كۆماری كوردستانا سۆر، سه‌ره‌تایه‌ك بۆ كۆماری كوردستان.. ئاکۆ عەبدوڵڵا

لاپه‌ڕه‌ی مێژوو
دوای روخانی ئیمپراتۆریه‌تی میدی له‌ ساڵی 550 پ.ز. خاكی كوردستان دابه‌شكرا‌وه‌ و له‌لایه‌ن خه‌ڵكانی دیكه‌ش حوكمڕان كراوه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێ دانیشتوانی‌ كوردستان‌ ملكه‌چ و ده‌ست له‌ ئه‌ژنۆ دانیشتبن، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ به‌ درێژایی ئه‌و ماوه‌یه‌ چه‌ندی بۆیان كرابێت مكوڕانه‌ هه‌وڵی سه‌ربه‌خۆیی و پاراستنی شوناس و پێگه‌ و خاوه‌نداریه‌تی خۆیان داوه‌. به‌وه‌ش یاخیبوونێكی پیرۆزیان نواندووه‌. هه‌ر كاتێكیش بۆیان ره‌خسا بێت، ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ر كوردستانی گه‌وره‌ و یه‌كگرتووشدا نه‌بووبێ ئه‌وه‌ قه‌ڵه‌مڕه‌وی سه‌ربه‌خۆییان له‌ شێوه‌ی قه‌واره‌ی میرنیشینی پێكهێناوه‌. له‌ دوای وه‌ستانی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانیش كه‌ كورد به‌ ئاواته‌وه‌ له‌ ئه‌نجامه‌كانی كۆنگره‌ی ئاشتی ساڵی 1919 ده‌ڕوانی، وه‌ك گه‌لێكی چه‌وساوه‌ی خاك داگیركراو به‌هیوای سه‌ربه‌خۆیی و پێكهێنانی ده‌وڵه‌تی خۆی بوو، به‌ڵام به‌رژه‌وه‌ندی وڵاته‌ زلهێزه‌كان له‌وه‌دا بوو به‌ پارچه‌ پارچه‌یی بیهێلدرێته‌وه‌‌ و خاكه‌كه‌ی به‌ حكومه‌ته‌ تازه‌ دروستبووه‌كان ببه‌سترێته‌وه‌، هه‌ر وه‌ك چۆن چه‌ندان گه‌ل و نه‌ته‌وه‌ی دیكه‌ش كرانه‌‌ قوربانی به‌ژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌وان. له‌و ساوه‌ كورد ده‌سته‌به‌رداری سه‌ربه‌خۆیی و حكومڕانی خۆی نه‌بووه‌ و ناشبێ. ساڵی 1922 به‌ سه‌رۆكایه‌تی شێخ مه‌حمود له‌ سلێمانی و ده‌ورووبه‌ری (شانشینی كوردستان) پێكهێنرا. ساڵی دواتریش له‌ نێوان ئه‌رمینیا و ئازه‌ربایجانی ئه‌مڕۆ، كۆماری (كوردستانا سۆر) ی دامه‌زراند. ساڵی 1930 به‌ سه‌رۆكایه‌تی ئیحسان نوری، پاشا (كۆماری ئارارات) و له ‌پاشخانی جه‌نگی دووه‌می جیهانیش به‌ سه‌رۆكایه‌تی قازی محه‌مه‌د (كۆماری كوردستان) ی له‌ مهاباد راگه‌یاند.
كۆماری كوردستانا سۆر (یوزەیدی کوردستان) رۆژی 7 ی تەمموزی ساڵی1923 بە فەرمانی حکومەتی ئازەربایجان وه‌ك یەکەیەکی ئیداریی سەربەخۆ له‌ناو ئه‌و كۆماره‌ی قەفقاز دامه‌زرا كه‌‌ ده‌كه‌وێته‌ باکووری ڕۆژھەڵاتی کوردستانی گەورە و‌ سێگۆشه‌ی ئه‌رمه‌نی و روسی و ئازه‌ربایجانی. ئه‌و یه‌كه‌یه‌ ببووە خاڵی جیاکەرەوەی هەرێمی قەرەباغ و ئەرمەنستان. بڕیاری دامه‌زراندنه‌كه‌شی له‌لایەن دەسەڵاتی باڵای سۆڤییەتی لە مۆسکۆ ده‌رچوو بوو. وه‌ك به‌شێك له‌ سیاسەتی (کۆرێنیزاتسیا) له‌ته‌ك گرنگیدان به‌ پێشخستن و پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری حکومی و که‌لتووری بە زمانی خۆجێی، به‌و مه‌به‌سته‌ی ببێتە ناوەندێكی گرنگ بۆ بڵاوکردنەوەی ئایدیای بۆ‌لشه‌ڤی لەناو کوردانی ناوچه‌كه‌ و راكێشانی سۆزی کوردی ناو وڵاته‌كانی تورکیا و ئێران و عێراق و سوریا، کە ئەو کات عێراق و سوریا لە ژێر ئینتیدابی به‌ریتانیا و فەرانسەدا بوون.
ناوەندی كارگێڕی ئەو یەکەیە شاری لاچین بوو كه‌ دەکەوتە نێوان قارەباغی شاخاوی و پارێزگای سیونیکی ئەرمینیا و له ‌كۆنه‌یشه‌وه‌ هۆزە کوردییەکان تێیدا نیشتەجێ بوون‌ كه‌ هه‌ندێكیان دانیشتوانی ره‌سه‌نی ناوچه‌كه‌ن و مێژووی ره‌گداكوتانیان بۆ هه‌زاره‌ها ساڵ به‌ر له‌ ئێستا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. به‌شێكیشیان له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتداره‌ سه‌فه‌وی و قاچارییه‌كان له‌ ئێران و عوسمانیه‌كانیش له‌ توركیا بۆ ئه‌و ناوچانه‌ دوورخراونه‌ته‌وه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی ئێرانی و عوسمانی زۆر جار كوردیان به‌ كۆمه‌ڵ له‌ خاكی خۆیان بۆ ئه‌و دیوی قه‌فقاس و ئه‌رمینیا و توركمانستان و لوبنان و ئه‌لبانیا و چه‌ندان شوێنی دیكهی دوور ده‌ربه‌ده‌ریان ده‌كرد. له‌ هه‌ندێك باریشدا كورد له‌ ترسی ئه‌و ده‌سه‌ڵاتدارانه‌، ناچارییانه‌ بۆ شوێنه‌ دووره‌كان سه‌ری خۆی هه‌ڵگرتووه‌. لێره‌دا پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌ین كوردانی قه‌فقاز تا ساڵی 1827 میرنشینی سه‌ربه‌خۆیان هه‌بووه‌. ساڵی 1813 به‌ گوێره‌ی په‌یماننامه‌ی (گولستان) ی نێوان هەردوو دەوڵەتی ئێران و ڕووسیای قه‌یسه‌ری، ئێران ئه‌و به‌شه‌ی‌ بۆ ڕووسیای جێهێشت. هه‌ر له‌ به‌ر ئه‌وه‌شه‌ هه‌ندێك كه‌س وەک پێنجەم پارچەی کوردستانی دابەشکراو سەیری ئه‌و ناوچه‌یه‌‌ دەکرێت.
قه‌ڵه‌مڕه‌وی ئه‌و كۆماره‌ ناوچەكانی کەلباجەر و لاچین و قوبادلی و زەنگیلان و بەشێک لە جەبرائیلی لەخۆ گرتبوو. زۆرینەی کوردەکانی ناوچەکە شیعە بوون و زمانی فەرمیشی شێوه ‌زاری کورمانجی بوو. هاوكات زمانی ئازەربایجانیشی تێدا به‌كارده‌هێنرا. ئه‌مه‌و كۆماره‌كه‌ ئاڵای تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌بوو كه‌ دوو به‌ش بوو‌ به‌ پانی. به‌شێكیان ره‌نگی سۆر بوو‌. به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ش سه‌وز. به‌شه‌ سۆره‌كه‌ی گه‌وره‌تر‌ و له‌لای چه‌پیشی‌ رۆژێكی زه‌رد هه‌بوو‌ كه‌ له‌ناویدا ئه‌ستێره‌یه‌كی بچووك و چه‌كوچ و داسی لۆگۆی كۆمونیشی ده‌بینرا. بەپێی داتاکانی ساڵی 1925 ئەو یەکە کارگێڕێیە، شەش هەرێم و 330 ئاوایی لە خۆ گرتبوو. بەپێی سەرژمێری یه‌كێتی سۆڤیەتیش لە ساڵی دواتر ژمارەی دانیشتوانی ئه‌و كۆماره‌ (51,426) کەس بوو كه‌ (37,182) کەسیان کورد بوون، واتا به‌ڕیژه‌ی (72،7%). و رێژه‌ی ئازه‌ربایجانیش 26،3% بوو.
خوێندن و نووسینی له‌و كۆماره‌ به‌ کوردی و بە پیتی کریلیک بوو. به‌ڵام تا ده‌هات حكومه‌تی ئازەربایجان گرفتی زیاتری ده‌خسته‌ به‌رده‌م كارگێڕی ئه‌و حكومه‌ته،‌ به‌هۆیه‌وه‌ دانیشتوانی کوردستانا سۆر به‌تایبه‌تی بۆ درێژه‌دان به‌ خوێندن ناچاربوون بۆ ناوچەکانی سۆڤیەت و ناوچەکانی دیکەی جیهان کۆچ بکەن. هەر بۆیە ساڵ بە ساڵ ژمارەی کوردەکان کەم و ئازەرییەکانیش زیاد ده‌بوون. رۆژی 8ی نیسانی 1929 له‌ شەشەمین کۆنگرەی سۆڤییه‌تی، ئازەربایجان چاکسازیی لە پێکهاتەی ئیداریدا پەسەند کرد و بەهۆیەوە هەموو ئوێزدەکان، لەوانەش کوردستان ئوێزد، هەڵوەشێنرانەوە. سۆڤییه‌تیش ئه‌وه‌ی پێخۆش ‌بوو، چونكه‌ ئه‌وسا كه‌مال ئه‌تاتورك داوای له‌ ستالین كردبوو ئه‌و كۆماره‌ كوردییه‌ له‌بار به‌رێ، ئه‌وه‌بوو رۆژی 30 ی ئایاری ساڵی دواتر تا رۆژی 23 ی ته‌مموز لە شوێنی كۆمارا سۆریا (ئۆکروگی کوردستان) دامەزرا. ئه‌وسا سۆڤیەت به ‌هیچ جۆرێك نەیده‌ویست پەیوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا و ئێران تێکچێت، بۆیه‌ ئه‌وه‌نده‌شیان به‌ ره‌وا نه‌بینی و رۆژی 23 ی تەمموز کوردستان ئۆکروگیش هەڵوەشێنرایەوە. هه‌رچه‌نده‌ کوردی ئه‌و حكومه‌ته‌ به‌و بڕیاره‌ رازی نه‌بوو. دواتر تا ده‌هات دۆخی به‌رده‌میان سه‌خت تر ده‌بوو، ساڵانی 1937 و 1938 دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت زۆربەی دانیشتوانی کوردی ئازەربایجان و ئەرمینیای بۆ کازاخستان و تورکمانستان و قرغیزستان و ئۆزبەکستان دوورخستەوە. ساڵی 1944 له‌ كاتی جه‌نگی دووه‌می جیهانی، جۆزێف ستاڵین به‌ زۆر کوردی جۆرجیای بۆ قەزاقستان و ئۆزبەکستان دوورخسته‌وه‌.
به‌و جۆره‌ باره‌كه‌ درێژه‌ی كێشا تا له‌ ساڵی 1961 (مێهمەت بابایێڤ) هەوڵی دا مافەکان ده‌سته‌به‌ر بكاته‌وه‌، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو. دواتریش کورده‌ ناسیۆنالیستییەکانی سۆڤیەت هەوڵی زۆریاندا بۆ گەڕاندنەوەی مافەکانی کوردە دوورخراوەکان. ئه‌وه ‌بوو ساڵی 1989 توانییان ڕێکخراوی (یەکبوون) پێكبهێنن کە ئامانجی دووبارە دامەزراندنەوەی ئۆتۆنۆمی کورد بوو. حکومەته‌كه‌ی گۆرباچۆڤیش بارێكی گونجاوی هێنابووه‌ ئارا، به‌ڵام داڕمانی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی 1991 لەلایه‌ك و هه‌وڵه‌ دوژمنكارییه‌كانی تورکیا له‌لایه‌كی دیكه‌ کۆتاییان ھێنا به‌ بنیادنانی دەوڵەتی سه‌ربه‌خۆی کوردی لەناو یەکێتی سۆڤیەت. ساڵی دواتریش لە کاتی جەنگی نێوان ئەرمەنستان و ئازەربایجان لەسەر کۆماری (ناگۆڕنە – قەرەباخ) و دوای گرتنی لاچین لەلایەن هێزەکانی ئەرمینیا، هه‌وڵدرا بۆ دووبارە دامەزراندنەوەی کوردستانا سۆر لەژێر ناوی کۆماری کوردیی لاچین به‌ڕابه‌رایه‌تی (وەکیل مستەفایێڤ)، بەڵام ئەمەش سەرکەوتوو نەبوو، بۆیه‌ ناوبراو به‌ره‌و ئیتاڵیا سه‌ری هه‌ڵگرت.
جێگه‌ی باسه‌ تا ئێستاش له‌باره‌ی زه‌وی كوردستانا سۆر له‌نێوان ئازەربایجان و ئەرمەنستان کێشە هه‌یه‌. هه‌ردووكیان خۆیان بە خاوەنی دادەنێت، له‌ شەڕی نێوانیشیاندا ده‌یان ھەزار سەرباز کوژراوه‌. بۆ ئێمه‌ی كورد کۆمارا کوردستانا سۆر، هەرچەندە تەمەنی کورت بوو، بەڵام بەشێکی گرنگە لە مێژووی نەتەوەییمان.

