خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ دەقی «دوور مەبە لێم»ی هیوا عەبدوڵڵا زرگوێزی.. نووسینی: کارزان عزیز

کاتێک ساردبوونەوە دەبێتە مەرگی ڕۆح خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ دەقی «دوور مەبە لێم»ی هیوا عەبدوڵڵا زرگوێزی لە دیوانی «جریوەی ئەستێرەکان» (لاپەڕە ١٣ – ١٤، سلێمانی، ٢٠١٩)

لە لاپەڕەکانی ئەدەبی هاوچەرخی کوردیدا، کاتێک دەقێکی دڵداری دەتوانێت لە قاوخی لاواندنەوەیەکی کاتی و دەربڕینێکی سەرپێیی هەستەکان دەربچێت، دەبێتە ئاوێنەی تەواوی خەمە دەروونی و مرۆییەکانی سەردەمەکەی. تێکستی «دوور مەبە لێم» لە دیوانی «جریوەی ئەستێرەکان»ی هیوا عەبدوڵڵا زرگوێزی، خاڵی کۆبوونەوەی تەواوی ئەو برینە کەسی و کۆمەڵایەتییانەیە کە بە درێژایی دیوانەکە ئامادەییان هەیە. ئەم شیعرە تەنیا نامەیەکی دڵتەنگیی ئاسایی نییە، بەڵکوو بەرجەستەکردنی هاواری مرۆڤێکە کە لە ژینگەیەکی پڕ لە تەنیایی، مەرگی ئازیزان و بێئارامیدا دەژی؛ مرۆڤێک کە جارێک لە شیعری «یادێک بۆ مەرگی باوکم»دا بە کوڵ دەگری و جارێکی تر بە دەم زامەکانی کەرکووک و کارەساتی هەڵەبجەوە دەناڵێنێت. بۆ وەها کەسێک، عەشق سەرقاڵییەکی سەرپێیی نییە، بەڵکوو دوا پەناگەیە کە دەتوانێت ڕۆحی لە داڕمان بپارێزێت، و هەربۆیە کاتێک لەم دوا قەڵایەشدا هەست بە لێژی و ساردبوونەوە دەکات، هەموو جیهانبینیی بەسەر یەکدا دەڕووخێت.
دەستپێکردنی تێکستەکە بە گازندەیەکی بەسوێ لەسەر پرسی چاوەڕوانی و سەیرکردن، دەستبەجێ دەست دەبات بۆ برینێکی دەروونیی قووڵ کە بریتییە لە «پێویستیی بینراوبوون». لە پەیوەندییە مرۆییەکاندا، تووڕەیی یان دەمەقاڵێ هێندەی بێدەنگی و چاولادان ئازاربەخش نییە؛ چونکە تووڕەیی هێشتا نیشانەی ئەوەیە کە بەرامبەرەکە ددان بە بوونتدا دەنێت، بەڵام چاولادان و چاودزینەوە بێدەنگ پێمان دەڵێت کە بوونت لە بنەڕەتەوە سڕاوەتەوە. شاعیر گلەیی ئەوە دەکات کە یار لە بەردەمیدا ڕێ دەکات و لێی نزیکە، کەچی چاوی لێ دەدزێتەوە و ئاوڕی لێ ناداتەوە. لێرەدا نیگا ناکرێتە ئەندامێکی سادەی جەستە، بەڵکوو دەبێتە پەنجەرەی ناسینی گەردوون؛ کاتێک عاشق دەڵێت چاوەکانم بێجگە لە تۆ کەسی تر لە دوای تۆ نابینن، دەست دەکات بە نابیناکردنی بەئەنقەستی خۆی لە ئاست هەموو جوانییەکانی تری دنیا و هەموو بوونی لە یەک نیگادا کورت دەکاتەوە، کەچی کاتێک لە بەرامبەر ئەم خۆبەدەستەوەدانەدا هیچ گەرمییەک نابینێت، شۆکێکی قورس بەر هۆشیاریی دەکەوێت. ئەم ئامادەبوونە جەستەییە بەبێ هەستپێکردن، دڕندەترین جۆری تەنیایی دروست دەکات، چونکە مەودای فیزیایی تەنیا چەند هەنگاوێکە، بەڵام دڵەکان بە ئەندازەی هەزاران فرسەخ لە یەکتر دابڕاون.
ئەم دابڕانە لەوێدا دەگاتە لووتکەی برینداری کاتێک شاعیر لاپەڕەکانی مێژووی پەیوەندییەکەیان هەڵدەداتەوە و یادی «فرمێسکسڕین» دەهێنێتە پێشەوە. ئەم یادکردنەوەیە دەیسەلمێنێت کە ئەڤینەکەیان سەرەتایەکی لەناکاو نەبووە، بەڵکوو لەسەر هاوبەشیی ئازار و بەزەیی بونیاد نراوە؛ چاوی مەعشووق لە ڕابردوودا پەناگەیەک بووە کە فرمێسکی چاوی عاشقی سڕیوە و لە داڕمان پاراستوویەتی، بەڵام ئێستا پارادۆکسێکی سەخت دەخوڵقێت کاتێک هەمان ئەو دەست و چاوەی دوێنێ دەرمانی ساڕێژکردن بوون، ئەمڕۆ خۆیان دەبنە خودی برینەکە. کاتێک مرۆڤ لە لایەن کەسێکی بێگانەوە بریندار دەکرێت بەرگەی دەگرێت، بەڵام کاتێک پەناگە هەمیشەییەکەی لێی هەڵدەگەڕێتەوە، هەموو باوەڕ و متمانەی بە وەفاداری هەڵدەوەشێتەوە.
لەگەڵ ئەوەشدا، عاشق توانای هەرسکردنی ئەم دابڕانەی نییە، چونکە دانپێدانان بەوەی کە ئیتر لای یار هیچ بەهایەکی نەماوە، بە مانای وێرانبوونی تەواوی کەسایەتیی دێت. لێرەوەیە کە سیستەمی بەرگریی دەروونی کار دەکات و عاشق پەنا دەباتە بەر وشەی «بەهانە» و دڵنەوایی خۆی دەداتەوە کە یار لە ناخیدا هەر دەیسووتێنێت و ئەوەی دەیکات تەنیا بیانوویەکی ڕووکەشە. چەمکی بەهانە لە کۆمەڵگەی کوردیدا تەنیا فێڵێکی کەسی نییە، بەڵکوو دیوارێکی ئەستوورە لە ترسی خێزان، دابونەریت و دەمی خەڵک؛ لە ژینگەیەکی داخراودا زۆر سۆزی پاک لە ترسی لۆمەکردن پەردەپۆش دەکرێن، و شاعیریش بە هێنانەپێشەوەی ئەم چەمکە دەیەوێت یار لە تاوانی دڵڕەقی بێبەری بکات و گوناهەکە بخاتە ئەستۆی بەربەستە کۆمەڵایەتییەکان تا بتوانێت پیرۆزیی ئەم عەشقە لە ناخی خۆیدا بپارێزێت.
ئەم پەرۆشییە کاتێک قووڵتر دەبێتەوە کە شاعیر دەست بۆ هێمای دێرینی «ئاتەشگا» دەبات؛ ئەو شوێنە پیرۆزەی کە لە مێژووی دێرینی ناوچەکەدا ئاگری نەکوژاوەی تێدا پارێزراوە. زرگوێزی دڵی یار دەکاتە ئاتەشگایەک کە ئاگری عەشقی خۆی تێدا دەسووتێت، بەڵام بە پێچەوانەی سروشتی پەرستگە، مەعشووق خۆی بە تەواوی لەو گڕە بێئاگایە و هیچ هەستێکی پێ ناکات. عاشق وەک قوربانییەکی فەرامۆشکراو لە ناو پەرستگەیەکدا دەبێتە خۆڵەمێش کە خوداوەندەکەی تەنانەت دووکەڵی سووتانەکەشی نابینێت، و ئەم نائاگاییەش ئازارەکە دوو هێندە دەکات.
هەر لەسەر ئەم هێڵە، شاعیر بە تەواوی لە نەریتی کلاسیکی ئەدەبیاتی کوردی (لە نموونەی دەقەکانی نالی و سالم) جیا دەبێتەوە؛ ئەگەر شاعیرانی پێشوو فەخریان بەوەوە کردبێت کە سینگیان بکەنە نیشانەی تیری موژگانی یار و برینداربوون مایەی سەربەرزی بووبێت، زرگوێزی وەک مرۆڤێکی مۆدێرنی ماندوو دەدوێت کە چیتر توانای کێشانی ئەم بارگرانییەی نەماوە. ئەو بە ئاشکرا داوا دەکات خوێنڕشتنی ڕۆحی ڕابگیرێت و دەڵێت توانام نەماوە بۆ ئەم خەمە و با ئۆقرەی لێ بێت. ئەمە دەنگی مرۆڤی هاوچەرخە کە ئەوەندە لە جەنگ و شکستەکانی ژیانی دەرەوەدا زامدار کراوە، لە عەشقدا تەنیا بە دوای هێمنی و ئۆقرەگرتندا دەگەڕێت، نەک بە دوای برینێکی نوێدا.
لەم پێناوەشدا، ڕووبەڕووی قووڵترین چەمکی مرۆیی دەبێتەوە کە پرسی مەرگە. کاتێک شاعیر دەڵێت دەترسم ڕۆژی مەرگ بێت و تۆ من لە چاوەکانت دەربێنیت، مەبەستی لەناوچوونی مادی و جەستەیی نییە، بەڵکوو مەبەستی «مەرگی ڕۆحی»یە کە بریتییە لە سڕینەوە لە یادەوەریدا. لە ڕوانگەی عاشقەوە، مرۆڤ کاتێک دەمرێت کە لە بیری ئەو کەسەدا جێگەی نەمێنێت کە خۆشی دەوێت؛ بۆیە داواکردنی مانەوە لە چاوی یاردا، هەوڵێکە بۆ بەدەستهێنانی نەمری لە ڕێگەی عەشقەوە، تا چاوی مەعشووق ببێتە دوا پەناگە و ڕۆح لە فەوتانی ئەبەدی ڕزگاری بێت.
هەرچەندە شاعیر باسی «نۆشینی خەم» دەکات و خەم وەک ژەهرێکی ڕۆژانە دەنۆشێت تەنیا لەبەر ئەوەی دیاریی یارە، بەڵام دەقەکە لە بێدەسەڵاتیدا نامێنێتەوە. لە دوا دێڕدا، کاتێک هاوار دەکات «با دڵت تەنها هی من بێت»، شکۆی عاشق سەر هەڵدەداتەوە؛ ئەو مرۆڤەی ئامادە بوو بسووتێت و بگری، سازش لەسەر کەسایەتیی خۆی ناکات و بە پەیوەندییەکی نیوەچڵ و دابەشکراو ڕازی نابێت، بەڵکوو داوای دڵسۆزییەکی تەواو دەکات. ئەمەش سەلمێنەری ئەوەیە کە عەشق نابێت ببێتە هۆی شکاندنی کەرامەتی مرۆڤ، بەڵکوو دەبێت لەسەر بنەمای هاوبەشیی دوولایەنە بێت.
هەموو ئەم وێنە فیکری و سۆزدارییانە بە زمانێکی زۆر پاک، ڕەوان و بێگرێ هاتوونەتە بەرهەم؛ زمانێک کە شاعیر تێیدا پەنای بۆ وشەی قورس و تەمومژاوی نەبردووە، بەڵکوو بە هەمان شێوازی ئاخاوتنی پاراوی خەڵکی سلێمانی پەیامەکەی گەیاندووەتە دڵی خوێنەر. هاوکات هۆنراوەکە لەسەر کێشی هەشت بڕگەییی کوردی (٤ + ٤) داڕێژراوە کە بەهۆی کورتیی مەودای بڕگەکان و ڕیتمە لەسەرخۆکەیەوە، لەرینەوەیەکی خەمگین بە دەقەکە دەبەخشێت کە تەواو لەگەڵ هەناسەبڕکێی دڵێکی شکاو و چاوەڕواندا یەکدەگرێتەوە، بە جۆرێک دەقەکە شایستەی ئەوەیە بکرێتە گۆرانییەکی کاریگەر. بەم شێوەیە دەقی «دوور مەبە لێم» وەک پارچەیەکی دەگمەن دەمێنێتەوە کە تێیدا سۆزی کەسی و زامی گشتی تێکەڵ دەبن، تا بیسەلمێنێت شاعیری کورد لە پاڵ هەموو بارگرانییە مێژووییەکانیدا، دەتوانێت بە ناسکترین شێوە گوزارشت لە تەنیایی مرۆڤ لە بەردەم ساردبوونەوەی ڕۆحدا بکات.
دەقی هۆنراوەکە: «دوور مەبە لێم» (لە دیوانی «جریوەی ئەستێرەکان»، لاپەڕە ١٣ – ١٤)
دوور مەبە لێم تا دەتوانم بێ تۆ ناژیم وا دەزانم
بۆچی چاوت لێم دەدزیت ڕووم لێ دەکەیت و دەڕۆیت نازانی چاوەکانم کەس نابینن لە دوای تۆ؟
چاوەکانت لە ڕابردوو دەستەسڕی فرمێسکم بوو ئێستا بۆ وا سارد دەڕوانی تۆ زامەکانی من دەزانی
دەڵێی بێدەنگیم بەهانەیە دڵم هەر بۆ تۆ لانەیە نازانم بۆ وا دەڵێیت کە دەزانی عەشقم ڕاستەقینەیە
دڵت وەک ئاتەشگایەکە ئاگرەکەی لە ناخمایە کەچی خۆت لێی بێئاگایت و هەستی پێ ناکەی لە دنیایە
تیری چاوت لە دڵم مەدە مەهێڵە ڕۆحم خوێناوی بێ توانام نەماوە بۆ ئەم خەمە با بەسی بێ و ئۆقرەی لێ بێ
دەترسم ڕۆژی مەرگ بێت و تۆ من لە چاوەکانت دەربێنیت من لە چاوتدا ئەژیم و مەهێڵە ڕۆحم لەناوچێت
خەمم پێ بنۆشە ئەگەر تەنها دیاریی تۆ بێت بۆم بەڵام چیتر دوور مەبە لێم با دڵت تەنها هی من بێت!

نووسینی : کارزان عزیز




داش دوو داش.. شوان عەباس بەدری

  • لەگەڵ یەک ئیدارەییت؟
    — نەخێر
  • کەواتە لەگەڵ دوو ئیدارەییت!؟
    — نەخێر
  • ئەی لەگەڵ چیت؟
    — دەنگی تابوری پێنجەمی ناو حزبەکان و پەرلەمانتارە بەناو سەربەخۆکان خەفە بکەن و سەرۆک و سکرتێری حزبەکان ڕاوێژکارەکانیان بگۆڕن دۆخەکە خود بە خود هێور ئەبێتەوە.
  • کەوایە بەڕای تۆ گەر هاتوو هەر تووندووتیژییەک ڕوویدا و هەر خوێنێک ڕژا لە ئەستۆی ئەو کەسانەیە کە باست کردن؟
    — نا، تەنها لە ئەستۆی پەرلەمانتارە بەناو سەربەخۆکانە.
  • ئەی چار ؟
    — ئەوانەی خۆیان وەک خودا دەبینن و داوا دەکەن هەمیشە بەرامبەرەکەیان تەنازولیان بۆ بکات لە عەرشی خوایەتی بێنە خوارەوە و بە چاوی سەرۆک و سەرکردەی ڕاستەقینەوە لە دۆخەکە بڕوانن و خەمی لێکترازانی خەڵکەکەیان بێت.
  • یانی ئەوەندە دۆخەکە مەترسیدارە؟
    — بۆ خەڵکە ئاساییەکە بۆنی خوێن و کووشتاری لێدێت و بۆ سەرۆک و سەرکردەکان بۆنی دەسکەوتی زیاتر و بۆ تابووری پێنجەمی ناو حزبەکان و بەناو پەرلەمانتارە سەربەخۆکانیش بۆنی دۆلار و یۆرۆ و موڵک و ماڵی زیاتری لێدێ!
  • ئەی جگە لەو چارەسەرەی باستکرد چارەسەری تر هەیە؟
    — بەڵێ هەیە.
    -چییە؟
    — هەروەک بەر لە 25 ساڵ وتم بینای پەرلەمان بکرێت بە مەیانی ئاژەڵان و ئاژەڵی تیا بفرۆشرێت چونکە سوودی لەو بینای پەرلەمانەی کە بە دەبابە ئەتک کرا زیاترە بۆ خەڵک و کاسبکارە ئاساییەکەی وڵات.

شوان عەباس بەدری




سۆسیالیستەکان و فەلسەفەی زمانی سیاسی -.. ئەکرەم سەعید

بەشی یەکەم

” ڕەخنەی بێبەزەییانە لە هەموو ئەوەی کە هەیە ” – مارکس (١).

پێشەکی تیۆری:

ڕەنگە هەندێک لە مارکسیستەکان پێیان وابێت کە نووسینی ڕەخنە کە ئاراستەی چەپ بکرێت لەم کاتەی ئێستاماندا کارێکی گونجاو نییە، و بەڵگەشیان بۆ ئەوە ئەوەیە کە لە جیهانی ئەمڕۆدا، کە تێیدا هزر و سیاسەتی بۆرژوازیی ڕاستڕەو باڵادەستە و بەهێزتر دەبێت، باشتر وایە هەموومان هەوڵ بدەین بۆ یەکخستنی ڕیزەکانی چەپ و دووربکەوینەوە لە ڕەخنەگرتن لە یەکتری. وەڵامدانەوەی ئەم هاوڕێ بەڕێزانەش ئەوەیە کە بزووتنەوەی سۆسیالیستی تەنها بە بێلایەنی و ڕەخنەی بنەڕەتی و مەبدەئی بەهێز دەبێت؛ چونکە مارکسیزم لە جەوهەردا بریتییە لە ڕەخنە. کتێبە بەناوبانگەکانی هەریەک لە (مارکس، ئەنگڵس، ڕۆزا، کاوتسکی، پلێخانۆڤ، لینین، هتد)، زۆربەیان بریتین لە ڕەخنەگرتن لە چەپەکانی سەردەمی خۆیان، بۆ نموونە: (کتێبی ئایدیۆلۆژیای ئەڵمانی ڕەخنەیە لە چەپی هیگڵی – کتێبی دژە دوهرینگ ڕەخنەیە لە بیرمەندێکی چەپی ئەڵمانی – ڕەخنە لە بەرنامەی گۆتا ڕەخنەیە لە فیکری لاساڵ – هەژاریی فەلسەفە ڕەخنەیە لە پرۆدۆن،، هتد).
سۆسیالیستەکان پێیان وایە کە ڕەخنە چەکێکی فیکرییە لە جەنگی چینایەتیدا، و هەرکەسێک دەستبەرداری ڕەخنە ببێت، ئەوا دەستبەرداری سۆسیالیزم و بەرژەوەندییەکانی چینی کرێکار بووە. هیچ حیزبێک مافێکی قۆرخکراوی (تایبەتی) نییە بەسەر فیکری سۆسیالیستی و بزووتنەوەی چینی کرێکارەوە، تا ڕێگری لە ئەوانی تر بکات لەوەی ڕەخنەی مەبدەئی و بنەڕەتی ئاراستەی دروشم و تاکتیکەکانی بکەن. ڕەخنە ئازادە؛ بە مەرجی پابەندبوون بە ڕێزگرتن لە کەسایەتیی ئەوی تر و دوورکەوتنەوە لە ناوزڕاندنی هیچ حیزبێک. قەدەغەکردنی ڕەخنە لە سۆسیالیزم دەیگۆڕێت بۆ ئایین، واتە دەگۆڕێت بۆ زۆرداری و سەرکوتکردنی هۆشیاریی کرێکاران، و ڕەگ و ڕیشەی ئەم ڕێبازە سەرکوتکەرەش لە بنەڕەتدا دەگەڕێتەوە بۆ ستالینیزم.

ئەم وتارە تیشک دەخاتە سەر گرفتە بنیادی و چەمکسازییەکان لە گوتاری چەپی هاوچەرخدا، لە ڕێگەی خستنەڕووی نموونەیەک لە ئەدەبیات و بڕیارە سیاسییەکانی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان و پارتی کرێکارانی کوردستان- پەکەکە. شیکردنەوەی زمانەوانیی بەڵگەنامەکانی ئەو دوو حیزبە ئاشکرای دەکات زاراوە و چەمکەکانییان ڕەگ و ڕیشەیان لە هەردوو فەلسەفەی لیبراڵی و کۆنەپارێزیدا داکوتیوە؛ بە جۆرێک چەمکە سەرەکییەکانی وەک دیموکراسی، دەسەڵاتی گەل، ئازادی، دادپەروەری، و یەکسانی دەخرێنە ڕوو، بەبێ هیچ جیاکارییەکی واتایی یان چینایەتی کە لە تێزەکانی ڕاستڕەو جیایان بکاتەوە. ئەم دیمەنەش وەها دەردەکەوێت کە وەک ئەوەی چەپ سیستەمی زمانەوانی و چەمکسازیی باوی ناو هەردوو فیکری لیبراڵی و ڕاستڕەوی خواستووە و گرتۆتەبەر، و دەستەواژەکانی خۆی لە بارگاوییە سۆسیالیستی و شۆڕشگێڕییەکەی بەتاڵ کردبێتەوە. لێرەدا ئەو خاڵەی پێویستە بۆ هەمووان ڕۆشن بێ ئەوەیە؛ کە مەبەست لە ئاراستەکردنی ئەم ڕەخنانە بۆ (حککک – پەکەکە) دەرخستنی جیاوازیی فیکری و سیاسییە و هیچ پاڵنەرێکی کەسیی لەپشت نییە.

