ناساندنی رۆمانی پێ پەتییەکان.. نەوزاد مدحەت (گۆران عەبدوڵڵا)

کۆمۆنیستە میسرییەکان پێنج ساڵ لە کەمپی ئەشکەنجەدا
نووسەر: تاهیر عەبدولحەکیم
چاپ: دار بن خەلدون
ژمارەی لاپەڕەکان: ٢٩٠

کۆمەڵێک ماشێنی تۆکمەو داخراو، پارێزراو بە کۆمەڵێکی زۆری چەکداری دەسەڵات. لە نیوەشەودا و لە نێو دڵی بیاباندا رێ دەبڕێت بەرەوە زیندانی الواحات الخارجة. ١٢٠ کۆمۆنیستی کەلەپچەکراوی جەستە شکێنراوی دەستی جەلادەکان، بەڵام خاوەنی ئیرادەیەکی پۆڵایین.. بێباکانە دەنگ هەڵدەبڕن و سروود دەڵێن..

لە قووڵایی مێژووەوە، زریانێک هەڵدەکات
دونیایەک سەرلەنوێ لەدایک دەبێت
دونیایەک بەدەستی شۆڕشگێڕان دروستکراوە
مرۆڤە بەهێز و ئازادەکان
بە بازوی خەم و ژانەوە
تۆزی کۆنەپەرستی دەبەین بەئاسمانا
مردین لە ژێردەستی کۆلۆنیالزما
بە ئیرادەوە بنیاتی دەنێیین
پارتی کۆمۆنیستی میسری

ڕۆمانی «الأقدام العارية» (پێ پەتییەکان) بەرهەمی نووسەری دیاری میسری طاهر عبد الحكيم ە. لە لایەن دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ابن خلدون ەوە چاپ و بڵاوکراوەتەوە. بەشی زۆری ئەم رۆمانە بە شێوەیەکی نهێنی لە زیندان نووسراوە و رەوانەی دەرەوەیان کردووە تا ئەو کاتەی نووسەر ئازاد بووە، دوواتر کاری زیاتری لەسەر کردووەو پاش پانزە ساڵ لە ئازاد بوونەکەی بڵاویان کردۆتەوە.
حزبی شوعی لە ئابی ١٩٦٥ خۆی هەڵوەشانەوە بە بیانۆی یەکبونی هێزە سۆشیالیستییەکانەوە. خۆشبەختانە نووسەر زوو توانیتی کۆی دەستنووسەکان لەدەستی بەرپرسانی حزب بکاتەوە نەوەکە چارەنووسی ئەم رۆمانەش بەهەمان چارەنووسی حزبی شوعی دەبوو.
ڕۆمانەکە تا ڕادەیەکی زۆر شێوازی ئۆتۆبایۆگرافی (ژیننامەی خۆیی) هەیە. نووسەر تێیدا ئاوڕ لە ئەزموونی خۆی دەداتەوە لەگەڵ بزووتنەوەی چەپ لە میسر، کە ئەمیش یەکێک بوو لەوانەی بەر هەڵمەتی ناسرێکان ( جمال عبدالناسر) کەوت کە لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٩ دەستگیرکردنی فراوانی کۆمۆنیست و چەپەکانی میسری دەستی پێکرد (ئەوەی پێی دەگوترێت «مجزرة ١٩٥٩). عەبدولناسر هەڵمەتێکی گەورەی دژی مارکسیستەکان دەستپێکرد وەک بەشێک لە ململانێی فراوانتری دژی چەپی عەرەبی (لە میسر، سووریا و عێراق). نووسەر خۆی یەکێک بووە لەو زیندانیانە.
زیندانییەکان پێنج ساڵ (تا ئایاری ١٩٦٤) لە زیندان و کەمپەکانی ئەشکەنجەدا مانەوەو بەشيکیان لە ژێر ئەشکەنجەی دڕندانەدا بە شکۆوە گیان بەخشییە باوڕەکەیان. ئازادکردنیان بە ماوەیەکی کەم پێش سەردانەکەی خروشۆڤ سەرۆکی ئەو کاتەی سۆڤییەت بۆ میسر ڕوویدا. ئەو قۆناغە بە یەکێک لە تاریکترین قۆناغەکانی سەرکوتکردنی ئازادیی بیروڕا لە مێژووی هاوچەرخی میسردا دەژمێردرێت.