ئاکۆ عەبدوڵڵا




پارادۆکسی سەرکەوتن: شیکردنەوەیەکی لۆژیکی بۆ دیمەنێکی کۆمەڵایەتی.. کارزان عزیز عەبدولرەحمان

ئەم وێنەیە تەنها دیمەنێکی هونەری نیە. ئەمە بەڵگەیەکی بینراوە بۆ واقیعی کۆمەڵگای سەردەمی ئێمە. لە یەک چوارچێوەی بچووکدا، هەموو کێشە ئابوری و کۆمەڵایەتی و ئەخلاقیەکانی سەدەی 21ـمان بۆ کورتکردۆتەوە. بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی لۆژیکی و ڕیاڵیستی لێی تێبگەین، پێویستە توخمەکان یەک یەک شیبکەینەوە و پاشان پەیوەندیان بە یەکترەوە بکەین.

یەکەم: شیکردنەوەی ژینگەی دەرەکی – شاری دوو ڕوو
لە پشت پەنجەرەکەی ژوورەکەوە شارێکی گەورە دەبینین. تاوەرە بەرزەکان ڕووناکن و نیشانەی گەشەی ئابوری و پێشکەوتن و تەکنەلۆژیا دەدەن. شوشەی پەنجەرەکان وەک ئاوێنە دەدرەوشێتەوە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە مرۆڤ توانیویەتی سروشت ببەزێنێت و باڵەخانەی بەرز دروست بکات.
بەڵام لە هەمان کاتدا ئاسمان پڕە لە دوکەڵی ڕەش و قاوەیی. ئەم دوکەڵە ئاماژەیە بۆ چەند شتێکی ڕاستەقینە: پیشەسازی پیسبوو، ئاژاوەی ناو شار، ئاگری تووڕەیی خەڵک، یان تێکچوونی ناوەوەی ئەو شارە.
لۆژیکەکەی زۆر سادەیە. هەر گەشەیەک تێچووی خۆی هەیە. شارە گەورەکان ناوەندی دەرفەت و پارە و زانستن، بەڵام هەمان کات ناوەندی گەورەترین جیاوازی چینایەتی و قەرەباڵغی و گەندەڵی و تاوانن.
ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە ئەوانەی لە “سەرەوەی” شارەکەن، لە دوورەوە سەیری کێشەکان دەکەن و خۆیان بێبەش دەزانن لێی. ژوورەکە لە بانی باڵەخانەیەکە و ئەمە خۆی ڕەمزێکە بۆ جیابوونەوەی فیزیکی و دەروونی چینی دەسەڵات لە کێشەکانی خەڵکی ئاسایی. ئەوان لەسەرەوەن و سەیری دۆزەخەکەی خوارەوە دەکەن.
شار لە دەرەوە دەسووتێت و ناوەوە سارد و بێدەنگە و کۆندیشنی هەیە. ئەمە پارادۆکسی سەرکەوتنی مۆدێرنە. لە دەرەوە هەموو شتێک خێرا و گەشاوەیە، بەڵام لە ناوەوە بناغەکان دەلەرزێن و ئاسایش نیە.

دووەم: شیکردنەوەی ژینگەی ناوەوە – بازاڕی بەهاکان
ناو ژوورەکە 3 توخمی سەرەکی تێدایە کە بناغەی شیکاریەکەمان پێکدەهێنن. هەموویان بە دەوری پارەوە دەسوڕێنەوە.

  1. پارە: سندوقێکی ئاسنینی کراوە پڕە لە دەستەی دۆلار. کیسەیەکی گەورەی پارە فڕێدراوەتە سەر زەوی وەک ئەوەی بێبەها بێت. چەند پارەیەکی زێڕینیش لەسەر زەوی و سەر مێز بڵاوکراوەتەوە. پارە لێرەدا تەنها ئامراز نیە بۆ کڕین، بەڵکو بووەتە تەوەر و بناغەی هەموو شتێک. هەموو بڕیار و پەیوەندی و ئەخلاق بە پێوەری پارە دەپێورێت.
  2. دەسەڵات: کورسیەکی گەورەی چەرمی ڕەش، مێزێکی گرانبەهای دار، لاپتۆپی نوێ، کاتژمێری دەست. ئەمانە هەمووی نیشانەی دەسەڵات و کۆنترۆڵ و پێگەی کۆمەڵایەتین. ئەوانەی ئەمانەیان هەیە، یاسا دادەنێن و یاریەکە بەڕێوەدەبەن.
  3. شکست: لەسەر مێزێکی لاوەکی وێنەیەکی هاوسەرگیری هەیە کە لە ناوەڕاستەوە شکاوە بە دوو پارچەوە. ئەمە گرنگترین توخمە چونکە نیشانەی ئەو تێچووە مرۆڤایەتیەیە کە لەبەرامبەر پارەدا دراوە. واتە بۆ گەیشتن بەم ئاستە مادیە، پەیوەندی مرۆڤایەتی و خێزان و متمانە قوربانی کراوە.

سێیەم: شیکردنەوەی سێ کەسایەتی وەک سێ چینی کۆمەڵایەتی
هەر یەکێک لەم سێ کەسە نوێنەرایەتی چینێکی جیاواز دەکات لە کۆمەڵگادا. ئەوان سێ وەڵامی جیاوازن بۆ پرسیاری “چۆن سەرکەوتوو بین؟”
کەسایەتی یەکەم: نوێنەری چینی سەرمایە و دەسەڵات
ئەم پیاوە لەسەر کورسیەکەی دانیشتووە. پشتێکی داوەتە پەنجەرە. جلوبەرگی تەواو فەرمی لەبەردایە: کۆتی ڕەش، کراوات، عەینەکی ڕەش، کاتژمێری گران. لەبەردەمیدا لاپتۆپ و پارە هەیە و پێدەکەنێت بە دڵنیاییەوە.
لۆژیکی ئەم کەسە بریتیە لە لۆژیکی بازاڕی ڕەها. بۆ ئەو سەرکەوتن تەنها بە یەک شت دەپێورێت: کۆکردنەوەی سەرچاوە. پارە، دەسەڵات، کۆنترۆڵ، زانیاری.
لە بیرکردنەوەی ئەودا هەموو شتێک نرخێکی هەیە و دەکڕدرێت. کات، خزمەت، وفاداری، تەنانەت کەرامەتی مرۆڤیش. بۆیە ژنەکەی لەبەردەمیدا خزمەتکاریە و پیاوەکەی سەر کەنەکەش نموونەیەکی شکستخواردووە کە هیچ بەهایەکی نیە.
پێکەنینەکەی نیشانەی بێباکی نیە. بەڵکو نیشانەی ئەوەیە کە ئەو هەست دەکات یاریەکەی بردۆتەوە. ئەو لە سیستەمەکەدا براوەیە و یاساکانی خۆی داناوە. بۆ ئەو جیهان شوێنێکە بۆ بەدەستهێنان و کۆنترۆڵکردن، نەک بۆ هاوبەشی و هاوسۆزی.

کەسایەتی دووەم: نوێنەری بازرگانیکردن بە خۆ
ئەم ژنە لەسەر ئەژنۆ دانیشتووە و قاوەی بۆ پیاوە دەوڵەمەندەکە دەبات. جلەکانی فەرمین بەڵام سێکسین و دیزاینکراون بۆ سەرنج ڕاکێشان. پێدەکەنێت و سەیری ئەو دەکات و چاوەڕێی فەرمانیە.
لۆژیکی ئەم کەسایەتیە ئاڵۆزترینە. لە یەک لای ئەو بڕیارێکی ئابوری داوە. لە کۆمەڵگایەکدا کە دەرفەتەکان کەمن و پێشبڕکێ زۆرە و بێکاری باوە، هەندێک کەس ناچار دەبن “سەرمایەی کۆمەڵایەتی و جەستەیی و جوانی” خۆیان بەکاربهێنن بۆ ئەوەی بەرەو پێش بچن.
ئەو ئیرادەی خۆی بەکارهێناوە بۆ گۆڕینی چین و پێگەی خۆی. بۆیە ناتوانین تەنها پێی بڵێین قوربانییەکی بێدەسەڵات. ئەو ئەکتەرێکی چالاکە لەناو سیستەمەکەدا و یاریەکەی قبوڵ کردووە بۆ بردنەوە.
بەڵام لە لایەکی ترەوە، ئەم کردارە نیشانەی تێکچوونی بەهای کەرامەت و سەنگ و مرۆڤایەتیە. کاتێک مرۆڤ خۆی دەکاتە کاڵایەک بۆ فرۆشتن، ئەوا کۆمەڵگاش بەهاکانی لەدەست دەدات. پێکەنینەکەی دروستکراوە و پیشەییە چونکە بەشێکە لە “ئەرکەکەی”. ئەو نەک تەنها قاوە دەبات، بەڵکو سەرکەوتن و پاراستن دەکڕێت بەو خزمەتەی.

