١. من و باران
ئاسمان پڕبوە لە هەورێکی زۆر، پێدەچێت باران ببارێت.
هەرکاتێک باران ببارێت، دەچمە ناو باخچەکە و لەژێر دڵۆپە بارانەکاندا بە خۆشی ڕادەکەم، چونکە من بارانم خۆش دەوێت!
بەڵام هێشتا باران نەباریوە؛ تەماشا دەکەم بارانەکە لەسەر شووشەی پەنجەرە داخراوەکە دەست پێدەکات. ئای، بارانەکە خەریکە بەخوڕ دەبێت! چی بکەم؟ باشترە بچمە ژوورەوە و لە پشتی پەنجەرەکەوە سەیری بارانەکە بکەم. بە تەنیشت دایکمەوە دادەنیشم و پێکەوە سەیری پەنجەرەکە دەکەین.
٢. سڵاوی هەورەکان
کاتێک هەورە بچکۆلەکە بەسەر باخچەکەدا تێپەڕی، چۆلەکە بچووکەکان سەرە بچکۆلەکانیان بەرەو ڕووی بەرز کردەوە. هەورە بچکۆلەکەش بە زەردەخەنەوە دڵۆپە بارانێکی سووکی بەسەر ئەو سەرانەدا باراند. چۆلەکەکان بە یەک دەنگ و بەجریوەی شادییەوە گوتیان : “سڵاو لە تۆ، سڵاو لە تۆ ئەی هەورە بچکۆلەکە ! بەخێر بێیت!”
( جوجو)ی بچوک کەلەهەموو چۆلەکەکان بچوکتربوو کاتێک ئەمەی بیست، سەری سوڕما و گوتی: “ئەمە سەیرە هاوڕێیان! کەی ئێمە فێری زمانی هەورەکان بووین؟!” چۆلەکەیەکی ژیر گوتی: “تۆ نازانیت؟ زمانی هەورەکان (بارانە)! کاتێک هەورە بچکۆلەکە ئاوی بەسەردا باراندین، وەک ئەوە بوو پێمان بڵێت: (سڵاوتان لێبێت). ئێمەش بە زمانی خۆمان وەڵاممان دایەوە، بۆیە ئەویش تێگەیشت کە بە زمانی هەورەکان سوپاسیمان کردووە!”
کاتێک چۆلەکە بچکۆلەکە ئەمەی بیست، ماچێکی دەستیی هەڵدا بۆ هەورە بچکۆلەکە، ئەویش بە گەرمی پێکەنی.
٣. دوو هاوڕێ
مارێکی دۆمەڵان لە ڕۆژێکی ساردی زستاندا لەسەر زەوی پاڵکەوتبووچێژی لە تیشکی گەرمی خۆر وەردەگرت. دوای ماوەیەکی کەم، هەورێکی سەرکێش و دڵخۆش بەوێدا تێپەڕی و بەری تیشکی خۆرەکەی لە مارەکە گرت.
مارەکە توڕە بوو و تەماشای هەورەکەی کرد و بە دەست ئاماژەی بۆ کرد: “ئەگەر بە خێرایی لەوێ دوور نەکەویتەوە، دێمە ئاسمان و نیشانت دەدەم!”
هەورەکە پێکەنی و گوتی: “خۆت ماندوو مەکە بە سەرکەوتنەوە، من خۆم دێمە خوارەوە بۆ لای تۆ!” پاشان ڕێژنەیەکی سووکی لە دڵۆپەکانی بەسەردا باراند. مارەکەش بە خێرایی ڕایکرد بۆ ئەوەی شوێنێک بدۆزێتەوە خۆیی تێیدا حەشار بدات، پاشان لەبەر خۆیەوە پێدەکەنی، چونکە دەیزانی ئەوان بوونەتە دوو هاوڕێی باش.
٤. دوو هەور
دوو هەوری گەورە لە ئاسماندا بە شێوەی دوو بەرانی گەورە یەکتریان بینی. خەریک بوو بە قۆچ لێکبدەن، چونکە مەڕەکان حەزدەکەن کێبڕکێ ویاری لەگەڵ یەکدی بکەن تەنانەت ئەگەرلەهەوریشبن!
لەوکااتەدا کزەبایەک هات و بە خێرایی بە دەوریاندا خولاویەوە و گۆڕینی بۆ دوو بەرخی بچووک و شوانێک کە لەسەر پشتی هەورەکان بە دڵخۆشی باز دەدەن و یاری دەکەن.
٥. خەونی دڵۆپە بارانێک
دڵۆپە بارانەکە چاوەکانی نوقاندبوو ،خەوتبوو. بە ترسێکی زۆرەوە کاتێک خۆی بینی لە دایکەهەورە شینە ناسکەکەی جیا دەبێتەوە و بەرەو زەوی دەکەوێت. خەونی بەوەوە دەبینی کە بووە بە هەورێکی گەورە و دڵۆپە بارانێکی زۆری هەڵگرتووە و بەرەو زەوی داباریوە، و لەوێدا گوڵە سوورەکان پێشوازییان لێکردووە و لە نێوان گەڵاکانیاندا بە میهرەبانی پاراستوویانە. کاتێک چاوەکانی کردەوە، بینی دایکی بە میهرەبانی دەستی بە سەریدا دەهێنێت و لە باوەشی گرتووە. زانی کە هێشتا لە باوەشی دایکیدایە و نەباریوە، بۆیە ترسەکەی ڕەوییەوە.
٦. هەورە بەڕێزەکە.
ئەمە یەکەمین جار بوو کە هەورە بچکۆلەکە بە تەنیا بۆ پیاسەکردن لە ئاسمانی شیندا دەچووە دەرەوە. کاتێک لە خۆر نزیک بووە کە دایکی زۆر بۆێ باس کردبو. بەشێکی بچووکی لە تیشکەکەی گرت کە دەست بەسەر زەویدا دەگرێت.
هەورەکە پێیگوت: “بمبوورە خۆری جوان ، کە بەشێک لە تیشکەکەت بەربەست دەکەم. ئێستا بە خێرایی دوور دەکەومەوە.” خۆرەکە بەو قسەیە زەردەخەنەی کرد وبەهەورە بچوکەکەی گوت :زۆر سوپاس بۆتۆی میهرەبان و بەڕێز .
٧. باران هاوڕێی منە.
چۆلەکە بچووکەکە بە ترسەوە بەرەو دایکی فڕی و گوتی: “دایە! دایە! ئاو لە ئاسمانەوە دەبارێت!”ئەمە یەکەمجار بوو کە باران ببینێت. دایکی بە میهرەبانییەوە لە باوەشیگرت و ئاماژەی بەو هەورانە کرد کە لە ئاسماندا بوون: “ئەوە بارانە ئازیزی من! لێی مەترسە.. تەماشا بکە!”
لەگەڵ دایکەکە لە هێلانەکە چوونە دەرەوە و لەسەر لقی دارێک نیشتنەوە. دڵۆپە بارانەکان بەسەریاندا بارین و چۆلەکە بچکۆلەکەش بە خۆشییەوە دەستی بە جریوەجریوکرد، کاتێک بینی دایکیشی هەمان شتدەکات، هەستی بە بەختەوەری کرد و سەیری هەورەکانی کرد و گوتی: “تۆ لەمڕۆوە هاوڕێی منی ئەی باران!”

ئەزموونى نارین ڕۆستەم سەرەڕاى کەم تەمەنى خۆى، بە یەکێ لە ئەزموونە پێشەنگەکان شیعرى نوێ یان شیعرى پاشنوێخوازى کوردى دادەنرێ، بێگومان کۆمەڵێک هۆ و هۆکار هەن وادەکەن ئەم ئەزموونە ئەم سیفەتەى هەبێت و هەر ئەمانەش وادەکەن زۆر تایبەتمەند بێت و لەنێو شاعیرە هاوتەمەنەکانى خۆى یان نەوەى خۆى جیاواز بێت. ئەو وەک ئەو باڵندە تەنیایەیە لە تەنیشت پۆڵێک لە باڵندەى دی دەفڕێ، هەر بەو شێوەیەش خۆى دەناسێنێ، هەر ئەم خاڵەش یەکەم هەڵکەوتى ڕەسەنایەتى و خۆنواندنى پاش نوێخوازانەى ئەوە.
بە پێویستى دەزانم سەرەتا کەمێک باس لە ئەزموون و هەڵکەوتى ئەمڕۆى شیعرى کوردى بکەم، بێگومان ئەم ڕوانینەش خوێندنەوەیەکە تەنیا ڕوانینێکە و ئەم بابەتە هێشتا توێژینەوەى ئەکادیمى تیۆرى و کردەکى قووڵتر و زیاتر دەوێ.
لە دواى ساڵى ٢٠١٠ ەوە، وەک بڵێى ئێمە لەناکاو یان ئێمە لەگەڵ جیهان لەناکاو دکەوینە ناو سەردەم و هەڵکەوتێکى دی زۆر زۆر جیاواز لە پێشوو. بێگومان ئەم سەردەم و لەناکاوییە، ڕەگ و ڕیشەکانى دەگەڕێتەوە زۆر پێشتر، دەتوانین بە کۆتایى سەردەمى نوێخوازى ژیان و فەرهەنگى کوردى دابنێین، بە سەرەتاى سەردەمى پاشنوێخوازى دابنێین. لێرەوە، ڕوخسارەکانى ئەم گۆڕانە چەند ساڵێک دواتر، بە دروستى دە پانزە ساڵێک درەنگتر دەردەکەون. خەسڵەتەکانى ئەم ماوە نوێیەش بریتییە لە نەمانى یەکانگیرى کۆمەڵایەتى و سەرهەڵدانى ڕوانینى جیاجیا و ڕووخانى نرخ و بەهاکانى سەردەمى نوێ، نەمانى خەیاڵ و فەزاى پێشووى ئەدەبى و فەرهەنگى، داتەپین و ڕووخانى جیهان و ناسنامەکان و بچووکبوونەوەى مەوداکان و کورتبوونەوەى دوورییەکان، نەمانى مانا و وتاى جوگرافیا، لەناوچوون و کاڵبوونەوەى پێناسە و ڕوانینە نەریتییەکان، دەرکەوتنى گۆڕانى مەزن لە شێواز و خەیاڵ و وێنا شیعرى و چەمکە ئەدەبى و ڕەخنەییەکان.
ئەم تایبەتمەندى و ئەم نیشان و خەسڵەتانە، لەلاى زۆر لە شاعیرانى ساڵانى ٢٠١٠ بۆ ٢٠٢٥ هەیە، لە لاى هەندێکیان سەرەتاکان دەگەڕێنەوە چەند ساڵێک زووتریش، بێگومان کۆمەڵێک شاعیر هەن لەم ماوەیە، وەک پشتیوان عەلى، پێشەوا کاکەیى، گروپى گۆڤارى شیعرى سلێمانى و زانیار و ڕامیار و بەشدار سامى شاڵاو حەبیبە و ئیسماعیل سابیر و ژیار ئەسوەد و زۆرى دى. لەلاى هەموو ئەمانە وەک هاونەوەى نارین، هەمان ئەو جیهانە پڕ لە دڵەڕاوکە و نیگەرانى و جیهانى ڕووخاوى کورد و نەمانى نرخ و بەهاکان هەستى پێ دەکرێ. هەر یەکەش لەمانە تایبەتمەندى شێواز و خەیاڵ و وێناى شیعرى خۆیان هەیە، بەڵام ئاستى سادە و ئاستى باڵاو و ئاستى پێشکەوتووى خۆیان هەیە، هەر یەکەیان بە جۆرێک خۆیان دەنوێنن.
ئەزموونى نارین رۆستەم لەنێو ئەم فەزایە لە دایک بووە، ئەو زۆر جیاوازە لە پێش خۆى، ئەم جیاوازییەش بە پلەى یەکەم لەوەوە دێت، زۆر خۆیەتى و زۆر گوێ لە خۆى دەگرێ و دەیەوێ بە تەنیا بێ و بێ هیچ سازشێک خۆى بێت و جیهان و ڕوانینى هونەرى خۆى پێشکەش بکات. هەر ئەمەش خاڵى ڕەسەنى ئەوە، لە بنچینەشدا مەبەست لە ڕەسەنایەتى، ئەو ڕوانینە نیە کە لە سەردەمى پێش خۆى بۆى دەچوون، شاعیر دەبێ گیرۆدى ئەقڵ و لۆژیک بێت، نەخێر، بەڵکو ئێمە مەبەستمان لە ڕەسەنایەتى بێهاوتایى بەرهەمى ئەوە، بێهاوتایى و پێشکەش کردنى کارێک بەسەر رێگەى تایبەتى خۆى بڕوات، تێکۆشینێکى زۆرى فەرهەنگى و هونەرى دەوێ، ئەم ئەزموونەش لەو ئاستەیە و هەر لەبەر ئەمەش ئێمە لە سەرەتاوە گوتمان، ئەو وەک باڵندەیەکى تەنیایە لەنێو هاوتەمەنەکانى.
شیعرى نارین ڕۆستەم کۆمەڵێک خەسڵەتى هەیە، ئەو هەردەم دەیەوی جیهان و خەیاڵێکى ئێگزۆتیک (غرابە) پێشکەش بکات، ئەم جیهانە ئێگزۆتیکە بە زۆر شێوە و شێواز دەکرێ، سەرەتا پێش هەموو شتێک، مەبەست لەم ئێگزۆتیکە پێشکەش کردنى جیهانێک نیە لە دەرەوەى تێگەیشتنى مرۆیى بێت، نەخێر، بەڵکوو، پێشکەش کردنى تێنەگەیشتنە لە بەرگیکى لۆژیکى، ئەمەش وەک مەجازى نوێ خۆى ڕەپێش دەخات، ئەگەر سەرنج لە شتە سادەکان بدەین، دەبینن، هەموو شتێک خۆى بە ئاڵۆزى نیشان دەدا، بەڕاستى دنیا هیچ ڕوون نیە، هەموو شتێک لەنێو تەم و مژییە، وەک ئەلبێر کامو دەڵێ: ئەگەر دنیا ڕوون و سازگار بوایە پێویستیمان بە ئەدەب و هونەر نەدەبوو. دروست وایە، شاعیر دەیەوێ ناڕوونى و شەبەنگ بگرێ و تێى بگات، ئەمەش بە زۆر شێوە و شێواز دەکات، سەرەتا پێش هەموو شتێک لە ئەزموونى شیعرى نارین رۆستەم پێشکەشکردنى چیڕۆکێکى شیعرى هەیە، بێگومان ئەم چیرۆکە وەک چیرۆک و گێڕانەوە نیە لە ڕۆمان و کورتەچیرۆک، نەخێر، بەڵکوو زیاتر بە چنینى خەیاڵ و ڕووداوێک دەچێ شتەکان، وێناکان، ماتریالەکان پەیوەندییان پێکەوە هەبیت. شتەکانى ناو ئەم شیعرانە هەموو نموونەن بۆ ئەم لێکدانەوەیە و هەمووشیان پەیوەندییان بەیەکەوە هەیە. پاشان شاعیر دواى چنینى ڕووداوى ئێگزۆتیک و خەیاڵى، کە کەمێکیش لە ئەفسوون و فەنتاستیک نزیک دەبێتەوە، دواى ڕێکخستنى ماتریالەکان و شتەکان، سیمایەکى سوریالیش بە شێوازەکە دەبەخشێ، وێڕاى بوونى سادەییەکى زۆر لە ڕادەبەدەر، دەڵێى شاعیر دەیەوێ یارییەکى لە شێوەى یارى مناڵان پێشکەش بکات، لەولاشەوە هەست و سۆزەکان، بەگشتى بنچینەى فەرهەنگى شیعرەکان زۆر مرۆییانەن، پڕن لە ناسکى و هەست و سۆزێک کە خەیاڵى ئەوە دەدەنە مرۆڤ، ئەم جیهانەى تێیدا دەژین زۆر ناسک و ناکامە، پێمان دەڵێ ئێمە لەناو لاوازى و بێهێزى دەژین، لەناو ناجێگیرى و لێکترازان دەژین، مرۆڤ تەنیا بە تێگەیشتن لە خۆى، بە داهێنانى ناوێزە لەمە ڕزگارى دەبێت. هەموو ئەم تایبەتمەندییانە و هێشتا زۆرتریش لە ئەزموونى نارین رۆستەم دەدۆزینەوە، بە گشتیش ئەم ئەزموونە پێویستى بە توێژینەوەى ڕەخنەیى و کردەکى هەیە.

موحسین ئەحمەد عومەر

لە کۆمەڵگە دواکەوتووەکاندا، یەکێک لە بەڵا لەناوبەرەکان ئەوەیە کە مرۆڤی جیاواز زۆرجار بە ئاسانی قبوڵ ناکرێت. کەسێک کە لە هزروبیریدا، کار، خوێندن، هونەر، زانست یان بەرهەمهێناندا هەنگاوێکی نوێ و سەرکەوتوو و جیاواز دەنێت، لەبری ئەوەی ببێتە سەرچاوەی شانازی هەمووان، دەبێتە ئامانجی هێرش و گومان، ڕووبەڕووبوونەوەی ڕەخنەی کوێرانە و هەوڵی لێدان و کەمکردنەوەی کەسایەتی.
ئەمە یەکێک لە نیشانەکانی ئەو کۆمەڵگایانەی کە هێشتا لەگەڵ بیرۆکەی جیاوازی و سەرکەوتنی تاکدا پەنجەی نەرم نەکردووەو ڕانەهاتووە.
ئەو کاتانەی کەسێک سنووری توانا باوەکان تێدەپەڕێنێت، هەندێک کەس لەجیاتی ئەوەی بپرسن: «چی فێربین لێی؟»، دەپرسن: «چۆن بیخەینە خوار؟»
لە ڕاستیدا، حەسادەت زۆرجار لە نەزانین و ناتەوانایی مرۆڤەوە پەیدا دەبێت، کە دەبێتە ڕێگر لە داننان بە بەهای کەسانی تردا. کەسی حەسود سەیری سەرکەوتنی کەسی تر ناکات وەک بەڵگەی سروشتی لە بوونی توانای مرۆڤدا، بەڵکو وەک هەڕەشەیەک لەسەر خۆی دەیبینێت. بۆیە لەبری ئەوەی خەریکی دروستکردنی خۆی بێت، هەوڵ دەدات وێنەی ئەوی تر تێکبدات.
لەوێدا ئەخلاق زۆرجار دەکرێتە ئامرازێکی شەڕەنگێزیی. هەندێک کەس کە ناتوانن بەرهەم و توانای کەسێک ڕەت بکەنەوەو ببنە ڕێگر لە بەرەوپێشچوونیدا، پەنا دەبەنە بەر دروستکردنی تۆمەت و قسەی ناڕاست. چونکە لای ئەوانە ئاسانترە کە کەسێک کەم ‌نرخ بکرێت، وەك لەوەی دان بەوەدا بنێیت کە لە خۆی باشتر بووە لە بوارێکدا، بێ ئەوەی بیر لەوە بکاتەوە هیچ کەسێک بێ کێشەو دەرد نییە لەم ڕۆژگارەدا، ئەوەی شتێکی هەیە لەبەرانبەردا شتانێکی تری نییە.
بەڵام ئەوەی زۆر مەترسیدارە، تەنیا حەسادەتی تاک نییە؛ بەڵکو ئەو کولتوورەیە کە حەسادەتی تیا قبوڵ دەکرێت و بگرە هەندێك جار هانیش دەدرێت. کاتێک کۆمەڵگەیەک لەبری ئەوەی دەست لەسەر شانی مرۆڤی بەرهەمهێنەر دابنێت و شانازی پێوە بکات، هەوڵی کەمکردنەوەو سوکایەتی پێکردنی دەدەن، بێ ئەوەی بزانن بەوە زیان لە کۆمەڵگاو بەرەو پێشچوونی گشتی دەدەن، جگە لەوەی ئەو کەسانەی بەم نەخۆشییەوە دەناڵێنن خۆیان لە داهێنان و گەشەکردن بێ‌بەش دەکەن، بەوەی خۆیان بە مالایەعنییەوە سەرقاڵ و سەغڵەت دەکەن.
نەتەوەکان بەو کەسانە پێش دەکەون کە جیاوازن، نەک بەو کەسانەی کە هەمووان دەخوازن یەکسان و بێ‌جیاوازی بن و بگرە هەمیشە لە خۆیان کەمتر بن. دەبێت ئەوانە بزانن کە جیاوازی هەڕەشە نییە؛ بەڵکو جیاوازی سەرچاوەی گەشەپێدان و کێبڕكێی ئیجابی بەرەو پێشچوونە.
پێویستە بزانین کە شکاندنی مرۆڤی سەرکەوتوو، نیشانەی بەهێزیی نییە؛ زۆرجار نیشانەی ئەوەیە کە مرۆڤ ناتوانێت لەگەڵ تواناو گەشەو لێهاتوویی کەسانی تردا بژی و پێی قەبوڵ ناکرێ، لە کاتێکدا بەهەوڵ و شەونخوونی و مافی خۆیان پێی گەیشتوون. کەسی بەهێز ئەوە نییە کە ڕووناکیی ئەوانی تر بکوژێنێتەوە؛ کەسی بەهێز ئەوەیە کە بتوانێت لەگەڵ ڕووناکیی ئەوانی تردا ببێتە ڕووناکییەکی ترو گەشاوە بێت.
کۆمەڵگەیەک کەسانی هەڵکەوتووانی خۆی بشکێنێت، لە ڕاستیدا خۆی دەشکێنێت. چونکە دوژمنی پێشکەوتن هەمیشە ئەو کەسە نییە کە ئاواتەخوازی نەبوونی توانای داهێنانە؛ بەڵکو تەنانەت زۆرجار ترسە لە بینینی تواناکان.
لە کۆتاییدا دەبێت بگوترێت؛ ڕێزگرتن لە تواناو جیاوازییەکان، تەنیا پێداویستییەکی ئاکاریی نییە؛ بەڵکو پێویستییەکی ژیانی کۆمەڵگەیە لە پێناوی بەدیهێنانی گۆڕانکاری ئەرێنیدا. چونکە هیچ گەشەیەک لە هیچ شوێنێکدا ڕوونادات کە مرۆڤی بیرکەرەوە و داهێنەر بکەوێتە بەر هێرشی حەسادەت و ئاکام خامۆش بکرێت، کە هەندێكجار ڕەنگە تاوانی هەر ئەوە بێت سەر بە گروپ و حیزبێکی دیاری کراو نییە، ئەوا ئەو کەسانەی بەم کارە قێزەونە هەڵدەستن پێ بزانن یان نا، دادەنرێن بە یەکەم دوژمنی نەتەوەو میللەتەکەی خۆیان.
فریدریك نیتشە لەسەر ئەم جۆرە لە کینەی مرۆڤ دەنووسێت:
«ئەوەی ناتوانێت بگات بە بەرزیی کەسێک، زۆرجار هەوڵ دەدات ئەو بەرزییە نەوی بکات»
هەروەها بیرتراند رەسڵ دەڵێت:
«ئیرەیی یەکێکە لە هۆکارە گەورەکانی نەخۆشی مرۆڤ، چونکە مرۆڤ لەبری ئەوەی چێژ لە ژیان و تواناکانی خۆی وەربگرێت، سەرقاڵی بەراوردکردنی خۆیەتی بەوانی تر و خەمبار دەبێت بە پێشکەوتنیان.»
ئارسەر شۆپنهاوەریش زیرەکی مرۆڤ دەگێڕێتەوە بۆ ئەوەی کە خۆی بە خۆی بەراورد بکات، نەك بە کەسانی تر چونکە ئا لەوێوە دڕكی ئیرەیی چەکەرە دەکات».

فەریق مەحموود

سەرەتا، شەترەنج یارییەکی هزری و ستراتیژییە کە دوو کەس یارییەکە دەکەن. ئامانجی سەرەکی ئەوەیە شای بەرامبەر بخەیتە دۆخی کیشمات، واتە دۆخێک کە هیچ ڕێگایەکی ڕزگاربوونی نەماوە. هەر یاریزانێک شانزە پارچەی هەیە: یەک شا، یەک وەزیر، دوو قەڵا، دوو فیل، دوو ئەسپ و هەشت سەرباز. تەختی شەترەنجیش لە شەست و چوار خانە پێکهاتووە.

بێگومان شەترەنج چەندین لایەنی باشی هەیە؛ دەتوانێت یارمەتیی پەرەپێدانی بیرکردنەوەی ستراتیژی، چڕکردنەوەی سەرنج، باشترکردنی پلاندانان و ئارامگرتن لە کاتی بڕیارداندا بدات. ئەم سوودانە زۆرجار لەلایەن توێژینەوە زانستییەکانیشەوە پشتگیری کراون.

لەوانەیە شەترەنج مرۆڤی چاک و مرۆڤی خراپ کۆبکاتەوە، بەڵام مەرج نیە تەنها مرۆڤە خراپەکان کاریگەری لەسەر باشەکان بکەن؛ ئەگەر مرۆڤە باشەکان کەسایەتی و کاریگەریی بەهێزتر هەبێت، دەکرێت هۆکاری گۆڕانی هەندێک لە مرۆڤە خراپەکان و بەرەو باشیان ببن.

بەڵام لێرەدا پێویستە پرسیارێک بکەین: کێن ئەوانەی شەترەنج یاری دەکەن؟ وەڵامەکە ئەوەیە هەموو جۆرە مرۆڤێک لەم یارییەدا بەشدار دەبێت؛ مرۆڤی باش و خراپ، نووسەر، هونەرمەند، مامۆستا، خوێندکار و خەڵکی ئاسایی.

لەبەر ئەوە، کاتێک شەترەنج وەک چاڵاکییەکی فێرکاری دەخرێتە ناو قوتابخانە یان ناوەندەکانی فێرکردنەوە، باشتر وایە تەنها فێری یاساکانی یارییەکە نەکرێن، بەڵکو هاوکات باس لە بەها ئەخلاقییەکان، هەڵسوکەوتی دروست و هۆشیاریی کۆمەڵایەتیش بکرێت.

ئامانجی شەترەنج پەرەپێدانی هزر و ستراتیژییە، نەک ئەوەی مرۆڤ بەهۆی پەیوەندی لەگەڵ کەسانی خراپ یان کاریگەریی نادروستەوە تووشی ڕەفتاری نەرێنی ببێت. بۆیە دەکرێت بڵێین شەترەنج خۆی یارییەکی بەسوودە، بەڵام وەک زۆربەی چاڵاکییە کۆمەڵایەتییەکان، ژینگەی بەکارهێنان و شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵی زۆر گرنگە. ئەگەر بە شێوەیەکی دروست فێر بکرێت و لەگەڵ پەروەردەی ئەخلاقیدا تێکەڵ بێت، سوودەکانی زۆر زیاتر دەبن لە زیانەکانی.

لە کۆتاییدا، من تەنیا نموونەم بە شەترەنج هێناوە، بەڵام یارییەکانی تریش وەک دۆمینە، کۆنکان و هەر چاڵاکییەکی کۆمەڵایەتیی تر، ئەگەر لە ژینگەیەکی نەگونجاودا و بە بێهۆشیاری ئەنجام بدرێن، لەوانەیە کاریگەریی نەرێنی لەسەر ڕەفتار و کرداری مرۆڤەکان دابنێن.

زانا ڕەزاق خەیلانی

٣١ / ٧ / ٢٠٢٦

ڕۆمان وەک فەزایەکی ئەپێستمۆلۆژی:
کاتێک باس لە ئەزموونی نووسینی “سەلاح جەلال” دەکەین، بەتایبەت لە ڕۆمانی (تابووتی پەیمانی خودا)دا، ئێمە لەبەردەم دەقێکی سادەدا نین،تەنها گێڕانەوەیەکی لینیاری (هێڵی) بێت بۆ ڕووداوەکان. بەڵکو ئێمە لەبەردەم تێکستێکی کراوەداین مێژوو، لاهووت، ئەفسانە و فەلسەفە لەناو یەکتریدا دەتوێنەوە. ئەم ڕۆمانە هەوڵێکی جیدیە بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەو چەمکە جێگیرانەی مرۆڤی ڕۆژهەڵاتی لەناو بازنەیەکی داخراودا زیندانی کردووە.
سەلاح جەلال لەم بەرهەمەدا، فۆرمی ڕۆمان لە کەرەستەیەکی کات بەسەربردنەوە دەگۆڕێت بۆ کەرەستەیەکی مۆدێرنی مەعریفی. ئەو لێرەدا وەک شوێنەوارناسێکی فکری دەردەکەوێت، بە دوای ئەو ڕەگ و ڕیشاڵانەدا دەگەڕێت شوناسی ئێمەیان پێکهێناوە.

ناونیشان و پارادۆکسی سیمیۆلۆژی:
ناونیشانی ڕۆمانەکە (تابووتی پەیمانی خودا) خۆی لە خۆیدا هەڵگری بارێکی سێمانتیکی (واتایی) قورسە. تابووت لە فەرهەنگی ئاینیدا هێمایە بۆ پاراستنی پیرۆزییەکان، بۆ ئەو پەیمانەی لە نێوان دروستکەر و دروستکراودا هەیە. بەڵام کاتێک سەلاح جەلال ئەم چەمکە دەباتە ناو کایەی ڕۆمانەوە، دەیکاتە دواکەوتنی شوێن پێی ونبووەکان. ئەم تابووتە تەنها شتێکی مادی نیە لە مێژوودا ون بووبێت، بەڵکو هێمایە بۆ ئەو ئارامی و دڵنیاییە مەعریفیەی مرۆڤی هاوچەرخ لەدەستی داوە. نووسەر لێرەدا پرسیارێکی بنەڕەتی دەورووژێنێت: ئایا مرۆڤی ئێستا لەناو تابووتی مێژوودا نێژراوە، یان مێژوو خۆی تابووتێکی گەورەیە و ئێمەی تێدا زیندانی کراوین؟

زمان لە پەیوەندیەوە بۆ داڕشتنەوەی بوون:
سەلاح جەلال نایەوێت زمان تەنها وەک ئامرازێک بۆ گواستنەوەی زانیاری بەکار بهێنێت، زمان لای ئەو ماڵی (بوون)ە (بەو مانایەی هایدیگەر دەیکات). زمان لەم ڕۆمانەدا زمانێکی چڕە و پڕ لە میتافۆر و وێنەی شیعرییە، بەڵام بێ ئەوەی لە جیدیەت و فۆڕمی ڕۆمانەکە کەم بکاتەوە. نووسەر لە ڕێگەی زمانەوە، جۆرێک لە ئیستاتیکای ترس و گومان دروست دەکات. ئەو نایەوێت خوێنەر ئارام بێت، بەڵکو دەیەوێت خوێنەر لەگەڵ هەر ڕستەیەکیدا تووشی شۆکێکی فکری ببێت. ئەم شێوازە لە نووسیندا، بە تەواوی لە شێوازە تەقلیدیەکانی گێڕانەوەی کوردی دوور دەکەوێتەوە و تێیدا بیرکردنەوە پێش ڕووداو دەکەوێت.

مێژوو وەک تاقیگەی فەلسەفی:
لەم ڕۆمانەدا مێژوو وەک زنجیرەیەک لە ڕووداوی ڕابردوو نابیندرێت. بەڵکو مێژوو وەک ئێستایەکی بەردەوام ئامادەیی هەیە. نوسەر کار لەسەر هەڵکۆڵینی مێژوویی داکات. ئەو دەچێتە ناو قووڵایی دەقە پیرۆزەکان و مێژووە دێرینەکان، نەک بۆ ئەوەی بیانگێڕێتەوە، بەڵکو بۆ ئەوەی ڕەخنەیان لێ بگرێت و پرسیاریان دەربارە بکات. ئەم ڕۆمانە هەوڵێکە بۆ تێپەڕاندنی ئەو کۆت و بەندە مێژوویانەی ڕێگرن لەبەردەم گەشەی ئەقڵی مرۆڤی ئێمە. سەلاح جەلال پێمان دەڵێت تابووتەکە تەنها لە جێگایەکی پیرۆزدا یان لە ناو دەقە کۆنەکاندا نیە، بەڵکو لە ناو کایە دەروونیەکانی ئێمەدا حەشار دراوە.

کارەکتەرەکان لە قەیرانی بایۆلۆژیەوە بۆ فۆرمی سیبۆرگ:
کارەکتەرەکانی ڕۆمانی (تابووتی پەیمانی خودا) تەنها بکەری مرۆیی لە (گۆشت و خوێن) نین، بەڵکو تێکەڵەیەکن لە بوونی بایۆلۆژی و عەقڵی تەکنەلۆژی. سەلاح جەلال لێرەدا کارەکتەری “سیبۆرگ ئاسا” و بوونەوەرە دەستکردەکان وەک میتافۆرێک بۆ قەیرانی شوناس بەکاردەهێنێت. ئەم کارەکتەرانە لەبەردەم پرسیارێکی بوونگەرایی قووڵدان: ئایا “مانا” لەناو خانە زیندووەکاندا حەشار دراوە، یان لەناو کۆد و داتاکاندا؟
ئەم تێکەڵکردنە گوزارشتە لە تێپەڕینی مرۆڤ بۆ سەردەمی ” پۆست-هیومان” لێرەدا، هەر کارەکتەرێک نوێنەرایەتی لایەنێکی مرۆڤ دەکات لەبەردەم گەردوون و خودادا، بە جۆرێک جەستە دەبێتە تاقیگەیەک بۆ ململانێی نێوان سروشت و دەستکرد.
گەڕانی بەردەوامی ئەم کارەکتەرانە هیچ کەمتر نیە لە تراجیدیای سیزیف. لەم ڕوانگەیەوە ” شوێن” دەبێتە ڕەهەندێکی گرنگ تەنها لە جواگرافیادا کورت نابێتەوە، ئەم فرە چەشنییەی کارەکتەرەکان وای کردووە قەیرانی بوون تەنها پەیوەست نەبێت بە ڕۆحی مرۆڤەوە، بەڵکو تەواوی ئەو بوونەوەرە نوێیانەش بگرێتەوە لە دەرەنجامی تەکنەلۆژیا و گۆڕنکاریە بایۆلۆژیەکانەوە هاتوونەتە کایەوە.

میتۆلۆژیا وەک ژێرخانی گێڕانەوە”
سەلاح جەلال تەنها بەکارهێنەری ئەفسانە نیە، بەڵکو ئەفسانەسازە. ئەو مێژووی ئاینی وەک کەرەستەیەکی خاو وەردەگرێت و لە کورەی فکری خۆیدا دایدەڕێژێتەوە. لێرەدا تابووت لە مانا لاهوتیەکەی دادەماڵرێت و دەبێتە تێمایەکی فەلسەفی بۆ گەڕان بەدوای حەقیقەتە ونبووەکاندا. ئەم بەکارهێنانە مۆدێرنەی میتۆلۆژیا، ڕۆمانەکە لە گێڕانەوەیەکی مێژووی وشکەوە دەگۆڕێت بۆ میتا-گێڕانەوە”، و خوێنەر لەبەردەم دەقێکدایە باس لە پرۆسەی دروستبوونی مانا دەکات.

بونیادی پۆلیفۆنی و میتا-فرەدەنگی، تێپەڕاندنی دەسەڵاتی یەکڕەهەندی:
یەکێک لە بنەما جەوهەریەکانی بونیادنانی دەقە لەسەر بنەمای فرە دەنگی، بەڵام سەلاح جەلال لێرەدا تەنها لە سنووری چەمکە باختینیەکەدا ناوەستێت، بەڵکو هەوڵی تێپەڕاندنی فرەدەنگی دەدات بەرەو ئاسۆیەکی فراوانتر. لەم ڕۆمانەدا، ئێمە تەنها گوێبیستی دەنگی ئافرێنەر یان تاکە گوتارێکی زاڵ نابین، بەڵکو دەقەکە دەبێتە مەیدانی ململانێی چەندین ئاستی جیاوازی بوون. کاتێک کارەکتەرە تەکنەلۆژی و بایۆلۆژیەکان وەک بوونێکی سەربەخۆ دێنە ناو کایەکەوە، دەنگی ئەوان دەبێتە بەشێک لەو هارمۆنیە ئاڵۆزەی کە گوزارشت لە پەرتەوازەی مرۆڤی هاوچەرخ دەکات. ئەمە جۆرێکە لە تێپەڕاندنی فرەفەنگی، چونکە چیتر دەنگەکان تەنها گوزارشت لە کەسایەتی ناکەن، بەڵکو گوزارشت لە ئەپێستمێتی و شێوازە جیاوازاکانی تێگەشتن لە گەردووندا دەکەن. ئەم تەکنیکە وا دەکات ڕاستی لەناو دەقەکەدا وەک کەرەستەیەکی پارچە پارچە بوو دەربکەوێت، هەر دەنگێک گۆشەیەکی ئەو تابووتە ونبووە دەبینێت و گێڕانەوەی تایبەت بە خۆی بۆ پەیمانەکە هەیە.
تێپەڕاندنی فرەدەنگی لێرەدا بەو مانایە دێت دەقەکە دەبێتە فەزایەکی کراوە کە تێیدا هیچ دەنگێک ناتوانێت کۆتای بە گەڕانەکە بهێنێت، ئەم پەرشوبڵاویە ڕێکخراوەی دەنگەکان، خوێنەر دەخاتە ناو جەرگەی قەیرانی بوونەوە، تا تێبگات مانا تەنها لە ڕێگەی پێکەوەژیانی ئەم دەنگە دژبەیەک و جیاوازانەوە دروست دەبێت.

سیمیۆلۆژیای شوێن – شکاندنی تێرمەکان:
شوێن لای سەلاح جەلال تەنها پاش بنەمایەک نیە بۆ ڕووداوەکان، بەڵکو خۆی کارەکتەرە. جوگرافیای ڕۆمانەکە، لە دەوری ناوچە دوورەکان و مێژوویەکی پڕ لە خوێن و ململانێ دەسوڕێتەوە، دەبێتە هێمایەک بۆ شوێنی نیشتەجێبوونی ونبوون. نوسەر بە وردیەکی سیمۆلۆژیانە کار لەسەر هێماکانی شوێن دەکات. کاتێک باس لە شار، بیابان و تاقیگە دەکرێت، هەر یەکێکیان ئاماژەیەکی فکرین بۆ قۆناغێکی مەعریفی. گواستنەوە لە نێوان شوێنە مێژوویەکان و شوێنە خەیاڵیەکاندا، جۆرێک لە سیحری واقیع دروست دەکات، تێیدا سنووری نێوان ئەوەی هەیە و ئەوەی دەبوو هەبێت تەڵخ دەبێت.

شکاندنی تێرم و چەمکە باوەکان:
نوسەر لەم دەقەدا وەک ڕەخنەگرێکی سۆسیۆ-کولتووری دەردەکەوێت. ڕۆمانەکە هەوڵێکی بوێرانەیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو چەقبەستوویە فکریەی کە کۆمەڵگە ڕوژهەڵاتیەکانی گرتووەتەوە.
تابووتی پەیمان لێرەدا دەبێتە میتافۆرێک بۆ هەموو ئەو شتە قەدەغەکراوانەی کە مرۆڤ ناوێرێت دەستیان بۆ ببات. نووسەر هانمان دەدات تابووتەکە بکەینەوە، نەک بۆ ئەوەی گەنجینە بدۆزینەوە، بەڵکو بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی ئەو پوچیە ببینەوە لەناویدایە .

پەرژینی دەروونشیکاری و کارەکتەر:
ئەگەر لە ڕوانگەی فرۆید یان لاکانەوە سەیری کارەکتەرەکانی ئەم ڕۆمانە بکەین، دەبینین ئەوان لەناو قەیرانی ئارەزوودا دەژین. گەڕان بەدوای تابووتەکەدا، لە ڕاستیدا گەڕانە بەدوای باوکی ونبوو یان سیمبۆلی دەسەڵات. کارەکتەرەکان لەناو کێڵگەیەکی مینڕێژکراوی دەروونیدا دەجوڵێنەوە، سەلاح جەلال بە شارەزایەکی زۆرەوە دەچێتە ناو ” ناوشیار”ی کارەکتەرەکانی. ئەو نیشانمان دەدات چۆن برینە مێژوویەکان دەبنە گرێی دەروونی و چۆن ئەم گرێیانە ڕەفتار و بڕیارە چارەنووسسازەکانی مرۆڤ ئاڕاستە دەکەن.

