فەزای گشتیی ڕۆمانی (گابۆڕ)

ڕۆمانی گابۆڕ؛ (١) ڕۆمانێکی واقیعیی و چێژبەخش و کەمەندکێشە و خوێنەر بەئاسانی خۆی لەنێو بەشێک لە ڕووداوەکان دەبینێتەوە. ڕۆمانەکە بەوپەڕی سادەییەوە، ژیانی چەند خانەوادەیەکی زەحمەتکێشی شاری (بۆکان)ی بۆ وێنا کردووین. فەزای دیمەنەکانی ڕۆمانەکە لە ڕووکەشدا لەنێوان خەون و خولیا و ئومێدەکانی دوو مێرمنداڵی کوردستان و کوشتارگاکانی (قەسابخانەی شار)دا دێن و دەچن، وەلێ لە قووڵایی دەقەکەدا هێڵی درامی ڕووداوەکان بەجۆرێکن کە گەڕانن بەدوای خۆدۆزینەوەیەکی تر، گەڕانن بۆ وەدەستخستنی شوناسێکی گەورەتر لەو شوناسە بەرتەسکەی کە شار و گەڕەک پێی بەخشیون. ڕووداوە پچرپچڕەکانی نێو دەقەکە سەرباری هەر لایەنێکی نێگەتیڤ، وەکو پارچە شکاوەکانی ئاوێنەیەک وان کە ئەگەر خوێنەر بەچاوێکی ڕەخنەگرانەوە بیبینێت و لێی وردبێتەوە، ئەوا دەتوانێت بە ڕایەڵەیەکی ورد لە ئەو پارچانە، ئاوێنە گەورەکەی ژیان ببینێت. شانۆی ڕووداوەکان لە ئومێد بە پێکهێنانی تیمێکی تۆپێن و کڕینی تۆپێکەوە تا دەگات بە کاری نهێنی سیاسی و دروشم نووسین و و خوێندنەوە و خۆپێگەیاندنی لەڕێگەی شیعرەکانی ( هێمن و هەژار و مەلەکشا و شەریف و تەنانەت پەشێویش دەگرێتەوە) تا چوون بۆ پێشمەرگایەتی درێژە دەکێشێت. لەگەڵ سادەیی گێڕانەوەکان، نووسەر توانییویەتی بۆن و بەرامەی ئەو سەردەم و ڕۆژگارانەمان بهێنێتەوە یاد کە ساڵانێکە ونمان کردوون یان لێمان ونبوونە. پێکەنینەکان و گریانەکان، چاوباشقاڵێی گەنجەکان، تووڕەیی باوکەکان و ستەمی سەر شانی دایکەکان، متمانەی نێوان هاوڕێ و دەر و دراوسێکان و گاڵتە و تەنانەت درۆی نێوان هاوڕێکان، تا متمانە بە کتێبفرۆش و خۆشاردنەوە لەچاوی پۆلیسی نهێنی و دەسەڵاتی سەرکوتی سیاسی و خۆدۆزینەوە لەنێو پەیوەستبوون بە هێزی چەکداری حیزبی سیاسی بەردەوام لەگەڵ کارەکتەرەکان ئامادەییان هەیە. دیاردەی هەژاریش، وەک نەگبەتییەکی نیزامی سەرمایەداری، کە مۆتەکەی سەرسنگی ژیانی کرێکاران و زەحمەتکێشانە و زۆر هونەرمەندانە بەڵام واقیعییانە لەلایەن نووسەرەوە وێناکراوە ڕێک وەک ئاگرێک خەون و خۆزگەی ئینسانەکان؛ بە منداڵەکانیشەوە دەسووتێنێت. ئەم چیرۆکە هەر تەنها چیرۆکی نێو کتێبێک نییە، بەڵکو چیرۆکی هەموو مێردمنداڵ و خانەوادە زەحمەتکێشەکانی نێو جوگرافیای سیستەم و ستەمێکە کە ڕەشترین چارەنووسی بەخشیوەتە ئینسانەکانی ئەم گۆشە تاریک و پڕ لە ژانەی دنیا.

واقیعیبوونی ڕۆمانی گابۆڕ و ئامانجی کۆمەڵایەتی
گابۆڕ لەڕووی کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە؛ ژیانی کۆمەڵگەی (ڕۆژهەڵاتی کوردستان یان کوردستانی ئێران) لە قۆناغێکی دیاریکراو ( لەژێر چەپۆکی دەسەڵاتی سەرکوتی جمهوری ئیسلامی) لە دەیەی بیستەکانی سەدەی بیست و یەک، وێنا دەکات. ڕۆمانەکە سەرباری دراوە تەکینیکی و ئیستاتیکییەکەی، دەقێکی واقیعیی سیاسییە و زۆربەی زۆری پەسندی ڕۆمانەکەش بۆ ئەم واقیعیبووونەی دەگەڕێتەوە. ئەمەش بەمانای بوونی پەیوەندییەکی توندتۆڵی دەقەکەیە بە واقیعی سیاسی و ژیانی کۆمەڵایەتی. ڕێبازی واقیعییەت یان ڕیالیزم لە ئەدەب (بە بڕوای من بێجگە لەوەی دەبێ لەگێڕانەوەی ڕووداوەکاندا ڕاستگۆیی پەیڕەو بکرێ، دەبێ وێنەی کارەکتەرەکانی لەبارودۆخێکی نموونەییشدا بکێشێ و لەبەر ڕۆشنایی ئەو بار و زرووفەی تێیدان هەڵیان بسورێنێ.)(٢) لەم لایەنەدا دەتوانم بڵێم سەید قادر هیدایەتی سەرکەوتووانە دزاینی بونیادی ڕۆمانەکەی کردووە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا واقیعیبوونی ڕۆمانی گابۆڕ، واقیعییەتێکی سۆشیالیستیی نییە. واتە گابۆڕ بە تێگەیشتنی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستیی، دەقێکی ئەدەبیی شۆڕشگێڕانە نییە، بەڵام بەو ئومێدە نووسراوە کە پەیامی شۆڕشگێڕانە ببێت. سەید قادر هیدایەتی لەڕووی سیاسییەوە ورد ئیشی لەسەر جیهانبینی (کوردایەتی) ناسیونالیزم کردووە و ناوەڕۆکی ڕۆمانەکەش هەر لەو ژینگە سیاسییەدا دەژێت و هەناسە دەدات. لەڕووی کۆمەڵایتیشەوە هەوڵیداوە وێنایەکی گشتی ژیانی کۆمەڵایەتی نیشان بدات. ڕۆمانەکە ئاوڕ لە ستەم و سووکایەتی بە ژنان دەداتەوە، بێئەوەی بچووکترین قسە لەسەر ڕەگ و ڕیشەی ئەو ستەمە و ڕێگاچارەیە بکات. مەسەلەکانی منداڵ و پەروەدە و خوێندنیش جێی بایەخی ڕۆمانەکەن، بەڵام مەسەلەی سیاسەت لە گابۆڕ زەقتر و تۆختر دەردەکەوێت. نووسەر تێکۆشاوە هێڵی درامی لایەنی سیاسی ڕۆمانەکە لەڕێگەی ئەم کار و کردەوانەوە نیشان بدات.
یەک: ناوگۆڕین و ڕەتکردنەوەی ناوی عەرەبی و داکۆکیکردن لە ناوی کوردی.
دوو: پەنابردن بۆ کاری خۆبەخۆیی (عفوي) عەبدولموتەلیب و کەریم دژ بە پازگا و دەسەڵاتی ڕژێم.
سێ: هێڕشبردنی بێئەزموونی ئەو مێردمنداڵانە بۆ سەر شکۆی پازگا.
چوار: ئاشنابوون بە زمان و خوێندنەوە بە زمانی کوردی لەڕێگەی گۆڤاری (سروە)وە.(٣)
پێنج: هێنانەگۆڕێی شیعری شاعیرانی کورد لەوانە هێمن و هەژار و پەشێو و مەلەکشا و شەریف و ئینجا هەوڵدان بۆ نووسینی شیعر لەلایەن عەبدولموتەلیب – هەژیر – ەوە.
شەش: دروشم نووسین لەسەر دیواری ئاودەستخانەی قوتابخانە.
حەوت: پەیوەستبوون بە ڕیزەکانی حیزبی سیاسی و پێشمەرگایەتی.
ئامانجی ڕۆمانەکە لەڕووی سیاسییەوە پەرەدانە بە هۆشیاری نەتەوایەتی. ئەم هۆشیارییە ناتوانێت بەهیچ جۆرێک لە سنوورەکانی ڕزگاری و خۆشگوزەرانی خەڵکی ستەمدیدەی کورد نزیک ببێتەوە. چونکە بەتێگەیشتنی من بێهوودەیە ڕزگاری ئینسانی کورد لە ئاسۆ و ئامانجی ناسیونالیزمدا بۆی بگەڕێین، بەڵکو لە ئاسۆی ڕزگاریبەخشی چینایەتی سۆشیالیزمدا ئەو ڕزگارییە دەبێت بە واقیع. بۆیە گەڕان بەدوای شۆڕشگێڕبوون لەم ڕۆمانەدا وەک گەڕانە بەدوای سەراب لە بیاباندا. لەگەڵ ئەوەشدا واقیعییەتی کۆمەڵگەی کردستان وای کردووە کە ئەم ڕۆمانە چەندیجار چاپ بکرێتەوە و لە سی و یەکەمین پێشانگای کتێب لە تاران، ببێتە پڕفرۆشترین ڕۆمان.(٤)

