ڕێگاکان
تەواو بوون و
هێشتا
هەنگاومان مابوو ..
هاوڕێیان
کۆچیان کرد و
هێشتا
دڵیانمان لا بوو ..

٭ ٭ ٭

:تەنهایی هیچ باجێکت پێ نادات، هیچ یادگارییەکت بۆ بە جێ ناهێڵێت، هیج تووڕەیی و شەڕ و زیز بوون و زوڵم و خیانەت و جیابوونەوەیەکت توش ناکات .. بە ڕای من سێبەرەکەی خۆت بەسە بۆ ئەوەی پیاسەی لەگەڵدا بکەیت ..چونکە ئەو کەسەی تۆ بە تەمایت دڵخۆشت بکات، ئەویش بە تەمایە تۆ دڵی خۆش بکەیت …ئەمەیش کارەساتە، کاتێک دوو نەخۆش ئەبنە هاوڕێ، هەر یەکەیان پێی وایە ئەوەی تریان پزیشکە و دەردی دەرمان ئەکات ..

٭ ٭ ٭

خۆی بار ودۆخی کۆمەڵایەتیی و عەقڵیی میللەت وناوچەکەمان، وا ئەخوازێ مرۆڤ توشی گۆشەگیریی بێ، چونکە لە هەموو کۆنتاکت و بەریەککەوتنەکاندا، هەست ئەکەی بریندار بوویت و زەبرت پێگەیشتووە، هەر بۆیه خۆ وون کردن و خۆشاردنەوە و خۆ نەبانکردن و گۆشەگیریی، ئەبێتە ڕێگاچارەیەک .
بەڵام کاتێ پیاسەیەکی بێ بەرژەوەندیی و دوور لە خۆپەرستیی و ..تاڕادەیەک هێمن و ڕۆمانسییت لەگەڵ کەسێکدا کردبێ، ئەو کەسە بۆت ئەبێ بە هەموو کۆمەڵگا.. بۆت ئەبێ بە فڕۆکەخانەیەکی ڕۆحی ئەتبا بۆ ئەو جێگایانەی کە قەت بە بێ ئەو ناتوانیت بڕۆیت.
ڕەنگە سەعاتێک گەڕان هیچ مانایەکی نەبێ، بەڵام لەگەڵ کەسێکدا کە تەنگە نەفەست ئەکا و دڵە خورپەت بۆ دروست ئەکا و تەزوو ئەخاتە ئەژنۆکانتەوە، گەرانەوەیە بۆ لاویی و بۆ زانکۆ و .. بۆ هیواکانی زوو کە نەهاتنە دی ..
گەڕانی من و تۆ، گەڕانەوەیە بۆ زۆر شت، کە هەر خۆمان ئەزانین چی و چین ئەو شتانە.

٭ ٭ ٭
هەر تۆ دەرکەوتی ئەڕۆمە ناو دنیای خەیاڵەکەم..
من لە ئەحواڵت ئەپرسم ، بێ ئاگای لە حاڵەکەم..
تۆ لە یو ئێس گوڵ بڕوێنە و من لێره لەسەر دڕکم،
تۆ لە باخەکان بە تازە و منیش لەناو چاڵەکەم …
گەر بزانی چەن ساڵ ئەبێ وازم هێناوە لە خۆم،
ئەوسا تێدەگەی له بەرچی ماتە ناڵە ناڵەکەم ..
جار و بارێکیش کە سەیری خواردنێکی تۆ ئەکەم
نە برسیمه ،نە ئارەزووی پیتزا و سنگ و باڵەکەم
ئەمەوێ لە چاوی تۆوە، بڕوانم بۆ دەور و بەر ،
تا هیوایەکی خەیاڵی تیا دروست بێ ماڵەکەم ….

٭ ٭ ٭

ژیان وونبوونێکی بەردەوامە .. بەردەوام ڕۆژ و شەوەکانمان لێ وون ئەبن، بێ ئەوەی بۆیان بگەڕێین.. تا ئێستا کەست بینیوە بۆ دوێنێ وپێرێی بگەڕێ؟ یان لە مزگەوت جاڕ بۆ هەفتەی پێشووی بدات؟ .. هەتا وای لێ دێ هیچمان بە دەستەوە نامێنێ .. ژیان ئاوازێکی خەمگینە لەناو ژاوە ژاو وپێشبڕکێیەکی گەورەدا، بە جۆرێک ئەگرین و وا ئەزانین پێ ئەکەنین .. گرانترین ئاڵتون کە تەمەنە وونی دەکەین و بە چەند پارچە کاغەزێک دڵمانئەدەنەوە کە ناویان لێناوە پارە .. بازرگانه زۆر دەوڵەمەندەکان ئیدمانیان کرد لەسەر کاغەزەکان و نەیانتوانی بژین و لە دەرگاکانی عەشق و خەیاڵ بدەن .. سواڵکەرەکان هەموو تەمەنیان دەستیان بۆ کاغەزەکان پان کردەوە و..نەژیان و مردن ..
ئەم عەسرە یان هەر ئێوارەیەک گریان ڕێم لێ ئەگرێ، خۆمی لێ ئەدزمەوە و هەڵماقۆ بە یادگارییەکانم ئەکەم .. تێل بۆ هاوڕێیەکی کۆن ئەکەم باسی شەوانی قیسمی داخیلیی بۆ ئەکەم .. تۆیش خۆت بە شتێکەوە سەرقاڵ کە .. بە ژانێک لە دایکبووین و .. بە خەمێکیش ئەمرین ، تەنها تۆزێ سەبر ی ئەوێ

٭ ٭ ٭

مردن لەو کاتەوە دەردەکەوێت کە یەکەم هاوڕێت ئەمرێت.
هەستکردن به مردن، لە مردن خۆی ترسناکترە .
ئەکرێ مردن ڕزگارکەر بێ، لەکاتێکدا ڕۆژ بە ڕۆژ ژیان زیاتر بە ترس و خەم و ژان و ئازار ئەتەنرێ .
پێویستە هەوڵبدەین ژیان و مردن بکەینە تەواوکەر و بخەینە خزمەتی یەکتریی، بۆ ئەوەی هەم ژیان لە نائومێدیی و داڕوخان ڕزگار بکەین، هەم مردنیش لە ترس و غەریبیی و تەنهایی و وونبون بشۆینەوە .

٭ ٭ ٭

پیاسەیەکی یەک نەفەریی،
لەو هەموو ڕێگایانەی ..
لە ئەلف و بێی نوێ زیاتر
موڕاجەعەم کردبۆوە ..
تەنها پیاسەی یەک نەفەریم کڕیوە ..
سادە ..
گوڵ گوڵ ..
ئەتڵەس ..
قەیفە..
لە چێشتخانەکان،
بە دوای
مێزێکی یەک نەفەریدا،
گەڕاوم ، تا
دەعوەتێکی خۆم بکەم و
تازەترین شیعری
بۆ بخوێنمەوە ..
دوا خەم و ..
دوا ڕێگای ڕزگاربوون
لە هەڕاجخانەکەی دنیا ..

٭ ٭ ٭
وامزانی
هەتاهەتایە
زەنگی وانە
نابڕێتەوە ..
کە گوێمان لێ بوو،
چەن دووریش بین،
هەر یەکەی لە پۆلەکەی خۆی
زۆر خێرا کۆ ئەبێتەوە ..
وامئەزانی
ماڵی دارا و دادە و ئازاد،
وەک خۆیان ئەمێننەوە،
جارێکی تر
دۆی دادە ناڕژێتەوە ..

