چیرۆک\ ئه‌وه‌ی لە (سه‌بته‌) گەڕاوەته‌وە.. ن: محه‌مه‌د محزار.. وەرگێڕانی: موكه‌ڕه‌م ڕه‌شید تاڵه‌بانی

خانمێک لە (سەردەمی داڕووخانی نائومێدییه‌وه‌) گوتی: هیچ شتێکی نوێ لەئارادا نییە؛ خەڵکی قیبلەنومایان لێ ون بووە و، هەرکەسەو بۆ خۆی دەخوێنێت. ئامانج و ئاواتیان گەیشتنە بە باخەکانی عەدن کە لە پشت دەریای ناوەڕاستەوەن، بەڵام ئەمە پێویستی بەوه‌ بوو لە خاکە داگیرکراوەکە تێپەڕن؛ ئەو خاکەی کە بێگانە داگیرکەرەکان تێیدا نیشتەجێ بوونه‌، ئەوانەی پێش سەدان ساڵ، هەزاران مۆریسکۆیییان دەرکرد بۆ ئەوەی خۆیان لە سەلا، ڕیبات، تێتوان و فاس جێگیر ببن. ئەوانە هەر خۆیان بوون کە بۆمبی کیمیایییان بەسەر ئەمازیغەکانی لادێدا باراند و، فەرەنسییەکانیش هاوکارییان کردن، لەبەر ئەوە خەتابییان دوورخستەوە و، سزای شێرپەنجەیان بەسەردا سەپاندن کە تا ئەمڕۆش شوێنەوارەکانی ماون.
بە دەنگێکی توڕەوە پێم گوت: خانمەکەم، مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوەو سەردەمی خەڵەتاندنی بینین و بیستن لە ناوچەکانی ئێمەدا نیشتەجێ بووە. خانمەکەم کارەساتی ئێمە ئەوەیە کە کەسانێک لە نێوانماندا هەن تووشی (سیندرۆمی ستۆکهۆڵم) بوونه‌.
ئەویش لە کاتێکدا بە چاوێکی سووک و توڕەوە لێی دەڕوانیم، گوتی: ئەمە سەردەمی پاشەکشە و کەوتنە ناو خۆشەویستی ئەو کەسەیە کە بە ڕاسته‌ سنوورەکانی سەر نەخشەکانی کێشا و، جیایی لەنێوان کەسوکار و خۆشه‌ویستاندا دروست کرد و، ئەم به‌دگۆڕانەی بەرهەمهێنا کە دەیبینین. بێگانه‌ داگیركه‌رەکان هەر بە بێگانه‌ی داگیركه‌ر دەمێننەوە؛ ئه‌وسا دادگه‌کانی پشکنینی بیروباوەڕیان دامەزراندو، پەنایان بەر سووتاندن و، قازووخ و تێکشاندنی ئێسکی مۆریسکۆیییەکان و جووەکان برد و ئەوەته‌ ئەمڕۆیش هەمان کار دژ به‌ خاوەندەکانی ئەم خاکە دووبارە دەکەنەوە.
ئەم قسانەی کرد و پاشان پشتی تێکردم و ڕۆیشت.
هاوارم کرد و بانگم کرد: خانمەکەم ڕاوه‌سته‌! ڕاوه‌ستە، قسەکانت دوڕ و گەوهەرن!
بەڵام لەپڕ وەک تەمێک ون بوو، بوو بە تراویلکە.
سەیری دەوروبەرم کرد؛ گەشتیارەکان لەسەر لمە زێڕینەکان ڕاکشابوون، چێژیان لە تیشکی خۆرە گەرمەکە وەردەگرت و منیش لەسەر کورسییەکی ئاسنین کە بە په‌ڕۆیه‌کی ئه‌ستوور داپۆشرابوو دانیشتبووم و قاچەکانم لە ناو لمی گەرمدا نوقم بووبوون. ژنەکەیشم لە تەنیشتمه‌وه‌ لەسەر کورسییەکی هاوشێوە پاڵ كه‌وتبوو، ئەویش بەدوای گەرمییەکدا دەگەڕا کە ژیان بۆ جەستەی بگەڕێنێتەوە؛ ئێمە چێژمان لە جوانی دەریای ناوەڕاست وەردەگرت لە کەناری (كۆشكه‌ بچووكه‌كه‌). بە ژنەکەمم گوت کە چل ساڵ لەمەوبەر سەردانی ئەم هاوینەهەوارەم کردووە، ئەو کاتە دەسەڵاتداران ڕێگەیان دەدا چادرەکان ڕاستەوخۆ لە بەردەم کەناراوەکەدا هەڵبدرێن و، منیش لە سەرەتای ژیانی پیشەییمدا بووم، لەگەڵ سێ هاوڕێ لە شارە جیاوازەکانی مەغریبەوە.
ژنەکەم گوتی: وێنەکانت لەو سەردانەدا گه‌واهی ئەوە دەدەن کە تۆ گەنجێکی یاخی و سەرکێش بوویت، هیچ شوێنێکت لە باکووری شانشینەکەدا نەهێشتووە کە سەردانت نەکردبێت، تەنانەت شارە داگیرکراوەکەش (سه‌بته‌) له‌وه‌ دوا نەکەوتوویت خۆتی پێ بگه‌یه‌نیت.
منیش بە ناخۆشییەوە پێکەنیم و بە تێڕامانەوە سەیرم کرد و گوتم: مەبەستت سه‌بته‌یە! ئەو کاتە ته‌نیا بە پاسپۆرت چوومە ناو ئەو شارە، لەگەڵ ساڵح عەزامی هاوڕێم؛ یەک ڕۆژمان لەوێ بەسەر برد و پیاسەمان لە نێوان دوکانەکانیدا دەکرد کە کەلوپەلیان بە نرخی هەرزان دەفرۆشت، شوکولاتە، قووتووه‌ پەنیر و، ئامێری تۆمارکردنی دەنگی جؤری (سۆنی) و شتی دیكه‌یشمان کڕی.
لەپڕ دەرکەوتەکانی ئەو ڕۆژەم لە مێشکدا گەشایەوە. لە بەیانییەکی هاوینی مانگی ئابی سەدەی ڕابوردوودا لە ڕێگەی دەروازەی سنووری وەهمییەوە چوومە ناو سه‌بته‌. لە تەمەنی بیست و سێ ساڵیدا بووم، لە لووتکەی گەنجی و هێزدا، چاوەڕوانی خۆشییەکانی ژیانم دەکرد و له‌و بڕوایه‌دا بووم کە ژیان لەسەر تا بنی پێی هی خۆمە. ئۆتۆمۆبیلە کۆنەکەم لە (کاستیخۆ) جێهێشت (كاتێك کڕیم، دایکم بازنێکی زێڕی عەیار 18ی جۆری سەویری فرۆشت و یارمەتیی دام)، لەگەڵ هاوڕێکه‌مدا سواری تەکسییەکی گەورە بووین بەرەو دەروازەکە ڕۆیشتین. دوای ماندووبوونێکی زۆر پاسپۆرتم بەدەست هێنابوو. کاتێک ژنانی كۆڵهەڵگری قاچاخی کەلوپەلم دەبینی، بە هاوڕێكه‌م گوت: ئەوانە کارەساتێکی گەڕۆکن و خەنجەرێکن لە پشتی وڵات درابێت. هاوڕێکەم بە دەنگێکی ناڕازییەوە قسەکەی پێ بڕیم و گوتی: ئەی دانای سەردەم، واز لە فەلسەفە بهێنە! قسەکەی دڵم نه‌دركاندو چوومە ناو سه‌بته‌وه‌‌، لە کاتێکدا نەفرەتم لە ئیزابێلا و فێرناندۆ و پاشای پورتوگالی جۆنی یەکەم دەکرد، لە هەمان کاتدا داخم بۆ بێهێزی بەنی مەزیه‌ن و بێ توانایی میری غەرناتە ئەبوو عەبدوڵڵا محەمەدی دوازدەم (ناسراو بە زه‌غبی) دەخواردو لەبەر خۆمەوە گوتم: خۆزگە سوڵتان مەولای ئیسماعیل گەمارۆکەی لەسەر کوڕانی ئەبوو ڕەقعە درێژ بکردایەتەوە.
بۆ ماوەیەک بێئومێدییە مێژووییەکانم فەرامۆش کرد و، لەگەڵ هاوڕێکه‌مدا بە شەقامەکانی ئەو شارەدا پیاسەمان کرد کە قازی عیاز، شەریف ئیدریسی و، ئەبوو عەباسی سه‌بتی لێ لەدایک بووبوون. سەردانی بازاڕەکانی هیندییەکانمان کرد و دوو ئامێری کاسێتی جۆری (سۆنی) و کاتژمێری (کاسیۆ)مان کڕی، سەردانی (مێرکادۆ هادۆ)یشمان کرد و تۆپی پەنیر، جلی وەرزشی (ئەدیداس) و پێڵاوی (پۆما)مان کڕی؛ شێتی بازاڕکردن دایگرتین و، وای کرد گرنگی بە شوێنەوارەکانی شارە داگیرکراوەکە نەدەین و، لە کۆتاییدا ته‌نیا بە پیاسەیەک لە گۆڕەپانی ئەفریقیا وازمان هێنا و وێنەی یادگاریمان گرت و، سەردانەکەمان بە خواردنی ژەمێک ماسی برژاو و ژمێك (بایلا) به‌ بەرهەمەکانی دەریا کۆتایی پێ هێنا. ئێوارەكه‌ی شارەکەمان بەجێ هێشت و بە بارێک کەلوپەل و خواردەمەنییەوە، بۆ شاری فنێدق و پاشان بۆ چادرەکەمان لە ناوچه‌ی كۆشكه‌ بچووكه‌كه‌ گەڕاینەوە.
ژنەکەم لەو بیركردنه‌وه‌ به‌ئاگه‌ی هێنامەوە و، داوای لێ کردم به‌ کەنار دەریاکەدا پیاسه‌یه‌ك بكه‌ین؛ گوتی پێویستمان بەوەیە چێژ لە شەپۆلەکان وەربگرین و قاچمان تەڕبکەین، ئەگەر پێویستیشی کرد جەستەیشمان تەڕبکەین. چونکە هیچ شتێک ڕێگری ئه‌وه‌مان لێ ناکات دڵ و مێشكمان نوێ بكه‌ینه‌وه‌و، لە پشت ڕۆتین و خۆڕاده‌‌ستكردنی کێشە کۆنەکان و ململانێی هه‌میشه‌یی لەپێناو خزمەت و په‌روه‌رده‌کردنی خێزان و منداڵەکاندا ڕێز بۆ کاتەکانمان بگێڕینه‌وه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یش زەردەخەنەیەکی دەگمەنی بۆ كردو گوتی: پێویستە بۆ ماوەیەکی کاتی لەو تاشەبەردەی سیزێف کە قورسایی خستووەتە سەر پشتمان ڕزگارمان ببێت و، تێکەڵی یاریی ئەو شادییە ببین کە لە ناخی ناخۆشییەکانەوە هه‌ڵقۆزراوە؛ چونکە ساڵانی ماوەی تەمەن (تەنانەت ئەگەرچی تەمەنیش بە دەستی خودایه‌) پێویست بەوە ده‌كات سەرنجی خۆمان بدەین و، لەگەڵ نزیکترین کەسەکانماندا چێژ لە چرکە بە چرکەی کاتەکانمان وەربگرین.
داوامان لە ژن و مێردێکی گەنج کرد، کە لەگەڵ کچە بچووکەکەیاندا دانیشتبوون، چاویان لە کەلوپەلەکانمان بێت و، بەرەو دەریاکە ڕۆیشتین لە کاتێکدا ئەو ساڵانەمان بەجێ هێشت کە قورساییان خستبووە سەر شانمان. هەنگاوەکانمان دەژمارد و پێشوازیمان لە سروه‌ی فێنکی دەریا دەکرد؛ زۆر پیاسەمان کرد و یادەوەرییەکانی ژیانی ڕابوردوومان بیردەهێنایەوە، ئەو ساتانەی کە جێگه‌کەمان بە جگەرگۆشەکانمان ڕازابووەوه‌ و، ئەو ناخۆشییانەی لەپێناو پەروەردەکردنیاندا چەشتمان تا توانییان خۆیان پێ بگه‌یه‌نن و بەسەر هەموو سەختی و کۆسپەکاندا سەرکەون.
