دۆزی فەلسەفە5: کارەساتبارە کاتێک گەمژەکان دەکەونە داوی ژیرەزۆڵەکانەوە.. ئازاد حەمە

5

گوتنی زۆڵ bastard بە کەسێک سووکایەتیپێکردن و قێزەوەنکردنی ئەو کەسەیە، بگرە ناشرینترین ئاوەڵناویشە. هەرچی گەمژەیە(گەوجە) Stupid ئاوەڵناوێکە بۆ کەسێک بەکاردەبرێت کە هەڵبژاردنی خراپ دەکات، خاوەنی عەقڵێکی کەمترخەمە؛ ئاستی درککردن و هۆشمەندیشی زۆر لەخوارە. بۆیە کاتێک ژیرەزۆڵ و گەمژە(زۆڵیی و گەمژەیی)یەکدەگرنەوە کارەساتباریی دەستپێدەکات؛ لەو بەینەدا تەنها گەمژەکان (گەوجەکان) زەرەرمەندی یەکەمدەبن.
بەدڵنیاییەوە ئەو جۆرە ژیرەزۆڵەیbastard intelligence لەم نووسینە کورتە باسدەکرێت ئەو کەسەیە،کە گەمژەکان(گەوجەکان) بۆ مەبەستی خۆی بەکاردەبات. ژیرەزۆڵەکان،کە لە هەموو کۆمەڵگەیەکدا هەن زۆرجار پێشیان دەگوترێت شەیتان، کەسانی بێ ئەسڵ و فەسڵ، بێ ڕەوشت، نامرۆیی و حەرامزادە. لە ئیستاشا،کە تەنراوینەتەوە بە تەکنەلۆژیای زانیاریی و ئەویش بەرەو کۆمەڵگەی ژیریی دەستکردی بردووین کارەساتبارییە کاتێک گەمژەکان(گەوجەکان)دەکەونە داوی ژیرەزۆڵەکانەوە.
دیاردەی ئەوەی کاتێک گەمژەکان دەکەونە داوی ژیرەزۆڵەکانەوە لە کۆمەڵگەی ئێمە زێدە زۆرە و بواری ئامادەبوونیشی جۆراوجۆرە. لەنێو میدیکارەکانەوە بگرە ئەم دیاردەیە لە نەشونمادایە بەرەو بواری سیاسیی، نێوەندی ئەکادێمی، ناو بازاڕ و عەوام و تادەگاتە خێزان(کاتێک پیاوێکی گەمژە دووچاری ژنێکی زۆڵ و فێڵباز دەبێت یان بەپێچەوانەوە کاتێک ژنێکی دەبەنگی داماو توشی پیاوێکی یان مێردێکی زۆڵ و زۆرزان دەبێت).
ئەوەی لەم پوختە نوسینە باسیدەکەین ئەو زۆڵە نییە، کە بە زۆڵیی لە دەرەوەی پەیوەندییەکی نایاسایی لەدایکدەبێت، بەڵکو مەبەستی ئێمە لە زۆڵ ئەو زۆڵەیە،کە لە ئامێزی خێزانێکی یاسای(شەرعی) لەدایکدەبێت و کەچی کەسێکی زۆڵەشەیتانی قۆڵبڕ، بێوەفا، هەلپەرست، بێباک و دژە بەهایە. کارەساتباریەکە ئەوکاتەیە، کە ئەم کەسە ڕێکەوتی گەمژەکان(گەوجەکان) دەکات.
پێشتر لە نووسینێکماندا ئەوەمان پرسیووە کە، ئایا زۆڵیی جۆرێکە لە ژیریی؟ یان جۆرێک لە ژیریی لە زۆڵییدا اپەنهانە؟ دەکرێت زۆڵ بیت و لە زانکۆیەک پرۆفیسۆر بیت؟ لەناو حیزبێ وەزیر یان ئەندامی سەرکردایەتی بیت؟ یەکێک بیت لە ڕوناکبیرەکانی شار(شێوەکار، شاعیر، نووسەر، ڕۆماننوس، شانۆکار، موزیسیان، و…)؟ پزیشکێکی ناسراوی بواری تەندروستیی؟ یاخود پەروەردەکارێکی دیار؟ لێرەوە دەتوانین بڵێین، مەترسیەکە ئەوەیە، کە زۆڵەکان لە کۆمەڵگە دروستکەری پاشاگەردانین، دوژمنی سەرسەختی بەهاکانن و هیچ گرنگیەکیش بە ڕەوشت نادەن. بەم پاشخانەوە دەتوانن گەمژەکانی کۆمەڵگە بخەنەژێر ڕکێفی خۆیانەوە. ژیرەزۆڵەکانی سەردەمی تەکنەلۆژیای زانیاریی، کۆمەڵگەی ئێلکترۆنی، جۆرێکی ترن لە زۆڵ، جۆرە غەم و پەژارەییەکی تر بۆ کۆمەڵگەی ئێمە دێنن، جیاوازتر کاری دزێوی خۆیان ئەنجامدەدەن و ترسناکانە گەوجەکانی کۆمەڵگە بەکاردەبەن.
ژیرەزۆڵەکان هەردەم مەرامدارن، هەمیشە نیازی پیسی شاراوە تیایاندا بەرجەستەیە، بۆیە کاتێک گەمژەکان(گەوجەکان)دەکەونە داویانەوە نەهامەتی نوێ ذووچاری گەمژەکان دەبێتەوە. زۆڵەکان ژیرییەکی خۆیانیان هەیە و ژیریەکەشیان تەنیا خزمەت بە خۆیان دەکات. ئەمانە ئامادەن گشت ڕێگایەک بگرنەبەر بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانیان. کاتێکیش گەوجەکانی کۆمەڵگە دەکەونە داوی ئەم چەشنە مرۆڤەوە ڕووبەری تەنگوچەڵەمەکانی کۆمەڵگە زیاددەکات.
ژیرەزۆڵەکان هەردەم و لە گشت بوارەکان(نێوەندی پەروەردە و ئەکادێمیی، نێوەندی رۆشنبیریی، بواری مێدیاکاریی، بواری سیاسەتکاریی، بازرگانیی، و..) کار بۆ مەرامی خۆیان دەکەن و ئەمەش پیشەی بەردەوامیانە. گشت ئەوەی ئەندێشەی ژیرەزۆڵی داگیرکردووە مەرامەکانیەتی. ژیرەزۆڵی بێ مەرام بوونی نییە. ئەمە کێشەکە نییە، کێشەکە ئەوەیە،کە مەرامی زۆڵەکان کۆتایی نایەت. زۆڵ واتە مەرام. زۆڵیی بێ مەرام بوونی نییە. کاتێک کەسێک دەستدەداتە زۆڵێتی واتە باشترین پەیوەندی لەگەڵ مەرامدا هەیە. مەرامی زۆڵەکان بوونیشیانە؛ واتە بوونی زۆڵەکان بە مەرامەکانیانەوە گرێدراوە. ئەوەی لە دەرەوەی ئەم هاوکێشەیەیە گەوجەکانە. گەوجەکان لە جەوهەری مەرام حاڵینیین. چونکە لای گەوج دونیا بەبێ مەرام بەڕێوەدەچێت.
گومانی ناوێت زۆڵبوون لەگەڵ ڕەوشتدا یەکناگرێتەوە. باشە چۆن؟لەبەرئەوەی زۆڵیی، کە لە خودیخۆیدا پەتایەکی زیانبەخش و ئاکار مەترسیدارە، لەگەڵ زۆڵیی زۆڵدا نەبێت لەگەڵ هیچ شتێکی تردا یەکناگرێتەوە. زۆڵ دەروەسی ئەوە نییە زانکۆ پێویستە شوێنی زانین و ڕوناکبیری بێت، سیاسەت بوارێکی هزریی و بەرپرسیاریەتییە، خێزان کانگای پەروەردەیە، ژن بدەری خۆشەویستییە و….. بۆ زۆڵ باشترین شوێن ئەو شوێنەیە، کە پاشاگەردانی تیایدا سەروەرە. لەناو ئەو پاشاگەردانییە هەمیشە گەمژەکان قووربانی یەکەمی ژیرەزۆڵەکانن.
ژیرەزۆڵەکانی دەمی ئیستامان لە فێڵبازی و تەڵەکەبازیدا سەرسامکەرن. ئەوە دەکەن بیریلێنەکراوەتەوە. دەیانەوێت وێنەیەکی ئەوتۆ لەسەر خۆیان دروستکەن، کە ئەمانە مرۆڤگەلێکی مرۆیی و تێگەیشتووی بە هۆشن. هەر لەبەرئەوە ژیریی کەسی زۆڵ جێیسەرنجە. کارەساتەکە ئەوەیە، کە زۆرجار زۆڵەکان ژیرەکانیان پێدەوترێت. یەکەم نێچری ئەم ژیرەزۆڵانەش هەردەم گەمژەکانە. ژیرەزۆڵەکان، کە فێڵ لە سێبەری خۆشیان دەکەن، کۆمەڵگە بۆ مەبەستی خۆیان بەکاردەبەن. گەوجەکان درک بە ترسناکی ئەم جۆرە لە مرۆڤەکانی کۆمەڵگە ناکەن. نەک هەر ئەوە گەوجە دەبەنگەکان لە یاریی و تەڵەکەبازیی ژیرەزۆڵەکان بەئاگانیین و توانای ئەوەشیان نییە لێکدانەوە بۆ هەلپەرستی و چاوچنۆکیەکانیان بکەن.
لە کۆتاییدا ئەوەش هەر پرسیارێکی دەستکارینەکراوە، کە کێ دەکارێت بۆ لەمەودوا ئارکیۆلۆژیای (هەڵکۆڵینناسی) زۆڵگەرایی لە کۆمەڵگەی ئێمەدا بنوسێتەوە؟ گرنگە نوسینی ئەو بەشە، چونکە زۆڵەکان گاڵتە بە کوردایەتی، مرۆڤدۆستی، ئەڤینداری و گشت بەهاکان دەکەن. کەواتە سەرئەنجام ئەوە دەڵێیم، کۆمەڵگەی ئێمە بەدەست ئەم زۆڵانەوە دەناڵێنێت. زۆڵەکان کۆمەڵگەی ئێمەیان کردووەتە كەلاوە و بێباکیشن بەرامبەر بە ئاییندەمان. زۆڵەکان ڕۆژانە نەمامی ناشرینی و دزێوی دەچێنن و لەوسەرەوە بە کوێستان بە ئیمەی دەفرۆشنەوە. ئێمە لەوەش حاڵیین، کە قسە لە ژیرە زۆڵەکانی نێوەندی سیاسی، ڕوناکبیری و ئەکادێمی ئێمە و گەوجە قوربانیەکانی ئەو سێ نێوەندە قسەوباسی زۆری لێدەکەوێتەوە، کە لەم نوسینەدا کەمترینی ئاوڕی لێدراوەتەوە.