تەکنیکی ڕۆمانی گابۆڕ
زمانی ڕۆمانەکە، زمانێکی لۆکاڵیی زۆر سادەیە. واتە زمانی هەو ئەو زەحمەتکێشانەیە کەلەپانتایی ڕووداوەکانی نێو ڕۆمانەکە دێن و دەچن. ئەمە خاڵێکی گەش و جوانی ڕۆمانەکەیە. واتە زمانی دەق لەگەڵ دۆخی کۆمەڵایەتی کارەکتەرەکان گونجاو و تەریبە.
کارەکتەرەکانی نێو ڕۆمانەکە بەسەر چەند جۆرێک دابەش دەبن، وەک: کارەکتەری سەرەکی (عەبدولموتەلیب – هەژیر و کەریم – خەبات)، هەروەها کارکتەری لاوەکی یان نا سەرەکی وەکو (ئازاد و میرزا هادی و نەنەعەجەم و ئاغای محەمەدی و سلێمان و سەیدەسوور سەللاخ و ئاغای عەلیزادە و ئاغای سەرچەشمە و ئەسمەر و بایزی باوکی کەریم) و جگە لەمانەش هەندێ کارەکتەری تری تێدایە کە زۆر بچووک و ناچالاکن بەڵام لە خزمەت ڕووداو و کارەکتەرەکانی تر نین وەک( کابرای خۆمەڵاسدراو لەنێو کۆگای دائیرەی بەرق، دایکی کەریم، سەربازەکان، ڕێبوار، تایەر، بایز، رەسوڵ، میکایڵ). سەرباری ئەمەش نووسەر بەڵانسێکی لەنێوان ئەو جۆرە کارەکتەرانە ڕاگرتووە کە وەک زنجیرە یەک لە خزمەت ئەویتردایە.
شێوازی گفتوگۆ و دیالۆگی ڕۆمانەکە تێکەڵ و ناڕۆشنە و کەسی یەکەمی تاک ئامادەییەکی بەردەوامی هەیە و زۆرجار حیکایەتخوان دوور لە پێویستی تەکنیکی ڕۆمانەکە، لەخۆڕا لە کەسی یەکەمی تاکەوە بۆ کەسی دووەم و سێیەمی تاک دەگۆڕێ بێئەوەی هیج خزمەتێک بە ڕووداوەکان و ناوەڕۆکی دەقەکە بکات.
ئەتمۆسفیری ڕۆمانەکە هەندێک بەشی نەبێت بەتایبەتی سەرگەرمی مێرمنداڵەکان و یارییە میللیەکان، دەنا سەرتاپای ترس و تاریکی و گومان و سەرکێشییە. بۆیە هێڵی درامی ڕووداوەکان کە خوڵقێنەری ئەو ئەتمۆسفیرەن کار دەکەنە سەر مۆد. مۆدی ڕۆمانەکەش لە ئاستێکدایە بەجۆرێک کە لێوڕێژە لە ترس و تووڕەیی و هاوار و تەنانەت بارگاوییە بە جنێو و بێڕێزیش.
گۆڕینی بابەت، تێکەڵییەکی دروست کردووە. نووسەر لەسەر بابەتێک دەدوێ و دێڕی دواتر دەچێتە سەر بابەتێکی تر کە هیچ پەیوەندییەکی بە بابەتی پێشترەوە نییە.
پەنابردن بۆ یارییە میللییەکان و تێکهەڵکیشکردنیان لەگەڵ ڕووداوەکانی ڕۆمانەکە بەجۆرێکە تاموچێژێکی خۆشی بە ڕۆمانەکە بەخشیوە.

ئەنجام
وەکچۆن ((ئەدەبی ڕاستەقینە دەبێت هەمیشە لە جیهانی ناوەوەی ئینسان، لە فیکر و هەست و ئازارەکانی ئینسان هەڵبقوڵێت و ڕەنگدانەوەی خۆزگە و بیرکردنەوە و ژیانی ئینسانەکان بێت.)(٥) ئاواش ڕۆمانی (گابۆڕ)ی سەید قادر هیدایەتی وەک ڕۆمانێکی واقیعی باس لە خەون و خولیا و ئومێدی دوو گەنج یان مێرمنداڵ دەکات کە سەرەتا دەیانەوێت تیمێکی تۆپێن دروست بکەن و ببنە خاوەن تۆپێکی بەتەقەڵ. دواتر لەدرێژایی ڕووداوەکان ڕوحی دژایەتیکردنی دەسەڵاتیان لەناخدا چەکەرە و ئینجا لەڕێگەی دۆزینەوەی پەڕەیەکی دڕاوی گۆڤاری (سروە)وە شەیدای زمانی کوردی و خوێندنەوە دەبن و دەکەونە کتێب خوێندنەوە ئاشنابوون بە شیعری شاعیرانی کورد و تەنانەت نووسینی شیعر تا دەگات بە چوون بۆ پێشمەرگایەتی و ئامادەبوون بۆ قوربانیدان لەپێناو ئازادیدا. ئەو دنیابینییەی ڕۆماننووس ڕۆمانەکەی پێدەنەخشێنێت، هەرهەمان ئەو ئایدیۆلۆژییە کوردایەتییەیە کە شوناسی خۆی لە کوردبوون و مەسەلەی خاک و نیشتمان دەبینیتەوە. تەکنیکی ڕۆمانەکە تەکنیکێکی گونجاوە جگە لە دیالۆگ و گۆڕینی بابەتەکان کە تێکەڵییەک لای خوێنەر دروست دەکەن. خوێنەر لەگەڵ دەستپێکردنی خوێندنەوەدا هەست دەکات ڕۆماننووس باس لە ژیانی ئەو یان خانەوادەی ئەو دەکات. ئەمەش کلیلی واقیعبوونی ڕۆمانی (گابۆڕ)ە وەک دەقێکی گێڕانەوە کە دەست و پەنجە لەگەڵ ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئینسانەکانی کۆمەڵگەی کوردستان نەرم دەکات.

عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
کۆتایی نیسانی ٢٠٢٦

سەرچاوە و پەراوێزەکان:
(١)سەید قادر هیدایەتی، گابۆڕ، ڕۆمان، دەزگای چاپی خانی، چاپی پێنجەم، ٢٠٢١.
(٢)جان فریفیل، تێزەکانی مارکس – ئەنگڵس لەبارەی ئەدەب و هونەرەوە. وەرگێرانی لە عەرەبییەوە فوئاد مەجید میسری، ناوەندی توێژینەوەی هزری شەهید ئارام، چاپخانەی تاران، چاپی یەکەم، ٢٠١٩، لاپەڕە ١٧٨.
(٣)گۆڤاری سروە: گۆڤارێکی فەرھەنگی، ئەدەبی و کۆمەڵایەتییە کە بە دوو زمانی کوردی و فارسی بە‌ شێوە‌ی مانگانە دەردەچێت. ئێستا لە لایەن ناوەندی بڵاوکردنەوەی فەرھەنگ و ئەدەبی کوردی لە شاری سنەوە چاپ دەکرێ. گۆڤاری سروە لە تە‌واوی پارێزگاکانی کوردستانی ئێران بڵاو دە‌کرێتە‌وە. ئەم گۆڤارە بەدەستپێشخەریی ھێمن شاعیر و نووسەری کورد، ژمارە یەکی لە بەھاری ١٩٨٥ لە شاری ورمێ دەرچووە. یەکەم سەرنووسەری تا ژمارەی پێنج ھێمنی شاعیر بووە، پاشان ئەحمەدی قازی. گۆڤاری سروە ڕۆڵێکی بەرچاوی بووە لە خزمەت بە فەرھەنگ و کلتووری کورد و ھەروەھا فێرکردنی زمانی کوردی بە گەنج و لاوەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان. https://www.kurdipedia.org/Default.aspx?q=200903081455291601
(٤)بڕوانە سایتی ئاڤا تودەی ٣٠ ی ئازاری ٢٠١٩ https://www.avatoday.net/index.php/ar/node/3295
(٥)ف. کیللي / م. کوفالزون، آسس الآشتراکیة العملیة المادیة التاریخیة، نقلە من الروسیة احمد داود، دار الجماهیر، دمشق، ١٩٦٧. ص ٥٢٤.

زەنگی هۆشیاری لە تاریکیدا ئاوێنەی بێپەردەیی کۆمەڵگای کوردیی
———————————————
نووسینی : کارزان عزیز

