ڕزگاربوونی کۆمەڵگە لە قەیران و چەقبەستوویی ڕەوشی ئێستا، لە ئاکامی کام رەوەند؟.. موئەیەد ئەحمەد

قەیرانی سیاسیی ئێستای ڕژێم، درێژەی قەیرانی سیاسیی زکماکی ڕژێمەکەیە!
ئەوەی کە زاڵە بەسەر ڕژێمی سیاسی ئیسلامی و ناسیونالیستی عێراقدا، هەر لە سەرەتای دامەزراندنییەوە تا ئێستا، قەیرانێکی سیاسیی قووڵ و فرەڕەهەندە.
ڕەگی ئەم قەیرانە دەگەڕیتەوە بۆ پەیوەندیی ڕژێم بە کۆمەڵگاوە، و دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە هێزەکانی، هێزی میلیشیایی ئیسلامی و ناسێؤنالیستی بوون کە دوای داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکا و ڕووخاندنی ڕژێمی بەعسی فاشی، دەسەڵاتیان ڕادەست کرا، و دەستیان کرد بە حوکمڕانیکردنی کۆمەڵگەیەک کە لە دەیان ملیۆن دانیشتووان پێکهاتووە، و کەوتنە کاری سەرلەنوێ دامەزراندنەوەی دەوڵەتی بورژوازی داپڵۆسێنەر بۆ پاراستنی ڕژێمی ئابووری و کۆمەڵایەتیی سەرمایەداریی ئەم کۆمەڵگەیە.
بێگومان، ئەم هێزانە دەبێ ڕژێمەکە وەها سازبدەن کە هەم دەوڵەتێک بێت لەناو ڕژێمی نێودەوڵەتیی بۆرژوازیدا، و هەم خزمەتێش بە بەرژەوەندییە ستراتیژی و جیوپۆلیتیکییەکانی ئیمپریالیزمی ئەمریکا بکات لە عێراق و ناوچەکەدا.
وەک ئاشکرایە، داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە، سەرەڕای پشتبەستن بەم ڕژێمە سیاسییە ناسیۆنالیستی و ئیسلامییەی کە بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری وڵات دروستی کردبوو، بەردەوام نەبوو، چونکە دەرگیری شکستی گەورە بوو کە لە کۆتاییدا بووە هۆی کۆتاییهێنان بە داگیرکاریی ڕاستەوخۆ و چوونەدەرەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق لە ساڵی (٢٠١١)دا.
لە چوارچێوەی ئەم پێشهاتانەدا و تا ڕادەیەک پێش ئەوەش، ڕژێمی ئێران بەڕۆڵی خۆی، وەک جەمسەرێکی هەرێمی، بووە بڕیاردەریکی تری ئاڕاستەی ژیانی سیاسی لە عێراقدا بەهۆی چەندین هۆکارەوە، لەوانە، بەپلەی یەکەم، پەیوەندیی ڕەوتەکانی ئیسلامی سیاسیی شیعە پێیەوە، و هاتنەوەی بەرژەوەندییەکانی ئەم ڕەوت و حزبانە لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی ئەم جەمسەرەدا، و جگە لەوەش هۆکارەکانی وەک پێکهێنانی میلیشیای سەر بەخۆی لە عێراقدا، و ئەنجامدانی کردەوەی تێرۆریستی لەلایەن دەزگاکانی ڕژێمی ئێرانەوە لە ناوەوەی عێراقدا و فاکتۆرگەلێکی دیکە.
هەر بەم پییەش، وڵات پێینایە نێو قۆناغێک لە ڕەوەندی سیاسی کە تایبەتمەندییەکەی ملکەچبوونی ڕژێمە سیاسییەکەی بوو بۆ لەبەرچاوراگرتنی بەرژەوەندییە سیاسی و ئابووری و ستراتیژییەکانی هەر یەک لە ئەمریکا و ئێران لە عێراقدا لە چوارچێوەی ململانێی جیوپۆلیتیکی و ستراتیژیی فراوانتری نێوانیاندا.
لەگەڵ دووبارە گەڕانەوەی هێزی سەربازیی “هاوپەیمانی نێودەوڵەتی” بە ڕابەرایەتی ئەمریکا بۆ عێراق، بە بەهانەی جەنگی دژی داعش لە ساڵی (٢٠١٤)دا، و لەگەڵ پێکهێنانی “حەشدی شەعبی”، هەژموونی هێزە میلیشیاییەکانی گرێدراو بە کۆماری ئیسلامییەوە، لە ناوەوەی عێراق بە شێوەیەکی گەورە پەرەیسەند، و هەروەها هەماهەنگیی سەربازیی نێوان ئەمریکا و ڕژێمی ئێران لە جەنگی دژی داعشدا بووە ئەجیندەی کارپێکراو لەو ماوانەدا.
لە ڕێگەی ئەم پێشهاتانەوە، هێزە داپڵۆسێنەرە ئاسایشیی و سەربازییەکانی ڕژێمی سیاسیی عیراق و هێزە میلیشیاییەکانی ڕۆژ بە ڕۆژ بەهێزتر بوون و بەردەوام چەپۆکی فەرمانڕەواییان بەسەر ژیانی سیاسیی کۆمەڵگەدا قایمتر کرد، وە بەم جۆرە وەک ڕژیمێکی سیاسیی داپڵۆسێنەر و میلیشیایی، درێژەی بە ژیانی خۆی دا لە چوارچێوەی ئەم ململانێ فراوانترەی نێوان هەردوو ڕژێمی ئەمریکا و ئێران لەسەر عێراق.
ئەمڕۆ، لە سایەی پێشهاتەکانی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران و پاشەکشەی ڕۆڵی هێزەکانی سەر بە ڕژێمی ئیسلامی لە ناوچەکەدا، هێزەکانی ڕژێم لە عێراق و بەتایبەتی ڕەوتەکانی ئیسلامی سیاسیی شیعه، لە ساتەکانی قەیرانێکی زۆر دژواردا دەژین.
هۆکاری هاتنەپێشی ئەم قەیرانە، بە پلەی یەکەم، گۆڕانە لە هاوسەنگیی هەژموونی سیاسی و سەربازی بە قازانجی ئەمریکا لە عێراقدا، و زیادبوونی ئاڕاستەی گوشارەکانی ئیدارەی ئەمریکا و ترەمپ بۆ چەکداماڵینی ئەو گروپانەی ڕاستەوخۆ سەر بە ڕژێمی ئێرانن و تێکەڵکردنیان لەنێو دامەزراوە سەربازییەکانی دەوڵەت و (حەشد)، و گوشارەکانی تر کە پێشتر بوونە هۆی هاتنەسەرکاری عەلی ئەلزەیدی وەک سەرۆک وەزیران.
قەیرانی سیاسیی ئێستای ڕژێم درێژەپێدەری قەیرانی سیاسیی زکماکی ڕژێمەکەیە، بەڵام ئێستا ڕووی لە قووڵبوونەوەی زیاتر کردووە؛ واتە درێژەپێدەری قەیرانی سیاسیی ڕژێمەکەیە لە بارودۆخێکی جۆریی دیکەدا و جیاواز لەوانەی پێشوو، بەبێ ئەوەی هیچ گۆڕانکارییەک لە سیاست و ستراتیژی بۆرژوازی ئیمپریالیستیی ئەمریکادا هەبێت بەرامبەر بە ڕژێمەکە کە لە بنەڕەتدا ڕژێمەکەی لەسەر بنیات نراوە، و نە هیچ گۆڕانکارییەک لە پڕۆسەی سیاسیی بنەڕەتیدا کە ڕژێم ئیسلامی و ناسیۆنالیستیەکەی دامەزراندووە و ئەو پاڵنەرە سەرەکییانەی لە پشتییەوە بوون، و تەنانەت نە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی و جۆری لە مەودای هەژموونی ئێران بەسەر ڕێڕەوی سیاسی لە عێراقدا.