ئەم باتە درێژەی هەیە…………

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی




جوانکارییەکانی سادەیی لە شیعری فریا جاف… شاعیریی ژیانی ڕۆژانە و زمانی هەست.. نزار جاف

پێشەکی: لە وەرگێڕانەوە بۆ دۆزینەوەی ئەزموونی شیعری
لە ناوەڕاستی دەیەی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو، دەستم بە وەرگێڕانی ژمارەیەک لە هۆنراوەکانی شیعری نوێی کوردی کرد بۆ زمانی عەرەبی و لە ڕۆژنامەی هەفتانەی “الراصد” کە لە بەغدا دەردەچوو، بڵاوم کردنەوە. لە نێوان ئەو شاعیرانەشدا کە هۆنراوەکانیانم وەرگێڕا، بەبێ ئەوەی ئاگاداری بکەم، فریا جافیش هەبوو؛ چونکە یەکێک لە هۆنراوەکانی کە لە یەکێک لە گۆڤارە کوردییەکاندا بڵاوببووەوە، سەرنجی منی ڕاکێشا، بەهۆی ئەو نەرمی و سادەییەی تێیدا هەبوو، و پێم باش بوو بیگوازمەوە بۆ زمانی عەرەبی.
بۆ ناساندنی زیاتر، فەریا جاف لەسەر خۆی دەڵێت:
“ناوی تەواوم فریا جافە و لە بنەماڵەی مەحموود پاشای جافم. ساڵی ١٩٥١ لە شارۆچکەی هەڵەبجە لەدایک بووم. بڕوانامەی بەکالۆریۆسم لە زمانی و ئەدەبی کوردی هەیە. لە سەرەتای گەنجییەوەمەوە دڵبەستەی شیعر و ئەدەبی کوردی بووم.
لە ناوەڕاستی شەستاکانی سەدەی ڕابردوو بە شەرمەوە دەستم بە نووسینی شیعر کرد، بەڵام هەرگیز ئەوەی دەمنووسی پیشانی کەس نەدەدا. کاتێک چوومە زانکۆ، زمانی شیعریم هێواش هێواش پێگەیشت و ڕووونی و تەواوی وەرگرت. دواتر هۆنراوەکانم لە ڕۆژنامەکانی هاوکاری و بیان و ڕۆشنبیری نوێ، هەروەها لە هاوپێچی ئەدەبی ڕۆژنامەی العراق بڵاوکردەوە.
لە هەرە سەرەتاکانەوە، هەر کەسێک شیعرەکانمی بخوێندایەوە، بە نەرمی و شیرینی وەسفی دەکردن. لە کۆتایی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو، ژمارەیەک لە هۆنراوەکانم کۆکردەوە و لە دیوانێکدا بە ناونیشانی (هەنسکی شیعر) بڵاوم کردەوە، و هەتا ئێستاش بەردەوامم لە بڵاوکردنەوەی هۆنراوە و نووسینە نوێکان”.

شیعر و شاعیر… دیالێکتیکی ئەزموون و دەق
هەلی ئەوەم بۆ ڕەخسا کە لە ماوەی شەستاکان، حەفتاکان و نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو فریا جاف لە نزیکەوە بناسم. پێم وایە ناسینی شاعیر لە ئاستی مرۆیی، یەکێکە لە گرنگترین پایەکان بۆ تێگەیشتن لە ئەزموونی داهێنەرانەی. من هەرگیز لە هۆنراوە وەک دەقێکی جیاواز لە خاوەنەکەی ناڕوانم؛ بەڵکوو بەرهەمی کارلێکی دیالێکتیکی نێوان ئەزموونی مرۆڤ و داهێنانی شیعری دەزانم. لەبەر ئەوە، تێگەیشتن لە کەسایەتی شاعیر، زۆرێک لە لایەنە شاراوەکانی شیعری ڕوون دەکاتەوە، بێ ئەوەی هەموو بەرهەمەکەی تەنها بە ژیاننامەیەکەی سنووردار بکرێت.
هەر ئەم بۆچوونەش وای لێکردووم هەمیشە لە نووسین لەسەر شاعیرێک دوودڵ بم کە هەلی ناسینی لە نزیکەوە بۆم نەڕەخسابێت. تەنها لە چەند حاڵەتێکی دەگمەن ئەم یاسایەم شکاندووە؛ لەوانە موزەفەر ئەلنەواب، شێرکۆ بێکەس و عەبدوڵڵا پەشیو، چونکە هەرچەندە هەرگیز بە ڕووبەڕوو نەمدیون، بەڵام کاریگەریی داهێنانی ناوازەیان وای لێکردم لەسەریان بنووسم.

سادەیی وەک هەڵبژاردەیەکی جوانکاری
هۆنراوەی گەورە ئەوە نییە کە توانای شاعیر لە یاریی زمان یان زۆرکردنی هێما و ئاماژە پیشان بدات، بەڵکوو ئەو هۆنراوەیەیە کە بتوانێت بە شتە ئاسایییەکان مانایەکی ناوازە ببەخشێت. هەر کەسێک هۆنراوەکانی فریا جاف بخوێنێتەوە، بە تایبەتی “جوانەی جوانان” و “ئاشتبوونەوە” و “چۆلەکە”، بە ڕوونی هەست دەکات کە ئەم شاعیرە سەرسوڕمان لە نامۆیی و سەیرایەتی وێنە شیعرییەکاندا ناگەڕێت، بەڵکوو لە ڕاستگۆیی و دڵسۆزییاندا دەیدۆزێتەوە. هەروەها، بەلاغە لەلای ئەو ئامانج نییە، بەڵکوو ئامرازێکە بۆ دەربڕینی ئەزموونێکی مرۆیی و پاک.
فریا جاف سەر بەو جۆرە شاعیرانەیە کە باوەڕیان وایە شیعر لە هەست دروست دەبێت، نەک تەنها لە وشە. لەبەر ئەوە، هۆنراوەکانی لە سەرەتاوە سادە دێننە بەرچاو، بەڵام بە زوویی خوێنەر هەست بەوە دەکات کە لە ژێر ئەم سادەییەدا چینە چین مانا و هەست هەڵگیراون؛ مانایەک کە نە لە ئاڵۆزی دامەزراندنی دەق، بەڵکوو لە قووڵیی سۆز و هەستەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەو هۆنراوەیەک دەنووسێت کە هاوار ناکات، بەڵکوو بە ئارامی دەچێتە ناو هەستی خوێنەر و دوای تەواوبوونی خوێندن، کاریگەرییەکی قووڵتر لە خۆی بەجێدەهێڵێت.