٭ ٭ ٭

وامزانی
کە خۆر ئاوا بوو،
وەک ڕۆژانی تر،
دێیتەوە ..
کە بەهار هات،
زۆر بۆت گەڕام ..
وامزانی لای چاوبازەیەک،
پارچەیەک زەویت ئەدەنێ و
ئەڕوێیتەوە ..

٭ ٭ ٭
هیچ شتێ ناڕوا و هیچ شتێ
لە جێی خۆی نامێنێتەوە ..
ئەوە خۆمانین
یان لەگەڵ ڕۆشتن، ئەڕۆین یان
خەیاڵێ
لای خۆی ئەمانهێڵێتەوە ..

٭ ٭ ٭

زۆربەمان ئۆنلاین ئەمرین ..

٭ ٭ ٭

کاتێ
یادگارێکانمان گەوره ئەبن و
ناتوانین لەگەڵ خۆمان
بیانگوێزینەوە..
زەهایمەر دێ و
لە کۆڵمانی ئەکاتەوە ..
بێ ویژدانە،
تەنانەت ناوی یار و
ناوی زانکۆ و
خۆیشمان لە بیر ئەباتەوە ..

٭ ٭ ٭

من شاخی گۆیژەم ..
ڕۆژێ قارون تەلبەنم ئەکا و
شەوێ قەیوان
لوتکەکانم ئەبڕێتەوە ..
ڕۆژێ سەرخۆش
ئەمسوتێنێ و
شەوێ ئێران
ئاگرم تیا ئەکاتەوە..
عەسرێ ئەبم بە ژێر پێی
ڤێلا تاوەرەکانەوە ..
شەوێ ئەمکەن بە مەڵبەندی
لەشفرۆشتن ..
نەما شاخەکەی جاران،
( شاخی سەوز و بەرزی گۆیژە
باعیسی کەیف و سرور
هەر ڕۆژەی ڕەنگێ ئەنوێنێ
گا سپی گا سەوز و سوور )

٭ ٭ ٭

ساتێ بوو
ڕۆی ..
وەک ئەم ساتە ..
وەک ئەو
ساتەی
لە پاش کەمێ
دێت و ئەڕوا ..
هەموو ئەڕۆن ..
نە بۆ سبەینێ دڵتەنگ بە و
نە بەبایشی بکە
کای کۆن ..

٭ ٭ ٭
ئەوەیش بزانە ..
هەموو ڕێگاکان
ناڕۆنەوە بۆ بانە ..

٭ ٭ ٭

ئەکرێ
دوو کەس بین ..
ناکرێ
یەک کەس بین،
بەوجۆرە
ڕەنگە
توشی هەرەس بین ..
هەر کەس با خۆی بێ..
لەگەڵ خۆی نەیبا،
گەر سەد ڕەشەبا و
زریانیش بۆی بێ ..
( بە جێت ئەهێڵم
نامەوێ تۆ بم ..
بەجێم بهێڵە
نەتەوێ من بیت )

٭ ٭ ٭

ئەمجارەیان باران هات
ناهێڵم بڕوات ..
ئەڕۆم لەگەڵی ..
بێجگە لەو
کەس نەما
بۆ هاوڕێیەتیی
یان بۆ هاوەڵیی ..

٭ ٭ ٭
هەموومان
وای نیشان ئەدەین
باشین و
لەناخیشەوە
گیان ئەدەین ..!

نەوزاد بەندی

لە هەولێر یادی (١٠٠) ساڵەی پەیدابوونی هونەری شانۆ لەسلێمانی كراییەوە

شانۆ هەر لەسەرەتای لەدایك بوونی لەلایەن گریگەكانەوە هەمیشە ناوەندێكی مەعریفی و زانستی بووە لە هەمان كات دا فاكتەرێك بووە بۆ هۆشیاركردنەوە جەماوەر بە جۆرێك وەكو شۆرشێك بووە دژی ستەمكاران لەم روانگەوە شانۆ هەردەم خۆی لەبەرەی گەلدا بینیوە بە دوای خۆش گوزارانی و چێژ بەخشین بە جەماوەر بووە..
سەرهەڵدانی شانۆ لە كوردستان چەندین هەوراز و نشێوی بەخۆییەوە بینیوە لەسەر بەرواری سەرهەڵدانی شانۆ یان یەكەمین نمایشی شانۆ لە كوردستان چەندین رای جیاواز هەبوو بەڵام نووسەر و ڕەخنەگری شانۆ (موحسین محەمەد)، بەبەڵگە ئەوەی پشت راستكردۆتەوە كەوا شانۆگەری (سەڵاحەددینی ئەیوبی)لە نووسینی (نەجیب حەداد) لە ساڵی 1921 لە شاری هەولێر لە قوتابخانەی ئەربیل ئولا نمایش كراوە.. هەر بە بۆنەی تێپەر بوونی (100) ساڵەی لە دایك بوونی شانۆ لەشاری هەولێر،لە 8ی 12ی 2021 ئەم یادە بەرز راگیرا چەندین چالاكی ئەنجامدارن یەكێك لەچالاكییەكانیش بریتی بوو لە نمایش كردنی شانۆگەری (سەڵاحەددینی ئەیوبی )،لە ئامادەكردنی موحسین محەمەد و دەرهێنانی هونەرمەند یونس عوسمان .
شاری سلێمانی مەڵبەندی هونەر و ئەدەب لەسەردەستی (ئیبراهیم بابان)، لە 14ی تشرینی دووەم ساڵی 1784 دامەزراوە هەمیشە لە خزمەت كردن پێشەنگ بووە یەكێك لەو بوارانە هونەری شانۆ بووە یەكەمین نمایشی شانۆ لەو شارە بە پێی سەرچاوەكان بە دیاركراوە لە ژمارە(26) رۆژنامەی( ژیان) ئاماژە بەوە دەكات كە یەكەمین نمایشی شانۆیی لە 27ی تەمووزی 1926 بە ناوی (نەتیجەی سەفاهەت و سەعی) نمایش كراوە..
بەمەبەستی بەرز راگرتنی یەكەمین نمایش لە شاری سلێمانی و رێزگرتن لەو هونەرمەندانەی كە زیاتر لە نیو سەدەیە خزمەت بە هونەری شانۆ دەكەن..لەشاری هەولێر، دەزگای كەلتووری یاد و گۆڤاری یەكەم چرا، لە یادی (١٠٠) ساڵەی پەیدابوونی هونەری شانۆ لەشاری سلێمانی لەسەنتەری ڕۆشنبیری كۆمەڵایەتی زانكۆی سەڵاحەددین ،مەراسیمێكی تایبەتیان بە ئامادەبوونی بەرپرسانی حكومی و حزبی وژمارەیەك لە هونەرمەندان و هونەردۆستان ساز كرد.
سەرەتای ڕێوڕەسمەكە بە وەستان خولەكێك بە گیانی پاكی شەهیدان دەستی پێكرد،ئەنجا لەلایەن هونەرمەندان (مستەفا ئەحمەد، عەلی ئەحمەد، گەزیزە عومەر عەلی ئەمین و ئومێد خۆشناو پارێزگای هەولێر) مۆمی (100) ساڵەی پەیدابوونی شانۆ لە شاری سلێمانی داگیرسا ،وتاری گۆڤاری یەكەم چرا و دەزگاری كەلتووری یاد لەلایەن هونەرمەند (روویار ئەحمەد) خوێندرایەوە ،وتاری پارێزگاری هەولێر لەلایەن ئومێد خۆشناو پێشكەش كرا جەختی لە ڕۆڵی هونەری شانۆ لە نێو كۆمەڵگا كردەوە ..هەر لە ڕێوڕەسمەكەدا فیلمێكی دۆكیۆكێنتاری لەسەر (100) ساڵەی شانۆ لە سلێمانی پێشكەش كرا، پەیڤی (100) ساڵەی شانۆی سلێمانی لەلایەن هونەرمەند (ئەحمەد سالار) پێشكەش كرا بەهۆی ئەوەی باری تەندروستی باش نەبوو لەرێگەی ڤیدیۆیەوە پەیڤەكەی پێشكەشكرا،هەروەها هونەرمەندان (ڕێبین جەمال و سامان قادر) چەندین گۆرانی ڕەسەنی كوردیان پێشكەش بە ئامادەبووان كرد.
هەر بەم بۆنەیەوە رێز لە چەندین هونەرمەندی ئەوشارە نرا كە زیاتر لە (نیوسەدە)، خزمەتیان بە هونەری شانۆ كردوە هونەرمەندەكانیش بریتی بوون لە: هونەرمەند تەها بابان، هونەرمەند نەوزاد مەجید، هونەرمەند كاوە ئەحمەد میرزا، هونەرمەند عومەر كەریم ئاغا، هونەرمەند عومەر دڵپاك، هونەرمەند بەدیعە دارتاش، هونەرمەند حیكمەت هیندی، هونەرمەند ئەحمەد سالار، هونەرمەند مستەفا ئەحمەد، هونەرمەند جەلیل زەنگەنە، هونەرمەند عەبدولی حەمەجان، هونەرمەند حەمەڕەشید هەرەس، هونەرمەند عەتیەخان (دایكی ئاریان)، هونەرمەند بەهادین نووری، هونەرمەند عەلی كەریم، هونەرمەند ئەختەر كەریم، هونەرمەند محەمەد سەعید مستەفا، هونەرمەند كامەران ڕەئوف، هونەرمەند شەماڵی عەبەڕەش، هونەرمەند یاسین قارد بەرزنجی، هونەرمەند كەمال ڕەئوف هەنجیرە، هونەرمەند غفور عەبدوڵڵا، هونەرمەند گەزیزە عومەر عەلی ئەمین.
هەر لەو ڕێوڕەسمەدا ژمارە (6) گۆڤاری یەكەم چرا كە تایبەت بوو بە شانۆ لە شاری سلێمانی پێشكەش بە ئامادەبووان كرا.