کاتێک ئەدەبیات و نووسین بەرگی خەیاڵپەرستیی ڕووت و چیرۆکە دوور لە ڕاستییەکان لەبەر خۆیان دادەماڵن و ڕاستەوخۆ دەست دەکەن بە لێکۆڵینەوەیەکی قووڵی مەیدانی لە ناو ناخی کۆمەڵگەدا، ڕەوتێکی نوێ لە هۆشیاریی گشتی و بەئاگاهاتنەوەی پاشەڕۆژ لەدایک دەبێت. کتێبی «ڕۆژگاری ڕەش» لە نووسینی مامۆستا فەرهاد قادر، لەژێر ژێرناونیشانی «چیرۆکە ڕاستەقینەکان»، تەنها کۆکراوەیەک لە بەسەرهات یان گێڕانەوەی ڕووت و سادەی کۆمەڵێک ڕووداوی ڕۆژانە نییە؛ بەڵکو ئاوێنەیەکی بێڕەحم، روون، بێپەردە و ئێجگار گشتگیرە بەرامبەر بەو لایەنە نەبینراو، تەمومژاوی و تاریکانەی کە ڕۆژانە لە قووڵایی کۆمەڵگەکەماندا ڕوو دەدەن و زۆرجار بەهۆی هەستیاری، شەرم، یان ترسەوە لەناو دیوارەکانی بێدەنگیدا شارراوە دەمێننەوە. نووسەر لەم بەرهەمەدا، بە هێنانەئارای دەقی ڕاستەقینەی ناو داوە کۆمەڵایەتییەکان و پەڕاوی دادگاکان، تەنها ڕۆڵی گێڕەرەوە نابینێت، بەڵکو دەبێتە توێژەرێکی کۆمەڵایەتیی خەمخۆر، فەیلەسوفێکی ئەخلاقی و دەروونناسێکی خاوەن دیدێکی وردبین کە بە تێڕامانێکی قووڵەوە پەردە لەسەر جیهانی تاوان، لادان، بێدەرەتانی، و باجدانی تراژیدییانەی هەڵە بەردەوامەکانی مرۆڤ لادەبات. ئەم بەرهەمە هەڵماڵینێکی فکری، ئەخلاقی و جدییە بۆ دەرخستنی ئەو هۆکارە شاراوە و هۆشیارییە ونکراوانەی کە مرۆڤ لە لوتکەی سەلامەتی، شەرەف و ئارامیی خێزانییەوە بە هێواشی یان بە کتوپڕی بەرەو کەوتنی یەکجاری، ئابڕووچوون و زۆنگاوی بێدەرئەنجامی دەبەن.
ناونیشانی کتێبەکە، «ڕۆژگاری ڕەش»، بەرجەستەکردنی شاکارییانەی ئەو ساتەوەختە کاریگەر، تاریک و سەختەی ژیانە کە تێیدا مرۆڤ بەهۆی کەمتەرخەمی، بڕیاری هەڵەشە، سادەیی بێسنوور، یان تێوەگلان لە داوی ئارەزووە کاتی و نەبەزێنراوەکاندا، دەکەوێتە ناو جۆرە تاریکییەکی چڕەوە کە دەروازەکانی دەربازبوون لێی یەکجار ئەستەم و بێهیوا دەبن. ڕووکاری بەرگی کتێبەکەش بە وێنەی دەستێکی سورکراوە بە خوێن یان ڕەنگی ئازار و کەلەپچەیەک لەسەر باکگراوندێکی تاریک و داڕماو، هێمایەکی ئێجگار کتوپڕ، قووڵ و چڕکراوەی نیشانەکانی تاوان، سزا، و سەپاندنی یاسایە؛ دەستە سورکراوەکە هێمایە بۆ تێوەگلان لە کردارێکی قەدەغەکراو، دەستپێڕاگەیاندنی ئازار، و خەستبوونی پەڵەیەک لە لاپەڕەکانی ژیاندا کە بە هیچ ئاوێک مەحوو نابێتەوە، کاتێک کەلەپچەکەش چەمکی بێبەشبوون لە ئازادی، حەتمییەتی دەسەڵاتی یاسا، و حەتمییەتی سەپاندنی باجی کردەوەکان بەرجەستە دەکات. هەموو ئەم وێنەسازییە سیمایی و هێمایانە، خوێنەر لە یەکەم تێڕوانین و نیگاوە ئامادە دەکەن بۆ چوونه‌ناوەوەی جیهانێک کە پڕییەتی لە ڕاستیی تاڵ و ئازاربەخش، بەڵام بێڕادە پێویست و پێویستتر بۆ تێگەیشتن لە لۆژیکی ئاڵۆزی ڕەفتارەکانی مرۆڤ لە ناو هەناوی کۆمەڵگەدا.
گرنگیی سەرەکی و بنەڕەتیی ئەم بەرهەمە مەزنە لەوەدا خۆی دەبینێتەوە کە مامۆستا فەرهاد قادر تەنها وەک چاودێرێک یان نووسەرێکی بیستۆک نانووسێت، بەڵکو بە فۆکەسێکی زانستیی قووڵ دەچێتە ناو قووڵایی سایکۆلۆژیای کەسایەتییەکان و شیکارییەکی فرەڕەهەند بۆ کۆمەڵناسیی تاوان و داڕمانی بەهاکان دەکات. لە لایەکەوە، تیشک دەخاتە سەر ئەو هۆکارە دەروونی، ئابووری، کەلتووری و خێزانییانەی ناو ناخی تاوانبار و ئەو ژینگە لادەرەی کە پاڵ بە مرۆڤەوە دە نێت تا سنوورە ئەخلاقی و یاساییەکان ببەزێنێت، و لە لایەکی ترەوە، بە هاوسۆزییەکی قووڵی ئەدەبییەوە ئازار، بێدەرەتانی، بێئاگاهی و خەمۆکیی قوربانییەکان بەرجەستە دەکات کە زۆرجار بەهۆی سادەیی، نەزانین، یان متمانەی کوێرانەوە دەکەونە ناو داوی کەسانی فێڵباز و بێویژدانەوە. کتێبەکە بە زەقبوونی هەریەک لە چیرۆکەکاندا، ڕووبەڕووی زنجیرەیەک پرسیاری جەوهەری و فەلسەفیمان دەکاتەوە: چۆن هەڵەیەکی بچووک، نەرمییەک لە هەڵوێست، یان بڕیارێکی خێرای سۆزداری دەکرێت پاشەڕۆژی تەواوی خێزانێک هەڵبووەرێنێت و برینێک جێبهێڵێت کە نەوە دوای نەوە باجی بدرێت؟ دەوری هەژاریی فکری، غەفڵەت، نەزانی، و کێشە دەروونییە شاراوەکان لە هاندانی تاوانکاریدا چییە؟ و لە هەمووی گرنگتر، سنووری نێوان سەلامەتی و کەوتنە ناو «ڕۆژگاری ڕەش» چییە و چەندە باریک و مەترسیدارە؟
کاتێک زیاتر لە شێوازی داڕشتنی نووسەر دەکۆڵینەوە، دەبینین مامۆستا فەرهاد قادر ڕێگەی نه‌داوە دەقەکان بنکۆڵ ببەسترێن بە ئاڵۆزییە فەلسەفییە وشکەکانەوە، بەڵکو زمانی نووسینەکەی کردووەتە پردێکی زۆر زیند وو لە نێوان توێژینەوەی ئەکادیمی و گێڕانەوەی ڕەوان؛ بە جۆرێک کە هەر تەبەقەیەکی کۆمەڵگە، لە خوێندکارێکەوە تا پیاوێکی بەتەمەن، دەتوانێت بە ڕوونی چەمک و ئامانجەکانی تێبگات. ئەم شێوازە لە گێڕانەوە، هێزێکی تایبەت دەبەخشێتە دەقەکان و وا لە خوێنەر دەکات نەک تەنها ببێتە تەمەشاکەرێکی دەرەکی، بەڵکو خۆی لە ناو شیکاری و هاوسۆزی و پەندەکانی ناو چیرۆکەکاندا ببێنێتەوە. ڕیتمی حەکایەتەکان هێندە خێران کە بێزاری لە لای خوێنەر دروست ناکەن، بەڵکو خولیا و ئارەزووی بەردەوامبوونی تێدا دەچێنن تا دوا لاپەڕەکانی کتێبەکە.
بەهای پەروەردەیی و جڤاکی ئەم بەرهەمە لەوەدا بەدەردەکەوێت کە ڕێنماییەکی ڕاستەوخۆ دەداتە تاکەکان بۆ هۆشیاربوونەوە؛ چونکە مرۆڤی ژیر ئەو کەسەیە کە لە هەڵە و کارەساتی کەسانی ترەوە فێری سەلامەتی دەبێت، نەک ئەوەی بوەستێت تا خۆی بکەوێتە ناو زۆنگاوی تاقیکردنەوە سەختەکانەوە. لەم تەوەرەدا کتێبەکە وەک چەکێکی پاراستن و قەڵغانێکی فکری دەور دەگێڕێت کە خوێنەر هۆشیار دەکاتەوە لە جۆرەها فێڵ، پەیوەندیی مەترسیدار، و بڕیاری هەڵەشە کە دەکرێت ئەنجامەکەیان تەنها بێهیوایی و پاشگەزبوونەوە بێت. نووسەر توانیویەتی بە بێپەردەیی لەسەر ئەم بابەتانە بنووسێت، تا کۆمەڵگە ڕووبەڕووی ڕاستییە زەقەکان بباتەوە و چاوپۆشی لە کێشە خێزانی و دەروونییەکان نەکرێت.
لە ڕووی کات و سەردەمەوە، «ڕۆژگاری ڕەش» بەرهەمێکە بە تەواوی هاوچەرخ و گونجاو لەگەڵ بەربەستەکانی ئەمڕۆدا؛ چونکە لەگەڵ پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و کرانەوەی کۆمەڵگەدا، ڕێگەکانی لادان و هەڵخەڵەتاندنیش ئاڵۆزتر و شاراوەتر بوونەتەوە. لێرەدایە کە پێویستیی خوێندنەوەی بەرهەمی لەم جۆرە دەبێتە زەرورەتێکی حاشاهەڵنەگر بۆ پاراستنی شیرازەی خێزان و ئاگادارکردنەوەی گەنجان. نووسەر هۆشیارمان دەکاتەوە کە چۆن پاراستنی بەها ئەخلاقییەکان، ئەقڵانییەت، و هۆشیاریی بەردەوام، تاکە ڕێگەن بۆ دەربازبوون لەو داوانەی لە تاریکیدا بۆ مرۆڤ دەنرێنەوە.
کتێبی «ڕۆژگاری ڕەش» زیاترە لە تەنها بەرهەمێکی چاپی یان کتێبێکی ڕەفەکان؛ ئەم بەرهەمە زەنگێکی ئاگادارکردنەوەی جدی، مانیفێستێکی هۆشیاریی ئەخلاقی، ڕێنماییەکی خۆپارێزیی خێزانی، و بەڵگەنامەیەکی کۆمەڵایەتیی ئێجگار بەنرخە کە دەبێت لە هەموو ماڵێک، کتێبخانەیەک، و لە دەستی هەر گەنجێکدا هەبێت. مامۆستا فەرهاد قادر بە نووسین و ئامادەکردنی ئەم چیرۆکە ڕاستەقینانە بەم ئاستە بەرزە لە ڕاشکاوی، خزمەتێکی گەورە و نەمر بە کتێبخانەی کوردی، پەروەردەی خێزانەکان، پاراستنی گەنجان لە لادان، و بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاریی گشتی کردووە، و بەرهەمێکی نەمری دروستکردووە کە بە بڵندگۆیەکی بێدەنگ بەڵام زۆر بەهێز هاوار دەکات تا تاکەکانی کۆمەڵگە بە چاوی کراوە و بە ئاگاداریی تەواوەوە هەنگاو لە ژیاندا بنێن، تا هەرگیز خۆیان و ئازیزانیان دووچاری ئەو ڕۆژگارە ڕەشانە نەبنەوە.
لە کۆتاییدا، کاتێک لە دوا لاپەڕەکانی کتێبی «ڕۆژگاری ڕەش» دەبیتەوە، درک بەوە دەکەیت کە ئەم بەرهەمەی مامۆستا فەرهاد قادر تەنها هەوڵێک نییە بۆ گێڕانەوەی کۆمەڵێک تاوان و نەهامەتیی کۆمەڵایەتی، بەڵکو نەخشەرێگەیەکی لۆژیکی و ڕێنماییەکی ئەخلاقیی قووڵە بۆ دوورکەوتنەوە لە داوە شاراوەکانی ژیان. نووسەر بە لێهاتووییەوە توانیویەتی چیرۆکە ڕاستەقینەکان بکاتە وانەیەک بۆ هۆشیارکردنەوەی تاک و پاراستنی خێزان، تا خوێنەر پێش هاویشتنی هەر هەنگاوێک، بیر لە دەرئەنجام و باجەکەی بباتەوە. ئەم کتێبە بڵندگۆیەکی بێدەنگە کە زەنگێکی ئاگادارکردنەوەی جدی لە ناو ناخی هەموو تاکێکدا لێدەدات و پێمان دەڵێت: تاریکی و ڕەشیی ڕۆژگار بەرهەمی غەفڵەت و کوێرانە هەنگاونانە، و تەنیا بە هۆشیاری، ئاگاداری و بەهاداری دەتوانرێت ڕێگە لە دووبارەبوونەوەی ئەو ڕۆژگارە ڕەشانە بگیرێت. بێگومان «ڕۆژگاری ڕەش» بەرهەمێکی نەمری کتێبخانەی کوردییە کە شایستەی خوێندنەوە، تێڕامان و هەمیشە لەبەرچاوگرتنە.