قەیرانی ڕژێمی سیاسی و پەیوەندیی بە برۆلیتاریا و خەباتییەوە
ڕەهەند و دەرکەوتەکانی قەیرانی ڕژێمەکە ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر دەرکەوتن و ڕوون بوونەوە و بوونە قەیرانێکی گشتگیر، کاتێک کە ڕژێم لەگەڵ ئەو ئاڵنگارییانە ڕووبەڕووبووەوە کە وەڵامدانەوە بوون بە دابینکردنی کار و دامەزراندن و ئایندەیەکی ئابووریی ئارام بۆ نەوەی نوێی پرۆلیتاریا، لە کچان و کوڕانی گەنج، کە لە چوارچێوەی بیست و سێ ساڵی حوکمڕانیی ئەم تاقمە داسەپێنراوانەدا گەورە بوون و پەروەردە بوون.
پارت و ڕەوتە بۆرژوازییە ئیسلامی و ناسیونالیستیە دەسەڵاتدارەکان هیچ پەیوەندییەکیان بە ژیانی مادی و ئابووریی ئەو نەوەیەی پرۆلیتاریا و تەواوی جەماوەری کرێکاران و زەحمەتکیشان و چەوساوەکانەوە نییە، جگە لە پەیوەندیی پاراستنی ڕژێمی سەرمایەداریی قەیراناوی کە هەردەم زنجیرەکانی بەسەر ملی ئەم جەماوەرەوە قایمتر دەکات، و دژوارترین باری ئابووری و بژێوییان بەسەردا دەسەپێنێ. بە دەربڕینێکی تر، ئەرکی سەرەکی بۆ ئەم هێزانە پاراستنی ڕژێمی ئابووری و سیاسیی سەرمایەدارییە لە هەر دەستوەردانێکی سیاسیی سەربەخۆ و کاریگەری ئەم جەماوەرە بۆ ڕزگاربوون لە ڕەوشی خراپی ئابووری و کۆمەڵایەتیی ژیانیان، هەروەها ڕێگریکردن لە هەر هەوڵێکی ڕێکخراو و کاریگەریان لەسەر ڕێڕەوی داڕشتنی ژیانی سیاسی و ڕۆشنبیری لە وڵاتدا.
هەروەها، ڕەهەندەکانی ئەم قەیرانە ڕوونتر دەبنەوە کاتێک ئەوە لە پێشچاو بگرین؛ کە هاوكات لەگەڵ دامەزراندنی ڕژێمی سیاسی، پڕۆسەی تێکەڵبوونی سەرمایەداری لە عێراقدا زۆر فراوانتر و قووڵتر لەوەی لە سایەی ڕژێمی بەعسی فاشیدا هەبوو جێبەجێ کرا، ئەوەش لە ڕێگەی ڕێکار و سیاستە ئابوورییە سەرمایەدارییە نیولیبرالییەکان و ئەو یاسایانەی پۆل برێمەر، حاکمی ڕژێمی ئەمریکی لە عێراق کە لەم بارەیەوە دەریکردن، و بەردەوامبوونی ڕژیم و حکومەتە یەکبەدوایەکەکانی تا ئیمڕۆ لەسەر ئەم ڕێباز و ئەجێندایە.
ئەمە یاریدەدەر بوو بۆ تێکەڵبوونی ئابووری عێراق بە سەرمایەی جیهانی، و ئاوێتەبوونی جووڵە و کەڵەکەبوونی سەرمایە لە عێراقدا لەناو خولی کەڵەکەبوونی سەرمایەداریی جیهانیدا بە شێوازێکی فراوانتر، و لە پلەی یەکەمدا لە ڕێگەی وەبەرهێنانی سەرمایەداری لە سێکتەری دەرهێنان و هەناردەکردنی نەوت و گاز و بەرهەمهێنانی کارەبا و لە بوارەکانی گواستنەوە و پەیوەندییەکان و وەبەرهێنانی دارایی. جگه لەوانەش، لە ڕێگەی جێبەجێکردنی سیاسەتە ئابوورییە نیولیبرالییەکان لە ڕادەستکردنی کەرتی گشتی بۆ دەستی کەرتی تایبەتی (پرایڤەتایزەکردن) و داڕشتنەوەی سەرلەنۆیی ستراکچەری کۆمپانیاکان و فروشتنی بەکۆمەڵیی دامەزراوەکانی دەوڵەت بە سەرمایەی تایبەت کە بە پلەی سەرەکی بە هێزەکانی ڕژێمەوە لکاون. لەسەر هەمان ئاڕاستە، ڕێگە خۆش کرا بۆ ئابووریی بازار و بازرگانیی ئازاد، و لابردنی ئاستەنگەکان لە بەرامبەر گەشەکردنی بازاڕی ناوخۆ بە شێوەیەک کە بە ئۆرگانیکی پەیوەست بیت بە جووڵەی سەرمایەی جیهانییەوە و ملکەچی هەڵبەز و دابەزین و قەیرانەکان و دینامیكییەتی جووڵەکەی بێت.
مێژووی بیست و سێ ساڵی ڕابردووی کۆمەڵگەی عیراق، مێژووی ململانێ و خەباتی جەماوەری کرێکاران و زەحمەتکێشان و گەنجان و ژنان بووە لەبەرامبەر ئەم سیستەمە سیاسییە، و بەرامبەر تێکچوونی ڕەوشی ئابوورییان لە سایەیدا، و لە سایەی سەرمایەداری و شێوازە ئابوورییە نیولیبرالییەکەی، کە بە نۆبەی خۆی قەیرانی سیاسیی سیستەمەکەیان هەمیشە قووڵتر کردووەتەوە. جەماوەر لەم قۆناغەدا ناڕەحەتترین زەحمەتیی ئابووری و فراوانترین مەودای بێکارییان بەسەردا سەپێنراوە، و تا ئێستاش ڕووبەڕووی سەرکوتکردنی ماف و ئازادییەکانیان دەبنەوە، بەتایبەتی ماف و ئازادییەکانی ژنان، و زەوتکردنی مافی کرێکاران لە بەکارهێنانی ئامرازە خەباتکارانە بەکۆمەڵەکانیان بەتایبەتی کاری سەندیکایی لە دامەزراوەکانی دەوڵەت و شوێنە ئابووری و خزمەتگوزارییەکانیدا.
خەباتی کرێکارانی سێکتەری پێشەسازی لە بەرامبەر سیاسەتەکانی ڕادەستکردنی کەرتی گشتی بۆ دەستی کەرتی تایبەتی و فرۆشتنی کۆمپانیاکانی ئەم سێکتەرە و لەسەرکار وەلانانی کرێکاران، لە ساڵی (٢٠٠٤-٢٠٠٦)، بۆ خۆی سەرەتای دەستپێکی سەرکردایەتیی ئەم توێژەی چینی کرێکار بوو بۆ سەرجەم خەباتی جەماوەری لە بەرامبەر تایبەتکردن و سیاسەتە نیولیبرالییەکانی دەوڵەتەدا، بەڵام بەداخەوە بە شێوەیەک گەشەی نەکرد کە کاریگەری بەرچاوی هەبێت لەسەر فراوانکردنی ئەم خەباتە تا هەوڵی توێژەکانی دیکەی چینی کرێکار لە شوێنە ئابووری و خزمەتگوزارییە جۆراوجۆرەکانی دیکەدا، بگرێتەوە، کە ئەوانیش کەوتبوونە ژێر باری قورسی هەمان سیاسەتی ئابووریی نیولیبرالیی دەوڵەت.
عێراق لە تەواوی ماوەی ئەم ساڵانەدا، و بەتایبەتی لە ساڵی (٢٠١١)وە، واتە سەردەمی هەڵکشانی ڕاپەڕینە شۆڕشگێڕییەکان لە تونس و میسر، خاڵی نەبووە لە بزووتنەوەی ناڕەزایەتیی گەنجان و زەحمەتکێشان و توێژە جیاوازەکانی چینی کرێکار، و لە بەرگری ژنان و نەوەی گەنجیان لە بەرامبەر کپکردنەوەی ئازادی و مافەکانیان و لە پێناو دەرفەتی کاردا، ئەم خەبات و ناڕەزایەتییە جەماوەرییانە بە ڕاپەڕینی (ئۆکتۆبەری ٢٠١٩) گەیشتنە لوتکە.
دوای سەرکوتکردنی ئەم ڕاپەرینە، ڕژێم توانی بەردەوامیی بەحوکمڕانییەکەی بدات، و ئەم هێزانەی دژە-شۆڕش توانییان چنگیان بەسەر حوکمی وڵاتدا تووندتر بکەن. لەو کاتەوە و لەو قۆناغەی دوای ئەوەدا ئیتر ئەتوانیین بڵێێن بوو بە سەردەمی بەرینتر بوونەوەی مەودای کۆنەپەرستی سیاسی و فراوانبوونی هەژموونی ئایدۆلۆژیی ئاینیی تایفی و نەتەوەیی بەسەر کۆمەڵگەدا، لەگەڵ سەپاندنی پاشەکشە بەسەر ماف و ئازادییەکانی ژنان و سەپاندنی “یاسای جەعفەریی”.
بزووتنەوە ناڕەزایەتییە نوێیە فراوان و ڕۆژانە دووبارەبووەوەکانی ئێستا دژی بێکاری و بۆ دەستکەوتنی دەرفەتی کار و فەرمانبەریی (وظيفة)ی حکومی، و بزووتنەوەی دەرچووانی کۆلێج و زانکۆکان بۆ دامەزراندن، و ناڕەزایەتیی کرێکاران بۆ داواکارییە جیاوازەکانی پەیوەندیدار بە مووچە و بارودۆخی کارکردنی گونجاوتر، و ناڕەزایەتییەکان بۆ هەموارکردنەوەی پلەبەندی مووچە و هتد، شەپۆلێکی بزووتنەوەی ناڕەزایەتیی کرێکاریی نوێ و فراوان پێکدەهێنن، کە درێژەپێدەری مێژوویەکی بەردەوامی خەباتی چینایەتیی پرۆلیتارییە لەم کۆمەڵگەیەدا، و قووڵیی پەیوەندیی قەیرانی ڕژێمی سیاسی بەم خەباتە چینایەتییە و بە واقیعی تێکچوونی بارودۆخی ئابووری و کۆمەڵایەتیی چینی کرێکار و زەحمەتکێشان دەردەخات.
ئەوە ڕوونە کە بزووتنەوەی ناڕەزایەتیی کرێکاریی ئێستا لە گەرمەی پێشهاتەکانی جەنگی نێوان ئەمریکا و ئێران و ئاسەوارەکانیدا لەسەر عێراق بەڕێوە دەچێت، نەک هەر تەنها لە ڕووی ئابوورییەوە، بەڵکو لە ڕووی سیاسیشەوە، بەتایبەتی لەسەر هێزەکانی ڕژێم لە ڕەوتەکانی ئیسلامی سیاسیی شیعی کە کەوتوونەتە ژێر گوشاری ڕێکخستنەوەی پێگە و سیاسەتەکانیان لە سایەی ئەم بارودۆخە جیوپۆلیتیکییە نوێیەدا.
ناڕەزایەتییە جەماوەریییەکانی ئێستا لە عێراق، لە بنەڕەتدا ناڕەزایەتیی توێژەکانی پرۆلیتاریا و خەباتی کرێکارانی لە سەرکار و توێژەکانی زەحمەتکێشان و گەنجانی بێکارن لە کچ و کوڕ، و خەسڵەتیان ئەوەیە کە خەباتی داواکاریی ئابووریی چینی کرێکار و توێژە کۆمەڵایەتییەکانی دەوروبەرین، و خەباتێکە کە دەتوانێت گەشە بکات بۆ بزووتنەوەیەکی ڕێکخراوی چینایەتی بۆ وەدیهێنانی داواکارییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانیان و تەوژم بدات بە بەرزکردنەوەی هێز و توانای چینایەتیی پرۆلیتاری لە کۆمەڵگەدا و ڕۆڵی خۆی بگێڕی لە هەڵکشانی ڕۆڵی سیاسیی چینایەتیی سەربەخۆی چینی کرێکار.