ناونیشانی پەڕتووکەکە:
ناوی «پێ پەتییەکان» هێمایەکە بۆ ڕووتی، بێدەسەڵاتی و ئازادی لە هەمان کاتدا، هەروەها ئاماژەیە بۆ چوونە ناو قووڵایی زیندان و چۆنییەتی داماڵینی مرۆڤ لە مرۆڤبون.
ئەم رۆمانە بەیەکێک لە گرنگترین و ناسراوترین بەرهەمەکانی ئەدەبی زیندان دەناسرێت شانبەشانی رۆمانی ( القوقعة-.. مصطفى خليفة و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست-.. عبدالرحمن مونیف) لە جیهانی عەرەبیدا، تایبەتمەندییەک هەردوو رۆمانی القوقعة و الأقدام العارية لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی مونیف جیادەکاتەوە ئەوەیە کە ئەم دوو رۆمانە لە ناو زیندا نووسراون و راستەو خۆ مێژوویەک بە ناوو جوغرافیاوە دەگوازنەوە بۆمان وەک سوریا و میسر، بە پێچەوانەی رۆمانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە زادەی خەیاڵەو شوێن هەموو رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە.
نووسەر دەیەوێت مێژووی خەباتی کۆمۆنیستەکان بپارێزێت لە شێواندن و درۆی لایەنگرانی ڕاست. سەرەتا وەک بەڵگەنامەیەک بۆ هەڵمەتی سیاسی دەرەوە نووسرابوو، بەڵام بوو بە کتێبێکی تەواو کە هەموو لایەنە سیاسی، دەروونی و مرۆیییەکانی ئەو ماوەیە تۆمار دەکات.
ئەم بەرهەمە یەکێکە لە گرنگترین سەرچاوەکانی ئەدەبی زیندان لە میسردا و وێنایەکی ڕاستەوخۆ دەدات لەسەر چۆنیەتی مامەڵەی ڕژێمی ناسری لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی چەپ.
پێ پەتییەکان بەڵگەنامەیەکی چڕوپڕی دۆکیۆمێنتاری تاهیر عەبدولحەکیمە کە نزیکەی 15 ساڵ پاش رووداوەکان دەیکاتە گەواهیدەرێکی بێرکابەر بەسەر دەسەڵاتە دیکتاتۆرییەکەی ناسرێکانەوە کە چۆن بەناوی نەتەوەو دژە ئیمپریالیزمەوە دژایەتی چەپ و کۆمۆنیستەکانین دەکرد نەک هەر لە میسر بەڵکوو لە عێراق و سوریاش.
نووسەر ئەندامێکی باڵای حزبی شوعی میسر بوو کە لە کامپی ئەشکەنجەدان لە زیندانی (أوردي أبو زعبل) بۆ زیندانی (الواحات الخارجة) دوورخرابوونەوە. ئەرکی سەرەکی ئەو کە لە ناو زیندانەکەدا پێ سپێردرابوو، ئاراستەکردنی پڕوپاگەندە و گەیاندن بوو بۆ دەرەوەی چوار دیوارەکان، بەرەو ڕای گشتی ناوخۆیی و عەرەبی و نێودەوڵەتی، لە ڕێگەی نامە و ڕاپۆرت و لێدوانەکانەوە کە ئەو بارودۆخە سەختەی کە زیندانیانی سیاسی تێیدا دەژین ئاشکرا دەکرد.
نووسین لەناو زینداندا لەلای ئیدارە تاوانێکی سزادراو بوو وە پرۆسەیەکی زۆر ئاڵۆز و مەترسیدار بوو. ئەم کارە بە نهێنی لە درەنگانی شەودا ئەنجام دەدرا، پاش ئەوەی سیستەمی “تەمام” کۆتایی دەهات و گڵۆپەکان دەکوژێنرانەوە، سیستەمێکی پاسەوانی ناوخۆیی لەلایەن زیندانێکانەوە بۆ ئاگادارکردنەوە لە هاتنی پاسەوانەکان بەڕێوە دەچوو. قەڵەم و کاغەز لە حەشارگەیەکی نهێنی لە سووچێکی زینداندا دەشاردرایەوە دواتر دەهێنرانە دەرەوە. وشەی “بلوهم” وەک وشەی نهێنی لەهەموو زیندان و گرتووخانەکان نیشانەی هاوبەش بوو، واتە مەترسی نزیکە و پێویست بە شاردنەوەی هەموو شتێک دەگەیەنێت.
نووسەر لە سەرەتای کتێبەکەدا جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئیعتباری کتێبەکە لەوەدایە کە تۆمارێکی مێژوویی قۆناغێکی دیاریکراوی مێژووی گەلەکەیەتی، وەڕاستییەکان بە ناوی ڕاستەقینەوە تۆمارکراون. ئەو پێگەو هەڵوێستە لادەرانەی کەسانێک ئەمڕۆ هەیانە لەبەرانبەر خەبات و تێکۆشانی دوێنێییدا دەخاتە روو.
ئەم رۆمانە مێژووییە ئەوەند ورد تۆماری رووداوەکانی ناو زیندانی کردووە سەرباری تۆمارکردنی ناوی جەلادەکان و پاڵەوانەکانی ناو زیندان کە چۆن تاوەکوو مردن بەگژ جەلادەکاندا چوونەتەوە، چۆن تا دووا هەناسە نکۆڵییان لە کۆمەنیست بوونی خۆیان نەکردووە، زۆرترین شیعر سرودەکانیشی نووسیوەتەوە لەوانەی لە کاتی رووبەڕوبونەوەی جەلادەکاندا وتراون یان بە نهێنی نووسراونەتەوە..

لە شۆڕشی دژ بە ستەمکاران
زەحەمتکێشان لەگەڵمانن
ژیان بنیاتدەنێین
لە خوێن و تەمەنمان
هەستن و سەر هەڵبڕن
بە بازوویەکی پتەوەوە
بیڕوخێنن قەڵای ستەم
ئەوەتانێ بەیانی هات و بانگمان دەکات
وەرن ئاڵاکان بەرزکەنەوە
کە بە خوێنمان سوورهەڵگەڕاوە
بە بازوویەکی پتەوەوە
بیڕوخێنن قەڵای ستەم
ئەوەتانێ بەیانی هات و بانگمان دەکات
وەرن ئاڵاکان بەرزکەنەوە
کە بە خوێنمان سوورهەڵگەڕاوە