دیالێکتیکی پیرۆز و پڕۆڤان:
یەکێک لە ئاڵۆزترین ڕەهەندەکانی ڕۆمانی ( تابووتی پەیمانی خودا)، ئەو ململانێیە بێدەنگەیە لە نێوان چەمکی پیرۆز و ناپیرۆز یان دنیایدا دروستی داکات، سەلاح جەلال لەن دەقەدا پیرۆزیەکان لە ئاسمانەوە دەهێنێتە سەر زەوی و دەیانخاتە ناو تاقیگەی پرسیارەوە. ئەو نیشانمان دەدات چۆن پەیمانەکان لەناو بەرژەوەندیە سیاسی و مێژوویەکاندا دەبنە ئامرازی سەرکوتکردن.
نوسەر لێرەدا پەیڕەوی لە هێرمۆنتیکای گومان دەکات، واتە هیچ مانایەک لەسەر ڕووکەش وەک خۆی وەرناگیرێت، بەڵکو لە پشتی هەموو هێمایەکەوە، بەدوای دەسەڵات و بەرژەوەندیە شاردراوەکاندا دەگەڕێت.

تەکنیکی تێکست لەناو تێکستدا :
نوسەر شێوازێکی تەکنیکی بەکارهێناوە دەتوانین ناوی بنێین ئەندازەی بێسەروبەری ڕێکخراو، ئەو چەندین ژانری جیاواز تێکەڵ دەکات، ئەمە وا دەکات ڕۆمانەکە ببێتە کتێبخانەیەکی بچووک کراوە.
ئەم تەکنیکە تەنها بۆ جوانی نیە، بەڵکو ئامانجێکی فکری هەیە. نووسەر دەوێت بڵێت کە ژیانی ئێمە لە دەق پێک هاتووە، ئێمە بەرهەمی ئەو دەقانەین پێش ئێمە نووسراون. بۆ ئەوەی خۆمان بدۆزینەوە، دەبێت سەرەتا ئەو دەقانە بخوێنینەوە و پاشان هەڵیانبوەشێنینەوە. ئەمە ئەو شوێنەیە ڕۆمانەکە تێیدا دەبێتە پرۆسەیەکی ڕۆشنبیری نەک تەنها چێژوەرگرتن.

پارادۆکسی دۆزینەوە و ونبوون:
لە زۆربەی ڕۆمانە تەقلیدیەکاندا، گەشتەکە بە دۆزینەوەیەک کۆتای دێت. بەڵام لای سەلاح جەلال کۆتایەکە جۆرێکی ترە. دۆزینەوەی تابووتەکە یان گەیشتن بە لوتکەی گەڕانەکە، خۆی لە خۆیدا سەرەتایەکی نوێیە بۆ ونبوونێکی گەورەتر. ئەمە گوزارشتە لە نەبوونی حەقیقەتێکی ڕەها.
ڕۆمانەکە لە کۆتایدا خوێنەر جێدەهێڵێت لەبەردەم ئاوێنەیەکدا، تابووتی پەیمان لە جیاتی ئەوەی پڕ بێت لە گەوهەر و یاسا، پڕە لە بێدەنگی. ئەم بێدەنگیەش بانگهێشتنامەیەکە بۆ خوێنەر هەتا خۆی مانای بۆ دروست بکات. لێرەدا، سەرکەوتنی خوێنەر دەست پێ دەکات و دەسەڵاتی نووسەر کۆتایی دێت.

ڕۆژنامەی هەولێر – ژمارە ( 4584 )
دووشەممە – 27/7/2026

ئەشکەوتی بەرد و سێبەر،
تۆ ئێمەت کۆکردەوە
وەک دایکێک قۆڵەکانی بکاتەوە
لە تاریکترین ساتدا.
جیهانی دەرەوە لەرزی،
زەوی هەناسەی لەدەستدابوو،
بەڵام تۆ کە لە نێو شاخەکاندا شاراوەتەوە،
ئێمەی هێشتەوە
وەک نهێنیەکی کۆن.
بێدەنگیم لەبیرە،
وەک دوعایەک قورس،
و لێدانی دڵەکان
کە هەوڵیدا گوێی لێ نەبێت.
تۆ لەوێ بوویت، بێ جووڵە،
بەڵام وەک بوونەوەرێک زیندووە
کە دەزانێت چۆن مەترسی بناسێتەوە.
دیوارەکانتان هەموو شتێکیان بیستووە:
فرمێسکەکانی ڕاگیراو،
ناوە چرپە چرپەکان،
ئەو ترسەی کە ڕێگەی نەدەدا.
و لەگەڵ ئەوەشدا، لەناو تۆدا،
ژیان بەرەنگاری بووەتەوە
وەکو پریشکێک کە لەناو بەردەکەدا شاراوەتەوە.
تۆ تەنها ئەشکەوت نیت،
تۆ یادەوەری پەناگەیەک،
بەڵگەی ئەوەی کە تەنانەت بەرد
دەتوانێت ببێتە ماڵ.

هەر جارێک با دەگەڕێتەوە
بۆ فڵچەکردنی ئەو شاخانە،
ناوی تۆی لەگەڵ خۆیدا هەڵدەگرێت،
و ئێمەش وەڵام دەدەینەوە
لەگەڵ سوپاس و پێزانینی ئەوانەی دەزانن
کە بەبێ تۆ،
مێژوو جیاواز دەبوو.

بەردەخرەک ئەو ئەشکەوتەبوو کە شیوازێکی خری هەبوو هی مالی باپیرەم بوو لە شارۆچکەی گەلالە لە دەڤەری بالەکایەتی، کە هەمووانی ئەپاراست لە کاتی بۆمبارانکردنی سەدامی گوربگۆر*

​دوو کەنغەرە بچووکەکە ئاوڕیان دایەوە دواوە و لە دوورەوە دەستیان بۆ ورچیلەی دراوسێکەیان، ڕادەوەشاند کە لەبەردەم دەرگای ماڵەکەیدا وەستابوو؛ دەستەکانی خستبووە دەوری دەمی و بە دەنگی بەرز هاواری دەکرد:
​«لەکاتی ڕێگاکەتاندا وشیار بن.. بە خێرایی باز مەدەن!»
​کەنغەرەکان دەچوون بۆ ماڵی داپیرەیان لە باکووری دارستانەکە.. بەڵام بە هێواشییەکی نامۆ بازیان دەدا! زەڕافە تووشیان بوو و زۆر سەرسام بوو بە حاڵیان، داوای لێکردن خێرا بکەن لە ڕۆیشتندا بۆ ئەوەی تووشی مەترسی نەبن.
​پاشان (گا)کەی هاوڕێیان، ، لە دوورەوە بینینی و بە دەنگێکی توڕە هاواریکرد: «ئەوە چیتانە! بەم شێوەیە بە لەنجەو شانازییەوە دەڕۆن، دەی خێرا کەن!»
مەیموونیش کە لقی درەختێکی بەدەستی گرتبوو بە سەرسوڕمانەوە پرسیاریکرد: «کەنغەرەکان پێشتر لە بازدانیاندا کێبرکێی( با )یان دەکرد!.. چییان بەسەر هاتووە؟ و بۆچی؟ ئۆهـ… بەڕاستی ئەمە شتێکی نامۆو و سەیرە!» سمۆرەش گوێی لێبوو، ئاوڕی لێدانەوە و لێیڕوانین و دوایان کەوت.
​مەیموون، سمۆرە و ورچیلە شوێنیان کەوتن و لە دوورەوە لەدوایانەوە دەڕۆیشتن چونکە نیگەرانیان بوون. کەنغەرەکان هەر بە هێواشی دەڕۆیشتن، و بەهۆی ئەم هێواش ڕۆیشتنەوە زۆر ماندوو ببوون، هەنگاوەکانیان قورستر و قورستر دەبوو تا گەیشتنە ماڵی داپیرەیان.
​لەوێدا کەنغەرەکان لە گیرفانیان کێکێکی گەورە و دیارییەکیان بۆ داپیرەیان دەرهێنا (کە هۆکاری هێواش ڕۆیشتنەکەیان بوو بۆ ئەوەی تێک نەچێت).. هاوڕێکانیش سەریان ڕاوەشاند و پاشان دەستیان کرد بە پێکەنین..
ئەم چیرۆکە لەژمارە (٤۳۷۰) ی ڕۆژی پێنجشەممە ڕێکەوتی ۲۱ ـ ٨ ـ ۲۰۲٥ ی لاپەڕەی منداڵانی ڕۆژنامەی هەولێر بڵاوکراوەتەوە..

ڕۆژێک لە ڕۆژانی کۆن، “پان” (خوداوەندی شوانەکان) تەحەدای “ئەپۆلۆ”ی (خوداوەندی مۆسیقا، شیعر و چاکبوونەوە) کرد لە پێشبڕکێیەکی مۆسیقادا. پان پێداگری دەکرد کە ئەو نایەی لە قامیش دروستیکردووە، ئاوازگەلێکی لێدێتە دەرێ کە لە ئاوازەکانی چەنگی ئەپۆلۆ جوانترن. هەردووکیان ڕێککەوتن کە لەبەردەم لیژنەیەک لە داوەران کێبڕکێ بکەن.
یەکێک لەو داوەرانە “شا میداس” بوو. دوای بیستنی مۆسیقاکە، هەموو داوەرەکان ئەپۆلۆ و چەنگەکەیان هەڵبژارد، تەنها میداس نەبێت کە نایەکەی “پان”ی بەلاوە باشتر بوو.
ئەپۆلۆ زۆر تووڕە بوو کە کەسێک نایەکی قامیشی لە جیاتی چەنگەکەی ئەو هەڵبژاردووە، ڕووی کردە میداس و وتی:
“من پێم وایە کێشەکە لە گوێچکەکانتدایە؛ چونکە زۆر بچووکن و ناتوانیت باشیان پێ ببیستیت.. با بۆت چاکبکەم.”
میداس هەستی بە لەرزینێک لە گوێچکەکانیدا کرد و هەستیکرد بەرەو سەرەوە دەجوڵێن و درێژ دەبنەوە، تا وایان لێهات بوون بە گوێچکەی گوێدرێژ. میداس هاواریکرد و داوای یارمەتی لە “پان” کرد، بەڵام ئەویش لە ترسی ئەپۆلۆ پشتگوێی خست.
میداس هەوڵیدا گوێچکە درێژەکانی لە گەلەکەی بشارێتەوە؛ بۆیە کڵاوی گەورە و خودەی قورسی لەسەر کرد و سەری بە لەچکی ئەستوور پێچایەوە. بەڵام تەنها یەک کەس گوێچکەکانی بینی، ئەویش سەرتاشەکە بوو، کە پاشا وایلێکردبوو سوێند بخوات بە هیچ کەسێک نەڵێت. سەرتاشەکە بەڵێنەکەی پاراست و بە کەسی نەوت، بەڵام پاراستنی ئەم نهێنییە مەترسیدارە زۆر قورس بوو بۆی .
دواجار چوو بۆ سەر کێوێکی دوور و لە کەنار نشێوییەکەدا وەستا، لەوێ چاڵێکی لە ناوەڕاستی قامیشەکاندا هەڵکەند. سەیری دەوروبەری کرد تا دڵنیا بێت کە کەسی لێنیە، پاشان چەندین جار بە چرپە لە ناو چاڵەکەدا وتی:
“گوێچکەکانی شا میداس وەک گوێچکەی گوێدرێژ درێژن…”
سەرتاشەکە هەستی بە ئارامیکرد کاتێک لە نهێنییەکە ڕزگاریبوو و بە دڵنیاییەوە گەڕایەوە ماڵەوە. بەڵام بۆ بەدبەختی پاشا، ئەو چاڵە بچووکە دەنگی تێدا دەدایەوە (سەدا). دەنگی “سەدا” لە هەموو ناوچەکەدا بڵاو بووەوە و دەنگەکە گەیشتە ناو شار، بەمەش هەموو خەڵکی شانشینەکە نهێنییەکەیان بیست!

وەرگێڕانی لەعەرەبییەوە /فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی

پێشکەشە بە ٩ شەهیدی کاروانی کوردایەتی

لێرە، لەم غەریبییە تەماوییەدا
کە ئاسمان لە ڕەنگی پۆشاکی دایکانی ئێمە دەچێت
نۆ کەس…
نۆ باڵندەی بریندار،
لەسەر لقێکی داربەڕووی ئەم تاریکستانی دوورە
دانیشتن و چاوەڕوانیی هەورێکیان دەکرد
تینووی ئەوە بوون، تەنیا جارێک
خاکی وڵات ئاویان بدات.
بەبێدەنگی، وەک پشکۆیەک لەناو بەفردا
شۆڕش، لەناو دڵی ئەم نۆ کەسەدا
بوو بە ڕووبارێک و
بەرەو ئاسۆی ڕۆژهەڵات بەڕێکەوت.
بەڵام…
پەنجەیەک، پەنجەیەکی نەگریس
لە ئەشکەوتێکی پشتەوەی مێژوو
نیشانەی بۆ سینەی ئەم نۆ هەتاوە گرت.
ئاخ… خیانەت!

ئێستا لەم غەریبییەدا،
نۆ گۆڕ، نۆ چیرۆکی تەواونەکراون
پێشمەرگە، ئەوەی لە کێوەکاندا فێری فڕین بوو
ئێستا لە خاکێکی بێگانەدا
خەون بە کێوەکانی “کۆیە” و “قەندیل” و “مهاباد”دەبینێت.
شەهید بوون…
نەک هەر لەسەر دەستی دوژمن،
بەڵکو لەسەر دەستی ئەوەی کە دەبوایە
لەناو گەرووی تاریکیی خیانەتدا،
چرا بوایە!
ئەی نۆ گەڵای وەریوی شاخ!
ئێوە نەمردوون
ئێوە لە ناو دەماری ئەم نیشتمانەدا
بونەتە هۆنراوەیەک،
کە هەرگیز خیانەت ناتوانێت
خوێندنەوەی بۆ بکات.
ئێوە، لەو کاتەی کەوتن
نەک هەر لە زەوی،
بەڵکو لە دڵی هەموو دایکێکی چاوەڕواندا
لە دایک بوونەوە!

مرۆڤ لە سەرەتای دروستبوونییەوە تا ئەمڕۆ، هەمیشە لە ناوەڕاستی گێژەنی پرسیارە گەورەکاندا ژیاوە و هەوڵیداوە واتا بۆ بوونی خۆی و جیهانی دەوروبەری بدۆزێتەوە. ئەم گەڕانە بەردەوامە، کە لە بنەڕەتدا تینوێتییەکی ڕۆحی و بیرکردنەوەییە، وایکردووە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی بە درێژایی مێژوو بە ناو شەپۆلە جیاوازەکانی زانیاری، وردبینی و زمانپاراوی و جوانی ناخدا تێپەڕێت. لێرەوە وشیاری مرۆڤ گەشە دەکات و دەبێتە پێوەرێک بۆ ناسینی ڕاستی و دوورکەوتنەوە لەو تەمومژەی کە ناو بەناو ڕووبەری بیرکردنەوە تاریک دەکات. کاتێک سەیری مێژووی ئاوەدانی و شارستانی دەکەین، دەبینین هەر کاتێک کۆمەڵگەیەک توانیبێتی هاوسەنگی لە نێوان بیری ڕەخنەیی و دڵی پڕ لە جوانی و بەزەییدا دروست بکات، توانیویەتی لە تەنگژە گەورەکان ڕزگاری بێت و بەرەو ڕووناکی هەنگاو بنێت. ژیان بەبێ هۆش دەبێتە کایەیەکی شێواو، و بەبێ جوانیش دەبێتە بیابانێکی وشک کە هیچ هیوایەکی تێدا شین نابێت.
زانین و بینین وەک چرایەکی گەش، ڕێگای تێگەیشتن لە سروشت و یاساکانی گەردوونمان بۆ ڕوون دەکاتەوە و یارمەتیمان دەدات لە ڕێگەی تاقیکردنەوە و بەڵگەوە لە دیاردەکان بگەین. بەڵام تاقیکردنەوە بە تەنها ناتوانێت وەڵامی هەموو حەز و خولیاکانی ناخی مرۆڤ بداتەوە، چونکە مرۆڤ تەنها قەوارەیەکی ڕەق و زیندەیی نییە، بەڵکوو خاوەنی جیهانێکی چڕو ناوەکییە کە پڕە لە هەست، واتاو بەها. لێرەدا ورد بوونەوەی بیرکاریانە و ژیرانە دێتە پێشێ و وەک ئامرازێکی گرنگ بۆ ڕۆچوون لە چەمکەکانی .. دادپەروەری، ڕاستی، ئازادی و ڕەوشت، یارمەتی ئەقڵ دەدات کە لە سنوورە دیارەکان تێپەڕێت. کاتێکیش هێزی مێشک و دۆزینەوەی زانستی لە خاڵێکدا یەکدەگرن، تێڕوانینێکی نوێ و فراوان بۆ ژیان لەدایک دەبێت کە ڕێگە لە مەیلی تەسک پەرستی و وشکبوونی هۆش دەگرێت. گەڕان بەدوای ڕاستیدا پێویستی بە جۆرێک لە ئازادی ناوەکی هەیە کە تێیدا مرۆڤ بتوانێت بەبێترس بیر بکاتەوە و لە دەرەوەی قاڵبە چەسپاوەکان سەیری جیهان بکات. مرۆڤی وشیار دەزانێت کە زانین کاتێک بەهای ڕاستەقینەی خۆی وەردەگرێت کە بخرێتە خزمەت بەرزکردنەوەی شکۆی مرۆڤایەتییەوە.
لە لایەکی دیکەوە، داهێنانی وێژەیی و هونەری وەک زمانحاڵی گیانی مرۆڤایەتی، ئەو بۆشاییە پڕ دەکاتەوە کە زمانە وشک و فەرمییەکان ناتوانن ئەنجامی بدەن ، وێژە بە هەموو ڕەهەندە داهێنەرەکانییەوە، جوانی دەبەخشێتە ژیان ، ئاوێنەیەکە کە ئازار، هیوا، خەون و شکۆمەندییەکانی مرۆڤی تێدا ڕەنگ دەداتەوە. نووسین و ئافراندنی سەرنجڕاکێش تەنها کات بەسەربردن نییە، بەڵکوو بزووتنەوەیەکی هێمنە دژی ناشرینی و دڕندەیی، و هۆکارێکە بۆ نزیک کردنەوەی مرۆڤەکان لە یەکتری لە ڕێگەی هاوسۆزی و تێگەیشتنی هاوبەشەوە. کاتێک مرۆڤ هەڵبەستێک دەخوێنێتەوە یان چیرۆکێکی بەپێز بەسەر دەکاتەوە، لە ڕاستیدا سەیری ناخی خۆی دەکات و لە ڕێگەی ئەو ئەزموونەوە فێری لێبوردەیی و خۆشەویستی دەبێت. ئەم تێکەڵاوبوونە مێژووییەی نێوان ژیری و جوانی، هەمیشە پارێزەری سەرەکی مرۆڤایەتی بووە لە کەوتنە ناو داوی نەفامی و دەمارگیری. زمان کاتێک دەبێتە پردی گەیاندنی ڕاستی، کە لە دڵەوە سەرچاوە بگرێت و بە پاڵاوگەی ئەقڵدا تێپەڕێت.
لەم سۆنگەیەوە، وشیاری ڕاستەقینە کاتێک لە ناو کۆمەڵگەیەکدا چەکەرە دەکات کە تاکەکان فێری بنەماکانی گفتوگۆی شارستانی و ڕەخنەی بنیاتنەر ببن. مێژوو سەلماندوویەتی کە توندوتیژی زمانی و هێرشکردنە سەر کەسایەتییەکان هیچ کات ناتوانێت بیروباوەڕی چەوت بگۆڕێت یان ڕووناکی بهێنێتە ئاراوە، بەڵکو تەنها ڕق و کینە قووڵتر دەکاتەوە. گۆڕینی ڕاستەقینە لە ڕێگەی بەرزکردنەوەی ئاستی زانیاری و بڵاوکردنەوەی بیرکردنەوەی ڕێک و پێکی ژیرانەوە دەبێت. کاتێک ئێمە بتوانین بە شێوازێکی وردبینانە و ڕاست شیکردنەوە بۆ دیاردە کۆمەڵایەتی و هزرییەکان بکەین، بێگومان دەتوانین ڕیشەی کێشەکان بدۆزینەوە و چارەسەری گونجاویان بۆ دابنێین. مرۆڤی وشیار ئەو کەسەیە کە لە جیاتی شکاندنی بەرامبەرەکەی، کار لەسەر ڕووناک کردنەوەی مێشکی دەکات و هەوڵدەدات بە بەڵگەی بەهێز و زمانی نەرم بەرگری لە ڕاستی بکات. گەورەترین سەرکەوتنی مرۆڤ لەوەدایە کە بتوانێت نەیارەکەی تەنها بە هێزی بەڵگە و جوانی ڕەوشتی ڕازی بکات.
کۆمەڵگەیەک کە تێیدا تەنها بایەخ بە لایەنی مادی و ڕواڵەتی بدرێت، بێگومان بەرەو پووکانەوەی ڕۆحی هەنگاو دەنێت. پارسەنگی ڕاستەقینەی ژیان لەوەدایە کە مرۆڤ لە پاڵ دابینکردنی پێداویستییە جەستەییەکانیدا، ڕووبەرێکی فراوان بۆ گەشەی ئەقڵی و دەروونی خۆی تەرخان بکات. هەر لێرەشەوەیە کە ڕۆڵی نووسەران، بیرمەندان و داهێنەران دەردەکەوێت، وەک ڕێ پیشاندەرێک لە ناو شەوی تاریکی کۆمەڵگەدا. ئەوان ئەرکێکی گرانیان لەسەر شانە، کە ئەویش پاراستنی ئەو کڵپەیەیە کە مرۆڤ لە دڕندەیی و گەڕانەوە بۆ چاخی کێوی بوون دەپارێزێت. هەر وشەیەک کە دەنووسرێت، کاتێک دەبێتە خشتی بنەمای چاکسازی، کە لە خەمێکی ڕاستەقینەی گشتییەوە سەرچاوەی گرتبێت، نەک لە بەرژەوەندییەکی کاتی و تەسکی کەسی.
ئەمڕۆ جیهان لە هەموو کاتێک زیاتر پێویستی بە گەڕانەوە هەیە بۆ بەها مرۆییە گەردوونییەکان، بۆ ئەو ڕاستییە پاڵێوراوەی کە دوورە لە بەرژەوەندییە تەسکەکان و هێزە تاریکەکان کە دەیانەوێت مێشکی مرۆڤ کۆت و بەند بکەن. پاراستنی ڕەسەنایەتی بیرکردنەوە و گەشەپێدانی بەردەوامی هزر، ئەرکی سەرەکی هەر ناوەندێکی ڕۆشنبیری و گەیاندنە کە دەیەوێت خزمەت بە گەلەکەی بکات. نووسین لەسەر ئەم بابەتە قووڵانە، تەنها گوزارشتکردن نییە لە ڕاو بۆچوونی تایبەتی، بەڵکوو بەشداریکردنە لە پرۆسەی دروستکردنی مێژوویەکی نوێ کە تێیدا ئەقڵ دەبێتە پێشەنگ و جوانی دەبێتە یاسا. هەر بۆیە، پێویستە هەمیشە دەرگاکانی گفتوگۆ بە کراوەیی بمێننەوە و ڕێگە بە باڵندەی بیرکردنەوە بدرێت لە ئاستی بێسنووری زانین و ئەدەبدا بڵند بفڕێت، تا بتوانین کۆمەڵگەیەک بنیات بنێین کە بنەماکەی لەسەر زانیاری ڕاست و پێزانینی دروست بۆ ژیان دامەزرابێت. پاشەڕۆژی گەلان تەنها بە سامان و زێڕ و پارە دیاری ناکرێت، بەڵکوو بەو ڕووبەرە لە بیرکردنەوەی ئازاد و جوانییە داهێنەرانەیە دیاری دەکرێت کە لە ناخی تاکەکانیدا چێکراوە.

ستار ئەحمەد

بۆ سەرنجی میهرەبانی
جەنابی سەرۆک مەسعود بارزانی
جەنابی سەرۆک،
بە ڕێز و بەو هەستە بەرپرسیارێتییەی کە پێویستە هەر کوردێک بەرامبەر خاک و داهاتووی وڵات هەیبێ، بۆتان دەنووسم.
پرسی خاوەندارێتی زەوی و خانوو لە هەرێمی کوردستان، لەم ساڵانەی دواییدا بووەتە یەکێک لەو بابەتانەی نیگەرانی لە نێو دانیشتواندا دروست کردووە.
کڕینی سیستماتیکی زەوی و خانووبەرە لەلایەن وەبەرهێنەرانی ناوچەکانی دیکەی عێراقەوە، ترسی قووڵ دروست دەکات ـ نەک لەبەر بوونی هاووڵاتیانی عێراقی، بەڵکو بەهۆی خێرایی، چڕبوونەوە و ئەگەری کاریگەرییە سیاسییەکانی ئەم دیاردەیە.
مێژوو فێرمان دەکات کە زەوی تەنها سەرمایەیەکی ئابووری نییە؛ زەوی یادەوەرییە، ناسنامەیە، ئاسایشە. ئەوە ئەو سەرمایەیەیە کە ڕزگارمان کرد لە سیاسەتەکانی بەعەرەبکردن، ڕاگواستن، وێرانکردنی گوندەکان و جینۆسایدی ئەنفال. بۆیە هەر گۆڕانکارییەکی لەناکاوی دیمۆگرافی بە ناچاری بە نیگەرانی و نائارامی هەست پێدەکرێت.
زۆرێک لە هاووڵاتیانی کورد ترسیان لەوەیە کە لە ڕێگەی بازاڕی خانووبەرەوە، فۆرمێکی نوێی فشاری دیمۆگرافی سەرهەڵبدات؛ فشارێک کە دەتوانێت بە تێپەڕبوونی کات توانای چارەنووسی سیاسیی کوردستان لاواز بکات. ئەمە پەیوەندی بە دوژمنایەتی نەتەوەیی نییە، بەڵکو پەیوەندی بە پاراستنی هاوسەنگی سیاسی و کۆمەڵایەتی هەرێمەکەمانەوە هەیە، بۆ دڵنیابوون لەوەی هیچ دینامیکییەکی ئابووری نابێتە ئامرازی ناسەقامگیری یان کاریگەری سیاسی.
جەنابی سەرۆک،
مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ڕوونی نیشانی دەدات چی ڕوودەدات کاتێک وڵاتێک وردە وردە کۆنترۆڵی خاکەکەی لەدەست دەدات. مەترسییەکە، کە زۆرێک لە هاووڵاتییان دەریدەبڕن، ئەوەیە کە کوردستان دەتوانێت ڕۆژێک خۆی لە دۆخێکی هاوشێوەی ئەو دۆخەدا ببینێتەوە کە گەلی فەلەستین ئەزموونی کردووە: وەرینی خاوی کۆنترۆڵی خاک، کە دەبێتە هۆی پەراوێزخستنی سیاسی. ئەم نیگەرانییە لە یادەوەری مێژووییەوە سەرچاوە دەگرێت، نەک لە دوژمنایەتی نەتەوەیی.
بۆیە، بە متمانە و ڕێز داواتان لێدەکەین:
دەستپێکردنی پێداچوونەوە بە یاساکانی خاوەندارێتی زەوی لە هەرێمی کوردستان؛
دروستکردنی میکانیزمی پاراستن بۆ ڕێگری لە چڕبوونەوەی نائاسایی کڕینەکان؛
دڵنیابوون لەوەی هەموو مامەڵەیەکی خانووبەرە بەپێی پێوەرەکانی ئاسایشی نیشتمانی چاودێری بکرێت؛
دڵنیابوون لەوەی سروشتی فیدراڵی و ئۆتۆنۆمی هەرێمی کوردستان بە تەواوی ڕێزی لێ بگیرێت، بۆ ئەوەی زەوی نەبێتە کەرەستەی فشاری سیاسی.

شۆڕش عەزیز سورمێ

کە چالاکەوانی ناودارو ئازا و بوێر یەنار محمد لە سەرەتای مانگی ئاداری ئەم ساڵ تیرۆرکرا، لە نووسینێکدا بۆ ڕسواکردنی تیرۆرستان و ئەو بیرو فیکرەی لە پشتیانەوەیە، من ئەوم دووپاتکردەوە: ئەمە یەکەم تیرۆر نیەو دوا تیرۆریش نابێ.
ناوچەکە بەگشتی و عیراق بە تایبەتی، لە ناو گێژەنی ئیسلامی سیاسیدا گیری خواردوە. وڵات لە دەریایێکی بێ بنی گەندەڵی و دزی و داڕوخانی بەهاکان و وێرانکردنی سیستەمی پەروەردە و تەندروستی و خزمەتگوزاری بنەرەتیدا دەژی، چونکە هێزە ئیسلامیە تایفەگەرییەکان و هاوپەیمانانیان لە هێزە ناسیۆنالستیەکانی عەرەب و کورد، دەوڵەت و دامودەزگاکانیان کردۆتە مۆڵگەی دابەشکردن و تاڵانکردنی سامان و سەروەتی گشتی و، خۆیان بە بوونی چەک و میلیشیا و پارەوەی دزراو، خستۆتە سەرووی دەوڵەت و یاسا و، بنیاتنانی ژێرخان و خزمەتکردنی گەل و ئاوەدانی و ئاسودەیی خەلک وپێکەوەژیانیان لە لا گرنگ نیەو، تەنانەت لێشی دەترسێن و ڕێگری لێدەکەن.
نزیکەی سی ساڵە، ژینگەیێکی بۆگەن دروستدەکرێ بۆ خنکاندنی بیرکردنەوە و بڕاو بە مەعریفە و زانست و ئایندە. ئەو هێزانەی حوکمڕانن، دەخوازن فکری سەدەکانی ناوەڕاست وجەهل و نەخوێندەواری وموڕالی نزم تەشەنە بکات و، کۆمەڵگا ببێتە مێگەلێکی گوێڕایەل و بێتوانا و بێ ڕێکخستن و بێهێز. بۆ ئەوەش دەسەڵات دامەزراوە ئایینی و شێخ و سەیدو مەلاکان بەکار دێنێ و بەشداریشیان دەکات لە گەندەڵی و دزین و چەواشەکاری و هەلخەڵەتاندن و پەکخستنی هەموو جۆرە بیرکردنەوە و ڕەخنەگرتن و داهێنان و نوێخوازی.
ینار محمدیی شەهید و بەهار علی، ئەو ئافرەتە بوێرو ئازایانە تەنیا نیین. تەنیا نین بە دوو جۆر:
یەکەم – هەموو ئافرەتە چاڵاکەکان، بە شێوەیێک لە شێوەکان، دەکەونە بە هێرش و گرتن و ڕاونان و دادگایی کردن. ئافرەتانیش لێرەدا، لە قوربانیدان و بەخشیندا تەنها نین، چونکە پیاوانیش لە هەمان سەنگەردا، قوبانیێکی زۆریان بەخشیوەو دەبەخشن. سەدان گەنجی ئەکادیمی و میدیا کار و هونەر مەند و نووسەر و چالاکەوانی مەدنی، شان بە شانی ئافرەتان قوربانی دەبەخشن و، دەیسەڵمێنن کە ئازادی ئافرەت بنەمای هەموو ئازادیێکە و بەردی بناغەی پێشکەوتن و بنیاتنان و ئاوەدانی و ئاسوودەیی و ئاسایش و ئایندەیێکی گەشە.
دووەم – ئافرەتان، وەک یەنار و بەهارو سەدان و هەزارانی دیکە، لە بەردەوامی خەباتدا تەنیا نین و کۆمەڵێک دام و دەسگا و ڕێکخستن و سەنتەری چالاکی و میدیا و میدیاکاران و نووسەر و ڕۆشنبیری پیاویان لەگەڵدایە. ڕەنگە هێزو تواناکانی هەم ئافرەتان و هەم پیاوان تا ڕادەیێک پەتەوازەیە و، لە ئاستی هێرشەکاندا یەکیان نەگرتبێ و پێکەوە یەکدەست و یەک ئامانج چالاکیان نە نواندبێ، لێ هێشتا دەرفەتێکی زۆر لە پێشدایەو، ئاڵنگاری زیاتریش ماوە و، ئەستەمە کۆمەڵگا تا هەتایە بێ هەڵوێست و بێ قسەو بێ کردار و لە چاوەڕوانیدا بمێنێت.
دیارە، ئافرەتانی هوشیارو ئازاو بوێر، مەترسیێکی گەورەن لەسەر سەلەفیەت و فیکری کۆنەپەرستی و بەکارهێنانی ئاین و توندڕەوی ئاینی و نەتەوییدا، هەر بۆیە پیاوانی ئایینی خزمەتکاری دەسەڵات، زیاتر و زیاتر هێڕشیان دەکەنە سەر و، پێیان بکرێ تیرۆریان دەکەن و کۆمەلگا هەمووی دەخەنە نێو زیندانی بیرکردنە و ڕوانینیان و ئارەزووەکانیان و بەرژەوەندیەکانیان و بەهاکانیان و ژێر چەپۆکی دەسەڵاتی ڕەهایان.
لە عیراقدا بە هەرێمی کودستانیشەوە و لە دەورو بەریشدا، تەوژمی ئیسلامی سیاسی توندڕەو لە هەڵکشاندایە. بە داخەوە ئەو تەوژمە سوودێکی زۆ لە بێهێزی دەوڵەت و ژینگەی گەندەڵی و تووندڕەوی و تایفەگەری ودەسەڵاتی چەکدارەکانی دەرەوەی یاسا و پەرتەوازەیی هێزە مەدەنیەکان دەبینێ. داڕمانی پەروەردە و فێرکردن و سیستەمی تەندروستی و ژێرخانی وڵات و بێکاری و بێ هیوایی هاوڵاتیان پەکخستوە و کردۆتە پاشگەرێکی بێئیرادە و بێ توانا و بێ ئامانج. ئەمانە هەمووی ئەرکی مەدەنیەکان و هێزە سیاسی و کۆمەڵایەتی وفەرهەنگیەکان ئالؤز و قورستر دەکات.
ئایندەی هەر وڵاتێک، هەر و گەلێک و نەتەویێک ، بەندە بە ئازادی و مافی بیرکردنەوە و ڕادەڕبڕین و ڕەخنەگرتن و هەستکردن بە لێپرسینەوە. لە پێش هەمووشیانەوە ئازادی ئافرەتان، بۆ ڕزگار کردنیان لە کۆیلایەتی و پاشکۆیی و، بۆ ئەوی دەست لەناو دەست بە یەکسانی لە گەڵ پیاواندا، ببنە بەشێکی چالاک و هێزێکی کۆمەڵایەتی و نموونەی ئەرێنی بۆ پەروەردەکردنی نەوەکان و بەخشینی هیوا و خۆشەویستی و ئارامی وئاشتی و ئاسایش.

سامی المالح

ئەمساڵَیش 17-7-2026 وەك ساڵانی رابردوو, لە یادی 24 ساڵەی دەست بەكاربوونی دادگای تاوانی نێودەوڵەتیدا ICC كۆمەڵێك چالاكی جۆراو جۆرمان ئەنجامدا لە شارەكانی هەڵەبجە, چەمچەماڵ , كەركووك, هەولێر, سلێمانی و رزگاری و … .
لە چالاكییەكاندا بەیاننامەی تۆڕی KONCICC خوێنرایەوە , سەردانی نووسینگەی پەرلەمانی عێراق كرا, داواكاری بە ئەندام بووونی عێراق لەو دادگایە كرا.
هەروەها پشتگیری لەو هەڵمەتە جیهانییە كرا بۆ بەخشینی نۆبڵی ئاشتی بە ICC كرا, كە ئێستا لە بەردەم هەڕەشەی تووندایە.
ئەم دادگایە تاكە زەمانەتە بۆ رێگری لە جینۆسایدیدكردنی گەلەكەمان لە ئایندە, لە كۆی چالاكییەكاندا سوپاسی ICC و OPCW كرا, تایبەت بەو هەموو خزمەتەی پێشكەش مرۆڤایەتیان كرد لە بەرەو رووبونەوەی چەكی كیمیای و جینۆساید, كە ئێمەی خەڵكی كوردستان قوربانی یەكەمی ئەو تاوانەین لە جیهاندا.

لە یادی 28 ساڵەی رۆژی دادپەروەری تاوانكاری جیهانیدا
یاداوەری, راستی, دادپەروەری

پەیماننامەی ڕۆما كە 27 ساڵ لەمەوپێش و لە 17-7-1998 بریاری لەسەر دراوە, تا ئێستا چەندین جار هەمواركراوەتەوە و 24ساڵ لەمەوپێش و لە یەكی یۆلی 2002 ەوە دەستی بەكار كردووەو 124 دەوڵەت پەسندی پەیمانامەكە و دادگاكەیان كردووەو هەنووكە ئەندامن تیایدا.
عێراق لە رێكەوتی 15-2-2005 بەو ڕێككەوتنەوە پەیوەست بووە، بەڵام بێ هیچ ڕوونكردنەوەیەك دوای دوو هەفتە پاشەكشەی لێكردووە.
24 ساڵە ئەم دادگایە بەهەموو كەموكوڕیەكان و ئەو رەخنانەی لێی گرتراوە بۆتە بەربەستێك تا رادەیەك هەستپێكراو لەبەردەم ئەنجامدانی تاوانە زەقەكان و تا رادەیەك كەمكردنەوەیان, لەم پێناوەدا ئێمە زیاتر لە 21 ساڵە بێ پسانەوە كار بۆ بە ئەندام بوونی عێراق لە دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی دەكەین.
لە یادی 28 ساڵەی بڕیاری پێكهێنانی دادگاكەو 24 ساڵەی دەست بەكار بوونی و رۆژی دادپەروەری تاوانكاری جیهانی, وەك گەلی كوردستان بە هەموو پێكهاتەكانیەوە, لە هەموو گەلانی دیكە زیاتر پێویستمان بە دادگایەكی جیهانی وا هەیە بۆ ئەوەی رێگری بكات لە تراژیدییەكانی رابردوو و هەڕەشەی دوژمنكارانەی دەرەكی, بۆیە داواكارین:

• عێراق پەیماننامەی رۆما واژۆ بكات و بە زووترین كات پەیوەست بوونی خۆی بە دادگای تاوانی نێودەوڵەتی رابگەیەنێت, بۆ ئەوەی دڵنەواییمان بداتێ عێراقی ئەمڕۆ و ئایندە جیایە لە عێراقی تاوان و جینۆسایدی پێشوو, بۆ ئەم مەبەستە پێویستە پەرلەمانی عێراق بە رۆڵی خۆی هەڵبستێت و فشار بكات بۆ ئەندامبوونی عێراق لەم دادگایە.
• حكومەتی عێراق و پەرلەمانی عێراق فشار بخەنە سەر حكومەتی هەرێمی كوردستان 258 تۆمەتباری ئەنفال دادگایی بكرێن, ئەوانەشی ناویان لە لیستەكەدا نییە و بەشداری تاوانیان كردووە زیاد بكرێن.
• حكومەتی عێراقی هەموو ئەوانەی وەك تۆمەتبار ناویان لە كەیسەكانی جینۆسایدی خەڵكی كوردستان و عێراق هاتووە دادگایی بكات, لیستەكانیان رێك بخاتەوە بەناوی چواری و ناوی دایك و بیداتە پۆلیسی ئەنتەرپول.
• حكومەتی عێراقی قەرەبووی مادی و مەعنەوی قوربانیانی رژێمی پێشوو بكاتەوە بێ جیاوازی, لە داوای لێبوردن كردن لێیان و قەرەبووی مادی بێجیاوازی.
• حكومەتی عێراقی پێشوازی لە هیچ كەسێك نەكات لە لایەن دادگای تاوانی نێودەوڵەتییەوە داواكراو بێت, یان گومان لێكراوبێت بەو تاوانانەی لە تایبەتمەندی دادگای ناوبراوە.
• پەلە بكرێت لە هێنانەوەی روفاتی قوربانیانی گۆڕە بە كۆمەڵەكان و پشكنینیان بۆ بكرێت بۆ ناسینەوەیان, بۆ ئەم مەبەستە پەلە بكرێت لە هێنانەوە روفاتەكانی پزیشكی دادوەری .
• دادگاییكردنی حەجاج هەنگاوێكی گەورە بوو بۆ قەرەبووكردنەوەی قوربانیان, دەبێت ببێتە دەستپێكی دادگاییكردنی سەرجەم تۆمەتبارانی تاوانبارانی پرۆسەی ئەنفال و كەیسەكانی دی بێجیاوازی.