سیاسەتی ئابووریی عەلی ئەلزەیدی وەڵام نییە بۆ قەیرانی سیستەمی سەرمایەداری لە عێراقدا، بەڵکو قووڵکردنەوەی زیاتریەتی!
سیاسەت و نەخشەی ئابووریی و تێزە ئابوورییەکانی عەلی ئەلزەیدی، سەرۆک وەزیرانی ئیستای عیراق، تەنها تێز و سیاسەت گەلێکی ئابووریی بۆرژوازیی بنبەستوون. تەواوی ئەوەی هەیەتی پەرەپێدانی سێکتەری تایبەت و نیولیبرالیزمی ئابووری زیاتر و فراوانکردنی بازنەی جێبەجێکردنی پرۆژەی “پەڕەی سپیی”یە! کە نیولیبرالیزمێکی بێ ئەملاولایە و ڕەها کراوە لەهەر کۆتوبەندێک، وە لە ئەنجامدا قووڵترکردنەوەی زیاتری جەمسەربەندیی ئابووریی چینایەتییە؛ کەڵەکەبوونی سەروەت و سامان لە جەمسەرێکدا، و کەڵەکەبوونی هەژاری و بێگوزەرانی لە جەمسەرێکی تردا.
پڕۆسەی گەشەکردنی سەرمایەداری، وەک مارکس جەختی لەسەردەکا، پڕۆسەی کەڵەکەبوونی سەرمایە و سەروەت و سامانە لە جەمسەرێکی کۆمەڵگەدا، و سەپاندنی هەژاریی ئابووری و بێگوزاەرانییە، لە جەمسەرێکی تریدا، و ئەمەش، بە سروشتی، یاساکانی جووڵەی سەرمایە و گەشەی سەرمایەداریی ئەمڕۆ لە تەواوی وڵاتاندا و لە سەر ئاستی جیهان پیکدەهێنن، و هەر ئەمەشە کە ڕەهەندی بەسام و کارەساتباری گرتۆتە خۆ لە سیستەمی سەرمایەداریی جیهانیی هاوچەرخدا کە قەیرانی هەمەلایەنە و ئاوێتە زاڵە بەسەریدا.
عەلی ئەلزەیدی جەخت لەسەر ئابووریی بازار دەکاتەوە بۆ وەڵامدانەوە بە کێشە ئابوورییەکانی کۆمەڵگەی عێراق، وە ئەوە بە گەمژەیی لەقەڵەم دەدات کە “سۆشیالیزم”! چارەسەرێک بێت بۆ کێشە ئابوورییەکان، و دەوری دەوڵەت وەلادەنێ لە پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان و هەر بوارێکی ئابووریشدا کە بە قازانجی جەماوەر بشکێتەوە، کەچی خۆی پەنا دەباتە بەر هەمان دەوڵەت، واتە دەزگای چینی بۆرژوازی بۆ چەوساندنەوەی چینی کرێکار، بۆ جێبەجێکردنی سیاستە ئابوورییە نیولیبرالییەکانی.
دیارە ئەو، وەک نوێنەری سەرمایە و ڕژێم، یاساکان و دەسەڵات و داهاتی دەوڵەت بەکارناهێنێت بۆ وەڵامدانەوە بە پێداویستییەکانی دابینکردنی کار و باشترکردنی بژێوی و بارودۆخی کاری چینی کرێکار و جەماوەر، بەڵکو بەکاریاندەهێنێ بۆ فراوانترکردنەوەی شێوازێکی ئابووریی بونیاتنراو لەسەر بەرژەوەندییەکانی سەرمایەی تایبەت و کەڵەکەبوونی. ئەمەش، فراوانتربوونی ڕووبەری گەندەڵی و پاراستنی هەرچی زیاتری بەرژەوەندییەکانی ڕەوت و پارتە سیاسییە ئیسلامی و ناسێونالیستە دەسەڵاتدارەکان لەگەڵ خۆیدا دەهینی، لەسەر حیسابی سەختترکردنی باری ژیانی چینی کرێکار بە بەردەوامی، و گۆڕینی توێژگەلێکی هەرچی زیاتری دانیشتووان بۆ ناوەندەکانی پرۆلیتاریا کە دەرگیری مەینەتبارییەکانی تێکچوونی ڕەوشی بژێوییانن.
ئەم سیاستە ئابوورییانەی عەلی ئەلزەیدی کە ئامانجییان گەشەپێدانی سەرمایەدارییە لە عێراقدا، کە سەرمایەدارییەکی قەیراناوییە، لەسەر حیسابی بەهەژارکردنی بەردەوامی زۆربەی جەماوەر فەراهەمدێت، و لەم نیوەدا هەڵمەتە ڕووکەشەکانی بۆسەر گەندەڵی بەربڵاو لە پێکهاتەی سیستەمەکەدا، شتێک نییە جگە لە دەستخەرۆکردنی ئەم چینە و زۆربەی جەماوەر و لابردنی سەرنجیان لەسەر كێشە گەورەکانیان. هەر بەم پێیە، هێشتنەوەی پرۆلیتاریای گەنجی بێکار لەسەر باری هەژاریی خۆیان و فراوانترکردنی ڕووبەری بێکاری لە نێوانیاندا و هەموو بارقورسیەکانی تری بژێوی زۆربەی دانیشتوان.
لەم ڕێڕەوەدا، عەلی ئەلزەیدی وەک بەشێک لە هێزەکانی ڕژێم، دەیەوێت بەرهەمی هەموو ئەوەی کۆنەپەرستییە لە کۆمەڵگەدا دروێنە بکات بۆ خۆی و ڕژێمەکەی، لە باڵادەستیی ئاسۆی ناسیۆنالیستی و ئاینیی و تایفی و هەموو ئەوەی ئەم سیستەمە سەپاندوویەتی لە سەرکوتکردنی چینی کرێکار و ڕێگریکردن لە خەباتی بەکۆمەڵیان لەوانەش قەدەغەکردنی کاری سەندیکایی لە دامەزراوەکانی دەوڵەت و دەزگا ئابووری و خزمەتگوزارییەکانی. سەرەڕای ئەمە بەروبوومی سەپاندنی یاسا ئیسلامییە طائیفییە کۆنەپەرستییەکان و “یاسای جەعفەری” کە ژنان سەرکوت و بێماف دەکات و لەلایەن ڕەوتەکانی ئیسلامی سیاسیی شیعییەوە سەپێنراون، دەچنێتەوە، لە نیویشیدا ئەوەی لەو یاسایانەوە دەکەوێتەوە لە لێکدابڕانی ڕێزەکانی خەباتی هاوبەشی چینی کرێکار و کپکردنەوەی ماف و ئازادییەکانی کچانی گەنجی پرۆلیتاریا.
ئەوەیە پەیوەندیی ئەم ڕژێمە سیاسییە و ستراتیژییە ئابوورییەکەی سەرۆکی حکومەتەکەی بە زۆربەی جەماوەرەوە، و هەر ئەوەشە کە قەیرانی سیاسیی ڕژێم قووڵتر و فراوانتر دەکاتەوە لە پەیوەندیدا بە کۆمەڵگاوە.

قەیرانی ڕژێمی سیاسی و قەیرانی سەرمایەداری لە عێراقدا، پێکهاتەیەکی یەکگرتووی ئۆرگانیکن!
قەیرانی ڕژێمی سیاسی و قەیرانی ڕژێمی سەرمایەداری لە عێراقدا، و ئەو بارسەخەتییەی کە لە سیاستە ئابوورییە نیولیبرالییەکان کەوتووەتەوە بۆ سەر ژیانی کرێکاران و زۆربەی جەماوەر، پێکهاتەیەکی یەکگرتووی ئۆرگانیکن و یەکتری تەواو دەکەن.
ئەو هەمەڕەنگیە زۆرەی کە هەیە لە پێکهاتەی هێزە سیاسییە ناسیۆنالیستی و ئیسلامییەکان و هێزە میلیشیاییەکانیاندا کە حوکمی وڵات دەکەن، و قووڵی و فراوانیی پشکپشکێنە لەسەر بنەمای نەتەوەیی و تایفی و مەزهەبی، بۆ خۆیان دابەشکارییەکی لاوەکی و دابەشکردنی پێگە و ڕۆڵەکان پێکدەهێنێت لەناو ئەم قەوارە سیاسییە قەیراناوییە گشتییەدا، وەک “گشتییەکەی” هیگل، کە دەوڵەتە، و سیستەمێکی سیاسییە کە گەندەڵی بە تەواوی بونیادەکەیدا بڵاوبووەتەوە و سێبەری بەسەر تەواوی ئەو بەشەنەدا کێشاوە و دەکێشێت، کە پێکهاتووە لێی.
ناکۆکیەکان و جیاوازیەکان و ململانێکانی نێو ئەم سیستەمە، واتە ململانێی نێوان بەشەکانی، واقیعیەتە، بەڵام مەیدانی یەکلاکردنەوەی ئەم ململانێیانە لە نێوان یەکتریدا نییە بەقەد ئەوەی لە قەوارە سیاسییە گشتییەکەدایە، واتە لەناو ڕژێمە سیاسیەکەدا. ئەمەش لە ڕیگەی هەوڵدان بۆ سەپاندنی بەرژەوەندییەکانی هەر هێزێکی ناسیۆنالیستی و ئیسلامی تایفی و هەر حزب و ڕەوتێک لە ڕێگەی بردنی پشکەکەی خۆی لە دەسەڵات و سەروەت و سامان، لە قەوارە گشتییەکە، لە دەوڵەت، واتە لە ڕژێمە دەسەڵاتدارەکە.
سەرەڕای ئەوانە، ئەم هێزانە درێژبوونەوەی هەرێمییان هەیە، هەربۆیە ڕژێمە سیاسییەکە بەرئەنجامی کۆکردنەوەی سادە و بیرکارییانەی بەشەکانی نییە، بەڵکو لەبنەڕەتەوە مۆرکی هەژموونی هەر یەک لە ئیمپریالیزمی ئەمریکا و ڕژێمی ئێرانی پێوەیە. هەربۆیە ڕژێمە سیاسییەکە بەرئەنجامێکە (محصلة) کە ئاراستە سیاسییەکانی هەموار دەکرێنەوە و دەگۆڕدرێن بە گوێرەی ئەوەی هەر یەک لەو دوو دەوڵەتە تا چەند دەتوانن بەرژەوەندییە جیوپۆلیتیکی و جیوئابوورییەکانی خۆیان بەسەر ڕژێمی عێراقدا بسەپێنن.
قەیرانی ڕژێمی سیاسی و قەیرانی سەرمایەداری لە عێراقدا یەکتری تەواو دەکەن و بەردەوام کارلێک دەکەن، و بەردەوام کێشەیەک دەخولقێنن کە تەواوی کۆمەڵگە دەگرێتەوە، و چارەسەرەکەشی بە ناچاری لەناو کۆمەڵگە خۆیدایە؛ وە وەک مارکس دەڵێت، مرۆڤایەتی هیچ کێشەیەک ناخاتە بەردەم خۆی ئیلا پێشتر چارەسەرکردنەکەشی دابین کردووە. پرۆلیتاریا کە هەردەم لە هەڵکشاندایە لە عێراقدا ئەو هێزە چینایەتییەیە کە لە ناو جەرگەی ئەم پڕۆسەیەدا گەشە دەکات بە حوکمی لۆجیکی گەشەکردنی سەرمایە و سەرمایەداری، و لە ناوەڕاستی قەیرانێکی سیاسی و ئابووریی وێرانکەردا کە کۆمەڵگە بەسەریدەبات.
ئەو سیاسەتە چینایەتییە پرۆلیتاریەی کە ئەتوانێ شۆڕشگێڕانە و گشتی بێت و چاوەڕوانییەکانی ئەم چینە عەکس بکاتەوە، ئەو سیاستەیە کە ئاڕاستەی خەباتی ئەم چینە لە بەرامبەر ڕژێمە ئابووری و کۆمەڵایەتیەکە و دەوڵەت وەک گشتییەک، بەرقەرار بکات، و لە پێناو دامەزراندنی بەدیلە چینایەتییە کرێکارییەکەی لە بواری دەوڵەت و سیستەمی ئابووری و فیكری ئازادیخوازانەی پرۆلیتاری.
ڕەوتە فکرییەکان و حزب و ڕێکخراوە سیاسییە بۆرژوازییە نەتەوەییە نیمچە-لیبرالییەکان و پارتەکانی بۆرژوا ناوەند و بچووک کە بانگەشە بۆ چاکسازیی سیاسی و کۆتاییهێنان بە گەندەڵی، وگێرانی دەوری دەوڵەوت لە چاودێریکردنی کۆمەڵگە، و کۆکردنەوەی چەک لە دەستی دەوڵەتدا دەکەن، وە باس لە بونیادنانی دەوڵەتی مەدەنی دەکەن، بە ناوی چەپ یان هەر ناوێکی تر، لە بەرامبەر واقیع و گەورەییی ئەرک و ئاڵنگارییەکاندا خۆ ڕاناگرن. ئەوان بەم سیاسەت و کردەوەیەیان وەک ئەوەیە کە بەشداربن لە سیناریۆیەکدا کە زیاتر لە گاڵتەجاڕی بچێت، نەک بەشداریکردن وەک خودێکی کاریگەر لەسەر گۆڕینی جیهانی دەوروبەر.
سیاسەتی چینایەتیی پرۆلیتاری و بەرزکردنەوەی ئاڵای بەدیلی کۆمۆنیستی وەڵامەکەیە، و ئەوەیە کە دەتوانێت جیهانێکی ئازادکراو لە مەینەتی و سەرکوتکاری و جەنگ و خورافیات بەدەست بهێنێت.