لەپڕ لە بەردەم دەریادا وەستاین؛ شەپۆلەکان لەژێر پێماندا دەشکانەوە و، شینیی ئاوەکە هەستێکی جوانیخوازی گەشەسه‌ندووی لە ناخماندا دەبزواند. لەوێشەوە، لە کۆتایی مەودای بینیندا، چیای تاریق لە بەری ئەودیوه‌وه‌ دەرکەوت؛ چیایەک کە گه‌واهی ئه‌وه‌ دەدات پیاوێک بە ناوی تاریق، له‌گه‌ڵ گرووپێک لە هاوزمانە ئەمازیغەکانی و، دەستەیەک لە عەرەبە فاتیحەکان، ڕەنگە ڕۆژێک لە ڕۆژان لە هەمان ئەو شوێنەدا وەستابن کە ئێمە ئێسته‌ لێی وەستاوین، لە کاتێکدا ئامادەکارییان دەکرد بۆ پەڕینەوە بەرەو بەری ئەودیو، ڕوویان لەڕێی ئەندەلوس دەکرد و چاویان لە فەرمانەکانی مووسای کوڕی نوسەیر، والی ئەفریقیا دەپۆشی، کە دواتر سولەیمانی کوڕی عەبدولمەلیک لێی تووڕه‌ بوو؛ چونکە ئەو بە دەستکەوت و دیلەکانەوە چووە ناو شاری دیمەشقه‌وه‌ لە کاتێکدا خەلیفە وەلید لە گیانه‌ڵادا بوو، بێ ئەوەی گوێ بداتە ویستی سولەیمان کە داوای لێکردبوو لە چوونە ناو شاره‌كه‌ پەلە نەکات، تا فەتح و سەرکەوتنی سەربازی بە ناوی سەردەمە نوێیەکەی ئەوەوە تۆمار بکرێت. تفوو لە پله‌ نزمیی فەرمانڕەوایان و چاوچنۆكییە تەسکەکانیان کە باجێکی قورسیان لە جه‌نگاوه‌ره‌کان سەند؛ لەبری ئه‌وه‌ی ڕێزیان لێ بنێن، ئاكام تاریقی کوڕی زیاد بە فەرامۆشکراوی لە کۆڵانەکانی دیمەشقدا ده‌سووڕایەوە، مووسای کوڕی نوسەیریش دوورخرایه‌وه‌و گۆشه‌گیركرا، بۆ ئەوەی تاشەبەردەکە وەک شایەتێکی هه‌میشه‌یی بمێنێتەوە کە گەلان خۆیان مێژوو دروست دەکەن، لە کاتێکدا زۆربەی جاران فەرمانڕەوایان بەرهەمەکانی تێکدەدەن.
ژنه‌کەم بە تۆنێکی تانەئامێزه‌وه‌ گوتی: پێده‌چێت گوتارە بەناوبانگەکەی تاریق (ئەی خەڵکینە، بۆ کوێ ڕادەکەن؟ دەریا لە پشتتانەوه‌یه‌و دوژمنیش لە پێشتانە…) لای ئەمەوییەکان هیچ دادی نه‌دابێت!
منیش بە دەنگێک کە گومانی له‌خۆده‌گرت گوتم: تاریقی ئەمازیغی دڵپاک هیچ پێوەندییەکی بەو دەقە هەڵبەستراو و دەستکردەوە نییە، کە ته‌نیا لە کتێبی ‘نَفْحُ الطِّيب’ی مەقڕیدا ناوی هێنراوە، کە کتێبێکە لە سەدەی یازدەی کۆچیدا نووسراوە.
پاشان بەردەوام بووم و گوتم: محەمەد کوڕی تاویت، ڕەحمەتی خوای لێبێت، ئەو گوتارەی ته‌نیا بە داڕشتنێکی ئەدەبیی دره‌نگترداناوە کە مێژوونووسان لە سەردەمە ئیسلامییەکانی دواتردا وەک جۆرێک لە ڕازاندنەوەی دراماتیکی بۆ ئەو شەڕانە دایانناوە کە سوپاکەی تاریقی ئەمازیغی كردوونی، کە له‌ ڕووی سیاسییه‌وه‌ لایه‌نگری عەرەبەکان بوو.
کوڕەکەم تاریق هات و لە کۆکردنەوەی کەلوپەلەکانمان یارمەتی داین؛ گوتی ئەمڕۆ کەشوهەوا گەرمە و پێویستە شلەمەنی زیاتر بخۆینەوە. زۆر دڵخۆش دیار بوو، لە کاتێکدا کەوتە نێوانمان و کەناری دەریاکەمان بەجێ دەهێشت و بەرەو ئەو ئۆتۆمۆبیلە دەڕۆیشتین کە لە شوێنی وەستانەکە ڕاگیرابوو. گوتی ئێمە به‌لای ئەوه‌وه‌ گەورەترین خۆشی و دەرکەوتنی جوانین، درێژه‌ی دایه‌و گوتی: لەم ڕۆژانەدا كه‌ ئێوه‌م لەگەڵن ئه‌وه‌ له‌ داستانی خۆشەویستییەکی هه‌ڵقوڵاو و، كانیی بەختەوەرییەکی هاوئاهەنگ ده‌چێت، هیچ شتێک لەلای من ناگاته‌ ڕەزامەندیی ئێوە ته‌نیا مه‌گه‌ر ئه‌و خۆشه‌ویستییه‌ نه‌بێت كه‌ خۆشم ده‌وێن.
کاتێک لەناو ئۆتۆمۆبیلەکەدا جێگیربووین و تاریق لە پشتی ستێرنەکەوە دانیشت، زەردەخەنەیەکی بۆ کردین و گوتی بۆ خواردنی ژەمە ماسییەکی خۆش لە چێشتخانەی ناوخۆ بانگهێشتتان دەکه‌م کە لای گەشتیاران زۆر به‌ناوبانگە. بێ دوودڵی نواندن پێمان خۆش بوو؛ سلفێكی لێ دا و پێی بە بەنزیندا نا، ئۆتۆمۆبیلەکە بە ڕێگه‌ کەناراوییەکەدا ڕۆیشت و سروه‌ بایه‌كی شێدار بەر دەموچاومان که‌وت و، هەستێکی بەختەوەری لە ناخماندا دروستکرد، کەشی گشتی بۆ ساتێکی ئاهەنگگێڕانی سیحرئامێز گۆڕی کە پڕ لەشادی بوو، لەوێ شەپۆلە فێنکەکانی دەریا تێکەڵ بە ئاوازه‌ میوزیكه‌ هێمنەکان ده‌بوون لە ناو ئۆتۆمۆبیلەکەدا لەو کاته‌ی بە ڕێگه‌وه‌ به‌ره‌و چێشتخانەکە ده‌چووین.
کاتێک گەیشتینە چێشتخانەكه‌ تاریق ئۆتۆمۆبیلەکەی ڕاگرت، پاشان چووینە ژوورەوە و مێزێکمان هەڵبژارد کە ڕووی لە کەنار دەریاکە بوو، ڕاستەوخۆ دەیڕوانییە شینایی دەریاکە؛ ئاوە شینە لازۆردییەکە بە لێشاوێکی خۆشەویستییەوە پێشوازی لێکردین و بە گەرمییەکەی خۆی دایپۆشین. گارسۆنەکە لیستی خواردنەکانی پێشکەش کردین، دوای گفتوگۆیەکی کورت لە نێوان خۆماندا، داوای ژەمە ماسییەکی برژاو لەسەر خەڵووز و مەنجەڵێک (بایلا)مان کرد. ژنه‌کەم لە بارەی دوایین هەواڵەکانی قەیرانی شاری (سه‌بته‌)ی داگیرکراو له‌ تاریقی پرسی، ئەویش لە وەڵامدا گوتی: ئەو مەغریبییانەی کە خەڵەتێنرابوون، بۆ خاکی نیشتمان گەڕانەوە، دوای ئەوەی قەبارەی ئەو ناخۆشییەی ئەوێ و ڕەگەزپەرستی ئیسپانییەکانیان بۆ دەرکەوت، مەغریبیش ڕەتیکردەوە پیاوانی ئەفریقیا و عەرەبەکانی باکووری ئەفریقیا و ئاسیا وەربگرێتەوە.
منیش بە تۆنێکی تووڕەوە گوتم: بەداخێکی زۆرەوە، مێردمنداڵان و گەنجان بۆ یاریپێکردنی لاپەڕە دەرەکییەکان و گرووپەکانی (واتسئاپ) به‌جێ هێڵران کە لە وڵاتێکی دوژمنەوە چالاکن، لە کاتێکدا پێویست بوو كه‌ له‌ قاووغی خۆیاندا چوارچێوه‌ بکرێن؛ چونکە ئێمە لەگەڵ باندە دڕندەکانی بازرگانیکردن بە مرۆڤەوە لە جەنگێکی سایبێریداین.
ژنەکەم له‌باره‌ی قسەکانی منه‌وه‌ گوتی: خەریکە ڕۆڵی خێزان بە تەواوی نامێنێت، سەبارەت بە کۆمەڵەکان و پارتە سیاسییەکانیش، کارەکانیان وەرزییەو ڕۆڵیان لە ڕێنوێنیکردن و هۆشیارکردنەوەدا بە تەواوی نه‌ماوه‌.
ته‌نیا سەیریم کرد و سەرم بە نیشانەی ڕەزامەندی ڕاوەشاند؛ هەستم کرد کە زۆر قسەکردن لە باره‌ی ئه‌م بابەتەوه‌ بێسوودە، چونکە ئێستە سەردەمی کردارە و لە کۆتاییدا زۆربڵێیی ته‌نیا ژاوەژاوێکە به‌ شێوه‌یه‌ك خاڵە لاوازەکان لە بەردەم دوژمناندا دەردەخات. سەردەمەکە بە لای منەوە نەخۆشە و ئەو مێگەلەی کە دوای خه‌یاڵ پڵاوی کەوت، بێ بیرکردنەوە ڕەفتاری کرد و بە خێرایی خۆی ڕاده‌ستی کەمپینە دیجیتاڵییەکان كرد، بێ ئەوەی لە ڕاستی، یان ناوەرۆکی ڕاستەقینە بکۆڵێتەوە؛ ئەمەش هەمان ڕەفتاری مێگەله‌، وەک دیاردەیەکی دەروونی و کۆمەڵایەتی کە تێیدا تاکەکان دوای کردار، یان ڕای کۆمەڵەکە دەکەون بێ بیرکردنەوەی قووڵ، یان شیکردنەوەی سەربەخۆ، گۆستاڤ لۆبۆن بڵاوبوونەوەی بیرۆکە و هەستەکان لەناو جەماوەر و خه‌ڵكدا بە بڵاوبوونەوەی پەتا و مایکرۆب چواندووه‌.
دەنگی ژنەکەم بەئاگه‌ی هێنامەوە کاتێک گوتی: دەتبینم نوقمی بیرکردنەوە بوویت، بۆچی بیرۆکەکانت لەگەڵ ئێمەدا بەش ناکەیت؟
منیش بە جۆش و خرۆشەوە گوتم: (ڕەفتاری مێگەل)ی گۆستاڤ لۆبۆنم بیرکەوتەوەو لە کتێبەکەیدا (سايكۆلۆجيای جه‌ماوه‌ر) ئەو شیکردنەوە به‌پێزەی باس كردووه‌.
تاریق هاتە ناو باسەکەوە و گوتی: لۆبۆن زۆر لێهاتوو بوو لە جەختکردنەوەی لەسەر ئەوەی کە ئەو تاکەی تێکەڵی جەماوەر دەبێت، دەکەوێتە دۆخێکەوە کە لە بێ هۆشیی موگناتیسی دەچێت؛ چونکە هێزە عەقڵییەکانی دەکەونە ژێر کاریگەریی هاندەر، یان سەرکردەکەوە.
گارسۆنەکە هات و داواکارییەکانی هێنا؛ بۆنی ماسییە تازه‌ برژاوەکە لە قاپەکانەوە دەهات و زۆرتر ئارەزووی دەکردینەوە تا بیخۆین. دەستەواژەی سەرسامبوونمان بە تامە خۆشەکەی گۆڕییەوە و چاومان بەرز دەکردەوە بۆ ئەوەی چێژ لە دیمەنی شەپۆلەکان لەسەر کەنار دەریاکە وەربگرین، بەمەش چێژی خواردنەکە تێکەڵ بە جوانی دیمەنەکە ده‌بوو.
هەندێک لە ئارامی و هێمنی خۆمم بەدەست هێنایەوەو بۆ ماوەیەکیش لە مەینەتی (هۆشیاریی بەدبەخت) ڕزگارم بوو؛ بڕیارم دا خەم و تووڕەیی خۆم لە گفتوگۆیەکی تانەئامێزدا لەگەڵ ژنه‌كه‌م و کۆڕەکەمدا بشارەمەوە، لە کاتێکدا دوای ئەو ژەمە خواردنە بەچێژە، بە شێوازی باکوور خەریکی خواردنەوەی پەرداخە گەورەکانی چای نەعنا بووین. بە گاڵتەجاڕییەوە لە تاریقم پرسی: چۆن سەیری دۆخی ئێسته‌ دەکەیت ئەی ئەو تاریقەی کە ئەندەلوسی داگیرنەکرد؟ (له‌گه‌ڵ داوای لێبوردن لە نووسەری کۆچکردوو مستەفا مەسناوی بۆ ئه‌وه‌ی ناوونیشانی کۆمەڵە چیرۆکەکەیم لێ خواست).
تاریق هێندە پێکەنی تا ددانەکانی دەرکەوتن، لە کاتێکدا بە ڕوخسارێکی پڕ لە سوپاسگوزارییەوە سەیری من و دایکی دەکرد، گوتی: بە پێچەوانەوە، من (ئەندەلوسم داگیرکرد) بە پێچەوانەی پاڵەوانەکەی مەسناوییه‌وه‌ کە باڵاپۆشی داگیركاریی پۆشیوە، بەڵام لەبری ئەوەی بە گەرووه‌كه‌دا بپەڕێتەوە و ڕووبەڕووی سوپای (داگیركاران) ببێتەوە، لە گۆشەیەکی خانووە تەنەکەیینەکەیدا کەنەفت دەبێت بۆ ئەوەی سەربازە ئه‌ندێشه‌ییەکانی کە لە ناوکە خورما و پاشماوەی جگەرە دروستی کردوون ڕیزبکات! من داگیرم کرد چونکە دایک و باوکێکم هەیە کە لە تەندروستی و هێزی خۆیان بەخشی تا من بخوێنم، بۆیە لە ئەندەلوس تێپەڕیم و لەو شوێنەدا نەوەستام کە غافقی لێی وەستا، چوومە ناو خاکی فەرەنسییەکان و بەشی خۆم لە زانست وەرگرت، ئەوانیش پاسپۆرتە سوورەکەی خۆیانیان پێ بەخشیم و پێشوازییان لێ کردم، ئەمەیش نەک لەبەر چاوە ڕەشەکانم، بەڵکه‌ لەبەر پێویستییەک بوو کە لە ناخیاندایە.