تۆڕی هاوپەیمانی رێكخراوە كوردستانییەكان لە پێناو دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی
Kurdish organizations Network coalition for the International Criminal court (KONCICC)
17-7-2026

• ئاسۆنسیۆن، شتێکت پێ بڵێم؟
• چی تازە هەیە، سالم؟ ئاسۆنسیۆن بە شپرزەییەوە وتی.
• ئۆقرە بگرە ئافرەت. چیتە؟ ئایا قاوەکەی بەیانیت خواردووەتەوە؟
• نا، ئێستا ئامادەی دەکەم.
• باشە ئەزیزم، لێکەڕێ من بۆتی ئامادە دەکەم. تۆ دانیشە، لەو کاتەی قاوەکەت بۆ ئامادە دەکەم ؛ خەوەکەی ئەمشەوت بۆ دەگێڕمەوە.
• دیسانەوە، سالم؟! ئەرێ ئەم خەونانەی تۆ قەت تەواو نابن؟! ئەمەی وت، و پەتووە سوورەکەی پێچدایە دەور خۆی، بە چاوەکانیشی بەدوای کۆنترۆڵی تیڤییەکەدا دەگەڕا.
• سالم، کوا کۆنترۆڵەکە؟!
• ئەزیزم، وابزانم وەک هەموو جارێک لە سەری دانیشتوویت. دوێنێ لە بان قەنەفەکە جێمهێشت.
• ئۆۆه، بەڵێ. ئەوەتا. ئەمەی وت و تیڤییەکەی داگیرساند؛ دەنگی گۆرانییەکی کۆن لە کەناڵی گۆرانییە کۆنەکانەوە بە دەنگی دونیا کۆنتشیتا بیکیری دەرهات. تێیدا تێکستی گۆرانییەکە (کۆپلێتەکەی) بەباڵای چەتەیەکی ناسراوی مەدریدا هەڵەدەدات، کە ناوی لۆیس کاندیلاسە. سەرنجڕاکێشی ئەم گەنجە قۆز و ترسناکە کاندیلاس، سەدەیەک پێش ئێستا دڵی ژنانی مەدریدی داگیر کردبوو، سەربوردەی ببووە وێردی سەر زوانان، تا ئەوکاتەی لە ساڵی ١٨٣٧ دا دەسگیر کرا و لە گۆڕەپانێکی گشتیی پایتەختدا لە سێدارە درا، ببووە جێی نیگەرانی و دڵەڕاوکێی پیاوانی پۆلیسی شارەکە و دەوروبەری.
  بە بەڕێز سەرۆکی شارەوانی بڵێن
  بەجەنابی قازی بڵێن،
  کەمن لە خۆشەویستیدا،
  بۆ لۆیس کاندیلاس دەمرم.
  پێیان بڵێن ئەو بکوژە،
  بڵێن ئەو خیانەتکارە،
  من خۆم هێشتم دڵم بدزێت
  بەوپەڕی ڕەزامەندی وخۆشییەوە.
  ئەم دێڕە شیعرانەی کە دەیانڵێمەوە
  با دەم بە دەم بگوازرێنەوە
  وەک ئەوی شێتێک بم.
  لەژێر عاباکەی لۆیس کاندیلاس
  دڵم لێدەدات، و دەفڕێت…
  سالم لەگەل خۆیدا تێکستی ئەو گۆرانییە میللیەی کە شەیدای ببوو دەوتەوە، گش پارچەیەکی لێ تەواو دەکرد، وەک ئەوەی – ئەمیش – دڵی لەژێر عاباکەی لۆیس کاندیلاسدا لێدەدات و دەفڕێت.
• ئاسۆن گیان، ئەمەیە گیانی ئیسپانیا، گیانی مەدریدی کۆن کە دەیناسم. سالم ئەمەی بە ژنەکەی وت و دەستی ڕاستی بەرز کردەوە و ئاماژەی بە تیڤییەکە دا؛ لەوێوەی کە دەنگەکە دەردەچێت وەکو سەلماندن ودڵنیابوون، ئەو وەکو ناز و خۆشەویستییەک ناوی ئاسۆنسیۆنی کورت کربووەوە بۆ ئاسۆن.
• سالم تۆ چەند کۆنی، تۆ بەڕاستی کۆنی. کەوا حەزت لەم گۆرانیانەیە کە هی سەردەمی چاخی بەردینن. ئاسون بەگاڵتەجاڕییەوە ئەمەی وت، لەکاتێکدا خەریکی گۆڕینی کەناڵە تیڤییەکە بوو بەدوای فیلمێکی ئەمریکی ڕۆمانسیدا دەگەڕا.
• خۆشەویستەکەم، من کۆنم؟ ئەی تۆ؟ تخوا، تۆ ئێستا لەم کاتەدا بەدوای فیلمێکی شازادەی خەونەکانت کلارک گیبلدا ناگەڕێیت؟ڕاستی بڵێ. سالم ئەمەی بە گاڵتە و پێکەنینەوە وت، پاشان لەسەری چوو:
• ئەی پێرێ، کێ بوو تەماشای “پەنجەرەی پشتەوە’ ی هیشکۆکی دەکرد؟ تەماشای فیلمێکت دەکرد کە ساڵی 1954 بەرهەمهاتووە، بە منیش دەڵێیت کۆن!!!. سالم دەستی کرد بە پێکەنین.
  ئاسۆنیش پێکەنی بە قاقا ناسراوەکەی، وەک ئەوەی کیژۆڵەیەکی پازدە ساڵە بێت، هەقی بە مێردە عێراقییەکەی، سالم دا، کە گش ئەم هەموو ساڵە بۆ خۆشەویستییەکەی وەفادار مایەوە :
• وایە، تۆ ڕاست دەکەیت، تەنها ئەوەندەیە – بیگومان- کلارک
  گیبل زۆر لە جەردە مەدریدییە دڵخوازەکەت کاندیلاس قۆزترە.
• تۆ چوزانی؟ ئایا تاقیتکردووەتەوە کە کەسێکیان بۆ شەوێک تۆی دزیبێت؟ سالم ئەمەی بەگاڵتەجاڕییەوە وت. لەگەل بزەیەکی پان کە بە ئەستەم لە بن سمێڵە ئەستوورەکانیەوە دەبینرا. پاشان بەردەوام بوو:
• لۆیس کاندیلاس سوارچاکێکی مەرد بوو، دەستەکانی بە خوێنی هیچ هاوڵاتییەک سوور نەبوون. کەسێکی زۆرزان و بەهێز بوو، پۆلیسی شارکەی تووشی سەرێشە کردبوو. تا ئەمڕۆیش خەلکی چیرۆکی چاپۆکی و سۆزدارییەکانی دەگێڕنەوە.
• سالم، قاوەکەت ئامادەکرد؟ ئاسۆن بە کەمێ بایەخی کەمترەوە بەوەی کە مێردەکەی دەیڵێت ئەمەی وت و باوێشکی لەگەلدا لێدەدا، لە کاتێکدا بۆنی قاوە بۆندارەکە خەریکبوو بخزێتە نێو هۆڵەکەوە؛ ئەو شوێنەی کە ئاسۆن تێدا دانیشتووە.
• بەڵێ، گیانەکەم. ئەوە قاوەکەت فەرموو، بینۆشە بەدەستی ئەو تەنیا پیاوەی کە تا هەتایی تۆی فڕاند. سالم ئەمەی بە سۆز و خۆشەویستییەوە وت، لەگەلیدا خەریکە کوپە قاوەکە لەسەر مێزە چکۆڵەکە دادەنێت، لەکاتێکدا ئاسۆن بە پەنجەکەڵەی خەریکە لە کۆنترۆڵەکەوە کەناڵەکان دەگۆڕێت، بێ ئەوەی بۆ هەر کەناڵێک لە سێ تا پێنچ چرکە زیاتری کات دابنێت.
• دەی، باسی خەوەکەتم بۆ بکە. ئایا دیسانەوە سەرلەنوێ لە جادەی ئەبی نوئاس لەسەر دیجلە پیاسەت دەکرد؟ یان لە کوچەی خەیدەرخانە، خەیدەرخانە؟ ئۆۆە، ئای ئەم ناوە چەن زەحمەتە، خۆشەویستەکەم.
  ئاسۆن گیان، – حەیدەر – خانە. دوو بڕگەن لە یەک وشەدا. بڵێ حەیدەر ، ئینجا خانە، دەی.
• نا، نا، ئێستا واز لەمە بێنە. ئەوەی بە سی ساڵ فێری نەبووم ئێستا بە خولەکێک فێری نابم، ئاسۆن بە پێکەنینەوە ئەمەی وت.
• لێمگەڕێ با ئەم سیگارەیە بپێچمەوە، ئینجا خەونەکەت بۆ دەگێڕمەوە.
• باشە، فەرموو، لەبیریشت نەچێت بۆ منیش دانەیەک بپێچیتەوە.
  ئاسۆنسیۆن و سالم زیاتر لە سی ساڵە بەو هەموو بێگەردی و شادی و ئاسانییەوە یەکتریان خۆشدەوێت. سالم ساڵی 1978 گەیشتە مەدرید ئەوکاتە تازە هەژدە ساڵی تەمەنی تەواو کردبوو. دوای گەیشتنی بە ساڵێک و چەند مانگێک، ئاسۆنسیۆنی ناسی و یەکتریان خۆشویست.
  دیرۆکی یەکترناسینیان سەرسوڕهێنەرە، سالم لە کۆتایی هەفتاکان هات بۆ مەدرید و پارەیەکی قەبەیشی لە باخڵدا بوو، دە هەزار دۆلاری تێدەپەڕاند، لەکاتێکدا کرێی شوقەیەکی بچووک لەو ڕۆژانەدا لە مەدرید مانگیی نزیکەی سی دۆلار بوو. باوکی ئەو بازرگان و پیاوە خانەدانە، ئەو پارەیەی داوە بە کوڕەکەی؛ تا خۆێندن تەواو بکات، ئەم نەیخوێند، بەڵکو بۆخۆی ژیا، گەنجەفەی کرد، بۆ هەموو شارەکانی ئیسپانیا چوو، تا هەموو پارەکەی خەرج کرد، داوای زیاتری لە باوکی نەکرد، لەبەر هەست کردن بە تاوان، کە بەدرێژایی کات بەدوایەوە بوو.
  ڕۆژێک لە ڕۆژانی بەهار، سالم لە جادەی گران بییای مەدریدی ناسراو (ئەو دەمە جادەی خوسێ ئونتۆنیۆیان پێ دەوت) چووە ناو دوکانێکی پێڵاوفرۆشتنەوە. حەزی لە پێڵاوێکی قاوەیی تۆغ کرد ، داوای کرد؛ بۆ ئەوەی تاقی بکاتەوە. خاوەن دوکانەکە پێڵاوێکی وەکو چۆن ویستی، بە ئەندازەی پێی بۆ هێنا، سالم لەپێی کرد، بێ ئەوەی بیبەستێت، پێی ڕاستی بادا بۆ ئەوەی پێڵاوەکەی لە ئاوێنە لار و تەیتکراوی سەر زەمینەی دوکانەکە ببینێت. لێرەدا، هەژەندێکی گەورە ڕوویدا، لە ئاوێنەکەوە کچێکی هاوتەمەنی خۆی بینی ، لەگەل داچەمیندا – دەستی درێژ کرد- بۆ ئەوەی بەندی پێڵاوەکەی بۆ ببەستێت. کاتێکی ئەفسووناوی بوو بۆ سالمێک کە پێش ساڵێک بوو گەیشتبووە شاری ڕۆژ مەدرید. هیچ هەڵوەستەیەکی نەکرد، هیچ وشەیەکشی بە ئیسپانی ئاراستەی کچەکە نەکرد، بەو زوانە ئیسپانییەی کە بەئەستەم دەیتوانی بەشێوەیەکی درووست قسەی پێ بکات، بەڵکو هێشتی بە دووچاوی دەم بە زەردەخەنەوە پێڵاوەکانی بۆ ببەستێت.
  لە ڕاستیدا – هەردووکیان – ڕاستگۆیانە و لەخۆوە خەندەیان دەهاتێ، ئەو ساتە، ژوانێک بوو لەگەل هەموو ژیاندا، کە ئەو کچە مەدریدییە بەسەری دەبات لەگەل ئەم عێراقییە کە گیرۆدەی ئازارێکی هەمیشەیی ئەو هەژدە ساڵە بوو کە لە نایابترین جادەی بەغدا بەسەری برد، لە نێوان خانوویەکی گەورە لە گەڕەکی وەزیرییە و شوقەیەک، کە بالەکۆنەکەی ڕووی لە جادەی ڕەشیدە لای( عەگد ئەلنەسارا).
  ئەو هەڵوێستە – بەو سادە و خۆ ڕا دڵڕفێنەیەوە- تیری خۆشەویستی بوو کە دڵیانی تا ئەمڕۆ پێکەوە گرێدا.
  سالم سەرسام بوو لە بوویری و بەسۆزی و جوانی ئاسۆنسیون تۆریسی گەنج کە هات پێڵاوەکەی بۆ بەست، بەبێ ئەوەی وشەیەک بڵێت یان مۆڵەتی لێ وەرگرێت، وەک ئەوەی پێی دەڵێت: خۆشەویستەکەم ئا لێرەوە، هەنگاوەکانمان پێکەوە دەبەستین.
• ئازیزم ئەوش سیگارەکەت. سالم ئەمەی پێی وت، و بە بزەیەکەوە جگەرە پێچراوەکەی بۆ درێژ کرد.
• سپاس، ئازیزم. دەی ، خەونەکەتم بۆ بگێڕەوە پێش ئەوەی فیلمەکەی کاتژمێر چوار و نیو دەسپێبکات.
• باشە. لەخەونمدا مامم سەعدم دی، پیسکەکە. سالم ئەمەی وت و مژێکی لە پێچراوەکە دا، لە کاتێکدا یەکسەر زەردەخەنەکە لە سێمای بزر بوو. وەک ئەوەی بە خێرایی تیشک گوازرایەوە بۆ بەغدا.
• ئەم ئێسک گرانە چی لێت دەویست؟ ئاسۆن وتی.
  بە درێژایی ئەو سی ساڵەی کە لەگەل سالمی مێردی پێکەوە ژیاون – هەموو ئەو ناو و شوێن و بەروارانەی لەبەر کردبوو کە پەیوەست بوون بە مێردەکەیەوە لە عێراق، ببووە دووەم ئەرشیفی یەدەکی، ئەوە لە حاڵەتیکدا ئەگەر ڕۆژێک لە ڕۆژان ئەرشیفە زێڕینەکە لەنێو چوو: بیری خودی سالم.
• بینیم مامم دەچێتە نێو فرۆشگاکەی باوکمەوە؛ بۆ ئەوەی داوای قەرزێکی لێ بکات. باوکیشم دەستەیە گەورەی جۆری دە دیناری عێراقی شینی پێدا. ئەی خوایە، چەند دراوێکی جوانە چ ڕۆژگەلێکی خۆش بوون. ساڵم ئەمەی وت و دوکەڵێ سیگارەکەی بە حەسرەتەوە قوتدا.
• مەبەستت ئەو دراوانەی کە لە یەیکێک لە ڕووەکانی وێنەی گایەکی باڵداری ئاشووری لێبوو؟
• بەڵێ، خۆشەویستم. ئێستا وا خەریکە بۆنی ئەو دراوە ڕەسەنانە دەکەم، سالم بە خەمبارییەکەوە ئەمەی وت، بەردەوام بوو:
• باوکە دڵ باشەکەم ، هەرچی دراوی گەورەی لەسەر مێزەکە هەبوو هەمووی دا بە مامە ناحەزەکەم سەعەد. ئاخە ئاسۆن گیان ئیدی چۆن خەمبار نەبم، یان توڕە نەبم ؟ چۆن لەداخی ئەم کابرایە نەمرم؟
  سالم بۆ ماوەیەک زۆر تووڕە بوو، لەداخانا بە شاپ
  لەسەر ڕانی خۆی دەدا.
• بەڵام ئەوە تەنها خەوێکە ئازیزم، تۆ وای نابینیت؟! ئاسۆن وتی، لەگەلیدا قومی لە قاوەکەدا و ، چاوەکانیشی بڕیبووە شاشەی تیڤییەکە.
• دەزانم خەوە، بەڵام ئەوە ڕاستییە. سالم وتی، وەک ئەوەی ئەو ڕستەیەی لە دەقێکی فەلسەفی درێژەوە وەرگرتبێت.
• تەنها خەوە، ئازیزم. مامت سەعەد ماوەیەکی زۆرە بە جەڵتەی دڵ مردووە. ئاسۆن پێی وت.
• بەڵێ، مرد، بەڵام ئەو ماندووبوونی باوکمی دەدزی. باوکە دڵپاکەکەم ، بەخشندە ترین مرۆڤێک کە ناسیبێتم، ئێستا لە ژیانمدا تا ئەمڕۆ ئەو پاکترین مرۆڤە.
• هەموو ئەوانە دەزانم، سالم گیان. ئێ دوای ئەوە چی ڕوویدا؟ دەی پئم بڵێ.
• هیچ ڕووینەدا. مامم سەعەد لە فرۆشگاکەی باوکم دەرچوو، و پارەکەی لەگەل خۆیدا برد بۆ خانەی سوزانییەکان لە گۆڕەپانی مەیدان. سالم ئەمەی وت، و ئینجا لەسەری ڕۆیی:
• ئاسۆن گیان، ئایا دەزانیت، لەوێ باڕێکی ناوازە هەیە، دەکەوێتە ئەو ناوچەوە، من لەوێ لەگەل هاوڕێکانمدا، بە دزیی باوکمەوە دەمخواردە و سەرخۆش دەبووم؛ لەبەر ئەوە تەمەنم بچووک بوو، لە سزادانی دەترسام. ئاسۆن گیان ڕاستییەکەی، باوکم بە مەسەلەی خوارنەوەکەی دەزانی، بەڵام چاوپۆشی دەکرد، لەبەر ئەوەی کوڕە گەورەکەی بووم، هیوای ژیانی بووم. بەڵام من بێ ئومێدیم کرد، بە هەرحاڵ.
• گیانەکەم وا مەڵێ، تۆ هێشتا هەر کوڕە گەورەکەی باوکت و شانازی بنەماڵەکەیت.
  ئاسۆن ئەو وشە مەزنانەی پێگوت، لەکاتێکدا چاوی بڕیبووە چاوی و دەستەکانی گرتبوو. وەک ئەوەی هێشتا چەند ڕۆژێک پێش ئێستا پەنجا و پێنج ساڵەی تەمەنی تەواو نەکردبێت، بەڵکو ئەو هێشتا هەمان ئەو کچە لاوە مەدریدییەیە کە داچەما؛ تاکو بەندی پێڵاوەکەی بۆ ببەستێت ڕۆژێک لەو ڕۆژە نایابانەی مانگی ئەپریلی ساڵی 1979.

دوای یازدە ساڵ

ئەمە ڕوحی ئیسپانیایە، ڕوحی مەدریدی کۆنە کە دەیناسم، ئاسۆن گیان. ئاسۆن، خۆشەویستەکەم هاوڕێکەم مانای ژیانم، تۆ لە کوێی؟ ئایا تۆ لەوێی؟ ئایا من لێرەم؟ ئایا خەوەکەی دوێنێ شەوت بۆ بگێڕمەوە؟ باشە، گوێ بگرە، گوێ بگرە، هاوڕێ شیرینەکەم:
لەخەوما خوالێخۆشبوو نەنکم سەلیمەم بینی بەباڵا با شکۆکەیەوە، لەسەر پشتی مایینێکی سپی دەهاتە ماڵە گەورەکەمانەوە، وەک ئەوەی زەوی هەور بێت هەردووکیان پێکەوە هەڵگرتبوو …
ئاسۆنسیون تۆریس، خێزانی سالم سەعیدی عێراقی پێنج ساڵ پێش ئێستا کۆچی دوایی کرد. لەگەل ئەوەشدا سالم، یەک ڕۆژێک ڕەت ناکات کە لەگەل کورسێیە بەتاڵەکەیدا نەدوێت، وەک ئەوی لەبەردەمی وەستابێت. هەندێجار زەردەخەنەی بۆ دەکات، هەندێ جار بۆی پێدەکەنێت، هەندێ جار بەتەنیا بە فرمێسکێکی زۆرەوە بۆی دەگرێت، لەوکاتەی بۆ ڕوحی هاوسەرە کۆچکردووەکەی ئەو خەونانەی بەغدا دەگێڕێتەوە کە تەواو نابن.

ئاسۆنسیون ، ئایا شتێکت پێ بڵێم؟

……..

ئوقرە بگرە، ئافرەت. چیتە؟ ئایا قاوەکەی بەیانیت خواردووەتەوە؟

………..
باشە، ئەزیزم، من بۆتی ئامادە دەکەم؛ تۆ دانیشە، لەوکاتەی قاوەکەت بۆ ئامادە دەکەم دەمەوێ خەوەکەی ئەمشەوت بۆ بگێڕمەوە.
سالم تیڤییەکەی لەسەر کەناڵی گۆرانییە کۆنەکان پێکرد؛ گۆرانییەک بەدەنگی دونیا کۆنتشیتا بیکری لێوە بڵند بوو …
هاوسێکە لە ماڵەکەی بەرامبەر، نا، نا
چاوەکانی گوشاد نین،
ناوقەدی گوڵە گەنمی نییە، نا،نا
لێوەکانی لەڕەنگی خۆێن نیین،
کەس لە دەرگاکەی نادات،
کەس لە شووشەی پەنجەرەی نادات،
لە بای شەو زیاتر
ئەوەی لە جادەکان دەسوڕێتەوە…
سالم لەگەل خۆیدا تێکستی ئەو گۆرانییە میللیەی کە شەیدای ببوە دوتەوە، گش پارچەیەکی لێ تەواو دەکرد،
خۆشی هەروا – چاوەڕێ بوو وەکو دراوسێ تەنیا و خەمبارەکەی ماڵەکەی بەرامبەریان بای شەوان لە شوشەی پەنجەرەکەی بدات.

مەدرید 2015

وەرگێڕ: گرفتار کاکەیی

ئازار بە هێواشی دەگات،
وەک ئێوارەیەک
نایەوێت کۆتایی پێبێت،
دەنیوشت لە دڵدا
ئەو شتانەی لەدەستچوون
بە دەنگێکی نەرمەوە
بیرمان دەخاتەوە.
خۆشی
بەرامبەرتیشکەکەی توندە،
وەک دەرگایەک لەناکاو دەکرێتەوە،
زەردەخەنەیەک،
لە ناو تاریکییەوە
سەرهەڵدەدات
تەنانەت کاتێک هیچ هۆکارێک نییە.
هەردووکیان پێکەوە دەژین ،
دوو دەست لە تاریکییەوە
بە دوای یەکدا دەگەڕێن،
دوو ڕێگا دوای گەشتێکی درێژ
لە کۆتایییدا یەکتر دەبینن.
ئازار فێری مانەوەمان دەکات،
خۆشی فێری فڕین.
ئێمەش ئەو خاڵەین
هەردووکیان لە باوەش دەگرن،
ناسکین، بەهێزین،
لە نێوان شکست و دروستبووندا.
هەر فرمێسکێک
پریشکێکی خەفی تێدایە،
هەر زەردەخەنەیەک
یادەوەری برینێک لە دڵدا هەڵدەگرێت.
بەم شێوەیە دەڕۆین،
لە نێوان ئەوەی ئازاری دەدات
ئەوەی ڕزگاری دەکات،
لە نێوان قورسایی ژیاندا و سەرسوڕمانەکەی.

شورش عەزیز سورمێ

ساڵانە لەگەڵ تەواوبوونی تاقیکردنەوەی پۆلی (١٢)ەکان و ئاشکراکردنی ئەنجامەکان، ئەو خوێندکارانەی کە نمرەی بەرزیان بەدەست هێناوە بەری ڕەنج و ماندبوونی چەند ساڵەیان دەچنەوە و ئەو کۆلێژە هەڵدەبژێرن کە ئاواتیان بووە.

ئەو خوێندکارانەشی کە نمرەی کەمیان هێناوە یاخود دەرنەچوون توشی خەم و ناڕەحەتی دەبن و دەکەونە ڕەخنەگرتن لەگرانی پرسیارەکان یاخود دەرەکیبوون و ئەمان نەیان توانیوە وەڵامی دروست بدەنەوە، کەسە نزیکەکانی دەوروبەریان دڵیان دەدەنەوە بەوەی کە خوشکی یان برای یان خزمێکی نزیکی پۆلی دوانزەی تەواو کردووە و لەزانکۆ یان پەیمانگا تەخەڕوجی کردووە و ئێستا لەماڵەوەیەو دانەمەزراوە.

کە ئەمەش گەورەترین هەڵەیە بۆ دڵخۆشی دانەوەی خوێندکارەکەت ڕەنجی چەند ساڵەی کەسێک بەبا دەدەیت و بیر لەدەروونی ئەم دەرچووە دانەمەزراوە ناکەینەوە کە چ ناڕەحەتییەکی بینیوە لەژیان هەتاوەکو قۆناغەکانی خوێندنی تەواو کردووە.

کاتێک بەدوای هەلی کاردا دەگەڕێیت و دەرگا نامێنێت لێت نەدابێت و بەبیانوی نەبوونی شوێن یاخود نەبوونی پشتگیری حزب کەس ئاوڕت لێناداتەوە و بڕوانامەکەت ناتوانێ نانێکت بۆ پەیدا بکات ناچار لەبەر گەرمای هاوین یان سەرمای زستان خەریکی کرێکاریت و گوێت لێدەبێت دەڵێن خەفەت مەخۆ فڵانە کەسیش بڕوانامەی بەکالۆریۆس یان دبلۆمی هەیە ئەوەتا بلۆک ڕادەکێشێت، بەڕاستی بێ ویژدانییە!

کاتێک خوێندن تەواو کردووە و هاوسەرگیریت کردووە و بوویت بەدایک خەریکی ئەرکی ماڵ و چاودێریکردنی کۆرپەکەت بەباشی بەڕێوەبەریت، سەرەڕای گرانی ئەرکی دایکایەتی گوێبیستی کەسانی دەوروبەرت دەبیت دەڵێن خەفەت مەخۆ ئەوەتا فڵانە کەس خوێندنی تەواو کردووە خەریکی قاپ شۆردن و بەخێوکردنی مناڵە، بەڕاستی بێ ویژدانییە!

بەداخەوە تەنها لەم هەرێمەدا بۆ دڵخۆشی خۆت گاڵتە بەئازار و ناڕەحەتی کەسانی دەوروبەرت دەکەیت، چێژ لەکەوتنی یەکتر دەبینین. بەئاواتەوەین کەس پلەیەک لەپێش ئێمەوە نەبێت، بەڕووخسار خۆمان خەمبار دەردەخەین کاتێک شکستی کەسێک دەبینین بەڵام لەناخەوە قاقای پێکەنینمان دێت بەحاڵی.

بەهیوای ئەوەی ئیتر بەس بێت گاڵتەکردن بەئازار و ناڕەحەتییەکانی یەکتر، ئیتر بەس بێت پێکەنین بەکەوتنی یەکتر، بۆ دڵخۆش کردنی خۆمان پەنجە نەخەینە سەر برینی کەسانی دەوروبەر نەک هەر بەکولاندنەوە ناوەستن بەڵکو خوێنی لێدەتکێنن.

نووسینی: شێنێ مشیر

بەشێوەم پێ مەكەنە
من خەمێك گیری كردووم
سەری سپیم بەڵگەیە
كە عیشقێك پیری كردووم
* * *
ئەوەی ئێستا دەیبینی
روخسارێكی رووكەشە
ناخم بەرووناكی عیشق
خۆرەتاوێكی گەشە

• * *
  وامەزانە كە پیری
  عیشق لەدڵ لەق دەكا
  هەرچەندە شەودرێژبێت
  چاوەڕێ ی شەفەق دەكا
• * *
  بەشێوەم پێ مەكەنە
  پێویستە ناخمان جوان بێ
  خۆشەویستی بڵاوەی
  خوێن ودەماروگیان بێ
• * *
  تۆش رۆژێك لە قوژبنێك
  وەك من گۆشە گیردەبی
  بـــە دیداری ئاوێنە
  لە شێوەدا پیردەبی

• 28/4/2010

*لەژمارەی (555)لە18/5/2010گۆڤاری هەرێمی كوردستان بڵاوكراوەتەوە

• هونەرمەندی كۆچ كردوو كاك( كامەان عبدالرحمن) ئاوازی بۆدانا و دەیویست تۆماری بكات و تۆمارێكی سەرەتایشی بۆكردبوو بەلام بەداخەوە مەرگ رێگای نەدا كە بەرهەمەكە ببینین

ئەم كتێبە بە سەنگ سووك بە قەبارە بچووكه‌ی‌ نووسه‌ر رێك پێچەوانەی ناوەرۆكەكەیەتی چونكە بارتەقای شاخەكانی كوردستان مانای لەخۆ گرتووە و سەنگی لە سەنگی شاخ كەمتر نیە و قەبارەكەشی لە دیدی مندا گەلێك مەزنترە!، چونكە نووسەر لەجیاتی هەموو ئەوانەی رۆژگارێك بەشداربوونه‌‌ لە شۆڕشی رزگاری نەتەوەیی هه‌روه‌ها لەگەڵ هەموو ئەوانەی هیوایان بەم شۆڕشە هەڵچنی بوو لە شارەكانی كوردستان و دەرەوەی سنووریش زۆر به‌جوانی و ڕاستگۆیی وێنای كردوون.
ئه‌م كتێبه‌ پڕاوپڕه‌ لە هەستی ناسك و ڕەوانبێژی لە لایەك و په‌رده‌ هه‌ڵمالین و خستنەرووی راستیەكان وەك خۆی ئەگەر تاڵیش بن له‌لایه‌كه‌ی تر و ‌گێڕانه‌وه‌ی سه‌ربرده‌ی ‌ ‌به‌شێكی شاراوه‌یه‌ له‌مێژووی دانه‌بڕاوی نه‌ته‌وه‌كه‌مان.
سەرەتا، نووسەر لە هەڵبژاردنی ناونیشانی سه‌ره‌كی و ناونیشان لاوه‌كی زۆر سەركەوتوو بووە و لە دێڕی (بەختی ڕەش یا كۆمەڵی چەوت) لە لاپەڕە 161 ئاماژە بۆ ئەوە ده‌كات ناونیشانه‌كه‌، ناونیشانی یاداشتەكانی باوكی بەرێزیان بووە كە زیاتر لە 900 لاپەڕەی لەخۆگرتبوو بەڵام ئەفسوس نەكەوتە بەردیدەی خوێنەران و به‌هۆی بۆمبابارانی ماڵیان له‌گه‌ڵاڵه‌ تیاچووه،‌ كه‌ مێژوویه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێـته‌وه‌ بۆ ساڵی 1974 ، بێ ئەسەرنییه‌ نووسه‌ر له‌ دوای نزیكی پەنجا ساڵ هەمان ناونیشان بۆ ئه‌م كتێبه‌ی هەڵدەبژێرێت، ئەمەش گەواهی ئەو ڕاستیەیه‌ كە میللەتەكەمان یا ئەوەتا بەختی سیاهە، یان كۆمەڵگاكەمان راستەڕێ ناڕوات، هەڵبەتە ئەم ناونیشانە خۆی لە خۆیدا هەڵگری پەیامێكی هزری مێژوویی سایكۆلۆژی یە رووبەرووی هەموو تاكێكی كورد دەبێتەوە و ده‌رهاوێشته‌ی مێژووه‌، لێره‌دا پرسیارێك سه‌رهه‌ڵده‌دات ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئایا ئه‌و ناونیشانه‌ی لێرەدا دووبارە بۆتەوە دوای (50) ساڵ ئایا هەمان ده‌رئه‌نجامی پێشوو و پێشووتری ده‌بێت؟ یان نا؟
له‌ وەڵامی ئەم پرسیارەدا، نووسەر زۆر بەڕاشكاوی و بەئەسپایی لە وێنه‌ی بەرگی پێشەوەدا وەڵامه‌كه‌ی به‌خوێنه‌ر ده‌گه‌یه‌نێت ئەویش له‌ڕێگای ئه‌و كۆلاژەیە كە بەرگی كتێبەكەی پێ ڕازاندۆتەوە!. چاوی نووسەر لە كۆلاژەكاندا هەمیشە ئامادەیی هه‌بووه‌، ئەوەش دەربڕی زادەی تێگەیشتنی نووسەر ده‌گه‌یه‌نێت چونكه‌ وەڵامی ناونیشانه‌ سەرەكییه‌كه‌ بە كۆلاژێك دەداتەوە ، به‌قسه‌ نا به‌ڵام به‌ئاماژه‌ پێمان ده‌ڵێت: بەختی كۆمه‌ڵگا لە سێ گۆشەیەكدا تەنراوە بە رەش و سپی، ئه‌مه‌شیان ئاماژەیە بۆ میلله‌تێك كە ساڵەهای ساڵە لە شاخەكاندا داكۆكی لە مافی سه‌ربه‌خۆبون ده‌كات به‌ڵام قه‌تیسماو له‌چوارچێوه‌ی شاخێكدا لە سەرووی ئه‌مانیشەوە دەستێك هەیە كە یاری بە شاخ و سومبلی تاكی كورد ده‌كات و نایه‌ڵێت له‌م سنوره‌ قه‌تیسماوه‌‌دا په‌ل بۆ ده‌ره‌وه‌ی ڕه‌هه‌نده‌كان بهاوێژێت و كێشه‌ی كورد له‌چه‌ق به‌ستوویی ڕزگار بكات.

