لە دڵنیاییەوە بۆ گومان.. سـەبـاح ئـیـسـمـاعـیـل


“ئەگەر مرۆڤ لە دڵنیاییەوە دەستیپێکرد دەگاتە گومان،
گەر لە گومانیشەوە دەستیپێکرد دەگاتە دڵنیایی”
فرانسیس بێکون

ئەدەبی کوێتی یەکێکە لە ئەدەبە دەوڵەمەند و پێشەنگەکانی ناوچەی کەنداو، کە بەهۆی کراوەیی کۆمەڵگەی کوێت و زوویی سەرهەڵدانی بزووتنەوەی ڕۆشنبیری تێیدا، تایبەتمەندییەکی جیاوازی هەیە، بەڕادەیەک کۆمەڵگەی کوێتی لە ڕووی شانۆ و دراماوە بە “هۆلیوودی کەنداو” ناسراوە. هەڵبەت سەرکوتکردن و زەوتکردنی ئازادییەکان هیچ شتێکی لێ ناکەوێتەوە جگە لە کۆمەڵگەیەکی لاواز، کۆمەڵگەیەکی ڕووکەشی ناسک نەتوانێت درێژە بەتەمەنی بدات، کۆمەڵگەیەک تێیدا گومان و دڵەڕاوکێ و ترس و دوودڵی و گۆشەگیری و کشانەوە بۆ ناوەوە بڵاوبێتەوە. ئازادی مەرجێکی بنەڕەتییە بۆ ڕێنیسانس. ئەو ئازادییە بەرپرسیار و ڕێکخراو و هۆشیارەی ڕەچاوی ماف و ئەرکەکان دەکات، هەروەک چۆن ڕەچاوی بەرژەوەندیی تاک و بەرژەوەندیی کۆمەڵگە دەکات و پردی پێوەندیی لە نێوان “من” و “ئەویدی”دا دروست دەکات.
لە دەوڵەتۆچکەی کوێتدا نووسەری دیار و پێشەنگ سەریان هەڵ دا، لەوانە (فەهد ئەلعەسکەر، خالید فەرەج، عەبدولعەزیز ئەلسەریع، لەیلا عوسمان، سوعاد ئەلسەباح، ئیسماعیل فەهد ئیسماعیل، سعود ئەلسنووسی، عەبدولحوسێن عەبدولڕەزا، ئەحمەد سەڕاف، مونا ئەلشمەری، بوسەینە ئەلعیسا، تاڵب ڕیفاعی، جەعفەر ڕەجەب…).
شایانی باسە نووسەرانی بوێرانە دەنووسن و سڵ لەوی دەیانەوێت بیڵێن ناکەنەوە. ئەوەتا ڕۆمانێکی وەکو “زەندیقەکەی بەغدا” بەو پێیەی تێیدا ئاوەز گەمارۆ نادرێت، ڕەنگە لە زۆر وڵاتی تری عارەبیدا چاپ ببوایا ڕێگەی بڵاوکردنەوەیان نەدابایا و قەدەغە بکرایا. چونکە ئەم کتێبە بۆ کەسانێک کە خاوەن بیرکردنەوەی کلاسیکین و دوورن لە ڕەخنە، یان خوێنەری بێزارکەرن دەست نادات، کتێبێکە لە خوێندنەوەدا پێویستی بە ئارامی و وردبوونەوە هەیە، نووسەرەکەی بایەخی زۆری بە هەموو بڕگەیەک داوە و ماندووبوونێکی دیاری تێدا کێشاوە، جگە لە زمانە پڕ لە ڕەوانبێژییەکەی و لەسەرووی هەموویانەوە بوێریی نووسەر لە خستنەڕووی بۆچوونەکاندا. ڕۆمانەکە بە شێوازێک نووسراوە وا لە خوێنەر دەکات تامەزرۆی ڕووداو و ڕستە پڕ مانا و ڕەخنە وردەکانی ببێت. هەڵبەت ناوەڕۆکی کتێبەکە پتر هزر و بیروبۆچوونی ڕەیوەندیی لەخۆ گرتووە وەک لە گێڕانەوەی ژیانی ڕەیوەندی خۆی.
“زەندەقە بیروباوەڕێکە پێی وایە بوونەوەر کۆن و ئەزەلییە و سەرەتای نییە، کاتێک نییە نەبووبێت. وشەی زەندەقە بۆ زەردەشتی و مانەوییەکان و هەموو ئەوانەی بڕوایان بە هەبوونی دوو خودا هەیە بەکارهاتووە، دوایی مانای گشتیی تریان پێ داوە و هەر کەسێک گومانی لە تاک و تەنهایی خودا هەبێت، یان گومڕا بێت، یان هیچ ئاینێکی نەبێت پێی گوتراوە زەندیق”.
لە سەدەکانی ناوەڕاستی ئەوروپادا دادگەکانی پشکنین، یاخود لێکۆڵینەوە لە بیدعە هەرتیقییەکان لە سەدەی پانزە و شانزەدا ڕۆڵێکی کارایان لە سەرکوتکردنی نەیاراندا هەبوو، وەکو ئامرازێکی سیاسی بۆ تۆمەتبارکردنی هەرتیقان و لە ئاین دەرچووان، بە تایبەتییش دژی جوولەکە و ئەو موسڵمانە مۆریسکییانەی دوای دەرکردنی ئیسلام لە ئیسپانیا ، لەترساندا بە ڕووکەش بووبوون بە کرستیان.
جیۆردانۆ برۆنۆ (١٥٤٨-١٦٠٠ز) ڕەبەن و فەیلەسووفێکی ناوداری ئیتاڵی بوو، بڕوای بە تیۆرەکەی کۆپەرنیکۆس هەبوو دەربارەی سووڕانەوەی زەوی، ئەو دەیگوت گەردوون بێکۆتایە و زەوی ئەستێرەیەکە لە گەردووندا، نەک سەنتەری گەردوون. ئەمە بۆ کڵێسا قورس و دژی لێکدانەوە و بۆچوونەکانی کڵێسا بوو، بۆیە لە لایەن دادگەکانی پشکنینی ڕۆمانییەوە بە تۆمەتی نکوڵیکردن و ڕەتکردنەوەی بیروباوەڕە بنچینەییەکانی کاسۆلیکی بە بێ دین، یان هەرتیقیان دانا، ساڵی ١٦٠٠ حوکمی سوتاندنیان لە گۆڕەپانی کامپۆ دی ڤیتۆ بەسەردا دا.
دەکرێت لیستێکی درێژ بەناوی ئەو ڕووناکبیر و یاخی و ئازادیخوازانەوە بنووسین کڵێسای کاسۆلیکی بە تۆمەتی هەرتەقە بڕیاری سووتاندنی داون، یاخود بە هەرتیقیان تۆمەتبارکردوون، لەوانە (جیۆردانۆ برۆنۆ، سپینۆزا، دیکارت، گالیلیۆ گالیلی، تۆماس کرانمەر، ژان دارک، جۆن ویکلیف، جیرۆلامۆ ساڤۆنارولا، فرا دۆڵچینۆ، یان هوس…).
دواتر ساڵی ١٦٥٦ جوولەکەکانی ئەمستردام “باروخ سپینۆزا”ی فەیلەسووف دەردەکەنە دەرەوەی ناوەندە ئاینییەکەی خۆیان، نەفرەتی دەکەن و ڕەتی دەکەنەوە و وەلای دەنێن و لە ڕیزی بڕوادارانی جوولەکە دەریدەکەن. ئەوجاش نابێت کەس شتێک بخوێنێتەوە ئەو نووسیبێتی. “سپینۆزا خۆی کەسێکی باوەڕدار بوو، دژی ئاینی پیاوە ڕەسمییەکانی دین، دینی ئەوانەی ماکس ڤیبەر ناویاندەنێت فەرمانبەرانی کاروباری موقەدەس. دژی دینی هێز و تاکەکەسە سونەتگەر و تەقلیدییە داخراوەکانی سەردەمی خۆی بوو، کە جگە لە تێگەیشتنی خۆیان بۆ دین هیچ تێگەیشتنێکی دیکەیان قبووڵ نەبوو”.1
یانی ئەوانی باوەڕیان وابوو پەروەردگار لە ئاسمانە، ئەوانەیان دەکوشت و لەداردەدا باوەڕیان وابوو خودا لە دڵاندایە.
“لە مێژووی ئیسلامیشدا شتێکی لەو بابەتە و خراپتریش بەرامبەر بە ئیبن ڕوشدی گەورە فەیلەسووف ئەنجامدراوە. وەک سپینۆزا، ئیبن ڕوشدیش بێدین دەکرێت و دەردەکرێت و نەفی دەکرێت، ئەمەش لە تەمەنێکدا (٧٢ ساڵی) ڕووبەڕووی ئەم کارەساتە دەبێتەوە، خاوەنی چەندان کتێبی فەلسەفی و خوداناسیی گەورە و گرینگ بووە. لە بەیانی تۆمەتبارکردنەکەدا هاتووە: “لە ناو تاریکیی بێئیمانیدا نوقمە… لە دەرەوەڕا خۆی بە کتێبەکەی خوداوەند داپۆشیوە، بەڵام لە قووڵاییدا پڕە لە ئینکارکردن و ڕەخنەکردنی خوداوەند”.2
ئەوجا بڕیار دەدرێت ئیبن ڕوشد لەبەردەم مزگەوتێکدا ڕابگیرێت و هەر کەسێک بچێتە ناو مزگەوتەکەوە دەبێت تفێک لە سەروڕیشی ئیبن ڕوشد بکات.
لە مێژووی ئیسلامدا ناوی گەلێک زەندیق هاتوون، یاخود زۆرێک تۆمەتی زەندیقییان دراوەتە پاڵ و کافرێنراون، ئازار و ئەشکەنجە دراون، یاخود کوژراون، یان دوورخراونەتەوە، لەوانە (ئیبن سینا، ئیبن ڕوشد، فارابی، کیندی، ئەلڕازی، ئەبو عەلای مەعەڕی، خوارزمی، ئەبو حەیان، عەباس بن فرناس، ئیبن هەیسەم، ئیبن باجە، ئەلمەسعودی، ئیبن موقەفەع، بەشار بن بورد، ئەبو نەواس، ساڵح بن عەبدولقەدوس، سوهرەوەردی، بن ئەلسەکیت، ئیبن زەیات، ئیبن سەبعینی ئەندەلووسی، سەدیف بن مەیمون، ئەبو نوخەیلە، دوعبل ئەلخوزاعی، عەلی بن جەبەلە، ئەبو ئەلیەنبوغی، ئەلفەزڵ بن سەهل، قوڕەتولعەین، ئیبن ڕۆمی، جونەیدی بەغدادی، حەللاج، ئەبو عیسا ئەلوەڕاق، ئیبن ڕەیوەندی و…. زۆری تریش).