سۆسیالیستەکان و فەلسەفەی زمان:
لە دیدگای سۆسیالیستیدا، زمان وەک سیستمێکی ئەبستراکت (مجرد) لە ڕێساکان سەیر ناکرێت، بەڵکو وەک پراکتیکێکی کۆمەڵایەتیی ماددی سەیر دەکرێت کە تێیدا هاوسەنگیی هێزەکان و ململانێی چینایەتی ڕەنگ دەداتەوە. زمان لە ڕوانگەی سۆسیالیستییەوە ئەو مەیدانەیە کە ئایدیۆلۆژیای تێدا دروست دەکرێت، هەژموونی تێدا دەچەسپێنرێت، یان ڕزگاریی فیکریی لە ڕێگەوە ڕێبەرایەتی دەکرێت. هزری سۆسیالستی میراتێکی تیۆریی دەوڵەمەندی هەیە لە لێکۆڵینەوە لە پەیوەندیی نێوان سیاسەت و زماندا؛ بەو پێیەی مارکسیزم لە زمان (بە چەمک و دەربڕینەکانییەوە) وەک ئامرازێکی گەیاندنی بێلایەن ناڕوانێت، بەڵکو وەک گۆڕەپانێکی زیندووی ململانێی چینایەتی، و ئامرازێکی کاریگەر بۆ هەژموونی سیاسی و ئاراستەکردنی ویژدانی گشتیی جەماوەر لێی دەڕوانێت. لە کاتێکدا مارکسیزمی کلاسیک زمانی لە چوارچێوەی «سەرخان»دا پۆلێن کردبوو کە لە لایەن ژێرخانی ئابوورییەوە حوکم دەکرێت، مارکسیزمی ڕەخنەیی و ئاراستە زمانەوانییەکانی دواتر ئەم دیدگایەیان پەرەپێدا؛ بۆ ئەوەی جەخت بکەنەوە کە زمان ئامرازێکی داینامیکی و چالاکە کە ڕاستەوخۆ بەشدارە لە پێکهێنانی هۆشیاری و داڕشتنی کردەی سیاسیدا.
ڤالێنتین ڤۆلۆشینۆڤ سەبارەت بە زمان ئەمەی خوارەوەی نووسیوە: (زمان بە دیارترین بوار دادەنرێت کە تێیدا چۆنیەتیی هێما و پەیوەندیی کۆمەڵایەتیی بەردەوام و گشتگیر ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە دەگێڕن. وشە تەنها دیاردەیەکی ئایدیۆلۆژییە کە بە تەواوی لە ناو ئەرکەکەیدا وەک دەلالەت جێی دەبێتەوە. وشە لەم دۆخەدا لە ئەرکەکەی وەک دەلالەت جیا نابێتەوە و ناکرێت هیچ شتێکی لێ هەڵبهێنجرێت بە دوور لەم ئەرکە، ئەمەش وا دەکات وشە پاکترین و هەستیارترین ئامرازی پەیوەندیی کۆمەڵایەتی بێت).- مارکسیزم و فەلسەفەی زمان / ڤالێنتین ڤۆلۆشینۆڤ – بەشی یەکەم – وەرگێڕانی بۆ عەرەبی: عیماد خالید ئەلحوتبە / الحوار المتمدن.
ڤالێنتین ڤۆلۆشینۆڤ پێی وایە کە وشە تەنها ئامرازێکی گەیاندنی بێلایەن نییە، بەڵکو پێوەرێکی هەستیارە کە گۆڕانکارییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان دەردەخات؛ واتە وشە وەک نیشانەیەکی ئایدیۆلۆژییە. یەک وشە (وەک: ئازادی، دادپەروەری، گەل) ماناکەی بە تەواوی دەگۆڕێت بەپێی ئەو چینە یان ئەو حیزبە سیاسییەی کە دەریدەبڕێت. حیزبی دەسەڵاتدار هەوڵ دەدات «یەک تۆن» (ئاواز)ی جێگیر بسەپێنێت بۆ خزمەتکردنی ئامانجەکانی، لە کاتێکدا حیزبە شۆڕشگێڕ یان ئۆپۆزسیۆنەکان هەوڵ دەدەن تۆنێک بدەنە وشەکان کە گوزارشت لە خواستەکانی جەماوەر بکات.
هێربێرت مارکوزە لە کتێبەکەیدا (مرۆڤی تاکڕەهەند – بەشی چوارەم: «جیهانی داڕشتنی داخراو» ل ١٢١) زمانی سیاسی شیدەکاتەوە؛ لەم بەشەدا ڕوونی دەکاتەوە کە چۆن زمان لە لایەن دەسەڵاتەوە کورت دەکرێتەوە بۆ تەنها دروشمگەلێک کە ئامانجیان کۆنترۆڵکردنی هۆشیاریی جەماوەرە. بەشێکی تەواوی کتێبەکەشی تەرخان کردووە بۆ شیکردنەوەی زمان لە ژێر ناوی زمانی دەسەڵات یان زمانی تاکڕەهەند. مەبەستەکەشی لەم چەمکە، و کەوتنی حیزبە چەپەکان بۆ ناو ئەم تەڵەیە لە چەند خاڵێکی سەرەکیدا کورت دەبێتەوە:

زمانی کارپێکردن (کردەیی) ـ سڕینەوەی مێژوو و قووڵایی:
مارکوزە پێی وایە زمانی سیاسیی مۆدێرن گۆڕاوە بۆ زمانێکی «تەکنیکی و کارپێکردن کە لە دەوری کردار دەخولێتەوە». ئەم زمانە کێشەکان ناخاتە ڕوو مەگەر وەک مەسەلەی تەکنیکی کە پێویستیان بە چاکسازییە، نەک وەک قەیرانی بنیادی و جەوهەری لە بنەڕەتی سیستەمەکەدا. بۆ نموونە، کاتێک دەسەڵات یان دەزگاکانی ڕاگەیاندن باس لە پرسەکانی وەک قەیرانی بێکاری یان کەمیی مووچە دەکەن، زمانەکە بە شێوەیەک دادەڕێژرێت کە کێشەکە تەنها وەک کەموکوڕییەکی تەکنیکیی کارگێڕی یان دارایی نیشان بدات کە پێویستی بە دانیشتنی چەند وەزیرێک یان شارەزایەکی ئابووری هەیە بۆ دۆزینەوەی چارەسەر. ئەم زمانە ڕێگری لە مرۆڤ دەکات لەوەی بیر لەوە بکاتەوە کە بێکاری بەشێکی جەوهەری و بنیادییە لە خودی سیستەمی سەرمایەداری؛ واتە زمانەکە ڕەهەندی مێژوویی و فەلسەفیی کێشەکە دەسڕێتەوە، و تەنها ڕەهەندە تەکنیکی و کارگێڕییەکەی دەهێڵێتەوە.

زمان گومان قبوڵ ناکات ـ تۆتالیتاریزمی زمانەوانی:
مارکوزە ڕوونی دەکاتەوە چۆن زمانی سیاسی لەگەڵ زمانی بازرگانی (ڕیکلامکردن) تێکەڵ بووە. ئەم زمانە پشت بە دروشمی کورت، کاریگەر، پۆپۆلیستی، و ئامادەکراو دەبەستێت، کە ئەمەش توانای بیرکردنەوەی ڕەخنەیی دادەپۆشێت. لە بری ئەوەی وشەکان چەمکگەلێک بن هانی بیرکردنەوە بدەن، دەگۆڕێن بۆ فەرمانی جێبەجێکردن. نموونەی ئەمەش دروشمەکانی وەک: «ئازادی، دیموکراسی، پێشکەوتن، ئیرادەی گەل»ن. ئەم وشانە بە شێوازێکی زۆر لاستیکی و تەمومژاوی دەخرێنە ڕوو، بە جۆرێک کە چیتر ناتوانیت پرسیاریان لەسەر بکەیت یان گومانیان لێ بکەیت؛ چونکە خودی زمانەکە ڕێگرە لە دروستبوونی پرسیار. کاتێکیش دەسەڵات یان حیزبێکی سیاسی دەڵێت: ”ئێمە لە پێناو بەرژەوەندیی گشتیدا کار دەکەین”، ئەوا زاراوەی (بەرژەوەندیی گشتی) پیرۆزی و قاڵبێکی ئامادە وەردەگرێت کە ڕێگری لە جەماوەر دەکات بپرسن: بەرژەوەندیی کام چین بە دیاریکراوی؟.
مارکوزە نووسیویەتی:(قسەکردن لە جیهانی داڕشتنی گشتیدا تەنها گواستنەوەی هاوواتاکان و وشە دووبارەبووەکانە، و لە واقیعدا هەرگیز بە دوای جیاوازیی جۆریدا ناگەڕێت. بونیادی شیکاری وشە سەرەکییەکە دادەبڕێت لەو ناوەرۆکانەی کە هەڕەشەی هەڵوەشاندنەوەی دەکەن یان لانیکەم کۆسپ دەخەنە بەردەم ئەو مانایەی کە لە لێدوانە سیاسییەکان و ڕای گشتیدا پێی بەکاردەهێنرێت. ڕاستییەکەشی ئەوەیە کە ئەو چەمکەی دەخرێتە پلەی سرووتی پیرۆزەوە (پلەی سرووتی پیرۆز ـ نهێنی کاهینیەتی؛ یەکێکە لە حەوت نهێنییە پیرۆزەکەی کەنیسە لە ئایینی مەسیحیدا)، پارێزبەندی دژی هەڵوەشاندنەوە بەدەست دەهێنێت). ـ (مرۆڤی تاکڕەهەند ـ بەشی چوارەم: «جیهانی داڕشتنی داخراو»).

چۆن حیزبە چەپەکان دەکەونە ناو ئەم تەڵەیەوە؟:
لەم بەشەدا مارکوزە پێی وایە گەورەترین فۆڕمی سەرکوتکردن لە کۆمەڵگای مۆدێرندا لە توانای ئەو کۆمەڵگایەدایە بۆ لەخۆگرتنی زمانی ئۆپۆزسیۆن و تێکەڵکردنی تا ببێتە بەشێک لە زمانە باڵادەستەکەی خۆی. کاتێک حیزبێکی چەپ دێتە ناو مەیدانی سیاسییەوە، بە مەبەستی دۆزینەوەی پێگەیەک لە دەزگاکانی ڕاگەیاندندا و بۆ ئەوەی جەماوەر لێی تێبگات، خۆی ناچار دەبینێت فەرهەنگی زاراوە ڕادیکاڵ و ڕەخنەییەکانی (کە سیستەمەکە لە بنەڕەتەوە ڕەتدەکەنەوە) بگۆڕێت و ئەو زمانە تەکنیکی و پۆپۆلیستییەی لە جێگە دابنێت کە بازاڕی سیاسیی مۆدێرن قبوڵی دەکات.
کاتێ حیزبە چەپەکە دەست دەکات بە بەکارهێنانی وشە لاستیکییەکانی وەک:« دەسەڵاتی بنەماڵە، ئیرادەی گەل، خۆشگوزەرانی، چاکسازی، و دادپەروەریی گشتی»، لێرەدا مارکوزە ڕوونی دەکاتەوە کە لەو چرکەساتەی چەپ دەستبەرداری زمانە ڕەخنەییە تایبەتەکەی خۆی دەبێت و زمانە باڵادەستەکە وەردەگرێت، ئەوا بە تەواوی ناسنامەی خۆی لەدەست دەدات؛ چونکە ئەو وشانەی بەکاریان دەهێنێت پێشوەختە مانا ڕەسەنەکانیان لە لایەن سیستەمی سەرمایەداری و حیزبە لیبراڵ پۆپۆلیستەکانەوە دزراون، و گۆڕاون بۆ ئامرازی کۆنترۆڵکردن. بەمەش چەپ دەگۆڕێت بۆ تەنها ئۆپۆزسیۆنێکی ناوخۆیی کە دروشمەکانی سنووری سیستەمە باوەکە تێناپەڕێنن.
مەبەستی مارکوزە ئەوە بوو کە کۆمەڵگای مۆدێرن، لە ڕێگەی تێکەڵکردنی زمانی سیاسی لەگەڵ زمانی بازرگانی (ڕیکلامکردن)، شێوازێکی زمانەوانیی بەرهەم هێناوە کە هەموو جیاکاری و جیاوازییەکان دەسڕێتەوە. کاتێک حیزبێکی ڕادیکاڵی چەپ بەیاننامەیەک دەردەکات و تێیدا بە هەمان ئەو وشە و دەستەواژانە قسە دەکات کە سیاسەتمەدارە لیبراڵەکان یان ئۆپۆزسیۆنە پۆپۆلیستەکان، یان تەنانەت بەرپرسانی خودی دەسەڵات لە کاتی هەڵمەتەکانی هەڵبژاردندا بەکاری دەهێنن (وەک: دەسەڵاتی گەل، خۆشبەختی بۆ خەڵک، داهاتووی گەش، ماف و ئازادییەکان)، ئەوا ئێمە لێرەدا ڕووبەڕووی دەرکەوتنێکی زەقی «زمانی تاکڕەهەند» دەبینەوە. لەم چوارچێوەیەدا، زمان چیتر ئامرازی ڕزگاری و ڕەخنە نییە، بەڵکو گۆڕاوە بۆ یارییەکی تەکنیکی و بەبازاڕکردن بۆ ڕاکێشانی سەرنجی جەماوەر بە شێوەیەکی کاتی، کە لە چوارچێوەیدا هەموو هێزە سیاسییەکان لە ناو یەک گوتاری قاڵبگرتوودا دەتوێنەوە.

جیاکردنەوەی زمان لە فیکر:
” زمان ڕەنگدانەوەی فیکرە نەک ئامرازێک بۆ فێڵکردن”- مارکس.

بەڵام، تا چ ڕادەیەک مارکس و سۆسیالیستەکان (جیاکردنەوەی زمانی سیاسی لە دەقی ئایدیۆلۆژی) قبوڵ دەکەن، واتە جیاکردنەوەی زمان لە فیکر، یان گوتار لە هۆشیاری؟ ئایا ئەم جیاکارییەی نێوان زمان / پڕوپاگەندە و نێوان بیروباوەڕی ڕاستەقینە نابێتە هۆی جۆرێک لە ساختەکاری و چەواشەکردن؟ ئایا ئەمە بە پێشێلکردنی بنەماکان و شەرعییەتی فیکری دانانرێت لە پێناو بەدەستهێنانی دەستکەوتی جەماوەری و حیزبیی کورتخایەندا؟ ئەمە پرسیارێکی جەوهەریدایە؛ چونکە ئەمە زمانی سیاسی سۆسیالیستی زانستی لە پۆپۆلیزمی چەپ جیادەکاتەوە. ئەگەر بمانەوێت وەڵامی ڕاستەوخۆی پرسیارەکە بدەینەوە: بەڵێ، خودی مارکس هەرگیز ئەم جیاکردنەوە زۆرەملێیەی نێوان فیکر و زمانی قبوڵ نەدەکرد، و زۆربەی سۆسیالیستە بە پەرۆش و ڕژدەکان پێیان وایە ئەم شێوازە بە ناچاری دەبێتە هۆی ساختەکردنی هۆشیاریی جەماوەر، و دروستکردنی دۆخێک لە فێڵی هزری، و قوربانیدان بە بنەما تیۆرییەکان لە پێناو دەستکەوتی پراگماتیی کاتیدا.
لە کتێبە بەناوبانگەکەیاندا «ئایدیۆلۆژیای ئەڵمانی – ١٨٤٥» مارکس و ئەنگڵس دەستەواژەیەکی مێژووییان داڕشتووە کە دەڵێت: «زمان واقیعی ڕاستەوخۆی فیکرە»؛ بە مانای پێکەوە بەسترانی هزر و زمان.
مارکس پێی وایە لە ڕووی بنیادییەوە مەحاڵە مرۆڤ فیکرێکی شۆڕشگێڕانەی هەبێت لە کاتێکدا پەنا بباتە بەر زمانێکی کۆن یان بۆرژوازی بۆ گوزارشتکردن لێی. مارکس لە کتێبی «هەژدەی برۆمێری لویس بۆناپارت»دا ڕەخنەیەکی توندی ئاراستەی ئەو حیزبانە کرد کە دروشم و زمانی لاستیکی بەکاردەهێنن بۆ شاردنەوەی ڕاستییەکان. ئەو پێی وایە شۆڕشی سۆسیالیستی پێویستی بە خۆشاردنەوە نییە لە پشت دەمامکی «گەل» یان پەناگرتن بە دەستەواژە تەمومژاوییەکان، بەڵکو دەبێت خۆی بە زمانێکی ڕوون و ڕاستگۆیانە پێناسە بکات، بەم شێوەیە مارکس سازشکردنی زاراوەیی ڕەتکردەوە. لەسەر ئەم بنەمایە، مارکس هەرگیز قبوڵی نەدەکرد حیزب سازش بکات لە ڕێگەی شاردنەوەی چەمکە جەوهەرییەکانی (وەک: ململانێی چینایەتی و هەڵوەشاندنەوەی خاوەندارێتیی تایبەتی) و گۆڕینیان بە قسەکردن لەسەر «دەسەڵاتی گەل و خۆشگوزەرانی» تەنها لەپێناو لەدەستنەدانی جەماوەرەکەی.

ئایا جیاکردنەوەی زمان لە فیکر «فێڵ و ساختەکاری» دروست ناکات؟ بەڵێ، بێگومان بە تەواوی دروستی دەکات، بەڵام پاساوی حیزب بۆ ئەم زمانە پۆپۆلیستییە کە بەتاڵکراوەتەوە لە بنەماکانی سۆسیالیستی، پێویستی (پڕوپاگاندەکردن و ئاژیتاسیۆن – وروژاندن)ی جووڵاندنی هەست و سۆزی جەماوەرە بۆ ئەوەی هەڵوێستێکی خێرا و کردەیی وەربگرن. لە ڕاستیدا، پڕوپاگاندە و ئاژیتاسیۆنی سۆسیالیستی لە پێناو ڕاکێشانی جەماوەردا، بە هیچ شێوەیەک بە مانای هاوتابوونی زمان و گوتار نایەت لەگەڵ پارتە بۆرژوازییەکانی تردا، و نابێت ببێتە هۆی لەدەستدانی هزر و بنەما جەوهەرییەکانی خۆی.
کاتێک حیزبێک لە ناوخۆیدا بەرنامەیەکی ڕادیکاڵ پەیڕەو دەکات (وەک: دیکتاتۆرییەتی پرۆلیتاریا و هەڵوەشاندنەوەی خاوەنداریەتی تایبەتی سەرمایەداری و بازاڕ)، بەڵام لە دەرەوە بە زمانێکی جیاواز ڕوو لە جەماوەر دەکات و پێیان دەڵێت: (ئێمە دەسەڵاتی ئیرادەی گەل و ئازادیمان دەوێت)، ئەوا ئێمە لێرەدا ڕووبەڕووی دوو تەنگژەی مۆڕاڵی و سیاسیی گەورە دەبینەوە.
لە پلەی یەکەمدا حیزبەکە جەماوەری چەواشە کردووە، چونکە لێرەدا حیزب بە ڕووخساری فێڵبازێکی زیرەک دەردەکەوێت کە بە عەقڵییەت و لووتبەرزییەکی بژاردە «لە سەرەوە بۆ خوارەوە» سەیری جەماوەر دەکات؛ وەک ئەوەی حاڵی زمانەکەی بڵێت: خەڵکی گشتی هۆشیاریی تەواویان نییە بۆ تێگەیشتن لە فەلسەفەکەمان، کەواتە با بە دروشمی سادەکراوە بیانخەڵەتێنین. دووەم، حیزب ژینگەیەک دروست دەکات بۆ دووفاقیی کادیران و لێکترازانی کەسایەتیی حیزبی. لەم ژینگەیەدا کادیرانی حیزب تووشی جۆرێک لە پارچەپارچەبوونی ناسنامە دەبن؛ بە جۆرێک لە ناو هۆڵەکانی حیزبدا بە زمانێکی ڕادیکاڵی توند قسە دەکەن، لە کاتێکدا لە فەزای گشتی یان دەزگاکانی ڕاگەیاندندا دەگۆڕێن بۆ سۆسیال دیموکراتێکی نەرم. ئەم ڕەفتارەش وا دەکات جەماوەر بە تەواوی متمانەی بەم جۆرە حیزبانە نەمێنێت.

پێشێلکردنی بنەماکان لە پێناو جەماوەریبوونی کاتیدا:
ئەمە هەمان ئەو تەڵەیەیە کە حیزبە کۆمۆنیستەکان و زۆرێک لە هێزە چەپەکانی تری ناوچەکە تێیکەوتوون. ئەوان پێیان وابوو ئەم جیاکارییە زمانەوانییە دەتوانێت حیزب بگۆڕێت بۆ هێزێکی جەماوەریی گەورە، بەڵام ئەنجامە مێژووییەکە بە تەواوی پێچەوانە بووەوە. کاتێک بۆ چەندین ساڵی درێژ زمانی «ئۆپۆزسیۆنی نەریتی باو» وەک تاکە بژاردە بەکاردەهێنیت، وردە وردە مێشکی کادیران و لایەنگرانی حیزب لە فیکری ڕادیکاڵ دادەماڵرێت، تا دواجار وەک شوێنکەوتوو و هەڵگری ڕاستەقینەی خودی ئەو زمانە تەمومژاوییە دەمێننەوە، لە پێناو کۆکردنەوەی چەند کەسێکی زیادە لە خۆپیشاندانێکدا یان کۆکردنەوەی هەندێک دەنگی هەڵبژاردن، سەرئەنجام بنەما جەوهەرییەکانی حیزب دەکرێنە قوربانی (قوربانیدان بە ستراتیژ لە بەرژەوەندیی تاکتیکدا)، ئەمەش ڕێکخراوەکە بەرەو مایەپووچبوونی فیکری دەبات؛ و کاتێک قەیرانەکە دادەمرکێتەوە و جەماوەر بڵاوەی لێدەکات، حیزب خۆی دەبینێتەوە کە ناسنامە فیکرییەکەی پێشووی لەدەست داوە بەبێ ئەوەی سەرکەوتوو بووبێت لە بەدەستهێنانی پێگەیەکی جەماوەریی ڕاستەقینە. ئەو حیزبە شیوعی و چەپانەی زمان لە فیکر، یان گوتار لە ئایدیۆلۆژیا جیادەکەنەوە، قەیرانی چەمکیان هەیە لە گوتارەکانیاندا، و پەیڕەوی تاکتیکێکی ماکیاڤیلی دەکەن کە پێی وایە «ئامانج پاساو بۆ ئامراز دەهێنێتەوە». بەڵام مارکسیزمی ڕەسەن جەخت دەکاتەوە کە ڕاستگۆیی فیکری و ڕوونیی زمان دوو مەرجی بنەڕەتین بۆ بنیاتنانی هۆشیاریی ڕاستەقینەی چینی کرێکار.

