی دایک و بەها مرۆییەکان بپارێزێت. سستی دەسەڵات لە جێبەجێکردنی یاساکانی مافی منداڵ، نەبوونی پشتگیری دارایی و چاودێری بەسەر ئەو بازرگانییەی بە مێشکی منداڵانەوە دەکرێت، لەپاڵ دابین نەکردنی ناوەندی ڕۆشنبیری، پەڕتووکخانەی تایبەت، و پارک و شوێنی یاری شیاو، وایکردووە منداڵان چەکەرە نەکەن و هیچ ڕێگایەکی تریان نەبێت جگە لە پەنابردن بۆ شاشە بێبەزەییەکان. دواجار، دەبێت بزانین کە پشتگوێخستنی منداڵان و ڕادەستکردنی مێشکیان بە کەناڵە بازرگانییە بێباکەکان، و بێدەنگی دەسەڵات لە ئاست ئەم کارەساتە، تاوانێکە کە باجەکەی لە داهاتوودا زۆر مەترسیدار دەبێت؛ ئەگەر ئەمڕۆ نەوەیەکی تێکشکاو و بێناسنامە پەروەردە ببێت، سبەی ناتوانین داوای کۆمەڵگەیەکی پێشکەوتوو و نیشتمانێکی ئاوەدان بکەین، بۆیە پاراستنی دونیای مناڵان ئەرکێکی هەرەوەزی و نیشتمانییە و پێویستی بە وشیاریەکی خێرا هەیە لەلایەن خێزان، میدیا و لە سەرووی هەمووشیانەوە حوکمەتەوە.

ستار ئەحمەد

حوکمرانی لە هەرێمی کوردستان مێژوویەکی درێژی لە تەمومژ و دژبەیەک کایەی سیاسی هەیە، بەڵام کابینەی نۆیەم تاقیکردنەوەیەکی بێوێنە بوو لە بێباکی و چەواشەکاریی سیاسی، کە تێیدا هەردوو حزبی دەسەڵاتدار (پارتی و یەکێتی) لێهاتوویی خۆیان لە دابەشکردنی دەستکەوتەکان و ڕاکردن لە بەرپرسیارێتی نیشاندا. مۆدێلی “شەریکایەتی لە بەشینەوەی سامان و ئۆپۆزسیۆن بوون لە کاتی تەنگانەدا” بووەتە گەورەترین پەتایەک، کە متمانەی هاووڵاتی بە دامەزراوەکانی دەوڵەت بە تەواوی وێران کردووە. شەقامی چەوساوەی کوردستان چیتر ناچێتە ژێر باری ئەم یارییە دووفۆرمییە، و کاتی ئەوە هاتووە ڕووبەرووی ئەم ڕاستییە تاڵە ببینەوە.

پارتێک کە خۆی بە خاوەنی ڕەها دەزانێت و یەکێتییەک کە لە ناو ماڵەکەدا ڕەخنە دەگرێت

سیاسەتی پارتی دیموکراتی کوردستان لەم کابینەیەدا لەسەر بنەمای قۆرخکاریی بڕیاری سیاسی و ئابووری داڕێژراوە. ئەوان هەمیشە وای نیشان دەدەن کە جومگەکانی دەسەڵات تەنها لەژێر کۆنترۆڵی ئەواندا دەتوانێت بەڕێوە بچێت، و کاتێکیش حکومەت تووشی بنبەست یان قەیرانی دارایی دەبێت، پەنجەی تۆمەت بۆ لایەنەکانی تر یان دەستوەردانی دەرەکی ڕادەکێشن. ئەم دیدگا سەرەڕۆییە شەریکەکانی تری حکومەتی کردووەتە پاشکۆ، و پرۆسەی حوکمرانی لە دامەزراوەییەوە گۆڕی بۆ حزبیی-خێزانی.

لە لایەکی تری هاوکێشەکەوە، یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان جۆرە نمایشێکی سیاسی پێشکەش دەکات کە تەنها دەکرێت ناوی بنرێت “شۆکی هۆشیاریی درەنگوەخت”. ناکرێت بۆ ماوەی چەندین ساڵ وەزیرەکانت لە بەرزترین پۆستی وەزاری، دارایی و ئەمنیدا بن، تەواوی ئیمتیازات و بودجەی زۆربەی زۆری جومگەکانی زۆنی سەوز ببەیت، بەڵام کاتێک شەقام دەکوڵێت و کاتی هەڵبژاردن دێت، یەکسەر خەبەر بێتەوە و بڵێیت: “ئەم کابینەیە شکستخواردوو و ماوە بەسەرچووە!”

ئەم گوتارەی یەکێتی پێچەوانەی سەرەتاییترین بنەماکانی لۆژیک و زانستی سیاسییە. ئەگەر کابینەکە بەسەرچووە، ئەی شەرعیەتی وەزیرەکانی تۆ لە کوێوە دێت؟ ئەگەر کابینەکە شکستخواردووە، واتا وەزیرەکانی تۆش بەشێکن لەو شکستە گەورەیە. ئەم ستراتیژییەتە تەنها هەوڵێکی هەرزانە بۆ خۆدزینەوە لە بەرپرسیارێتی مێژوویی ئەو داڕمانە ئابووری و کۆمەڵایەتییەی کە بەسەر هەرێمدا هاتووە.

سێ جومگەی تاڵانکاری: نەوت، مووچە، و خاڵە سنوورییەکان

ئەم دووفۆرمییە مێدیایە ناتوانێت ئەو ڕاستییە حاشاهەڵنەگرانە بشارێتەوە کە هەردوو حزب پێکەوە بەرپرسیارن لە سێ گەورەترین قەیرانی ژیانی خەڵک:

دۆسیەی نەوت و داهات: پارتی بە سیاسەتی سەربەخۆی ئابووری و گرێبەستە نادیارەکانی، دۆسیەی نەوتی گەیاندە بنبەست، تا دواجار بەغدا دەستی بەسەردا گرت. لە بەرامبەردا، یەکێتی نەک هەر تەنها هاوبەش بوو، بەڵکو داهاتە ناوخۆییەکانی زۆنی سەوزی وەک خەزێنەیەکی تایبەتی حزب بەکارهێنا و ڕادەستی گەنجینەی گشتی نەکرد.

قەیرانی مووچە و بژێوی: فەرمانبەران و هاووڵاتیان کراونەتە بارمتەی ململانێی سیاسی نێوان هەولێر و بەغدا. لە کاتێکدا خەڵک لە بێمووچەییدا دەناڵێنێت، نە پارتی و نە یەکێتی ئامادە نین چاکسازی ڕاستەقینە لە لیستی ناوی “بندیوارەکان” و خانەنشینە حزبییەکانی خۆیاندا بکەن، کە بودجەی گشتییان هاڵۆشیوە.

قاچاخچییەتی و خاڵە سنوورییەکان: دەروازە سنوورییەکانی هەرێم لە حاجی ئۆمەران و ئیبراهیم خەلیلەوە تا پەروێزخان و باشماخ، لە جیاتی ئەوەی ببنە سەرچاوەی بووژانەوەی ژێرخانی ئابووری، بوونەتە مۆڵگەی دەوڵەمەندبوونی کۆمپانیا سێبەرەکانی هەردوو خێزانی دەسەڵاتدار. قاچاخچییەتی ڕێکخراو و سەرانەستاندن لە بازرگانان، داهاتی گشتی کردووەتە پشکی حزبی.

کاتی ڕاپەڕینی هۆشیاریی شەقامە

ئەم شەڕە مێدیایە توندە و ئەم هێرشە دوولایەنەیەی نێوان پارتی و یەکێتی تەنها شانۆگەرییەکی داڕێژراوە بۆ ڕاکێشانی سۆزی دەنگدەران لە کاتی هەڵبژاردنەکاندا. پارتی دەیەوێت خۆی وەک پارێزەری تاکە و قەوارەی هەرێم نیشان بدات، و یەکێتیش دەیەوێت وەک دەنگی ناڕەزایەتیی زۆنی سەوز خۆی بسەپێنێتەوە.

ڕاستییە تاڵەکە ئەوەیە: کاتێک کۆبوونەوە داخراوەکان دەستپێدەکەن و کاتی دابەشکردنی پۆست و پشکی کۆمپانیا حزبییەکان دێت، ناکۆکییەکان نامێنن و هەردوولا دەبنەوە بە یەک جەستە. شەقامی ناڕازی و هێزە ئۆپۆزسیۆنە ڕاستەقینەکان دەبێت ئەم هۆشیارییە بڵاو بکەنەوە کە چاکسازی بەم دەسەڵاتە پشکپشکێنەیە ناکرێت؛ ئەوەی هەیە تەنها ململانێیە لەسەر مانەوە لە دەسەڵات و پاراستنی ئیمپراتۆرییەتە داراییەکانیان لەسەر حسابی بژێوی، مووچە و داهاتووی هاووڵاتیانی کوردستان. چیتر کاتی بێدەنگی نییە؛ دەبێت ئەم “بانێکە و دوو هەوایە” لە ڕەگەوە هەڵبکێشرێت.

ريبوار ياسين فەتاح

کرێکاری زیندانیکراوی کۆمپانیای نەوت لە ئێران!

بە خۆپیشاندانی ناڕەزایەتیەوە پەیوەستبن بۆ ئازادکردنی ” یاسر ئەحمەدی نەژاد “هەڵسوڕاوێکی کرێکاری کۆمپانیای نەوت لە ئێران کە لەلایەن کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە زیندانیکراوە.

رۆژی شەممە ١١ی ٧ی ٢٠٢٦

کاتژمێر ١٢ بۆ ١ی پاشنیوەڕۆ

بەردەم باڵیۆزخانەی ئێران:

Iranian Embassy 16 Princes Gate, SW7 1PT

Tube Station: South Kensington or Knightsbridge

رێکخستنی بەریتانیای حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان

خوێندنەوەیەکی پۆست-هیومانیستی بۆ دەقی “بۆنی مرۆڤ”ی (سۆران محەمەد).

بەرایی:
“بۆنی مرۆڤ” ناونیشانی شیعرێکی شاعیر سۆران محەمەدە. ئەم دەقە ئەدەبییە لە ماڵپەری فەرهەنگی (دەنگەکان)دا بەرواری ٩/ ٧/٢٠٢٠بڵاوکراوەتەوە.
ناوەڕۆکی سەرەکی ئەم شیعرە لەسەر چەمکی بوون، ناسنامەی مرۆڤ و پەیوەندی نێوان سروشت و مرۆڤ دەخوڵێتەوە، سەرەەتای شیعرەکەی ئاوها دەست پێ دەکات:
لە گشت لایەکەوە بۆن دێ
بۆنی مرۆڤ
ئەو کاتانەی وەکو تەختەدار
سەرئاو دەکەوێ
شەپۆل دەیبا و
لە کەنارێکا
جانەوەر…
لە دەوریا کۆمدەبێ
بە گشتی شاعیر لەم دەقەدا بە زمانێکی قووڵ و سیمبوڵی، سەرگەردانی و بێبایەخبوونی مرۆڤ لە جیهانی مۆدێرندا وێنا دەکات (کاتێک وەک تەختەدارێکی سەرئاوکەوتوو، بەدەست شەپۆلەکانەوە دێت و دەچێت) .
هەروەها وەك شێواز؛ شاعیر توخمەکانی سروشت وگیانەوەران لە بەرامبەر مرۆڤدا بەکاردەهێنێت: وەک مێروولە، چیا و جانەوەر، مڵە، کرمەلیقە….ڕەنگە ئەمە ئاماژەیەکی سیمبوڵی بێت بۆ نیشاندانی بچووکیی مرۆڤ لە بەرامبەر گەورەیی و یاساکانی سروشتدا.
پێشەکی و چوارچێوەی مێژوویی:
شیعری کوردی لە دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ و بەتایبەت لە دەیەکانی دواییدا، گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی بەخۆیەوە بینی لە ڕووی ناوەڕۆک و فۆرمەوە. دەقی “بۆنی مرۆڤ”یش بە هەمان شێوە کە لە تەممووزی ٢٠٢٠دا بڵاوکرایەوە، نوێنەرایەتی ئەو شەپۆلە ئەدەبییە دەکات کە لە بابەتە نەتەوەیی و نیشتمانییە کلاسیکییەکان دەردەچێت و ڕوودەکاتە کێشە گەردوونی و مرۆییەکان. سۆران محەمەد لەم دەقەدا، کێشەی “بوونی مرۆڤ” لە سەدەی بیست و یەکدا دەخاتە ژێر پرسیارەوە.

• بنیاتی سیمانتیکی (واتایی) و تەوەری فەلسەفی:
  تەوەری سەرەکی شیعرەکە لە دەوری “نامۆبوونی مرۆڤ” و”پووچگەرایی” دەسوڕێتەوە.
  -دوو جەمسەری ناسنامە و ماددە:
  لە ناونیشانی دەقەکەی شاعیردا بۆن نەک تەنیا وەک دیاردەیەکی فیزیکی، بەڵکو وەک “شوێنپێی بوون” یان “شوێنەواری مادیی مرۆڤ” پێناسە دەکرێت. مرۆڤ لەم دەقەدا لە بکەرێکی چالاکەوە گۆڕاوە بۆ “پاشماوەیەکی بۆندار” کە بە گەردووندا بڵاودەبێتەوە.

  بۆ نموونە: وێناکردنی مرۆڤ وەک کەرەستەیەکی بێگیان:
  “ئەو کاتانەی وەکو تەختەدار / سەرئاو دەکەوێ”
  ئەم دێڕە لوتکەی گوزارشتی فەلسەفەی بوونگەراییە. شاعیر لێرەدا چەمکی “ئیرادەی ئازاد”لە مرۆڤ دادەماڵێت. مرۆڤ شوبهێنراوە بە “تەختەدار”، واتە تەنێکی بێگیان و بێدەسەڵات کە توانای ئاڕاستەکردنی خۆی نییە، بەڵکو “شەپۆل” (هێما بۆ هێزە دەرەکییەکان، مێژوو، یان قەدەر)ە کە دەیهێنێ و دەیبات.

• شیکاریی هێماکان و نیگارە شیعرییەکان:
  دەقەکە دەوڵەمەندە بە نیگاری سروشتی کە بۆ خزمەتی مانایەکی دژە-مرۆیی بەکارهاتوون:
  مرۆڤی سەرئاوکەوتوو ───> کەناراو ─── > جانەوەر و مێروولە
  (بێدەسەڵاتی)…..(کۆتایی)….. (سەرکەوتنی سروشت)
• ڕەمزی شەپۆل و کەنار: هێمان بۆ تێپەڕبوونی کات و زەمەن کە مرۆڤ بەرەو کۆتاییەکی نادیار دەبەن. کەنار لێرەدا نەک وەک شوێنی ڕزگاربوون، بەڵکو وەک مەڵبەندی فەوتان و کەرتبوونی جەستەی مرۆڤ وێنا کراوە.
• جانەوەر و مێروولە: شاعیر لێرەدا هەرەمی دەسەڵاتی سروشت سەرەوژوور دەکات. لە فەلسەفەی کلاسیکدا مرۆڤ لە لوتکەی زیندەوەراندایە، بەڵام لەم شیعرەدا، مێروولەکان لەسەر “لوتکەی چیاکان”ەوەن و “گاڵتەیان بەو حەشاماتە دێ”. ئەمە جۆرێکە لە سوکایەتیکردن بە لوتبەرزیی مرۆڤ.
• پێکهاتەی زمانەوانی و ڕیتمی دەقەکە:
  لە ڕووی فۆرم و زمانەوە، دەقەکە چەند تایبەتمەندییەکی ئەکادیمی هەیە:
• ڕستەسازیی کورت: ڕستەکان کورت و بڕاوەن. ئەم کورتکردنەوەیە هاوتایە لەگەڵ تێکشکانی دەروونیی مرۆڤی هاوچەرخ. زمانەکە زۆر گرنگی بە ڕازاندنەوەی ڕەوانبێژی نادات لە پێناو نیشاندانی ڕاستی تاڵدا.
• ڕیتمی ناوەکی: ئەگەرچی شیعرەکە ئازادە و کێشی عەرووزی نییە، بەڵام دووبارەبوونەوەی وشەی “بۆن” و پیتی “ش” و “م” ڕیتمێکی خەمۆک و هێمن بە دەقەکە دەبەخشن کە گونجاوە لەگەڵ کەشی مەرگدۆستی و تێڕاماندا.
  کەواتە دەکرێت بڵێین ئەم دەقە مانیفێستۆیەکی ڕەخنەیی کورتە، بەڵام قووڵ دژ بەو جیهانەی کە مرۆڤی تێدا بووە بە کاڵا و ئیرادەی لێ زەوتکراوە. شاعیر لە ڕێگەی نیشاندانی تێکشکانی جەستەی مرۆڤ لە کەناراوەکان و گاڵتەجاڕی مێروولەکان پێی، هاوسەنگی هێز لە نێوان مرۆڤ و سروشتدا دەگۆڕێت و هۆشداری دەدات لە مەرگی مەعنەوی و فیزیکی ڕەگەزی مرۆڤ. دەقەکە بە سەرکەوتوویی توانیویەتی فەلسەفەی قورسی بوونگەرایی لە قاڵبێکی شیعریی چڕدا بەرجەستە بکات.
• لەم شیعرەدا شاعیر چەند توخمێکی نوێ و جیاواز لە ئەدەبیاتی کوردیدا بەکاردێنێت. داهێنانەکان بریتین لە گۆڕینی چەمکی “بۆن” بۆ تەنێکی فیزیکی، بەرامبەر پێچەوانەکردنەوەی پیرۆزیی چیاکان بە بەکارهێنانی مێروولە، هەروەها وێناکردنی مەرگ وەک گاڵتەجاڕییەکی ڕەش.
• لادانە مۆدێرنەکان لە دەقی “بۆنی مرۆڤ”دا: –
  ١- گۆڕینی “بۆن” لە نۆستالژیایەکی ڕۆمانسییەوە بۆ “پاشماوەیەکی کیمیایی”:
  لە ئەدەبیاتی کوردیدا، “بۆن” هەمیشە وەک هێمایەکی ڕۆمانسی، نیشتمانی یان سۆزداری بەکارهاتووە (وەک: بۆنی خاک، بۆنی دایک، بۆنی یار)، بەڵام شاعیر لێرەدا ئەم چەمکە سەرەوژوور دەکاتەوە:
  لێرەدا شاعیر “بۆن” لە مانا ڕۆحییەکەی دادەمڵێت و دەیکاتە بەڵگەیەکی مادیی قورس. بۆن لێرەدا نیشانەی ڕزینی جەستەیە؛ تێکەڵبوونی گەردیلەکانی مرۆڤە لەگەڵ ژینگەدا لە دوای مەرگ.
  لە کاتێکدا لای شاعیرانی تر مرۆڤ “شوێنپێ” یان “مێژوو” جێدەهێڵێت، بەڵام لای سۆران مرۆڤ تەنیا گاز و بۆنێکی بێ بڕست جێدەهێڵێت کە کەشەکە داگیر دەکات (لە گشت لایەکەوە بۆن دێ).
  ٢- گۆڕینی پێگەی چیا لە “پارێزەر”ەوە بۆ “تەماشاکار”:
  چیا لە کۆستیۆمی شیعری کوردیدا هەمیشە هێمای شۆڕش، پەناگە، پیرۆزی و شکۆ بووە.
  بەڵام لەم شیعرەدا لوتکەی چیاکان دەبنە سەکۆیەک نەک بۆ بەرگری، بەڵکو بۆ “سەیرکردن و گاڵتەکردن”. چیا چیتر پاڵپشتی مرۆڤ نییە، بەڵکو بووە بە جوگرافیایەکی بێلایەن و دوورەپەرێز کە حەشاماتی مرۆڤی لێوە بچووک دەبینرێت.
  ئەمە دەستکارییەکی ڕادیکاڵی کۆدە کلتورییەکانی کوردییە؛ نەك بەمانای بەکەم تەماشاکردن، بەڵکو لە پێناو گونجانی پەیامی دەقدا بە داماڵینی سیفەتی “پیرۆزی و نیشتمانپەروەری” لە سروشت و نیشاندانی ڕووە بێ دەربەستییەکەی.
  ٣. (مایکرۆ-کۆزمۆس (هێزی بچووك بەرامبەر (مێگالۆمانیا (هێزی گەورە:
  شاعیرانی مۆدێرن کاتێک باسی تێكشکانی مرۆڤ دەکەن، زۆرجار هێزی گەورەی وەک (گەردوون، دەسەڵاتە فاشیستەکان) بەکاردێنن بۆ نیشاندانی ئەو تێکشکانە.
  بەڵام سۆران محەمەد بچووکترین و بێدەسەڵاتترین زیندەوەر (مێروولە) هەڵدەبژێرێت بۆ ئەوەی لوتبەرزیی مرۆڤ بشکێنێت.
  تراژیدیای دەقەکە لەوەدایە کە مرۆڤ بە دەست “شەپۆل” و “جانەوەر”ەوە دەمرێت (کە ئەمانە مەرگی باون)، بەڵام سوکایەتییە فەلسەفییەکە لە کۆتاییەکەدایە: مێروولەکان لێی دێنە پێکەنین. شاعیر لێرەدا هاوسەنگی هێز بە جۆرێک دەگۆڕێت کە مێروولە لەسەر چیاکانەوە وەک چاودێرێکی باڵا، سەیری گاڵتەجاڕی و مەرگی مرۆڤ دەکات.