هەندێکیان لەبەر ئەوەی بوێر بوون و پێش سەردەمەکەیان کەوتبوون و سنووریان بەزاندبوو خوێندنەوەی پێشوەختیان بۆ ڕووداو و دیاردەکانی سروشت و لێکدانەوەی دروستی ئایەتەکانی قورئان هەبوو، بەمەش گەلێک نەزانیان جێلەق دەکرد و ڕەوانەی ماڵەوەیان دەکردن، بۆیە ئیرەییبەرانی کاڵفام چونکە وەڵامیان بە پرسیارەکانیان نەبوو، تۆمەتی زەندیقییان دانە پاڵ. زۆرێک لە مێژوونووسان پێیان وایە تۆمەتی “زەندیقبوون” لە مێژووی ئیسلامیدا تەنها لایەنێکی ئاینیی نەبووە، بەڵکو زۆرجار وەک چەکێکی سیاسی بۆ لەناوبردنی نەیارانی دەسەڵات، یان ئەو کەسانەی کاریگەریی فکرییان هەبووە، بەکارهاتووە.
“لە ڕاستیدا پێکدادان و ململانێی نێوان چەند گرووپێکە لەسەر دەسەڵات و لەسەر پاراستن و بەرگریکردن لە کۆمەڵێک دەسکەوتی دونیایی”.3
لە سەردەمی عەباسییەکاندا (٧٥٠ز – ١٢٥٨ز) گەندەڵی و تیرۆر و تۆمەتبارکردنی بێبەزەییانە و بۆ گەیشتن بە لوتکە، لەسەر تەختی دەسەڵات باوک کوڕ و کوڕ باوک و برا برای دەکوشت. وشەی “زەندیق” بووە هاوشانی هەر کەسێکی ناتەبا لەگەڵ ڕا و دەسەڵاتی پیاوانی ئاین و نەیارانی خەلافەت. سیستمی باج و خەراج و زوڵم و ستەمی کۆمەڵایەتی بە ناوی ئاینەوە گەیشتبووە چڵەپۆپە. ئاکاری خەلیفەکان و دارودەستەکەی لە بەهەدەردانی پارە و سامانی وڵات و خۆشگوزەرانیی خۆیان لەسەر حیسابی برسیکردنی خەڵک و زیاتر هەژاری کردنیان، سیستمی فەرمانڕەواییان دووچاری چەندین گرفتی ئابووری و کۆمەڵایەتیی کردبوو. کاربەدەستانی خەلیفە بەتوندی کەوتبوونە وێزەی خەڵک، سڵیان لە هیچ جۆرە ستەم و نادادپەروەرییەک نەدەکردەوە. خەڵک نەیاندەزانی پەنا بۆ کێ و دەنگی ناڕەزایی بەکێ بگەیەنن، چونکە خەلیفەی موسڵمانان لە هەموویان گەندەڵتر بوو، بۆیە ناڕەزایی و دەنگهەڵبڕینی خەڵکی ناڕازی سەرەتا لە ڕێگەی هۆنراوە و گۆرانی و چیرۆکەکانیانەوە بوو.
“بەهۆی ئەو سیستمی باج و خەراجەی کە دەسەڵاتداریی پەیڕەویان دەکرد، زوڵم و ستەمی کۆمەڵایەتی گەیشتە چڵەپۆپە. ڕەوشت و ئاکاری خەلیفەکانی ئیسلام، کاربەدەستانی دەربار و دەستوپێوەندەکانیان و یاریکردنیان بە خەزێنەی دەوڵەت و هەڵپەکردنیان بۆ خۆشگوزەرانی و گوێنەدانیان بە ژیانی خەڵک سیستمی فەرمانڕەواییان دووچاری چەندین گیروگرفتی ئابووری و کۆمەڵایەتی کرد”.4
“کاربەدەستان دەستیان بەسەر ماڵی ژێردەستەکانی خۆیاندا دەگرت و خەلیفەکانیش دەستیان بەسەر ماڵی وەزیرەکاندا دەگرت، کار گەیشتە ئەوەی بەڕێوەبەرایەتییەک دابمەزرێنن بەناوی بەڕێوەبەرایەتیی دەستبەسەرداگرتن”.5
والیی میسر داوا لە خەلیفە سلێمانی کوڕی عەبدولمەلیک دەکات، “کەمێک بەزەیی بە جووتیاراندا بێتەوە و ڕێژەی خەراجیان لەسەر کەم بکاتەوە، خەلیفەش وەڵام دەداتەوە:
“تاشیریان تیایە بیاندۆشە، کە نەما خوێنیان بدۆشە””.6
جەماوەری زۆرلێکراوی چەوساوە لەژێر زەبری چەوسانەوەی دەرەبەگایەتیدا هاوار و ناڵەیان بوو، لە ڕێگەچارە و تروسکەیەکی ئومێدبەخش دەگەڕان. هیچ هیوایەک بە باشتربوونی دەسەڵات و چاکسازی و ژیانکردن نەمابوو، گەندەڵی هەموو جومگەکانی دەسەڵاتی گرتبووەوە. بۆیە لەملا و لەولا دەنگی ڕەخنە و ناڕەزایی بەرزدەبووەوە، لە ئاکامدا چەندان ڕاپەڕینی جەماوەری سەریانهەڵدا لەوانە ڕاپەڕینی بابەکی خوڕەم، زەنگ و بزووتنەوەی قرمتییەکان. ئەگەرچی هەموو ئەم ڕاپەڕین و بزووتنەوە و ناڕەزاییانە خەلیفەکانیان لە خەوی خۆشی خۆیان و بێئاگایی لە دۆخی کۆمەڵگە و ڕابواردنی شەو و ڕۆژیان بێدار نەکردنەوە، چونکە خۆیان بە سایەی خودا لەسەر زەوی دادەنا، هەرگیز ئاوڕیان لە ڕابردووی خۆیان و لە حاڵی ئێستای میللەت نەدەدایەوە، سەردەمەکەیان لە گشت لاوە بۆنی ناپاکی و بێئەمەکی و دڵڕەقیی لێدەهات. هەر لە سەردەمی خەلیفە متەوەکیلدا ئەوەندە کۆشک و تەلاری شاهانە بنیاتنران، خەزێنەی دەوڵەت کەوتە سواڵ.
خەلیفەکان خۆشگوزەرانی و کەیف و سەفای فەرمانڕەوایی و تەخت و تاج دڵی بردبوون، ئامادەبوون بۆ مانەوەی خۆیان دەست لە هەموو بەهاکان بەربدەن و نزیکترین کەسی خۆیان لەپێناوی مانەوەدا، یان بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات لەناوبەرن. ئەوەتا خەلیفە مەئموون ئەمینی برای دەکوژێت. خەلیفە متەوەکیل بەدەستی موستەنسری کوڕی دەکوژرێت، موستەنسریش پزیشکە بەرتیلخۆرەکەی دەیکوژێت. خەلیفە ئەلموعتەزبیللا ئەلموئەیەدی برای دەکوژێت. دواتر خەلیفە ئەلموعتەزبیللا ئەلمەهدیی برای دەیکوژێت. خەلیفە ئەلموعتەمید عەلەڵا دەرمانخوارد کرا.
لە سەرەتای سەردەمی یەکەمی عەباسیدا دوای ئەوەی دەسەڵاتداران هەستیانکرد زەندیقان و بیروباوەڕیان بوونەتە هەڕەشە لەسەر دەسەڵاتیان، ئیدی بووبوونە جێگەی مەترسیی تەواو، بۆیە شەپۆلێك لە تیرۆری باوەڕمەندیی پاكتاویی دیكە ڕووی دا، ئەوی خەلیفە ئەلمەهدی و ژمارەیەك خەلیفەی عەباسی لە دوای خۆی ڕابەرییان كرد، لە ژێر دروشمی جەنگان دژی زەندەقە و زەندیقان ئەنجامدران، ئەو تۆمەتەی زۆر جار بڕوابوون بە باوەڕێك، یان بیری مەجووسیی دەگەیاند، دەرەنجامی ئەو شەپۆلانە تەشەنەكردنی تیرۆر و تۆقان و ترس و زمانلێدان و كوژرانی سەدان قوربانیی بێتاوانی كۆمەڵگەی لێبووەوە، لەگەڵ لەداردانی بەپەلە و ئەنقەست لەسەر دەسیسە و تۆمەتی گومانلێكراو و زمانلێدان.
“دوای مردنی مەنسور، ئەلمەهدیی كوڕی جێیگرتەوە، لە كارە هەرە ورووژێنەرەكانی پێوەند بە میتۆدی توندوتیژیی خوێنڕێژی ئەو هەڵمەتە خوێناوییە بەرفرەوانە بوو، كە دژ بەوەی بە زەندەقە و زەنادیقەیان ناودەبرد، ئەوەبوو خەلیفە دامەزراوەیەكی تیرۆریستیی خوێنڕێژیی دروستكرد و هەموو دەسەڵاتێكی عورفی پێ بەخشی. ڕێیدان هەموو ئەوانەی ڕەوانەی لایان دەكرێن بەتۆمەتی زەندیقی بەهەق و ناهەق بكوژن و لەداریان بدەن. ئەو دامەزراوەیە لە دادگەكانی پشكنینی خوێناوی دەچوو، كە لە ئەوروپا دامەزرا، سەرۆكەكەشی بە (صاحب الزنادقە) ناودەبرا. بەسەدان كەس بەدەستی ئەو دامەزراوەیە و لقەكانی لە شارەكانی دی لەداردران، لە نێو ئەو قوربانییانەدا گەلێك شاعیر و زانا و ڕۆشنبیریان تێدابوون. هەندێكیان بەتۆمەتی گومان لەداردران، زۆریان لەسەر بنەمای زمانلێدان و بۆ هەڵبەستن دەگیران، ئەلمەهدی بەجدی بەدواداچوونی بۆ زەندیقان و لەناودانیان دەكرد و بەدوایاندا دەگەڕا و لەسەر تۆمەت دەیكوشتن”.7
لەم نێوەدا گەلێک شاعیر و نووسەر و زانا لە سۆنگەی ڕەخنە و نووسینەکانیانەوە بوونە قوربانیی نەزانان و چەواشەکارانی سەردەمەکەیان و لەخۆڕا تۆمەتی حازربەدەستی کافری و زەندیقبوونیان دەدایە پاڵیان، یان بە هەر بیانوویەکی دی لەناویان دەدان.
ناکۆکیی توند “لە كەسێتیی ئەلمەهدیی فەرمانڕەوای عێراق و توندڕەوی و پەلەكردن لە خووخدەی، هۆكاربوون بۆ ئەوەی دواتر بەشار بن بوردی هاوەڵ و هاودەمی بەبەهانەی لە ئاین هەڵگەڕانەوە بەو شێوە دزێوە بكوژێت”.8
هەروەها خەلیفە هاڕوونە ڕەشید شاعیری ناسراو ساڵح بن عەبدلقەدوسی بەتۆمەتی زەندەقە كوشت و ساڵی 167ك/ 783ز لەسەر پردێكی بەغدای هەڵواسی، ئەمەش دوای دادگاییكردنێكی بەڕواڵەت، وێڕای ملكەچی و باوەڕداری و پەند و ئامۆژگاری و وتە بەنرخەكانی، كە لە قورئانەوە وەریگرتبوون.