“جوانەی جوانان… جوانی وەک بیرەوەری و ناسنامە

لە هۆنراوەی “جوانەی جوانان”دا، شاعیر خەریکی وەسفکردنی سیما و جوانیی دەرەکی نییە، وەک ئەوەی لە شیعری عیشقەییی کلاسیکدا باوە. بەڵکوو جوانی دەکات بە دۆخێک کە لە تاکەکەس تێدەپەڕێت و دەبێتە بەشێک لە بیرەوەریی هاوبەش. ئەو کەسایەتییەی باسی دەکات، تەنها ژنێکی جوان نییە، بەڵکوو بوونێکە کە هێشتا لە بیر و هۆشی خەڵکدا زیندووە، تا ڕادەیەک کە خۆی جوانی بووەتە هاوتای ناوی ئەو.
لێرەدا شوێنیش ــ کە لە سلێمانی و کوردستاندا خۆی دەبینێتەوە ــ دەبێتە هاوبەشی بنیاتنانی وێنەی شیعری، جا جوانی چیتر لە جوگرافیا و بیرەوەری و ناسنامە جیا ناکرێتەوە.

“ئاشتبوونەوە”… دژبەیەکبوون وەک بزوێنەری مانا
هۆنراوەی “ئاشتبوونەوە” لەسەر تەکنیکی دژبەیەکبوون (المفارقة) بنیات نراوە، کە یەکێکە لە سەرکەوتووترین ئامرازەکانی فریا جاف. لە یەکەم دێڕەوە خوێنەر ئامادە دەکات بۆ هۆنراوەیەک لەسەر ناکۆکی و قسەوباس، بەڵام کۆتاییی هۆنراوەکە بە ستایشکردنی ئاشتبوونەوە دەگات. تەنانەت دان بەوەدا دەنێت کە خۆی ناکۆکییەکەش چێژێکی تایبەتی هەبوو، چونکە هەمیشە بە دیدارێکی گەرمتر کۆتایی پێدەهات.
بەهای هۆنراوەکە تەنها لە بیرۆکەکەیدا نییە، بەڵکوو لە شێوازی دروستکردنی دەقەکەدایە. دەقەکە لە دیمەنێکی ئاسایی دەست پێدەکات و هێواش هێواش بەرەو کۆتایییەک دەڕوات کە هەموو ئەوەی پێش خۆی بوو، مانایەکی نوێی پێدەبەخشێت. هەر ئەمەش وای کردووە پێکەوەبەستنی ناوخۆیی دەقەکە بە تەواوی پارێزراو بێت.

“چۆلەکە”… خواستنەوەی خۆشەویستی و لەدەستدان
بە بۆچوونی من، هۆنراوەی “چۆلەکە” لە ڕووی هونەرییەوە بەرزترین دەقی ئەم سێ هۆنراوەیەیە. هەموو هۆنراوەکە لەسەر یەک خواستنەوەی سەرەکی بنیات نراوە؛ چۆلەکەیەک کە لە نێوان دوو دەستدا گەورە دەبێت. بەڵام جوانیی ئەم وێنەیە لە تازەییدا نییە، بەڵکوو لە گەشەی دراماتیکییەتی.
ئەو دەستەی کە مشتەکەی سست دەکات، نەک بۆ ئەوەی چۆلەکەکە لەدەست بدات، بەڵکوو لە ترسی ئەوەی ئازاری بدات. ئەم دەستە هەوڵی خاوەنێتی ناکات، بەڵکوو ئارامی و ئاسوودەیی بۆ خۆشەویستەکەی دەوێت. چۆلەکەکەش کە چاوەکانی دادەخست و بە ئارامی لە ناو کفە دەستەکەدا دەنووست، لە کۆتایی هۆنراوەکەدا دەبێتە بوونێکی ونبوو؛ شاعیر نازانێت ئێستا لە کام شار یان لە کام وڵات نیشتەجێ بووە.
کۆتایی هۆنراوەکە پشت بە سەرسوڕمان نابەستێت، بەڵکوو بە هێمنی بەرەو ئەو خاڵە دەڕوات، و هەر بۆیەش کاریگەرییەکی قووڵ دروست دەکات، بێ ئەوەی هەست بە ساختەکاری بکرێت.

ئابووری وێنەی شیعری و قووڵیی مانا
یەکێک لە دیاردە سەرنجڕاکێشەکانی ئەم هۆنراوانە ئەوەیە کە فریا جاف وێنە شیعرییەکان لەسەر یەکتر کۆ ناکاتەوە، بەڵکوو زۆرجار بە یەک وێنەی سەرەکی قایل دەبێت و هەموو توانا هونەرییەکانی خۆی بۆ گەشەپێدان و قووڵکردنەوەی هەمان وێنە تەرخان دەکات. لەبەر ئەوە، بنیاتی هۆنراوەکانی لەسەر زۆری خواستنەوە و مەجاز نییە، بەڵکوو لەسەر فراوانکردن و قووڵکردنەوەی یەک خواستنەوە ڕاوەستاوە، تا ببێتە ستوونی سەرەکیی دەق.
ئەم شێوازە تەکنیکێکی ئاسان نییە، چونکە ئەگەر وێنەی ناوەندی هەر کەمترین لاوازییەکی تێدا هەبێت، کاریگەریی لەسەر هەموو پێکهاتەی هۆنراوەکە دادەنێت. بەڵام فەریا جاف بە سەرکەوتوویی دەتوانێت ئەم وێنەیە هەتا کۆتایی بەهێز و یەکگرتوو بپارێزێت، بێ ئەوەی دەقەکە بە لەرزە بکەوێت یان هێزی خۆی لەدەست بدات.

ئاهەنگی هۆنراوەی کورت و کۆتاییی مانا
ئەم دەقانە هەروەها ئاماژە بە هۆشیاریی شاعیر دەدەن لە ئاهەنگ و بنیاتی هۆنراوەی کورت. زۆربەی دەقەکان بە ئارامی دەست پێدەکەن و هێواش هێواش بەرەو خاڵی گەیشتن دەچن، تا لە کۆتاییدا بگەنە ئەو دەمەی کە دەکرێت “ماڵبەندی مانا”ی هۆنراوە پێ بگوترێت؛ واتە ئەو ساتەی کە مانای ڕاستەقینەی دەق بۆ خوێنەر ئاشکرا دەبێت.
ئەم کۆتاییانە تەنها بۆ تەواوکردنی هۆنراوە زیاد نەکراون، بەڵکوو کلیلگەلێکن کە خوێنەر دوای تەواوبوونی خوێندن، هان دەدەن بۆ ئەوەی جارێکی تر بگەڕێتەوە بۆ دەق، چونکە ئێستا لە ڕوانگەیەکی نوێوە لێی دەڕوانێت و ماناکانی بە شێوەیەکی قووڵتر دەخوێنێتەوە.

تێبینییە ڕەخنەییەکان
لەگەڵ هەموو ئەو تایبەتمەندییانەشدا، خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی و دادپەروەرانە پێویستە ئاماژە بەوەش بکات کە ئەم گرنگیدانە بە سادەیی، هەندێک جار وای لێدەکات هەندێک لە دەقەکان لە زمانی هۆنراوە نزیک ببنەوە لە زمانی بیرنووسە یان خەواڵۆک، بە تایبەتی لەو شوێنانەی کە چڕیی شیعری بۆ قازانجی ڕاستەوخۆیی دەربڕین کەم دەبێتەوە.
بەڵام ئەم تایبەتمەندییە لە نرخ و گرنگیی ئەزموونی شیعریی فریا جاف کەم ناکاتەوە، چونکە بەشێکی هەڵبژاردەی جوانکاریی خۆیەتی. ئەو هەست بەسەر ڕازاندنەوەی زماندا پێش دەخات، و مرۆڤ بەسەر بەلاغەدا هەڵدەبژێرێت.

کۆتایی: کاتێک سادەیی دەبێتە بەرزترین ئاستی شیعر
فریا جاف ئەو جۆرە شیعرە دەنووسێت کە ئامانجی سەرەکیی سەرسوڕمانکردنی عەقڵ نییە، بەڵکوو گەیشتن بە دڵی خوێنەرە. لەوانەیە هەر ئەمەش هۆکاری ئەوە بێت کە هۆنراوەکانی بە ئاسانی دەخوێندرێنەوە، لەبیر دەگیرێن و لە یادەوەریی خوێنەراندا دەمێننەوە. ئەوان پشت بە ئاڵۆزی و پێچیدەییی پێویست بە شیکردنەوە نابەستن، بەڵکوو لەسەر ئەزموونێکی مرۆیی دامەزراون کە هەر کەسێک طامی خۆشەویستی چەشتبێت، ئاشتبووبێتەوە، یان کەسێکی نزیکی لەدەست دابێت، دەتوانێت خۆی لە ناویدا بدۆزێتەوە.
لێرەدایە کە بەهای ڕاستەقینەی ئەم ئەزموونە شیعرییە دەردەکەوێت؛ ئەزموونێک کە دەیسەلمێنێت سادەیی، ئەگەر لە ڕاستگۆیی و پێکەوەبەستنی هونەرییەوە سەرچاوە بگرێت، دەتوانێت لە زۆر هۆنراوەی پڕ لە مەجاز و ئاراستەی زمانیش بەلاغەتدارتر و کاریگەرتر بێت.