زمانی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان:
لەم بەشەی یەکەمدا، نموونەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان دەهێنینەوە، ئەوەش لە ڕێگەی ئەو زمانەوە (وشە و چەمکەکان) کە لە بڕیارەکانیدا بەکاری دەهێنێت، سەرەڕای وتار و گوتارەکانی ئەندامانی سەرکردایەتیی حیزبەکە.
(هەردوو بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانی، بە‌هێزی میلیشیا بەشێوەیەکی ڕەها و نایاسایی دەستیان بەسەر دەسەڵات و تەواوی سامان و داهاتی ئەم کۆمەڵگەیەدا گرتووە. کوردستانیان بە زۆر و زۆرداریی میلیشیاکانیان لە نێوان خۆیاندا دابەشکردووە. .. ئەم فۆڕم و مۆدێلە لە دەسەڵاتدارێتی و وردوخاشکردنی ئیرادەی خەڵک، تا سەر مۆخ کۆنەپەرستانە و ناکۆکە بە هیوا و ئاوات و ئارەزوەکانی خەڵکی شارستانیی کوردستان و پێوانە سەردەمیەکان و هەرگیز شایانی ژیان و شکۆی خەڵکی کوردستان نییە و دەبێ کۆتایی بێت.) – سەرچاوە: بەیاننامەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری سەبارەت بە: پێویستی خەبات بۆ کۆتایهێنان بە دەسەڵاتی بنەماڵە! – تشرینی یەکەم 1, 2026.
بەیاننامەکە دەڵێت: (دوو دەسەڵاتی میلیشیایی ستەمکار و سەرکوتکەر و نایاسایی و ناشاریستانی و نابەرپرس بەرامبەر ژیان و پێداویستی و ئازادییەکانی خەڵک) – دەسەڵاتی نایاسایی و ناشاریستانی مانای چییە؟ مەبەستی ئەم کۆمۆنیستانە لە (یاسا و شارستانیبوون) چییە؟. ئایا ئەگەر دەسەڵات یاسایی و شارستانی بووایە، هیچ کێشەیەک نەدەبوو؟ ئایا ئەمە دیدگایەکی مارکسییە بۆ دەسەڵاتی؟.
زمانی دەقی سیاسیی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، لە واقیعدا تێکەڵەیەکە لە ڕەخنەی مارکسیی کلاسیک لە دەوڵەت و دروشمی سیاسیی پۆپۆلیستی (جەماوەری) بۆ جووڵاندنی شەقام.
بۆ تێگەیشتن لەوەی مەبەستیان چییە لەم چەمکانە، و ئایا ئەمە دیدگایەکی مارکسییە یان نا، پێویستە بابەتەکە لەسەر ئاستی فەلسەفی و سیاسی شیبکرێتەوە:
مانای «دەسەڵاتی نایاسایی و ناشاریستانی» لە ڕوانگەی حیزبی شیوعییەوە:
ئەگەر وەک حککک دەڵێ:(دەسەڵاتی ئەم دوو بنەماڵەیە، وەکو فۆڕمی بەرجەستەبووی دەسەڵاتی چینی بورژوازی کوردە)، ئایا دەبوو بەڕای حیزب ئەم «دوو حیزبە بنەماڵەییەکە»؛ بنەماڵەی بارزانی و بنەماڵەی تاڵەبانی – پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، بەکام یاسا و شارستانییەت دەستیان بەسەر دەسەڵاتدا بگرتایە؟.
لێرەدا مەبەستیان لە « دەسەڵاتی نایاسایی – یاسا» لە ڕوانگەی فەلسەفەی مارکسییەوە نییە، چونکە لەو ڕوانگەیەوە ئەو دەسەڵاتەی بەرژەوەندیی زۆرینە (کرێکاران) ناپارێزێت لە بنەڕەتدا بە نایاسایی و ناشەرعی دادەنرێت. بەڵکو مەبەستیان «یاسای سروشتیی بۆرژوازی» یان یاساکانی پەرلەمانی ئێستای هەرێمە، واتە مەبەستیان ئەوەیە کە ئەم دەسەڵاتە تەنانەت پابەند نابێت بەو بەڵێن و بنەما یاسایی و دەستوورییانەشەوە کە خودی خۆی دایڕشتوون (وەک ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پاک، یان دەستاودەستکردنی ئاشتییانەی دەسەڵات، یان یاسای کار).
مەبەستیان لە چەمکی دەسەڵاتی ناشاریستانی شێوازی حوکمڕانییە؛ کاتێک هێزە چەکدارەکان و میلیشیاکان بڕیار دەدەن لە بری دامەزراوە مەدەنی و یاساییەکان، و کاتێک تیرۆری سیاسی و سەرکوتکردن هەیە، ئەمە لە فەرهەنگی سیاسیی ئەواندا پێناسە دەکرێت بە گەڕانەوە بۆ «سەردەمی پێش دەوڵەت» یان «قۆناغی خێڵەکی و دەرەبەگایەتی»، نەک کۆمەڵگایەکی مەدەنی و شارستانی (Civil Society).
یاسایی و شارستانیی کام چینی کۆمەڵ؟ ئایا ئەمە دیدگایەکی مارکسییە بۆ دەسەڵات؟. ئەم زمانەی بەیاننامەکە مارکسیی کلاسیکی پوخت نییە، بەڵکو زیاتر دەچێتە خانەی «پۆپۆلیزمی سۆسیالیستی»یەوە لەبەر ئەم هۆکارانە:

١. دابەشبوونی چینایەتی بەرامبەر دابەشبوونی سیاسی: مارکس دەسەڵاتی سیاسی لەسەر بنەمای «کێ خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانە؟» (سەرمایەدار بەرامبەر کرێکار) شیدەکاتەوە. بەڵام ئەم بەیاننامەیە کێشەکە کورت دەکاتەوە لە «دەسەڵاتی بنەماڵە و میلیشیا»دا (واتە کێشەیەکی سیاسی و کێشەی حوکمڕانی)، نەک کێشەیەکی ئابووری و چینایەتیی جەوهەری. زمانی سیاسی حیزب لێرەدا لە هاوکێشەی( دەسەڵاتی نەریەتی بەرامبەر دەسەڵاتی مۆدێرنی بۆرژوازی) داڕێژراوە.
٢. چەمکی «شارستانیبوون»: لە فەلسەفەی مارکسیدا، خودی «شارستانییەتی بۆرژوازی» جێگەی ڕەخنەیە. مارکس پێی وایە شارستانییەتی سەرمایەداری لەسەر خوێن و چەوساندنەوەی کرێکاران بنیات نراوە. بۆیە، بەکارهێنانی چەمکی «ناشاریستانی» وەک تۆمەتێک بۆ دەسەڵات ڕەنگدانەوەی تێڕوانینێکی لیبراڵییە زیاتر لەوەی مارکسی بێت؛ چونکە وەها دەردەکەوێت کە تۆ دەڵێیت: «ئێمە دەسەڵاتێکی سەرمایەداریی شارستانیمان دەوێت».
ئایا لە دیدگای مارکسیستەکانەوە دەسەڵاتی (بایدن، پۆتین، ماکرۆن، ترەمپ و نەتەنیاهۆ) بە دەسەڵاتێکی شارستانی دادەنرێن؟ ئەی چی سەبارەت بە دەسەڵاتی (سیسی، ئەردۆغان و خامنەیی)؟ جیاوازیی نێوانیان لە چیدایە؟ لە ڕوانگەی مارکسیزمەوە، سەرجەم ئەم دەسەڵاتانە لە جەوهەردا دەسەڵاتی «یاسایی و شارستانیی بۆرژوازین»، لەبەر ئەوەی هەموویان پارێزەری خاوەندارێتیی تایبەتی سەرمایە، سیستەمی کاری کرێگرتە، پووڵ و بازاڕن؛ هەرچەندە لە ڕووی فۆڕمی حوکمڕانی و ئایدیۆلۆژیاوە جیاوازن. لە کاتێکدا لای سۆسیالیستەکان ئەم جیاوازییە ڕووکەشانەی نێوان فۆڕم و ئایدیۆلۆژیای بۆرژوا دەسەڵاتدارەکان هیچ بایەخێکی نییە، بەڵام لای لیبراڵەکان و چەپی پۆپۆلیست وەک پێوەری سەرەکی و جێگەی بایەخ سەیر دەکرێن.
مێژوو نیشانی داوە کە نازییەکان و هیتلەر لە ڕێگەی یاسا و هەڵبژاردنی دیموکراسییەوە گەیشتنە دەسەڵات. لە سەردەمی ئێستاشدا، زۆرینەی حکومەتە بۆرژوازییەکان لەسەر ئاستی ناوخۆیی و دەرەکی سیستەمێکی بەربەرییانە بەڕێوەدەبەن؛ لە لایەکەوە کرێکاران برسی دەکەن، جەنگ بەرپا دەکەن و بودجەی زەبەلاح بۆ بەسەربازیکردن خەرج دەکەن، لە لایەکی دیکەشەوە کۆچبەران دەردەکەن و گوتاری ڕاسیستی بەرهەم دەهێنن. سەرەڕای ئەوەش، داڕمانی بانک و بۆرسەکانیان دەبێتە هۆی فەوتانی سامانی هاووڵاتیان و بڵاوبوونەوەی نائارامی و شێواوی لە کۆمەڵگەدا، لە کاتێکدا بەساڵاچووان و منداڵانی چینی کرێکار لە سەرەتاییترین مافەکانی تەندروستی و خوێندن بێبەش دەکرێن. سەرجەم ئەم دیاردە دڕندانەیە دەرەنجامی دەسەڵاتی یاسایی و «بەناو شارستانی»ی بۆرژوازییەتن؛ ئەو چینەی کە ڕوخساری نوێنەرەکانی (چ پیاوێکی ئایینی بێت، بنەماڵەیەک، ئەفسەرێکی سەربازی یان حیزبێکی مۆدێرنی تەکنۆکراتی کۆستیملەبەر) جەوهەرە بەربەرییەکەی ناگۆڕێت.

٣. تیۆری دەوڵەت لای لینین: ئەگەر لە گۆشەنیگای ڤلادیمێر لینینەوە (لە کتێبی دەوڵەت و شۆڕشدا) سەیر بکەین، ئەوا میلیشیا و سوپا بەشێکی جەوهەرین لە هەر دەوڵەتێکی چینایەتی. تاکە جیاوازی ئەوەیە کە ئەم میلیشیایانە لە کوردستان حیزبی و بنەماڵەیین نەک دامەزراوەیی. بۆیە، ڕەخنەگرتن لە «سیمای میلیشیایی» بە تەنها بەبێ ڕەخنەگرتن لە خودی چەمکی دەوڵەتی بۆرژوازی، بە لادان لە مارکسیزم دادەنرێت.

ئایا ئەگەر دەسەڵات یاسایی و شارستانی بووایە، هیچ کێشەیەکیان لەگەڵیدا نەدەبوو؟.
نەخێر، بە دڵنیاییەوە هەر کێشەیان لەگەڵیدا دەبوو. لێرەدا ناکۆکیی نێوان زمانی سیاسی و تیۆری فەلسەفی دەردەکەوێت. لە ڕووی تاکتیکی و دروشمبازییەوە، حیزب ئەم چەمکانەی بەکارهێناوە بۆ ئەوەی ڕەخنەکەی لای هەموو چینەکانی کۆمەڵگا (تەنانەت چینە ناوەندەکان و ڕۆشنبیرانیش) قبوڵکراو و گونجاو بێت، چونکە هەمووان لە نایاساییبوونی دەسەڵات ناڕازین. بەڵام لە ڕووی ستراتیژی و فیکرییەوە، تەنانەت ئەگەر دەسەڵاتێکی «یاسایی و شارستانی و دیموکراتی مۆدێرنی بۆرژوازی »ی تەواویش لە کوردستاندا بوونی هەبوایە (لەسەر شێوازی دەوڵەتە ڕۆژئاواییەکان)، ئەوا لە ڕوانگەی مارکسیزمەوە هەر بە «دیکتاتۆرییەتی بۆرژوازی» دادەنرا. مارکسیستەکان پێیان وایە یاسا و دەوڵەت لە سیستەمی سەرمایەداریدا تەنها دوو ئامرازن بە دەست چینی باڵاوە بۆ چەوساندنەوەی چینی کرێکار، تەنانەت ئەگەر لەوپەڕی شارستانیبوون و دیموکراتی مۆدێرنی بۆرژوازیشدا بن.
ئەم ڕەخنەیەی حککک ئاراستەی دەسەڵاتی دەکات بە زمانێکی هاوشێوەی ڕەخنەی سەرجەم حیزبە ئۆپۆزسیۆنەکانی تری کوردستان (یەکگرتووی ئیسلامی، و حیزبە لیبراڵ و کۆنەپارێزەکان – وەک بزووتنەوەی گۆڕان، و نەوەی نوێ) نووسراوە؛ واتە زمانی پڕوپاگەندەی پۆپۆلیستیی بۆرژوازییە، زمانێکە هەمووان لەسەری کۆکن، زمانێکە خۆی بەرز دەکاتەوە بەسەر چینایەتیدا و سنوورەکانی فیکری سیاسی تێدەپەڕێنێت و هەمووان تێیدا لەیەک دەچن. ئەمە هەمان ئەو زمانە سیاسییەیە کە مارکوزە باسی لێوە کردووە (زمانی پڕوپاگەندە – زمانی بەبازاڕکردن – ڕیکلام).
ئەم بەیاننامەیە، لە ڕووی شیکاریی فەلسەفییەوە، کەوتووەتە ناو پارادۆکسێکەوە (ناکۆکیی زاتی)؛ چونکە لە لایەک دەیەوێت سۆسیالیست و شۆڕشگێڕ بێت، و لە لایەکی ترەوە چەمکگەلێکی وەک (یاساییبوون و شارستانیبوون) بەکاردەهێنێت کە چەمکی فیکریی لیبراڵیزم و دیموکراسیی بۆرژوازین. ئەمەش پێمان دەڵێت کە حیزب لەم بەیاننامەیەدا زمانی «پڕوپاگەندەی سیاسیی ڕۆژانە»ی پێش بیروباوەڕی «شیکردنەوەی فەلسەفیی قووڵ»ی مارکسی خستووە، بۆ ئەوەی بتوانێت لەگەڵ ناڕەزایەتییە گشتییەکانی شەقامی کوردیدا بگونجێت و هاوئاهەنگ بێت.

پێکدادانی نێوان گوتاری سیاسی و بیروباوەڕی فیکری:
( خەباتی یەکگرتوانە و ڕێکخراوی کرێکاران و مامۆستایان و کارمەندان و ژنان و لاوان و کاسبکاران، دەتوانێ ئەم دەسەڵاتە وەلابنێ و دەسەڵاتیک بەرپا بکات کە پشتی بە ئیرادەی ڕاستەوخۆی خەڵک بەستبێت، دەسەڵاتێک کە بەرنامە و ئیرادەی بۆ دەستەبەرکردنی خۆشبەختی بێت بۆ خەڵک. ئەمە خەباتێکی هەمەگیر و ڕێکخراوی دەوێ، پێویستی بەوەیە یەکگرین و بە دامەزراندنی ڕێکخراوەکانمان ڕیزەکانمان یەکگرتوو بکەین. ڕابەران و هەڵسوڕاوان و پێشڕەوانی بزووتنەوە کۆمەڵایەتیەکان دەتوانن لەم خەباتە و لە یەکگرتوکردنی جەماوەریدا ڕۆڵی پێشڕەوانە بگێڕن. هەر حزبێکی سیاسی کە تۆزقاڵێکیش خۆی بە لایەنگری ئازادی و مافەکانی خەڵک بزانێ، ئەمڕۆ ئیتر دەبێ سەنگەری خۆی هەڵبژێرێت، لە پاڵ ئەم خەباتە یان لە پاڵ دەسەڵاتی ستەمکاردا ڕادەوەستێت؟)- هەمان سەرچاوە.
دامەزراندنی دەسەڵاتێک کە پشت بە ئیرادەی ڕاستەوخۆی «گەل» یان «جەماوەر» ببەستێت؟. دەسەڵاتی گەل واتە دیموکراسی، بەڵام لە بەیاننامەکەدا ناوی نەهاتووە، و باس لە جۆری ئەو دیموکراسییە ناکات (دیموکراسیی لیبراڵی، دیموکراسیی شۆڕشگێڕانەی لینین، دیموکراسیی جەماوەریی ماو، یان دیموکراسیی گەلانی پارتی کرێکارانی کوردستان PKK). ئایا دەسەڵاتی گەل جێگرەوەیە بۆ چ سیاسەتێک لە کوردستان؟ بزووتنەوەی نەوەی نوێ و بزووتنەوەی گۆڕانیش باس لە دەسەڵاتی گەل دەکەن!. ئایا ئەم بەشەی بەیاننامەکە نوێنەرایەتیی دیدگایەکی مارکسی بۆ دەسەڵات دەکات؟. و شیکاریی فەلسەفیی سیاسی سەبارەت بە دەسەڵاتی (گەل) چییە؟.
ئەم بەشەی بەیاننامەکە دەست دەخاتە سەر قووڵترین پارادۆکس (ناکۆکی) لە فیکری حکککدا. کاتێک دەڵێن «دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی گەل»، ئەمە کام دیموکراسییەیە، و جیاوازیی چییە لەگەڵ حیزبە پۆپۆلیست و لیبراڵەکانی وەک نەوەی نوێ و بزووتنەوەی گۆڕان؟.
بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، دەبێت پەردە لەسەر جۆری ئەو دیموکراسییە لابدەین کە کۆمۆنیزمی کرێکاری باسی دەکات، و شیکاری بکەین کە ئایا ئەمە مارکسییە یان نا.
١. ئەم دەسەڵاتە کام جۆری دیموکراسییە؟. هۆکاری بەکارنەهێنانی وشەی دیموکراسی لە بەیاننامەکەدا ئەوەیە کە وشەی دیموکراسی لە فەرهەنگی مارکسیدا پیس بووە بە چەمکی «دیموکراسیی بۆرژوازی یان پەرلەمانی» (کە بە فێڵ و چەواشەکاریی دادەنرێ). لای حککک، جێگرەوەی دەسەڵاتی ئێستا بریتییە لە دیموکراسیی شوراکان (Soviet Democracy).
لە دیموکراسیی لیبراڵیدا (کە نەوەی نوێ و بزووتنەوەی گۆڕان باوەڕیان پێیەتی)، خەڵک چوار ساڵ جارێک دەچنە سەر سندوقەکانی دەنگدان و دەسەڵات ڕادەستی پەرلەمانتاران دەکەن، پاشان خەڵک دەگەڕێنەوە و دەبنە تەنها چاودێر بەبێ هیچ دەسەڵاتێکی ڕاستەوخۆ. حککک باوەڕی وایە کە دەبێت خەڵک «شورا» (ئەنجومەن) لە شوێنەکانی کار، کارگەکان، گەڕەکەکان، و زانکۆکاندا پێکبهێنن. بڕیارەکانیش لە بنکەوە بۆ لوتکە دەدرێن. خەڵک خۆیان ڕاستەوخۆ حوکمڕانیی خۆیان دەکەن، و هەر کاتێک نوێنەرەکەیان خیانەتی لێ کردن، دەتوانن دەستبەجێ لە پۆستەکەی لایبدەن (ئەمە مۆدێلی کۆمۆنەی پاریسی ساڵی ١٨٧١).
ئایا مەبەستیان لە دەسەڵاتی گەل دامەزراندنی (دیموکراسیی شۆڕشگێڕانە)یە، وەک قۆناغی یەکەمی شۆڕش؟ بەیاننامەی حیزبەکە هیچ ڕوونکردنەوەیەکی لەو بارەیەوە تێدا نییە. حککک لە بەیاننامەکەیدا بە مەبەست هێڵێکی ناڕوون و تەمومژاویی لە نێوان چەمکی دیموکراسیی و چەمکی دەسەڵاتی سۆسیالیستیدا هێشتووەتەوە.

لە ڕووی فەلسەفەی سیاسی و ئەدەبیاتی خودی حیزبەکەشەوە (کە پشت بە تێزەکانی مەنسوور حیکمەت دەبەستن)، دەتوانین ئەم ناڕوونییە لە سێ خاڵدا شیبکەینەوە:

١. جیاوازیی نێوان «دیموکراسیی شۆڕشگێڕانە» (تێزی لینین) و تێزی مەنسوور حیکمەت:
تێزی لینین (قۆناغی یەکەمی شۆڕش): لینین لە ساڵی ١٩٠٥دا باسی لە «دیکتاتۆرییەتی دیموکراتیی شۆڕشگێڕانەی پرۆلیتاریا و جووتیاران» کرد وەک قۆناغێکی گواستنەوە کە پێش شۆڕشی سۆسیالیستی دەکەوێت. دواتر لە (تێزەکانی ئەپریل)دا، کە زنجیرەیەک ڕێنمایی و بەرنامەی سیاسییە لە نیسانی ساڵی ١٩١٧ بڵاوکرایەوە، لینین لەم نووسراوەیەدا نەخشەڕێگای سەرەکی دادەڕێژێ بۆ هەڵگیرسانی شۆڕشی ئۆکتۆبەر و گواستنەوەی دەسەڵات بۆ دەستی بەلشەفییەکان، «دیموکراسیی شۆڕشگێڕانە» تێ دەپەڕێنێ. لە فیکری کککدا، شۆڕش دابەش نابێت بەسەر دوو قۆناغدا (سەرەتا دیموکراسی و دووەم سۆسیالیزم). ئەوان باوەڕیان وایە کە لە کۆمەڵگایەکی وەک کوردستان و عێراقدا، هەر گۆڕانکارییەک ئەگەر ڕاستەوخۆ نەگۆڕێت بۆ دەسەڵاتێکی شورایی و سۆسیالیستی، ئەوا جارێکی تر دەگەڕێتەوە و دەبێتەوە بە دەسەڵاتێکی بۆرژوازی. بەڵام لەم بەیاننامەیەدا، لە بری وتنی دەسەڵاتی شورایی و سۆسیالیستی، چەمکە لاستیکییەکەی دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی گەلیان بەکارهێناوە.

٢. بۆچی بەیاننامەکە ڕوونکردنەوەی تێدا نییە؟
نەبوونی ڕوونکردنەوە لە بەیاننامەکەدا پەیوەندیی بە جیاوازیی نێوان بەرنامەی حیزب و بەیاننامەی تاکتیکییەوە هەیە. ئامانجی ڕاستەوخۆ لێرەدا پێکهێنانی بەرەیەکی گشتییە (تاکتیک)؛ کاتێک حیزب بەیاننامەیەک دەردەکات کە ئاراستەی شەقام و ناڕەزایەتییە گشتییەکان کراوە، خۆی بەدوور دەگرێت لە بەکارهێنانی زاراوە قورسەکانی وەک دیکتاتۆرییەتی پرۆلیتاریا یان دیموکراسیی شۆڕشگێڕانە، چونکە دەترسێت توێژەکانی وەک مامۆستایان و فەرمانبەران و کاسبکاران لێی بترسن و لێی دووربکەونەوە. لە بری ئەوە حیزب پەنای بردووەتە بەر بەکارهێنانی زمانێکی کراوە (واتە هەستاوە بە جیاکردنەوەی زمانی سیاسی لە دەقی ئایدیۆلۆژی). لێرەدا چەمکی «دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی گەل» لە قاپێکی بەتاڵ دەچێت؛ بە جۆرێک لایەنگرانی حیزب وا دەزانن شورا کرێکارییەکانی تێدایە، لە کاتێکدا خەڵکی ئاسایی و ناڕازییەکان «حکومەتێکی دادپەروەر و دوور لە گەندەڵی» تێدا دەبینن.

٣. ناڕوونیی زمان و ونبوونی ناسنامە:
لە ڕووی فەلسەفەی زمانی سیاسییەوە، ئەم بێدەنگی و ڕووننەکردنەوەیە لە ناو بەیاننامەکەدا دەبێتە هۆی بێتوانایی دەقەکە لە سەلماندنی جیاوازییە جەوهەرییەکەی. کاتێک حیزبێکی مارکسی باس لە قۆناغی دوای ڕووخاندنی دەسەڵات دەکات، بەبێ ئەوەی ماهییەتی چینایەتیی ئەو دەسەڵاتە نوێیە پێناسە بکات، ئەوا لە ڕووی تیۆرییەوە دەکەوێتە ناو هەمان ئەو تەڵەیەوە کە هێزە ئۆپۆزسیۆنە پۆپۆلیستەکانی تێکەوتوون؛ واتە تەنها باس لە چۆنیەتی حوکمڕانی (ئیرادەی گەل) دەکات، نەک ماهییەتی ئابووری و چینایەتیی دەسەڵاتەکە.