حەللاجی شاعیری گەورە و فەیلەسووف لە دوا قۆناغی ژیانیدا لە خەڵوەت و دوورەپەرێزیی سۆفییان دوورکەوتەوە، چونکە نەیتوانی وەڵامی هەموو ئەو پرسیارانە بداتەوە بیر و هۆشی ئەویان ورووژاندبوو، ئیدی چاوی لە زەوی بڕی و بەکردەنی تێکەڵی کۆمەڵگەکەی و ململانێ کۆمەڵایەتییەکان بوو، “لە قۆناغێکی دیاریکراوی گەشەکردنی فکریدا بەرەو ڕووی مامۆستا و ڕابەرەکانی دەبێتەوە و لەگەڵیاندا دەکەوێتە ناکۆکییەوە، تا حاڵ دەگاتە ئەوەی نەفرەتی لێ بکەن و تۆمەتی کافری و بێدینیی شوێنبخەن”.9
ئیدی لە سۆنگەی دەسیسە و زمانلێدانی بەدرۆ و بە تۆمەتی کفر و زەندیقی بە فەرمانی خەلیفە ئەلموقتەدیر هەزار جەڵدەی لێ دەدرێت و چوارپەلی دەبڕنەوە، ئەوجا سەری دەبڕن و تەرمەکەی دەسووتێنن. “هەروەها هەڕەشەی لە هەندێك لە هاوەڵانی حەلاج كرد بەدرۆ دژی شایەدی بدەن گوایا داوای خوایەتیی كردووە”.10
ئیبن ڕەیوەندی (٨٢٧-٩١١ز) توێژەر و وتاربێژی ئێرانی، وەکو یەکێک لە بەناوبانگترین ڕەخنەگرانی فیکری ئایینی بەرهەمی منداڵدانی ئەم ژینگە پڕ لە زەبروزەنگ و گەندەڵی و نەزانی و تۆمەت بەخشینەوەی خۆڕایی و ئیرەییبردنە بوو بەیەکدی. ئەو عەوداڵی دووی زانیاری و زانین بوو، نیشتمانی خۆی جێهێشت و ڕووی لە بەغدای پایتەختی خەلافەتی عەباسی کرد، ئەودەم خەلیفە متەوەکیل فەرمانڕەوا بوو، لەوێ بوو بە یەکێک لە گەورە پیاوانی موعتەزیلە، پێش ئەوەی لێیان هەڵگەڕێتەوە و کتێبی “فضیحة المعتزلة – ئابڕووچوونی موعتەزیلە”یان لەسەر بنووسێت. پاشان بۆ ماوەیەک بوو بە شیعە، دواتر چاوی بە “أبو عیسى الوراق” کەوت، ئیدی ئەم کابرایە وەکو “مامۆستا و هاوەڵی، ڕێڕەوی ژیانی گۆڕی، دوای ئەوەی گومانی لە دڵیدا چاند، بوو بە یەکێک لە گەورەترین و ناسراوترین زەندیقەکانی سەردەمی خۆی و سەردەمانی دواتریش”.11
ئیبن ڕەیوەندی “بەبێ ڕکابەر مامۆستای سەدەی سێیەمی کۆچی و دیارترین بیرمەندانی ڕۆشنگەری بوو و لە هەموویان باڵاتر و سەرکێشترینیان بوو لە بنیاتنانی ئەقڵییەتی زانستی بۆ لێکدانەوەی ژیان و ئایین لە ڕوانگەیەکی مرۆڤایەتییەوە. ڕەیوەندی هاوچەرخی موعتەزیلە، حەنبەلییەکان، شیعە، زەندیقەکان، بێدینەکان، فەیلەسووفان و ئەهلی کەلام و تەواوی جۆرە جیاوازەکان بوو، کاریگەرییان لەسەر دانا و ئەویش کاریگەریی هەبوو لەسەر قوتابخانەکانیان، ڕێبازەکانیان و شێوازی بیرکردنەوەیان”.12
ڕەیوەندی وێڕای هەوڵەکانی نە ڕێبازی تایبەت بە خۆی هەبوو نەیش قوتابی. بۆیە وەک کەسێکی بێ پشت و پەنا، بە ئاشکرا جگە لە ئیبن خەلەکان و شەریف ئەلمورتەزا، نە فەیلەسووفێک، نە ڕۆشنبیرێک و نەیش دەسەڵاتدارێک لە سەردەمەکەی خۆیدا بوێریی ئەوەیان هەبوو بەرگریی لێ بکەن. هەڵبەت ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە لە سەردەمێکی تاریکی پڕ لە زەبروزەنگ و توندوتیژیدا دەژیان و نزیک کەوتنەوە لەو بابەتە یاریکردن بوو بە ئاگر، هیچ ئومێدێک بە چاکسازی نەمابوو. ئەوەتا لە ڕۆمانەکەدا یوسفی ڕەحال بە نائومێدییەوە بە ڕەیوەندی دەڵێت: “گەڕان بەدوای ڕاستیدا هیچ سوودی نییە، چونکە نایدۆزیتەوە، ئەگەریش بیدۆزیتەوە ئەوا دەکوژرێیت”.
شیرین بانووی دایکی دووەمی ڕەیوەندییش پێیدەڵێت: “ئەگەر دەتوانیت بڕۆ دوور بکەوە، سەربازانی والی لە گشت شوێنێکن، نرخێکی واشیان لەسەر سەرت داناوە خودان دەروونە نەگریسەکان مرخیان خۆشکردووە و چاویان تێبڕیوە، پێش ماوەیەک لێرە بوون، لێت دەگەڕان”، تا دەگاتە ئەوەی پێی بێژێت: ” ناڵێم هەڵبێ و بێدەنگبە… بەڵکو بنووسە و بەردەوامبە، گاڵتە بە گەوجی و گەمژەیی و درۆکانیان بکە، ڕەنگە ئەمڕۆ دژمانت پێ بدەن و بەردەوامبن لە جوێندان پێت، تەنانەت دوای مردنیشت و بۆ هەتا هەتا، زۆر گرینگ نییە ستایش بکەن، یان دژمان بدەن، گرینگ ئەوەیە تۆ وەکو ویستت ژیایت و بڕوات بەوە هێنا خۆت دەتویست”.
“لە بڵاوکردنەوەی ئیلحاد و زەندەقەدا کەس بە ئەندازەی ڕەیوەندی توند نەڕۆیشتووە، ئیبن ڕەیوەندی سەبارەت بە مردن، تیۆریی ئێپیکۆر دەخاتە ڕوو و پێی وایە: “تا من هەم، مردن نییە و کاتێکیش مردن هات، من نیم””.13
زۆربەی کتێبەکانی (سەرجەم کتێبەکانی بە ١١٤ کتێب دادەنرێت) دوای ئەوە تووشی تیاچوون هاتن (کە زۆربەیان بەدەستی ئەنقەست بوون)، هەوادارانی هەندێکیان ڕزگار کرد، نەیارەکانیشی بەبێ ویستی خۆیان بوونە هۆکاری پاراستنی زۆربەی کتێبەکانی، تاكو لە کاتی وەڵامدانەوەدا ناچاری بەڵگەهێنانەوە بوون، دەقەکانی بە نموونە بە تەواوی بهێننەوە.
د.عەبدولڕەحمان بەدەوی، دیارترین بەرگریکار لە ئیبن ڕەیوەندی لە سەردەمی نوێدا، دەڵێت: “ئیبن ئەلڕاوەندی عەقڵانییەک بوو پێش سەردەمی خۆی کەوتبوو، بەڵام ئەوەی لە بیرۆکەکانی گەیشتووەتە دەستمان تەنها ئەو شتانەن کە کتێبەکانی وەڵامدانەوە بۆیان گواستووەتەوە، ئەمەش وادەکات حوکمدان لەسەری یەقین نەبێت”.14
کتێبەکانی ڕەیوەندی بەر لە جیابوونەوەی لە موعتەزیلەکان:
(الابتداء والإعادة، الأسماء والأحكام، خلق القرآن، كتاب البقاء والفناء، لا شيء إلا موجود، الطبائع في الكيمياء، اللؤلؤ).
ئەو کتێبانەشی ڕەخنە و دژەئاین بوون:
(الإمامة، فضيحة المعتزلة، القضيب (كتاب القضيب الذهبي)، التاج، التعديل والتجوير، الزمرد، الفرند، البصيرة، الدامغ، التوحيد، الزينة، اجتهاد الرأي).
لەسۆنگەی کتێبی (الدامغ)ــەوە کە تووڕەیی دەسەڵاتدارانی لێکەوتەوە و بەهۆیەوە بۆ ئەهواز هەڵات و لای جوولەکەیەک وەکو پەنابەر ژیا و کاری کرد، دواتریش هەر لەوێ لە تەمەنی هەشتا و چەند ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. مخابن ئەمڕۆ لە کتێبەکانی تەنیا (الابتداء والإعادة) و (الفرند) ماونەتەوە.
لەم ڕۆمانەدا “ئەبو حەیانی تەوحیدی”ی فەیلەسووف و نووسەری گەورە وەک لایەنگیری ئیبن ڕەیوەندی دەڵێت:
ڕەیوەندی “گەورەی سەردەمەکەی خۆی بوو، بلیمەت لە نووسیندا، لە هەموو شتێکدا جیاواز لەوانی دی، ئازا، هەڵەشە، بوێر، یاخود ڕەنگە شێت، سەرلەبەری کتێبەکانی ونبوون، سووتێنران، دڕێنران، بە نیەتی پێشوەختە لە ناوبران، نەیانتوانی بەرپەرچی ڕایەکانی بدەنەوە بۆیە ئەوی نووسیبووی سووتاندیان، نەیانتوانی بە زیندوویی بەسەریدا سەربکەون، ئاواتیان خواست بە مردوویی بەسەریدا زاڵبن، وایانزانی مەرگی کەسەکە و سووتاندنی کتێبەکانی مەرگی بیروبۆچوونەکانین، بیریان چوو هزر ژیانی بە بەردا دێتەوە و درەوشاوەتر دەبێت ئەگەرچی جەستەی هەڵگرەکەشی مردبێت، خەڵک دەمرن و سەرتاپای گەردوونیش دەمرێت، بەڵام بیرۆکە نامرێت”.15
بەداخەوە هێند زانیاری لەسەر ژیانی ڕەیوەندی لەبەردەستدا نییە، جگە لەوەی ژیانی پڕ لە تەمومژە و دوورنییە بۆ ڕێونی ناوەی خۆشی گۆڕیبێت، تەنانەت دەگوترێت لە دۆخێکی تەمومژاویدا گیانی لەدەستداوە، گۆڕەکەشی دیار نییە، هەندێکیش دەڵێن کوژراوە، بێگومان ئەمە ئەنجامی ڕەخنە و هەڵوێستەکانی بووە.