ناونیشانی لاوەكی سێیەم بریتییە لە (رۆژگارەكانی دوای كۆربوونەوەی ئاگردانێكی دی)یە:
ئاگردان و كۆربوونه‌وه‌ی په‌یوه‌سته‌ بە ژیانی ڕەوەندی نەوەك ژیانی ژیاری، ئەوەی شارەزا بێت لەم بوارەدا لەكاتی گواستنەوەیان لە شوێنێكەوە بۆ شوینێكی تر به‌مه‌به‌ستی گه‌ڕان بەدوای بژوێنێكی تر رەوەنده‌كان زۆر بەئاسانی و به‌ساده‌یی ئاگردان كۆردەكەنەوە و لەو شوێنە تازەیەی كه‌ خێڵه‌كان بۆی دەچن دوای رەشماڵ هەڵدان لە زۆم و هۆبە یەكسەر ئاگردانێكی تر دروست دەكەن. لێرەدا ئاگردان بە مانای (ژیان)یش دێت بۆ یەك خێزان له‌خێڵدا. چونكه‌ خێزان بێ ئاگردان نابێت. نووسەر لێرەدا مەبەستیەتی پەیامێك به‌خوێنه‌ر بدات: سه‌ڕه‌رای باڵه‌خانه‌ی به‌رزو ئۆتۆمبیلی گرانبه‌ها كه‌ ده‌ربڕی شارستانیه‌ته‌! به‌ڵام له‌ناوه‌ڕۆكدا، له‌هزردا، له‌چوار چێوه‌ی بونیاتی عه‌قڵی خێڵه‌كی ده‌رنه‌چووین و قه‌تیس ماوین!.
ئه‌وه‌تا ؛ تا ئێستاش به‌شێكی زۆر له‌ نووسەرە بیانییەكان لە زۆربەی كتێبەكانیان لەسەر كورد نووسیوویانە لەم ناوچەیەدا كه‌ مه‌به‌ستی كوردستانه‌ یەكێتی هۆزەكانی كورد دەژین نەوەك بڵێن نه‌ته‌وه‌ی كوردا!!! (Nation) بێگومان هه‌ڵبژاردنی ئه‌م چه‌مكه‌ له‌خۆڕانییه‌!.
ئا لێرەدا نووسەر بە دیوێكی تر ئەم بابەتە وەبیر هەموو كورد دەهێنێتەوەو پێمان ده‌ڵێت: كە ئاگردان و شاخ راستە لە قۆناغی گوزەری كۆمەڵایەتیدا بۆ كورد پێویست و په‌یوه‌ست بووە، بەڵام لە سه‌رده‌می ئێستاماندا ئاگردان لەگەڵ گۆڕانكاریه‌كانی جیهان و تەكنەلۆژیا و شارنشین بوون، ناگونجێت و ده‌بێت گۆڕانكاری به‌سه‌ردا بێت، بۆیه‌ پێویستە چیتر تاكی كورد، خێزانی كورد، ڕوویان له‌ئاگردان نه‌بێت به‌ڵكو پێویسته‌ ناندین بونیات بنێت به‌مانا فه‌لسه‌فیه‌كه‌ی!. ، چونكه‌ تا كورد ناندینی نەبێت و واز لە ئاگردان نەهێنێت بزووتنەوەی ژیاری دەست پێناكات لەمەشیان چاوی نووسەر لە بەرگی كتێبەكەدا زۆر به‌دیقەت وه‌ك هه‌ڵۆ چۆن سه‌یری نێچیری ده‌كات پێمان ده‌ڵێت: ئەوانەی یاری (قومار) بە شاخ و جامانەی كورد دەكەن هەمیشە لە هەوڵدان بۆ زیندووكردنەوەی هزری (ئاگردان و خێڵ و هۆز و تەكیە و خانەقا) تەنانەت لە شارە هەرە پێشكەوتووەكانی هەرێمی كوردستاندا. كه‌ ئێستا به‌ڕوونی به‌رجه‌سته‌ ده‌كرێت بەداخەوه‌ له‌مه‌ش زیاتر، بگره‌‌ بۆتە دیاردە. مخابن!، دەبووایە تا ئێستا ئێمە بۆ جیهان بمان سەلماندبووایە كە بنه‌ماكانی میلله‌تێكی سه‌ربه‌خۆمان هه‌یه‌ نه‌وه‌ك یەكێتی هۆزەكانی كورد!. به‌پێچه‌وانه‌ی بۆچوونی گه‌لێك له‌ نووسه‌ره‌ بیانیه‌كان كه‌ نووسیه‌كانیان له‌ناوه‌نده‌ كاریگه‌ره‌كانی سیاسه‌تی جیهان به‌هه‌ند وه‌رده‌گیرێن.
مێژوو پێمان دەڵێت تا كورد وه‌ك (نەتەوە) لە دیدی وڵاتانی زلهێزەوە خۆی نمایش نه‌كات ناتوانێت قه‌ناعه‌ت به‌ده‌وروبه‌ر بهێنێت كه‌ ئه‌و ناندینه‌ی هه‌یه‌تی ئاگردان نییه‌!.
له‌نێو سۆما چاوه‌كانی سەر بەرگی كتێبەكەدا نووسه‌ر زۆر بە تیژی دەڕوانێت و پێمان دەڵێت كورد دەمێكە دەبوایە (شاخ و دەوار هۆبه‌و زووم)ی هه‌ر به‌ته‌نها تاكه‌ هاوڕێی خۆی نەزانیبوایە! بەڵام دیاره‌ قەدەر وایە ئەوەتا زینەفون یان زەیزەفون لە دەوروبەری ساڵی 333ی پێش زایین له‌كاتێكدا ڕوو له‌ ناوچەكانی كوردنشین ده‌كات له‌نامه‌یه‌كدا بۆ ئەلكسەندەری مەكدۆنی دەنووسێت: قەومێك لێرە دەژین پێیان دەڵێن كارەكاس یان كاردۆس كە (مەبەست لێی كورد بووە هەروەك مێژوونووسان خوێندنەوەیان بۆ كردووە)، پێشنیار بۆ ئەلكەسەندەر دەكات كە لە شەڕەكاندا ئەگەر بەم ناوچانه‌دا گوزەر بكات بەكاریان بهێنێت چونكە (شەڕكەری ئازان).
داخەكەم چەند ساڵێك پێش ئێستا كاتێك (ترمپ) سەرۆكی ولایەتە یەكگرتووەكان ئەمریكا دوو سەركردەی كوردی بینی یەكسەر ووتی (Good Fighter) واتە شەڕكەری باشن (ئازان). دیاره‌ دیدگای بیانییەكان تا ئێستاش هه‌ر به‌چاوی زه‌یزه‌فون سه‌یری كورد ده‌كه‌ن!. و دیدو بۆچونیان نه‌گۆڕاوه‌! یان ئه‌وه‌تا له‌ به‌ختی ڕه‌شی ئێمه‌یه‌ نه‌مانتوانیوه‌ جگه‌ له‌م سیفه‌ته‌ جه‌سته‌یی یه‌، لێهاتوویی هزری تاكی كوردیان پیشان بده‌ین! بەداخەوە دەیڵێم نەمانتوانی لەبەر هەر هۆكارێك بێت وەك پێویست خۆمان به‌نه‌ته‌وه‌ نیشان بدەین زیاتر وەك له‌وه‌ی (یه‌كێتی هۆز و عەشیرەت و حزب و گروپ) ! ئا لێرەدا دەستە دیارەكە بە سەر مانەوە وەك یاری قومار یاری به‌چاره‌نووسمان ده‌كات و هه‌ر رۆژه‌ی بگره‌ ترسێك نیشانی ئه‌م هه‌رێمه‌ ده‌دات كه‌ هه‌ڵچێنیووی نه‌یارانی ئه‌م هه‌رێمه‌ن وناحه‌زانی ئه‌م میلله‌ته‌ن!.
لەسەر ناوەرۆكی ئەم (ڕۆمانه‌)! ناوازەیە كە دەتوانم بڵێم هەر لاپەڕەیەك چیرۆكێكی ناخ هەژێنە بۆ خۆی و دەتوانرێت گەر شی بكرێتەوە هەزاران لاپەڕە لەسەری بنووسرێت. بەڵام سوپاس بۆ نووسەر كە توانیوویەتی مێژوویەك لە دەردەسەری و نەهامەتی گەلەكەمان بەم شێوازە جوانە وه‌ك‌ عه‌ره‌ب ده‌ڵێت: (السهل الممتنع والسرد السلسل) تۆمار بكات.
لە راستی دا ئەم كتێبە لە هەر وڵاتێكی تر بووایە دەكرا بە سیناریۆ چەندین سیناریست دەورەیان لە نووسەر دەدا بۆ ئه‌وه‌ی رێگایان پێ بدات بیكه‌ن بە بابەتی فیلمێك یان زنجیرە درامایەك كە هیچی كەمتر نییە، له‌زنجیره‌ دراما باوه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بۆ نموونە لە زنجیرە درامای عەرەبی (التغریبة الفلسطینیة)! دیسانەوە لێرەوە دەڵێم بەداخەوە كورد وه‌ك پێویست رێز لە مێژووی خۆی ناگرێت ئەگینا دەبوایە خەمخۆرانی مێژووی كورد ئەم دەرفەتەیان بە هەل زانیبووایە و بیان كردبووایە بەرهەمێكی هونەری گەورە هه‌م له‌‌ ئاست گەورەیی نه‌ته‌وه‌ی كورد و هه‌م لە ئاست چیرۆكی ناخ هه‌ژێنهی كارەساتی داڕمانی یه‌كێكی دیكه‌ له‌ شۆڕشه‌كانی دیكه‌ی نەتەوەكەمان، له‌كاتی خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م كتێبه‌دا خوێنەر دەچێتە ناو دونیایەكی تر، دونیایەك پڕ لە ئازار و مەینەتی كە پێویستە هەموو تاكێكی كورد هەڵوەستەی لەسەر بكات و لە بیری نەكات و واباشه‌ نەوە دوای نەوە وه‌بیر كوڕ و كچانی ئەم میللەتە خێر لە خۆ نەدیووە بهێنرێتەوە، ئه‌مه ‌له‌لایه‌ك و لەلایەكی تر خوێنەر دەچێتە بیركردنه‌وه‌ له‌ ژیانی پڕ لە ئێش و ئازار و خەفەت بۆ ئێستا و داهاتوومان به‌هۆكاری زیادبوونی ترس له‌سه‌ر داهاتووی میلله‌ته‌كه‌مان و وڵاته‌كه‌مان ترسی ئه‌وه‌مان هه‌یه‌ نەخوازیا رۆژێك دابێت ئەم ئازادیەی كە ئەمرۆ لە كوردستانی باشور بە دەست هاتووە لە دەستمان بچـێت و خوانه‌ خواسته‌ ئه‌م ئاگردانه‌شمان كۆرببێته‌وه‌!، چونكه‌ هه‌موومان ده‌بێ ئه‌وه‌ بزانین: ئەم هەرێمە تەنها به‌شان و باڵی چەند كەس وحزب و لایەنێك دروست نه‌بووه‌!، بەڵكو ئەم هەرێمە زادەی خوێنی هەزاران شەهید و دەربەدەری هەزارانی دیكە و سەرگەردانی هەزارانی تر لە رێگای رزگاری خوازی نەتەوەییدا كه‌ خۆیان كردۆتە سەرە ڕم و له‌پێناو ئازادی وڵات خه‌باتی نه‌پساوه‌یان كردوه‌و بە ناخی پڕ كەسەرەوە سه‌ریان ناوه‌ته‌وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی ئەم ئازادیە ببینن!. له‌لایه‌كی دیكه‌‌، ئەم كتێبە لایەنێكی شاراوەشی تیایە ئەویش ئه‌وه‌یه‌ چەندە پەناهەندەیی لە خوارەوەی عێراق ئازار بەخش بووه‌ بۆ گوێزراوەكان له‌به‌رامبه‌ریشدا سەدان جار بارتەقای ئەوانیش ئازار بەخش و جەرگ بڕ بوون بۆ كەسوكاریان ئه‌وانه‌ی لە كوردستان مابوونەوە ئەمەشیان ئه‌گه‌ر له‌م دیدگایه‌وه‌ سەیر بكرێت چیرۆكێكی ناوازه‌ی لێ دروست دەكرێت كە لێوان لێو ده‌بێت لە ئازاری ئافرەت و مناڵی كورد بە دەست ئەو دەستە نادیارانه‌، كە یاریان بە چارەنووسی میللەتەكەمان كردوه‌و ده‌كه‌ن.! ئه‌و ده‌سته‌ی كه‌ له‌به‌رگی كتێبه‌كه‌دا ئاماژه‌ی بۆ كراوه‌!.
كاتێك ئەم كتێبە دەخوێنیته‌وه‌ لەگەڵ یەكەم رستەدا ناتوانیت وازی لێ بهێنیت تا هەمووی تەواو نەكەیت! بەڵام لێرەدا نووسەر وەك نموونەی كەسی خۆڕاگر و قارەمان و رۆشنبیر ئەوە نیشان دەدات كە لە هەموو بارە سەختەكانی ژیان كە تەنگیان پێ هەڵچنیووه‌ وازی لە خوێندنەوە نەهێناوە. لە رووی كەسایەتەیەوە دیاره‌ زادەی پەروەردەی دروستی خێزانەكەشی بووه‌ لەكاتێكدا نووسه‌ر زۆر پێویستی به‌هاوكاری بۆ پەیداكردن بژێوی ژیانی هەبووە یارمەتی نووسەرێكی گەورەی كورد مامۆستا (مسعود محمد) رەتكردۆتەوە، ئەمەشیان نموونەی خۆڕاگری و جوامێری نووسەر نیشان دەدات، وەك خۆی دەڵێت بە نان و پیاز و هێلكەیەك هێزی داوەتە بەرخۆ بۆ ئه‌وه‌ی ئەم زاتەی لێ دەرچێت كە ئەمرۆ ئێمە لە خزمەت نووسنیەكانیدا بین جا چ بە كتێب، شیعریان، وەرگیران هتد بێت. بۆیە نووسه‌ر پێمان ده‌ڵێت: (بۆ ئەوەی كە لێشمان دەقەومێ هەمیشە كارەسات و نووشوشتیەكان بە جل ئاوێزی خەڵكی ترەوە هەڵنه‌واسین!) وە (نەخۆشی (دەردە كورد) و یەكتر تاوانبار كردن هەمیشە دووبارە و سه‌د بارە نه‌بێته‌وه‌) هیوادارم ئەم ده‌ربڕینه‌ ببێـه‌ پەند بۆ هه‌موومان و له‌به‌رچاومان بێت هەمیشە بە تایبەت سه‌ركردایه‌تی به‌رێزی میلله‌ته‌كه‌مان.
بۆیه‌ لێره‌دا به‌پێویستی ده‌زانم كه‌ بڵێین: تكایە تا كار لە كار نەترازاوە، تا دەرفەت نه‌ده‌ین به‌ده‌ست ناحه‌زو دوژمنانی میلله‌ته‌كه‌مان با هه‌موومان به‌یه‌كه‌وه‌ كار بكه‌ین واز له‌ دووبه‌ركی و ناحه‌زی نێوان خۆمان بهێنین و هه‌وڵ بده‌ین بۆ نه‌وه‌كانی ئاینده‌مان داهاتوویه‌ك فه‌راهه‌م بكه‌ین ، كه‌ دووره‌ په‌رێز بن له‌چاوچنۆكی دووژمنان وله‌لایه‌كی دیكه‌ ژیانێكی ‌ئاسووده‌ و خۆشگوزه‌رانییان بۆ مسۆگه‌ر بكه‌ین گومانی تیا نییه‌ ئه‌مه‌ش پێویستی به‌یه‌كگرتوویی و پلانسازی و به‌رنامه‌سازی هه‌مه‌لایه‌نه‌ هه‌یه‌ له‌لایه‌ن سه‌ركرده‌كانی ئه‌م میلله‌ته‌ به‌بێ جیاوازی له‌ره‌نگ و بۆچون و ئایدیۆلۆژیه‌كان.

پارێزه‌ر كرێكار عبدالله خۆشناو

مەترسیدارترین ئاست ئەگەرهەر وڵات و هەرێم و ناوچەیەك بیگاتێ، ئەو کاتەیە کە دەسەڵات مافی تاکە کەسی هاوڵاتییەکان بە قێزەونترین شێوە پێشێل بکات و ڕەواج بە کارەکەی خۆی بدات و بە شێوەیەکی فەرمی رەوایی پێ بدات و بگرە بودجەیەکی زەبەلاحی داهاتی هاوڵاتیانی بۆ خەرج بکات، هەزاران ئامێری پێشکەوتوی گرانبەهاو کامێرای سیخوڕیکردن و ماشێنی دوامۆدێل و بەکارهێنانی چینێکی زۆرو جۆراوجۆری خەڵك لە پێناو بە ئەنجام گەیاندنی ئەو کارە نامرۆڤانەو نایاساییانەدا تەرخان بکات. ئەمەش تەنیا لە کۆمەڵگای دواکەوتوودا پەرە دەسەنێت، کە ئاستی خەڵك لەو ڕادەیەدا نییە کە لە پیلانەکە تێ بگەن و هۆکارەکان بخوێننەوە نەك بەرەنجامەکان، دەستە ڕاستەقینەکانی پشت ئەو کارە ناشرین و نایاسیی و پڕوپاگەندەو تۆهمەت و سیناریۆیانە کەشف بکەن.
پوختەی ئەو هەوڵە تاریك و مەترسیدارانە بریتییە لە دروستکردن و زەقکردنەوەو هۆنینەوەی بوختان و چیرۆکی قێزەون کە کۆمەڵگا ڕقی لێ دەبێتەوە دژی کەسانێکی دەرەوەی دەسەڵات، بۆ ئەم مەبەستەش هەوڵی دۆزینەوەی خاڵی لاوازی کەسایەتی لەو کەسانەدا دەدەن هاوڕایان نین یان نایانەوێت دەربکەون نەکو زیان لە بەرژەوەندی و مانەوەی زۆرەملێ و ستەمکارانەی خۆیان بدات، بۆ ئەم مەبەستە سوپایەك لە سیخوڕ و سەدان کامێرای چاودێری و دەیان هۆکاری جۆراوجۆر بەکار دەهێنن، ئیتر یان بۆ دروستکردنی بوختان و چیرۆكی هەڵبەستراو یان بۆ تێهەڵکێشکردنی ڕاستی بە درۆ، پارچەپارچەکردن و لێکدانی وێنەو دەنگ و یان تەنانەت درستکردنی نووسراو و بەڵگەنامەی ساختە، لە کاتێکدا دەبوو حوکمەت کە دیوی یاساپارێزی هەموو وڵاتێکە ڕێگر بووایە لە نەکردنی ئەو کارە نەشیاوانە، لە کاتێکدا ئەوان بەم کارانە کەسایەتی تاکی کورد تیرۆر دەکەن، زۆر ئازان و شاگەشکە دەبن بەمە وەکو ئەوەی هەر چوار پارچەی کوردستانیان یەکگرتبێت و دەوڵەتێکی یەکگرتوویان بۆ کورد دامەزراندبێت تەماشا دەکەن.
ئەوانەی دەبنە ئامرازی ئەم کارە ناشرینانە دەبێت دڵنیا بن کە بەشداری تاوانن و ئەو پارەیەی لەو پێناوەدا وەری دەگرن وەکو چڵکی سەگ وایەو دەبێتە دەردو بەڵا بۆ خۆیان و ماڵ و منداڵیان،ئەوانەی ئەو فرمانەنەش دەردەکەن هەرگیز وەکو بەرپرسیارێتی پێگەی خۆیان بەکارناهێنن، هەر لەبنەڕەتیشەوە بە مافی ڕەواو لێهاتوویی و شایستەدارێتی نەگەیشتوونەتە ئەو پلەو پایەیە، بەڵکو هەر لەسەر ستەم و پاکتاوکردنی نەیاران و تەنانەت شۆڕشگێڕە راستەقینەکانی کورد لەسەرەتاوە دەستیان بەکارکردووەو ئێستاش گەشتوونەتە ئەو قۆناغەی کە پێشکەوتووترین تەکنەلۆژیای سەردەم بەکاربهێنن بۆ درێژەدان بەو کارە ناڕەوایانەی کە ئەوانەی دەرەوەی خۆیان بەو جۆرە ناشرینانە پاکتاو بکەن ، چ لە رووی ماددی یان مەعنەویەوە.
خەمەکە لەوێدایە کە میللەت زۆر بە ئاسانی ئەم سیناریۆیانەی بەسەردا تێپەڕ دەبێت، لە بری ئەوەی وەکو تاکێکی هۆشیار بەرپەچی ئەو کارە نایاسایی و شێوازە نامرۆڤایانە ببنەوە، یەکسەر باوەڕ بە پیلانی دەسەڵات دەکەن و ئەگەر بزانن یان نەزانن، ئەوا بەمە دەچنە سەنگەری دەسەڵاتی خۆسەپێنی مافیایی کە هیچ ئەرزشێك نە بۆ ئاکار، بە بۆ مافی مرۆڤ، نە بۆ داب و نەرێتی کوردەواری دانانێت و هەموو میللەت و ئەوانەی لە ڕیزی حیزبدا نین بە دوژمن تەماشا دەکەن و هەموو ناحەقییەك بەرامبەریان بۆ خۆیان بە ڕەوا دەبینن. ئەمە ئەوپەڕی سادیزمە لە قۆناغە باڵاکاندا، کە دەروونناسان ئەو کەسانە بە نەخۆش لە قەلەم دەدەن و دەبێت چارەەسەر بکرێن، نەك بڕوایان پێ بکرێت و ستایش بکرێن و چەپڵەیان بۆ لێ بدرێت و سێڵفییان لەگەڵدا بگیرێت.
دەبوو میللەت بپرسێت چۆن و کێ ئەو وێنانەی تۆمار کردووە دژی کەسی بەئامانج گیراو، بۆ چ مەبەستێك ئەو بابەتە دەهروژێنرێت؟ ئایا کارو خەمی خەڵك لە بازدان بەسەر ئەو هەموو قەیرانەوە، بۆ سەر ژیانی تایبەتی کەسێك چڕ دەکرێتەوە؟ وەك ئەوەی سەرانی دەسەڵات زۆر شەریف بن و خەڵك نەزانێت لە ڤێللاو کۆشك و باخەکانیاندا خەریکی چیین؟ بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەرەی ناڕازیی هەرگیز ئەو لاوازییەی خاڵی کەسێتی ئەوان بەکارناهێنێت بۆ سوکایەتییپێکردنیان، بەڵکو جوامێرانە پەنجە دەخەنە سەر ئەو خاڵانەی کە بەرەنجامی حوکمی نادادپەروەرو ستەمکارانەیەو چۆن کاریگەریی لە تێکدانی سەقامگیریی ڕامیاریی و ئابووری و کۆنمەڵایەتیی و داهاتووی نەوەکاندا بووەو چۆن هەرێم لە قەیرانی کوشندەی یەك لە دوای یەکەوە دەگلێنن و ڕۆژ بە ڕۆژ ژیانی تاکەکان دەبێتە پارچەیەك تاڵاوی ئازار، ناحەقی و سوکایەتییکردن و بێکاریی و گرانی … تەنگ بە میللەت هەڵدەچنێت و لەولاشەوە چینێکی دابەستەیان بەرداوەتە گیانی خەڵك بۆ سەرکوتکردنیان و سوکایەتی پێکردنیان و سیخوڕی و جاودێرییکردنیان، میللەتی ڕەش و ڕووتیش هەستی بێزاربوونینان نەك لە ناسنەمەی کورد بوون، بەڵکو لە مرۆڤبوونی خۆیان ناشارنەوە کە بەو جۆرە ژیانی پڕ ڕەزاڵەت و دواکەوتوویی بەسەر دەبەن کە لە بچوکترین مافی ژیان و مرۆڤبوون بێ بەش کراون و لەولاشەوە چاو بەستیان لێ دەکرێت بۆ بینینی جوانییەکان بە ناشیرین و بینینی ناشرینییەکانی دەسەڵاتی خۆسەپێن بە جوانیی، ئاوها کولتوری نەزانین و سوکایەتی پەرەی پێ دەدرێت و وا لە خەڵك دەگەیەنرێت ئەمە کارێکی ڕاستەو دەسەڵات دەستۆشی لێ دەکات دەبێت هاولاتیش کۆپی دەسەڵات بکاتەوەو بە عەقڵی ئەوان بیربکاتەوە، کورد گوتەنی: شەڕ لە بەتاڵی باشترە.
دەبوو ئەوانەی لەو دەزگا سیخوڕیی وسێکتەرە داپڵۆسێنەرانەشدا ئەو کارە قێزەونانەیان پێ ئەنجام دەدرێت ، کەمێك بیر لە داهاتووی ئەو کارانە بکەنەوەو هەڵنەخەڵەتێن بەوەی ئێستا دەسەڵات بۆ کارە ترسناکەکان بەکاریان دەهێنێت و پشتیوانی دارایی و مەعنەویان دەکەن، سبەی هیچ باکی نییە پاکتاویان بکات و نهێنی کارەکانیان هەڵبماڵێت و خۆی لێیان بێ بەری بکات، دەبوو بیر بکەنەوە ئەو کارەی دەیکەن دژی گیانی کوردایەتی و مرۆڤبوونەو هیچ ویژدان و یاساو نەرێتێکی ڕەسەن و ئایینك ڕەوایەتی پێ نادات، دەبوو بە مشتێ پارەی دزراوی میللەت خۆیان و ویژدانیان نەفرۆشن و بڕیاری وازهێنانیان لەو کارە بەدانە بهێنایەو بیانزانیایە ئەوە گەورەترین تاوانە کە دەرحەق تاکی کورد ئەنجام دەدرێت و ڕێ خۆش دەکات بۆ تێکدانی شیرازەی کۆمەڵگاو چەواشەکاری و بەلاڕێدابردنی ڕاستییەکان.

فەریق مەحموود

هەڵویست جۆرێرێکە لەخۆتێگەیاندن، یان هاوسۆزی دەربڕین، یان هەوڵدانە بۆڕێگری کردن لەکارێکی نەشیاو و نەخوازراو ،یان دەربڕینی ناڕەزایەتیە دژی ئەو شتانەی کەوا پەسەند نین .
هەڵوێست دەربڕین زۆر جار لەناو خێزانە ،یاخود کۆمەڵگایە، یاخود کەمو کورتی یاخود ،حیزب و گروپ.
هەڵوێست وەلگرتن سەپێنراو نیە، بەڵکو ئارەزو مەندانەیە، بەڵام مرۆڤی بەهەڵوێست جیاوازە لەگەڵ مرۆڤی بێ هەڵوێست ، چونکە هەڵوێست وەلگرتن بوێری و لەخۆبور دەی و قوربانی دەوێت، بۆیە هەمیشە مرۆڤی بەهەڵوێست زیاتر شانازی بەخۆی دەکات و، هەروەها زیاتر کاراو لێهاتووە، جیاواز لەکەسی بێ هەڵوێست کەوا هەرچی لەدەوروو بەری ، ببینێت بێدەنگەو بەڵکو هەر بەلایەوە گرینگ نیە.
هەربۆیە پێویستە مرۆڤ هەمیشە بەهەڵوێست بێت لەهەمو ئاستەکانی ژیانی دا، هەروەها پێویستە کۆمەڵگاش هەمیشە بەهەڵوێست بێت، بۆئەوەی هەرگیز هیچ دەسهەڵاتێک نەتوانێت ، بەکەیفی خۆی هەرچی بیەوێت دژی خەڵک ئەنجامی بدات، لەگەندەڵی و بێباکی و دروست کردنی قەیران لەدوای قەیران، وەک دیاریشە بەهۆی بێ هەڵوێستی کۆمەڵگای کوردی ، دەسهەڵات داران قەیران لەدوای قەیران دروست دەکەن و تەنها بەرژەوەندی خۆیان لا گرینگە، هەربۆیە هەڵوێست زۆر گرینگە مرۆڤ هەیبێت لەهەموو ئاستەکانی ژیان و کۆمەڵگا بۆئەوەی مرۆڤێکی بوێرو کارامەی لێدەرچێت.

حوکمرانی لە هەرێمی کوردستان مێژوویەکی درێژی لە تەمومژ و دژبەیەک کایەی سیاسی هەیە، بەڵام کابینەی نۆیەم تاقیکردنەوەیەکی بێوێنە بوو لە بێباکی و چەواشەکاریی سیاسی، کە تێیدا هەردوو حزبی دەسەڵاتدار (پارتی و یەکێتی) لێهاتوویی خۆیان لە دابەشکردنی دەستکەوتەکان و ڕاکردن لە بەرپرسیارێتی نیشاندا. مۆدێلی “شەریکایەتی لە بەشینەوەی سامان و ئۆپۆزسیۆن بوون لە کاتی تەنگانەدا” بووەتە گەورەترین پەتایەک، کە متمانەی هاووڵاتی بە دامەزراوەکانی دەوڵەت بە تەواوی وێران کردووە. شەقامی چەوساوەی کوردستان چیتر ناچێتە ژێر باری ئەم یارییە دووفۆرمییە، و کاتی ئەوە هاتووە ڕووبەرووی ئەم ڕاستییە تاڵە ببینەوە.

پارتێک کە خۆی بە خاوەنی ڕەها دەزانێت و یەکێتییەک کە لە ناو ماڵەکەدا ڕەخنە دەگرێت

سیاسەتی پارتی دیموکراتی کوردستان لەم کابینەیەدا لەسەر بنەمای قۆرخکاریی بڕیاری سیاسی و ئابووری داڕێژراوە. ئەوان هەمیشە وای نیشان دەدەن کە جومگەکانی دەسەڵات تەنها لەژێر کۆنترۆڵی ئەواندا دەتوانێت بەڕێوە بچێت، و کاتێکیش حکومەت تووشی بنبەست یان قەیرانی دارایی دەبێت، پەنجەی تۆمەت بۆ لایەنەکانی تر یان دەستوەردانی دەرەکی ڕادەکێشن. ئەم دیدگا سەرەڕۆییە شەریکەکانی تری حکومەتی کردووەتە پاشکۆ، و پرۆسەی حوکمرانی لە دامەزراوەییەوە گۆڕی بۆ حزبیی-خێزانی.

لە لایەکی تری هاوکێشەکەوە، یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان جۆرە نمایشێکی سیاسی پێشکەش دەکات کە تەنها دەکرێت ناوی بنرێت “شۆکی هۆشیاریی درەنگوەخت”. ناکرێت بۆ ماوەی چەندین ساڵ وەزیرەکانت لە بەرزترین پۆستی وەزاری، دارایی و ئەمنیدا بن، تەواوی ئیمتیازات و بودجەی زۆربەی زۆری جومگەکانی زۆنی سەوز ببەیت، بەڵام کاتێک شەقام دەکوڵێت و کاتی هەڵبژاردن دێت، یەکسەر خەبەر بێتەوە و بڵێیت: “ئەم کابینەیە شکستخواردوو و ماوە بەسەرچووە!”

ئەم گوتارەی یەکێتی پێچەوانەی سەرەتاییترین بنەماکانی لۆژیک و زانستی سیاسییە. ئەگەر کابینەکە بەسەرچووە، ئەی شەرعیەتی وەزیرەکانی تۆ لە کوێوە دێت؟ ئەگەر کابینەکە شکستخواردووە، واتا وەزیرەکانی تۆش بەشێکن لەو شکستە گەورەیە. ئەم ستراتیژییەتە تەنها هەوڵێکی هەرزانە بۆ خۆدزینەوە لە بەرپرسیارێتی مێژوویی ئەو داڕمانە ئابووری و کۆمەڵایەتییەی کە بەسەر هەرێمدا هاتووە.

سێ جومگەی تاڵانکاری: نەوت، مووچە، و خاڵە سنوورییەکان

ئەم دووفۆرمییە مێدیایە ناتوانێت ئەو ڕاستییە حاشاهەڵنەگرانە بشارێتەوە کە هەردوو حزب پێکەوە بەرپرسیارن لە سێ گەورەترین قەیرانی ژیانی خەڵک:

دۆسیەی نەوت و داهات: پارتی بە سیاسەتی سەربەخۆی ئابووری و گرێبەستە نادیارەکانی، دۆسیەی نەوتی گەیاندە بنبەست، تا دواجار بەغدا دەستی بەسەردا گرت. لە بەرامبەردا، یەکێتی نەک هەر تەنها هاوبەش بوو، بەڵکو داهاتە ناوخۆییەکانی زۆنی سەوزی وەک خەزێنەیەکی تایبەتی حزب بەکارهێنا و ڕادەستی گەنجینەی گشتی نەکرد.

قەیرانی مووچە و بژێوی: فەرمانبەران و هاووڵاتیان کراونەتە بارمتەی ململانێی سیاسی نێوان هەولێر و بەغدا. لە کاتێکدا خەڵک لە بێمووچەییدا دەناڵێنێت، نە پارتی و نە یەکێتی ئامادە نین چاکسازی ڕاستەقینە لە لیستی ناوی “بندیوارەکان” و خانەنشینە حزبییەکانی خۆیاندا بکەن، کە بودجەی گشتییان هاڵۆشیوە.

قاچاخچییەتی و خاڵە سنوورییەکان: دەروازە سنوورییەکانی هەرێم لە حاجی ئۆمەران و ئیبراهیم خەلیلەوە تا پەروێزخان و باشماخ، لە جیاتی ئەوەی ببنە سەرچاوەی بووژانەوەی ژێرخانی ئابووری، بوونەتە مۆڵگەی دەوڵەمەندبوونی کۆمپانیا سێبەرەکانی هەردوو خێزانی دەسەڵاتدار. قاچاخچییەتی ڕێکخراو و سەرانەستاندن لە بازرگانان، داهاتی گشتی کردووەتە پشکی حزبی.

کاتی ڕاپەڕینی هۆشیاریی شەقامە

ئەم شەڕە مێدیایە توندە و ئەم هێرشە دوولایەنەیەی نێوان پارتی و یەکێتی تەنها شانۆگەرییەکی داڕێژراوە بۆ ڕاکێشانی سۆزی دەنگدەران لە کاتی هەڵبژاردنەکاندا. پارتی دەیەوێت خۆی وەک پارێزەری تاکە و قەوارەی هەرێم نیشان بدات، و یەکێتیش دەیەوێت وەک دەنگی ناڕەزایەتیی زۆنی سەوز خۆی بسەپێنێتەوە.

ڕاستییە تاڵەکە ئەوەیە: کاتێک کۆبوونەوە داخراوەکان دەستپێدەکەن و کاتی دابەشکردنی پۆست و پشکی کۆمپانیا حزبییەکان دێت، ناکۆکییەکان نامێنن و هەردوولا دەبنەوە بە یەک جەستە. شەقامی ناڕازی و هێزە ئۆپۆزسیۆنە ڕاستەقینەکان دەبێت ئەم هۆشیارییە بڵاو بکەنەوە کە چاکسازی بەم دەسەڵاتە پشکپشکێنەیە ناکرێت؛ ئەوەی هەیە تەنها ململانێیە لەسەر مانەوە لە دەسەڵات و پاراستنی ئیمپراتۆرییەتە داراییەکانیان لەسەر حسابی بژێوی، مووچە و داهاتووی هاووڵاتیانی کوردستان. چیتر کاتی بێدەنگی نییە؛ دەبێت ئەم “بانێکە و دوو هەوایە” لە ڕەگەوە هەڵبکێشرێت.

ريبوار ياسين فەتاح

کرێکاری زیندانیکراوی کۆمپانیای نەوت لە ئێران!

بە خۆپیشاندانی ناڕەزایەتیەوە پەیوەستبن بۆ ئازادکردنی ” یاسر ئەحمەدی نەژاد “هەڵسوڕاوێکی کرێکاری کۆمپانیای نەوت لە ئێران کە لەلایەن کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە زیندانیکراوە.

رۆژی شەممە ١١ی ٧ی ٢٠٢٦

کاتژمێر ١٢ بۆ ١ی پاشنیوەڕۆ

بەردەم باڵیۆزخانەی ئێران:

Iranian Embassy 16 Princes Gate, SW7 1PT

Tube Station: South Kensington or Knightsbridge

رێکخستنی بەریتانیای حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان

خوێندنەوەیەکی پۆست-هیومانیستی بۆ دەقی “بۆنی مرۆڤ”ی (سۆران محەمەد).

بەرایی:
“بۆنی مرۆڤ” ناونیشانی شیعرێکی شاعیر سۆران محەمەدە. ئەم دەقە ئەدەبییە لە ماڵپەری فەرهەنگی (دەنگەکان)دا بەرواری ٩/ ٧/٢٠٢٠بڵاوکراوەتەوە.
ناوەڕۆکی سەرەکی ئەم شیعرە لەسەر چەمکی بوون، ناسنامەی مرۆڤ و پەیوەندی نێوان سروشت و مرۆڤ دەخوڵێتەوە، سەرەەتای شیعرەکەی ئاوها دەست پێ دەکات:
لە گشت لایەکەوە بۆن دێ
بۆنی مرۆڤ
ئەو کاتانەی وەکو تەختەدار
سەرئاو دەکەوێ
شەپۆل دەیبا و
لە کەنارێکا
جانەوەر…
لە دەوریا کۆمدەبێ
بە گشتی شاعیر لەم دەقەدا بە زمانێکی قووڵ و سیمبوڵی، سەرگەردانی و بێبایەخبوونی مرۆڤ لە جیهانی مۆدێرندا وێنا دەکات (کاتێک وەک تەختەدارێکی سەرئاوکەوتوو، بەدەست شەپۆلەکانەوە دێت و دەچێت) .
هەروەها وەك شێواز؛ شاعیر توخمەکانی سروشت وگیانەوەران لە بەرامبەر مرۆڤدا بەکاردەهێنێت: وەک مێروولە، چیا و جانەوەر، مڵە، کرمەلیقە….ڕەنگە ئەمە ئاماژەیەکی سیمبوڵی بێت بۆ نیشاندانی بچووکیی مرۆڤ لە بەرامبەر گەورەیی و یاساکانی سروشتدا.
پێشەکی و چوارچێوەی مێژوویی:
شیعری کوردی لە دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ و بەتایبەت لە دەیەکانی دواییدا، گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی بەخۆیەوە بینی لە ڕووی ناوەڕۆک و فۆرمەوە. دەقی “بۆنی مرۆڤ”یش بە هەمان شێوە کە لە تەممووزی ٢٠٢٠دا بڵاوکرایەوە، نوێنەرایەتی ئەو شەپۆلە ئەدەبییە دەکات کە لە بابەتە نەتەوەیی و نیشتمانییە کلاسیکییەکان دەردەچێت و ڕوودەکاتە کێشە گەردوونی و مرۆییەکان. سۆران محەمەد لەم دەقەدا، کێشەی “بوونی مرۆڤ” لە سەدەی بیست و یەکدا دەخاتە ژێر پرسیارەوە.

• بنیاتی سیمانتیکی (واتایی) و تەوەری فەلسەفی:
  تەوەری سەرەکی شیعرەکە لە دەوری “نامۆبوونی مرۆڤ” و”پووچگەرایی” دەسوڕێتەوە.
  -دوو جەمسەری ناسنامە و ماددە:
  لە ناونیشانی دەقەکەی شاعیردا بۆن نەک تەنیا وەک دیاردەیەکی فیزیکی، بەڵکو وەک “شوێنپێی بوون” یان “شوێنەواری مادیی مرۆڤ” پێناسە دەکرێت. مرۆڤ لەم دەقەدا لە بکەرێکی چالاکەوە گۆڕاوە بۆ “پاشماوەیەکی بۆندار” کە بە گەردووندا بڵاودەبێتەوە.

  بۆ نموونە: وێناکردنی مرۆڤ وەک کەرەستەیەکی بێگیان:
  “ئەو کاتانەی وەکو تەختەدار / سەرئاو دەکەوێ”
  ئەم دێڕە لوتکەی گوزارشتی فەلسەفەی بوونگەراییە. شاعیر لێرەدا چەمکی “ئیرادەی ئازاد”لە مرۆڤ دادەماڵێت. مرۆڤ شوبهێنراوە بە “تەختەدار”، واتە تەنێکی بێگیان و بێدەسەڵات کە توانای ئاڕاستەکردنی خۆی نییە، بەڵکو “شەپۆل” (هێما بۆ هێزە دەرەکییەکان، مێژوو، یان قەدەر)ە کە دەیهێنێ و دەیبات.

• شیکاریی هێماکان و نیگارە شیعرییەکان:
  دەقەکە دەوڵەمەندە بە نیگاری سروشتی کە بۆ خزمەتی مانایەکی دژە-مرۆیی بەکارهاتوون:
  مرۆڤی سەرئاوکەوتوو ───> کەناراو ─── > جانەوەر و مێروولە
  (بێدەسەڵاتی)…..(کۆتایی)….. (سەرکەوتنی سروشت)
• ڕەمزی شەپۆل و کەنار: هێمان بۆ تێپەڕبوونی کات و زەمەن کە مرۆڤ بەرەو کۆتاییەکی نادیار دەبەن. کەنار لێرەدا نەک وەک شوێنی ڕزگاربوون، بەڵکو وەک مەڵبەندی فەوتان و کەرتبوونی جەستەی مرۆڤ وێنا کراوە.
• جانەوەر و مێروولە: شاعیر لێرەدا هەرەمی دەسەڵاتی سروشت سەرەوژوور دەکات. لە فەلسەفەی کلاسیکدا مرۆڤ لە لوتکەی زیندەوەراندایە، بەڵام لەم شیعرەدا، مێروولەکان لەسەر “لوتکەی چیاکان”ەوەن و “گاڵتەیان بەو حەشاماتە دێ”. ئەمە جۆرێکە لە سوکایەتیکردن بە لوتبەرزیی مرۆڤ.
• پێکهاتەی زمانەوانی و ڕیتمی دەقەکە:
  لە ڕووی فۆرم و زمانەوە، دەقەکە چەند تایبەتمەندییەکی ئەکادیمی هەیە:
• ڕستەسازیی کورت: ڕستەکان کورت و بڕاوەن. ئەم کورتکردنەوەیە هاوتایە لەگەڵ تێکشکانی دەروونیی مرۆڤی هاوچەرخ. زمانەکە زۆر گرنگی بە ڕازاندنەوەی ڕەوانبێژی نادات لە پێناو نیشاندانی ڕاستی تاڵدا.
• ڕیتمی ناوەکی: ئەگەرچی شیعرەکە ئازادە و کێشی عەرووزی نییە، بەڵام دووبارەبوونەوەی وشەی “بۆن” و پیتی “ش” و “م” ڕیتمێکی خەمۆک و هێمن بە دەقەکە دەبەخشن کە گونجاوە لەگەڵ کەشی مەرگدۆستی و تێڕاماندا.
  کەواتە دەکرێت بڵێین ئەم دەقە مانیفێستۆیەکی ڕەخنەیی کورتە، بەڵام قووڵ دژ بەو جیهانەی کە مرۆڤی تێدا بووە بە کاڵا و ئیرادەی لێ زەوتکراوە. شاعیر لە ڕێگەی نیشاندانی تێکشکانی جەستەی مرۆڤ لە کەناراوەکان و گاڵتەجاڕی مێروولەکان پێی، هاوسەنگی هێز لە نێوان مرۆڤ و سروشتدا دەگۆڕێت و هۆشداری دەدات لە مەرگی مەعنەوی و فیزیکی ڕەگەزی مرۆڤ. دەقەکە بە سەرکەوتوویی توانیویەتی فەلسەفەی قورسی بوونگەرایی لە قاڵبێکی شیعریی چڕدا بەرجەستە بکات.
• لەم شیعرەدا شاعیر چەند توخمێکی نوێ و جیاواز لە ئەدەبیاتی کوردیدا بەکاردێنێت. داهێنانەکان بریتین لە گۆڕینی چەمکی “بۆن” بۆ تەنێکی فیزیکی، بەرامبەر پێچەوانەکردنەوەی پیرۆزیی چیاکان بە بەکارهێنانی مێروولە، هەروەها وێناکردنی مەرگ وەک گاڵتەجاڕییەکی ڕەش.
• لادانە مۆدێرنەکان لە دەقی “بۆنی مرۆڤ”دا: –
  ١- گۆڕینی “بۆن” لە نۆستالژیایەکی ڕۆمانسییەوە بۆ “پاشماوەیەکی کیمیایی”:
  لە ئەدەبیاتی کوردیدا، “بۆن” هەمیشە وەک هێمایەکی ڕۆمانسی، نیشتمانی یان سۆزداری بەکارهاتووە (وەک: بۆنی خاک، بۆنی دایک، بۆنی یار)، بەڵام شاعیر لێرەدا ئەم چەمکە سەرەوژوور دەکاتەوە:
  لێرەدا شاعیر “بۆن” لە مانا ڕۆحییەکەی دادەمڵێت و دەیکاتە بەڵگەیەکی مادیی قورس. بۆن لێرەدا نیشانەی ڕزینی جەستەیە؛ تێکەڵبوونی گەردیلەکانی مرۆڤە لەگەڵ ژینگەدا لە دوای مەرگ.
  لە کاتێکدا لای شاعیرانی تر مرۆڤ “شوێنپێ” یان “مێژوو” جێدەهێڵێت، بەڵام لای سۆران مرۆڤ تەنیا گاز و بۆنێکی بێ بڕست جێدەهێڵێت کە کەشەکە داگیر دەکات (لە گشت لایەکەوە بۆن دێ).
  ٢- گۆڕینی پێگەی چیا لە “پارێزەر”ەوە بۆ “تەماشاکار”:
  چیا لە کۆستیۆمی شیعری کوردیدا هەمیشە هێمای شۆڕش، پەناگە، پیرۆزی و شکۆ بووە.
  بەڵام لەم شیعرەدا لوتکەی چیاکان دەبنە سەکۆیەک نەک بۆ بەرگری، بەڵکو بۆ “سەیرکردن و گاڵتەکردن”. چیا چیتر پاڵپشتی مرۆڤ نییە، بەڵکو بووە بە جوگرافیایەکی بێلایەن و دوورەپەرێز کە حەشاماتی مرۆڤی لێوە بچووک دەبینرێت.
  ئەمە دەستکارییەکی ڕادیکاڵی کۆدە کلتورییەکانی کوردییە؛ نەك بەمانای بەکەم تەماشاکردن، بەڵکو لە پێناو گونجانی پەیامی دەقدا بە داماڵینی سیفەتی “پیرۆزی و نیشتمانپەروەری” لە سروشت و نیشاندانی ڕووە بێ دەربەستییەکەی.
  ٣. (مایکرۆ-کۆزمۆس (هێزی بچووك بەرامبەر (مێگالۆمانیا (هێزی گەورە:
  شاعیرانی مۆدێرن کاتێک باسی تێكشکانی مرۆڤ دەکەن، زۆرجار هێزی گەورەی وەک (گەردوون، دەسەڵاتە فاشیستەکان) بەکاردێنن بۆ نیشاندانی ئەو تێکشکانە.
  بەڵام سۆران محەمەد بچووکترین و بێدەسەڵاتترین زیندەوەر (مێروولە) هەڵدەبژێرێت بۆ ئەوەی لوتبەرزیی مرۆڤ بشکێنێت.
  تراژیدیای دەقەکە لەوەدایە کە مرۆڤ بە دەست “شەپۆل” و “جانەوەر”ەوە دەمرێت (کە ئەمانە مەرگی باون)، بەڵام سوکایەتییە فەلسەفییەکە لە کۆتاییەکەدایە: مێروولەکان لێی دێنە پێکەنین. شاعیر لێرەدا هاوسەنگی هێز بە جۆرێک دەگۆڕێت کە مێروولە لەسەر چیاکانەوە وەک چاودێرێکی باڵا، سەیری گاڵتەجاڕی و مەرگی مرۆڤ دەکات.