کەسایەتی سێیەم: نوێنەری چینی دۆڕاو و قوربانی
ئەم پیاوە لەسەر کەنەکەیەک دانیشتووە. جلێکی ئاسایی و سادە لەبەردایە. دەستەکانی بەیەکەوە بەستووە و سەیری دیمەنەکە دەکات بە چاوێکی پڕ لە توڕەیی و خەم و بێهیوایی. لە تەنیشتی وێنەیەکی هاوسەرگیری شکاو.
لۆژیکی ئەم کەسە بریتیە لە لۆژیکی دۆڕان و دەرکەوتن لە یاری. ئەم پیاوە لە ڕابردوودا هەموو شتێکی هەبووە. وێنەی هاوسەرگیریەکە بەڵگەیە لەسەر خێزان و پلان و خەون و ژیانێکی ئاسایی.
بەڵام لە سیستەمێکی ئابوریدا کە تەنها بەهێزترین و بێڕەحمترین دەباتەوە، ئەو نەیتوانی خۆی بگونجێنێت. ڕەنگە ڕاستی گۆت، ڕەنگە دزی نەکرد، ڕەنگە خۆی نەفرۆشت. لە ئەنجامدا هەموو شتێکی لەدەست دا: خێزان، پارە، پێگە، باوەڕ بە سیستەم.
ئێستا ئەو تەنها بینەرە. ناتوانێت شەڕ بکات چونکە دەسەڵاتی نیە. ناتوانێت خۆی بفرۆشێت چونکە ئەخلاقی ڕێی پێ نادات. بۆیە بێدەنگی و تەماشاکردن هەڵبژاردووە. توڕەییەکەی لەبەر نادادپەروەری سیستەمە و خەمەکەی لەبەر ئەوەیە کە زۆر درەنگ تێگەیشتووە. ئەو نوێنەرایەتی ئەو ملیۆنان کەسە دەکات کە دەڵێن “یاریەکە لە سەرەتاوە نادادپەروەرانە بوو”.

چوارەم: لۆژیکی پەیوەندی نێوان توخمەکان
کاتێک ئەم سێ کەسایەتیە لەگەڵ توخمەکان کۆدەکەینەوە، سێ یاسای سەرەکی دەبینین کە سیستەمەکە بەڕێوەدەبات.
یاسای یەکەم: گشتگیربوونی بازرگانی
پێشکەشکردنی قاوە لەسەر سینیەک ئیتر کردارێکی ئاسایی و ئینسانی نیە. بووەتە مامەڵەیەک. خزمەت بەرامبەر پارە و پاراستن و سەرکەوتن. کاتێک هەموو پەیوەندییەک دەبێتە مامەڵە، ئەوا خۆشەویستی و هاوڕێیەتی و خێزانیش دەبنە کاڵا کە نرخەکەیان دادەبەزێت و دەبەرزێتەوە. ئەمەش بە ڕوونی لە وێنەی شکاوەکەدا دەبینین. هەر شتێک کە نرخی مادی نەبێت، بێبەها دەبێت و فڕێدەدرێت.

یاسای دووەم: بێدەنگی زۆرینە
پیاوەکەی سەر کەنەکە سەیری گەندەڵی و بازرگانیکردن دەکات و هیچ ناکات. بۆچی؟ چونکە دەزانێت تاک و تەنها هیچ ناگۆڕێت و تەنها خۆی زیان دەکات. ئەمە دیاردەیەکی کۆمەڵایەتیە کە پێی دەڵێن “بێدەنگی زۆرینە”. زۆربەی خەڵک لەبەرامبەر نادپەروەریدا بێدەنگن نەک چونکە ڕازین، بەڵکو چونکە هەست بە بێهێزی دەکەن و دەترسن تێچووی قسەکردن و شەڕکردن بدەن.

یاسای سێیەم: ئاسایی بوونی گەندەڵی
سندوقی پارەی کراوە لە ژێر مێزدا و کەس سەیری ناکات. وەک شتێکی ڕۆژانە مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت. کاتێک گەندەڵی و خیانەت و بازرگانیکردن بە بەهاکان دەبێتە شتێکی ڕۆژانە و بێسزا، ئەوا بناغەی کۆمەڵگا هەڵدەوەشێتەوە. ئەوەی دوێنێ نائاسایی و شەرمەزارکەر بوو، ئەمرۆ دەبێتە ئاسایی و پێویست.

پێنجەم: ڕەنگدانەوەی وێنەکە لەسەر واقیعی جیهانی ئەمڕۆ
ئایا ئەم دیمەنە خەیاڵی و ئەفسانەییە؟ بەپێی داتاکانی ئابوری و کۆمەڵایەتی و ڕاپۆرتە جیهانیەکان، نەخێر. ئەمە ڕەنگدانەوەی چەند دیاردەیەکی ڕاستەقینەیە کە ئێمە هەموو ڕۆژێک دەبینین.
یەکەم: جیاوازی چینایەتی. لە جیهاندا ڕێژەی سەروەت لە دەستی کەمینەیەکی زۆر کەمدایە. چینی ناوەڕاست لە زۆر وڵاتدا لەناو دەچێت و دەبێتە هەژار. هەندێک زۆر بەرز دەبنەوە و هەندێک زۆر دادەبەزن. هەمان دیمەنی پیاوە دەوڵەمەندەکە لەسەر کورسی و پیاوە هەژارەکە لەسەر کەنەکە.
دووەم: تێکچوونی بنەماڵە. یەکێک لە سەرەکیترین هۆکارەکانی جیابوونەوە لە جیهاندا پەستانی ئابوری و نەبوونی کاتە. خەڵک 16 کاتژمێر کار دەکەن بۆ پارە و لە کۆتاییدا خێزان و هاوسەر و منداڵەکەیان لەدەست دەدەن. وەک وێنەی شکاوەکە.
سێیەم: بازاڕی پەیوەندی. لە سەردەمی سۆشیال میدیادا، مرۆڤەکان فێربوون خۆیان بفرۆشن. بۆ لایک، بۆ پارە، بۆ ناوبانگ، بۆ سپۆنسەر. ئەمە هەمان لۆژیکی ژنەکەی ناو وێنەیە بەڵام لە شێوەیەکی دیجیتاڵی و گشتگیریدا. خەڵک کەرامەتی خۆیان دەدەنە لاوە بۆ بینراو بوون.

شەشەم: شیکاری دەروونی قوڵتر بۆ هەر کەسایەتی
بۆ تێگەیشتنێکی قوڵتر، پێویستە بچینە ناو دەروونی هەر کەسێک و بزانین چ بووەتە هۆی ئەم کردارانە.
دەروونی پیاوە دەوڵەمەندەکە: ئەو تووشی “بێهەستی دەسەڵات” بووە. کاتێک کەسێک بۆ ماوەیەکی درێژ لەسەرەوە بێت و هەموو شتێکی دەست بکەوێت، توانای هاوسۆزی و هەستکردن بە ئازاری خەڵک لەدەست دەدات. بۆی مرۆڤەکان دەبنە ژمارە و ئامار و سەرچاوەی مرۆیی. پێکەنینەکەی نیشانەی ئەوەیە کە ئەو ئیتر ناتوانێت جیاوازی بکات نێوان سەرکەوتنی ڕاستەقینە و سەرکەوتنی درۆی کاتی.
دەروونی ژنەکە: ئەو تووشی “دژایەتی ناوەکی – Cognitive Dissonance” بووە. لە یەک لای دەروونی دەزانێت ئەوەی دەیکات هەڵەیە و دژی بەهاکانە، لە لایەکی ترەوە مێشکی دەڵێت “هیچ ڕێگایەکی ترم نیە، دەبێت بژیم”. بۆیە پێدەکەنێت و ڕۆڵ دەگێڕێت بۆ ئەوەی خۆی قایل بکات کە بڕیارەکەی دروستە. ئەمە میکانیزمێکی بەرگری دەروونیە بۆ بەرگریکردن لە خۆی.
دەروونی پیاوە شکستخواردووەکە: ئەو تووشی “شۆکی دوای شکست و خەم” بووە. قۆناغی توڕەیی و قبوڵ نەکردنی تێپەڕاندوە و گەیشتووەتە قۆناغی بێدەنگی و خەم. ئەو سەیری دەکات چونکە هیچ وزەیەکی تری بۆ شەڕکردن و گۆڕانکاری نەماوە. وێنەی شکاوەکە هەمیشە یادگاری ئەوەیە کە چی لەدەست داوە و کام ڕێگای هەڵەی هەڵبژارد.

حەوتەم: نموونەی وڵاتانی ڕاستەقینە
ئەم دیمەنە لە زۆر شوێنی جیهان دەبینرێت بە شێوەیەکی جیاواز.
لە وڵاتانی گەشەسەندوودا، شارە گەورەکان وەک نیویۆرک و لۆس ئەنجلۆس و لەندەن تاوەری بەرزیان هەیە و لە تەنیشتیاندا خەڵکی بێ ماڵ و حاڵ و خێوەت دەژین. جیاوازیەکی گەورە.
لە وڵاتانی گەشەکردوودا، کۆمپانیا گەورەکان سەدان ملیار دۆلار قازانج دەکەن و لە هەمان کاتدا کرێکارەکانیان بە کەمترین مووچە و بێ بیمە کار دەکەن.
لە هەموو شوێنێک، سیاسەت و ئابوری پێکەوە گرێدراون. کەسێک کە پارەی زۆری هەیە دەتوانێت کاریگەری لەسەر یاسا و بڕیارەکان و میدیا هەبێت. ئەمە هەمان کورسی گەورەی ناو وێنەیە. دەسەڵات هەرگیز بە تەنها نیە، هەمیشە لەگەڵ پارەدایە.

هەشتەم: ئەنجامگیری و چارەسەر
ئەم وێنەیە ڕەشبینانەیە بەڵام ئامانجی ڕەشبینیکردن و نا هیوایی نیە. ئامانجی ئاگادارکردنەوە و لێدانە لەسەر زەنگی مەترسیە.
لۆژیک پێمان دەڵێت: هەر سیستەمێک کە تەنها یەک پێوەری هەبێت بۆ سەرکەوتن و بەها، ئەوا لە کۆتاییدا دەشکێت. ئەگەر تەنها “پارە” پێوەری سەرکەوتن و بەها و مرۆڤایەتی بێت، ئەوا مرۆڤایەتی دەدۆڕێت و دەگاتە ناوەوەی ئەو ژوورەی ناو وێنەکە.
چارەسەر چیە؟ چارەسەر لە دەست هەر سێ کەسایەتیەکدایە. هیچ کەسێک تەنها قوربانی نیە و هیچ کەسێکیش تەنها تاوانبار نیە.