سەرچاوە
ناویکتێب : ڕۆژگاریی ڕەش
نووسینی : فەرهاد قادر
ساڵی ٢٠١٩

مرۆڤ لە سەرەتای دروستبوونیەوە تاوەکوو ئەمڕۆ، هەمیشە لە نێوان چەند پرسیارێکی ورد و چەمکی گەورەدا ژیاوە کە چارەنووس و شێوازی ژیانیان دیاری کردووە. لە سەرووی هەمووشیانەوە، پرسی ناسنامە، دڵسۆزی و قوربانیدان دێت. کاتێک مرۆڤ ڕووبەڕووی وێستگە هەستیارەکانی مێژوو یان کێشمەکێشە هزرییەکان دەبێتەوە، زۆرجار دەخرێتە بەردەم هەڵبژاردنێکی سەختەوە؛ ئایا مرۆڤ دەبێت قوربانی بە کام لەم دوو واتا مەزنانە بدات: بیروباوەڕ یان نیشتمان…؟
ئەم پرسیارە تەنها سەرنجڕاکێشانێکی فەلسەفی نییە، بەڵکوو ڕەنگدانەوەی ڕاستەقینەی مێژووی مرۆڤایەتی و کۆمەڵگاکانە.
لە لایەکەوە، بیروباوەڕ وەک هێزێکی دەروونی و ڕۆحیی مەزن سەیر دەکرێت کە واتای ژیان و تێگەیشتنی مرۆڤ بۆ جیهان و گەردوون ڕێکدەخات.
بیروباوەڕ کۆمەڵێک بەها، ئایدیۆلۆجیا یان باوەڕی ئایینییە کە مرۆڤ باوەڕی پێیەتی و ئامادەیە گیانی لەپێناو ببەخشێت. لە مێژوودا، زۆرێک لە جووڵانەوە گەورەکان، ڕاپەڕینەکان و گۆڕانکارییە هزرییەکان لەسەر بنەمای بیروباوەڕ هاتنە کایەوە. بۆ کەسێکی خاوەن بیروباوەڕ، ئەم باوەڕە سنووری جوگرافی و سنوورە دەستکردەکان تێدەپەڕێنێت و دەبێتە پێوەری ڕەها بۆ هەڵسەنگاندنی چاکە و خراپە. لێرەدا، مرۆڤ خۆی بەبەشێک لە پەیامێکی گەورەتر دەبینێت کە هی هەموو کات و شوێنێکە، نەک تەنها زێد و خاکی لەدایکبوونی.
لە لایەکی ترەوە، نیشتمان ئەو ڕووبەرە جەستەییە گەرمەیە کە مرۆڤ لەسەری چاوی هەڵهێناوە، لە باوەشیدا گەورە بووە، و زاراوەی سەرەتایی و کەلتووری تێدا فێر بووە. نیشتمان تەنها خاک و بەرد نییە، بەڵکوو کۆمەڵێک یادەوەری، پەیوەندی کۆمەڵایەتی، زمان، مێژوو و کەلتوورە کە شوناسی مرۆڤ پێکدەهێنن. خۆشەویستی نیشتمان بە شێوازێکی سروشتی لە ناو ڕۆحی مرۆڤدا چێنراوە. کاتێک مرۆڤ باسی نیشتمان دەکات، باسی ئەو زێدە دەکات کە لە کاتی تەنگانەدا پەناگەیە و لە کاتی خۆشیدا مایەی ئارامییە. پاراستنی نیشتمان و خزمەتکردنی، لە زۆرێک لە کەلتوورەکاندا بە ئەرکێکی پیرۆز و نەگۆڕ دادەنرێت کە هیچ شتێک ناتوانێت جێگەی بگرێتەوە.
کێشمەکێشی نێوان بیروباوەڕ و نیشتمان زۆرجار لە کاتی قەیرانەکاندا سەرهەڵدەدات؛ کاتێک بەرژەوەندی یەکێکیان دەکەوێتە دژایەتی ئەوی تریەوە. مێژووی مرۆڤ پڕە لە نموونەی ئەوەی کە چۆن مرۆڤەکان ناچار کراون لە نێوان ناسنامەی نیشتمانی و باوەڕی پیرۆزیاندا یەکێکیان هەڵبژێرن. لە کاتێکدا هەندێک پێیان وایە کە بیروباوەڕ سەرچاوەی هەموو بەها بڵندەکانە و نیشتمانیش تەنها ئامرازێکە بۆ پیادەکردنی ئەو باوەڕە، هەندێکی تر جەخت لەوە دەکەنەوە کە نیشتمان بنەڕەتێکە کە بەبێ ئەو بیروباوەڕ شوێنێکی بۆ پەرەپێدان نابێت و خاک پارێزراو نەبێت، هۆشیاری و ئازادیش بوونیان نابێت.
ڕاستییە مێژووییەکە ئەوەیە که لە زۆرینەی بارەکاندا، پێویست ناکات ئەم دوو چەمکە ببنە دوژمنی یەکدی. کاتێک بیروباوەڕ لەگەڵ خۆشەویستی نیشتماندا تێکەڵ دەبێت، هێزێکی یەکجار گەورە دروست دەکات بۆ پاراستنی خاک، ئاوەدانکردنەوە و بەرگری لە شکۆی مرۆڤ. بیروباوەڕی تەندروست هەمیشە مرۆڤ هاندەدات کە چاکەی نیشتمانەکەی مەبەست بێت و بەرگری لە مافەکانی بکات، چونکە نیشتمانی ئاوەدان و ئازاد، باشترین ژینگە بۆ گەشەکردنی بەها بەرزەکان دابین دەکات.
دەکرێت بگوترێت کە بیروباوەڕ و نیشتمان دوو هێزی ڕکابەر نین، بەڵکوو دوو کۆڵەکەی سەرەکیی شوناسی مرۆڤن. بیروباوەڕ مانای گیانی و ئاراستەی ژیان بە مرۆڤ دەبەخشێت، و نیشتمانش ئەو گۆڕەپانە مەزنەیە، کە تێیدا ئەو بەهایانە پیادە دەکرێن. سەرکەوتنی ڕاستەقینەی مرۆڤ لەوەدایە کە بتوانێت هاوسەنگییەکی دروست لە نێوان ئەم دوو هەستە مەزنەدا ڕابگرێت؛ بە جۆرێک نە بیروباوەڕەکەی بکاتە هۆکارێک بۆ وێرانکردنی نیشتمان، و نە نیشتمانەکەی بکاتە قوربانی بۆ کاڵکردنەوەی بەها مرۆیی و باوەڕە ڕەسەنەکانی.