  ٤- تەکنیکی زوومی هێمن
  زۆربەی شیعرە تراژیدییەکانی کورد غەمناکی، هاوار، یان گریانێکی تێدایە.
  بەڵام زمانی ئەم شیعرە بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش “ساردە”. شاعیر وەک دەرهێنەرێکی فیلمی دۆکیۆمێنتاری، کامێراکەی داناوە و تەنیا دیمەنی تەختەدارێکی ڕزیو، کەناراوێک، جانەوەرێک و مێروولەیەک نیشان دەدات، بەبێ ئەوەی بەزەیی یان سۆز ی تێدا هەست پێبکرێت.
  ئەم زمانە ته‌کنۆکراتی و باڵایە، گوزارشت لە “پۆست-هیومانیزم دەکات؛ جیهانێک کە مرۆڤ چیتر چەقەکەی نییە و مەرگ هیچ گرنگی و کاردانەوەی جیهانی دروست ناکات.
  میتۆدی بەراوردکاریی جیهانی دەری دەخات کە دەقی “بۆنی مرۆڤ”، لە دەرەوەی بازنەی باوی ئەدەبیاتی کوردیدایە، هاوتەریبە لەگەڵ قوتابخانە فەلسەفی و شیعرییە جیهانییەکانی دوای جەنگی جیهانی دووەم و سەدەی بیست و یەک.
  دەتوانین دێڕە سەرەکی و کلیلییەکان لەم خڵانەدا دیاری بکەین:
  ١- دێڕی یەکەم و دووەم: “لە گشت لایەکەوە بۆن دێ / بۆنی مرۆڤ”
  ئاستی زمانەوانی: شاعیر بە ڕستەیەکی نادیار دەستپێدەکات: “بۆن دێ”. دیاری ناکات بۆنەکە لە کوێوە دێت. ئەم فەزای گشتاندنە وا دەکات “بۆنی مرۆڤ” ببێتە پەتایەکی گەردوونی کە هەموو شوێنێکی تەنیوە، وەکو کۆرۆنا.
  لادانی مانایی “بۆن” لێرەدا وەک “پاشماوەی گازيی جەستە مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت. مرۆڤ لەم دێڕەدا پیرۆزی ڕۆحیی لەدەستداوە؛ ئەو چیتر بیر ناکاتەوە، بەڵکو تەنیا ژینگە پیس دەکات.
  ٢- دێڕی سێیەم و چوارەم: “ئەو کاتانەی وەکو تەختەدار / سەرئاو دەکەوێ”
  ئەمە فەلسەفەی بەتەنبوونەسەروەختێك مرۆڤ دەبێتە “تەختەدار”. ئەمە گۆڕانی جەوهەری مرۆڤە بۆ کەرەستەیەکی خاو.
  سەربەخۆیی فۆرم: لە کاتێکدا شاعیرانی وەک ڕامبۆ لە شیعری “کەشتیی مەست”دا، کەشتی و تەختەدار وەک هێمایەک بۆ گەشتی ئازادانەی ڕۆحی مرۆڤ بەکاردێنن، لای سۆران تەختەدار هێمایە بۆ “جەستەیەکی بێگیان و مردوو” کە کۆنتڕۆڵی لەدەستداوە.
  ٣- دێڕی: “مێروولەکان… گاڵتەیان بەو حەشاماتە دێ”
  تەوژمی ئایرۆنی: وەک لە بەشی پێشوودا ئاماژەم پێدا، مێروولە لێرەدا دەبێتە “بکەری ڕەخنەیی”. لوتکەی چیا کە بەرزترین خاڵی جوگرافییە، دەدرێتە مێروولە، نزمترین خاڵیش (کەناراو) دەدرێتە مرۆڤ. ئەم شۆڕشە فۆرمالیستییە لە دابەشکردنی پێگەی زیندەوەراندا، بنەمای باوی ئەدەبی کوردی تێکدەشکێنێت.

• بەراوردی ئاستی شیعرەکە لەگەڵ شیعری جیهانیدا:
  بۆ دیاریکردنی بەهای ئەدەبیی ئەم دەقە لە ئاستی شیعری جیهانییدا، دەکرێت بەراوردی بکەین بە دوو تەوژمی جیهانیی هاوچەرخ:
• بەراورد لەگەڵ فەلسەفەی “مەرگی مرۆڤ”ی میشێل فوکۆ:
  فەیلەسوفی فەڕەنسی میشێل فوکۆ لە کۆتایی کتێبی “وشەکان و شتەکان”دا دەڵێت: “مرۆڤ وەک وێنەیەکی کێشراوی سەر خۆڵی کەنار دەریا وایە، کە شەپۆلێك دێت و دەیسڕێتەوە”.
  ئاستی لێك نزیکی: شیعری “بۆنی مرۆڤ” وەرگێڕانێکی شیعریی ئەم چەمکە فەلسەفییە جیهانییەیە. کاتێک شاعیر دەڵێت “شەپۆل دەیبا و لە کەنارێکا…”، ڕێک ئاماژەیە بەو مەرگە فیزیکی و فەلسەفییەی مرۆڤ کە فوکۆ باسی دەکات. شیعرەکە لەم ڕووەوە لە دەقێکی لۆکاڵی دەردەچێت و دەبێتە دەقێکی پۆست-مۆدێرنی جیهانی.
• بەراورد لەگەڵ شیعری “گۆتفرێد بێن – ی ئەڵمانی:
  گۆتفرێد بێن (شاعیر و پزیشکی ئەڵمانی) بەوە ناسراوە کە لە کۆمەڵە شیعری “گۆڕستان” (Morgue)دا، مرۆڤی وەک گۆشت و ماددەیەکی کیمیایی شیکاریکردووە، بەبێ بەکارهێنانی سۆز.
  ئاستی هاوشێوەیی: زمانی ساردی ئەم شیعرە لە وێناکردنی “بۆنی مرۆڤ” و “تەختەدار”، زۆر نزیکە لە ساردبوونی پزیشکیی گۆتفرێد بێن. شیعرەکە نایەوێت سەرنجی خوێنەر بۆ “ئازار” ڕابکێشێت، بەڵکو دەیەوێت سەرنجی بۆ “ڕاستییە بایۆلۆژییەکە” ڕابکێشێت.
  کەواتە ئەم شیعرە لە تەرازووی ئەدەبیاتی جیهانیدا لە ڕووی فۆرمەوە: کورت و چڕە، هاوشێوەی شیعری (ئیماجیزم/وێنایی ئەمریکی) و کورتە شیعری مۆدێرنی ئەوروپییە کە پشت بە یەک وێنەی گرنگ دەبەستێت.
• هەررچی لە ڕووی ناوەڕۆکەوەیە: دەقەکە لە ڕیزبەندی پێشەوەی ئەو ئەدەبیاتە جیهانییەیە کە پێی دەوترێت “ئەدەبیاتی پۆست-هیومانیزم”. گەورەیی شیعرەکە لەوەدایە کە توانیویەتی “کۆدە کلتورییەکانی کورد” (چیا وەک هاوڕێ، بۆن وەک نۆستالژیا) بە تەواوی تێکبشکێنێت و زمانێک بەکاربهێنێت کە خوێنەرێکی لەندەنی، پاریسی یان تۆکیۆیی بە هەمان شێوەی خوێنەرێکی کوردی لێی تێبگات و پێی تووڕە یان سەرسام بێت.
• لادانە نوێکان لای شاعیر: لە شیعری کلاسیک و تەنانەت نوێی کوردیدا، مەرگی مرۆڤ هەمیشە بە شکۆوە وێنا دەکرێت (کفن، گۆڕستان، گریان یان پرسە). لادانی شاعیر لێرەدا لەوەدایە کە مەرگی مرۆڤ دەباتەوە سەر بنەمایەکی تەواو “بایۆلۆژی و سروشتیی”؛ جەستەی مرۆڤ پیرۆز نابینرێت، بەڵکو تەنیا خۆراکێکی ئامادەکراوە بۆ کرم وجانەوەرەکان، هەروەها شاعیر وشەی “مرۆڤەکان” یان “تاکەکان” بەکارناهێنێت، بەڵکو وشەی “حەشامات” بەکاردێنێت. حەشامات واتە کۆمەڵێکی زۆر و شێواو لە خەڵک کە هیچ تایبەتمەندی و بەهایەکی تاکەکەسییان پێ نەدراوە. ئەم وشەیە نزیك لە کەتوار، پیرۆزیی لە مرۆڤی هاوچەرخ دادەماڵێت و وەک تەنێک بەکاری دەهێنێت .
• لە خوارەوە (کەناراوەکە) پارادۆکسێکی وێنەیی بەهێزە، وێنەی مرۆڤ “تەختەدار ئاسا”، بێدەسەڵات، گەنیو و کەرتبوو بە دەست شەپۆل و جانەوەرانەوە.
• لە سەرەوە (لوتکەی چیا): وێنەی مێروولەکان، ڕێکخراو، بەهێز، چاودێر و پێکنەین بۆ لوتبەرزیی مرۆڤ.
  ئەم دوو وێنە دژبەیەکە، بە تەواوی هاوسەنگییە باوەکانی ناو شیعری کوردی سەراوژوور دەکەنەوە و دەقەکە دەگەیەننە ئاستی فەلسەفەی هاوچەرخی جیهانی.
• دیارنەمانی بکەر: شاعیر ناڵێت “مرۆڤەکان بۆنیان دێت” یان “من بۆن دەکەم”. لادانی گەورە لێرەدا ئەوەیە کە “بۆنەکە” خۆی بووە بە بکەرێکی سەربەخۆ. کاتێک شتێکی نا-مادی(بۆن) جێگەی واقیع دەگرێتەوە. لە شیعری کوردیدا هەمیشە بینین یان بیستن ڕەگەزی سەرەکی بوون، بەڵام سۆران کایەی “بۆنکردن” دەکاتە چەقی هاوچەرخبوون.
  -هەروەها لە کۆپلەی: “ئەو کاتانەی وەکو تەختەدار” ئاماژەی سڕینەوەی جێندەر و تەمەن هەیە، لەم شیعرەدا نە “ژن” هەیە، نە “پیاو”، نە “منداڵ” و نە “پیر”. لادانی شاعیر لێرەدا لەوەدایە کە مرۆڤایەتی ڕووت دەکاتەوە لە هەموو ناسنامەیەکی کلتوری و جێندەری. مرۆڤ بووە بە گشتێکی یەکگرتوو، کە تەنیا لە یەک شتدا یەکدەگرنەوە، ئەویش فەوتانە.
• لە کۆپلەی: “شەپۆل دەیبا” کورتکردنەوەی کات تێبینی دەکەین، بەجۆرێك پیتی “و” لە کۆتایی دێڕەکەدا پچڕانێکی زەمەنی دروست دەکات. لە نێوان “بردنی شەپۆلەکە” و گەیشتن بە “کەنارەکە”، شاعیر ڕووداوە ناوەکییەکان دەسڕێتەوە. ئەمە پێت دەڵێت مێژووی ژیانی مرۆڤ گرنگ نییە؛ گرنگ تەنیا خاڵی سەرەتا و خاڵی کۆتاییە.
  هەروەها کۆپلەی”مێروولەکان لە دوورەوە”ئاماژە بەوە دەکات مێروولە کە بەوە ناسراوەو چاوی زۆر لاوازە و تەنیا شتە نزیکەکان دەبینێت، بەڵام لێرەدا زۆر دوور دەبینیت. داهێنانی وێنەیی شاعیر لێرەدا لەوەدایە کە تایبەتمەندییە بایۆلۆژییەکەی مێروولە پێچەوانە دەکاتەوە؛ مێروولە لێرەدا “لە دوورەوە” و لەسەر لوتکەی چیاکانەوە دەبینێت. ئەمە دەقەکە دەباتە کایەی سوریالیزم یان واقیعی سیحراوی، کە تێیدا یاساکانی زانست و کلتور تێکدەشکێن.
• هۆکاری جیاوازیی ئەم شیعرە لەگەڵ شاعیرانی تردا:
  بۆ ئەوەی بزانین شاعیر لەم شیعرەدا چی نوێی کردووە کە شاعیرانی تر نەیانکردووە، دەبێت سەیری ئەم سێ خاڵە بکەین:
• دژە-گێڕانەوە: شاعیرانی کورد تەنانەت لە کورتە شیعریشدا حەزیان بە گێڕانەوەی چیرۆک هەیە (چیرۆکی شەهیدێک، ئەشقێک، یان نیشتمان). ئەم شیعرە بە تەواوی دژە-چیرۆکە؛ هیچ ڕووداوێکی تێدا نییە، تەنیا دۆخەکان نیشان دەدات.
• پۆست-ئەنترۆپۆسێنتریزم (Post-Anthropocentrism): لە تەواوی مێژووی ئەدەبی کوردیدا، مرۆڤ “سەنتەری گەردوون”ە؛ ئەگەر بگری سروشت لەگەڵیدا دەگری، ئەگەر هاوار بکات چیا دەیڵێتەوە. ئەم شیعرە دەقێکی دەگمەنە کە تێیدا مرۆڤ سەنتەر نییە، بەڵکو تەنیا پاشماوەیەکی فڕێدراوە و جیهان بەبێ ئەویش بەردەوامە.
• ئابووریی زمان: بەکارهێنانی کەمترین وشە بۆ گەیاندنی قووڵترین چەمکی فەلسەفی. هیچ وشەیەکی زێدە، پاشگر، یان وەسفێکی زیادە لە دەقەکەدا نییە. ئەم مۆدێلە لە ڕووتکردنەوەی زمان لە غەزەل و سۆز، بازدانێکی گەورەیە لە ئەدەبیاتی هاوچەرخدا.
• بەراوردی ئاستی فەلسەفیی شیعرەکە لەگەڵ ئەدەبیاتی جیهانیدا:
  ئەم شیعرە لە ڕووی ئاستی هاوچەرخییەوە دەکرێت بخرێتە پاڵ گەورەترین دەقە فەلسەفی و شیعرییەکانی جیهان بەهۆی ئەم خاڵانەوە:
• ڕەهەندی بەراوردکاری: شیعری “بۆنی مرۆڤ” هاوشێوەی ئەدەبیاتی جیهانی (فرانس کافکا و ساموێل بێکێت)
  تیایدا شوناسی زیندەوەران (مێروولە) باڵادەستە و پێگەی مرۆ بچووک دەکاتەوە. لای کافکا لە ڕۆمانی “مەسخ”دا، مرۆڤ دەبێتە جانەوەر بۆ نیشاندانی پووچێتی. سۆران مێروولەکە ناکاتە مرۆڤ، بەڵکو مێروولەکە لە مرۆڤ بەرزتر دەکاتەوە.
• چەمکی چاوەڕوانی: مرۆڤ هیچ چاوەڕوانییەکی نییە و تەنیا شەپۆل دەیبات. لای بێکێت لە شانۆیی “لە چاوەڕوانی گۆدۆدا”، مرۆڤەکان هێشتا چاوەڕوانن؛ بەڵام لای سۆران قۆناغی چاوەڕوانی کۆتایی هاتووە و مرۆڤەکە کۆتایی هاتووە.
  لێرەدا شاعیر نەک تەنیا وێنەی نوێی داهێناوە، بەڵکو ئەرکی زمانی شیعریی گۆڕیوە؛ لە زمانێکەوە کە لاواندنەوە و شانازی دەگۆڕێت بۆ زمانێک کە وەک چەقۆ واقیعەکە دەشێوێنێت و مرۆڤ لەو خەونە خەبەردەکاتەوە کە ئایا ئەو گرنگترین بونەوەری گەردوونەو خاوەنی بەهای ڕاستەقینەی خۆیەتی؟
• وێنە شیعرییە نوێکانی تر:
  ١- وێنەی “ژووری نووستنی کۆشکی پێ دەشۆردران”
  شاعیر کتوپڕ واقیعەکە دەگۆڕێت بۆ تێکەڵەیەک لە مێژوو و دەسەڵات. لێرەدا باسی “کۆشک” دەکات. لە ڕوانگەی ڕەخنەی سیاسییەوە، ئەم دێڕە ئاماژەیە بۆ چەوسانەوە؛ جەستەی ئەو مرۆڤە بێدەسەڵاتانەی کە لە کەناراوەکان تێکدەشکێن، لە ڕاستیدا پێشتر لە “ژووری نووستنی کۆشکەکاندا” وەک کاڵا یان کۆیلە سوکایەتییان پێکراوە و بە جەستەی ئەوان کۆشکەکان پاك کراونەتەوە.
  جیاوازییەکە لەگەڵ شاعیرانی ترئەوەیە شاعیرانی تر کاتێک باسی ستەمکاری دەکەن، باسی زیندان یان ئەشکەنجە دەکەن، بەڵام سۆران “ژووری نووستنی کۆشک” دەکاتە شوێنی سڕینەوەی بەهای مرۆڤ. ئەمە هێمایەکە بۆ “ئیرۆتیکای دەسەڵات” کە تێیدا دەسەڵاتداران لە شوێنی حەوانەوەی خۆیاندا بە چارەنووسی حەشامات پێدەکەنن.

  ٢- وێنەی “هەر دڕکەزی ئەگرێ”
  وێنەیەکی توندوتیژ و کاریگەرە. شاعیر سروشت بە جوانی نیشان نادات، بەڵکو دڕکەکان بریندارکەرن و کێم و خوێن بەربوون دروست دەکەن. ئەمە وێنەیەکی ته‌واو ڕاچڵەکێنە لە ئەدەبیاتی کوردیدا. سروشت لێرەدا تووشی شێرپەنجە یان داڕزین بووە بەهۆی کێشەکانی مرۆڤەوە.
  لێرەدا جیاوازییەکە لەگەڵ شاعیرانی تر ئەوەیە؛ لە کاتێکدا شاعیرانی مۆدێرن باسی گوڵ و باخچە دەکەن، ئەم دەقە دەچێتە ناو وردەکاریی وێنای نەشتەرگەریی ئاساوە، بەوەی درەختەکان دڕکەزی دەگرن چونکە خاکەکە ژەهراوی بووە بە نادادیی.
  ٣- وێنەی “کەس ناتوانێ لەسایەیان ستار بگرێ”
  “سایە” لە کلتوری کوردیدا هەمیشە شوێنی حەوانەوە و پاراستنە (سایەی نیشتمان، سایەی باوک). شاعیر لێرەدا چەمکی سێبەر و سایە دەکاتە شوێنی “سەرگەردانی و بێمتمانەیی”. سایەی کۆشکەکان یان سایەی ئەو درەختانەی دڕکەزی دەگرن و چیتر مرۆڤ ناپارێزن، بەڵکو دەبنە مۆتەکەیەک کە “ستارگرتن” لەسایەیاندا مەحاڵە.
  لێرەدا جیاوازی لەگەڵ شیعری تردا ئەوەیە: ئەمە گوزارشتە لە “پێچەوانەکردنەوەی شوێن”، لای شاعیرانی تر مرۆڤ لە کۆتاییدا لە شوێنێک ستار دەگرێت (تەنانەت ئەگەر گۆڕیش بێت)، بەڵام لای شاعیر هیچ پاڵپشت و پەناگەیەک لەم گەردوونەدا نەماوە ببێتە جێگەی دڵنیایی.

• هاوتەریب لەگەڵ کارەکانی (چارڵز بۆدلێر): لە کۆمەڵە شیعری “گوڵەکانی خراپە”دا بۆدلێر باسی چۆنیەتی گەنیبوونی جوانی و شارستانێتی دەکات. وێنەی “دڕکەزییەکە”، لای سۆرانیش هاوتایە لەگەڵ گوڵە ژەهراوییەکان کە تێیدا سروشت بووە بە گۆڕستانێکی گەورە.
  هاوتەریب لەگەڵ دیدی پووچێتی لای(فرۆید و لاکان): وێنەی شوشتنی کۆشکەکان ئاماژەیە بۆ ئەو “شوێنەوارە دەروونییانە کە دەسەڵات لەسەر جەستەی مرۆڤ جێی دەهێڵێت. لێرەدا شیعرەکە دەبێتە ڕەخنەیەکی سیاسیی پۆست-مۆدێرن کە تێیدا پێکهاتەی کۆشکەکان لەسەر سوکایەتیکردن بە مرۆڤ ڕاوەستاون.
  ئەم بەشە نیشانی دەدات کە تراژیدیای مرۆڤ لای شاعیر تەنیا مەرگێکی کتوپڕ نییە لە دەریادا، بەڵکو دەرئەنجامی مێژوویەکی درێژی ستەمکاریی کۆشکەکان و گەنیبوونی ژینگەکەیە، کە وایکردووە لە هیچ شوێنێکدا ستار نەگیرێت و ئارامیی نەمێنێت.
  لەکاتێکدا لای شاعیرانی تر، مێروولە هێمایەک بووە بۆ “کارکردنی بەردەوام” یان “بێدەسەڵاتی و ژێر پێ” (وەک لای گۆران و بێکەس)هەیە. بەڵام سۆران یەکەم شاعیرە مێروولە دەکاتە “فەیلەسوفی چاودێر” کە لە سەرەوە سەیری مرۆڤ دەکات. ئەمە جۆرێکە لە مۆدێرنیزم کە تیایدا مرۆڤ پێگەی سەنتەریی خۆی لە دەست دەدات و زیندەوەرێکی بچووک دەبێتە داوەر بەسەرییەوە.
  بەمجۆرەو ئەگەر سەیری پێکهاتەی دێڕەکانی کۆتایی بکەین، دەبینین ڕستەکان زۆر کورت دەبنەوە و کتوپڕ شیعرەکە کۆتایی دێت، بەبێ ئەوەی هیچ دێڕێکی زیادە یان ئەنجامگیرییەک بدا بەدەستەوەو لەهەموو جێیەك (لەبری ژیان تەنیا بیستنی سەدای مەرگە).
  ئەم پچڕانە کتوپڕە هاوشێوەی تەکنیکی نوێیە لە شیعری جیهانیدا، کە تێیدا خوێنەر لە ناو دۆخی شۆک و بێدەنگیدا جێدەهێڵرێت.
• گۆڕینی چەمکی “شکۆ” بۆ “حەشامات”:
  لە کۆتاییدا شاعیر وشەی “حەشامات” بەکاردەهێنێت لەجیاتی وشەگەلی وەك “گەل”، “نیشتمان”، یان “کۆمەڵگە” کە هێمایە بۆ تێکەڵبوون و بێسەربەرەیی سۆسیۆلۆژی و کەمبوونەوەی بەهای مرۆڤەکان.
  ئەمەش دژایەتیکردنی ئەو ڕوانگە ڕۆمانسییەیە کە مرۆڤ بە پیرۆز نیشان دەدات. شاعیر لە کۆتایی دەقەکەیدا پێمان دەڵێت کە کێشەی مرۆڤی هاوچەرخ ئەوەیە ناسنامەی خودی خۆی لەدەستداوە و بووە بە ژمارەیەکی بێبایەخ لە ناو حەشاماتێکدا کە تەنیا شایەنی ئەوەیە لە دوورەوە سەیری بکرێت و گاڵتەی پێبکرێت.
  ئەم جۆرە کۆتایی هێنانە سارد و ئایرۆنییە زۆر نزیکە لە کۆتایی شیعرەکانی شاعیری پۆڵەندی ڤیسلاڤا شیمبۆرسکا، شیمبۆرسکا لە زۆربەی شیعرەکانیدا وەک شیعری “ستایشکردنی دۆستایەتی مرۆڤ لەگەڵ ئاژەڵاندا” باس لەوە دەکات کە سروشت و زیندەوەرەکان چۆن بە بێدەنگی و بە ساردی تەماشای مێژووی خوێناوی و پڕ لە لوتبەرزیی مرۆڤ دەکەن. سۆران بەم کۆتاییە، دەقەکەی دەگەیەنێتە هەمان ئاستی ڕەخنەی قووڵی فەلسەفی لە ڕەگەزی مرۆڤ. ئەمانەش چەند ئاماژەیەکی ڕاگوزەری ترن سەبارەت وێنە شیعرییەکانی دەقەکە:
  ١- وێنەی “سەرئاو کەوتن” وەک جێگۆڕکێی فیزیکی: ئەگەر سەرنج بدەینە وشەی “سەرئاو”، شاعیر لادانێکی قووڵی لە چەمکی جوگرافیادا کردووە: لە ئەدەبیاتی کلاسیکی کوردیدا، جێگای مرۆڤ هەمیشە “خاک” یان “قوڕ”ە (وەک هێمایەک بۆ خاکی نیشتمان یان دروستبوونی مرۆڤ لە خۆڵ). شاعیر لێرەدا مرۆڤ لە خاک دادەماڵێت و دەیخاتە ناو “ئاو”ەوە. ئاو لێرەدا هێمای پاکبوونەوە نییە، بەڵکو هێمای سەرگەردانی و نەبوونی بنەمایە. مرۆڤ کە سەر ئاو دەکەوێت، هیچ پاڵپشتێکی نییە و کێشی فیزیکی خۆی لەدەست دەدات. شاعیرانی تر کاتێک باسی ئاوارەیی دەکەن، باسی بیابان یان ڕێگای شاخ دەکەن، بەڵام سۆران مرۆڤ دەکاتە تەنێکی سەرئاوکەوتووی بێ جێگە. ئەمە دەربڕی چەمکی “شۆکی مۆدێرنە”یە لە شیعردا، کاتێک مرۆڤ لە خاک و ڕەگ و ناسنامەی خۆی دادەبڕێت.

