ئێستێتیکی فریدریش شیلەر.. کاوە جەلال (بەشی هەشتەم و کۆتایی)

7– کاریگەری و واتای سەردەمییانەی ئێستێتیکی شیلەر

“پەروەردەی ئێستێتیکیی مرۆڤ” کە شیلەر لە ئیدیالێکی مرۆڤپەروەرانەوە دەینووسێت، وەرچەرخانە لە فەلسەفەدا (ئێستێتیکدا)، چونکە ئەو بۆ یەکەم جار هونەر وەک خۆمەبەست و هونەر وەک دەستوێژی گۆڕانی جڤاکی هەڵدەگرێت و بەوەش تێکهەڵکێش دەکات: جوانێتی کۆتایی بە نامۆبوونی مرۆڤ دەهێنێت و دەیخاتە ڕەوشی ئازادییەوە، بەو ڕێیەشەوە دەوڵەتی ناچارەکی وەردەگۆڕێت بۆ دەوڵەتی ئاکارییانەی ئاوەز.
بێگومان ئەوە سەرەتا هێگل بوو وەک یەکەم فەیلەسوف کە لەژێر کاریگەریی ڕوسۆ و شیلەردا واتایەکی تایبەتیی فەلسەفەیی بە تێگەی نامۆبوون دا. ئەو نامۆبوونی وەک دەر-دان، دەر-چوون (Entäußerung) پێناسە کرد: هۆش ناچارە لە پێناوی خۆناسیندا لەنێو خۆیەوە بچێتە دەرەوە و ببێت بە ئۆبژێکت، یان شێوەی دەرەکی وەربگرێت: ببێت بە سروشت، مێژوو، کاری هونەری، یان کردار و هتد. کەواتە هۆش دادەبەشێت و هاوکات خۆی لێ گوم دەبێت. وەلێ ئەمە تەنیا قۆناغێکی ڕاگوزەرە، چونکە هۆش لەم ڕەوتەدا فێردەبێت لەتەک ئۆبژێکتی نامۆدا ئاشبێتەوە، ئەویش کاتێک وەک خۆیی دەیناسێت(ەوە). بۆ نموونە سەبژێکت (بکەر) لە پرۆسەی کاردا شتێک (ئیدێیەک، هێزی خۆی) دەردەدات و لە بەرهەمێکدا بەرجەستەی دەکات، وەلێ ئێستا ئەم بەرهەمە لە دەرەوە سەربەخۆیی لە ئەوی بکەری وەردەگرێت. دوایئەوەی بکەر بە کارکردن لە ئۆبژێکتدا، واتا لە پرۆسەی بەهیخۆکردنی (Aneignung) ئەودا، ئارەزووەکانی دادەمرکێنێتەوە، ئیدی فێردەبێت جڵەویان بگرێت، بەدووی ئەوەشدا دەبینێت کە ئۆبژێکتی کارتێداکراو بەرهەمی خۆیەتی. ئیدی ئەو خۆی دەفۆرمێنێت و دەگەڕێتەوە بۆ لای خۆی.
ئێمە پەیوەند بە پرسی نامۆبوونی مرۆڤەوە زۆرتر ئامانجی هاوشێوە لە نێوان شیلەر و مارکسدا دەبینین، هاوکات هەردووکیان لە کەتواری جڤاکییەوە دەردەچن. ئاشکرایە ئیدیالیزمی ئەڵمانی کاریگەریی گەورەی لەسەر مارکس نواند، هەروەها پەیوەند بە مارکسەوە ئاماژە بۆ ئەوە دراوە کە ئەو هێگل دەهێنێتە نێو جیهانەوە. ئێمە دەتوانین لەم پەیوەندییەدا شیلەر لەبریی هێگل دابنێین. جگەلەوە توێژینەوە نوێکان جەخت لەوە دەکەن کە مارکس زۆرتر لەژێر کاریگەریی شیلەردا گۆڕان بە تێگەی نامۆبوون دەدات (54).
شیلەر مرۆڤ لە ستاتۆیەکی سروشتیدا وەک بوونەوەرێک وەردەگرێت کە لە دوو ڕەمەکی دەرکی و فۆرم پێکدێت، وەلێ هەردووکیان لەم ستاتۆیەدا تەبان بە یەکدی، چونکە مرۆڤ ڕەمەکییانە (ئینستینکتیڤ) سازاو بە سروشت دەژی، کەواتە جارێ زەبری فیزیکی و ئەخلاقی ناناسێت. ئەو جارێ هەمەکییە (مارکسیزم بەگشتی ئەم ستاتۆیە ناودەنێت کۆمونەی سەرەتایی). وەلێ مرۆڤ بە کاری دابەش و بەپسپۆرکردن لە خۆی نامۆ دەبێت، واتا هەمەکێتیی خۆی لەدەستدەدات، چونکە مرۆڤ لە جڤاکی مۆدێرندا تاکلایەنە بە هێزی ئاوەز هەوڵ دەدات ببێت بە پسپۆر، بەوەش هەست و سۆزەکانی دەچەوسێنێتەوە. شیلەر دەبێژێت: «چێژ لە کار، دەستوێژ لە مەبەست، ڕەنج لە پاداشت جیاکرانەوە. مرۆڤ کە تاهەتا بە تاکە کەرتێکی بچووکی سەرجەمەوە گرێدراوە، خۆی تەنیا وەک کەرت پێدەگەیەنێت؛ ئەو هەرگیز هارمۆنیی کرۆکی خۆی گەشەپێنادات، بەڵکو تاهەتا تەنیا ژاوەژاوی مۆنۆتۆنی (جاڕسکەری) ئەو چەرخەی لە گوێدایە کە ئەو خۆی دەیخولێنێتەوە، هەروەها لەبریی ئەوەی مرۆڤایەتی لەنێو سروشتی خۆیدا پێبگەنێت، تەنیا دەبێت بە کۆیلەی کارەکەی، زانستەکەی». (55)
مارکس لەتەک ئەم تێروانینەی شیلەردا یەکدەگرێتەوە، وەلێ کێشەی مرۆڤییانەی نامۆبوون وەک نامۆبوونی کار لە سەرمایەگەریدا دەخاتە ژێر ڕەخنەوە، بە شێوەیەکی دی ببێژین، ئەو کێشەی نامۆبوون دەگەڕێنێتەوە بۆ پەیوەندییە ماتەریەل (بەرجەستە) و ئابوورییەکانی سەرمایەگەری. ئەو لە نامەیەکدا بۆ فێردیناند لاسال (19 ئەپریلی 1859) ڕەخنەییانە دەبێژێت کە شیلەر لە دراماکانیدا کارەکتەرەکانی وەک «زمانحاڵی هۆشی سەردەم» داناوە(56)، واتا سەربەخۆیی کۆنکرێتی پێنەداون، بەڵکو تا ڕادەیەکی زۆر خستوونیەتە ژێر ڕکێفی ئیدێی ئەبستراکتەوە. مارکس بە پێچەوانەوە وایدادەنێت کە بەرهەمهێنانی ئیدێ، پێشبینی و ئاگایی، ڕاستەوخۆ ئاڵاوە بە چالاکیی بەرجەستە و پەیوەندییەکانی مرۆڤانەوە: «هەرگیز ناشێت ئاگایی شتێکی دیکەی جیاواز بێت لە بوونی بەئاگا، بوونی مرۆڤانیش پرۆسەی کردەکییانەی ژیانیانە» (57).
سەرباری ئەوە شیلەر و مارکس ئامانجی هاوشێوەیان هەیە: هەردووکیان ڕێگەیەک بۆ کۆتاییهێنان بە نامۆبوونی مرۆڤ، بۆ بەدیهێنانەوەی کرۆکی هەمەکییانەی ئەو، بە پێویست دادەنێن. شیلەر داوا دەکات کە دەوڵەتی ئێستێتیکی (گەمە) جێی دەوڵەتی ناچارەکیی چەوسێنەر بگرێتەوە، بە تێروانینی ئەو گەمە (کردار و بەدیهێنانی ئازادی بێمەبەست) باڵاترین فۆرمی مرۆڤبوونە، چونکە تەنیا لەم ستاتۆیەدا توانستی دەرکگیری و ئاوەز لە هارمۆنیدان. وەلێ مارکس بەدیهێنانی ئەو ئامانجە دەخاتە ئەستۆی کۆمونیزم کە لە لایەنی خۆیەوە بەم شێوەیە ڕوونی دەکاتەوە: «کۆمونیزم بۆ ئێمە ڕەوشێک نییە کە گەرەک بێت بهێنرێتەگۆڕێ، یان ئیدیالێک بێت کە کردەکێتی پێوەی بەند بێت. کۆمونیزم بۆ ئێمە بزووتنی کردەکییە کە ڕەوشی هەنووکە هەڵدەگرێت (ناهێڵێت – ن). مەرجەکانی ئەم بزووتنە لەو پێشمەرجانەوە دەکەونەوە کە هەنووکە لەگۆڕێن» (58).
ئەوجا مارکس جیاوازیی نێوان جڤاکی کاری نامۆبوو و کۆمونیستی بەرجەستانە دەردەخات: لە جڤاکێکدا کە بەرژەوەندیی گشتی و تایبەتی دابەشیون، لەو جڤاکەدا «هەریەکێک بەگوێرەی دابەشکردنی کار بازنەیەکی دیاریکراو و دابڕاوی چالاکیی هەیە کە بەسەریدا دەسەپێنرێت و ئەویش ناتوانێت لێی دەربچێت؛ ئەو ڕاوچییە، ماسیگرە یان شوانە یاخود ڕەخنەگری ڕەخنەییە و دەبێت ئەوها بمێنێتەوە گەر نەیەوێت دەستوێژی بژێوی لەکیس بچێت»، وەلێ بە پێچەوانەوە لە جڤاکی کۆمونیستیدا هەرکەس دەتوانێت خۆی لە هەر بوارێکی خوازراودا پێبگەیەنێت، «هەروەها جڤاک بەرهەمهێنانی گشتی ڕێکدەخات و هەر بەو ڕێیەشەوە دەشێنێت»، کە «ئیدی من ئەمڕۆ ئەمە و سبیەنێ ئەوە دەکەم، بەیانیان ڕاودەکەم، پاشنیوەڕوان ماسی دەگرم، ئێواران خەریکی بەخێوکردنی ئاژەڵ دەبم و دوای خواردن بە حەزی خۆم ڕەخنە دەگرم، بەبێ ئەوەی هەرگیز ببم بە ڕاوچی، ماسیگر، شوان یان ڕەخنەگر» (59).
کەواتە ئازادی ئامانجی شیلەر و مارکسە: جڤاکێک کە تێیدا چیدی مرۆڤ ناچەوسێنرێتەوە یان وەک بەکرەیەکی بچووکی نێو ئامێری ئابووری نەچەسپێنراوە. وەلێ ئەوە هاوکات لای هەردووکیان مەرگی دەوڵەتە: لای شیلەر هارمۆنیی نێوەکییانەی مرۆڤ وا دەکات کە یاسا دەرەکییەکان زیادە بن؛ لای مارکس دەوڵەت نامێنێت دوای ئەوەی جڤاکی فرەچین و ئامرازەکانی سەروەری نامێنن. ئێمە لای هەردووکیان „یوتۆپیا“ی نەهێشتنی نامۆبوون و ستاتۆی ئازادیی مرۆڤیمان هەیە.
„پەروەردەی ئێستێتیکیی مرۆڤ“ هەروەها کاریگەریی لەسەر „تیۆریی ڕەخنەیی“ (ناسراو بە „فێرگەی فرانکفورت“)، بەتایبەتی لەسەر هێربەرت مارکوزە نواند. ئەو لە نووسینەکەیدا بە ناونیشانی „بونیادی ڕەمەک و جڤاک“ (بە ئینگلیزی: „ئێرۆس و سیڤیلیزەیشن“) خۆی بە تێگەی ڕەمەکی گەمەوە لای شیلەر خەریک دەکات. ڕەمەکی گەمە، کە تێکهەڵکێشی هارمۆنیانەی هەردوو ڕەمەکی دەرکی و فۆرمە، مارکوزە وەک کلیلێک بۆ نەهێشتنی کاری نامۆبوو و بناغەیەک بۆ بنیاتنانی جڤاکی ئازادکراوی یوتۆپیانە دەیبینێت. ئەو لێرەدا هاوکات لەتەک مارکسدا ئەرگومێنت دەهێنێتەوە.
واتایەکی کرۆکیانەی شیلەر بۆ مارکوزە لەوەدایە کە شیلەر „هێزی پێشبینیکردن“ بە توانستێکی کرۆکیانەی هۆشەکی، هەروەها جوانی بە مەرجێکی زەرووریی مرۆڤایەتی دادەنێت، بەو ڕێیەشەوە کارایی ئێستێتیک وەردەگۆڕێت: «ئێستێتیک دەتوانێت رۆڵێک لە بنیاتنانەوەی نوێی کولتووردا بگێڕێت» (60). ئاخر، وەک شیلەر دەبێژێت، ئەوە کولتوورە کە مرۆڤی مۆدێرنی بریندار کردووە (نامەی 6)، بۆیە تەنیا فۆرمێکی نوێی کولتوور دەتوانێت مرۆڤ چاکبکاتەوە: هەردوو ڕەمەکە بنەڕەتییەکەی ئەو: توانستی دەرکگیری و ئاوەز یەکبخاتەوە. شیلەر گونجاندنەوەی هەردوو ڕەمەکی ناوبراو دەخاتە ئەستۆی ڕەمەکی گەمە کە بابەتەکەی جوانییە و دوا ئامانجیشی ئازادییە. کەواتە، وەک مارکوزە دەبێژێت، „سیاسەت“ کێشەی شیلەرە: «ئازادکردنی مرۆڤ لە مەرجە نامرۆڤییەکانی لێرەبوون»(61)، لێرەشدا شیلەر بە پێویستی دەزانێت کە مرۆڤ بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشە سیاسییە ڕێگەی ئێستێتیکێتی، ڕێگەی ڕووەو هەستی جوانی، بگرێتە بەر تا بەو ڕێیەوە بە ئازادی بگات. ئەوجا مارکوزە بەردەوام دەبێت: «ڕەمەکی گەمە ئامرازی ئەم ئازادکردنەیە»، وەلێ ئەوە گەمەکردن نییە «بە» هەرشتێک، «بەڵکو ئەوە گەمەی خودی ژیانە لەوبەر پێداویستی و زەبری دەرەکییەوە – بەدیهێنانی لێرەبوونێکە بەبێ (…) ترس، بەمەش بەدیهێنانی ئازادییە» (62). ئاخر تەنیا کاتێک مرۆڤ ئازادە، گەر ئەو ئازاد بێت لە زەبری فیزیکی و ئەخلاقی – گەر ئەو بەناچاری بەند نەبێت بە پێداویستی یان بە یاساوە. تەنیا «لە کولتوورێکی ڕاستینەی مرۆڤیدا لێرەبوون بەزۆری گەمەیە نەک ڕەنج، مرۆڤیش لە ئاوەڵابوونی گەمەییدا دەژی نەک لە کێماسدا» (63).