“جواني جوانان”

ئەڵێن ئێستاش
وەکو جاراني
هەر جواني
لە بیرماني
لە جوانیا پێتیان ئەوت
هەڵبژاردەي سلێماني ….
لە یادماني
ئەیانوت تۆ
سەرتۆپي گشت کوردستاني …
پێتیان ئەوت
هەر چەن ئەڵێي کچي بوردەي
بەڵام بۆیە ئاوا ماوي
نە گۆڕاوي ،
چونکە نەوەي
ئەم میللەت و قەومي کوردەي ….
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

“ئاشت بونەوە “

جاران زوزوو
شەڕمان ئەبوو
هەر زوبەزوو
شەڕەکەمان لەبیر ئەچوو …
تاڵێ لە موو
بەو باریکیەي بە نێوانمانا نەئەچوو …
هەموو جارێ
ئاشت بونەوەت
لەوەي پێشوو
شیرینتر بوو
بۆیە لاي من شەڕەکەیشمان
تامێکي خۆشي خۆي هەبوو…..
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

“چۆلەکە “

چۆلەکە بویت
لەناو لەپي هەردوو دەستا گەورەم کردیت
زۆري نەبرد دەستە مۆ بویت
جار نا جارێ
لەپي دەستم شل ئەکرد بۆت
دەموت نەبا بێزار بوبیت
بەشکوم بفڕیت
کەچي تازە چاوەکانت دایەخست و لێي ئەخەوتیت
جاران وا بویت
ئەمێستاکەش وەها ونیت
هەر نازانم
لە کام شار و کام وڵاتیت




رۆمـانی “پارشـێوی مـاری سـیر”ی جـوان قـادۆ.. و. رەزا شـوان


رۆمـانی “پـارشـێوی مـاری سـیـر” لە نـووسـینی هـۆنـراوەنـووس و رۆمـانـووس و رۆژنامەنـووسی ناسراوی کوردمان “جـوان قـادۆ” یە. نـووسەر و هـۆنـراوەنووسی کـورد “جـوان تەتـەر” لە زمـانی کـوردییەوە وەریگـێڕاوە بۆ سـەر زمـانی عـەرەبی. 
لە رۆژی (٣١/ تەموز/٢٠٢٦) لە سایتی ئەلـیکترۆنی ” ئەلـشەرقـو ئەلـئەوست” دا، کـورتە پـێـناسەیەکی رۆمــانـەکە کـراوە. کە لەلایـەن دەزگـای چـاپ و بـڵاوکـردنەوەی “ئیتـیدی”ی مـیسرییەوە لە قـاهـیرە لەژێـر چـاپ دایە. لە هـەفـتەی داهـاتـوودا تەواو دەبێـت و بـڵاودەکـرێتەوە.
رۆمـانی پارشـێوی مـاری سـیر، لە دوای چـاپکـردن و بـڵاوکـردنـەوەی سێ کـۆمـەڵە هـۆنراوەوەی کوردی، یەکەم رۆمانی جوان قـادۆ یە، کە ئەزموونێکی وێـژەیی ناوازە دەخـاتەڕوو، فـانتـازیای فـۆلکـلۆری کوردی، لەگەڵ کـۆمیـدی تاریکـدا تـێکەڵ دەکـات، لە رێگەی منـداڵـێکەوە بەدواداچـوون بۆ پـرسیارە بـوونەوەرییـەکان و دژایەتییەکانی جیهـانی گەوەرەسـاڵان دەکـات.
رۆمـانی “پارشـێـوی مـاری سـیر” دەمـانبـاتە نـاو جـیهـانـێکی گـێـڕانەوەی نـاوازە. کە ریالـیزمی رۆژانە لەگەڵ توخمە خەیاڵـییەکاندا تێکەڵ دەبن. کە لە فانتازیای فـولکلۆری کوردییەوە وەگیراون. رووداوەکان بە دەنگێکی تەنزئامێز و تتێڕامانەوە دەگێڕدرێنەوە. لە روانگەی منـداڵـێکەوە کە هـەوڵی تێگەیـشتن لە دەوروبـەرەکەی دەدات، سـەردانی جیهـان دەکەنەوە. لە گـونـدنشینێکـدا، کە یـادەوەری بە وردەکارییە سـادەکانی ژیـان و چـیرۆکەکانی گەورەکان و نهـێنییەکانی شەوان لە قـاڵـب دەدرێـت.
چـیرۆکەکە لە ماڵی داپـیرەدا دەست پێـدەکات. کە ئەو شتە بچووکانەی جیهانی منـداڵان پێکـدەهـێنن کەڵەکەبـوونە. سەبـەتـەی پـووش، کـۆمەڵـێک سـەلکە سـیری هـەڵگـیراو. گڤـتوگۆ لە جیهانی ژوورەوەی گەورەکان. لەم شوێنەدا، چیرۆکخـوان “گیڕەوەر” لەنێو کۆمەڵە سیرەکانـدا، هـێلکەیەکی سەیـر دەبـینێتەوە. لەناکاو رووبەڕووی مارێکی سەیر دەبێتەوە. بانگەشەی ئەوە دەکات کە بوونی مارێـک، بە هـۆی دەستـلێـدانی هـێلکەکانی بانگهـێشتی شوێنەکە کراوە! بەڵام ئەم مارە بوونەوەرێکی ئاسایی نییە؛ بوونەوەرێکی سـەیـر و گاڵـتەجـاڕە. کـە سـیر بخـوات بە شـێوازێک قـسەدەکـات، کە پـەنـد و ئـیرۆنی تێـکەڵ دەکـات. جیهـانـێک دروسـت دەکـات، کە سنووری راستـیی بـاو تـێـدەپـەڕێـنێـت.
رۆمـانەکە لە رێگەی ئـەم بەیەکگەیـشتنە سەیـرەوە، بە رووی زنجـیرەیەک دیـمەن و یادەوەریدا دەکرێتەوە، کە تێیانـدا منداڵێکی هـۆشیار لە قاڵب دەدرێت. خەونەکان لەگەڵ راستتییەکانـدا تێکەڵ دەبن. وردەکارییەکانی رۆژانەش دەگـۆڕێـن بۆ نیـشانەی هـێمایی کە چـيرۆکخـوان بـەرەو تێـڕامانـێکی قـووڵـتر لـە جـیهـانی دەوروبـەری دەبات. لەگەڵ پێـشکەوتنی گـێڕانەوەدا، چـینەکانی دژایەتـییەکانی کۆمەڵگا و و دەسەڵاتی گەورەکان. لە کاتێکدا چیرۆکخوان بێتاوانی و کنجکاوی سەرسەختی منداڵی دەپارێزێت. رۆمانەکە رۆحی چـیرۆکە فـۆلگـلۆرییە کوردییەکان، لەگەڵ تێـڕامان و تێـڕامانێکی بوونەگەرایی تێکەڵ دەکات. کە مار دەبێتە هـێمایەکی دووفـاقی کە مەترسی و زانستی تێکەڵ دەکات. لە کاتێکـدا سیر ـ توخـمێکی سادەی ژیـانی رۆژانەیە، دەبێـتە نـیـشانەیەکی گـێڕانەوەی دووبارەبـووەی بەشێک لە رێـوڕەسـمەکانی ئـەم جیهـانە ـ لـەم یارییـە تێکەڵەی نێـوان راستی و خەیاڵدا، رۆمانەکە دەقـێکی دەوڵەمەنـد بە وێنـەکان و هـێـماکان دەبەخـشێـت. پـرسیاری قـووڵ لە بـارەی یـادەوەری و منـداڵی و هـەوڵی بـەردەوامی مـرۆڤـایەتی بۆ تێگەیـشتن لە جیهـان دەخـاتـەڕوو.
پارشـێـوی مـاری سـیر، دەقـێکی گـێڕانـەوەیە، کە فـانتـازیا باوەکـان لەگـەڵ کۆمیدیای تاریکـیدا تێکەڵ دەکـات. ئەزمـوونێکی وێـژەیی نـاوازە پـێـشکەش دەکـات. لەڕێـگەی زمـانـێکی گـێڕانـەوەی پـڕ لە سـەرسوڕمـان و لە گاڵـتەجاڕییەوە. بەشـێک لە خەیاڵی کـولتـووری کوردی دەگـەیەنێـتە خوێنـەران.
چیرۆک هەیە کە بە کرانەوەییەکی روون دەست پێناکات و لە کۆتاییدا کۆتاییان نایات. شانبەشانی خەونەکان دەڕوات. لە منداڵییەوە هـێندە دەخـوازن کە بێـتاوان دەربکەون. پاشان لەپـڕ لە بەردەم پرسیارگەلێک جـێمان دەهـێڵـن. گەورەکان ئـازایی ئەوەیان نییە کە دەریـانبـبڕن..
لە رۆمـانی پارشـێوی مـاری سـیر دا، بە دوای روونکـردنەوە بۆ هەمـوو ئەو شتانەی روودەدەن ناگەڕێیـت. هەنـدێک شـت بۆ ئـەوە دروست کـراون، بە ناڕوونی بمـێنـنەوە. وەک بـۆنێک لە شوێنێکـدا بڵاودەبـێتەوە و دواتـر نامێنێـت. یان وەک خەونێک لـێیەوە بە ئاگادێـیـنەوە کە دەزانیـن لە راسـتیـدا روودەدات. سـەرەڕای ئەستەمبـوونی.
ئەمـە رۆمـانێک نییە دەربـارەی مـارێک، یان دەربـارەی منـداڵـێک، یان یان دەربـارەی گونـدێک، تەنانەت باسی یادەوەریـش نییە. بەڵکو هـەوڵـێکە بۆ دۆزینەوەی ئەو گۆشە لەبیرکراوەی جیهان، کە هـێشـتا شـتەکان ناوەکانی پاراستوون. کە پـێکەنـین دەتـوانێت لە فـەلـسەفـە ژیـرتـربێـت و رۆڵی خەیـاڵ کەمـترە لە راسـتی.
جـوان قـادۆ کـێـیە؟
هـۆنراوەنووس و رۆمانووس و رۆژنامەنووسێکی ناسراوی کوردە. لە ساڵ (١٩٨٠) لە شاری ئامودا ـ لە رۆژئاوای کوردستان لەدایک بووە. خوێندنی ئامادەیی لە قامیشلو تەواکردووە. لە ساڵی (٢٠٠٩) دا لە کولیژی پەروەردە لە زانکۆی دیمەشق بڕوانامەی بەکالـۆریۆسی لە دەروونناسی دا وەرگـرتـووە. لە ساڵی (٢٠١٠) دا کۆچی بـۆ ئەڵـمانیا کردووە. لە ئێستادا نیـشتەجێی شاری (ئوبەرهـاوزن)ە لە ئەڵمانیا. لە زانکۆی (بوخـوم) لە بەشی وەرگـێڕان خوێنـدوویەتی. وەک نووسـەر و دەرهـێنەر و رۆژانەمەنـووس، لە چەند رۆژنامەی کوردیـدا کاری کردووە و کاردەکات. چەندین نووسینی دەربارەی وێـژە و سینەما بڵاوکردووەتەوە. جـوان قـادۆ چەنـد دیـوانێکی هـۆنـراوەیی بە زمانی کـوردی نووسـیوە و چاپیکـردوون و بڵاویکـردوونەتەوە، لەوانە:
١ـ دیـوانی (مـارە کوێـرەکان) کوێـرەمارەکان. لە (٢٠٠٣) چاپکـراوە.
٢ـ (لەناکاودا لە دڵـمـدا بە نهـێنی گۆرانیـم گوت) لە (٢٠٠٨) چاپکـراوە. 
ئەم دوو دیـوانەی بە نهـێنی چاپیانی کرد و بڵاویانی کـردەوە. چونکە رژێمی بەعەسی سـووری رەزامەنـدیی چاپکـردنیانی نەدایی.
٣ـ (چاوێک درەنگ دەخەوێت) خەوزڕانی چاوێک. لە (٢٠١٨) لە قامیشلوـ چاپکراوە.
٤ـ (چـۆلەکەکان زمانـمیان خـوارد) لە (٢٠٢٠) دا. لە کۆبـانی ـ چاپکـراوە.
٥ـ (قـۆڵەکانم گرنگی بە هـیچ شتێک نادەن) لە (٢٠٢٢) لە کـۆبانی ـ چاپکـراوە.
بەشێکی زۆری هـۆنـراوە و نووسینەکانی جـوان قـادۆ، وەریانگـێڕاون بۆ سەر زمانی: دانیـمارکی، ئینگـلیـزی، فەرەنـسی، ئـیـسپانی، پـورتـوگالی، عـەرەبی.
جـوان قـادۆ، لەچەنـدیـن کۆڕ و سیمیناری هـۆنراودا، لە ئەڵمانیا و رۆژئاوای کوردستان و سوریا، بەشداریی کـردووە. بە کوردی و بە عـەرەبی هـۆنـراوەی پێشکەش کردووە.
جـوان قـادۆ، هـۆنـراوەنـووسـیکی داهـێـنەر و نـوێخـوازە. بـیـرۆکە و زمـانی نـەریـتی رەتـدەکاتـەوە. هـۆگـری بـێـدەنگی و سـروشـتە. 
جـوان قـادۆ دەڵـێت:”هـۆنـراوە جـوانەکان، لە دوای گەشـتـێکی ئازاربەخـشەوە دێـن”.