نووسەر لەم رۆمانەدا نەک تەنها ئەزموونی زیندان دۆکیۆمێنت دەکات، بەڵکو ڕەخنەیەکی ڕۆشنبیری ڕاشکاوانە و بوێرانە لە بزووتنەوەی کۆمۆنیستی میسری دەگرێت کە خۆشی سەربەو رێبازەیە. بزووتنەوەی کۆمۆنیستی پێشووی میسر سەرەڕای زۆربوونی ڕێکخراوەکانی، لە ڕووی ڕۆشنبیرییەوە دابەش بوو بەسەر دوو ئاراستەی سەرەکیدا:
یەکەم ڕەوت: کەوتنە ژێر هەژموونی راستگەراییەوە بەبێ دیدێکی ستراتیجی لە کاری ڕۆژانە و ئەرکە دەستبەجێکان نقوومبون، بەدوای کۆکردنەوەی ئەزموون و توانای تێکۆشان بۆ گەیشتن بە ئامانجی ستراتیجی دەگەڕێت و بەم شێوەیە ئەم ڕەوتە کلکی بزووتنەوەی لیبراڵ بۆرژوازی نەتەوەیی بوو.
ڕەوتی دووەم: چەپێکی ڕادیکاڵ کە جەخت لەسەر ئامانجی ستراتیجی دەکاتەوە و پێناسەی دەکات، ململانێی تاکتیکی پشتگوێ دەخات و لەبەر ئەوە گۆشەگیری و نەتوانینی مامەڵەکردن لەگەڵ واقیعی ڕۆژانەدا بەسەریدا زاڵ دەبێت.
هەردوو مەیل نازانستین و نامۆن بۆ مارکسیزم لینینیزم کە زانستی خوێندنەوە و گۆڕینی واقیعە، بۆیە هەردوو مەیل نەیانتوانی لە سروشتی ئەو قۆناغە شۆڕشگێڕییە تێبگەن کە کۆمەڵگای میسر پێیدا تێدەپەڕێت و بەرنامەیەک دابڕێژن کە بە شێوەیەکی تاکتیکی و ستراتیجی وەڵامی سروشتی ئەو سەردەمە و پێداویستییەکانی بداتەوە.
تاهیر عەبدولحەکیم کۆتایی بە رۆمانەکەی دينيت بەم بانگەوازە:
شەڕەکەمان بەردەوامە، لە ناو دڵی بیابانی وشک و برینگەوە دەنگمان هەڵدەبڕین بۆ هەموو ئازادیخوازانی جیهان کە هاوپشتیمانبن بۆ:
لە پێناوی شکستپێهێنانی برسێتی و بێبەشی و دەربەدەری
لە پێناوی شکستپێهێنانی ئەو مردنەی کە لەزیندانەکاندا بەسەرماندا سەپێنراوە
لە پێناوی لە ناوبردنی هەوڵی ويرانکردنی ڕۆحی مرۆڤ
لە پێناوی لەناوبردنی سیاسەتی “ژیانت یان بیروباوەڕەکانت”.
لە پێناوی شکستپێهێنانی سووتاندنی فیکر و ویژدان
لە پێناوی گەڕاندنەوەی ئازادی و کەرامەتی مرۆڤایەتی
ئازادی قسەکردن و کەرامەتی قسەکردن…

لە کۆتاییدا دەبێت بووترێت:
ئەم رۆمانەو ئەزموونی ژیان و ميژوو ئەوەی نیشان داویین نە هاو نەتەوەیی، نە هاو ئاینیی، نە هاونیشتمانی تاوەکوو ئێستا نەیانتوانییە بتپارێزن لە تاکڕەویی فکریی و عەقیدەتی.
لە قووڵایی ناخی مرۆڤایەتیدا جیاوازی بیروڕا، ئایین و نەتەوە و رەگەز نابێت ببێتە هۆی ئازار و سووکایەتی. چونکە مێژوو بە خوێن و فرمێسک پێشانی داوە کە هەر تاکڕەوییەکی فکری تەنها سەرکوت و نادادی لێدەکەوێتەوە. مرۆڤ، لە هەر ڕەنگ و باوەڕێکدا بێت، شایستەی ئازادی و شکۆیە.

ئەم بابەتە لە رۆژنامەی رەوت بەشی بانێژەی ئەدەب و هونەر ژمارە ٤٢ بڵاوکراوەتەوە.




تاوانی شاشە: باجی ناوبانگی خێرا.. سارا ئازاد محمد