گەمە لای شیلەر لەنێو کولتووری زەبر و پێداویستییەوە کارا دەبێت: «لەنێو جەرگەی جیهانی ترسناکی هێزەکان و جەرگەی جیهانی پیرۆزی یاساکانەوە ڕەمەکی ئێستێتیکییانەی سازاندن هەستپێنەکراو کار لە بنیاتنانی جیهانێکی سێیەمی شادمان-ی گەمە و دەرکەوتەدا دەکات کە تێیدا مرۆڤ لە کۆتگەلی سەرجەم پەیوەندییەکان دەکاتەوە و بەریدەدات لە هەر شتێک کە ناوی زەبر بێت، جا زەبری فیزیکی یان ئەخلاقی بێت»(64). مارکوزە ئەم تێڕوانینە بنەڕەتییەی شیلەر ناودەنێت «ئەدگارە ئێکسپلۆزیڤەکانی (موتەفەجیرەکانی) پرۆژەکەی شیلەر» (65)، چونکە دژبەریی حەز (ئێرۆس) و کار ناهێڵێت، دەسەڵات لە پرنسیپی بەرهەمخستنەوەی سەروەر دەسەنێتەوە و ستاتۆی ئازادی لەوبەر زەبرەوە پێشان دەدات. بێگومان کۆنسێپتی مارکوزەش ئەوەیە کە جڤاکی چەوسێنەر (ڕێپرێسیڤ) مرۆڤ لە خۆی نامۆدەکات، ڕەمەکەکانی دەچەوسێنێتەوە و „پێداویستیی هەڵە“ بەرهەمدەهێنێت، ئەمەش کێشەیەکی دژواری کولتووری مۆدێرنە کە لە نائازادیی سۆسیالدا خویا دەبێت، چونکە مۆرکە کرۆکییەکانی بریتین لە زەبر، نەمانی هزرینی ڕەخنەیی و نامۆبوون. ئەمە لای مارکوزە نەخۆشیی کولتوورە کە بە جیابوونەوەی هەردوو ڕەمەکی دەرکی (کەرەسە) و فۆرم (ئاوەز) هاتۆتەئاراوە، وەلێ ئەو هۆی نەخۆشییەکە زۆرتر لە „چارەسەر“ی زەبرمەندی ئەو ناکۆکییەدا دەبینێت کە لە نێوان هەردوو ڕەمەکی ناوبراودا لەگۆڕێیە: چارەسەرەکە «بنیاتنانی ستەمی ئاوەزە بەسەر توانستی دەرکگیریدا»(66). بە تێڕوانینی مارکوزە تەنیا بە نەهێشتنی ئەم ستەمەی ئاوەز بەسەر کایەی دەرکیی مرۆڤەوە (ڕەمەک و هەست و سۆزەکانەوە)، هەروەها قبووڵکردنی کایەکە لە هەقیقەتی خۆیدا، دەشێت هەردوو توانستە مرۆڤییەکە پێکەوە بگونجێنرێنەوە و بەو ڕێیەشەوە ئازادی بەدیبهێنرێت. کەواتە گەر مرۆڤ بییەوێت بە ئازادی بگات، ئەوا بە تێروانینی مارکوزە پێویستە پێشتری بە «ڕزگارکردنی توانستی دەرکگیری» بدرێت: «فریاکەوتنی کولتوور نەهێشتنی کۆنترۆلە چەوسێنەرەکان لە خۆ دەگرێت کە کولتوور بەسەر توانستی دەرکگیریدا سەپاندوونی … هەر ئەمەشە بەڕاستی ئەو بیرۆکەیە کە خۆی لە پشتی „پەروەردەی ئێستێتیکیی مرۆڤ“ەوە دەبینێتەوە: ئامانجەکەی ئەوەیە کە ئاکار لەسەر بناغەی توانستی دەرکگیری بنیاتبنێت. دەبێت یاساکانی ئاوەز لەتەک بەرژەوەندییەکانی دەرکەوەرەکاندا ئاشتبکرێنەوە (شیلەر) (…). گومانی تێدا نییە کە نەک تەنیا ئاوەز، بەڵکو هەروەها „ڕەمەکی دەرکی“ش پێویستی بە وەرگۆڕینی سنووردانەر هەیە („کەواتە هەردوو ڕەمەک پێویستیان بە سنووربۆدانانە، ئەوجا لەبەرئەوەی هەردووکیان بە وزە دادەنرێن، ئەوا پێویستیان بە خاوکردنەوەیە)“، ئەوە گەر هاتوو گەرەک بێت ئازادی بە پرنسیپی ڕێبەرییانەی کولتوور» دابنرێت(67). مارکوزە لێرەدا ئێستێتیکی شیلەر و پسیکۆئانالیزی زیگموند فرۆید پێکەوە گرێ دەدات بۆئەوەی پێشانی بدات کە چۆن وزەی مرۆڤیانەی ژیان لە نێوان ئێرۆس و ئاوەز و چەوساندنەوەی جڤاکیدا دادەبەشێنرێت، لێرەشەوە شیمانەی جڤاکێکی ئازاد بەدەر لە چەوسانەوە، ئاشتکردنەوەی ئاوەز و توانستی دەرکگیری و هەروەها وەرگۆڕینی کار بۆ گەمەی ئازاد ڕووندەکاتەوە.
ئازادکردن لە کەتوار کە شیلەر ڕایدەگەیەنێت، مارکوزە بە یەکێک لە پێشڤەرووترینی هەڵوێستە هزرییەکانی دادەنێت، چونکە لای شیلەر ئازادکردنەکە «لە کەتوار ترانسسێندێنتال نییە، ناخەکی یان تەنیا ئینتەلەکتوێل نییە (…)، بەڵکو ئازادییە لەنێو کەتواردا»(68)، بەمەش ئیدی کردەکێتیی نامرۆڤدۆستی کێماس و ناچاری، بە واتایەکی دی: ستاتۆی خەباتی فیزیکی و سۆسیالی خۆهێشتنەوە، «جددییەتی نامێنێت» (شیلەر)، وەلێ بە تێڕوانینی مارکوزە تەنیا کاتێک ئەمە ڕوودەدات «گەر بشێت کێماس و ناچاری بەبێ کاری نامۆبوو ساتاربکرێن. ئەوسا ئیدی مرۆڤ ئازادە کە بە توانست و شیمانەکانی و هەروەها بە ئەوانەی (توانست و شیمانەکانی – ن) سروشتیش گەمە بکات (…)، ئیدی ئەو ئازادە، ئیدی جیهانی ئەو ‘دەرکەوتە’یە و ڕێکخراوەکەشی جوانییە. بەهۆی ئەم بەدیهاتنەی ئازادییەوە گەمە زۆرترە لە کردەکێتیی ئاستەنگدانەر و ئەخلاقی» (69).
ئێمە گەرەکە لەم جێیەدا جیاوازیی شیلەر و مارکوزە ڕوونتر دەربخەین. شیلەر شۆڕشی (ڕێڤۆلوسیۆنی) تەواوەتیی „مەئریفە و شێوازی هزرین“ وەک پێشمەرجی کولتووری ئێستێتیکی دادەنێت. مارکوزە ئەم شۆڕشەی مەئریفە و شێوازی هزرین بە شیاو دادەنێت، وەلێ پەیوەندی دەکات بە گۆڕانی پێشڤەچووی سیستەمی سەرمایەگەرییەوە. کەواتە ئەو لە سیستەمی “سەرمایەگەریی درەنگ”دا کە ناوی دەنێت “جڤاکی پێشڤەچووی ئیندوستری” (بەرهەمهێنان بە کۆ-فابریکە)، یان هەروەها جڤاکی ڕەفاهی (Überflussgesellschaft) لەبارترین زەمینەی گۆڕان ڕووەو جیهانی ئازادی دەبینێت. بێگومان جڤاکی ئیندوستریی پێشڤەچوو جڤاکێکی ئەوتۆیە کە مرۆڤان بەڕێی ڕەفاهیەت و بەرخۆری و ئازادیی رواڵەتییەوە لەتوانادەخات، بەوەش مرۆڤانی تاکڕەهەند دەهێنێتەگۆڕێ، سەرباری ئەوە لە ڕەوتی گۆڕانی پێشڤەچووی سەرمایەگەریدا «… کولتوور دەگات بە باڵاترین شکۆفەی فیزیکی و هۆشەکیانەی خۆی»، لێرەشەوە ئیدی دەشێت بە تەکنۆلۆژیی مۆدێرن کۆتایی بهێنرێت بە خەباتی فیزیکی و سۆسیال کە مرۆڤان لە پێناوی خۆهێشتنەوەدا ئەنجامی دەدەن، بەڵێ ئێستا ئیدی دەرفەت دەڕەخسێت بۆئەوەی لێرەبوونی مرۆڤ بەربخرێت بەرەو „بزووتنی ئازاد کە بۆ خودی خۆی مەبەست و دەستوێژە“ نەک دەستوێژ بێت بۆ مەبەستی دەرەکی، وەک چۆن شیلەر جەختی لێدەکات(70). ئاخر «دەشێت لە جڤاکێکدا کە لە ئاستی باڵادا ئیندوستریالیزە کراوە، کاری قورسی لەشەکی بەئۆتۆماتیکی بکرێت. ئەوسا ئیدی کار پێچەوانەی گەمە نابێت. ئەوسا ئیدی ناشێت تەنیا کاری هونەری چۆنێتیی هونەرییانە وەربگرێت، (یان) خەریکبوونێکی ئەوتۆی حەزمەند بێت بە بابەتەکەوە کە خۆی ڕێسا و ئامانج بە خۆی بدات» (71)، بەڵکو ئەم بەئۆتۆماتیکیکردنەی ئیندوستری توانستێکی ئەوتۆ لە خۆ دەگرێت کە بەڕێیەوە دەرفەت دەڕەخسێت بۆئەوەی کاری ماندووکەر بۆ سەر ئاستێكی نزم داببەزێنرێت و پەرە بە ئازادیی مرۆڤ بدرێت. ئاخر تا چەند تەکنۆلۆژی، بەئۆتۆماتیکیکردن و زانست پێشڤەبچن، تا چەند پتر سیڤیلیزاسیۆن بگۆڕرێت، هێندەش زۆر „دەشێت“ کاری نامۆبووی پابەندی کێماس „لەدەسەڵاتبخرێت“، هاوکات جڤاکێکی ئەوتۆی ڕەفاهی بنیاتبنرێت کە پرنسیپی حەز (ئێرۆس) لە خۆ بگرێت و تێیدا هەژاری و زەبری کار چیدی پێویست نەبن. لەم جڤاکەدا کە ئێرۆس بنەڕەتێکی پێویستی ژیانە، شادی و پێکڤەیی ئافرێنەرانە مەغزا و مەبەستی لێرەبوونی مرۆڤن.
تێگەی گەمەی شیلەر کلیلی ئەم گۆڕانەیە کە مارکوزە دەیخوازێت، ئەویش چونکە لە گەمەدا ژیان و شێوە لەنێو یەکدیدا تێكهەڵکێش دەبن، یان بە زمانی مارکوزە: چونکە «لە گەمەدا دژبەریی نێوان کەتوار و ئێرۆس، کار و حەز، ناهێڵرێت. (…) گەر پرنسیپی حەز لە گەمەدا لەنێو خودی خۆیەوە بە کەتوار بگونجێت، ئیدی کار وەک پرنسیپی سەروەرینوێنی کەتوار لەدەسەڵاتدەخرێت»؛ وەلێ بە نەمانی زەبری دەرەکی، بۆ نموونە زەبری ئاوەز کە پارێزەری کەتوارە و تەنیا بەگوێرەی خواست و ڕادەی بەرگەگریی جڤاک دەرفەت بە حەز دەدات، «بە هیچ شێوەیەک (…) زیادەڕەویی (ئێکسسێسی) بەڕبەڕیانە سەرهەڵنادات. بە پێچەوانەوە لە گەمەدا شتێکی هاوشێوەی یاسابەخۆدانی حەز خویا دەبێت. ئاخر گەمە بێڕێسا نییە، وەلێ ڕێساکان لە دەرەوە نایەن، بەڵکو لە میانەی گەمەکەدا و بە شێوازی گەمەیی گۆڕان پێدەدرێن. گەمە لە واتایەکی تایبەتیدا حەزە کە لە نێوەوە خودی خۆی ڕێکدەخات، کەواتە پڕحەزانە و گەمەڤانانە بۆ ڕێسا و یاسای ئەوتۆ دەگەڕێت و دەیانبینێتەوە کە بە خۆی دەگونجێن»(72). بەم ڕێیەوە ئیدی کەتوار سەرلەنوێ دەسازێنێتەوە، بە چەشنێک کە چیدی سروشت وەک سەروەر بەسەر مرۆڤدا ئەزموون ناکرێت (وەک لە جڤاکی پریمیتیڤدا) یان وەک شتێک کە مرۆڤ بەسەریدا سەروەری دەنوێنێت (وەک لە جیهانی مۆدێرندا)، بەڵکو بەزۆری وەک ئەو بابەتەی „لێڕوانین“ یان „لێهزرینی پەرچاوە“ ئەزموون دەکرێت کە شیلەر لە پەروەردەی ئێستێتیکیدا لێی دەدوێت(73). بە تێڕوانینی شیلەر لێڕوانین یان لێهزرینی پەرچاوە یەکەم پەیوەندیی ئازادی مرۆڤە بە جیهانەوە، کە وەک ئارەزوو هەڵپەی ژێرخەری بۆ بابەت نییە، بە پێچەوانەوە مرۆڤ لە لێڕوانیندا، لێهزریندا، واز لە نواندنی زەبر بەسەر سروشتدا دەهێنێت و هەڵوێستی میانەگیر بەرانبەری وەردەگرێت، کەواتە بابەتەکەی لە خۆی دوور دەخاتەوە، بەوەش دەرکەوەرەکانی ئارام دەبنەوە و لە نێویاندا ئاشتی بەرپا دەبێت (74).
لەم ڕوانگەیەوە گەمە لە دوو ڕووەوە کاریگەری دەنوێنێت: چە لە مامەڵەکردن لەتەک ئۆبژێکت و چە لە جیهانی سەبژێکتیڤیدا: ئەدگاری کرۆکیانەی گەمە ئەوەیە کە هەرگیز هەڵوێستی زەبرمەند و داڕوتاندنەوە بەرانبەر ئۆبژێکتی ئەزموون وەرناگرێت، بە پێچەوانەوە ئەو خۆی ئۆبژێکت دەسازێنێت، بەو ڕێیەشەوە سروشت ئازاد دەبێت بۆ داڕشتنی گەمەییانەی بڕی فۆرمە بێمەبەستەکانی خۆی کە تێکڕا دەرهاویشتەی „ژیانی نێوەکییانە“ی بابەتەکەین؛ ئەوجا هەڵوێستی گەمەیی هەروەها جیهانی سەبژێکتیڤی دەخاتە ڕەوشی گۆڕانەوە، چونکە ئێستا ئەزموونی ئێستێتیکی کۆتایی دەهێنێت بە توانستی بەرهەمخستنەوە (پرۆدوکتیڤێتی)ی زەبرمەند و ڕووتێنەرەوە کە مرۆڤ دادەزنێنێت بۆ سەر ئاستی ئامرازی کار. مارکوزە لەم گۆڕانە سەبژێکتیڤییەدا هیچ مەترسییەک نابینێت، چونکە بە تێڕوانینی ئەو ئێستا لەم ڕەوشەدا گەمە چالاکیی ئازاد و حەزی دەرکی و ئۆتۆنۆمی پێکەوە گرێ دەدات نەک مرۆڤ خۆی لەو ستاتۆیەی ناچالاکیدا ببینێتەوە کە ژیانی ڕۆژانەی سەرمایەگەری بەسەریدا دەیسەپێنێت، بە پێچەوانەوە مرۆڤ چالاکانە لێرەبوونی خۆی لەوبەر کێماس و ترسەوە بەردەخات، ئەویش چونکە ئێستا „داڕشتن“، یان بەدیهێنانی ئازادی شیمانەکان، بەرهەمی چالاکییەکەی ئەوە(75).
„پەروەردەی ئێستێتیکیی مرۆڤ“ هەروەها لەو ڕوانگەیەوە کاریگەرترین نووسینی کلاسیک-ی ئەڵمانییە، کە نووسینەکە دەبێت بە بناغە بۆ ئیدیالی کلاسیکییانەی (واتا نموونەیی) پەروەردە بە کاریگەرییەوە لەسەر پێداگۆگیکی (پەروەردەناسیی) مۆدێرن و هاتنەئارای تێگەی “دەوڵەتی کولتووری”.
بە تێڕوانینی شیلەر مرۆڤ تەنیا لە گەمەکردندا بەڕاستی ئازادە، چونکە لە گەمەدا توانستە هۆشەکی و دەرکییەکانی ئەو چوونەتە ڕەوشی هارمۆنییەوە. شیلەر لێرەدا وەک پەروەردکارێکی فەلسەفەیی هەوڵ بۆ پەروەردەیەکی ئێستێتیکی دەدات کە تا ئەمڕۆ هەنووکەییە، چونکە پەروەردەی ئێستێتیکی کە گەمەییانە بەردەخرێت، تەنیا زانینی پسپۆریانە بە مرۆڤ ناگەیەنێت، بەڵکو هاوکات توانای پێدەدات خۆی لە زەبرە دەرەکییەکان بەربدات و وەک تاکەکەسێکی ئۆتۆنۆم کردار بنوێنێت. ئەم ئیدیالە مرۆڤخوازییەی شیلەر ئەمڕۆ وەک دژەپرۆژە بەرانبەر فشاری بەرهەمخستنەوە و بەپسپۆرکردن خۆی دەنوێنێت، چونکە بە پێچەوانەی ئەو فشارەوە توانا بە مرۆڤ دەدات بڕیاری خۆیی بدات سەربەخۆ لە هزری سوودمەندی. ئاخر لەم پەروەردە ئێستێتیکییەدا ڕاومێکی (فەزایەکی) ئازاد دەسازێنرێت و تێیدا دەرفەت بۆ ئۆتۆنۆمی و نوێکاریی خۆیی دەڕەخسێت، بۆ نموونە کۆرسێکی شێوەسازی بۆ زارۆکان یان گەنجان کە خۆیان شادمان و گونجاو بە کارەکەیان ڕیالیزە دەکەن. ئەوجا، هەر لەم پەیوەندییەدا، بەهەندوەرگرتنی فێرکاریانەی لایەنی هەستەکی و سۆزەکی، ئەندێشە و ئافرێنەریی مرۆڤ، دەرفەت دەڕەخسێنێت بۆ پێگەیاندنی کەسێتییەکی شوناسمەند و چێبوونی هەڵوێستی ڕەخنەیی بەرانبەر سەرجەمی ئەو هەوڵانە کە (بۆ نموونە لە ڕۆژهەڵات) بە دەرخپێکردن و خۆشەکردن بۆ جوینەوەی نووسراوەکان بەگەڕدەخرێن، ئەوە بە سەرئەنجامێکەوە کە سستبوونی پسیکۆی (ژیانی ناخيکیی) مرۆڤە، یان داخستنی هەر دەروویەکە کە بشێت لێوەی تاکەکەس گۆڕان بە هزرین و هەڵوێستی ڕەخنەیی بدات چە بەرانبەر جڤاک و چە بەرانبەر جیهانێک کە تێیدا ئەمڕۆ میدیاکان بە گەیاندنی تاکلایەنەی وێنە هۆش و دیتەنێتیی تاکەکەس دەشێوێنن.
شیلەر هەروەها جەخت دەکات کە هونەر وەک بەرهەمی گەمە دەتوانێت بە سازاندنی دەروونی جوان جڤاک لەنێو خودی خۆیەوە بگۆڕێت. هەر لەم بنەڕەتەوە تێگەی „دەوڵەتی کولتووری“ هاتۆتە ئاراوە کە تێیدا کولتوور و هونەر وەک هێزمەند بۆ شکۆفەی دێمۆکراتی کارادەکرێن: پەروەردەی کولتووری گەرەکە مرۆڤان ببزوێنێت هۆشی ئازاد و ئافرێنەری خۆیان ئاشکرا بکەن. ئاخر ئەو ڕاومە ئازادە کە شیلەر بە پێویستی دادەنێت، لە دەرەوەی بەرژەوەندییەکانی سەروەری و دەسەڵاتی سیاسیدایە، ئەوە ڕاومێکە کە تێیدا تاکەکەس بە گەمەی ئێستێتیکیانە ئەزموونی ئازادی و هەمەکێتیی خۆی دەکات، بەم ڕێیەشەوە، وەک شیلەر دەبێژێت، دەتوانێت ئەزموونی „ئیدێی مرۆڤایەتی“ بکات.
لە کۆتاییدا گەرەکە هەروەها ئاماژە بدەین بۆ واتای تێگەی گەمە لە پسیکۆلۆژیدا، بەتایبەتی لەو پراکسیسەی زانستەکەدا کە ناودەنرێت “تێڕاپیی هونەری”. ئەم ئاڕاستەیەی چارەسەرکردنی کێشە پسیکۆییەکان (ژیانی ناخەکی) بەندە بەو مەئریفەیەوە کە وایدادەنێت سازاندنی وێنە و نیگار کاریگەریی چاککەرەوەی لەسەر مرۆڤانی کێشاوی یان نەخۆش هەیە، چونکە مرۆڤ لەم ڕەوشەدا بە سازاندنی گەمەڤانانەی هونەری ڕوو لە جیهانی نێوەکیی خۆی دەکات، بەو ڕێیەشەوە دەشێت هەست و بیرۆکەی شارراوە ببینێتەوە و هونەریانە دەریان ببڕێت – کە بێگومان مەرج نییە ئەوە هونەری مەزن بێت. ئاخر مرۆڤ دەتوانێت بە وێنە ئاسانتر هەستی خۆیی دەرببڕێت وەک بە وشە.

پەراوێز
(54) بڕوانە:

  • Marcel H. Van Herpen: MARX WERDEN. Wie der junge Karl Marx zum Marxisten wurde (BECOMING MARX. How the Young Karl Marx Became a Marxist.) Maastricht 2016.
    فان هێرپن لە تەوەری „کاریگەریی تیۆریی نامۆبوونی شیلەر لەسەر مارکسی گەنج“دا دەنووسێت: کاتێک توێژەران لە تیۆریی نامۆبوون لای مارکس دەدوێن، لەو لێدوانانەدا تیۆرییەکەی ئەو لەبارەی کاری نامۆبوو کرۆکییە، ئەمە لەو شێوەیەدا کە مارکس لە “مانوسکریپتە ئابووری-فەلسەفەییەکانی ساڵی 1844″دا گۆڕانی پێداوە. مرۆڤ هەروەها هەندێک جار لە تیۆرییەکانی سەرەتای ئەو لەبارەی نامۆبوونی ئایینی و سیاسی دەدوێت. وەلێ بە تێڕوانینی فان هێرپن هەرگیز ئاماژە بۆ ئەوە نەدراوە کە ئێمە دەتوانین دەستپێکە هەرەسەرەتاییەکانی مارکس سەبارەت بە بیرۆکەی نامۆبوون لەو سەردەمەدا ببینینەوە کە جارێ ئەو گۆڕانی نەدابوو بە تیۆرییەکی کامڵی نامۆبوون: لە دەمی خوێندنی فێرگەییدا. لەم سەردەمەدا مارکس لەژێر کاریگەریی شیلەردا بوو. بۆ بەدواداچوونی ئەم کاریگەرییە دەبێت ئاوەڕ لە نووسینە هەرە سەرەتاییەکانی ئەو بدەینەوە، بەتایبەتی وتاری تەواوکردنی خوێندنەکەی لە وانەی ئەڵمانیدا بە ناونیشانی “تێڕوانینی گەنجێک لە هەڵبژاردنی پیشەیەکدا” کە لە تەمەنی حەڤدە ساڵاندا نووسیوێتی. ئەم نووسینە دیدێکی گونجاومان بۆ نێو جیهانی هزری مارکسی گەنج بۆ دەڕەخسێنێت. نووسینەکە بەم شێوەیە دەستپێدەکات:
    “خودی سروشت بازنەی ئەو کاراییەی دیاری کردووە کە گەرەکە ئاژەڵ تێیدا ببزوێت، ئەویش بەئاشتەوایی لەنێو ئەم بازنەیەدا دەبزوێت بەبێ ئەوەی هەوڵ بدات لەو سنوورە دەربچێت، بەڵێ تەنانەت بەبێ ئەوەی لەبارەی بازنەیەکی دی هەر بزانێت. خودایەتی هەروەها بە مرۆڤیش ئامانجێکی گشتیی داوە – چاککردنی مرۆڤایەتی و خودی خۆی-، وەلێ ئەو خۆی سەرپشک کردووە بەدووی دەستوێژەکاندا بگەڕێت تا بەڕێیانەوە بەو ئامانجە بگات؛ (خودایەتی) ئەو خۆیی سەرپشک کرد ئەو پێگە جڤاکییە هەڵببژێرێت کە بە باشترین شێوە بەو دەگونجێت و لێوەی دەتوانێت خودی خۆی و جڤاک بە باشترین شێوە هەڵبزنێنێت”. (لا 93).
  • هەروەها بڕوانە:
    Harald Lemke: Michel Foucault in Konstellationen. (بەشی) : Die schwierige Lebenskunst. Foucault‚ Schiller und Marcuse. Maastricht 1995.
    هارالد لێمکە دەنووسێت: شیلەر ئەزموونکردنەکانی نامۆبوون و تاکڕەهەندبوونی هەمەجۆرێتیی مرۆڤ لە جڤاکی بۆرژوازیدا وەک „ستاتۆیەکی سروشتی“ ئەزموون دەکات. ئەو ستاتۆیەکی یوتۆپیانە بەرانبەر نامۆبوونی مۆدێرنی جڤاک، هینی سروشت و خودی خۆ دادەنێت کە تێیدا مرۆڤان پەیوەندییەکانی ژیانیان ئازادانە دەسازێنن. لەم ڕوانگەیەوە وەرگۆڕینی جڤاکی لای شیلەر جێگرتنەوەی دەوڵەتی ناچارەکییە بە دەوڵەتی ئازادی کە شیلەر ناوی دەنێت کولتووری ئێستێتیکی. بەمەش شیلەر یوتۆپیایەکی ئێستێتیکێتی دەهێنێتە نێوانەوە کە بۆ هێگل، مارکس و بەگشتی بۆ دابی هێگلی-مارکسیستی تا لوکاچ و مارکوزە شوێنگەیەکی ڕێنوێنی ماوەتەوە(119 بەدوواوە).
    (55) Schiller, Friedrich: Über die ästhetische Erziehung des Menschen. 6. Brief. S. 20 f.
    (56) Marx, Karl. Engels, Friedrich. Briefe Januar 1856 – Dezember 1859. Werke. Band 29. Berlin 1978. S. 592.
    (57) Marx, Karl. Engels, Friedrich. Die Deutsche Ideologie. Werke. Band 3. Berlin 1978. S. 26.
    (58) Ebenda (هەمان سەرچاوە), S. 35.
    (59) Ebenda, S. 33.
    (60) Marcuse, Herbert: Triebstruktur und Gesellschaft. Frankfurt am Main 1968. S. 184.
    (61) Ebenda, S. 185.
    (62) Ebenda, S. 185 F.
    (63) Ebenda, S. 186.
    (64) Schiller, Friedrich: Über die ästhetische Erziehung des Menschen. 27. Brief. S. 85.
    (65) Marcuse, Herbert: Triebstruktur und Gesellschaft. S. 188.
    (66) Ebenda, S. 188 F.
    (67) Ebenda, S. 189.
    (68) Ebenda, S. 186.
    (69) Ebenda, S. 186 f.
    (70) Ebenda, S. 187.
    (71) Erne, Thomas: Eros und Spiel. In: Kunst-Religion. Herausgeber: Thomas Erne.
    (72) Ebenda (هەمان سەرچاوە).
    (73) Marcuse, Herbert: Triebstruktur und Gesellschaft. S. 187 f.
    (74) Schiller, Friedrich: Über die ästhetische Erziehung des Menschen. 25. Brief. S. 106.
    (75) Marcuse, Herbert: Triebstruktur und Gesellschaft. S. 188.
    ئەم یوتۆپیایەی مارکوزە، هەروەها ئیدیالیزمی شیلەر، دەشێت پەیوەند بە ناوچەی کولتووریی ڕۆژهەڵاتەوە دانوستان بکرێن. بۆ نموونە لەوێ بە تێزی دێمۆکراتیکی برایەتیی گەلان هەوڵی ئیدیۆلۆژییانە بۆ گۆڕینی سەرجەم پەیوەندییەکانی ناوچەکە لەگۆڕێیە. جوانیی هزری شیلەر لەوەدایە کە گەرچی ئەو تیۆریی دەوڵەتێکی ئێستێتیکی دادەنێت، وەلێ هەر ئەو خۆی دەبێژێت کە ئەوە تەنیا ئیدێیە، یان ئەو کۆنسێپتە سەرناگرێت، چونکە مرۆڤ لە ناخەوە ئامادە نەبووە بۆ گۆڕانێکی بەو چەشنە. هەروەها ئەزموون پێشانی داین کە سەرهەڵدانی دێتەرمینیستیانەی کۆمونیزمەکەی مارکس بەدینەهات، بەڵکو لە هزری سیاسیانە ڕاڤەکراوی ئەوەوە چەندین دەوڵەتی تۆتالیتێر دامەزرێنران، بۆیە کۆمونیزیمەکەی ئەو لە کۆتاییدا هەر وەک یوتۆپیا خۆی نواند، جا چەند زۆر ئەو هەڵوێستی لەدژی یوتۆپیستەکان وەرگرت. ئەوجا هێربەرت مارکوزە لە شەستەکاندا پەیوەند بە شۆڕشی بگۆڕی پەیوەندییە بەرجەستەکانەوە دەبێژێت، کە ئەو شۆڕشە تەنیا لە جیهانی سێ شیاوە، وەلێ ئیمپریالیزم دەتوانێت بیخنکێنێت. هەر لەم ڕوانگەیەوە تەنیا بە گۆڕینی پەیوەندییە سیاسی-جڤاکییەکانی ڕۆژئاوا (کە زەحمەتە ئەوە بە شۆڕش ڕوو بدات) دەروویەک بۆ گۆڕان لە وڵاتانی دیکە (بۆ نموونە ڕۆژهەڵات) دەکرێتەوە. ئەمە بێگومان ئەو واتایە ناگەیەنێت کە لەو دەڤەرە ناوبراوەدا مرۆڤان دەستەوستان بن و چاوەڕوانی ڕەحمەتی ڕۆژئاوا بکەن. ئێمە لەم پەیوەندییەدا و دەرنەچوو لە بابەتەکە تەنیا بە یەک ئاماژە وەڵامی ئەم پرسە دەدەینەوە: گۆڕانی شۆڕشگێڕی لە ڕۆژهەڵاتی ئیسلامی تەنیا خەیاڵی خاوە، یان “ڕەنگە” ئەوە تەنیا لەنێو دەوڵەت-نەتەوەدا بشێت کە بێگومان زەمینەی زانستی و تەکنۆلۆژی و سوپایی زۆر بەهێزی پێویستە (کەواتە لێرەدا دێینەوە سەر زەمینەی کەتوار و لێرەشەوە بۆ لای شیمانە یان ناشیمانەی شۆڕشێکی بەو چەشنە)، ئەوجا، لە لایەکی دیکەوە، „گەر شیاو بێت“، دەبێت „بەتایبەتی و سەرەتا“ لەنێو گەلانی سەروەردا ئیدێ و پلان و کۆشش بۆ گۆڕانی دێمۆکراتیخواز و برایەتیی گەلان دەسپێبکەن، “ڕەنگە” پێکەوە یان بە ڕاکێشان و هاوکاریی گەلانی ژێردەستە.

سەرچاوەکان
سەرچاوەی سەرەکی

  • Schiller, Friedrich: Über die ästhetische Erziehung des Menschen (Reclam). Stuttgart 1965
    سەرچاوەی لاوەکی
  • Erne, Thomas: Eros und Spiel. In: Kunst-Religion. Herausgeber: Thomas Erne. https://kunst-religion.de.
  • Marcuse, Herbert: Triebstruktur und Gesellschaft. Frankfurt am Main 1968.
  • Marx, Karl. Engels, Friedrich. Die Deutsche Ideologie. Werke. Band 3. Berlin 1978.
  • Marx, Karl. Engels, Friedrich. Briefe Januar 1856 – Dezember 1859. Werke. Band 29.



وێنەی مرۆڤ لە “خودێکی مانابەخشەوە” بۆ “کاڵایەکی دیجیتاڵی”- بەشی دووەم-.. عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

(2)
مرۆڤی دابەشبوو
(نا-میکانیکی بوون)

لە کایەی فەلسەفەی هاوچەرخدا، پرسی تێگەیشتن چیتر بابەتێکی پەراوێزی یان تەنها ئامرازێکی سەرەکیی ناسین نییە؛ تێگەیشتن، بەر لەوەی مێتۆدێکی مەعریفی بێت، شێوازێكی ئۆنتۆلۆژیانەی (بوونناسانەی) مرۆڤە لە جیهاندا؛ لە ڕوانگەی فینۆمینۆلۆژیای مارتن هایدیگەرەوە، مرۆڤ “بینەرێکی نامۆ” نییە کە بێلایەنانە لە بوون بڕوانێت، بەڵكە بوونەوەرێکە کە تێگەیشتن پێکهاتەی بنەڕەتیی بوونی پێکدەهێنێت؛ هەرگیز تێگەیشتن نابێتە خەسڵەتێکی دەرەکی مرۆڤ، چونکە لە جەوهەری خۆیدا پڕۆسەیەکی بەردەوامی تێگەیشتن و ماناڕێژی و خۆشیکردنەوەیە لە گشتێتی ئەو واقیعەی تێیدا ئامادەیە.
کەواتە مرۆڤ پێش هەموو شتێ مانا دروست دەکات؛ بەمجۆرە، جیهان تەنها کاتێک دەبێتە جیهانێکی مرۆیی کە دەبێتە تۆڕێک لە واتاکان و هێماکان؛ زمان، ئەدەب، هونەر، ئایین، سیاسەت، و تەنانەت وردەکارییەکانی ژیانی ڕۆژانەش، هەموویان هەوڵی بەردەوامن بۆ بەرهەمهێنان و دووبارە لێکدانەوەی مانا مرۆییەكان! هەرگیز مانا شتێکی جێگیر نییە، بەڵكە پڕۆسەیەکە لەگەڵ هەر ئەزموون و ئەزموونگەرییەکدا، مرۆڤێكی جیاواز دەخاتەوە؛ بەمجۆرە مرۆڤ تەنها بە شتەکان ناژی، بەڵكە بەو واتایانەش دەژی کە بە شتەكانی دەبەخشێت؛ لێرەوە کاتێک مرۆڤ توانای بەرهەمهێنانی مانا لەدەست دەدات، توانای تێگەیشتن لە مرۆڤ، مرۆڤایەتی و جیهانی دەوروبەریش لەدەست دەدات.
مارتن هایدیگەر نووسەری فەیلەسوف و بیرمەندی ئەڵمانی لە کتێبی ناوداری خۆیدا (بوون و کات)- د. محەمەد كەمال لە ئینگلیزییەوە كردوویەتی بە كوردی و دەزگای چاپ و پەخشی سەردەمی چاپ و بڵاویكردۆتەوە، ئەو تێزە دەخاتە ڕوو کە تێگەیشتن، جولەی “دەرکەوتن” یان “ئاشکرابوون”ی بوون بەرجەستە دەكات! شتەکانی نێو جیهان بەهۆی ڕۆتین و بەکارهێنانی ڕۆژانەوە داپۆشراون و لەبەرچاو ونن، تێگەیشتن دێت بۆ ئەوەی ئەم پەردەیە لابدات و ڕێگا بدات شتەکان بە ڕاستی خۆیان دەربخەن… دەكرێ ئەو دەرکەوتنە تەرجەمەی “دیمەن” و “وێنە” بكەین؛ بەو مانایەی كە دیمەن نەک وەک ئاڕاستەکردنی واقیع، بەڵكە وەک مەیدانێک دەبینرێت کە تێیدا گرژییەکی بەردەوام لە نێوان تۆڕی ماناکان و کرانەوەی جیاوازییدا هەیە؛ بە مانایەكی دیكە، لەنێوان دیمەن- ئامادە بۆ ئاڕاستەکردن، کە بەشێک لە نادیارێتی دەپارێزێت، و وێنە- ئامادە بۆ جیاوازی کە دەركەوتنی تایبەتی هەیە.
بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم تێگەیشتنە، کاتێک تەماشای دیمەنی کۆڵانێکی کۆن، چۆڵ و بێدەنگ دەكەین، لە بەردەم پاشماوەی ئاراستەكردنی مێژووییەك وەستاوین؛ بەڵام لێرەدا تێگەیشتن، کۆکردنەوەی زانیاریی ئاسەوارناسی یان مێژوویی نییە، بەڵكە تێگەیشتن ئاراستەیەكی بوونناسی وەردەگرێ! ئەو دیمەنە چۆڵە، لای ڤالتەر بنیامین، وێنەیەکی دیالەکتیکییە؛ شوێنێکە کە تێیدا «ڕابردوو» و «ئێستا» لە چرکەساتی بەریەککەوتندا دەبنە یەک کات و خەرمانە! بێدەنگیی کۆڵانەکە، جۆرێکە لە وەستانی مێژوو (مێژووی فەرمی)، کە ڕێگا بە بینەر دەدات لە مێژوویەکی هێڵی ڕزگاری بێت و بچێتە ناو کاتی ئێستا! لەو ساتەوەختەدا، دەركەوتنی وێنە، بە هەموو سه‌رسوڕمان و خەرمانەی خۆیەوە، تایبەتمەندی، جیاوازی و ڕاستیی کات و دەسەڵاتی مرۆڤ بۆ بینەر ئاشکرا دەكات؛ جیهانێکی فرەوان دەکاتەوە کە تێیدا بینەر تەنیا تەماشاکەر نییە، بەڵكە شاهیدی هەڵوەشاندنەوە و سەرلەنوێ داڕشتنەوەی مانا مێژووییەکانی دیمەنە یان ئاراستەكردنە لەڕێگای وێنەی جیاواز و تایبەتەوە، ئەگەرچی هەمیشە دیمەن بەشێک لە نادیارێتییەکەی خۆی دەپارێزێت، بەڵام وێنە مانای جیاوازی و تایبەتی خۆی وەک دواین هێڵی بەرگریی دەگەیەنێت.
كەواتە ڕابردوو لەڕێگای کۆکردنەوەی داتای مێژووییەوە نادۆزرێتەوە، بەڵكە لە چرکەساتێکی چاوەڕواننەکراودا وەک “وێنەیەک” دەدرەوشێتەوە کە تێیدا جیاوازی نێوان ڕابردوو و ئێستا دەنوێنن؛ دیمەنی کۆڵانە بێدەنگەکە مێژووی هێڵی ڕادەگرێت و دەرگای پچڕانێکی کاتی دەکاتەوە کە تێیدا وێنە دەسەڵاتی خۆی بەسەر کاتدا دەبینێتەو؛ ئەگەرچی شوێنە چۆڵەکان باشترین شوێنن بۆ دەرکەوتنی ئاراستەكردنی ڕاستی… بەو مانایە کۆڵانە چۆڵەکە گرژی نێوان “نادیارێتی” و “ئاشکرابوون” دیاری دەكەن، کۆڵانە چۆڵەکە جەوهەری تێگەیشتنی بوونناسییە کە ناکرێت لە هاوکێشەیەکی جێگیردا کورت بکرێتەوە… پرسیارە جەوهەرییەکەی ئەمڕۆ ئەوەیە: چەمكی مرۆڤبوون دەكەوێتە كوێی ئەو كۆڵانە چۆلەوە؟ لەم نێوەندەدا مرۆڤ چی لێ دێت کاتێک خودی دیمەنەكان، ئامێرەکان “مرۆییانە” بیر دەکەنەوە؟!
وەک دەزانین، ڤاڵتەر بنیامین لە قسەكردن لەو بارەوە پێیوابوو کاتێک تەکنەلۆژیا وێنە و هونەر کۆپی دەکاتەوە، ئیتر مرۆڤ لە پەیوەندییە حسی و مێژووییەکەی لەگەڵ دیمەن یان واقیع دادبڕێت و لەبەردەم شاشەکان و ئامێرەکاندا دەبێتە وەرگرێکی پاسیڤ (بێدەسەڵات) کە تەنها سەیری لێشاوی دیمەنەكان دەکات؛ بە مانایەكی دیكە مرۆڤی ئەمڕۆ لە دیمەنی واقیعەكاندا ناتوانێ تایبەتمەندی خۆی بنوێنێ، تەنها تەماشاكەرێكی بێدەسەڵاتە… لێرەدا مەترسییە گەورەکە ئەوەیە کاتێک تەکنەلۆژیا وێنەی مرۆڤ لە جەوهەرەکەی دادەماڵێت، کاڵا و تەکنەلۆژیا خۆیان دەبنە خاوەن سیفەتی مرۆیی، مرۆڤبوون لە بوونەوەرێكەوە كە تێگەیشتن پێکهاتەی بنەڕەتیی بوونی پێکدەهێنێت، دەکەوێتە ژێر هەڕەشەی فاشیزمی تەکنەلۆژیا و مرۆڤی بێدەسەڵات چێژ لە لەناوچوونی خۆی لە کۆڵانە چۆڵەکان دەبینێت، تەنها لەبەر ئەوەی بە شێوازێکی تەکنەلۆژیی جوان نیشان دەدرێت… مرۆڤ وەك تێگەیشتن، وەك بكەری مەعریفی چی لێدێت؟
لێرەدا مرۆڤ لەژێر هەڕەشەی فاشیزمی تەکنەلۆژیاوە چیتر “بکەر” یان داهێنەری جیهان نییە، بەڵكە گۆڕاوە بۆ جێگرەوەیەکی ئامێری و ناوەندێكی پاسیڤ (ناچالاک) بۆ گواستنەوەی کۆدە ژمارەیی و زانیارییەکان لەناو تۆڕە گەورەکاندا؛ ئەو دۆخە گوزارشت لە مەرگی بکەری مەعریفی دەكات؛ مرۆڤ کە پێشتر لەڕێگای “تێڕامان” و “ئەزموونی زیندووەوە” جیهانی بەرهەم دەهێنا، ئەمڕۆ چیتر خاوەنی بیرکردنەوە و سۆزی سەربەخۆی خۆی نییە؛ بەڵكە تەکنەلۆژیا چووەتە ناو قووڵایی مێشک و دەروونییەوە، و گۆڕیویەتی بۆ تەنیا بۆرییەک یان تێپەڕگەیەک کە داتا و زانیارییەکانی پێدا تێپەڕ دەبێت… بەو مانایەش تەکنەلۆژیا تەنیا ئامرازێکی دەرەکی نییە لە دەستماندا بێت، بەڵكە هاتووەتە ناو قووڵایی ژیانی تایبەتی کات، بیرکردنەوە، و سۆزەوە و ناوەوەی مرۆڤی لە جیاوازی و تێگەیشتن، لەو تایبەتمەندییە ڕۆحی و سەربەخۆییەی کە هەیبوو بەتاڵ کردووەتەوە؛ ئەمڕۆ كاری مرۆڤ ئەوەیە كە داتا لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر بگوازێتەوە، بەبێ ئەوەی بیربکاتەوە! لێرەوە ئێمە ڕۆژانە تەنها كلیك دەكەین، تەنها پۆست، نامە، و زانیاری دەبینین و دەیاننێرینەوە (شێر و ڵایک دەکەین)، بەبێ ئەوەی کاتمان هەبێت قووڵ ببینەوە یان شتێکی نوێ لە تێگەیشتن دابهێنین.
ئیتر کاتێک تەكنەلۆژیا دەتوانێت خێراتر و بەرفرەوانتر بیر بکاتەوە، باشتر وێنە بکێشێت، و تەنانەت ڕوخسار و سۆزی مرۆڤیش کۆپی بکاتەوە، ئێمە دەچینە ناو قۆناغی “سیمۆلاکرا- کۆپییەک کە ئەسڵەکەی نەماوە یان هەر نەبووە”ی تەواوەتییەوە؛ دەچینە ئەو شوێنەی کە کۆپییەکە (وێنە دەستکردەکە) پێش واقیع دەکەوێت و وێنەی واقیعی هەڵدەلووشێ؛ کاتێک سۆز و ڕوخسار (کە دوا پێگەی پیرۆزی خەرمانە و ڕەسەنایەتی مرۆڤ بوون) دەبنە داتای شیاوی کۆپیکردن، ئیتر نەک هەر “مرۆڤبوون” مانا بوونناسییەکەی لەدەست دەدات، بەڵكە خودی “واقیع”یش دەگۆڕێت بۆ “هایپەر-واقیع”؛ لێرەدا نە واقیع هەیە نە مرۆڤ؛ لێرەدا واقیع و مرۆڤبوون بەیەکەوە ناچنە ناو نەبوونەوە، بەڵكە لە ناو زۆربوونی بێمانای کۆپییەکاندا، بەیەکەوە دەمرن! هەر بەو مانایەش لای (ژان بۆدریار)، مرۆڤبوون لەم سەردەمەدا، یان بە مانایەكی دیكە مەرگی مرۆڤ لە “هایپەر-واقیعدا”، وەك جۆرێک لە “شۆکی مەعریفی” دەبینرێت؛ چونكە ئەو پێیوایە مرۆڤ بووەتە زیندانیی ئەو وێنە ساختەیەی کە خۆی بۆ خۆی دروستی کردووە، و هیچ ڕاستییەكی لەپشتەوە نییە؛ لەو حاڵەتەدا مرۆڤ چیتر ناتوانێت بگەڕێتەوە بۆ “سروشتی ڕەسەنی خۆی”، بۆ وێنەی تایبەت و جیاوازی خۆی، چونکە تەکنەلۆژیا بە تەواوی پێناسەی سروشت و ڕەسەنایەتیشی گۆڕیوە!