کورتەیەک دەربارەی ژیانی نووسەری ڕۆمانی “زەندیقەکەی بەغدا”، جەعفەر ڕەجەب: ساڵی ١٩٦١ لە وڵاتی کوێت لەدایک بووە.
بەکالۆریۆسی لە فەلسەفە لە زانکۆی کوێت بەدەستهێناوە.
لە ڕۆژنامەی “الرأي”ی کوێتی کاریکاتێریستە و ساتیرەوتاریش دەنووسێت ١٩٩٦ـ٢٠١٦.
بەرهەمەکانی:

  • الحب من أول رسمة – خۆشەویستی لە یەکەمین نیگارەوە (کاریکاتێر)
  • أنا أفکر اذن أنا مقتول – من بیردەکەوە کەواتە من کوژراوم (کاریکاتێر)
  • تحت الحزام – لەژێر ناوپەنچکەوە (ساتیرە وتار)
  • تيس في ستارباكس – تەگەیەک لە ستارپاکس (ساتیرە نۆڤلێت)
  • مجرد حقيبة في المطار – تەنیا جانتایەک لە فڕگەدا (کۆمەڵەوتار)
  • كلب الرئيس – سەگەکەی سەرۆک (کۆمەڵەوتار)
  • زنديق بغداد – زەندیقەکەی بەغدا (ڕۆمان)
  • تفاحة وشجرة وورقة بيضاء – سێوێک و درەختێک و کاغەزێکی سپی (پێشەکییەک بۆ فەلسەفە).
    چالاکە لە بواری ڕاگەیاندن و سیاسەتدا. خۆی دەڵێت: هەموو جار کە خۆم دەناسێنم دەنووسم: نیگار دەکێشم و دەنووسم، لە دنیادا مەبەستی دیم هەن و… بەس.
    ………………………………………………………………………………………………………………..
    سەرچاوەکان:

  1. مەریوان قانع، دین و دونیا، سلێمانی ٢٠١٠ ل٨٨.
  2. هەمان سەرچاوە ل٨٨
  3. مەریوان قانع، دین و دونیا ل٩٠
  4. فوئاد مەجید میسری، کۆمەڵگا لە سایەی دەوڵەتی خەلافەتدا، چ٣، سلێمانی٢٠٠٥
  5. د. عبدالحسین زرین کوب، دوو سەدە بێدەنگی، وەرگێڕانی: قادر بیستانی، ٢٠٢١ ل٥١٥
  6. فوئاد مەجید میسری، کۆمەڵگا لە سایەی دەوڵەتی خەلافەتدا، چ٣، سلێمانی٢٠٠٥، ل٧٨
  7. باقر یاسین، مێژووی خوێنڕێژی لە عێراقدا، وەرگێڕانی: سەباح ئیسماعیل، ناوەندی غەزەلنووس، سلێمانی ٢٠١٩ ل١٨٧
  8. باقر ياسين، مێژووی خوێنڕێژی ل١٨٩
  9. فوئاد مەجید میسری، کۆمەڵگا لە سایەی دەوڵەتی خەلافەتدا، چ٣، سلێمانی٢٠٠٥ ل249
    ١0. باقر ياسين، مێژووی خوێنڕێژی ل٢٣٠
  10. أحمد الصراف. دسمان نيوز – القبس 23/٠١/2022
  11. د.عبدالامير الاعسم، تاريخ ابن الريوندي الملحد، دار الافاق الجديدة، بيروت 1975 ص7-8
  12. ویکی پدیا دانشنامەی ئازاد (ابن راوندى)
  13. ويكيبيديا الموسوعة الحرة (ابن الراوندي)
  14. جعفر رجب. زنديق بغداد، منشورات تكوين. الكويت، ط3، 2023 ص١٧



ئایا لەم وڵاتەدا کەمی سامان کێشەی نادادیە یان سیاسیەکان و سیستەم گەندەڵن ؟.. ‏ن. یاسین لەتیف

‏هیچ نیشتمانێک لەسەر ئەم زەوییە بێ سەروەت و سامان نییە، هیچ خاکێکیش بە نەزۆکی و بێ ڕزق و بێ سامان دروست نەکراوە. لە هەموو سوچێکی ئەم هەسارەیەدا سەرچاوەو داهات و تواناکان و دەرفەتی ژیان هەن. بەڵام کارەساتەکە هەمیشە لە خاکەکەدا نییە، بەڵکو لەوەدایە کێ بەڕێوەی دەبات، کێ جڵەوی دەسەڵاتی بە دەستەوەیە . کاتێک کەمینەیەک دەسەڵات و سەروەت و سامان قۆرخ دەکەن، و سەرچاوەکان لە جیاتی تەرخان کردنی بۆخزمەتی مرۆڤ
‏بۆ خزمەتی هەژموون و دەسەڵات و ستەمکاری و تۆقاندنی خەڵک بەکاردێنن، ئەو کاتە نەک تەنها هەژارەکان تەنانەت دەوڵەمەندیش لە نیشتمانی خۆیدا دەبێتە هەژار، و هاووڵاتی لەسەر خاکی خۆی دەبێتە نامۆ. مرۆڤ دەبێتە بوونەوەرێکی بێئیرادەو زەلیل و کۆیلە ، لەمێژوودا جیهان وەک پارچە کێکێک دەرکەوتووە کە هێزە ڕکابەرەکان دابەشیان کردووە سنوورەکان کێشران، ناوچەکانی نفوز دابەش کران، و ئیمپراتۆریەت و دەوڵەت و نوخبە سیاسی و ئابوورییەکان یەک لە دوای یەک بەسەریدا هاتن.
لە ناو هەر پارچەیەکدا، سیستەم و حاکم هەبوون کە ناوەکانیان جیاواز بوو، بەڵام هەمان پرسیار وەک خۆی مایەوە: کێ خاوەنی سامان و داهات وسەروەتەکەیە؟ و کێ سوودی لێ دەبینێت؟ کاتێک سەروەتی نیشتمانەکان دەبێتە قۆرخی کەمینەیەک و مۆنۆپۆڵی دەکەن بۆ خۆیان و نەوەکانیان و بنەماڵەکانیان ، لە کاتێکدا تەواوی خەڵک لەناو هەژاری و بێکاری و تەنگوچەڵەمەی ژیاندا دەناڵێنن، کێشەکە لە خاکەکەدا نییە، بەڵکو لە شێوازی بەڕێوەبردنی خێروبێرەکانیدایە، لە شێوازی ناڕێکیە لە دابەشکردنیدا و لە غیابی دادپەروەری و لێپرسینەوە و هەلی یەکساندایە لە چەوتیو ناڕێکی سیستەمە سیاسیەکەدایە .