لێرەدا حیزبەکە فەلسەفە و ناسنامە ئایدیۆلۆژییەکەی خۆی کردووەتە قوربانیی مەیدانی سیاسەتی ڕۆژانە و ڕاکێشانی سەرنجی جەماوەر، بە جۆرێک کە جیاوازییەکانی نێوان گوتاری ئەو و گوتاری حیزبە لیبراڵ و چاکسازیخوازەکانی تر لەسەر پرسی دەسەڵات بە تەواوی تەمومژاوی بووە. کاتێکیش حیزبێک فەلسەفە شۆڕشگێڕییەکەی لە دروشمە گشتییەکاندا کورت دەکاتەوە، ئەوا ڕێک دەکەوێتە ناو یاریی خۆگونجاندن و هاوشێوەبوون لەگەڵ جەماوەر یان پۆپۆلیزم؛ چونکە لە بری ئەوەی جەماوەر بەرز بکاتەوە بۆ ئاستی هۆشیاریی فیکریی خۆی، خۆی دادەبەزێنێتە ئاستی خواستە ڕۆژانەکانی سەر شەقام.

فەلسەفەی کرێکاران:

چینی بۆرژوازی، لەپێناو پاراستنی سامان، دەسەڵات و سیستەمی سەرمایەداریدا، پەنا دەباتە بەر زمانێکی فەلسەفی و سیاسیی چەواشەکار و ناڕۆشن. لە بەرامبەردا، چینی کرێکار ڕزگاربوون لە چەوساندنەوەی سەرمایەداری، پێویستی بە زمانێکی فەلسەفی و سیاسیی ڕاستگۆ، ڕۆشن و زانستییە. لەم نێوەندەدا، زمانی فەلسەفی و سیاسیی سۆسیالیستی دەبێتە ئەو پردە هزرییەی کە کۆمۆنیستەکان بە کرێکارانەوە دەبەستێتەوە و وا دەکات کرێکاران ببنە خاوەنی ڕاستەقینەی فەلسەفەکەی خۆیان. جۆرج پۆلیتزەر پەیوەندی چینی کرێکاران و فەلسەفەی سۆسیالیستی بەم شێوە نایابە ڕۆشن دەکاتەوە:( پێویستە لە سەرەتاوە ئەوە ڕوون بکەینەوە، ئەگەر کرێکاران پەیوەست بووبن بە فەلسەفەی مارکسیزمەوە، و ئەگەر ئەم فەلسەفەیان بە ڕۆشنی پێی گەیشتبێ، ئەوە تەنها لەبەر ئەوە بووە کە خەباتیان لەپێناوی گۆڕینی ئەو کۆمەڵگایەی کە تێیدا چەوساوەن، ناچاری کردوون کە لەم کۆمەڵگایە تێبگەن و لێکۆڵینەوەیەکی زانستیی بۆ بکەن. بۆرژوازییەتیش، بۆ بەرگریکردن لە بەرژەوەندییەکانی خۆی وەک چینێکی سەردەست، هەوڵ دەدات ئەوە لە بیری خەڵک بباتەوە کە باڵادەستییەکەی لەسەر بنەمای چەوساندنەوەی هێزی کار ڕاوەستاوە. ئەوان نکۆڵی لە ڕاستیی چەوساندنەوەی سەرمایەداری دەکەن، چونکە داننان بەم ڕاستییەدا لەگەڵ بەرژەوەندییەکانیان وەک چینێکی چەوسێنەر ناگونجێت. هەر بۆیە دەبینین بۆرژوازییەت چاوپۆشی لەم ڕاستییە دەکات.
پێگەی کرێکاران لەمە جیاوازە. چونکە بەرژەوەندیی ئەوان، وەک چینێکی چەوساوە کە دەیەوێت کۆتوبەندی چەوساندنەوە تێکبشکێنێت، لەوەدایە کە ڕووبەڕوو سەیری جیهان بکەن. چینی چەوسێنەر پێویستی بە درۆ هەیە بۆ بەردەوامبوونی چەوساندنەوە، لە کاتێکدا چینی شۆڕشگێڕ پێویستی بە ڕاستی هەیە بۆ لەناوبردنی چەوساندنەوە. ئەم چینە پێویستی بە تێڕوانینێکی ڕاستگۆیانە هەیە بۆ جیهان کە یارمەتی بدات ئەرکە شۆڕشگێڕییەکەی بە باشترین شێوە جێبەجێ بکات. ئەم تێڕوانینە ڕووبەڕووە بۆ جیهان بریتییە لە «ماتریالیزم»، بەو هۆیەوە بووەتە فەلسەفەی چینی شۆڕشگێڕ؛ فەلسەفەی ئەو چینەی کە بەرژەوەندییەکەی لە تێگەیشتن لە کۆمەڵگادایە بۆ ڕزگاربوون لە چەوساندنەوە، و بەم شێوەیە مارکسیزم دەبێتە فەلسەفە زانستییەکەی کرێکاران.

ئەندرێ ژدانۆڤ دەڵێت:
«دەرکەوتنی مارکسیزم وەک فەلسەفەیەکی زانستیی چینی کرێکاران، بووە هۆی کۆتاییهاتنی سەردەمی فەلسەفەی کۆن، کاتێک فەلسەفە کاری گۆشەگیرەکان بوو لەناو قوتابخانەگەلێکدا کە لە ژمارەیەکی کەم لە فەیلەسووف و هاوەڵەکانیان پێکهاتبوون، کە دوور لە جیهانی دەرەوە دەژیان، لە ژیانی گەل دابڕابوون و وەک نامۆیەک بوون بەرامبەری. مارکسیزم قوتابخانەیەکی فەلسەفی نییە لەم جۆرە. بەڵکو بە پێچەوانەوە، وەک تێپەڕاندنێکی فەلسەفەی کۆن دەردەکەوێت دوای ئەوەی کە فەلسەفە تەنها لە چەند کەسێکی هەڵبژاردەدا لەناو ئەرستۆکراتییەتێکی هزریدا قەتیس کرابوو؛ هەروەها سەرەتای قۆناغێکی نوێیە کە تێیدا فەلسەفە دەبێتە چەکێکی زانستی لە دەستی چینی کرێکاران کە لەپێناو ڕزگاربوونیاندا خەبات دەکەن».) سەرچاوە:- بنەما سەرەتاییەکانی فەلسەفە -/ فەلسەفەی شۆڕشگێڕ: فەلسەفەی کرێکاران- جۆرج پۆلیتزەر.

پەراوێزەکان:
(١) ئەو دێڕە لەم بڕگەیەدا هاتووە:” بەڵام ئەگەر بنیاتنانی داهاتوو و یەکلاکردنەوەی هەموو شتێک بۆ هەموو سەردەمەکان کاری ئێمە نەبێت، ئەوا ئەوەی کە دەبێت لە ئێستادا ئەنجامی بدەین زۆر ڕوونترە: مەبەستم ڕەخنەی بێبەزەییانەیە لە هەموو ئەوەی کە هەیە؛ بێبەزەییانە بەو مانایەی کە ڕەخنەکە نە لە دەرەنجامەکانی خۆی بترسێت و نە لە پێکدادان لەگەڵ دەسەڵاتە باڵادەستەکانی ئێستا.” – کارل مارکس (نامە بۆ ئارنۆڵد ڕوگە، ئەیلوولی ١٨٤٣). هەروەها مارکس وتووبووی:«بێدەنگبوون لە ئاست هەڵەدا بەبێ بەرپەرچدانەوەی، بە هاندان بۆ بەدڕەوشتیی فیکری دادەنرێت»؛ مارکس پێی وایە بێدەنگبوون لە ئاست بیرۆکە هەڵەکاندا یان پاساوهێنانەوە بۆیان، ڕەفتارێکی نائەخلاقییە لە ڕووی فیکرییەوە؛ چونکە برەودان بە هەڵە ناتوانێت خزمەت بە جەماوەر بکات، بەڵکو بەشدار دەبێت لە شێواندنی هۆشیارییان و هێشتنەوەیان لە دۆخێکی سەرلێشێواویی فیکریدا، لە بری گەیشتن بە حەقیقەتی زانستیی شۆڕشگێڕانە.




برایم زەبۆک لە سلێمانییە.. جوتیار مەلا رەئوف

کاتێک لە کۆنگرە ڕۆژنامەوانیەکەی؛ گوێم لە قسەکانی شاسوار عەبدولواحید گرت کە پێکهێنانی دوو هەرێمی وەک بژاردەیەک خستە ڕوو و لە هەمان کۆنگرەدا گوتی دژی لەتکردنی هەرێمیشە، ڕێکاورێک کارەکتەری (برایم زەبۆکی) عەزیز نەسینم هاتەوە بیرو پێش چاو، برایم زەبۆک هەوڵی دەدا بەوە نفووز پەیدا بکات کە خەڵک وا تێبگەیەنێت لە پشت قسەکانی هێزێکی مەزن هەیە و دەستی بە هەموو ناوەندەکانی بڕیار دەگات، توانای هەموو ئاڵوگۆرێکی لە دەستەڵاتی شارەوانیەکاندا هەیەو دەتوانێت هەرکەسێکی بیەوێت دایبنێتوو لای ببات، من هەمان ئەو کارەکتەرە لە قسە و هەڵسوکەوتەکانی شاسواردا دەبینم، لە کاتێکدا ئەو هێشتا لە سلێمانی نەیتوانیوە دەسەڵاتی خۆی لە گوندی ئەڵمانیدا یەکلابکاتەوە، کەچی بە پشتبەستن بە هێزی هاوپەیمانیەتیەکەی لەگەڵ یەکیەتی، وا قسە دەکات کە گوایە دەتوانێت هاوسەنگیی هێز لە هەولێر و دهۆک بە زیانی پارتی و ماڵی بارزانی بگۆڕێت، کە من پێم وایە خەیاڵی هێزی ئەو بانگەشەیە بەراستی زۆر دۆنکیشۆتانەیە.
بە بۆچوونی من، شەرمەزاریی ئەو هەڵوێستە لە ڕووی نیشتمانییەوە لەوەدایە کە چارەنووسی هەرێم دەخاتە ناو مامەڵەیەکی تەواو حیزبی و بەرژەوەندی کەسییەوە، پرسیارەکە لیرەدا ئەوەیە ئایا بافڵ تاڵەبانی لە هەڕەشەی دابەشکردنی هەرێم دەستی بۆ دانوسـتاندن لەگەڵ پارتی بەهێزتر دەبێت؟، ئایا شاسوار بەو هاوپەیمانییە لە ملمـلانێی دوو حیزبی دەسەڵاتدا دەتوانێت شوێنێک بۆ خۆی بکاتەوە؟، ئەدی ئەو بەشەی خەڵکی سلێمانی کە پشتیوانیی ئەو هەڵوێستە دەکەن، ناپرسن لە بەرامبەرئەوەدا چی بەدەست دەهێنن؟ ئەگەر سبەی بافڵ تاڵەبانی و پارتی لەسەر پۆست و دەسەڵات ڕێک بکەون، لەو بانگەشەیەی جیاکردنەوەی هەرێمی سلێمانی و دوو لەتکردنی کوردستان چی بۆ خەڵکی سلێمانی بەدەست دێنێت؟
من پێموایە شاسوار و پشتیوانانی ئەو هەڵوێستە دەبێت وەڵامی ئەو پرسیارە بدەنەوە، کە بۆچی خەڵکی سلێمانی دەبێت چارەنووسی سیاسیی خۆیان وهەڵویستە نیشتیمانیاکانیان بە سەرکەوتنی بافڵ تالەبانی لە ملمـلانێ لەگەڵ پارتی و ماڵی بارزانیدا ببەستنەوە؟ بە دڵنیایەوە مێژوو لە وانە دەپرسێتەوە کە چییان بۆ خەڵکی سلێمانی بەدەست هێنا و بۆ بەدەستهێنانی چی ئامادە بوون تەنانەت یەکپارچەیی هەرێمیش بخەنە سەر مێزی مامەڵەکردنەوە، ئەگەر دەستکەوتەکە چەند پۆست و دەسەڵاتێکی زیاتر بۆ هاوپەیمانیەتیەکەی ئەو دوو هێزە بێت، ئەوەی بۆیان دەمێنێتەوە تەنهاو تەنها شەرمەزاری و ئیحراجیەکی سیاسیە لە بەرامبەر مێژوودا.

جوتیار مەلا رەئوف




«مرۆڤی ڕاستی/ مرۆڤی خەیاڵی» واقیعی شکاو لە شیعری نارین ڕۆستەمدا.. ئا: عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

لە ئاسۆی شیعریی نارین ڕۆستەمدا، واقیع لە پێناسە تەقلیدییەکەی هەڵدەتەکێت و دەبێتە مەیدانی پێکدادانی دوو دۆخی وجودی دژبەر و لە هەمان کاتدا پێکەوەگرێدراو: یەکەم: چەمکی”مرۆڤی ڕاستی”- ئەو بوونەوەرە ڕەسەن و ناوەکییەی لە ناخی جێگیری، دڵنیایی ژوورە تاریكەکان و پانتایی سارد و بێدەنگی کۆڵانەکانی مێژوودا جێماوە. دووەم: چەمکی”مرۆڤی خەیاڵی”- بوونەوەری نێو فەزای مەجازی شاشەکان و گۆڕاوی تۆڕەکان و گومانی ژیان كە وەک دڵەڕاوكێ یان زڕەوێنە خۆی نمایش دەكات. دەتوانین بڵێین نارین ڕۆستەم، لەڕێگای ئەم دوو دۆخەوە، ناخودئاگای (مرۆڤی ڕاستی) و فریوی (مرۆڤی خەیاڵی) دەنووسێتەوە.
(کاروان کاکەسوور، لە نووسینێكدا بە ناونیشانی، بەرەواژ- لە ناونیشانەوە بۆ شێواز) دەڵێت: “كاتێكـ شیعر وەک گوتارێکی سەربەخۆ خۆی دەردەبڕێت، کە مانای شتەکان بەرەواژ بکاتەوە. ئەو پرۆسەیەش گواستنەوەیە لە دنیای شمەکەوە بۆ دنیای ئاماژە.” بەو مانایەی كە شتەکان لە دنیای شمەکدا تاکڕەهەندن و ڕاستەوخۆ لەڕێی سەرچاوەوە (ڕاستی) ماناکانیان دەگەیەنن؛ بەڵام دنیای ئاماژە لە دەسەڵاتی سەرچاوە و ئاڕاستەكردن ئازادن و لە کڵێشە و قاڵبەکان دەردەچن (دەچنە خانەی نمایشەوە)؛ هەر توخمێکیش لەو بۆشاییەوە ناسنامەی خۆی دروست دەکاتەوە، وەكـ چۆن دەتوانێ بەردەوام ناسنامەکەی تێک بشکێنێت و هیی تری لێ پێک بهێنێتەوە، چونكە لەبەرانبەر خوێندنەوە و ڕاڤە جیاوازەکاندا، کراوەیە.. (بەڵام ئیتر نارین ڕۆستەمی شاعیر بە تەنها خۆی نمایش ناكات، خوێنەرانیشی دەکاتە کاراکتەرێکی دانەبڕاو، لە وێنە شیعرییەکانیدا.)
بەمجۆرە شیعری نارین ڕۆستەم، دەبێتە زمانی ناڕاستەوخۆ بۆ خۆدەربڕین (خەیاڵی دەربڕین). فرەدەنگی و فرەڕەهەندیش بەرهەمی ئەو ناڕاستەوخۆیەیە.. كە کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاواز و هەندێجار دژبەیەكـ لە ئاسمانی دەقدا بەریەک دەکەون و شیعرییەت نمایش دەكەن. (مەریوان وریا قانع)، لە وارەكەی خۆی «لە فێسبوكـ» دەڵێت: « نارین لەچەند دێرێکی کەمدا دۆخێکی ئاڵۆز و فرەلایەن و پڕھێما و دەلالەتی جیاواز دروست دەکات، دوور لە دروشمبازی و زمانەوانیی فەرمی زیاتر کار لەسەر دڵەڕاوکێ، تەنهایی، خەمۆکی، و گۆشەگیریی مرۆڤی هاوچەرخ دەکات.»
شاعیر لە دەفتەرە سەیروسەمەرەكانییەوە جیهانێک لەسەر بناغەی نامۆبوون دروست دەكات، نەک لەبەر ئەوەی بڕوای بە (تێگەیشتن)ی بوونی ڕاستی نییە، بەڵکە لەبەر ئەوەی «تێنەگەیشتن» لە فەزای مەجازییدا دەشارێتەوە! لێرەوەیە دەتوانم بڵێم شاعیر لەڕێگای نمایشكردنی زڕەوێنەوە قاڵبی ڕاستی بە خەیاڵ هەڵدەتەکێنێت.
ئەلبێر کامو دەڵێت: “ئەگەر دنیا ڕوون و سازگار بوایە، هەرگیز پێویستیمان بە ئەدەب و هونەر نەدەبوو- لە ڕوانینیک لەبارەى شیعرى نارین ڕۆستەم، موحسین ئەحمەد عومەر دەڵێت: شیعری نارین ڕۆستەم، تەواوکەری ئەم پێویستییە مەعریفییەیە؛ نووسینەوەی ئەو تاریکییە نەمرەیە کە لە قووڵایی ناخودئاگادا دەجەنگێت.” هەر بەو مانایەش شاعیر بەدوای مانا لەدەستچووەكانی واقیعی تێکشکاودا دەگەڕێت (بەڵام بە نمایشكردنی جیهانی زڕەوێنە)ەوە…
هەڵبەتە شاعیر ڕستەکان لە دوای یەک ڕیز ناکات، بەڵکە نەشتەرگەرییەکی وجودی بۆ بوونەوەری (ڕاستی) بەجێماوی نێو مێژوو دەكات. بۆیە (نامۆیی) لە دەقەكانیدا تەنیاییەكی سادە نییە، بەڵکە داڕمانی (تێگەیشتن) و گوزارشتكردنە لە شكانی پەیوەندییە مرۆییەکان لەمڕۆی جیهانی (تێنەگەیشتن)دا، جیهانێک کە دڵەڕاوكێ تێیدا تاکە فریادڕەسە و (مرۆڤی بەجێماوی نێو مێژوو) تاکە وێنەیەکی دەستکاریکراو، یان بەگشتی مرۆڤ تییدا ئامێرێکە، بە ترس و دڵەڕاوكێ و نامۆیی بۆیە كراوە.
نارین ڕۆستەم لە دەقەکانیدا ڕەخنە لەو فەنتازیا بەتاڵکراو و (تێنەگەیشتن)ە دەگرێت کە مرۆڤ ناچار دەکات لەبەردەم شکستی یۆتۆپیا مەزنەکاندا، پاشەکشە بکات و وەک کیسەڵێکی کۆمبارسی زانیارییەكان بگەڕێتەوە ناو قەپێلکەكەی خۆی، بێ ئەوەی بزانێت چۆن جارێكی دیكە دێتە دەرەوە؟! شاعیر دەبێتە دەنگی ئەو دڵەڕاوكێیەی کە لەنێوان تاریکی ناخودئاگا و سێبەری ساختەی تەکنۆلۆژیادایە، بەدوای مانای ونبووی (زانیارییەكان)دا دەگەڕێت. بە كورتی ئەو جیهانەی شاعیر دەیخولقێنێت، جیهانێکی سازگار و خاوێن نییە، بەڵکە جیهانێکی تەم و مژاوییە و پڕە لە دیمەنی پێکدادانی دوو جەمسەری تاریک و زڕەوێنەیە، بۆیە لە دڵەڕاوكێ نابێتەوە.
(نارین رۆستەم سەلام)، لە ساڵی ١٩٩٢ لە گەڕەکی ئازادی شاری ھەولێر لە دایک بووە. کۆلێژی ھونەرە جوانەکان- بەشی (دەرھێنانی شانۆیی) تەواو كردووە. لە پاڵ ئەدەبیات، دە ساڵ وەک ڕۆژنامەنووسێکی ئازاد کاری ڕۆژنامەوانی كردووە. جگە لە کۆمەڵە شیعری (بەرەواژ) كە لەلایەن وەشانی نووسیارەوە ساڵی (٢٠٢١) بڵاو کراوەتەوە؛ خاوەنی کتێبێکی بچکۆلەی شیعرییە بە ناوی (پاڵەوانە کارتۆنییەکە) کە لە ساڵی (٢٠١٣) چاپ کراوە.
نارین ڕۆستەم لە چاوپێكەوتنێكدا دەڵێت: “من لەلام باشە هەتا ماوم خەیاڵ بکەم” ئەم دێڕە، سەرەڕای سادەییەکەی، هەڵگری قووڵاییەکی گەورەی وجودییە. تەنها گوزارشتێکی ئاسایی نییە، بەڵکە بەیاننامەیەکی سەربەخۆی دڵەڕاوكێیە؛ بەرگرییەکی مەعریفییە لەو مەملەکەتە ناوەکییەی کە دەتوانێت تاک لە پشێویی جیهانی دەرەوە و گوشاری هەمەجۆری ژیان ڕزگار بكات. کاتێک مرۆڤ دەگاتە ئەو باوەڕەی کە لەگەڵ خودی دڵەڕاوكێ لە ئاشتیدایە، جیهانی دەرەوە بە هەموو ژاوەژاو و قەیرانەکانییەوە بەهای خۆی لەدەست دەدات و خەیاڵ دەبێتە جۆرێک لە «پەناگەی ناوەکی»؛ خەیاڵ دەبێتە شوێنێک کە هیچ هێزێکی دەرەکی ناتوانێت دەستی بۆ درێژ بکات یان سنوری بۆ دابنێت. بەو مانایەش وشەی «خەیاڵ» تەنها وێنەیەکی تەمومژاوی وێنا ناكات، بەڵکە ماڵی نائومێدی و نیشتمانی نیگەرانی و جیهانی ڕاستییە تێکشکاوەكان دەنەخشێنێت. بۆیە «هەتا ماوم» بە زڕەوێنەوە دەژیم- کە دڵەڕاوكێ دەیەوێت. «هەتا ماوم» لەو واقیعە تێكشكاوە- مرۆڤ خاوەنی سەروەریی نییە.. «هەتا ماوم» دڵەڕاوكێ ژیانە- هەڵدەکات و هەناسە دەدات. ئەگەرچی مرۆڤ لە ژێردەستییدایە، بەڵام هەتا ماوە گۆرانی بۆ واقیعی تێكشكاو دەڵێت- بەردەوام دڵەڕاوكێ تەرجەمەی ئازادی دەكات! ئەگەرچی دڵەڕاوكێ دەیخوات، بەڵام بە دڵەڕاوكێوە خاوەنی خەیاڵی خۆیەتی و خۆی بڕیار لە نمایشكردنی وێنەكانی خۆی دەدات.

(چەند شیعرێكـ لە شیعرەكانی نارین ڕۆستەم)

فۆتۆشۆپ

هەرجارەی ترس چڕنووکی
لە ماڵەکە گیر
دەکرد،
لەگەڵ ڕۆژباشی خۆر
دایک و کوڕەکە
دەمیان بەرەو ئاسمان دەکردەوە
تا
پەرجوویەک بکەوێتە
خوارەوە.