بەمجۆرە مرۆڤی کۆنترۆڵکراو لە “تاک”ەوە بۆ “دابەشبوو” گۆڕدراوە.
چیتر مرۆڤ ناسنامەیەکی جێگیری نییە، بەڵكە بریتییە لە کۆمەڵێک کۆد، داتا، کارتی بانکی، و ژمارەی دیجیتاڵی لەناو سیستمدا… ئەو گۆڕانكارییانە، (ژیل دۆلۆز) بە مەرگێکی نائومێدانە وەسفی دەكات، یان بە گواستنەوە بۆ سەردەمی “پۆست-هیومانیزم” (پاش-مرۆڤگەرایی) ناوی دەبات؛ بەمجۆرە تەکنەلۆژیا مرۆڤ ناچار دەکات کە سنوورە ئەندامی و بایۆلۆژییەکانی خۆی تێپەڕێنێت! چیتر مرۆڤبوون لە جیاکردنەوەی خۆمان لە ئامێردا کورت نابێتەوە، بەڵكە لەوەدا چڕ دەبێتەوە کە چۆن دەتوانین وەک “ئامێری ئارەزوومەند” لەگەڵ تەکنەلۆژیادا تێکەڵ بین، بەبێ ئەوەی ببینە کۆیلەی دەسەڵاتی سیستمی سەرمایەداری؟! هەڵبەتە ئەمڕۆ جەوهەری جیاوازی مرۆڤبوون لەو خاڵەدا چڕبۆتەوە…
بەڵام ژیل دۆلۆز دەیەوێ بڵێ چیتر مرۆڤبوون چەمکێکی جێگیر و جەوهەری نییە، بەڵكە «پرۆسەیەکی بەردەوامی بوون و گۆڕانە»؛ چونكە لەناو فیکری تەکنەلۆژیدا، پێوەرە کۆنەکانی وەک تێگەیشتن، خەرمانە، “عەقڵی لۆژیکی” یان “توانای داهێنانی حیسابی” چیتر ناسنامەی مرۆڤ دیاری ناکەن (چونکە ئامێریش ئەوانەی لە ئاستێکی باڵاتردا هەیە)؛ لێرەدا، ئەوەی لە جەوهەردا مرۆڤبوون لای دۆلۆز دیاری دەكات، ئەوەیە كە مرۆڤبوون دەچێتە ناو کایەی «نا-میکانیکی بوون»ەوە؛ واتە کایەی «هەستپێکراوەکان»: هەڵەکردن، حەپەسان، سەرسامبوون، و ئازار چەشتن… لێرەدا دۆلۆز جیاوازی لە نێوان “سۆز” (کە دەکرێت وەک داتا کۆد بکرێتەوە) و “هەستپێکراوەکان” كە نا-میکانیکی بوونی هەڵگرتووە، دەكات؛ پێیوایە هەستپێکراوەكان بریتین لە توانای جەستە بۆ کار تێکردن و کار لێکردن (تەڕبوون بە باران، ژان و ئازاری کتوپڕ، حەپەسان لەبەردەم نەزانراودا)… نا-میکانیکی بوونن و جیاوازە لەوەی کە دەکرێت سۆز وەک داتا کۆد بکرێتەوە!! واتە ئەگەرچی ئامێر مێشکی هەیە (پرۆسێسەر)، بەڵام جەستەی نییە! هەڵبەتە ڕاستیی مەعریفیی تێکستەکە لەوەدایە کە دەڵێت: ڕاستی لە ناو مێشکی حیسابکاردا نییە، بەڵكە لە ناو پێستی تەڕبوو و جەستەی ئازارچەشتوودایە!
نا-میکانیکی بوون تەنها لادانی لۆژیکی و دەروونی نین، تەنها کەمکوڕی نین، بەڵكە هێزی بەرگریی بوونناسیی مرۆڤن لە بەرامبەر گشتگیریی ئامێردا؛ ڕاستە ئامێر دەتوانێت بە وردترین کۆد وێنەی باران بکێشێت، بەڵام توانای ئەزموونکردنی “تەڕبوونی بارانەکە”ی نییە، چونکە ئامێر خاوەنی جەستەیەکی زیندوو نییە تاوەکو بەر لێشاوی بوون بکەوێت! مرۆڤبوون گەڕانی مرۆڤە بەدوای مانادا، بەڵام لە سەردەمی تەکنەلۆژیادا، ئەم گەڕانە گۆڕاوە بۆ «دوا خاڵی بەرگریی مۆدێرن»؛ جۆرێک لە خەباتی ڕۆحی بۆ پاراستنی “هەستپێکراوەکان” ئەو بەشە بچووك، تەمومژاوی و سێبەرەی ناوەوەی مرۆڤ کە هێشتا ئەلگۆریتمەکان نەیانخستۆتە ناو کۆدی سیفر و یەک.
بەمجۆرە مرۆڤ “جەوهەرێک”ی نەگۆڕ نییە کە کانت یان دیکارت پێناسەیان کردبێت (بۆ نموونە: مرۆڤ ئاژەڵێکی عاقڵە)؛ بەڵكە مرۆڤبوون هەمیشە لە ناو پرۆسەی گۆڕان و پێکهاتندایە! بەو مانایەش کاتێک تەکنەلۆژیا دەست بەسەر عەقڵدا دەگرێت، مرۆڤ ناچار دەبێت “ببێتە شتێکی تر، ئەو گۆڕانە بەرەو کایەی “نا-میکانیکی بوون”، ڕزگارکردنی مرۆڤە لەو پێناسە دۆگمایانەی کە ئامێر بە ئاسانی دەتوانێت کۆپییان بکاتەوە، دەكات…
تەکنەلۆژیا لەسەر بنەمای پێشبینیکردن و نەزم کار دەکات؛ بەڵام هەڵەی مرۆڤ، ئازا، حەپەسانی، و… گەڕانە بێهودەکەی مرۆڤ بەدوای مانادا، تەواوی سیستەمە ئەلگۆریتمەیەکە تێکدەدات! نەك لەبەر ئەوەی مانا حەقیقەتێكی دۆزراوەیە، بەڵكە لەبەر ئەوەی مانا چیتر حەقیقەتێکی دۆزراوە نییە، بەڵكە مانا هێڵی هەڵاتن و دەربازبوونە… مانا دوا سەنگەرە کە مرۆڤ بتوانێ لە داتایەکی ڕوون و شیاوی خوێندنەوە خۆی دەرباز بكات.

هەولێر 7/7/2026
عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا




لە یادی شێرکۆ بێکەسدا… پەسنی داهێنان.. نووسینی/ عەتا قەرەداخی

ئەزموونی شیعریی شێرکۆ بێکەس لە رووی تەمەنی شیعری و لە رووی بەرهەمی شیعریەوە وەکو چەندێتی ئەزموونێکی دەوڵەمەندە. بەڵام ئەوەی گرنگە چۆنێتی بەرهەمی شیعریی ئەم شاعیرەیە. راستە ئەم لە نێوەندی شیعری کوردیدا لە دوای گۆران نەک هەر ناوێکی دیارە بەڵکو وەکو ناوی یەکەم یان دیارترین ناو سەیر دەکرێت، بەڵام رەنگە ئەم بۆچوونە لە روانینی بەشێکی دیار لە ناوەندی رۆشنبیری کوردیەوە رەت بکرێتەوە، هەرچەندە دەشێت ئەو رەتکردنەوەیەش لەسەر بنەمای شیعرناسی و لێکدانەوەو هەڵسەنگاندنیش نەبێت. لە مێژووی شیعری نووسراو بە زاری کرمانجی خواروو ئەگەر نالی وەکو لوتکەی شیعری کلاسیک و گۆران وەکو لوتکەی شیعری نوێ دابنریت، ئەوا دەشێت بگوترێت شێرکۆ لوتکەی شیعری کوردی دوای گۆرانە، بەڵام دیسان ئەم بۆچوونەش لە نێوەندی ئەدەب و رۆشنبیری کوردیدا کۆدەنگی لەسەر نیە. دیارە ئەم وا دانانەش بەو مانایە نیە کە ئێمە شاعیری دیاری ترمان نیە، نەخێر لەپاڵ ئەم لوتکانەدا لە هەر قۆناغەو کۆمەڵێک دەنگی دیاری تر هەن کە هەریەکەیان شوێن و پێگەی دیارو لەبەرچاویان لە سەر نەخشەو لە ئەزموونی شیعری کوردیدا هەیە، بەڵام نکوڵی ئەوە ناکرێت کە هەریەکە لەم سێ ناوە دیارە لە قۆناغی مێژوویی خۆیاندا تا ئاستێکی دیار لەبەرچاوتر و باڵاترو بەرهەمدارترو داهینەرتر دەرکەوتوون، ئەویش بەهۆی ئەوەی پێشکەشیان کردووە کە کردوونی بە خاوەنی جۆرێک لە هەژموون بەسەر قۆناغەکەی خۆیاندا.
کاتێ باسی ئەزموونی شیعری شێرکۆ دەکەین پێویستە لە دوو ڕووەوە سەرنج بدەین، یەکەمیان شێوازی شیعری و دووەمیان گوتاری شیعری. هەڵبەت کاتێ باسی ئەزموونی شیعری ئەم شاعیرە دەکەین گومانمان لە تواناو سەرکەوتوویی ئەو نیە لە بەرهەمهێنانی شیعریەتدا. مەبەست لە شێواز ئەو رێگا جیاوازو تایبەتەیە کە شاعیر بیرو هەستی خۆیی پێ دەردەبڕێت لە رێگای زمان و بونیادو فۆرم و کۆی تەکنیکەکانی بەرهەمهێنی دەق یان شیعریەتەوە لە کۆی لایەنەکانی رەوانبێژی کە لێرەدا مەبەست ئەو لایەنانەیە کە بۆ ئەزموونی شیعری نوێ دەگونجێن. بێگومان لە رێگای شێوازەوە شاعیر دەتوانێت تایبەتمەندی خۆی بونیاد بنێت و دەنگێکی دەگمەن بئەفرێنێت بەجۆرێک بە ئاسانی شوناسی تایبەتی بەخۆی وەربگرێت و لە شێوازی شیعری شاعیرانی تری جیابکاتەوە. ئەگەر لە ئاستی زماندا سەیری ئەزموونی شێرکۆ بکەین دەبینین فەرهەنگێکی دەوڵەمەندی هەیەو لە هەڵبژاردنی وشەو دەربڕیندا کارایەو بەکارهێنانی وشەو دەربڕینەکانی بەشداری دەکەن لە بەرهەمهێنانی ماناو دەلالات و گواستنەوەی بیرو هەستدا. هەروەها لە رێگای زمان و وێنەو تەکنیکەکانی بەرهەمهێنانی دەقەوە کاراو لێهاتووە لە بەرهەمهێنانی بنەمای جوانناسی و بەرهەمهێنانی چێژی جوانی و چێژی دەقدا. لە ئاستی بەکارهێنانی وێنەدا، ئەزموونی شیعری شێرکۆ ئەزموونێکی دەوڵەمەندەو ئەو بەگشتی ئەگەر ئەوەشی رانەگەیاندبێت ئەوا وێنە کە مەبەستمان وێنەی شیعریە بە بنەمای سەرەکی شیعر دەزانێت و لە بونیادی دەقەکانیدا وێنە رەگەزی دیارو سەرەکیە. لەم رووەشەوە بەرهەمهێنانی وێنە لای ئەم شاعیرە وەکو سەرچاوەی کانیەکی لەبن نەهاتوو وایە، تا ئەو ئەندازەی کە هەندێجار بۆ دەربڕین یان بەرجەستەکردنی تاکە بیرۆکەیەک چەندین وێنەی جۆراو جۆر بەکاردەهێنێت، کە هەندێجار وەکو دووبارەبوونەوەی لێ دێت. لە راستیدا ئەم شاعیرە هاوشێوەی گۆران زمانێکی وەسفی دەوڵەمەند بەکاردەهێنێت بۆ دروستکردنی وێنەی ئاسایی و وێنەی زیهنی و بۆ وروژاندنی ئەزموونی هەستیی کە ئەمەیان راستەوخۆ بە مەبەستی دروستکردنی کاریگەرییە لەسەر خوێنەر- وەرگر.
بێگومان ئاشکرایە کە بونیادی شیعری ئەم شاعیرە لە چوارچێوەی ئەزموونی شیعری کوردی و تەنانەت شیعری جیهانی ئەو قۆناغەی شیعردایە کە پێی دەگوتریت شیعری نوێ، واتە بەجێهێشتنی بونیادی نەریتی شیعر کە مەبەستمان شیعری عەمودی و کێش و سەرودارە. هەر لەبەر ئەوە کاتێ باسی شێوازی شیعری ئەم شاعیرەو شیعری نوێ بەگشتی دەکەین، ناشێت باسی کێش و سەرواو تەنانەت ئیقاع و دووبارە بوونەوەی دەنگی بزوێن و نەبزوێن لە سەرەتای وشەدا بکەین واتە – Alliteration and Assonance کە بۆ دروستکردنی مۆسیقا یان بۆ مەبەستی جەختکردن لەسەر تیمە یان مانا یام مەدلولێک بەکاردەهێنرێن. لە شیعری نوێدا لەبری ئەوە ئاماژە بۆ مۆسیقای ناوە دەکرێت کە ئەوەش لە ئەنجامی سازان، هاوتەریبی، بەرامبەر بوون یان دژایەتی و ناکۆکی و شێوەی بونیادنانی دەربڕین یان رستەو تەنانەت تەمومژی پێکهاتەکانی زمان بەرهەمدێت.
سەرباری تەکنیک و لایەنە هونەرییەکانی رەوانبێژی، لە بونیادنانی دەقی شیعریدا لە کۆنەوە بۆ نوێ بەکارهێنانی وێنە و هێما لە پایە سەرەکیەکانن، ئەویش بە مەبەستی پتەوکردنی بنەماکانی شیعریەت و بەرهەمهێنانی مانای جۆراوجۆرو ناجێگیرو نەچەسپاو و مەدلولی هەمەچەشن کە ئەمانە بە چەمکی نەریتی دەچنە چوارچێوەی ناوەرۆکەوە، بەڵام دووانەی شێوەو ناوەرۆک پەیوەندییەکی ئۆرگانی لە نێوانیاندا هەیەو بێ بوونی هەر کامیان ناشیت دەق پێکبێت. لە ئەزموونی شیعریی شێرکۆدا چەندین هێمای جۆراو جۆر بەکارهێنراوە لە جۆری گوڵ، باران، بەهار، کانی، بەیان، خۆر وەکو هێمای لە دایکبوون و ژیانەوەو رابوونەوە. هەروەها چەندن هێمای وەکو باز، هەڵۆ، شێر، ئەسپ.. وەک هێمای هێزو خۆڕاگری و نەبەزین بەکارهێنراون. دووکەڵ، تەمومژ، تاریکی، پایز، گەڵاڕێزان وەکو هێمای شکست، هەرەس، مردن، لەناوچوون رووبەری فراوانیان لە دەقەکانی ئەم شاعیرەدا داگیرکردووە. ئەمە سەرباری دەوڵەمەندی دەقەکانی بە رەگەزەکانی رەوانبێژی و لە سەرووی هەمووشیانەوە میتافۆر-خواستن-و لێکچوون و بەکەسکردن و دووانەی بەرامبەرو دووانەی دژو هاوتەریب کە ئەمانە رووبەرێکی فراونیان لە شیعری شێرکۆدا داگیر کردووە. بەکارهێنانی ئەفسانە و هێما مێژوویی و فۆلکلۆرییەکان و بەکارهێنانی رەگەزەکانی سروشت و ئەو توخمانەی کە بنەمای نەتەوەیی و نیشتیمانی و مرۆڤایەتییان هەیە خاسێتێکی دیارو باڵادەستە لە ئەزموونی شیعری شیرکۆدا، کە هەموو ئەمانەش بە مەبەستی بەرهەمهێنانی ماناو دەلالات و بونیادنانی ئاستی ئیستاتیکی و چێژی دەق بەکارهێنراون. لەسەرووی هەموو ئەمانەشەوە یەکێک لە رەگەزو پایە سەرەکیەکانی شیعری شێرکۆ مێژووی میلەتەکەیەتی. ئەو لە زۆرێک لە دەقەکانیدا گەڕاوەتەوە بۆ بەکارهێنانی هێماو نموونە میژوویی و ئایینیەکانی رابردوو، لەوانەش هێماو وێنەو بەسەرهاتە پەیوەستەکان بە میدیا و کاردۆخی و ئەو پێکهاتانەی ترەوە کە سەرچاوە مێژووییەکان کوردیان بۆ دەگێڕنەوە، هەروەها لە چەندین دەقدا گەڕاوەتەوە بۆ تەوزیفکردنی هیماو ئاماژەو توخم و مۆتیڤەکانی ئایینی زەردەشتی و لە لایەک وەکو بنەماو رەگەزی ئامادەبوون لە رابردوودا مامەڵەی لەگەڵ کردوون و هەوڵی بەستنەوەی نائامادەبوونی ئێستای ئێمەی بە تێکشکاندن روخاندنی ئەو رابردووەوە داوەو شکست و نسکۆ و ناکاراییەکانی مێژووی نوێمان بە دەرئەنجامی ئەو شکستانەی رابردوو دەزانێت. هەروەها لە لایەکی ترەوە بەردەوام لە زۆرێک لە دەقەکانیدا دووانەی ئەوان/ ئێمە-ی بونیادناوە، کە هەمیشە ئەوان هەر لە دێر زەمانەوەو لە سەروەختی ئاشووری و یۆنانی کۆن و هەخامەنشی و نەوەکانیانەوە هەتا عەرەبە کۆچەرییەکانی بیابان و کەلتوری لم و زیندەبەچاڵکردن و لەوێشەوە نەوەکانی هەریەکە لەوانە کە تاکو ئیستاش لە پێگەی ئەویتری داگیرکەرو بکوژو وێرانکەری میلەت و جوگرافیای ئەمدان، لە پێگەی ئەوی نەیارو دژو دوژمن و داگیرکەردان. ناوەرۆک یان بیرۆکەی سەرەکی شیعری شێرکۆ کە دەشێت بە گوتاری شیعری ئەو ناوببرێت لەم رووبەرەدا کاردەکات و لە دواندنی کۆی ئەو رەگەزانەو سەرجەم رابردووی پەیوەست بە میلەتەکەی، ئامادەنەبوونی ئێستا دەگێڕێتەوە بۆ دوو هۆکار کە یەکەمیان ناوخۆییەو پەیوەندی بە لاوازی و ناکارایی و ناهوشیاری و تێنەگەیشتنی کەسێتی کوردی و تێکشکاندنی و هەست بە بچووکی کردنیەوە هەیە لەبەرامبەر ئەوانی تردا. هۆکاری دووەمیشیان دەرەکیەو دەرئەنجامی باڵادەستبوونی رۆحی نامرۆڤانەو دڕندانەی ئەو ئەوانی ترانەیە کە بە درێژایی مێژووی زانراوی کورد، واتە لەوساوە بۆ ئیستا لە هەوڵی داگیرکردن و سەرکوتکردن و لەناوبردن و پاکتاوکردنی کورددا بوون. راستە ئەمە بەشێکی دەرئەنجامی لاوازی کەسێتی ئەم و نەتوانینی راوەستانێتی لەسەر پێی خۆی، بەڵام بەشەکەی تری دەرئەنجامی نامرۆیی ئەوانی ترو کەلتووری دڕندانەیە کە هەمیشە هەوڵیانداوە رێگا نەدەن بەم کە بکەوێتە سەرپێی خۆی و هەوڵی خۆدروستکردنەوەو خۆبونیادنان بدات.
سەرباری مامەڵەکردنی شیعری شێرکۆ لەگەڵ مێژووی شکست و تراژیدیای بەردەوامی کورددا، سەرباری نەترسان لەوەی کە ناکارایی و نەزانی و ناهوشیاری میلەتەکەی وەکو ئەوەی هەیە بە شێوەیەکی ریالیستانە بخاتە ڕوو، بەردەوام رەگەزی بەرگری و خۆڕاگری و خۆبەدەستەوەنەدان و ئاماژەو مۆتیڤەکانی بەرخوردان و رابوونەوە لە ئاستی بینراو و نەبینراوی دەقەکانیدا ئامادەبوونیان هەیە. واتە ئەم سەرباری خستنەرووی کارەساتەکانی نائامادەبوون و شکست و نوچدان و پەراوێزبوون، لە ئاستی قوڵدا زەمینەی بۆ بەرهەمهێنانی مانای بەرگری و خۆڕگری و رابوونەوە ئامادە کردووە. واتە لە کاتێکدا کە روویەکی گوتاری شکستی بونیاناوە، لەبەرامبەردا رەگەزەکانی گوتاری مانەوە بەتەوای لە ئەزموونی شیعری ئەم شاعیرەدا ئامادەبوونیان هەیەو کاردەکەن بۆ گواستنەوە بۆ بونیادنانی گوتاری رابوونەوە و لە رووداوەستان لەبەرامبەر دۆخی شکستدا و لەوێشەوەو لە ئاستی قوڵتردا بونیادنانی بنەماو پایەکانی گوتاری رێنیسان کە ئەمەیان گوتارێکی گشتگرو هەمەلایەنەو پرۆژەی رزگاربوون و خۆسەلماندن و بەدەستهێنانی شوناسی نەتەوەیی و سەروەری نەتەوەیی لە گەوهەریدا هەڵگرتووە. کەواتە لێرەدا دەردەکەوێت کە لە بەرهەمی دەوڵەمەندی شێرکۆدا، شیعر هەم ئەرکی ئێسەتیکی و چێژی ئێسەتیکی هەیە، هەم ئەرکی کۆمەڵایەتی و سیاسی و مێژوویی هەیە. ئەم دوو ئەرکەش تەنیا لە شێوەی گوتاری ئاسایدا نەخراونەتە ڕوو، بەڵکو لە ڕێگای دەقی هونەری داهێنەرانەی باڵاوە ئەوە ئەنجامدراوە.
لێرەوە دەردەکەوێت کە هەژموونی باڵادەست و بەهێزی شێرکۆ لە شیعری نوێی کوردی و لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا لە ئاستی بڵندو باڵای داهێنانی ئەوەوە سەرچاوە دەگرێت و هەر ئەو ئاستەبەرزەی داهێنان و ئەو خوێندنەوە راستگۆیانەیە بۆ واقیعی مێژوویی و کۆمەڵایەتی و کەلتوری و بوون و کەسێتی کوردی و بەو ئامرازو تەکنیکە باڵایانەی شیعرو بەو زمانە دەوڵەمەندەو ئەفسوناویەیەوە، ئەوی گەیاندۆتە ئاستێک کە ئامادەبوونی ئەو لە مێژووی میلەتەکەیدا و لەسەر نەخشەی جوگرافیای شیعر ئامادەبوونێکی بەردەوام و هەمیشەیی بێت و بۆ مەودایەکی دوورو تا ئایندەیەکی نادیار بە زیندووی و بە شکۆوە بمێنێتەوەو بژی.