خوێندنەوەیەکی فراوان و قووڵ بۆ بەرگی دووەمی «سینوهەی میسری»

پێشەکی: مێژوو وەک ئاوێنەی شکستی مرۆڤ

ڕۆمانی «سینوهەی میسری ، کە لە ساڵی ١٩٤۵ لەلایەن نووسەری بەناوبانگی فینلەندی «میکا ڤاڵتاری»یەوە لە کاتی تاریکییەکانی جەنگی جیهانیی دووەمدا نووسراوە، تەنها گێڕانەوەیەکی مێژوویی سەرنجڕاکێش نلێیە، بەڵکو نەشتەرگەرییەکی بێوێنەی دەروونی و فەلسەفییە بۆ قووڵایی ناخ و سروشتی تەمماحکاری مرۆڤ. کاتێک باس لە بەرگی دووەمی ئەم ڕۆمانە مەزنە دەکرێت، ئێمە باسی قۆناغێکی پڕ لە هەورازنشیو، تێشکانی فیکری، غوربەتێکی کوشندە و گەیشتن بە تێگەیشتنێکی تاڵ دەکەین سەبارەت بە مانا و ناوەڕۆکی ژیان و دەسەڵات.
لە بەرگی یەکەمدا، خوێنەر چاوی بە قۆناغەکانی گەورەبوونی سینوهە دەکوێت لەسەر کەنارەکانی ڕووباری نیل، لە منداڵێکی فڕێدراو لە ناو سەبەتەی چڵەقامیشدا، تا دەگاتە ئەوەی ببێتە پزیشکی تایبەتی فیرعەون. بەڵام بەرگی دووەم، ئەو بەرگەیە کە تێیدا خەونە گەورەکان و ئایدۆلۆژیا مەزنەکان ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەی ڕەقی واقیع دەبنەوە. لەم بەرگەدا، سینوهە لە لوتکەی دەسەڵات و نزیکایەتی لە کۆشکەوە، بەرەو زیندانی غوربەت، تەنایی و دواتر گەڕانەوەیەکی پڕ لە پەژارە دەگوێزرێتەوە.

١. ئاخناتۆن؛ تراژیدیای خەونبینێک لە جیهانێکی ڕاستەقینەدا

یەکێک لە تەوەرە سەرەکییەکانی بەرگی دووەمی ڕۆمانەکە، پاشا ئاخناتۆن (أمونحوتپی چوارەم) و ئایینە نوێیەکەیەتی؛ ئەو مێشکە گەورەیەی کە دەیویست جیهان لە ڕێگەی «ئاتۆن» و خودای تاکپەرستییەوە ڕووناک بکاتەوە. ئاخناتۆن لە ڕوانگەی ڤاڵتارییەوە کەسایەتییەکی تراژیدییە؛ پاشایەکە کە مرۆڤایەتی زۆر لە سەردەمی خۆی پێشکەوتتر بوو، بەڵام نەیتوانی لە سروشتی تەمماحکاری مرۆڤ تێبگات.
• تێڕوانینی ئایینی و سیاسی: ئاخناتۆن دەیویست جیهانێکی پڕ لە ئاشتی، یەکسانی و خۆشەویستی بنیاد بنێت، بەڵام ئایینە کۆنەکان، کاهێنانی خوێنڕێژی ئامون، و بەرژەوەندیخوازیی چینی دەسەڵاتدار ڕێگەی پێنادەن.
• سەرگەردانیی سینوهە: سینوهە وەک پزیشکێک، لە نزیکەوە چاودێریی ئەم پاشا تەنیا و خەونبینە دەکات و لە نێوان وەفا بۆ هاوڕێ و پاشاکەی و لەلایەکی ترەوە لە نێوان ڕاستییە تاڵەکانی کۆمەڵگەدا سەرگەردان دەبێت.
• شکستی ئایدۆلۆژیا: ڤاڵتاری زۆر بە لێهاتوویی نیشمان دەدات کە چۆن بیرۆکە جوانەکان کاتێک دەکەونە ناو زلکاوی سیاسەتەوە، دەگۆڕێن بۆ ئامرازی توندوتیژی و کاولکاری.

٢. هۆرێمحی؛ سەرکەوتنی شمشیری هێز بەسەر سێبەری فیکردا

لە بەرامبەر کەسایەتیی خەونبینی ئاخناتۆندا، کەسایەتیی «هۆرێمحی» وەستاوە کە هاوڕێی نزیکی سینوهەیە لە سەردەمی خوێندنەوە لە پەرستگا. هۆرێمحی سەربازێکی ڕاستەقینەیە، کەسی پراکتیکی و واقعبینە کە تەنها بە هێزی شمشێر و پیلانگێڕیی سیاسی دەپایێت.
• گۆڕانی کەسایەتی: لە بەرگی دووەمدا، دەبینین کە چۆن هۆرێمحی پلە بە پلە بەرەو کورسیی دەسەڵات و فیرعەونبوون هەڵدەکشێت و هەموو پرەنسیپەکانی دەداتە بەر پێی بەرژەوەندی.
• پێکدادانی هزری: پەیوەندیی نێوان سینوهە و هۆرێمحی لەم بەرگەدا لوتکەی ناکۆکیی نێوان «ڕۆشنبیر/پزیشک» و «سیاسەتمەدار/سەرباز» پێکدێنێت و نیشان دەدات مێژوو زۆر جار بە خوێن و خیانەت دەنووسرێت، نەک بە شیعر و فەلسەفە.