نیشتمان هێندەی پێویستی بە حوکمڕانییەک هەیە کە سەروەت و سامان بکاتە مافی هەموو ڕۆڵەکانی (نەک ئیمتیاز بۆ تاقمێکی کەم)، هێندە کێشەی کەمیی سەرچاوەی نییە. لە کاتێکدا سامان و داهاتی وڵات هێندە زۆرە ئەگەر لە ژێر هەژمونی نوخبەی سیاسی درۆزن و گەندەڵ و فاسد و سۆزانی سیاسی نەبوایە و بە دەستی کەسانێکی دڵسۆزو عاقڵمەند بوایە هیچ کەسێک لەم وڵاتە بێ کارو هەژارو کرێنشین نەئەبوو ، هیچ کەسێک بێبەش نەئەبوو لە چاودێری تەندروستی لە دۆخی نەخۆشکەوتندا ، هیچ کەسێک بێ بەش نەئەبوو لە خوێندنی خۆڕایی ، هیچ کەسێک دوچاری ستەمکاری و چەوساندنەوە نەئەبوو ، هیچ کەسێک کرامەتی نەئەڕوشا بە دەستی کۆمەڵێک مافیاو ستەمکار ، هیچ کەسێک لە وڵاتەکەی خۆی هەڵنەئەهات بۆ وڵاتانی ڕۆژئاواو ونەفرەتی لەو ژیانە نەئەکرد کە لەلایەن کۆمەڵێک چەتە کراوەتە دۆزەخ ، چونکە لەم وڵاتادا مرۆڤ خەونەکانی لە گۆڕ نراوە ، هیواو ئاواتەکاتی سپێراوەتە نادیار ، هەموو ماف و ئازادیەکانی لێ زەود کراوە ، ئومێدو پڕۆژەی بوون و ژیانی لە گۆڕ نراوە بۆیە ڕادەکات بەرەو بە دیهێنانی خەونەکانی ، لای ئەو بە دیهێنانی خەونەکانی لە ئۆرپایە ، لەم ڕۆژانەدا تەنها بە سرنجدان و بینینی ئەو مەشهەدە تراژیدیا کۆچڕەوەیەی لە تیڤیەکانەوە شاهیدی بووین کە لە مەغریبەوە بەرەو ئەسپانیا هەڵدەهاتن دیمەنێکی تراژیدی ئنسانیمان نیشان دەدات ، سینارۆیەکی سیاسی ئابڕوبەرانەمان بۆ دەردەخات لەم سەردەمەدا کە هەموو ئینسانەکان لە دونیای ڕۆژهەڵاتدا خەونەکانیان لە گۆڕنراوە ئەگەر دەرفەت هەبێت هیچ کەسێک لەم دۆزەخانە نامێننەوە ، وەکو کوردستانەکەی لە مەڕ خۆیشمان کە هەزاران گەنجی دڵ پڕ لە هیوا کۆچیان کردو بۆ بە دیهێنانی خەونەکانیان ڕویان کردە ئۆرپا ، بەڵام بە داخەوە چەندین کەسیان لە دەریای ئیجە خنکان ، ئەوان پێیانوابوو خەونی ئەوان لە ئێستادا لە ئۆرپایە ، چونکە مرۆڤەکان لێرە دەبێت نیوەی ژیانی لە ڕیزی بێهودەییدا بوەستێت ڕیزی پووچی بۆ سرەی بەنزین و غازو نەوت و تەنانەت ئەو مووچە کەمەی کە بەشی ژیانی ناکات ، ژیانی مرۆڤ لێرەدا لە لایەن کۆمەڵێک چەتەی سیاسیەوە کراوەتە سەراب و بێمانایی .
کوردستانێک کە لەسەر دەریای نەوت و غازدایە کە چی بۆ بتڵێک غاز چەندین ڕۆژ چاوەڕێ بکەیت و سرەی بۆ بگریت ، لەم وڵاتەی ئێمەدا ٣٣ملیار دۆلار بە ناوی وەهمی قەرزەوە دزراوە بۆ کۆمپانیای سیاسیەکان هەمووی براوەتە ئۆرپا بۆ کۆمەڵێک بنەماڵەی دزو چەتە ، کە چی گەنجەکانی ئەم وڵاتەش بێکارو بێماڵو حاڵن و لە سەر شۆستەکان دەسوڕێنەوە . کەواتە داهاتو سامانی ئەم وڵاتە هاونیشمانیانی ئەم وڵاتە لێی سودمەند نابن تەنها نوخبەیەکی سیاسی دەیدزن .

‏

‏ن. یاسین لەتیف




نامۆبوونی دیجیتاڵی؛ لێکدابڕانی جەستە و هۆشیاری لە سەردەمی شاشەکاندا.. وریا مەعروف

لەنێوان ئەو شوێنەی جەستەمانی لێیە و ئەو شوێنەی هۆشیاریمانی تێدا دەژی، دابڕانێکی قووڵ و بێدەنگ دروست بووە. مرۆڤی سەردەم لە یەک کاتدا لە هەموو شوێنێک هەیە و لە هیچ شوێنێکیش نییە؛ لە ڕووی جەستەیییەوە لە ناو واقعی بەردەستدا ئامادەیە، بەڵام ڕۆح، خەیاڵ و هزری لە ناو جیهانی شاشە درەوشاوەکاندا نوقم بووە. ئەم ئامادەیییە ڕووکەشە و دابڕانە قووڵە دەروونییە، مەترسیدارترین جۆری نامۆبوونی فکری لە سەردەمی نوێدا بەرهەمهێناوە کە بەرەبەرە مانای ڕاستەقینەی ژیان و پەیوەندییەکان دەشێوێنێت.
مرۆڤ بەدرێژایی مێژووی شارستانییەت، ئامراز و تەکنەلۆژیای جۆراوجۆری داهێناوە تاوەکو دوورییە جوگرافییەکان کەم بکاتەوە، ئاسانکاری بۆ ژیانی بكات و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی بەهێزتر بکات. بەڵام کاتێک تەکنەلۆژیای پەیوەندیکردن گەیشتە لوتکەی گەشەکردنی خۆی، هاوکێشەکە ڕێڕەوێکی نادیاری گرتەبەر، جیهانی مەجازی لەبری ئەوەی بێتە پردێک بۆ پەیوەندی نێوان مرۆڤەکان، بووە دیوارێکی بەرز لەنێوان مرۆڤ و واقیعی دەوروبەریدا.
ئەمڕۆ ئێمە ڕووبەڕووی دیاردەیەک بووینەتەوە کە دەکرێت ناوی بنێین “بوونێکی جەستەیی و نەبوونی هۆشیاری”. لە کۆبوونەوە خێزانییەکاندا، لە کافێ و شوێنە گشتییەکاندا، کۆمەڵە جەستەیەک دەبینین کە لە تەنیشت یەکتر دانیشتوون، بەڵام هیچ پەیوەندییەکی هۆشیارانە و ڕۆحی لەنێوانیاندا نییە. هەر کەسێک لە ناو جیهانە بچووک و گۆشەگیرەکەی سەر شاشەکەی خۆیدا غەرق بووە. ئەم حاڵەتە زیانێکی گەورە لە چەمکی “ئامادەبوون لە کاتدا” دەدات، چونکە ژیان لە کاتی ئێستادا ئەزموون ناکرێت، بەڵکو لە ناو ڕەوتی بێپچڕانی وێنە، هەواڵ و ئاگادارکردنەوە خێراکاندا پەرت دەبێت و وەنەبێت تەنها کات بڕوات، بەڵکو تەمەن بێئاگا تێپەڕ دەبێت.
پەیوەندیی ڕاستەقینەی مرۆڤ پێویستی بە هەستپێکردنی ڕاستەوخۆ، چاو لە چاو بڕین، گوێگرتنی چالاکانە و تێڕامانی قووڵ هەیە. بەڵام شاشەکان پەیوەندییە ڕەسەنەکانیان کەمکردۆتەوە بۆ ئاستی لێدان لەسەر دوگمەیەک، داگرتنی بەدڵبوونێک (لایکێک) یان تەماشاکردنی ڕووکەشیی وێنەیەک. کاتێک واقیعی بەرجەستە جێگەی خۆی بۆ واقیعی نەرم و کریستاڵی دەبەخشێت، مانا قووڵەکانی ژیانیش بەها و سەنگینیی خۆیان لەدەست دەدەن. کاتێک ئەزموونکردنی شتەکان ڕاستەوخۆ نەمێنێت و لە ڕێگەی نێوانگری شاشەکانەوە بێت، هەموو شتێک لە ژیاندا دەبێتە لاساییکردنەوەیەکی کەمبایەخ.
مەترسیی گەورەی ئەم نامۆبوونە نوێیە تەنها لەوەدا کورت نابێتەوە کە کاتمان لێ دەبات، بەڵکو لەوەدایە کە توانای “تێڕامان، هۆشیاری و قووڵبوونەوە” لە مرۆڤ دەستێنێتەوە. کاتێک مێشک ڕادەهێنرێت بەردەوام وریاکەرەوەی خێرا و ڕەنگاوڕەنگ وەربگرێت، ئیتر توانای ڕامان لە تەنهایی، بیرکردنەوە لە ئازارەکانی مرۆڤایەتی، جوانیی سروشت، یان ئاڵۆزییەکانی دەوروبەری لەدەست دەدات. ئێمە لە جیهانێکدا دەژین کە جەنجاڵیی ژمارەیی، دەرفەتی بێدەنگیی بەخشندەیی لێ سەندووینەتەوە، کەچی بێدەنگی تاقە ژینگەیەکی فکری و ڕۆحییە کە بیرکردنەوەی سەربەخۆ و قووڵی تێدا گەشەدەکات.
گەڕانەوە بۆ واقیع و ڕزگاربوون لەم دابڕانە دەروونییە، بە مانای ڕەتکردنەوەی تەکنەلۆژیا و گەڕانەوە بۆ سەردەمانی کۆن نایەت، بەڵکو بە مانای داهێنانی سنوورێکی عەقڵانییە لەنێوان ئامراز و مرۆڤدا. پێویستە مرۆڤ جارێکی تر بڕیار بدات کە خۆی خاوەنی هۆشیاریی خۆیەتی، نە هۆشیارییەکەی کۆنترۆڵکراو بێت لەلایەن ئەو شەپۆلە بێکۆتایی و بەردەوامەی کە شاشەکان ڕۆژانە دەرخواردی دەدەن.
سەنگینی و جوانیی ژیان لەوەدایە کاتێک لە شوێنێکدا بوویت، تەواوی وجودت لەوێ بێت بینینت، گوێگرتنت، هەستپێکردنت و بیرکردنەوەت بۆ ئەو ساتە بێت کە تێیدایت. بەم شێوازە مرۆڤ دەتوانێت لە نامۆبوونی دیجیتاڵی رزگاری بێت و خاوەندارێتی لە واقیعی ژیان و جیهانی ناوەوەی خۆی بكاتەوە.