شکاندی مامۆستا و کارەساتە ڕیشەییەکانی پەروەردە.. نووسینی: کارزان عەزیز عەبدولرەحمان

پێشەکی: شکاندنی مامۆستا، هەڕەشەیەکی ڕیشەیی لەسەر ئایندەی پەروەردە
لە مێژووی شارستانییەتی مرۆڤایەتیدا، هیچ پیشەیەک وەکو پەیامی مامۆستایی پیرۆز, بلند و کاریگەر نەبووە. مامۆستا تەنها ئەو کەسە نییە کە لە پشت سەدەیەک لە تەختەی ڕەش و سپی و لە ناو ژوورێکی داخراوی پۆلدا چەند زانیارییەکی بیرکاری یان زمانەوانی بە قوتابی دەسپێرێت، بەکو ئەو «ئەندازیاری ڕۆح»، «بونیاتنەری کەسایەتی»، و «چرای ڕووناککەرەوەی ڕێگەی نەوەکان»ە. لە کۆمەڵگە ڕەسەن و هۆشیارەکاندا، مامۆستا هەمیشە وەک ڕێنیشاندەر، باوکی ڕۆحی، و گەورەی کۆمەڵگە سەیر کراوە. ئەگەر سەیری مێژووی خۆمان بکەین، دەبینین کۆمەڵگەی کوردی هەمیشە ڕێزێکی بێوێنەی بۆ مامۆستا هەبووە، چونکە زانیویەتی هەر شارستانییەتێک لەسەر شانی مامۆستا ڕاوەستاوە.
بەڵام، کاتێک واقیعی ئێستای پەروەردە و بارودۆخی دەروونی و کۆمەڵایەتیی مامۆستایان لە وڵاتەکەماندا دەخەینە ژێر وردبینییەوە، ڕووبەڕووی دیمەنێکی تراژیدی و نیگەرانکەر دەبینەوە. دیاردەی «شکاندی مامۆستا» ئیتر تەنها کێشەیەکی سادەی کارگێڕی یان ناکۆکییەکی کاتی نێوان دوو کەس نییە، بەڵکو بووەتە برینێکی قووڵ لە جەستەی سیستەمی پەروەردەدا کە هەڕەشەیەکی ڕژد لە داهاتووی نەوەکانمان دەکات. کاتێک شکۆی مامۆستا دەشکێت، لە ڕاستیدا بناغەی فیکری و ئەخلاقیی تەواوی کۆمەڵگە بەرەو داڕمان دەچێت.

یەکەم: هۆکارە ڕیشەییەکانی شکاندی مامۆستا لە کۆمەڵگەی هاوچەرخدا
شکاندی مامۆستا بۆشاییەکی کاتی نییە، بەڵکو دەرئەنجامی چەندین قەیرانی کەڵەکەبووی ئابووری، یاسایی و فەرهەنگییە. بۆ ئەوەی لەم دیاردەیە تێبگەین، دەبێت هۆکارە بنەڕەتییەکانی بە دڵسۆزییەوە هەڵسەنگێنین:
• قەیرانی قورسی بژێوی و ئابووری: یەکێک لە ستەمە گەورەکانی کە لە مامۆستا دەکرێت، پشتگوێخستنی باری ئابووری و مافە داراییەکانیەتی. کاتێک مامۆستا ناچار دەبێت سەرنجی خۆی لەسەر دابینکردنی پاروی نان و پێداویستییە سەرەتاییەکانی خێزانەکەی بێت، و لەبری ئەوەی خەریکی توێژینەوە و خۆئامادەکردن بێت بۆ پۆل، سەرقاڵی کاری لاوەکی یان نیگەرانیی مووچە بێت، لە بنەڕەتدا ئەمە شکاندنی شکۆی ئەو کەسەیە کە دەبێت ئارامترین مێشکی هەبێت.
• لاوازیی پارێزبەندیی یاسایی: لە زۆرینەی کۆمەڵگە پێشکەوتووەکاندا، مامۆستا لە ناو پۆل و دەرەوەیدا خاوەنی پارێزبەندییەکی توندی یاساییە. کەچی لێرەدا، زۆر جار مامۆستا لە کاتی بەجێگەیاندنی ئەركەکەیدا ڕووبەڕووی بێڕێزی و دەستدرێژی دەبێتەوە، بەبێ ئەوەی یاسایەکی کارا هەبێت کە بە توندی سزای ئەو کەسە بدات کە شکۆی پەروەردە دەشکێنێت.
• داشکانی بەهای کەلتووری و لادانی ئاراستەی کۆمەڵایەتی: لە هەندێک قۆناغدا، بەهۆی لاوازبوونی هۆشیاریی گشتییەوە، بەهای زانست و مامۆستا دابەزیوە. کاتێک دایک و باوک بێ ئەوەی لێکۆڵینەوە لە ڕاستییەکان بکەن، لەسەر هەڵەیەکی بچووک یان ڕێنماییەکی پەروەردەیی دەجەنگن لەگەڵ مامۆستادا، یان لەبەردەم منداڵەکانیان خۆیان سووکایەتی بە مامۆستا دەگەیەنن، لە ڕاستیدا ئەوان نەک هەر مامۆستا، بەڵکو مانا پیرۆزەکانی فێرکردنیش دەشکێنن.

دووەم: کاریگەرییە کارەساتبارەکانی شکاندی مامۆستا لەسەر ڕەوتی پەروەردە

کاریگەرییەکانی شکاندنی مامۆستا تەنها لە سنووری کەسایەتیی ئەو مامۆستایەدا ناوەستێت، بەڵکو وەک تەوژمێکی وێرانکەر بەناو دەمارەکانی سیستەمی پەروەردەدا تێپەڕ دەبێت و ئەم دەرئەنجامە مەترسیدارانەی لێ دەکەوێتەوە:

  1. لەدەستچوونی متمانە بە پرۆسەی فێرکردن: قوتابی لە ماوەی ژیانی منداڵی و مێردمنداڵیدا چاوی لەسەر مامۆستاکەیەتی و وەک نموونەیەکی باڵا سەیری دەکات. کاتێک قوتابی دەبینێت مامۆستاکەی لە لای کۆمەڵگە، بەڕێوەبەرایەتی یان خێزانەکەیدا بێڕێزیی پێ دەکرێت و پێگەی ناشکێنرێت، ئیتر متمانەی بەو پرۆسەیە نامێنێت. قوتابی بە چاوی سووک سەیری زانست و کتێب دەکات، چونکە دەبینێت ئەو کەسەی نوێنەرایەتی زانست دەکات، هیچ پێگە و ڕێزێکی نییە.
  2. ساردبوونەوەی پەیامی پەروەردەیی و گۆڕانی بۆ ئەرکێکی بێڕۆح: مامۆستایەک کە دەروونی بشکێنرێت، ورەی بڕوێنرێت و بەردەوام لە خەمی بژێوی و ناڕەحەتیدا بێت، توانای دروستکردنی گڕکانێکی زانستی لە دەروونی قوتابیدا نابێت. پرۆسەی خوێندن دەبێتە کارێکی میکانیکیی سارد؛ مامۆستا تەنها بۆ تەواوکردنی کات و گەیەندنی چەند وشەیەکی ڕووت دەچێتە پۆلەوە، بەبێ ئەوەی گیانی داهێنان، بیرکردنەوەی رەخنەگرانە و بەهای جوانکاری لە نەفسی قوتابیدا بچێنێت.
  3. داڕمانی ئەخلاقی و بڵاوبوونەوەی توندوتیژی لە ناوەندەکانی خوێندن: شکاندی مامۆستا دەرگاکە بە ڕووی دەیان دیاردەی نەخوازراودا دەكاتەوە. کاتێک سنوورەکانی ڕێزگرتن تێک دەشکێن، ڕەوشتی قوتابخانەکان بەرەو تێکچوون دەچێت. توندوتیژی، بێگوێپێدان بە ڕێساکان، سەرپێچی و بێڕێزی بەرانبەر بە هاوڕێکان و دەستەی کارگێڕی زیاد دەکات. کۆمەڵگەیەک کە نەتوانێت ڕێز لە مامۆستای خۆی بگرێت، چۆن دەتوانێت چاوەڕوانی نەوەیەکی خاوەن ئەخلاق و بەرپرسیار بێت؟
  4. بێهیوابوونی نەوەی نوێ و کۆچی مێشکەکان: کاتێک لاوانی بەتوانا، دەرچووان و ئەوانەی خاوەن توانا و بەهرەن دەبینن مامۆستایان و نوخبەی فیکری وڵات لە چ بارودۆخێکی نائومێدکەردان و چۆن شکۆیان دەشکێنرێت، بڕیاری بێهیوایی دەدەن. بەشێکیان پشت لەو پیشە پیرۆزە دەکەن و هەندێکی تریش ڕێگەی بێگەڕانەوەی کۆچ دەگرنە بەر. ئەمەش بۆشاییەکی کوشندە لە کادری زانستی و پەروەردەیی وڵاتدا دروست دەکات کە قەرەبووکردنەوەی ساڵانێکی زۆری دەوێت.

    سێیەم: ڕێگەچارە کردارییەکان بۆ گەڕاندنەوەی شکۆ بۆ پەیامی مامۆستایەتی
    بۆ ئەوەی بتوانین لەم دۆخە مەترسیدارە دەرباز بن و کۆمەڵگە لە داڕمانی پەروەردەیی بپارێزین، پێویستە هەنگاوی بوێر، خێرا و هەمەلایەن بنرێت کە لە چەند خاڵێکدا خۆیان دەبیننەوە:
    • دابینکردنی سەربەخۆیی ئابووری و مووچەی شایستە: دەبێت حکوومەت و دەسەڵاتی پەیوەندیدار مامۆستا لە سەرووی هەموو خەرجییە گرنگەکانەوە دابنێن. دابینکردنی مووچەی شایستە و چەندین ئیمتیازاتی تایبەت بە نیشتەجێبوون و دابینکردنی بژێوی، تاکە زامنە بۆ ئەوەی مامۆستا بگەڕێتەوە سەر ئەرکە ڕەسەنەکەی و خەمی نانی نەبێت.
    • دەرکردنی یاسای توند و کاریگەر بۆ پاراستنی مامۆستا: پێویستە یاسایەکی تایبەت و بێگەرد هەبێت کە سزای توند بۆ هەر کەسێک دیاری بکات کە لە ناو پۆل یان دەرەوەیدا بێڕێزی بە مامۆستا دەکات. دەبێت مامۆستا هەست بەوە بکات کە دەوڵەت و قانون پشت و پەناین لە کاتی بەجێگەیاندنی ئەركە پیرۆزەکەیدا.
    • بەرزکردنەوەی هۆشیاریی خێزان و چاککردنەوەی پەیوەندیی خێزان و قوتابخانە: دەبێت دامودەزگاکانی راگەیاندن و پەروەردە کار لەسەر هۆشیارکردنەوەی دایک و باوکان بکەن. پێویستە خێزانەکان لەو ڕاستییە تێبگەن کە شکاندنی مامۆستا لە پێش چاوی منداڵ، وێرانی بنەمای دەروونیی خودی منداڵەکەیە پێش ئەوەی زیان بە مامۆستا بگەیەنێت.
    • گرنگیدان بە گەشەپێدانی پیشەیی و ڕێزلێنانی ئەدەبی: پێویستە مەراسیمی ساڵانە و ڕێزلێنانی شایستە بۆ مامۆستایانی دڵسۆز ڕێک بخورێت، و دەرفەتی بەشداریکردن لە خول و کۆنفرانسی نێودەوڵەتییان بۆ بڕەخسێت تاوەکو هەست بە گرنگیی خۆیان بکەن لە کۆمەڵگەدا.

    کۆتایی: پاراستنی مامۆستا، پاراستنی داهاتووی نیشتمانە

    مامۆستا وەک ئەو چرایەیە کە لە تاریکییەکاندا دەسووتێت بۆ ئەوەی ژیان بۆ دەوروبەرەکەی فەراهەم بکات. بەڵام ئەگەر ئەم چرایە بە باهۆزی پشتگوێخستن، بریندارکردن و شکاندن بشکێنرێت، تاریکییەکی هەمیشەیی هەموو کۆمەڵگە داگیر دەکات. پەروەردەی ڕاستەقینە، نەوەی هۆشیار، و نیشتمانی پێشکەوتوو تەنها لە سایەی مامۆستایەکی خاوەن شکۆ، ئازاد و ئاسوودەدا دەڕوێت و گەشە دەکات.
    پاراستنی شکۆی مامۆستا تەنها داکۆکیکردن لە توێژێکی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکو پاراستنی ڕیشەی داهاتووی نیشتمان و ئارامیی ئایندەی نەوەکانمانە. با هەموومان پێکەوە دەست لە ناو دەست کار بکەین بۆ ئەوەی جارێکی تر ڕێز لەو دەستە پاکانە بنێین کە پیت بە پیت زانست و مرۆڤایەتیمان فێر دەکەن، چونکە ڕادەی پێشکەوتن و گەورەیی هەر نەتەوەیەک لە ڕێزگرتن و پاراستنی مامۆستاکانیدا دەردەکەوێت.




ڕووبار خالید ئەكتەرێك بۆ هەموو كاراكتەرێك.. حه یدەر عەبدولرەحمان

به ڕِێكەوت نەبووە بگاتە ئەو قۆناغە بەرچاوە لە سینەماو درامای كوردی دا، بەڵكو ئەو لەبنچینەوە ڕەگێكی درامایی لە جەستەو ڕۆحی دا هەبووە، كە گەشەی پئ بداو ئەو توانایە دروست بكات، ڕوو بە ڕووی ڕۆڵە سەخت و فۆرمە جیاوازەكان بێتەوە لە نواندندا.
ئەو ئەگەرچی وەك ئەكتەر لەبواری شانۆو دراماو سینەما كاری نواندنی كردووە، بەڵام هونەری ئەو لە نێوان ئەو سێ‌ ڕەهەندە جیاوازە ئەوە بووە، كە قالبی بە یەك فۆرمی یەك لەوان جیهانێكی تایبەت مەندی خۆیان هەبووە، جیاواز لەڕەهەندە هونەریيەكانی دیكە.
لە كاتێكا كێشەی هەرە گەورەی ئەكتەری كورد ئەوە بووە، كەكەم لەوان توانییویانە، لەو سێ‌ ڕەهەندە لێكتر جودایانە لە هەر یەكێكیان بە مۆرك و خەسڵەتی خۆیان كار بكەن ، بە تایبەت لە ڕووی جووڵەو ئیلقاو دەنگ و ریتم و جولانەوە.
بەڵام ڕووبار وەك ئەكتەرێكی خاوه ن ئه زموون بە ئاگاییەوە نواندنی كردووە، وەك ئەوەی ستایلەكە داخوازی لێ‌ دەكات .
هەندێ‌ جاركێشەی قەد گرتن بە فۆرمێكی دیاری كراو ئەكتەر هۆگری خۆی دەكات و لەچەند ڕۆڵێك بەكاری دەهێنێتەوە، بە تایبەت لەو رۆڵانەی سەركەوتنی تێدا دەبینن ، ئەو سەركەوتنە دەبێتە مۆركێكی چەسپاوی نەرێنی لە شوناسی ئەكتەرو ناتوانێت بە ئاسانی دەستبەرداری بێت و وەك خاڵێكی لاوازی نواندن لای دەمێنێتەوە.
من كە بەدواداچوون بۆ فۆرمی نواندن لە بەرهەمەكانی ڕوبار دەكەم، دەزانم ئەو حیسابێكی وردی بۆ ئەو ڕەگەزە گرنگەی نواندن كردووەو هوشیارانە ڕەفتار لەگەڵ گۆڕینی فۆرمەكانی نواندن دەكات، بە پێی گۆڕانی كاراكتەرەكانی.
مەرجە بۆ ئەكتەر جگە لە ستایل و فانتازیای دەرهێنەر ، ئەكتەریش بە پێی ئەزموون و تێڕوانینی خۆی خوێندنەوەی تایبەتی خۆی هەبێت بۆ دۆزینەوەی شوناسی ئەكتەرو نیشاندانی دیوی ناوەوەو دەرەوەی ئەو كاراكتەرە بە بینەر وەك پێویست.
ئەكتەر لەو حاڵەتانەدا ناكرێت بە دوای ڕێگە ساناكانی نواندندا بگەڕێت بۆ تێپەڕاندنی ڕۆڵەكەی، بەڵكو دەبێت بەدوای ئەو ڕەگەزانەدا بگەڕێ كە خەسڵەتێكی كاریگەر لە بونیاتی كاراكتەرێكدا بەرجەستە بكات كە ئەدا كردنی ئاسان نەبێت، بەڵام كاریگەریەكانی بۆ سەر دەروونی بینەر قوڵتر بێت.
بۆیە هونەری هەرە باڵای ئەكتەر لەوە دایە بە دوای ڕۆڵی سەخت دا بگەڕێ، بۆ ئەوەی خۆی لەوە تاقی بكاتەوە، كە تا چەند توانای بەرەنگار بوونەوەی ئەو ڕۆڵە سەختانەو بەدەست هێنانی سەرنجی بینەریان هەیە
ئەكتەر دەبێت ئاستی ئەزموون و هوشیاری بە ئەندازەیەك بێت، نەك تەنها بۆ بەرجەستە كردنی هەر كاراكتەرێك بخوازێ ئەدای نواندنەكەی بكات، لە هەمان كاتدا توانای گۆڕینی ستایلی هەبێت، لە شانۆ بۆ دراما ی سینەما، وەك چۆن كاتێ ( ڕووبار خالید) لەفیلمی شین، لە سینەما،دا دەبینی ڕووبارێكی جیاوازە لە نمایشی (بابلۆ) لەشانۆدا، یاخود لە درامای ئادیابین دا.
بۆیە ئەكتەر نابێت بازبازێن بكات لە نێوان ڕەهەندەكانی نواندن و ستایلەكانی، ئەگەر دڵنیا نەبێت لەتواناو لێهاتویی خۆی بۆ ئەوەی لە هەر سێ بواردا توانای كۆنترۆڵ كردنی خۆی هەبێت.
ڕەنگە هەموو ئەكتەرێك توانای ئەوەی نەبێت لەسەر هەر سێ پەتی شانۆ، دراما، سینەما یاری بكات، بینەر كاتێ لەهەر سێ حاڵەتدا ئەكتەر دەبینێ ، دەزانێ توانای ئەكتەرەكە لەكوێیە و لەكوێ دەتوانێ داهێنان بكات و لەكامەشیان دەچەقێ.
من ڕووبارم لە هەرسێ لادا دیوە، هەستم كردووە لە درامادا، بەتایبەت لە دراماكانی ئادیابین وبه رهو به رزاييه كان، توانیوویەتی نرخی خۆی بداتە كاراكتەرەكان.
فیلمی (شین) پێت دەڵێ كە ڕووبار ئەگەر دەرفەتی زێتری بۆ بڕەخسێ لە سینەمادا، ئەزموونی دەوڵەمەند تر بێت، لە شانؤدا، يان زێتر خۆی بە بینەر بناسێنێ، دەرهێنەرەكانیش زیاتر بەشداری فیلمەكانیان پئ دەكەن، چونكە ئەكتەر بە تەنها بەرهەمێك يان دووان ناتوانێت خۆی بە بینەر بناسێنێ.