دوای شەوشادی خۆر…
نۆرەی باوک و کچەکە
دەهات،
بۆ دۆزینەوەی گسکێکی کارەبایی
کە ترس هەڵبمژێت…
یەکێکیان دەستی ڕاستی
زەوی و
ئەوەی دیکە
دەستی چەپی دەگرتە بەر.

کامێراکەی خوا…
بەشی ئەلبوومێک
وێنەی دووقۆڵی دایک و کوڕەکەی
بە دەمی کراوەوە
کاتێک چاوەڕوانی پەرجوون
گرتووە و
نازانێت چۆن بۆیان بنێرێتەوە!

لە کامێرای ڕۆژنامەنووساندا…
باوک
کەوتووەتە ناو خۆپێشاندانەکان و
دەستی کچیش
لە گسکێکی کارەبایی گیر بووە،
فۆتۆشۆپ نەبێت
هیچ شتێک بۆ لای یەکتریان
ناگەڕێنێتەوە.

لاساییکردنەوە

ئەگەر لاساییی سەندرێلام
بکردبایەوە،
کراسێکی ئاسمانیم دەپۆشی
ئەستێرەکانت…
دەبوون بە قۆپچە و
لە پێمان نەدەچەقین.

ئەگەر لاساییی باتمانت
بکردبایەوە،
بێ ترسی خلیسکان…
بەسەر دیواری خەونەکاندا
بازت دەدا،
پێڵاوە دزراوەکانمت
دەدۆزینەوە و
لەژێر قەرەوێلەکەمدا داتدەنانەوە.

لاساییی تۆم و جێریمان
بکردبایەوە،
پێش کۆتایی،
دەگەڕاینەوە سەرەتا و
دوای کوژانەوەی شاشەکانیش
بە شوێن یەکتریدا ڕامان
دەکرد.

بەڵام ئێمە…
لەم هەموو پاڵەوانی فیلمە کارتۆنییە،
لاساییی کیسەڵێکی
کۆمبارسمان
کردەوە.
چاومان داخست و
گەڕاینەوە ناو قەپێلکەکانمان
ئێستا نازانین
چۆن بێینە دەرەوە!

وڕک

بە بۆنەی ڕۆژی جیهانیی برسێتییەوە،
واز لە شیعر دێنم.
بە سەتڵێک ئاو،
کتێبەکان دەکەمەوە بە هەویر و
دەچمە باڵکۆن.
شێتەکەی گەڕەک
بە لایتەکەی
ئاسمان ڕووناک دەکاتەوە و
زمان لە فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان دەردەهێنێت.
خاوەنماڵەکەم
کاتژمێرەکەی لەگەڵ مافوورەکاندا برد
بۆیە نازانم چەند خولەک دواتر!
گرمەیەک دێت و
پاشان دووکەڵ…
لایتەکە
زەوی ڕووناک دەکاتەوە و
شێتەکەی گەڕەک
کەمێک لە دووریی قۆڵەکانیەوە
پشوو دەدات.
درەنگ نەبا،
جنێوم پێی دەدا و
دەمبۆڵاند:
برسیمە!
بۆ ئەوەی نەبیت بە شیعر،
زمانت ببە ژوورەوە و
پێش ئەوەی درەنگ دابێت،
بگەڕێوە بۆ ماڵەوە!

سەرچاوەكان:
-بەرەواژ لە ناونیشانەوە بۆ شێواز، کاروان کاکەسوور-https://www.knwe.org
-Mariwan Kanie. مەریوان وریا قانع. Facebook.

  • ڕوانینیک لەبارەى شیعرى نارین ڕۆستەم، موحسین ئەحمەد عومەر، https://www.regaykurdistan.com
  • ژیان لە فەرهەنگدا: نارین، دەنگی ئەمەریکا- ›
  • نارین ڕۆستەم، (٢٠٢١)، بەرەواژ، چاپی یەکەم، سلێمانی، دەزگەی نووسیار.



هاوڕێیەتیی و موچەی کەمئەندامان و ڕۆشنبیری زۆڵ.. نەوزاد بەندی

ناچارین دیسان بە جوملە چەند ووتارێک بنوسین، چونکە ئێستا خەڵکەکە تاقەتی موفرەدی نەماوە .. به سندوق هەنار و لالەنگیی و تەماتە ئەکڕن ..بە دەستە فڵچە و هەویری ددان شتن و بە کارتۆنیش سابون ئەبەنەوە بۆ ماڵەوە .. وای لێهاتووە نووسەرەکانیش سێ چوار کتێب پێکەوە چاپ ئەکەن و .. بە خۆڕایی پێشکەشی هاوڕێ و هاوئاوازەکانیانی ئەکەن، هێشتا خەڵکەکە لە ڕوو دانامێنن و نایانخوێننەوە، ئیتر وەک دەڵێن سەردەمی هیچ و پوچیی و گەمژەییە، بۆ نمونە لەم ماوەیەدا خانووفرۆشێک لەو دەشتی شارەزوورە پەیدا بووە لە ڕیکلامەکانیدا ووشەی ( ئەشەنەوبیللا ) زۆر دووبارە ئەکاتەوە، ئەمەیش وایکردووە کەناڵەکانی ڕاگەیاندنی یەکێتی و پارتی و پەیجەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەرەی بۆ بگرن بۆ چاوپێکەوتن و مێزگرد و دیبەیت سەبارەت بەو داهێنانە سەقەتەی کە لە بنچینەدا ئەشهەدوبیلایه، بە جۆرێ کابرایان گەیاندە حاڵێک هۆن هۆن ئەگریا، چونکە قەت چاوەڕێی ئەو هەموو مایک و ڕاگەیاندنەی نەدەکرد بێنە حزوری لە کاتێکدا سەدان داهێنەر لەو دەشتی شارەزوورە کەڕوو تێی داون، کەناڵێک بەسەریان ناکاتەوە ..

‌ ـــــ هاوڕێیەتیی ــــ
برادەرێک لە ڕێی تۆڕی مەسنجەرەوە داوای لێکردم دەربارەی هاورێیەتیی ووتارێک بنوسم ..
سەرەتا هەستم کرد هاوڕییەتیی وەک ئۆکسجین و ئاو وایه، لەسەر نوسینی شتێکی زیادەیە، چونکە هەموومان دوور و نزیک هاوڕێیەتییمان بە کارهێناوە یان هاوڕێیەتیی بەکاری هێناوین ..بەڵام کە لێی وورد بوومەوە، بۆم دەرکەوت هاوڕێیەتییش بار و دۆخی جیاجیای تێدایە، کە دەکرێ لە چەند گۆشەنیگایەکەوە تێی بڕوانین.
دوایین پێغەمبەر ئاماژەی بە هاوڕێیەتیی داوە بەوەی کە پێویستە ئاگادار بین کێ دەکەین بە هاوڕێ، چونکە هاوڕێ لەسەر ئایینی هاوڕێکەیەتی.
فریدریک نیتشە ئەڵێ : مرۆڤ پێویستی بە هاوڕێیەکە ڕزگاری بکات چونکە کاتێ کە تەنیایە لەناو خۆیدا نقوم ئەبێ.
لە پێش سەربەخۆیی و ئازادیی نیشتمانییدا، هاوڕێیەتیی بریتییە لە کۆبوونەوە بە مەبەستی شوڕش و تەقینەوە ..هەر بۆیە لە سەردەمی بەعس و هەموو سەردەمەکانی دیکتاتۆرەکاندا، چەند گەنجێک کۆبووبێتنەوە، بڵاوەیان پێکراوە و بە گومانەوە تەماشای هاوڕێیەتییان کردووە ..
هەموو شۆڕشەکان لە ڕێی هاوڕێکانەوە و بەسەر پردی هاوڕێیەتیدا تێپەڕبوون، تەنانەت پێغەمبەرانیش بە هۆی هاوڕێکانیانەوە توانیویانە پەیامەکانیان بگەیەنن، یوحەنا و ئەندراوس و یەهوزا هاوڕێی نزیکی عیسا بوون هەتا پەیامەکەیان سەرخست و بڵاو کردەوە ..
یوشەع و هارون و شوعەیب هاوڕێی نزیکی موسا بوون لە پێناوی سەرخستنی پەیامەکەی..

ئەبوبەکر و حەمزە و عەلی و عومەر و بیلال یش هاوڕێی نزیکی موحەمەد بوون لە شۆڕشە ئاینییە مەزنەکەیدا بەسەر زوڵم و کۆیلایەتیی و بت پەرستیدا ..
شۆڕشی ڕێنیسانسی ئەوروپا، لە ڕێی کۆمەڵێ هاوڕێوە ڕاگەیەنرا، دانتی و ڤێرگیلی و بۆکاشیۆ و تۆماس مۆر و ئەوانی تر..
کەواتە لەسەردەمی زوڵم و ژێر چەپۆکیی و نەهامەتییدا، هاوڕێیەتیی ئەبێتە پەیام بۆ شۆڕش و گۆڕانکارییەکان .. هەر بۆیە ئەو هاوڕێیەتییە ئەبێتە گەورەترین پەیوەندیی مرۆڤایەتیی، زیاتر لە هەموو پەیوەندییەک، چونکە هیوای ڕزگارکردنی کۆمەڵگاکانی تێدا سەرهەڵدەدات و مژدەی ئازادیی و دادپەروەریی بە گوێی ملیۆنەها کەسدا ئەدات.
کاتێ هەموو گەلانی هیند دەبنە پشت و پەنا و هاوڕێی سەرکردەیەکی خۆبەخشی وەک گاندی ..کاتێ هەموو ڕوسیا ئەبنە پشت و پەنای سەرکردەیەکی وەکو لینین ..هەموو مالیزیا ئەبنە هاوڕێی گیانی به گیانیی مەهاتیر محەمەد، ئیدی ئەو ووڵاتانە ئازادی و سەربەخۆیی و دادپەروەریی ئەبنە نزیکترین دەستکەوتیان ..
بەڵام لە کۆمەڵگا نەخۆشەکاندا، وەکو کۆمەڵگای خۆمان، هاوڕێیەتییش ئەکەوێتە ناو زۆنگاوی خیانەت و براکوژییەوە، وەک چۆن ئایین و زانست و هونەریش بەو لاڕێیانەدا براون.. تەماشا ئەکەی هاوڕێکان خیانەت لە یەکتری دەکەن و ..لێک دەترازێن و شەڕی ناوخۆ ڕادەگەیەنن و …برسێتیی و قات و قڕیی ڕادەگەیەنن .. جۆرەها دەستە و تاقم و حیزب و هۆز و تیرە و بنەماڵەی دژ به یەکتری قوت ئەبنەوە، لێرەدا ئیتر هاوڕێیەتیی ئەبێتە تەڵەیەک و بە قاچی مرۆڤە خۆشباوەڕ و سادەکاندا ئەتەقێ.. زۆرن ئەوانەی بە دەستی خیانەتی هاوڕێ بێ شەرەفەکانیان، ئیخباریی و قەتڵ و عام کران.
هەر بۆیە لە قۆناغی پێش ئازادیی و سەربەخۆیی و دادپەروەرییدا، هاوڕێیەتیی ڕاستەقینە لە دەوری مێزی نەخشەکێشانی شۆڕش و گۆڕانگارییدا ئەسوڕێتەوە، بێجگە لەوە، هاوڕێیەتییەکی نابەکام و هەرزە و مناڵانە هەیە، لە کاتێکدا نیشتمانەکەت لە ژێر پێی مافیا و داگیرکەرەکاندایە، کەچی هاوڕێکان خەریکی نێرگەلەکێشان و شەونخونیین بە دیار فیلم و فتبۆڵ و شەراب و حەز و ئارەزووەکانیانەوە..
بێگومان دەسەڵاتی دیکتاتۆری دز و مافیا، هەمیشە گرنگی بەو کەناڵ و جێگایانە دەدات کە هاوڕێیەتیی دژە شۆڕش دروست ئەکەن، هاوڕێیەتیی مۆدێل و سێکس و غەریزە ئاژەڵییەکان و دوکەڵ و خواردنەوە و خولە وەرزشیی و دراما دوور ودرێژە بێسوودەکان ..
هەر بۆیە پێویستە کۆمەڵگا بەدبەخت و گیرفانبڕاوەکان زۆر ئاگاداری ئەو دوو جۆرە هاوڕێیەتییە بن و ..بزانن کامیان سەریان بەرز دەکات و .. کامیان ملیان کەچتر و کەچتر ئەکات، تاکو بتوانن هاوڕێیەتیی گۆڕانکاریی و شۆڕش هەڵبژێرن لە پێناوی بەدیهێنانی ژیانێکی شایستە و شەرەفەمەندانەدا.

  ــــ موچەی کەمئەندامان ــــ 

توێژێک لە کۆمەڵگادا هەیە، پێیان ئەوترێت کەمئەندامان یان کەمتوانا یان خاوەن پێداویستیی تایبەت . . ئەمانە بە هۆکاری زگماک و جەنگ و کارەساتەکان ئەندامێک یان کۆئەندامێکیان لە دەست داوە ..لەبەر ئەوە حوکمەتی بەڕەحمی!! کوردستان موچەی 150هەزار دیناری بۆ بڕیونەتەوە، کە بە نرخی ئەمڕۆ، کەمتر لە نیو بەرمیل نەوت دەکات.
ئەم موچەیە مانگانە لە شوێنێکی چاڵ و نشێوی قەراغ شار دابەش ئەکرا، کە هیچ هۆکارێکی حەسانەوە و دانیشتنی تێدا نەبوو، تەنانەت تەوالێت و بەلوعەیەکی ئاوخواردنەوەیشی تێدا نەبوو، هەتاوی هاوین و بارانی زستان ڕاستەوخۆ بەر سەر و پۆتەڵاکی ئەو مرۆڤە ناساغانە ئەکەوتن ..
ساڵێک پێش ئێستا، بە ووردیی ئەو شوێنە ناخۆش و پڕ لە ئازار و نەهامەتییەم لە ووتارێکدا وێناکرد و لە چەند ڕۆژنامەیەکدا بڵاوم کردەوە، هەروەکو چۆن باسی فەرمانگەی خانەنشین بوونم کرد کە بە 25 پلیکانە، ئینجا ئەگەیتە لایان ئەوەیش دیاری دەستی دەسەڵاتە بۆ خانەنشینە پیر و پەککەوتە و نەخۆشەکان، کە ئەبێ 25 پلیکانە ببڕن جا ئەگەنە فەرمانگەکەیان.
بە هەرحاڵ بیستم فەرمانگەی دابەشکردنی موچەی کەمئەندامان گواستراوەتەوە بۆ گەڕەکی خەبات . . لە دڵی خۆمدا ووتم سوپاس بۆخوا، وا دیارە پارێزگاره دڵسۆزەکەی سلێمانی و کاربەدەستەکانی جێگایەکی مۆدێرن و شیاویان بۆ ئەو کەمتوانایانە دروست کردووە تاکو بە ئارامیی و حەوانەوە، موچەکانیان وەربگرن ..
بەڵام کە چوومە شوێنەکە، هەزار ڕەحمەتم بۆ شوێنەکەی پێشوو نارد ..
مارکێتی کابرایەکی سیاسییان بە کرێگرتووە، لە شوێنێکی نشێوی کۆڵانێکی قڕگەدا، بەرامبەر گەڕەکی خەبات .. لەبەردەم مارکێتەکەدا پۆلیسێ وەستاوە ، سەدان کەمئەندام دەورەیان داوە، کابرای پۆلیس هاوار ئەکا : هەویەکانتان بێنن وبڕۆن لەسەر ئەو گردە چاوەڕوان بن !! ..لەسەر گردەکەیش سەدان کەمتوانا چاوەڕوانە ..
کورت و کرمانج، زۆربەیان زیاتر لە چوار جار، بە تەکسی هاتوونەتە ئەو شوێنە و..بە دەستی بەتاڵ و بە بێ موچە گەڕاونەتەوە ، چۆن موچەیەک؟ تەنها سەد و پەنجا هەزار..
هەوڵ بدەن، بار و دۆخیی جەستەیی و دەروونیی ئەو مرۆڤە خاوە پێداویستییە تایبەتانە بهێننە بەرچاوی خۆتان لەبەرامبەر ڕەشۆکییەت و دڵڕەقی ئیدارەیەکی هاکەزایی و بێخەم و بێبەزەیی و بێ پلان و بێ هەموو بەهایەکی مرۆیی.

ڕەبی موی لێ بێ زمانی پەنجەکانی هەڵوەرێ
هەرکەسێ گوڵشەن به دەردی گوڵخەنی دۆزەخ بەرێ

      ــــ ڕۆشنبیری زۆڵ ــــ

جیاکەرەوە و سیفەتەکانی ئەم جۆرە زۆڵانە یان ئەم جۆرە ڕۆشنبیرانە زۆرن، دیارترینیان :
یەکەم : هیچ ئیشێک ناکەن، کەچی ژیانێکی شاهانە ئەژین، کۆشک و تەلارو ئوتومبیلی گرانبەها و گەشتی ووڵاتان و هەموو هەڵس و کەوتێکی دەوڵەمەندەکانیان تێدایە به بێ ئەوەی پوشێک بخەنە سەر پوشێک، بە بێ ئەوەی بەیانییەکی زوو لە خەو هەڵستن بچن بۆ کرێکاریی یان بچن بۆ فەرمانگەیەک و لەسەر کورسی و مێزێک ئیش و مامەڵەی هاووڵاتیان ڕابپەڕێنن .. هەرگیز .. ئەمانە هیچ جۆرە ئیشێکی ماسولکەیی و هزری ئەنجام نادەن.

دووەم : قسەت لەگەڵدا ئەکەن، بەڵام چاویان بە گۆشەی 180 پله و هەندێ جاریش بە گۆشەی 360 پلە ئەسوڕێتەوە و چاودێریی چواردەور و پێشهات و کەسایەتیی و ڕوداوەکان ئەکەن.. ئەوە بۆ ئەوەیە کەسێکی تۆزێک لە تۆ شت بەدەستتر ببینن، یەکسەر ئەڕۆنە حزوری و تۆ پشتگوێ ئەخەن .. ئەو چاو هێنان و چاوبردن و تەقلەدان بەچاو و مەلەکردن بەچاو و دەستڕێژکردن بە چاوە، مۆرکێکی گرنگی ڕۆشنبیرە زۆڵەکانە، پێی ئەووترێ چاووڕاو.

سێیەم : ئەم زۆڵانە یان ئەم ڕۆشنبیرانە بە بێ مایکی کەناڵەکان ناژین ..تەنگەنەفەس ئەبن، وەکو ئامێری ڤێنتلەیتەر وایە بۆیان .. ئەبێ بەردەوام لە بەرنامە و مێزگرد و دیبەیت و چاوپێکەوتنەکاندا دەربکەون و کورسیەکیان بۆ تەرخان بکرێ .. ئەمانە وەک چۆن ماسی بە بێ ئاو ئەخنکێ، به بێ مایک و بەرنامە و کەناڵەکان ئەخنکێن ..خۆیشیان ئەزانن ئەبنە جێی بێزاریی و جڕت و هاوهوکێشانی بینەران، بەڵام ئەم زۆڵانە زۆر دوورتر ئەڕوانن، ئەمان ئەزانن بەم مایک و دەرکەوتنانە بە جۆرێ لە جۆرەکان ئەبنە هاوڕێ و هاوسۆز و کۆیلەی خاوەن کەناڵە پارەدارەکان .. بەو جۆرە بەرە بەرە ئەبنە توێژەری ڕۆشنبیریی و لێکڵۆڵەری سیاسیی و ڕێنیشاندەر و ڕاۆێژکاری دەسەڵاتداران..جا پارە و ڤێلا و گەشت و دیاریی لەو پۆستانەدایە ..

چوارەم : ئەم ڕۆشنبیره زۆڵانە هیچ کەسێک دەرەقەتی دەمیان نایەت، چونکە دەم لای ئەم زۆڵانە تاکە ئەندامێکیانە کە ئیش ئەکات و پارە و سامانێکی زۆر پەیدا ئەکات، هەر بۆیە ئەتوانن بۆ چەندەها سەعات قسە بکەن به بێ وەستان بە بێ هەڵەی چاپ و هەڵەی ڕێزمانیی .. لەم ڕووەوە زۆر بەتوانان.. ئەتوانن لە ماوەی پێنج خولەکدا کەسێکت بۆ بکەن بە دوژمنی گەل و نیشتمان، دوای ئەو پێنج خولەکە ئەگەر دەسەڵات بکەوێتە لای ئەو کەسە، یەکسەر بۆت ئەکەن بە کاریزما و سەرکردەی نیشتمانیی و سیمبوڵی نەتەوەیەک..ئەمانە شەرم ناکەن، لە هەموو گۆڕانکارییە گەورەکاندا، هەر لە تەڕ ئەخۆن و لە ووشک ئەنوون .. تەنانەت دوای کۆدەتا و جەنگ و شۆڕشەکان، بە شێوەیەکی زۆر خێرا خۆیان ئەگۆڕن و وای نیشان دەدەن کە لە دەسەڵاتە ڕوخاوەکەدا، شانەی نهێنیی بووبن و بۆ ئەوەی ئاشکرا نەبن، کاسە لێسیی و سەماکەریی و زوڕناژەنییان کردووە .. واتا خیانەتەکانیشیانت بە نرخێکی زۆر گران پێ دەفرۆشنەوە..به کورت و کرمانجیی، ئەمانە بە هیچ جۆرێک دەمیانت بۆ ناگیرێت، تەنانەت لە ناو لەشفرۆشەکانیشدا بە ڕووت و قوتیی بیانگریت، یەکسەر وات تێدەگەیەنن کە ئەوان بە مەبەستی دەرس دادان و ئامۆژگارییکردنی لەشفرۆشەکان لەو جێگایەدا بوون، ئێ هەتاکو خۆیشیان ڕووت نەکەنەوە، گوێیان لێ ناگرن، هەر بۆیە ناچار بوون خۆیان ڕووت بکەنەوە..!

پێنجەم : ڕۆشنبیره زۆڵەکان کتێب و چاپکراویان زۆرە، بەڵام لە کتێبەکانیاندا هیچ شتێک نادۆزیتەوە تازە بێ، یان سەرنجت ڕابکێشێ، تەنها ڕیزکردنی پیت و وشە و ڕستەکانن، ئەیانخوێنیتەوە، هەست ئەکەیت نەووشەکان پەیوەندییان بە یەکەوە هەیە و نە ڕستەکانیش یەکتری تەواو ئەکەن.. لە هەمووی خۆشتر، لە چاپکردنی هەموو ئەو کتێبانەدا دینارێکی خۆیان خەرج نەکردووە، تێکڕایان لەلایەن دەزگاکانی حیزب و دەسەڵاتەوە بۆ چاپکراون، ئیتر تۆ تێیان دەگەیت یان نا، ئەوەیان کێشەی خۆتە.