ساڵانێکە فەرەنسا تووشی قەیرانی ئابووری و کۆمەڵایەتی یەک لە دوا یەک دەبێتەوە، بەهۆی پەتای کۆڤید-١٩ و کشانەوەی هێزەکانی لە مالی، بورکینا فاسو و نیجەر.. لە ئەفریقا، هەروەها کاریگەری شەڕی ڕووسیا لە ئۆکرانیا، پاشان هێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆسەر ئێران، کە بونەتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی وزە و هەڵاوسانی ئابوری، ئەوانە هەموی بونەتە هۆی ڕوبەڕوبونەوەی قەیرانێک، کە تەواو بەسەر گوزەرانی دانیشتوانەکەیدا شکاوەتەوە.
لەنێوان ٥ و ٩ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٦دا، فەرەنسا شەپۆلێکی ناڕەزایەتی خوێندکارانی بەخۆیەوە بینی، بەهۆی تێکچوونی دۆخی پەروەردەی گشتی و کەمبوونەوەی بودجە بۆ دامەزراوە پەروەردەییەکان، ناڕەزایەتیەکان لە ٦ی تشرینی یەکەمدا گەیشتە لوتکە و بەپێی خەمڵاندنەکانی وەزارەتی ناوخۆ زیاتر لە دووسەد هەزار خۆپیشاندەر بەشداربون.
ئاستی ناڕەزایەتیەکان، داواکاریە دەستبەجێکانی تێپەڕاند، کە خوێندکاران بۆیان ڕژاونەتە سەر شەقامەکان، دەرگای پرسیاری فراوانتری کردۆتەوە، سەبارەت بە سیاسەتە ئابووری و کۆمەڵایەتیەکانی دەوڵەت و شوێنی گەنجان، لە کۆمەڵگا و توانای دەوڵەت بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانی بەرامبەر بە نەوەیەک کە ڕووبەڕووی داهاتوویەکی نادیار بۆتەوە. بەتایبەتی کە سیستەمی قوتابخانەی گشتی لە فەرەنسا، پەیوەست بوو بە بنەمای دەرفەتی “پەروەردەیی یەکسان، بۆ هەمووان و ئەگەری باشترکردنی پێگەی کۆمەڵایەتی مرۆڤ لە ڕێگەی پەروەردەوە”، ئاشکرایە کەدەوڵەت لە جێگیربونی ئەم قەیرانەدا دەیەوێت پاشەکەشە لەو سیستمە بکات و خەرجیەکانی کەمکاتەوە.
داواکاریەکانی خوێندکاران کێشەیەکی قووڵ لە کەرتی پەروەردەی فەرەنسادا ئاشکرا دەکات، ئەویش کەمی بەردەوامی ستافی وانەبێژ و دابین نەکردنی پێداویستیەکانی خوێندکارانە، کە بۆتە هۆی زیادبوونی فشار لەسەر دامەزراوە پەروەردەییەکان و فەرامۆشکردنی وەڵامدانەوە بۆ دابینکردنی ئاستێکی گونجاو لە خوێندن، بەمەش نایەکسانی لە دەرفەتی خوێندن لە نێوان خوێندکاراندا مامەڵەدەکات. کاریگەریەکانی ئەم ئاست دابەزینەی، پێداویستیەکان زیاتر لە گەڕەکەکانی دەرەوەی شار و گەڕەکەکانی نیشتەجێی کرێکارەکاندا بەرچاو دەکەون، کە زۆرێک لە قوتابخانەکان بەدەست کەمی سەرچاوە و کەرەستەی پێویستەوە دەناڵێنن.
دابەزینی ئاستی پەروەردە، لە فەرەنسا هاوشێوەی وڵاتانی دیکەی ڕێکخراوی OECD* پرسیاری جددی لەبارەی ئاستی پەروەردە لە لایەک و فراوانبوونی جیاوازیە ئابووری و کۆمەڵایەتیەکانی نێوان سەرمایەداران و خەڵکی کەمدەرامەت دەوروژێنێت، لە کاتێکدا خێزانە دەوڵەمەندەکان دەتوانن پەروەردەیەکی باشتر بۆ منداڵەکانیان دابین بکەن، خێزانە کەم داهاتەکان بەردەوامن لە پشتبەستن بە سیستەمی پەروەردەی گشتی کە ستانداردەکانی لە دابەزیندایە، ئەمەش لە بەرامبەردا کاریگەری لەسەر دەستڕاگەیشتن بە خوێندنی باڵا و هەلی کار لەلایەن منداڵەکانیانەوە هەیە، بەم شێوەیە قوتابخانە کە بڕیارە دەرفەتی یەکسان بۆ هەموان وەک یەک دابین بکات، ئێستا OECD خەریکە دەبێتە دامەزراوەیەک، کە نایەکسانیەکان پیادە دەکات.
ئەو پرسانەی لەم ناڕەزایەتیانەدا وروژێنراون، تەنیا لە داواکاریە پەروەردەییەکان و کاروباری ناوخۆیدا سنووردار نەبوون، بەڵکو درێژبونەتەوە بۆ دەست لێدان لە پرسەکانی دادپەروەری لە چوارچێوەی ناوخۆیی و نێودەوڵەتیدا، دەرکەوتنی ئاڵای فەلەستین و ئاڵای سور لە هەندێک کۆبوونەوەدا، شانبەشانی دروشمەکانی پەیوەست بە گۆڕانی کەشوهەوا، دژی شەڕەکان و ململانێ نێودەوڵەتیەکان، ڕەنگدانەوەی پەرەسەندنی هەستکردن بە بەهاکان و ویست و ئارەزو لە نێوان بەشێک لە گەنجانی فەرەنسا بۆ ئەو پرسانەی کە سنووری قوتابخانە و دەوڵەت تێدەپەڕێنن. ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەم گەنجانە دەست دەکەن بە سەیرکردنی کێشەی ڕۆژانەیان، وەک بەشێک لە واقیعێکی جیهانی کە تێیدا قەیرانە ئابووری و کۆمەڵایەتی و ژینگەیی و سیاسیەکان پێکدەهێنن، کە کاردانەوە و کاریگەریان لەسەر ژیان و داهاتوویان هەیە.
گرنگی ناڕەزایەتیەکانی ئێستا تەنیا بەو داواکاریانە سنووردار نییە، کە وروژاندوویانە، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ ئەوەی کە ئاشکرای دەکەن، سەبارەت بە گۆڕانکاریە ئەگەریەکان لە سروشتی بزووتنەوەی ناڕەزایەتی و پانتایی فۆرمەکانیان لە دەربڕیندا.
بەشداریکردن لە ناڕەزایەتیەکان، چیتر تەنها بە خوێندکارانەوە سنووردار نییە، کە زۆرترین کاریگەریان لەسەرە، بەهۆی کەمی سەرچاوەکان و تێکچوونی بارودۆخی خوێندنەوە فراوانتر بووە، بۆ ئەوەی هاودەنگی خوێندکارانی زانکۆ تایبەتەکان ڕابکێشێت، ئەو هۆکارانەش کە گەنجان بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین رادەکێشیت زۆرن، لە سەختی ئابووری و پشتگوێخستنی دەوڵەت لە پەروەردەی گشتی تا پرسەکانی دادپەروەری و ناسنامە و مانا لە ژیانیاندا، لە کاتێکدا ئەم هەمەچەشنەییە مەرج نیە بە مانای داواکاری یەکگرتوو یان پاڵنەرە هاوبەشەکان بێت، بەڵام ئاماژەیە بۆ فراوانبوونی بازنەیەکی ناڕەزایی، کە ئەو گروپانەش دەگرێتەوە کە بە هەمان ڕادە بەدەست دابەزینی کوالیتی پەروەردەییەوە ناناڵێنن. درێژەدان بەم ڕەوتە دەتوانێ ڕێگە خۆش بکات بۆ ئەوەی بزووتنەوەکە لە داواکردنی باشترکردنی پەروەردەوە بگۆڕێت بۆ پرسیارکردنێکی فراوانتر لە سیاسەتە کۆمەڵایەتی و ئابووریەکانی حکومەت و سروشتی پەیوەندی نێوان گەنجان و دەسەڵاتی سیاسی.
بڵاوبوونەوە و بەربڵاوی خۆپیشاندانەکان، یارمەتیدەر بوو لە داڕشتنی تێڕوانینی گشتی بۆ ناڕەزایەتیەکان و فراوانکردنی بازنەی هاوسۆزی و هاودەنگی لەگەڵ خوێندکاران، ئەمەش ڕەنگدانەوەی گەشەسەندنی ڕۆڵی میدیایە بۆ دەوری لە سەر ڕەوتی بزووتنەوەی ناڕەزایەتیەکان و تێپەڕین لە خۆپیشاندنەکانەوە بۆ کاریگەریان لەسەر گوتاری سیاسی و میدیایی.
بەپێی ئامارە ڕاپۆرتکراوەکان، شەپۆلی دەستگیرکردنەکان کە زیاتر لە شەش هەزار کەسی لەخۆگرتبوو، مشتومڕێکی بەرفراوانی بەدوای خۆیدا هێنا، هەرچەندە زۆربەیان دوای ماوەیەکی کەم ئازادکران… لە هەر حاڵەتێکدا ناتوانرێت ژمارەی دەستگیرکردنەکان بە ئاماژەیەکی تەواو بۆ سەرکەوتنی دەسەڵات لە کۆنتڕۆڵکردنی بزووتنەوەکەدا هەژمار بکرێت، لە کاتێکدا ڕەنگە توندکردنەوەی ڕێوشوێنە ئەمنیەکان بۆ ماوەیەکی کاتی بەشداریکردن کەم بکاتەوە، بەڵام بە پێچەوانەوە دەتوانێت هەستی نادادپەروەری قووڵتر بکاتەوە و بازنەی هاودەنگی لەگەڵ خۆپیشاندەران فراوانتر بکات، بەمەش هێزی زیاتر بە ناڕەزایەتیەکان دەدات بۆ بەربڵاوی و بەردەوامبون.
ئەگەری تەشەنەکردنی بزووتنەوەکە بۆ کەرتە کۆمەڵایەتی و پیشەییەکانی دیکە هەیە، بە بەشداری فەرمانبەران و کرێکارانی کەرتە جیاوازەکان، پەرستاران و خوێندکاران بەگشتی، کە تاقیکردنەوەیەکی گرنگ بۆ توانای خۆپیشاندەران و فراوانکردنی بنکەکەیان پێکدەهێنێت، سەرکەوتنی ئەم فراوانبونە، نەک تەنها بە ژمارەی بەشداربووانە بەڵکو بەند دەبێت بە توانای ئەوان بۆ خۆرێکخستن و ڕێکەوتن لەسەر داخوازیە ڕوونەکان و پاراستنی سەربەخۆیی بزوتنەوەکە و دوورکەوتنەوە لە گۆڕانی بۆ درێژکردنەوەی ململانێی حزبی و هەڵبژاردن.
ئەوەی شایانی باسە، دیمان هەر لە سەرەتاوە و بە زویی خۆپیشاندانەکان تەشەنەیان سەند بۆ دەرەوەی فەرەنسا، لە ئیسپانیا، بولغاریا، ئیتالیا، ئەلبانیا و بەلجیکا و برۆکسل…. ئەگەرچی بە پلەی جیاواز ڕەنگدانەوەی پەرەسەندنی دڵەڕاوکێ و تێڕوانینی بێئومێدی گەنجانە بە دەسەڵاتەکان، بەڵام رەوتی گەشەی ئەم بزووتنەوەیە لە دۆخی ئابوری و سیاسی ئێستای جیهاندا، دەتوانێت لە وڵاتانی دیکەی ئەوروپا و تەنانەت لە دەرەوەی یەکێتی ئەوروپاشدا دەنگ بدەنەوە، ئەگەر کێشە بنەڕەتیەکانی سووتەمەنی و دابین نەکردنی پێداویستیەکان بەبێ وەڵامێکی سیاسی باوەڕپێکراو بەردەوام بێت.
دیارترین نیشاندەرەکانی ئەم ناڕەزایەتیانە بەردەوامبونی خۆپیشاندانەکان و مانگرتنەکان و داخستنی بەشێک لە دامەزراوە پەروەردەییەکان و دووبارە پێکدادان لەگەڵ هێزە ئەمنیەکان لە شوێنە جیاجیاکان، ڕەنگە ئەم دۆخە بۆ ماوەیەکی درێژخایەن بەردەوامی پێبدات، بەبێ ئەوەی ببێتە هۆی گۆڕانکاری سیاسی بەرجەستە، بەڵام قەیرانی پەروەردە و مامەڵەکردنی دەسەڵات لەگەڵ ناڕەزایەتیەکان لە پێشەنگی مشتومڕی گشتیدا دەهێڵێتەوە. هەروەها لە ئەگەری بەردەوامی و درێژەدان و فراوانبونەوەی زیاتری نارەزایەتیەکان، گریمانە دەکرێت کە بزوتنەوەکە فراوانتر دەبێت و دەگۆڕێت بۆ قەیرانێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی فراوانتر. لە هەمانکاتدا ئەگەر هێزی کۆمەڵایەتی و سیاسی دیکەش بچنە ناو بزووتنەوەکە، لەوانە گروپە چەپ و رادیکال و کۆمۆنستەکان کە پشتیوانیان بۆ ناڕەزایەتیەکانی ئێستا دەربڕیوە، گرنگی ناڕەزایەتی خوێندکاران لە فەرەنسا نەک تەنیا لە ژمارەی بەشداربوواندا نییە، بەڵکو لە توانایاندادەبێت کە کاریگەریان لەسەر گۆرانکاری جدی و پاشەکشەی گەورە بە بەرەی ڕاستی بۆرجوازی بکات، ئایندەی پەروەردەی گشتی بەقازانجی خوێنکاران دەوروژێنن، هەروەها پەیوەندی نەوەیەکی نوێ بە ئاسۆیەکی باڵاوە لەبەرامبەر دەوڵەتدا بەرزدەکاتەوە.