حه یدەر عەبدولرەحمان




کوردستان بیابانێکی تاریک و کۆمەڵگایەکی وێڵکراو.. یاسین لەتیف

‏
‏تەنها وەکو نموونەیەک ، ئەڵمانیا کاتێک لە جەنگی جیهانیی دووەم هاتە دەرەوە، وڵاتێکی وێرانە بوو! ڕواندا لە ناو جەرگەی کۆمەڵکوژیی ناوخۆیی و فیتنەی کوشندەوە هاتە دەرێ! سەنگافورەش خاوەنی ئەو سەرچاوە و سامانانە نەبوو کە بیکاتە دەوڵەتێکی کاریگەر! بەڵام ئەم وڵاتانە لەسەر یەک شت کۆک بوون؛ ئەویش ئەوەیە کە ململانێ لەسەر دەسەڵات دەوڵەت بنیاد نانێت! و ناکۆکیی سیاسی نە کارگەیەک دەخاتە گەڕ، نە زانکۆیەک پێش دەخات، و نە ڕێگاوبانێکیش چاک دەکات. لە کوردستان هێزە سیاسیەکان پێچەوانەی ئەم بۆچوونە تا بینەقاقایان لە ململانێیەکی خەستوخۆڵدان لە پێناو مۆنۆپۆڵ کردنی دەسەڵات و زیاتر تاڵان کردن و دزینی سەروەتو سامانی کوردستان ، مێژوو ئەوەی سەلماندووە دەوڵەتە سەرکەوتووەکان پرسیاری ئەوەیان نەکرد “کێ سەردەکەوێت؟” بەڵکو پرسییان “چۆن دەوڵەت سەردەکەوێت؟” کاتێک ئەزموونی نەتەوەکان دەخوێنینەوە، دەبینین هەرەسهێنان لە کەمیی پارەوە دەست پێ ناکات! بەڵکو ئەو کاتە دەست پێ دەکات کە بەرژەوەندییە تەسکەکان دەخرێنە پێش بەرژەوەندییە گشتییەکان! و کاتێک سۆز و دڵسۆزی بۆ( حزب و کەس و بنەماڵە) لە لێهاتوویی گرنگتر دەبێت، دروشم لە دەستکەوت گرنگتر دەبێت، و کاردانەوە لە پلاندانان گرنگتر دەبێت! هەر بۆیە دەبینین وڵاتانێک هەن هەموو شتێکیان هەیە بەڵام بە دەست دواکەوتنەوە دەناڵێنن! وەکوکوردستانی خۆمان ، وڵاتانیش هەن کە کەمترین شتیان هەیە بەڵام ساڵانە بەرەو پێش دەچن وەکو سەنگافورە! ئەو ڕاستییەی مێژوو سەلماندوویەتی ئەوەیە کە نیشتمانەکان هێندەی پێویستییان بە ئیدارەدانێکی باشتر و ، دیدگایەکی ڕوونتر و بوێرییەکی گەورەتر هەیە لە سوودوەرگرتن لە پسپۆڕان و کەسانی لێهاتوو و تکنۆکرات ، هێندە پێویستییان بە سەرچاوەی داهاتی زۆر نییە. بۆیە هەر دەوڵەتێک بەدوای سەقامگیریی ڕاستەقینەدا بگەڕێت، دەبێت پەروەردە بکاتە پڕۆژەیەکی نیشتمانی، هەروەها ئابووری بکاتە پڕۆژەیەکی نیشتمانی، و لێهاتوویی بکاتە پڕۆژەیەکی نیشتمانی. پێویستە لەوەش تێبگات کە داهاتووی نەوەکان بە وتارەکانی دوێنێ بنیاد نانرێت، بە شانازیکردن بە خەباتی شاخ و عەقڵی شاخ بەرەو پێشەوە ناڕوات، بەڵکو بە پلانەکانی سبەی دروست دەبێت. لە کۆتاییدا، نیشتمانەکان بە جیاوازیی ڕاوبۆچوون ناڕووخێن، بە دەستەبەر کردنی ئازادی و چەسپاندنی مافی ئینسان ناڕوخێن بگرە پتەوتر و خۆڕاگرتر دەبێت بەڵکو ئەو کاتە دەڕووخێن کە نوخبەکان (دەستەبژێرەکان) لەسەر پشتگوێخستنی ڕاستییەکان ڕێک دەکەون. دەوڵەتەکانیش بە گۆڕینی کەسەکان هەڵناستنەوە، بەڵکو ئەو کاتە هەڵدەستنەوە کە شێوازی بیرکردنەوە و بەڕێوەبردنی دەوڵەت و حوکمڕانی و سیستەم دەگۆڕێت . ئەگەر کوردستان وەکو نموونەیەک تەماشا بکەین و براوردێکی بکەین لە گەڵ ئەو وڵاتانەی پێشکەوتنی تێدا بەرجەسە بووە بە پێی ئەو ماوە زەمەنیەی دەسەڵاتی پارتی و یەکێتی حوکمی تێدا دەکەن کە زیاد لە ٣٣ ساڵە هیچ خەسڵەتێکی پێشکەوتنی پۆزەتیف و بەڕێوەبردنی تەندروستی سەردەمیانەی تێدا بە دیناکرێت ، ئەگریش هەبێت تەنها بۆ سیاسیەکان و سەرمایەدارەکانە بۆ نموونە ئەگەر هاوڵاتیەکی ئاسایی پێویستی بە نەشتەرگەریەکی بچوک بێت پێویستە خانوەکەی بفرۆشێت یان سەیارەکەی بفرۆشێت ئەو کات ڕەنگە بتوانێت نەشتەرگەریەکەی بۆ ئەنجام بدەن ،هیچ پرۆژەیەکی ستراتیژی گەورەیان دروست نەکردووە کە جێگای باس و بەرچاو بێت و پایەی ژێرخانی کوردستان بتەو بکات، سەرەڕای ئەوەش باس لەوە دەکرێت هەرێم ٣٣ ملیار دۆلار قەرزارە، بە کورتیەکەی هێزە سیاسیەکانی کوردستان لە سەر پشتگوێ خستنی ژیانی خەڵک ڕێککەوتوون ئەوەی پەیوەندی بە ژیانی خەڵکەوە هەیە توخنی ناکەون کوردستانیان تەحویل کردووە بۆ بیابانێکی بێ خاوەن و بێسەروبەر کۆمەڵگاکەشی بۆ کۆمەڵگایەکی وێڵکراو ، ئەگەر ئەم فۆرمە لە حکومڕانی چەتەکان بەردەوام بێت ڕەنگە تراژیدیایەکی سیاسی ترسناک چاوەڕێمان بکات .




بە دیار زمانەوە دانیشتووم بە دیار کوردەوە.. داستان بەرزان

بۆ خەڵات عومەر

گۆرانییەک لەم شیعرەدا
تەنیا ڕاستەقینەکان دەیبیستن
گۆرانییەک سەبارەت بە پیاوێک
خولیای ئەستێرەی زمان و
گەواڵەهەوری بیر و
بروسکەی کوردبوون و
هیوای ڕاچەنین.

باڵندەیەکی ڕووناک لەم شیعرەدا
خەڵاتە بە کۆمەڵێک وشەی ڕەنگاوڕەنگی کوردییەوە
تاکو چاوبڕ دەکات مانای سەرشار لە بە خەون.

من دەبێت بۆ هەمیشە بە شوێن ماناوە بم!
من دەبێت بۆ هەمیشە بە شوێن خەونەوە بم!

ئێستاکە پێم بڵێ ئەی باڵندەی ڕووناکی ناو ئەم شیعرە
لە کوێی ئەم ڕۆژگاری بیرچوونەوەیەدا بتدۆزمەوە؟
لە کوێی خەونی ڕەنگینی خۆتدا بەرجەستەی؟
ئەی بەهرەدار/ ئەی بەرزەفڕ.

ئەی باڵندەی ڕووناکی ناو ئەم شیعرە
من بە شوێن کوردییەکەتدا وێڵم
بێگەرد/ بەهێز
من سەرگەردانم بە شوێن بیرکردنەوەتدا
بێباک/ خاکەڕا

ئەی پەیکی شارەزای ناو ئەم زمانی کوردییە
لە کام وشەی سوتماکی شاردا مینەت بکەم؟

من لە خەونمدا تۆ دەبینم
بریسکەی ئەستێرەی بیماری ناو بیری کوردیت
من لە خەونمدا تۆ دەبینم
ئازاری پڕ لە سۆی بە سۆزی کوردبوونیت
من لە خەونمدا تۆ دەبینم
سەرکێشی سەر کەشتی ڕوانینی ناو مێژووی گەلێکیت
درەختێکی لە خەون
خەونسازێکی کارامە
پیت بە پیت خولیای وشەی کوردی دادەتاشیت
تەنیا من دەیبینم لە خەونمدا
پەپولەن وشەکانت!

باڵندە بوویت ئەو دەمانەی خەمێک دەبووە تەمێک لە چاوەکانتدا ڕێژنەبوو/ تەنیا من دەمدیت!
پەڕ بە پەڕی ئاگرینی ناو خەیاڵی ڕەوانت تاریکی ڕووناک دەکردەوە/ تەنیا من دەمدیت!
شاگەشکەبوویت ئەو دەمانەی زارت لە زاری زماندا و تریفەبوویت/ تەنیا من دەمدیت!
شەبەنگێک بوویت گیانی کوردیت لە جۆشدا بوو شەفەقێک لە باڵدا/ تەنیا من دەمدیت!
سەرحاڵێک بوویت دەستت دە نێو دەستی ژاندا و بروسکەبوویت/ تەنیا من دەمدیت!

کوردێک لە کوردبووندا/ خەست
پیاوێک لە خۆبووندا/ مەست
تۆ وشەت دەبردەوە بۆ سەر ڕەسەنی پەتی
تۆ وشەت دەبردەوە بۆ سەر نەشئەی ئەبەدی
وشە دڵی دەکردیتەوە
وشە سەرمەستی دەکردیت
وشە ماڵی ڕووتی تۆبوو
(ئاوبێت ماڵت)

تۆ کوردبوونت لێهاتبوو
پێوەی دەهاتی و دەڕۆیشتی
ڕووناکیت لە چاودا بوو
پێوەی دەهاتی و دەڕۆیشتی
زڕێک بوویت کوردیی
تیشکێک هاتی و ڕۆیشتی
ڕۆیشتی و
من لێرە دانیشتووم
لە چاڵە تاریکەدا
بیر لە زمان/ بیر لە کورد ئەکەمەوە.

داستان بەرزان




تونێڵی جەنگەکان.. شیعری عەبدوڵڵا سلێمان ( مەشخەڵ)

بە تونێڵی جەنگەکاندا تێپەڕیم و نە کوژرام
بەنێو بۆردومانی وشەکاندا ڕەت بووم و برینداریش نەبووم
شەڕە تفەنگم بە بیروڕا و بۆچوونە جیاوازەکان کرد و
خۆم دایە بەر دەستڕێژی ڕەخنەی نووک تیژ
خۆم خستە بەر پەلاماری چیرۆکەکانی بێدەنگی
سینگم کردە قەڵغانی هێرشی ڕۆمانی کرچ و کاڵ
چێژم لەو شیعرانە نەدەبینی کە سواری سەری خۆیان بوون
خۆشیم لەو نووسینانە نەدەبینی کە پڕ وێنە و خاڵی خاڵی بوون لە هەڵوێست.
لەو نووسەرانە بێزار بووم کە بەدەمامکەوە دەچوونە جەنگەکانی ژیان
حاڵی حازر ڕۆژ نییە نەبمە قوربانی
قوربانی خەم لە زمان
قوربانی خەم لە پاکێتیی
قوربانی خەم لە هەڵوێست و لایەنگری ئینسان
قوربانی گوێگرتن لەو نووسەرە ترسنۆکانەی کە لافاوی بەرژەوەندی و گیرفان دەیانداتە بەر!
چی بەو مردنانە بڵێم کە زۆرێک بە ژیانی شکۆمەندانەی دەزانن
چی بەو جەنگانە بڵێم کە سەنگەری بەرگریم تیایاندا لێدا و ئاگرم بەسەردا باری و نەمردم
چی بەو تونێڵە پڕ لە پێکدادانە بڵێم لە تاریکی خوێن هەڵی لووشیم و هەر زیندووم
ئەمە ئەو چارەنووسە بوو کە دەبوو پیایدا تێپەڕ بم بێئەوەی چرکەیەک لە ژیان بدۆڕێنم.


دەمویست ببم بە فیشەک، بەڵام خۆشبەختانە دەبووم بە ئارامی
دەمویست بمرم، کەچی لە نەگبەتیدا ژیانم دەگرت
دەمویست ببم بە بوومەلەرزە. لەولاوە هێمنیم لێدەچۆڕا.
چی بکەم لەو شەوانەی هەتاو خۆی لەباوەشی تاریکیدا دەشارێتەوە
چی بکەم لەو مردنانەی خۆیان بەئاوی ژیان دەشووشت
وەرە ئەی جەنگ وەرە با بە تونێلی ژیانا بەپێکەنینەوە ڕەت بین
وەرە با بە ڕووبارەکانی مردندا بپەرینەوە ئەودیو پێدەشت و سەوزاییەکانی گیانبازی
وەرە با چیرۆکەکانمان بگێڕینەوە بۆ یەکتر
با نامەکانی یەکتر بخوێنینەوە
با ببین بە ئەو گۆرانییەی کە مرۆڤایەتی تەنها بۆ خۆی دەمانچڕێ


من خەریکی کۆکردنەوەی پارچەکانی خۆم بووم وەختێ
چەپک چەپک تۆپ و درۆن دەیان هاڕیم،
ئاسمان ببووە تابلۆیەک لە ڕەنگی سوور و ئەرخەوانی
من خەونەکانی منداڵیم دەکردنە بوخچەی ئومێدی دواڕۆژێکی گەش و ڕووناک
کاتێک یەک یەک ڕۆژەکانم لەخوێنی سوور هەڵدەکێشران
کی بیریەتی کاتێک دووشک بووین لەگەڵ یەک
بەرلەوەی بە عاموودەکانی خۆشەویستی هەڵگەڕێین، بیرمان لەچی دەکردەوە؟
کێ بیرییەتی بەر لە دانووسانمان لەگەڵ چارەنووسدا چ کێڵگەیەک بووین لە سەوزی و
چ سۆزێکی گەرووی خەم بووین؟
ئێستا هەموو لەنێو پۆلەکانی جەنگدا، قۆپیە دەکەین لە یەکتر و
بە نهێنی ئەویترمان بە واستەوە دەڕۆینە تاقیکردنەوەی مەرگ و ژیان
بڵێن کەی بووە تۆزقاڵێ بیرەوەری منداڵیمان نەکرێتە چای ژیانەوە
دەی ئێوە بڵێن کەی بووە و کەی گونجاوە و کەی دروستە بە تەزکییەی بێمێشکییەوە
بچین لەگەڵ بێمتمانەیی بە یەکتر؛ لەسەر هەمان تەختە و لەناو هەمان پۆلدا
گوێ لە درۆی گەورەی مێژوویەکی زامدار و فریودەری وەک ئەم مێژووەی خۆمان بگرین
ئاخر بڕیار بوو ئێمە ڕێ بە هەتاو بدەین هەتا هەڵبێ
بڕیار بوو ئێمە ئەستێرەی شەوان بنێرین بۆ بەر پەنجەرەی ماڵان
ئێمە ببین بە پێکەنین، بە زەردەخەنەی سەر لێوان
ببین بە موژدەی بانگەواز بۆ جیهانێک کە شایستە بێت بە ئینسان.


وەرە ئەی ترسە خاسەکەی ژیان وەرە .. مەهێڵە جەنگ بمانکات بە بەشێک لەخۆی
مەهێڵە مەرگ ناسنامەمان بۆ دەربکات
گۆرانییەکان مەگۆڕەوە بە کسپە و خورپە
پێکەنینەکان مەدەرە دەست سەفەرێکی بێکۆتایی
لەو ڕێگایانە زوویر مەبە کە دەچنە بەر دەرگای گۆڤەندێکی غەمبار
من چی بکەم وەرزەکان زوو زوو کۆچ دەکەن
من چی بکەم هەموو شەوێ ئاسمانەکانی خەیاڵم دەبن بە تابلۆی ئەو ماچەی
ساڵەهایە چاوەڕوانم بێت و لە دەرگای لێوم بدات
من چی بکەم هەموو ڕۆژێ گریانەکانی نێو ڕۆژم دەبنە پۆلێک لە هەناسە و
سینگی ژینم دەکەن بە کانگای ئومێد و
چاوەکانم دەکەن بە کانی تەقیوی بەهارانی نێو مەراق و حەسرەتەوە.


بە تونێڵی جەنگەکاندا تێمەپەڕە و مەبە بە تاقیگەی قازانج
بارووت مەکە بە دۆستی خۆت
مردن مەنێرە بەردەم ئەو دەرگایانەی دانەخراون
سڵاو لە گۆڕستانە تەنیاکان مەکە و مەبە بە مارشی کوشتن و بە تابووتی مەرگ
وەرە و هەورێکم داگرتووە پڕە لە خەون
پڕە لە زەردەخەنە و قاقای ماوە بەسەرچوو
پڕە لەو نوکتە کۆنانەی کە کەس پێیان پێناکەنێت.
وەرە ئازیز.. داری ئاشتییەک شک دەبەم بێ جەنگ مەحاڵە بەر بگرێ
دۆزەخی جەنگێک دەناسم ڕەنگە ڕۆژێ قووتمان بدات
ڕێ بە دەنگێک دەبەم ئاشنا بە دڵی باڵندەی خۆزگە
وەرە ئازیز.. با ئەمجارە بەنێو تونێڵی جەنگەکان نەڕۆینە باوەشی ژیان
وەرە ئازیز با ئەمجارە بۆ دووایین جار هەنگاو بنێین
بەسەر پردی بەها و خۆشەویستی ئینسان.

تێبینی: ئەم شیعرە لە گۆڤاری نما ژمارە ٦١ ی ساڵی ٢٠٢٦ بڵاوبۆتەوە.

کۆتایی ئازاری ٢٠٢٦




ڕۆمانی بیرانی شەڕڤانێک لە نووسینی ئەحمەد کامەران بڵاودەکرێتەوە …

بیرانی شەڕڤانێک نوێترین بەرهەمی نوسەر و چیڕۆکنووسی گەنجی شاری هەولێر ئەحمەد کامەران . جیاواز لە بەرهەمەکانی پێشوتریدا . نوسەر ئەمجارەیان ، لە ئەنجامی گەشتێکی ڕاستەوخۆی درێژخایەن بۆ ڕۆژئاوای کوردستان . ڕۆمانێکی سیاسی و مێژوویی تایبەت بڵاودەکاتەوە. کەتێیدا باس لە ژیانی ڕاستی کچە شەڕڤانێکی قارەمانی کورد دەکات.سەرەتا لە چیاکانەوە مۆمی ئازایەتی و بەرخودانی هەڵدەگیرسێت و تا بونی بە فەرماندەیەک لە ڕۆژئاوای کوردستان.لەگەڵ چەندین پرسی دیکەی نەگوتراوە . لە ڕۆمانی بیرانی شەڕڤانێک کۆمەڵێک ڕاستی هێنراوەتە سەر زمان کە لە پێشتردا باس نەکراوە . کارەکتەری سەرەکی ڕۆمانەکە باس لە ژیانی کچێکی زیرەک و یاخی بوو دەکات بەناوی شلێرەوە.شارەزاییەکی تەواوی لە بواری مێژووی کوردا هەیە . باوکی شلێر پێشمەرگەیەکی دێرینە ، لەگەڵ مەلای مستەفای بارزانی لە سەدەی ڕابردوو خەباتی کردووە. شلێریش هەمان ڕێگای باوکی دەگرێت بۆ خەباتی ڕزگاری گەلی کورد . بەڵام خەونەکانی شلێر گەورەتر و جیاوازترە لە خەونی باوکە شەهیدەکەی .
وەکو هەموو جارەکانی دیکە نوسەر ئەمجارەش بەبێ بوونی هاوکاری هیچ لایەنێک هەڵدەستێت بە بڵاوکردنەوەی ڕۆمانەکەی لە ئەستۆی خۆیدا .