٣. ژن و خۆشەویستی وەک تەڵەی ژیان و داڕمانی دەروونی

لە بەرگی دووەمدا، لایەنی سۆزداری و پەیوەندیی سینوهە بە ژنانەوە قۆناغێکی تاریکتر و تراژیدیتر بەخۆوە دەبینێت. سینوهە کە لە بەرگی یەکەمدا بەدەست فێڵ و تەمماحی «مینا» (ئەو کچە قژ زێڕینەی کە هەموو سامانی پێشکەش کرد و ئەویش خەساند و فڕێیدایە ناو کایۆسەوە) تێشکابوو، لە بەرگی دووەمیشدا ناتوانێت لە طلسمی خولیای ژنانە ڕزگاری بێت.
• کاڵبوونەوەی متمانە: ژنان لەم ڕۆمانەدا، بەتایبەت لە بەرگی دووەمدا، وەک ڕەنگدانەوەیەک لە سروشتی ناپایەداری و فێڵبازیی جیهان پیشان دەدرێن.
• پەیوەندی لەگەڵ کچە سەدەییەکان و دیلەکان: سینوهە لە ڕێگەی کارە سۆزدارییەکانیەوە تێدەگات کە خۆشەویستی لەم جیهانەدا هەمیشە بە گرێی ئازار و قوربانیدانەوە بەستراوەتەوە، و هیچ کاتێک بەو پاکی و سادەیییە نییە کە لە خەونەکاندا بوونی هەیە.

٤. غوربەت و گەشتەکان؛ سینوهە لە وڵاتی بابل و هێتتییەکاندا

کاتێک بارودۆخی میسر تێکدەچێت و پیلانەکان لە دژی سینوهە گەورە دەبن، ناچار دەبێت ڕووبکاتە غوربەت. ئەم بەشەی بەرگی دووەم یەکێکە لە پڕکێشترین و بە چێژترین بەشەکانی ڕۆمانەکە. سینوهە ڕێگەی بیابان و دەریاکان دەگرێتەبەر و سەردانی شارستانییەتەکانی تری ئەو سەردەمە دەکات، وەک بابل، ئاشوور، و ولاتی هێتتییەکان.
• بابل و بازاڕی تەمماح: لە بابل، سینوهە ڕووبەڕووی جیهانی چێژ، تەمماحی دارایی، و فێڵبازیی بازرگانەکان و کاهینەکان دەبێتەوە و دەبینێت کە چۆن دین و پارە دەبنە دوو ڕووی یەک سکە.
• جیهانی هێتتییەکان: لە لای هێتتییەکان، دەبینێت کە چۆن جەنگ و ئامادەکاری بۆ کوشتن بوەتە پیشەی سەرەکی و چۆن مرۆڤەکان وەک مۆرە لە یارییە سیاسییەکاندا بەکاردەهێنرێن، بێ ئەوەی هیچ بەهایەک بۆ گیانی تاک بدرێت.
• غوربەتی دەروونی: ئەم غوربەتە درێژخایەنە تەنها جوگرافی نییە، بەڵکو غوربەتێکی دەروونییە کە تێیدا سینوهە هەستی بە تەناییەکی کوشندە کردووە.

٥. پزیشکی وەک فەلسەفەی ئازار و سنوورەکانی دەسەڵاتی مرۆڤ

سینوهە لە بنەڕەتدا پزیشکە، و لە بەرگی دووەمدا ئەم پیشەیە دەبێتە لوتکەی تێڕامانە فەلسەفییەکانی. ئەو سەری مردووەکان دەشکێنێت (نەشتەرگەریی کونکردنی سەر بۆ هێمنکردنەوەی شێتی و ئازار)، برینی جەنگاوەران دەدورێتەوە، و دەرمان بۆ هەژارەکان دروست دەکات.
«مرۆڤ وەک یەکە، چ لە کۆشکی فیرعەون بێت و چ لە قوڕاوەکانی کەنار نیل؛ هەموویان لە کاتی ئازاردا دەگرین و لە کاتی مردندا دەترسن.»
ئەم ڕستەیە کورتەیەکەی فەلسەفیی سینوهەیە وەک پزیشکێک. ئەو بۆی دەرکەوتووە کە دەرمان ناتوانێت نەخۆشییە ڕیشەیییەکانی دەسەڵات و تەمماح دەرمان بکات، و پزیشک تەنها دەتوانێت بۆ ساتێک هاوارەکان کەم بکاتەوە، نەک کۆتایی بە مەرگ و ستەم بهێنێت.

٦. مردن وەک یەکسانکەری گەورە و فەلسەفەی تەنایی لە کۆتایی تەمەنیدا

لە بەشەکانی کۆتایی بەرگی دووەمدا، کاتێک سینوهە پیر دەبێت و مۆڵەتی دەدەن بگەڕێتەوە بۆ میسر، دەست دەکات بە نووسینی یادەوەرییەکانی خۆی لەسەر کەنارەکانی نیل. ئەو لە ڕێگەی ئەم یادەوەریانەوە، دان بە هەموو هەڵەکانی ژیانیدا دەنێت و دەگاتە ئەم ڕاستییە تاڵە:
• پووچیی سامانی دنیایی: پارە و سامانی جیهان هیچ بەهایەکی ڕاستەقینەی نییە، چونکە مرۆڤ کاتێک دەمرێت، تەنها کفنێکی ڕەوت دەباتە ژێر خاکەوە.
• یەکسانیی خاک: شاژن، پاشا، کاهین، پزیشک و دز، هەموویان لە کۆتاییدا بوونەتە خۆراک بۆ کرمەکان و لەناو گۆڕە تاریکەکاندا جیاوازییان نەماوە.
• سادەیی و خۆشەویستی: تەنها ئەو ساتانەی کە سینوهە وەک پزیشکی هەژاران خزمەتی خەڵکی سادەی کردووە، مانایەکی بۆ ژیانی هێناوە.

٧. زمان و ڕەهەندی سایکۆلۆژیی وەرگێڕانی کوردی

خوێندنەوەی بەرگی دووەمی «سینوهە» بە زمانی کوردی، چێژێکی تایبەتی هەیە. وەرگێڕانی ئەم ڕۆمانە بۆ زمانی کوردی توانیویەتی قووڵایی ڕۆحی ڕۆژهەڵاتییانەی دەقەکە بپارێزێت. زمانی ڤاڵتاری، هەرچەندە لە بنەڕەتدا فینلەندییە، بەڵام قووڵاییەکەی لەگەڵ باکگراوندە فەلسەفی و مێژووییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا یەکدەگرێتەوە.
وشەکان و ڕستەسازیی لە وەرگێڕانە کوردییەکاندا بە جۆرێکە کە خوێنەر هەست دەکات چیرۆکەکە لە کولتورێکی دوورەوە نەهاتووە، بەڵکو قووڵاییەکەی لە ناخی زەریاکانی مێژووی ئەم ناوچەیەشدا ڕەگی داکوتاوە.

ئەنجامگیری گشتی

بەرگی دووەمی ڕۆمانی «سینوهەی میسری» کۆتاییەکی مەزنە بۆ گەشتێکی پڕ لە وەرچەرخان و ڕووخان. ئەم بەرگە نیشمان دەدات کە چۆن مرۆڤ لە نێوان چەکوشی خەونەکان و سندانی واقعدا دەکوترێت. سینوهە، وەک پزیشکێک کە نەیتوانی خۆی لە نەخۆشییەکانی کۆمەڵگەکەی ڕزگار بکات، دەبێتە هێمای مرۆڤی هۆشیار لە هەموو سەردەمەکاندا؛ مرۆڤێک کە دەبینێت، دەناڵێنێت، بەڵام لە کۆتاییدا تەنها دەتوانێت ڕاستییەکان بۆ مێژوو بە جێبهێڵێت و لە تاریکییەکانەوە پەخشی هۆشیاری بكات.