ڕزگاربوونی کۆمەڵگە لە چەقبەستوویی ڕەوشی ئێستا، ئاکامی ململانێی چینایەتییە؟
خاوەنی بەرژەوەندیی ڕاستەقینە لە باشترکردنی ڕەوشی کۆمەڵگە و ڕزگارکردنی لەم ڕەوشە ناهەموار و کارستبارەی ئێستا، جەماوەری چینی کرێکار و ڕەنجدەران و نەوەی هەڵکشاوی پرۆلیتاریای گەنجە کە سەر بە ڕێزەکانی ئەم چینە فراوانەن، کە خۆیان لە سایەی ئەم ڕەوشەدا کەوتوونەتە تەڵەی هەژاری و باری وێرانی ئابوورییەوە.
ئەوەی دەیەوێت کۆمەڵگە بونیاد بنێت و لە ڕووی ئابوورییەوە گەشەی پێ بدات بە شێوەیەک کە خۆشگوزەرانی بۆ هەمووان دابین بکات و پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی وەدی بهێنێت، ئەم جەماوەرەیە، و ئەم هێزە چینایەتییەیە کە بەرژەوەندییەکانی لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی کۆمەڵگە بە گشتی دێنەوە. ئەمە ئەو چینەیە کە لەسەر ڕێڕەوی گەشەکردنی مێژوویی کۆمەڵگەیە، و دەتوانێ بەردەوامی و گەشەکردنی کۆمەڵگا بپارێزێت، بەڵام ئەمە لە ڕێگەی بەهێزکردنی خەباتە چینایەتییە سەربەخۆکەی و بەدەستهێنانی دەسەڵاتی سیاسییەوە بەرەوپێش دەچیت بۆ سەروسیمادان بە ژیانی سیاسی و ڕۆشنبیریی ئازادیخوازانە و ئابووریی کۆمەڵگە، بە ووشەیەک؛ بۆ وەدیهێنانی سۆشیالیزم.
ئەم چینە کەمی نەهیناوە لە فراوانی ناڕەزایەتییەکان، و لێکهەڵپێکرانی بەرژەوەندییەکانی خەباتە ئازادیخوازەکەی بە بەرژەوەندیی پێشکەوتن و گەشەکردنی کۆمەڵگاوە، بەڵکو ئەوەی کەمییەتی، نەگۆڕانی بەدیلە سیاسی و ئابوورییە سۆشیالیستییەکەیەتی بۆ ئاسۆیەکی زاڵ لەناو خەباتە چینایەتییەکەیدا و لەسەر ئاستی کۆمەڵگەدا.
ئەم بزووتنەوە پرۆلیتارییەی کە پیویستە لە ڕووی تیۆرییەوە خاراو کرابیت و لە ڕووی سیاسییەوە سەربەخۆ بێت و لە ڕووی حزبییەوە ڕێکخراو بێت بە دەوری بەرژەوەندییە چینایەتییە سۆشیالیستییەکانیدا، لە ڕێگەی بەرنامەی ئامادەکراو لە دەرەوەی بزووتنەوەکە نایەتەدی؛ واتە بە پرۆژەی ئامادەکراوی گروپی دیماگۆگی نا-حزبیی و نا پرۆلیتاری لە دەرەوەی ڕێزەکانی خەباتی ئەم بزووتنەوەیە شکڵ ناگرێ، و بە کۆمەڵە بڕیارێکی پوخت داڕیژراو و ڕوون نایەتەدی، بەڵکو لەناو جەرگەی خەباتە پرۆلیتارییە بەردەوامەکانی ناو کۆمەڵگەدا و بۆ وەڵام بە ئامانجەکانی ئەم بزوتنەوەیە پەرەدەسێنی و سەر و سیمای خۆی کامڵ دەکات.
بە کورتی، ئەمە لە ناودڵی ئەم بزووتنەوە پرۆلیتارییە خۆیدا وەدی دێت، لە ڕێگەی یەکخستنی خەباتە ئابووری و سیاسی و فکرییەکەی لە یەک خەباتی چینایەتیی کۆمۆنیستیدا، و لەناو بزووتنەوەیەکی ڕێکخراوی حزبی کە بونیادەکەی و کۆڵەکەکانی لەناو بزووتنەوەکە خۆیدا جێگیر دەکرێن نەک لە دەرەوەیدا. ئەمەش کاکڵەی کێشە ئازادیخوازەکەی کۆمەڵگە پێکدەهێنێت.

١٥/٩/٢٠٢٦




کتێب\ شانۆ و کۆمەڵگا.. نیهاد جامی

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..




بۆ هەڵكەوت مستەفا.. ئۆسكار خەونە یان ڕاستییە؟.. حەيدەر عەبدولرەحمان

دوێنێ ئێوارە لەگەڵ ژمارەیەكی كەم لە بینەران فیلمی (بەهەشت نابینی گەر ژن بتكوژێ) لە دەرهێنانی (هەڵكەوت مستەفا)م بینی.
بەر لە بینینی فیلمەكە پێشبینی ئەوەم دەكرد پلیتم دەست نەكەوێ، كەچی دووچاری سەرسوڕمان بووم كە ئەو ژمارە كەمەی بینەرانم لە هۆڵەكەدا بینی.
پێم وایە ئەمەیان پەیوەندی بە ئاستی فیلمەكەو دەرهێنەرەكەیەوە نەبوو، بەڵكو باری ئابووری خەڵكەكە ئەوەندە ناگزوورە ، یاریدەی ئەوەی نادا بە دە هەزار دینارو زیاتر فیلمێك ببینی، خۆ ئەگەر خێزانێكی پێنج كەسی بن، ئەوە دەبێ‌ پەنجا هەزار بدا بۆ بینینی فیلمێك!
كۆمپانیاكان ئەگەر دروست بوونی بینەری سینەمایان لا گرنگە لە كوردستان، دەبێ هەلو مەرجی ئابووری خەڵكەكە لەبەرچاو بگرن.
كە فیلمەكە دەبینی، لە دەستپێكدا دەتگەڕێنێتەوە ساڵانی وەحشیگەریەتی داعش و شاری موسڵی وێرانكراو، كە لە هەموو لایەكەوە بۆنی مەرگ و ڕەنگی خوێن بەدارو دیواری شارەكەدا دەبینی. دەتگەڕێنێتەوە سەردەمی جاهلیەت و مەزاتخانەی ژنە بەدیل گیراوەكان، كە وەك هەر ئاژەڵێك دەكڕان و دەفروشران.
لەو مەیدانەدا ئەو دوو خوشكە عازەبە (ڤیان و هێلین) فرۆشرانە داعشەكان، بەڵام (ڤیان) هەرلە یەكەم شەودا، كاتێ داعشەكە وەك دڕندە پەلاماریدا، دەرفەتێكی بۆ ڕەخسا، دەستی بگاتە دەمانچەیەك و مەردانە بەرگری لە شەرەفی خۆی بكاو زاوا داعشەكە بكوژێ‌ و خۆی رزگار بكا.
بەڵام (هێلین)ی خوشكی كەوتە دەست داعشێكی قەناس بە دەستی سویدی و سكی پڕكرد.
ئیدی سیناریۆكەی هەڵكەوت وا نیشان دەدا كە (ڤیان )هەموو هەوڵی بۆ ئەوە دەخاتە گەڕ بە هاوكاری پێشمەرگە هێلینی خوشكی لە دەستی داعشەكان دەربێنێ.
تا لەكۆتاییدا (هێلێن) ئازاد دەكات، بەڵام لە هەمان چركە كەداعشەكەی مێردی دەكوژێ، خۆشی شەهید دەبێت.
ئەمە كورتەی سیناریۆكەی هەڵكەوت مستەفایە، كە زۆربەی كێشەكانی تێدا كۆبۆتەوە لەبەر ئەم هۆكارانە:
١.شوێنی ڕاستەقینەی چیرۆكەكە شاری كۆبانیە كە بە رۆحێكی قارەمانانە داستانێكیان دژی داعش تۆمار كردو بوون بە مایەی سەرسام بوونی هەموو دنیا، نەك شاری موسڵ.
بەڵام دەرهێنەر بەهۆی لوكێشنە ئامادەكراوەكانی شاری موسڵ و وێرانكارییەكانی، لەوە دڵنیا بووە كە ئەو لوكێشنانە وەك سینەماكارێك یاریدەدەی دەدەن بۆ بەرجەستە كردنی دیمەنەكان،بۆیە ڕووداوەكی چیرۆكەكەی گواستۆتەوە شاری موسڵ.
بە گۆڕینی جوگرافیای ڕاستەقینەی ڕووداوەكان ، هەم غەدرێكی لە مێژوو كردووە هەم لە شاری كۆبانی.
2. ئەو كچە قەناس بەدەستەی بەو ئازایەتیە كەم وێنەیە شەڕی كردووەو دەیان داعشی ڕەوانەی دۆزەخ كردیە، كچە شەڕڤانێكی كۆبانی بوو نەك كچە پێشمەرگەیەك.
چونكە دیارە هیچ كچە پێشمەرگەیەك نەچۆتە ناو جەرگەی موسڵ و بەتەنیا سێ قەناس بەدەستی داعش هەر یەكەو لە باڵەخانەیەك بكوژێ.
كچی پێشمەرگەی ئێرە جگە لەكاری كارگێڕی نەبێ لە فەرمانگاكان هیچ شەڕێكی ڕوو بە ڕوویان نەكردووە، كەواتە بۆ ئەو ئازایەتیە لە شەڕڤانێك دەستێنیتەوە بە كچە پێشمەرگەیەكی دەبەخشێت، ئەگەر هەموو ناونیشانێك، لەهەر پارچەیەكی كوردستانی گەورە بێت یەك پیرۆزی هەبێت؟
3. ئەگەر بتەوێ وەك دەرهێنەر واقیع بینانە هەڵس و كەوت بكەیت لەگەڵ كامێراو لەگەڵ بینەردا، ناكرێت لە چوارچیوەی واقیعدا دەرچیت و فیلمەكە لە فیلمێكی واقعێ بكەیتە فیلمێكی خەیاڵی زانستی، كچە پێشمەرگەیەك بكەیتە سوپەرمان لەسەر سێ باڵەخانەی دە دوانزە نهۆمی دوور لەیەك بفڕیت و هەر سێ قەناس بە تاقی تەنیا بكوژی؟
ئایا ئەمە فیلمی كارتۆنە یان واقیع؟
4.دەرهێنەر چەند ئەوەندەی لە سیناریۆكەدا غەدری لە كۆبانی و شەڕڤانان كردووە، ئەوەندەش غەدری لە پێشمەرگە كردووە، چونكە كاتێ‌ (ڤیان) دەچێتە ناو پێشمەرگەو دەیەوی َ سەركێشییەكان بكات بۆ ئازاد كردنی خوشكەكەی، فەرماندە پێشمەرگەكە( قادر جەلال) ڤیان بە شێت دەزانێ‌ بەرامبەر بە سەركێشییەكانی، هیچ جۆرە هاوكاری كردنێكی پێشمەرگە لەو شەڕە چارەنووسییە نابینین، تەنیا هاوكاری كردنی فەرماندەكە نەبێت بە چەند زانیاریەك، ئیدی وەك تەماشاكار دەمێنێتەوە .
لەو حاڵەتەدا بینەر دووچاری دووش دامان بوو لە تەجمید كردنی هێزی پێشمەگە، كەم یان زۆر .
5. دەرهێنەر ئامانج و گوتاری ئەو شەڕڤانانەی نەخستۆتە چوارچیوەیەكی نیشتیمانی بۆ بەرگری كردن لە مافی خۆیان دژی داعش، بەڵكو ئەو ئامانجانەی بچووك كردۆتەوە بۆ پرسێكی شەخسی و تایبەتی، كە پرسی ئازادكردنی خوشكەكەیەتی.
لە گەڵ ئەو بچووك كردنەوەی دۆزی شەڕڤانان و بچووك كردنەوەی رۆَڵی پێشمەگە دژی داعش و جووڵە پێنەكردنی بۆ هیچ چالاكییەكی عەسكەری، گوتاری فیلمەكە كاڵ دەبێتەوە.
6.دەرهێنەر لە چەند دیمەنێكی فیلمەكەی سوودی لە فیلمێكی دەرهێنەرێكی ئیسپانی وەرگرتووە بە ناوی (جیراردۆ) لە فیلمی (رەققە) بینەر دەتوانێ‌ بە یوتوب بیبینی و بەراوردێكی پێ‌ بكات .