شەشەم : دەرکەوتنی ئەم زۆڵانە بە جل و بەرگی جۆرا و جۆرەوە .. چەندین جلی کوردی، ڕانک و چۆغە و موڕادخانیی و کەوا وسەڵتە و فەقیانە و فەرەنجی و کوڵەباڵ و کەوش و کڵاش و جۆرەها جامانە و مشکی و چیت و گۆچان و خەنجەری دەبان و شتی کولتورییان هەیە، ئەمانە جلی ئیش و پارە پەیدا کردنن، بۆ هەموو بۆنەیەک جلی تایبەتیان ئامادەیە و یەکسەر بۆ بەردەم مایک و سکرینەکان ..تاکو زیاتر و زیاتر بڕۆنە ناو دڵی سەرۆک حیزب و سەرۆک تیرە و هۆزە خاوەن پارە و پلە و پۆستەکانەوە.

حەوتەم : ئەم ڕۆشنبیرە زۆڵانە بەردەوام منەت ئەکەن بەسەر خەڵکدا، گوایا هەموو ژیانی خۆیان لە پێناوی سیاسەت و ڕۆشنبیریی نیشتمانیی و نەتەوایەتیدا خەرج کردووە.. گوایا هەموو لاوییان له زیندانەکانی ڕژێمی گۆڕبەگۆڕی پێشوودا خەسار کردووە و چەندین جار لە ژێر ئەشکەنجەدا ، مردوون و بەلام خوا نەیکوشتوون ..
ئەمانە بەردەوامن له نیشاندانی خۆیاندا وەک قوربانیی و شەهیدی زیندوو، بەردەوامن لە منەتکردن بەسەر خەڵکیدا کە ئەگەر ئەمان نەبوونایە هەرگیز ئەمڕۆ دروست نەدەبوو، هەرگیز ئەو میللەتە ئازادیی و سەربەخۆیی بە خۆیەوە نەدەدی، لە کاتێکدا ئەم زۆڵانە خۆیان جاش و داردەست و کاسەلێسی ڕژێمەکانی پێشوو بوون، بەڵام وەک ووتمان کێ ئەوێرێ دەم بخاتە دەمیان و پێیان بڵێ وانییە، هەر بە بزووتنەوەی دەم و گفت وگۆ و هونەرەکانی قسە و ووتاردان و سوێندی درۆ و زاراوەکانی شەهیدان و نیشتمان، کارێکت پێدەکەن، پێیان بڵێی داوای لێبوردن دەکەین جیڤاراکان، ماندێلاکان،فریاڕەسانی نیشتمان .

هەشتەم : سیفەتێکی تری ئەم ڕۆشنبیرە زۆڵانە ئەوەیە کە لە هیچ شوێنێ دەرناکەون پارە و خەڵات و بەراتی تێدا نەبێ.. هەرگیز ووشەیەک بە خۆڕایی ناڵێن، ووشەیەک بێ بەرامبەر نانوسن .. هەرگیز لە بڵاوکراوەیەکی میللیدا دەرناکەون و . .لایک و کۆمێنت وڕوون کردنەوە بۆ بەرهەمی لاوێک نانوسن .. هەرگیز ڕێنمایی کەسێک ناکەن کە پێویستی بە ڕێنمایی و ڕێنیشاندانە، بە پێچەوانەیشەوە کاتێ بۆنەیەکی حیزبیی و سیاسیی دێتە ئاراوە، بە سنگەخشکێیش بێ خۆیانی پێ دەگەیەنن و ..وەکو قارچک لەبەردەم بڵندگۆ و سکرینی ڕاگەیاندنە چەور و پارەدارەکاندا قوت ئەبنەوە و بە سەعات قسە ئەکەن و خۆیان شین و مۆر ئەکەنەوە و ..بنەماڵە دەسەڵاتدارە گەندەڵەکان ئەگەیەننە کەشکەلانی فەلەک .. بە ڕاستی زۆڵ و حەرمزادەن ئەم ڕۆشنبیرانە.

ئینجا سەیرێکی چواردەوری خۆتان و کەناڵ و ڕاگەیاندنەکان بکەن، بزانن ڕێژەی ئەو ڕۆشنبیرە زۆڵانە چەند زۆرن …




دیسیپلینی حزبی و گەشەپێدانی نیشتمانی.. هەڵۆ حەسەن

ڕێبازی چین لە حوکمڕانیدا زیاتر گرنگی بە دیسپلینی دامەزراوەیی، چاودێری ناوخۆیی و خەبات دژ بە گەندەڵی داوە، پەکین ئەمە وەک هەڵمەتێکی سیاسی و وەک بەشێک لە ستراتیژێکی فراوانتر دەبینێ کە ئامانج لێی بەهێزکردنی حزبی دەسەڵاتدار، باشترکردنی کارایی کارگێڕی، بەردەوامییە لە پلانی گەشەپێدانی درێژخایەنی وڵاتدا،ڕوونکردنەوەیەکی تازەی سەرۆکی چین”شی جینپینگ”،سەبارەت بە بڕیارنامەی کۆمیتەی ناوەندی پارتی کۆمۆنیستی چین لەسەر پرسە سەرەکییەکانی پەیوەست بە پەیڕەوکردنی خۆبەڕێوەبەری توند و ڕژدی حزب، تێگەیشتنێکی گرنگە لەسەر ئەوەی چۆن سەرکردایەتی چین پەیوەندی نێوان بنیاتنانی حزب، دیسپلینی دامەزراوەیی و گەشەپێدانی نیشتمانی لێکدەداتەوە،ئەم بەڵگەنامەیە، کە لە پەیوەندی بە کۆبوونەوەی گشتی پێنجەمی کۆمیتەی ناوەندی بیستەمی پارتی کۆمۆنیستی چینەوە پێشکەش کراوە، گێڕانەوەیەکی وردە سەبارەت بەو ڕەچاوکردنە سیاسی و دامەزراوەییانەی لە پشت ئەم ڕێبازەوەن و بۆچوونێکی بنەڕەتيە لە فەلسەفەی حوکمڕانی چیندا: کارایی سیستەمێکی سیاسی تەنها بەستراو نییە بە ئامانجەکانی گەشەپێدانەوە، بەڵکو بەستراوە بە هێز، دیسپلین و بەرپرسیارێتی ئەو دامەزراوانەی کە بەرپرسن لە جێبەجێکردنیان.

خۆبەڕێوەبەری حزب وەک ستراتیژی درێژخایەن
یەکێک لە پەیامە سەرەكیەكانی ڕوونکردنەوەکەی “شی جینپینگ”، ئەوەیە کە بەهێزکردنی پارتی کۆمۆنیستی چین لە ناوەوەدا وەک شتێکی بنەڕەتی سەیر دەکرێت بۆ پاراستنی توانای حوکمڕانی و پێشخستنی پرۆسەی مۆدێرنکردنی چین،بەڵگەنامەکە خۆبەڕێوەبەری حزب وەک ئەرکێکی ستراتیژی درێژخایەن دەناسێنێت نەک وەک هەنگاوێکی سیاسی کاتی، کە حزبی دەسەڵاتدار دەبێت بەردەوام چاو بە ئیشوکار و ڕەفتاری خۆیدا بخشێنێتەوە، کەموکوڕتییە دامەزراوەییەکان چارەسەر بکات، سەرپێچییەکان ڕاست بکاتەوە و توانای ڕێکخراوەیی خۆی باشتر بکات،ئەم ڕێبازە چاکسازی ناوخۆیی دەخاتە سەنتەری بەرنامە فراوانە سیاسی و گەشەپێدانییەکانی وڵاتەوە،”شی جینپینگ” ئاماژە بە پرسی مێژوویی ئەوەش دەکات کە چۆن حزبی دەسەڵاتدار دەتوانێت خۆی لە سووڕی هەستان و داکەوتن بەدوور بگرێت، لە ڕوونکردنەوەکەیدا، چەمکی خۆچاکسازی نوێنەرایەتی وەڵامێکی گرنگ بۆ ئەم ئاستەنگە دەکات، ئامانجەکە پاراستنی پاکێتی ڕێکخراوەیی حزبە لە هەمان کاتدا چارەسەرکردنی ئەو کێشانەی کە دەبنە هۆی لاوازکردنی کاریگەرییەکەی بە تێپەڕبوونی کات،لەم دیدگایەوە، نوێبوونەوەی دامەزراوەیی تەنها بابەتێکی کارگێڕی ناوخۆیی نییە، بەڵکو وەک مەرجێکی پێویست بۆ پاراستنی جێگیری سیاسی و پشتگیریکردنی گەشەپێدانی نیشتمانی درێژخایەن.

خەبات دژ بە گەندەڵی
کۆڵەکەیەکی تری سەرەکی بەڵگەنامەکە بریتییە لە بەردەوامبوونی خەبات دژ بە گەندەڵی،سەرکردایەتی چین گەندەڵی بە هەڕەشەیەکی جدی دەزانێت بۆ سەر متمانەی دامەزراوەیی، دیسپلینی ڕێکخراوەیی و پەیڕەوکردنی کاریگەری دەسەڵات، بۆیە بەڵگەنامەکە جەخت لەسەر پاراستنی هەڵوێستێکی توند دژ بە گەندەڵی دەکاتەوە لەگەڵ بەهێزکردنی چاودێری بەسەر بەکارهێنانی دەسەڵاتدا،ئەو ڕێبازەی کە لە بڕیارنامەکەدا هاتووە لە سنووری لێکۆڵینەوە لە کەسە تاکەکەسییەکان تێپەڕ دەبێت،هەروەها جەخت لەسەر باشترکردنی میکانیزمه‌ دامەزراوەییەکان، بەهێزکردنی ڕێساکان، نەهێشتنی یاسا شاردراوەکان و چارەسەرکردنی ئەو بارودۆخانە دەکاتەوە کە ڕێگە بە سەرهەڵدانی سەرپێچی دەدەن،بەڵگەنامەکە چەند لەپێشینەیەک دەستنیشان دەکات: پاراستنی چاودێری توند، بەهێزکردنی بناغە دامەزراوەییەکان ، باشترکردنی میکانیزمه‌ خۆپارێزییەکان، دڵنیابوون لەوەی کە ڕێساکانی دیسپلین بە شێوەیەکی کاریگەر جێبەجێ دەکرێن،ئەمە ڕەنگدانەوەی بنەمایەکی گرنگی حوکمڕانییە: بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی تەنها پێویستی بە سزاندان نییە دوای ڕوودانی پێشێلکارییەکان، بەڵکو پێویستی بە دامەزراوەیەک هەیە کە بتوانێت ڕێگری لە سەرپێچی بکات پێش ئەوەی قووڵ بێتەوە،بۆ ئەو وڵات و ناوچانەی کە بەدوای باشترکردنی بەڕێوەبردنی گشتیدان، پەیوەندیدارە سیاسەتە بەردەوامەکانی دژ بە گەندەڵی پێویستیان بە ڕێکار و ڕێوشوێنی شەفاف، چاودێری کاریگەر، بەرپرسیارێتی دامەزراوەیی و جێبەجێکردنی هاوسەنگ هەیە،بەپێی ڕوونکردنەوەکەی شی، بەهێزکردنی حوکمڕانی حزب پێویستی بە پێوەری بەرزتر هەیە لە هەڵبژاردن، ڕاهێنان، بەڕێوەبردن و چاودێریکردنی بەرپرساندا هەروەها بانگەواز بۆ باشترکردنی تواناکانی پیشەیی ئەوان و دڵنیابوون لەوەی کە دەتوانن بەرپرسیارێتییەکانیان بە شێوەیەکی کاریگەر جێبەجێ بکەن دەکات،ئەم ڕێبازە دیسپلینی سیاسی بە کارایی کارگێڕی دەبەستێتەوە،لە هەر سیستەمێکی حوکمڕانیدا، کوالێتی سەرکردایەتی کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر جێبەجێکردنی سیاسەتە گشتییەکان هەیە بەرپرسیارێتی لاواز،چاودێری بێتوانا، ڕەفتارە کارگێڕییە ناسەقامگیرەکان دەتوانن تەنانەت ستراتیژە گەشەپێدانییە باش داڕێژراوەکان تێکبشکێنن،کەواتە جەختکردنەوەی چین لەسەر دیسپلینی فەرمی ڕەنگدانەوەی هەوڵێکە بۆ بەستنەوەی بەرپرسیارێتی ڕێکخراوەیی بە ئامانجە فراوانەکانی گەشەپێدانی نیشتمانییەوە،بەڵگەنامەکە هەروەها جەخت لەسەر گرنگی ناوەندگەری دیموکراسی،ڕێکارەکانی بڕیاردانی ناوخۆیی،بەرپرسیارێتی ڕوونتر لەناو تیمەکانی سەرکردایەتیدا دەکاتەوە،ئەم توخمە وەک میکانیزمێک بۆ باشترکردنی هەماهەنگی ڕێکخراوەیی و دڵنیابوون لەوەی کە بڕیارەکان بە شێوەیەکی یەکگرتوو جێبەجێ دەکرێن پێشکەش دەکرێن.

یاساکانی دامەزراوە و حوکمڕانی درێژخایەن
یەکێک لە گرنگترین لایەنەکانی بڕیارنامەکە جەختکردنەوەیە لەسەر دامەزراوەیی کردنەوەی حوکمڕانی حزب لە ڕێگەی ڕێساکان و میکانیزمه‌ دامەزراوەییەکانەوە،لە جیای ئەوەی تەنها پشت بە ڕێنمایی سیاسی یان هەڵمەتی کاتی ببەسترێت، بڕیارنامەکە داوای بەهێزکردنی چوارچێوەی ڕێکخستن، باشترکردنی جێبەجێکردن، دڵنیابوون لەوەی کە یاساکانی دامەزراوە ڕێزیان لێدەگیرێت لە ئاستە جیاوازە ڕێکخراوەییەکاندا دەکات،ئەمە ڕەنگدانەوەی تێگەیشتنێکی فراوانترە لە گەشەپێدانی دامەزراوەیی: حوکمڕانی بەردەوام پێویستی بە بەرپرسیارێتی ڕوون، ڕێکاری دامەزراو، چاودێری کاریگەر،میکانیزم هەیە کە بە تێپەڕبوونی کات بەردەوام بن لە کارکردن،بەڵگەنامەکە هەروەها پێویستی کردەی هەماهەنگ لەسەرانسەری ڕێکخراوە حزبییە ناوەندی و خۆجێییەکاندا پێشنیار دەکات کە دیسپلینی دامەزراوەیی نەک تەنها وەک بەرپرسیارێتی سەرکردایەتی باڵا دەبینرێت، بەڵکو وەک ئەرکێکی ڕێکخراوەیی کە بە درێژایی سیستەمەکە درێژدەبێتەوە،بۆ چین کە مۆدێرنکردنی نیشتمانی گۆڕانکاری گەورەی ئابووری، تەکنەلۆجی و کۆمەڵایەتی لەخۆ دەگرێت.

حوکمڕانی و بەرنامەی مۆدێرنکردنی چین
بەڵگەنامەکە خۆبەڕێوەبەری حزب ڕاستەوخۆ بە ئامانجە درێژخایەنەکانی مۆدێرنکردنی چینەوە دەبەستێتەوە،چەندین ئاستەنگ دەستنیشان دەکات کە ڕووبەڕووی وڵات دەبنەوە، لەوانە نادڵنیایی نێودەوڵەتی، گۆڕانکاری تەکنەلۆجی، گۆڕانکارییەکان لە هاوسەنگی دەسەڵاتی جیهانیدا، ناهاوسەنگییەکانی گەشەپێدانی ناوخۆیی، پێویستی باشترکردنی حوکمڕانی کۆمەڵایەتی،سەرکردایەتی چین دەڵێت” کە توانای حزب بۆ چاودێریکردن، چاکسازی و بەهێزکردنی خۆی نزیکەوە بەستراوە بە توانای وڵات بۆ پاراستنی گەشەپێدانی سەقامگیر و بەردەوام،ئەم پەیوەندییە گرنگە بۆ تێگەیشتن لە مۆدێلی سیاسی و گەشەپێدانی چین، بەرنامەی مۆدێرنکردنی وڵات تەنها وەک بەرنامەیەکی ئابووری پێشکەش ناکرێت، بەڵکو بەستراوە بە توانای دامەزراوەیی، هەماهەنگی ڕێکخراوەیی، سەرکردایەتی سیاسی، و توانای وەڵامدانەوە بۆ ئاستەنگەکان.

هەرێمی کوردستان دەتوانێت چی لە ئەزموونی چین فێر ببێت؟

بۆ هەرێمی کوردستانی عێراق، ئەزموونی چین لە چەندین بواردا شایەنی لێکۆڵینەوەن، بە تایبەت لە بواری پێشخستنی دامەزراوەیی و بەڕێوەبردنی گشتیدا،بەراوردکارییەکە دەبێت سیستەمە سیاسییە جیاوازەکان، ڕێکخستنە دەستوورییەکان، بارودۆخە مێژووییەکان، و پێکهاتە کارگێڕییەکانی چین و هەرێمی کوردستان ڕەچاو بکات، لەگەڵ ئەوەشدا هەندێک ئاستەنگی حوکمڕانی پەیوەندیدارن بە هەردوو ژینگەکەوە.
یەکەم: بەهێزکردنی دامەزراوە گشتییەکان پێویستی بە بەرپرسیارێتی ڕوون و چاودێری کاریگەر هەیە، دامەزراوەکان کاریگەرتر دەبن کاتێک بەرپرسان بەرپرسیار دەبن بەرامبەر بڕیارەکانیان و کاتێک ڕێکارە کارگێڕییەکان بە بەردەوامی جێبەجێ دەکرێن
دووەم: بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی دەبێت شتێکی زیاتر لە لێکۆڵینەوە لە کەسە تاکەکەسییەکان لەخۆ بگرێت، میکانیزمە خۆپارێزییەکان، شەفافیەتی دامەزراوەیی، چاودێری سەربەخۆ، جێبەجێکردنی هاوسەنگی ڕێساکان بە هەمان شێوە گرنگن
سێیەم: گەشەپێدانی درێژخایەن پێویستی بە بەردەوامییە لە پلانی ستراتیژیدا، هەمەجۆرکردنی ئابووری، گەشەپێدانی ژێرخان، پەروەردە، پێشکەوتنی تەکنەلۆجی ناتوانن تەنها پشت بە بەرچاوڕوونییە سیاسییە کاتییەکان ببەستن
چوارەم: باشترکردنی کارایی کارگێڕی پێویستی بە وەبەرهێنان لە لێهاتوویی پیشەیی، هەماهەنگی دامەزراوەیی، پەرەپێدانی سەرکردایەتییەکی لێهاتوو و بەڕێوەبردنی گشتی هەیە
ئەمە پێشنیار نییە بۆ دووبارە بەرهەمهێنانەوەی سیستەمی سیاسی چین لە هەرێمی کوردستاندا، بەڵکو ئەو بوارانە کە ئەزموونی دامەزراوەیی چین دەتوانێت بەشداری لە گفتوگۆ فراوانەکاندا بکات سەبارەت بە حوکمڕانی، بەرپرسیارێتی و گەشەپێدان.

ڕوانگەیەکی فراوانتر لەسەر ڕێبازی حوکمڕانی چین
ڕوونکردنەوەکەی “شی جینپینگ”، سەبارەت بە بڕیارنامەکە تێڕوانینێکی گرنگە لەسەر لەپێشینەکانی سەرکردایەتی سیاسی ئێستای چین،پەیامە سەرەكیەكەی ئەوەیە کە دیسپلینی حزبی، چاودێری ناوخۆیی، خەبات دژ بە گەندەڵی، ڕێساکانی دامەزراوە، چاکسازی ڕێکخراوەیی توخمی بەیەکەوەبەستراوی ستراتیژێکی حوکمڕانی درێژخایەنن،گرنگی ئەم ڕێبازە لەوەدایە کە دانی بەوەدا نا کە گەشەپێدانی نیشتمانی زیاتر لە سامان و سەرچاوەی ئابووری و پڕۆژەی مەزن دەوێت، هەروەها پێویستی بەو دامەزراوانە هەیە کە بتوانن سیاسەتەکان جێبەجێ بکەن، بەرپرسیارێتییەکان بەڕێوەبەرن، کەموکوڕتییەکان چارەسەر بکەن، و کاریگەری ڕێکخراوەیی بپارێزن،بۆ هەرێمی کوردستان، دەرفەتێکە بۆ لێکۆڵینەوە لەوەی چۆن دیسپلینی دامەزراوەیی، بەرپرسیارێتی کارگێڕی، پلانی درێژخایەن دەتوانن بەشداری بکەن لە بەهێزترکردنی حوکمڕانی و گەشەپێدانی بەردەوام، ، بەنرخترین وانە ئەوەیە کە هێزی هەر ستراتیژێکی گەشەپێدان تەنها بەستراو نییە بەو دیدگایەی لە پشتیەوەیەتی، بەڵکو بەستراوە بە توانا دامەزراوەییەکە بۆ گۆڕینی ئەو دیدگایە بۆ ئەنجامی پراکتیک.