  ٤- تەکنیکی زوومی هێمن
  زۆربەی شیعرە تراژیدییەکانی کورد غەمناکی، هاوار، یان گریانێکی تێدایە.
  بەڵام زمانی ئەم شیعرە بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش “ساردە”. شاعیر وەک دەرهێنەرێکی فیلمی دۆکیۆمێنتاری، کامێراکەی داناوە و تەنیا دیمەنی تەختەدارێکی ڕزیو، کەناراوێک، جانەوەرێک و مێروولەیەک نیشان دەدات، بەبێ ئەوەی بەزەیی یان سۆز ی تێدا هەست پێبکرێت.
  ئەم زمانە ته‌کنۆکراتی و باڵایە، گوزارشت لە “پۆست-هیومانیزم دەکات؛ جیهانێک کە مرۆڤ چیتر چەقەکەی نییە و مەرگ هیچ گرنگی و کاردانەوەی جیهانی دروست ناکات.
  میتۆدی بەراوردکاریی جیهانی دەری دەخات کە دەقی “بۆنی مرۆڤ”، لە دەرەوەی بازنەی باوی ئەدەبیاتی کوردیدایە، هاوتەریبە لەگەڵ قوتابخانە فەلسەفی و شیعرییە جیهانییەکانی دوای جەنگی جیهانی دووەم و سەدەی بیست و یەک.
  دەتوانین دێڕە سەرەکی و کلیلییەکان لەم خڵانەدا دیاری بکەین:
  ١- دێڕی یەکەم و دووەم: “لە گشت لایەکەوە بۆن دێ / بۆنی مرۆڤ”
  ئاستی زمانەوانی: شاعیر بە ڕستەیەکی نادیار دەستپێدەکات: “بۆن دێ”. دیاری ناکات بۆنەکە لە کوێوە دێت. ئەم فەزای گشتاندنە وا دەکات “بۆنی مرۆڤ” ببێتە پەتایەکی گەردوونی کە هەموو شوێنێکی تەنیوە، وەکو کۆرۆنا.
  لادانی مانایی “بۆن” لێرەدا وەک “پاشماوەی گازيی جەستە مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت. مرۆڤ لەم دێڕەدا پیرۆزی ڕۆحیی لەدەستداوە؛ ئەو چیتر بیر ناکاتەوە، بەڵکو تەنیا ژینگە پیس دەکات.
  ٢- دێڕی سێیەم و چوارەم: “ئەو کاتانەی وەکو تەختەدار / سەرئاو دەکەوێ”
  ئەمە فەلسەفەی بەتەنبوونەسەروەختێك مرۆڤ دەبێتە “تەختەدار”. ئەمە گۆڕانی جەوهەری مرۆڤە بۆ کەرەستەیەکی خاو.
  سەربەخۆیی فۆرم: لە کاتێکدا شاعیرانی وەک ڕامبۆ لە شیعری “کەشتیی مەست”دا، کەشتی و تەختەدار وەک هێمایەک بۆ گەشتی ئازادانەی ڕۆحی مرۆڤ بەکاردێنن، لای سۆران تەختەدار هێمایە بۆ “جەستەیەکی بێگیان و مردوو” کە کۆنتڕۆڵی لەدەستداوە.
  ٣- دێڕی: “مێروولەکان… گاڵتەیان بەو حەشاماتە دێ”
  تەوژمی ئایرۆنی: وەک لە بەشی پێشوودا ئاماژەم پێدا، مێروولە لێرەدا دەبێتە “بکەری ڕەخنەیی”. لوتکەی چیا کە بەرزترین خاڵی جوگرافییە، دەدرێتە مێروولە، نزمترین خاڵیش (کەناراو) دەدرێتە مرۆڤ. ئەم شۆڕشە فۆرمالیستییە لە دابەشکردنی پێگەی زیندەوەراندا، بنەمای باوی ئەدەبی کوردی تێکدەشکێنێت.

• بەراوردی ئاستی شیعرەکە لەگەڵ شیعری جیهانیدا:
  بۆ دیاریکردنی بەهای ئەدەبیی ئەم دەقە لە ئاستی شیعری جیهانییدا، دەکرێت بەراوردی بکەین بە دوو تەوژمی جیهانیی هاوچەرخ:
• بەراورد لەگەڵ فەلسەفەی “مەرگی مرۆڤ”ی میشێل فوکۆ:
  فەیلەسوفی فەڕەنسی میشێل فوکۆ لە کۆتایی کتێبی “وشەکان و شتەکان”دا دەڵێت: “مرۆڤ وەک وێنەیەکی کێشراوی سەر خۆڵی کەنار دەریا وایە، کە شەپۆلێك دێت و دەیسڕێتەوە”.
  ئاستی لێك نزیکی: شیعری “بۆنی مرۆڤ” وەرگێڕانێکی شیعریی ئەم چەمکە فەلسەفییە جیهانییەیە. کاتێک شاعیر دەڵێت “شەپۆل دەیبا و لە کەنارێکا…”، ڕێک ئاماژەیە بەو مەرگە فیزیکی و فەلسەفییەی مرۆڤ کە فوکۆ باسی دەکات. شیعرەکە لەم ڕووەوە لە دەقێکی لۆکاڵی دەردەچێت و دەبێتە دەقێکی پۆست-مۆدێرنی جیهانی.
• بەراورد لەگەڵ شیعری “گۆتفرێد بێن – ی ئەڵمانی:
  گۆتفرێد بێن (شاعیر و پزیشکی ئەڵمانی) بەوە ناسراوە کە لە کۆمەڵە شیعری “گۆڕستان” (Morgue)دا، مرۆڤی وەک گۆشت و ماددەیەکی کیمیایی شیکاریکردووە، بەبێ بەکارهێنانی سۆز.
  ئاستی هاوشێوەیی: زمانی ساردی ئەم شیعرە لە وێناکردنی “بۆنی مرۆڤ” و “تەختەدار”، زۆر نزیکە لە ساردبوونی پزیشکیی گۆتفرێد بێن. شیعرەکە نایەوێت سەرنجی خوێنەر بۆ “ئازار” ڕابکێشێت، بەڵکو دەیەوێت سەرنجی بۆ “ڕاستییە بایۆلۆژییەکە” ڕابکێشێت.
  کەواتە ئەم شیعرە لە تەرازووی ئەدەبیاتی جیهانیدا لە ڕووی فۆرمەوە: کورت و چڕە، هاوشێوەی شیعری (ئیماجیزم/وێنایی ئەمریکی) و کورتە شیعری مۆدێرنی ئەوروپییە کە پشت بە یەک وێنەی گرنگ دەبەستێت.
• هەررچی لە ڕووی ناوەڕۆکەوەیە: دەقەکە لە ڕیزبەندی پێشەوەی ئەو ئەدەبیاتە جیهانییەیە کە پێی دەوترێت “ئەدەبیاتی پۆست-هیومانیزم”. گەورەیی شیعرەکە لەوەدایە کە توانیویەتی “کۆدە کلتورییەکانی کورد” (چیا وەک هاوڕێ، بۆن وەک نۆستالژیا) بە تەواوی تێکبشکێنێت و زمانێک بەکاربهێنێت کە خوێنەرێکی لەندەنی، پاریسی یان تۆکیۆیی بە هەمان شێوەی خوێنەرێکی کوردی لێی تێبگات و پێی تووڕە یان سەرسام بێت.
• لادانە نوێکان لای شاعیر: لە شیعری کلاسیک و تەنانەت نوێی کوردیدا، مەرگی مرۆڤ هەمیشە بە شکۆوە وێنا دەکرێت (کفن، گۆڕستان، گریان یان پرسە). لادانی شاعیر لێرەدا لەوەدایە کە مەرگی مرۆڤ دەباتەوە سەر بنەمایەکی تەواو “بایۆلۆژی و سروشتیی”؛ جەستەی مرۆڤ پیرۆز نابینرێت، بەڵکو تەنیا خۆراکێکی ئامادەکراوە بۆ کرم وجانەوەرەکان، هەروەها شاعیر وشەی “مرۆڤەکان” یان “تاکەکان” بەکارناهێنێت، بەڵکو وشەی “حەشامات” بەکاردێنێت. حەشامات واتە کۆمەڵێکی زۆر و شێواو لە خەڵک کە هیچ تایبەتمەندی و بەهایەکی تاکەکەسییان پێ نەدراوە. ئەم وشەیە نزیك لە کەتوار، پیرۆزیی لە مرۆڤی هاوچەرخ دادەماڵێت و وەک تەنێک بەکاری دەهێنێت .
• لە خوارەوە (کەناراوەکە) پارادۆکسێکی وێنەیی بەهێزە، وێنەی مرۆڤ “تەختەدار ئاسا”، بێدەسەڵات، گەنیو و کەرتبوو بە دەست شەپۆل و جانەوەرانەوە.
• لە سەرەوە (لوتکەی چیا): وێنەی مێروولەکان، ڕێکخراو، بەهێز، چاودێر و پێکنەین بۆ لوتبەرزیی مرۆڤ.
  ئەم دوو وێنە دژبەیەکە، بە تەواوی هاوسەنگییە باوەکانی ناو شیعری کوردی سەراوژوور دەکەنەوە و دەقەکە دەگەیەننە ئاستی فەلسەفەی هاوچەرخی جیهانی.
• دیارنەمانی بکەر: شاعیر ناڵێت “مرۆڤەکان بۆنیان دێت” یان “من بۆن دەکەم”. لادانی گەورە لێرەدا ئەوەیە کە “بۆنەکە” خۆی بووە بە بکەرێکی سەربەخۆ. کاتێک شتێکی نا-مادی(بۆن) جێگەی واقیع دەگرێتەوە. لە شیعری کوردیدا هەمیشە بینین یان بیستن ڕەگەزی سەرەکی بوون، بەڵام سۆران کایەی “بۆنکردن” دەکاتە چەقی هاوچەرخبوون.
  -هەروەها لە کۆپلەی: “ئەو کاتانەی وەکو تەختەدار” ئاماژەی سڕینەوەی جێندەر و تەمەن هەیە، لەم شیعرەدا نە “ژن” هەیە، نە “پیاو”، نە “منداڵ” و نە “پیر”. لادانی شاعیر لێرەدا لەوەدایە کە مرۆڤایەتی ڕووت دەکاتەوە لە هەموو ناسنامەیەکی کلتوری و جێندەری. مرۆڤ بووە بە گشتێکی یەکگرتوو، کە تەنیا لە یەک شتدا یەکدەگرنەوە، ئەویش فەوتانە.
• لە کۆپلەی: “شەپۆل دەیبا” کورتکردنەوەی کات تێبینی دەکەین، بەجۆرێك پیتی “و” لە کۆتایی دێڕەکەدا پچڕانێکی زەمەنی دروست دەکات. لە نێوان “بردنی شەپۆلەکە” و گەیشتن بە “کەنارەکە”، شاعیر ڕووداوە ناوەکییەکان دەسڕێتەوە. ئەمە پێت دەڵێت مێژووی ژیانی مرۆڤ گرنگ نییە؛ گرنگ تەنیا خاڵی سەرەتا و خاڵی کۆتاییە.
  هەروەها کۆپلەی”مێروولەکان لە دوورەوە”ئاماژە بەوە دەکات مێروولە کە بەوە ناسراوەو چاوی زۆر لاوازە و تەنیا شتە نزیکەکان دەبینێت، بەڵام لێرەدا زۆر دوور دەبینیت. داهێنانی وێنەیی شاعیر لێرەدا لەوەدایە کە تایبەتمەندییە بایۆلۆژییەکەی مێروولە پێچەوانە دەکاتەوە؛ مێروولە لێرەدا “لە دوورەوە” و لەسەر لوتکەی چیاکانەوە دەبینێت. ئەمە دەقەکە دەباتە کایەی سوریالیزم یان واقیعی سیحراوی، کە تێیدا یاساکانی زانست و کلتور تێکدەشکێن.
• هۆکاری جیاوازیی ئەم شیعرە لەگەڵ شاعیرانی تردا:
  بۆ ئەوەی بزانین شاعیر لەم شیعرەدا چی نوێی کردووە کە شاعیرانی تر نەیانکردووە، دەبێت سەیری ئەم سێ خاڵە بکەین:
• دژە-گێڕانەوە: شاعیرانی کورد تەنانەت لە کورتە شیعریشدا حەزیان بە گێڕانەوەی چیرۆک هەیە (چیرۆکی شەهیدێک، ئەشقێک، یان نیشتمان). ئەم شیعرە بە تەواوی دژە-چیرۆکە؛ هیچ ڕووداوێکی تێدا نییە، تەنیا دۆخەکان نیشان دەدات.
• پۆست-ئەنترۆپۆسێنتریزم (Post-Anthropocentrism): لە تەواوی مێژووی ئەدەبی کوردیدا، مرۆڤ “سەنتەری گەردوون”ە؛ ئەگەر بگری سروشت لەگەڵیدا دەگری، ئەگەر هاوار بکات چیا دەیڵێتەوە. ئەم شیعرە دەقێکی دەگمەنە کە تێیدا مرۆڤ سەنتەر نییە، بەڵکو تەنیا پاشماوەیەکی فڕێدراوە و جیهان بەبێ ئەویش بەردەوامە.
• ئابووریی زمان: بەکارهێنانی کەمترین وشە بۆ گەیاندنی قووڵترین چەمکی فەلسەفی. هیچ وشەیەکی زێدە، پاشگر، یان وەسفێکی زیادە لە دەقەکەدا نییە. ئەم مۆدێلە لە ڕووتکردنەوەی زمان لە غەزەل و سۆز، بازدانێکی گەورەیە لە ئەدەبیاتی هاوچەرخدا.
• بەراوردی ئاستی فەلسەفیی شیعرەکە لەگەڵ ئەدەبیاتی جیهانیدا:
  ئەم شیعرە لە ڕووی ئاستی هاوچەرخییەوە دەکرێت بخرێتە پاڵ گەورەترین دەقە فەلسەفی و شیعرییەکانی جیهان بەهۆی ئەم خاڵانەوە:
• ڕەهەندی بەراوردکاری: شیعری “بۆنی مرۆڤ” هاوشێوەی ئەدەبیاتی جیهانی (فرانس کافکا و ساموێل بێکێت)
  تیایدا شوناسی زیندەوەران (مێروولە) باڵادەستە و پێگەی مرۆ بچووک دەکاتەوە. لای کافکا لە ڕۆمانی “مەسخ”دا، مرۆڤ دەبێتە جانەوەر بۆ نیشاندانی پووچێتی. سۆران مێروولەکە ناکاتە مرۆڤ، بەڵکو مێروولەکە لە مرۆڤ بەرزتر دەکاتەوە.
• چەمکی چاوەڕوانی: مرۆڤ هیچ چاوەڕوانییەکی نییە و تەنیا شەپۆل دەیبات. لای بێکێت لە شانۆیی “لە چاوەڕوانی گۆدۆدا”، مرۆڤەکان هێشتا چاوەڕوانن؛ بەڵام لای سۆران قۆناغی چاوەڕوانی کۆتایی هاتووە و مرۆڤەکە کۆتایی هاتووە.
  لێرەدا شاعیر نەک تەنیا وێنەی نوێی داهێناوە، بەڵکو ئەرکی زمانی شیعریی گۆڕیوە؛ لە زمانێکەوە کە لاواندنەوە و شانازی دەگۆڕێت بۆ زمانێک کە وەک چەقۆ واقیعەکە دەشێوێنێت و مرۆڤ لەو خەونە خەبەردەکاتەوە کە ئایا ئەو گرنگترین بونەوەری گەردوونەو خاوەنی بەهای ڕاستەقینەی خۆیەتی؟
• وێنە شیعرییە نوێکانی تر:
  ١- وێنەی “ژووری نووستنی کۆشکی پێ دەشۆردران”
  شاعیر کتوپڕ واقیعەکە دەگۆڕێت بۆ تێکەڵەیەک لە مێژوو و دەسەڵات. لێرەدا باسی “کۆشک” دەکات. لە ڕوانگەی ڕەخنەی سیاسییەوە، ئەم دێڕە ئاماژەیە بۆ چەوسانەوە؛ جەستەی ئەو مرۆڤە بێدەسەڵاتانەی کە لە کەناراوەکان تێکدەشکێن، لە ڕاستیدا پێشتر لە “ژووری نووستنی کۆشکەکاندا” وەک کاڵا یان کۆیلە سوکایەتییان پێکراوە و بە جەستەی ئەوان کۆشکەکان پاك کراونەتەوە.
  جیاوازییەکە لەگەڵ شاعیرانی ترئەوەیە شاعیرانی تر کاتێک باسی ستەمکاری دەکەن، باسی زیندان یان ئەشکەنجە دەکەن، بەڵام سۆران “ژووری نووستنی کۆشک” دەکاتە شوێنی سڕینەوەی بەهای مرۆڤ. ئەمە هێمایەکە بۆ “ئیرۆتیکای دەسەڵات” کە تێیدا دەسەڵاتداران لە شوێنی حەوانەوەی خۆیاندا بە چارەنووسی حەشامات پێدەکەنن.

  ٢- وێنەی “هەر دڕکەزی ئەگرێ”
  وێنەیەکی توندوتیژ و کاریگەرە. شاعیر سروشت بە جوانی نیشان نادات، بەڵکو دڕکەکان بریندارکەرن و کێم و خوێن بەربوون دروست دەکەن. ئەمە وێنەیەکی ته‌واو ڕاچڵەکێنە لە ئەدەبیاتی کوردیدا. سروشت لێرەدا تووشی شێرپەنجە یان داڕزین بووە بەهۆی کێشەکانی مرۆڤەوە.
  لێرەدا جیاوازییەکە لەگەڵ شاعیرانی تر ئەوەیە؛ لە کاتێکدا شاعیرانی مۆدێرن باسی گوڵ و باخچە دەکەن، ئەم دەقە دەچێتە ناو وردەکاریی وێنای نەشتەرگەریی ئاساوە، بەوەی درەختەکان دڕکەزی دەگرن چونکە خاکەکە ژەهراوی بووە بە نادادیی.
  ٣- وێنەی “کەس ناتوانێ لەسایەیان ستار بگرێ”
  “سایە” لە کلتوری کوردیدا هەمیشە شوێنی حەوانەوە و پاراستنە (سایەی نیشتمان، سایەی باوک). شاعیر لێرەدا چەمکی سێبەر و سایە دەکاتە شوێنی “سەرگەردانی و بێمتمانەیی”. سایەی کۆشکەکان یان سایەی ئەو درەختانەی دڕکەزی دەگرن و چیتر مرۆڤ ناپارێزن، بەڵکو دەبنە مۆتەکەیەک کە “ستارگرتن” لەسایەیاندا مەحاڵە.
  لێرەدا جیاوازی لەگەڵ شیعری تردا ئەوەیە: ئەمە گوزارشتە لە “پێچەوانەکردنەوەی شوێن”، لای شاعیرانی تر مرۆڤ لە کۆتاییدا لە شوێنێک ستار دەگرێت (تەنانەت ئەگەر گۆڕیش بێت)، بەڵام لای شاعیر هیچ پاڵپشت و پەناگەیەک لەم گەردوونەدا نەماوە ببێتە جێگەی دڵنیایی.

• هاوتەریب لەگەڵ کارەکانی (چارڵز بۆدلێر): لە کۆمەڵە شیعری “گوڵەکانی خراپە”دا بۆدلێر باسی چۆنیەتی گەنیبوونی جوانی و شارستانێتی دەکات. وێنەی “دڕکەزییەکە”، لای سۆرانیش هاوتایە لەگەڵ گوڵە ژەهراوییەکان کە تێیدا سروشت بووە بە گۆڕستانێکی گەورە.
  هاوتەریب لەگەڵ دیدی پووچێتی لای(فرۆید و لاکان): وێنەی شوشتنی کۆشکەکان ئاماژەیە بۆ ئەو “شوێنەوارە دەروونییانە کە دەسەڵات لەسەر جەستەی مرۆڤ جێی دەهێڵێت. لێرەدا شیعرەکە دەبێتە ڕەخنەیەکی سیاسیی پۆست-مۆدێرن کە تێیدا پێکهاتەی کۆشکەکان لەسەر سوکایەتیکردن بە مرۆڤ ڕاوەستاون.
  ئەم بەشە نیشانی دەدات کە تراژیدیای مرۆڤ لای شاعیر تەنیا مەرگێکی کتوپڕ نییە لە دەریادا، بەڵکو دەرئەنجامی مێژوویەکی درێژی ستەمکاریی کۆشکەکان و گەنیبوونی ژینگەکەیە، کە وایکردووە لە هیچ شوێنێکدا ستار نەگیرێت و ئارامیی نەمێنێت.
  لەکاتێکدا لای شاعیرانی تر، مێروولە هێمایەک بووە بۆ “کارکردنی بەردەوام” یان “بێدەسەڵاتی و ژێر پێ” (وەک لای گۆران و بێکەس)هەیە. بەڵام سۆران یەکەم شاعیرە مێروولە دەکاتە “فەیلەسوفی چاودێر” کە لە سەرەوە سەیری مرۆڤ دەکات. ئەمە جۆرێکە لە مۆدێرنیزم کە تیایدا مرۆڤ پێگەی سەنتەریی خۆی لە دەست دەدات و زیندەوەرێکی بچووک دەبێتە داوەر بەسەرییەوە.
  بەمجۆرەو ئەگەر سەیری پێکهاتەی دێڕەکانی کۆتایی بکەین، دەبینین ڕستەکان زۆر کورت دەبنەوە و کتوپڕ شیعرەکە کۆتایی دێت، بەبێ ئەوەی هیچ دێڕێکی زیادە یان ئەنجامگیرییەک بدا بەدەستەوەو لەهەموو جێیەك (لەبری ژیان تەنیا بیستنی سەدای مەرگە).
  ئەم پچڕانە کتوپڕە هاوشێوەی تەکنیکی نوێیە لە شیعری جیهانیدا، کە تێیدا خوێنەر لە ناو دۆخی شۆک و بێدەنگیدا جێدەهێڵرێت.
• گۆڕینی چەمکی “شکۆ” بۆ “حەشامات”:
  لە کۆتاییدا شاعیر وشەی “حەشامات” بەکاردەهێنێت لەجیاتی وشەگەلی وەك “گەل”، “نیشتمان”، یان “کۆمەڵگە” کە هێمایە بۆ تێکەڵبوون و بێسەربەرەیی سۆسیۆلۆژی و کەمبوونەوەی بەهای مرۆڤەکان.
  ئەمەش دژایەتیکردنی ئەو ڕوانگە ڕۆمانسییەیە کە مرۆڤ بە پیرۆز نیشان دەدات. شاعیر لە کۆتایی دەقەکەیدا پێمان دەڵێت کە کێشەی مرۆڤی هاوچەرخ ئەوەیە ناسنامەی خودی خۆی لەدەستداوە و بووە بە ژمارەیەکی بێبایەخ لە ناو حەشاماتێکدا کە تەنیا شایەنی ئەوەیە لە دوورەوە سەیری بکرێت و گاڵتەی پێبکرێت.
  ئەم جۆرە کۆتایی هێنانە سارد و ئایرۆنییە زۆر نزیکە لە کۆتایی شیعرەکانی شاعیری پۆڵەندی ڤیسلاڤا شیمبۆرسکا، شیمبۆرسکا لە زۆربەی شیعرەکانیدا وەک شیعری “ستایشکردنی دۆستایەتی مرۆڤ لەگەڵ ئاژەڵاندا” باس لەوە دەکات کە سروشت و زیندەوەرەکان چۆن بە بێدەنگی و بە ساردی تەماشای مێژووی خوێناوی و پڕ لە لوتبەرزیی مرۆڤ دەکەن. سۆران بەم کۆتاییە، دەقەکەی دەگەیەنێتە هەمان ئاستی ڕەخنەی قووڵی فەلسەفی لە ڕەگەزی مرۆڤ. ئەمانەش چەند ئاماژەیەکی ڕاگوزەری ترن سەبارەت وێنە شیعرییەکانی دەقەکە:
  ١- وێنەی “سەرئاو کەوتن” وەک جێگۆڕکێی فیزیکی: ئەگەر سەرنج بدەینە وشەی “سەرئاو”، شاعیر لادانێکی قووڵی لە چەمکی جوگرافیادا کردووە: لە ئەدەبیاتی کلاسیکی کوردیدا، جێگای مرۆڤ هەمیشە “خاک” یان “قوڕ”ە (وەک هێمایەک بۆ خاکی نیشتمان یان دروستبوونی مرۆڤ لە خۆڵ). شاعیر لێرەدا مرۆڤ لە خاک دادەماڵێت و دەیخاتە ناو “ئاو”ەوە. ئاو لێرەدا هێمای پاکبوونەوە نییە، بەڵکو هێمای سەرگەردانی و نەبوونی بنەمایە. مرۆڤ کە سەر ئاو دەکەوێت، هیچ پاڵپشتێکی نییە و کێشی فیزیکی خۆی لەدەست دەدات. شاعیرانی تر کاتێک باسی ئاوارەیی دەکەن، باسی بیابان یان ڕێگای شاخ دەکەن، بەڵام سۆران مرۆڤ دەکاتە تەنێکی سەرئاوکەوتووی بێ جێگە. ئەمە دەربڕی چەمکی “شۆکی مۆدێرنە”یە لە شیعردا، کاتێک مرۆڤ لە خاک و ڕەگ و ناسنامەی خۆی دادەبڕێت.

  ٢- وێنەی “کەنار” وەک بنبەستی مێژوویی:
  لەم شیعرەدا وشەی “کەنار” ڕەهەندێکی فەلسەفی گرنگی هەیە: بەوەی کەناراو لە هۆشیاریی مرۆڤدا هەمیشە شوێنی ڕزگاربوونە (گەیشتنی کەشتیی نووح بە کەنار، یان گەیشتنی کۆچبەران بە وشکانی). شاعیر ئەم کۆدە کلتورییە دەشێوێنێت. کەنار لای ئەو شوێنی ڕزگاربوون نییە، بەڵکو “بنبەست و داپۆسینی جەستەیە”، شوێنێکە کە تێیدا ڕووداوە ناخۆشەکان دەست پێدەکەن.
  ئەمە گۆڕینی فەزای ڕزگارییە بۆ فەزای فەوتان . لە کاتێکدا لای شاعیرانی تر کەنار هیوایە، بەڵام لای سۆران کەنار دوا وێستگەی تێکشکانی کەرامەتی مرۆڤە، پێش ئەوەی سروشت تەواو زاڵ بێت بەسەریدا.

  ٣- تەکنیکی “بێدەنگیی گەردوون”:
  ئەگەر تەواوی شیعرەکە بخوێنینەوە، تێبینی دەکەین هیچ دەنگێک لەم شیعرەدا نییە. شیعرەکە تەواو بێدەنگە. نە هاواری مرۆڤە خنکاوەکەی تێدایە، نە دەنگی شەپۆلەکان و نە دەنگی سروشت. تەنانەت پێکەنین یان گاڵتەجاڕی کتوپڕیش بە بێدەنگی ڕوودەدات.
  ئەمە لە کاتێکایە شیعری مۆدێرنی کوردی زۆرجار پڕە لە دەنگ، هاوار، ئۆف و ناڵین. داهێنانی ئەم دەقە لەوەدایە کە “فەزایەکی بێدەنگ ” دروست دەکات. ئەم بێدەنگییە نیشانەی بێ دەربەستی جیهانە، کاتێک مرۆڤ دەمرێت و تێکدەشکێت، بێدەنگی کۆتایی پێ دەهێنێت، ئەمەش لوتکەی نامۆبوونی مرۆڤ پیشان دەدات.

• سڕینەوەی جێناوی من:
  لە شیعری هاوچەرخی کوردیدا، جێناوی “من” (بکەری شاعیر) چەق و بزوێنەری سەرەکی دەقە؛ “من” دەبینم، “من” دەناڵێنم، و “من” هەڵوێست وەردەگرم. لادانی گەورە لێرەدا، داماڵینی تەواوی دەقەکەیە لەم جێناوە، بەجۆرێك:
  کاتێك جێناوی “من” دەسڕدرێتەوە، خودی شاعیر لە ناو دەقەکەدا نامێنێت. ئەو چیتر شایەدحاڵێکی ئامادە یان نووسەرێکی خەمبار نییە، بەڵکو دەبێتە داهێنەری وێنە شیعرییەکان. ئەمە وادەکات خوێنەر هەست نەکات کە کەسێک هەیە دەیەوێت “وانەی ئەخلاقی” یان “سۆزداری” دابدات، بەڵکو خوێنەر خۆی دەبێتە کارای ناو دەق.
  لەو شیعرانەی کە جێناوی “من” تێیدا زاڵە، شاعیر کۆنتڕۆڵی مانا دەکات و بە خوێنەر دەڵێت چۆن بیربکاتەوە. بەڵام لەم دەقەدا، بەهۆی غیابی “من”ەوە، دەسەڵاتی لێکدانەوە بە تەواوی دەدرێتە دەست خوێنەر. خوێنەر خۆی لە بەردەم فەزایەکی چۆڵدا دەبینێتەوە و ناچار دەبێت خۆی پەیوەندی نێوان توخمەکان (ئاو، کەنار، باڵادەستی سروشت) بدۆزێتەوە.
  بۆ نموونە ئەگەر شاعیر بیگوتایە “من بۆنی مرۆڤ دەکەم” یان “من تەختەدارەکە دەبینم”، تراژیدیاکە دەبووە ئەزموونێکی تاکەکەسی و لۆکاڵی شاعیر خۆی. بەڵام لابردنی جێناوەکە و بەکارهێنانی ڕستەی نادیار “لە گشت لایەکەوە بۆن دێ”، وادەکات بابەتەکە لە کێشەیەکی شەخسییەوە ببێتە کێشەیەکی بوونگەرایی گەردوونی کە پەیوەندی بە تەواوی ڕەگەزی مرۆڤەوە هەیە لە هەر شوێنێکی ئەم جیهانەدا بن.
  وەك زانراوە؛ جێناوی “من” هەمیشە هەڵگری سۆز، بیرەوەری و نۆستالژیایە. سڕینەوەی ئەم جێناوە لای سۆران هاوتەریبە لەگەڵ قوتابخانەی پۆست-مۆدێرنیزم، کە تێیدا مرۆڤ چیتر چەق و سەنتەری گەردوون نییە. زمانەکە دەبێتە زمانێکی ناڕاستەوخۆ کە تێیدا سروشت و کەرەستەکان خۆیان قسە دەکەن، نەک مرۆڤ.
  تەکنیکێکی تری شاعیر ئەوەیە پێکهاتەی “زەمەن” و “شوێن” لە هۆشیاریی مرۆڤدا تێکدەدات، نەک لە ڕێگەی وەسفەوە، بەڵکو لە ڕێگەی هێێڵکاریی فیزیکیی دەقەکەوە.
  لە شیعری کلاسیک و مۆدێرندا، زەمەن هێڵێکی تەریبە کە بەرەو پێشەوە دەچێت (ڕابردوو، ئێستا، داهاتوو). بەڵام لەم دەقەدا، شاعیر جۆرێک لە کات بەکاردێنێت کە پێی دەوترێت “کاتی بەستوو” یان وێرانبوو.
  بۆ نموونە دەقەکە بە دەستپێکی “لە گشت لایەکەوە” کاتەکە ون دەبێت. هیچ ئاماژەیەکی کاتی تێدا نییە (نە دوێنێ، نە ئەمڕۆ، نە سبەی). کات کورتکراوەتەوە بۆ تەنیا یەک چرکەساتی هەمیشەیی کە تێیدا ڕزین لە دەرەوەی مێژوودا ڕوودەدات.
  ئەمە هاوتەریبە لەگەڵ چەمکی “کاتی مەرگ” لای فەیلەسوفی فەڕەنسی مۆریس بلانشۆ. ئەو پێی وایە مەرگ کات ناهێڵێت؛ مرۆڤ کاتێک دەمرێت، دەکەوێتە دەرەوەی زەمەنی مێژووییەوە. شاعیر لێرەدا کاتی مێژوویی کوردی (کە هەمیشە کاتی خەبات یان چاوەڕوانییە) دەگۆڕێت بۆ کاتێکی فەلسەفیی چەقبەستوو کە هیچ جوڵەیەکی تێدا نییە.
  وێڕای ئەوەی شوێن لێرەدا “کەنار” کە پێشتر باسمان کرد، دەبێتە هێڵێکی نەرێنی. تەنەکان (جەستەی مرۆڤ) لەم جوگرافیایەدا بە شێوەیەکی ئاسۆیی لەسەر ئاو دەکەون و ڕادەکشێن، لە کاتێکدا زیندەوەرەکانی تر بە شێوەیەکی ستوونی لەسەر بەرزایەکاندا وەستاون. لەم تێکچوونی ئاڕاستەی شوێنە لە دەقەکەدا جێگای مرۆڤ شوێنێکی جوگرافیی دیاریکراو نییە، بەڵکو فەزایەکی شلۆق و داڕماوە کە تێیدا سنووری نێوان وشکانی و دەریا، بەرز و نزم بە تەواوی تێکەڵ دەبێت.
  بەمجۆرەو لەم دەقەدا “ئەنتڕۆپی زمانی” ڕوودەدات کە زمان خۆی لێک هەڵوەشێت بۆ ئەوەی هاوتای واقیعە داڕزاوەکە بێت.
  شیعرەکە لە ڕووی پێکهاتەی ڕستەسازییەوە بەرەو داڕزان دەچێت. دێڕی یەکەم کەمێک درێژە، بەڵام هەرچی بەرەو کۆتایی دەچێت ڕستەکان کورتتر، پچڕاوتر و توندتر.
  ئاوها شاعیر ڕێگا نادات زمانەکەی ڕێکخراو و پاراو بێت. ئەو ڕستەکان دەپچڕێنێت چونکە جەستەی مرۆڤەکەش پچڕاوە. ئەم هاوتاییە لە نێوان داڕزانی جەستە و داڕزانی ڕستەسازیی شیعرەکەدا، بەرزترین ئاستی تەکنیکی مۆدێرنەیە کە تێیدا فۆرمی شیعرەکە خۆی دەبێتە ڕەنگدانەوەی ناوەڕۆکە فەلسەفییەکەی.
  لێرەدا شیعر چیتر وەک پەیامێکی ئەخلاقی سەیر ناکرێت، بەڵکو وەک نەخشەیەکی فیزیکی و فەزایی سەیر دەکرێت کە تێیدا مرۆڤی هاوچەرخ شوێن و کاتی خۆی تێدا ونکردووە.
• بەکارهێنانی “ئامرازی کاتیی نادیار” لە دێڕی: “ئەو کاتانەی وەکو تەختەدار…”
  لەم دێڕەدا، بەکارهێنانی دەستەواژەی “ئەو کاتانەی” جێگەی سەرنجی قووڵە، بەجۆرێك شاعیر بەکارهێنانی کاتی دیاریکراو (کاتی خنکان، کاتی مردن یان کاتی ئێستا) ڕەتدەکاتەوە. “ئەو کاتانەی” ئامرازێکی کاتیی نادیار و دووبارەبووەوەیە. شاعیر بەم دەستەواژەیە پێمان دەڵێت کە تێکشکان و گۆڕانی مرۆڤ بۆ تەنێکی بێگیان، ڕووداوێکی مێژوویی یەکجارەکی نییە، کە لە کاتێکی دیاریکراودا ڕووبدات و تەواو بێت. بەڵکو ئەمە دۆخێکی بەردەوام و گەردوونییە کە هەمیشە و لە هەموو چرکەساتێکدا ڕوودەداتەوە. ئەم تەکنیکە؛ کاتەکە لە سنووری دەقێکی لۆکاڵی کوردی دەردەکات و دەیکاتە زمانێکی گەردوونی هاوشێوەی شیعری هاوچەرخی ئەوروپی، کە تێیدا کارەساتەکان بە شێوەیەکی بێدەنگ و بەردەوام و بێ ناو بەڕێوە دەچن.
  هەروەها شاعیر وێنەی “لە گشت لایەکەوە” وەک سڕینەوەی چەق بەکاردەهێنێت، کە تەواوی پێکهاتەی شیعری کلاسیک تێکدەكێنێت، زۆربەی دەقە شیعرییەکان چەقێکی دیاریکراویان هەیە (من لێرەم، نیشتمان لەوێیە، یار لەم شوێنەیە). بەڵام دێڕی یەکەمی ئەم شیعرە “لە گشت لایەکەوە”، هەموو جۆرە چەقگەراییەک ڕەتدەکاتەوە.
  لە ڕوانگەی ڕەخنەی پۆست-مۆدێرنەوە، ئەمە پێی دەوترێت “سڕینەوەی سەنتەر”. کاتێک دیاردەیەک وەك(بۆنی داڕزانی مرۆڤ) لە گشت لایەکەوە بێت، واتە هیچ شوێنێکی ئارام یان دەرچەیەك نییە کە مرۆڤ بتوانێت لێی ڕابکات. ئەم دەستپێکە وا دەکات تەواوی دەقەکە لە ڕووی فۆرمەوە وەک بازنەیەکی داخراو کاربکات کە خوێنەر لە هەر لایەکەوە سەیری بکات، خۆی لە ناوەڕاستی کارەساتەکەدا دەبینێتەوە. شاعیر لێرەدا سەرکەوتووبووە لەوەی کە بە کەمترین ئامرازی ڕێزمانی، قووڵترین دڵەڕاوکێی بوونی هاوچەرخ بگەیەنێت.
  ئەم ڕوانگە ڕێزمانی و پێکهاتەییە نیشانی دەدات کە چۆن شاعیر بە هۆشیارییەوە “ڕێزمانی کوردی” بەکارهێناوە بۆ خزمەتکردنی فەلسەفەی دەقەکە.
  هەروەهالەم دەقەدا میتافۆڕی “سروشت وەک چاودێرێکی سارد” تێبینی دەکرێت، لای شاعیرانی کلاسیک، سروشت یان هاوسۆزە لەگەڵ مرۆڤدا یان دوژمنیەتی، بەڵام لای سۆران، سروشت تەنیا “تەماشاکارە”.
  لێرەدا مەرگی مرۆڤ هیچ گۆڕانکارییەک لە سیستمی گەردووندا دروست ناکات؛ نە باران دەبارێت، نە ڕووبارەکە دەوەستێت. ئەم بێلایەنییەی سروشت میتافۆڕە بۆ جیهانی پۆست-مۆدێرن، کاتێک مرۆڤ درک بەوە دەکات کە تەنیا کەرەستەیەکی بچووکە لە ناو سیستمێکی گەورەی بێدەنگدا کە گوێ بە هاوارەکانی نادات.
• ئەنجام :
  ١- داماڵینی سیفەتی “پیرۆزی، نیشتمانپەروەری و پەناگەبوون”ە لە توخمە سروشتییەکان (وەک چیا و کەناراو). شاعیر جێگۆڕکێیەکی توندی فەلسەفی لە بەهای جێگاکاندا دەکات و سروشت لە هاوسۆزێکی مرۆییەوە دەگۆڕێت بۆ تەماشاچییەکی سارد و بێ دەربەست لە هەمبەر کارەساتی مرۆڤدا.
  ٢- سڕینەوەی سێنتراڵبوونی مرۆڤ: دەقەکە وەک مانیفێستۆیەکی ڕادیکاڵی پۆست-مۆدێرن دەخوێندرێتەوە. لە ڕێگەی سڕینەوەی تەواوی جێناوی “من”ی شاعیر و بەکارهێنانی زمانێکی ناڕاستەوخۆ، پێگەی باڵای چاودێریکردن و دادوەری دەدرێتە زیندەوەرە بچووکەکانی دەرەوەی مرۆڤایەتی.
  ٣- شاعیر بە سەرکەوتوویی تەکنیکی پوختکردنی زمان و پچڕانی ڕێزمانی (وەک سڕینەوەی کردارەکان و بەکارهێنانی خاڵبەندیی وەك سێ خاڵ) بەکاردێنێت. ئەم داڕمانە ڕێزمانییە تەنیا شێوازێکی دەرەکی نییە، بەڵکو هاوتایە لەگەڵ ناوەڕۆکە فەلسەفییەکە کە بریتییە لە داڕزانی جەستەی مرۆڤ و تێکشکانی بوونی لە ناو کایە مۆدێرنەکاندا.
  ٤- هاوتەریبی لەگەڵ ئەدەبیاتی جیهانیدا: ئەم شیعرە لە سنووری دەقێکی لۆکاڵی و کۆچبەریی سادەوە دەردەچێت و خۆی دەگەیەنێتە ئاستی تیۆرییە فەلسەفییەکانی “پووچگەرایی” و “نیهیلیزمی” هاوشێوەی کارە جیهانییەکانی ئەلیۆت، گۆتفرێد بێن و شیمبۆرسکا، کە تێیدا مەرگی مرۆڤ هیچ شەپۆلێک لە ناو سیستمی گەورەی سروشتدا دروست ناکات.
  بەکورتی، “بۆنی مرۆڤ” دەقێکی کورت، بەڵام خاوەن کێشێکی قورسی فەلسەفییە، کە تێیدا زمان وەک چەقۆیەکی سڕ بەکارهاتووە بۆ داماڵینی واقیع و نیشاندانی سەرگەردانیی مرۆڤی هاوچەرخ لە جیهانێکدا کە کات و شوێنی تێدا ترازاوە.