  1. چارەسەر لە دەست پیاوە دەوڵەمەندەکەدایە کە پارەکەی بەکاربهێنێت بۆ دروستکردن و پاڵپشتی و کارهێنان نەک تەنها بۆ کۆکردنەوە و خەزنکردن. دەسەڵات بێ بەرپرسیاریەتی دەبێتە گەندەڵی و وێرانکاری.
  2. چارەسەر لە دەست ژنەکەدایە کە بڕیار بدات کەرامەت و سەنگ و خۆشەویستی خۆی گرنگترە لە هەر سامان و ناوبانگێک. گەیشتن بە بێ بەها، لە ڕاستیدا گەیشتن نیە بەڵکو دۆڕانە.
  3. چارەسەر لە دەست پیاوەکەی سەر کەنەکەدایە کە لە جیاتی بێدەنگی و خەم، دەنگ بەرزبکاتەوە و هاوپەیمانی دروست بکات و سیستەمێکی تر داوا بکات. گۆڕانکاری هەمیشە لەلایەن تاک و بێدەنگانەوە دەست پێدەکات.

ئەگەرنا، شارەکە لە دەرەوە بەردەوام دەسووتێت و ئێمەش لە ناوەوە سەیری یەکتری دەکەین و بازرگانی بە یەکتر و بەهاکانمان دەکەین تا ڕۆژێک هیچمان نامێنێت جگە لە پارەیەکی بێبەها و وێنەیەکی شکاو.

کۆتایی قسە: ئەم وێنەیە پرسیارێکی ڕاستەوخۆ لە ئێمە دەکات. تۆ کام کەسیت لەم سێ کەسە؟ و گرنگتر: تۆ دەتەوێت لە کوێی ئەم شارە بسووتێیت؟ لەسەرەوە لەگەڵ دوکەڵەکە، یان لە ناوەوە لەگەڵ بێدەنگیدا؟




دوو مەقام لە مێگەلەکەوە.. نەوزاد بەندی

‌

( 1 )
ــ کۆیلەیی و سەرشۆڕیتان باش ـــ

بیریارێکی وەک سەید قوتب دەیان ساڵ پێش ئێستا لەوە ئاگاداری کردووینەتەوە کە باج و سەرانەی ژێرچەپۆکیی، زۆر قورسە و ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر دەبێت، بەڵام باج ی سەربەرزیی یەک جارە، یان لوتی زاڵمەکان ئەشکێنیت و مافەکانت وەرئەگریتەوە، یان لوتت ئەشکێنن و شەهید ئەبیت وەک عەولە سیس و مامەڕیشە و عومەر موختار و گوڵسورخیی و سمکوی شکاک ..
بەڵام وا دیارە میللەتی ئێمە باج ی یەکەمیانی هەڵبژاردووە، واتا باج ی سەرشۆڕیی .. ئەوەتا مافیاکان و گوندەکانی دەسەڵات ڕۆژ بە ڕۆژ مافی ئەو میللەتە زیاتر زەوت ئەکەن .. زیاتر سندمی پێ و کەلەپچەی دەست و تەوقی گەردنیان توند ئەکەنەوە .. ملیان زیاتر پێکەچ ئەکەن و سەریان زیاتر پێ شۆڕ ئەکەن ..
ئەوەتا دوای زیاد بوونی دە ئەوەندە و زیاتری نرخی کارەبا، بە دوو مانگ جارێک موچە دابەش ئەکەن، ئەگەر پارەی کارەبایش نەدەیت، کارەباکەت ئەبڕن..ئێستایش خەریکی گەڵاڵە کردنی بڕیارێکن کە کاتێ دوای دوو مانگ موچەیەکت وەرگرت، نەتوانیت هەموو موچەکەت لە ئەی تی ئێمەکانەوە ڕابکێشیت و تەنها نیوەی موچەکەت هی خۆتە، بۆ ئەوەی نیوەکەی تری لە بانکەکانیاندا بمێنێتەوە و ..کار و پڕۆژە و پاوانخوازییەکانی خۆیانی پێ جێبەجێ بکەن.. ئەمە لە کاتێکدایە فەرمانبەری سەرشۆڕی ملکەچ بە پەنجا شەست ڕۆژ جارێک، موچەیەک وەردەگرێت کە نیوەی قەرزە و نیوەکەی تری هەرچۆنێ بێ بە نانەسکیی ئەیگەیەنێتە پانزەی مانگ، ئیتر چۆن نیوەی موچەکەی ڕاکێشێ و نیوەکەی تری لێگەڕێ بۆ دز و مافیاکانی دەسەڵات ؟؟
ئێ ئەوە باجە قورسەکەی سەرشۆڕیی و کۆیلایەتییە کە میللەت هەڵیبژاردووە و ..ڕۆژ بە ڕۆژ قورستری ئەکەن، دەسەڵاتە مافیاکە ڕۆژ بە ڕۆژ سەرانەی زیاتری لێتان ئەوێت، دەستیان خۆش بێت و ئێوەیش پیرۆزتان بێ باری قورسی تازە، کەر لەژێر باردا نەتۆپێ، عومری زایعە ..
دەسەڵاتی پارەخۆر و ناڕەوا، بەوەیشەوە ناوەستێ، ئەڵێت سفرەکانی سەر پارە لادەبەم بۆ ئەوەی پارەی ماڵەکان پەلکێشی بانکەکانمان بکەین، هەبوونی سەد هەزار دۆلار لە هەر ماڵیکدا یان هەبوونی بیست ملیۆن دیناری عێراقیی، بە دزی و گەندەڵیی دادەنرێت و دەستی بەسەردا ئەگیرێت !!
دەسەڵاتی کوردییش دەمی بۆ ئەو بڕیارە نایابانە ئاو دەکات و ..لە پەستا دەستخۆشیی و پشتگیریی خۆی بۆ دووپات و سێپات ئەکاتەوە..
تەماشای ئەو بێ ویژدانییە بکەن، گەلی برادەرینە ..
دەسەڵات و چواردەورەکەی لە وەزیر و گزیر و پەرلەمانتار و مناڵ و تواڵ و حیمایه و کچە مۆدێل و سەگ و تانجییەکانیان، یاری بە لەگزس و جی کڵاس و ڤێلا و ملیارەها دۆلاری ئەو نیشتمانە دەکەن و .. ڕێپێدراو و پارێزراون، کەچی فۆکەسەکەیان خستۆتە سەر میللەتەکە و ئەیانەوێ ماڵەکان بپشکنن، نەک بۆ ووتار و بەیاننامەی قەدەغە، بەڵکو بۆ بڕینی ماڵەکان و خستنیان بۆ سەر ساجی عەلی ..
تۆ تەماشای ئەو ناکەس بەچەییە بکەن هاوڕێیان، کوڕی بەڕێوەبەری بانکی ناوەندیی عێراقیی بۆ نمونە، تابلۆی ئوتومبیلێک لە ووڵاتی ئوردون بە نزیکەی نیو ملیۆن دۆلار ئەکڕێت لە مەزادێکی ئاشکرادا، کەچی ئەو دەسەڵاتە بێ مۆڕاڵە ئەیەوێ بە ماڵەکاندا بگەڕێت، بۆ ئەوەی فەرمانبەرێکی کەم مەسرەف یان بازرگانێکی سەرکەوتوو کە پارە و سامانێکی کۆکردۆتەوە، لێی بدزێت .. ئەمە ئیدارەی دەوڵەتە یان بڕینی شانەی هەنگ؟
کاکە من پارە و داهاتەکەم خەرج ناکەم و کۆی ئەکەمەوە، موچەی خۆمە، داهاتی دوکان و بازرگانیی خۆمە، خەرجی ناکەم .. بە ئێوە چی ؟ خەرجی ناکەم و کۆی ئەکەمەوە و لە ماڵەوە کۆنکەن و ڕەسم ڕەسمێنەی پێ ئەکەم، به ئێوه چی ؟ .. بۆ نمونە هیوایەتم کۆکردنەوەی پارەیە، بە ئێوە چی؟ هیوایەتە و لە کەسم نەدزیوه وەک ئێوەی دزی ملیارەها دۆلار و هەزارەها کیلۆ ئاڵتونی ئەو خەڵکە .. موچەی خۆمە و خەرجی ناکەم و کۆی ئەکەمەوە ..
ئاخر عەبدوڵای مەلا نوری ناحەقی نەبوو، ئەیووت لەماڵەوە دوو سێ پارچە چەکم هەیە، هەر کەسێ بێت پێوەری زیرەکم بۆ ببەستێ و کارەبا و ئاوم ببڕێت، ناهێڵم ..تەقەی لێ دەکەم، مافی خۆمە داکۆکی لە ماڵەکەی خۆم بکەم.
جا کاکە عەبدوڵا، میللەتە سەرشۆڕەکە تەنانەت نەیوێرا لایک و دەستخۆشییەک لەو پێشنیارەت بکات، ئەوەتا ئەمڕۆ هەموو پێوەری ئاو و کارەبای گران و هەموو شتێکیان بۆ بەسترا و ئەوەی پارەی نەدا، لێیان بڕی ..
ئێستایش ماوەیەکی تر، پاپاکانی سیاسەتی سەدەکانی ناوەڕاست ڕاست دەبنەوە و دێن ماڵ بە ماڵ ئەگەڕێن بزانن چەندت لە داهاتەکەت پاشەکەوت کردووە، بۆ ئەوەی لێت بدزن .. ئەگەر موچە خۆریشیت، دوای دوو مانگ کە موچەیەکیان بۆ فڕێدایت وەک چۆن ئێسقانێک بۆ سەگ فڕێ دەدرێت، بۆت نییە هەموو ئێسقانەکە ڕاکێشیت، ئەبێ تەنها نیوەی ئێسقانەکە ژەهری مار بکەیت ..
بێدەنگیت؟ بەردەوامیت لە باج و سەرانەی سەرشۆڕیی ؟ بێدەگبە و بەردەوامبە ..ئافەرین ..
زۆرباشە ، دوای ئەوە باج و سەرانەی تریش بەڕێوەیە کە وات لێ دەکەن لەو شەوە پەشیمان بیتەوە کە باوکت لە سجلی ژیاندا قەیدی کردیت.
کۆیلەیی و سەرشۆڕیتان باش ..

             

( 2)
ــ ئێوە خاسی ئەکەن یان خەراو ؟ ــ

ئەرێ جەماعەتێک بە ناو ئۆپۆزیسیۆن و داکۆکیکار لە مافی هاووڵاتیانی هەرێم لە بەغدا و هەرێم پەیدا بوون، لە گووتار و ڕووکەشدا، هەوڵ و کار و ووتەی جوان و پڕ سۆز و خرۆش دەدەن بە گوێی میللەت و ڕاگەیاندنەکاندا، هیوا و ئاوات و خەونی شاعیریی لە ناخی میللەتدا ئەچێنن، ئەمانە تا ئێرە جێگای دەستخۆشین و یەک دنیا زانیاری دزینی نیشتمان و دەسخستنە بینە قاقای میللەت ئاشکرا دەکەن و یەک دنیا دەستخۆشیی لەلایەن خەڵکەکە و دوو دنیا جنێو و جڕت و نەفرەتیش لالایەن مامان و دایەنەکانی دەسەڵات لە خۆیان کۆ دەکەنەوە .