مافی ئینسانیی و مافی حەیوانیی.. نەوزاد بەندی

ئەنتۆنی ڕابینز لە کتێبی ( Unlimited power) واتە هێزە بێ سنوورەکەدا ئەڵێت : ( لە ژیاندا شتێک نییە بە ناوی ڕاوەستان و جێگیر بوون )
واتا هەموو دیاردە و چالاکییە تاک و کۆمەڵەکان، لە ئاستێکدا ناوەستن، یان بەرەو باشتر ئەڕۆن یان بەرەو خراپتر ئەڕۆن .. تەندروستیت ئەگەر گرنگیی پێ نەدەیت، بەرەو نەمان و نەخۆشیی ئەتبات، بەڵام ئەگەر گرنگی بە وەرزش و جۆری خواردنەکانت بدەیت، تەندروستیت باشتر ئەبێ.. هەروەها باری ئابوری و ڕۆشنبیریی و هەموو دیاردە و تێرمەکانی تر، لە ئاستێکدا ڕاناوەستن، یان پێشدەکەون یان دوا دەکەون، بێگومان ئەوەیش پابەندە بە مرۆڤەکانەوە، ئەگەر هەوڵ نەدەن، ئەوا لە هەموو بوارەکاندا بەرەو نوشوستی و پوکانەوە ئەڕۆن، هەر بۆیە خوا داوا لە مرۆڤ ئەکات هەوڵ بدات، پێی ئەڵێ مرۆڤ تەنها هەوڵدانی لەسەرە ( و ان لیس علی الانسان الا ما سعی )
لەو بارەیەوە ئەگەر تەماشایەکی مافەکانی مرۆڤی کورد بکەین، بۆمان دەردەکەوێت، تاکی کورد هیچ هەوڵێکی نەداوە بۆ بە دەستهێنانی مافەکانی وەک مرۆڤ، بە تایبەت لەم 35 ساڵەی دواییدا، به تەواوەتیی پشتی لێ هەڵکردووە و وازی لە داواکردن و هەوڵدان بۆ مافەکانی مرۆڤ هێناوە.. کاتێ وەک مرۆڤێک، داهاتەکەی بەشی گەشت و گوزار ناکات، لە بەرامبەردا بەرپرسان و مناڵ و تواڵەکانیان لە گەشت و گەڕانی بەردەوامدان بە ئەوروپا و ئەمەریکادا، کەچی ئەو کوردە لەو مافەی خۆی بێدەنگە و ناپرسێت بۆچی من مافی گەشتم لێ یاساغ کراوە و ئەوانی تر هەموو مافێکی گەشت و گوزاریان هەیە ؟
مافی چارەسەرکردنی نەخۆشییەکان، کاتێک تۆ نەخۆش ئەکەویت، هیچ بیمە و چارەسەرێکی گشتی و پارەیەکی دانراوت نییە و ئەبێ کەل وپەل و خانووەکەت بفرۆشیت بۆ ئەوەی تەندروستی پێ بکڕیتەوە، نایەیتە دەنگ و داوای مافی چارەسەرکردن ناکەیت، لە کاتێکدا بەرپرسەکانت و خانەوادەکانیان، لە ئەوروپا و ئەمەریکا چارەسەری خۆیان و ماڵ و منداڵەکانیان ئەکەن، تۆیش بێدەنگیت، ئیتر چۆن بیمەی تەندروستیت بۆ دابین دەکات؟.. تۆ بەوە ڕازیت و بێدەنگیت و بە بێ دەنگیی ئازار ئەچێژیت و ئەمریت.
کاتێ تۆ مافی خوێندن و خوێندنی باڵات لێ زەوت ئەکرێ، ئەو مافه تایبەت ئەکرێ بە لایەنگرانی حیزب، وەک وەرەقەیەک بە کاردێت بۆ پاشگەزبوونەوەت له بێ لایەنیی و بیرو باوەڕی خۆت، ئەگینا بۆت نییە ببیتە خاوەنی بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرا .. کەچی تۆ بێدەنگیت و .. لە دبلۆم و بەکالۆریسدا پەنچەر ئەبیت ..مافی خوێندنی باڵات لێ زەوت ئەکەن، کەچی تۆ وورتەت لێوە نایەت و ناڕەزاییەک دەرنابڕیت ..مافی نیشتەجێوون و شوقەیەک یان خانوویەک لەو نیشتمانەدا ژێرپێ دەخرێت کە نیشتمانی خۆتە و خوێن و عەرەقت بۆ ڕشتووە، چۆن ڕازی ئەبیت بەرپرس و کوڕەکانیان ببنە خاوەنی هەزاران دۆنم زەوی و تاوەر و ڤێلا و مۆڵ و بازاڕ و جۆرەها کۆشک و پڕۆژە، کەچی تۆ بستێ زەویت پێ ڕەوا نەبینراوە و بێ دەنگیشیت؟ ..چۆن لەو مافەت بێدەنگبویت؟ چۆن لە پاوانخوازیی و هەڕاجکردن و تاپۆکردنی خاک و ئاوی نیشتمان بێدەنگ بوویت لەلایەن چەند کەسێکەوە کە هیچیان وەک تۆ برای لە ڕێی کوردا شەهید نەبووە ..هیچیان وەک تۆ مام و خاڵەکانی لە ئەمنە سوورەکە و هەیئەی کەرکوک لە ژێر ئەشکەنجە و ئوتو کردن و نینۆک دەرهێناندا گیانیان لە دەست نەداوە.. هیچیان وەک تۆ لە پێناوی کوردا ئاوارە و دوور خراوە و باوک کوژراو نەبوون..ئەی بۆچی ناپرسن و ڕێپێوان ناکەن و دنیا ناسوتێنن کە ئەوان ئاوا شاهانە ئەژین و تۆیش گەدا و هەناسە ساردیت؟
کە لەسەر پارە و پولی خۆیان، شەڕی براکوژییان دامەزراند، چۆن دەستت نەکرد بە چاویاندا؟ چۆن توانیت چەکیان بۆ لەشان بکەیت چۆن نەتپرسی ئەی کوا کوڕەکانی خۆتان بۆی بەشداری ئەم شەڕە و هیچ شەڕێک ناکەن؟ چۆن ئەهێڵیت ئەو زوڵمە گەورانەت بەسەردا تێپەڕێ و بێدەنگ بیت؟ .. چۆن هێشتت لە وڵاتێکی پڕ لە نەوت و گازی سروشتی و داهاتی بازرگانی و نیشتمانییدا، بێ کار و سەرلێشێواوت بکەن و تەنانەت ڕازیش نەبن وەک خۆبەخش لە فەرمانگا و دامەزراوەکانیاندا به خۆڕایی کار بکەیت؟ چۆن بێ دەنگ بوویت و ڕازی بوویت و دنیات نەسوتاند، کاتێ مناڵ و تواڵی بەرپرسەکان کۆنکەن بە ملیۆنەها دۆلار بکەن و .. بتڵێ واینی فەڕەنسی بە سێ چوار هەزار دۆلار بخۆنەوە و ..لامبەرگینی و ڕۆسڕایس لێ بخوڕن و ..کچی لەشفرۆشیان بە دێلیڤەری لە شام و شیرازەوە بۆ بێت ؟؟..ملیۆنەها دۆلار بدەنە سەعات و جل و بەرگ و عەتر، کەچی تۆ هەزار دیناری تەبع لە گیرفانتا نەبێ، چۆن وا لەو مافه مرۆڤایەتییەی خۆت کە کارکردنە، بێدەنگ بوویت و شۆڕشت هەڵنەگیرساند ؟ چۆن بە هاوار و ڕێپێوان خەوت لە چاوی ئەوانەی وار و وێخی نیشتمانیان خوارد، نەزڕاند ؟
چۆن له ڕووت هات دەست لە دایک و باوکت پان بکەیتەوە و.. غیرەتت نەدایه بەر خۆت بەو دەستانەت یەخەی دەسەڵاتداران بگریت و داوای مافی کارکردنی لێ بکەیت دوای ئەوەی شانزە ساڵی تەمەنی خۆت لە خوێندن بۆ خزمەتی نیشتمان، فەوتاند ؟ بۆچی دیسان ئەو مافەیان پێشێل کردیت و بێدەنگ بوویت؟
دەیان مافی تری مرۆییت، کە زەوت کراوە و لێت یاساغ کراوە و .. تۆیش بێدەنگ و کپ و مات، نەتتوانیوە تەنانەت بە خەویش بیریان لێ بکەیتەوە .. ئیدی بە تەمای چیت؟ زاڵمەکان بەزەییان پێتا بێتەوە؟ خوا فریشتەکانت بۆ بنێرێ مافەکانت وەربگرنەوە؟ چاوەڕێی چیت؟
بێگومان ئەم دۆخە بە پێی یاساکەی ئەنتۆنی ڕابینز، لە ئاستێکدا بە جێگیریی نامێنێتەوە .. لە لایەک زوڵم و چاوچنۆکیی دەسەڵاتداران پەرەدەسێنێ و پەلاماری زیاتری تۆی بێ دەنگ و ڕازی و ملکەچ دەدەن .. لە لایەکی ترەوە، ئەو نەهامەتیی و هەژاریی و چاڵەی تۆی تێدایت، لەو ئاستەدا ناوەستێت و ..قورستر و قوڵتر ئەبێت و زیاتر بە ناخی زەویدا ئەچیت.. چونکە لەو ژیانەدا هیچ شتێک و هیچ دیاردەیەک لە ئاستێکدا نامێنێتەوە..
ئیتر بەو جۆره، دوای ئەوەی ئەژدیهاکانی دەسەڵات مافە مرۆییەکانیان لێ زەوت کردیت، ئینجا بیر لە زەوتکردنی مافە حەیوانییەکانت ئەکەنەوە، ئەو مافانەی کە مریشک و مەڕ و بزن و مانگاکان هەیانە وەکو بڕینی موچە و بڕینی ئاو و بڕینی کارەبا ..بڕینی ئازادی و پیسکردنی هەوای هەڵمژینت بە دوکەڵی کارگەکانیان ..بڕینی بەنزین و نەوت و غاز و هۆکارەکانی نان ئامادەکردن و خەوتن و حەوانەوەت ..دانانی سەرانەی ڕۆیشتن و خێرایی .. شکاندنی عەرەبانەکانی کرێکاری ڕۆژانەتان..حیساب کردنی دەنگە دەنگ و ژاوەژاوەتان بە وەڕەی سەگ و گوێنەگرتن لە نوزە نوز و کڕوزانەوە و گریانتان ..دواجار گرتن و کوشتن و فەوتاندنتان لەسەر بچوکترین جوڵە و قسه و باری سەرنجتان ..
بەو جۆرە ئەو گۆڕانکارییانە بەردەوام دەبن چونکە ژیان بەردەوامە و لە هیج ئاستێکدا ڕاناوەستێت .. هەتا ڕەزامەندیی و بێ دەنگیی و ملکچەیی میللەتان بەردەوام بێت، زوڵم و زۆری دەسەڵاتداران زیاتر و قورستر ئەبن..هەر بۆیە هەموو نادادییەکان له مێژووی مرۆڤایەتیدا بە شۆڕشێک چارەسەرکراون .. شۆڕش بریتییە لە وازهێنان له بێدەنگیی و .. وازهێنان لە ڕازیبوون بە زوڵم و زۆری دەسەڵاتدارە زاڵمەکان..
لە دوای ئەوەی هێواش هێواش مافە حەیوانییەکانیشتان لێ دەسەننەوە، ئیتر بە کۆمەڵ ئەمرن ..ئەگەر خۆیشتان بە موسوڵمان دادەنێن، پێغەمبەرەکەتان ئەڵێت : ( مرۆڤی سەرشۆڕ و کۆیلە لە ئێمە نییە ) واتا بەهەشتەکەیشتان فت، باژۆن بۆ دۆزەخ.