  کارزان ئەحمەد
  …………….
  سەرچاوە: پێگەی ئیلیکترۆنی (دەنگەکان) بەرواری ٩/ ٧/٢٠٢٠

کاتێک وەفاداری بۆ هەستەکان دەبێتە کردەیەکی شۆڕشگێڕانە

لە جیهانێکدا کە ناوەڕۆکی بەهاکان تێیدا لەبەین دەچن وبەرژەوەندی پێشەنگی پەیوەندییە مرۆییەکانە، خۆشەویستی زۆرجار وەک حاڵەتێکی کەیف وسەفا یان هەستێکی کاتی سەیر دەکرێت کە لە بەرامبەر زریانی گەندەڵیدا وشک دەبێت، بەڵام ڕاستییەکە قوڵتر وتیژترە؛ خۆشەویستی لە سەردەمی گەندەڵیدا بژاردەیەکی نەرم نییە، بەڵکو “ئەرکێکی حەتمی” وکردەیەکی ڕۆژانەی بەرگرییە. تاک لە ژینگەیەکی گەندەڵدا ڕووبەڕووی هەوڵی بەردەوام دەبێتەوە بۆ ئەوەی بکرێت بە تەنها ژمارەیەک لە هاوکێشەی قازانج وزیاندا، لێرەدا دیاریکراو وەفاداری بۆ خۆشەویستی -بە هەموو ڕاستگۆیی وبێگەردییەکەیەوە-دەبێت بە هاوارێکی بێهاوتای سەربەخۆیی. چونکە هیچ شتێک وەک ئەوە گەندەڵی تووڕە ناکات کە مرۆڤێک هەبێت ڕەتی بکاتەوە هەستەکانی ببێت بە کاڵا، وڕەتی بکاتەوە گەرمیی سۆزی خۆی لە بازاڕی خواست وخستنەڕوودا بفرۆشێت، هەر وەک چۆن گابریێل گارسیا مارکیز لە ڕۆمانەکەیدا “خۆشەویستی لە سەردەمی کۆلێرا” بەرجەستەی کردووە؛ کە خۆشەویستی وەک تەنها پەتایەک دەردەکەوێت کە لە بەرامبەر پەتای کوشندەی کۆلێرا نامرێت. چاوەڕوانیی “فلۆرێنتینۆ ئاریثا” بۆ مەعشووقەکەی بۆ زیاتر لە نیو سەدە لە جیهانێکدا کە پڕە لە گۆڕانکاری وگەندەڵیی کۆمەڵایەتی، بە مانای شۆڕشێکی بێدەنگ وجەختکردنەوەیەک بوو لەسەر ئەوەی کە خۆشەویستی پابەندی خشتەی کات یان بارودۆخی سەخت نابێت.
خۆشەویستی وەک ئەرکێکی حەتمی واتە ئێمە بڕیار دەدەین مرۆڤ بین لە بارودۆخێکدا کە داوامان لێ دەکات ببین بە ئامێر. ئەمە پابەندبوونێکی ئازایانەیە بەرامبەر بە ئەوی تر وبەرامبەر بە خۆمان کە ڕۆحمان لە ڕەقبوون وتێکشکاندن دەپارێزێت. کاتێک هەڵدەبژێرین لە ناو وێرانییەکی ئەخلاقیدا خۆشمان بوێت، ئێمە لە ڕاستییەکە ڕاماناکەین، بەڵکو تۆوی کۆمەڵگەیەکی جیاواز دەچێنین، کۆمەڵگەیەک کە ئارەزووەکان نەیجوڵێنن، بەڵکو پەیوەندییە مرۆییە قوڵەکان بیجوڵێنن. وەفاداری بۆ هاوبەشی ژیان لە سەختترین ساتەکاندا، ودەستگرتن بە خۆشەویستی وەک بەهایەکی ڕەها کە قابیلی سازشکردن نییە، باڵاترین شێوەی شۆڕشە. خۆشەویستی تەنها ڕاگەیاندنی هەست نییە، بەڵکو دەستلێدانێکی پڕ لە سۆزە لە سەردەمێکدا کە دڵەکان تێیدا ڕەق بوون، ئەو ڕووناکییە کزەیە کە بە دەستە لەرزۆکەکانمان لە کوژانەوەی حەتمی دەیپارێزین، ئەو توانایەیە کە بمێنینەوە “ئێمە” -بە لاوازی وهێزەوە-لە بەرامبەر جیهانێکدا کە دەیەوێت بیگۆڕین. خۆشەویستی تەنها دەرمانی دژە ژەهری خۆپەرستییە، وئەو قەڵایەیە کە بەهێز دەمێنێتەوە چەندە دەنگی ساختە بەرزتر بێت. بۆیە خۆشەویستی تەنها هەست نییە، بەڵکو بڕیارێکی بوونگەرایی مەزنە، وپیرۆزترین ئەرکە کە مرۆڤایەتیمان بەسەرماندا دەیسەپێنێت، بۆ ئەوەی لە دەریاچەی گەندەڵیی دەوروبەرماندا نەخنکێین، وبۆ ئەوەی بەو ناوەڕۆکەی خۆمانەوە پابەند بین کە ناکڕدرێت ونافرۆشرێت. خۆشەویستی لە کۆتاییدا تەنها ئەو کردەیەیە کە دەیسەلمێنێت هێشتا زیندووین، وتوانای جیایکردنەوەی ڕووناکی وتاریکیمان لەم جیهانە فراوانەدا لە دەست نەداوە.
کاتێک دەست بە خۆشەویستییەوە دەگرین، تێدەگەین بۆچی شێکسپیر “رۆمیۆ وجولێت”ـی بەو کۆتاییە ئازاربەخشە نووسی؛ ئەو بۆ ئەوە نەینووسی کە مردن بەرز بکاتەوە، بەڵکو بۆ ئەوەی پووچیی ئەو ڕق وکینەیە ڕووت بکاتەوە کە کۆمەڵگە گەندەڵەکان دەیخەنە سەر خەڵک، وبۆ ئەوەی بەسەر ڕاستییەکەدا هاوار بکات کە ئەو کۆمەڵگەیەی خۆشەویستی لە پێناوی رق وکینەکانیدا دەکوژێت، تەنها بڕیاری لەناوچوونی خۆی دەدات. شێکسپیر پێی دەگوتین کە خۆشەویستی “بڕیارە” نەک چارەنووس، ودەستگرتن پێوەی لە بەرامبەر ڕاستییەکی زۆرداردا کردەیەکی ڕزگاریخوازی ڕاستەقینەیە. ئەم وەفادارییە ئەو “پەتا تەنهایە”یە کە نامرێت، وەک گابریێل گارسیا مارکیز لە “خۆشەویستی لە سەردەمی کۆلێرا” بەرجەستەی کرد، کە تیایدا چاوەڕوانی بۆ چەندین دەیە بە کردەیەکی شۆڕشگێڕانە مایەوە کە بەرەنگاری پەتای گەندەڵی و کات دەبووەوە.

دایک،
زۆر زوو ڕۆیشتیت،
وەک بەیانییەکی پچڕاو
کە کاتێکی نەبوو ببێتە ڕۆژ.
لە بێدەنگیدا ئازارت چەشت،
بەو هێزەی تەنها دایکان دەزانن،
ژیانت بە دەستەوە گرتبوو،
تەنانەت کاتێک ژیان ئازاری هەبوو.
من بچووک بووم،
و تێنەگەیشتم بۆچی جیهان ئەوەندە داوای لێکردوویت.
ئێستا دەزانم:
تۆ ئەو کەسە بوویت کە هەموو کەسێکت پاراست،
تۆ ئەو کەسە بوویت کە ئەو قورسایەت هەڵگرت کە کەس نەیبینی.
هەموو ڕۆژێک بیرت دەکەم،
لەو ئاماژەیەی کە نایکەم،
لەو وشەیەی کە ناڵێم،
لەو زەردەخەنەیەی کە بەدوایدا دەگەڕێم و نایدۆزمەوە.
بەڵام کاتێک چاوەکانم دادەخەم،
هێشتا هەست دەکەم لە تەنیشتمەوە دەڕۆیت،
ڕووناکی وەک نوێژێک،
وەک شاخێک بەهێزە.
تۆ بە گەنجی نەمردی، دایک.
تۆ لەناو مندا گەنج مایتەوە،
لە هەموو کارێکدا کە دەیکەم،
لە هەموو چاکەیەکدا هەوڵی دروستکردنی دەدەم.
وە تا ئەو کاتەی تۆم لەبیرە،
تا ئەو کاتەی ناوت بهێنم،
تا ئەو کاتەی لە دڵمدا تۆ هەڵدەگرم،
تۆ بەردەوام دەبیت لە ژیان.

شورش عەزیز سورمێ

شەممە ٤\٧\٢٠٢٦
کاتژمێر ٧ی ئێوارە

بە نامەنێری گشت شەمەندەفەرەکانی تەمەن بڵێ:
ئەمڕۆ نەوەستن لە چاوەڕوانیی هیچ ڕێبوارێکدا
با بێن کۆتایی هێڵەکان و
نەپێچێتەوە سەفەر جانتای هیچ دڵێک
بێئومێدی قەڵەمی ماڵئاوایی خەمخۆرێکی دەگرێتە دەست
ماندووی کۆڵانە پێچاوپێچەکانی عەشق
حورمەتی چاوەکزەکانی دایک
بێدەنگ دەڕێژێ ڕووباڕێک فرمێسک
کڕڕە کڕی کڕنۆشی غەریبیی
دەهاڕێ ئێسک و پروسکی
لەدووری منداڵ
بڵێ بەگەڕەک هێشتا زووە بۆ کۆچ
هێشتا تێر وەسفی تەمەن نەکراوە
ئەم نۆبەرەی ئازارە
مەزاری دڵتەنگیی خۆیی بووەتە ژوان
دانەنیشتوە تێر بەدڵ لە ژێر سێبەری دارتووەکانی سابوونکەران؛
نە بە بیاننووی ماندوێتی ڕێگا،
لەسەر سەکۆی بەر دەرگای ماڵە کۆنەکان،
نەیخواردۆتەوە قوومێک تاسەی ئاو لە دەستی نازداری کوڕە شەرمنەکانی شار
نەیشووشتۆتەوە بارانی پاییز ڕوومەتی
سپاردوویەتی تەنیایی خۆی بە سترانێکی حەسەن زیرەک
لەژێر کڵاوڕۆژنەی خانووەگڵەکانی بێدەنگی.

سلێمانیی
دڵکەش قادر

هەرسێ کتێبەکە لە چاپخانەی دێرین چاپکراون و لە شارۆچکەی سۆران بەردەستن

. کتێبی لە (دەروازەی فەلسەفەدا )و (مێژووی فەلسەفە) باس لە دیسپلین و مێژووی هزری فەلسەفی دەکەن.
سێیەمیان ( سیاسەت و دۆزی کورد) سەبارەت بە سیاسەت و هزڕی سیاسی ، پاشان باسکردنێکی مێژوویی ، سیاسی و هزرییە دەربارەی دۆزی کورد . هەر سێ کتێبەکە چاپی یەکەمن.

لێشاوی ئەدەبی نوێمان وا بۆ دەساڵ دەچێت بەرپابووە, تاکو ئێستایش کەفوکوڵی, ئەگەر لە زیادییشدا نەبێت، بەرەو نیشتنەوەیش نەچووە، ئەمەیش بێگومان سەرەڕای ئەوەی دەورێكی ئێجگار گەورەی لە پەرەسەندنی ئەدەبەکەماندا هەبووە و هەیە، بەڵام هەرگیزیش لە لایەنی بێسوود و بگرە تا زیانبەخشیش خاڵی نییە.
یەكێك لەو لایەنە زیانبەخشانەی ئەم لێشاوەیش نیمچە دیاردەیەکە جاروبار بەئاستەم و هەندێك جاری تریش زۆر بە زەق و ناهەموار دەردەکەوێت, لەو ئاوماڵکە دەچێت کە بەدەم ئاوێكی خوڕەوە هاتووبێت و هەندێك جار ئەوەندە پووش و پەڵاشی بێڕەگ و ڕیشە لە خۆی کۆبکاتەوە، کە مەترسیی ئەوەی لێبکرێت ئەو ئاوە خوڕە بپەنگێنێتەوە و لە ئاوەڕۆگەکەی خۆی دەری بکات و بەلایەکدا بیبات زیانی لە قازانجی زیاتر بێت، بۆیە پێویستی بە پاککردنەوە دەبێت. ئەم نیمچە دیاردەیەیش جۆرە نووسینێکە جاروبار بە ناوی (ڕەخنە) و هەندێك جاری کەمتریش بە ناوی(لێکۆڵینەوە)وە بەرچاو دەکەون.
ئەمجۆرە نووسینە ئەگەرچیش ڕووی کردووەتە مەیدانی ئەدەب، بەڵام حەقیقەتەکەی ئەدەب نییە و لە ناچارییە. چونکە ئەدەب ئەوەندە بەربڵاوە، دەکرێت بە بیانووی “ناوەڕۆك”ـــەوە ئەو جۆرە نووسینانە وا پیشان بدرێن کە دەربارەی ئەدەبن. زیاتریش لەبەر ئەوەی ئەدەبی هەندێك نەتەوەی تر لەبەر هۆی جیا لەمەی ئێستای ئێمە شتی وەهایان بە خۆیانەوە دیوە، بەڵام گشت ئەو ڕێیانەیش هەر بۆ بانە دەچن و هەر لە یەك قۆڵیشەوە ڕووی تێدەکەن، کە ئەویش ئەرکی ڕۆژانەی ئەدەب و ئاڕاستەکردنێتی بۆ خزمەتی ئەو فیکرەی ئەوان بانگی بۆ هەڵدەدەن. تەنانەت لە هەندێك شوێن و کاتیشدا ئەم بۆچوونانە وایان لە ئەدەب ویستووە ببێت بە سوخرەکێشێكی بێدەسەڵات و کەرەستەیەکی بێگیانی پڕۆپاگەندە، بەمەیش ئەدەبی هەندێك لەو نەتەوانەی تووشی ئەم دەردە هاتوون، وایان لێهاتووە بە چەندین قۆناغ لە پلەکەی پێشوویان دوابکەون. ئەدیبە ڕەسەنەکانیشیان تووشی بارێكی دوو سەرەی ناهەموار بوونە, یان مۆری ناپاکیی پێوەنان و پاراستنی داهێنانەکانیان و یانیش سەرشۆڕکردن بۆ (توانەوە) و نووسین بە پێی پێوانە و کێشانە بەزۆر سەپێنراوەکان. کە ئەمیشیان بەلای زوربەیانەوە ئەوەندە گرانبووە پێیان نەچووەتەسەر و زیاتریش هەر بە خۆ لەناوبردن لەو دەردە ڕزگاریان بووە.(١)
بۆیە ئەم دیاردەیەی لای خۆمان شتێكی سەیر و دەگمەن نییە، بەڵام دڵنیام ئەم کردەوەیە لەگەڵ ئەدەبەکەی ئێمەدا ناگاتە ئەم ڕادەیە، چونکە ئاووهەوای وڵاتەکەمان بۆ ڕەگداکوتانی گشت ڕووەکێك دەستنادات، بە تایبەتیش ئەگەر دڕکوداڵێك بێت بەدەم بایەکی ناوەختەی لە دوورەوە هاتووەوە هاتووبێت.
بێگومان من لێرەدا مەبەستم نییە و نایشکرێت گشت لایەنێكی وەها دیاردەیەك ڕوونبکەمەوە و چاریشی بۆ دابنێم، چونکە ئەمە کاری تەنیا کەسێك و تەنیا نووسینێكی وەك ئەمەی من نییە و کاروانی ئەدەبەکەمان بە ڕەسەنایەتیی خۆی دەتوانێت – زوو یان درەنگ – چارەسەری بکات. بۆیە من هەر تەنیا گۆشەیەك دەگرم و ئەوەندەی لە بارمدا هەبێت ڕوونی دەکەمەوە.
*ئاشکراترین مۆرکی ئەم دیاردەیە مەسەلەی فیکرە لە ئەدەبدا، کە بێگومان مەسەلەیەکی بێبایەخ و کەم نییە، بەڵام بێگومانیشە کە دەوترێت فیکر لە ئەدەبدا، پەیوەندیی ئەم دوو لقەی ڕۆشنبیریی تاڕادەیەك دەستنیشان دەبێت، کە ئەویش مەسەلەی فیکرە وەکو بەشێك لەو کەرەستانەی ئەدەب بۆ زیاتر خۆ بەهێزکردن بەکاری دەهێنێت..ئەمە ڕێك وەکو ئەوەیش وایە بوترێت: کۆمەڵایەتی لە ئەدەبدا و دەروونناسیی لە ئەدەبدا و ئایین لە ئەدەبدا و فۆلکلۆر لە ئەدەبدا و..هتد. واتە گشتەکە ئەدەبە و ئەوانی تر بەش و لقە بەشن..باوەڕیش ناکەم پێویست بکات بڵێین لق و بەش هەرگیز ناشێت لەم مەسەلانەدا جێگای گشتەکە بگرنەوە بەبێئەوەی گشتەکە بشێوێت، یان ببێت بە بەشێکی تر..بۆ نموونە با بڵێین: ئەگەر هاتوو دەروونناسیی لە ئەدەبدا بوو بە گشت شتێكی ئەدەبەکە، ئیتر ئەدەبەکە لە ئەدەبیی دەکەوێت، ئینجا نووسینەکە با کێش و قافییە، یان مەنەلۆج و دیالۆجیشی تیا بێت..ئەمە دەربارەی کۆمەڵایەتیی و زانست و فیکر و گشت لقەکانی تریش لە ئەدەبدا هەر وەهایە، واتە ئەگەر ئەدەب ته‌نیا وەکو فیکر، یان هەر یەکێك لە بەش و لقەکانی تری سەیرکرا نرخە ئەدەبییەکەی نامێنیت و لە ئەدەبایەتیی دەکەوێت و نایش بێت بەوانەیش. هەروەهایش ناشێت پێودانگەکانی ئەدەب بەسەر یەکێك لەوانەدا بسەپێنین، با بۆ ڕوونکردنەوەی مەبەستەکانی خۆی پەنایشی بردووبێتە بەر ئەدەب..بۆ نموونە”فرۆید” لەگەڵ ئەوەیشدا زۆر لە تیۆرەکانی لە ڕێگای ئەدەبەوە ساغکردووتەوە، بەڵام نووسینەکانی هەرگیز نەبوونە بە ئەدەب و هەر بە دروونناسیی ماونەتەوە. یان”زەردەشت وای وت”ی”نیتشێ”ی فەیلەسووف ئەگەرچیش لە شێوەی چیرۆك یان ڕۆماندا داڕێژراوە، بەڵام هەرگیز لەسەر ئەدەب دانەنراوە و ئەگەر وەکو ئەدەب سەیر بکرێت لە بەرهەمی ئەدیبێکی تازە پێگەیشتوو زیاتر نابێت.
ئەمانە بەدیهییاتن و هەر بۆ بیرخستنەوە و سوود وەرگرتن لەم نووسینەدا دەیانخەینە پێش چاو. ئەگینا باوەڕناکەم کەس هەبێت ئەوەندە خۆی گێل بکات داوا لە بولبول بکات فەردە گەنمی بۆ هەڵبگرێت و دەنگخۆشییشی لە گوێدرێژ بوێت!
*پەیوەندیی نێوان ئەدەب و فیکر پەیوەندییەکی – زیاتر لە گشت شتەکانی تر – پڕکێشەبووە و هەر لە سەرەتاوە بگرەوبەردەی زۆری لەسەر کراوە و دەکرێت. چونکە مەسەلەکە کێشەی نێوان دوو لای بەهێز و قووڵ و فراوانی ڕۆشنبیرییە و هەر لایەیش شۆڕەسواری خۆی هەبووە داکۆکیی لەسەر بکات و هەوڵبدات ئەو لایەکەی تر بۆ سوودی خۆی دەستەبەر بکات. بەتایبەتیش لەبەر ئەوەی هەردوو زیاتر هەر یەك کەرەستە بۆ بەدیهێنانی مەبەستەکانیان بەکاردەهێنن، کە ئەویش زمانە.
بەڵام لەبەر ئەوەی ئەدەب هونەرە و هونەریش لە ڕووی کاتەوە زۆر پێش فیکر و فەلسەفە کەوتووە و فراوانتر و قووڵتریش ڕەگی لە ناخی مرۆڤایەتییدا داکوتاوە، بۆیە فیکر و فەلسەفە بۆ چەسپاندنی چەمکەکانی خۆی پەنای بردووەتە بەر ئەدەب و هەر کە ئەدەب بە هانای نەهاتووبێت و لە قاڵبەکانی فراوانتر بووبێت و پەلوپۆی بڵاوتر هاویشتووبێت، فیکر ویستوویەتی بە جۆرێك ئاڕاستەی بکات بشێت ببێت بە کەرەستەیەك بۆ چەمکەکانی.
لێرەیشەوە کێشەیەك سەریهەڵداوە کە زیاتر کێشەی نێوان دەستەمۆکەر و دەستەمۆنەبوو بووە. تەنانەت ئەم کێشەیە لەلای هەندێك لە خاوەن بیران و فەیلەسووفە وشکەکان بووە بە هۆی پێکدادان و ساردەجەنگ. بۆیە دووهەزار ساڵ زیاترە”ئەفلاتوون”ی فەیلەسووف هیچ چارێكی نەماوە لەوە زیاتر کە شاعیران لە کۆمارە داتاشراوە هەرگیز بەدینەهاتووەکەی دووربخاتەوە و وەرزشەوانەکانی لەوان پێ پەسەندتر بێت. نەك ته‌نیا لەبەر ئەوەی وەرزشەوانەکان لە شاعیران بە پیل و بازوو و بەکارترن، بەڵكو لەبەر ئەوەیش شاعیران بیر و هۆشی خەڵكیش والێدەکەن بە یاسا و ڕێژیمی کۆمارەکەی دانەکەون..”چیخۆف”یش وەکو ئەدیبێكی داهێنەری مەزن لەم بگرەو بەردەیەدا بەشداریی کردووە و دەڵێت:”فیکر بدەرە لاوە..چ سوودێكی هەیە؟! ئێمە پێویستە لەسەرمان ڕاستگۆیانە و دڵسۆزانە دەربارەی ئەو شتانە بنووسین کە دەیانبینین و هەستیان پێدەکەین”(٢) ئەم وتەیە بە دەمی پاڵەوانی بەرهەمێكەوە نەوتراوە تا بڵێین مەرج نییە ڕای نووسەرەکە خۆی وابێت، بەڵكو لە گفتوگۆیەکدا دەربارەی ناوەڕۆکی چیرۆك وای وتووە. ئاشکرایشە “چیخۆف” ئەدەب بە زادەیەکی ڕەسەنی ژیان دەزانێت و لە کاروباری ئەقڵیی ڕووت جودای دەکاتەوە. بەڵام هەر بە بۆچوونە هونەرییەکەی خۆی لێكیشیان دانابڕێت و خاوەن بیر و فەیلەسووفان لە دنیاکەی خۆی دەرناکات، چونکە دەزانێت ژیان لەوە فراوانترە لە جێگای یەك لا زیاتری تیا نەبێتەوە. ئەمەیش جیاوازیی نێوان بۆچوونی بەربڵاوی پەلکەڕەنگینەئاسای ئەدەب و بۆچوونی وشکی لە قاڵب دراوی فەلسەفەیە، بۆیە دەڵێت:”من چونکە دەژیم و بیردەکەمەوە و لە کێشە و ئەندێشەدام، دیارە گشت ئەو شتانە لە نووسینەکاندا ڕەنگدەدەنەوە، ئیتر ئەگەر نووسەرێكی بەهرەمەندبم چ پێویستییەکم بە وشەی(فیکرە) و (نموونە)هەیە؟خۆ من نە مامۆستا و نە شێخ و نە پیاوی پڕۆپاگەندەنیم. من ڕاستگۆیانە وێنەی ژیان دەکێشم”(٣) ..ئینجا ئەگەر بزانین هەردوو وشەی”فیکرە” و “نموونە”وشەی “ناوەڕۆك”ی ئێستا دەگرێتەوە، بە تەواوی مەبەستەکەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە.
بەلای منەوە گشت ئەدیبێكی ڕەسەن ئەگەر وایشی نەوتووبێت، بە ئەدەبەکەی هەر ئەمەی چەسپاندووە، چونکە وەکو چۆن هیچ ئەدیبێك فیکرێكی دانەڕشتووە، ئەوهایش هیچ فیکرێك ئەدیبێكی ڕەسەنی دروست نەکردووە. بەڵام ئەمە هەرگیز ئەوە ناگەیەنێت ئەدیبە ڕەسەنەکان سەر بە هیچ فیکرێك نەبن و کەم تا زۆر تەعبیر لەو فیکرەیش نەکەن کە باوەڕیان پێیەتی. ئەگەرچیش زۆرجار هەبووە ئەدیبێك سەر بە فیکرێك بووە و بە ئەدەبەکەیشی شتێكی تری دەربڕیووە، باشترین نموونەی ئەمەیش”بەلزاك”ی سەر بە مەلیك و دارودەستەکەیەتی ، کە بە ئەدەبەکەیشی ڕوونترین شێوەی کێشەی نێوان ڕەنجدەران و چەوسێنەرانی کێشاوە…(٤) “یەسینین”یش دەربارەی خۆی بەدەم گۆڕهەڵکەنێکەوە دەڵێت:
لە ژیانیدا کەم بەدمەستیی نەکردووە
بەڵام هەرگیز نەیتوانیووە
پێنج لاپەڕە
لە”سەرمایە”بخوێنێتەوە.(٥)
ئینجا ئەوەی لێرەدا مەبەستمانە ئەوەیە هەندێك لەو نووسەرانەی ئەو جۆرە بە ناو ڕەخنە و لێکۆڵینەوانە لای خۆمان دەنووسن بە خۆیان بزانن و نەزانن لە دانیشتوانی کۆمارێكی وەك ئەوەی”ئەفلاتوون”ن و دەیانەوێت ئەو ئەدەبەی لە قاڵبەکانیان زیاتر پەلوپۆی هاویشتووبێت و لەگەڵ ڕێژیم و پەیڕەوەکانیاندا نەگونجێت، کۆمار بەدەر و ڕیسوای بکەن جا بە هەر شێوەیەك و بە هەر نرخێك بێت.
*خاڵێكی تری گرنگیش لەم دیاردەیەدا مەسەلەی ناوی”ڕەخنە”و”لێکۆڵینەوە”یە و ئاشکرایشە ئەم دوو وشەیە لە ئەدەبەوە هەڵقوڵاون و بەشێکن لێی، ڕەخنەگرانیش هەمیشە بەوە ڕێزی خۆیان لە دڵی ئەدیبان و خەڵکیشدا چەسپاندووە کە شارەزایەکی تەواوی ئەدەبی زمانەکەی خۆیان و پاشانیش گشت ئەدەبی جیهانیی بوونە و بە تەواوی سەریان لە هونەرەکانی ئەدەب و وردەکارییەکانی بەرهەمی ئەدەبی دەرچووە، ئینجا سەرەڕای ئەمەیش ڕۆشنبیرێكی هوشیاری گشت کۆڕەکانی تری ڕۆشنبیریی بوونە. ئەوەی لە هەندێك لەو ڕەخنە و لێکۆڵینەوانەدا دەبینرێت کە من لێرەدا مەبەستمن، ئەوەیە هەرە چاکەکانیان باسی گشت شتێكی تیایە ته‌نیا ئەدەب نەبێت! خۆ ئەگەر بڵێین پەنا دەبرێتەبەر گشت ئەو شتانە بۆ تیشك خستنە سەر ئەدەبەکە، وەهایش نییە. بەڵکو بە پێچەوانەوە ئەدەبەکە ته‌نیا کەرەستەیەکی بە سوخرە گیراوە بۆ ئەو مەبەستانەی تر، جا ڕەوابن یان ناڕەوا.
بەڵام هەندێكی تری – وەکو لەم نموونەیەی دەیخەینە پێش چاو-لە چەند کلیشە و وتەیەکی سواو زیاتر، کە وەکو قەوانی شکاو دووبارە دەبێتەوە، هیچی تری تیا نییە. ئەمەیش دیاردەیەکە کۆمەڵێك هۆی جیاجیای هەیە، لە سەرووی هەمووشیانەوە ئەوەیە”نان بۆ نانەوا و گۆشت بۆ قەساب”لەم سەردەمە جەنجاڵ و زۆر لایەنەدا کە زیاتر پێویستی بە خۆتەرخانکردن هەیە، باوی نەماوە و هەندێك لە قەسابەکان لەبەر هەر هۆیەك بێت بە خۆیان و کێردەکانیانەوە ڕوویان کردووەتە تەنووربانە سپییەکەی ئەدەبەکەمان و بە شێوەی پێشووی خۆیان ڕەفتار لەگەڵ نانی ئەدەبەکەماندا دەکەن.

دوای ئەم پێشەکییە گشتیی و ئێجگار کورتە, حەزدەکەم چەند خاڵێك دەربارەی ئەم نووسینەی خۆم بخەمە پێش چاو:
١ـــــ بە شێوەیەکی گشتیی بەرپەرچەکانم بە پێی ڕیزی نووسینەکەی نووسەر دەبێت، جا لەبەر ئەوەی ئەو هیچ مەنهەج و هێڵ و گونجاندنێکی بەکارنەهێناوە، بۆیە ئەمەی منیش ته‌نیا بریتییە لە چەند خاڵێكی جیاجیای لێرە و لەوێ.
٢ـــــ شیکردنەوەی ئەو چیرۆکانەی نووسەر باسی کردوون و خۆدان لە لایەنە هونەرییەکانیان زۆر بە کورتی و بە شێوەیەکی گشتییە و هەر ته‌نیا بۆ دەرخستنی ڕاستی و ناڕاستی و ڕوونکردنەوەیە.
٣ـــــ بە پێی توانا هەوڵم داوە بۆچوونەکانی خۆم بە وتە و نموونەی گەورە ئەدیبانی دنیا پاڵپشت بکەم، بۆ ئەوەی نەوترێت منیش قسە لە گیرفانی خۆمەوە دەردەهێنم و بە پێی بۆچوونی نەشارەزایانەی خۆم شتەکان لێك دەدەمەوە.
٤ـــــ دواییش ئەم گفتوگۆیە خاڵ بە خاڵ و هەنگاو بە هەنگاوی نووسینەکەی نەگرتووەتەوە، بەڵكو زیاتر شتە سەرەکیی و زەقەکانی گرتووەتەوە.