تورکیا لەنێوان پڕۆسەی ئاشتی و جەنگدا.. ئەحمەد کامەران

تورکیا لە ئەمڕۆدا لە بەردەمی دوو ئاراستەی مێژوویی دا خۆی دەبینێتەوە ، ئەویش ئاراستەیەکیان خۆ ڕادەستکردن بە پڕۆسەی ئاشتی و دامەزراندنی سەر لەنوێ تورکیایەکی دیموکراسی خواز. یانیش دووبارە کارکردن لەسەر ئەو هزرە دۆگماتیزمە سەد ساڵیەی تورکیادا ، کە جگە لە یەک زمان و یەک نەتەوە ، هیچ نەتەوەیەکی دیکەیان بەلاوە پەسەند نەبووە .

لە لێدوانێکی ئەردۆغاندا دان بەو ڕاستیە دەنێت کە لەماوەی ئەو چل ساڵەی جەنگی وڵاتەکەی لەگەڵ کوردا ، بە بڕی ۲.٥ تریلۆن دۆلار زیانی گەیاندووە بە ئابوری تورکیا . لە گۆشەیەکی دیکەی پەیامەکەی سەرۆک کۆماری تورکیادا ڕاستییەکی مێژوویی بۆمان ئاشکرا دەبێت ، ئەویش ئەوەیە کە هیچ کاتێک سوپای وڵاتەکەی لە ڕێگای ئەو ئۆپراسیۆنە بەرفراوانەی ساڵانی ڕابردودا نەیان توانیبوو لە شەڕی سڕینەوەی کوردا سەرکەوتن بەدەست بهێنن. هەروها لەتەواوی لێدوانەکانیدا بەلای منەوە ئاماژەیەکی گرنگی نیشان دا بەڵام نەیان توانی بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ دانی پێدا بنێن. کەچی بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ دان بە شکستهێنانی خۆیان و سوپاکەی نا لەبەرامبەری جەنگاوەرە قارەمانەکانی کوردا . چونکە ئەمە ڕاستییەکی مێژووییە پێویستە بەشانازییەوە باسی لێوەبکرێت ، هێزی کورد هیچ کاتێک لە جەنگدا نەدۆڕاوە لەبەرامبەری دوژمنانیدا . لە دیارترین نمونەش باشوری کوردستانە کە زیاتر لەنیو سەدەیەک لە جەنگ و ململانێیەکانی خۆیدا لەگەڵ ڕژێمی بەعس و سەدام ،کەچی دواجار توانرا ئەو ڕژێمە دیکتاتۆرە بڕوخێنرێت.

دەسەڵاتداران و سوپای تورکیا پاش ئەو هەموو ساڵە لەشکست و شەرمەزارییە یەک لەدوای یەکەکانیان ، بەهۆشی خۆیاندا هاتون و بیر لەوە دەکەنەوە لەڕێگای پڕۆسەی ئاشتی و دیموکراسیدا کە ڕێبەر ئۆجەلان بانگەشەی بۆ دەکات . بتوانن پرسی گەلی کورد بهێنرێتە چارەسەرکردنێکی یەکجارەکی و دان بە سەرجەم مافە سەرەکییەکانی کورد لە باکوری کوردستاندا بنرێت .
بەڵام لە گۆشەیەکی تاریکی دیکەی ئەم پڕۆسەی ئاشتیەدا ، ئەگەرێکی چاوەڕوانەکراو لە ئارادا هەیە بۆ پەکخستنی ئەم پڕۆسەیە لەتورکیادا ، لەلایەن تورکە ڕەگەز پەرستەکانەوە کەبەردەوام بانگەشە ئەوە دەکەن لە کۆماری تورکیادا جگە لەتورک ، هیچ نەتەوەیەکی دیکەو زمانێکی تر جێگای نابێتەوە.
ئەمەش وا لە دۆخەکە دەکات دوبارە هێشتنەوەی پرسی کورد بە نادیاری . چونکە لە ڕابردودا چەندین جار هەوڵی چارەسەرکردنی پرسی کورد دراوە ، لە دیارترینیان لەساڵی ۱۹۹۳ بوو ، کە ئەوکات تورگوت ئۆزاڵ سەرۆکی پێشووی تورکیا خواستی چارەسەرکردنی پرسی کوردی هەبوو . بەڵام دواجار لە ڕوداوێکی تەم و مژاویدا دەکوژرێت . ئیتر بەولاوە پرسی کوردی بەچارەسەرنەکراوی هێشتەوە تا ڕۆژی ئەمڕۆ . ساڵی ۱۹۹٨ لە دیمەشق ئەوکات چاوپێکەوتنێکی ڕێبەر ئۆجەلان لەگەڵ مایکڵ گەنتەر نوسەر و شارەزا لە بواری کاروباری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ئەنجام دەدرێت . مایکڵ ئەوکات دەپرسێت دەڵێت : ئایا خواستێک یان ئاماژەیەک بەدی دەکرێت لەلایەن دەسەڵاتدارانی تورکیاوە بۆ چارەسەری پرسی کورد ؟ ڕێبەر ئۆجەلان لە وەڵام دا دەڵێت : بە نهێنی خواستی چارەسەر هەیە ، بەڵام هەرچی سوپای وڵاتە دەیانەوێت کورد لەناو بەرن ، کلیلی چارەسەرەکە لەنێو سوپادایە .
جێگای ئاماژە پێکردنە ئەگەر تورکیا لە ئەمڕۆدا بە وریایی هەنگاوەکانی خۆی بەرەو تورکیایەکی نوێی دیموکراسی نەهاوێژێت ، هیچ بە دوری نابینم تەقینەوەیەکی گەورەی دەنگی ناڕازی لەناوخۆی تورکیادا بەرپابێت.ئەمەش سەرەنجام وڵات بەرەو جەنگێکی دیکەی چارەنووس نادیار ببات .