نوسەر ئەم ڕۆمانەی پێشکەش بە ڕووحی پاکی شەهید ئەحمەد هێمن کردووە ، هاوڕێ و هاوسەنگەری نزیکی بوو لە ڕۆژئاوای کوردستان .
ئەحمەد کامەران لە ساڵی 1998 لە دایکبووە ، ماوەی شەش ساڵە وەکو نوسەرێک چەندین بەرهەمی بڵاوکردۆتەوە .

ئەحمەد کامەران لە پێشتردا خاوەنی چەندین بەرهەمی دیکەیە بەناوەکانی :

  1. ڕۆژێکم لەگەڵ ئازارەکانی کچێک. 2020
    2.پەپوولە باڵشکاوەکان . 2020
  2. نامەی کچێکی مردوو . 2021
    4.جەنگ لەگەڵ مەرگ و ژیاندا . 2022
    لەگەڵ بڵاوکردنەوەی چەندین وتار و لێکۆڵینەوەی لە ڕۆژنامەو ماڵپەرەکان .



دەسەڵاتدارانی هەرێم و دڵخۆشکردنی خەڵک.. نەوزاد بەندی

بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتیی، هیچ دەسەڵاتێک لەم سەرزەمینەدا، ئەوەندەی دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان دڵی میللەتەکەیان خۆش نەکردووە .. ئەوەندەی دەسەڵاتدارانی کورد ، کوردیان نەگەیاندۆتە لوتکەی کەیف و ئارامیی و هێوربوونەوەی دڵ و ڕۆح.
دوێنێ شەو موبەڕیدەکە ئینزاری بێ ئاویی دا، چومە سەربان، تەماشا ئەکەم تەنکێکە دوو بست ئاوی تێدایه، هەر بۆیه بە پەللە موبەڕیدەکەی خۆمانم کوژاندەوە، بەڵام دڵم نەهات موبەڕیدەی مناڵەکان بکوژێنمەوە، ووتم بەڵکو بەرەکەتی تێ بکەوێ و ئەو شەوە لەناو گەرمادا نەتلێنەوە.
ئیتر دڵەڕاوکێ و بێزارییەکەم دەستی پێکرد، لەگەڵ ئەوەیشدا کارێزی عەرەق لە پشت ملمەوە تەقی و .. بە گازەرای پشتما هاتە خوارەوە، بۆنی عەرەقی بن باڵم بێزاری کردم، چونکە بە تەما بووم دوشێک بکەم کاتێ موبەڕیدە بۆر ئەو زەنگە دڵتەزێنەی دا بە گوێمانا، زەنگی کەمبوونەوەی ئاو..
ئیتر تاقەتی نوسین و خوێندنەوەم نەما، شەوێکی زۆر گەرم و قورس و پڕ لە خەمۆکییم بەسەر برد، تەنانەت حەوسەڵەی وەڵامدانەوەی مۆبایل و کۆمێنتی هاوڕێکانم نەبوو.. لە دوای نیوە شەو هەتا بەیانی چەند جارێک چومە لای بۆری ئاوی ڕەئیسی و گوێم لێگرت، بێدەنگ و بێ وورتە، لە خەوێکی قوڵدا بوو..بەلوعەم ئەکردەوە قڕقێنەیەکی ئەدا و پێی ئەووتم: ئیشێکت هەبوو ؟
ماڵێکی لە کوڵهاتوو، قاپ و کەوچک لەسەر سنکەکە کەڵەکە بووبوون، پیاو نەیدەوێرا تەنانەت دەستێکیش بە ئاو بگەیەنێت، نەک بە تەواوەتیی وشک بکات، ئەوسا مناڵ لە کوێ دەست و دەم و چاوێک بشۆن؟
دڵەڕاوکێکەم سات بە سات زیادی ئەکرد، بە تایبەت دوێنێ شەو تەلەفۆنیشم بۆ غاز فرۆشەکە کردبوو بتڵێ غازم فریا بخات، ئەویش ووتبووی فۆرمی بایعییەکەت حازر کە، مقەدەر نەبێ سەعات نۆ ئەگەمە لات ..ئەوا سەعات نۆ لای دا و نە غاز و نە ئاو ..تەلەفۆنم بۆ هاوڕێیەکم کرد لە چەند کۆڵانێکی ئەو دیو ماڵی خۆمانە، ووتی : لای ئێمە پێرێ ئاو هاتۆتەوە ..
ئەوەیش دڵەڕاوکێکەی زیاد کردم، چونکە ئێمە پێرێ مزەخەی ئاومان کوژاندبۆوە، حەز ناکەم بەردەوام مزەخەی ئاو ئیش پێبکەم، تەنها یەک سەعات، وا دیارە ئاو هاتۆتەوە و مزەخەی حەرەسی دراوسێکان دوا قومی هەڵکێشاوە و من بێ بەش بووم.
برادەرێکی تر لەو نزیکانە ووتی : لای ئێمە هاتۆتەوە بەڵام تۆزێ کزە ..
ئەمە وای لێکردم پڕ بکەم بە ئیسپانەدا و بڕۆمە لای مزەخەی ئاوەکە، برغوم کردەوە و هەوام دەرکرد و .. ڕەباتەکەم کردەوە، سەیر ئەکەم ئاو نییە، تەنها ئەو ئاوەی کە بە حیساب هەوای مزەخەکەم پێ دەرکرد، بە تەوژم لە دەرچەی تەنفیسەکەوە، کێشای بە دەم و چاوما وەک نیمچە تف تێکردنێک وا بوو.
بە ئیسپانە و سەر و پۆتەڵاکی تەڕەوە، هاتمەوە.. ووتم بە هیچ جۆرێ لای ئێمە ئاو نییە.
ژمارەی تەنکەرە ئاوێکم لەلایه، خێزانم ووتی تەلەفۆنی بۆ مەکە، ئەو تەنکەرانە پیسن ..تازە پەنجەم بەر ژمارەکەی کەوتبوو، دامخستەوە، ئەمجارە ئەو تەلەفۆنی کرد .. ووتی تەنکەرێکی هەژدە بەرمیلیی بە بیست و پێنج هەزارە .. ووتم ئەی وەکو بزانیت بۆچی ئاو نییە ؟ .بۆری و شت نەشکاوە وەک چۆن هەموو ساڵێ له مانگی حەوت و هەشتا ئەشکێن؟ .. ووتی : نەوەڵڵا ..هەر بۆ پڕۆژەکانی خۆیان زیاتر بەری ئەدەنەوە، ئەگینا ئاو ئەوەنە زۆرە خەریکە سەدەکەی دوکان ئەتەقێ ..
ووتم : یەک سەعاتی تر ئاوەکە سەر و سۆراخی نەبوو، تەلەفۆنت بۆ ئەکەم تەنکەرێکم بۆبێنە.
ئاو بڕا و .. موبەڕیدەی مناڵەکانیشم کوژاندەوە و پانکەکانم بۆ هەڵکردن.
سەعاتەکە لای دا، ئاو نەبوو .. بەڵام کابرای غاز پەیدا بوو، مەعمیلەکەم نەبوو، غازێکی بۆ داگرتم و فۆڕمی بایعێکە و نۆ هەزارێ لێ وەرگرتم، ووتی : سێ شەممە فۆڕمەکەت بۆ دێنمەوە..
دوایی خەمێکی ترم بۆ دروست بوو، چونکە ژمارەی تەلەفۆنم لێ وەرنەگرت، ئەی چۆن بیدۆزمەوە و ..فۆڕمی بایعێکەی لێ وەربگرمەوە؟
لەو کاتەدا لە پڕ خۆشترین ئاوازی مۆزارت و بتهۆڤن و باخم هاتە بەر گوێ .. دەنگی مزەخەی ئاوەکەمان .. یەکسەر موبەڕیدەکانم هەڵکرد، ماڵ بڕ بوو لە بۆنساردی مقەبا وشەکەوەبووەکانی موبەڕیدەکان .. گرنگ نییە.. گرنگ ئەوەیە ئیتر ئەڕۆم دوش ئەکەم و لە بۆنی عەرەق ڕزگارم ئەبێ .. قاپ و کەوچکەکانی دوێنێ شەو ئەشۆین و چێشت لێ دەنێین .. ئەیهاوار لەو خۆشیی و شادییە…
ئاخر چ دەسەڵاتێک لە دنیادا ئەتوانێت ئاوا دڵی هاووڵاتییەکانی لە پڕێکدا خۆش بکات و بیانگەیەنێتە ترۆپکی شادیی ؟ .. بۆ نمونە لە کوردستانی ئێراندا تانکی ئاو بە سەربانەکانەوە نابینیت، کەواتە تا ئێستا کوردێکی ڕۆژهەڵات ئاویان لێ نەبڕیوە و لە پڕێکا ئاوەکەی بۆ بەربدەنەوە و دڵی خۆش بکەن، ئاو بیست و چوار کاتژمێر هەیە .. کەواتە هیچ ئێرانییەک تا ئێستا لە ڕێی ئاوەوە دڵی خۆش نەبووە و نەگەیشتۆتە لوتکەی شادی و کەیف و سەفا ..سیمفۆنیای مزەخە، ئۆرکسترای ئاوی ڕەئیسی، کۆنسێرت و هەڵپەڕکێی بۆ ساز نەکردوون.. بێ بەش بوون لەو مژدە خۆشانە، لەو هەواڵە پڕ لە هیوا و ووزە بەخشانە.
هەروەها بۆری غاز گەیتشتۆتە دوورترین لادێی ئێران، بەو جۆره لە سیمفۆنیای تەقەی بتڵە غاز و مارشی شڵپەی بتڵە غاز بێ بەشن کاتێ لە عەنتەرەکەوە هەڵی ئەدەنە خوارەوە و .. لچ و لێوی بتڵەکان ئەقوپێن بە جۆرێ هیچ بۆتۆکس و فیلەرێ چاکیان ناکاتەوە .. میللەتانی تر وەک ئێمە لە هیچ و خۆڕایی دڵخۆش نین، چ میللەتێک شمشاڵەکەی قاڵە مەڕە مژدەی پێداون و هێناونیەتە هەلەکە سەما؟ نەخێر.. چ میللەتێک گەورە و بچوک، ژن و مناڵ و پیر و پەککەوتە بە دڵخۆشییەوە غاز دەنێنە سەر شانیان و لە کەرنەڤاڵێکی نەتەوایەتیدا، بە دوای عەنتەرە پڕ لە بتڵەکاندا، بە ئاوازی شمشاڵەکەی قالە مەڕەوە ، ڕا دەکەن و غازە بۆشەکان بە پڕیی دێننەوە؟ بێ ئەوەی ئاگادار بن، هەموویان لە جیمدان و ماسولکەکانیان هەڵئاوساون، ئاخر چ دەسەڵاتێک لە مێژووی مرۆڤایەتییدا توانیوێتی بتڵە غاز به هەموو میللەت هەڵبگرێ، بەوەیش بەخۆڕایی یاری ئاسن و جیم بۆ هەموو هاووڵاتییەکانی دابین بکات؟ ..
لەوەیش سەیرتر، قالە مەڕە ئارامگاکەی لە ناڵەشکێنەیە، کەچی شمشاڵەکەی لێرە دڵی شەش حەوت ملیۆن کورد خۆش ئەکات بە مژدەی غاز دوای غاز بڕان، بە زیندوو بوونەوەی غاز دوای غاز قڕان ؟ ئاخر ئەوە کەی ڕەوای حەقە، لەوان بێ و تەنها گۆڕەکەی بۆ ئەوان بێ، کەچی شمشاڵ و مژدانە و دڵخۆشکردنەکەی بۆ ئێمە بێ ؟
کێ هەیە شمشاڵەکەی قالە مەڕەی سەر عەنتەری غازەکان، یەک دنیا دڵخۆشیی و خولیا و عەشق و هیوای بۆ دروست نەکردبێ؟ کێ هەیە بە دوای ئەو ئاوازەدا بە بتڵێ غازەوە ڕاینەکردبێ؟
کێ هەیە بە گیزەی مزەخەی ئاو، نەچوبێتە حەوت تەبەقەی ئاسمانی دڵشادیی و ئیلهام و بەختەوەرییەوە؟ ئەم هەموو مژدە و دڵخۆشکردنە، چ دەسەڵاتێک توانیوێتی بۆ هاووڵاتییەکانی فەراهەمی بکات بێجگە لە دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستانی باشوور ؟

( بە سەد بتهۆڤنی نادەم، زیکەزیکی مزەخەی ماڵ ..
چی ئۆرکسترای دنیا هەیە نایگۆڕمەوە بە یەک شمشاڵ ..
شمشاڵەکەی قالە مەڕە، لای ئێمە بەربوونی غازە..
ئازادییەکە ناوازە، بۆی هەڵئەپەڕن ماڵ بە ماڵ ..)

پاشان هەڵگیرساندنی شەڕی براکوژیی چەند ساڵ و لە پڕێکا بڕیاری ئاگر بەست و هەڵپەڕینی تەواوی دوو دەڤەری کەسک و زەرد، حەوت شەو و حەوت ڕۆژ ..دابەشکردنی شیرینیی و دەیان و سەدان سرود بە قەد و باڵای ئەو دوو سەرۆکە کاریزمایەی کە شەڕی براکوژییان ڕاگەیاند و دواییش کوژاندیانەوە، بەوەیش‌ گەورەترین مژدەیان دا بە گوێی تاک بە تاکی ئەم هەرێمەدا .. له بیرمە لە گەرمەی ئەو ئاهەنگە شەوانانەدا کە لەسەر شەقامەکانی شار سازدەکران، گەنجێکی باڵا بەرز و جوانخاس و دەنگخۆش، هەڵدەپەڕی و به دەوری خۆیدا ئەخولایەوە و به دەنگی بەرز‌ ئەم سردووە نیشتمانییەی ئەووتەوە :
(( هەی داد هەی بێداد گیانە ..
گیانی شیرینم ..
هەی مامە گیان کاکە گیان ..
وەی کاکە گیان
مامە گیان ..
وەی مامە گیان .
کاکە گیان ..
مامە.. کاکە ..
ماکە .. کامە ..))
بڕوا ناکەم لە تەواوی دانیشتوانی‌گۆی زەمیندا کە وا بزانم گەیشتۆتە هەشت ملیار کەس، کەسێکی ئەوەندەی ئەو کوڕە جوانخاسە دڵی خۆش بووبێ.. دەی ئەوە دەسکەوت نییە ؟ دەی ئەگەر شەڕی براکوژیی نەکرایه، چۆن ئەتونرا گەنجی وا جوانخاس و دڵخۆش لە کۆمەڵگادا بەرهەم بهێنن ؟
پاشان دواخستنی موچە و ڕیسوا کردن و قەرزار کردنی فەرمانبەران، لە پڕێکا دوای دوو مانگ و زیاتر، بڵاوکردنەوەی خشتەی موچە .. ئای لەو دڵخۆشییە .. ئەزانن هیچ میللەتێک لەسەر گۆی زەوی مژدەی موچەی پێ نەدراوە و بەو هۆیەوە نەگەیشتۆتە لوتکەی چڵەپۆپەی کەیف وسەفا، بێجگە لە میللەتەکەمان ؟؟ چ میللەتێک هەیە بە بینینی خشتەی دابەشکردنی موچە، دڵی لەسەر سەد و بیست لێی دابێ و چاوی گەشابێتەوە و .. وەک نامەی دڵداریی بۆ یەکتریان ناردبێ؟؟ برادەرم هەیە لە ئەوروپاوە خشتەکەی بۆ ناردووم، وتویەتی لای ئێمە ئەنتەرنێت خێرایه، وتوومە با زوو مژدەی پێ بدەم ..! دەی لەچ ئومەت و نەتەوەیەکدا مژدەی وا خۆش و بەلەزەت هەیە دوای وەرزێک لە پڕ موچەیەک دابەش بکرێ ؟
نییە .. هەر بۆیه ڕۆژ بە ڕۆژ لە ووڵاتان خەمۆکیی و شیزۆفرینیا و خۆکوشتن لە پەرەسەندندان بەڵام لای ئێمە و لە سایەی ئەم دەسەڵاتدارە مژدە بەخشانەدا، شتێک نییە بە ناوی نەخۆشیی دەروونیی و جەستەیی .. ئێ لە زانستی دەرووندا هاتووە، ئەو کەسانەی بەردەوام مژدەیان پێ دەردێ، خەڵکێکی دوورن لە نەخۆشییە دەروونییەکانەوە.
لە بیرمە شەوێکی دەیجور، عەلی بانیبنۆکیی تەلەفۆنی بۆ کردم، لەناو دەنگە دەنگ و هات و هاوار و عیو عیودا، بە حاڵ گوێم لە دەنگی عەلی بانیبنۆکیی بوو، بەهات و هاوار پێی ووتم : مامۆستا خانۆکانی شێخانیان لەسەر تاپۆ کردین، حەزم کرد پێت بڵێم چونکە تۆ زۆر مەراقت بوو ..
ووتم: ئەی ئەو هۆسە و ژاوە ژاوە چییە؟
ووتی : وەڵڵا لە خۆشیی ئەو هەواڵە هەموو ئەهلی گەڕەک کردوومانە بە شایلۆغان، ئەوە سەرچۆپێکە بە منە ئەگینا مەجال نەبوو ئەم هەواڵەت پێ بدەم .. جارێ بە دۆعا !
دوای چەند ساڵ عەلی بانیبنۆکییم بینی، ووتی ئەزانی هێشتا خانۆکانیان بۆ تاپۆ نەکردووین ..
ووتم : ئەی شایلۆغانەکەی ئەو شەوە چی بوو؟
ووتی : درۆ بوو..ڕاست نەبوو.

ئینجا تۆ سەیری ئەو دەسەڵاتدارانەی ئێمە بکەن، تەنانەت بە درۆیش لە هەوڵی دڵخۆشکردنی کۆمەڵانی خەڵکی کوردستاندان، ئاخر دەسەڵاتداری وا لە کوێی دنیادا هەبووە واز لە هەموو داب و نەریتێکی مرۆڤایەتیی بێنێت و لە پێناوی دڵخۆشکردنی خەڵکەکەیدا درۆی شاخدار بکات؟ تۆ وەرە ئەوەندە دڵسۆز و خەمخۆر و عاشقی میللەتەکەت بیت، هەستیت درۆی شاخداریان بۆ بکەیت تەنها و تەنها لەبەر ئەوەی ئەگەر بۆ سەعاتێکیش بێ دڵیان خۆش بێ و بکەونە هەڵپەڕکێ و شایلۆغان و سەرچۆپییەکە بدەنە دەستی عەلی بانیبنۆکیی ..
بەڕاستی هەتا ئەم دەسەڵاتدارانەتان لە دەست نەچێت، هەست بەو هەموو خزمەت و دڵخۆشکردن و خەمخۆریی و پیاوەتییانەیان ناکەن .. هەزاران هەزار جار، توشی قات و قڕیی و شەڕ و نائارامییان کردوون، دوایی بە نوکە قەڵەمێک، هەمووانیان هێناوەتە هەلەکە سەما .. ئەمەیش خۆی لە خۆیدا، هونەرە، دڵسۆزییە، داهێنانە، پێزانینە، باوکایەتییە و دایکایەتییشە ..
داهێنەری ئەم جۆرە دڵخۆشکردنە بە کۆمەڵە، سەدام حسێن بوو.. بۆ نمونە کاتێ بۆ ماوەی هەشت ساڵ، شەڕێکی گەورەی لەگەڵ ئێراندا ڕاگەیاند، ملیۆنان خەڵکی کوشت و ئاوارە و هەتیو و بێوەژن و کەمئەندام کرد، دوای ئەوە یەکسەر بڕیاری ڕاگرتنی شەڕی دا و ..خەڵکەکەی هێنایە هەلەکە سەما و ..حەوت شەو و حەوت ڕۆژ، لە زاخۆوە هەتا فاو هەڵپەڕکێ و ئاهەنگ بوو، کاکە ڕەش خۆیشی بە میللەتەکەی ووت :
( کل من یحتفل بطریقته الخاصة )
واتە هەر کەسەی بە چ ڕێگایەک پێی خۆشە، ئاهەنگ بگێڕێت ..
ئەمانە هونەرمەندی زۆرگەورەن پێش ئەوەی سیاسەتمەداری باڵا بن، ئەتوانن سەر بەقوڕ بهێننە هەلەکە سەما، ئەتوانن باوک مردوو بخەنە هەڵپەڕکێ .. ئەتوانن مێرد مردوو بهێننە هەلهەلەلێدان.. ئەمانە ئەندازیاری وێرانکاریی و مژدە و دڵحۆشیین .. ئەتوانن لە فرمێسک پێکەنین و .. لە برسێتیی، بۆفیەی کراوە و.. لە گۆڕستان، سێپێیی دامەزرێنن..