کارزان عزیز عەبدولرەحمان

کاتێ ئەرکی پێکهێنانی حکومەتی عێراق سپێردرا بە عەلی زەیدی، ئیدارەی ترەمپ کە پێشتر ناڕەزاییان دەردەبڕی بەرامبەر بە کاندیدکردنی مالیکی و کەسایەتیە نزیکەکانی ئێران و کوتلەکانی حەشدی شەعبی، پەلەیان کرد لە ڕاگەیاندنی پشتیوانی خۆیان بۆ زەیدی، ترەمپ یەکەم کەس بوو پیرۆزبایی لێکرد، لە پەیوەندیەکی تەلەفۆنی نێوان ترەمپ و زەیدی لە ٣٠ی نیسانی ٢٠٢٦، لەو ماوەیەدا ترەمپ بانگهێشتی زەیدی کرد بۆ سەردانی واشنتن دوای پێکهێنانی حکومەت.
پاڵپشتیکردنی ئەمریکا لە حکومەتەکەی زەیدی، ڕێگەی گەیشتنە بە چەند ئامانجێک، لەوانە: پاڵنانی بۆ هەڵوەشاندنەوەی میلیشیاکانی پەیوەست بە سوپای پاسدارانی ئێران، ڕاگرتنی قاچاخی دراوی قورس لە عێراقەوە بۆ ئێران، دروستکردنی دەرفەتی وەبەرهێنان بۆ کۆمپانیا ئەمریکیەکان لە عێراق، پتەوکردنی پەیوەندیە ئابوریەکانی لەگەڵ سوریا، بە پلەی یەکەم ئەوەی گرنگە بۆ ئەمریکا، بەغدا خۆی لە نفوزی ئێران دوور بخاتەوە و لەگەڵ باقی هاوپەیمانە ئەمریکیەکانی ناوچەکە (تورکیا و دەوڵەتە عەرەبیەکانی کەنداو) تێکەڵ ببێت.
لەو چوارچێوەیەشدا ئیدارەی ترەمپ لەڕێگەی تۆم باراکی نوێنەریەوە هەوڵیدا پرۆژەی بۆری نەوتی کەرکوک- بانیاس زیندوو بکاتەوە، کە لەژێر چاودێری ئەمریکادا لەنێوان عێراق و سوریادا ڕێکەوتنی لەسەر کرا، ئەم پڕۆژەیە ئەگەر تەواو بێت ئامانجی گواستنەوەی نزیکەی دوو ملیۆن بەرمیل نەوتی عێراقە لە ڕۆژێکدا لە ڕێگەی خاکی سوریاوە، پێشبینی دەکرێت لەلایەن کۆمەڵە کۆمپانیایەکەوە جێبەجێ بکرێت، لەوانە TI Capital ، UCC Holding، و Chevron پڕۆژەکە بەشێکی چارەسەری ئەو قەیرانە دەکات کە ڕوبەڕوی عێراق بۆتەوە لە ئەنجامی داخستنی گەرووی هورمز، کە بۆتە هۆی دابەزینی ٪٨٠ هەناردەکردنی نەوتی عێراق.
لەمیانی سەردانەکەی زەیدی بۆ واشنتن لە ناوەڕاستی مانگی تەمموزدا، عێراق ٤٨ یاداشتی لێکتێگەیشتن و ڕێککەوتنی بە بەهای نزیکەی ٦٠ ملیار دۆلار واژۆکرد، دیارترینیان ئەو مۆڵەتە بوو کە بە ستارلینک* درا بۆ کارکردن لە عێراق. سیاسەتی زەیدی بە ڕوونی لەسەر بنەمای بەدەستهێنانی پاڵپشتی ترەمپە لەڕێگەی پێشکەشکردنی ئاسانکاری و ئیمتیازات بۆ کۆمپانیا ئەمریکیەکان، ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی فشارە ئابووریەکانی لەسەر عێراق، بەتایبەتی سەبارەت بە ڕۆیشتنی دۆلار بۆ ناو بازاڕی عێراق، دەوڵەتی ئەمریکا ناردنی دۆلاری (بەستبوو) وەک ئامڕازێک بۆ گوشار خستنە سەر عێراق بۆ پابەندبوون بە هەڵمەتی زۆرترین فشاری دژ بە ئێران، ئەمەش دوای تۆمەتەکانی وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا کە چەند بانکێکی عێراقی ئاسانکاری بۆ گواستنەوەی دۆلار بۆ ئێران دەکەن، دوای سەردانەکەی زەیدی( بەستن) هەڵگیرا و واشنتنیش پرۆسەی هەڵگرتنی سزاکانی سەر حەوت بانکی عێراقی دەستپێکرد، لەنێویاندا بانکی باشوور کە لەلایەن زەیدی و بنەماڵەکەیەوە بەڕێوەدەبرێت.
ئەمەریکا لەڕێگەی پاڵپشتیکردنی حکومەتەکەی زەیدیەوە، هەوڵی کەمکردنەوەی نفوزی چین و ڕووسیا لە کەرتی نەوتی عێراقیش دەدات، ئەمەش لە بەدەستهێنانی کێڵگەی نەوتی قوڕنە-2 دەستپێدەکات دوای کشانەوەی کۆمپانیای “لوک ئۆیل”ی ڕووسی بەهۆی سزاکانی واشنتن لە سەردەمی حکومەتی سودانیدا. هەروەها لە سەردانەکەی ئەم دواییەی زەیدیدا، عێراق یاداشتنامەی رێکەوتنی لەگەڵ کۆمپانیا نەوتیە ئەمریکیەکانی وەک “Shell”، “GE Vernova”، و KBRواژۆ کرد. ئەمەش پەیوەستە بە هەنگاوی عێراق بۆ داواکردنی پشکێکی گەورەتر لەناو ڕێکخراوی وڵاتانی هەناردەکاری نەوت (ئۆپێک) و نیازی دەربڕینی بۆ زیادکردنی بەرهەمهێنانی نەوت.
لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لەگەڵ ترەمپ، زەیدی ئاماژەی بەوەدا کە ٣٠ ی ئەیلولی ٢٠٢٦ دوا وادە دەبێت بۆ سنوردارکردنی کوتلە چەکدارەکان و “ڕادەستکردنی چەکەکانیان”، هەمان ئەو وادەیە کە بڕیارە هێزەکانی ئەمریکاش کشانەوەی خۆیان لە عێراق تەواو بکەن.
بەگشتی هەوڵەکانی حکومەتی زەیدی بۆ سنوردارکردنی هێزی چەکداری، بووەتە هۆی دابەشبوونی کوتلە و گروپە چەکدارەکانی عێراق بۆ دوو کەمپ، یەکەمیان: وێڕای ئەوەی نیگەرانن لەوەی تەسلیمکردنی چەکەکانیان دەبێتە هۆی لاوازکردنی پێگەیان و کەمکردنەوەی ئیمتیازەکانیان لەناو دەوڵەتدا، لە کاتێکدا خۆیان وەک بەشێک لە پرۆسەی سیاسی عێراق دەبینن و دەوریان هەیە لە سازدانی حکومەتی عێراقدا. کەمپی دووەم: خۆی وەک بەشێک لە “میحوەری بەرگری” دەبینێت کە ئێران سەرکردایەتی دەکات.
ئەوەی پێویستە ئاماژەی پێبدەین تائێستا هیچ پێناسەیەکی ڕوون یان چوارچێوەیەکی ڕێکارەکان بۆ پرۆسەی ڕادەستکردنی چەک، یان بۆ دیاریکردنی جۆرەکانی ئەو چەکانەی کە دەبێت تەسلیم بکرێن، نییە و قسەی لەسەر نەکراوە، ئەمەش ڕێگە دەدات بە دەربازبوون لە پرۆسەکە، چونکە هەندێک لە لایەنەکان دان بەوەدا نانێن کە هیچ چەکێکیان هەڵگرتبێت جگە لەو چەکانەی کە لە کاتی شەڕی دژی داعش لە دەوڵەت وەریانگرتووە.