ئینجا با بە نموونەیەکی بچووکی لەو جۆرە ڕەخنانەدا بچینەوە کە ئەویش نووسینێکی”حەمەسەعید حەسەن”ــــە بە ناونیشانی “ئەو شاعیرانەی چیرۆك دەنووسن”(٦)
*بەر لە گشت شتێك ئەوەندەی من ئاگام لێبێت ئەم ناونیشانە پڕۆژەیەکی چیرۆکنووس “ڕەئووف حەسەن” بوو، لە کاتی خۆیدا هەندێك سەرنجیشی دەربارەی ئەم پڕۆژەیە بۆ من و چەند هاوڕێیەکی تریش باسکردووە..بەڵام هەرگیز سەرنجەکانی ئەو لەم نووسینە نەدەچوون.
*”حەمەسەعید”پاش سەرەتایەکی کورت دێتە سەر”کۆمەڵێ لەو چیرۆکانەی لەدوای ١٩٧٠وە بڵاوکراونەتەوە و نووسەرەکانیان شاعیرن”.(٧) یەکەم کەسیش “دڵشاد محەمەد ئەمین”ی شاعیر و چیرۆکنووسی هەڵبژاردووە و هەر خۆیشی دەڵێت:”دڵشاد شاعیرە، بەڵام چیرۆکنووسێكی بە تواناشە”. کەوابوو “دڵشاد”لەو شاعیرانە نییە کە جاروبار چیرۆکیش دەنووسن، بەڵكو سەرەڕای شاعیرێتییەکەی چیرۆکنووسیشە و بە پێچەوانەی ئەوانی تریشەوە دوو کۆمەڵە چیرۆکیشی بە ناونیشانەکانی”بە پەنجەکانم دەتبینم”و”دێر یاسین”ـــەوە لەچاپ داوە، ئەمە لەکاتێکدا هەندێك لە چیرۆکنووسەکانیشمان ئەمەیان نییە. بەمەیش لەوانی تر جودا دەبێتەوە و ناکەوێتە ژێر ناونیشانی نووسینەکەوە.
*نووسەر یەکەم چیرۆکیش”بووکەخان”ی هەڵبژاردووە، کە “محێدین زەنگنە”یش لە ژمارە”٤٥”ی گۆڤاری “ڕۆشنبیری نوێ”دا کورتە ڕەخنەیەکی بە زمانی عەرەبی لەسەر ئەم چیرۆکە نووسیوە لەگەڵ چوار چیرۆکی تردا، کە لە ژمارەی پێشووی ئەو گۆڤارەدا کرابوون بە عەرەبی و بڵاوکرابوونەوە.(٨) “حەمەسەعید”ئەگەرچی هەر ئەو شتانەی “محێدین زەنگنە”ی بە سەروگوێ شکاوی، یان بە ئاوەژووکراوی وتووەتەوە کەچی هیچ پەنجەیەکی بۆ ئەو نووسینە درێژنەکردووە!
*ئاشکرایشە ئەوەی “محێدین زەنگنە”ناوی”چەند سەرنجێکی خێرا”ی لێناوە زۆر وردتر و قووڵتر و تەنانەت بە قەوارەیش لەمەی ئەم زیاترە کە ناوی”لێكۆڵینەوە”ی لێناوە!
*جگە لەمانەیش”حەمەسەعید”ئەو چیرۆکە وەکو چیرۆکێكی پەروەردەیی لە قەڵەم دەدات، بەمەیش گیانی چیرۆکەکە-کە دراماییەکەیەتی-لە ناخەوە دەردەهێنێت، ئەمە بەلای خۆیەوە پێیاهەڵداوە!
*”حەمەسەعید”ڕای وایەکە”یەکێ لە مەرجەکانی چیرۆکی سەرکەوتوو ئەوەیە تا ماوەیەکی دوورودرێژ لە یادی خوێنەر ناچێتەوە”..بێگومان ئەمەیش لایەنی کارتێکردن و تام و لەزەت و دەروون ورووژاندنەکەی هونەر دەگرێتەوە، کەچی هەر خۆیشی دەمێك نییە بەوە تانە لە “سامی شۆڕش”دەگرێت کە وتوویەتی:”شیعر لەززەتێكە لە سەرووی هەموو لەززەتەکانەوە”.(٩) قەیدی چییە. شتێكی چاکە و چیرۆك و گشت هونەرەکانی تریش ئەم لایەنە بەدی بهێنن، بەڵام ئەمە هەرگیز مەرجی چیرۆکی سەرکەوتوو نییە و دەشێت چیرۆکی وا هەبێت کە دەستت دایێ تا تەواوی نەکەیت وازی لێنەهێنیت و کەچی نە چیرۆکی چاك و نە سەرکەوتوویش بێت. جگە لەوەی ئەم مەسەلەیە پەیوەندیی بە کۆمەڵێك لایەنی هونەریی و فیکریی و دەروونیی و ڕۆشنبیریی و کۆمەڵایەتیی و..شتی ترەوە هەیە و بەلای هەر کەسەوە بە جۆرێكە. بۆ نموونە چیرۆکە پۆلیسییەکانی”ئەگاسا کریستی”لەو چیرۆکانەن کە ڕەشە خوێنەر هەر ئەوەندەی دەستی دایێ تا تەواوی نەکات وازی لێناهێنێت و لە بەرهەمی تێکڕا گشت گەورە ئەدیبانی ئەم جیهانەیش لەناو زوربەی خوێندەواراندا بڵاوترن. چیرۆك و ڕۆمانەکانی”فرانسوا ساگان”یش لە فەرەنسادا لە گشت ئەوانی تر زیاتر دەخوێنرێنەوە. ڕۆمانی”باوکی ڕۆحیی”ی”ماریۆ پووزۆ”یش تا ئێستا زۆرترین دانەی لێ چاپکراوە و فرۆشراوە و ڕەنگە هەرگیزیش لە بیری هیچ خوێنەرێك نەچێتەوە، بەڵام ئەمانە لەگەڵ ئەوەیشدا هیچ نرخێكی ئەوتۆی نە ئەدەبیی و نە هونەریی و نە فیکریی و نە هیچی تریان نییە. بە پێچەوانەیشەوە زۆر لە شاکارە جیهانییەکان هەن بە کەم کەس دەخوێنرێنەوە، وەکو ڕۆمانی”گەڕان لە کاتە ونبووەکە”ی”مارسیل پڕوست”و ڕۆمان و زۆربەی چیرۆکەکانی “جێمس جۆیس”و چیرۆك و ڕۆمانەکانی”ئالان ڕۆب-گرێ”و..زۆری تریش. ئەمە سەرەڕای ئەوەی هەر لە بنەڕەتدا کەم کورتە چیرۆك هەیە بۆ ماوەیەکی دوورو درێژ لە بیری خوێنەردا بمێنێتەوە، چونکە کورتە چیرۆك وەکو چەشن خۆی ئەو توانایەی زۆر کەمە و ئەم قسەیە تۆزێك زیاتر بۆ ڕۆمان دەستدەدات.
نووسەر بۆ نموونەی ئەم قسەیەی”کوێرەوەری”(١٠)دەهێنێتەوە..ئەوی ڕاستی بێت من بۆ ئەم نووسینە بەو چیرۆکەدا چوومەوە، بەڵام کەس سوێندی لەسەرم نییە، تا تەواوم کرد چوار پێنج جار لاپەڕەکانیم هەڵدەدایەوە بۆ ئەوەی بزانم چەندی ماوە تەواو بێت. من ناڵێم ئەو چیرۆکە لە کاتی خۆیدا پڕ بە پێستی سەردەمەکەی نەبووە، بەڵام ئێستا”ته‌نیا چمکێکە لە مێژوو، مەگەر بایەخی سەرەکی چیرۆکەکە لەمەدابێ. دەنا ئەو واقیعە ئێستا نموونەی نەماوە و ئەگەر مابێتیش شێوەیەکی زۆر جیاوازی وەرگرتووە و تەواو گۆڕاوە”(١١)ئەم وتەیەی “حوسێن عارف”لێرەیشدا پڕ بە پێستێتی. دەربارەی ئەو جۆرە شێوەیەیش، “محێدین زەنگنە”دەربارەی چیرۆکی “خازێ”(١٢)، کە هیچ جیاوازییەکی لەگەڵ”کوێرەوەری”دا نییە، دەڵێت:”..نموونەیەکی دواکەوتووی نووسینە.. ته‌نیا ئەو مێژووەی هەڵیگرتووە، ئەگەر بە هانای بێت، وای لێداکات ناوی چیرۆکی لێبنرێت..چونکە سەر بەو سەردەمەیە کە هێشتا سنووری نێوان چیرۆك وەکو هونەر و چیرۆك وەکو وتارێكی ئینشایی(اصلاحي)ڕوون نەبوو بووەوە”.(١٣) بەمەیشدا دەردەکەوێت”حەمەسەعید”بە چێژ و بە بۆچوونیش لەگەڵ ئەو هەنگاوە پێشکەوتووانەی ئەمڕۆی هونەری چیرۆکنووسین و بگرە ژیانی پێشکەوتوویشدا نییە، بۆیە هیچ نموونەیەکی نوێ، یان نەمری نەهێناوەتەوە. هێنانەوەی ئەم نموونەیەیش دیارە پەنجە درێژ کردنێکە بۆ نووسینی چیرۆکی وەها، کە”..لە ئاستی تەکنیکی تازەدا ئەو بایەخەی نەماوە و بەکارهێنانی لە ئێستادا جۆرێكە لە دواکەوتن لە کاروان”.(١٤)
*”حەمەسەعید”لەمسەر تا ئەوسەری نووسینەکەیدا ئەوەندەی پێی بکرێت خۆی لە لایەنە هونەرییەکانی چیرۆکەکان پاراستووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا کە بە چەند قسەیەك ئەم چیرۆك بە سەرکەوتوو ئەوی تر بە سەرنەکەوتوو لە قەڵەم دەدات، بە بێئەوەی بە هیچ بەڵگەیەك ئەو ڕایانەی بچەسپێنێت، یان ئەو سەرکەوتن و نەکەوتنە دەربخات..دەڵێم لەگەڵ ئەوەیشدا-وەکو لەمەودوا ڕوونی دەکەینەوە-لە زوربەی بۆچوونەکانیدا بە هەڵەدا چووە.
بۆ نموونە دەربارەی چیرۆکی”محازەرەیەك دەربارەی کورتە چیرۆك و سۆ وەت”(١٥) دەڵێت:”..ئەو شێوە تەکنیکەشی دڵشاد فیکری چیرۆکەکەی پێ دەربڕیووە شێوەیەکی تازەی تایبەتە بە دڵشاد و..هتد”. کامە شێوە تەکنیك؟ سیمای ئەو شێوەیە چییە؟ کامانەن ئەو بناغە تەکنیکییانەی كاك”دڵشاد”چیرۆکەکەی پێ دەربڕیووە؟ تازەیی و تایبەتییەکەی لە چی و لە کوێدایە؟..هتد. نووسەر خۆی لە هیچ یەكێك لەم پرسیارانە نەداوە. بۆ نموونەی بە هەڵەدا چوونەکانیشی، سەرەڕای ئەوەی دەربارەی درامییەتە بە پەروەردەیی کراوەکەی چیرۆکی “بووکەخان”وتمان، لێرەیشدا کە بە”..سۆ وەت”دا زیاتر لە”بووکەخان”هەڵدەدات، هەر بە هەڵەداچووە و ڕایەکەی بە پێچەوانەوەیە! چونکە”..سۆ وەت”جگە لەوەی هەمووی بە”دیاڵۆگ”داڕێژراوە، ته‌نیا چەند دێڕێکی سەرەتاکەی و کۆتاییەکەی نەبێت، سەرەتاکەیشی تووشی ڕیپۆرتاژکاریی هاتووە، بەوەی باسی هونەری کورتە چیرۆك دەکات، ئینجا با چیرۆکەکە بە دەمی مامۆستایەکەوە بێت و جێگایش ژووری موحازەرەی کۆڵیجێك بێت. “دڵشاد”خۆیشی هەستی بەمە کردووە و لە ناونیشانەکەیدا ئیشارەتی داوەتێ کە نووسیویەتی:”محازەرەیەك دەربارەی کورتە چیرۆك و…”بەڵام”بووکەخان”:”بینایەکی هونەریی کۆکی هەیە..چونکە هۆ ئەنجامی لێدەبێتەوە و..ئەنجامیش دەبێتەوە بە هۆ بۆ ئەوەی ئەنجامێکی تری لێببێتەوە، بەمجۆرە حیکایەتی چیرۆکەکە لە چوارچێوەی پەیوەندییەکی پەرەسەندنانەی جەدەلییانەدا بە ڕێچکە درامییە توند و تیژەکەیدا دەڕوات..تا دەگاتە ئەنجامەکەی..”.(١٦)

*نووسەر هەرچەند خۆی لە قەرەی لێکۆڵینەوە و ڕەخنەی ئەدەبیی نەداوە و زیاتر پەنای بردووەتە بەر ئەو قسانەی کە هەر بۆ دەزگاکانی ڕاگەیاندن و کاری ڕۆژانەی ئاڕاستەکراو دەست دەدەن، نەك بۆ ئەدەبێكی نەمر و بە پێز..بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا کارەکەی بۆ نەچووەتە سەر و لە هەر شوێنێکدا زانیبێتی ڕاستیی بەرهەمەکان لەگەڵ بڕیارە پێشوەخت دراوەکانی خۆیدا ناگونجێن، دەستی کردووە بە بۆهەڵبەستن-وەك لێرەدا و دواییش ڕوونی دەکەینەوە-، دیارە ئەمەیش بە مەبەستی زڕاندنی ناوی هەندێك لەو ئەدیبانەیە.
*نووسەر دەربارەی چیرۆکی”کڵاوقووچ”(١٧)ی “شێرکۆ بێکەس”ئاوەها دەست پێدەکات:”ئافرەتێكی قەیرە کە (ڕێزپەڕیی!)هەیە و بۆ دامرکاندنەوەی ئاڵۆشەکەی پەنا دەباتە بەر پشیلەیش..هتد”. من لێرەدا داوا لە خوێنەران دەکەم بگەڕێنەوە سەر ئەو چیرۆکە و جارێك و دوان و دەیش بیخوێننەوە و بزانن ئەم قسەیە ڕاستە، یان وەك وتمان بۆهەڵبەستنە. بۆ ئەوەی خۆیان بڕیار لەسەر نیازی نووسەر بدەن لەم قسەیەی.
نازانم”باجی ئامە”ی قوربانیی دواکەوتن و نەخۆشیی ئاوڵە دەبێت چ(ڕێزپەڕیی)یەكی هەبێت ئەگەر حەز بکات وەکو گشت ئافرەتانی ئەم دنیایە شووبکات و ببێت بە دایك و دەورە سروشتییەکەی خۆی لە ژیاندا بگێڕێت؟خۆ ئەگەر بایەخدانەکەیەتی بە پشیلەکە، کە بۆ پڕکردنەوەی بێ منداڵییەکەیەتی، ئەوە ئاشکرایە هەرگیز وەکو سەگەکەی چیرۆکی”ماسیییەکی تازە”ی چیرۆکنووس”جەلیل ئەلقەیسیی”بۆ کاری سێكسیی بەکاری نەهێناوە.(١٨) بەڵکو وەکو منداڵی خۆی ڕەفتاری لەگەڵدا دەکات و هەر لەو خۆشەویستییە دایکایەتییەیشەوە هەندێك جار نوقوڕچیشی لێدەگرێت، وەکو چۆن دایك زۆرجار لەگەڵ ماچکردندا گازیش لە منداڵەکەی دەگرێت، کە ئەمەیش شارەزاییەکی تەواوی بارە دەروونییەکەی ئەو ئافرەتە شەعبییەیە. خۆ ئەگەر ئەو ڕستەیەیش بە (ڕێزپەڕ)دادەنێت کە دەڵێت: “..کە دائەنیشت پشیلەکە ئەچووە سەر ڕانی مت ئەبوو، ئەویش هێواش..هێواش دەستی بە پشت و کلکە قاوەیییەکەیدا ئەهێنا، پشیلەکە کلکی ڕەپ ئەکرد، ئینجا هەڵی ئەگێڕایەوە و ئەیخستە سەر پشتی..”هتد. ئەوا دیسانەوە ئەگەر بە هەڵەداچوون نەبێت، بۆهەڵبەستنە، چونکە گشت کەسێك پشیلە دەخاتە سەر ڕانی خۆی و دەست بە پشتیدا دەهێنێت، پشیلەیش کە دەست بە پشتیدا هێنرا هەر کلکی وا لێدەکات، جا ناوبردنی ئەم کارە بە”ڕێزپەڕیی”لەوە زیاتر نییە کە”چەپاندنی سێكسیی”زۆرجار وا لە ئادەمیزاد دەکات شتەکان بە جۆرێك لێكبداتەوە کە لەگەڵ خەیاڵە نائاسایییەکەی خۆیدا بگونجێت و ڕاستییەکە بە بارێكی تردا دەخات. تەنانەت لەزەت وەرگرتنەکەی”باجی ئامە”لەوەی منداڵەکەی پاڵەوانی چیرۆکەکە دەستی دەخستە سەر مەمکە”وەك لفکە شامییەکانی”هەر لە ئارەزووی دایکایەتییەکەوەیە، چونکە هیچ منداڵێکی نەبووە مەمکی بمژێت، خۆ ئەگەر وا نەبوایە بە جۆرێكی تر بەکاری دەهێنا.
بەم گفتوگۆیە دەمەوێت ڕاستی و ناڕاستی ئەو قسەیە دەربخەم، ئەگینا خۆدان لەم بابەتانە هیچ نەنگیی و ناشیاوییەکی تیا نییە و بە دەگمەن لە ئەدیبانی دنیا هەن جۆرێك لەو گیروگرفتە ئادەمیزادانانەیان نەکردووبێت بە بابەتی چەند بەرهەمێكیان، مەگەر ئەدیبانی وڵاتە دواکەوتووەکان، کە دەیانەوێت زۆر شت هەر لە ژێر پەردەی ئەستووردا بکرێت و کەس نەیخاتە پێش چاوان بۆ چارەکردن، یان هەر هیچ نەبێت بۆ وەرگرتنی وەکو تاقی کردنەوەیەکی نەرێنیی.
ئەگەر ئەدەب هیچ پەیوەندییەکی بە ژیانەوە هەبێت و بە چاوی”چیخۆف”و زوربەی گەورە ئەدیبان سەیری بکەین، کە دەربڕینێكی ڕاستگۆیانە و دڵسۆزانەی ژیان بێت، بێگومان وایش پێویست دەکات هەردوو دیوەکەی ژیان بگرێتەوە، چاك و خراپ، چاك بۆ پەیڕەوکردن و خراپیش بۆ چارەسەرکردن، یان خۆ لێلادان، بێگومان کۆمەڵگای ئێمەیش لە دنیادا تاك نییە و هێشتا نەگەیشتووینەتە ئەو لوتکەی پێشکەوتنەی کە هەموو “سوپەرمان”و بێ کەموکووڕی بین، بۆیە زۆر ئاسایییە ئەو کەموکووڕییانەمان لە ئەدەبەکەشماندا ڕەنگبداتەوە، چونکە ئەرکی ئەدیب ئەوە نییە”مامۆستا، یان شێخ، یان پڕۆپاگەندەچی”بێت و هەرگیزیش ئەدیبی دڵسۆز و بەرچاو ڕوون وەکو”وشترمەل”ی پێناکرێت، بۆیە گەورە ئەدیبانی دنیا تا ئێستا زیاتر لە پیشاندانی لایەنە نەرێنییەکاندا سەرکەوتوون وەك لە لایەنە ئەرێنییەکان. چونکە ژیان لە چاو ئەو دنیایەوە کە هونەرمەند دەیەوێت زیاتر نەرێنییە و هەرگیز بەو تۆزە ئەرێنییانە ڕازی نابێت. “جۆرج لۆکاچ”ی خاوەن بیر و ڕەخنەگر ئەم مەسەلەیە دەخاتە چوارچێوەی چینایەتییەوە و لە کۆمەڵگای بۆرژوازییدا حەز لە پاڵەوانی ئەرێنیی کردن بە بەشێك لە ئایدیۆلۆژیای بۆرژوازیی دادەنێت، کە دەڵێت:”ئەم مەیلە لە مەیلەکانی ئایدیۆلۆژیای بۆرژوازیی زۆر ڕوونتر لە مەسەلەی پاڵەوانی ئەرێنیی دەردەکەوێت”.(١٩)ئەم مەیلەیش بۆیە لە کۆمەڵگایەکی بۆرژوازییدا وەهایە چونکە: “دەستنیشانکردنی ئەو ناکۆکییانەی هیچ چارێکیان لە کۆمەڵگای بۆرژوازییدا بۆ نییە، گشت داوای پاڵەوانی ئەرێنیی کردنێك لە کەسە سەرکەوتووەکان لە گەروودا دەخنکێنێت”.(٢٠)جا نازانم مەسەلەکە بەلای”حەمە سەعید”ــەوە چۆن کەوتووەتەوە، کە ئاوەها بەکارهێنانی پاڵەوانی نەرێنیی لە بەرهەمەکانماندا تاوانبار دەکات؟!! بە هەرحاڵ..ئێمەیش لەگەڵ”گۆگۆل”دا دەڵێین:”هیچ غەمێکمان نییە ئەگەر پاڵەوانەکانمان بە دڵی خەڵکی نەبن”(٢١) چونکە ناتوانین بۆ زەوق و ئارەزووی هیچ کەسێك بە کاغەزی زەرد و سوور بیانڕازێنینەوە، ئەوە وتمان ڕووکەشەکانیشیانمان پێڕازایەوە، ئەی چی لە ناخیان بکەین؟! خۆ ناخ لە قاڵب نادرێت!
*چیرۆکی”کڵاوقووچ”سەرەڕای ئەوەی وەکو گشت چیرۆکێكی خۆڕسکی تر، پێشوەخت وەکو قاڵبێكی وشك بۆ دەربڕینی فیکرێك، یان دروشمێك دانەنراوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا خاڵی نییە لە کۆمەڵێك مەبەستی کۆمەڵایەتیی و خۆماڵێتیی و دەروونیی و شتی تر. ئەم چیرۆکە زیاتر وێنەکێشانی هەندێك لایەنی جوان و دووهەند لایەنی ناهەمواری ئەوسای گەڕەکێكی هەژاری شارێكی کوردستانە، کە”سلێمانی”یە و بە زمانێکی ساکاری گونجاو لەگەڵ ڕادەی تێگەیشتنی وەها منداڵێکدا، کە ئەگەر زیاتری لێداوابکرێت لەگەڵ(لۆژیك)ی چیرۆکەکەدا ناگونجێت، چونکە بەرهەمی ئەدەبیی لۆژیکی خۆی دەبێت لە خۆیەوە هەڵبهێنجرێت و ناشێت قاڵبێكی بەسەردا بسەپێنرێت هیچ پەیوەندییەکی پێوەی نەبێت.
بەڵام شێوەی گشتیی چیرۆکەکە بە تەوژمی هۆش و بە تایبەتیش بە مۆنۆلۆژی ناوەوەی ڕاستەوخۆ(٢٢)و بە دوو مۆنتاژی گەورەی زەمانیی کە یەکێکیان لەمڕۆوە بۆ ڕابوردووە و ئەوی تریشیان بە پێچەوانەوە، لەگەڵ کۆمەڵێك مۆنتاژی لێك نزیکدا داڕێژراوە..کەچی”حەمەسەعید”لای وایە “لەسەر شێوەی ڕیپۆرتاژ نووسراوە”، ئینجا نازانم چاوی بە سەرەتای چیرۆکەکە نەکەوتووە کە دەڵێت:”نازانم چۆن ڕێم کەوتەوە ئەو پیرە گەڕەکەی خوارووی شار..”تا دەڵێت:”..لاشەی نوقم بووی بیرەوەرییەکەم وردە وردە کەوتەوە سەر ئاو..”ئەمەیش گشت خوێنەرێكی ئاساییش دەزانێت گەڕانەوەیە بۆ دواوە و زیندووکردنەوەی هەندێك”بیرەوەری”یە. بیرەوەرییش شتی ناخە و ناخیش بە ڕیپۆرتاژکاریی هیچی لێدەرناکەوێت و ڕێك بە پێچەوانەی ئەم چیرۆکەوەیە. جا بۆیە دەڵێم ڕەنگ بێت “حەمەسەعید”ڕیپۆرتاژکاریی لە شێوەی هونەری شەپۆلی هۆش جودا نەکاتەوە و نەزانێت ئەمیان ڕێبازێكی گەورەی ئەدەبە و ئەویان کەموکووڕییەکە و هیچ پەیوەندییەکی بە ئەدەبەوە نییە و نە گەڕانەوە بۆ دواوە و نە چوونە ناخی پاڵەوانەکەوە و نە دەربڕینی هەست و نەستیانی تیا نییە، کە گشت ئەمانەیش هەموو خوێنەرێکی ئاسایی بە ئاسانی لە”کڵاوقووچ”دا هەستی پێدەکات..جا نازانم”حەمەسەعید”چۆن هەستی پێنەکردووە!؟خۆ بەکارهێنانی هەندێك شتی واقیعیش وەك”قاوەخانەی سەرچیمەن”هەرگیز چیرۆکەکە ناخاتە چوارچێوەی ڕیپۆرتاژکارییەوە، بەڵکو بە پێچەوانەوە بتەویی و باوەڕێکی زیاتر بۆ چیرۆکەکە دەستەبەر دەکات، بە دەگمەن چیرۆك و ڕۆمانیش هەیە هیچ ناو و ڕووداوێكی واقیعی تیا نەبێت، هیچیشیان بەوە نەبوونە بە ڕیپۆرتاژ..من وای بۆ دەچم ئەگەر”حەمەسەعید”پێشوەخت بڕیاری لەسەر ئەم چیرۆکە نەدایە، جا لەبەر هەر هۆیەك بێت، ئەگەر ڕاستیی شێوەکەیشی نەزانیایە، هەر هیچ نەبوایە بە واقیعی و کوردەواری لە قەڵەمی دەدا نەك ڕیپۆرتاژکاریی؟!…

• کۆتایی چیرۆکەکەیش بە هیچ جۆرێك وەها نەکەوتووەتەوە وەکو ئەو دەڵێت، چونکە بەکارهێنانی ژمارەیەك کە لە واقیعدا نەبێت بە هیچ جۆرێك چیرۆکەکە لە ڕیالیزمیی ناخات، خۆ “شێرکۆ بێکەس”ڕیپۆرتاژی نەنووسیوە تا گشت شتەکان بەبێ هیچ دەستکارییەك باس بکات، بە تایبەتی ئەگەر لە شوێنێكدا بۆ زیاتر شتێك خستنە سەر چیرۆکەکە پێویست بکات وەکو لەم چیرۆکەدا وایە و لەلایەن چیرۆکنووسەوە ئیشارەتێكی زیرەکانەیە بۆ ئەو سەردەمەی پاڵەوانەکە بە فلاشباك بۆی گەڕاوەتەوە. ئیتر نازانم ڕەمزی چی؟! و ڕووداوی گەورەی مێژوویی چی؟!و بوون و نەبوونی ئەو ژمارەیە لە”بەڕێوبەرێتی گواستنەوە و هاتوچۆ”ی سلێمانیدای چی؟!..وادیارە “حەمەسەعید”ئەم خاڵەی لەگەڵ”غەفڵەت”دا لە لا تێکەڵبووە، کە ئاسمان و ڕێسمانیشیان نێوانە..ئیتر لەم بۆچوونە هەڵەیەیشەوە کۆمەڵێك ئەگەری ناشیاوی ڕیزکردووە، کە پێویست بە باسکردن ناکەن چونکە بناغەکەیان هەڵەیە. پاشان دەڵێت:”کۆتایی هێنانیش بە ژیانی پاڵەوانەکە بەو جۆرە ناماقووڵە..”، ئەوەی ڕاستی بێت لە یەکەم خوێندنەوەدا منیش ئەم کۆتایییەم زۆر بە دڵ نەبوو، نەك لەبەر ئەوەی بە”ناماقووڵ”م دەزانی، بەڵکو لەبەر ئەوەی وامدەزانی لە پڕێکدا هاتووە و هیچ ڕێخۆشکردنێك لە چیرۆکەکەدا بۆ ئەو کۆتایییە نییە، بەڵام هەر کە تۆزێك لێی وردبوومەوە دڵنیابووم کە ئەوە ته‌نیا کۆتایییەکی شیاوە بۆ “باجی ئامە”-نەك پاڵەوانەکە، چونکە منداڵەکە پاڵەوانە-و بۆ چیرۆکەکەیش. بۆ”باجی ئامە”، چونکە لە چیرۆکەکەدا ڕێی بۆ خۆشکراوە کە هەر خۆی دەڵێت، “-شل بوونی چی..دنیا پێنج و دوو ڕۆژێكە، گەنجین با بێ دڵیی خۆمان نەکەین”. چیرۆکەکەیش خۆ هەر دەبوو کۆتایی بێت، هەواڵی نەمانی”باجی ئامە”یش باشترین لەنگەرە بۆ چیرۆکەکە، ئەمە جگە لەوەی شتێكی سەیر دەبێت بە نووسەر بڵێین چیرۆکەکەت وا لێمەکە و وا لێبکە! چونکە ئەگەر وەها بە فیتەر و دارتاشیش بڵێیت شاربەدەرت دەکات. بۆ بەرهەمی ئەدەبییش پێویستە بەڵگە بۆ نیشانەی گونجاویی و نەگونجاویی لایەنێك لە دەقەکە خۆیەوە هەڵبهێنجرێت، لێرەدا ئەگەر پەنا ببەینە بەر واقیعیش هەر ئەو ئەنجامە زۆر نزیکە لە ڕوودانەوە و هەرگیز نەك ناماقووڵ نییە، بەڵکو زۆر ئاسایییە ئافرەتێكی ئەوسا، کە ئێستا بێگومان پیرێژنێكی پەککەوتەی بێکەس و هەژارە، بیەوێت لە جادەیەکەوە بپەڕێتەوە و یەكێك لەو ئۆتۆمبێلە بە پەلە و گوێنەدەرانە بیکەن بە ژێرەوە..جا ئەگەر ئەمە ناماقووڵ بێت دەبێت بە هەندێك شتی تر چی بڵێین کە ڕۆژانە لە ژیانماندا ڕوودەدەن؟!
  *سەیریش ئەوەیە”حەمەسەعید”بە دەنگێك کە تادێت زیاتر هەڵدەچێت دەڵێت:”تەنیا مەبەست ختووکەدانی عاتیفەی خەڵکیییە”، لە کاتێكدا “شێرکۆ بێكەس”هیچ جۆرە سۆزێكی دەربارەی ئەو سەرئەنجامە دەرنەبڕیوە و مەسەلەی سۆزەکەی بە تەواوی داوەتە دەستی خوێنەران خۆیان. ئەمە لە کاتێكدا دەربارەی هەندێك لەو چیرۆکانەی لە فیلمە هیندیی و میسرییە فرمێسك سواڵکەرەکان دەچن هیچ شتێكی وەها ناڵێت و بگرە بە دڵیشین! لەم “بانێکە و دوو هەوایە”یش سەیرتر ئەوەیە ئەگەر لە ڕووی”ختووکەدانی عاتیفەی جەماوەر”ەوە بەراوردێكی هەر ئەم نووسینەی”حەمەسەعید”خۆی لەگەڵ ئەو چیرۆکەدا بکەین..
  *لە هەموو ئەمانەیش سەیرتر ئەوەیە کە دەڵێت:”بە لابردنی دوا پەرەگرافیش نەك هەر کەلێن ناکەوێتە چیرۆکەکەوە، بەڵكو چیرۆکەکە لە کەناری ڕاستەقینەی خۆیدا ئارام دەگرێ”، نازانم بە چ ئەقڵێك دەشێت ئادەمیزادێك لە ساڵێ ١٩٧٨دا-کە ساڵی نووسینی چیرۆکەکەیە-لە شوێنێکدا هەندێك ڕووداوی ساڵی١٩٤٨ی بیر بکەوێتەوە و چەند دەقیقەیەك بە خەیاڵ و بە هونەری چیرۆك بگەڕێتەوە بۆ سەردەمی منداڵیی خۆی و ئیتر هەر بە منداڵیی بمێنێتەوە و مێژوویش”٣٠”ساڵی ڕەبەق بگەڕێنێتە دواوە! ئەگەر ناماقووڵ لە دنیادا هەبێت هەر ئەمەیە.
  *خاڵێكی تریش لەو سەیرانە ئەوەیە نووسەر دوای ئەوەی چیرۆکەکە بە ڕیپۆرتاژکاریی گوناهبار دەکات، هەر دوای نیو لاپەڕە بەرپەرچی خۆی دەداتەوە و دەڵێت:”..گێڕانەوەی چیرۆکەکە لە شێوەی نوێدایە..”! بەڵام لێرەیشدا خۆی ئاسایی نە جۆری نوێیەکە دەردەخات و نەیش دەیسەلمێنێت ئایا ئەم قسەیەی دوایی ڕاستە، یان ئەوی پێشووی؟!

*لە چیرۆکی”ئەو شەوانەی بۆت ئەگریم و ئەو ڕۆژانەی لە بیرم ناچیتەوە”(٢٣)ی “عەبدوڵڵا عەباس”دا، نووسەر لەبەر هەر هۆیەك بێت کرۆك(تێمە)ی چیرۆکەکە پشتگوێ دەخات و بە هەندێك لەیەنی لاوەکییەوە دەنووسێت، بۆ ئەوەی ئەو قسانە دووبارە بکاتەوە کە ئەوەندە وتراونەتەوە بێتام بوونە، بۆیە بە پێویستی نازانم لەسەری ڕابوەستم و ته‌نیا ئەوەندە دەڵێم کە هەرگیز مەرج نییە تیۆرەکان بۆ گشت سەردەم و لە گشت شوێنێكدا لەگەڵ واقیعدا بگونجێن.
*دواییش نازانم”حەمەسەعید”بۆ لە پڕێکدا لە “عەبدوڵڵا عەباس”دەبێت بە”کاسۆلیکیی”و باوەڕ بە ژن و مێردایەتیی هەتا هەتایی دەهێنێت، ئەگەر ئەو پەیوەندییە سەرنەکەوتوویش بێت؟! ئەوەندەی من بیزانم لە مانیفێستەکەدا بە پێچەوانەوەیە..لێرەیشدا دەڵێم ئەگەر ئەم چیرۆکە هی “عەبدوڵڵا عەباس”نەبوایە و نووسەر هەوەسی هەبوایە دەیتوانی وا لێكیبداتەوە کە هەوڵێکە بۆ گۆڕینی واقیعیکی تاڵ و ڕزگاربوون لە کۆت و پێوەندێك کە پاڵەوانەکە هەوڵی پچڕاندنی دەدات..
پاشان نووسەر حەماسەتێكی تەواو دەیگرێت و نەبرەی وتارەکەی تەواو بەرز دەکاتەوە و دەڵێت:”لێرەدا ڕوودەکەمە ئەوانەی کە وا تێدەگەن ڕاستگۆیی لەوەدایە کە چیرۆکنووس، یا شاعیر بەرهەمەکانی ئاوێنەی ڕاستەقینەی هەڵسوکەوت و تەنگوچەڵەمە و ئاوات و خواستی کەسیییانەی خۆی بن کە ئەمە ئەوپەڕی (نێرگزیییەتە). یان لە چاکترین حاڵەتدا دەربڕینێكی فۆتۆگرافییانەیە لە واقیعێکی مەییو”..پێش ئەوەی ڕاستیی ئەم قسەیە ڕوون بکەینەوە، حەزدەکەم لەسەر وشەی”فۆتۆگرافی”ڕابوەستین، بۆ ئەوەی بزانین ئەم نووسەرە چەند لە سەرەتا و بناغەکانی نەك چیرۆك و لێكۆڵینەوە و ڕەخنە، بەڵکو زانیاریی گشتیی دەزانێت؟..وشەی”فۆتۆگرافی” وێنەی ئاسایی سەر کاغەز دەگرێتەوە، کە لە ئەدەبیشدا شتێك بە فۆتۆگرافییانە لە قەڵەم دەدرێت، وا دەگەیەنێت ئەو بەرهەمە وەك وێنەیەکی ئاسایی کە بە کامیرە گیرابێت وایە، واتە نە جووڵە و بزوان و نە شیکردنەوەی ناخی پاڵەوانەکان و نە هەست و سۆزیان و نە هیچ شتێكی تری وەهای تیا نییە، بەڵكو بریتییە لەوەی بە چاو دەیبینیت و دەیخەیتە سەر کاغەز..کەچی ئەم ڕێك بە پێچەوانەوە، ئەو وشەیەی بۆ شتە زۆر ورد و تایبەتییەکانی ناخی پاڵەوانەکان بەکارهێناوە! بە ڕاستی کامیرایەکی سەر سووڕهێنەر و داهێنانێكی تەکنۆڵۆژیی مەزنە ئەوەی بتوانێت وێنەی”تەنگوچەڵەمە و ئاوات و خواست”و ئەمجۆرە شتانەی ناخ بخاتە سەر کاغەزی وێنەی فۆتۆگرافی؟!
ئەمە هیچ، با بێینەوە سەر مەبەستەکە، کە بە توندوتیژییەکەیدا دیارە تاوانبارکردنە، با وشەکان لە جێی خۆیشیاندا نەبن. من پێش ئەوەی خۆم هیچ بڵێم شاکارە هەرە مەزنەکانی ئەم دنیایە بە نموونە بۆ پووچکردنەوەی ئەو قسەیە دەهێنمەوە، وەکو”پیرە و دەریا”و گشت بەرهەمەکانی”هەمەنگوای”(٢٤) و “یۆلیسیس”ی”جێمس جۆیس”(٢٥)و “گەڕان لە کاتە ونبووەکە”ی”مارسیل پڕوست”(٢٦) و زۆر تا کەمی سەرتاپای بەرهەمەکانی “دیستۆیڤیسکی”و”لیۆ تۆڵستۆی”و”شەکسپیر”(٢٧) و زوربەی شاکارە ئەدەبییەکانی گەورە ئەدیبانی دنیا، کە بە ئاشکرا ڕەنگدانەوەی ژیانی نووسەرەکانیانی پێوە دیارە و ئەوەیش ڕای گەورە ڕەخنەگران و لێکۆڵەرەوانی دنیایە، کەسێك مەبەستی بێت زۆر بە ئاسانی دەگەڕێتەوە سەریان، وەك لە پەراوێزەکاندا دیارییم کردوون..ئینجا ئەدیب و خوێنەری کورد نازانێت بە کلکی کەڵەشێرەکە باوەڕ بکات، یان بە قسەکەی مەلای مەزبوورە؟! هەر کەسە و ئارەزووی خۆیەتی. بەڵام من باوەڕناکەم ئەدیبی ڕەسەن ئەگەر لە تاقیکردنەوەیەکدا قاڵ نەبووبێت و بە تەواوی ئاگاداری گشت لایەنێكی ئەو بابەتە نەبێت کە لەسەری دەنووسێت و گشت خۆشیی و ناخۆشییەکی ئەو بارەی نەچەشتووبێت، باوەڕ ناکەم بتوانێت بەرهەمێكی ڕاستگۆ و پوخت بهێنێتە بەرهەم. دارتاش و بەرگدروو و ئەوانی تر دەتوانن بە پێی کەتەلۆگ و پێوانە و کێشانە چیت بوێت بۆتی دروست بکەن، بەڵام ئەدەب هێشتا ئەوەندە بازاڕی نەبووە وەهای لێبێت و ئەدیبی ڕاستگۆ و دڵسۆزیش بەر لە گشت کەسێك بۆ خۆی دەنووسێت و داهێنانی ئەدەبییش کارێكی تەواو تاقەکەسییە(٢٨) و هەرگیزیش بە خوێندنەوەی چەند سیپارەیەك وەدەست نایەت. بەڵام ئەوەیش هەیە پێویستە ئەو تاقیکردنەوە و هەست و نەستە خودییانە-نەك شەخسییانە-پێزێكی ئەوتۆیان بدرێتێ تا ببن بە شتێكی گشتیی، ئەگەرچی زوربەیشیان هەر خۆیان لە خۆیاندا گشتییشن.(٢٩) مەگەر یادگارنامە و نامە تایبەتییەکان نەبێت، کە ئەوانیش زۆرجار لە سنووری تایبەتی دەردەچن و دەبن بە شتێكی بە کەڵك بۆ گشت کەسێك، وەکو یادگارنامەکانی”پاپلۆ نیرۆدا”و”کازانتزاکی”و نامە تایبەتییەکانی”کافکا”و”سەیاب”و زۆر و زۆری تر..
لە شیعریشدا داوا لە نووسەر دەکەم با شیعرەکانی”گۆران”ی نەمری خۆمان و”یەسینین”ی ڕووسیی و هەر کەسێكی تر کە ئەو لەم دنیایەدا هەڵیدەبژێرێت بخوێنێتەوە، بۆ ئەوەی بە چاوی خۆی ببینێت جوانترین و ڕاستگۆترین و کاریگەرترین پارچە شیعر هەر ئەوانەن کە”ئاوێنەی ڕاستەقینەی هەڵسوکەوت و تەنگوچەڵەمە و ئاوات و خواستی”خودیی شاعیرەکەن و ئەو قسە زۆر باوەڕ بە خۆیەی ئەو پووچ دەکەنەوە، کە نازانم لە کوێوەی هێناوە و..ئەگەر بێئاگایی نەبێت لە ئەدەب لە چییەوە پێی گەیشتووە؟!