بەڵام بە دیوە کرداریی و واقیعییەکەدا، ئەم پاڵەوانە قسە زانە بەجەرگ و ئازا و قسەکەر و ڕەخنەگرانە، بەردەوام قوڕ دەکەن بەسەر میللەتەکەدا، چونکە بە بێ ئەوەی هیچ دەسەڵاتێکیان هەبێ و بە بێ ئەوەی هیچ کەسێ پشقل بە کڵاویان بپێوێت، دەسەڵاتە نەرجسییە لە خۆڕازییە بۆ بیانووگەڕەکەی کوردیی ئەوروژێنن، ئەویش بە وان ناوێرێ و بۆ میللەت شێرە، شەلم کوێرم بەردەبێتە گیانی میللەتە ملکەچە نەزانە داماوە بێغیرەتە خەسیوەکە و ..ڕیسواتری دەکات .
بۆ نمونە کاتێک موچەی مانگانە دەدرا و هیچ کێشەیەک نەبوو، جەماعەتی سەرگردەکە دروشمی بڕینەوەی موچە بۆ کابانی ماڵیان وروژاند، ئەم دروشمە، بیانوی بڕین و پاشەکەوتکردنی موچەی پیاوانی ماڵی دا بە دەسەڵاتە نەرجسییەکە، بەو جۆرە ئەو سزا به کۆمەڵە لەو ساوە هەتا ئەمڕۆیش بەردەوامە و موچەی کابانی ماڵیش ، سفر یەک به دەستەوە.

پێش چەند هەفتەیەک کۆمەڵێک قسەکەری تووڕەی ڕەوتێک لە بەغدا، باسی ئەوەیان ئەکرد کە حوکمەتی ناوەندیان لە گرانیی نرخی سووتەمەنییەکان له هەرێم ئاگادار کردۆتەوە، وا لیژنە پێک دێنن و .. نرخی بەنزین و نەوت و غاز وەکو بەغدا لێ دەکەن ..
ئەم قسەیە، دەسەڵاتدارانی هەرێمیان تووڕە کرد، سەرەتا بەنزینیان لە هەرێمدا نەهێڵا ..دوای ئەوە خراپترین جۆری بەنزینیان به دوو ئەوەندەی پێش قسەکەرەکان، خستە بازاڕەوە .. ئیتر بەنزین بوو بە کێشەیەکی گەورە و ..سەرەی بەنزین و ڕاوەستانی فیول پەمپ و شکانی پستۆن و جۆرەها کێشەی تر هاتە ئاراوە و یەخەی هاووڵاتیانی گرت .
لێرەدا بە ئاشکرا و بێ چەند و چوون، بە عەلی حەمەساڵح و دکتۆر غالب و ئەحمەدی حاجی ڕەشید و هاوئاوازەکانیان ئەڵێم :
ئایا ئێوە لەگەڵ دەسەڵاتی هەرێمدا شەریکن و ئەو کەیسانە ئەوروژێنن بۆ ئەوەی بیانوو بدەنە دەسەڵاتداران، تاکو گرانیی و قات و قڕیی زیاتر بەسەر هاووڵاتیانی هەرێمدا بسەپێنێ؟
ئەگەر شەریک بن، خوا لێتان قبوڵ ناکات و ..ڕیسواتان ئەکات، چونکە میللەت نوزەی تیا نەماوە و ناتوانێ هیچتان لێ بکات.
یان ئایا ئێوە کاڵفامن و .. کێشەی تایبەتیی و کەسیتان لەگەڵ دەسەڵاتدارانی هەرێمدا هەیە و بۆ تێرکردنی غروری خۆتان، فیلەکانی دەسەڵات ئەجوڵێنن و دەفع ئەکەن بۆ ئەوەی زیاتر میللەت بشێلن ؟
ئایا ئێوە خەڵکێکی هەلپەرست و خۆپەرستن و .. لە پێناوی ناوبانگی خۆتان و ..دەستخستنی لایک و سەبسکرایبی پەیجەکانتان و .. زامنکردنی دەنگدەرەکانتان بۆ هەڵبژاردنی داهاتوو، ئەم یارییە ئەکەن و سەری میللەت ئەکەن بەو هەموو کێشە و گرانیی و قات و قڕییەدا ؟
هەر کامێکیان بێ،پێتان دەڵێم ئێوە بوونەتە بەڵای سەر بۆ هاووڵاتیانی هەرێم و .. بێدەنگبوونتان زۆر باشترە لەو قسە و هەوڵە دۆنکیشۆتیانەتان .. هیچ دەسەڵاتێکی کرداریتان نییە، ئیشتان تەنها وروژاندنی دەسەڵاتدارانی هەرێمە بۆ ئەوەی زیاتر بەربێتە گیان و ماڵ و سامان و ژیانی ئەو میللەتە سەرشۆڕە ملکەچە مردووە.
عەلی کوڕی ئەبو تاڵب، ئەڵێ : ڕەحمەت لەو کەسەی کە تواناکانی خۆی ئەزانێت و لە سنوری خۆی دەرناچێت.
ئێوە بێ توانا و بودەڵە و دەست سپین و .. لەسەر زەوی هیچ شتێکتان پێ ناکرێت، هەر بۆیە تکاتان لێ دەکەم، وەک پەلەمانتارانی تر بێدەنگ موچە چەورەکانتان وەربگرن و دەست لە یەخەی ئەو خەڵکە بکەنەوە ..
شێرە کارتۆنییەکان، وەزعەکە خاس مەکەن با خەراوتر نەوێ ..




وتەیەک بە بیانووی کاغەزە هەزاران ساڵەکەی تیڤییەکی پرۆفیشناڵ.. شوان عەباس بەدری

بیست دەقیقەیەک لەمەوبەر بە ڕێکەوت پارچە ڤیدیۆیەکم لە فەیس بووک بینی کە کابرا دەیگوت؛کاخەزی ئەم قورئانە دەگەڕێتەوە بۆ 2000 سال تا 3000 ساڵ و کابرای مایک بەدەستیش لە خۆیەوە ماشاڵا ماشاڵای بۆ دەکرد و هیچ زانیارییەکی نە لەبارەی بابەتەکەوە هەبوو و نە لەبارەی مێژووی ئیسلام و کۆکردنەوەی قورئان و نە لەبارەی مێژووی کاغەز !
با من لێرە چەند زانیارییەکی مێژوویی کورت لەبارەی کاغەز و ئیسلام و قورئان بخەمە بەردەمتان.
کاغەز بە مانا سەردەمییەکەی هەمووی 1900 ساڵە لە چین دروستکراوە و لە ساڵی 751زایینی و دوای جەنگی تالاس گەیشتە سەرزەمینی ئیسلام، هەروەها لە سەدەکانی یانزە و دوانزەی زایینی لەلایەن موسڵمانانەوە گەیەنرایە ئەوروپا، میسرییەکان نزیکەی 3000ساڵ لەمەوبەر گیای پاپیرۆسیان وەک کاغەز بەکار دەهێنا کە لە راستیدا کاغەز نەبوو و تەنها گیایەک بوو و دوای ماوەیەک شی ئەبووەوە، سۆمەری و بابلییەکانیش دیارە چیان بەکارهێناوە، ئا لێرەدا دەردەکەوێت کە باکگراوندی رۆشنبیری و زانیاری و زانیاری گشتی بۆ میدیاکار چەند گرنگە بۆ ڕاستکردنەوە و گەیاندنی زانیاری دروست بە بینەر و خوێنەر !
مێژووی ئیسلام خۆی 1448 ساڵە و مێژووی کۆکردنەوە و نووسینەوە و پێداچوونەوە و یەکخستنەوە و بڵاوکردنەوەی قورئان بە شارە سەرەکی و گەورەکانی جیهانی ئیسلامیش دەگەرێتەوە بۆ ساڵی 651 زایینی، ئیتر نازانم ئەم 3000 ساڵە لە کوێوە هاتووە !!؟
لەلایەکی ترەوە گریمان ئەمە وا کابرای قورئان بەدەست بە هەڵە ساڵەکەی وتووە و پەیامنێرەکەش زانیارییەکانی سفری دوای فائیزەیە ئاخۆ لەو کەناڵە کە خۆی بە بێ ڕکابەر ئەزانێت و شەو و ڕۆژ بە شان و باڵی خۆیدا هەڵئەدات شارەزایەکیان تێدا نەبوو بڵێ؛ بۆ خاتری خوا و قورئان کوا شتی وا هەیە و بڵاوکردنەوەی ئەم بابەتە ناڕاستە کاریگەری لەسەر ڕاستگۆیی کەناڵەکە ئەبێت!؟
ئەم بابەتە نموونەیەکی زۆر بچووکی ئەو شێواوی و بێ سەروبەرەییەی ناو میدیای کوردیمان بۆ ئاشکرا دەکات و ئەو بەناو پەیامنێرە مایک بەدەستەش کە لە ئێستادا کار بۆ میدیایەکی حزبی دەکات نموونەیەکی زەقە بۆ ئەو کەسانەی کە لەخۆیانەوە و لەبەر نەزانی کەسە یەکەمەکانی ناو میدیا یان بە دەستی ئەنقەست هێنراون و خوا ئەزانێ رۆژانە خۆی و هاوشێوەکانی چەند زانیاری هەڵە و نادرووست دەدەن بە گوێی بیسەر و بینەرەکانیان.
رەنگە هۆکارێکی سەرەکی زەق کردنەوەی کەسە نەزانە بەناو ڕاگەیاندکارانە ئەوە بێت کە زۆربەی هەرە زۆری ئەوانەی کە لە ئێستا لێپرسراو و بەرپرسی یەکەمی تەلەفزیۆن و رادیۆ و دەزگا و میدیاکانن خۆیان فڕیان بە هیچەوە نییە و لەبەر خاتری خاتران و لە بارودۆخێکی تایبەت یان بە ماستاوچێتی و هاوڕێتی و پلەی حزبی و خزم خزمێنە گەیشتوونەتە ئەو پلەیە و هەر بۆیە بۆ داپۆشینی نەزانیان هەوڵ ئەدەن کەسانی نەزانتر لە خۆیان بێنن و لەو میدیا و دەزگایانە کۆیان بکەنەوە کە لێپرسراویانن و ئەوانەی لە خۆیان بەرزترن لە ڕووی کار و ئەزموون و زانیاری و زانستی میدیا و کاری ڕۆژنامەنووسییەوە دەمکووت بکەن و دەریان پەڕێننە دەرەوە.