لە لایەکی دیکەوە، ئەو کوتلە چەکدارانەی تر ڕەتدەکەنەوە چەکەکانیان ڕادەست دەکەن، هەوڵدەدەن بوونی خۆیان جێگیر بکەن و هەوڵەکانی حکومەت لەم بوارەدا تەحەدا بکەن. نموونەی ئەمەش هێرشە دووبارەبووەکانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانە بۆ سەر کوردستانی عێراق، کە تەنها چەند کاتژمێرێک دوای کۆبوونەوەی زەیدی لەگەڵ ترەمپ بو لە واشنتن و دوا وادەی تەسلیمبونی چەکەکانیان ڕاگەیاند.
گرنگترین پرسیار ئەوەیە کە دەوڵەت لە دوای ٣٠ی ئەیلولەوە چ ڕێوشوێنێک دەگرێتەبەر بەرامبەر بەو کوتلانەی کە ڕەتیدەکەنەوە چەکەکانیان ڕادەست بکەن، ئەمەش زیاتر لەبەر ڕۆشنایی زیادبوونی فشارەکانی ئەمریکایە بۆ داخستنی ئەم مەلەفە.
عەلی ئەکبەر ویلایەتی، ڕاوێژکاری ڕێبەری باڵای ئێران، سەردانەکەی زەیدی بۆ واشنتن بە “مایەی پەشیمانی و خەم بۆ گەلی دڵسۆزی عێراق” وەسف کرد. سەردانەکە تەنها چەند ڕۆژێک دوای کاروانەکانی پرسەی عەلی خامنەیی لە شارەکانی نەجەف و کەربەلا هات، ئێران و هاوپەیمانەکانی لە ڕێگەی ئەم کاروانانەوە هەوڵیاندا نیشان بدەن کە زۆرینەی شیعەکانی عێراق پشتیوانی لە سیاسەتی ئێران دەکەن، لە کاتێکدا زەیدی هەوڵیدا هەر زیانێکی ئەگەری کەم بکاتەوە کە کاروانەکانی پرسە لە عێراق دەتوانێت زیان بە سەردانەکەی خۆی بۆ واشنتن بگەیەنێت، بەڵام لە هەمانکاتدا سەرۆک ئەرکانی خۆی ڕاسپارد کە سەرۆکایەتی ئەو لیژنەیە بکات کە بەرپرسیارە لە ڕێکخستنی مەراسیمەکان، هێزەکانی حەشدی شەعبی و دەزگاکانی دیکەی حکومەتی عێراق ئامادەکاریەکی بەرفراوانیان کرد، لەوانە ئاڕاستەکردنی فەرمانبەران بۆ بەشداریکردن و چالاکیەکە لە میدیای دەوڵەتی و دەزگاکانی ڕاگەیاندنی نزیک لە ئێرانەوە ڕۆماڵی بەرفراوانیان بۆ مەراسیمەکە کرد.
پێدەچێت لایەنە سیاسیەکانی شیعە بە تامەزرۆییەوە بیانەوێت بە کەمترین زیان ئەم قۆناغە تێپەڕێنن، بۆیە خۆیان لە هاوئاهەنگی ڕاستەوخۆ و ڕاشکاوانە لەگەڵ ئێران لە جەنگدا دەپارێزن، هەروەها هەوڵەکانی زەیدی بۆ کەمکردنەوەی گوشارەکانی ئەمریکا بۆ سەر عێراق لە بەرامبەر بەڵێنی ناڕووندایە بۆ سنووردارکردنی چەکداری و دابینکردنی سوودی ئابووری بۆ کۆمپانیا ئەمریکیەکان، هەروەها پەیڕەوکردنی نزیکبونەوە لەگەڵ حکومەتی ئەحمەد شەرعی سەرۆکی سوریا، بێدەنگیان لێکردووە.
سەبارەت بە بەئامانجکردنی دەوڵەتانی کەنداو لەلایەن کوتلە عێراقیەکانەوە لەماوەی شەڕی ئەم دواییەدا، حکومەتەکەی زەیدی تەنها بەیاننامەیەکی ئیدانەکردنی دەرکرد و داوای کرد دەوڵەتانی کەنداو بەڵگەی ئەو هێرشانە بخەنەڕوو!.
ڕۆشنە کە حکومەتی زەیدی و زۆربەی لایەنەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی پێیان باشە بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانەکان لە قۆناغی ئێستادا ئیمتیازاتێک پێشکەش بە ئەمریکا بکەن و پەیوەندیان بە ئێرانیشەوە ڕاگرن. لە ئاستی سیاسیشدا، بە لەبەرچاوگرتنی سەرقاڵبونی ئێران بە ململانێ لەگەڵ ئەمریکا و ئیسرائیل و هەروەها هەڵوێستی توندوتۆڵی ئیدارەی ترەمپ بەرامبەر بە سەرکردە کوتلە عێراقیەکان، ئاماژەیە بە هەوڵی دابەزینی ڕێژەیی کاریگەری ئێران لە عێراقدا. بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە نفوزی ئێران کە بە قوڵی لە ناو دەوڵەت و کۆمەڵگای عێراقدا رەگی داکوتاوە بە تەواوی لە دابەزیندایە. شایانی باسە کە زەیدی لە ٢٣ی تەمموزەوە سەردانەکەی بۆ تاران دەستیپێکرد، ئەمەش وەک هەوڵێک بۆ ئەوەی نیشان بدات کە عێراق پابەندە بە پاراستنی پەیوەندییە بەهێزەکانی لەگەڵ ئێراندا.
وا دیارە حکوومەتی زەیدی، هاوکات لەگەڵ زۆربەی لایەنەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی، پێیان باشە لە قۆناغی ئێستادا بە ستراتیژی بەڕێوەبردنی قەیرانەکان نزیک ببنەوە، ئیمتیازاتێک پێشکەش بە ئەمەریکا دەکەن بۆ کەمکردنەوەی فشارەکان بۆ سەر عێراق لە کاتی تێکچونی دۆخێکی ئابووری کە بەهۆی دابەزینی هەناردەکردنی نەوتی عێراق، بەهۆی داخستنی گەرووی هورمزەوە خراپتر بووە، بەڵام مەرج نییە ئەمە بەو مانایە بێت کە حکومەتەکەی زەیدی خەریکە ڕێوشوێنی توند لە دژی کوتلە چەکدارەکانی نزیک لە ئێران بگرێتەبەر، ئەمەش لەبەر چەند هۆکارێکە. یەکەم: ئەم کوتلانە بەشێکن لە چوارچێوەی هەماهەنگی و هێڵێکی بنەڕەتی بەرگری بۆ دەسەڵاتدار و داینامیکی دەسەڵاتی ناوخۆیی پێکدەهێنن. دووەم: دەرئەنجامەکانی شەڕ و ململانێی ئەگەری ئەمریکا و ئێران تا ئێستا ناڕوونە و کۆتاییەکەی دیار نیە. سێیەم: هەر ڕوبەڕوبوونەوەیەکی چەکداری لەگەڵ ئەم کوتلانەدا دەتوانێت ململانێی ناوخۆیی لەنێوان هێزە شیعەکاندا بخاتەگەڕ.