ئەحمەد کامەران
نوسەر و چاودێری سیاسی
خاوەنی چوار پەرتوکی بڵاوکراوە .
هەولێر




پەکخستنی قۆناغەکانی مرۆڤبوون.. نەوزاد بەندی 

ڕەنگە بڵێم یەکێک لە خواستە سەرەکییەکانی کۆڵۆنیالیستی جیهانیی و سەرۆک خێڵ و بەگ و ئاغا و دەرەبەگەکان، هێشتنەوەی خەڵکە داگیر کراو و دەستبەسەرکراو و هەڵخەڵەتاوەکەیە لە قۆناغی ئاژەڵبووندا ..ڕێگریکردنە لێیان بۆ ئەوەی نەچنە ناو بەشە مرۆڤایەتییەکە و هیچ شتێ لە مافە مرۆڤایەتییەکانی خۆیان نەزانن. واتە ڕازیکردن و سەرقاڵکردنیانە بە مافە سەرەتایی و ئاژەڵییەکان و..یاریپێکردنیانە لە بازنەی مافە ئاژەڵییەکاندا، لێبڕین و برسی کردن و کەمکردنەوەی هەندێ لەو مافە ئاژەڵیانە لە ماوەیەکەوە بۆ ماوەیەکی تر، بۆ ئەوەی خەبات و بیرکردنەوەی خەڵک تەنها بۆ ئەو مافە سەرەتاییانە بێ، لە پڕێکا هێلکە و دۆشاوی تەماتە و پیاز و بەنزین و نەوت و کارەبا و غاز و موچە و ئاشتی ناهێڵن، بۆ ئەوەی لە مامۆستایەکی زانکۆوە هەتا پاکەتفرۆشێک، هەموو خەون و هیواکانی ببێتە دەستکەوتنی یەکێک لەو مافە ئاژەڵییە سەرەتاییانە.
بەو جۆرە ئەو گەل ومیللەتانە لە قۆناغیی ئاژەڵیدا ئەهێڵرێنەوە و ئەتوانرێت بە ئەرک و خەرجییەکی کەم کۆنترۆڵ بکرێن، ئەتوانرێت شەڕیان پێ بکرێت و کۆمەڵکوژیی و برسێتیی و هەموو جۆرە زۆڵمێکی بەکۆمەڵ و بە تاکیان لێ بکرێت، ئەتوانرێت سامان و داهات و کولتوور و دین و کەلەپوریان لێ قەدەغە بکرێت، بێ ئەوەی بیرکردنەوەی مرۆڤایەتیی و نیشتمانیی و ئاینیی و کولتوریی وایان لێ بکات نەهێڵن ئەو غەدرە گەورانەیان دەرهەق بکرێت، چونکە ئەو بیرکردنەوانە، بیرکردنەوەی مرۆیین و نەهێڵراوە ئەوان ئەو بیرکردنەوانەیان هەبێت.. نەهێڵراوە لە بیرکردنەوە ئاژەڵییەکان زیاتر پێش بکەون و ..هەنگاو بۆ فەزای بیرکردنەوە مرۆڤایەتییەکان بنێن، ئەوەیش هێشتنەوە و قەتیسکردنی ژمارەیەکی زۆرە لە مرۆڤەکانی ئەمڕۆ لە قەفەزەکانی پێش مرۆڤبوون و سەرقاڵکردنیانە بە خواستە سەرەتاییەکانی ئاژەڵانەوە، کە خواردن و داڵدە و خەوتن و وەچە خستنەوەیە.

خۆی لە بنچینەدا مرۆڤ هەتا کۆمەڵێک مافی سەرەتایی لەگەڵ گیاندارانی تردا هاوبەشە.. واتا لە خواردن و هێلانە و خەوتن و هاوسەرگیریی و وەچەخستنەوەدا، مرۆڤ وەک هەر گیاندارێکی تر وایە  .. 
کاتێ ئەم مرۆڤە لە مافە سەرەتاییەکانیدا لێی دەدرێت و پەکی ئەخرێت و ناهێڵرێت بە پێپلیکانەی مافەکانیدا سەرکەوێت، ئیتر ناتوانێ مرۆڤ بێ، چونکە ئەم لە بەشە ئاژەڵییەکەیدا ئەژنۆی شکێنراوە و پەکی کەوتووە.
هەر بۆیە زۆرینەی خەڵکی ئەمڕۆ پەروەردەنەکراون و لە قۆناغی ئاژەڵیدا هێڵراونەتەوە، لە قۆناغی پێش مرۆڤبوون و پێش پەروەردەبووندا، پەک خراون.. ئەبینیت کابرا ملیاردێرە، کەچی وەک ئاژەڵێکی دڕندە و وەک سواڵکەرێک دەردەکەوێت و ئەیەوێ کرێکارەکانی بە نانەسکیی ئیشی بۆ بکەن، یان هەر بە خۆڕایی کاری بۆ بکەن، چونکە ئەم ئاژەڵە ملیاردێرە کاتی خۆی پێش ئەوەی بگاتە مافە مرۆڤایەتییەکانی، بە درەختێکەوە، لە بەشە ئاژەڵییەکەدا بەستراوەتەوە و تەقەی لێکراوە، ئێستا کە لە ڕێی عەشایەر و حیزب و فێڵ و ساختەوە، بۆتە ملیاردێر، ناتوانێت مرۆڤ بێت، لەبەرئەوەی وەک چۆن کار و کاسپی هەوڵ و تەقەلای ئەوێت، بە هەمان شێوە مرۆڤبوونیش کار و ماندوو بوون و قۆناغێکی ناسکی تەمەنی پێویستە، خوێندن و تێگەیشتن و وەرگرتنی بڕوانامەکانی مرۆڤبوونی ئەوێ.. ئەوەی لە لوتکەی گەنجییدا هەلی مرۆڤبوون ومافه مرۆڤایەتییەکانی بۆ نەڕەخسا بێت، تازە ناتوانێ لە تەمەنی پەنجا ساڵیدا ببێتە مرۆڤ، چونکە ئیتر ئەو ڕیسێپتەرانەی نەماوە وانەکانی مرۆڤایەتیی پێ وەربگرێت، یان ئەسڵەن کێ ئەو وانانەی پێ بڵێتەوە کاتێ کۆمەڵگا سەر لەبەری لە قۆناغەکانی هاوبەش لەگەڵ گیاندارانی تردا پەکیان خراوە و گلاون ؟
هەر بۆیە زۆر ئاساییە فەرمانڕەوایەکی پەکخراو لە بەشە ئاژەڵییەکەیدا، بە لایەوە ئاسایی بێ خۆی ملیاردێر بێ بەڵام موچە نەداتە فەرمانبەرەکانی دەوڵەت .. یان سەرۆکێک لە پێناوی دووباره هەڵبژاردنەوەیدا، جەنگێکی وێرانکەر ئەنجام بدات ..مناڵەکانی خۆی لە خۆشترین کۆشک و باشترین زانکۆی جیهانییدا بخوێنن بەڵام بە لایەوە ئاسایی بێ مناڵانی خەڵک بکاتە سەرباز و کرێکار و هەزارەهایان لێ بکوژێ و ئاوارە و نائومێد بکات، ئەمە ڕێک وەک شێرێک وایه کە بە لایەوە ئاساییە ئاسکێک ڕاو بکات و دەرخواردی بێچووەکانی بدات، گرنگ نییە بەچکەکانی ئاسکەکە بێ دایک و بێ شیر بمێننەوە و بمرن..چونکە لەناو ئاژەڵدا مافی ئەوانی تر و ئەتەگێت و پەیوەندیی و فیداکاریی بۆ ئەوانی تر نییە ..تەنها غەریزەی باوان بەرامبەر بێچووەکانیان و خواردن و وەچە خستنەوە و داڵدەدانی بێچووەکان  هەیە ..واتا شێرێک بە شێوەیەکی سروشتیی، هێندە ڕێگای پێدراوە له فێربوونی ستێپەکانی ئەرک و مافەکاندا، خۆ ئەگەر لە چەندین زانکۆدا شێرێک دانیشێنیت و وانەکانی ئەتەگێت و ڕای بەرامبەر و مافی ژیان بۆ هەمووانی پێ بڵێیتەوە، هیچیان لێ حاڵی نابێت و بەردەوامە لە تێکشکان و خواردنی ئەوانی تردا.
کاتێک مرۆڤەکان لەو ئاستەدا ڕادەگیرێن، کارەساتێکی مرۆیی گەورە ڕوودەدات، تەماشا ئەکەیت مرۆڤێک بە شکڵ و شێوە مرۆڤێکی پاک و خاوێن و مۆدێرنە، کەچی لە هەڵس و کەوت ومامەڵەی لەگەڵ ئەوانی تردا، تاوێک ڕێوییە و ..تاوێک شێرە و .. تاوێک گورگە و .. تاوێک بەکتریا و ڤایرۆسە..لە هیچ تاوێک له تاوەکانی ژیانیدا مرۆڤ نییە، ئەوەیش کۆمەڵگای دارستانی لێوە بەرهەم دەهێنرێت، لە ڕاستیدا کۆمەڵگای دارستان واتا کۆمەڵگایەک تاکەکانی بە شکڵ و شێوە مرۆڤن بەڵام بە کار وکردەوە ئاژەڵن، بەهێز، لاواز ئەخوات.. فێڵباز، داماو قوت ئەدات.. زانا، نەزان چەواشە ئەکات.. دانا، نادان بە لاڕێدا ئەبات.. دەسەڵاتدار، بێدەسەڵات ئەکاتە کۆیلە و کاسەلێس و خزمەتکاری خۆی … 
ئەگەر سەرنج بدەین، مرۆڤی ئەمڕۆیش بە گشتی لە سنووری خواستە ئاژەڵییەکان زیاتر ناتوانێ ئەو سنوورانە ببەزێنێ و بچێتە ناو بەشە مرۆییەکەوە .. هەر بۆیه پێغەمبەران و پیاوچاکان بە کەسی پیرۆز تەماشا کراون و تەماشا ئەکرێن، چونکە ئەوان پەروەردەی مرۆییان تەواو کردووە و ..لە دەرەوەی غەریزەی خێزان و بنەماڵەوە، کار و خەباتیان کردووە، مەبەستیان ئاسوودە کردنی تەواوی مرۆڤایەتیی و ژیان بووە.. 