سڕی نەوەی هیواکان لە خولگەی دەسەڵاتدا.. ستار ئەحمەد

لەژێر سایەی ڕێکخستنێکی دەسەڵاتدارێتی داڕزاو و کەرتی گشتیی پەککەوتوودا، ئەوەی ئەمڕۆ لە هەرێمی کوردستاندا بەدیدەکرێت تەنیا تەنگژەیەکی ئابووریی ئاسایی، یان گرفتێکی کاتیی دارایی نییە کە بە هۆی هەڵلووشینی کەناڵەکانی داهات یان لێکەوتەی دۆخی هەرێمایەتییەوە هاتووەتە ئاراوە، بەڵکوو دەربڕینێکی ڕوون و ڕاشکاوە لە بێباکییەکی پێکهاتەیی و بەرنامە بۆ داڕێژراوی دەسەڵاتی ڕامیاری لە بەرامبەر ژیان، ئابڕوو، و گوزەرانی ڕۆژانەی هاوڵاتییاندا. ئەم دۆخە داڕماوەی کە سەرانسەری کۆمەڵگەی گرتووەتەوە، نە بەرهەمی ڕێکەوتە و نە دەرئەنجامی ئاڵۆزییە ڕامیارییە ناوچەیییەکانە بەتەنیا، بەڵکوو بەرهەمی ڕاستەوخۆ و مەبەستداری دەیان ساڵ لە بەکارهێنانی سامانی گشتییە بۆ بەرژەوەندیی تەسک و تایبەتی، دەستبەسەرداگرتنی ژێرخانی ئابووری، و پەراوێز خستنی یەکجارەکیی پێداویستییە سەرەتایی و بنەڕەتییەکانی خەڵک. کاتێک دەسەڵاتێک لەبری خزمەتکردنی هاوڵاتی و دابینکردنی سەقامگیری، ئامرازی گوشار و ڕامکردن بەرامبەر بژێویی خەڵکەکەی بەکاردێنێت، ئیدی پەیوەندیی نێوان هاوڵاتی و سەروەریی ڕامیاری کۆتایی پێدێت و جۆرێک لە نامۆبوونی گشتگیر و مەترسیدار شوێنی دەگرێتەوە.
دیارترین و ڕاستەوخۆترین شێوازی ئەم بێباکییە، بە بارمتەگرتنی بژێوی ڕۆژانەی خەڵک و ، پاشەکەوتکردن و بڕینی مووچەی فەرمانبەران و کاسبکارانە. مووچە لە هەر وڵاتێکدا مافێکی سەرەتایی و دەستوورییە و شادەماری جووڵەی بازاڕ و ژیانی ملیۆنان کەسە، کەچی لە هەرێمدا کراوەتە کارتێکی فشار، ئامرازی مانۆڕی ڕامیاری و کەرەستەی گەمەکردن بە چارەنوسی خێزانەکان. ئەم سیاسەتە تەنیا زیان بە کەسی فەرمانبەر ناگەیەنێت، بەڵکو بەپێی زنجیرەیەکی بەستراوە، تەواوی کەرتەکانی بازاڕ، بازرگانیی بچووک، کڕین و فرۆشتن و تەنانەت توانای دارایی خێزانەکانی بۆ بەڕێوەبردنی ئاسایی ژیانی پێشێل کردووە. کاتێک خێزانێک لە ڕووی ئابوورییەوە نەتوانێت پلانی یەک مانگی داهاتووی دارایی خۆی دابنێت و بەردەوام لە دڵەڕاوکێی بڕین یان دواکەوتنی بژێوییەکەیدا بژێت، ئاسایشی دەروونی و کۆمەڵایەتیی تەواوی کۆمەڵگە هەڵدەتەکێت و دەبێتە هۆی پەرەسەندنی توندوتیژیی خێزانی، تاوان، و داڕمانی ڕەوشتی کار و بەرهەمهێنان.
لە پاڵ سڕکردنی ئابووریی هاوڵاتییاندا، پەککەوتنی بەمەبەست و تێکدانی ژێرخانی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان، ڕوویەکی دیکەی توندی ئەم بێباکییە نیشان دەدات. لە سەردەمێکدا کە جیهان بەرەو پێشکەوتنی کەرتی تەکنەلۆژیا و بەکار‌هێنانی وزەی نوێبووەوە هەنگاو دەنێت، هاوڵاتیی هەرێم لەناو تۆڕێک لە جەنگی بەردەوامدا دەژێت بۆ دەستکەوتنی سەرەتاییترین پێداویستییەکانی وەک ئاوی خواردنەوە، کارەبای نیشتمانی، بەنزین و گاز. بەکارهێنانی موەلیدە تایبەتەکان بە نرخی گران و بەپێدانی کارەبای پچڕپچڕ، بازرگانیکردن بە ئاوی خواردنەوە لە رێگەی تەنکەرەکانەوە، و سوتەمەنیی بێئاست و گرانبەها، بەڵگەی حاشاهەڵنەگرن لەسەر ئەوەی دەسەڵاتدارێتی نەک هەر عەوداڵی چارەسەرکردنی ئەم قەیرانانە نییە، بەڵکوو خۆی بووەتە خاوەن و بەشدار لەو کۆمپانیا و بەڵێندەرانەی لەسەر بنەمای بەردەوامیی ئەم قەیرانانە سەرمایە و قازانجی ڕەش پێکەوە دەنێن.
یەکێک لە مەترسیدارترین سیاسەتەکانی دەسەڵات، وێرانکردنی بەمەبەستی کەرتە گشتییەکانی وەک تەندروستی و پەروەردەیە. پەکخستنی نەخۆشخانە حکومییەکان، نەبوونی هەتوان و ئامێری پزیشکی، و ناچارکردنی پزیشکان و نەخۆشەکان بۆ ڕووکردنە نەخۆشخانە تایبەتەکان، پرۆسەیەکی بەتایبەتکردنی زۆرەملێ لەسەر گیرفانی هەژارانی کۆمەڵگە بەڕێوەدەچێت. بە هەمان شێوە، پشتگوێخستنی قوتابخانە حکومییەکان، دابین نەکردنی کەرەستەی خوێندن، نۆژەن نەکردنەوەی باڵەخانەکان و زەوتکردنی شایستە داراییەکانی مامۆستایان، لە کاتێکدا قوتابخانە و زانکۆ تایبەتەکانی سەربە دەسەڵاتداران ڕۆژ بە ڕۆژ لە گەشەکردندان، ڕاستییەکی تاڵ و ڕوون دەسەلمێنێت: دەسەڵات دەیەوێت خوێندن و چارەسەری پزیشکی تەنیا بۆ توێژێکی کەمی دەست ڕۆیشتوو بێت و زۆرینەی کۆمەڵگەش لە نەخوێندەواری و بێچارەییدا بهێڵێتەوە.
ئەم بێباکییە هەموو سنوورەکانی بەزاندووە و گەیشتووەتە ئاستی سڕینەوەی هیوای نەوەی نوێ و دروستکردنی قەیرانی بێکاریی گشتگیر. دەرچووانی زانکۆ و پەیمانگاکان دوای ساڵانێکی درێژ لە ماندووبوون و خوێندن، بەردەم دەرگای داخراوی دەرفەتەکانی کاردەبیننەوە، لە کاتێکدا بازاڕی کار لەلایەن کۆمپانیا حبزبی و قۆرخکارەکانەوە کۆنترۆڵ کراوە و کەرتی تایبەتی سەربەخۆش بەهۆی باج و ڕێگرییە جۆراو جۆرەکانەوە توانای ڕەخساندنی دەرفەتی نوێی نییە. ئەم دۆخە پڕ لە بێئومێدییە، گەنجانی خستووەتە بەردەم هەڵبژاردنێکی سەخت: یان ملکەچبوون بۆ بێکاری و ئازاری دەروونی، یان ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەکانی ڕێگەی دەریایی و کۆچی بەکۆمەڵ بەرەو هەندەران. کۆچی گەنجان تەنیا چۆڵبوونی وڵات نییە لە هێزی کار و مێشکی بەپێز، بەڵکوو لێدانێکی کوشندەیە لە ئایندەی دیموگرافی و ئابووریی کۆمەڵگە، کە دەسەڵات بە تەواوی بەرامبەری بێدەنگ و بێباکە.
لە کوێدا جیاوازیی قووڵ و بێئەندازە لە نێوان ژیانی زێدەڕۆیانەی چینێکی سەردەستی حوکمڕان و دۆخی کولەمەرگیی زۆرینەی خەڵکدا هەبوو، لەوێدا کۆمەڵگە ڕووبەڕووی درزێکی زۆر ترسناکی ڕەوشتی و کۆمەڵایەتی دەبێتەوە. لە کاتێکدا هاوڵاتیی ئاسایی بۆ دابینکردنی پاروویەک نان، کرێی خانوو، یان کڕینی دەرمانێک لە ململانێیەکی ڕۆژانە و شکێنەردا دەژێت، دەسەڵاتداران و دەوروپشتیان سەرقاڵی نمەک حەرامی و نمایشکردنی سامان، دروستکردنی پرۆژەی نیشتەجێبوونی گرانبەها، کڕینی ئۆتۆمبێلی مۆدێل بەرز، و بردنی سەرمایەکانیانن بۆ دەرەوەی وڵات. ئەم بێباکییە بەردەوامە و جیاوازییە چینایەتییە زەقە، هەستی دادپەروەری لەناو ناخی تاکەکاندا دەکوژێت و چەمکی هاوڵاتیبوون و نیشتمانپەروەری بەتەواوی بێناوەڕۆک دەکات، چونکە نیشتمانێک کە نەتوانێت شکۆ و ژیانی هاوڵاتییەکەی بپارێزێت، تەنیا دەبێتە زیندانێک بۆ هەژاران و سەیرانگایەک بۆ دەسەڵاتداران.
ئەنجامی بەردەوامبوونی ئەم ڕەوتە بێباکەی دەسەڵات تەنیا بە زیانی ئابووریی یان داڕمانی خزمەتگوزارییەکان کۆتایی نایەت، بەڵکوو تەواوی ئاسایشی کۆمەڵایەتی و ئاییندەی سەرانسەری هەرێمەکە دەخاتە سەر لێواری بەڵا و داڕمانی ڕیشەیی. کاتێک هاوڵاتی هەست بکات سیستەمی ڕامیاری بەتەواوی گوێچکەی ئاخنیوە و بەرامبەر ئازارەکانی بێباکە، ئیدی متمانە بە دەزگا فەرمییەکان، یاسا، و دادگاکان نامێنێت و شیرازەی کۆمەڵایەتی بەرەو هەڵوەشاندنەوە دەچێت. بۆ ڕێگریکردن لەم ئاراستە مەترسیدارە، بە هیچ شێوەیەک بەڵێنی بێناوەڕۆک و چاکسازیی ڕووکەش سوودی نابێت؛ بەڵکو پێویستی بە گۆڕانکاریی جەوهەری و ڕیشەیی هەیە لە ڕێگەی چەسپاندنی سەروەریی یاسا، گەڕاندنەوەی سامانی گشتی بۆ خزمەتی هاوڵاتییان، ڕوونی تەواو لە داهاتە ڕاستەقینەکان، و کۆتاییهێنان بە قۆرخکاریی حیزبی لەسەر هەموو سێکتەرەکان. بەپێچەوانەوە، بەرەودواچوونی ئەم دۆخە، دەرگایەکی گەورە بەرەو پشێویی کۆمەڵایەتی، زیادبوونی ڕێژەی تاوان، و داڕمانی تێکڕای ژێرخانی ڕەوشتی و ڕامیاریی کۆمەڵگە دەکاتەوە کە چاک کردنەوەی لە ئایندەدا مەحاڵ دەبێت.




ئەدەبیاتی منداڵان/ کۆمەڵێک کورتە چیرۆک لەسەر‌هەوروو باران.. نووسینی / د. شفیق‌ مهدی.. وەرگێڕانی لەعەرەبییەوە بەدەستکارییەوە/ فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی

١. من و باران
ئاسمان پڕبوە لە هەورێکی زۆر، پێدەچێت باران ببارێت.
هەرکاتێک باران ببارێت، دەچمە ناو باخچەکە و لەژێر دڵۆپە بارانەکاندا بە خۆشی ڕادەکەم، چونکە من بارانم خۆش دەوێت!
بەڵام هێشتا باران نەباریوە؛ تەماشا دەکەم بارانەکە لەسەر شووشەی پەنجەرە داخراوەکە دەست پێدەکات. ئای، بارانەکە خەریکە بەخوڕ دەبێت! چی بکەم؟ باشترە بچمە ژوورەوە و لە پشتی پەنجەرەکەوە سەیری بارانەکە بکەم. بە تەنیشت دایکمەوە دادەنیشم و پێکەوە سەیری پەنجەرەکە دەکەین.
٢. سڵاوی هەورەکان
کاتێک هەورە بچکۆلەکە بەسەر باخچەکەدا تێپەڕی، چۆلەکە بچووکەکان سەرە بچکۆلەکانیان بەرەو ڕووی بەرز کردەوە. هەورە بچکۆلەکەش بە زەردەخەنەوە دڵۆپە بارانێکی سووکی بەسەر ئەو سەرانەدا باراند. چۆلەکەکان بە یەک دەنگ و بەجریوەی شادییەوە گوتیان : “سڵاو لە تۆ، سڵاو لە تۆ ئەی هەورە بچکۆلەکە ! بەخێر بێیت!”
( جوجو)ی بچوک کەلەهەموو چۆلەکەکان بچوکتربوو کاتێک ئەمەی بیست، سەری سوڕما و گوتی: “ئەمە سەیرە هاوڕێیان! کەی ئێمە فێری زمانی هەورەکان بووین؟!” چۆلەکەیەکی ژیر گوتی: “تۆ نازانیت؟ زمانی هەورەکان (بارانە)! کاتێک هەورە بچکۆلەکە ئاوی بەسەردا باراندین، وەک ئەوە بوو پێمان بڵێت: (سڵاوتان لێبێت). ئێمەش بە زمانی خۆمان وەڵاممان دایەوە، بۆیە ئەویش تێگەیشت کە بە زمانی هەورەکان سوپاسیمان کردووە!”
کاتێک چۆلەکە بچکۆلەکە ئەمەی بیست، ماچێکی دەستیی هەڵدا بۆ هەورە بچکۆلەکە، ئەویش بە گەرمی پێکەنی.
٣. دوو هاوڕێ
مارێکی دۆمەڵان لە ڕۆژێکی ساردی زستاندا لەسەر زەوی پاڵکەوتبووچێژی لە تیشکی گەرمی خۆر وەردەگرت. دوای ماوەیەکی کەم، هەورێکی سەرکێش و دڵخۆش بەوێدا تێپەڕی و بەری تیشکی خۆرەکەی لە مارەکە گرت.
مارەکە توڕە بوو و تەماشای هەورەکەی کرد و بە دەست ئاماژەی بۆ کرد: “ئەگەر بە خێرایی لەوێ دوور نەکەویتەوە، دێمە ئاسمان و نیشانت دەدەم!”
هەورەکە پێکەنی و گوتی: “خۆت ماندوو مەکە بە سەرکەوتنەوە، من خۆم دێمە خوارەوە بۆ لای تۆ!” پاشان ڕێژنەیەکی سووکی لە دڵۆپەکانی بەسەردا باراند. مارەکەش بە خێرایی ڕایکرد بۆ ئەوەی شوێنێک بدۆزێتەوە خۆیی تێیدا حەشار بدات، پاشان لەبەر خۆیەوە پێدەکەنی، چونکە دەیزانی ئەوان بوونەتە دوو هاوڕێی باش.
٤. دوو هەور
دوو هەوری گەورە لە ئاسماندا بە شێوەی دوو بەرانی گەورە یەکتریان بینی. خەریک بوو بە قۆچ لێکبدەن، چونکە مەڕەکان حەزدەکەن کێبڕکێ ویاری لەگەڵ یەکدی بکەن تەنانەت ئەگەرلەهەوریشبن!
لەوکااتەدا کزەبایەک هات و بە خێرایی بە دەوریاندا خولاویەوە و گۆڕینی بۆ دوو بەرخی بچووک و شوانێک کە لەسەر پشتی هەورەکان بە دڵخۆشی باز دەدەن و یاری دەکەن.
٥. خەونی دڵۆپە بارانێک
دڵۆپە بارانەکە چاوەکانی نوقاندبوو ،خەوتبوو. بە ترسێکی زۆرەوە کاتێک خۆی بینی لە دایکەهەورە شینە ناسکەکەی جیا دەبێتەوە و بەرەو زەوی دەکەوێت. خەونی بەوەوە دەبینی کە بووە بە هەورێکی گەورە و دڵۆپە بارانێکی زۆری هەڵگرتووە و بەرەو زەوی داباریوە، و لەوێدا گوڵە سوورەکان پێشوازییان لێکردووە و لە نێوان گەڵاکانیاندا بە میهرەبانی پاراستوویانە. کاتێک چاوەکانی کردەوە، بینی دایکی بە میهرەبانی دەستی بە سەریدا دەهێنێت و لە باوەشی گرتووە. زانی کە هێشتا لە باوەشی دایکیدایە و نەباریوە، بۆیە ترسەکەی ڕەوییەوە.
٦. هەورە بەڕێزەکە.
ئەمە یەکەمین جار بوو کە هەورە بچکۆلەکە بە تەنیا بۆ پیاسەکردن لە ئاسمانی شیندا دەچووە دەرەوە. کاتێک لە خۆر نزیک بووە کە دایکی زۆر بۆێ باس کردبو. بەشێکی بچووکی لە تیشکەکەی گرت کە دەست بەسەر زەویدا دەگرێت.
هەورەکە پێیگوت: “بمبوورە خۆری جوان ، کە بەشێک لە تیشکەکەت بەربەست دەکەم. ئێستا بە خێرایی دوور دەکەومەوە.” خۆرەکە بەو قسەیە زەردەخەنەی کرد وبەهەورە بچوکەکەی گوت :زۆر سوپاس بۆتۆی میهرەبان و بەڕێز .
٧. باران هاوڕێی منە.
چۆلەکە بچووکەکە بە ترسەوە بەرەو دایکی فڕی و گوتی: “دایە! دایە! ئاو لە ئاسمانەوە دەبارێت!”ئەمە یەکەمجار بوو کە باران ببینێت. دایکی بە میهرەبانییەوە لە باوەشیگرت و ئاماژەی بەو هەورانە کرد کە لە ئاسماندا بوون: “ئەوە بارانە ئازیزی من! لێی مەترسە.. تەماشا بکە!”
لەگەڵ دایکەکە لە هێلانەکە چوونە دەرەوە و لەسەر لقی دارێک نیشتنەوە. دڵۆپە بارانەکان بەسەریاندا بارین و چۆلەکە بچکۆلەکەش بە خۆشییەوە دەستی بە جریوەجریوکرد، کاتێک بینی دایکیشی هەمان شتدەکات، هەستی بە بەختەوەری کرد و سەیری هەورەکانی کرد و گوتی: “تۆ لەمڕۆوە هاوڕێی منی ئەی باران!”




گێسووی شەو.. شعری ڕەهی معیری.. وەرگێڕانی لە فارسییەوە: شەهلا نوری

شەو ئەو گێسووەی نییە کە لە تۆدایە
باوەشی گوڵ ئەو عەترەی نییە کە لە تۆدایە

نێرگس کە بە ناز، دڵ له ڕەندان دەڕفێنێ
ئەو چاوە پڕ لە ڕازەی نییە کە لە تۆدایە

نیلوفەری پاراو، کە زوڵفی بڵاو کرد،
ئەو خەرمەنی پرچەی نییە کە لە تۆدایە

پەپوولە کە هەر دەمێ لە گوڵێک ماچێ دەدزێ،
ئەو خووە دڵبازەی نییە کە لە تۆدایە

جگە لە دڵی جان‌سەختی “ڕەهی” قەت لە تۆ نەڕەنجا
کەس تاقەتی ئەو ڕەفتار و نازەی نییە کە لە تۆدایە!