لە جیهانی مۆدێرن و لەناو ئەو گۆڕانکارییە خێرایانەی کە تەکنەلۆژیا بەسەر ژیانی مرۆڤدا هێناوییەتی، کۆمەڵگە لە قۆناغی پیشەسازییەوە گواستراوەتەوە بۆ ئەوەی زانایانی کۆمەڵناسی ناویان لێناوە «کۆمەڵگەی مۆدێرنیتە». لەم کۆمەڵگە نوێیەدا، شێوازی پەیوەندییەکان، ڕێساکان ،دابونەریت و بەهاکان گۆڕانکاریی ڕیشەییان بەخۆوە بینیوە. یەکێک لە دیارترین سیماکانی ئەم سەردەمە، سەرهەڵدانی دیاردەی «بازاڕی سەرنج» (Attention Economy)ـە؛ بازاڕێک کە تێیدا “سەرنج” بووەتە گرانبەهاترین و قازانجەدارترین کاڵا، و پێگەی تاک لەسەر شاشەی مۆبایلەکان بە ژمارەی لایک، ڤیو و شوێنکەوتووەکان دەپێورێت. لێرەوە پرسیارێکی قووڵی کۆمەڵناسی سەرهەڵدەدات: ئایا ئارەزووی بەدەستهێنانی ناوبانگی خێرا تا چەند تاک بەرەو پێشێلکاریی یاسایی و سەرهەڵدانی جۆرێکی نوێ لە “تاوانی سەر شاشە” دەبات؟
لە بۆشایی جیهانی مەجازیدا، مرۆڤ دەتوانێت بە ئاسانی ناسنامەیەکی مەجازی و خەیاڵی بۆ خۆی دروست بکات کە زۆر دوورە لە ژیانی ڕاستەقینەی. لەم دۆخەدا، سۆشیۆلۆجیای بەکاربردن ڕەنگدانەوەی خۆی هەیە؛ چونکە تاک نەک تەنها کاڵا دەکڕێت، بەڵکو تەنانەت کەرامەتی کەسانی تریش، بڵاوکردنەوەی وێنە و ڤیدیۆی تایبەتی ، نهێنییەکان ، هاککردن و دزینی زانیاری ، چوونە ناو ئەکاونت (فەیسبووک، ئینستاگرام، واتسئەپ) یان کۆمپیوتەری کەسانی تر بەبێ مۆڵەت، و ڕەوشتی گشتی دەکاتە کەرەستە و کاڵایەک بۆ بازرگانیکردن پێوەی لە پێناوی بەدەستهێنانی بەناوبانگبووندا یان هەندێک جار بۆ پارە. کاتێک بەهای مرۆڤ بەستراوەوە بە ژمارەی جەماوەرەوە، کێبڕکێیەکی ترسناک بۆ ڕاکێشانی سەرنج دروست دەبێت کە تێیدا بەها ، ڕەوشت و یاسا پشتگوێ دەخرێن.
ئەم حەزە بۆ بەناوبانگبوون، ڕێگەخۆشکەرە بۆ سەرهەڵدانی توندوتیژیی ئەلیکترۆنی (Cyberbullying) و بڵاوکردنەوەی ناوەڕۆکی نەگونجاو. بڕیاردان بۆ سووکایەتیکردن و شکاندنی کەسانی تر، دروستکردنی هەستی ڕق و کینە، یان پێشێلکردنی یاسا کەسییەکان، لەمڕۆدا زۆر جار دەبینین تەنها بۆ تۆڵەسەندنەوە یان کینەی کەسی نییە، بەڵکو ستراتیژییەکی هەڵبژێردراوە بۆ «ترێندبوون». کارلێکی جەماوەر لە ڕێگەی کۆمێنت و هاوبەشکردنەوە هاندەرێکی گەورەیە، چونکە جەماوەر بە ناهۆشیارانە و بێئاگایی خۆی بەشداری لە ئاساییکردنەوە و بەرزبوونەوەی ڕێژەی ئەم جۆرە تاوانە ئەلیکترۆنییانەدا دەکات.
دەرئەنجامی ئەم دیاردەیە لەسەر ئاستی کۆمەڵگە زۆر قورسە. کاتێک خەڵک دەبینن سووکایەتیکردن و بێئابڕۆیی دەبێتە هۆی دەوڵەمەندبوون و ناوبانگی خێرا، بەهای کارکردن، زەحمەتکێشی ، ماندوبوون بۆ کاتێکی زۆر و ڕەوشتی بەرز لە کۆمەڵگەدا لاواز دەبن و جۆرێک لە داڕمانی بەهای کۆمەڵایەتی روو دەدات. لە لایەکی ترەوە، گوشاری دەروونیی قوربانیانی ئەم تاوانە سەر شاشەییانە زیانێکی گەورە بە ئارامی و تەندروستیی دەروونیی کۆمەڵگە دەگەیەنێت.
لە کۆتاییدا، تاوانی سەر شاشە تەنها کێشەیەکی تەکنیکی یان تاکەکەسی نییە، بەڵکو برینێکی نوێی کۆمەڵایەتییە و ڕەگ و ریشەی لە قەیرانی بەهاکانی کۆمەڵگەی مۆدێرنیتەدا هەیە. بۆ چارەسەرکردن و سنووردانان بۆ ئەم دیاردەیە، پێویستە لە هەموو لایەکەوە هۆشیاریی بەرفراوان بڵاو بکرێتەوە، یاسای توندتر بۆ پاراستنی ئاسایشی تاکەکان لە جیهانی مەجازیدا پەیڕەو بکرێت، و لە هەمووی گرنگتر، تێڕوانینی کۆمەڵگە بگۆڕێت بۆ ڕەتکردنەوەی ناوەڕۆکی پووچ، و پێشوازیکردن لە بەها ڕاستەقینەکان، نەک لەوانەی کە تەنها لەپێناوی لایک و ڤیودا یاسا و ئاکار پێشێل دەکەن.