وەڵامە بەهێزەکەی تاریق منی بێدەنگ کردو زۆرلە مەترسییەکانی ڕەواندمەوە و ئه‌وه‌ی بیر هێنامەوە کە گەنجانێک هەن بە ئەقڵ و زانستی خۆیان وڵاتی فەرەنگییەکان داگیر دەکەن و لە نێوانیاندا دەژین، وێڕای مەینەتی کۆچەری، وەک کەسێکی کاریگەر، نەک وەک کۆیلەیەک کە تاشەبەردی سیزێف لەسەر پشتی بێت.
لە ناخی خۆمدا بیرم کردەوە: چەندە جیاوازی لە نێوان خه‌یاڵ پڵاویی ئەو مێگەلە هه‌یه‌، کە دوای ئەو هاندانە سیستماتیکە کەوتووە کە سكرینه‌كانی مۆبایل و تابلێتەکان بڵاوی دەکەنەوە و لە نێوان ئاواتی ئەو گەنجانەی کە بە کارامەییەکانی زانستگه‌لی پێشبڕکێکارانە چەکدارن، ئه‌وه‌ی لە کەوتنە ناو تەڵەی کۆیلایەتی هاوچەرخەوە دەیانپارێزێت؛ چونکە سیستمی سەرمایەداری ڕۆژئاوایی لە ڕێگەی (بەهای زیادکراو)ی مرۆڤەوە لە بازاڕدا سەیر دەکات، بەبێ زانست، ڕۆشنبیری، و پیشەییبوونی باڵا، ئەم سیستمە کۆچەر لە مرۆڤایەتییەکەی دادەماڵێت و بۆ ته‌نیا هێزێکی کاری ڕووت دەیگۆڕێت. چەکی زانست ئەو شتەیە کە کۆچەر لە پەنابەرێکی ئابوورییەوە بۆ هاوبه‌شێکی مەعریفەیی دەگۆڕێت.
کات تێپه‌ڕی و ئاگه‌مان له‌ هاتنی کاتی ئاوابوونی خۆر و خلیسکانی بەرەو ئاسۆ نەبوو، کە شوێنی خۆی بۆ سوورایی ده‌مه‌و ئێواره‌ جێهێشت تا ئاسمان سوور بکات و مژدەی هاتنی ئێوارە بدات. چێشتخانەکەمان بەرەو تەنجە به‌جێ هێشت، کە لەوێ لە یەکێک لە هۆتێلەکانی گەڕەکی (مەرشان) دابه‌زیبووین.
خانمێک لە (سەردەمی تێکهەڵچوونی دەزووەکان و گەڕانەوەی سەرچاوە و چەمکەکان) گوتی:
ئەی ئەو سوارچاکەی لە سەردەمی مانگەوە دێیت
تەمومژ پەیوەندی بە تۆوە نییە
ئەی ئەو باڵندەیەی لە فراوانی شادیدا دەفڕیت
خەم لە تۆ نایەتەوە
ئەی ئەو سوارچاکەی لە خۆڵەمێشی نەبوونەوە زیندوو بوویتەتەوە
خۆشەویستی هیچ مێژوویەکی نییەو
پاشەکشەکردن لە جەنگیش نه‌كه‌رده‌نییە…
شەڕی خۆشەویستی بەردەوامە.. تا ژیان بەردەوام بێت و
زمانی شانازیش کز نابێت.. چونکە کات فێری کردم کە خۆشەویستی بەردەوامییە
لە وەڵامدانەوە په‌له‌م نه‌كرد، پاشان بە تۆنێکی هێمن گوتم:
لە نێوان واقیع و ڕۆمانسییەتدا دەزوویەکی تەنک هەیە و ئێمە هەمیشە پێویستمان بە قووڵاییەکی ویژدانی و خەیاڵێکی سەرکێشە بۆ گەیشتن بەوەی دەمانەوێت؛ چونکە هەموو پرۆژە مرۆییەکان بە بیرۆکە و تێڕوانینێکی دیاریکراو دەست پێ دەکەن و پێویستمان بە زانست و توانای دۆزینەوەی ڕێبازێکی ڕێکخراو هەیە، تا ئەنجامێکی جێی ڕەزامەندی بەدەست بهێنین.
لە بالکۆنی ئەو جێگه‌یە دانیشتبووم کە لە هۆتێلەکە گرتبوومان؛ کەشوهەوا مامناوەند بوو، مانگی تەواو بە ئاسمانی تەنجەوه‌ دەدرەوشایەوە. (مریەم)ی ژنم و (تاریق)ی كوڕم لە هۆڵە بچووکەکە دانیشتبوون و لە کەناڵە بیانییەکانەوە بەدواداچوونیان بۆ دوایین گۆڕانکارییەکانی ڕووداوەکانی سه‌بته‌ی داگیرکراو دەکرد. دەمزانی ئەوان شتێک نابیسن کە دڵخۆشیان بکات، بەڵام ئەو شتە دڵنیاییەی کە ئەم کەناڵانە ناتوانن بە ئاسانی بەسەریدا تێپەڕن، ئەوەیە کە جیهان بۆی دەرکەوتووە ئیسپانیا تا ئێسته‌یش لە سەردەمی جیهانگیری و ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤدا، دوو شاری مەغریبی و بیست و سێ دوورگەی داگیرکردووە.
بڕوایه‌کم هەبوو لە کاتێکدا فنجانە قاوەکەم دەخواردەوە و لە نێوان پەنجەکانمدا جگەرەیەک دەسووتا، کە کەموکوڕییەک لە ڕەگ و ڕەسەنایەتی وڵاتدا هەیە. (سەرەڕای ئەوەی پێش چل ساڵ وازم لە جگەرەکێشان هێنابوو؛ بەڵام داوای لێبوردنم لە ژنه‌كه‌م و کوڕەکەم کرد و دوو جگەرەم بە قست کڕی؛ چونکە هەستم بە تووڕەیی دەکرد و پێویستم بە هۆکارێک بوو بۆ دەرکردنی ئەو وزە و گوشارە گەورەیەی کە لە ناخمدا دەکوڵا).
خانمەکە کە لە سەردەمی (هۆشیاریی بەدبەخت)ـەوە هاتبوو، گوتی: نەوەی کەمتیارەکان قیبلەنومایان لێ ون بووە و لە ناو تەمومژی کۆچەریه‌تی و دابڕاندا هێندە قووڵ بوونەتەوە، کە هەندێکیان لە بەردەم میدیاکانی فەرەنگیدا قسەی خراپ دژ بە وڵاتەکەیان دەڵێن و وادەزانن کە ئه‌وانه‌ هاوسۆزییان لەگەڵدا دەنوێنن. ئەوەی جێی پێکەنینە ئەوەیە کە میدیاکانیان و تەواوی هاووڵاتیانیان بۆ دەفتەرەکانی مێژوو گەڕاونەتەوەو بە ناو ڕووداوەکاندا دەگەڕێن و وەسیەتەکانی ئازابێلای دایکیان دووبارە دەکەنەوە. وادیارە نەوەی کەمتیارەکان مێژووی وڵاتەکەی خۆیان نەخوێندووەتەوە و شەڕی (وادی لەبەن)یان لە ناوچەی تیسە فەرامۆش کردووە، کە سوپاکانی سوڵتان سەعدی ئەبوو محەمەد عەبدوڵڵا ئەلغالیب، وەڵامی سوپاکەی حەسەن پاشای کوڕی خەیرەدین بەربەرۆسی عوسمانی والی جەزائیریان دایەوە، کە وای دەزانی دوای تیرۆرکردنی محەمەد شێخی سەعدی مەغریب بووە بە پاروویەکی ئاسان و له‌ وانەو په‌ندی (وادی مەخازن) نەگەیشتن کە لەسەر کەناراوەکانیدا خه‌یاڵه‌کانی ئیمپراتۆریەتی پورتوگال لەژێر سمەکانی ئەسپەکانی مەنسووری زێڕیندا هه‌پروون به‌ هه‌پروون بوون. ئەم نەوەیەی کە لە ڕەگوڕیشه‌ی خۆی دابڕاوە، ئەوەی فەرامۆش کردووە کە چۆن یووسفی کوڕی تاشەفین لەگەڵ سوارچاکەکانیدا هات تا لە شەڕی (زەلاقە) تەختی قەشتالە بله‌رزێنێت و کەوتنی ئەندەلوسی بۆ چەندان سەدە دوابخات و چۆن یەعقووب مەنسووری موەحیدی لە شەڕی هەمیشەیی (ئەرک)دا لووتبەرزیی ئەلفۆنسۆی هەشتەمی لەناوبرد و هێزی داگیرکەرانی لە ناو ماڵی خۆیاندا تێکشکاند. ئەوانە ئیدی ئه‌وه‌یان بیر نایه‌ته‌وه‌ چۆن مۆریسکۆ دەرکراوەکان بە سەرکردایەتی (خانمی ئازاد) وێرانکاریی تێتوانیایان بۆ قەڵایەکی خه‌باتی دەریایی گۆڕی کە کەشتیگەلە ڕۆژئاواییەکان لە گەرووی جەبەل تاریق لێیان ده‌ترسان و دەلەرزین و ئه‌وه‌شیان بیر نییه‌ چۆن چیاکانی لادێكان به‌هۆی غازە کیمیاییەکان و جەنگە پیسەکانیانه‌وه‌ بوون به‌ گۆڕستان. ئه‌وه‌یان له‌بیر نییه‌ کە ئەم نیشتمانە داوای هاوسۆزی لە پایتەختە فەرەنگییەكان ناکات، بەڵکه‌ شکۆمەندییەکەی بە هۆی خوێنی شەهیدان و ئیرادەی سوارچاکە ئازادەکان و خۆڕاگریی نەتەوەیەک دروست بووە کە لە بەرەبەیانی مێژووەوە چەمانەوە ڕەت دەکاتەوە.
گوتارەکەی خانمی (هۆشیاریی بەدبەخت) مێشکی گێژكردم و هەستی ناخی ورووژاندم و ویستی شتێک بكه‌م، یان چەندان شتی دروست کرد تا گوتارە بەهێز و قووڵەکەی بڵاوببێته‌وه‌. لەپڕ پرسیارێکی کوتوپڕ هێرشی بۆ هێنام: دەبێت کێ بێت ئەم خانمی سەردەمی هۆشیارییە بەدبەختە کە قسەکانی لە گوللـە تۆپ دەچێت بۆ بەئاگاهێنانەوەی ئەوانەی لەناو هەنگویندا نوستوون؟ ئایه‌ ئەو خانمه‌ ئازاده‌ هاوسەری مەنزەرییە، یان زەینەبی نەفزاوییەی هاوسەری کوڕی تاشەفینە، یان خەناسەی کچی بەکار ژنی مەولای ئیسماعیلە، یان ڕەنگە فاتیمەی فێهری، یان کەنزەی ئەورابی بێت، یان ڕەنگە سورەییا شەویش بێت؟
ناتوانم وەڵام بده‌مه‌وه‌، بەڵام دەڵێم: ئەو هەموو ئەم ژنە مەزنانەیە، مەزنییش ته‌نیا بۆ خوای تاك و ته‌نیا و بەدەسەڵاتە! هەستم بە ورووژمی گەرمییەکی سەیر لەناخمدا کرد، گوتە بەناوبانگەکەی غەزالیم بیركه‌وته‌وه‌: ناتوانرێت لەوە جوانتر دابهێنرێت کە داهێنراوە، لەبەر خۆمەوە گوتم: ئەمە واقیعێکە ناتوانین هیچی له‌گه‌ڵ بكه‌ین ته‌نیا ئه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ ئاشتەوایی له‌گه‌ڵ بكه‌ین و بە ئەنجامەکانی قایل بین.
بەڵام زۆری نەخایاند دەنگێکم بیست کە لە سەرەتاوه‌ پێم وابوو ناخۆشە، بەڵام تا ده‌هات به‌رزتر ده‌بووه‌وه‌؛ سەرچاوەکەی دیار نه‌بوو، دەیگوت: ئەی ئەوانەی لەسەر سنگمان دانیشتوون، ئەی ئەوانەی زەردەخەنەتان لەسەر لێوارەکانمان تیرۆر کرد و ڕێگه‌کانتان پڕ لە مین و بزماری تیژ كردین، ئەی ئەوانەی تۆوی شکانتان لە دڵماندا چاند و ئاواتەکانتان مۆمیا کردین، ئەی دزەکانی شادی، چی شتێکتان ماوه‌ لەسەرمان تاقیتان نه‌كردبێته‌وه‌؟ چیتان ماوه‌ به‌رانبه‌ر به‌ ئێمه‌ نەتانکردبێت؟ ئێمە چه‌ندان جۆرە سته‌مگه‌لی ئێوه‌مان چەشت، چه‌ندان شێوازی جۆراوجۆری ئەشکەنجەدانی ئێوەمان بینی؛ دەمتان بەستین، سزای بێدەنگی هه‌میشه‌ییتان بەسەر زمانەکاندا سەپاند. ئەی ئەوانەی لەسەر سنگمان دانیشتوون، ئێمە ئەمڕۆ هەوای گۆڕانکاری و چاره‌سه‌ر هەڵدەمژین، چونکە جەستە گەورە بووە و کراسەکە تەسک بووەتەوە و ئارامگرتنیش ئیدی نەبووە بە کلیل بۆ ڕزگاربوون؛ چونکە ڕزگار