لەو بارودۆخە ترسناک و شەرمەندەیەدا، ئەبینین کەسانێک کە قۆناغەکانی مافه مرۆڤایەتییەکانیان بە هەوڵ و تەقەلای خۆیان و بە نهێنیی تەواو کردووە و لێی تێگەیشتوون، لە گۆشەنیگای کۆمەڵگای دارستان و دڕندەکانی دارستانەوە، ئەو جۆرە کەسانە، کەسانێکی گێرەشێوێن و ترسناکن و ئاسایشیی جیهانیی ونێودەوڵەتیی و نەتەوایەتیی تێک دەدەن.. کوشتنی چێ ڤارا و زیندانکردنی نازم حیکمەت و نیڵسۆن ماندێلا، بۆ ئەوە بوو مروڤەکان فێری مافه مرۆییەکانیان نەکەن و ..کۆمەڵگا نەبێتە کۆمەڵگای مرۆیی و هەر بە کۆمەڵگای دارستان بمێننەوە..
کاتێ کتێبەکانی دکتۆر یوسف قەرزاویی و ستانداڵ ولینین و سەیدقوتب و مەکسیم گورکی قەدەغه ئەکرێن، بۆ ئەوەیە کە مرۆڤە مەڕەکان هەر مەڕ بن، گۆشت و خوری و سەروپێکانیان ببەخشن، مرۆڤه گورگەکانیش هەر گورگ بن و لە ناز و نیعمەتی مەڕخواردن بێبەش نەکرێن.
کاتێ فیلمەکانی حەمەدۆک یاساغ دەکرێن و .. گۆستاف فلۆبیر لەسەر ڕۆمانی مەدام بۆڤاریی ڕاپێچی دادگا ئەکرێت و عەبدولخالق مەعروف و سەید قوتب و حەسەن قزڵجی لەسەر نوسین تیرۆر ئەکرێن ..بۆ ئەوەیە لە هەموو ڕوویەکەوە مرۆڤەکان هەنگاوی زیاتر نەنێن لەوەی بۆیان کێشراوە..تەنانەت ئەگەر دەسەڵاتی ووڵات ئاینییش بێ، نایەوێ و پێی ترسناکە،هاووڵاتییە مەڕەکانی  لە تێگەیشتنی ئاینییدا هەنگاوی زیاتر بنێن، ئەوان ئەبێ تەنها ئەوەندە لە ئایین بزانن کە ئەوان مەڕن و ئەبێ ببن بە قوربانی گورک و شێرەکان.. بە هەمان شێوە دەسەڵاتە کۆمۆنیست و سیکیولار و ئەتایستەکانیش، نایانەوێ هاووڵاتییە مێگەلەکانیان زۆر له یەکسانیی و بێدینییدا قوڵ ببنەوە، چونکە بە گشتی بیرکردنەوە ترسناکە و  دەسەڵاتەکان ڕقیان لە لێیەتی، ئیتر بیرکردنەوەکە هەر چۆنێک بێت، گرنگ نییە، چونکە هەموو بیرکردنەوەکان پاڵ بە مرۆڤەوە ئەنێن لە بازنەی ئاژەڵییەوە دەربچن و بگەنە بازنەی مرۆڤایەتیی هەر بۆیە بیریارێکی چەپی وەک چێ ڤارا بە شانازییەوە سەردانی گۆڕی بیریارێکی ئاینیی وەک سەڵاحەدینی ئەیوبیی ئەکات، چونکە بیرکردنەوەکان له بنچینەدا لە یەک سەرچاوەوە هەڵئەقوڵێ و لە کۆتاییشدا ئەڕژێنە دەریایەکەوە..ئەوەیش کارەساتە بۆ کومەڵگای دارستان و مام شێر و مام گورگەکانی کۆمەڵگا.. خۆ ناپلیۆن پۆناپارت هەر لە خۆیەوە نەیوتووە : دوو فیرقە سەرباز هێندەی دوو نوسەر نامترسێنن .. لە خۆڕا نەیوتووە مەیدانی جەنگم پێ لە هۆڵی تاقیکردنەوە خۆشتر و باشترە .. جەنگیزخان کاتێ کتێبخانەکانی بەغدادی هەڵدایە ناو ڕووباری دیجلە و فوراتەوە .. داعش کاتێ کتێبخانەی ناوەندی زانکۆی موسڵی سووتاند کە یەکەم کتێبخانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوو لەڕووی سەرچاوە و دەستنووسەکانەوە .. هیتلەر کاتێ کتێبخانە و تابلۆ جیهانییەکانی ئەسووتاند ..ئەمانە و زۆر تاوانی دژ بە کولتوور و بیرکردنەوەی تر کە ئەنجامدراون و ئەنجام ئەدرێن، بۆ ئەوە بوون کە مرۆڤەکان بیرنەکەنەوە و بە مافە مرۆڤایەتییەکانی خۆیان شاد نەبن.. بەڵکو لە قۆناغی ئاژەڵیی و کۆیلایەتیی خۆیاندا بمێننەوە .. بە جۆرێک ملیۆنەها مرۆڤ خزمەتی یەک مرۆڤ و یەک خێزان بکەن.. داهات و ماڵ و سامانی  ملیارەها مروڤ، بدرێتە مرۆڤێک .. ملیارەها مرۆڤی ماندوو برسی وتینوو بن بۆ ئەوەی مرۆڤێک ببێتە خاوەنی سەدان ملیار دۆلار یان تریلیۆنەها .. لە شەڕی نەوت و کانزا بازرگانییەکاندا ملیۆنەها مرۆڤ بکوژرێن و سەدان شار و شارۆچکە وێران بکرێن لە پێناوی هشتنەوەی دەسەڵات و توانای کەسێکدا و مانەوەی لەسەر کورسی دەسەڵاتدا .
ئایین و بیرکردنەوە و کتێب و ئایدیۆلۆژیای تازە، ئەو تاوانە گەورانەیان پێ قوت ناچێ و ڕەتیان دەکەنەوە، وەک چۆن موحەمەد و هاوڕێکانی به قورئانێک  شۆڕشێکی جیهانییان لە دژی سەرۆکخێڵەکانی قوڕەیش و کیسراکان و قەیسەرەکان و لویسەکان بەرپاکرد ..وەک چۆن مەکسیم گۆرکی و جاک لەندەن و جۆرج ئۆروێل و لینین و هاوڕێکانیان، شۆڕشێکی یەکسانییان لە دژی قەیسەرە هەڵئاوساوەکانی ڕوسیا و هەموو جیهاندا  بەرپاکرد .. وەک چۆن دانتی و تۆماس مۆر و بۆکاشیۆ و هاوڕێکانیان، شۆڕشی ڕێنیسانسیان دژی پاپا هەڵئاوساوەکانی کەنیسەکانی هەموو دنیا بەرپاکرد ..
هەر بۆیە هەرگیز نابینیت دەسەڵاتدارەکان هاوڕێی بیریارەکان بن، ئەگەر بە ڕێکەوت  و لەبەر خۆڵکردنە چاویشەوە برادەرایەتییەکی لەو جۆرە دروست بووبێ، برادەرایەتییەکی کاتیی بووە و بە کارەسات تەواو بووە ..وەک چۆن هینری هەشتەم، سەری تۆماس مۆری هاوڕێی پەڕاند، لەسەر بیروباوەری دادپەروەریی و یەکسانخوازییەکەی، هەرچەندە مۆر هاوڕێی خێزانیی هینریی هەشتەمیش بوو..