  ٢- وێنەی “کەنار” وەک بنبەستی مێژوویی:
  لەم شیعرەدا وشەی “کەنار” ڕەهەندێکی فەلسەفی گرنگی هەیە: بەوەی کەناراو لە هۆشیاریی مرۆڤدا هەمیشە شوێنی ڕزگاربوونە (گەیشتنی کەشتیی نووح بە کەنار، یان گەیشتنی کۆچبەران بە وشکانی). شاعیر ئەم کۆدە کلتورییە دەشێوێنێت. کەنار لای ئەو شوێنی ڕزگاربوون نییە، بەڵکو “بنبەست و داپۆسینی جەستەیە”، شوێنێکە کە تێیدا ڕووداوە ناخۆشەکان دەست پێدەکەن.
  ئەمە گۆڕینی فەزای ڕزگارییە بۆ فەزای فەوتان . لە کاتێکدا لای شاعیرانی تر کەنار هیوایە، بەڵام لای سۆران کەنار دوا وێستگەی تێکشکانی کەرامەتی مرۆڤە، پێش ئەوەی سروشت تەواو زاڵ بێت بەسەریدا.

  ٣- تەکنیکی “بێدەنگیی گەردوون”:
  ئەگەر تەواوی شیعرەکە بخوێنینەوە، تێبینی دەکەین هیچ دەنگێک لەم شیعرەدا نییە. شیعرەکە تەواو بێدەنگە. نە هاواری مرۆڤە خنکاوەکەی تێدایە، نە دەنگی شەپۆلەکان و نە دەنگی سروشت. تەنانەت پێکەنین یان گاڵتەجاڕی کتوپڕیش بە بێدەنگی ڕوودەدات.
  ئەمە لە کاتێکایە شیعری مۆدێرنی کوردی زۆرجار پڕە لە دەنگ، هاوار، ئۆف و ناڵین. داهێنانی ئەم دەقە لەوەدایە کە “فەزایەکی بێدەنگ ” دروست دەکات. ئەم بێدەنگییە نیشانەی بێ دەربەستی جیهانە، کاتێک مرۆڤ دەمرێت و تێکدەشکێت، بێدەنگی کۆتایی پێ دەهێنێت، ئەمەش لوتکەی نامۆبوونی مرۆڤ پیشان دەدات.

• سڕینەوەی جێناوی من:
  لە شیعری هاوچەرخی کوردیدا، جێناوی “من” (بکەری شاعیر) چەق و بزوێنەری سەرەکی دەقە؛ “من” دەبینم، “من” دەناڵێنم، و “من” هەڵوێست وەردەگرم. لادانی گەورە لێرەدا، داماڵینی تەواوی دەقەکەیە لەم جێناوە، بەجۆرێك:
  کاتێك جێناوی “من” دەسڕدرێتەوە، خودی شاعیر لە ناو دەقەکەدا نامێنێت. ئەو چیتر شایەدحاڵێکی ئامادە یان نووسەرێکی خەمبار نییە، بەڵکو دەبێتە داهێنەری وێنە شیعرییەکان. ئەمە وادەکات خوێنەر هەست نەکات کە کەسێک هەیە دەیەوێت “وانەی ئەخلاقی” یان “سۆزداری” دابدات، بەڵکو خوێنەر خۆی دەبێتە کارای ناو دەق.
  لەو شیعرانەی کە جێناوی “من” تێیدا زاڵە، شاعیر کۆنتڕۆڵی مانا دەکات و بە خوێنەر دەڵێت چۆن بیربکاتەوە. بەڵام لەم دەقەدا، بەهۆی غیابی “من”ەوە، دەسەڵاتی لێکدانەوە بە تەواوی دەدرێتە دەست خوێنەر. خوێنەر خۆی لە بەردەم فەزایەکی چۆڵدا دەبینێتەوە و ناچار دەبێت خۆی پەیوەندی نێوان توخمەکان (ئاو، کەنار، باڵادەستی سروشت) بدۆزێتەوە.
  بۆ نموونە ئەگەر شاعیر بیگوتایە “من بۆنی مرۆڤ دەکەم” یان “من تەختەدارەکە دەبینم”، تراژیدیاکە دەبووە ئەزموونێکی تاکەکەسی و لۆکاڵی شاعیر خۆی. بەڵام لابردنی جێناوەکە و بەکارهێنانی ڕستەی نادیار “لە گشت لایەکەوە بۆن دێ”، وادەکات بابەتەکە لە کێشەیەکی شەخسییەوە ببێتە کێشەیەکی بوونگەرایی گەردوونی کە پەیوەندی بە تەواوی ڕەگەزی مرۆڤەوە هەیە لە هەر شوێنێکی ئەم جیهانەدا بن.
  وەك زانراوە؛ جێناوی “من” هەمیشە هەڵگری سۆز، بیرەوەری و نۆستالژیایە. سڕینەوەی ئەم جێناوە لای سۆران هاوتەریبە لەگەڵ قوتابخانەی پۆست-مۆدێرنیزم، کە تێیدا مرۆڤ چیتر چەق و سەنتەری گەردوون نییە. زمانەکە دەبێتە زمانێکی ناڕاستەوخۆ کە تێیدا سروشت و کەرەستەکان خۆیان قسە دەکەن، نەک مرۆڤ.
  تەکنیکێکی تری شاعیر ئەوەیە پێکهاتەی “زەمەن” و “شوێن” لە هۆشیاریی مرۆڤدا تێکدەدات، نەک لە ڕێگەی وەسفەوە، بەڵکو لە ڕێگەی هێێڵکاریی فیزیکیی دەقەکەوە.
  لە شیعری کلاسیک و مۆدێرندا، زەمەن هێڵێکی تەریبە کە بەرەو پێشەوە دەچێت (ڕابردوو، ئێستا، داهاتوو). بەڵام لەم دەقەدا، شاعیر جۆرێک لە کات بەکاردێنێت کە پێی دەوترێت “کاتی بەستوو” یان وێرانبوو.
  بۆ نموونە دەقەکە بە دەستپێکی “لە گشت لایەکەوە” کاتەکە ون دەبێت. هیچ ئاماژەیەکی کاتی تێدا نییە (نە دوێنێ، نە ئەمڕۆ، نە سبەی). کات کورتکراوەتەوە بۆ تەنیا یەک چرکەساتی هەمیشەیی کە تێیدا ڕزین لە دەرەوەی مێژوودا ڕوودەدات.
  ئەمە هاوتەریبە لەگەڵ چەمکی “کاتی مەرگ” لای فەیلەسوفی فەڕەنسی مۆریس بلانشۆ. ئەو پێی وایە مەرگ کات ناهێڵێت؛ مرۆڤ کاتێک دەمرێت، دەکەوێتە دەرەوەی زەمەنی مێژووییەوە. شاعیر لێرەدا کاتی مێژوویی کوردی (کە هەمیشە کاتی خەبات یان چاوەڕوانییە) دەگۆڕێت بۆ کاتێکی فەلسەفیی چەقبەستوو کە هیچ جوڵەیەکی تێدا نییە.
  وێڕای ئەوەی شوێن لێرەدا “کەنار” کە پێشتر باسمان کرد، دەبێتە هێڵێکی نەرێنی. تەنەکان (جەستەی مرۆڤ) لەم جوگرافیایەدا بە شێوەیەکی ئاسۆیی لەسەر ئاو دەکەون و ڕادەکشێن، لە کاتێکدا زیندەوەرەکانی تر بە شێوەیەکی ستوونی لەسەر بەرزایەکاندا وەستاون. لەم تێکچوونی ئاڕاستەی شوێنە لە دەقەکەدا جێگای مرۆڤ شوێنێکی جوگرافیی دیاریکراو نییە، بەڵکو فەزایەکی شلۆق و داڕماوە کە تێیدا سنووری نێوان وشکانی و دەریا، بەرز و نزم بە تەواوی تێکەڵ دەبێت.
  بەمجۆرەو لەم دەقەدا “ئەنتڕۆپی زمانی” ڕوودەدات کە زمان خۆی لێک هەڵوەشێت بۆ ئەوەی هاوتای واقیعە داڕزاوەکە بێت.
  شیعرەکە لە ڕووی پێکهاتەی ڕستەسازییەوە بەرەو داڕزان دەچێت. دێڕی یەکەم کەمێک درێژە، بەڵام هەرچی بەرەو کۆتایی دەچێت ڕستەکان کورتتر، پچڕاوتر و توندتر.
  ئاوها شاعیر ڕێگا نادات زمانەکەی ڕێکخراو و پاراو بێت. ئەو ڕستەکان دەپچڕێنێت چونکە جەستەی مرۆڤەکەش پچڕاوە. ئەم هاوتاییە لە نێوان داڕزانی جەستە و داڕزانی ڕستەسازیی شیعرەکەدا، بەرزترین ئاستی تەکنیکی مۆدێرنەیە کە تێیدا فۆرمی شیعرەکە خۆی دەبێتە ڕەنگدانەوەی ناوەڕۆکە فەلسەفییەکەی.
  لێرەدا شیعر چیتر وەک پەیامێکی ئەخلاقی سەیر ناکرێت، بەڵکو وەک نەخشەیەکی فیزیکی و فەزایی سەیر دەکرێت کە تێیدا مرۆڤی هاوچەرخ شوێن و کاتی خۆی تێدا ونکردووە.
• بەکارهێنانی “ئامرازی کاتیی نادیار” لە دێڕی: “ئەو کاتانەی وەکو تەختەدار…”
  لەم دێڕەدا، بەکارهێنانی دەستەواژەی “ئەو کاتانەی” جێگەی سەرنجی قووڵە، بەجۆرێك شاعیر بەکارهێنانی کاتی دیاریکراو (کاتی خنکان، کاتی مردن یان کاتی ئێستا) ڕەتدەکاتەوە. “ئەو کاتانەی” ئامرازێکی کاتیی نادیار و دووبارەبووەوەیە. شاعیر بەم دەستەواژەیە پێمان دەڵێت کە تێکشکان و گۆڕانی مرۆڤ بۆ تەنێکی بێگیان، ڕووداوێکی مێژوویی یەکجارەکی نییە، کە لە کاتێکی دیاریکراودا ڕووبدات و تەواو بێت. بەڵکو ئەمە دۆخێکی بەردەوام و گەردوونییە کە هەمیشە و لە هەموو چرکەساتێکدا ڕوودەداتەوە. ئەم تەکنیکە؛ کاتەکە لە سنووری دەقێکی لۆکاڵی کوردی دەردەکات و دەیکاتە زمانێکی گەردوونی هاوشێوەی شیعری هاوچەرخی ئەوروپی، کە تێیدا کارەساتەکان بە شێوەیەکی بێدەنگ و بەردەوام و بێ ناو بەڕێوە دەچن.
  هەروەها شاعیر وێنەی “لە گشت لایەکەوە” وەک سڕینەوەی چەق بەکاردەهێنێت، کە تەواوی پێکهاتەی شیعری کلاسیک تێکدەكێنێت، زۆربەی دەقە شیعرییەکان چەقێکی دیاریکراویان هەیە (من لێرەم، نیشتمان لەوێیە، یار لەم شوێنەیە). بەڵام دێڕی یەکەمی ئەم شیعرە “لە گشت لایەکەوە”، هەموو جۆرە چەقگەراییەک ڕەتدەکاتەوە.
  لە ڕوانگەی ڕەخنەی پۆست-مۆدێرنەوە، ئەمە پێی دەوترێت “سڕینەوەی سەنتەر”. کاتێک دیاردەیەک وەك(بۆنی داڕزانی مرۆڤ) لە گشت لایەکەوە بێت، واتە هیچ شوێنێکی ئارام یان دەرچەیەك نییە کە مرۆڤ بتوانێت لێی ڕابکات. ئەم دەستپێکە وا دەکات تەواوی دەقەکە لە ڕووی فۆرمەوە وەک بازنەیەکی داخراو کاربکات کە خوێنەر لە هەر لایەکەوە سەیری بکات، خۆی لە ناوەڕاستی کارەساتەکەدا دەبینێتەوە. شاعیر لێرەدا سەرکەوتووبووە لەوەی کە بە کەمترین ئامرازی ڕێزمانی، قووڵترین دڵەڕاوکێی بوونی هاوچەرخ بگەیەنێت.
  ئەم ڕوانگە ڕێزمانی و پێکهاتەییە نیشانی دەدات کە چۆن شاعیر بە هۆشیارییەوە “ڕێزمانی کوردی” بەکارهێناوە بۆ خزمەتکردنی فەلسەفەی دەقەکە.
  هەروەهالەم دەقەدا میتافۆڕی “سروشت وەک چاودێرێکی سارد” تێبینی دەکرێت، لای شاعیرانی کلاسیک، سروشت یان هاوسۆزە لەگەڵ مرۆڤدا یان دوژمنیەتی، بەڵام لای سۆران، سروشت تەنیا “تەماشاکارە”.
  لێرەدا مەرگی مرۆڤ هیچ گۆڕانکارییەک لە سیستمی گەردووندا دروست ناکات؛ نە باران دەبارێت، نە ڕووبارەکە دەوەستێت. ئەم بێلایەنییەی سروشت میتافۆڕە بۆ جیهانی پۆست-مۆدێرن، کاتێک مرۆڤ درک بەوە دەکات کە تەنیا کەرەستەیەکی بچووکە لە ناو سیستمێکی گەورەی بێدەنگدا کە گوێ بە هاوارەکانی نادات.
• ئەنجام :
  ١- داماڵینی سیفەتی “پیرۆزی، نیشتمانپەروەری و پەناگەبوون”ە لە توخمە سروشتییەکان (وەک چیا و کەناراو). شاعیر جێگۆڕکێیەکی توندی فەلسەفی لە بەهای جێگاکاندا دەکات و سروشت لە هاوسۆزێکی مرۆییەوە دەگۆڕێت بۆ تەماشاچییەکی سارد و بێ دەربەست لە هەمبەر کارەساتی مرۆڤدا.
  ٢- سڕینەوەی سێنتراڵبوونی مرۆڤ: دەقەکە وەک مانیفێستۆیەکی ڕادیکاڵی پۆست-مۆدێرن دەخوێندرێتەوە. لە ڕێگەی سڕینەوەی تەواوی جێناوی “من”ی شاعیر و بەکارهێنانی زمانێکی ناڕاستەوخۆ، پێگەی باڵای چاودێریکردن و دادوەری دەدرێتە زیندەوەرە بچووکەکانی دەرەوەی مرۆڤایەتی.
  ٣- شاعیر بە سەرکەوتوویی تەکنیکی پوختکردنی زمان و پچڕانی ڕێزمانی (وەک سڕینەوەی کردارەکان و بەکارهێنانی خاڵبەندیی وەك سێ خاڵ) بەکاردێنێت. ئەم داڕمانە ڕێزمانییە تەنیا شێوازێکی دەرەکی نییە، بەڵکو هاوتایە لەگەڵ ناوەڕۆکە فەلسەفییەکە کە بریتییە لە داڕزانی جەستەی مرۆڤ و تێکشکانی بوونی لە ناو کایە مۆدێرنەکاندا.
  ٤- هاوتەریبی لەگەڵ ئەدەبیاتی جیهانیدا: ئەم شیعرە لە سنووری دەقێکی لۆکاڵی و کۆچبەریی سادەوە دەردەچێت و خۆی دەگەیەنێتە ئاستی تیۆرییە فەلسەفییەکانی “پووچگەرایی” و “نیهیلیزمی” هاوشێوەی کارە جیهانییەکانی ئەلیۆت، گۆتفرێد بێن و شیمبۆرسکا، کە تێیدا مەرگی مرۆڤ هیچ شەپۆلێک لە ناو سیستمی گەورەی سروشتدا دروست ناکات.
  بەکورتی، “بۆنی مرۆڤ” دەقێکی کورت، بەڵام خاوەن کێشێکی قورسی فەلسەفییە، کە تێیدا زمان وەک چەقۆیەکی سڕ بەکارهاتووە بۆ داماڵینی واقیع و نیشاندانی سەرگەردانیی مرۆڤی هاوچەرخ لە جیهانێکدا کە کات و شوێنی تێدا ترازاوە.