سارا ئازاد محمد
ماستەر لە كۆمەڵناسی تاوان




سەرهەڵدانی درامای کوردی.. ئەرسەلان دەروێش

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..




کاتێک هەوکردنی جگەر دەنگی هونەرمەندان بێدەنگ دەکات.. هێمن عەلی

هەندێک نەخۆشی بە بێدەنگی دەست پێدەکەن و ڕەنگە ساڵانێک لە جەستەی مرۆڤدا بمێننەوە، بێ ئەوەی نیشانەیەکی ڕوونیان هەبێت. هەوکردنی جگەر، بە تایبەتی جۆرەکانی B و C، لەو نەخۆشییانەیە کە بە تێپەڕبوونی کات دەتوانێت زیانی گەورە بە جگەر بگەیەنێت و ببێتە هۆی لاوازبوون، لەکارکەوتنی جگەر یان شێرپەنجەی جگەر.
ئەم بابەتە کاتێک زیاتر گرنگیی خۆی نیشان دەدات کە باس لە دۆخی تەندروستیی مامۆستا عەینەدین مەریوانی دەکرێت؛ یەکێک لە دەنگە ناسراوەکانی گۆرانیی کوردی، کە ئەمڕۆ دۆخی تەندروستیی بووەتە جێی نیگەرانیی هونەردۆستان و خۆشەویستانی.
مامۆستا عەینەدین مەریوانی خۆی لە دیمانەیەکی پێشووی NRT2دا باسی نەخۆشییەکەی و کاریگەرییەکانی لەسەر ژیانی کردووە. ئەم دیمانەیە گرنگە، چونکە زانیارییەکان لە زمانی خۆیەوە دەگوێزرێنەوە، نەک تەنها لە ڕێگەی گێڕانەوەی کەسانی دیکە. بەڵام بۆ دیاریکردنی جۆری هەوکردنی جگەرەکە، پێویستە پشت بە وتەی ڕوون و ڕاستەوخۆی خۆی یان بەڵگەیەکی پزیشکیی باوەڕپێکراو ببەسترێت.
عەینەدین یەکەم هونەرمەند نییە کە نەخۆشیی جگەر کاریگەریی لەسەر ژیان و بەردەوامیی هونەرەکەی دانابێت. لە مێژووی هونەری جیهاندا، چەندین گۆرانیبێژی ناسراو تووشی هەوکردن و نەخۆشییە قورسەکانی جگەر بوون و هەندێکیان لە ئەنجامی ئاڵۆزییەکانی ئەم نەخۆشییانە کۆچی دواییان کردووە.
یەکێک لە ناسراوترین نموونەکان عەبدولحەلیم حافزە؛ گۆرانیبێژی مەزنی عەرەب کە بە «عەندەلیبی ڕەش» ناوبانگی دەرکرد. ئەو لە منداڵییەوە دەستی بە ململانێ لەگەڵ نەخۆشی کرد و ئەم ململانێیە تا دوا ساتەکانی ژیانی بەردەوام بوو.
عەبدولحەلیم لە منداڵیدا تووشی نەخۆشیی بلهارزیا بوو. ئەم نەخۆشییە بە تێپەڕبوونی ساڵان زیانی قورسی بە جگەرەکەی گەیاند و بووە هۆی تێکچوون و لاوازبوونی جگەر. بەپێی ڕاپۆرتێکی صدى البلد، دواتر لە ڕێگەی خوێنی پیسەوە تووشی هەپاتایتی C بوو. ئەمەش دۆخی تەندروستیی ئاڵۆزتر کرد، چونکە جگەرەکەی پێشتر زیانی زۆری پێگەیشتبوو.
عەبدولحەلیم ساڵانێک بۆ چارەسەر لەنێوان میسر و لەندەن هاتوچۆی دەکرد. لە ٣٠ی ئاداری ١٩٧٧، لە نەخۆشخانەی کینگز کۆلج لە لەندەن کۆچی دوایی کرد. بەپێی صدى البلد، لە کۆتایی ژیانیدا تووشی خوێنبەربوونێکی قورس بوو کە پزیشکان نەیانتوانی ڕایبگرن.
لە گۆرانیی ئێرانیشدا، فەرهاد مەهراد یەکێک لەو دەنگە ناسراوانە بوو کە نەخۆشیی جگەر بەشێکی تاڵی ساڵانی کۆتایی ژیانی بوو. ئەو تووشی هەپاتایتی C بوو و دۆخی تەندروستیی بەردەوام خراپتر دەبوو. بە هیوای چارەسەر ڕووی لە فەرەنسا کرد، بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٢، لە تەمەنی ٥٩ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.
لە ئەمریکاش، لۆ ڕید تووشی هەپاتایتی C و نەخۆشیی قورسی جگەر بوو. دۆخی تەندروستیی هێندە خراپ بوو کە لە ساڵی ٢٠١٣ جگەرێکی نوێی بۆ چێنرا، بەڵام چەند مانگێک دواتر، لە تەمەنی ٧١ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.
گرێگ ئالمانیش تووشی هەپاتایتی C بوو و نەخۆشییەکە زیانی قورسی بە جگەرەکەی گەیاند. لە ساڵی ٢٠١٠ جگەرێکی نوێی بۆ چێنرا و دواتر تووشی شێرپەنجەی جگەر بوو. لە ساڵی ٢٠١٧ کۆچی دوایی کرد.
بێنجامین سموک، گۆرانیبێژ و شاعیری ئەمریکی، لە ساڵی ١٩٩٩، لە تەمەنی تەنها ٣٩ ساڵیدا، بەهۆی لەکارکەوتنی جگەر کۆچی دوایی کرد. هەندێک سەرچاوە ئەم نەخۆشییە بە هەپاتایتی Cـەوە دەبەستنەوە، بەڵام بەڵگەی سەرەکی و بەهێز بۆ ئەم پەیوەندییە کەمە؛ بۆیە نابێت بە دڵنیایی وەک هۆکاری مردنەکەی بنووسرێت.
هەمان ساڵ، ستێفان سیرکیس، هونەرمەندی فەرەنسی، لە تەمەنی ٣٩ ساڵیدا بەهۆی نەخۆشییەکی توند و لەناکاوی جگەر کۆچی دوایی کرد. سەرچاوەکان جۆری نەخۆشییەکە بە C دیاری ناکەن.
لە هونەری کوردیشدا، حەسەن زیرەک لە ساڵی ١٩٧٢، لە تەمەنی ٥١ ساڵیدا، بەهۆی شێرپەنجەی جگەر کۆچی دوایی کرد. هەرچەندە باسی ژەهراوکردنی دەکرێت، بەڵام بەڵگەی ڕوون بۆ سەلماندنی نییە.
چیرۆکی ئەم هونەرمەندانە تەنها چیرۆکی نەخۆشی و مردن نییە. لە پشت هەر ناوێکەوە مرۆڤێک هەیە کە لەگەڵ نەخۆشییەکی درێژخایەن ژیاوە، چارەسەری وەرگرتووە، ئازاری چێژتووە و لە هەمان کاتدا بەردەوام بووە لە هونەر.
هەوکردنی جگەر نابێت ببێتە مایەی شەرم یان پەراوێزخستنی نەخۆش. ئەمڕۆ هەپاتایتی C لە زۆربەی حاڵەتەکاندا چارەسەر دەکرێت، بۆ هەپاتایتی Bـیش کوتان و دەرمان بۆ ڕێگرتن لە پێشکەوتنی نەخۆشی بەردەستن. بۆیە پشکنینی زوو و وەرگرتنی چارەسەری گونجاو گرنگە.
ئەمڕۆ کە دۆخی تەندروستیی مامۆستا عەینەدین مەریوانی جێی نیگەرانییە، پێویستە زیاتر لە هەر شتێک بیر لە خودی مرۆڤەکە بکەینەوە؛ هونەرمەندێک کە بە دەنگەکەی خۆشی و خەم و خۆشەویستی و هیوای گەلێکی گواستووەتەوە.
جەستەی هونەرمەند ڕەنگە ڕۆژێک لاواز بێت و دەنگەکەی بێدەنگ بێت، بەڵام ئەو گۆرانییانەی لە بیرەوەریی خەڵکدا جێی هێشتوون، بە ئاسانی نامرن.

سەرچاوەکان
• صدى البلد، ٢٠٢٤. ڕاپۆرت لەسەر نەخۆشی و کۆچی دوایی عەبدولحەلیم حافز.
• NRT2. دیمانە لەگەڵ مامۆستا عەینەدین مەریوانی.
• ویکیپیدیای کوردی. «حەسەن زیرەک».
• Gregg Allman Official Website. ژیاننامەی گرێگ ئالمان.
• ABC News Australia، ٢٠١٣. ڕاپۆرت لەسەر لۆ ڕید و نەخۆشیی جگەر.
• Le Monde، ١٩٩٩. ڕاپۆرت لەسەر کۆچی دوایی ستێفان سیرکیس.