لە نێوان پەیامی درۆن و ئاشتەواییدا.. جوتیار مەلاڕەئوف

.

هێرشی درۆنی بۆ سەر نووسینگەی مەسرور بارزانی نابێت تەنها وەک ڕووداوێکی ئەمنی بخوێندرێتەوە، لە ناوچەیەکدا کە درۆن و مووشەک بوونەتە زمانێکی تازەی پەیام ناردن، زۆرجار گرنگتر لەوەی (بە چی لێدرا؟) ئەوەیە بپرسین بۆچی ئەو شوێنە لێدرا و پەیامەکە بۆ کێ بوو؟.
ئەگەر هێرشەکە لە بازنەی ململاێی ئێران و ئەمریکادا بخوێنینەوە، ئەوا هەڵبژاردنی نووسینگەی سەرۆکی حکومەت و دامەزراوەیەکی هەستیار لە بواری ئاسایشدا بە ڕێکەوت نایەتە بەرچاو، ئەوە زیاتر لە هێرشێک کە بۆ سەر باڵەخانەیەکە، هێرشێکە بۆ سەر ناوەندی بڕیار و دەستەڵاتی سیاسی.
پەیامەکە دەتوانێت ئەوە بێت، کە هەرێمی کوردستان ناتوانێت خۆی لە گۆڕانکارییە گەورەکانی ناوچە بە تەواوی دوور بگرێت، نزیکی هەولێر لە واشنتن، بوونی ئەمریکا لە هەرێم، پەیوەندییە ئەمنییەکان و بوونی گرووپە ئۆپۆزسیۆنە کوردیەکانی ڕۆژهەوڵات، هەمووی وای کردووە کوردستان لە چاوی تاران تەنها دراوسێیەکی ئارام نەبێت، بەڵکو شوێنێک بێت کە لە کاتی قەیراندا دەتوانێت بەشێک لە هاوکێشەو فاکتۆری فشار لەسەر ئێران بێت.
بەڵام لێرەدا پێویستە جیاوازییەکی بنەڕەتی هەست پێ بکەین، هاوبەشیبوونی ئەمریکا شتێکە، بەشداربوون لە جەنگی دژ بە ئێران شتێکی ترە، تا ئێستا هیچ بەڵگەیەکی ڕوون نییە کە هەرێمی کوردستان بڕیاری دابێت خاکی کوردستان بکاتە پلاتفۆرمی هێرشی ئەمریکا یان ئیسرائیل بۆ ناو ئێران، بە پێچەوانەوە، هەرێمی کوردستان لە ساڵانی ڕابردوودا هەمیشە هەوڵی داوە هاوسەنگییەک لەنێوان پەیوەندیی ستراتیژی لەگەڵ ئەمریکا و پەیوەندیی ناچارکراوی جوگرافی لەگەڵ ئێراندا بپارێزێت.
ئەو هاوسەنگییە لە دەرەوە ڕەنگە وەک دوودڵیەک دیاربێت، بەڵام لە ڕاستیدا لۆژیکی مانەوەی قەوارەیەکی بچووکە لەنێوان هێزە گەورەکاندا، کوردستان ناتوانێت ئەمریکا پشتگوێ بخات؛ چونکە واشنتن هێشتا بۆ ئاسایش، پێشمەرگە، هاوکاریی نێودەوڵەتی و هاوسەنگیی ناوخۆی عێراق گرنگە، بە هەمان شێوە، ناتوانێت ئێران وەک دراوسێیەکی ئاسایی مامەڵەی لەگەڵ بکات؛ چونکە تاران توانای مووشەکی و درۆنی، کاریگەریی سیاسی لە بەغدا و پەیوەندی و کاریگەری زۆری لەسەر هێزە میلیشیانکانی ناو عێراق هەیە.
بۆیە کێشەی سەرەکیی کوردستان ئەوە نییە کە (لەگەڵ ئەمریکا بێت یان لەگەڵ ئێران)، ئەو پرسیارە لە بنەڕەتدا هەڵەیە، پرسیارە دروستەکە ئەوەیە، چۆن کوردستان دەتوانێت لەگەڵ ئەمریکا بمێنێتەوە، بەبێ ئەوەی ببێتە بەرەی پێشەوەی جەنگ دژ بە ئێران؟
بە بۆچوونی من دواهەمین هێرشی درۆنیی، بەرپرسیارەتیەکەی هەر لایەن و گروپێک بێت، یەک ئاگادارکردنەوەی سیاسیی زۆر ڕوونی هەیە، کە ئەویش کوردستان بە خێرایی لە( دەرەوەی بازنەی قەیرانی جەنگەوە دەخاتە ناو بازنەی قەیرانی جەنگ)، کە ئەوەش بۆهەرێمی کوردستان زۆر مەترسیدارە، چونکە کاتێک هەرێم دەبێتە شوێنی ناردنی پەیام لەنێوان تاران و واشنتن، ئەوا بڕیارەکانی سەرکردایەتی سیاسی کوردستان چیتر تەنها لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی ناوخۆیی ناخوێندرێنەوە؛ هەر هەنگاوێک دەتوانێت لەلایەن یەکێک لە هێزە گەورەکانەوە بە نیشانەی نزیکبوونەوە لە لایەنی بەرامبەر تەفسیر بکرێت.
ئەوە هەمان شتە کە لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا بە (هەڵەی هەژمارکردن) دەناسرێت، زۆرجار جەنگەکان لەوەوە دەست پێ ناکەن کە هەموو لایەنێک جەنگیان دەوێت؛ بەڵکو لەوەوە دەست پێ دەکەن کە هەر لایەنێک جوڵەی ئەوی تر بە هەڵە دەخوێنێتەوە، لەبەر ئەوە هەرێمی کوردستان پێویستی بە سیاسەتێکی زۆر ڕوونتر هەیە، خاکی هەرێم نابێت بۆ هێرشی هیچ لایەنێک دژ بە دراوسێکان بەکاربهێنرێت، هەروەها هیچ دراوسێیەکیش نابێت مافی ئەوە بە خۆی بدات کە هەرێم بە ناوچەی نفوز یان مەیدانی هەڕەشەی خۆی بزانێت.
کوردستان لەو قۆناغەدا پێویستی بە دلێری وداستان و جەنگ نییە؛ پێویستی بە دلێری و داستانی دیپلۆماسی و عەقڵی سارد هەیە، بەرژەوەندیی خەڵکی کوردستان لەوەدایە ئەو هێزی هاوسەنگیە بپارێزێت لە نێوان ئەمریکاو ئێراندا.
ئەگەر پەیامی هێرشەکە ئەوە بووبێت کە (ئێمە دەتوانین بگەینە هەولێر)، وەڵامی سیاسیی هەرێمی کوردستان نابێت تەنها داواکردنی زیادکردنی چەک و پێداویستیەکانی خۆپارێزی بێت، بەڵکوو وەڵامی ڕاستەقینە ئەوەیە کە کوردستان نە بنکەی هێرشە بۆ سەر دراوسێکانی، نە حەوشەی پشتەوەی هەر هێزێکی ناوچەیی؛ بەڵکو قەوارەیەکی سیاسییە کە بەرژەوەندیی خۆی لە ئارامی، هاوسەنگی و دوورمانەوە لە جەنگی بە وەکالەتدا دەبینێت، چونکە هەندیک جار لەو ناوچەی ئێمەدا، مانەوە خۆی لە خۆیدا گەورەترین دەسکەوتوو سەرکەوتنی سیاسییە.