نەوزاد بەندی




گۆڕستانی دەسەڵات؛ کاتێک میدیا و یاسا تاوانەکان دەشۆنەوە.. نووسینی : کارزان عزیز عەبدولرەحمان

ئەم سەردەمەی کە ئێمە تێیدا دەژین، نیشتمانی گۆڕانی شێوەی ستەمە؛ ستەمێک کە جاران بە زۆرەملێ، بە شمشێر و بە کۆیلایەتیی ڕووت لە بازارەکانی مێژوودا دەبینرا، ئەمڕۆ بە کراوەت، بە تەکنەلۆجیا، بە یاسا کاغەزییە چەوتەکان و بە دەزگا زەبەلاحەکانی میدیا بەرگێکی پیرۆز، مەدەنی و فریادڕەسانە لەبەر دەکات. چیرۆکی مێژوویی «ئانوکیس» تەنها داستانێکی کۆنی سادە نییە کە لە پەڕتووکی مێژوودا تۆمار کرابێت، بەڵکو ئاوێنەیەکی زۆر ڕوون و بێگەردە بۆ سیستەمی حوکمڕانی، ئابووری و کۆمەڵایەتیی ئەمڕۆی ئێمە. لەو کۆمەڵگایانەی کە تێیدا یاسا بۆ پاراستنی کورسییە نەک بۆ دادپەروەری، دەسەڵاتداران بەردەوام خەریکی پاککردنەوەی ناوبانگی ڕەشی خۆیانن؛ ئەوان یاسا و مێژوو وەک ئامرازێک بەکار دەهەن تاوەکو کۆمەڵگە باوەڕ بەوە بکات کە ستەمکار، لەبنەڕەتدا، پیاوێکی خێرخواز و فریادڕەس بووە.
کاتێک سەرنجی خوندنەوەیەکی قووڵ دەخەینە سەر ڕەوتی گەشەسەندنی کۆمەڵگە مرۆڤایەتییەکان، دەبینین ستەم هەمیشە قاڵب، ناو و ڕووخسار دەگۆڕێت، بەڵام ناوەرۆکەکەی – کە هەڵمژینی خوێن و سستکردنی هۆشیاریی تاکەکانە – وەکو خۆی دەمێنێتەوە. لەم وتارەدا، بە شێوازێکی زانستی، ڕەخنەیی و ئەدەبی، وردەکاریی ئەو میکانیزمە فیکری و سیاسی و میدیاییانە شی دەکەینەوە کە چۆن ستەمکاران لە دوای مردنیشیانەوە وەک «پیاوچاک» دەهێڵنەوە و کۆمەڵگە لە هۆشیاریی ڕاستەقینە بێبەش دەکەن.
لە جیاتی کێڵگە کۆنەکانی نیل و کۆیلەکردنی جەستەیی ڕووت، ئەمڕۆ ئانوکیسە نوێکان بوونەتە خاوەن کۆمپانیا زەبەلاحەکان، پڕۆژە ڕووکەش و بێبنەماکان، قۆرخکاریی ئابووری و کورسییەکانی بڕیاری سیاسی. ئەوان سامانی گشتی، داهاتی نیشتمان و بژێوی خەڵک دەدزن، سامانی وڵات بۆ بەرژەوەندیی تەنگی خێزانی و حزبی بەکار دەهەن، و گەنج ناچار دەکەن ببێتە قوربانیی بێکاری و کۆچکردن بۆ ئەوروپا (هەروەک چۆن لە داستانەکەدا کچەکەی لە دەستبرد و فرووشتی). لە سەردەمی ئێمەدا، یاسا تەنها قەڵغانێکە بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی چینێکی بچووکی دەسەڵاتدار، نەک بۆ دادپەروەری. کاتێک هاوڵاتییەک مافی خۆی دەوێت، یان داوای ژیانێکی شایستە دەکات، بە تۆمەتی تێکدانی ئاسایشی نیشتمانی سزادەدرێت، لەکاتێکدا دزی ڕاستەقینە و گەندەڵکارە گەورەکان لە پشت دیوارە ئەستوورەکانی دەسەڵاتەوە خەریکی کۆکردنەوەی سەروەت و سامانن. ئەم هاوکێشەیە نیشانەی ئەوەیە کە سیستەمی سەرمایەداریی چەتەگەری، ڕاکێشانی داهاتی نیشتمانی بۆ لای خۆی دەکاتە ئامانجی سەرەکی و هیچ بەزەیییەکی بە حالى خەڵکدا نایەتەوە.
کاتێک ئانوکیسەکان دەمرن، یان دەسەڵاتیان دەگۆڕێت و پێگەیان کاڵ دەبێتەوە، سیستەمەکە دەست دەکات بە پڕۆسەیەکی گەورەی سپیکردنەوەی ڕووی ڕەشیان. کەناڵە میدیاییەکان، پەیجە سێبەروەکان، پیاوە دەستەمۆکان و مێژوونووسە درۆزنەکان دەبنە «پیاوە لووت‌بڕاوەکەی ناو چیرۆکەکە»؛ واتە ئەو کەسانەی کە دەقە درۆینەکان بۆ خەڵک بخوێننەوە و بڵێن: «ئەو پیاوێکی چاک بوو، سەیری ئەم دەستکەوتانە بکەن! ئەو پارێزگاری لە ئارامی و سەقامگیری کردووە!» ئەمە هەمان ئەو فێڵە میدیاییەیە کە حزبە دەسەڵاتدارەکان ئەمڕۆ بەکاری دەهەن؛ دروستکردنی مێژوویەکی خەیاڵی، فابریکەی دروستکردنی قارەمانی و پاکانەکردن بۆ تاوانەکانی ڕابردوو، تاوەکو کۆمەڵگە باوەڕ بەوە بکات کە هەموو ئەو ستەمە، گوایە بۆ خێری گشتی و پاراستنی قەوارەکە بووە. دەسەڵات زۆر باش دەزانێت کە چۆن مێژوو لە بەرژەوەندیی خۆیدا دەستکاری بکات، چونکە بەبێ کۆنترۆڵکردنی یادەوەریی گشتی و بەبێ دروستکردنی کەسایەتیی درۆینە، ناتوانێت دەسەڵاتی خۆی درێژە پێ بدات.
ڕووداوی تاڵانکردنەکەی گۆڕستان لە داستانەکەدا، وێنەی ڕاستەقینەی ئەو هاوڵاتییە ستەملێکراوەیە کە لە نەبوونی داهاتوو و نائومێدییەکی قوڵدا، پەنا بۆ هەمان ڕێگەی دەسەڵات دەبات بۆ دزینی مافی خۆی، بەڵام لە کۆتاییدا هێزە ئەمنییەکان تەنها سزای چینی خوارەوە دەدەن (سەدان غوڵام هەڵواسران یان سزادراون). لە حوکمڕانیی ئەمڕۆشدا، دزە گەورەکان و گەندەڵکارەکان پارێزراون، لەکاتێکدا بچووکترین سەرپێچی یان ناڕەزایەتیی هاوڵاتییەکی هەژار یان کاسبکار بە توندترین شێوە سەرکوت دەکرێت. ئەم دووانەیە، واتە پاراستنی گەندەڵی گەورە و سزادانی توندی بچووک، بنەمای بەردەوامبوونی چینە دەسەڵاتدارەکانە کە نایەڵن دادپەروەریی ڕاستەقینە بێتە ئاراوە و هەمیشە ترس لە دڵی کۆمەڵگەدا دەچێنن.