  کارزان ئەحمەد
  …………….
  سەرچاوە: پێگەی ئیلیکترۆنی (دەنگەکان) بەرواری ٩/ ٧/٢٠٢٠

كاتی خۆی سۆلانە سیڤا – ی رۆژنامە نووس لە گۆڤارێكی (ئەدەبی رووسی) دا، دیمانەیەكی تایبەتی لەگەڵ شاعیری گەورەی داغستان (رەسول حەمزاتۆف) ساز كردبوو، دیمانەكە بەچەندین زمان وەرگێڕدرا، من ئێستاكە هەمان ئەو دیمانەیەم ئامادە كردووە بۆ ئەوەی زیاتر ئاشنا بەدنیای ئەدەبی حەمزاتۆف بین.
سۆلانە دەنووسێت :
كاتێ‌ سەر بەماڵی ( رەسول حەمزاتۆف) ی شاعیری گەورەی قەوقاز لە(ماخا جكالا) دادەگری، دووچاری جۆرێك لەسەر سوڕمان دەبیت، لەبینینی تابلۆی نایاب و بەدەگمەن و قاپ و قاچاغی كۆن و چەند پەیكەرێكی جوان لەو پەیكەرانەی حەمزاتۆف لەكاتی سەردانیدا بۆ زۆر لەوڵاتانی جیهان لەگەڵ خۆیدا هێناویەتیەوەو ماڵەكەی پێ‌ رازاندۆتەوە .
بەڵام وەك حەمزاتۆف گوتی: جوانیی و رێكوپێكی ماڵەكەم دەگەڕێتەوە بۆ (باتیمان) ــ ی ژنم، كەزەوقێكی ئێجگار جوانی هەیە لەگەڵ ماڵدا.
كاتێكیش من و حەمزاتۆف بەیەكەوە گەشتیكی بچووكی ماڵەكەیمان دەكرد گوتی:
ئا لێرەدا كۆمەڵێ‌ ڕمم هەڵواسیبوو، زۆر سادەو ساكار بوون، كاتی خۆی ئەو ڕمانە بەدەستی (ئیمام شامل حاجی مراد)ی باپیرە گەورەمانەوە بووە، بەڵام لە هەشتاكاندا ئەو رمانەیان لێ‌ دزیم.
لەبەراییدا زۆر خەمم بۆیان خوارد، بەڵام دواتر بۆم دەركەوت كە خەم خواردن بێ‌ هودەیە، چۆن ئەمڕۆ پێویستییەكی ئەوتۆم پێیان نەماوە، ئەمڕۆ لەق لەقە سپیەكان زێتر لەوانە لەرۆحم نزیكن.
بێجگە لەوەش، خۆ ئێمە مانان ئەمڕۆكە لەزەمەنێكی دیكەدا دەژین، كە ڕم تێیدا دەسەڵاتدارە نەك ئافرەت ونیشتمان، كە ئێمە مانان جاران بەلامانەوە هەموو شتێ‌ بوو، ئیدی ئەوە زەمەنەو دەگۆڕێ‌ ..
یەكەم پرسیار كە لێم پرسی گوتم : قۆناغەكانی شیعر لای تۆ چۆن هەڵدەكەونەوە ؟
گوتی: من قۆناغەكانی شیعر لای خۆم بەسێ‌ جۆرە ژن دەشوبهێنم.
یەكەمیان: ژنێكی دڵ رەق و سەركێش كە لەزەمەنی ستالین بچێ‌ و لەبەزەیی پێدا هاتنەوە بەدەر بێت، بەڵام وێڕای ئەو دڵ رەقییەش هیشتا ژیان لەئامیزی دا ژیانێكی پڕ لەئارامی بێت.
دووهەمییان: ژنێكی سەرمەست بە ئازادییەكەی ، بەڵام سۆزانیی، ئەوە لەو قۆناغە دەچێت كە دەیژیینینەوە.
سێەمییان: ئەو ژنەی ئێمە هەر هەموومان بەدوایدا وێڵین، من لەلای خۆمەوە دڵنییام كە دەیدۆزمەوە، ئەمە ئاواتی منە، بۆیە لەقەسیدەی سەندوقی رەشدا ئەو بەدوا دا گەڕانەم بەروونی دەردەكەوێت.
لەو قەسیدەیەدا هەموو ئەو نهێنییانەتان بۆ ئاشكرا دەبێت كە لەژیانی (ڕەسول حەمزاتۆف)دا هەیە، بەڵام لەوە دڵنیا نیم ئایا خوێندەوارە رووسەكان وەك پێویست شیعرەكانی منییان خوێندۆتەوە یان نا، چونكە لەو رۆژانەدا (كازلونسكی و كریستۆف) وەرگێڕی شیعرەكانم، ماڵئاوایی لە دنیادا كردو مردن، ئیدی لەگەڵ مردنی ئەوانیشدا، قوتابخانەی تەرجەمە پەكی كەوت، خۆ ئەگەر ئەو زاتانە نەبونایە، ئەوە كەس نەیدەزانی(موستایا كریماو كایسینا كولیفاو رەسول حەمزاتۆف) كێن. پێم گوت:
وای دەخوێنمەوە كە ئێوە سەردەمی پێشووی خۆتان ئەوەندە بەدڵ نەبێت، ئەگەرچی ئێوە چانستتان هەبووە لای دەسەڵات و پشتگیری كراون. چەندین دیاریتان پێ‌ بەخشراوە، بە ملیۆنەها دانە لەكتێبەكانتان بەدەیان زمان چاپ كراون . گوتی: گێژەلووكەی هەموو دەسەڵاتەكان بەسەر مندا تێپەڕیوون .. لە سەردەمی ستالیندا ویستییان میدالی ستالین بدەنە من و باوكم، كە گەورەترین میدالی سۆڤییەت بوو، پێیان گوتم ستالین ریز لێنانی ئێوەی پێ‌ خۆشە، بەڵام باوكت تەمەنی74ساڵەو تۆش تەمەنت 28 ساڵە، بۆیە ستالین گوتویەتی دەبی خەڵاتەكە بدەینە حەمزاتۆفی باوك.
دوای ستالین من دۆستێكی نزیكی برژنێف بووم، پێش ئەوەی ببێت بە سكرتێری گشتی، لەو دەمەدا هەموو هەوڵێكم بۆ ئەوە بوو داهێنانی من نەوەستێ‌.
دەبێ‌ بۆ راستی ئەوەش بڵێم كە هەرگیز كەس منی ناچار نەكردووە، هەڵویستێ‌ بنوێنم خۆم لێی رازی نەبم، بەڵكو شانازی بەهەر وشەیەك دەكەم كە بەدەست و پەنجەی رەسول حەمزاتۆف نووسرابێت .
گوتم: ئەی ئێستا لەگەڵ دەسەڵات چۆنیت ؟
به زەردەخەنەوە گوتی: دەسەڵات سپێدان دڵخۆشم دەكاو ئێوارانیش دڵتەنگ
پارساڵ قسەم لەگەڵ (فلادمیر بۆتین) كرد و پێم گوت: جەنابی سەرۆك دەسەڵات و كەنیسا لیك مارە كراون، من نازانم ئێمە لەنێوان هەموو ئەوانەدا لەكوێین ؟
لەوەڵامدا گوتی :
ڕەسولی هاورێم نیگەران مەبە، دەسەڵات و كەنیساو وشەكانی شیعری تۆش هەر یەكەو لە بەیاننامە تایبەتیەكانی خۆیانەوە دادەڕێژرێن .
لیم پرسی: ئەگەر حەمزاتۆفی شاعیر ویستی هەر گۆڕانكارییەك بكات لە كوێوە دەست پێ‌ دەكات؟
گوتی: دەمەوێت شتێ‌ زێدە كەم ئەویش ئەوەیە، كە دەبێ‌ بەر لەهەموو شتێ‌ پیاو داناو زانا بێت، هەوڵی ئەوە بدات پەیوەندییەكانی لەگەڵ ئافرەتدا رێك بخات.
بەڵام بۆ دراوسێیەتی، ئەوە دەبینن چۆن ئەوروپا رۆژ بەرۆژ زیتر لێك نزیك دەبنەوەو یەك دەگرن، بەڵام كێ‌ لەئێمە بە پەرۆشی شتێكی ئاوا لەم چەشنەیە ؟
ئەوەتا ئێمە لە(قەوقاز)دا لەژێر چەترێكی خوێناویدا دەجەنگین، بۆ دەبێ‌ جۆرجیا لەئەرمینیاو شیشان لەئافارستا، لێكتر جیا ببنەوە؟!
جاران هەموو هەفتەیەك دەچوومە جۆرجیا، لەوێشەوە دەچوومە ئەرمینیا، لە هەموو شوینێ‌ دڵنیایی و خۆشی میوان بوو، بەڵام ئەمڕۆكە كۆمەلێ‌ سنوور دروست كراون و خاڵی پشكنین زۆر بووە، كۆتو پێوەند هەیە، ئەمانە وێنەیەكی خوازراو نین.
گوتم: ئایا قەت رۆژێ‌ لەرۆژان لەمۆسكۆ هەستتان بەوە كردووە كە ئێوە كەسێكی نامۆ بن؟
گوتی: جارێكییان پلیتی ترامم بزر كردبوو، كاتێ‌ پشكێنەری ترامەكە سەركەوت و پرسیاری پلیتی لێ‌ كردم، پێم گوت كە من پلیتەكەی خۆمم بزر كردووە، ئافرەتێكی نێو ترامەكە بەدەنگێكی بەرز گوتی: جە نابی پشكێنەر من ئەو پیاوە دەناسم، بڕوام پێ‌ بكەن لەچەتەكانی قەفقاسە، بەچاوی خۆم دیومە كە چۆن خەڵك دەفڕێنێ‌.
ئەوكات هەموو ترسان و بەو بوختانانە دەستگیریان كردم.
كاتێ‌ چوومە پۆلیسخانە هیچ ناسنامەیەكم پێ‌ نەبوو، داوام كرد پەیوەندی بەكونسڵخانەی داغستان بكەن لەمۆسكۆ، ئەوەبوو پەیوەندییان كردو ئازادییان كردم.
ئەوكات هەستم كرد كەمن لەوڵاتی خۆمدا كەسێكی نامۆم.
گوتم : ئێوە بەئافرەت و خۆشەویستی ناسراون، كەچی لەماڵەكەی تۆدا جگە لە ژن و كچ و نەوەكانت نەبێ‌ كەسی تر نابینم ؟
بە زەردەخەنەیەكەوە گوتی:
كتێبێكم بەناوی ( دورگەی ئافرەتان ) هەیە، من هەر لەو دورگەیەدا ژیاوم و نامەوێ‌ ئەو دورگەیە بەجێ‌ بێڵم، بۆیە كاتێ‌ گوێ‌ بیستی ئەوە دەبووم كە شیوعیەكان دەیانگوت ئەی كرێكارانی جیهان یەكگرن ، منیش دروشمی خۆم بەرز دەكردەوەو دەمگوت (ئەی ئاشقانی جیهان یەكگرن)
ئیدی با لەچاوی ئەو جوانانەوە بنۆشین، فەرموون كاسەكانتان پڕ كەن ، كێ‌ دەڵێ‌ ئەمە دوا كاسی من نابێت ..

سەرچاوە : ژمارە 648 ی حوار متمدن _ ندیم راوی

پەیوەندی نێوان هەولێر و بەغدا میراتێکی دوورودرێژی ناکۆکیان لەسەر داهات و نەوت و گاز و بودجە و هێزی چەکداری و بەرێوەبەرایەتی کارگێری و سیاسی و یاسایی و دەستوری هەڵگرتووە. زۆرجار بەئاشکرا دەبینین کە مووچە دەبێتە مایەی دڵەڕاوکێ بۆ دەیان هەزار خێزان، کە وەک ڕێبوارێک چاوەڕێی هاتنی بەسەلامەتی هەموو مانگێکی دەکرێت. هەرکاتێک تەواوی ناوچەکە رووبەرووی گۆڕانکاریە سیاسی و ئابوریە خێراکان دەبێتەوە، ناکۆکی و کێشەکانی نێوان بەغدا و هەولێر توندتر و ئاڵۆزتر دەبنەوە.
لە دۆخێکی ئەم جۆرە پەیوەندیە لەرزۆک و ناجێگیریەدا، حکومەتی هەرێمی کوردستان هیچ کات بەدوای ئەوەدا نەبووە چۆن دەتوانێت دەستکەوتی بەرچاو و سەقامگیر بەدەست بهێنرێت، بەڵکو چۆن خۆی دەپارێزێت و ڕێگری لە پەرەسەندنی قەیرانەکان بکرێت، بۆ ئەوەی بەتەواوی ئیفلیج نەکرێت، یان بێئاسۆیی لە جوڵەی ژیاندا لەناو زریانی پشێودا بە بێ وەڵام دەسورێننەوە. گرنگ ئەوەیە بەهەر رێگایەک بێت دەستکەوتێکی دارایی خێرا بەدەست بهێنن.
بۆ پۆستی سەرۆکایەتی وەزیران لەساڵی ٢٠١٩وە مەسرور بارزانی دامەزرێنرا، هەر لە سەرەتاوە لەبەرامبەر کۆمەڵێک کێشە روبەروو بوەوە، کە لە ماوەی سەرۆکایەتیەکەیدا دروست نەبوبون، بەڵکو بەسادەیی بە ئامادەیی لەسەر مێزەکەی دانرابون، ئەم پرسانە لە گرژیە سیاسی و ئابوریەکانی ساڵانێکەوەیە کە لە نێوان هەولێر و بەغدا سەرچاوەی گرتووە، هەروەها پرسەکانی دیکەی پەیوەست بە قەیران و نا جێگیری ئابوری و لاوازی خزمەتگوزاری و نالەباری ژێرخانی هەرێمی کوردستان و دوو ئیدارەیی و گەندەڵی فراوان، واقعیەتی پێکهاتەی خودی دامەزراوەکانی هەرێمی کوردستانە، مەسرور نەک نەیویست ئەوانە تێپەرێنێت، بەلکو بونی خۆشی بەسەرۆک وەزیران و مانەوەی وەک کاربەڕێکەر بۆتە کێشەیەک و جێگای بۆهیچ پرنسیپێکی حوکمداری شارستانی نەهێشتۆتەوە.تا ئێستاش وەک حکومەتێکی کاربەڕێکەر و لە دۆخی چەقبەستوی پەیوەندی پارتی و یەکێتیدا، بەبێگوێدانە دۆخی ژیان و گوزەرانی خەڵک، هەردوو حزب مامەڵە بە قەیرانە ناوخۆیی و پەیوەندیەکانی بەغداو هەولێرەوە دەکەن، لە دۆخێکی چاوەڕوانیادا خۆیان و خەڵکیان ڕاگرتووە.
قەوارەی سیاسی هەرێم هەمیشە لە ناکۆکی و تێڕوانینی جیاواز و بەردەوامی کێشەکان سەبارەت بە بەڕێوەبردنی پرسە هەستیارەکان، کەمی نەهێناوە، دابەشبونی هەرێم بە زۆنی زەرد و زۆنی سەوز لە ناچاریدا هەمیشە مامەڵەی ئاستی هاوسانگی هێز و نفوزی سیاسیان بووە، زۆرجار حکومەتەکانی هەرێم خۆیان وەها دەبینی کە ناچار بوو بە کردەوەکانی هاوسەنگی سیاسیدا بڕوات و رێکەوتنێک پێکبهێنن و گرژیەکانیان بۆ دەورانێک رابگرن، بەڵام لە قەیرانێکی تردا هەمان لۆژێکی گرژیەکان دەست پێدەکاتەوە. گەورەترین تاوانی عەقڵی سیاسی حزبەکانی کوردایەتی ئامادەنەبون و نەویستن و نەتوانینیانە بۆ ڕزگاربوون لە دەسەڵاتی دوو حزبی و هێزی میلیشیا و پاشکۆ بونیان بۆ لایەنێکی دەرەکی و دانەمزراندنی حکومەتێکی سەراسەریە لە تەواوی هەرێمدا.
کاتێک دوای شەری کەنداوی یەکەم، هێزەکانی پارتی و یەکێتی هاتنە ناو شارەکان و ناوچەی ئارام جێگیرکرا، چەکەکان بێدەنگ بون و فرۆکە جەنگییەکان لە دوای بەهاری پڕ لە گێژاوی ساڵی ١٩٩١ لە کوردستانی عێراق قیژەی خۆیان وەستاند، خەڵکی کوردستان کە لە دۆزەخی کۆچێکی بەرفراوان بەرەو سنوورەکانی ئێران و تورکیا هەڵاتبون، پێیانوابوو کە لاپەڕەیەکی نوێی ژیان دەستی پێکردووە. هەمووان دڵخۆش بوون بە ئاسۆی دانیشتنی بەرەی هێزەکان، کە لەسەر مێز گفتوگۆیان لەگەڵ سەدام حسێندا کرد، زۆرینەی خەڵک کەوتنە وەهمی ئەوەی “خەباتی” ئەو هێزانە بەرهەمی هێناوە، دەسەڵاتی “خۆبەڕێوەبەری” فراوانکراوەکانی ئامانجەکانە و کۆتا لوتکەی هیوایە.
بەڵام لە جەنجاڵیی گەرمی سۆزداری و خۆشحاڵی خەڵک بۆ دەربازبوون لە کابوسی ترس و بۆمب و کیمیاوی بەعس و سەدام، ئەوە لەبیرکرا کە بەگفتوگۆی حزبە ناسیۆنالستەکان و هێزی میلیشیا و دواتر جێگیرکردنی دەسەڵاتی سیاسیان، شەڕەکان و بارگرژی و نائارامی و ناجێگیری سیاسی کۆتایی نایەت، بەڵكو تەنیا کاتێک کۆتاییان دێت کە دەور و دەخالەتی راستەوخۆی خەڵک لەدەسەڵاتی سیاسیدا جێکەوتبێت.
دانوستانەکانی بەغدا لە ساڵی ١٩٩١ کە شاندی پارتی و یەکێتی بە ناوی “شۆڕش” و بەدواداچوون بۆ دانپێدانان بە ئۆتۆنۆمی مامەڵەیان دەکرد و لە پشت دەرگا داخراوەکانەوە ئەنجام ئەدران، تیشکی دەخستە سەر بونی تەمومژێک لە ئایندەی کوردستان و نارۆشنی لە چارەنوسی خەڵکی کوردستاندا، کە ئاکامەکەی لە ماوەی ئەم ٣٥ ساڵەی دەسەڵاتداریاندا چەندین کارەسات و بارگرانی دۆخی ژیان کرانە دیاری بۆ خەڵک.
هەر لەسەرەتاوە پارتی و یەکێتی بەتەواوی تەرکیزیان لەسەر هێڵکاریی سنوورەکانی خۆبەڕێوەبەری خۆیان و دەستەبەرکردنی دانپێدانانی سیاسی و دیاریکردنی چۆنیەتی جیاکردنەوەی دەسەڵاتی ئیداریان بوو، کە زۆر بەسادەیی و بە پەلە رەسمیەتیاندا بە دابەشکردنی هەرێم بە دوو زۆن، باسێک و ئاراستەیەک لەسەر دەوڵەتداری بەهیچ جۆرێک لە بیر و کاریاندا نەبوو. ئەم شێوازەش گونجاوترین رێرەوێک بو بۆ تاڵانی و دەستبەسەراگرتنی سەرەوەت و سامانی کوردستان و دابەشکردنی لە نێوان خۆیاندا، هەر بۆیە لەسەرەتاوە کەوتنە گیانی یەکترو چوار ساڵ خەڵکی کوردستانیان بە شەری ناوخۆوە سەرقاڵ کرد، ڕەگی ئەبەدی قەیران و قۆرخکردنی دەسەڵات و دابەشکردنی هەرێم، ئەو ڕێچکە وێرانکەرەیە کە لە هەرێمی کوردستان جێبەجێ دەکرێت.
ئەم پێکهاتە کوشندەیەی دەسەڵاتی سیاسی لە هەرێم و لە ساڵی ١٩٩١وە تەنیا ڕووداوێکی تێپەڕ نەبوو کە بەهۆی بارودۆخی ئەو ساتەوەختە رێکخرابێت، بەڵکو بەردی بناغە و مۆدێلی دەسەڵاتی ناسیۆنالستی کوردە کە نە دەیەوێت و نەدەتوانێت لەوە زیاتر بەرهەم بهێنێت، هەرچەندە ماوەیەك لەژێر ناوی ئابوری سەربەخۆداو بەدیاریکراوی لەکاتی ریفراندۆمدا بارزانی بانگەوازی بۆ جۆرێك لە دوورکەوتنەوە لە عێراق دەکرد، بەڵام دوای شکستهێنانی ریفراندۆم و ئابوری سەربەخۆ، دوبارە گەرایەوە سەر ستراتیژی پاراستنی یەکگرتوویی عێراق.
لەلایەکی ترەوە وەک نەریتێكی سیاسیان، تەنها کەسانێک لە پۆستە سەرەکی و باڵاکاندا دادەمەزرێنن، کە ئەندامی بنەماڵەکەیان و دڵسۆزی حزبەکەو سەرۆکی حزبەکەیانە. لەوبارەیەوە کێشە لە نێوانیاندا دروست دەبێت، هەروەها ساڵانە ملیۆنان دۆلار دەچێتە سەر حسابەکانیان. چونکە دانانی کەسی ناکارامە و گوێڕایەڵ لە پۆستەکاندا کافیە بۆ ئەوەی دۆخەکە ڕاگرن و بەهیچ جۆرێک بیر لەدامەزراندنی دەوڵەت و خواستەکانی خەڵک نەکرێتەوە، تا سود لەو دۆخە ناجێگیرە وەرگرن، بۆ چەسپاندنی گەندەڵی و بازرگانی و قاجاخچێتی و دەستبەسەراگرتنی سەروەت و سامانی کوردستان.
کارەساتێکی گەورەی هەرێمی کوردستان لەسەرەتاوە ئەوەیە، لە ساڵی ١٩٩٢ەوە، ئەم “رێچکەی وێرانکەرە” جێبەجێکراوە. لەبری ئەوەی پێوەرەکانی لێهاتوویی و شارەزایی زانستی و کارگێڕی لە پڕکردنەوەی پۆستە هەستیارەکاندا بە بنەما وەرگیرێت بەڵکو بەپێی لایەنگری بنەماڵەیی و بەرژەوەندی تەسکی حزبی بەرەوپێشچون،
بەردەوامیشی تا ئەوڕادەیەی کە وەک نەخۆشییەکی ساری بەسەر تەواوی دامەزراوەکانی پێکهاتەی حکومەتدا بڵاوبۆتەوە، هیچ ئاسۆیەک لەخودی پێکهاتەی ئەو سیستمەدا نەک گۆڕانی تیا نابینرێت، بەڵکو ناتوانێت چاکسازیش لە خۆیدا قەبوڵ بکات.
ئێستا زیاتر لە جاران و هاوکاتی ئاڵوگۆری ناوچەکە بەتایبەتی لە دۆخی شەری ئەمریکا و ئیسرائیل لەبەرامبەر ئێراندا، دۆخی هەرێم و سیستمی حوکمرانیەکەی لێژتر و ململانێکانی قوڵتر بۆتەوە، رێکەوتنی پارتی و یەکێتی سەختر بووە، نا ئارامی فراوانترە، ئەم دۆخە بە نیەتی چاکی ئەکتەری حزبەکان و دەسەڵاتدارەکان و ئۆپۆزیسیۆنی بۆرجوازی نە پاک دەکرێتەوە و نە دەتوانن ئاڵوگۆربکەن. ئەوەی دەتوانێت ئەم دۆخە بە حاڵتێکی ئەرێنی بگەیەنێت، نارەزایەتی و راپەرین و شۆرشێکە تەواوی دامودەزگاکانی ئەم حکومەتە هەڵوەشێنێت، راپەرینێک دەست پێبکات کە دابینی دەور و دەخالەتی راستەوخۆی خەڵک دابین بکات لە دەسەڵاتی سیاسیدا.

عوسمانی حاجی مارف

بەشێكی زۆر لە نووسەرانی كورد، نەیانكردووە بە نەریت، كە هەر كاتێك هەستیان كرد توانستە هزرییەكانیان بە هۆی چوونە نێو تەمەنەوە، سست بووەوە شتێكی تازەیان بۆ گوتن و نووسین پێ نەماوە و ناتوانن داهێنانێكی تازە بكەن و شتێكی جیاوازتر لەوانەی پێشووتر هەزار جار گووتویانە بنووسن، ئیدی واز لە نووسین بێنن، بەڵكو تا پێیان بكرێت، لە ئامادەیی و هەبوونی لەشكرێك خوێنەری سادە و ساویلكە و بیر نەكەرەوە و ڕاگوزەر، دێن شتە كۆنەكانیان پاتە دەكەنەوە بۆ سەدان جار. لە كۆتایی هەفتاكاندا، شێرزاد حەسەن، وەك دیاردەیەكی جیاواز و ناوازە و دابڕوا لە واقیعی سەردەمەكە دروست دەبێت و گۆڕانكاریی گەورە لە ستایلی چیڕۆكنووسین دروست دەكات، بەڵام گرفتی ئەم نووسەرە لەوە دایە، لەو كاتەوە تاكو ئێستا دەقی بە هەندێك پرس و بابەتی پەروەردەیی و كۆمەڵایەتی گرتووە وناتوانێت شتێكی جیاوازتر لەوانە بڵێت و هەر لەو وەهمە دەژیت، كە ئێمە هێشتا لە كۆتایی هەفتاكانین نەك سەردەمی ژیری دەستكرد ! دوایین كتێبی ئە ونووسەرم، بە ناوی مانفێستی دایك خوێندەوە، كە بە ڕاستی هیچ شتێكی نوێی تێدا نییە، دیسانەوە باسەكە حەسەن پۆلیسی باوكی و قومارەكانی و لێدانی دایك و خوشكەكانی و تێڕوانینی دواكەوتووانەی گەرەكی كورانە لە پەنجاكاندا، كە هەریەك لە ئێمە سەدان جار ئەو بەیت و بالۆرەی گوێ لێبووە! ئەم نووسەرە، لەو كتێبە بە ناو نوێیەشیدا، هەمان ئەو باسانە دەڵێتەوە وەك خەتەنەكردن و ستەمی كچان بە دەست باوك و براكانیان و تێكەڵنەبوونی كوڕان و كچان لە زانكۆ و باوكسالاریی، كە ئەم پرسانە لە ئێستای كۆمەڵگەی ئێمە سەد و هەشتا پلە گۆڕاون و گەر نووسەرێكیش بڕوای وابێت ئێمە هێشتا هەر وەهاین، دەبێ گومان لە خۆی و بۆچوونەكانی بكات و دڵنیابێت لەوەی كە هەگبەكەی بەتاڵ بووە! لەم كتێبەدا، شێرزاد حەسەن بە جۆرێك باسی پیاو دەكات، وەك ئەوەی پیاوان هەموویان دڕندە و بكوژ و خوێنڕێژ و پەتریاك و میللی بن. ئەم نووسەرە، هەموو پیاوان، لە چاوی حەسەن پۆلیسی باوكی و هەموو ژنانیش بە ئێستاشەوە لە چاوی پلە زارێی دایكی دەبینێت، بێ ئاگا لەوەی سەدان پیاو لە ئێستادا، بەدەستی ژنەكانیان لێدان و دەركردن دەخۆن و شكۆیان دەشكێندرێت. واتا هاوكێشەكە پێچەوانە بۆ تەوە. ئەم قسە و بۆچوونە سواوانە، بەڕاستی مۆدیان نەماوە و بەسەر چوون، ئێمە ئێستا لە سە دەم و ڕۆژگارێكی دیكە دەژین. من نموونەم لایە، كچێك باوكە هەژارەكەی ناچار كردووە، لە ماوەی چوارمانگدا، چوار ملیۆن دیناری بۆ لە ڕێكخستنی ددان و جوانكاری لووتی بدات ! كێشەی ئەم نووسەرە لەوە دایە، ناتوانێت خۆی نوێ بكاتەوە، شتی تازەو نوێ بڵێت، داهێنانی تازە بكات. خوێنەری كورد، بەشێك لە نووسەران بەتەوتەم و پیرۆز دەكات، شوناسی نووسەر، بەر لە شوناسی دەق دەبینێت و ئەم نووسەرەش، چونكە پێشتر بە جیاوازییەوە هاتە نێو دنیای ئەدەبی ئێمە، ئیدی خۆش و خوێنەرانیشی هەر لەو خەیاڵە دەژین، كە ئێستاش سەردەمی گوڵی ڕەشە، كە پێویست دەكات بە ئاگا بێنرێنەوە !