جوتیار مەلارەئوف




ئایا گوفتارە ساسیەکانی ئۆج ئالان لەم قۆناغەدا دروستن؟.. یاسین لەتیف

‏کێشەی سیاسی کوردستانی باکوورو بە دەست هێنانی مافی نەتەوایەتی و مافە دیمۆکراتیەکانیان پەیوەستە بە ژیانی خەڵکی ئەو وڵاتەوەو ئەوان بەرپرسیارن لە بە دەست هێنانیدا ،دواجار ڕاگەیاندنی پرۆسەی ئاشتی تایبەتە بە خۆیان چونکە ئەوان هێزی چەکدارو ڕێخراوی سیاسی تایبەت بە خۆیان هەیە ، هەروەها کارەکتەری سیاسی و تیۆرسێنی سیاسیانیش هەیە شرۆڤەی ئەو بابەتە بکەن و بەرچاو ڕوونی بۆ گەلەکەیان بخەنە ڕوو .
ئەوان خۆیان بەر پرسیارن لە شێوازی مامەڵە کردن و هەڵبژاردنی پێکەوە ژیان لە نێو چ سیستەمێکی سیاسیدا گونجاوە بۆیان و لە بەرژەوەندیاندایە لە کۆتایدا خۆیان بڕیاری لە سەر دەدەن . بەڵام من وەکو هاوڵاتیەکی باشوور پێموایە ئەوەی عەبدڵا ئۆج ئالان هەنگاوی بۆ دەنێت و دەستی داوەتێ جۆرێکە لە سیاسەتی ڕیفۆرمیستانە ، جۆرێکە لە هەڵەی سیاسی وەکو چۆن لە زیندان لەبۆچوونەکانی خۆی پاشگەز بویەوە ، ئەگەر تەمەن بواری بدات هەمدیسان بۆی ڕوون دەبێتەوەو ئەو کات دان بە هەڵەکانی خۆیدا دەنێتەوە ، ئەم سیاسەتەی سیاسیەتێکە بەهای نەهێشتۆتەوە بۆ ئەو قوربانیدانەی کە بە هەزاران مرۆڤی شۆڕشگێڕ گیانی خۆیان لەو پێناوەدا بەخت کرد ، من پێموایە ئەم سازش کردنە سیاسیەی سفر کردنەوەی تێکۆشان و ڕۆحی بەرەنگاریە، هەروەها تەرێز کردنەوەو خاو کردنەوەی خەڵکە لە ڕۆحی شۆڕشگێڕانە ، وەکو ئەوە وایە ئەم کارەکتەرە سیاسیە سەرکردایەتی ئەو شۆڕشەی نەکرد بێت کە ٤٠ هەزار شەهیدی داوە لە پێناو وەر گردنەوەی خاکدا ، بەڵکو گوزارشت کردنە لە سیاسەتی ڕێخراوێکی ڕیفۆرمیست کە کێشەی خاکی نەبێت تەنها کێشەی مافی مەدەنی و ژیانی ڕۆژانەی خەڵکی هەبێت ، دواجار کاتو مێژوو هەڵە سیاسیەکانمان بۆ دەسەلمێنێت . ئەوەی ئەو دەیکات شوێن پێهەڵگردنەوەو لاسایکردنەوەی ئەنارشیزمەکانە لە سەردەمی مارکسدا وەکو باکۆنیین و بلانکی دژ بە کایەی دەوڵت و هەر جۆرە دەسەڵاتێکی سیاسی بوون ، هەرچەندە ئۆج ئالان لە نوسینەکانی لە زیندان بە زەنجیرە پەرتوکگەلێک کە بە ناوی بەرگیرینامەو مانیۆڤیستۆی دیمۆکراتیک لە شوێنێک خۆی ئاماژەی پێدەکات و دەڵێت دوو هەنگاو لە ئەنارشیزمەکان نزیک بوومەتەوە .
ڕاستە هەڵکەوتەی جیوپۆلۆتیکی کوردستان لە دۆخی سەربەخۆیی ئاڵۆزەو بە فاشیزم دەورە دراوە بۆ کۆنداکت کردن بە دونیای دەرەوە ، بەڵام شۆڕشگێڕان دەتوانن و دەکرێت لە ڕووی سیاسەوە سود لە کۆمەڵێک فاکت وەر بکرن بۆ خۆ گونجاندنی سیاسی بۆ نموونە لە ناکۆکی و دوژمنایەتی مێژووی نێوان تورکو فارس و هەروەها فارس و عەرەب و عەرەبو تورک وەر بکرێت و درێژە بە شۆڕش بدەن و ئاسایشی سیاسی خۆیانی پێ بپارێزن تا وەر گردنەوەی خاک ، ئەوەی عەبدڵا ئۆج ئالان دەیکات بۆ سیستەمێکو کۆمەڵگایەک دەشێت و دەست دەدات لە ڕووی دیمۆکراتیەوە پێرفێکت بێت ، بەو مانایەی هێزە سیاسیەکانی نێو ئەو سیستەمە لانیکەم بۆنی دیمۆکراسیان لێوە بێت و نەتەوە پەرەست نەبن ،ئێستا لەم قۆناغەدا لە جیهان سیستەمی دیمۆکراسی و لیبرالیزم لە قەیرانێکی قۆڵدایە ، هەروەها دیمۆکراتی نەک لە تورکیا تەنانەت لە قڵای سەرمایەداری ئەمریکاو ئۆرپا لە پاشەکشەیەکی گەورەو ئابڕووبەرانە دایە ، بە پێی ئەو جەنکو کاولکاریەی ئەمڕۆ لە ڕۆژهەڵات و جیهان بە ڕێوە دەچێت و ئەو قوتب بەندیە ساسیەی لە نێوان دەوڵەتان خۆی مانڤیستۆ کردووە جیهانی سیاسی ژان دەیگرێت بە هاتنە کایەی سیستەمێکی سیاسەوە ئیتر نازاام ئەو سیستەمە سیاسیە چ جۆرە سێستەمێک دەبێت و چ جۆرە ناوێکی لێ دەنرێت ، تەنانەت لە ئۆرپاو ئەمریکا کە لانکەی دیمۆکراتیە کۆمەڵێک یاسا هەن لەو وڵاتانە پارێزگاری لە ژیانی ئینسان و ڕەفاهیەتی ژیان دەکەن لێی پاشگەز بوونەتەوە و ، لە گەڵ ئەوەشدا بە ئاشکرا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست تیرۆریزم دەژێنن نمونەش هێنانە سەر دەسەڵاتی ئەحمەد شەرع . بە هەر حاڵ زەمەن و مێژوو لە پێشماندایە بۆمان ئاشکرا دەبێت ئایا ئەم هەنگاوانەی ئۆج ئالان هەڵەی سیاسێن ؟ یان هەنگاوی سیاسی دروست و حەکیمانەن ؟ .

یاسین لەتیف




بە تەباشیرێک لەسەر دیواری تاریکیی ناخمان.. .. پاڤێڵ ساڵح

ئێمە لە ساتەوەختێکدا دەژین کە دونیا بەر لەوەی بەهۆی تەقینەوەیەکی گەورەوە کۆتایی بێت، بەهۆی داڕمانی هێواش و بێدەنگی ناوەوەی مرۆڤەوە تەواو بووە. سیستمی ئەمڕۆ ئەم مەکینە دڵڕەقەی لەسەر زبڵدانی ڕۆحی ئێمە کار دەکات تەنیا زەوی داگیر نەکردووە، بەڵکو تەواوی ئەو هەوا و فەزایەشی مژیوە کە مرۆڤ دەیتوانی تێیدا هەناسەی ئازادی بدات.

کەپیتاڵیزم و لۆژیکی بێبەزەییانەی سەردەم، مرۆڤیان لە بوونێکی ئۆنتۆلۆژی و پرسیارکەرەوە گۆڕیوە بۆ ئۆبجێکتێکی بێگیان لەناو ڕەفەی فرۆشگاکاندا،ئێمە چیتر لەناو جیهاندا ناژین،ئێمە لەسەر تەرم و خەڵووزی جیهانێک ڕێ دەکەین کە سیستمەکە پێشوەختە سووتاندوویەتی.

ئەو ئاوابوونەی ژان بۆدریار قسەی لێوە دەکات، چیتر تەنیا ئاوابوونی زمان یان هێمایەکی ئەدەبی نییە،ئاوابوونی ڕاستەقینەی ئینسانە لەناو پووچییەکی سەرتاسەریدا. لای هایدگەر نیگەرانی و دەستبەربوونی مردن هۆکاری ڕاسپاردنی مرۆڤ بوون بەرەو ڕەسەنایەتی، بەڵام ماشێنی سەردەم تەنانەت هۆشیاریی مردنیشی لێ سەندووینەتەوە. سیستمەکە ڕێگەمان پێنادات بە مەزنی بمرین،بەڵکو بەکارهێنانمان دەکاتە بەدیلێک بۆ ژیان و لە پەراوێزی بێدەنگیدا، بێ ئەوەی کەس بە ئاوابوونمان بزانێت خەفەمان دەکات.

داڕمانی ئەخلاقیی سەردەمەکە ڕێک لەوەدا بەدەر دەکەوێت کە بەناوی ئازادییەوە، گەورەترین زیندانیان بۆ ڕۆحمان دروست کردووە،هان ڕاستی دەکرد ئەمە سەردەمی پان ئۆپتیکە بێسنوورەکانە، بەڵام ترسناکییەکە لەوەدایە کە چیتر پێویست بە چاودێرێک ناکات لە سۆنگەی سەربازگەکانەوە سەیرمان بکات ئێمە خۆمان بووینەتە پاسەوانی زیندانی خۆمان،ئێمە بەدەستی خۆمان زنجیرەکان دەبەستین و ناوی دەنێین سەربەستی. لەم مەسخخانەیەدا، ئازادی لە یارییەکی مار و پەیژەی مەترسیدار زیاتر هیچی تر نییە،لەو ساتەی وا هەست دەکەیت فڕیویت، دەستێک لەسەرەوە دێت و بە زەویدا دەتداتەوە.

ماڵ ئەو ئۆبجێکتەی کاتێک هێمای دڵنیایی بوو ئێستا تەنیا ڕەمزێکە بۆ ئاوارەیی، ئێمە هەموومان پەنابەری ناو جەستە و ناو کەمپە بێدیوارەکانی سیستمین. ئاوابوونی ئینسان واتە کۆتاییهاتنی توانای هاوڕێیەتی، کۆتاییهاتنی ئەوینێک کە بۆ بەرژەوەندی نەنوسرابێت، و ئاوابوونی ئەو دراوسێیەی کە دەیوت تۆ “تەنیانیت”.

سەردەمی ئێمە سەردەمی شەممە و یەکشەممەی ناکۆتایە،خولانەوەیەکی بێزارکەر لەناو ئەندازیارییەکی سارد کە کەس تێیدا ڕزگاری نابێت،
وەک جەستن لە فیلمەکەی لارس ڤۆن تریەردا، ئێمەش دەزانین ئەستێرەی پووچی بەر جیهانەکەمان کەوتووە و هەموو شتێک هەپڕوون بووە، بەڵام جیاوازییەکە لەوەدایە خەڵکی ئەم عەسرە هێشتا بە درۆی باڵدارەوە، بە زەردەخەنەی درۆزنانەی تەکنەلۆژیا و بە ئومێدی وەهمی، ئازاری ئەم کارەساتە هێور دەکەنەوە.

سیستمەکە لەڕێگەی لۆژیکی پەلەکردنەوە کاتی لێ زەوت کردووین و ژیانی کردووەتە خولانەوەیەکی بێزارکەر لەناو بازنەیەکی بەتاڵدا. لەم سەردەمەدا بێدەنگی چیتر ئارامی نییە، بەڵکو وەک خەتەرناکترین تاوان سەیر دەکرێت،سیستمەکە ناهێڵێت بێدەنگ بیت چونکە بێدەنگی ئەو سەکۆیەیە کە ئینسان تێیدا لە کارەساتی ئاوابوونی خۆی دەگات. لەبری ئەوە، ئێمەی غەرقی ژاوەژاوێکی بەردەوام کردووە تا تەنانەت دەرفەتی ئەوەشمان نەبێت بەدیار برینەکانی ناوەوەمانەوە بگرین.
کات چیتر زەمەنێکی وجوودی و ئەزموونکراو نییە لای مرۆڤ، بەڵکو بووەتە ئیقاعی ساردی مەکینەیەک کە بەردەوام بەسەر جەستە و ڕۆحماندا تێدەپەڕێت. ئێمە چیتر ناژین، بەڵکو تەنیا پەلەمانە بۆ ئەوەی لە کاتی کۆنترۆڵکراوی سیستمەکە دوا نەکەوین.