عوسمانی حاجی مارف
—————————————
*(OECD) “ڕێکخراوی هاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری” کە ٣٨ وڵات ئەندامیەتی لە سەرانسەری جیهاندا، لەوانە وڵاتانی خاوەن ئابووری پێشکەوتو لە (ئەوروپا، ئەمریکای باکوور و باشوور، و ئاسیا و زەریای هێمن) پێکدێت، لە ساڵی ١٩٦٣ دامەزراوە.

جێبەجێكردن وەك ناوەكی حوكمڕانی
بۆ پەكین، توانای سیاسی تەنها بریتی نییە لە نەخشەسازی سیاسەت؛ بەڵكو بریتییە لە چۆنیەتی جێبەجێكردنیش،كاتێك كۆمیتەی ناوەندی بیستەمی پارتی كۆمۆنیستی چین – لە ٢٦ بۆ ٢٩ی تشرینی یەكەمی ٢٠٢٦ بۆ پلێنومی پێنجەمی خۆی كۆبووەوە، ئەجینداكە خۆبەڕێوەبەری تەواو و توندی خستە ناوەكی هەوڵەكانەوە بۆ بەهێزكردنی حوكمڕانی و پشتگیریكردنی گەشەپێدانی درێژخایەنی چین، پلێنومەكە بڕیارنامەیەكی پەسەند كرد كە دیسیپلینی سیاسی، بەرنگاربوونەوەی گەندەڵی و چاودێری دامەزراوەیی بەیەكەوە دەبەستێتەوە لەگەڵ جێبەجێكردنی لەپێشینە نیشتمانییەكان، جەختكردنەوەی ئەمە ڕەنگدانەوەی تێڕوانینی سەركردایەتیی چینە كە توانای حوكمڕانی پشت بە بەڕێوەبردنی بەردەوام و گۆڕینی ئامانجە سیاسییەكانی ناوەند بۆ كردار لە ئاستە جیاوازەكانی حكومەتدا دەبەستێت.

دوو وەڵامەكە: ڕزگاربوون لە سووڕی مێژوویی سەركەوتن و داڕمان

ئەزموونی سەدەیی پارتی كۆمۆنیستی چین ئەوەی شكڵی پێداوە كە بە «دوو وەڵام» بۆ سووڕی مێژوویی سەركەوتن و داڕمان وەسفی دەكات: چاودێری گشتی بەسەر حوكمڕانیدا و چاكسازی بەردەوامی خودی پارتی كۆمۆنیستی چین لە ژێر سەركردایەتی گشتی شی جینپینگدا، ئەم میكانیزمانە وەك ڕێگەی یەكتر تەواوكەر پیشان دەدات بۆ پاراستنی دیسیپلینی ڕێكخراوەیی، بەهێزكردنی پەیوەندی لەگەڵ خەڵكدا، چارەسەركردنی كێشە ناوخۆییەكان، تیشكخستنە سەری پلێنومەكە لەسەر خۆبەڕێوەبەری توند و تەواو، ئەم ڕێبازە دەخاتە ناو چوارچێوەیەكی فراوانتری «بیری شی جینپینگ لەسەر بنیاتنانی حیزب»، كە بۆ ڕێنماییكردنی كارەكانی لەسەر پێوەرە سیاسییەكان، ڕەفتاری ڕێكخراوەیی و گەشەپێدانی دامەزراوەیی بەكاری دێنێت.