سەرچاوە:
Explanation of the Resolution of the Central Committee of the Communist Party of China on Certain Major Issues concerning Persevering with Full and Rigorous Party Self-Governance
https://english.www.gov.cn/news/202611/01/content_WS6ae714d1c6d00ca5f9a0e03b.html




مشتومڕ لەسەر “پێشمەرگە”.. عوسمانی حاجی مارف

ترسی بارزانی لە گوشارەکانی بەغدا بۆ سەر سنوردارکردنی چەکداری لەوێوەیە کە بە یەکێک لە ئاڵۆزترین پرسەکان و کارەکانی عەلی زەیدی دەبینێت بۆ سەر ئایندەی حکومەتی هەرێم، چونکە وەک هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی هەرێم و ئایندەی پێشمەرگە دەیخوێنێتەوە. جگە لەوەی وەها خۆیان دەبیننەوە کە لە هاوکێشەیەکی ئاڵۆزدا گیریان کردووە، گوایە زەیدی داخوازیەکانی کوتلە شیعەکان و حساباتی هێزە سیاسیەکان و ناکۆکیە ناوخۆییەکانی لایەنە کوردەکانی تێکەڵ کردووە، مەترسی ئەوەیان هەیە لە ئایندەیەکی خوازراودا، هاوکات یان بەدوای سنوردارکردنی هێزەکانی حەشدی شەعبی، زەیدی حساباتیك بۆ مامەڵە لەگەڵ چەکدارەکانی بارزانی و تاڵەبانیشدا بکات.
هێزی پێشمەرگە بۆتە خاڵی مشتومڕی سەرەکی لە هەوڵەکانی دەوڵەتی عێراق بۆ سنوردارکردنی چەک، ئەمەش بەدوای ئەوەدا دێت کە هێزەکانی حەشدی شەعبی مەرجیان بۆ ڕادەستکردنی چەکەکانیان دیاریکرد بەرامەر بە هەر ڕێکەوتنێک لەگەڵ حکومەتدا بۆ داماڵینی چەك. یەکێك لە مەرجەکان ئەوەیە کە دەبێ هێزەکانی پێشمەرگەش بەشێک بێت لە هەمان پرۆسەی داماڵینی چەکداری. ئەمەش هاوکات بوو لەگەڵ فشارە سیاسییەکانی “چوارچێوەی هەماهەنگی” کە داوایان دەکرد هەموو پێکهاتە چەکدارەکان بخرێنە ژێر دەسەڵاتی فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکانەوە و چەك تەنها لای دەوڵەت بێت.
ئەم داواکاریانە تاقیکردنەوەیەکی هەستیار دەخەنە بەردەم حکومەتی هەرێم، بە لەبەرچاوگرتنی نەبوونی بڕگەیەکی ڕوون لە دەستووری عێراقدا کە پێگە و دەسەڵاتەکانی پێشمەرگە پێناسە بکات و ڕێکخات، هەروەها بەردەوامی دابەشبوونی ئیداری و دارایی و سەربازی لە نێوان بارزانی و تاڵەبانیدا، سەرەڕای ڕاگەیاندنی فەرمی یەکخستنی هێزەکانیان لەلایەن وەزارەتی پێشمەرگەوە، بەڵام لەباری عەمەلیەوە جگە لە نمایشێک هیچ هەنگاوێکی یەکخستەوەیان نیشان نەداوە و بۆشیان ناکرێت.
هەڵبەتە پلانی بەرتەسکردنەوەی چەک و ڕادەستکردنی بە دەوڵەت، وەک سیاسەتی ئەمریکا لە بەرامبەر حکومەتی عێراقدا، بە پلەی یەکەم لایەنەکانی حەشدی شەعبی سەر بە ئێران دەکاتە ئامانج، کە لەژێر چەتری ئەوەی بە “بەرخودانی ئیسلامی لە عێراق” ناسراون و چالاکی دەکەن، بریتین لە کەتایبی حزبوللا، کەتایبی نوجەبا، کەتایبی سەید شوهەدا و (ئەنسار الله الاوفیە).
زەیدی لە مانگی ئایاری ٢٠٢٦دا، نیازی حکومەتەکەی بۆ داماڵینی چەک لە سەرجەم کوتلە چەکدارەکان و نەهێشتنی هەر چەکێک لە دەرەوەی کۆنترۆڵی دەوڵەت ڕاگەیاند، هاوکات هەموو پێکهاتە سەربازی و ئەمنیەکانی عێراقی خستە ژێر دەسەڵاتی فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکانەوە. سەرەتا کۆتایی مانگی ئەیلولی ٢٠٢٦ی وەک دوا وادەی چەکداماڵینی کوتلە چەکدارەکانی عێراقی دەستنیشان کرد، بەڵام لە نێو ئەو مشتومڕەی دەوروبەری ئەو پرسە، بڕیاریدا ئەو وادەیە بۆ مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٧ دوابخرێت.
بەهۆی ئەوەی هێزەکانی سەر بە حەشدی شەعبی، یەکێك لە مەرجەکانی ڕادەستکردنی چەکەکانیان، هاوکات چەکداماڵینی هێزی پێشمەرگەیە، بۆیە گفتوگۆکەی لە پرسی کوتلە چەکدارەکانەوە گواستەوە بۆ سروشتی هێزەکانی سەر بە هەرێمی کوردستان و پێگەی یاسایی و سەربازیان. داواکاری چەکداماڵینی هێزی پێشمەرگە وەک مەرجێک تەنها پەیوەست نیە بە بارودۆخی کوتلە چەکدارەکاندانەوە، بەڵکو هێزە سیاسیەکانی ناو چوارچێوەی هەماهەنگی، وەک هەوڵێک بۆ گوشار خستنەسەر حکومەتی زەیدی بەکاری دەهێننن، بۆئەوەی پلانەکانی چەکداماڵین سنورداربکەن، تا ئایندەی ململانێی ئەمریکاو ئێران بە شوێنێک دەگات. ئەو هێزانەی چوارچێوەی هەماهەنگی هەڵوێستیان لە پەیوەند بە چەکداماڵێنەوە لەسەر ئەو بنەمایە دامەزراندووە کە دەبێ قۆرخکاری دەوڵەت بەسەر چەکدا هەموو گروپە چەکدارەکان بگرێتەوە، ئەمەش ئاماژەیە بەوەی کە هەندێک لایەن هەوڵدەدەن، ئەم دەرفەتە بقۆزنەوە بۆ لاوازکردنی حکومەتی هەرێم، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی ئەو دابەشبونە سیاسیە توندەی نێوان بارزانی و تاڵەبانی.
هێزی پێشمەرگەی یەکێتی و پارتی، شەرعیەتی خۆی لەسەر بنەمای یاسای ژمارە ١٩ی ساڵی ٢٠٠٧ داناوە، تایبەت بە وەزارەتی پێشمەرگە، کە لە پەرلەمانی هەرێمەوە پەسەند کراوە، ئەم یاسایە پێشمەرگە وەک دەسەڵاتێکی شەرعی و فەرمی پێناسە دەکات، ئەرکی “پاراستن و بەرگریکردن” لە هەرێمی پێسپێردراوە!، هەروەها هاوکاری حکومەتی فیدراڵی بکات لە بەغدا لە پاراستنی ئاسایش و سەروەری عێراق! بەڵام هێزە سیاسیە شیعەکان لە بەغدا، بەشێوەیەکی جیاوازتر لە هێزی “پێشمەرگە” دەڕوانن و زیاتر وەک پێکهاتەی حزبی دەزانن، تا ئەوەی هێزێکی سەربازی یەکگرتوو لەژێر دامەزراوەیەکی فەرمیدا بێت. بەکردەوە و لە واقعیشدا هەردوو بارزانی و تاڵەبانی بەو هێزە پارێزگاری لە پێگەو دەسەڵاتی خۆیان دەکەن، ڕاستەخۆ هەر خۆیان بەڕێوەی دەبەن و سەرپەرشتی دەکەن. لەم ڕوانگەیەوە بەشێک لە هێزەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی، داواکارن کە پێشمەرگە بخرێتە ژێر پڕۆسەی چەسپاندنی چەک، لەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتدا، هاوشێوەی گروپەکانی حەشدی شەعبی، بەم شێوەیە گورزێک لە پێگەی بارزانی و تاڵەبانی ئەدەن.
گومانی تیا نیە کە بارزانی و تاڵەبانی، نیگەرانن لە مشتومڕو بانگەوازی چەکداماڵینی هێزەکانیان. هەروەها بە نەبوونی بەندێکی ڕوون بۆ پێشمەرگە لە دەستوری عێراقدا، ئەو نیگەرانیانەی زیاترکردووە، چونکە دەستووری عێراق بڕگەیەکی دیاریکراوی سەبارەت بە بوونی هێزی پێشمەرگە و سروشتی کارکردنیان، یان دەسەڵاتەکانیان لەخۆناگرێت، بەمەش پێگەی یاسایی ئەوان لەنێوان ململانێی سیاسی نێوان بەغدا و هەولێر دەهێڵێتەوە.
هەڵبەتە ڕەگ و ڕیشەی دابەشبونی هێزەکانی پارتی و یەکێتی مێژوویەکی کۆنی هەیە، لە هەمانکاتدا هەر لە ناوەڕاستی نەوەدەکانی سەدەی پێشوو، شەڕی ناوخۆیان هەڵگیرسان و هەرێمی کوردستانیان بەشکرد بۆ دوو ناوچەی دەسەڵات، هەریەکەیان دەسەڵاتێکی حزبی و بنەماڵەیی بە هێزی چەکداری خۆی بەڕێوە دەبات. هەر رێکەوتنێکیان لەهەر دەورەیەکدا کردبێ، بەڵام دوو هێزی پێشمەرگە بە دەستلێنەدراوی ماونەتەوە. لەباری عەمەلیەوە، پێداگرییان لەسەر پاراستنی هێزەکانیان کردوە، لە ترسی ئەوەی دەستبەرداربونیان لە هێزەکەیان، ئەگەری ئەوە دەهێنێتە پێشەوە کە بارزانی یان تاڵەبانی، بەتەنیا کۆنتڕۆڵی هەرێم بکات و بە زۆر پێگەو نفوزی خۆی بسەپێنێت بەسەر لایەنەکەی دیکەدا!
لەگەڵ هەر ململانێ و ڕێکەوتنێکی نێوان بارزانی و تاڵەبانیدا، یەکگرتنەوەی هێزی پێشمەرگە راگەیاندنێکی فۆرماڵیە، چونکە ئێستا ئایندەی هێزی پێشمەرگە تاڕادەیەکی زۆر پەیوەستە بە هەڵوێست و بڕیارەکانی عەلی زەیدی و حکومەتی عێراقەوە، ئەمەش لەلایەک بە لەبەرچاوگرتنی ئەو فشارانەی کە لەلایەن هێزەکانی ناو چوارچێوەی هەماهەنگی و هێزەکانی حەشدی شەعبیەوە دروست دەکرێن، لەلایەکی ترەوە مامەڵەی ئەمریکا لەبەرامبەر پێکهاتەی حکومەتی هەرێم و پەیوەندیانە بە حکومەتی عێراقەوە.
لەم دۆخەی ئێستادا کە ناوچەکە لە ئایندەیەکی نادیاردا ڕاگیراوە، هێزی پێشمەرگە نەک هەر پەیوەستە بە بڕیارێکی حکومەتەوە لەسەر چەکداماڵین یان داڕشتنەوەی، بەڵکو لەگەڵ قەیرانێکی دەستووریشدا گرێدراوە، کە ساڵانێکە بە چارەسەرنەکراوی ماوەتەوە، لەهەمانکاتدا ئایندەی حکومەتی هەرێم و دەسەڵاتی بارزانی و تاڵەبانی، لە دۆخێکی ئاڵۆز و نادیاردا ململانێ دەکات، لە چاوەڕوانی یەکلاییبونەوەی ئەو دۆخەدا وەستاون و خۆشیان نازانن چارەنوسیان بە چی دەگات و چیان بەسەر دێت. لە حاڵەتێکی بنبەستدا چاوەروانی گۆرانکاریەکان دەکەن و ناتوانن بەدەوری خۆیان ئایندەیەکی رۆشن دیاری بکەن، چونکە زەحمەتە بۆ ئایندەی بارزانی و تاڵەبانی بەبێ بونی هێزی چەکداری تایبەت بەخۆیان بتوانن دەسەڵاتەکەیان بپارێزن!.

عوسمانی حاجی مارف




مێژووی برادۆست؛ مێژوویەکی بزرە.. دیمانەی هێمن عەلی لەگەڵ مام عیسا سێودین


عیسا سێودین: «پێم وایە بەشێکی گرنگ لە مێژووی برادۆست بە ویژدانەوە نەنووسراوەتەوە»

عیسا سێودین، نووسەر و تۆمارکەری بیرەوەرییەکانی برادۆست، لە گوندی بەنێی ناوچەی خواکوڕک لەدایک بووە. ژیانی بە کۆچ و ئاوارەیی، خوێندن و کارکردن تێپەڕیوە؛ سەرەتا لە کوردستان و دواتر لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.

لە منداڵیدا وەک فەقێ دەستی بە خوێندن کردووە، بەڵام نەیتوانیوە تەواوی بکات. لە ساڵانی هەشتاکاندا، دوای ئەوەی ڕژێمی بەعس گوندنشینانی ڕاگواست، لەگەڵ خێزانەکەی چووەتە ناوچەی دێگەڵە و لەوێ بڕوانامەی پۆلی شەشی سەرەتایی وەرگرتووە.

دوای کۆچڕەوەکەی ساڵی ١٩٩١، لەگەڵ خێزانەکەی ڕووی لە باکووری کوردستان کردووە و لەوێ فێری نووسینی کوردی بە ئەلفوبێی لاتینی بووە. پاشان، لە چوارچێوەی بەرنامەی نیشتەجێکردنەوەی پەنابەراندا، گوازراوەتەوە بۆ ئەمریکا.

لە ئەمریکا بەشداریی لە بەرنامەکانی فێربوونی زمانی ئینگلیزی و خۆگونجاندن لەگەڵ کۆمەڵگەی نوێدا کردووە و بە خێرایی فێری زمانەکە بووە، بەڵام بەهۆی بەرپرسیارێتیی خێزان و بەخێوکردنی شەش منداڵەوە، نەیتوانیوە درێژە بە خوێندن بدات.

دواتر ڕووی لە خوێندنی پیشەیی کردووە و بڕوانامە و مۆڵەتی لێخوڕینی بارهەڵگری قورس و ترێلەی وەرگرتووە. زیاتر لە دە ساڵ لەو پیشەیەدا کاری کردووە و کۆمپانیای تایبەتی خۆشی دامەزراندووە.

ئێستا خانەنشینە و بەشێک لە کاتەکانی لەگەڵ خێزانەکەی بە گەشتوگوزار و شاخەوانی بەسەر دەبات. هاوکات، بەردەوامە لە نووسینەوەی بیرەوەرییەکانی منداڵی و ڕووداوە مێژووییەکانی ناوچەی برادۆست.

عیسا سێودین پێی وایە بەشێک لە مێژووی برادۆست و ئەزموونی خەڵکی ئاسایی ئەو ناوچەیە بە تەواوی تۆمار نەکراون، بۆیە هەوڵ دەدات بە نووسینەوەی بیرەوەرییەکانی خۆی و ئەو گێڕانەوانەی لە نەوەکانی پێش خۆی بیستوونی، بەشێک لەو مێژووە بپارێزێت. لە نووسینەکانیدا باسی ناکۆکییەکانی نێوان هێزە سیاسی و خێڵەکییەکانی ناوچەکە، ئاوارەیی و ڕووداوە خوێناوییەکانی ساڵانی شەستەکان دەکات و دەڵێت لە منداڵیدا شایەدی تۆپباران و گیانلەدەستدانی خەڵکی ناوچەکە بووە.

ئەم دیمانەیە بیرەوەری و بۆچوونەکانی مام عیسا سێودین لەبارەی هەندێک لە ڕووداوە مێژووییەکانی برادۆست دەخاتەڕوو. بەشێک لە زانیارییەکان لەسەر ئەزموونی ڕاستەوخۆی خۆی و بەشێکی دیکەیان لەسەر گێڕانەوەی کەسانی دیکە بنیات نراون. ئەو بانگەشە مێژووییانەی جێی مشتومڕن، لەلایەن ئامادەکاری دیمانەکەوە بە شێوەیەکی سەربەخۆ پشتڕاست نەکراونەتەوە.

مێژوو و بیرەوەرییەکانی برادۆست
هێمن: مام عیسا، ساڵانێکی زۆرە خەریکی نووسینەوەی مێژوو و بیرەوەرییەکانی برادۆستیت. چی وای لێ کردیت کە ئەو ڕووداوانە تۆمار بکەیت؟ مەبەستت پاراستنی مێژووە لە لەبیرچوونەوە، یان دەتەوێت نەوەکانی داهاتووش لەو ئەزموونانە وانە وەربگرن؟

مام عیسا: ڕاستییەکەی، ماوەیەکی زۆر بوو بیرم لەم بابەتە دەکردەوە و چاوەڕێ بووم نووسەرێک ڕووداوەکانی ئەو دەڤەرە وەک خۆیان و بێ لایەنگری تۆمار بکات، بەڵام کەسم نەبینی بە ڕاستگۆیی دەست بداتە نووسینەوەی ناکۆکییە خێڵەکی و بنەماڵەیی و شێخایەتییەکانی ئەو ناوچەیە.

من خۆم بە نووسەر نەدەزانی و نیازیشم نەبوو ئەو ڕووداوانە بنووسمەوە، بەڵام کە بینیم کەس ئەم ئەرکە ناگرێتە ئەستۆ، خۆم بە ناچار زانی. هەستم کرد ئەرکێکی ئەخلاقی و پێویستە لەسەرم، کە لانیکەم بەشێک لەو ڕووداوانە بۆ نەوەی ئەمڕۆ بگێڕمەوە و نەهێڵم ئەو ڕاستییانە بە هەڵە و بە پێچەوانەوە بگەنە گوێی ئەو کەسانەی شارەزای ئەو ڕووداوانە نین.

بە بڕوای من، دوای گەڕانەوەی مەلا مستەفا بارزانی لە یەکێتیی سۆڤیەتەوە لە ساڵی ١٩٥٨، بەشێکی زۆر لە ڕووناکبیران و کەسایەتییە سیاسییەکانی کوردستان پشتیوانییان لە هێزەکانی ئەو کرد. لە دیدی منەوە، ئەمە بووە هۆی ئەوەی هەندێک لەو خێڵ و هۆزانەی لەگەڵ ئەو هێزانەدا نەبوون، بە دژی کوردایەتی ناوزەد بکرێن. پێم وایە خەڵکی برادۆستیش بەهۆی ئەو ناکۆکییە مێژووییانەوە ڕووبەڕووی ناڕەوایی بوونەتەوە و لە گێڕانەوە باوەکانی مێژوودا جێ بۆ بەشێک لە ئەزموون و ئازارەکانیان نەکراوەتەوە.

هێمن: مام عیسا، لە نووسینەکانتدا ئاماژەت بە ناکۆکییە مێژووییەکانی نێوان بارزان و هەندێک لە خێڵ و بنەماڵەکانی برادۆست کردووە. بەپێی ئەو سەرچاوە و گێڕانەوانەی پشتت پێ بەستوون، هۆکار و پاشخانی ئەو ناکۆکییانە چی بوون؟

مام عیسا: بەپێی ئەوەی بۆم گێڕدراوەتەوە و ئەو زانیارییانەی لە کەسانی شارەزای ئەو سەردەمە وەرمگرتوون، ناکۆکییەکان پەیوەندییان بە دەسەڵات و بەرژەوەندییەکانەوە هەبووە، بەتایبەتی لە نێوان شێخ ڕەشید لۆلانی و شێخ ئەحمەد بارزانی. بەپێی ئەو گێڕانەوانە، شێخ ئەحمەد بارزانی دەستپێشخەری ناکۆکییەکان بووە.

وەک بۆم گێڕدراوەتەوە، ناکۆکییەکان لە پاییزی ساڵی ١٩٢٩دا توندتر بوونەتەوە، ئەویش دوای ئەوەی چوار چەکدار بە سەرپەرشتیی مەلا لێڕی هاتبوونە گوندی بەنێی خواکوڕک و داوای «شانەیی»یان کردبوو، واتە دەیەکی داهاتی جوتیاران. جوتیارانی گوند پێشتر زەکات و سەرفیترەی خۆیان ناردبووە خانەقای شێخ ڕەشید لۆلانی، بۆیە، وەک بۆم باس کراوە، توانای ئەوەیان نەبوو دەیەکێکی دیکەش بدەنە لایەنێکی تر.

لە گێڕانەوەکەدا هاتووە کە نێردراوەکان هەڕەشەیان لە جوتیاران کردبوو و داوایان لێ کردبوون دەیەکەکە بدەن. جوتیارانیش ئەو چوار کەسەیان بۆ نانی نیوەڕۆ بانگهێشتی ماڵی شێمەد کردبوو و، وەک دەگێڕنەوە، کاتێک هاتبوونە ژوورەوە، چەکەکانیان لێ سەندبوون. باپیرم، حەمەد خەما، یەکێک بوو لەوانەی بەشدارییان لەو ڕووداوەدا کردبوو.

بەپێی ئەو زانیارییانەی لە خێزانەکەم و خەڵکی ئەو سەردەمەوە وەرمگرتوون، لە هاوینی ساڵی ١٩٣٠دا ناکۆکییەکان گەیشتوونەتە قۆناغێکی خوێناوی. لە گێڕانەوەکاندا هاتووە کە مەلا مستەفا بارزانی و حەمەد ئاغای مێرگەسۆری، لەگەڵ نزیکەی حەفتا تا هەشتا چەکدار، ڕوویان لە ناوچەکە کردووە. هەر بەپێی ئەو گێڕانەوانە، لە گوندی ئەلموشێ هێرشێک کراوە و تێیدا نزیکەی چواردە تا پازدە جوتیار کوژراون یان بریندار بوون. خێزانەکەم دەگێڕنەوە کە باپیرم حەمەد خەما و مامم عەبدوڵڵە حەمەد لە نێو بریندارەکاندا بوون.

وەک بۆم گێڕدراوەتەوە، ناکۆکییەکانی نێوان بارزان و لۆلان تا ١١ی ئازاری ١٩٧٠ درێژەیان کێشاوە.

تۆپبارانی برادۆست لە ساڵی ١٩٦٥
هێمن: مام عیسا، لە بیرەوەرییەکانتدا باسی تۆپبارانێکی ناوچەی برادۆست لە ساڵی ١٩٦٥دا دەکەیت، ئەو کاتەی خۆت هێشتا منداڵ بوویت. دەتوانیت بۆمان بگێڕیتەوە ئەو ڕۆژە چیت بە چاوی خۆت بینی و ئەو ڕووداوە چۆن لە یادتدا ماوەتەوە؟

مام عیسا: بەڵێ. لە منداڵیدا کوڕێکی سەرەڕۆ و بزێو بووم و کۆمەڵێک منداڵی هاوتەمەنم لە دەوروبەر هەبوون. ئێوارەیەک لەگەڵ منداڵێکی دیکە شەڕمان بوو. لەو کاتەدا دایکم و چەند ژنێکی دیکەی خزم خۆیان ئامادە دەکرد بچن بۆ بێری بزنان. دایکم بەهۆی ئەو شەڕەوە هات، شەقە زللەیەکی لێدام، ڕایکێشام و لەگەڵ خۆی بردمی بۆ لای بزنەکان.

کە بێری بزنەکان تەواو بوو و ژنەکان ویستیان بگەڕێنەوە ماڵەوە، دایکم نەیهێشت لەگەڵیان بگەڕێمەوە و پێی گوتم: «دەبێت لەگەڵ بزنان، لەگەڵ ڕەسوڵ سۆفی و سەمەد مهاجیر، بمێنیتەوە.» منیش ناچار لەبەر بزنەکان مامەوە. ڕەسوڵ سۆفی نزیکەی ساڵێک لە من گەورەتر بوو و سەمەد مهاجیریش تەمەنی چواردە پازدە ساڵێک دەبوو.

بزنەکانمان بردە خوار، بۆ سەروکانیی دیانا. درەنگانی ئێوارە، هەندێک لە چەکدارەکانی سۆفی هاتبوونە سەر ئاوەکە و خەریکی نوێژی عەسر بوون. لەناکاو گرمەی هاوەنێک هات. چەکدارەکان بە ئێمەی منداڵیان گوت: «بە ڕاکردن بچنە سەر گردەکە و تەماشا بکەن، بزانن لە کوێ دەدات!» لەبیرمە یەکێک لەو چەکدارانە سۆفی عیسا نەبی سێمان کانیەڕەشی بوو.

کە چووینە سەر گردەکە، بینیمان تۆز لە ماڵەکانی ئێمەوە بەرز دەبووەوە. یەکسەر هاوارم کرد: «وەڵڵا، لە ماڵی ئێمەی دا!» هەر ئەو دەمە چەکدارەکان نوێژەکەیان بڕی و بە پەلە بەرەو سەنگەرەکانیان ڕۆیشتن. من و ڕەسوڵ و سەمەدیش بزنەکانمان دایە پێش خۆمان و بە ڕاکردن بەرەو ماڵەکان گەڕاینەوە.