لە بازاڕی گەورەی نیولیبرالیزمدا، تەنانەت پیرۆزترین هەستەکانیش بوونەتە کاڵا. ئەوین و هاوڕێیەتی کە سەردەمانێک دوایین سەنگەری پاراستنی مرۆڤ بوون بەرامبەر دڵڕەقیی جیهان، ئێستا خراونەتە خزمەتی نمایشکردنەوە. ئێمە لە جیهانێکدا دەژین کە پەیوەندییەکان بەر لەوەی ببنە ڕابوونێکی ڕۆحی، دەبنە هەژمارێکی بانکی و کەرەستەیەکی مەسرەحەیی،ئەوینێک کە نەکرێتە نمایشی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و نەکەوێتە ژێر چاودێریی لۆژیکی بەکارهێنان، لای مرۆڤی ئەمڕۆ بوونی نییە. سەردەمی ئێمە سەردەمی داڕمانی هێواشی سۆزە،ئەو جۆرە لە دڵشکانەی پێشتر بەرامبەر لەدەستدانی مرۆڤێک تووشمان دەبوو، ئێستا جێگەی خۆی داوە بە بێباکییەکی پەروەردەکراو. ئێمە فێرکراوین مرۆڤەکانی دەوروبەرمان وەک ئۆبجێکت و ئامێری کاتی سەیر بڕوانین شتێک کاتێک بەکاری دەهێنیت و کاتێک بە کەڵک نەهات فڕێی دەدەیتە ناخۆشترین زبڵدانی فەرامۆشییەوە.

ئایا ڕاکردن لەم مەکینە گەورەیە مومکینە؟ کاتێک دۆلوز باس لە هێڵەکانی هەڵهاتن و جووڵەی مۆلیکۆلار دەکات، ئاماژەیە بۆ دوایین هەوڵەکانی مرۆڤ بۆ دروستکردنی درز لە دیواری سیستمەکەدا. بەڵام کارەساتەکە لەوەدایە کە سیستمەکە تەنانەت بیرۆکەی شۆڕش و ڕاکردنیشی کردووەتە بەشێک لە کاڵاکانی خۆی. ئێمە کاتێک پێمانوایە لەڕێگەی هونەر، شیعر، یان پەنابردن بۆ گۆشەگیری ڕزگارمان بووە، دەبینین ڕێک لەناو جەرگەی دەستبەسەرداگرتنی سیستمەکەداین. دیواری کۆنکرێتیی سەردەمەکە بەجۆرێک بەیەکەوە بەستراوەتەوە کە ڕاکردن بەرەو دەرەوە تەنیا دەتباتەوە بۆ کەمپێکی دیکەی ژێر چاودێری. گەڕانەوە بۆ ماڵ، بۆ ئەو ئاسودەیییە دێرینەی ساڵانێکە ونمان کردووە، بووەتە خەونێکی مەحاڵ.

سیستمەکە وا هەستمان پێدەکات کە ئازادین لە هەڵفڕیندا، بەڵام قەفەسەکەی ئەوەندە گەورە کردووەتەوە کە دیوارەکانی نەبینین. ئێمە لەبەردەم ئاوابوونێکی یەکجارەکیداین،ئاوابوونێک کە نە پێغەمبەرێک دەتوانێت ڕایبگرێت و نە شۆڕشێک دەتوانێت دیوارەکانی بڕوخێنێت. تەنیا ئەوەندەمان لەدەست دێت، لە بێدەنگیی شەوانی تەنیاییماندا، سەیرێکی ئەو بۆشاییە قووڵەی ناخمان بڕوانین و بە دەباشیرێک لەسەر دیواری تاریکی ناخمان بنووسین:
ئینسان ئاوا بوو،کەسیش نەیویست تێبگات.




ڕۆژانێـك.. نه‌ژاد عزیز سورمێ

ڕۆژ و مانگ و ساڵ به‌سه‌ر ناچن، ئه‌وه‌ ئێمه‌ین وه‌ك سێبه‌رێـك تارمایی خۆی له‌ خانووییه‌كی كۆنی قوڕ به‌جێهێشتبێ پێیدا ده‌ڕۆین..
به‌م هه‌وایه،‌ ڕابردوو وا دێته‌ به‌رچاو دوا جگه‌ره‌ی ته‌مه‌نمان به‌ ته‌نهایی بكێشێ ..
سۆز بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ ، هه‌میشه‌ ڕابردوومان به‌ سیمایێـك دێنێته‌وه‌ بیر ئاسه‌واری له‌ دڵ دا نه‌سڕاوه‌ته‌وه‌..
ئێمه‌ بیری شوێن وه‌ك شوێن ناكه‌ین، بیری شوێن به‌و ئاراسته‌یه‌ ده‌كه‌ین
به‌شێكی زیندووی ڕۆحمانی تێدا ماوه‌..
بۆیه‌ ڕابردوومان پێ جوانتره‌.. بۆیه‌ عاشقی نۆستالیژیاین چوون له‌ خه‌یاڵی خۆماندا هه‌میشه‌ هه‌ڵپه‌مان بۆ ڕاگرتنی كات یا گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ڕانه‌گرین..
هه‌ر له‌م ڕاسته‌شدایه‌ مرۆڤ له‌و نادیاره‌ ده‌ترسێ، كه‌ ڕۆژێ له‌ ڕۆژان
ده‌بێـته‌ شتگه‌لێـك سۆزمان بۆی ده‌بزوێ..
یادگارییه‌كان كه‌ زاده‌ی كات و ته‌مه‌نێـك و هشیارییه‌كی دیاریكراون، شه‌ره‌نگی نۆستالیژیامان پێ هه‌ڵئه‌ده‌ن.. ژیانمان به‌بیر دێننه‌وه‌‌ كه‌ نه‌ده‌بووایه‌ وه‌كو هاتبوو ڕاببرێ .
ئه‌م یه‌ك دوو دێره‌م بۆ شیعرێـكی شاعیری لوبنانی (مونیر بو عه‌ساف) كه ‌به‌ زاری لوبنانی نوسراوه‌ و ‌ هونه‌رمه‌ندی جه‌زاییری (وه‌رده‌) له‌ دوا سترانیدا چڕیویه‌تی، وه‌ك بڵێی ئه‌و خانمه‌‌ له‌ دوا ساته‌كانی ژیانیدا ئه‌و ڕۆژانه‌ی بیر كه‌وتبێـته‌وه‌ و له‌گه‌ڵ ڕۆحی ئه‌وان ڕۆژاندا بدوێ و كات بگه‌ڕێنێته‌وه‌ كه‌ ناگه‌ڕێته‌وه‌ وه‌ك خوولیا و په‌رۆشی بۆ ژیان، كه‌ مه‌گه‌ر به‌ ده‌گمه‌ن ده‌نا به‌ بێباكی و شاشی و تێـنه‌گه‌یشتنی مه‌وداكانی به‌ڕێ كراوه‌ و
ده‌كرێ ..

ڕۆژانێـك

ڕۆژانێـكمان به‌سه‌ر برد
گه‌ر تێماندابووایه‌ ده‌مانگه‌ڕاندنه‌وه‌..
بمانتوانیبووایه‌
كاته‌كانیمان،
كه‌ نهۆ بووه‌ به‌ یادگاری
ده‌گه‌ڕانده‌وه‌..

به‌ڵام ئه‌فسووس ژیان!
كات ده‌ڕوا و
ناتوانین بیگه‌ڕێـنینه‌وه‌
گه‌ر بمانتوانیبووایه‌،
ئه‌و خۆشه‌ویستانه‌مان دێـنانه‌وه‌
لێـیان جودا بووینه‌وه‌ ..
ئه‌و هاوڕێـیانه‌مان ئاشت ده‌كردنه‌وه‌
دڵمان ئێشاندوون..
ده‌هاتین،
له‌وانه‌ خۆش ده‌بووین
برینداریان كردووین ..
ئه‌وه‌شی جارێ
ئێمه‌ بریندارمان كردووه‌
پێی ده‌ڵێین بمانبه‌خشه‌!

ئای ساڵانی ته‌مه‌ن!
گه‌ر بمانتوانیبووایه‌
ڕابردوومان بهـێـنینه‌وه‌
تا هه‌ر فرمێسكێـكمان باراندبێ
به‌ پێكه‌نین ده‌مانسڕیه‌وه‌..
ڕه‌وا نییه‌ ڕۆژگارمان ون كه‌ین
كه‌ نه‌توانین بیگه‌ڕێنینه‌وه‌..

(*) ده‌قی شیعره‌كه‌ی (مونیر بو عه‌ساف) ڕاسته‌وخۆ له‌به‌ر كاسێت
له‌ گۆرانییه‌كه‌ی هونه‌رمه‌ند ( ورده‌ الجزائریه‌) وه‌رگیراوه‌ .




جیهان لەناخمدا دەژیت.. شیعری بابان ئیبراهیم

هاوڕێم؛
ئەم تاریکاییەی دەیبینیت
من و تۆ لێی بێخەبەرین
ئەم تاریکاییە
سێبەری مەشخەڵێکە بەدەستی خۆرپەرستانەوە
مێژوو دایگیرساندووە.
زۆر دەمێکە خەونە ڕۆشنەکان
لەم تاریکاییەدا ون بوون
ئەمڕۆ خەونەکانی ئێمەش نافڕن

دەڵێیت بێڕەحم و خەمساردم
هاوڕێم؛
تۆ گوێت لە قرینجانی ئێسقانەکانم نیە،
لە نەغمەی سڵاویکدا.
تۆ وەرە ناخی من ببینە
کە لەوێدا سڵاو دەکەیت
هەزاران خەمی تۆ
هەزاران خەمی ئەو
هەزاران مرۆڤی ونبوو دەبینیت
دێینەوە سەرپێ بۆ وەڵام دانەوەت.

تۆ لێم مەگرە
ئەمڕۆ وەک لانەوازێک
جیهان لەناخمدا داڵدەی داوە
جگە لە گەڕانەوە بۆ ئەوێ
جگە لە هاودەمی ئەو هەزارانەی لەناومدا دەژیت
جێگایەکی تر شک نابەم.

دەڵێیت مرۆڤێکی تەنیام و هاودەمێکم پێویستە
تۆ نازانیت بە تۆمەتی خەمساردی و بێڕەحمیم
ئەوانیش چەندێک سزام دەدەن
من چەند بەرەو ئێوە دێم
ئێوە وەک سەرابێک دوورتر دەکەونەوە
ئەمڕۆ جیهان
هەموو پردەکانی بەستنەوەی مرۆڤاکانی بەیەکتر لەدەستداوە.

تۆ دەبێت بزانیت لەم تاریکاییەدا ناتناسمەوە
لەم چۆڵەوانییەدا ڕێکەوتی بینینێکت ناکەم
بەڵام وەک داهۆڵێک لەڕوحی مندا
دژ بە تاریکی دەرەوە دەجەنگیت.
وا کە پایەکانی جیهان دادەڕمێت
پارچەکانی لەناخمدا کۆدەکەمەوە
وا کە ڕووخسارت کاڵ دەبێتەوە
من لەناخمدا دەتناسمەوە
تۆ دەبێت بزانیت
تەنیا لە ناوەوە دەتبینم
هەر کە دەرگای ماڵەکەم دەکەمەوە
تاریکی دەمپۆشێت و
خۆشم ناناسمەوە.

تۆمەت لە بێدەنگیم دەگری
بەڵام من وەک بێچارەیەک
هاواری قارەمانێک لە ناخم دایە،
بۆ مردنی کۆترە سپییەکان دەگری.
لەناخمدا جەنگێکی گەورە دژ بەبێدەنگی هەیە
بەڵام بڵێم چی،
مێژوو نامبیستێت.