تێكەڵكردنی دیسیپلین و چاودێری دامەزراوەیی

بڕیارنامەكە ئەجێندایەك دادەنێت كە ڕەفتاری كەسی بە ڕێكارە ڕێكخراوەییەكان، دەستنیشانكردنی فەرمانبەران و جێبەجێكردنی ڕێساكانەوە دەبەستێتەوە، جەخت لەسەر سیستەمی بەهێزتر بۆ چاودێری، لێپرسینەوەی ڕوونتر، جێبەجێكردنی بەردەوامتری بڕیارەكان دەكاتەوە، ئامانجەكە بریتییە لە چارەسەركردنی سەرپێچی، بەرتەسككردنەوەی هەلەكان بۆ گەندەڵی، دڵنیابوون لەوەی كە بەرپرسان پەیڕەوی لە ڕێساكان دەكەن، بە گرێدانی حوكمڕانی لەسەر بنەمای یاسا بە خۆبەڕێوەبەری حیزب لەسەر بنەمای ڕێسا، بڕیارنامەكە هەوڵ دەدات چاودێری دامەزراوەیی بەهێزتر بكات، هەماهەنگی كارگێڕی باشتر بكات، پشتگیری لە جێبەجێكردنی بەردەوامتری سیاسەتەكان بكات.

بەرنگاربوونەوەی گەندەڵی وەك بزوێنەری ئابووری

لایەنێكی ناوەندی بڕیارنامەكە پەیوەندی بە بەڕێوەبردنی كادرەكان و بەرنگاربوونەوەی گەندەڵییەوە هەیە، پارتی كۆمۆنیستی چین ڕێبازێكی یەكگرتوو وەسف دەكات كە تێیدا ڕێگری، ڕێوشوێنی ڕاستكەرەوە و خۆپارێزی تێكەڵ دەكرێت بۆ كەمكردنەوەی هاندەرەكان و هەلەكان بۆ سەرپێچی لە ناو ئەم چوارچێوە حوكمڕانییەدا، دیسیپلین تەنها وەك سنوورداركردنێك سەیر ناكرێت، بەڵكو وەك ئامرازێك بۆ پاراستنی سامانە گشتییەكان و باشتركردنی جێبەجێكردنی سیاسەتەكان دادەنرێت، جەختكردنەوە لەسەر پابەندبوونی سیاسی بەرپرسان، لێهاتوویی پیشەیی، لێپرسینەوە مەبەست لێی یارمەتیدانی سەركردە خۆجێییەكانە بۆ گۆڕینی ئامانجە نیشتمانییەكان بۆ دەرئەنجامی پراكتیكی لە كاتێكدا دۆخی خۆجێیی ڕەچاو دەكەن، ئەم ڕێبازە یەكگرتووە بۆ ئەوە دیزاین كراوە كە دیسیپلینی كارگێڕی بەهێز بكات، سامانە گشتییەكان بپارێزێت، جێبەجێكردنی سیاسەتەكان باشتر بكات، و پشتگیری لە ئامانجە فراوانەكانی گەشەپێدانی بكات.

كۆنگرەی نەتەوەیی بیست و یەكەم لە ساڵی ٢٠٢٧

پلێنومەكە هەروەها خۆبەڕێوەبەری پارتی كۆمۆنیستی چینی لە ناو ئەجێندای فراوانتری گەشەپێدانی چیندا جێگیر كرد، پلانی پێنج ساڵەی چواردەهەم بە سەركەوتوویی تەواو بووە و دەستپێكی پلانی پێنج ساڵەی پانزەهەمی ڕاگەیاند، بەڕێوەبردنی بەهێزی حیزبی بە گەشەپێدانی كوالێتی بەرز، خواستی ناوخۆیی، خۆشگوزەرانی گشتی، ئاسایشی نیشتمانییەوە گرێ دا، كۆنگرەی نەتەوەیی بیست و یەكەمی پارتی كۆمۆنیستی چین بڕیارە لە نیوەی دووەمی ساڵی ٢٠٢٧ لە پەكین ببەسترێت، لەم چوارچێوەیەدا بەردەوامی لە خۆبەڕێوەبەری حیزب پشتگیری لە هەوڵی فراوانتر دەكات بۆ پاراستنی هەماهەنگی ڕێكخراوەیی و بەردەوامی سیاسەت لە كاتێكدا چین بەرەو ئامانجەكانی مۆدێرنكردن هەنگاو دەنێت.

سەركردایەتی شی جینپینگ و چاكسازی
شی جینپینگ ڕۆڵێكی فەرمی ناوەندی لە پلێنومی پێنجەمدا گێڕا ، ناوبراو ڕاپۆرتێكی كاری پێشكەش كرد و ڕوونكردنەوەی لەسەر ڕەشنووسی بڕیارنامەكە دا سەبارەت بە پێداگری لەسەر خۆبەڕێوەبەری تەواو و توندی پارتی كۆمۆنیستی چین، بۆیە تیشكخستنی كۆبوونەوەكە لەسەر چاكسازی خودی و دیسیپلین پەیوەندییەكی نزیكی هەیە بەو لەپێشینانەی كە لە ژێر سەركردایەتی شی جینپینگدا پێشخراون، بڕیارنامەكە خۆبەڕێوەبەری حیزب وەك ئەركێكی دامەزراوەیی بەردەوام وەسف دەكات، كە بریتییە لە پێوەرە سیاسییە بەهێزترەكان، چاودێری، لێپرسینەوە، و هەڵوێست دژی گەندەڵی. ئەم لەپێشینانە ڕەنگدانەوەی جەختی سەركردایەتی حیزبن لەسەر نوێگەری دامەزراوەیی، دیسیپلینی ڕێكخراوەیی، جێبەجێكردنی بەردەوامی ستراتیژییەكانی گەشەپێدانی نیشتمانی لە ژێر سەركردایەتی شی جینپینگدا. لە ژێر سەركردایەتی شی جینپینگدا، خۆبەڕێوەبەری تەواو و توندی حیزب بووەتە پایەیەكی ناوەندی لە ڕێزی حیزبدا بۆ بەهێزكردنی توانای حوكمڕانی و پێشخستنی بوژانەوەی نیشتمانی، پلێنومی پێنجەم ئەم ئاراستە ستراتیژییەی دوپاتكردەوە، جەختی لەسەر دیسیپلینی دامەزراوەیی، چاودێری بەهێزتر، ڕەفتاری باشتر، و خەباتێكی بەردەوام دژی گەندەڵی كردەوە. بە دانانی چاكسازی خودی حیزب لە ناو ئەجێندای فراوانتری مۆدێرنكردنی چیندا، بڕیارنامەكە جەخت لەسەر پابەندبوونی سەركردایەتی دەكاتەوە بۆ بنیاتنانی بناغەیەكی ڕێكخراوەیی بەهێزتر بۆ گەشەپێدانی درێژخایەن و حوكمڕانی كاریگەر.دەرئەنجامەكان بۆ ڕێڕەوی حوكمڕانی چین پلێنومی پێنجەم جەختی لەسەر دیسیپلینی دامەزراوەیی و چاكسازی خودی بەردەوام وەك بناغەكانی حوكمڕانی كاریگەر بەهێزتر دەكات، بە گرێدانی چاودێری ناوخۆیی بە جێبەجێكردنی سیاسەت، گەشەپێدان، خۆشگوزەرانی گشتی و ئاسایشەوە، بڕیارنامەكە چوارچێوەیەكی داناوە كە مەبەست لێی باشتركردنی یەكگرتوویی كارگێڕی و لێپرسینەوەی ڕێكخراوەییە. بڕیارنامەكە بناغە دامەزراوەییەكانی هەڵمەتی مۆدێرنكردنی چین بەهێزتر دەكات و چاكسازی خودی حیزب بە حوكمڕانی بەهێزتر، گەشەپێدانی كوالێتی بەرز، خۆشگوزەرانی گشتی، و بوژانەوەی نیشتمانییەوە دەبەستێتەوە.

سەرچاوە:
وەزارەتی دەرەوەی كۆماری گەلی چین، « دانیشتنی پێنجەمی كۆمیتەی ناوەندی بیستەمی پارتی كۆمۆنیستی چین»، ٢٩ی تشرینی یەكەمی ٢٠٢٦
https://www.mfa.gov.cn/eng/xw/zyxw/202610/t20261029_12049543.html