کاتێک کەسایەتیی ناو چیرۆکەکە لە کاتی خوێندنەوەی ڕستەکاندا دەگوت: «ڕەفتاری مرۆڤ وەکو بەردێکە دەخرێتە ناو دەریاوە… پاش کاتژمێرێک ئاوەکە هێور دەبێتەوە و مرۆڤ هەموو شتێک لەبیر دەکات،» ئەمە باسی ئەو فێڵە دەروونی و سایکۆلۆجییە گەورەیە دەکات کە دەسەڵات لە کۆمەڵگەی دەکات. ئەوان چاوەڕێ دەکەن بە تێپەڕبوونی کات، کارەساتی کۆچ، فەوتانی سامان، دزی، قەیرانە ئابوورییەکان و گەندەڵی ببنە بەشێک لە فەرامۆشیی گشتی، تاوەکو خەڵک سەرلەنوێ بگەڕێنەوە ژێر هەمان سیستەم و باوەڕ بهێننەوە. دەسەڵات لەسەر کورتبینیی یادەوەریی کۆمەڵگە قەڵای خۆی بناغە دەنێت و پێی وایە کات هەموو برینەکان و ستەمەکان دەسڕێتەوە.
لە دیمەنی کۆتایی داستانەکەدا، دەبینین غوڵامە ئازادکراوەکان دوای تێپەڕبوونی کات دیسانەوە دەگەڕێنەوە ناو هەمان سووڕی قەرزداری، ترس و ملکەچییەوە. ئەمە نیشاندەری ڕاستییەکی تاڵ و فەلسەفییە: کۆیلایەتی تەنها بە بڕینی زنجیر و ئازادکردنی جەستەیی کۆتایی نایێت، بەڵکو کاتێک کۆتایی دێت کە عەقڵ، هۆشیاری و دەروونی مرۆڤەکەش لە ترس و وابەستەیی ڕزگاری ببێت. لە کۆمەڵگەی ئەمڕۆشماندا، زۆرجار مرۆڤەکان دوای ڕزگاربوون لە دەست دەسەڵاتێکی ستەمکار، بەهۆی نەبوونی زەمینەیەکی ئابووریی سەربخۆ، نەبوونی سیستەمێکی پەروەردەیی دروست و کەمتەرخەمیی فیکری، ناچار دەبن سەرلەنوێ بگەڕێنەوە بۆ هەمان ژینگەی چەوساندنەوە و خۆیان بخەنەوە ژێر باڵی تانوکیسە نوێکان.
مێژوو تەنها دووپاتبوونەوەی ڕووداوەکان نییە، بەڵکو دووپاتبوونەوەی بێدەنگیی کۆمەڵگەیە لەبەرامبەر درۆیەکی ڕێکخراودا. بۆ ئەوەی لەم بازنە داخراوە ڕزگارمان ببێت، چەند خاڵێکی گرنگ و پراکتیکی وەک ڕێنیشاندەر لەبەر چاو دەگرین: یەکەم، دەبێت کۆمەڵگە و نەوەی نوێ فێر ببن کە مێژووی دەسەڵاتداران و کێلە پڕ لە درۆکانیان ڕەت بکەنەوە، و ڕاستییەکان بەبێ ترس بخەنە ڕوو بۆ ئەوەی نەوەکانی داهاتوو بە هەمان هەڵەدا نەچن. دووەم، تاوەکو تاکەکان لە ڕووی ئابوورییەوە وابەستەی مووچە، بەزەیی و خێرخوازیی دەسەڵاتداران بن، ناتوانن ئازادانە بڕیار بدەن؛ بۆیە دروستکردنی سەربەخۆیی ئابووری و بازاڕی ئازاد کلیلی ڕزگاربوونە. سێیەم، نابێت ڕێگە بدەین کەناڵە میدیاییەکان و پەیجە سێبەروەکان تاوانباران و ستەمکاران بکەنە پاڵەوان لە پاش مردن یان گۆڕانی پۆستەکانیان؛ دەبێت یادەوەریی نیشتمانی پارێزراو بێت. چوارەم، دەبێت هۆشیاریی گشتی لە ئاستێکدا بێت کە هیچ کات جیاکاری لە نێوان سزادانی چینی هەژار و پاراستنی گەندەڵە گەورەکاندا قبوڵ نەکات و هەمیشە داوای سەروەریی یاسا بکات.

سەرچاوەکان
کتێنی بەرگی یەکەمی سینۆها
لەپەری
(١٣٩/١٤٠/١٤١/١٤٢/١٤٣/١٤٤/١٤٥/١٤٦/١٤٧/١٤٨/١٤٩)




خاک فرۆش.. شوان عەباس بەدری

خاکەکەم ئاسمانەکەی قاوەیی و
کانیاو و ڕووبارەکانی بەردین و
سەوزایی و دەشت و دەوەنی
بە چیمەنتۆ زیندانی کراوە و
مرۆڤەکانی
لە سەرەی ژیاندا ڕۆح دەسپێرن و
شاخ و داخی بە کڵبەی شۆفڵ و دەراق
تاشراوە و
هێلانەی چیمەنتۆیی کوندەپەپوو و
داڵەکەرخۆرەکانی لەسەر بنیات نراوە

ئەم خاکە ئیتر نەجێی زیرەک و دیلان و کابانی تیا ئەبێتەوە و
نە مەردان و تاهیر تۆفیق و چالاک
لە سووچ بە سووچی
گورگ و کەمتیار خۆیان مەڵاس داوە و
گوێی بە دەنگی قەلە ڕەشەکانی ووشە و موزیک
کاس کراوە و
بەرگی بووکێنی بەبەردا دادڕاوە!
ئێمە لێرە
لە ئامیزی تاریکیدا وون بووین و
هەموو ساتێ
جرجێکی بۆگەنی نێو زێرابەکانی کۆمەڵگە
سەر بەرزئەکاتەوەو
بەرەو ئامێزێکی بۆگەنی پڕ لە دۆلار
خۆی هەڵئەدات و
مشتێک خاکی گرانبەهای نیشتمان
لە خۆی مارە ئەکات!
ئەی خودایە
ژانی بێ دەرەتانی چ ئازارێکە!
لێرە جەستەی مرۆڤەکان دەمێ ساڵە مردووە و
دەروونیان یەخسیری دەستی نائومێدی و
ژیانیان بە دەستی بازرگانەکانی خوێن و مۆدێل کەلەپچە کراوە!
چەند جوان فەرمووی
بەکر عەلی کاتێ نووسی:
((ئەم سەدەیە ، سەدەی دۆلار و قەحبەیە))
لێرە مرۆڤ
وەک سەگی ڕاو بۆن بە پارەوە ئەکەن و
لە هەر شوێنێک بۆنەکەی بێت
دەبێتە قیبلەگەیان و
مشتێ دۆلار وەک تەوق لە ملیان ئەئاڵێنن و
حەپە حەپی بەردەم هێلانەی خاوەنەکەیان
وڕ و کاست ئەکات!
هۆۆۆۆۆۆۆ مرۆڤەکانی سەر گۆی زەمین
لێرە بستێک خاک هەیە
عاقڵەکانی شێت و شێتەکانی عاقڵن
زۆربەی سیاسییەکانی کۆتر باز و کۆتربازەکانی سیاسیین
زیندانییەکانی لە خەڵکە ئازادەکەی دەرەوەی زیندان
ئازادترن !
هۆۆۆۆۆۆۆ مرۆڤەکانی سەر گۆی زەمین
خاک ئەفرۆشم
کەسێک هەیە کە ئەم خاکەی
بە ڤیزایەک
یا
بە هەناسەیەکی پاک و چکێ دڵنیایی و سەرپەنایەک و زەردەخەنەیەک
پێ بفرۆشم !؟

شوان عەباس بەدری