پێش ئەوەی بگەینەوە ناو ماڵەکان، کەریم مهاجیر، برا گەورەی سەمەد، گەیشتە لامان. کەمێک پشوومان دایەوە و وامانزانی کەریم لەگەڵمان دەمێنێتەوە، بەڵام ئەو بە من و ڕەسوڵی گوت: «بڕۆن بزنان بەرەڵڵا بکەنە ناو ماڵەکان و خۆشتان بڕۆن بۆ خانەقای حاجی محەمەد ڕەشید لۆلانی، لە ناو مەکتەبی سەرەتایی دیانا.»

شەو بەسەرماندا هاتبوو و ئەگەر بروسکەی هاوەنباران نەبوایە، هیچ ڕووناکییەکمان نەدەبینی. بزنەکانمان لە ناو ماڵەکان بەرەڵڵا کرد و بە پەلە بەناویاندا ڕۆیشتین. لەو کاتەدا هاوەنێک کەوتە ناو کەپرێک و کەپرەکە ئاگری گرت. من و ڕەسوڵ ئەوەندە شڵەژابووین کە ئیتر ئاگامان لە گرمە و تەقینەوەی گوللە هاوەنەکان نەما و بە ڕاکردن چووینەوە ناو ماڵەکانمان.

کە گەیشتینەوە، کۆمەڵێک تەرمی کوژراوانمان بینی کە لەوێ مابوونەوە. خەڵک سەریان لێ شێوابوو و بەناو ماڵەکاندا ڕایان دەکرد. لەو هەراوهوریایەدا کەس ئاگای لە کەسی دیکە نەبوو. بۆنی خوێن و بارووت مێشکمانی پڕ کردبوو. هیچ کەسێکی ساغی خێزانەکەی خۆمانمان نەدۆزییەوە، بۆیە بە ڕاکردن ڕوومان کردە دیانا.

کە گەیشتینە ناو ئەسپیندارەکانی دەو ئاو، چەند کەسێکمان بینی کە خەریکی یارمەتیدانی بریندارەکان بوون و کۆمەڵێک تەرمیشیان لە لای خۆیان دانابوو. بانگیان کردین و گوتیان: «کوڕە، وەرنە ئێرە! مەڕۆن، دەکەونە بەر تۆپەکان!» بەڵام من و ڕەسوڵ گوێمان نەدایە بانگەکەیان و هەر بە ڕاکردن بەرەو قوتابخانەی سەرەتایی دیانا و خانەقای لۆلان ڕۆیشتین.

کە گەیشتینە نزیک قوتابخانەکە، هاوەنێک لە پێشمانەوە تەقییەوە. لەگەڵ گرمەی تەقینەوەکەدا، ڕەسوڵ بە سەروڕوو کەوتە سەر زەوی. وامزانی مردووە و منیش لە ترسان بە پەلە ڕامکرد. لەناکاو گوێم لە دەنگی ڕەسوڵ بوو کە هاواری دەکرد: «عیسا، ڕاوەستە! ڕاوەستە تا منیش پێت بگەم!» ئاوڕم دایەوە و بینیم ڕەسوڵە. ئیتر نەمپرسی بۆچی کەوتبووە سەر زەوی و چی بەسەر هاتبوو.

پێکەوە گەڕاینەوە ناو دارە ئەسپیندارەکانی دەو ئاو. یەکێک لەوانەی پێشتر بانگیان کردبووین هات، ملی گرتین و پێی گوتین: «لێرە دابنیشن، پاشان ئێمە دەتانبەینە خانەقا.» نزیکەی کاتژمێر یازدە تا دوازدەی شەو، هاوەنبارانەکە خاو بووەوە و ئەو کەسانە من و ڕەسوڵیان بردە خانەقا.

کە گەیشتینە ئەوێ، یەکێک ملی گرتین و بردینی بۆ ناو ژوورێک. ژوورەکە پڕ بوو لە منداڵانی وەک ئێمە، کە لە خێزانەکانیان دابڕابوون. ئەو شەوە هیچ منداڵێک خەوی لێ نەکەوت. زۆربەیان تا بەیانی دەگریان و دەنگی هەنسکیان بەرز دەبووەوە. برسی و ترساو، بێ نان و ئاو، تا شەوی دووەم لەو ژوورەدا ماینەوە.

شەوی دووەم دیسان هاوەنباران دەستی پێکردەوە. لەبیرمە هاوەنێک کەوتە ژوورێکی تەنیشت ژوورەکەمان و ژوورەکەی ئێمە پڕ بوو لە تۆز و دووکەڵ. قیژە و هاواری منداڵان بەرز بووەوە.

بەپێی ئەو زانیارییانەی دواتر لەبارەی ئەو ڕووداوەوە بۆم گێڕدراوەتەوە، هێزەکانی سەر بە مەلا مستەفا بارزانی هێرشیان بردووەتە سەر دیانا و پێکدادانەکان گەیشتوونەتە ناو ماڵی مەسیحییەکان. لە گێڕانەوەکاندا هاتووە کە چەکدارانی برادۆست بانگی یەکتریان کردووە و هەوڵیان داوە بەرپەرچی هێرشەکە بدەنەوە. هەروەها گوتراوە کە هێرشەکە شکێنراوەتەوە و ڕۆژی دواتر هەندێک لەو شوێنانەی هاوەنیان لێوە دەهاوێژرا، کەوتوونەتە دەست چەکدارانی برادۆست.

بەداخەوە، بەپێی ئەو ژمارەیەی لە گێڕانەوەکانی خەڵکی ناوچەکەدا باس دەکرێت، لە شەوی یەکەمی هاوەنبارانەکەدا ١٣١ ژن و منداڵ گیانیان لەدەست داوە و سەدان کەسی دیکەش بریندار بوون یان تووشی ترس و شۆک بوون. من خۆم ناتوانم ئەو ژمارەیە بە شێوەیەکی سەربەخۆ پشتڕاست بکەمەوە، بەڵام ئەوەی بە چاوی خۆم بینیم، دیمەنی قوربانییان و ئازاری خەڵکی ئەو ناوچەیە بوو.

ڕۆژی سێیەم باپیرم هاتە ئەو ژوورە، من و ڕەسوڵی دۆزییەوە و لەگەڵ خۆی بردینیەوە. بەداخەوە، ئەو منداڵەی پێش ڕووداوەکە شەڕی لەگەڵ کردبووم، لەگەڵ چواردە منداڵی دیکەی هاوتەمەن و هاوڕێم، لە هاوەنبارانی شەوی یەکەمدا گیانیان لەدەست دابوو. بەپێی ئەوەی لە خێزانەکانەوە بیستوومە، لە ماڵی نەبی شۆشنەییش کەس دەرباز نەبووبوو.

ئەو ڕووداوە لە یادم ناچێتەوە. ئەگەر کتێبێکی تەواویشی لەسەر بنووسم، هێشتا هەست دەکەم ناتوانم هەموو ئەو ئازار و کارەساتە وەسف بکەم.

هێمن: مام عیسا، لە گێڕانەوەکانتدا باس لە قوربانیبوونی ژن و منداڵ و خەڵکی مەدەنی دەکەیت. ئایا هیچ زانیارییەکت لەبارەی ناو و ژمارەی قوربانییەکان هەیە؟ چ بەڵگە، سەرچاوە یان شایەدییەکی دیکە دەتوانێت یارمەتیی پشتڕاستکردنەوەی ئەو زانیارییانە بدات؟

مام عیسا: بەڵێ، بێگومان هێشتا کەسانێک ماون کە شایەدی ئەو ڕووداوە بوون و دەتوانن باسی ئەوە بکەن کە بینیویانە. بەداخەوە، بە بڕوای من، هەندێک لە خزم و کەسوکاری قوربانییان هێشتا لە باسکردنی ئەو ڕووداوانە دەترسن.

بۆ نموونە، دەتوانرێت پرسیار لە ڕەسوڵ سۆفی یەحیا بکرێت، کە لەو ڕووداوەدا لەگەڵ من بوو. کوڕەمامێکی ڕەسوڵ کە هاوتەمەنی من بوو، گیانی لەدەست دا. باوکی ڕەسوڵیش بە سەختی بریندار بووبوو و دەست و قاچەکانی زیانی زۆریان پێ گەیشتبوو. ئەوەی لەبیرم بێت، نزیکەی سێ مانگ لە نەخۆشخانەی کۆماریی هەولێر چارەسەر کرابوو و بەشێکی لەشی لە گەچ گیرابوو.

من ئەو کات منداڵ بووم و ناوی هەموو قوربانییان نازانم، بەڵام ناوی ژمارەیەکیانم لەبیرە و هەندێک زانیاریی دیکەشم لەبارەیانەوە هەیە.

هێمن: لە گێڕانەوەکانتدا باس لە ڕووداوە خوێناوییەکانی ناوچەی برادۆست دەکەیت. بە بڕوای تۆ، چۆن دەتوانرێت لە ڕۆڵی هێزە جیاوازەکان لەو ڕووداوانەدا بکۆڵرێتەوە و ئەو بەشەی مێژوو بە شێوەیەکی بێلایەن و دادپەروەرانە بنووسرێتەوە؟

مام عیسا: بە بڕوای من، لە مێژووی سیاسیی کورددا زۆرجار ناوی شۆڕش و ڕزگاریخوازی و کوردایەتی بۆ مەبەستی دەسەڵات و بەرژەوەندی بەکار هێنراوە. من ڕەخنەم لەو سەرکردایەتی و هێزانە هەیە کە بە ناوی ماف و ئازادییەوە خەڵکی ئاساییان تێوەگلاندووەتە ناو ناکۆکی و شەڕەکانەوە.

لە دیدی منەوە، شۆڕشی ڕاستەقینە دەبێت لەسەر بنەمای پەروەردە، زانست، دادپەروەری و خزمەتی گشتی بنیات بنرێت، نەک تەنها لەسەر بنەمای چەک و هێزی سەربازی. هەروەها پێم وایە دەبێت مێژووی کورد بە شێوەیەک بنووسرێتەوە کە دەنگی قوربانییان و خەڵکی ئاساییش جێگەی خۆی تێدا هەبێت، نەک تەنها گێڕانەوەی سەرکردەکان.

هێمن: ئایا هیچ هەوڵێک دراوە کە مێژوونووسان یان دامەزراوەیەکی سەربەخۆ لێکۆڵینەوە لەو ڕووداوانە بکەن؟ حەز دەکەیت چی لەبارەیانەوە بۆ نەوەی نوێ ڕوون بکرێتەوە؟

مام عیسا: بەداخەوە، بە بڕوای من، لە مێژووی سیاسیی کورددا هەندێک ڕووداو بە شێوەیەکی تەواو و بێلایەنانە تۆمار نەکراون. پێم وایە هەندێک نووسەر و ڕووناکبیر بەهۆی پەیوەندیی سیاسی، بەرژەوەندی یان ترسەوە نەیانتوانیوە بە ئازادی لە هەموو ڕووداوەکان بکۆڵنەوە. ئەمە بۆچوونی منە و پێویستی بە لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ هەیە.

پەیامم بۆ نەوەی نوێ ئەوەیە کە چاوپۆشی لە هەڵە و ناڕەواییەکانی ڕابردوو نەکەن، چونکە پێم وایە ئەگەر وانە لە ڕابردوو وەرنەگرین، هەمان هەڵەکان لە داهاتوودا دووبارە دەبنەوە. پێویستە گەنجان بە دیدێکی ڕەخنەگرانە مێژوو بخوێننەوە، بەڵگە و سەرچاوە جیاوازەکان بەراورد بکەن و هیچ کەسێک تەنها بەهۆی ناو و پێگەی سیاسی یان خێڵەکییەوە لە ڕەخنە و لێپرسینەوە بەدەر نەزانن. بە بڕوای من، ئازادی و دادپەروەری تەنها بە ڕاستگۆیی، زانست و هۆشیاریی کۆمەڵایەتی بەدەست دێن.

بێدەنگیی سیاسیی ئەمڕۆ
هێمن: مام عیسا، لە ڕابردوودا بە ئاشکرا ڕەخنەت لە سەرکردایەتیی سیاسی و عەشیرەتی گرتووە، بەڵام ئەمڕۆ کەمتر لەبارەی سیاسەتی ڕۆژانەوە دەدوێیت. هۆکاری ئەم گۆڕانە چییە؟ ئایا بڕیارت داوە زیاتر خۆت بۆ نووسینەوەی مێژوو تەرخان بکەیت؟

مام عیسا: لە ڕاستیدا، تەنانەت لە ئاوارەییشدا بەهۆی نووسین و دەربڕینی بۆچوونەکانمەوە چەندین جار تووشی سەرئێشە و گیروگرفت بوومە. سەرەڕای ئەو هەموو کات و شەونخوونییەی بۆ نووسین و ڕەخنەگرتنم تەرخان کردووە، هەندێک جار ئەو خەڵکانەی هەست دەکەم مافەکانیان پێشێل دەکرێن، لە جیاتی ئەوەی سوود لە ڕەخنەکان وەربگرن، ڕەخنەگران بە دوژمنی خۆیان دەزانن.

ئێستا تەمەنێکم بەسەر بردووە و کۆمەڵێک کێشەی تەندروستیشم هەیە، بۆیە هەندێک جار خۆم لە نووسینی ڕەخنەی سیاسی دوور دەخەمەوە، تاکو خۆم و کەسانی دیکە تووشی بەریەککەوتن و دڵتەنگی نەکەم. بەڵام ئەمە بە مانای وازهێنانم لە نووسین نییە؛ هێشتا بەردەوامم لە نووسینەوەی کورتە بیرەوەرییەکان و کۆکردنەوەیان لە فایلەکانمدا.

چەند جارێکیش هەوڵم داوە نووسینەکانم لە کوردستان چاپ بکەم، بەڵام تا ئێستا سەرکەوتوو نەبووم. بە بڕوای من، ترس و هەستیاریی سیاسی لە هۆکارەکانی ئەوە بوون کە هەندێک کەس نەیانوێراوە ئەو نووسینانە چاپ بکەن.

هێمن: ئایا بێدەنگیی سیاسیی ئەمڕۆت بە مانای دوورکەوتنەوە لە سیاسەتە، یان هێشتا هەمان هەڵوێست و بۆچوونت هەیە، بەڵام پێت وایە نووسینەوەی مێژوو کاریگەرییەکی درێژخایەنتری هەیە؟

مام عیسا: چەند ساڵێک لەمەوبەر پۆستێکی کورت و پەندئامێزم نووسیبوو و تێیدا گوتبووم: «من و سیاسەت، کوجا مەرحەبا! دەڵێی لە خەودا کەوتوومەتە ژوورێکی پڕ لە کەڵ و گامێشی شاخدرێژ و قۆچوەشێن.»

مەبەستم ئەوە بوو کە سیاسەتی ئەم سەردەمە زۆرجار لەگەڵ ڕاستگۆیی و ڕوونیدا یەک ناگرێتەوە. من ڕەخنەم لەو سیاسەتمەدارانە هەیە کە بەرژەوەندیی تایبەتی لەسەرووی بەرژەوەندیی گشتییەوە دادەنێن و ڕێگە بە دەنگە ڕەخنەگرەکان نادەن.

بەڵێ، پێم وایە مێژوو پێویستی بە لێکۆڵینەوەی دوورمەودا، پاراستن و گواستنەوە بۆ نەوەی نوێ هەیە. بۆیە ئێستا کاتی زیاتر بۆ کۆکردنەوە و ڕێکخستنی زانیاری و بیرەوەرییەکانم تەرخان دەکەم و چاوەڕێی دەرفەتێکم بۆ چاپکردنیان.

هێمن: دوای ئەو هەموو ساڵە لە نووسین و گێڕانەوەی ڕووداوە مێژووییەکان، ئایا هیچ کاتێک هەستت کردووە کە خەڵک بە هەڵە لە ڕەخنە سیاسییەکانت تێگەیشتوون، یان ئەو ڕەخنانە بوونەتە هۆی فشار و ناڕەحەتی بۆت؟

مام عیسا: بێگومان، زۆرجار بەهۆی نووسین و دەربڕینی بۆچوونەکانمەوە تووشی ئازاری دەروونی و ناڕەحەتی بوومە. دەمەوێت ئەوە ڕوون بکەمەوە کە من ڕقم لە هیچ مرۆڤێک نییە و ڕەخنەکانم لەسەر بنەمای دوژمنایەتیی کەسی نین.

زۆرجار لە نووسینەکانمدا گوتوومە کە خێڵ و بنەماڵە نابێت لەسەرووی دادپەروەرییەوە دابنرێن. بەڵام هەندێک کەس، کاتێک ڕەخنە لە کەسپەرستی و دەسەڵاتپەرستی دەگرم، وا دەزانن مەبەستم تەنها ئەوانن. لە ڕاستیدا، مەبەستم ڕەخنەگرتنە لەو بیرکردنەوەیەی کە ڕێگە لە پرسیارکردن و ڕەخنەی ئازاد دەگرێت و دەبێتە بەربەست لەبەردەم دادپەروەری و مافی گشتیدا.

مێژوو و نەوەکانی داهاتوو
هێمن: مام عیسا، ئایا پێت وایە مێژووی برادۆست بە شێوەیەکی تەواو و دادپەروەرانە نووسراوەتەوە، یان هێشتا زۆر ڕووداو و دەنگی قوربانی هەن کە نەگەیشتوونەتە دەست خوێنەران؟

مام عیسا: بە بڕوای من، ناکۆکییەکانی نێوان بارزان و لۆلان نزیکەی چل و یەک ساڵیان خایاندووە. لەو ماوەیەدا، بەپێی ئەو گێڕانەوانەی لە ناوچەکەدا هەن، ژمارەیەکی زۆر خەڵک بوونەتە قوربانی و وێرانی و ئاوارەییەکی بەرفراوان ڕوویداوە.

پێم وایە سەرکردایەتییەکانی هەردوو لا بەرپرسیارێتیی مێژووییان لە ئەستۆیە و پێویستە بە شێوەیەکی سەربەخۆ لێکۆڵینەوە لە ڕۆڵیان لەو ناکۆکییانەدا بکرێت. بە بڕوای من، خەڵکی ئاسایی زۆرترین زیانیان لەو ناکۆکییانە بینیوە، بەڵام دەنگ و ئەزموونی ئەوان وەک پێویست تۆمار نەکراوە.

ئەگەر ئەمڕۆ پرسیار لە سەرکردە خێڵەکی و سیاسییەکانی ئەو ناوچەیە بکرێت، لەوانەیە زۆربەیان نەتوانن ناوی دە قوربانیش بە دروستی بهێنن. ئەمەش بە بڕوای من نیشانەی ئەوەیە کە پێویستە کارێکی جدی بۆ تۆمارکردنی مێژووی قوربانییان بکرێت.

هێمن: ئەگەر ئەمڕۆ ڕووبەڕووی نەوەیەکی گەنجی کورد ببیتەوە کە زانیارییەکی کەمی لەبارەی ڕووداوەکانی ساڵانی شەستەکان و حەفتاکانەوە هەیە، گرنگترین پەیامت بۆ ئەو نەوەیە چی دەبێت؟

مام عیسا: پەیامم بۆ گەنجان ئەوەیە کە هەوڵ بدەن خۆیان پێبگەیەنن و کاتی خۆیان بەفیڕۆ نەدەن. پێویستە لە ڕێگەی زانست و زانیارییەوە شارەزای مافەکانی هاوڵاتیبوون و بابەتەکانی ئایین و ژیان و سیاسەت ببن و خۆیان بڕیار لەسەر ژیانی خۆیان بدەن. نابێت بە ئاسانی شوێنی پڕوپاگەندە و کەسانی بەرژەوەندیپەرست بکەون و ببنە ئامرازێک بۆ بەدیهێنانی ئامانجی کەسانی دیکە.

لە سەردەمی ئێستادا کات زۆر بەنرخە. هەندێک گەنج چەندین کاتژمێر لەسەر تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بەسەر دەبەن، بێ ئەوەی سوودێکی ڕاستەقینەیان لێ وەربگرن. بە بڕوای من، ئەمە جۆرێکە لە بەفیڕۆدانی کاتی گرانبەهای ژیان.

هەمیشە کەس و لایەنی بەرژەوەندیپەرست هەن کە هەوڵ دەدەن کاریگەری لەسەر بیرکردنەوەی کۆمەڵگا، بەتایبەتی گەنجان، دابنێن. بەڵام گەنجێکی هۆشیار، زانستدۆست و ڕەخنەگر بە ئاسانی هەڵناخەڵەتێنرێت و نابێتە ئامراز بۆ بەرژەوەندیی کەسانی دیکە.

هێمن: لە کۆتاییدا، مام عیسا، ئایا هیوای ئەوەت هەیە ڕۆژێک هەموو ئەو بیرەوەری و بەڵگە مێژووییانەی کۆت کردوونەتەوە، لە کتێبێکی تایبەت بە مێژووی برادۆستدا بڵاو بکەیتەوە؟

مام عیسا: بەڵێ، هەندێک جار کار لەسەر ئەو نووسینانە دەکەم. دەمەوێت لەگەڵ بابەتە مێژووییەکاندا، بەشێک لە کەلتوور و ژیانی گوندنشینان و جوتیارانی ناوچەی برادۆستیش کۆ بکەمەوە.

ئەگەر دەرفەتی ئەوەم بۆ نەڕەخسا لە کوردستان چاپیان بکەم، دەیانکەمە کتێبێکی ئەلیکترۆنی بە شێوەی PDF و لەسەر ئینتەرنێت بڵاویان دەکەمەوە. هیوادارم هەندێک لە پەڕە و ڕۆژنامە ئازادەکانیش سوود لەو نووسینانە وەربگرن و یارمەتی بدەن ئەو بیرەوەرییانە بگەنە دەستی خوێنەران.




شەمعی سەحەرگە.. شاعیر: ئیسماعیل نەواب سەفا.. وەرگێڕانی لە فارسییەوە: شەهلا نووری

لە خودا دەخوازم
بە دڵخوازی خۆم بمرم،
واتە تۆ ببینم و
دواتر بمرم.

ئەو شەونمە پاکەم کە لە گوڵزاری سروشتدا،
لەناکاو هاتمە بوون،
لەناکاویش بمرم.

ئەی عیشق!
لە گیانی من و دڵی ماندووم چیت دەوێ؟
لێمگەڕێ،
بەم خەمە گیانسۆزەوە بمرم.

لە دۆڵی تەمەنی پڕ لە پێچ و خەمدا،
گومڕام بەسەر بردووە و
گومڕا بمرم!

شەمعم من و
ڕووی تۆ ئومێدی سەحەرمە،
مەهێڵە بێ دیداری سەحەرگە بمرم!

دەیگوت سەفا:
زیندووی جاویدان منم، من،
ڕۆژێ کە بە دڵخوازی تۆ،
ئەی مانگ، بمرم…

وەرگێڕانی لە فارسییەوە: شەهلا نووری