بۆ خوێندنەوەی ئەم دیوانە کلیکی ئێرەبکەن..

کاتێک وەفاداری بۆ هەستەکان دەبێتە کردەیەکی شۆڕشگێڕانە

لە جیهانێکدا کە ناوەڕۆکی بەهاکان تێیدا لەبەین دەچن وبەرژەوەندی پێشەنگی پەیوەندییە مرۆییەکانە، خۆشەویستی زۆرجار وەک حاڵەتێکی کەیف وسەفا یان هەستێکی کاتی سەیر دەکرێت کە لە بەرامبەر زریانی گەندەڵیدا وشک دەبێت، بەڵام ڕاستییەکە قوڵتر وتیژترە؛ خۆشەویستی لە سەردەمی گەندەڵیدا بژاردەیەکی نەرم نییە، بەڵکو “ئەرکێکی حەتمی” وکردەیەکی ڕۆژانەی بەرگرییە. تاک لە ژینگەیەکی گەندەڵدا ڕووبەڕووی هەوڵی بەردەوام دەبێتەوە بۆ ئەوەی بکرێت بە تەنها ژمارەیەک لە هاوکێشەی قازانج وزیاندا، لێرەدا دیاریکراو وەفاداری بۆ خۆشەویستی -بە هەموو ڕاستگۆیی وبێگەردییەکەیەوە-دەبێت بە هاوارێکی بێهاوتای سەربەخۆیی. چونکە هیچ شتێک وەک ئەوە گەندەڵی تووڕە ناکات کە مرۆڤێک هەبێت ڕەتی بکاتەوە هەستەکانی ببێت بە کاڵا، وڕەتی بکاتەوە گەرمیی سۆزی خۆی لە بازاڕی خواست وخستنەڕوودا بفرۆشێت، هەر وەک چۆن گابریێل گارسیا مارکیز لە ڕۆمانەکەیدا “خۆشەویستی لە سەردەمی کۆلێرا” بەرجەستەی کردووە؛ کە خۆشەویستی وەک تەنها پەتایەک دەردەکەوێت کە لە بەرامبەر پەتای کوشندەی کۆلێرا نامرێت. چاوەڕوانیی “فلۆرێنتینۆ ئاریثا” بۆ مەعشووقەکەی بۆ زیاتر لە نیو سەدە لە جیهانێکدا کە پڕە لە گۆڕانکاری وگەندەڵیی کۆمەڵایەتی، بە مانای شۆڕشێکی بێدەنگ وجەختکردنەوەیەک بوو لەسەر ئەوەی کە خۆشەویستی پابەندی خشتەی کات یان بارودۆخی سەخت نابێت.
خۆشەویستی وەک ئەرکێکی حەتمی واتە ئێمە بڕیار دەدەین مرۆڤ بین لە بارودۆخێکدا کە داوامان لێ دەکات ببین بە ئامێر. ئەمە پابەندبوونێکی ئازایانەیە بەرامبەر بە ئەوی تر وبەرامبەر بە خۆمان کە ڕۆحمان لە ڕەقبوون وتێکشکاندن دەپارێزێت. کاتێک هەڵدەبژێرین لە ناو وێرانییەکی ئەخلاقیدا خۆشمان بوێت، ئێمە لە ڕاستییەکە ڕاماناکەین، بەڵکو تۆوی کۆمەڵگەیەکی جیاواز دەچێنین، کۆمەڵگەیەک کە ئارەزووەکان نەیجوڵێنن، بەڵکو پەیوەندییە مرۆییە قوڵەکان بیجوڵێنن. وەفاداری بۆ هاوبەشی ژیان لە سەختترین ساتەکاندا، ودەستگرتن بە خۆشەویستی وەک بەهایەکی ڕەها کە قابیلی سازشکردن نییە، باڵاترین شێوەی شۆڕشە. خۆشەویستی تەنها ڕاگەیاندنی هەست نییە، بەڵکو دەستلێدانێکی پڕ لە سۆزە لە سەردەمێکدا کە دڵەکان تێیدا ڕەق بوون، ئەو ڕووناکییە کزەیە کە بە دەستە لەرزۆکەکانمان لە کوژانەوەی حەتمی دەیپارێزین، ئەو توانایەیە کە بمێنینەوە “ئێمە” -بە لاوازی وهێزەوە-لە بەرامبەر جیهانێکدا کە دەیەوێت بیگۆڕین. خۆشەویستی تەنها دەرمانی دژە ژەهری خۆپەرستییە، وئەو قەڵایەیە کە بەهێز دەمێنێتەوە چەندە دەنگی ساختە بەرزتر بێت. بۆیە خۆشەویستی تەنها هەست نییە، بەڵکو بڕیارێکی بوونگەرایی مەزنە، وپیرۆزترین ئەرکە کە مرۆڤایەتیمان بەسەرماندا دەیسەپێنێت، بۆ ئەوەی لە دەریاچەی گەندەڵیی دەوروبەرماندا نەخنکێین، وبۆ ئەوەی بەو ناوەڕۆکەی خۆمانەوە پابەند بین کە ناکڕدرێت ونافرۆشرێت. خۆشەویستی لە کۆتاییدا تەنها ئەو کردەیەیە کە دەیسەلمێنێت هێشتا زیندووین، وتوانای جیایکردنەوەی ڕووناکی وتاریکیمان لەم جیهانە فراوانەدا لە دەست نەداوە.
کاتێک دەست بە خۆشەویستییەوە دەگرین، تێدەگەین بۆچی شێکسپیر “رۆمیۆ وجولێت”ـی بەو کۆتاییە ئازاربەخشە نووسی؛ ئەو بۆ ئەوە نەینووسی کە مردن بەرز بکاتەوە، بەڵکو بۆ ئەوەی پووچیی ئەو ڕق وکینەیە ڕووت بکاتەوە کە کۆمەڵگە گەندەڵەکان دەیخەنە سەر خەڵک، وبۆ ئەوەی بەسەر ڕاستییەکەدا هاوار بکات کە ئەو کۆمەڵگەیەی خۆشەویستی لە پێناوی رق وکینەکانیدا دەکوژێت، تەنها بڕیاری لەناوچوونی خۆی دەدات. شێکسپیر پێی دەگوتین کە خۆشەویستی “بڕیارە” نەک چارەنووس، ودەستگرتن پێوەی لە بەرامبەر ڕاستییەکی زۆرداردا کردەیەکی ڕزگاریخوازی ڕاستەقینەیە. ئەم وەفادارییە ئەو “پەتا تەنهایە”یە کە نامرێت، وەک گابریێل گارسیا مارکیز لە “خۆشەویستی لە سەردەمی کۆلێرا” بەرجەستەی کرد، کە تیایدا چاوەڕوانی بۆ چەندین دەیە بە کردەیەکی شۆڕشگێڕانە مایەوە کە بەرەنگاری پەتای گەندەڵی و کات دەبووەوە.

ئەمڕۆ بیرم لە سیاسەت و حوكمڕانیی ڕژێمە داپلۆسێنەرەكان دەكردەوە، دوورە ئەدەب و هونەر، خەیاڵم بۆ خوێنڕێژیی حوكمڕانانی وڵاتان ڕۆیشت، من زۆرتر لەبارەی (زمان و ئەدەب) دەنووسم، كە پسپۆریی خۆیشم نییە، وەلێ ئەم حەز و خولیا و عیشقەم بۆ زمانی كوردی، لە منداڵییەوە لێم جیا نەبووەتەوە، كەسیش لە خۆم بە عاشقتری زمان و ئەدەبی كوردی نازانم. زۆر جار لەبارەی زمان نووسیومە، هەموومان دڵنیاین زمان بوونەوەرێكی زیندووە و بەردەوام لە گۆڕان دایە، وشە هەن سەرهەڵدەدەن و هەن ماوەیەك دەمرن، كەچی دواتر زیندوو دەبنەوە، هەروەها وشە هەن تا هەتایە دەمرن و ناگەنەوە بواری وێرد و نووسین. گۆڕانكارییە زانستی و تەكنۆلۆجییەكان كاریگەریی گەورەیان بەسەر زمانانەوە بووە! ئەگەر زیندەگیی هەبێت، هیچ شتێك لە سروشت چەسپاو و نەگۆڕ نامێنێت.
لێرەدا دەمەوێ لە حوكمڕانانی وڵاتان بدوێم، حوكمڕانییش گۆڕانی بەسەردا دێت، دەستەڵاتدارە ملهوڕەكان چەندە لە حوكم بەردەوام بن، دواجار هەر دەبێ ڕۆژی دوایییان بگات و خەڵك گۆڕانكاری ببینن و لە دەست جەور و ستەم ڕزگاریان بێت، نموونەمان زۆر زۆرە، ئەگەر سەرنج بدەینە مێژووی هاوچاخمان، دەبینین هەندێك ڕژێم و دەسەڵاتی پاوانخواز توانیویانە تا ئێستا دەیان ساڵ بحوكمێنن، چونكە چەكی دەستیان بریتی بووە لە سیاسەتی ئاگر و ئاسن و خوێنڕێژی و داپلۆسین و خۆسەپاندن و نەهێشتنی بیروڕا و ئازادییەكان. لەوانە دەتوانین نموونەی كۆریای باكوور بێنینەوە كە یەكەم جار كیم ئیل سۆنگ لە 1948 حوكمی گرتە دەست و لەوساوە تا ئێستا، ماوەی 75 ساڵە نەوە و بنەماڵەی سۆنگ، لەسەر تەختی حوكمڕانین و ئێستا كیم جۆن ئونی نەوەی وی، لەسەر هەمان ڕێباز و ڕژێم بەو داخراوی و دواكەوتوویییە بەردەوامە، هەروەها لە مێژووی هاوچاخی ئێمەدا نموونەی دیكە هەن، نموونەیەكی تر لەو وڵاتانە كووبایە، ڕژێمی كاسترۆ لە 1959 هاتە سەر حوكم و تا 2008 كە دەكاتە 49 ساڵ حوكمی كرد و ئێستایش هەمان حوكم و ڕژێم لەلایەن ڕائوولی برای كاسترۆ هەر بەردەوامە، هەرچەندە گوایە خۆی تەقاویت كردووە وەلێ هەمان حوكم و ڕژێمە، بێ پرسی وی هیچ ناكرێت و ڕائوول هەر بە مەرجەع و ڕەمزێكی مێژوویی ئەوێ دادەنرێت، هەموو شت لەژێر دەستی خۆیەتی. لیبیایش بە هەمان شێوە لەلایەن قەزافییەوە ماوەی 36 ساڵ بەردەوام بوو، ڕژێمی شایەكانی ئێران هەروەتر، دیسانەوە ڕژێمی بەعسی عیراق كە دواتر لەلایەن سەددامەوە ماوەی 35 ساڵ درێژەی هەبوو. هەموو ئەم نموونانە ئەوە دەردەخەن كە ڕژێمە دیكتاتۆری و داپلۆسێنەرە دژە دیموكراسییەت و سەركوتكارانی ئازادییەكان بۆ تا هەتایە نامێنن، ئەوانیش ڕۆژی ڕوخانیان چ زوو چ درەنگ دێ. ئەگەرچی دەسەڵات و حوكمداری خەونێكە فەرمانڕەوایان قەت پەند و وانە لە ئەزموونەكانی پێشتر وەرناگرن. زۆرداران و ڕژێمەكان قەت تێرە پارە و ژن و دەسەڵات نابن، خەونی گەورەشیان مانەوەی زۆردارانە و زەبروزەنگ و پێگەیاندن و دەسەڵاتمەندی بۆ نەوەی دوای نەوەیانە، وەلێ هەر دوایییان دێ، چ دوایییەك؟ دەڕۆن و تا هەتایە دەفن دەبن، دەڕۆن وەك شایەكانی ئێران و سەددام و قەزافی و بەشار و بەعس، ئاو ئاو دەڕۆن و قەت نایەنەوە بەر ڕۆناكی. گەلان دەمێنن و چاوەنۆڕی ڕوخان و نەمانی زۆرداران و ڕژێمە داپلۆسێنەرەكان دەكەن و منیش هەر دەمەوێ خۆم فێری سیاسەتوانی بكەم، بەڵام بەختونێوچەوانم نایەنێ و فرۆی ئەو شیرەم قەتوقەت لێناكەوێ، بۆیە ببوورن كە هیچی لێ نازانم و جارجارە بەم وڕێنانە هێڕتان دەكەم!

عەبدولڕەحمان فەرهادی

دایک،
زۆر زوو ڕۆیشتیت،
وەک بەیانییەکی پچڕاو
کە کاتێکی نەبوو ببێتە ڕۆژ.
لە بێدەنگیدا ئازارت چەشت،
بەو هێزەی تەنها دایکان دەزانن،
ژیانت بە دەستەوە گرتبوو،
تەنانەت کاتێک ژیان ئازاری هەبوو.
من بچووک بووم،
و تێنەگەیشتم بۆچی جیهان ئەوەندە داوای لێکردوویت.
ئێستا دەزانم:
تۆ ئەو کەسە بوویت کە هەموو کەسێکت پاراست،
تۆ ئەو کەسە بوویت کە ئەو قورسایەت هەڵگرت کە کەس نەیبینی.
هەموو ڕۆژێک بیرت دەکەم،
لەو ئاماژەیەی کە نایکەم،
لەو وشەیەی کە ناڵێم،
لەو زەردەخەنەیەی کە بەدوایدا دەگەڕێم و نایدۆزمەوە.
بەڵام کاتێک چاوەکانم دادەخەم،
هێشتا هەست دەکەم لە تەنیشتمەوە دەڕۆیت،
ڕووناکی وەک نوێژێک،
وەک شاخێک بەهێزە.
تۆ بە گەنجی نەمردی، دایک.
تۆ لەناو مندا گەنج مایتەوە،
لە هەموو کارێکدا کە دەیکەم،
لە هەموو چاکەیەکدا هەوڵی دروستکردنی دەدەم.
وە تا ئەو کاتەی تۆم لەبیرە،
تا ئەو کاتەی ناوت بهێنم،
تا ئەو کاتەی لە دڵمدا تۆ هەڵدەگرم،
تۆ بەردەوام دەبیت لە ژیان.

شورش عەزیز سورمێ

بەشی دووەم..