لە کۆتاییدا پێدەچێت سیاسەتی ئێستای حکومەتی عێراق لەسەر بنەمای هەوڵدان بۆ تێپەڕاندنی سەردەمی ترەمپ بە کەمترین زیانەوە بێت، ئەمەش ڕێبازێکە کە زەیدی دەیەوێت بەرجەستەی کاتەوە، بەڵام تاچەند دەتونێت لەم گێژاوەدا سەرکەوتن بەدەست بهێنێت، بەتایبەتی کە بنکەیەکی سیاسی سەربەخۆی نییە و ناتوانێت سەنگەر لە هێزەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی بگرێت، لەئەنجامدا کردەوەکانی سنووردار دەکرێن کاتێک لەگەڵ بەرژەوەندیە سەرەکیەکانی هێزە باڵادەستەکانی شیعەدا بەریەکدەکەون، بۆیە تەنها سیاسەتێکی خۆپاراستن دەگرێتە بەر، بۆ سەقامگیر بونی پێکهاتەی ڕژێمی تائیفی و دەوری چوارچێوەی هەماهەنگی، کە لە نێوان پەرەسەندنی شەڕو ململانێی ئەمریکا و ئێران و قەیرانی سیاسی و ئابووریدا ڕاوەستاوە.

———–

*ستارلینک، خزمەتگوزاریەکی پێشکەوتوی ئینتەرنێتی مانگی دەستکردە، کە لەلایەن کۆمپانیای سپەیس ئێکسی ئیلۆن ماسکەوە بەڕێوەدەبرێت. پشت بە تۆڕێکی فراوانی مانگە دەستکردەکان دەبەستێت کە لە خولگەی زەوی نزمدان بۆ دابینکردنی ئینتەرنێتی خێرا و کەم شاراوە بۆ ناوچەی دوور و ناوشارەکان وەک یەک. کارپێکردن و هاتنە ناو بازاڕی عێراق لەم دواییانەدا بە فەرمی ڕاگەیەندرا.

یادەوەریم پڕە لە گوێزی کرمدار؛
ڕێگەی ماڵەوە لێیان ون دەبێت،
نەک بەهۆی کرمەکانەوە، نا..
بەڵکوو بەهۆی ئەو گوێزە بەتاڵانەوە.
ئەو گوێزانەی تۆ دەتشکاندن، کاسەسەری من بوون؛
لە هەر پیاکێشانێکدا، ناوکێکی سپی لە ناوەوەیدا دەبوو بە تۆز.
کرمەکان
بوونیان هەیە و بەرجەستەن،
هەقیقەتێکی خاو و ڕاستگۆیان پێیە
کە من پەییان پێ نابەم.
ئەو گوێزە “پڕ”انەی کە تۆ لێیان دەگەڕێیت،
بوونەتە کونه‌ڕەشی گەردوون؛
هەموو ڕووناکییەک کێش دەکەن و هیچ مانایەک نادەن.
من ئێستا بەسەر دەریایەکی پڕ لە قاوغدا دەڕۆم،
هەر هەنگاوێک دەنێم، دەنگی شکانی مێژوو دەبیستم؛
دەنگی ئەو خەونانەی کە تەنیا بەرگ بوون و ناوکیان نەبوو،
شکانێک کە تەرمەکە لە ناو کونی کلیلدانەکەدا ون بووە.

خەریکی کۆکردنەوەی ئەو سێبەرانەم
لە کاتی شکانی گوێزەکاندا، لە دەستت دەرچوون و
بوون بە درزێک لە ناو کاتی گەردووندا.
ماڵ بۆ خۆی گوێزێکی گەورەیە و
تۆ مێشکەکەیت لێ ون بووە..
ئەوەی ماوەتەوە تەنیا دیوارێکی ڕەق و بێدەنگە؛
کە تەنانەت کرمەکانیش تێیدا بێزارن.
من ئێستا لە ناو یادەوەریمدا وەک بوونەوەرێکی سەرئاوکەوتووی سەرخۆش مەلە دەکەم،
کە پڕە لە قاوغی گوێز؛
ئەوان هێندە سووکن خۆیان بە دەستەوە نادەن و ناخنکێن،
بەڵام ڕێگەی هەناسەدانم لێ دەگرن.
کرمەکان خەریکن لە ناو دەمارەکانمدا شیعر دەنووسن،
بەڵام تۆ..
تۆ تەنیا شارەزای شکان بوویت، نەک چێشتن.

هەموو دیوارەکانی شار لە گوێز دروست بوون،
هەر کاتێک دەمەوێت هاوار بکەم،
لە ناو بۆشایی قاوغەکاندا، دەبێتە مۆسیقایەکی ژەنگخواردوو.
خۆزگە کرمێک بوومایە لە ناو یەکێک لەو گوێزانەدا،
نەک ئەم مرۆڤە تەنیایەی کە لە سەر ڕێگەی ماڵەوە،
بەسەر وێرانەی ئەو “بەتاڵییە”دا دەخزێت کە تۆ بەجێت هێشتووە.

مستەفا مۆحسێن

خاکێک کە لەگەڵ با قسە دەکات
باڵەکایەتی دەنگێکی کۆن
لە نێوان چەمانەوەی شاخەکاندا نەخشێنراوە،
لەو شوێنەی ئاسمان نزم دەبێتەوە
وەک ئەوەی باشتر گوێ
لە چیرۆکی بەردەکان بگرێت
خاکێکە لەبیری ناکات:
هەموو ڕێگایەک ناوی هەیە،
هەموو سەرچاوەیەک ڕووخسارێکی لەبیرە،
هەموو بەردێک هەنگاوێک دەپارێزێت
لە ئەوانەی پێش ئێمە ڕۆیشتن
بە دڵێکەوە کە لەسەر ئازادی بێت.
لەوێ با بە تەنیا هەڵناکا،
دەوستێت،
لەگەڵ لقەکاندا تێکەڵ دەبێت،
بۆنی چیمەنی کێوی لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت
مورموریی گوندەکان
کە لە تاقیکردنەوەی کاتدا وەستاون
وەک لاپەڕەکانی کتێبێکی هەرگیز داخراو.
باڵەکایەتی ڕەنگی بەیانییە
بە هێواشی لەسەر کرێستەکان لەدایک دەبێت،
ئەوە بێدەنگییە کە ناترسێنێت،
دەستی زەوییە
کە دەست لە دەموچاوت دەدات
بیرت دەخاتەوە لە کوێوە هاتوویت.
گۆرانی شوانانە
سەبری وەرزەکان،
کەرامەتی خانووە بەردییەکان
کە لە دوورەوە سەیر دەکەن
بەبێ ئەوەی هەرگیز سێبەریان
لەدەست بدەن.
کاتێک ئێوارە دەکەوێت،
هموو دۆڵ و ڕووبار و زرێبارەکان
بە یادەوەریەکان ڕووناک دەبێتەوە:
دەنگی باوکان،
چیرۆکی شەڕکەران
ئەو دایکانەی چاوەڕوانن،
منداڵان ڕادەکەن
لە نێو گردەکاندا وەک ئەوەی جیهان
هێشتا سادە بوو.
باڵەکایەتی تەنها شوێنێک نییە:
شێوازێکە بۆ هەناسەدان،
شێوازێکە بۆ یادکردنەوە،
شێوازێکە بۆ سەربەخۆیی.
کێ جارێک خۆشی ویستووە
بۆ هەمیشە هەڵیدەگرێت بۆ ناوەوە،
وەک ڕەگێک نابینرێت
بەڵام بەردەوامە
لە خۆراکدانی دڵ.