وێنەکـێـشی پەرتـووکی منـداڵان رانـدۆڵـف کاڵـدیکـۆت.. رەزا شـوان

ساڵانـە لە وڵاتـە یەکگـرتـووەکانی ئەمـریکادا، لەلایـەن کـۆمـەڵـەی پەرتـووکخـانەکـانی ئەمـریکاوە (ئەی ئێـڵ ئەی). دوو مەدالـیا دەبەخـشن بە نووسەرێک و بە وێنەکـێشێک. مەدالـیای یەکـەم مەدالیـایەکی بـواری وێـژەی منـداڵانە، بە ناوی (مەدالـیای نیـوبێـری) پێشکەش دەکـرێت، بە نووسەری باشـتریـن پەرتـووک بۆ منـداڵان بە زمـانی ئینگـلیزی کە لە ساڵی رابـردوودا، لەلایەن نووسەرێـکی بە رەچـەڵەک ئەمـریکی یان دانیـشـتووی ئەمـریکا بێت، نووسـرابێـت و چـاپکـرابێت و بڵاوکـرابێتەوە. پێشتر چاپی نەکـردووبێت. ئەم خەڵاتە بۆ بەرزڕاگرتن و نەمریی نووسەری بەناوبانگی ئینگلیزی لە بواری وێژەی منـداڵان (جـۆن نیـوبێـری :١٧١٣ـ ١٧٦٧) کـە یەکـەمـین گـۆڤـاری منـداڵانی بـە نـاوی (هـاوڕێی منـداڵان) ەوە دەرکرد، یەکەمین پەرتووکخـانەشئ بـۆ منـداڵان دانا. مەبەسـت لە پـێشکەشکـردنی مەدالیـای نیـوبـێری، هـانـدانی نووسـەرانی بواری وێـژەی منـداڵانە. مەدالیای نیوبێری لە (بـرونـز) بە شێوەیەکی خـڕ دروستکراوە و لەسەر دیوی یەکەمی، نەخشی پەرتووکێکی کراوەیە لە لایەن هـونەرمەند (پـۆل تشامبلان) ەوە دیزایین کراوە. لە دیوی دووەمیشدا، ناوی نووسەری بـراوەی مەدالیاکە و مێـژووی بـردنەوەی لەسەر هەڵـدەکەنـن، وەکو خەڵاتی رێـزلـێنان، لە لایەن (کۆمەڵەی پەرتووکخـانەکانی ئەمـریکا) ەوە، پـێشکەش دەکـرێت. ئەم خـەڵاتە لە ساڵی (١٩٢١) لەلایـەن (فـردریک میلـشەر)ی سەرۆکی ئەنجوومەنی کۆمپانییەکانی چاپ و بڵاوکـردنەوەی پەرتـووک و گۆڤـارەکانەوە داهـێنرا و پێـشکەشکرا. یەکەم براوەی خەڵاتی مەدالیای نیوبێری لە ساڵی (١٩٢٢) دا، بەخـشیان بە نـووسـەری بـواری وێـژەی منـداڵان (هـێـنـدریک ولـیـەم).
مـن لە مانـگی ئاداری (٢٠١٧) دا، لە نـووسـیـنـێکـمدا لەژێـر نـاوی ( جـۆن نیـوبـێری هـاوڕێی منـداڵان) کە لە سایتـە کوردییـەکانـدا بـڵاوم کردووەتـەوە. کە بە درێـژئ باسی جـۆن نیـوبێـرریـم کـردووە.
دێـینە سەر مەدالیای دووەم، مەدالیای زێـڕی کاڵدیکـۆت. دڵنیام کە زۆربەی هەوادارانی هـونەری وێنەکێشان، ناوبانگی هـونەرمەنـدی وێنەکـێشی ناوداری ئـینگلـیزی رانـدۆڵف کاڵـدیکـۆتـیان بـیـستووە و زانیـارییان لە بـارەیـەوە هـەیە.
کورتەیـەکی بیـوگـرافـیای ڕانـدۆڵـف کاڵـدێکـۆت:
هـونەرمەنـدی نیگارکـێش (رانـدۆڵـف جـۆن کاڵـدیکـۆت) لە دایـک و باوکـێک بە ناوی، مـاری کاڵـدیکـۆت و جـۆن کاڵـدیکـۆت، لە (٢٢/ ئـادار/ ١٨٤٦) لە شاری چـێـستەر لە ناوەڕاستی ئینگلتەرا لەدایک بووە. راندۆڵف سێیەم منداڵی دایک و باوکی بوو، حەوت خوشک و بـرا بـوون. تەمەنی شەش ساڵان بـوو دایـکی کـۆچی دوایی کـرد.