شوان عەباس بەدری




پاراستنی ناوچە شوێنەوارییەکان ئەرکێکی نیشتیمانییە.. ئەحمەد کامەران

هەر گەلێک نەتوانێت ناوچە شوێنەوارییەکانی خۆی بپارێزێت، بەگەلێکی مردوو لە قەلەم دەدرێت. چونکە هەرناوچەیەکی شوێنەواری بۆ ئێمە بەمانای ناسنامەی زیندووبوونمان دێت لە ڕووی مێژوو و شارستانییەوە .
کوردستان ناوچەیەکە لە ڕووی سامانی نیشتیمانی و پیشەسازی ئێجگار دۆڵەمەندە. کەچی دەبینین وەکو پێویست گرنگی بەسامانە نیشتمانییەکان نەدراوە یاخود فەرامۆش کراوە ، تەنیا چاوەکان لەسەر سامانە پیشەسازیەکانە . لەکاتێکدا ناوچە شوێنەواریەکانی کوردستان گەورەترین سامانی نەتەوەیی ناوچەکەیە . دەتوانین لەهەمانکاتیشدا بکرێتە دەسکەوتێکی گرنگی سەرچاوەی دارایی بۆ بوژانەوەی وڵات . بۆ نمونە وڵاتی میسڕ یەکێکە لە وڵاتە عەرەبیانەی سەرچاوەی سەرەکی داهاتی وڵاتەکەی لەسەر کەرتی شوێنەوار و گەشت و گوزارە. حکومەتی ئەو وڵاتە بەشێوەیەکی زەق ئەرکی پاراستنی ناوچە شوێنەوارییەکانی کردۆتە کاری لەپێشینەی خۆیدا. هەستاوە وەزارەتێکی تایبەت بە شوێنەواریان دامەزراندووە کە دەرچوانی بەشە شوێنەواریی و گەشت و گوزار سودمەندی سەرەکین لێی. زۆرترین هەلی کار لە کەرتە شوێنەواری و گەشتیارییەکان ڕەخساوە بۆ گەنجان. جگە لەوە توانیویانە ساڵانە بڕێکی زۆر دراوی بیانی لە ڕێگای هاتنی گەشتیارەوە بهێنرێتە وڵاتەکەیانەوە بۆ مەبەستی بوژانەوەی وڵات. ئێمەش لەڕووی ناوچەی شوێنەواری وەکو هەر وڵاتێکی دیکەی خاوەن شارستانییەت ، زۆرترین و گرنگترین ناوچە شوێنەواریەکان لەلای ئێمەی کوردە. بەڵام جێگای داخە تاوەکو ئێستا حکومەت و لایەنی پەیوەندیدار خەمێکی تەواوەتی لێی ناخۆن . جێگای ئاماژە پێکردنە ئەگەر سەرجەم ناوچە شوێنەوارییەکان نۆژەن بکرێنەوەو ڕێگاوبانێکی درووستیان بۆ فەرام بکرێت. لە ٪٣٠ دەتوانێت داهات بۆ حکومەت دابین بکات ، تەنیا بەیەک کەرتی وەکو شوێنەوار .

ئایا ئەرکی حکومەت چییە لەبەرامبەر پاراستن و پێشخستنی ناوچە شوێنەواریەکان ؟

بۆ وەڵام دانەوەی ئەم پرسیارە دەتوانین پشت بەم خاڵە سەرەکیانەی خوارەوە ببەستین :

  • دیاریکردنی بوجەیەکی تایبەتی ساڵانە بۆ نۆژەنکردنەوەی پێویستی ناوچە شوێنەوارییەکان ، بەشێکیان هەڕەشەی بەردەوامی داڕمانیان لەسەرە .

-دامەزراندنی کادیرانی بواری شوێنەوار لەسەرجەم ناوچە شوێنەواریەکان ، بەشێکیان وەکو پۆلیسی شوێنەواری دەست بەکاربن هاوشێوەی وڵاتانی دیکە ،بە مەبەستی پاراستنی ناوچەشوێنەواریەکان لەکاتی سەردانی کردنی گەشتیار . بەشێکی دیکە وەکو ڕێبەری شوێنەواری بتوانن لەکاتی هاتنی گەشتیار هۆشداری و ڕێنمایی گرنگ پێشکەش بە سەردانی کەران بکەن ، لەبارەی مێژووی ناوچەکەو چۆنیەتی پاراستنی .

  • زیادکردنی وانەیەکی تایبەتی شوێنەواری لەلایەن وەزارەتی پەروەردەوە،بۆ قۆناغی سەرەتایی . لەوڕێگایەوە بتوانرێت قوتابیانی قۆناغی سەرەتایی ئاشنای شوێنەوارەکانی کوردستان بکرێن. لەپاڵیدا هۆشیاری پێیان بدرێت لەکاتی سەردانی بۆ ناوچە شوێنەوارییەکان ، پاک و خاوێن ڕایبگرن و دەستکاری شوێنە تایبەتەکان نەکەن. چونکە قوناغی خوێندنی سەرەتایی دەستپێکی درووستکردنی تاکێکی تەندرووست و هۆشیارە بۆ کۆمەڵگا .
  • ساڵانە لەڕێگای بەڕێوەبەرایەتی شوێنەوارەکانەوە کادیری تایبەتی شوێنەواری بنێدرێنە دەرەوەی وڵات بۆ مەبەستی ڕاهێنان و ئەزمون وەرگرتن لەو بوارەدا .
  • دامەزراندنی ئەپێکی فەرمی تایبەت بە مۆبایل ، کە هەموو هاوڵاتییەک بتوانێت دەستی پێ بگات و سودمەند بێت لە بڵاوکردنەوەی بابەتی شوێنەواری و گەشتگوزار. لەهەماکاتیشدا هاوڵاتیان بتوانن لەڕێگای ئەو ئەپەوە نامەی ئاگەدارکردنەوە بنێرن بۆ لایەنی پەیوەندیدار ، لەسەر پرسی دۆزینەوەی پارچەیەکی شوێنەواری یان هەر کەم و کورتییەک لە بوونی ناوچە شوێنەواریەکان و گەشتیارییەکان .

ئەحمەد کامەران




پێناسەیەکی زانستیانە بۆ شکستیەکانی دەسەڵاتی جووت حیزب.. گۆران هەڵەبجەیی

بەو پرسیارە دەست پێدەکەم کە دەڵێت[ئایا دەسەڵاتی کوردی شکستخواردوە؟] بێ ڕامان هەموومان دەڵێین بەڵێ شکستخواردوە.
گەر بێین دادوبێدادی خەڵک،گلەییی و ڕەخنە وناڕەزایی،تادەگاتە ئاستی زمانی زبری هاوڵاتیان ،گەر هەموو ئەمانە بکەینە پێوەر ئەوە بەدڵنیاییەوە ئاماژەن بۆ شکستی دەسەڵاتی یەکێتی و پارتی.
بەڵام ئایا ئەم پێناسەیە بەسە بۆ ئەوەی بڵێین دەسەڵاتی کوردی لەگێژداوی شکستیدا دەخوڵێتەوە؟ جا بۆ ئەوەی پێناسەو خەسڵەتی دەسەڵاتی شکستخواردوو کە مەبەستمان دەسەڵاتی هەرێمی کوردستانە،وەک خۆی پێناسە بکەین ، پێویستمان بە تەعریفە نیودووڵەتیەکان هەیە،کە دەکرێ وەک چواچێوەیەکی ستانداری جیهانی وەریان بگرین.
ئەو چوارچێوەی کە ئێمڕۆ لە جیهاندا باوە و وەک پێوەری جیهانی زانستی بۆ پێناسەی دەسەڵاتە شکستخواردوەکان تەعامولی پێدەکرێت، دێین دەیبڕین بەباڵای دەسەڵاتی چوووت حیزبدا، تا بزانین ئەو چوارچێوە دەیانگرێتەوە یا نا. جا من هەوڵدەدەم لەچەند خاڵێکدا کۆیان بکەمەوە.

١.لە زانستی سیاسی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا حکوومەتی شکستخواردوو (یان دەوڵەتی شکستخواردوو) بەو دەسەڵاتە ناوەندیە دەگوترێت کە سەروەری و کۆنتڕۆڵی خۆی بەسەر خاکەکەیدا لەدەستداوە، و ناتوانێت ئەرکە سەرەتاییەکانی حوکمڕانی و پارێزگاری لە هاووڵاتیانی خۆی بکات.

٢.لەدەستدانی شەرعی ومتمانەی خەڵک، بێتوانایی دەوڵەت لە سەپاندنی ئاسایشی ناوخۆ و پاراستنی سنوورەکانی، سەرهەڵدانی میلیشیا[هێزی چەکدارەی دەرەوەی هێزە فەرمیەکان]، زیادبوونی تۆڕەکانی تاوانی ڕێکخراو کە ڕکابەری دەسەڵاتی ناوەندی دەکەن.

٣.لاوازی یا نەمانی کاریگەری شەرعیەتی دامودەزگاکان، نەبوونی سەروەری یاسا، بەربڵاوی گەندەڵی لە هەموو سەکتەرو بوارەکاندا بێنرخبوونی دەسەڵاتی دادوەری ، بێتوانایی ئیداری لە بڕیاردان یان جێبەجێکردنی بڕیاری سیاسی .

٤.بێ توانایی لە پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان، شکستی تەواو لە دابینکردنی پێداویستییە سەرەکییەکان بۆ دانیشتووان، وەک کارەبا، ئاوی خواردنەوە، چاودێری تەندروستی، پەروەردە و ژێرخانی سەکتەرەکانی تر.

٥.تێکچوونی ئابووری گشتگیر، کەمبوونەوەی بەرهەمی ناوخۆیی بەهۆی نەبوونی پشتگیری لەلایەن داموودەزگا فەرمیەکانەوە، داڕمانی کارەساتبارانەی دراوی نیشتمانی، هەڵاوسانی زۆر و باڵادەستی ئابووری نافەرمی و چالاکییە نایاساییەکان.

٦.تێکچوونی شیرازەی کۆمەڵگا و ئاوارەبوونی هێزی ئایندە {گەنجان}، توندبوونەوەی ململانێی نەتەوەیی یان تائیفی، زیادبوونی ڕێژەی کۆچی زۆرەملێ لە ناوخۆدا، لاوازبوونی هەستی نیشتمانی بەهۆی سەرقاڵی بە کێشە زۆرەکانی ڕۆژانەوە. [حییزب،خێڵ،ناوچە، کەسانی خاوەن نفوز و هێزی چەکدار]، ئەمانە دەبنە جێگرەوەی ناسنامەو دامەزراوە فەرمیەکان.
چوارچێوەی ستاندارد:
دامەزراوە و توێژینەوە نێودەوڵەتییەکان وەک ( سندوقی ئاشتی)، لە ڕێگەی پێوەرەکانی دەوڵەتە شکستخواردوەکانەوە، بۆ پێوانەکردنی تایبەتمەندییەکانی شکستخواردوو و پتر پشت بە سەکتەرەکانی، ئابووری و سیاسی دەبەستن .لەڕێگەی ئەم پێوەرانەوە ڕیزبەندی وڵاتان دەکەن لە بواری شکستیدا کە تا ڕادەیەکی گونجاو دەیسەلمێنن کە هەندێک لە حکومەتەکان چەندە نزیکن لە لەدەستدانی کۆنترۆڵ و سەقامگیری.
پشتبەستن بەم پێناسە باوەڕپێکراوە، دەتوانین بڵێین دەسەڵاتی یەکێتی و پارتی لە پتر لە[٣٠] ساڵەی تەمەنی حکومڕانیاندا، بەشی شێریان بەردەکەوێت ومەزنترین شکستخواردوون، سەیر لەوەدایە لەبری هەوڵدان بۆ چارەسەر یا کەمکردنەوەیان ،بەپێچەوانەوە هەمووساڵێک شکستیەکانیان کەڵەکەترو زیاتربووە.




چیرۆکی مناڵان\ شازادە میهرەبانەکە.. نوسینی / تارق رسن.. وەرگێڕانی لەعەرەبییەوە/ فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی

لە هەیوانی بەرزی کۆشکەکەوە، شازادە ” ئلیانا ” سەیری خەڵکەکەی دەکرد، بە دەستە ناسکەکانی سڵاوی لێدەکردن و دەموچاوە گەشاوەکەیشی بە زەردەخەنەیەکی شیرین دەدرەوشایەوە. خەڵکەکەش بە بینینی شازادە جوانەکەیان کە خاوەن چاوو دڵێکی پاک و میهرەبان بوو، زۆر دڵخۆشدەبوون.