شورش عەزیز سورمێ

• سەلام و ئەلێیكم ئاوڕێیان
• عەلەیكە سەلام، فەرموو مام كوێخا.
  زۆربەی خەڵكی شێنی لە بری هاوڕێ‌ دەیانگوت ئاوڕێ‌. مام ئەحمەد كە خانوچكێكی لەسەر كانییە سەر رێی نێوان زەڵی و ناوزەنگێ هەبوو، جارجار دەچووین هێندێك وردەواڵە و پاكەتی جگەرە و جارجار ماستمان لی دەكڕی،…
  بەیانییەك هاوڕێەك پێی گوتبوو: مائەحمەد بەیانبیت باش
  ئەویش گوتیووی: بەیانیم باش؟
  گوتووی: ئەرێ‌ وەڵلا بەیانیت باش.
  گوتبووی هێندت بەیانیت باش، هێندت بەیانیت باش (لەبەر خۆیەوە گوتبوو سەگباب).
  مام ئەحمەد هێندی گوتبوو ئاوڕییان ئاوڕێیان، رۆژیكی نەوەكەی پێی دەڵێ‌: باپیرە ئەگەر چوویە كنە ئاروێیان ئاروێیەكم بۆ بگرە.
  مام كۆێخا پیاوێكی قسە خۆش بوو، شیوە ئاخاوتنی شێنەیان هەر بۆ خۆی شێوەزارێكی خۆشە، ئەمن حەزم دەكرد هەر قسان بكەن و گوێیان لێ‌ بگرم…، ژن و پیاویان ئازا و كراوەن، میوان دۆست و دڵ و دەروون فراوانن، سادە و بێ‌ فرتو فێڵ… دەتوانم بڵێم پێشمەرگەی هەموو لایەك پێیان قەرزدارە. شێنێ‌ تاكە لادییەكی پشدەرێیە، خەڵكەكەی چۆڵیان نەكرد، بە هەموو خۆشی و ناخۆشییەك لە سەر موڵك و ماڵی خۆیان مانەوە و بەرگریان كرد و لە كۆتایی زستانی ساڵی 1978 داستانێكی گەورەیان لەگەڵ پێشمەرگە تۆمار كرد.
  مام كوێخا گوتی: ئەوە لەبۆ دەنگ و رەنگ و نییە، نە باسی كەس دەكەن نەكەس و باس دەكا، خەریكی چین كەسو تێناگا. هەزار كاری بكەن كەس نازانێ‌، ئی دەمەش هەر كە شتەكی دەكەن، وەك بەردی دەگوێزێ‌ هەڵاوێی هەموو عالەم دەزانێ‌…
  دوایە گوتی: ئەرێ‌ خزمینە ئەگەر دارانیش دەبڕن ئی دە تەڕ مەبڕن مە، بە خصوص دارێ‌ گەڵێ‌. (داری گەڵی ئەو داربەڕووەیە كە پایزان داربەڕووی دەوری خۆی هەڵدەپەردێون و لق و پۆپەكانی بە گەڵاوە لە سەر ئەو دارەی دادەنێن تا ئەگەر زستان هات، لە كەمتفاقییەدا ماڵاتی پێ ئالیك بدەن، بە تایبەتی مەڕ و بزن.
  راستی دەكرد لەسەر رێیە نێوان قوڵكەرمێ‌ و زەڵێ‌ رۆژێك پێشتر داربەڕوویەكی ئەستوورمان بڕی، كابرایەكی شێنەیی هات بە تووڕەییەوە گوتی: ئەوە لەبۆ ئەو داربەڕوەی دەبڕن؟
  ئەمەش گوتمان: ئەتۆ هەقت چییە، ئەوە داری شاخییە و بۆ سوتانێ‌ پێویستمانە.
  كە زانی ئێمی تووڕەین و دەسەڵاتی نییە لە حەسرەتی بڕینی دارەكەی فرمێسكەكانی هاتنە خوارێ‌ و دەنگی نەكرد… ئەمەش بەلامانەوە زۆر سەیر بوو، پیاوێك زرت و زەلام بۆ دارێكی رووتەڵە بگری، ئەمن زۆر دڵتەنگ بووم بەڵام تا درەنگ نەمزانی ئەو ئەو فرمێسكانە چییە. نەمزانی بۆ لە دەستدانی ئەو ژینگەیەی مرۆڤ تێیدا دەژی، نەماندەزانی خۆشەویستی ئەو پیاوە بۆ ئەو دارووبەندەنەی چەندە، نەمانزامی ئەوە داری گەڵێیە و وایان هەڵپەرداوتووە بتوانن گەڵی لەسەر داكەن، لە رێی هاتووچۆیەش نزیكە، زستانێ‌ بە ئاسانی مەڕو بزنان دەگەیەنێتە بن ئەو دارەی و گەڵیان دەدات, نەماندەزانی بژێوی رۆژانی سەختی مەڕ و بزنەكایمان بڕیوە.
  كە گرتە ڤیدۆكەی رۆژئاواشم بینی شیرەژنێك چۆن باوەشی لە دارزەیتونێك دابو تا توركان نەیبڕن، بەدەست خۆم نەبوو گریام، بۆ ئەو رۆژەش گریام كە كابرای شێنەیی بۆ داربەروەكە گریا.
  لە راستیدا پشتی شێنێ‌ و زەڵێ‌ و ئەو دەروبەرە هەمووی دارستانێكی چڕ و پڕ بوو، بەناو داراندا رویشتبای تا نەهاتبایەوە سەر رێیە هەر نەدیو بووی. بەڵام كە دەستی پێشمەرگەی گەیشتێ‌ بوو بە رووتەن، تا گەیشتە راپەڕین تاك و تەرا دار و باری پێوە مابوو. وەك دەغڵا و دان سن لێی دابێ‌ ئاوای بەسەرهات.
  بە مام كویخامان گوت راست دەكەی، نەمانزانیوە، انشااللە دووبارە نابێتەوە و زۆر داوای لێبوردنمان لێكرد. ئەو جا دانیشت، چامان بۆ هێناو و گوتمان: نانت خواردووە؟
  گوتی: نانی ئی كەنگێ‌
  گوتمان چۆن نانی بەیانی.
  گوتی ماشەڵلا ئی بەخۆوە ژیون.
  كەوتینە قسان. پاش قسە و باسان،… هاوڕێ‌ سەلیم ویستی بیبزێوێ‌، لێی پرسی: ئەرێ‌ مام كوێخا،لەگەڵ حەمەی كوڕت چۆنی.
  گوتی: كوڕە جا چۆن بم، لە دایەی بەم…، شەوێی تا بەیانی لەتاو كیری خەو لێناكەوێ‌, دەڵی ئەژنم بۆ بێینن.
  ئەمنیش دەلێم: هەتیوە ئەمن هەتا ژنم هەینا سێ‌ چوار ساڵانم بە ماكەرگانی بەسەربرد. ئەتوش تا دەست و باڵم دەكرێنەوە، یەك دوو ساڵان ئیوا بەسەر بەرە.
  هەموو دەستمان كرد بە پێكەنین…
  من سەرەڕای پێكەنین وئەو گفت و لفتە، تا درەنگ لە حیكمەتی ئەو قسانەی حاڵی نە بووم. ئەوە بۆ ئەوە دەبێ‌ لە رووی كلتووری كۆمەڵایەتی، دۆخی دەروونی و گوشاری سێكسی لە سەر هەردوو رەگەزی نێر و مێ‌، لێكۆڵینەوەی لەسەر بكرێ‌.