گوتارە بنەڕەتیەكانی فیامەكە:
بە گشتی سیناریۆكە بەرەو چەند ئاراستەیەك دەچێ‌
1.دەرخستنی ئازایەتی ژنی كورد لە شەڕی دژی داعش، كە بوو بە مایەی دروست بوونی ئەفسانە لەو ئازایەتیە.
ئەم دەرخستنە گەورەییەی لەوە دابوو كە ئافرەتێكی كورد رۆڵی پاڵەوانیەتەكەی تێدا بینی، بۆیە هەموو شانازییەكە پەخش دەكرێت بە سەر ئافرەتی كورد لە هەر شوێنێ‌ بێت .
ئەگەرچی كەمێك زێدەڕۆیی كرا لە فۆرمی واقیعی فیلمەكە.
2. بە گشتی فیلمەكە فیلمی ئەكتەر بوو، هەموو هەوڵەكان بۆ گەورە كردنی (ئاڤان جەمال) و رۆڵەكەی بوو، چونكە گەیاندنی پەیامی ئازایەتی ئافرەتی كورد لەسەر ئەستۆی ئەو بوو، ئەو بە جەستەو توانای خۆی پەیامەكەی خۆی گەیاند.
ئاڤان جەمال ـ لەو بەرهەمەدا پێوەرە لۆژیكییەكانی شكاند، كە بە تەنیا دەرفەتێك پێشبڕكێ‌ لەگەڵ ئەكتەرانی هۆلیۆد بكات، ئەمەش هەمدیسان خاڵێكی دیكەی ئەفسانەیی ئافرەتی كوردە، هەم لە ئازایەتی، هەم لە توانا هونەریی و جەستەییەكانی.
ئەوەی بۆ دەرهێنەر یاریدە دەر بووە بۆ هەڵبژاردنی ئاڤان، روخسارو شێوەی سینەمایی ئەو ژنەیە
كە لەگەڵ رۆڵەكەی بوەشێتەوە.
هەروا توانای سەختی ئەوە لە بەرجەستەكردنی رۆڵەكەی.
تەكنیك: ئەوەی فیلمەكە ببینێ‌ ڕاستەوخۆ بە شاشەكە دەبەسترێتەوە، لە بەر ئەوەی فیلمەكە كولیتێكی بەرزی هەیە بە تواناترین كاستی هونەریی لە وێنەگری و موزیك و دەنگ و ڕووناكی و لوكێشن كاریان كردووە بە كولیتێكی جیهانی.
جیاوازی دەرهێنەر هەڵكەوت مستەفا كاتێ‌ بڕیار لەسەر دروست كردنی فیلمێك دەدا، پلانێكی تۆكمەی هەناسە درێژی بۆ دادەڕێژێ‌، بەر لە هەمم شتێ‌ بیر لە هەڵبژاردنی بابەتی فیلمەكەی دەكاتەوە، بابەتی سەردەم بێت و جیگەی سەرنج ڕاكێشانی جیهان بێت و لە ڕووی سیاسی و یاسایی و مرۆیی لەمپەر بۆبە بازاڕ بوونی فیلمەكەی دروست نەكات.
گرنگترین ئامانج لای هەڵكەوت بە بازاڕ كردنە، لە بازاڕ یوونیشدا هاوسەنگی سیاسی دەخاتە سەرووی هەموو شتێكەوە ئەو لە فیلمی سەدام بۆ ڕاگرتنی ئەو هاوسەنگیە بە دڵی لایەنگرانی سەدام و بە دڵی ئەمریكاو بە دڵی ناوچەی كەنداوی كرد، بۆیە توانی بازاڕێكی نموونەیی لە پەیداكردنی سپۆنسەر پەبدا بكا، ئەزموونەكانی ئەو فیلمە بوو بە سەرچاوە بۆ ئەو فیلمەش كە یەكەم فیلمی كوردییە لەمێژوودا لە ڕووی داهاتەوە ژمارەیەكی نوێ‌ تۆمار دەكات.
هەڵكەوت ئەمڕۆكە هەر تەنها دەرهێنەرێك نیە كە سینەمای كوردی بەرەو بە جیهانبوون بپەڕێنێتەوە، بەڵكو دەبێتە ئەو بەرهەمهێنەرە هوشیارەی لە سیستەمی دروست كردنی فیلم ڕاهاتووە،
ئەو قۆناغەی تێپەڕاند چاوی لە سپۆنسەرێكی ناوخۆی كوردستان بێت لە باوەشی بگرێت .
ئەو توانی سوود لەوپانزە ساڵەی ژیانی لە نەرویج وەرگرێ‌ و نهێنییەكانی سینەماو فاكتەرەكانی سەركەوتنی بدۆزێتەوە.
ئەو تازە گەیشتە قۆناغێك كۆمپانیا جیهانیەكان فیلمەكانی هەڵكەوت نۆرە بگرن بۆ كڕینی،
لە ماوەیەكی كەمدا هەر تەنها یەڵماز گۆنای لە گۆڕەپانە جیهانییەكە نامێننەوە، ئەگەر گۆنای چووە كان ئەوە چاوەڕوانی هاتنی هەڵكەوت بكە كە لە داهاتوودا ناوی بچێتە نێو كاندیدانی ئۆسكار، ئەمەش ئیًستاكە تەنیا ئومێدێكی كوردە و بەس.




فەرهەنگی زمان و فەرهەنگی نووسەر.. سەدیق سەعید ڕواندزی

  

هاوواتاكردن لە زمانی كوردیدا، یەكێكە لە وردترین و ئاڵۆزترین بنەماكانی زمان، ئەمەش لە سۆنگەی ئەوەی كە زمانی كوردی، زمانێكی وردو دەوڵەمەندە و ڕەنگە نەتوانرێت هاوواتایەكی دیاریكراو، بۆ وشەیەك یان چەمكێك دابنێین. زۆرجار تا وشەكە نەخرێتە نێو چوارچێوەی ڕستە و دەربڕینەوە، ناتوانرێت ماناكەی دەربخرێت. ئێستا دیاردەیەك لای بەشێكی زۆری نووسەران دەبینرێت ئەویش دانانی فەرهەنگی وشەیە، لە كۆتایی كتێبەكانیان بە مەبەستی هاوواتاكردن و ڕوونكردنەوەی زیاتری ناوەڕۆكی وشەكان لە زمانی بیانی و بە كوردی كردنیان یان بە پێچەوانەوەش، بەڵام لە ڕاستیدا بەشێكی هەرە زۆری ئەم بەنا و فەرهەنگانە نەك هەر دروست نین، بەڵكو زمانی كوردیش تێكدەدەن. دانانی فەرهەنگ، كاری نووسەرێك نییە كە كتێبێك دەنووسێت، چونكە مەرج نییە ئەوەی نووسەر بێت لە زمان شارەزا بێت،هەر بۆ نموونە سەقەتترین و نا هونەریترین زمانی نووسین، بەشێكی زۆری لە ڕۆمانی كوردی دایە، پێچەوانەی شیعر و چیڕۆك. بێگومان ڕاستە فەرهەنگیش لەوانەیە هەر كەسێك دایبنێت، وەك هەنبانە بۆرینە، بەڵام ئایا هەموو كەسێك هەژار موكریانییە؟ لەو فەرهەنگانەدا، كە وەك پاشكۆی كتێبەكە دا ئەنرێت، هەڵەی سەیر و ناواتایی زۆر كراوە و دەكرێت، بۆ نموونە: مانگی نیسان كە مانگێكی عەرەبییە، گوایا بە كوردی كراوە، كەچی هەر بە نیسان نووسراوە ! هەندێ جار دەنووسن ئەپریل كە ئینگلیزییە. وشەی ناماقوول، كە لە بەرانبەر لا معقولی عەرەبییە، هەر وەكو خۆی كراوەتەوە كوردی ! سوپراییز، هەر بە سوپراییز نووسراوەتەوە، وشەی ستایل هەر بە ستایل كراوەتەوە كوردی، وشەی ئیقاغی عەرەبی، هاوواتا كوردییەكەی ڕیتمی بۆ داندراوە! لە كاتێكدا ڕیتم وشەیەكی ئینگلیزییە ! وشەی سیاق، كۆنسپێتی بۆ داندراوە كە ئینگلیزییە. ئەمانە و سەدان نموونەی دیكە لەو فەرهەنگانەی نووسەران، كە لە دوایین بەشی كتێبەكبانیان بۆ خوێنەرانیان داناوە، كەوتۆتە بەرچاوم، گوایا بە مەبەستی ڕوونكردنەوەی زیاتر و بە كوردیكردنی وشە بیانییەكان داندراوە، كە گومانی تێدا نییە كوردی نین و هەڵەن. ئایا ئەمە بە كوردیكردنی زمانە؟ نووسەر هەیە، بە ئارەزووی خۆی وشەی تاشیوە و دروستكردووە، یان كورتی كردۆتەوە، كە هەڵەیە و داواش دەكات وشەكەی ببێتە بەشێك لە فەرهەنگی زمان و لە دەق و نووسیندا پەیڕەو بكرێت. هیوادارم نووسەرانی ئێمە، خۆیان بپارێزن لە دانانی فەرهەنگی واتای وشەكان لە كۆتایی كتێبەكانیان، چونكە وەك وتمان مەرج نییە ئەوەی نووسەر بێت زمانزانیش بێت، بۆ ئەوەی نەكەونە هەڵەی لەو شێوەیە.

*ئەم بابەتە لە ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ ژمارە(9745) لە 20/9/2026 بڵاوكراوەتەوە.




کتێب\ گێڕانەوەی تاک.. شیعری موئەییەد ڕاوی.. وەرگێڕانی موکەڕەم ڕەشید تاڵەبانی

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرە بکەن..