ئەمڕۆ هەموو دەروازەکانی وشە
بەسەر لێوەوە داخراون
وا دەبینم لێوەکانی تۆش وشک دەبنەوە
من دڵنیات دەکەمەوە
بە هاودەمێک تەڕ نابنەوە.

پێم دەڵێیت مرۆڤێکی ڕەشبینم
کە بەدەم ئەم ژیانەوە پێناکەنم
هاورێم تۆ نازانیت
من سڵ لە بچووکترین پێکەنین ناکەمەوە
بەڵام هەر کە لێوەکانم دەبزوێن
خوێنی هاودەمەکانم لە دەم دەڕژێت
گەر بەردەوام پێبکەنم،
(ئەم شەقامانە بە خوێن سوور دەکەم)
من بێچارەیەکم،
جیهان لەناخمدا دەژیت…

ڕەنگە ڕۆژێک لەچاوی تۆوە بۆ هەمیشە ون بم
دەنگێک نەبیستیت لە منەوە
دەشێت پێتوابێت ئیتر مردووم
بەڵام لە حیکایەتی ئەم مێژووە دڵڕەقەدا
هەمیشە زیندووم…
ئەوەی تۆ پێی دەڵێیت مردوو
تەنها ونبوونێکە
هەرکاتێک چوویتە قوڵایی ناختەوە،
لەوێدا دەمدۆزیتەوە
کاتێک سڵاو دەکەیت
لەگەڵ هەزاران ونبووی دیکەدا
دێینەوە سەرپێ بۆ وەڵام دانەوەت.




لە ناخی بەردێکەوە.. شیعری سۆران محەمەد

لە ناخی بەردێکەوە
ناڵین دێتە گوێ،
زەمانێکە خلۆردبێتەوەو
خلۆر دەبێتەوە…
هەر ناگاتە جێ.
چەند تاریکە
ئەو خەونەی
لەوێدا دەبینرێ؟
بەردەوام
بە بەرکەوتنی زەبرا،
دڵ تێکەڵهاتنی ئێوارەو
شکانی سەری سپێدەیا
تێپەڕ دەبێ
[* ]
ئەو خەونانە چەند تاریکن؟
لەبندیوارەکانی مەحاڵا
گرمۆڵە بوون
پڕ لە دێوجامە،
لەو چاوە بێ پێڵوانەی
کە ناتروکێن،
تژی لە بیانوی نەخۆش و
ئێسکی ئەو پەنجانەی
بە ئیسفەنجی کینە
پڕ لە کەفی دڵدۆنگی و
زوخاوی ناگەهانی ناکەسکاریی،
بزە ساویلکەکانی
سەر تەختەڕەشەکانی ژیانی
پێ دەسڕدرێ!
[* ]
سەیرە
شانی چەندە لارە؟
ئەو هەسارە گەڕۆکەی
بە پێوەری ڕێختەری تەوەللا
هاوسەنگی تیادا نابینرێ،
پڕاوپڕ سیزیف و
تاشەبەردی فریوەکان
عەجەب کەوا نغرۆ نابێ؟
[* ]
مسوەدەی ئەم تۆمارە
قولنچکێ بۆشایی تیا نەماوە
تا بە هیوای درۆینە
بسپێردرێ،
کەچی هێشتاش
تەجەللای ئەو روحە شەکەتەیە
یەك، یەك سێرە لە تارماییەکان
ئەگرێ،
تا بۆ ساتێكیش بێ
نێرگزەجاڕ لە ئامێزی جیلوەیا
تێر بنوێ
[* ]
چاوێك لەسەر ڕا
ناتروكێ
لە پشت ئاوێنەکانەوە،
لە نێوان درزی پەردەکانەوە،
لەودیو پەنجەرە داخراوەکانەوە،
سەیرەکا
قاقای چرکە ساویلکەکان،
تەپوتۆزی ڕەشبەڵەکی نادانیەکان،
لوشکەی لۆچێکی سەغڵەت….
لە پێچێکا لوشی بێدەنگی خۆی دەدا.
ئەوان کە سەر
پلیکانەکانی ئەکەون و
نایبینن،
لەسەربانەکەی دەنون و
گوێیان لە دەنگی هەناسەکانی نابێ،
ئەو
کە ژیانە و
ئێمەش مەرگ..
[ * ] [ * ] [ * ]




پێکەوەگرێدانی هورمز و بابلمەندەب!.. عوسمانی حاجی مارف

مەترسی ڕاستەقینەی رۆڵی حوسییەکانی یەمەن، لەوەدایە کە هەر هەوڵێک ئەیدەن بۆ داخستنی گەرووی بابلمەندەب یان تێکدانی کەشتیوانی بە قەبارەیەکی گەورە، لە بنەڕەتدا سروشتی خودی ململانێ و شەڕی ئەمریکا و ئێران دەگۆڕێت، واتا دەبێتە ڕوبەڕوبونەوەیەک کە کاریگەری لەسەر بەڕەنگاربونەوەی نێوان واشنتۆن و تاران هەیە، لەهەمانکاتدا کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی خۆی لەبەردەم قەیرانێکدا دەبینێتەوە، کە هەڕەشە لە سەر یەکێک لە گرنگترین خوێنبەرەکانی بازرگانی جیهانی دەکات.
هەوڵی هەریەک لە حوسییەکان و کۆماری ئیسلامی ئێران، تەنها بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی مەترسی ئەمنی و بە ئامانجگرتنی چەند کەشتیەک، یان تەنانەت هەڕەشەکردن لە کەشتیوانی دەتوانێت بەس بێت بۆ بەرزکردنەوەی تێچووی کەشتیوانی و تێکدانی بازاڕە جیهانیەکان، بەبێ ئەوەی پەرەبستێنێت بۆ ڕوبەڕوبونەوەی دەریایی تەواو، کە کاردانەوەکانی ئەستەمە کۆنتڕۆڵ بکرێت.
گروپی حوسییەکان نەک هەر لە هەوڵی هەڕەشەکردنن لە کەشتیوانی لە دەریای سووردا، بەڵکو بۆ دووبارە پێناسەکردنەوەی ڕێساکانی بەڕێوەبردنەکەی، بەرەو هەنگاوی سەپاندنی ڕسوماتن بەسەر ئەو کەشتیانەی کە لە گەرووی بابلمەندەبدا تێدەپەڕن، ئەمەش ڕەنگدانەوەی گۆڕانکاریە لە ستراتیژی تێکدانی کەشتیوانیەوە وە هەوڵدان بۆ گۆڕینی یەکێک لە گرنگترین خاڵە خنکێنەرە دەریاییەکان لە جیهاندا، بۆ سەرچاوەیەکی کاریگەری سیاسی و ئابووری، ئەم هەنگاوە ئاوێنەی ئەو مۆدێلەیە کە ئێران لە گەرووی هورمز دەستی بە پەرەپێدانی کردووە و قۆناغێکی نوێ لەبەرامبەر ئازادی کەشتیوانی نێودەوڵەتی دەکاتەوە.
دیارە ململانێی نێوان ئەمریکا و ئێران، تەنیا لە کەنداوی عەرەبی و گەرووی هورمزدا قەتیس نەماوە، بەڵکو دەستی کردووە بە درێژبوونەوە بەرەو دەریای سوور، کە گەرووی بابلمەندەب وردە وردە دەبێتە یەکێک لە مەترسیدارترین شێوە لە شانۆکانی ڕوبەڕوبونەوە، ئەم گەرووە کە خوێنبەرێکی گرنگە بۆ بازرگانی جیهانی، ئێستا لە ڕێگەی حوسییەکانەوە، چەقۆیەکی موزایەدەی زیاد بۆ تاران دابین دەکات، کە کەمتر نییە لە توانا تەقلیدیەکەی بۆ هەڕەشەکردنی کەشتیوانی لە کەنداو، بەمەش هەڕەشەی فراوانکردنی بازنەی ململانێکان لە کەنداوەوە تا دەریای سوور دەکات.
لەگەڵ پەرەسەندنی گرژیەکان لە نێوان گروپی حوسییەکان، لە لایەک و حکومەتی دانپێدانراوی نێودەوڵەتی یەمەن و سعودیە لە لایەکی دیکەوە، ئاماژەکان زیاتر دەبن بۆ ئەوەی یەمەن ببێتە گۆڕەپانی شەڕی داهاتوو لە ململانێی ئەمریکا و ئێراندا، کە کاردانەوەکانیش لە دەرەوەی ناوچەکە درێژدەبێتەوە و کاریگەری لەسەر ئابووری جیهانی و ئاسایشی بازرگانیە نێودەوڵەتیەکان هەیە.
لە قۆناغە سەرەتاییەکانی ڕوبەڕوبونەوەی واشنتۆن و تاران، حوسییەکان ئاستێکی سنوورداریان لە تێوەگلانی سەربازیدا پاراست، خۆیان لە ئەنجامدانی هێرشەکان لە دژی ئیسرائیل قەتیس کرد، لە هەمان کاتدا چاوەڕێی پەرەسەندنی ململانێکان بون، بەڵام پێشهاتەکانی ئەم دواییەی ناو یەمەن، لەگەڵ نوێبونەوەی گرژیەکانیان لەگەڵ سعودیە، وایکردووە ئەو گروپە ڕوبەڕوبونەوەیەکی توندتر بگرێتە بەر، بەمەش گەرووی بابلمەندەب بگەڕێتەوە پێشەنگی حیساباتی ناوچەیی و نێودەوڵەتی.
ئەم هەڵکشانە گوزارشت لە تێگەیشتنی حوسییەکان دەکات، کە جوگرافیا بۆتە یەکێک لە گرنگترین ئامڕازە ستراتیژیەکانیان، لە کاتێکدا کە گەرووی هورمز نوێنەرایەتی هێڵی تەقلیدی ئێران دەکات بەسەر بازاڕەکانی وزەدا، بابلمەندەب توانای کاریگەری لەسەر ئەو کۆریدۆرە دەریاییە دەدات کە دەریای سوور، بە کەنداوی عەدەن و زەریای هیندیەوە دەبەستێتەوە، کە ڕێژەیەکی بەرچاو لە بازرگانی و دابینکردنی وزەی جیهانی کە بۆ ئەوروپا و ئاسیا تەرخانکراوە، بەو ڕێڕەویەدا تێدەپەڕێت، ئەمەش وا دەکات بتوانرێت لە یەک کاتدا لە دوو ئاراستەی باکووری کەنداو و باشووری دەریای سوورەوە فشار بخرێتە سەر ئابووری جیهانی.!
ئەم گۆڕانکاریە نوێنەرایەتی بازدانێکی چۆنایەتی دەکات لە سروشتی ململانێکەدا، ڕوبەڕوبونەوەکە چیتر تەنیا لە ئۆپەراسیۆنە سەربازیە ئاساییەکاندا سنووردار نییە، بەڵکو ئێستا بە ئامانجگرتنی خوێنبەرەکانی ئابووری جیهانیش دەگرێتەوە، کە تێچووی هەر پەرەسەندنێک بۆ هەموو لایەنەکان بەرز دەبێتەوە، نەک تەنیا ئەو وڵاتانەی کە ڕاستەوخۆ بەشدارن لە ململانێکاندا.
پێدەچێت هەڕەشەکانی ترەمپ بۆ “سزادانی سەربازی گەورە” لە دژی حوسییەکان و ئێران، هەوڵێک بێت بۆ ڕێگریکردن لە هەر کارێک کە دەیانەوێت هاتوچۆی کەشتیوانی لە گەرووی بابلمەندەب تێکبدات، واشنتۆن ئەوە دەزانێت کە هەر پچڕانێک لەم ڕێڕەوی ئاوەدا کاریگەری ڕاستەوخۆی دەبێت لەسەر بازرگانی جیهانی و بازاڕەکانی وزە.
لەم چوارچێوەیەدا بابلمەندەب وردە وردە دەبێتە خاڵێکی فشار، هاوتەریب لەگەڵ گەرووی هورمز، لە کاتێکدا ئێران توانای ئەوەی هەیە هەڕەشە لە هەناردەکردنی وزە لە کەنداوەوە بکات، حوسییەکان توانایەکی زیادەیان پێدەبەخشن بۆ ئەوەی لە دیوی باشووری دەریای سوورەوە کاریگەری لەسەر بازرگانی جیهانی هەبێت، بەمەش بژاردەکانی ڕێگریکردن فراوانتر دەکات و حیساباتی ئەمریکا زیاتر ئاڵۆزتر دەکات، هەروەها کاریگەری باڵای دەبێت لە زیاتر پاشەکشەکردن بە دەوری سیاسەتەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا.
گەر بەم شێوەیە دۆخەکە پەرەبستێنێت، بابلمەندەب چیتر تەنیا ڕێڕەوێکی ئاوی ستراتیژی یان درێژکراوەی ململانێی یەمەن نییە، بەڵکو دەبێتە یەکێک لە گرنگترین موزایەدەی ڕوبەڕوبونەوەی ناوچەیی نێوان ئەمریکا و ئێران، ئەگەر گەرووی هورمز دەروازەیەک بۆ فشارخستنە سەر بازاڕەکانی وزە نوێنەرایەتی دەکات، ئەوا بابلمەندەب دەبێتە دەروازەیەکی کاریگەر لەسەر بازرگانی جیهانی لە باشوورەوە، بۆیە چیتر هەر جۆرە هەڵکشانێکی حوسییەکان وەک پەرەسەندنێکی ناوخۆیی یەمەن لێکنادرێتەوە، بەڵکو وەک بەشێک لە شەڕێکی فراوانتر بۆ ئاسایشی ڕێگا دەریاییەکان و داڕشتنەوەی هاوسەنگی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لە ئاکامدا بە بەرژەوەندی ئێران لێکدەدرێتەوە.
دەستپێشخەری حوسییەکان تەنیا لاسایکردنەوەی هاوپەیمانی ناوچەیی خۆیان نیە، بەڵکو درێژکراوەی کردەی ستراتیژیەکی ئێرانیە کە لەسەر بنەمای دابەشکردنی هێڵی دەریایی لە نێوان گەرووی هورمز و بابلمەندەب دامەزراوە، ئەمەش ڕێگە بە ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی دەدات نەک تەنها ڕوبەڕوی یەک تەحەددا، بەڵکو رڕوبەڕوی دوو بەرەی دەریایی بەیەکەوە گرێدراو ببنەوە.
مەترسیەکانی پڕۆژەی حوسیەکان لە هەوڵداندایە بۆ دامەزراندنی پێشینەیەکی نوێ لە بەڕێوەبردنی ڕێڕەوی دەریایی نێودەوڵەتیدا، ئەگەر ئێران سەرکەوتوو بێت لە گۆڕینی گەرووی هورمز بۆ کەرەستەیەکی گوشاری سیاسی، حوسییەکان سەرکەوتوو بن لە دووبارەکردنەوەی هەمان مۆدێل لە بابلمەندەب، ئەوا ململانێکان تەنها لە ئازادی کەشتیوانیدا سنووردار نابێت، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ دووبارە کێشانەوەی یاساکانی کۆنترۆڵکردنی بازرگانی جیهانی و گۆڕینی ڕێگا دەریاییەکان لە فەزای نێودەوڵەتیەوە بۆ موزایەدە لە ململانێکانی ناوچەکەدا.
ئێران تەنیا پشت بە دەسەڵاتی سەربازی نەبەستووە، هەوڵدەدات ئەو جوگرافیایەی کە کۆنترۆڵی یەکێک لە گرنگترین خاڵە خنکێنەرە دەریاییەکانی جیهان پێی بەخشیوە، بگۆڕدرێت بۆ سەرچاوەیەکی کاریگەری سیاسی درێژخایەن.
ڕەنگە لەم نێوەدا گرنگترین وانە و ئەزمون بۆ ئێران ئەوە بێت، کە ئاسایشی گەرووی هورمز و بابلمەندەب چیتر تەنیا خەمی ئێران یان کەنداو و ناوچەکە نەبێت، بەڵکو بووەتە پرسێک کە کاریگەری لەسەر سەقامگیری تەواوی سیستەمی ئابووری نێودەوڵەتی هەیە. ئەمەش ئاسایشی بابلمندەب دەکاتە پرسێک کە حیساباتی سەربازی تێدەپەڕێنێت بۆ شەڕێکی پەیوەست بە سروشتی دەوڵەت و ناسنامەی دەسەڵات لە کەناراوەکانی دەریای سووردا، لە هەمانکاتدا ئاستی ململانێ جیهانیەکانی وڵاتانی زلهێزی دنیا بە ئاقارێکی تردا بە ڕێدەکات.
ڕێگا دەریاییەکان چیتر بارمتەی ململانێی نێوان دوو دەوڵەت نین، بەڵکو بوونەتە جێگەی ڕەشبگیری گروپە نێودەوڵەتیەکان و گۆڕینی ئاستی هاوسەنگی لایەنەکان بەدەوڵەتەکان و گروپە میلیشیاکانەوە، ئیتر ئەمە ساتێکە لەئاستی جیهاندا کە تەنیا هەڵسەنگاندنی هەڵوێستەکان لێکناداتەوە، چونکە پێویستی بە پێناسەکردنەوەی چەمکی ئاسایشی ناوچەیی و نێودەوڵەتی و دەرچون لە قەیران و بارگرژی و جەنجاڵی هەیە!؟.