هەرچەنـدە تای رۆمـاتـیزم، لە منـداڵـییەوە دڵی لاواز کـرد، بەڵام کاڵـدیکـۆت حـەزی لە یاری و وەرزشکـردن بـوو. حـەزی زۆری لە چـالاکـییەکانی گـونـدنـشیـنەکان بـوو، لە نێـوانیان دا، گـەڕان بە دێیـەکـانی دەوروبـەر و ئەسـپ سـواری.
کاڵدیکـۆت لە تەمەنی پانگـزە ساڵـیدا، قوتابخانەی بەجـێهێشت، بۆ ماوەی چەند ساڵێک لە بانکدا کاری دەکرد. لە گونـدێکی نزیک کارەکەی خانوویەکی بەکرێ گرت و بە تەنیا دەژیـا. رۆژانـە بە پێ یان بە سـواری ئەسـپ، پیـاسەی بە گـونـدەکانـدا دەکـرد. گەلـێک وێـنـەی سـروشـتی جـوانی ئەو ناوچـانەی کـێـشا. لە قوتابخانەی شـەوان لە مانجـستەر لە بەشی هـونەری وێنەکـێشان دەستی بە خوێنـدن کرد. لە لە ساڵی (١٨٦١) خوێندنی تەواوکرد. کاڵـدیکـۆت لەو ساڵەدا، یەکەم تابـلۆی کـێشراوی بـڵاوکـردەوە، سکـێچـێکی ئاگرکەوتنەوەیەکی کارەساتباری هـوتـێـلی شەمەنـدەفـەری شـاژن، لە شـاری چـێـستەر کـێـشا. تـابـلـۆکەی و بـاسێکی ئـاگـرەکـەی لە رۆژنـامـەی ئـيـلستەریـتـد لەنـدن نیـوزدا بڵاوکـردەوە. وێنەکانی بە رەنگی ئـاوی بۆیـەیانی دەکـرد. لە ساڵی (١٨٧٢) رووی لە شاری لەندەن کرد، هەر لەم ساڵەدا بە ئەنـدامی (پەیـمانـگای شاهـانەی وێنـەکـێـشانی رەنگی ئاوی) هەڵـبژیـردرا. مـاوەی حەوت سـاڵ لە لەنـدەن ژیـا و کاری وێنەکـێـشانی بـۆ رۆژنـامەو گۆڤـارەکـان دەکرد. وێنـەکانی لە رۆژنـامە و گـۆڤـارەکانـدا بـڵاوکـردوە. ناسـراو ناوبـانگی دەرکـرد. کاڵـدکـۆت بـوو بە هـاوڕێی چەنـدیـن کەسایـەتی ناسراوی بواری هـونەر و وێـژە. بۆ چەندین پەرتووکی نووسەرانیش وێنەی بەرگ و وێنەکانی ناوەوەیانی پەرتووکەکانی بۆیان کـێشا. دوای ماوتەک چوو بۆ ئەمـریکا لەوێـدا کاری وێنەکـێـشانی دەکـرد.
کاڵدیکـۆت لە ساڵی (١٨٨٠) دا، لەگەڵ (ماریان بـرینـد) هاوسەرگیرییان کرد. منداڵیان نەبـوو. پـێکەوە گەشـتـێکی زۆریـان بـۆ ناوچـە گەرمەکـان کـرد.
تەنـدروستی کاڵـدیکـۆت بە گـشتی نالـەبـار بـوو. زۆرجـار تـووشی هـەوکـردنی گـەدە و نەخۆشی دڵ دەبـوو، کە لە سـەردەمی منـداڵـیـیەوە پێـوەی بـوون. هـەر بـۆ ئـەوەی لە ساردی زستان دووربکەوێتـەوە، گەشتێکی زۆری بۆ ناوچـە گەرمەکانی سەر دەریای سپيی ناوەڕاست کرد. لە یەکـێک لە گەشتەکانی بۆ ویـلایەتی فـلـۆریـدا لە ئەمـریکـادا، کە مـاریـان بـرینـدی هـاوسـەری لەگـەڵـدا بـوو. تـووشی نەخـۆشـیيەکی تـر بـوو.

رانـدۆڵـف کاڵـدیکـۆت، لە شـاری سان ئـۆگستـیـن لە فـلـۆریـدا، لە ئەمریکادا، لە رۆژی (١٢/ شوبـات/ ١٨٨٦) دا، لە تەمـەنی نـزیکەی (٤٠) ساڵـیدا کـۆچی دوایی کـرد.
کاڵـدیکـۆتی وێنـەکـێشی منـداڵان:
کاڵـدیکۆت لە تەمەنی منداڵـییەوە وێنەی ئاژەڵان و باڵـندەی دەکـێشا. لە تەمەنی شەش ساڵیـدا دەستیکرد بە وێنەکێـشان و دروستکـردنی پەیکەری ئـاژەڵان لە دار و لە قـوڕ. لـەو ساڵە تا کـۆچکـردنی لە وێنـەکـێـشان دانەبـڕا و گەشـەی بە وێنـەکانی کـرد. وەک وێنەکـێـشـێکی بـواری پەرتـووکی وێنـەیی بـۆ منـداڵان، ناسـرا و ناوبـانـگی دەرکـرد.
کاڵدیکـۆت لە جەژنی کـریـسمسی ساڵی (١٨٧٦) دا، وەک جەژنـانەیەک بـۆ منـداڵان، دوو پەرتـووکی وێنـەیی بۆ منـداڵان کـێشا و چاپیانی کرد و بڵاویانی کردەوە، بە ناوی (ئەو ماڵـەی کە جاک دروستی کردووە) و (جـۆن گـیلـپین) ئەم دوو پەرتـووکە هـێندە سەرکەوتنیان بەدەسـتهـێنا، وایان کـرد کە کاڵـدیکـۆت ساڵانە لە جەژنی کـریـسمـسدا، دوو پەرتووکی وێنەدار بۆ منداڵان چاپ بکات و بڵاویان بکاتەوە. تا کۆچی دوایی کرد لەم کارەیـدا بەردەوام بـوو. کاڵـدیکۆت بە وێنەکـێشێکی بواری هـونەری وێنەکـيشانی پەرتـووکی منـداڵان ناسـرا و ناوبانگی دەرکـرد. ستایشێکی نیـودەوڵەتیی بەدەستهـێنا.
زۆرجار کاڵدیکۆت وەک پـێشەنگێکی پەرتووکی وێنەیی مۆدێـرنی منداڵان ناودەبـرێت. ڕێگەیەکی داهـێنەرانەی گرتەبەر، بۆ پەرتووکی وێنەیی، ڕەنگی قەڵەمی و وردەکاری گرافـیکی زیادکرد. کاڵـدیکۆت یەکـێک بـوو لەو هـونەرمەندانی ئەو سەردەمەی کە بە “سەردەمی زێـڕیـن”ی پەرتـووکی وێنەیی منـداڵان ناسراوە. دەقـەکانی کاڵـدێکـۆت لە وێنـە کـێشراوەکانیـدا، هـونەر و زمـانی تێکەڵ کـردوون، بۆ ئەوەی چیرۆکە ئاشناکان
و چـیرۆکە ئەفـسانەییـەکان، ڕەهـەنـدی نـوێی کـۆنـتـێکـستـیـان تـێدا بێـت.
مەدالـیای کاڵـدیکـۆت:
“مەدالیای کاڵـدیکـۆت” بە ناوی وێنەکـێشی بەناوبانگی ئینگـلیزی سەدەی نـۆزدەهەم، ڕانـدۆڵـف کاڵـدێکـۆتەوە ناونراوە. بۆ رێـزلـێـنان و پێـزانـین و بـۆ بەرزڕاگـرتی نـاو و یـادی، بۆ ئەو داهـێنان و خـزمەتە نـاوازەی، لە بواری پەرتـووکی وێنـەیی بۆ منـداڵان کە پـێـشکەشیکـردوون. ساڵانە لەلایەن “کـۆمەڵەی خزمەتگوزاری پەرتـووکخانەکانی منـداڵان” کـە بەشـێکە لـە کـۆمـەڵـەی پەرتـووکـخـانـەكانی ئەمـریـکی، دەبـەخـشـرێـت بە دیارترین پەرتـووکی وێـنەی بۆ منـداڵان، کە لە لایـەن وێنەکـێشێکی ئەمـریکی. یان دانـیـشتوویـەکی هـەمیـشەیی ئەمـریـکاوە. بە مەرجێک کە پەرتـووکە ساڵـێک پـێـشـتر چاپکرابێـت و بڵاوکرابـێتەوە. مەدالیای کاڵـدیکـۆت لە زێـڕ دروستکـراوە. کۆپی مۆری مەدالـیای کاڵـدیکـۆت دەخـرێــتە سـەر بـەرگی یەکـەمی پەرتـووکی وێنـەیی بـراوە.
ساڵانە لەهـەمان رۆژ و هـەمان شوێـن و ئاهـەنگـدا، خەڵاتی “مەدالـیای نیوبـێری” و خـەڵاتی “مەدالـیای کاڵـدیکـۆت” پـێکەوە پـێـشکەش دەکـرێـن. بە باشترین نووسەری پەرتـووکی منـداڵان و بـە باشـتـریـن هـونـەرمەنـدی وێنـەکـێـشی پەرتـووکی وێنـەیی روونکـردنەوە بـۆ منـداڵان. کە لە ساڵی پێـشووتـردا، چـاپکـراون و بـڵاوکـراونەتەوە.