ئایا بەم زمانە زبرە داکۆکی لە ئاین دەکرێت؟.. گۆران هەڵەبجەیی

هەر ئاینێک گەر نەیتوانی شوێنکەوتوانی خۆی فێری مۆراڵ و ڕێز و ئاخافتنی جوان و دیالۆگی هێمنانە بکات،گەر نەیتوانی پڕچەکیان بکات بەکەمترین و سەرەتاییترین زانیاری تا لەبری جنێو و زمانی زبر بەرگری لە ئاینەکەیانی پێ بکەن ،ئەوە بەدڵنیاییەوە ئەو ئاینە لەو ڕووەوە شکستی هێناوەو نەیتوانیوە ئیمانداری خاوەن هزر و ئەقڵ تەندرووست بەرهەم بهێنێت.
کارەساتە بەرهەمی ئاینێکی پتر لە [١٤٠٠]ساڵە سوپایەک لە ئیمانداری دەمشڕو دەم هەڕاش و بەدئەخلاق بێت،کە پەلاماری داروبەر دەدەن.تەنها شتێک ئەم ئاینە بەخشیوەتی پێیان بەهرەی جنێودان و سوکایەتیە کە پسپۆڕن تێیدا.
ئەوەی ئاگاداری سۆشیال میدیابێت دەرک بەوەدەکات کە ژمارەیەکی یەکجار زۆر لەو گەنجە مسوڵمانانەی کە هەگبەیان بەتاڵەو سەرەواوێک لە مێشک و هزریاندا نیە ، بەردەوام پەلاماری هەرکەسێک دەدەن کە گچکەترین ڕەخنە لە ئاینەکەیان بگرێت ،یاخود تێبینیەکی لۆژیکانە لەمەڕ بۆچوونی مەلایەک بدات،یا پۆستێک بکات کە بەدڵی ئەوان نەبێت .هەر جوڵەو کردەیەکی کۆمەڵایەتی یا کەلتووری بەفلتەری ئاینەکەیاندا تێنەپەڕێت و لەکنیان قەبوڵکراو نەبێت ئەوە دژە دینەو دەبێ نەفرەتی لێ بکرێت ،ئیدی دەدرێتە بەر لێزمەی جنێو.
ئەمانە خاوەنی زمانێکن لەزبری و پیسیدا وێنەی نیە،جۆرە جنێوێک بەکاردەهێنن کەلە فەرهەنگی هیچ کەلتوورێکدا بوونی نیە.
بەحسابی خۆیان بەم زمانە بۆگەنە داکۆکی لە ئاینەکەیان دەکەن ،لێ نازانن کە ئەنجامەکەی پێچەوانە دەبێتەوە ، کە هێنانی شەرمەزاریە بۆخۆیان و ئاینەکەیان و زیاتر خەڵک دەکەنە نەیاری خۆیان.
بەندە لە مێژە بەرکەوتنم لەگەڵ ئەم جۆرە مێشک وشک و دواکەوتووانەدا هەیە، جنێو و زمانە پۆخڵەکەیان هێندەی سەرەدەرزیەک نیگەرانم ناکات و هەرگیز لە ڕێبازو قەناعەتم پاشگەزم ناکاتەوە ، تالەژیاندام لەسەر هەمان میتود بەردەوام دەبم.
ئەم جنێو فرۆشانە لەخەسڵەتی بەدڕەوشتی و جۆری جنێوداندا هاوبەشن و پەروەردەی یەک مەدرەسەی داڕماون،جا من جنێوەکانیان یا کۆمەنتەکانیان لەچەند خاڵێکدا کۆدەکەمەوە،ئەو دەمە بۆتان دەردەکەوێت کە چەند داماون.
٠تۆ کەسێکی مولحیدی دژ خواو پێغەمبەرە قورئان و ئیسلامیت.
٠ڕۆژی محاسەبە لەودنیا دەتبینم کە چیت بەسەردێت.
٠ئیسلام هەر لە پێشکەوتندایە تۆش لەداخا بمرە.
٠دیارە تۆ حەزت لە ژنی بەرەڵا و خۆڕووتکردنەوە هەیە.
٠باشترین ڕێزلەئافرەت لەئیسلامدا هەیە
٠بڕۆ بۆلای کچە قەحبەکانی دیسکۆو باڕەکان
٠بۆباسی خراپەکانی جولەکەو مەسیحی ناکەیت؟
٠کەسەنزیکەکانت بەرەڵان بۆیە تۆش داکۆکی لە ئافرەتی بەرەڵادەکەیت.

سەیر ئەوەیە زۆربەی ئەم گەنجانە لە جەرگەی ئەوروپا دەژین کەچی هیچ سودێکیان لەو کەلتوورە شارستانیە وەرنەگرتوە لەڕووی تۆلەڕانس و بەرامبەر قەبوڵکردنەوە،بەڵکو وەک میزی هوشتر بۆدواوە گەڕاونەتەوە ،مێشکیان بە خورافیان ئاخێنراوە..
ڕەفتارەی ئەم گەنجانە لە بێدەسەڵاتیدا ئاوا تووندڕەون،خۆگەر دەسەڵاتیان هەبێت داعش ئاسا هەرکەس بچوکترین ڕەخنە لە ئاینەکەیان بگرێت سەری دەبڕن.
زۆرترین ژمارەیان تەنها بۆ جنێودانێک بەمن لەفەیس بووک ئەکاوەنتێکی فەیکی درووست کردوە ، نەناو نە وێنە نە پۆست نەبرادەر ،بەکوورتیەکەی ئەکاونتێکی پاک و تەمیزە، ئەمەش دەلالەت لەترسنۆکی و ناجوامێری و جەبانیان دەکات،جاگەر کەسێک ئاینی خۆی بوێت دەبێ نەترسێت و بە ئاشکرا داکۆکی لێبکات نەک بەترسنۆکی و بەناو و ئەکاونتی ساختە.
سەیر لەهەندێک لە ناوەکانە کە نازانن چ ناوێکی فەیک بۆ خۆیان داتاشن ،ناوی وای تێدایە جێگەی هەم پێکەنین و هەم بەزەییە،یاخود کوڕە و ێنەی ژنی داناوە کە توانیم دوانیان ئاشکرا بکەم ،ئیدی پاش نووسینی جنێوەکانیان واڵەساختەکەش ئاسەواری نامێنێت.
سەبارەت بە جنێوەکانیش ببورن کە نمونەیان داناگرم ئەویش لەبەر دوو هۆ ،یەکەم زۆرن نزیکەی [٨٠٠] جنێوە ،دووەم زۆر قێزەوەنن و بەکەڵکی باسکردن نایەن ،کەبەداخم لەدەمی کەسانیک دەرچوون کە خۆیان بە موسوڵمانی عەیار [٢٤] دەزانن.
دڵنیام ئەم سوپا جنێوفرۆشەی مسوڵمانان بەر لە ئاشنابوونیان بە مەلا تووندڕەوەکان بەنمونەی مەلا هەڵۆ،مەلا مەزهەر مەلاکانی دیکەی هاوشێوەیان ئەمانە گەنجی پاک و بەڕەوشت بوون بەڵام ئەو مەلا تووندڕەوانە فێری ئەم جۆرە ڕۆچوونەی ئەخلاقیان کردوون ،بەجۆرێک مێشکیان شتوونەتەوە کەدژی هەموو جوانی و بۆنەو کردەیەکن کە پەیوەندی بە نەتەوەی کوردەوە هەبێت یا جیهانی بێت.
ئەم نووسینەم بە وتەیەکی دالای لاما کۆتایی پێدەهێنم کەدەڵێت:
[ئامانجی ئاین ئەوەیە کە کۆنترۆڵی خۆت بکەیت و چاودێری هەڵەکانت بکەیت نەک ڕەخنەو لێپرسینەوە لە کەسانی تر.]