عوسمانی حاجی مارف




داهاتوی گرووپە میلیشیاکان بەرەو کوێ؟.. ئەحمەد کامەران

سەرەتای درووستبونی ئەم میلیشیانەی عێراق دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ڕابردوو لەگەڵ سەرهەڵدانی گروپی تیرۆرستی داعش . دواجار بە فەتوای سیستانی، عێراق پڕ بوو لە هێزی چەکدار بەناوی حەشدی شەعبی ، سەرەتا خۆیان وا نیشان دا هاوشانی سوپای عێراق ، وەکو هێزێکی نیشتیمانی لەپێناو بەرژەوەندییەکانی خەڵکی عێراق ڕووبەڕوی تیرۆر دەبنەوە.بەهەمان شێوەش لەنێو شەقامی عێراقیش بە هێزی گەل ناسران. بەڵام لەپاش کۆتایی هاتنی داعش لەناوچەکەدا، دواجار ڕووی ڕاستەقینەیی ئەم میلیشیانە بەدیارکەوت . لەهێزی بەرگری گەلەوە بوون بە خزمەتکاری ئەجێندا سیاسیەکانی ئێران . بەڵام شتێک لەیاد نەکەین ، لەسەرەتاوە ئەم گرووپانە بە بڕیاری ڕاستەوخۆی ئێران هاتنە درووستبوون، ئەمەش بۆ دووئامانجی سەرەکی ، یەکەمیان مەبەست لە لاوازکردنی پێگەی تەواوەتی عێراق لەناوەندەکانی بڕیارداندا، دووەمیان بۆ چاودێری تەواوی جموجۆڵەکانی ئەمریکا لەعێراق و ناوچەکەدا .
ئەم هێزە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بوونە ڤایرۆسێکی نەگریس بۆ عێراق ، تەنانەت هەرێمی کوردستانیش قوربانی ڕاستەوخۆی دەستی ئەم میلیشیا بێ سەروبەرانەیە. بینیمان لەکۆتایی مانگی شوبات، لەگەڵ دەستپێکی هێرشەکانی ئەمریکا بۆسەر ئێران ، گرووپە میلیشیا تیرۆرستییەکانی عێراق بەبێ ڕەچاوکردنی قەوارەی هەرێم و خاکی عێراق، ژەهری ڕق و کینەی خۆیان بەسەرماندا ڕژانن،هەرزوو دەستیان بە درۆن بارانکردنی هەولێر و سلێمانی و ناوچەکانی دیکەی هەرێمیان کرد ، لەگەڵ ئەوەشدا شەهید و بریندارمان دا .
لە ئێستادا دوبارە هەمان سیناریۆی ساڵانی ڕابردوو باس و خواستی چەکدانانی ئەم گرووپانە لە ئارادایە ، تەنانەت ئەمجارەیان دوا مۆڵەتیان ۳۰ی ئەیلول، دەبێت تاوەکو پێش ئەو بەروارە کۆتایی بە کار و چالاکی ئەم گرووپە میلیشیا نایاسایانە بهێنرێت لەتەواوی خاکی عێراق . بە کۆتایی هاتنی ئەم گرووپانە ، دەتوانین بڵێین ئیتر سەروەری خاکی عێراق بەهێزتر دەکات و دەستی دەرەکی لەنێو خاکی عێراقدا کۆتایی پێدەهێنرێت. میلیشیاکان لە پاڵ ئەوەی تا سەر ئێسقانیان تاوانبارن و دەبێت لەگەڵ چەکدانانیان ڕاستەوخۆ لێپرسینەوەی یاسایی لەبەرامبەریان بگرنە بەر وسزا بدرێن ، کەچی مەرجی پێشوەختەیان خستۆتە بەر کابینەکەی زەیدی بۆ خۆهەڵوەشاندنەوەیان . لەهەرە مەرجەکانیان کە زۆر بە ئاشکرا دژایەتی خۆیان بۆ گەلی کورد و قەوارەی هەرێم نیشاندا ، داوا دەکەن بەهەمان شێوە پێشمەرگەش وەکو میلشیاکان هەڵبوەشێنرێنەوە . بەڵام لەوە بێ ئاگان پێشمەرگەی قارەمان هێزێکی خۆرسکیە لەنێو دڵی گەلی کوردەوە هەڵقوڵاوە، هیچ کاتێک بەدەستی دوژمنان کۆتایی نایەت .

بەڵام پرسیارەکە لێرەدا ئەوە ئایا کابینەکەی زەیدی تاچەند توانای بەڕەنگاربونەوەی ئەم گرووپانەی هەیە ؟
بۆ بەرچاو ڕوونی ئەم پرسیارە ، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ کابینەکانی پێشوی عێراق ،دەبینین بەهەمان شێوە هەوڵێکی زۆر دراوە بۆ کۆتایی هێنان بە کارەکانی ئەم گرووپانە، بەتایبەتیش لەسەردەمی سودانی هەوڵی تەواوەتی درا بە داماڵینی چەک لەدەستی میلیشیاکان. کەچی دواجار بینیمان میلیشیاکان بەهێزتر دەرکەوتن لەگۆڕەپانی سیاسی عێراق، تەنیا کابینەی حکومەتەکان هاتنە گۆڕان وە هیچ دەستکەوتێکی دڵخۆشکەرمان نەبینی. بەڵام کلیلی نەمانی ڕاستەوخۆی ئەم گرووپانە لە ئێستایە تەنیا پەیوەستە بە مان و نەمانی کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە. زۆر بە ئەستەم دەبینرێت ئەم گرووپانە بەئاسانی دەستبەرداری چەکەکانیان بن لەخاکی عێراق ، یانیش لە ئەگەری بەزۆر چەکدانانیان ،دەبێت عێراق بکەوێتە جەنگێکی ناوخۆیی درێژخایەنەوە ، تاوەکو بتوانێت بەتەواوی ئەم چەکدار و گرووپانە بەیەکجاری لەسەر خاکەکەی داماڵێت. من دەڵێم هیوادارم لەڕێگای زمانی دیپلۆماسیەتەوە کێشەکان چارەسەر بکرێت ، بەرلەوەی کارەکە بگاتە زمانی جەنگ . چونکە لەیادمان نەچێت جەنگەکە تەنیا شەقامی عێراقی بەخۆیەوە ناگرێتەوە ، بەڵکو خاکی هەرێمی کوردستانیش دەخرێتە نێو گۆڕەپانی جەنگەکەوە .

لە ئێستایە تەواوی چاوەکان لەسەر سەرۆک وەزیرانە گەنجەکەی عێراق عەلی زەیدی دایە ، ئاخۆ تاچەند دەتوانێت بە ڕوحێکی گەنجانەوە زاڵ بێت بەسەر تەواوی قەیرانە پیربووەکەی عێراق؟