لە ساڵی (١٩٣٧) بـڕیار لەسەر بەخـشـینی مەدالـیای کاڵـدیکـۆت درا. هـونەرمەنـدی وێنـەکـێـش (دۆرۆنی بی لاتـرۆپ) یەکەم هـونـەرمەنـد بـوو، کە لە ساڵی (١٩٣٨) دا، لە پەرتووکی وێنەیی بۆ منـداڵان (ئاژەڵانی پەرتـووکی پـیرۆز) مەدالـیای کاڵـدیکـۆتی وەرگـرت. لـەو ساڵـەوە سـاڵانە ئـەم مەدالـیایە دەدرێـت.
لە دوای خەڵاتی (هـانـز کـریـستیان ئەنـدرسـین) کە بە (خەڵاتی نـۆبـڵی منـداڵان) و بە (خەڵاتی نـۆبـڵی بچـووک)” یش ناودەبـرێـت. خەڵاتی مەدالـیای نیـوبـێری و مەدالـیای کاڵـدیکـۆت، دوو بەناوبانگـترین خەڵاتی بواری وێـژە و هـونەری منـداڵانن لە جیهاندا.

(مۆریس سێنداک) ئاماژەی بەوەدا، کە بەشداریکردنی کالـدێکۆت لە وێـژەی منـداڵاندا، “مـژدەی سـەرەتـای پەرتـووکی وێـنـەیی مـۆدێـرن بـوو” جەخـتـیشی لەوە کـردەوە کە کالـدێکـۆت “تێکەڵەیەکی وەستایانە لە وێنە و وشە دروستکـردووە، کـۆنتراستـێک کە پـێـشتر نەبـیـنراوە. گەر وشەکانی پەرتـووکەکانی لاببـرێـن، وێنـەکان لەبـری وشـەکان قـسە دەکەن. گەر وێنـەکانـیـش لابـبـرێـن، وشـەکـان لەبـری وێـنەکـان قـسە دەکـەن”.

داهـێنانی “پەرتووکی وێنەیی روونکردنەوە” بۆ منداڵان، هەندێک لە زانایان ئاماژەیان بەوە کـردووە کە لێهاتـوویی کاڵـدێکـۆت لە پێـدانی فـیگەری مـرۆڤی جیـاواز بە ئاژەڵـە مـرۆڤـدۆستەکان، بێگومان کاریگەری لەسەر نووسەرانی پەرتـووکی وێنەیی منـداڵانی دواتـر هـەبـووە، وەک سـێـنداک، بیـاتـریکـس پـۆتـەر، مارگـرێـت وایـز بـراون.
ژمارەی پەرتووکە وێنەییە چاپکـراو و بڵاوکراوەکانی راندۆڵـف کاڵـدیکـۆت بۆ منداڵان، زۆر زۆرن. بـۆیە ناوەکـانـیمان نەنـووسـین.
خەڵاتگرانی ئەمساڵی مەدالیای کاڵدیکۆت و مەدالیای نیوبێری:

خەڵاتی (مەدالـیای کاڵـدیکـۆت)ی ئەمـساڵ ( ٢٠٢٦) درا بە هـونەرمەنـدی وێنەکـێشی پەرتـووکی منـداڵان، خـاتـوو (کـاتـیـا چـیـن) ی بـەرازیــلی. کـە وێـنـەکانی پـەرتـووکی
(یارییە ئاگـرینەکان)ی کـێشاوە. چـیرۆکەکەش لەلایەن (ماتیۆ بێرگێس)ەوە نووسراوە.
خـەڵاتی (مـەدالـیای نیـوبـێـری) یـش، بـۆ سـاڵی (٢٠٢٦) بـۆ بـاشـتـریـن پـەرتـووکی چاپکـراوی ساڵی پار بۆ منداڵان، درایە پەرتووکی (هـەموو بلـوزەکان لە ئاسـمان) لە نووسینی چـیرۆکنووسی بواری وێـژەی منداڵان، خاتوو (رینی واتـسۆن) ی ئەمریکی. لە ئاهـەنگـێکی شایستەدا، لە شـیکاگـۆ، هـەردوو مـەدالـیاکە پـێـشکەش بـە هـەردوو بـراوە کـران.

(*) بۆ ئەم نووسینەم، سـوودم لە چەنـدیـن سایـتی ئـینگـلـیزی وەرگـرتـووە.