پێش خانەنشین بوون بە چوار ڕۆژ.. نەوزاد بەندی

مرۆڤ بە گشتی هەوڵ ئەدات نەهێڵێت خەڵکانێک کە ئەیانناسێت، خەم بخۆن .. ڕاوڕێوی دنیایان بۆ دێنێتەوە لە پێناوی وشککردنی فرمێسکەکانیان و کپکردنەوەی ئەو زریانی خەمەی تێی کەوتوون ..
بەڕای من ئەوە هەڵەیە .. هەڵەیە وا لە کەسێک بکەین خەم نەخوات .. وەک ئەوە وایە کەسێک خواردنێکی خراپی خواردبێ و نەهێڵین بڕشێتەوە.. ئێ ئەگەر نەڕشێتەوە، توشی ژەهراویبوون ئەبێ ..
مرۆڤ هەندێ کات، مافی خۆیەتی خەم بخوات ..یان ڕاستتر سەرەتاییترین مافی مرۆڤ ئەوەیە مافی خەمخواردنی هەبێت.
تەنانەت پێغەمبەران لە هەندێ بارودۆخی ناسکی ژیانیاندا خەمیان خواردووە، یوسف لەناو بیر و زیندانەکەیدا، یونس لەناو سکی نەهەنگەکەدا، ئەیوب لەکاتی نەخۆشییەکەیدا، ئیبراهیم کاتێ هاجەری لە بیابان بەجێهێشت، موسا کاتێ بە ڕێکەوت پیاوێکی بە مشتەکۆڵەیەک کوشت، موحەمەد کاتێ ناچارکرا شاری مەککە بەجێ بهێڵێت، سڵاو و دروودی خوا لەسەر هەموویان بێ، ئیتر ئەبێ ئێمە چۆن خۆمان لە خەم حەشار بدەین ؟؟
کچە چیرۆکنوسی ئەمەریکیی، هێلین کیللەر، کە نابیست و نابینابوو، ساڵی 1933 چیرۆکێکی نوسی بە ناونیشانی ( ئەگەر سێ ڕۆژ بیناییم بۆ بگەڕێتەوە، چی دەکەم ؟ )
لە ڕاستیدا ئەو دۆخە و تایتڵی چیرۆکەکە خەم ئامێزن، ئێوەیش سەرپشکن لەوەی خەمی لەگەڵدا بخۆن یان پێی پێبکەنن، یان خۆتانی لێ نەبان بکەن ..
بە کورتیی هێلین لەو چیرۆکەیدا ئەڵێ ئەگەر بۆ ماوەی سێ ڕۆژ ڕۆشنایی چاوەکانم بۆ بگەڕێتەوە، ڕۆژی یەکەم ئەچم بۆ بینینی مامۆستا و خزم و هاوڕێکانم بە تایبەت مامۆستا ئان سۆلیڤان کە زۆر دڵسۆز بوو بۆم .
ڕۆژی دووەمیش ئەچم بۆ بینینی شانۆ و سینەما و مۆزەخانە و هەموو دامەزراوە هونەری و کولتوورییەکان.
ڕۆژی سێیەمیش تایبەت دەکەم بە بینینی خەڵک و ژیان و ..خەم و شادییەکانیان.
هێلین کیللەر خەو بە گەڕانەوەی تەنها سێ ڕۆژی چاوەکانییەوە ئەبینێ و یەک دنیا پڕۆژەی گەورەیش بۆ ئەو ڕۆژە دادەڕێژێت .. پڕۆژەی بینین و بەسەرکردنەوەی ئەو هەموو کەس و شوێنانە ..لێرەدا ئەیەوێ بە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ پێمان بڵێ تەنها نیعمەتی بینین بەسە بۆ ئەوەی گەورەترین چێژ و بەختەوەریی بەسەرتاندا بڕژێ ..ئەیەوێ پێمان بڵێ ئێوە لە لوتکەی شادیی و خۆشگوزەرانیدان کە هەستی بینین و بیستنتان هەیە ..ئەم پەیامەی هێلین کیللەر، هاوارێکی هێندە بێدەنگە، ڕەنگە هیچ کەسێ گوێی لێ نەبووبێ، وەک هاواری خنکاوێک ..سووتاوێک .. یان ونبوویەکی ناو دەریا و بیابان ..هاوارێکە ڕەنگە بڵێم له لوتکەی خەم و تراژیدیادا پۆڵێن بکرێ و تەنها هاوخەمەکانی لێی تێ بگەن.
منیش لە ژیانی فەرمانبەریمدا، تەنها چوار ڕۆژم ماوە..چوار ڕۆژی تر خانەنشین ئەکرێم.. ڕاستە ئەم حاڵەتە زۆر سروشتییە و یاسایە نەک سزا ..ڕێزلێنانە نەک دەرکردن، بەڵام لێرەدا من باس لە ڕووە یاسایی و ڕۆتینییەکەی ناکەم، تەنها باس لە لایەنە دەروونیی و کومەڵایەتییەکەی ئەکەم.. ئەبێ مرۆڤێک، نەک بەردێک، کاتێ لە مرۆڤەکان و ناوەندی کارەکەی، نەک لە چیایاکان، جیا دەبێتەوە، لایەنی دەروونیی و کۆمەڵایەتیی چی بەسەر بێت؟ .. ئەو پرسیارە وەڵامی زۆرە، چونکە ئاستی ڕۆشنبیریی و دەروونیی و هەستکردنیش زۆرن ..بەڵام من هەست ئەکەم دۆخێکی قورسە، چونکە تۆ ڕێگایەک وازلێدێنیت کە بە درێژایی 30 ساڵ و زیاتر ، ڕۆژانە پێیدا ڕۆیشتویت و گەڕاویتەتەوە ..خەڵکێک ئەبێ بەجێ بهێڵیت کە 30ساڵ و زیاتر ڕۆژانە بەیانی باش و تەوقەت لەگەڵدا کردوون و قسە و باس و هەواڵ و نوکتە و خەم و خۆشیت لەگەڵیاندا بەش کردووە تۆ جێگایەک ئەبێ چۆڵ بکەیت کە بە چاو نوقاندنیشەوە ئەتوانیت بیدۆزیتەوە..لە پڕێکا هەموو ئەو شتانە کۆتاییان بێ، ئەمە ئاسایی نییە و زەبرێکت بە جۆرێ لە جۆرەکان لێ دەدا.
بە تایبەت لە کۆمەڵگا و ووڵاتێکی وەک ئەوەی لای خۆماندا، کە هەموو کەسەکان بە دەزوولەیەکی باریکەوە بە ژیانەوە خۆیان هەڵواسیوە .. پڵتۆک لە هەر یەکێک بدەیت، دەست ئەکات بە گریان.. جاران تەنها مناڵ ئەگریا، ئێستا تەنها گەورە ئەگری، چونکە مناڵ ئەوەندە سەرقاڵی مۆبایل و ئەنتەرنێت بووە، نەک خاوەنی چاو و فرمێسکەکانی نییە، تەنانەت گەدە و خەو و خواردنیشی لە دەستچووە و ناتوانێ بە ڕێوەیان ببات.
ئێ ..
چوار ڕۆژم ماوە ..پێم ووتن هیچ کۆبوونەوە و ڕێزلێنان وئاهەنگێ قبوڵ ناکەم، چونکە ئەو شتانە بارودۆخەکە ناخۆشتر و دڵەکان تەنگتر ئەکەن ..
با چوار ڕۆژی ئاسایی بێ ..یان ڕاستتر هەوڵ ئەدەم و دان بەخۆمدا ئەگرم، کە ئەو چوار ڕۆژە بە ئاسایی تێپەڕێنم..
وەک هێلین کیللەر، ڕۆژی یەکەم بیر لەو ڕۆژە ئەکەمەوە باوکم دەستی گرتم و بردمی بۆ قوتابخانەی ئەیوبی لە گەڕەکی چوارباخ، ناونوسی کردم، ووتی ئیتر تۆ قوتابیت ..ئەو ترس و شکۆ و حەپەسانەی لەگەڵ چوونە ناو پۆلدا هەستم پێکردن، تا ئێستایش لە کۆڵم نەبوونەتەوە، ئێستایش بۆنی تەباشیر ئەمترسێنێ، تەختە ڕەش ئەملەرزێنێ و تف لە قوڕگمدا وشک ئەکا .. تا ئەمڕۆیش تەختە سڕ لە مەدالیای ئازایەتیی چێژ بەخشترە کاتێ شەرەفی سڕینەوەی تەختە ڕەشەکەیان پێ دەبەخشیم ..بەڵام داخم ناچێ ناوی مامۆستاکانم نایەتەوە یاد ..تەنها و تەنها ناوی مامۆستاکانی سرودم لە یادە..ئەوەیش گەورەیی هونەر لە ژیان و بیرەوەریی و ویژدانی مرۆڤەکاندا دەردەخات ..مامۆستا فەرید و مامۆستا ولیەم یوحەنا و مامۆستا نامدار …ئەوانەم هەمیشه و هەتا ماوم لە ناخمدا هەڵکۆڵراون.
ڕۆژی دووەم بیر لەو سێ زوڵمە زانستییە دەکەمەوە کە لێم کرا، یەکەمیان کاتێ لە زانکۆی موسڵ یەکەمی گروپەکەم بووم، لە قۆناغی چوارەم و کۆتاییدا، مامۆستای سەقافەی قەومییان لێ ڕاسپاردم ( ئەمجەد ئەسعەد ناوێ بوو ) کە ئەگەر خوێندنی باڵام ئەوێ، ئەبێ بچمە ڕیزەکانی حیزبی بەعسەوە، من بێ چەند و چوون، ووتم ناتوانم بچمە هیچ حیزبێکەوە، چونکە سروشتی من بێ لایەنییە .. ئیتر ئەوە بوو نمرەیەکی زۆریان لێ شکاندم، وایان لێکردم ببمە پێنجەمی گروپەکەمان..لەو سەردەمەیشدا ( ساڵانی هەشتاکانی سەدەی بیست) تەنها یەکەمەکان دوای ٤٥ ڕۆژ سەربازیی، ئەگەڕانەوە بۆ زانکۆ بۆ تەواو کردنی خوێندنی باڵا ..بەو جۆرە لە خوێندنی باڵا بێبەش کرام و نزیکەی سێ ساڵ و نیو سەرباز بووم.
زوڵمی زانستی دووەم، دوای ڕاپەڕین، هاوینی 1992 ڕێکخراوی فڕانس لیبرتی ئاگاداری کردمەوە پەیمانگەی کورد لە پاریس، کورسیەکی خوێندنی باڵای لە وڵاتی چیکۆسلۆڤاکیا بۆ دابین کردووم، چونکە هێشتا نمرەی زانکۆم بەرزترین بوو لە کوردستاندا، نزیکەی نۆ مانگ پێش ئەو بەروارە لە هەڵەبجەی شەهید، بڕوانامە و ناسنامەکانمان پێشکەش بە لیژنەیەکی سەر بە ڕێکخراوی دانیال میتیران کرد بوو.. کاتێ چووین بۆ تورکیا، لە باڵوێزخانەی چیکۆسلۆڤاکیا لە ئەنقەرە، شەقامی غازی عوسمان پاشا، لەو شەش کەسە، ناوی دوو کەسی تێدا نەبوو، یەکێک لەو دوو نەگبەتە من بووم، چوار کەسە بەختەوەرەکە، ڤیزەیان وەرگرت و بەجێیان هێشتین.. من و ئەو برادەرەیش بیست ڕۆژ لە ئەنقەرە لە نێوان باڵوێزخانەی چیکۆسلۆڤاکیا و فەڕەنسا و نوسینگەی پارتی دیموکراتی کوردستاندا هات و چونمان کرد، لە ڕاستیدا پەیمانگای کورد لە پاریس ئەدرێسی نوسینگەی پارتی دیموکراتی کوردستانیان لە ئەنقەره پێداین بۆ چاوساغیی و ڕێنیشاندانمان کە ئەو کاتە سەفین دزەیی بەڕێوەبەریی نوسینگەکە بوو ..
دوای بیست ڕۆژ من و برادەرەکەم بە نائومێدیی گەڕاینەوە بۆ هەرێمی کوردستان.. دوای پێنج مانگ، برادەرەکەم کە کوڕی وەزیرێکی یەکەم کابینەی حوکمەتی هەرێمی کوردستان بوو، ڤیزەکەی گەیشت و هەڵفڕی بۆ چیکۆسلۆڤاکیا، لە کاتێکدا پەیمانی پێدا بووم لە ڕێی حوکمەت و ڕێکخراوە بیانییەکانەوە هەوڵ بۆ ساغکردنەوەی سکۆلەرشیپی هەردووکمان بدات ..!! ئەو فڕینەی فڕی، هەتا ئەمڕۆیش نەمبینیەوە! ئەوەیە هاوڕێی تەنگانە..!
زوڵمی زانستی سێیەم، کاتێ زانکۆی سلێمانی نۆژەن کرایەوە و کۆلێژەکانی ئاوەدانکرایەوە، من و پەیمان ناوێک بەرزترین کۆنمرەمان لە بایۆلۆجیدا هەبوو بۆ خوێندنی باڵا، کەچی نە من وەگیرام و نە ئەو ..بە پێچەوانەوە، بە قبول خاس چەندین هاوڕێی خۆمان لە خوێندنی باڵا قبوڵ کران، کە هیچ ئاستێکی زانستی و هیچ نمرەیەکی وایان نەبوو، یان هەر لە بنچینەدا چوار ساڵی زانکۆیان بە شەش ، حەوت ساڵ بڕی بوو..
ئێ ..
ڕۆژی سێیەمیش بیر لەو ڕۆژە ئەکەمەوە کە دامەزرام .. مانگی کانونی دووەمی ساڵی 1994 بوو، لە هەولێر بووم..لە وەزارەتی تەندروستی، ئەو کاتە کەمال شاکری ڕەحمەتی وەزیر بوو.. چوومە لای بەڕێوەبەری گشتی وەزارەت، کاک ناسر کارەکانی بۆ جێبەجێ کردم ..شەوێک لە هەولێر مامەوە، بە ڕێکەوت لە ئوتێل، بوومە هاوڕێ و هاوژووری دکتۆر تەها قەرەداغی، ئەویش بۆ کاری دامەزراندن ڕێی کەوتبووە هەولێر ..شەوێکی خۆش بوو ..
بۆ سبەینێ بڕیاری دامەزراندنم وەرگرت و گەڕامەوە بۆ سلێمانی، لە تاقیگەی نەخۆشخانەی مناڵان، هۆبەی بەکتریۆلۆجی دەست بەکار بووم..
ئێ ..
ڕۆژی چوارەم بیر لە هیچ ناکەمەوە ..ئەڕۆم بۆ بەشی خانەنشین بوون لە بەڕێوەبەرایەتیی تەندروستی سلێمانی ..
ئیتر ئەم ژوور و .. ئەو ژوور و .. ئەم هۆبە و .. ئەو هۆبە و ..ئەو فەرمانگەی گەنجینە و ..ئەم هۆبەی ئەستۆپاکیی و ..ئەو ڕاژەی دارایی و .. ئەم فەرمانگەی خانەنشینیی و ..ئەگەڕێم و موڕاجەعەیان ئەکەمەوە، بەو جۆرە ئەوەندە سەرقاڵ ئەبم وەک ئەوەی هەر فەرمانبەریش نەبووبم .. وەک ئەوەی هەر بە خانەنشینیی لە دایک بووبم، ئا بەو جۆرە .