زمان بە یەکێک لە پایە گرنگەکانی ناسنامەی نەتەوەیی دادەنرێت. بۆیە بە هێرشکردنە سەر زمانی کوردی، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ هێرش کردنە سەر خودی شوناسی نەتەوەیی، ئەمەش لە ڕەچاوکردنی سیاسییەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەو سنوورە سیاسیانەی کە کوردستانیان دابەش کردووە بەسەر چوار وڵاتدا، ئەم سنوورانە بەهۆی هەلومەرجی مێژوویی و کۆلۆنیالیزمەوە سەپێندراون، پەیوەندی زمانەوانی و کارلێکی ڕاستەوخۆی نێوان کورد لە پارچە جیاجیاکانی کوردستان سنووردار کردووە، ئەمە هۆکارێکی بنەڕەتییە بۆ نەتوانینی کورد لە زاڵبوون بەسەر هەموو زارەکانیدا. هەر جۆرە هەوڵدانێک بۆ گۆڕینی پڕۆژەیەکی پەروەردەیی وەک ئامرازێک بۆ دووبارە نووسینەوەی مێژوو و هەڵوەشاندنەوەی زمانی کوردی، کە لەسەر بنەمای ڕاستگۆیی لەگەڵ مێژووی نەتەوەکەماندا بنیات نراون، نەک لەسەر داهێنانی ناوی نوێ بۆ خزمەتکردنی ئەجێندا سیاسییە کاتییەکان، لە ئەنجامدا خزمەت بە ئەجیندای داگیرکەرانی کوردستان دەکەن، بۆ نموونە: ماوەیەکە باس لە زمانی ئێزیدی و خوێندن بە زمانی ئێزیدی دەکرێت، لە ڕاستیدا کەس ناڕەزایەتی نییە بەرامبەر بە کردنەوەی قوتابخانە یان دامەزراوەیەکی پەروەردەیی، بۆ خوشک و برا ئێزیدییەکانمان، بەڵکو ئەمە بە زەروورەتێکی کەلتوری و نەتەوەییشی دەزانم، بەڵام گوتنی ئەوەی کە “یەکەم قوتابخانەی زمانی ئێزیدی” کرایەوە، بە ڕای من ئەوەندەی دەستکەوت نییە، بەڵکو ساختەکردنی مێژووی نەتەوەکەمانە، چونکە ئێزیدی ئایینێکی دێرینی کوردستانە، زمانەکەشیان سەر بە زاری کرمانجییە، واتە زمانێکی سەربەخۆ نییە، بەپێی ئەوەی لە توێژینەوە زمانەوانیدا ناسراوە، سەبارەت بە زمانی زۆرینەی ئێزیدییەکان بە درێژایی مێژوو، هەر زمانی کوردی-زاری کرمانجی بووە، کە تێیدا میراتی ئایینی و کولتووری ئێزیدییەکان نەوە لە دوای نەوە پارێزراوە، جا ئەگەر زمانێکی سەربەخۆی ئێزیدی هەبووبێت، کەواتە کتێبە مێژووییەکانیان لە کوێن و کوا یاسا زمانەوانییەکانی؟ لە کوێ میراتی نووسراوەکەی کە بە درێژایی سەدەکان درێژ بووەتەوە، بۆچی دەقە ئایینی و میراتی زارەکی ئێزیدی بە زاری کرمانجی پارێزراون؟
لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو، بە هاندانی پارتی ناسیۆنالیستی دەسەڵاتدار لە ئەرمەنستان، بەشێک لە کوردانی ئێزیدی لەناکاو ئەو بیرۆکەیەیان پەرەپێدا، کە گەلێکی سەربەخۆن و هیچ پەیوەندییەکیان بە کوردەوە نییە، تەنانەت کوردیان بە دوژمنی سەرسەختی ئێزیدییەکان دەزانی و کوردستانیان بە تابو دەزانی، باشووری کوردستانیان بە “باکوری عێراق” و باکووری کوردستانیان بە “ڕۆژئاوای ئەرمینیا” ناودەبرد، ئەم بیرۆکەیە لەلایەن ناسیۆنالیستە ئەرمەنییەکان و بەشێک لە ئەندامانی پەرلەمانی ئەرمەنستان و هەندێک نووسەر و ئەکادیمی ئەرمەنستانەوە پشتیوانی لێکرا. ڕۆژانە پەخشی ڕادیۆیی ٣٠ خولەکی تایبەت بە سووکایەتی کردن بە کورد و کوردستانیان پێدەدرا و جەختیان لەوە دەکردەوە کە ئێزیدییەکان گەلێکی سەربەخۆن و کوردنین، کورد دوژمنی هەردوو گەلی ئێزیدی و ئەرمەنە. تەنانەت ئەوەندەش ڕۆیشتن کە بانگەشەی ئەوە بکەن کە زمانی کوردی نییە، تەنیا زمانێکی ئێزیدییە.
لە ساڵی١٩٨٩ بەشی ئاماری ئەرمەنستان ڕایگەیاند کە ئێزیدییەکان گەلێکی جیاوازن لە کورد و هیچ پەیوەندییەکیان بە نەتەوەی کوردەوە نییە. پەرلەمانی ئەرمەنستانیش دانی بە زمانی ئێزیدیدا نا و دەستی کرد بە چاپکردنی کتێبی خوێندن بە زمانی ئێزیدی و بە شێوەیەکی موجیزە، زمانی کوردی بوو بە زمانی ئێزیدی. ئەو کوردە ئێزیدییانەی دژایەتی ئەو بێماناییانەیان دەکرد، کەوتنە بەر هێرشی جەستەیی. لەوانەش ئەکادیمیستەکان شاکر خدۆ و کارلین چاچان و ئەوانی تر لەلایەن ئەم گروپەوە لێیاندرا بەهۆی ئەوەی ڕایانگەیاند “ئێمە کوردی ئێزیدین “.تەنانەت هێرشیان کردە سەر کەسایەتییە ئایینییە ئێزیدییەکان و میر تەحسینیان بە خائین ناساند، بەهۆی پێداگری لەسەر کورد بوونی ئێزیدییەکان، ئەم ئێزیدییە نوێیانە پاڵپشتی سەرکردایەتی سیاسی ئەرمەنیان هەیە. بۆ نموونە کاتێک پترۆسیان سەرۆک کۆماری ئەرمینیا بۆ بەشداری کردن لە پرسەی تورگوت ئۆزال سەردانی تورکیای کرد، بە ڕۆژنامەنووسانی ڕاگەیاند، “لە ئەرمینیا کورد نییە؛ ئێزیدی هەیە، ئەوانیش کورد نین”.
ئەوەی گرنگە لە سەرەتاوە جەخت لەوە بکەینەوە کە ئەم جۆرە پرسە زمانەوانییانە پێویستیان بە خوێندنەوەیەکی بابەتییانە هەیە، نەک سۆزدارانە و دوور لە سادەکردنەوە یان حوکمدانی نادادپەروەرانە، چونکە زمان لە جەوهەرەکەیدا، دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی ئاڵۆزە، کە مێژوو و کولتوور و سیاسەت تێکەڵ دەکات و ئەمەش وای کردووە ئەم باسە لە ڕادەبەدەر گرنگ بێت، بەتایبەت کاتێک باس لە ناسنامەی پێکهاتەیەکی کۆمەڵگەی کوردستان و سیستەمی زمانەوانییان دەکرێت.
دیاردەی ناساندنی پرسی ئێزیدییەکان وەک نەتەوە و ناساندنی زارەکەیان وەک زمان(زمانی ئێزیکی)، جگەلە پیلانێکی قێزەونی ناحەزانی نەتەوەکەمان، پرسێکی تازەش نییە و ساڵانێکی زۆرە لەلایەت ناسیۆنالیستی تورک و عەرەب و ئەرمەنەوە کاری بۆ دەکرێت.
بەشێوەیەکی گشتی گەلان لە کاتی دامەزراندنی دەوڵەتەکانیاندا بەربڵاوترین زارەکانیان لەبەرچاو دەگرن، وەک زمانی ستاندارد وەریاندەگرن، کە دواتر بە زمانی فەرمی دەوڵەت دەناسرێن، بەڵام ئەم شێوەزارانە، لە جەوهەردا بەشێک لە سیستەمی فراوانتری زارە لەناو یەک زماندا دەمێننەوە، نەک بە تەواوی بوونێکی جیاواز، ئەم شێوازە لە زۆربەی ئەزموونە زمانەوانییەکان لە سەرانسەری دنیادا دووبارە دەبنەوە، ئەمەش پشتڕاستی دەکاتەوە کە ئەوەی لە دۆزی زمانی کوردیدا ڕوودەدات، هەڵاوێر نییە، بەڵکو یاسایەکی گشتییە کە بۆ هەموو گەلان کاری پێدەکرێت.
بێگومان ئەگەر کورد دەوڵەتی نەتەوەیی خۆی دامەزراندبا، لە نموونەی گەلانی دیکەی جیهان و بەرفراوانترین زاری خۆی هەڵدەبژارد، وەک زمانی ستاندارد، هەڵبەتە دوای پاککردنەوەی له وشەو زاراوە بیانییەکان، ئەمەش لەسەر بنەمای ئەو زەخیرە بەرفراوانەی وشەسازیی ڕەسەنی کوردی کە لە فەرهەنگە کوردییەکاندا دەبینرێن. پاشان ئەم زارە لە دامەزراوە دەوڵەتییەکان، قوتابخانەکان، زانکۆکان و لە بەڵگەنامەکردنی بەرهەمە هزرییەکانیاندا بەکاردەهێنرێن. دواتر پێیان دەڵێن زمانی فەرمی، هەروەک چۆن گەلانی دیکەی ناوچەکە و جیهان کردوویانە.
ئەمە ڕێڕەوی سروشتی و لۆژیکییە بۆ وەرگرتنی یەکێک لە زارەکانی وەک زمانی ستاندارد و فەرمی خۆی، گەلان بە زۆری لە کاتی بنیاتنانی دەوڵەتە مۆدێرنەکانیاندا دەیکەن، کە پێویستیان بە زمانێکی یەکگرتوو هەیە بۆ ئیدارە و پەروەردەو فێرکردن، بەڵام ئەمە بەو واتایە نییە کە ئەوان بە زمانێکی نوێ هاتوون کە ئەوانەی بە زاری دیکە قسەیان دەکرد نەیاندەتوانی لێی تێبگەن. ئەمەش بەو واتایەیە کە ئەگەر ئێمە مامەڵە لەگەڵ بەربڵاوترین شێوەزاری کوردی بکەین، بۆمان دەردەکەوێت کە گەلی کورد خاوەنی هەموو توخمێکی پێویستە بۆ ئەوەی زمانێکی کوردی ستانداردی هەبێت، کە بتوانێت هەموو کورد یەکبخات و وەک زمانی هاوبەشی خۆی خزمەت بکات. ئەو بەربەستەی لە ئێستادا ڕێگری لە کورد دەکات بۆ گەیشتن بەم کارە سیاسییە، نەک زمانەوانی، زمانی کوردی زمانێکی بەهێز و دەوڵەمەندە و چەندان زار و شێوەزاری هەیە.
ئاشکرایە کە هێزی هەر زمانێک تەنیا بە ژمارەی ئاخێوەرەکانی ناپێورێت، بەڵکو بە توانای بەرهەمهێنانی مەعریفە و پانایی وشەسازییەکەی و هەمەجۆریی پێکهاتە ناوخۆییەکەی، جگە لە توانای گونجاندنی لەگەڵ زانستە مۆدێرنەکاندا، زمانی کوردی دەوڵەمەندە بە وشەسازی، نەرم و نیان و خاوەنی میکانیزمی دروستکردنی وشەی نوێ، کە لە خودی جەوهەر و ڕۆحی زمانەکەوە وەرگیراوە، وەک زمانێکی ئەگلۆتیناتیڤ پۆلێن دەکرێت، وەک زمانی ئینگلیزی، فەرەنسی، ئەڵمانی و ئەوانی تر، واتە زۆرجار دوو وشە کۆ دەکرێنەوە و وشەیەکی نوێ بە مانایەکی نوێ پێکدەهێنن. زمانی کوردی خاوەنی ئەم توانایەیە کە هاوسەنگ بێت لەگەڵ زاراوەی مۆدێرنی ڕۆژئاوایی کە بۆ وەسفکردنی داهێنان و دۆزینەوەکان بەکاردێت.
جیاوازی شێوەزارەکان دیاردەیەکی سروشتییە و کاریگەری لەسەر یەکگرتوویی زمان و یەکیتی نەتەوەیی نییە، ئەگەر جیاوازی زۆر لە وشەسازی لە نێوان ناوچەیەکی تردا بدۆزینەوە، ئەمە بەو مانایە نییە کە کورد لە ناوچەیەکدا بە زمانێکی جیاواز قسە دەکەن، جیاوازە لەو زمانەی کە کورد لە ناوچەیەکی دیکەدا قسەی پێدەکات، ئەم جۆرە ئارگیومێنتە یان دەرەنجامە لە ڕادەبەدەر بێمانایە و یان لە نەزانییەوە سەرچاوە دەگرێت، ئەو کەسە لە جیاوازیی نێوان زمانێک و زارێک تێناگات، یان لە هەوڵێکی بە مەبەست بۆ تێکدانی خودی زمانی کوردی و گومان خستنە سەر بوونی زمانی کوردی. جیاوازییە بەرچاوەکانی بەکارهێنانی وشەسازیی دیارکراو لە ناوچەیەکی کوردییەوە بۆ ناوچەیەکی دیکە، دەرخەری دەوڵەمەندی و فرەچەشنی زمانی کوردییە، هەر ناوچەیەک خاوەنی وشەسازی تایبەتی خۆیەتی، جیای دەکاتەوە لە دانیشتوانی ناوچە کوردنشینەکانی دیکە، لەگەڵ ئەوەشدا لە چوارچێوەی یەک زماندا دەمێنێتەوە و لە زمانی ڕەسەنی کوردییەوە لک و پۆپ دەکات. زمان سەرچاوەیە، زارەکانیش لک و پۆپن.
ئەم فرەچەشنییە لە شێوەزارەکاندا، لە واقیعدا، لاوازی نییە، بەڵکو هێزێکە بۆ زمانەکەمان، چونکە ڕەنگدانەوەی زیندوویی و دەوڵەمەندی و فرەچەشنی زمانە، توانای بەرگەگرتنی لە سەرانسەری جوگرافیایەکی فراوان و لە ژێر بارودۆخی سیاسیی جیاواز و ئاڵۆزدا. بۆیە بۆمان دەردەکەوێت کە وشەسازیی کوردی بەسەر هەموو ناوچەکانی کوردستاندا دابەش بووە، ئەگەر لە یەک ناوچەدا قەتیس بوایە، بەشێکی زۆری دەوڵەمەندی خۆی لەدەست دەدا و بەشێکی زۆری بە تێپەڕبوونی کات نەدەما. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە دانیشتوانی ئەو ناوچەیە نەیاندەتوانی هەموو وشەسازییەکانی ناو فەرهەنگی کوردی بەکاربهێنن؛ بەڵکو شێوازێکی تایبەتی وشەیان هەڵدەبژارد و ئەوانی دیکەیان بەجێدەهێشت، کە دواتر لەگەڵ بەسەرچوونی کاتدا کاڵ دەبووەوە و نەدەما.
دابەشبوونی جوگرافی و هەروەها دابەشبوونی کتێبخانەی زمانەوانی بەرفراوانی کوردی لە سەرانسەری هەموو ناوچەکانی کوردستاندا، بەشداری کردووە لە پاراستنی ئەم میراتە زمانەوانییە دەوڵەمەند و بەرفراوانە. سەرەڕای ئەو سیاسەت و شەڕە تایبەتانەی کە زمانی کوردییان کردە ئامانج، ئەو قۆناغانەی کە بەکارهێنانی قەدەغەکرابوو و سەرەڕای هەڵمەتەکانی شێواندن و ئینکاری، هەر وەک زمانێکی زیندوو و بەهێز دەمێنێتەوە، ئەمە خۆی لە خۆیدا بەڵگەیە لەسەر توانای مانەوە و بەرگەگرتن و ئەوەی کە زمانێکە بەرگەی لەناوچوون دەگرێ. تەنانەت ئەو کەسانەش بە شڵەژانی دەروونی و دوور لە میتۆدێکی زانستی ڕەخنە لە هەوڵی زمانناسانی کورد دەگرن، هەوڵەکانیان دەچێتە خانەی خزمەت بە ئەجیندای داگیرکەرانی نەتەوەکەمان.

فەرەیدوون سامان

4-

گووتنی سوپاس ئەرکێکی ڕەوشتییە

سوپاس و ناسوپاس دیوی زۆریان هەیە. پەیڤی سوپاس کردەیەکە لە بیرکردنەوە. کاتێک دەڵێیت: سوپاستدەکەم کەواتە تۆ بیردەکەیتەوە. تەنانەت گووتنی سوپاس لە زۆر زماندا هاومانای نرخاندن و دانپێدانانە. بەواتایەکی دی، سوپاس کردەیەکە لە پێزانین و هەڵسەنگاندن؛ خودی سوپاسگوزارییش کۆتایهێنانە بە گازندە و گلەییکردن. هەرچی ناسوپاسە، ئەویش هەر بەرهەمی بیرکردنەوەیە، لێ بیرکردنەوەیەکی نێگەتیڤ.
سەرباری هەموو ئەو لێکۆڵینەوە و باس و خواسانەی لە زمانە جیاکاندا لەبارەی سوپاسگوزارییەوە کراون هێشتا سوپاسگوزارییGratefulness/Thankfulness کەمترینی لەسەر نوسراوە. هەرچیش لەمبارەیەوە بە کۆمەڵگەی نوێی کوردیەوە تایبەتە ئەوەیە، ھیچکات هێندەی ئەمڕۆ سوپاسگوزاریی لە کۆمەڵگەی ئێمە بێبەها و ئاوا بارخوار نەبووە. ئەمەش لەڕووی ئاکارییەوە ئاماژەیە لەسەر بەدبەختییەکی کۆمەڵایەتیی، کە گووتنی سوپاس لە کولتووری تازەی کورد ڕووی لەکزی بنێت!
کۆمەڵگەی تازەی کوردی پێویستە لەوە حاڵیبێت، کە گووتنی سوپاس قەرزێکە، دەکرێت بە گووتنی سوپاسێک بدرێتەوە؛دەربازبوونیشە لە شتێک، کە قەرزارییەکی ڕەوشتییە، تایبەتیشە بە باشەیەک، کە لەگەڵمانداکراوە. گووتنی سوپاس زۆرێک شت دەگۆڕێت، هەستێک لەویتردا دروستدەکات تا لەسەر باشەکردنەکانی بەردەوامبێت. سوپاس سوپاسی دی بەدوای خۆیدا دێنێت، لەگەڵکاتیشا سوپاسکردن وادەکات پەیڤی سوپاس ببێتە بەرپرسیاریەتیی.
باشە کەی دەڵێین سوپاس؟ سوپاس کات و شوێنی گووتنی هەیە؟ ئەی ڕەچەڵەکی وشەی سوپاس چیە؟ سودی گووتنی چییە؟ یان سوپاس بۆ چ شتێک دەگووترێت؟ کێ سوپاسی کێ دەکات یان کێ یەکەم کەس سوپاسەکە دەکات؟
بۆوەڵامدانەوەی ئەو پرسیارانە لەوێوەدەستپێدەکەین، کە مرۆڤ بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتییە، زمانیش، کە بەشێکە لە کردە کۆمەڵایەتییەکان پێکهێنەری ئاخاوتن، گوزارە و دەربڕینەکانیەتی. سوپاسیش لەناو سێستەمی زمانەوانییدا لەو راستییەوە سەرچاوە دەگرێت، کە ئێمەی مرۆڤ پێزانینمان بۆ کردە و کارەکانی خۆمان و ئەویتر هەیە. واتە گووتنی سوپاس دەرئەنجامە.
بەپێی ئەوە بێت لای سەرەوە هێمایبۆکرا، لەمیانەی مرۆڤبوونەوە درک بە گووتنی سوپاسدەکەین. تەنانەت لەناو سوپاسگوزاریدا جوانیناسییەکیش بوونی هەیە. بەواتایەکی دی، سوپاسگوزاریی ھەستیشە. بۆنموونە سوپاسکردنی خودی خۆت. ئەم جۆرە لە سوپاس سوپاسێکی ناوەکیی خودییە. سوپاسکردنی خودی خۆت بەو مانایەدێت،کە هەیت، چالاکیت و خەمۆک نیت. ئەم جۆرە لە سوپاسگوزاریی وزە بەخشە، ناهێلێت پەرت و ماندوو بیت.
سوپاس، کە دەگووترێت دەبێت بەجۆرە گۆیەکەوە بگووترێت، کە هەست بە باشی گووتنەکەی بکرێت، واتە مەرجە سوپاس بە گۆکردنێکی دلێرانەوە،نەک بە غرورەوە، بگووترێت. هاوکات پێویستە سوپاسکردن بە جۆرێک بگووترێت، کە ئەویتر هەست بە نیەتپاکی گووتنەکەی بکات.
لە هەریەک لە زمانەکان گووتنی سوپاس مێژوویەکی خۆی هەیە، بۆ ئەوەی پێناسەی وشەی سوپاسیش بکەم دەڵێم: سوپاس وشەیەکی سۆزاوییە؛ کردەیەکی ئەقڵی مرۆڤە بەرامبەر بە باشەیەک، خودی باشەش لێرە وشەیەکی رەوشتییە. کەواتە بۆدەبێت گووتنی سوپاس هەبێت؟ گووتنی سوپاس گووتنی شتێکە، بەرامبەرێکە، گووتنە بەرامبەر بەوەی کراوە/دراوە/وەرگیراوە. گووتنی سوپاس گووتنە بۆ چاوەرێنەکراوێک، کە هاتووە/کراوە. کەوابێت سوپاس کردەیەکی بێ بەرامبەر نییە؛ بەرامبەر بە هیچ، بە بۆشایی بوونی نییە.
گووتنی سوپاس دیاردەیەکی کولتوورییە یان پەروەردەیی؟ بێگومان، سوپاسگوزاربوون جگەلە دیوی کولتووریی و ئاینیی دیوی پەروەردەییشی هەیە. پەروەردە لەناو کولتووردا سوپاس بەرجەستەدەکات.
گومانیناوێت، پەیوەندییەکی بەهێز و هەمیشەیی لەنێوان گووتنی سوپاس و پەروەردەدا هەیە. پەیوەندی گووتنی سوپاس بە پەروەردەوە پەیوەندیەکی کۆنە. لە پەروەردەدا ئاکاری باش جێگای باسە. پەروەردە ڕاقییەکان لەگەڵ سوپاسدا دەستلەملانن؛ واشیان لە گووتنی سوپاسکردووە ببێت بە بەشێک لە ئەتەکێت. هاوکات لە زۆر پەروەردەدا (کولتووردا) گووتنی سوپاس گەرم وگوڕی کۆمەڵایەتیی دروستدەکات.
گەر بچینە ناو زمانە جیاکانەوە(روسی،فەرەنسی،عەرەبی،ئینگلیزی، ئیتالی و فارسی…هتد) دەبینین لەڕووی زمانەوانیەوە وشەی سوپاس مێژوویەکی ئێتمۆلۆژی(ڕیشەی وشەسازی) خۆی هەیە، کە سوپاس لەوێڕا هەمیشە ئاماژە بووە، چووشەتە خانەی سەرسوڕمانەوە. بۆیە قسەی من لەسەر سوپاس قسە نییە لەسەر خودی سوپاس و بەس، یان سوپاس وەک ئەوەی یۆنسکۆ رۆژێکی بۆداناوە(چوارشەم،September 21). سوپاس ڕۆژی نییە، لە گشت کاتەکانا ئامادەیە، سوپاس بەردەوامە، چەند کەسیی و خودییە چەندین ئەوەندە دەستەجەمعییە. سوپاس سوپاسیشە لەکاتی خۆیدا. ئەڵبەتە سوپاسی درەنگوەختیش هەیە.
گوتنی سوپاس تەنھا لە ڕاستگۆیی و ئاکاربەرزییەوە سەرچاوە ناگرێت، لەو وزە خۆییە مرۆڤدۆستیەشەوە سەرچاوەدەگرێت لە هەندێک تاکدا دایە. بۆنموونە، ئەوەی، کە تەندروستیت، دەبێت ئەمە هەستی سوپاسگوزاریت لادروستکات؛ هەستی ئەوەت لادروستدەکات تۆ باشیت، لەوە گرنگتر کەسی سوپاسگوزار کەسێکی گەشبینە، گەشبینترە لەوانیتر، چونکە ناسوپاسگوزار هەردەم کەسێکی توڕە و ماندوو و ڕەشبینە، هەرچی کەسی سوپاسگوزارە هەست سادە و هێمنە، ئارام و نەرمتر رەفتاردەکات.
ڕاهاتن لەسەر گووتنی سوپاس لە شوێنی کار و لەناو خێزان زۆرجار فۆرمی زمانەوانی جۆراوجۆر وەردەگرێت(سوپاس، زۆر سوپاس، سوپاستدەکەم، سوپاسگوزارم، دەستخۆش، بژیت و …). هەر لەو بارەیەوە زۆرێک لە توێژەران پێیانوایە سوپاسگوزاریی دروستکەری هەستێکی پۆزەتیڤە لای تاکەکان؛ لای ئەوەی سوپاسدەدات و لای ئەوەش وەریدەگرێت، ئەم هەستە واشدەکات سوپاس ببێتە بەشێک لە چارەسەرکردنی کێشە خودییەکانی تاک.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

سلێمان قاسمیانی(کاکە)؛ یەکێکە لە دەنگە شیعرییە سۆشیالیستەکان کە لە جەرگەی شۆڕشی ئێراندا هاتە مەیدانی خەباتی چینایەتی لە کوردستان. کاکە بە چەک و وشە لە سەنگەردابوو. بەچەک وەک بازووی پۆڵایینی چینی کرێکار، پێشمەرگەیەکی کۆڵنەدەری کۆمەڵەی زەحمەتکێشان و حیزبی کۆمۆنیستی ئێران بوو و بە وشەش وەک شاعیر و نووسەری چینایەتی و بەرگریکەرێکی سەرسەخت و ماندوونەناسێکی بەرژەوەندییەکانی چینی کرێکار هەڵسوڕاو بوو. کاکە هەر بەتەنها شاعیر نەبوو، بەڵکو ڕۆژنامەنووسێکی چالاک و لەهەمان کاتیشدا چالاکوانێک بووە دژ بە ستەم و توندوتیژی سەر ژنان و منداڵان. (کاکە)ی شاعیر بەبڕوایەکی قووڵ بە مارکسیزم چاکی لێدەکات بە لادا و دەکەوێتە هەنگاونان بۆ سەرکەوتن بەسەر پەیژەکانی خەبات. کاکە وەک شاعیرێک لە هەنگاوە سەرەتاییەکانییەوە لە هەوڵی بەرجەستەکردنەوەی شیعری پرۆلیتاری بووە لە کوردستان.
سلێمان قاسمیانی(کاکە) وەک شاعیر
کاتێک ڕاپەڕینی جەماوەری ١٩٧٩ دژی دەسەڵاتی پاشایەتی لە ئێران سەریهەڵدا، ئەودەم کاکەی شاعیر تەمەنی بیست ساڵان بوو. هەر ئەو ڕۆژانە وەک شاعیرێکی گەنج بە نووسین و خویندنەوەی شیعری شۆڕشگێڕانەش بەشداری ئەو ڕاپەڕین و خەباتە دەکات. کاکە لەجەرگەی ئەو خەباتەدا قاڵ دەبێتەوە و ئاسۆی نووسینی ڕووناکتر و شێلگیرانەتر دەردەکەوێت. تا سەرەنجام لەسەر ڕەوتی ئەدەبی کرێکاریی دەگیرسێتەوە. ئیتر لەو ڕۆژەوە تا ئێستا کاکەی شاعیر بەردەوام شیعر و نووسینەکانی لەبەرژەوەندی چینایەتی کارگەراندا نووسیوە و دەنووسێت.
هە‌رچی ڕۆژە
لە كارگە‌ی پۆڵا تاوێنا
خوێن دە‌کە‌مە ڕە‌گی پۆڵا و
نانێك، دوو نان دە‌بە‌مە‌وە‌!
گیان دە‌بە‌خشم
بە ماشین و بە كە‌رە‌سە و كارگە‌کان و
زە‌ڕڕە زە‌ڕڕە دە‌توێمە‌وە‌
مە‌رگ بۆ خۆم دە‌نێمە‌وە‌!
بزە و تروسکە‌ و ئاسایش‌
حە‌ز و هێز و تین و توانم
دە‌بە‌م، دە‌یکە‌مە ناوجە‌رگی
بێبە‌زە‌یی و بزە‌ی پارە و…
دە‌رگای گریە و ڕە‌نج و مە‌ینە‌ت
لە خۆم و گشت کە‌سوكارم دە‌کە‌مە‌وە‌! (١)

سلێمان قاسمیانی(کاکە) گەرچی زوو کوردستانی جێهێشت و چووە وڵاتی سوید، هەر لەپەیوەندیدا بوو لەگەڵ کوردستان و هێزی پێشمەرگەی کۆمەڵە و خەباتی چینایەتی لە کوردستان. ئەو لە سویدیش بە شیعر لەسەر ڕێچکەی شیعری کرێکاریی بەردەوام بوو.

من کۆڵبەرم، ژینە بارم
ژینی مناڵ، کەس و کارم
چی بازگەیە، چەمە، کێوە
دەبڕم، دیسانیش نەدارم
نانم لە زارئەژدیهاداس
داری دارایە نەیارم
ئەستێرەی ئاسمان دەزانن
بۆ پشوویەک بێقەرارم.(٢)

ئیتلزامی چینایەتی شیعر لای کاکە، ئیلتزامە بە خەبات لەپێناو ئامانجە بەرزەکانی ئینسان. ئەمەش شوناسی شیعریی و ئاوێنەی ناسینەوەی پەیامی چینایەتی ئەدەبە لای کاکە و هەموو ئەو ئەدیبانەی کە لەو گۆشەنیگایەوە دەڕواننە ئەدەبی کرێکاریی.