بەڵام باوکیی ، کە سوڵتان بوو، لە خۆشەویستییەکەیدا بۆ ئلیانا زۆر زیادەڕەوی دەکرد؛ بە ڕادەیەک ڕێگری لێدەکرد تێکەڵی خەڵکی ببێت و تەنها لە جەژن و بۆنەکاندا ڕێگەی پێدەدا بیانبینێت، ئەویش تەنها لە هەیوانە بەرزی کۆشکەکەوە. سەرەڕای ئەمەش، شازادە میهرەبانەکە باوکی خۆی زۆر خۆشدەویست و هیوای دەخواست ڕۆژێک ڕێگەی پێبدات بچێتە نێو خەڵک و لێیان نزیک ببێتەوە، چونکە دڵسۆزترین هەستی خۆشەویستی و سۆزی بۆیان هەبوو.

ئەو ڕۆژەی سوڵتان کۆچی دواییکرد و ماتەمینی لە سەرانسەری شانشینەکەدا ڕاگەیەندرا. خەمی شازادە میهرەبانەکە هێندە قورس بوو کە لە ژوورەکەی خۆیدا گۆشەگیر بوو و بۆ باوکی کۆچکردووی دەگریا. لەبەر ئەوەی ئەو کچێکی دڵپاکبوو و خێری بۆ هەمووان دەویست.هەرکاتێک شازادە دەگریا ،بارانێکی بەخوڕیش دەباری ، خەڵکی دەیانگوت : تەنانەت ئاسمانیش خەمبارە بۆ شازادە ئلیانا..

بە تێپەڕبوونی ڕۆژگار، ڕووبارەکان لافاویان کرد و کۆڵانەکان پڕ بوون لە قوڕ و گۆماو، ئاوی بارانیش چووە نێو ماڵەکانەوە. خەڵکەکە لە زۆری و بەردەوامیی ئەم بارانە بێزار بوون و تووشی ناڕەحەتی بوون. یەکێک لە دانا (حەکیم)ەکان گوتی:

— من دەچمە لای شازادە و چارەسەرێکی گونجاوی پێشنیار دەکەم تا لەم دۆخە بێتە دەرەوە و ژیان بگەڕێتەوە بۆ شانشینەکەمان.

کاتێک داناکە چووە لای شازادە، پێی گوت:

— شازادە میهرەبانەکەمان، خەڵک بەهۆی زۆریی بارانەکەوە تووشی زیانێکی گەورە بوون، کارەکانیان پەکیکەوتووە و گوزەرانیان خراپبووە.

شازادە بە دەنگێکی خەمناکەوە قسەکەی پێبڕی و گوتی:

— بیستنی ئەمە زۆر ئازارم دەدات، بەڵام چیبکەم کاتێک خەم و پەژارەی باوکم وازم لێناهێنێت؟

داناکە گوتی:

— ئامۆژگاریت دەکەم لە کۆشکە بەرزەکەت بێیتە خوارەوە و بەسەر هاووڵاتیانتدا بچیتەوە، ئەوکات خەمەکەت دەڕەوێتەوە و زەردەخەنەش بۆ سەر لێوە جوانەکانت دەگەڕێتەوە.

بەیانییەکی زوو، کاتێک خۆر تاریکیی شەوی ڕەواندەوە، شازادە ئلیانا لەگەڵ وەزیرەکەیدا بە شەقامەکانی شانشینەکەدا پیاسەی دەکرد، دەستی بۆ خەڵکەکە بەرز دەکردەوە، سڵاوی لێدەکردن و هەواڵی دەپرسین. کاتێک بەو شێوەیە دەگەڕا، پیرەمێردێکی بینی کە کۆڵەک دار بە پشتییەوە بوو و بەهۆی قورسییەکەیەوە پشتی چەماوەتەوە. شازادە ڕایگرت و پێی گوت:

— چی ناچاری کردووی بەم تەمەنە گەورەیەوە ئەم کۆڵە قورسە هەڵبگریت؟

پیرەمێردەکە گوتی:

— شازادە میهرەبانەکە، من گەنجیی خۆمم لە خزمەتی سوڵتاندا بەسەربرد، بەڵام کاتێک تەمەنم چووە سەر، وازیان لە خزمەتەکەم هێنا.. ئێستاش هەوڵدەدەم بە دار بڕینەوە و فرۆشتنی لە بازاڕدا بژێوی ژیانم پەیدا بکەم، تا دەست بۆ هیچ کەسێک پان نەکەمەوە.

دڵی شازادە بە بەزەیی و سۆزەوە بۆ ئەم پیاوە پیرە لێیدا، پاشان ڕووی لە وەزیرەکەی کرد و فەرمانی پێکرد کە بۆ هەر پیر و پەککەوتەیەکی بێکار مووچەیەکی مانگانەی گونجاوببڕێتەوە کە حەوانەوە و ژیانێکی شایستەیان بۆ دابین بکات.

بەیانی ڕۆژی دواتر، شازادە دیسانەوە چووە نێو هاووڵاتیانی و بەسەر دۆخ و گوزەرانیاندا چوونەوە. خەڵکەکە زۆر دڵخۆش
بوون بە بینینی، ئەویش گوێی لە سکاڵاکانیان دەگرت و پێداویستییەکانی بۆ جێبەجێ دەکردن… لەم نێوەندەدا، چاوی بە کەسێک کەوت کە بە قامچی لە ئەسپێکی بێدەسەڵاتی دەدا کە عارەبانەیەکی پڕ لە کاڵای بە ڕێگایەکی سەختدا ڕادەکێشا.
شازادە ناردی بە دوایدا و لۆمەی کرد لەسەر ئەو دڵڕەقییەی بەرامبەر بەو زیندەوەرە بێتاوانە نواندوویەتی. پاشان فەرمانێکی دەرکرد کە چاودێر هەبن بۆ لێپرسینەوە لە هەر کەسێک کە بێبەزەیی بێت بەرامبەر بە ئاژەڵان و بارێکیان بەسەردا بسەپێنێت کە تاقەتیان نەبێت.

هەر کاتێک شازادە ئلیانا دەگەڕایەوە بۆ کۆشک، دڵخۆشی لە دڵیدا چرۆی دەکرد، ڕێک وەک چۆن تۆو لە خاکێکی بەپیتدا شین دەبێت. دواجار، ئەو گەورەترین بەختەوەریی خۆی لە نێوان خەڵکی سادەدا دۆزییەوە، ئیتر نە ئەو گریا و نە ئاسمانیش لەبەر خەمی ئەو بارانی بە خوڕی باراند.

وەرگێڕانی لەعەرەبییەوە/ فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی




چالاکوان و نووسەری کورد لە لوبنان خاتوو حەنان عـوسمان.. رەزا شـوان

حەنـان ئەحـمەد عـوسمان، چالاکـوانێکی فـێـمـینـیستی ناسراو و نـووسەریکی کـوردە. لە شـاری بەیـروت ـ پایتـەخـتی لـوبنـان لەدایـک بـووە. لـە زانـکـۆی بەیـروت، بەشی ویـژەی ئـینگـلـیزیی تەواوکـردووە. چەنـد ساڵـێک مامـۆسـتا بـووە، وانـەی ئـینگـلیزی وتووەتەوە. وەک وەرگـێڕێک لە ئینگـلیزییەوە کاری کـردووە. نووسـەرە و پەرتـووکی چاپکـراوی هـەیە. حەنـان لەبەر ئـەوەی لە لـوبنان رێـیان نەداوە قـوتـابخانەی کـوردی بکرێتـەوە، حەنان بە زمانی عـەرەبی دەنووسێـت. بە دیالێکتی کرمانجی بە کوردییەکی پەتی قـسەدەکـات. هـیواخـوازە کـە لە داهـاتـوودا بتـوانێـت بە کـوردی بنـووسێـت.
حەنـان عـوسـمانی چـالاکـوان:
حەنان عـوسمان دامەزرێنەر و سەرۆکی (کۆمەڵەی نەورۆزی کۆمەڵایەتی و کولتووری کوردی) یە. کە لە ساڵی (٢٠١٤) دا، لە لـوبنان دامەزرا. ئەنـدامی ئەنجـوومەنی ژنانی لـوبنـانە، ئەنـدامـێکی داکـۆکـیکارە لە مـافـەکـانی ژنـان لـە لـوبـنان. رۆڵـێکی بەرچـاوی لە داکـۆکـیکـردن و لە ناسانـدنی دۆزی کـورد و لە مـافـەکانی کـورد لە لـوبنانـدا هـەیە.

کـۆمەڵەی نەورۆزی کـۆمەڵایەتی و کـولـتووری کـوردی. کە گـرنگی بە کورد لە لـوبنان دەدات، هەمـوو ساڵێک ئاهەنگی جەژنی نـەورۆز لە لـوبنان دەگـێڕن. چەنـدین ئاهـەنگ و سیـمینار و وۆرکـشۆپی رۆشنبیرییان لە لـوبنـان پـێشکەش کـردوون. چەنـد خولـێکی فـیرکردنی زمـانی کوردییان کـردووەتەوە. ئامـانجی ئـەم کـۆمەڵەیە دروستکـردنی پـردی پەیـوەنـدییە لە نێـوان پـێکهـاتە جـیاوازەکانی لـوبنان لەوانە، کورد، عـەرەب، ئەرمەنی، سـریانی. تا ئێستاش چەند وۆرکـشۆپێکی هـۆشیاری و پەروەردەیی و رۆشنبیرییان، بۆ ژنـان لە هەمـوو چـین و تـوێـژە کـۆمەڵایـەتییەکان کـردوونەتەوە.