نەوزاد بەندی




یادی ڕیفراندۆم؛ لە هیواوە بۆ شکست.. نووسینی: هێمن عەلی

٢٥ی ئەیلوول بۆ زۆرێک لە کوردان ڕۆژی هیوا بوو. ملیۆنان کەس بە دەنگی خۆیان خواستی دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان دەربڕی. بەڵام تەنها چەند هەفتەیەک دواتر، ئەو هیوا گەورەیە بە شکستێکی تاڵ کۆتایی هات.

دوای ڕیفراندۆمی ٢٠١٧، کەرکووک و خانەقین و چەندین ناوچەی دیکە کەوتنەوە ژێر ڕکێفی بەغدا، و بەشێک لەو دەستکەوتانەی کە بەرهەمی خەبات و قوربانیدانی چەندین نەوە بوون، لەدەست چوون. ئەو شکستە هیوای خەڵکی بریندار کرد و متمانەیان بە سەرکردایەتیی سیاسی لاواز کرد.

نەتەوە یەکگرتووەکان هۆشداریی دابوو کە ئەنجامدانی ڕیفراندۆم لە ناوچە جێناکۆکەکان، بەتایبەتی کەرکووک، دەتوانێت دۆخەکە ئاڵۆزتر بکات.[١] سەرکردایەتی دەبووایە ئەو هۆشدارییە بە جدی وەربگرێت، بەڵام پێم وایە وەک پێویست لەبەرچاو نەگیرا، و زیانەکەی ڕاستەوخۆ بەر خەڵک کەوت.

بە بڕوای من، شکستی ٢٠١٧ زامی ئاشبەتاڵی ١٩٧٥ی دووبارە کردەوە. لە ١٩٧٥دا، دوای ڕێککەوتننامەی جەزائیر لە نێوان ئێران و عێراقدا، ئێران پشتیوانیی خۆی لە بزووتنەوەی کورد بڕی و بزووتنەوەکە تووشی شکست بوو؛ ڕووداوێک کە بەڵگەنامەکانی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا تۆماریان کردووە.[٢] چل و دوو ساڵ دواتر، کورد جارێکی دیکە ڕووبەڕووی پاشەکشە بووەوە، چونکە ئامادەکاری و یەکڕیزیی پێویست بۆ ڕیفراندۆمەکە نەبوو. هەرچەندە هۆکارەکانی ئەو دوو شکستە جیاواز بوون، بەڵام لە هەردووکیاندا خەڵکی کوردستان باجێکی قورسیان دا.

دیاریکردنی چارەنووس مافی ڕەوای گەلی کوردە، و ڕەخنەی من لە کات و شێوازی بەڕێوەبردنی ڕیفراندۆمەکەیە. پێش بڕیارێکی لەو جۆرە، دەبووایە ڕوون بێت کێ پشتیوانیمان دەکات و کێ دژمان دەوەستێتەوە. وەک من دەیبینم، هەڵوێستی ئەو لایەنانە بە وردی هەڵنەسەنگێنرا، بۆیە ئەوەی بە دەیان ساڵ بە خوێن و ماندووبوون بەدەست هاتبوو، لە چەند ڕۆژێکدا کەوتە مەترسییەوە.

یادی ڕیفراندۆم دەبێت دەرفەتێک بێت بۆ داننان بە هەڵەکان، لێپرسینەوە لە بەرپرسان و فێربوون لە ڕابردوو. لە نێو ئاهەنگ و دروشمەکاندا، نابێت لەدەستدانی کەرکووک و خانەقین و ئەو زیانانەی بەر خەڵک کەوتن، لەبیر بکرێن.

ڕێزگرتن لە خەونی گەلی کورد، بە پاراستنی ژیان و دەستکەوتەکانی خەڵک دەست پێدەکات. ئەو خەونەی چەندین نەوە بە خەبات و قوربانیدان زیندوو ڕایانگرتووە، پێویستی بە سەرکردایەتییەکی بەرپرسیار هەیە کە بە ژیری و پلانی ڕوون، بەرەو بەدیهێنانی هەنگاو بنێت.

سەرچاوەکان:

١. نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕاگەیەندراوی وتەبێژی سکرتێری گشتی سەبارەت بە ڕیفراندۆمی هەرێمی کوردستان، ٢٠١٧.
https://iraq.un.org/en/211098-note-correspondents-spokesman-secretary-general-united-nations-referendum-kurdistan-region

٢. وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، Foreign Relations of the United States, 1969–1976، بەرگی ٢٧ (ئێران؛ عێراق، ١٩٧٣–١٩٧٦)، بەڵگەنامەی ژمارە ٣٠٦.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v27/d306




چاپکراوی نوێی سەردەم: “ڤیتگنشتاین” (خولیای زمان).. عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

لە داهاتوویەکی نزیکدا…

ڤیتگنشتاین
(لۆدڤیك جۆزێف یۆهان ڤیتگنشتاین) فەیلەسووفى نەمساوى هەڵگرى رەگەزنامەى بریتانى؛ جولەكە ئایین؛ لەساڵی ١٨٨٩ لەنەمسا لەیەکێک لە دەوڵەمەندترین خێزانەکانی ئەوروپا لەدایکبووە، بەڵام دەستبەرداری میرات و ناوی بنەماڵەكەی بوو؛ بۆ ئەوەی سەربەخۆ بێ لە هەموو بەرپرسیارێتییەک… بەدرێژایی ژیانی لەگەڵ نازییەکان ناکۆک بووە… لە ٢٩ی نیسانی ١٩٥١كۆچی دوایی كردووە.
بە یەكێك لە گەورەترین فەیلەسووفانى سەدەى بیستەم دەژمێردرێت؛ نووسینەكانى لەنێوان هەردوو جەنگى جیهانیدا شۆڕشێكى گەورەى لە فەلسەفە و لۆژیك و بیركاری و فەلسەفەى زماندا درووست كرد؛ سەرمەستێكی گەورەی موزیكا بوو، سەرەڕای شێوازە نیچەییە ئاڵۆزەكەی؛ لە بوێرییدا بە سوكرات ناس دەكرێت…




كتێبێكی تایبەت بە خەرەندی ڕواندز چاپ و بڵاو دەكرێتەوە.. سەدیق سەعید ڕواندزی

()

كتێبێكی دیكەی سەدیق سەعید ڕواندزی، بە ناوی (خەرەندی ڕواندز هێمای ڕامان و جوانی) بە پشتیوانی خودا، لە ئاییندەیەكی نزیكدا، چاپ و بڵاو دەكرێتەوە. ناوەڕۆكی ئەم كتێبە، لە چوار بەشی سەرەكی پێكهاتووە و هەر بەشێكیش لە چەند تەوەرێك و تیایدا نووسەر لە بارەی هەڵكەوتەی سرووشتی خەرەندی ڕواندز، چۆنیەتی دروستبوونی، مانای وشەی خەرەند دواوە. لە بەشێكی دیكەدا، پەیوەندی خەرەند بە عشق و مەرگ بە گشتی و مەرگی خۆشەویستان، ئەوانەی لە پێناو خۆشەویستی خۆیان لە خەرەند فڕێ دەدەن بە تایبەتی باسكراوە و نووسەر ئەو بۆچوونانەی ڕەتكردۆتەوە، كە خەرەندی ڕواندز بە هێمای مەرگ دەزانن كە ئەمە بۆ ڕواندزییەكان مایەی نیگەرانییە و كەمكردنەوەیە، لەو جوانییە سرووشتییەی لە شاردا هەیە. لە بەشێكی دیكەی كتێبەكەدا، نووسەر پڕۆژە پێشنیارێك، لە بارەی پاراستنی لێوارەكانی خەرەند و بە گەشتوگوزاركردنی دەخاتە ڕوو، كە چۆن بتوانرێن خەرەند وەك ناوچەیەكی جوان و سەرنجڕاكێش بكرێتە پڕۆژەی گەشتوگوزاریی و خزمەت بە داهاتی شارەكە بكات. ئەوەی هانیدام بۆ نووسینی ئەم كتێبە ئەوە بوو، كە خەرەند بە شێكە لە بوون و سرووشتی ڕوحیانەی خەڵكی ڕواندز، هەم ناوی شوێنەكە تایبەتە و لە هیچ جێگەیەك وشەی خەرەند بۆ ئەو هەڵكەوتە سرووشتیانە بەكار نایەت، هەمیش خەرەند تەنها لە ڕواندز هەیە و لە هیچ شارێكی دیكە بوونی نییە. من كاتێ ئێوارن لە سەر لێوارەكانی خەرەند دەوەستام و سەیری قوڵایی خەرەندم دەكرد، چەندین ڕامان و پرسیارم لا دروست دەبوون، بەوەی ئەمە چۆن دروست بووە؟ ئەی وشەی خەرەند مانای چییە؟ بۆچی دەبێ هێمای مەرگ بێت؟ لە كتێبەكەدا، ئەم باسانە ڕوونكرانەتەوە. شایەنی باسە، بەرگی كتێبەكە لەلایەن مامۆستای شێوەكار (هێڕش مەغدید باشە) كراوەو خوا یار بێت، لە ئاییندەدا كتێبەكە چاپ دەكرێت.




وەك جاران نەماوی.. سامان خدر محەمەد

تۆئەو گوڵەی ئیتر سیس بووی

چیتر تەواو بەلاتا تێناپەڕم و بیرت ناكەم

ئیتر نایەم بەلاتەوەو ئاوت نادەم

وەك جاران چیتر ناتوانی هەڵم خەڵەتێنی

چیتر ناتوانی دڵم بڕفێنی

جوانی جارانت نەماوەو بۆنت ناكەم

لەهیچ كۆڕو مەجلیسێك باست ناكەم

بەجوانیتا هەڵ نادەم و وەسفت ناكەم

ئیتر بەدواتا نایەم  بزانم چۆنی و چیدەكەی

تەواو ئیتر نەما ئەو دڵەی من

كەوەك جاران خۆشی بوێی

حەز لەئامێز گرتنت بكات

چیتر ناتوانم باوڕ كەم بەو شتانەی

لەلای تۆ هەنگاو دەنێ

باوڕ ناكەم چیتر بەوەی لەدەمی تۆ دێنە دەرێ

تەواو ئیتر قەدری جارانت نەماوە

وەك و جاران   ئەو شوێنە گەورەت لەناو دڵی من نەماوە

بۆیە ئیتر سەفەر دەكەم ئیتر دەڕۆم لەهەوارت

بۆهەوارێك نەبۆنی تۆی لێبێت نەشێوەی تۆ

دەچم بۆشوێنێك كەهیچ شتێكی لەتۆ نەچێت