سلێمان قاسمیانی (کاکە) وەک ڕۆژنامەنووس
سلێمان قاسمیانی(کاکە) جگە لە نووسینی شیعر، لەبواری ڕۆژنامەگەریدا ڕۆڵی بەرچاوی گێڕاوە. کاکە سەرنووسەری گۆڤاری هانا(خوولی یەکەم) لە ١٩٩٥ تا ٢٠٠٣ لەئەستۆ دەگرێت. گۆڤاری هانا هەر تەنها گۆڤارێک نەبوو، بەڵکو پرۆژەیەکی مەعریفی چینایەتی بوو. جگە لە دەرکردنی گۆڤارەکە، کتێبیشی بۆ نووسەران چاپ دەکرد. خوولی دووەمی گۆڤاری هانا لە ٢٠١٦ وە دەست پێدەکات و هەشت ژمارەی گۆڤاری هانا دەرچووە. (٣)کاکە جگە لە گۆڤاری هانا و چاپکردنی کتێب، سایتی گۆڤاری هانا بەڕێوە دەبات و لەهەمان کاتیشدا ناوەندی هونەر و ئەدەبی کرێکاریی هاناش بەڕێوە دەبات.(٤) لە وڵاتی سویدیش کاکە بۆ ماوەی ١٢ ساڵ سەرنووسەری گۆڤاری (مناڵان بەر لە هەموو شتێک) بە زمانی سویدی بووە.(٥)

سلێمان قاسمیانی(کاکە) و شیعری منداڵان

کاکەی شاعیر لەبواری نووسینی شیعری منداڵاندا هەوڵی خۆی داوە. نامیلکەی (ئاو و هەتاو) کە ١٠ شیعری منداڵان لەخۆ دەگرێت، هەوڵێکی شاعیرە بۆ بەشداریکردن لەو جیهانە بێگەردەی منداڵان.

پێستی مرۆڤ سوور بێ یان ڕەش
سپی یان زەرد تار بێ یان گەش
ئینسان هەر ئینسانە گیانە
ناگۆڕی بەهۆی ڕەنگی لەش

بەیەک چاو دەڕوانێتە خەڵک
ئینسانی ئازاد و دڵپاک
دڵی لیدەدا بۆ گشت کەس
شادی گشتی دەوێ نە تاک.(٦)

شاعیر پێچەوانەی زۆربەی ئەو شاعیرانەی شیعر بۆ منداڵان دەنووسن، بە دیدگایەکی پێشکەوتووخوازانەوە بنەما پەروەردەییەکانی شیعر بە سادەترین شێوە و بە زمانێکی جوان دەیخاتە بەرچاو منداڵانی چاوگەش.
ئەنجام
لەکۆتاییدا سلێمان قاسمیانی(کاکە)ی شاعیر و نووسەر و ڕۆژنامەنووسی پێشکەوتووخواز(*)، لە هەنگاوە سەرەتاییەکانی ژیانیدا و لەڕێگەی شیعرەوە بەشداری ڕاپەڕینی جەماوەری ساڵی ١٩٧٩ ی ئێران دەبێت و دواتر لەڕیزەکانی کۆمەڵە و حیزبی کۆمۆنیستی ئێراندا بە وشە و چەک خەبات دەکات دژ بە ستەم و نایەکسانی کۆمەڵگە. دوای گەیشتنیشی بە ئەوروپا هەر بەردەوام دەبێت و چەندین کتێب بەزمانەکانی کوردی و فارسی و سویدی بەچاپ دەگەێنێت. گۆڤاری هانا بە دوو خوولی جیاواز دەردەکات و دەبێتە سەرنووسەر. سایتی گۆڤاری هانا بەڕێوە دەبات و ناوەندی هونەر و ئەدەبی کرێکاریی هانا دادەزرێنێت و بۆ ماوەی زیاتر لە دەیەیەک سەرنووسەری گۆڤارێکی منداڵان بە زمانی سویدی لەئەستۆ دەگریت.

(*)سلێمان قاسمیانی (کاکە) ی شاعیر و نووسەر و ڕۆژنامەنووس لە ساڵی ١٩٥٩ ی زایینی لە شاری سەردەشت، لە بنەماڵەیەکی زەحمەتکێش لە دایک بووە. خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی هەر لەو شارە تەواو کرد و دوو ساڵ لە دانشسەرای ڕاهێنانی مامۆستای قۆتابخانەی سەرەتایی لە شاری “نەغەدە” دەرسی خوێند و دوایی وەکوو مامۆستای سەرەتایی لە دێهاتەکانی سەردەشت دەستی بە کار کرد. لەگەڵ سەرهەڵدانی ڕاپەڕینی جەماوەری ١٩٧٩ دژی دەسەلاتی پاشایەتی، کاکەش چووە ناو کۆڕی ڕاپەرینەوە و بە نووسین و خویندنەوەی شیعری شۆرشگێرانەش بەشداری خەباتەکە بوو. دوای هاتنە سەرکاری کۆماری ئیسلامی، چالاکی ئەدەبی و کۆمەلایەتی کاکە بۆ ئازادی و بەرابەری پەرەی سەند و چووە ناو ریزەکانی پێشمەرگەی کۆمەڵەوە. لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٤ەوە کاکە لە سوید دەژی. ساڵی ١٩٩٥ خوێندنی باڵای کۆمەڵناسی لە سوید تەواو کرد و لەو کاتەوە لە مەیدانی پێشگیری و کۆتایی هێنان بە توندوتیژی نامووسی، کاری کردووە. ساڵی ٢٠٠٦ خەڵاتی “رێکخراوی بیرەوەری فادیمە”ی لە سوید پێشکەش کرا بۆ ڕێزگرتن لە چالاکی بەربڵاوی لە کۆمەڵگای سویدی دژ بە کولتووری نامووسپەرستانە و ژنکوژی. هەر لە سەرەتای لاوێتیدا دەستی بە نووسینی شیعر کرد.لە نێو ڕیزی پێشمەرگەی کۆمەڵەدا زۆرێک لە شیعرەکانی دەم بە دەم دەخوێنرانەوە و وەکوو سروود دەوترانەوە. یەکەم سروودی ڕەسمی کۆمەڵە بە نێوی “پێشمەرگەی کرێکارانین” لە شیعرەکانی کاکەیە. تا ئێستا ١١ کۆمەڵە شیعر بە کوردی، چوار بە فارسی و سێ دانە بە زمانی سویدی لێ بڵاوکراوەتەوە. بێجگە لەوانە بە زمانی سویدی هەشت کتێبی لە سەر بابەتی کۆمەڵایەتی جۆراوجۆر وەکوو مافی مناڵان، ئازادی تاک و ئازادی سیاسی، مەسەلەی دین و توندوتیژی، راسیسزم و نسبییەتی کولتووری بڵاوکردۆتەوە. سەرجەم بەرهەمی چاپکراوی کاکە ٢٩ کتێبە.سلێمان قاسمیانی وەک سەرنووسەری گۆڤاری ئەدەبی و کلتووری “هانا” کە خولی یەکەمی لە ساڵانی ١٩٩٥-٢٠٠٣ دەرچوو. هەروەها خولی دووەمی گۆڤاری هانا لە ٢٠١٦ ەوە دەستی پێکردەوە و هەشت ژمارەی لێدەرچووە و ئێستا لە بڵاوبوونەوە وەستاوە. جگە لەمانەشسلێمان قاسمیانی(کاکە) ماوەی ١٢ ساڵ سەرنووسەری گۆڤاری “مناڵان بەر لە هەموو شتێک” بە زمانی سویدی بووە.(٧)

عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
سەرەتای نیسانی ٢٠٢٦

—————————–

پەراوێز و سەرچاوەکان:
(١)سلێمان قاسمیانی(کاکە)، تۆفان، شیعر، چاپخانەی هانا، سوید، چاپی دووەم، ١٩٩٥، لاپەڕەکانی ٧ و ٨.
(٢)عەبدوڵا سلێمان(مەشخەڵ)، ئەنتۆلۆجیای شیعری کرێکاریی کوردی، لەبڵاوکراوەکانی ناوەندی هونەر و ئەدەبی کرێکاریی هانا، چاپی یەکەم، ٢٠٢١، لاپەڕەکانی ٣٤٤ و ٣٤٥. جێی ئاماژەیە لەم کۆپڵەیەدا نیوە دێرێک شاعیر بەخۆی دەستکاری کردووە و من نیوە دێڕە دەستکاریکراوەکەی شاعیرم داناوە.
(٣)دوا ژمارەی خووڵی دووەمی گۆڤاری هانا ژمارە ٨ ی ساڵی ٢٠٢٣.
(٤)ناوەندی هونەر و ئەدەبی کرێکاری هانا لەواقیعدا لە دوو شاعیر و ئەدیبی کرێکاریی پێکهات ئەوانیش سلێمان قاسمیانی(کاکە) و عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ) بوون. شایانی باسە ئەم ناوەندە لەچەندین بۆنە هەڵویست و ناڕەزایەتی سیاسی چینایەتی خۆی دژ بە پێشێلکارییەکانی ئازادی لە کوردستان دەربڕیوە.
(٥)گۆڤاری(مناڵان بەر لە هەموو شتێک) گۆڤارێکی تایبەت بە منداڵان بوو و بەزمانی سویدی دەردەچوو، ژمارەی یەک لەساڵی ٢٠٠٣ هاتە دەر و دواژمارەش لە ساڵی ٢٠١٢ بڵاو بۆوە.
(٦)سلێمان قاسمیانی(کاکە)، ئاو و هەتاو، شیعر بۆ منداڵان، ئینتشاراتی هانا، سوید، چاپی یەکەم، ١٩٩٥، لاپەڕە ١٩ و ٢٠.
(٧)عەبدوڵا سلێمان(مەشخەڵ)، ئەنتۆلۆجیای شیعری کرێکاریی کوردی،لەبڵاوکراوەکانی ناوەندی هونەر و ئەدەبی کرێکاریی هانا، چاپی یەکەم، ٢٠٢١، لاپەڕەکانی ٣٣١ و ٣٣٢.