حەنـان تەمەنێکی پـڕاوپـڕ لە خەبـاتی هـەیە، ژیانی خـۆی بۆ خـزمەتی کورد کوردستان تەرخـان کـردووە. تێکـۆشـەرێکی ئـازا و سەرسـەخـت و چـاونەتـرس و قـسە لـەڕووە.
حەنان عـوسمان، لە ساڵی (٢٠١٨) دا، کانـدیدی کورد بـوو لە بەیـروت بۆ پەرلەمـانی لـوبنان. لە لـیستی (دەنگی گـەل) خـۆی بـۆ پەرلەمانی لـوبنان کانـدیـد کـرد. بـۆ ئەوەی نـوێنەرایەتی کورد بکات لە لـوبنان. یەکـەم ژن و یەکەم کوردە کە خـۆی بـۆ پەرلەمان لە لوبنان کانـدید کردووبێـت. دەنگی گەل بـزووتنەوەیەکی کـۆمەڵگەی مەدەنـییە، دژی دەسەڵات و گەنـدەڵی و جیاکاری و سـتەمکارییە. مەبەستی گـۆڕانکاری و نەهـێـشتنی تایـفەگـەریی سـیاسی (مەسیحی، شـیعـە، سـوننە) و گەنـدەڵی و باشـترکـردنی پـێگەی ژنـان و دەسـتەبـەرکـردنی مافەکانیانە. کانـدیـدی ئەرمەنییەکان بە (٦) هـەزار دەنـگ بـوو بە ئەنـدام پەرلەمـان. بەڵام لە بەیـروت (١٥) هـەزار دەنگـدەری کورد هەبـوون. زۆریان دەنگـیان نەدا. گەر دەنگـیان بـدایە بێگومان حەنان عـوسمان سەردەکەوت و دەبـوو بە یەکـەم پەرلەمانـتاری کـورد لە لـوبنـان. لـە لـوبنـانـدا کـورسی کـۆتـاش بـۆ کەمـایـەتییە نەتەوەییـەکان نـییە.
حەنان تائێستا وەک ژنە چـالاکـوانێکی گەنجی کورد، لە چەنـدین کـۆنگـرە و سـیمینار
لە لـوبنان و لە رۆژئـاوای کوردسـتان و لە ئـوردونـدا بەشـداریی کـردووە، داکـۆکـیی
لە مافـەکانی ژنـان کـردووە و دژی تـونـدوتیـژی دەرهـەق بە ژنان قـسـەی کردووە و رەخـنەی گـرتـووە راپـۆرتی پـێـشکەش کـردووە.
بـوونی کورد لە لـوبنادا بـۆ پـێـش زایـن دەگـەڕێتەوە، بـۆ سەردەمی ئـیمـپراتـۆرییەتی مـیتانی کوردی (١٦٠٠ ـ ١٢٦٠) پێـش زاینی. بەڵام لە راستیدا بوونی میتانییەکان لەم ناوچەیەدا بۆ سێ هەزار ساڵ پێش زاینی دەگەڕێتەوە. ئەو خاکەی ئێستا ناوی سـوریای عـەرەبی و لـوبنان و تورکیایە، بەشێک بـوون لە نیشتمانی میتانییەکانی باپیرانی کورد. بەشێکـیش لە کوردانی لوبنان، بۆ سەردەمی دەوڵەتی ئەیـوبی دەگەڕێنەوە، کە سوڵـان سـەڵاحەدیـن ئەیـوبی (١١٣٧ـ ١١٩٣) دایـمەزرانـد. سـوریا و لـوبنـان و فـەلـەسـتـین لەژێـر دەسـەڵاتی ئەیـوبـییەکانـدا بـوون. کەواتە کـوررد لە سوریا و لە لـوبنان، پـێـش بوونی عـەرەب لەم شوێنانەدا بـووە. عـەرەبەکان بە ناوی فـتوحاتی ئیسلامییەوە، ئەو شـوێـنانەیان داگـیرکـرد. کەچـی لە ئـێـستادا ماڵـیان لە خـاوەن مـاڵ حـەرام کـردوون و کـورد بە بـێگانە ناودەبەن!؟ (نـووسەر: رەزا شـوان).

حەنان عـوسمان دەڵێت:”تا ئێستا کورد لە لوبناندا هـیچ مافـێکیان نییە. وەک هاوڵاتیی پـلە دوو رەفـتاریـان لەگـەڵـدا دەکـەن. دەوڵـەتی لـوبنـان کـوردی پـشـتگـوێ خـستـووە، بە بەشێک لەتایـفەی سوننە دەیانزانێت”. حەنان عوسمان درێژە بە قسەکانی دەدات و دەڵـێت:”پێـویـستە گـەلی کورد، وەک نەتەوەیـەکی جیـاواز و خـاوەن داب و نەریـتی و تایبـەتـمەنـدیی ناوازەی خـۆی سەیـربکـرێـت. مـن کار بـۆ پەرەپـێـدانی زمـانی کـوردی و دامـەزرانـدنی قـوتـابخـانە و ناوەنـدی رۆشـنبـیری و کـۆمـەڵایـەتی دەکـەم”.
حەنـان عـوسمان، ئەنـدامی هـەمـاهـەنگی کـۆنـفـرانسی ستار بـوو، کە بـۆ دیالـۆگ و پتـەوکـردنی پەیـوەنـدییـەکـانی نێـوان کـورد و عـەرەب، لە (٢٢/ ژانـوێ/ ٢٠٢٢) لە عەمانی پایتەختی ئوردن بەڕێوەچوو، حەنان وتارێکی لەم کۆنفانسەدا پێشکەش کرد. دوای لە ژنانی جیهـان کـرد، کە لە دژی تـونـدوتیـژی بەرامبەر بە ژنـان یەکبکـرن.
حەنـان عـوسـمان:” یەکـێک لە ئاستەنگە هەرە بەرچاوەکـانی بەردەم گەلی کورد، بە درێژایی مێژووی دوور و درێژی، خۆڕاگری و ڕاپەڕینە جەماوەرییەکانیان، نەبوونی یەکـڕیـزی نەتەوەیی بـووە،. دوژمنـانی کورد ڕۆڵـێکی سەرەکـییان هەبـوو لە چانـدنی ناتەبایی و دووبەرەکی لە نێـوان گەلی کورد و پارتە سیاسییەکانیدا، ڕێگریان لێکـردن لە گەیـشتن بە هـیچ دیـدگایەکی هاوبەش یان ئامانجێکی سیاسی هاوبەش کە خـزمەت
بە یەکگرتـوویی کورد بکات”. دەشڵـێت:” هەمـوو کوردێکی بەڕێـز و نیشتمانپەروەر
کە خەمی بەرژەوەندیی گەلەکەی و خاکەکەی بێت، هەمـوو جۆرەکانی ملمـلانێی کورد
و کورد، ڕەتـدەکاتەوە و داوای گـفـتـوگـۆ دەکات، بـۆ چارەسـەرکـردنی ناکـۆکـییەکان. پێویـستە دەرفەتەکان بـۆ دۆزی کورد، لە قـۆناغی مـێژوویی ئێـستادا بقـۆزرێـنەوە”.
حەنان ئاواتەخوازی یەکگرتنی کـوردە. خوازیارە کە کوردیـش وەک نەتەوەکانی تر، ببێت بە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی خـۆی. ئەوەی بۆ ئەوان رەوایە، بۆ کوردیش رەوایـە. رەخـنەش لەو تـێڕوانینە تەسکانە دەگـرێـت، کە هەنـدێک لە گروپەکان کە سەبـارەت بە پـرسی کورد هـەیـانە. چ لەلایـەن کـۆمەڵـێک ناسیۆنالـیستی عـەرەبی شۆڤـێنی یان هەنـدێک لە ناسیۆنالـیستی عەرەبی تونـدڕەوەوە هەیانە. وەک ئەوەی کورد بیەوێـت جیهانی عـەرەبی پارچەپارچە بکات. یان ئەوەی لە ئێستا دابەشبووە دابەشی بکات. ئەمە بۆچوون و تێگەیشتنێکی نادروست و هەڵەیە لە پـرسی کورد.

حەنـان عـوسـمانی نـووسـەر و رۆژنامەنـووس:
حەنان ماوەیەکی زۆرە لە دونیای نووسیندا، بە زمانی عەرەبی لەسەر پرسە سیاسی و کـۆمەڵایەتییەکان دەنـووسێت، بە تایبەتیش ئەوانەی پەیـوەنـدیـیان بـە ژنـانەوە هـەیە. لە ئێستادا لە رۆژنـامەی (رونـاهی) دەنـووسێـت. بە دەیـان نووسینی بڵاوکردووەتەوە.

حەنان عـوسمان یەکـەم پەرتـووکی وێـژەیی خۆی نـووسـیوە، کـە رۆمـانێکە بە نـاوی (خـنسـاء کـردسـتان: خەنـسای کوردسـتان) ئـەم پەرتـووکە (٢١٦) لاپـەڕەیـە. چـاپی یەکەمی لە رۆژئـاوای کوردستان، لەلایەن دەزگای شلـێرەوە بـۆ چاپ و بڵاوکـردنەوە چاپکرا و بڵاوکراوتەوە. حەنان نیازی وایە چاپی دووەمی لە قـاهـیرە لە میسر بکات.
حەنـان لـەم پەرتـووکەیـدا، تـیـشک دەخـاتە سـەر یەکـێک لە بەرزتـریـن نمـوونەکانی دایکانی خەباتگـێڕی کوردە، کە “دایکە نـوفـە” یە، کە چوار کوڕی لاوی گیانەخشی، گـیانی خـۆیـان بە کوردستان بەخـشی. بەڵام دایـکە نـوفـە، وەک چـیایەکی سـەخـت و گـەردن کەش وەستا، لەسەر رێبـازی کوڕەکانی بە ئیـرادەیەکی بەهـێـز و خـۆڕاگـری سووربوونەوە، درێژەی بە خەباتی دا. بوو بە سیمـبوولی ژنانی ئـازادی و خۆڕاگـر.
حەنـان عـوسمان دەڵـێت:”خەنـسای کوردستان” گـوزارشت لە تەنها دایکـێک ناکات، بەڵکو بریتییە لە هەموو دایکێکی کوردی تێکۆشەر. کە کوڕەکانیان وەک گیانبەخـش گیانیان بە پرسی گەلەکەیان دەبەخـشن. لە کوردستاندا بە سەدان بەڵکو بە هـەزاران خەنـسای گەورەمـان هـەیە”. چـیرۆکی خەباتی دایکـێک، بوو بە ئایکـۆنی گەلەکەی. خۆڕاگـری و ئیـلهـام و شانـازی و شکـۆداری بە گـەلەکەی، گەلی کورد دەبەخـشێت.
حەنان لە بارەی (خەنسای کوردستان) ەوە دەڵـێت:”ئەم پەرتووکە، یەکەم بەرهـەمی تـەواوەتی مـنە، هـەسـتم کـرد کـە چـیرۆکی دایـە نـوفـە، شایەنی دۆکـیۆمـێـنتکـردنە،
بۆ ئەوەی لەبـیر نەکرێـت و بۆ ئـەوەی دەنـگـێکی مـێـیـنەی خـەبـات، لە یـادەوەریی گەلـەکەمـدا بگـێڕدرێـتـەوە”.
حەنـان دەڵـێت:” ئـەم پەرتـووکـە کـۆتـایی گەشـتەکە نـیـیە.. بەڵکـو سـەرتـایـەکە”.

(*) بـۆ ئەم نووسینە، سوودم لە چەندین سایتی عـەرەبی و ئینگـلیزی وەرگرتووە.




خۆزگە.. شاعیر:سەعید بێ‌هەمتا.. وەرگێڕانی لە فارسییەوە:شەهلا نوری

خۆزگە دڵم لە کۆت و زنجیری عەشقت بەند بووایە
هەناسەم لە هەناسەی گەرمی تەنت تێر بووایە

خۆزگە قاسدێک خەبەرێکی لە تۆوە بهێنایە،
تا خەونی شەوزەدەی دڵم گەش و ڕوونتر بووایە

دەنکێ لە تۆوی عەشقی تۆم لەنێو دڵدا چاندووە
خۆزگە بە دەستی نازی تۆ ئەم تۆوە بەردار بووایە

خەندەت وەک بەهارە و لێوت قەند و نەباتە
لە کەنارت مەحاڵ بوو هەر کەسێ پیر بووایە

لە پێش لەشکری چاوانت کڕنووش بردووم، ونم،
کوا سوپایەک لەم مەیدانە خۆڕاگر بووایە؟

ناوی تۆم بە دڵ برد،کەچی ڕووی خۆت لە من لادا،
عەشقی خەیاڵیم دەبوو ئاوا بریندار بووایە؟

فاڵم لە نێو فنجانە، دڵم لە لەپی دەستدایە،
شەو و ڕۆژ چاوەڕوانم، ئاخۆ چی تەقدیر بووایە؟