وەک چۆن شێرکۆ بێکەس لە وەزارەتی ڕۆشنبیریی دەستی لە کارکێشایەوە و نەیتوانی بەردەوام بێت.
بەوجۆرە لە هەر کۆمەڵگایەکدا چەند ئایدیۆلۆژیا هەبێ، ئەوەندە ئاغا و سەرۆکحیزب و خاوەن دەسەڵات هەن، نەک بۆ گەشەپێدانی ئەو ئایدیۆلۆژیایانە، بەڵکو بۆ چاودێریکردنیان و نەهێشتنی هەنگاونانی تازە و شۆڕشگێڕی تازە تێیاندا.. بۆ ئەوەی تەواوی ئایدیۆلۆژیاکان لە سنوورەکانی مافی ئاژەڵییدا بمێننەوە و هێڵە سوورەکان نەبەزێنن و بانگەشەی مرۆڤبوون لە کۆمەڵگای دارستاندا ڕانەگەیەنن.. 
بینیومانە سەرۆکخێڵێکی ئاینیی، ئەندامێکی خۆی دەرکردووە و لە هەموو حەسانەیەک دایماڵیوە لەبەر ئەوەی هێڵە سوورەکانی بەزاندووە و باسی مافه زەوتکراوەکانی کۆمەڵگای مێگەلی کردووە، چونکە ئەو سەرکردایەتیی حیزبێکی ئاینیی پێدراوە بۆ ئەوەی لە ڕێی ئایینەوە، مەڕایەتیی و ڕەزامەندبوون بە مەڕایەتیی لە ناخی شوێنکەوتوانیدا بچەسپێنێ و تێیان بگەیەنێت کە ڕازی و ڕەزامەند و خاوەن سەبر بن بەرامبەر هەر زوڵمێک کە لێیان ئەکرێت، بۆ ئەوەی کە مردن بڕۆنە بەهەشتەوە. یان سەرۆکخێڵێکی ناسیونالیست و دیموکرات، چەندەها ئەندامی خۆی تواندۆتەوە لەسەر وشەیەک یان دێڕێک .. لەسەر کتێبێک ..یان نامیلکەیەک..لەسەر تەوقەکردنێک لەگەڵ بیریارێکدا ..لەسەر چاوپێکەوتێنێک، سەرکردەیەک کوژراوە ..یان وونکراوە، چونکە وای تێگەیاندوون دوای سەرکەوتنی ئەوان، ئیتر ئایدیۆلۆژیا کۆتایی هاتووە و هیچ پێویست ناکا ئاو بە ئاشی کۆندا بکرێت.. ئیتر بیرکردنەوە کۆتایی هاتووە و پێویست ناکات خەڵک بوروژێنرێت..ئیتر شۆڕش شتێکی بێ مانا و ترسناکە و پێویستە هەمووان بە قیسمەت و نسیبی خۆیان ڕازی بن.
لەوەیش سەیرتر، چاپکردن و بڵاوکردنەوەی کتێبە لەلایەن ئەوانەی کە لە بنچینەدا بۆ دژایەتیی  کتێب خوڵقاون، ئەوەیش تەنها بۆ تێکەڵکردنی وەرەقەکانە و خۆڵکردنە چاو و ڕاوکردنە لەناو گۆمی لێڵدا.
پرسیارێکیش خۆی قوت ئەکاتەوە، ئایا ئەوانەی کە کۆمەڵگاکان لە سنوورەکانی ئاژەڵبووندا سڕ دەکەن، خۆیان ئەو سنوورانەیان بڕیوە؟ ئایا خۆیان مافە لە مرۆڤایەتییەکان شارەزا و بەڵەدن؟ ئەی ئەگەر وایە، چۆن ویژدانیان ڕێگای بە مێگەلکردنی کومەڵگایان ئەدات؟ لە ڕاستیدا بۆ نمونە کەسێکی وەک ناپلیۆن، زۆر پابەند بووە بە ڕۆشنبیریی و کولتوورەوە، واتا ئەکرێ بڵێین ستێپەکانی مرۆڤبوونی بڕیوە، بەڵام لە پێناوی مانەوەی له لوتکەی دەسەڵاتدا، نەک ئەو مافە مرۆڤایەتییانەی لە بیری خۆی بردۆتەوە، تەنانەت وەک ڕێویەکی فێڵباز ئەچێتە زانکۆی ئەزهەر و ئەڵێت من ئیسلام بووم، بۆ ئەوەی کۆمەڵگای میسر بە تایبەتیی و موسوڵمانان بە گشتیی هەڵبخەڵەتێنێ و ڕێی شۆڕشی ئاینییان لێ ببەستێت.
کەواتە ئەکرێ بڵێین ئەوانەی کۆمەڵگاکانیان لە زیندانی مافە سەرەتاییەکاندا دیل کردووە، ئەکرێ خۆیان مرۆڤ بن، بەڵام مرۆڤبوون بۆ بازرگانییە گەورەکانیان هیچ دەرد ناخوا و ..باشتر وایە بۆیان وەک دڕندە مامەڵە بکەن.. 
بەو جۆرە دوو جیهانی تەواو جیاواز سەریان هەڵدا، جیهانی VIP؛ جیهانی هایلایڤی دڕندەکان و.. جیهانیVCP; جیهانی ئەشکەنجەی مەڕە برسی و ماندووەکان ..
لێرەدا ئیتر ئەو دژایەتییە هەتا هەتاییە ئەبینین لە نێوان بیریار و دڕندەکاندا .. لە نێوان مافەکانی مرۆڤ و کۆمەڵگای دارستاندا .. لە نێوان ئازادیخواز و زیندانەکاندا .. لە نێوان کتێب و کڵاشینکۆفدا .. هەرگیز ئەو دوو بەرەیەیش دانولەیان پێکەوە ناکوڵێت، هەرچەندە یەکێک لە دڕندەکانی کۆمەڵگای دارستان،  بوێری ئەوەی بەخۆی دا بوو بڵێت  : للقلم و البندقیة فوهة واحدة .. واتا قەڵەم و کڵاشینکۆف یەک لولەیان هەیە… ههههههههه ..




دەستەمۆ.. شیعری سەلام عومەر

لەنێو دەریادا گەلێ شەپۆل هەن
باڵایان بەرزە وەك درەختی چنار
دەنگیان ترسناك
تەكانیان خێرا
كەچی دەمرن و ناگەنە كەنار
وەك ئەو باڵندە وێڵ و برسیانەی
بۆ مشتێ گەنم
بەتۆڕ و داوی راوچیان گیر دەبن
وەك خەون و هیوای
ئەو جەنگاوەرانەی
هەرگیز پێی ناگەن
هەتا پیر دەبن.
×××××××××
گەلێ‌ مرۆ هەن هەتاکو ئێستا
خۆیان بەهەڵۆ و پڵنگ دەچوێنن
وەکو باڵندەی نێو قەفەزەکان
کەس تێیان ناگا
داخۆ دەناڵن، یاخۆ دەخوێنن؟
×××××
تا دەست لە هەوا و پێ لە عەرزی بن
هەر لە خوارەوە،
هەنگاوەكانتان دژی بەرزی بن
وەک مەیموونەکانی وڵاتی بالی
منداڵەكانیشیان ناچار دەکەن
فێرە خزین و دواتر دزی بن.

سەلام عومەر