ئەمڕۆ، لەگەڵ تێک و پێکدانی کۆمەڵگاکاندا، زاراوەکانیش گۆڕاون ..بۆ نمونە جاران بە کەسێکت بووتایه بلیمەت، جنێوێکی گەورەت پێدا بوو، نەیئەزانی چۆن حەقت لێبکاتەوە، ئەمڕۆ بەهەر کەسێک بڵێیت بلیمەت، زۆری پێخۆشە و نازانێ چۆن پاداشتت بداتەوە..
جاران کەسێک شەوێکی درەنگ لە دەرەوە بووایه پێیان ئەوت سەرخۆش یان شەوکوت، وەک بەدمەست و دز ئاماژەیان بۆ دەکرد، ئەمڕۆ خەڵک هەتا بەرەبەیان بە شەقامەکاندا دێن و ئەچن، لوتکەی ڕۆشنبیریی و شارستانییە، ئەگەر سەعات دووی شەو لە کافیتریایەک نێرگەلە بکێشیت ..جاران گەورەترین تاوان ئەوە بوو واز لە خوێندن بێنیت، ئەمڕۆ نەخوێندەواریی گەورەترین پلە وپایەیە و ..ئەگەر لێی بزانیت ئەتگەیەنێتە گەورەترین پلە وپۆستی ووڵات، بە جۆرێک سەد پڕۆفیسۆری زەمانە ساز ماستاوت بۆ دەکەن و بە قەد و باڵاتا هەڵدەدەن، جاران نیشتمانپەروەریی ئەوە بوو پێشمەرگە یان ڕێکخستنەکانی ناوشار بیت و ..ئەمن و تەواری ڕاو بکەیت و بۆ دۆزەخیان بنێریت، ئەمڕۆ نیشتمانپەروەریی ئەوەیە نیشتمان تاڵان و پاوان بکەیت و ملیاردێربیت و هەوڵ بدەیت بگەیتە تریلیۆن .. بێ کۆتا کۆمپانیا و مۆڵ و ڤێلات هەبێ و هەر کەسێ زیاترت پێ بدات، نیشتمان بەو بفرۆشیت .. جاران باوکایەتیی ئەوە بوو کتێب و فکر و ڕەوشتە بەرزەکانی و کولتور و ئاین بخەیتە مێشکی مناڵەکانتەوە، ئێستا باوکایەتیی ئەوەیە ئایفۆن و پیتزای بۆ دابین بکەیت..
قەحبەخانەیش وەک زاراوەکانی تر، گۆڕانکاریی ڕیشەیی بەسەردا هاتووە..
ئەمڕۆ قەحبەخانە ئەوەیە لە خەستەخانە حوکومییەکاندا هیچ دەرمان و پێداویسییەکی پزیشکیی و فەحسێک نەبێ، کەچی لە نەخۆشخانە ئەهلییە حیزبییەکاندا هەموو جۆرە دەرمان و پێداویستییەکی پزیشکیی و هەموو جۆرە فەحسێک، بەردەست بێ ..
قەحبەخانە ئەوەیه لە نەخۆشخانەی میرییدا نەشتەرگەریی بۆ نەخۆش بکرێ بە پارەیەکی زۆر و ناوی لێ بنرێت، سیمی پریڤەیت، واتا نیمچە بازرگانیی .. بە بینا و خەستەخانەی حوکمەت، بە کەرەستە و ئاو و کارەبای حوکمەت، بە کارمەند و فەرمانبەرانی حوکمەت، نەشتەرگەریی بە نرخی بازرگانیی بۆ نەخۆش ئەنجام بدرێ و پارەکەی تەنها بۆ حیزبی باڵادەست و پزیشکەکان بێت.
قەحبەخانە ئەوەیە زانکۆی حکومیی، وەک بینا و جادە و بان و هۆڵ و خزمەتگوزاریی، وەک ئەشکەوت وابێت، هی سەردەمی حوکمی پاشایەتیی و ئەحمەد حەسەن ئەلبەکر بن، بەڵام زانکۆ حیزبییە بەناو پریڤەیتەکان، تازەترین دیزاینی بینا و جادە و باخ و خزمەتگوزاریی تێدا بێ ..
قەحبەخانە خانە ئەوەیە لە زانکۆ حکومییەکاندا، نزیکەی پەنجا دۆلار لە هەر خوێندکارێک وەربگریت کاتێ دێتە زانکۆوە، لە کاتێکدا سەدام حسێن بە خەویش بیری لەم جۆرە سەرانەیە نەکردبۆوە، بە پێچەوانەوە، مانگانە بێ منەت بیست دیناری بۆ خوێندکار خەرج دەکرد کە بەرامبەر بە حەفتا دۆلاری ئەمڕۆ بوو.
قەحبەخانە ئەوەیە کاتێ خوێندکارێک ئەڕوات بۆ زانکۆکەی داوای فۆتۆکۆپییەکی بڕوانامە هەناسەساردەکەی دەکات، پێی بڵێن بێنە پەنجا هەزار دینار، بە بێ ئەوەی نە دامەزرابێت و نە دینارێک سودی لەو هەموو خوێندنە وەرگرتبێت.
قەحبەخانە ئەوەیە نمرە بە خوێندکار بفرۆشیتەوە و لە کولێژێکەوە بڕوات بۆ کۆلێژێکی بەرزتر به ناوی سیستمی پاڕالێل، لە بەرامبەر نرخێکی خەیاڵییدا، بۆ نمونە 0.2 ی نمرەیەک بە 42 ملیۆن دینار بۆ هەموو ساڵەکانی کۆلێژ ..
قەحبەخانە ئەوەیە باخ و شەقام و پرد و ئاو و هەوای پڕۆژە نیشەجێبوونە حیزبییەکان وەک شەقام و پرد و باخەکانی سویسرا وابن، بەڵام گەڕەکە هەژار نشینەکانی شار، بە دەردی بێ ئاویی و چاڵ و چۆڵیی شەقام و بێ خزمەتگوزارییەوە بناڵێنن ..
قەحبەخانە ئەوەیە پێشمەرگەیەکی دێرین لە برساندا و لە بێ گوزەرانییدا، خۆی بکوژێت..
قەحبەخانە ئەوەیە تاوانبارێکی جەنگ و خۆفرۆشێکی دێرین، لە پلە و پۆست و کۆشک و ڤێلایەکی شاهانەدا ڕابوێرێت.
قەحبەخانە ئەوەیە ئیشی تێدا ناڕوات، ئیمزای بەڕێوەبەرێک کە لە پیاسەیە، وەک کۆشکەکەی کافکا هەموو ژیانت خەسار بکات.. بچووکترین مامەڵەی فەرمانگەیەک، لە دین وەرتبگێڕێ و مێشکت بسوتێنێ.
قەحبەخانەی سەردەمێ نوێ، کتێب و خاوەن فکری سەربەخۆ، تێیدا بێکەس و بێ پاڵپشت و هەژارن، ئەبنە جێگای پێکەنین و قەشمەریی، هیچ کەسێ نایانخوێنێتەوە و جارجاریش وەک سەگی بەرەڵڵا چەند دانەیەکیان لێ ئەکوژن ..
قەحبەخانە ئەوەیە بە تەلەفۆنێک کورسییەکی ماستەر و دکتۆرا بدرێتە جەلادێک یان کوڕە جەلادێک .. بە تەلەفۆنێک، بڕوانامەیەک بە دێلیڤەریی بگەیەنرێتە دەستی نەخوێندەوارێک..کورسییەکانی خوێندنی باڵا، وەک لەعابە و پەشمەک بەسەر کوڕه بەرپرس و دۆستەکانیاندا دابەشبکرێ.
قەحبەخانە ئەوەیە لە پڕێکا چەند گەوادێکی تێدا ببنە ملیاردێر.. لە پڕێکا پڕ بێ لە کۆشک و تاوەری هەور بڕ .. لە چاوتروکانێکا، سواڵکەرێک، جامبازێک، ببێتە خاوەن پڕۆژەی ستراتیجیی و بە قات و بۆینباخێکەوە، بە دەم و قەپۆزێکی کە نەخوێندەواریی پڕ لە گەمژەیی و کاڵفامیی، نهێنییەکانی بزنسمانی سەرکەوتوو، دەرخواردی خەڵکەکەی بدات .
قەحبەخانە ئەوەیە هۆڵی جیم و مەلەوانگە و شوێنی نێرگەلەکێشانەکانی، فلات بن یان بە مەسعەد بۆی بچیت، کەچی فەرمانگەی خانەنشینیی، بە بیست سی قادرمەی تاقەتپڕوکێن بۆی بچیت، کە ئەبێ ئەو هەموو پیر و پەککەوتەیە سی چل پێپلیکانە ببڕن ..چۆن ئەیبڕن؟ نازانم، کێشەی خۆیانە.. نەیبڕن مامەڵەکانیان جێ به جێ ناکرێت و ئەبێ لە برساندا بمرن.
قەحبەخانە ئەوەیە قومارخانە و تیاترۆخانەکانی بە تازەترین دیزاین دروستکرابن، کەچی بانکی کەمئەندامەکانی لەناو چاڵێکدا بێ، بەناو گرد و کەندڕا بۆی شۆڕبیتەوە و ..بڕژێیتە ناو چەمێکی قوڕاویی، لەبەردەم پەنجەرەیەکی ژەنگاویدا ڕابوەستیت، لەبەر سەرمای زستان و گەرمای هاویندا، پەنجە مۆرت پێ بکەن و.. بتنێرن بۆ ژوورێکی تر، دیسان بچیتە سەرەوە، بۆ تەسدیق و تەدقیق و تەحدیق و کەشف، بزانن تۆیت ئەم سەد و پەنجا هەزارە وەردەگریت، یان هاوشێوەکەتە ..
قەحبەخانە ئەوەیە کۆمەڵگاکەی کراوە بە هەزار بەشەوە .. دەوڵەمەند و بازرگان و جەردەکان، هەر لە دایەنگاوە، بە پریڤەیت و بە پارە ئەخوێنن، بۆ ئەوەی پۆز بەسەر هەژاراندا لێ بدەن کە ناتوانن بچنە دایەنگاوە .. دوای ئەوە باخچە و هەموو قۆناغەکانی خوێندن، تایبەت و جیاوازە بۆ ئەوان ..زانکۆ و خوێندنگا بازرگانییەکانیان بەناوی وڵاتانی ئەوروپیی و ئەمەریکییەوەن، کە تێکڕایان تایبەتن بەوانەی ئەزانن چۆن نیشتمان بدۆشن و بیفرۆشن و پارەی خەیاڵیی لێ هەڵهێنجن.. لە قەحبەخانەدا هیچ زانکۆ و پڕۆژەیەکی نیشتەجێ و مۆڵێک فەرمانڕەوا قارەمانەکان بەناوی شەهیدەوە ناو نانرێن، لە قەحبەخانەدا ئەو پڕۆژە و تاوەر و زانکۆ و مۆڵانە بە ناوی ناسکی ئەوروپیی و ئەمەریکیی ناو دەنرێن.. لە قەحبەخانەدا، گەڕەک و کلینیکە میللییە هەژارنشینەکان بەناوی شەهیدەکانەوە ناودەنرێن، ئەو کلینیکانەی هەژارانی تێدا بە پارەیەکی مامناوەند دەستخەڕۆ دەکرێن.. بۆ ئەوەی شەرم لەناوی شەهیدەکان بکەن و بەڕەی ژێرخۆیان بفرۆشن بۆ کڕینی دەرمان و دەرزییە بێ سودەکان، چونکە لەو جۆرە شوێنانەدا پزیشکی زیرەک و بەتوانا نییە.. نەخۆشخانە گەورەکانی خۆیان و شارە پزیشکییەکانیان وەک موگناتیز هەرچی پزیشکی زیرەکە ڕایدەکێشێت، واتا نەخۆشی هەژار بۆی نییە پزیشکی شارەزا بیبینێت.
لە قەحبەخانەدا خەبات و شەهید بوون بۆ هەژارانە و .. بەر و بومی وڵاتیش بۆ ئەوانەیە کە لە دەرەوەی ووڵات چاوەڕێن شۆڕش سەربکەوێ و پۆل پۆل بێنەوە سەر حازریی..
لە قەحبەخانەدا قەت قەت بازرگانێکی زەمانە ساز و سیاسییەک لە سەرەی سەمونخانەدا نابینیت..چونکە ئەوان سەرەی سەمونیان وەک دەستکەوتێک بۆ میللەت فەراهەم کردووە و پێیان شەرمە لەو دەسکەوتەدا بەشدار بن..شۆڕش و خەباتەکەی ئەوان نەبوونایە چۆن تۆ ئەتتوانی ئەمڕۆ بەو پەڕی ئازادییەوە لەسەرەی سەموندا ڕابوەستیت؟؟
هەروەها لە بازاڕە میللییەکاندا، لە سەرەی پارەدانی کارەبا و ئاو و غاز و گاز و بەنزین و نەوتدا نایانبینیت، چونکە ئەوانە هەمووی دەسکەوتن بۆ میللەت، ئەوان خۆیان لە نیعمەتی پارەدانی کارەبا و ئاو و نەوت و بەنزین و غاز و گاز بێ بەش کردووە، ناچارن تەنها پارە وەربگرن، ئەویش دوای ئەوەی ئەکرێنە گونیه و بە ووردیی، بە ئاسۆیی و ستوونییش حیسابی کۆتاییان بۆ کراوە.
هەروەها ئەوان لە قەڵەباڵغیی ناو فەرمانگەکانی باج و خانوو بەرە و کارتی نیشتمانیی و پاسپۆرت و هات و چۆدا نابینرێن، چونکە ئەو جۆرە کەرنەڤاڵە جەماوەرییانە تایبەتن بە هاووڵاتیی سەربەرز و سەرکەش و . ئەمانی سەرکردەی لێ مەحروم کراوە..ئەو کۆبوونەوە جەماوەرییانەی فەرمانگەکانی هاتوچۆ و باج و گومرک و خانوو بەرە، تایبەتە بە هاووڵاتیان..ئەمان تەنها و تەنها ئەو گونییە پارانە وەردەگرن، کە میللەت بەو پەڕیی ئازادییەوە دەیداتە بەشی ژمێریارییەکان، ئەوانەی حیساباتی نیهائیی ئاسۆیی و ستوونییان بۆ کراوە.
قەحبەخانە ئەوەیە لە هەموو ڕوویەکەوە، ژیان لەو خەڵکە بکەیت بە دۆزەخ کەچی کاتی هەڵبژاردن، زۆرینەی ئەو خەڵکە دەنگت پێ بدەن..
قەحبەخانە لە فەرهەنگی ئەمڕۆدا، ئەوەیە مامۆستایەک بە 42 ساڵ خزمەت بەو حاڵە دوو هۆدە و هەیوانێکی خۆی پێکەوە نابێت، دیوارەکانی بە چاوەزار داپۆشیبێ، نەک چاوی پیس کاری لێ بکات و لە دەستی بچێ و بکەوێتە سەرجادە، کەچی مناڵ و تواڵ و گێڵفرێندی بەرپرسەکان بە ملیۆن و ملیار قسە بکەن و بە فەردە دۆلار لە ژێر پێڵاوەکانیاندا بێ.
قەحبەخانە ئەو ووڵاتەیە، کە سیاسییە عەلمانییەکانی لەسەر ڕەقەم و مۆدێل کیژۆڵەیان لە ناوەوە ودەرەوەی وڵات بۆ دابین بکرێ بۆ ڕازاندنەوەی مێز و پێخەف و شەوە سوورەکانیان، هەرچی ئوسوڵییە دەستڕۆیشتووەکانیشیانە، دووان و سیان و چوار ژن لە خۆیان مارە ببڕن، لەو لایشەوە سەدان هەزار گەنج، لە لوتکەی حەز و پیاوەتیدا، نەک پارەی ژنهێنانیان پێ نییە، بەڵکو تەنانەت پارەی شاورمە و چایەکیان لە بەڕکدا نییە .
قەحبەخانەی مۆدێرن ئەوەیە خۆت و کەس و کار و خزم و دۆست و ئەحبابەکانت، ـVIPبن و وەک دەڵێن شەق لە پارە هەڵبدەن، ئیتر بۆت گرنگ نییە کۆمەڵگا نیوەی بووە بە سواڵکەر و نیوەکەی تری توشی هەزار نەخۆشیی دەروونیی بوون.
قەحبەخانە ئەوەیە دار و بەردت پڕ کردبێ لە ووشەی دیموکراسیی و سۆسیال دیموکراسی و شورا و سوێند بە خوا و گەل بخۆیت، کەچی بە حوکمی پشتا و پشت کار بکەیت.
قەحبەخانەی نوێ ئەوەیە دانیشتووانەکەی تەنها خواردن و زاوزێ ئەنجام بدەن، کەس حەقی نەبێ بەسەر کەسەوە و ..لە گەدە بەرەو خواریان مافی چالاکیی هەبێ.. زانست و هونەر و ئەدەب و داهێنان و بەرهەمهێنان بە ناخی زەویدا چووبن..هیوا و ئاواتی تێدا نەبێ، داهاتووی نەبێ، ژیان تیایدا تەنها ئەو چرکەیە بێ، هەموویشیان بەئەتایست و کۆمۆنیستەکانیشیانەوە، بڵێن ئیشەڵا خوا چاکی ئەکا، لە دەستی عەبدا نەماوە..
قەحبەخانەی سەدەی بیست و یەک، ئەوەیە تۆ ڕۆشنبیر و بیرمەندی سەربەخۆ و دژە دەسەڵات و ڕیفۆرمخواز و ڕادیکاڵ بیت، کەچی لە ژێرەوە بە پلەی ڕائید و عەقید و موقەدەم لەلایەن دەسەڵاتەوە خانەنشین کرابیت، موچەیەکی چەوری حەرام وەربگریت بە بێ ئەوەی لە ژیانتا کاسکێت یان بێریی سەربازیت کردبێتە سەر..
قەحبەخانە ئەوەیە نوێنەرانی گەل بە ملیۆنەها دۆلار و بە سەدان کیلۆ ئاڵتون بدزن و لە ژێر زەمین و شوێنی هەزەلیدا بیشارنەوە، کەچی بەشێکی زۆر لەو گەلەی دەنگیان پێداون، سواڵکەری ترافیکلایت بن و هەندێکیان لە خۆڵە عەمەلەکاندا بۆ بژێوی ڕۆژانەیان بگەڕێن.
لە قەحبەخانەی نوێدا، باج لە عەرەبانچی و دەستگێڕ وەردەگیرێت، کەچی ملیاردێرەکان باج نادەن.. چونکە ملیاردێرەکان باج وەرئەگرن، چۆن ئەبێ باج بدەن؟ چونکە لەیاساکانی فیزیادا هاتووە، تەنەکان یان ئەبێ وەرگر بن یان ئەبێ بدەن، ئێ ئەو مێگاــ بازرگانە سیاسییانە تەنە وەرگرەکانن، چۆن ئەبێ بدەن؟ خاک و خەڵک تەنە بدەرەکانن ..ئەوان ئەدەن و ئەمان وەرئەگرن.
لە قەحبەخانەی مۆدێرندا، هیچ جۆرە مافێک دەست ناکەوێ، بەڵام هەموو جۆرە ساختە و داتاشینی یاسا و داگیرکردن و زوڵم و زۆرێک دەست ئەکەوێت، هەموو ئەوانەیش بە درۆ و فێڵ داپۆشراون، بەو جۆرە دزترین کەس، وەک مەردترین کەس دەردەکەوێت .. پیاوکوژترین بێ شەرەفترین شەڕواڵپیسترین کەس، ئیداریی و یاسا دانەر و پەروەردەکارە..واتا قەحبەخانەی نوێ گەورەترین شانۆیە و شارەزاترین ئەکتەرەکان ڕۆڵی تیدا ئەگێڕن، بە جۆرێک ملیاردێرەکانی ڕۆڵی سواڵکەر ئەبینن، شەو و ڕۆژ سواڵە سەنت و فلس ئەکەن و بێزارت ئەکەن، وات لێدەکەن نانێکت پێ بێ، بیاندەیتێ..ئیتر تەماشا ئەکەیت گەورەترین بیریار، نەخوێندەوارە و ڕێنوس نازانێ، گەورەترین سەرکردەی دڕ و چاونەترس، لە حەوزی شیردا خۆی ئەشوا و ..لە کاتی شەڕەکاندا، لە نێوان دوو کیلو گۆشتی سپی و پڕ لە سلیکۆن و بۆتۆکسدا، ئەگەوزێت و ئەتلێتەوە و خەبات ئەکات.
ئیتر بەو جۆرە هاوڕێیان، قەحبەخانەی سەردەمی جیهانگیریی، ئەوەندە پێناس و ڕوونکردنەوە هەڵدەگرێت، کە بە چەندەها کتێب ناتوانیت حەقی خۆی بدەیتێ و بە تێر و تەسەلیی لەسەری بدوێیت..
ئەوەندە هەیە لە قەحبەخانەی نوێدا، پاک و خاوێنیی نییە و ..شەقامەکان یەکپارچە خۆڵ و خاشاک و پاشماوەی جگەرە و شتی ترە، چونکە خەڵکەکەی بە دوای چێژدا ئەگەڕێن و عەقڵیان ئیش ناکا هەتا پارێزگاریی لە پاک و خاوێنیی بکەن..ئەوانەیشی کە کرێکاری شارەوانین، موچەیەکی ئەوەنده کەم وەرئەگرن، تاقەت و توانای پاککردنەوە و هەڵگرتنەوەی پاشماوەی ملێگەلێکی ملیۆنەها کەسییان نییە ..ئیتر بەو جۆرە بۆگەن لە هەموو کونج و گۆشەیەکی هەڵدەستێ ..ڕوو لە هەر شوێنێکی بکەیت، پەشیمان ئەبیتەوە، چونکە توشی شەڕ یان سوکایەتیی و جنێو و پاڵپاڵێن و ژاوە ژاو ئەبیت..
لە قەحبەخانەدا، خواردن و دەرمان و پێداویستییەکانی ڕۆژانەی دەنگدەر ئێکسپایەر و بێ کوالێتین، بەڵام خواردن و دەرمان و پێداویستییەکانی ڕۆژانەی دەنگپێدراو، هەمووی هاوردەی تایبەتیین یان ئیستیراد خاسی ئەوروپا و ووڵاتانی ترن تەنانەت مەشروب و جگەرەکانیان تایبەت و سپێشەڵن.
لە قەحبەخانەدا درۆ عەیب نییە
لە قەحبەخانەدا خیانەت شانازییە
لە قەحبەخانەدا فێڵ و فڕ زیرەکییە
لە قەحبەخانەدا هەموو شتە چارەنوسساز و نیشتمانییەکان ئەفرۆشرێن و بە نرخێکی گونجاو دەست دەکەون وەکو پرسیاری تاقیکردنەوەکانی بەکلۆریی و کۆدی شکاندنی هاردوێرەکان و کتێبەکان و .. نوشتەی ڕێکخستن و تێکدان و ملشکاندن و ..موچەخۆری بندیوار و هەر شتێک کە شەیتانیش پەی پێ نەبردووە.
لە قەحبەخانەدا دین هۆکارێکە بۆ گەیشتن بە کورسی و پارە و ژن و لە تەڕ خواردن و لە وشک نوستن.
ئەوانەی لە قەحبەخانەدا ئەژین، لوتبەرز و گەمژە و بێ هونەرن
لە قەحبەخانەدا خەڵکەکە زۆربڵێن، لە پڕۆفیسۆرێکەوە هەتا دەرگاوانێک، لە قسەکردن تێر ناخۆن، هەر بۆیە هەزاران جار گوێمان لە شەڕی نێوان دوو پڕۆفیسۆر بووە لە کەناڵێکی ڕاگەیاندندا، بە هۆی ئەوەی یەکێکیان مافی ئەوەی تریانی خواردووە لە کاتی قسە کردندا، چونکە کورت و کرمانجیی پێتان بڵێم لە قەحبەخانەدا زۆرینەیان بە عەرەقی زمانیان ئەژین، هەتا درێژ دادڕتر و بێ شەرمتر و بێ شەرەفتر و ڕووقایمتر و درۆزنتر بیت، دەوڵەمەندتر و ناسراوتر و بەڕێزتر و پڕۆفیشناڵتریت و کەناڵە بەناوبانگەکانی قەحبەحانەکە شەڕت لەسەر دەکەن و ملیۆنان دۆلار ئەخەنە ئاخوڕەکەتەوە بۆ ئەوەی عەزێت بفەرموون لەو کەناڵەدا ئیش بکەیت، چونکە بینەرانی قەحبەخانە حەزیان لە قسەکەری بێ شەرم و بێ حەیایە کاتێک بێ پەردە باس لە کاری سێکسیی و لێدان و هەڵگرتن و داگرتن دەکات لە هەواڵەکاندا.. بەوجۆرە بینەر و هەوادارێکی زۆر لە دەوری ئەو کەناڵە و ئەو قسە قۆڕانە کۆدەبنەوە و هۆگر و ئاڵودەی دەبن و دەبێتە کەناڵێکی بێ ڕکابەر.
لە قەحبەخانەدا زۆر زەحمەتە حەقدەست و کرێ و موچەی خۆت وەربگریت، ئەبێ بیکەی بە شەڕ و مانگرتن و ڕێپێوان و فەرتەنە یان ئەبێ سەبرێکی گەورەت هەبێ و چاوەڕوان بکەیت، خۆ ئەگەر حەقدەست و کرێ و موچەیان خواردیت، ئەبێ بە لاتەوە ئاسایی بێ، چونکە پیاو لە قەحبەخانەدا بژی، هەرچی نەهامەتیی هەیە دێتە ڕێگای.
لە قەحبەخانەدا وەعد و بەڵێن نییە.
لە قەحبەخانەدا هیچ شتێ گەرەنتی نییە.
لە قەحبەخانەدا دادگا نییە، هەیشبێ بۆ شەرعیەتدانە بە نادادیی..
قەحبەخانەی مۆدێرن پڕ پڕە لە وێنە و پەیکەری گەورە ..پڕە لە مۆنۆمێنت و مەزاری گەورە و گرانی چۆڵ و هۆڵ، کە ملیۆنەها دۆلاریان بۆ تەخسیس کراوە ..
قەحبەخانە پڕپڕە لە سروود و دروشم و ئارم و لۆگۆ و ڕێکخراو و ئەو جۆرە چالاکییانەی کە هەموویان جۆرێکن لە بازرگانیی و پارووی چەور گلاندن.
قەحبەخانە پڕ پڕە لە سیخوڕ و خەت مایل و عەمیل و نهێنگر و دووزمان و بوختانچیی و ڕاپۆرتنووس و چاودێر و چاڵ و تەپکە و داو و فاقە.
قەحبەخانە پڕ پڕە لە زیندانی فەرمیی و نهێنیی.. پڕە لە زیندانی کەسیی و گشتی و تاکەکەسیی و بەکۆمەڵ.
قەحبەخانە جۆرەها هێزی چەکداریی تێدایه، هەر جۆرێکیان تایبەتن بە کەسێک..ئەم هێزانە بە هۆی ئەوەی کە نزیکن لە کەسە باڵاکانەوە، هەندێکیان زۆر گرنگ و دەستڕۆیشتوون، تەنانەت شا بە سەپان ناگرن.
لە قەحبەخانەی نوێدا، خەڵکەکە هەموویان لاساییکەرەوەن، چونکە هیچ داهێنانێکیان تێدا نییە، هەر بۆیە هەموویان سەیری یەکتری ئەکەن و لاسایی یەکتری ئەکەنەوە، قسە و ستایڵ و سمێڵ و ڕیش و شتی یەکتری ئەدزن و ئەیکەنە هی خۆیان .. نزیکەی هەموویان نەشتەرگەریی جونکاریی لوت و لێو و سمتیان کردووە، نزیکەی هەموویان قژیان چاندۆتەوە.. ددانیان کردووە بە برغو، حەزیان لە ئوتومبیلی درعە، شیعر و چیرۆک و ووتار و تابلۆی شێوەکاریی یەکتریی ئەدزن و بەناوی خۆیانەوە بڵاویان ئەکەنەوە..ئیتر یەکێکیان بایەکی لێ بێتەوە، ئەوانی تر هەموو ئەکەونە پاڵەپەستۆ و زەخت لە خۆکردن، هەتا ڕەفیق کەم نەبن.
قەحبەخانە ئەوەیە کە هەموو کاڵاکانت هاوردە بن.. ئەگەر سنوورەکان بگیرێن، هەموویان لە برساندا بمرن .. نان و ئاو و جل و دەرمان و مەسینە و تەڵەی مشکگرتن و سوژنی لێفەدروو و هەموو شتێک هاوردە بکەن.
یەکێک لە نیشانەکانی ئاخر زەمان و قەحبەخانەی نوێ ئەوەیە، ئەگەر لەسەر زەریایەک نەوت و گاز و ئاڵتون و سامانی سروشتیش بن، هێشتا هەر قەرزارن.. هێشتا هەر ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، برنج و ئارد و دۆشاو و زەیت و لەتکە نۆکیان بەسەردا دابەش بکات، ساڵانە سێ چوار مانگی ئەو شتانەیشیان نەدەنێ، بەسەر یەکەوە بیدەنە کوڕە بەرپرسێ بۆ ئەوەی بیکا بە پڕۆژەیەک بۆ خۆی یان بیداتە کۆمەڵێ ئوتومبیلی تایبەتی بڕاندی جیهانیی.
لە قەحبەخانەدا، برسیترین چین و توێژ، چین و توێژی بازرگانە زەبەلاحە سیاسیە ملیاردێرەکانن.. زۆر برسین، تەنانەت ئەگەر قەراغە نانی کەڕوو لێداویشیان بدەیتێ، لێت وەرئەگرن و ئەیهاڕن و ئەیکەنە ئارد و بۆ سبەینێ بە خۆتی ئەفرۆشنەوە.
لە قەحبەخانەدا خەڵک زۆر بێزار و خەمبار و خەمۆکیی و بێ حەوسەڵەن، چونکە نیوەی لەشیان لەکار خراوە، لە گەدەوە بەرەو سەریان ئیش ناکات.. بێ گومان مرۆڤی ئیفلیج بە هیچ شتێ دڵی خۆش نابێ، هەرچەندە زۆرینەیان لە لایەن بەشە ڕێپێدراوەکەی لەشیانەوە، کە لە گەدە بەرەو خوارە، بەردەوام لە کار و چالاکیی حەڵاڵخواردن و حەڵاڵکردن، یان حەرامخواردن و حەرامکردندان، بەڵام مادام گەدە و بەرەو ژووریان سڕ کراوە، هەست بە ئاسوودەیی ڕەها ناکەن و .. ئەو زیادە ڕەوییەیش لە کار و چالاکیی لە گەدە بەرەوخواردا، حەتمەن کێشەی سووربوونەوە و برینی گەدە و پڕۆستات و لە دەستدانی پیاوەتیی لێوە سەرچاوە ئەگرێ، هەر بۆیە گەر دیقەت بدەیت دەرمانخانەکانی قەحبەخانەکانی سەردەمی نوێ، ئەگەر بڕوخێن بەسەر دەرمانەکانی گەدە و پڕۆستات و هینەکانی ترا ئەڕوخێن.
لە قەحبەخانەی مۆدێرندا، نوکتە و قسەی خۆش گرنگییەکی زۆریان پێدراوە، یان ئەتوانین بڵێین یەکپارچە قسە و باسەکانیان، نوکتە و پێکەنینی تێکەڵاوە وەک چۆن سەرچاوە ئاوییەکانی خواردنەوەیان، زێرابیان تێکەڵاو بووە .. بەو جۆرە سیاسیی و دەستڕۆیشتووەکانیان بەردەوام پێدەکەنن و نوکتە ئەکەن، لە گەرمەی شەڕە ناوخۆییەکانیاندا، کە بۆ دانوستان دادەنیشن، یەکڕاست پێدەکەنن و قاقای وا لێدەدەن، وەک ئەوەی لە فیلمێکی کۆمیدیدا دانیشتبن وایە، بەو جۆرە خەڵکە سەر بە قوڕە کوڕ کوژراوە ماڵوێرانەکەیش، کە سەیری ئەو دەستڕۆیشتووانە دەکەن، ئەمانیش ناچارن پێبکەنن، چونکە ڕاست نییە گەر گەورەکان پێکەنین، بچووکەکان خەمبار و دڕدۆنگ بن .. داوای مافە زەوتکراوەکانت بکە، دەستڕۆیشتووەکان نوکتەیەکت بۆ ئەکەن و قاقا پێدەکەنن، ئیتر تۆیش ناچاریت پێ بکەنیت، بەو شێوەیە مافە زەوتکراوەکەت ئەبێ بە ژێر پێی پێکەنین و نوکتەکانیانەوە .. بەو جۆرە قەساب نوکتە ئەکات ..مامۆستای ئایینی ئەوانەی قورئانیان لەبەرە، نوکتە ئەکەن و قاقا پێ ئەکەنن ..شیوعیی، مولحید، سەلەفیی، سۆفیی، عەلمانیی، مناڵ، پیر ، شێت، نوکتە ئەکەن و پێدەکەنن.. تەنانەت لەسەر قەبران لەکاتی ناشتنی مردوودا، لە ڕیزەکانی پشتەوە، لە کاتی تەڵقیندا، جەماعەتێ نوکتە بۆ یەکتری ئەگێڕنەوە و پێدەکەنن ..
ئەمەیش حاڵەیش پەل بۆ بە دۆکیومێنتکردنی نوکتە و پێکەنین ئەکێشێ و ..هەندێک نوسەر ئەیکەنە نامیلکە ..تەنانەت هەندێ لە عەللامە ئاینییەکانیان بە سەرا خۆی ئەخاتە ناو گۆماوەکە و چەندین بەرگ یان موجەلەد نوکتە و قسەی قۆڕ ئەنووسن و .. دەیان جار چاپ دەکرێنەوە و بە خێرایی لە بازاڕدا نامێنن، ئیتر لە هەزار ساڵ پێش ئێستادا چ نوکتە و قسەیەکی قۆڕ کرابێ، نووسراوەتەوە، زۆرینەی نوکتە و قسەخۆشەکانی قەحبەخانە مۆدێرنەکان، ئەندامی زاوزێ و سەرجێگاکردن و ئەو شتانەیان تێدایە لەگەڵ توێژێک لە کەلەپور و نەتەوایەتیی وەک موقەبیلات، پێیدا ئەپرژێنرێن بۆ ئەوەی نەوەکانی داهاتوو بە شانازیی و سەربەرزییەوە ئەو جۆرە شتانە بخوێننەوە و ڕەوانی بکەن و بۆ یەکتری بیانگێڕنەوە.
عەبدوڵڵا پەشێو دەڵێت :

خوێڕین ئەوانەی پێم دەڵێن:
دان و مێروو برای یەکن
خوێڕین ئەوانەی پێم دەڵێن:
خوێن و زەروو برای یەکن
خوێڕین ئەوانەی پێم دەڵێن:
ماسی و چەنگاڵ
مشک و جەواڵ
دەست و چزوو برای یەکن
قەحبەن ئەوانەی پێم دەڵێن
پەت و گەردن
گوێزان و موو برای یەکن

شەممە ٤\٧\٢٠٢٦
کاتژمێر ٧ی ئێوارە