*”حەمەسەعید”دەربارەی چیرۆکی”چاوەڕوانی”(٣٠)ی منیش دەڵێت:”..بە (مەنەلۆژی)ناڕاستەوخۆ دەست پێدەکات”، ئاشکرایە کە”مەنەلۆژی ناڕاستەوخۆ وا لە خوێنەر دەکات بەردەوام هەست بە نووسەر بکات”(٣١)، واتە پاڵەوانەکە خۆی نادوێت، بەڵكو نووسەرەکە خوێنەر دەباتە زەینی پاڵەوانەکەوە و هەست و بیر و لێکدانەوەکانی بۆی دەردەخات، بە پێچەوانەی چیرۆکەکەی منەوە کە لە یەکەم وشەوە تا دوا وشە بە مەنەلۆژی ناوەوەی ڕاستەوخۆی تەواو نووسراوە، واتە نووسەر خۆی پاڵەوانە و لە ڕێگای ئەویشەوە خوێنەر ڕاستەوخۆ بە چاوی پاڵەوانەکە دەبینێت و بە مێشکی ئەو بیردەکاتەوە و لە ناو زەینی ئەودایە(٣٢)، واتە خوێنەر خۆی دەبێت بە پاڵەوانەکە، ڕاستەوخۆیییەکەیشی لەمەدایە، سەرەڕای چەند وردە بناغەیەکی تری ئەم تەکنیکە کە کات و شوێن و کەسانی ناوەوەی پێدەگۆڕدرێت(٣٣). خۆ ئەگەر نووسەر ئەو قسەیەی دەربارەی”کڵاوقووچ”، یان”ڕەشەڕاو” بکردایە، دەوترا لێی تێکچووە و تا ڕادەیەك چاوی لێدەپۆشرا، بەڵام بۆ ئەم چیرۆکە..هیچ بیانوویەکی بۆ نییە نەشارەزایی نەبێت..خۆ نایشکرێت منیش وەکو ئەو بڵێم”عەرزی عەزەڵاتە”، چونکە هەر گۆشتیشی پێوە نییە!
*پاشان دەڵێت:”پاڵەوانی چیرۆکەکە مرۆڤێكی بێزار و بێئومێدە، لە جێیەکی دیاری کراودا ڕاوەستاوە و چاوەڕێیە (قاپی)(ڕەحمەتی) بۆ بخرێتە سەرپشت..”گشت ئەو شتانەی دەربارەی پاڵەوانی نەرێنیی و ئەرێنیی و وازهێنانی نووسەر لە کرۆکی چیرۆکەکە و بە هەندێك لایەنی لاوەکییەوە نووسان و ئەو شتانەی تری دەربارەی هەندێك لایەنی”کڵاوقووچ”و چیرۆکەکانی “عەبدوڵڵا عەباس”وتم لێرەیشدا هەر وان و پێویست بە دووبارەکردنەوە ناکەن. بۆ نموونە”حەمەسەعید”دەڵێت:”..ڕاوەستاوە..”، منیش دەڵێم تۆ بڵێیت چیرۆکەکەی خوێندبێتەوە؟! ئەگینا چ خوێنەرێك-نەك لێكۆڵەرەوەیەك-هەیە نەزانێت ئەمە”دانیشتن”دەگەیەنێت”ئا ئێرەی وت. ئەو پەنایە باشە، ڕووبارەکە و دیمەنی خۆرنشین لەو دیو جامەکەوە. سەر دەنێم بە سەرییەوە و..هتد”؟ باشە باوکم ئەوە وتمان ئەم ڕستەیە لەوە ئاڵۆزترە”حەمەسەعید”بتوانێت لێکیبداتەوە..خۆ ئەو”مۆتیف”واتە ڕەسمەی لە ژێر ناونیشانی چیرۆکەکە چاپکراوە ئاشکرایە. بەهەرحاڵ، ئەمە بایەخێكی ئەوتۆی نییە لەوە زیاتر کە دەردەکەوێت ئەو چەند لەو بەرهەمانە وردبووەتەوە، ئینجا نووسینەکەی نووسیوە و چەند هەست بە لێپرسینەوە بەرامبەر بەو شتانە دەکات کە وتوویەتی، پووچگەرایی هەرگیز نەگەیشتووەتە ئەم ڕادەیەی گوێنەدان! هەر بۆیەیش هیچ سەیر نییە بۆ ئەو بە ژووانێكی دڵداریی بڵێت(قاپی)(ڕەحمەت)، ئەگەر هەر زانیبێتی کرۆکی چیرۆکەکە چاوەڕوانی کردنێكی دڵدارێكە! چونکە ئەو لەبەر سەرقاڵیی بە شتی ترەوە ماوەی دڵداریی کردنی نەبووە و بەلایەوە شتێكی ناهەموارە ئادەمیزادێك دڵداریی بکات، یان هەر لە چیرۆکێکدا باسی ژووانێكی دڵداریی بکات، چونکە ئەم کارە خزمەتی لایەنە فیکرییەکەی ناکات!
*ئینجا نازانم پیاو لە کاتی چاوەڕوانی کردنی دڵدارەکەیدا کە لەسەر ژووانێك لە گەڵیدا ڕێك کەوتووبێت دەبێت چ ڕۆڵێكی هەبێت، یان نەبێت، کە ئەو دەڵێت:”..بە بێ ئەوەی هیچ ڕۆڵێكی هەبێت”، بە تایبەتی ئەگەر چیرۆکەکە هەوڵدانێك بێت بۆ دەربڕینی ئەو تاقیکردنەوەیە بە گشت پەژارە و نیگەرانییەکییەوە.. تۆ بڵێیت”حەمەسەعید” داوا لەو ئاشقە بەدبەختە بکات بۆ ئەوەی”ڕۆڵی هەبێت”دەست بداتە چەکێك و بچێت دڵدارەکەی بە زۆر بەکێش بکات و هەر بە زۆری چەك گشت ڕاز و نیازێكی دڵە پەرۆشەکەی بۆ باس بکات؟!
*”حەمەسەعید”دەڵێت:”کەسێ باوەڕی بە توانای مرۆڤ هەبێت دەگاتە ئەو قەناعەتەی کە مرۆڤ دەتوانێت هەموو کۆسپەکانی بەردەمی تەخت بکات و ئەم دامودەزگایە بڕووخێنێ کە دەیکاتە بورغویەك لە ئامێرێكدا”بەڵام “جۆرج لۆکاچ”لە هەمان ڕوانگەوە دەڵێت:”خەڵکی هەموو یاریی دەستی هێزە کۆمەڵایەتییە-ئابوورییەکانن و ویست و بگرە نیازە ڕەوشت بەرزەکانیشیان هیچ کارێكی ئەوتۆ ناکاتە سەر چارەنووسیان”(٣٤). منیش لەگەڵ “هەمەنگوای”دا دەڵێم:”دەشێت ئادەمیزاد تێك بشکێت، بەڵام هەرگیز نابەزێت”. ئەمە وتەی ئەدیبێكە کەم تاقیکردنەوەی جیهانیی و تایبەتی هەبووە لە ژیانیدا خۆی تێنەهاویشتووبێت و ئەوی تریشیان وتەی خاوەنبیرێكی پێشکەوتنخوازی بەناوبانگ و لێكۆڵەرەوەیەکی سەرکەوتووە و ئەوەیش قسەی یەکێكە لەو ڕەخنە و لێكۆڵینەوە نووسانەی بوونە بە تووشی ئەدەبەکەمانەوە! جیاوازیی نێوان سەرنجی یەکلایی و ڕووکار و سەرنجی فیکریی مولتەزیم و سەرنجی قووڵ و گشتگیرانەی مرۆڤانەیش لە نێوان ئەم سێ وتەیەدا زۆر ئاشکرایە. ئینجا نازانم پێویست دەکات بڵێم ئەو قسەیەی نووسەر لەو جۆرە قسە زیاد لە پێویست خۆش باوەڕانەیە کە زیاتر بەلای گێلۆکەییدا دەدات و بۆ فریودانی ساویلکەکان دەست دەدات نەك بۆ ئەدیبێك، یان مرۆڤێك هەردوو دیوەکەی ژیان ببینێت.
*پاشان دەڵێت:”(فیکری)چیرۆکەکە لەوەدا کۆدەبێتەوە کە سەڵاح پێمان دەڵێت: هەموو ڕۆژ و مانگ و ساڵەکان وەك جەوهەر لە یەك دەچن..”باوەڕتان بێت کە ئەمەم خوێندەوە خێرا بە چیرۆکەکەدا چوومەوە، وتم نەوەکو لە چاپکردندا وەها ڕستەیەکی نووسینێكی تری تێکەوتووبێت! بەڵام دوایی بۆم دەرکەوت ئەمەیش یەکێكە لەو بۆ هەڵبەستنانەی کە چەند جارێك لەو نووسینەدا دووبارە بووەتەوە، مەبەستەکەیش ئاشکرایە بۆ ئەوەیە ئەوەی لە دواییدا وتوویەتی بیڵێت، ئەگینا وەك ڕوونمان کردەوە مەبەستی چیرۆکەکە ئاشکرایە و وشەی (فیکر)یش هەرگیز بۆ ئەم چیرۆکە دەست نادات، وەکو بۆ زۆربەی هەرە زۆری بەرهەمی ئەدەبیی و هونەریی ئەم دنیایە دەست نادات(٣٥)، ئەمەیشیان هەر ڕوونکردنەوە.
*دوایی بە هەوایەکی تر لەسەر هەمان ئاواز دەڵێت:”سەڵاح لەم چیرۆکەیدا تازەترین تەکنیکی بەکارهێناوە، بەڵام تازەگەریی و نوێکردنەوە و داهێنان ئەوە نییە تەنیا شێوە بگرێتەوە، بەڵكو بە پلەی یەکەم ناوەڕۆك دەگرێتەوە، بۆیە تازەگەریی و نوێکردنەوە تەعبیرکردنە لە فیکری پێشکەوتووخوازترین هێزی ئەم سەردەمە”. منیش لەگەڵ تێکڕای هونەرمەندانی ئەم دنیایەدا دەڵێم:”تازەگەریی و نوێکردنەوە”بە پلەی یەکەم و دووەم و سەدەمیش هەر پەیوەندیی بە تەکنیك و هونەری بەرهەمەوە هەیە(٣٦)، جا ناوەڕۆك بەلای ئەم، یان ئەوەوە چاك بێت، یان خراپ. بە پێچەوانەیشەوە هیچ ناوەڕۆكێكی بەرز نەك هەر نووسەر ناکات بە تازەگەر و نوێخواز و داهێنەر، بەڵكو نووسینیش ناکات بە بەرهەمی ئەدەبیی، یان هونەریی، چونکە دەشێت نووسەرێك بە وتارێك باشترین ناوەڕۆك و بەرزترین فیکر دەرببڕێت و نووسینەکەیشی هەرگیز نەك”تازەگەریی و نوێکردنەوە و داهێنان”نەبێت، بەڵکو ئەدەبیش نەبێت، بە پێچەوانەی ئەمەیشەوە دەشێت بەرهەمێك ناوەڕۆکێكی زۆر ئاسایی، یان بێكەڵك، بگرە تا خراپیشی هەبێت و کەچی بەرهەمەکەی تازەگەریی و نوێکردنەوە و داهێنانیش بێت..نموونەی بابەتی یەکەم گشت مرۆڤپەروەرە(نائەدیبەکان)ی دنیا دەگرێتەوە، هەر لە پێغەمبەرانەوە تا بە فەیلەسووف و سیاسیی و گشت ئەوانی تر دەگات، کە بە وتە و بە نووسین خزمەتی مرۆڤایەتییان کردووە، بەڵام هەرگیز نەبوونە بە ئەدیبیش تا بە تازەگەر و نوێکەرەوە و داهێنەری ئەدەبییان دابنێین. بۆ نموونەی”تازەگەریی و نوێکردنەوە و داهێنان”بە ناوەڕۆکی ئاسایی، پێش گشت کەسێك”گۆران”ی نەمر دەهێنمەوە، کە ناوەڕۆکی زۆر لە شیعرەکانی جوانیی ئافرەت و سروشتە و شیعر لەوەتەی هەیە بەکاریان دەهێنێت، کەچی”گۆران”ئەوپەڕی داهێنان و نوێکردنەوە و تازە- گەرییشی تیا بەدیهێناوە، بگرە”گۆران”زیاتر بە ناوەڕۆکە ئاسایییەکان نوێیی و داهێنانی وەدەست هێناوە وەك لە شیعرە بە ناوەڕۆك بەناوبانگەکانی..”هیگل”ی فەیلەسووف لەم بارەیەوە دەڵێت:”کاری هونەریی بریتییە لە لایەنە تەکنیکییە ڕووتەکەی”(٣٧). ئەگەر وا نەبێت چۆن ناوەڕۆکێکی بێكەڵكی وەك ئەوەی تابلۆی”ئافرەتانی ئەفینیۆن”ی هونەرمەند”پابلۆ پیکاسۆ”دەبێت بە”شۆڕشێکی ڕەسەن”لە هونەری نیگارکێشاندا؟!(٣٨) خۆ “ناوەڕۆکەکەی بریتییە لە پیشانگای بەر دەرگای سۆزانی خانەیەك”(٣٩)کە وێنەی چەند ئافرەتێكی ڕووتی ناشیرینن. تازەگەریی و نوێکردنەوە و داهێنان لەم تابلۆیەدا ته‌نیا لە تەکنیکەکەیدایە کە”پیکاسۆ”بۆ یەکەمجار سەرکەوتووانە شێوەی کیووبیزمیی بەکارهێناوە. ئیتر نازانم پێویست بە نموونەی تر دەکات بۆ ئەوەی بیسەلمێنین کە داهێنان بە پلەی یەکەم و ئینجایش نوێکردنەوە لەوەدایە: چۆنی دەڵێیت، نەك چی دەڵێیت؟! لایەکی تری ئەم مەسەلەیەیش ئەوەیە بەرهەمی تر زۆرن بە بێ نوێکردنەوە و تازەگەریییەکی ئەوتۆ جێگای شایستەی خۆیانیان لە دڵی خوێنەران و ڕەخنەگران و لێكۆڵەرەوانیشدا کردووەتەوە، بەڵام بە نوێکردنەوە لە قەڵەم نەدراون، ڕۆمانی “زۆربای یۆنانی”ی”نیکۆس کازانتزاکی”و”دایك”ی”مەکسیم گۆرگی”و زۆری تریش هەن لەم نموونەیەن.
دیسانەوە دەڵێم:نازانم”حەمەسەعید”ئەو قسەیەی لە کوێوە هێناوە؟ ئەگەر هی خۆیەتی بە چی دەیسەلمێنێت و ئەو نموونانەی هێنامانەوە چییان لێدەکات؟!سەرەڕای ئەمانەیش نازانم ئەو”فیکری پێشکەوتووخوازترین هێزی ئەم سەردەمە..”بەلای ئەوەوە کام قۆڵەیانە؟ و کامیان تەواو و کامیان مامناوەندیی و کامیان لە لێواری پێشکەوتنخوازییدایە؟! دواییش کێ ئەم پلەی پێشکەوتنخوازییانە دەستنیشان دەکات؟!بە هەرحاڵ، من چاوەڕێی وەڵامی ئەم پرسیارانە ناکەم، بەڵام دەڵێم هەق و ڕاستیی پێویستی بە هەرا هەرا نییە و دڵسۆزییش بە کردەوەیە نەك بە سینگ دەرپەڕاندنی سەر کاغەز..
*لە کۆتایی ئەو بڕگەیەیشدا نووسەر دێتە سەر ئەوەی دەڵێت:”..دوا سەرنجم دەربارەی ئەم چیرۆکە ئەوەیە: وەك چۆن هەوڵ دەدرێ بۆ خاوێن ڕاگرتنی دەوروبەری مرۆڤ و هەموو خێرخوازێك دژی پیسکردنی دەوروبەری مرۆڤە، ئەم جۆرە ئەدەبەش دەوری هەیە لە پیسکردنی بیری مرۆڤدا و دژایەتی کردنی ئەرکی سەرشانی هەموو خێرخوازێكە (١٣)”. هەر کەسێك ئەمە بخوێنێتەوە و بە پێی ژمارەی پەراوێزەکە کە(١٣)یە سەیری پەراوێزەکان بکات کە نووسراوە”پێشەکیی ڕۆمانی-کاتێ نەهەنگەکان کۆچ دەکەن-ی-یۆری ڕايتخيۆ-گۆڤاری ئەقلامی-ژمارە ٩ی ساڵی ١٩٨٠”، هەر کەسێك سەرنجی ئەمە بدات وا دەزانێت لە دوو خاڵەکە”:”ی دوای وشەی”ئەوەیە”وە ئەم وتەیە هی ئەو ڕۆماننووسەیە.. کەچی وایش نییە و هەرگیز ئەو ئەدیبە بەو زمانی”پیس”ـــە نەدواوە…!ڕاستە ئەو باسی “پاراستنی پاکیی سەرچاوەکانی ئاوی سازگار و جەنگەڵ و دارستانەکان و تا باڵندە و ئاژەڵە-دەگمەنەکان-دەکات”، بەڵام ئاشکرایە”یۆری ڕایتخیۆ”بناغەی پاراستنی دەوروبەر دەزانێت چییە و چۆن بە پاراستنی هاوسەنگیی سروشت بەدی دێت، نەك بە لەناوبردنی جۆرێك و زۆرکردنی جۆرێكی تر-وەك ئەم وای لێكردووە-چونکە زانستی دەوروبەر پاراستن-هەر بۆ نموونە دەڵێم-دەڵێت:ئەگەر لە ناوچەیەکدا ئاژەڵە گۆشتخۆرەکانت قڕکرد، ئاژەڵە گیا و گۆڵ خۆرەکان زۆردەبن و کاردەکەنە سەر سەوزایی زەویی و لە دواییدا ناوچەکە دەڕووتێتەوە و ئاژەڵە گیا خۆرەکانیش لەناودەچن. چونکە سروشت بە درێژایی هەزاران ساڵەی تەمەنی جۆرە هاوسەنگییەکی بۆ خۆی دروستکردووە و گشت دەستکارییەکی لەلایەن ئادەمیزادەوە دەبێت بە هۆی سەنگەلابوون و لە دواییشدا هەرەس هێنانی و قاتوقڕیی..ئەم مەسەلەیە لایەنێكی تریشی هەیە، ئەویش لەوتاندنی هەوا و ئاوە بە دووکەڵی کارگەکان و دەرمانە کیمیاوییەکانی لەناوبردنی مێرووی زیانبەخش بە کشتوکاڵ و تەندروستیی، ڕاوەستان لە ڕووی ئەم لایەنەیش وا دەگەیەنێت کارگەکان دابخرێن و لێگەڕێن کوللـە و مێرووی تر وەك جاران کشتوکاڵ بخۆن. ئەمەیش دەبێت بە هۆی گێڕانەوەی مێژوو بۆ دواوە و دواکەوتنی پیشەسازیی و کشتوکاڵ و زیاتر برسیی کردنی کرێكاران و جوتیاران.. بە هەرحاڵ ئەم مەسەلەی پاراستنی دەوروبەرە زۆر لەمە زیاتری دەوێت و منیش داوای لێبوردن لە خوێنەران دەکەم کە هەندێك لە مەسەلەی ئەدەبەکە دوورم خستنەوە، بەڵام مەبەستم ڕوونکردنەوەی نەزانیی و بە هەڵەدا بردن و چەواشەیی زانیارییەکانی نووسەرە. “یۆری ڕایتخیۆ”ئەم مەسەلە سروشتییە زۆر شارەزایانە و بە زمانێكی ناسك و”شاعیرانە”دەباتە سەر ئەدەب و دەڵێت:”بەڵام ئادەمیزاد ژیانی ناوەوەیشی هەیە، کە ژیانە ڕووحیی و فیکریی و هونەریییەکەیەتی”(٤٠)، واتە جگە لە بەرژەوەندییە ئابووریی و کۆمەڵایەتیی و ئەوەکانی تر، ئادەمیزاد ئەو لایەنە ناوەوەیییانەیشی هەیە و بایەخدانی یەکلایی بە دیوی دەرەوەی ئادەمیزاد ئەو لایەنانە”لە دنیای تازەدا تووشی لەوتان و ڕووتانەوە و شێواندنی ئەنقەست دەکات..”بۆ نموونەی ئەمەیش”ئەدەبی توندو تیژیی و ڕقەبەرایەتیی و ڕەگەزپەرستیی”لە وڵاتە ڕۆژئاوایییەکاندا دەهێنێتەوە. ئەم بۆچوونەیش هیچ جیاوازییەکی لەگەڵ مەبەستی بەرهەمەکانی”ئەلبێر کامۆ”و “ساموێڵ بێكیت”و ئەو دوای پێشەڕەوەکاندا نییە(٤١)، کە لێرەدا “حەمەسەعید”دەیەوێت چیرۆکەکەی من بداتە پاڵیان و لەو ڕێگایەیشەوە بەوپەڕی”توندوتیژیی و ڕقەبەرایەتییەوە”-کە”یۆری ڕایتخیۆ”نەفرەتی لێدەکات، هەر بە دەمی ئەوەوە-ئەدەبی دژ بە شارستانیی ڕووکەش و ئادەمیزاد بە بورغوکەر بە زمانی”پیس”باس دەکات..نازانم تۆ بڵێیت ئەم داوا لەو نووسەرانە بکات لەناو ئەو زەلکاو و ناهەمواریی و لەوتاویییەوە ئەدەبێكی پڕ لە گوڵ و گوڵزار و شێنەیی بهێننە بەرهەم و چاو لە ئاستی ئەو ژیانە نامرۆڤایەتییە بچووقێنن و هەر بە خەیاڵ بڵێن: ئۆخەی دنیا چەند خۆش و ڕەنگینە! یان مێروولە هەر پێی خۆشە بچێت بەگژ قوللـەی قافدا؟!

*”ئەرستۆ”ی فەیلەسووف دووهەزار ساڵ زیاترە وتوویە:”تا زۆرتر بزانم، زیاتر بۆم دەردەکەوێت کە کەمتر دەزانم “.”حەمەسەعید”یش دیوەکەی تری ئەم وتەیە دەچەسپێنێت، کە ئەویش لە خۆ ڕازیبوون و خەڵکی بە هیچ نەزانە، بۆیە وەکو بەرپەرچدانەوەیەکی وتە چڕوپڕ بە پێستەکەی “حوسێن عارف”دەربارەی چیرۆکی “ڕەشەڕاو” (٤٢)ی “سەلام محەمەد”کە وتوویە:”شێوەی موناجات و مۆنۆلۆژە ناوخۆکە لە دەربڕینی مانا و مەبەستدا یاریدەی زۆر داوە..”(٤٣)، ئەم بە نیمچە دڵنیاییییەکەوە دەڵێت:”من پێموایە چیرۆکەکەی سەلام شتێكی تەقلیدییە، بەڵام بە شێوەیەکی نوێ نووسیویەتی، بۆیە نوێترین تەکنیك ئەو باسە تەقلیدییە ناکاتە کارێكی ئەدەبیی سەرکەوتوو”، بەر لەوەی لەم قسەیە وردبینەوە، بابزانین وشەکانی چەند لە جێی خۆیاندان: جارێ نووسەر بە “پێموایە”قسە دەکات، واتە زۆر دڵنیا نییە و هەر بە قیروسیا وتوویەتی. لێكۆڵینەوە بناغە و بنچینەی زۆی هەیە و ناشێت وەکو مەتەڵ هەڵهێنان بنووسرێت، بەڵام بە هەرحاڵ لە سەرەتاوە دەزانین نووسینەکە لێکۆڵینەوە نییە و با ئەمەیش بچێتە پاڵ ئەوەکانی تر. جگە لەمەیش وشەی”تەقلیدیی”وەکو وشەی”فۆتۆگرافی”بە جۆرێك بەکار هێنراوە کە هەرگیز وا ناگەیەنێت. خۆ ئەگەر بە”تەقلیدیی”مەبەستی بابەتی چیرۆکەکە بێت، ئەوە بێگومان هەڵەیە و هیچ بابەتێك نییە”تەقلیدیی”بێت ئەگەر دەربڕینەکەی سەرکەوتووبێت، ئەگەر وا نەبێت چی لە دڵداریی و بە جوانیی ئافرەت و سروشتدا شیعر وتن و لاواندنەوە تەقلیدیی تر هەیە، کە”گۆران”بەرزترین شیعریشی پێ وتوون. ئەمەیش ئەوەندە ئاشکرایە پێویست بە نموونە هێنانەوە ناکات. خۆ ئەگەر مەبەستیشی شێوەی ئەو چیرۆکەیە، ئەوە هەر هەڵەیە، چونکە”تەقلیدیی”واتە لاسایی کردنەوەی ئەو شێوانەی ئەوەندە بەکارهێنراون گیانیان تیا نەماوە..ئەمە لە چیرۆکدا ئەو شێوەیە دەگرێتەوە کە مەرجە باوەکانی چیرۆك پەیڕەو دەکات. وەك سێ قۆناغەکەی سەرەتا و لوتکە و کۆتایی. سەرەڕای ڕووداو و پاڵەوان و کات و شوێنێکی دیار و چەند وردە شتێكی تر. جا نازانم تۆ بڵێیت چیرۆکی”ڕەشەڕاو”وەها بێت؟!..نەخێر. بگرە هەر لە شێوە کەم ناسراوەکانی چیرۆکە و ئەگەر “حوسێن عارف”سەرنجی بۆ”شێوەی موناجات”(٤٤)-کە لقە تەکنیکێکی زۆر تایبەتی و تەسکی شەپۆلی هۆشە(٤٥)-ڕانەکێشایە، ڕەنگ بوایە نەك هەر بە تەقلیدیی دانەنرایە، بەڵكو لەسەر چیرۆکی ئاساییش حیساب نەکرایە.. ئەگەرچیش”د.شۆ”ڕای وایە هەر نووسینێك شیعر نەبێت چیرۆکە.
*”حەمەسەعید”کە دەڵێت:”بە شێوەیەکی نوێ نووسیویەتی”، لەگەڵ ئەوەیشدا ئەم قسەیە زۆر گشتییە و کەم بەرهەمی ئەمڕۆ ناگرێتەوە و لەگەڵ ئەوەیشدا خۆی واتەنی”ماڵی بێ دانە”، بەڵام بۆ نەگبەتی ئەم چیرۆکە ناگرێتەوە! چونکە شێوەی”موناجات”ڕەگێکە لەو ڕەگانەی تەوژمی هۆش لەسەری ڕواوە. تەنانەت شاعیری مەزنمان”ئەحمەدی خانی”ش نۆسەدساڵ بەر لە ئێستا لە کۆتایی”مەم و زین”ـــەکەیدا بەکاری هێناوە و هەر بە هەمان زمانی کەسی دووەم-واتە صیغەی مخاطبە-وەك چۆن “سەلام محەمەد”لەگەڵ خۆیدا دەدوێت، “خانی”ش ئاوەها لەگەڵ قەڵەمەکەیدا-کە هەر خۆیەتی-دواوە و وتوویە:
ئەی ڕاکیبی واقیعی پیادە
وەی عاشقی صەفحەی دەسادە..هتد
*ئەم شێوەیە زیاتر ناخ و نیگەرانیییەکانی پاڵەوان-نووسەری پێدەردەبڕدرێت و”ولیەم فۆکنەر”ڕووداوی ڕۆمانی “لەو کاتەدا کە بە گیانەڵایی ڕادەکشێم”ی بەم شێوەیە داڕشتووە، “ڤێرجینیا ووڵف”یش ڕۆمانی “شەپۆلەکان”ی هەر بەم شێوەیە نووسیوە. “سەلام محەمەد”یش توانیویەتی بەم شێوە هونەرییە سەودایی شاعیرێکمان بۆ دەرببڕێت کە بە درێژایی ڕۆژێك لە پلەیەکی شاعیرانەی هەستونەستدا دەژێت و لە بیرکردنەوە زیاتر هیچ کارێكی تری نییە و دیارە قوتابییەکی ڕۆشنبیرە و یەکەم ڕۆژی پشوودان گەڕاوەتەوە بۆ دێیەکەی خۆیان..ئەم پاڵەوانە لەو ڕۆژەدا وا هەست دەکات زۆر لە”فۆتیس”ی پاڵەوانی”مەسیح سەرلەنوێ لە چوارمێخە دەدرێتەوە”ی”نیکۆس کازانتزاکی”یەوە نزیکە و هەندێك ناوی تریشی بە مێشکدا دێت کە ئەوانیش هەریەکە و لە لایەکەوە لەم پاڵەوانەوە نزیکن، بەمەیش نووسەر تیشکێكی زۆری بەو چەند ناوە خستووەتە سەر ناخی پاڵەوانەکەی. ئیتر نازانم”عەرزی عەزەڵات”و کێشەی نێوان هەژاران و چەوسێنەران و ئەم بابەتە قسانەی “حەمەسەعید”دەربارەی ئەم چیرۆکە نووسیویەتی چی پەیوەندییەکی بە کرۆك و مەبەستی ئەم چیرۆکەوە هەیە؟! ئەمەیە پێی دەوترێت: “گوڵ بە پەیین لێکدەداتەوە”(٤٦). ئەو ڕستەیەی ئەو دەستەویەخەی بووە و بە ئامان و زەمان لێی نابێتەوە، ته‌نیا ئیشارەتێكە بۆ نەریتێکی کوردەواری و دیارە ئەو گۆشت و برنجە بە بۆنەی گەڕانەوەی پاڵەوانەکەوە لێنراوە و ئاشکرایە حاڵی ئەمانیش لە حاڵی ماڵی”پوورە مەنیج”هیچ باشتر نییە، ئەگینا بەلای ماڵێکەوە ئەوە خواردنی ئاسایییان بێت هەرگیز ئەوەندە بە بایەخەوە سەیر ناکرێت تا ناوی ببرێت و دراوسێی پێ بیربکەوێتەوە و بەشیانی لێبدرێت. جا لەبەر ئەوەی نەك ئەم چیرۆکە، بەڵکو هەرچی ئەدەب و هونەری دنیا هەیە تاقە منداڵێكی لە برسێتیی پێ ڕزگار ناکرێت(٤٧)..بۆیە بە پێویستی نازانم لەمە زیاتر لەسەری بڕۆم.

*”حەمەسەعید”دەربارەی چیرۆکەکەی “موحسین ئاوارە”دەڵێت:”من هەرچەندە لەگەڵ ئەوانەدا ڕێکناکەوم کە لە هەڵسەنگاندنی هەموو کۆمەڵە چیرۆکێكدا یەکە یەکە چیرۆکەکان کورت دەکەنەوە و..هتد”، جارێ ئەو کارە لە ڕەخنە و لێكۆڵینەوەدا کورت کردنەوەی پێناوترێت، بەڵكو گێڕانەوەی حیکایەتی چیرۆکەکەیە بە کورتی، لەگەڵ شیکردنەوە و ڕوونکردنەوەی هەندێك لایەنی سەرەکی لە چیرۆکەکەدا بۆ دەرخستنی کرۆکەکەی. کورت کردنەوە ته‌نیا بۆ ڕۆمانە درێژەکان دەبێت، کە ئەویش زیاتر کارێكی بازرگانییە، بەڵام کورتە چیرۆك خۆی کورتە ئیتر چۆن کورت دەکرێتەوە(٤٨)؟!جگە لەمەیش وەنەبێت ئەمە بە کارێكی شێواندنی بەرهەمەکە دابنێت، بەڵكو بە کارێكی ئاسان و”ماڵی بێ دانە”ی لە قەڵەم دەدات، کەچی گەورە ڕەخنەگران بە خۆیاندا ڕانابینن ئەم کارە بکەن، چونکە دەزانن بەرهەمەکە ئەوەیە کە بەو شێوەیە دەربڕاوە و هیچ داڕشتنەوە و گێڕانەوەیەکی چیرۆکەکە نابێت بەو بەرهەمە خۆی، چونکە چیرۆك حیکایەت نییە تا هەر کەسێك بە ئارەزووی خۆی بیگێڕێتەوە. ئەم سەرنجەیش بۆیە بە پێچەوانەی ڕای گشت گەورە ڕەخنەگرانەوەیە چونکە لە یەکێكەوەیە شتە هەرە باو و گشتییەکانی ڕەخنەیشی پەیڕەو نەکردووە..دیارە بێگومان دیاردەیەکی نوێیە لە ڕەخنە و لێكۆڵینەوەدا تا ئەو ڕادەیەی هیچ پەیوەندییەکی پێیانەوە نەماوە! وەکو ڕوونیشمان کردەوە نووسەر بە درێژایی نووسینەکەی یەك خاڵی نەگرتووە”ماڵی بێ دانە”نەبێت و کەچی لە هیچیشیاندا بۆی نەهاتووە، بەڵام کە هەندێك لەو چیرۆکانە باس ناکات، یان لەبەر ئەوەیە ئەوەندە لێیان وردنەبووەتەوە تا بزانێت چی دەڵێن، وەك لە”کڵاوقووچ”و”چاوەڕوانیی”و “ڕەشەڕاو”دا دەرکەوت وەهایە، ئەمەیش چونکە ئەو پێشوەخت بڕیاری خۆی داوە چی دەربارەیان بنووسێت و ئیتر هەقی بەسەر ڕاستیی و ناڕاستییەوە نەبووە..یانیش-ئەگەر زۆر نیازپاك بین-دەبێت بڵێین نەیتوانیوە لێیان تێبگات، لەم حاڵەتەیشدا نەدەبوو لەسەریانی بنووسیبایە. خۆ ئەگەر ئەم دوو ئەگەرەیش نەبێت، ئەوە خراپتر، چونکە دیارە دەزانێت چیرۆکەکان چییان دەربڕیوە و گێڕانەوەیان چەندیش بشێوێنرێت هەر سەرنجێكی وەها بە خوێنەر دەدات کە ڕاستیی و ناڕاستیی قسەکانی ئەویان بۆ دەربکەوێت!

*”حەمەسەعید”کە دەڵێت:”..مەبەستی نووسینەکە لە چوارچێوەی ڕاژەی ئەدەبی ڕەسەنی کوردی نەچۆتە دەرەوە و هێرش بردنی ناڕەوای بۆ سەر هیچ شاعیرێ نەکردۆتە دروشم”، خۆی زۆر چاك زانیویەتی کە ئەو پاکانەیە زۆر پێویستە و گشت کەسێك تێدەگات مەبەستی ئەو نووسینەی ئەو ڕێك بەو شتانە گوناهبار دەکرێت کە دەیەوێت هەروا بەو قسەیە لە خۆی بتەکێنێت، ئەگینا چ پێویستی بە وتنی ئەوە دەکرد؟! چونکە ئەگەر وەها نەبوایە ئەو هەموو ئاوەژوو کردن و بۆهەڵبەستنەی بۆچی بوو؟! ئەمە جگە لەوەی ئەگەر ئەو چیرۆکانەی من و :”شێرکۆ بێکەس”و” “سەلام محەمەد”وەهابوون. خۆ هەر یەکە و چەند چیرۆکێكی تری بڵاوکراوەمان هەیە..بەڵام دڵنیام ئەوانیشی بە دەردی چیرۆکەکانی “عەبدوڵڵا عەباس”هەر بە یەك گوناهـ تاوانبار دەکرد، کە وابوو مەسەلە خاوەنی چیرۆکەکانە و هەلێكی ساکارە بۆ ناو زڕاندنیان، کە وەکو دەریش کەوت بەسەر خۆیدا کەوتەوە. چونکە ئەم دیکتاتۆرییەتەی هەر وا بە ئارەزوو ئەم پاداشت دەکات و ئەوی تر لەناودەبات، ئەگەر لە گشت کۆڕێکیشدا جێگای ببێتەوە، لە کۆماری ئەدەبدا جێگای نابێتەوە.

———————————————

سەرچاوە و پەراوێزەکان
١-بۆ نموونە لەم ڕووەوە بڕوانە: گۆڤاری “الثقافة الاجنبية”ژمارە”٢”١٩٨١، “ر‌أیان في باسترناك”.ل”٦٦”.
-“مایکۆڤسکی”کە شاعیرێكی”فیووچەریستیی”بوو لە تەمەنی”٣٧”ساڵیدا خۆی کوشت، بەر لەوە وتوویە: “پاپۆڕی خۆشەویستیی خۆی لەسەر تاشەبەردەکانی ژیانی ڕۆژانەدا تێكشکاند”.
-خاتو”تسڤێتایێڤا”پاش ماوەیەكی دوورودرێژ لە دوورخستنەوە گەڕایەوە، لە ئەنجامی تووشبوونی بە کۆمەڵێك کارەساتەوە لە سەرەتای جەنگدا خۆی کوشت.
-“یاشفیلی”شاعیرێكی جۆرجییە، لە”٤٢”ساڵیدا خۆی کوشت.
-“ڤادیێیف”پەسەندترین شاعیر بوو بەلای”ستالین”و”ژدانۆف”ـــەوە، پاش ئەوەی لەلایەن هاوڕێ نووسەرەکانییەوە لە سەردەمی”توانەوە”دا تووشی ڕەخنەی توندوتیژ بوو، لە ساڵی ١٩٥٦دا خۆی کوشت.
-“بۆریس پاستەرناك”شاعیر و ڕۆماننووسە، دوای بڵاوکردنەوەی ڕۆمانی”دکتۆر ژیڤاگۆ”-کە خەڵاتی “نۆبڵ”ی وەرگرت-ویسترا دووربخرێتەوە، دوای مردنی مۆری لەعنەتی لەسەر هەڵگیردرا.
-“یەسینین”لە کۆمەڵە شیعری”کۆمەڵێك شیعری هەڵبژاردە”ی وەرگێڕانی”حەسەب ئەلشێخ جەعفەر”دا دەڵێت: “من وەك شاعیرێكی ڕۆمانتیکی ناتوانم بە کاروانی شیعری شۆڕشگێڕیدا بگەم”ل”٢٣”، چونکە “کەشتییەکە حاڵی ئێجگار بەربادە”. پاشانیش خۆی کوشتووە.
٢-گۆڤاری”الأقلام”ژمارە”٩”، حوزەیرانی ١٩٨٠،ل”٧٣”.
٣-سەرچاوەی پێشوو.
٤-“دراسات في الواقعية الاوروبية”، “جورج لوکاتش”وەرگێڕانی”أمير اسکندر”، بەشی یەکەم، ل”٤٣-٦٩”.
٥-“یسینین، قصائد مختارة” وەرگێڕانی “حسب الشيخ جعفر”، ل “١٢٣”.
٦-گۆڤاری “بەیان”، ژمارە”٦٩”، شوباتی ١٩٨١، ل “٣٧”.
٧-سەرچاوەی پێشوو. لێرە بەدواوە پەنجە بۆ ئەم سەرچاوەیە درێژ ناکەین چونکە ئاشکرایە.
٨-گۆڤاری”ڕۆشنبیری نوێ”، ژمارە “٤٥”، تشرینی دووەمی ١٩٧٥، بەشە عەرەبییەکەی، ل”١١”، “انطباعات سريعة عن قصص العدد الماضي”.
٩-گۆڤاری”نووسەری کورد”، ژمارە”٥”، خولی دووەم، تشرینی دووەمی ١٩٨٠، “شیعر لە نێوان لەززەت و هەڵوێستا”، “حەمەسەعید حەسەن”، ل”١٣٢”.
١٠-کۆمەڵە چیرۆکی”کوێرەوەری”،”بلە”، ل”٧٥”.
١١-گۆڤاری”بەیان”، ژمارە”٤٢”، “چیرۆکەکانی ژمارەی پێشووم خوێندەوە””حوسێن عارف”، ل”٤٢”.
١٢-کۆمەڵە چیرۆکی”کوێرەوەری”، ل”٤٧”.
١٣-بڕوانە پەراوێزی ژمارە”٨”.
١٤- بڕوانە پەراوێزی ژمارە”١١”.
١٥-کۆمەڵە چیرۆکی”بە پەنجەکانم دەتبینم””دڵشاد محەمەد ئەمین”، ل”٥٣”.
١٦- بڕوانە پەراوێزی ژمارە”٨”.
١٧-گۆڤاری”ڕۆشنبیری نوێ”ژمارە”٧١”، تشرینی دووەم و کانوونی یەکەمی ١٩٧٨، ل”١١”.
١٨-کۆمەڵە چیرۆکی”زليخة..البعد يقترب”،”جليل القيسي”، ل”٤٥”.
١٩-“الرواية کملحمة بورجوازية”،”جورج لوکاش”وەرگێڕانی”جورج طرابيشي”، ل”١٣”.
٢٠-سەرچاوەی پێشوو، ل”٧٢”.
٢١-سەرچاوەی پێشوو، ل”٧٣”.
٢٢-“تيار الوعي في الرواية الحديثة”،”روبرت همفري”، وەرگێڕانی”دکتور محمود الربيعي”، ل”٤٤”.
٢٣-گۆڤاری”بەیان”ژمارە”٤٤”ی تشرینی یەکەمی ١٩٧٧، ل”٥٨”.
٢٤-گۆڤاری”الآداب الأجنبية”ژمارەی چوارەم، ساڵی پێنجەم، نیسانی١٩٧٩”هل کان همنغواي بطل رواياته ؟!”، ل”٤٦”، “فیلیپ يۆنگ”دەربارەی”پیرە و دەریا”لە ل”٥٩”دا دەڵێت:”دەشێت ئەو ڕۆمانە وەکو چیرۆکێکی ڕەمزیش بخوێنرێتەوە، کە سەرتاپا وێنەی کەسێتیی نووسەرەکەیەتی..”. شایانی باسیشە “زادوق ئادەم”ئەم لێکۆڵینەوەیەی کردووە بە کوردی و لە “هاوکاری”ژمارە”٥٨٦”و”٥٨٧”دا بڵاوی کردووەتەوە.
٢٥-“موسوعة جیمس جویس”،”د.طه محمود طه”لە ل”٣٧٣”دا دەڵێت:”باوکەکە لێرەدا ڕەمزی ئەو هونەرمەندەیە(شەکسپیر، یان جۆیس)کە خۆی دەخاتە ناو کارە هونەرییەکانییەوە..”.
٢٦-“مارسیل بروست و التخلص من الزمن”وەرگێڕانی”نجيب المانع”، خاتو”جێرمین برێ”لە ل”١٨”دا دەڵێت:”ڕۆمانی(گەڕان لە کاتە ونبووەکە) زۆر توندوتۆڵ بە ژیانی نووسەرەکەیەوە بەستراوەتەوە تا ڕادەیەك گشت ئەو ڕووداوانەی باسی دەکات لەو ڕووداوە واقیعییانەوە هاتوون کە لە ژیانی (پڕوست) خۆیدا ڕوویان داوە”.
٢٧-بڕوانە پەراوێزی ژمارە”٢٥”.
٢٨-“نحو رواية جديدة”، “ئالان ڕۆب گرێ” وەرگێڕانی”مصطفى ابراهيم مصطفى”. نووسەر لە ل”٢٦”دا دەڵێت:”مەوزووعییەت بە واتا باوەکەی، واتە ناخودییەکی ببڕای ببڕ لە سەرنجداندا شتێكی خەیاڵییە”.
٢٩-“جماليات المکان”،”جاستون باشلار”وەرگێڕانی”غالب هلسا”،”هۆسرل”ی فەیلەسووف لە ل”١١”ی ئەو کتێبەدا دەڵێت:”مەوزووع نییە بە بێ خود”.
٣٠-گۆڤاری”ڕۆشنبیری نوێ”، ژمارە”٦٤”ی ١٩٧٨، ل”٢٥”.
٣١-“تيار الوعي في الرواية الحديثة”ل”٤٩”.
٣٢-سەرچاوەی پێشوو، ل”٤٦”و”٤٩”.
٣٣-بۆ زیاتر زانین بڕوانە سەرچاوەی پێشوو، بەشی دووەم”جۆرەکانی تەکنیك”ل”٤٢-٨٥”.
٣٤-“الرواية کملحمة بورجوازية”، ل”٦٠”.
٣٥-أشکال الرواية الحديثة”،”فردريك ج. هوفمان”لە “ألدوس هیکسلي و رواية الافکار”ل”٢٥٢”ی ئەو کتێبەدا دەڵێت:”عەیبی سەرەکیی لە ڕۆمانی فیکردا لەوەدایە کە پێویستە لەسەرت دەربارەی خەڵكێك بنووسیت بیروباوەڕی ئەوتۆیان هەبێت دەری ببڕن. ئەمەیش ئەوە دەگەیەنێت گشت خەڵكی لابدەیت و ته‌نیا یەك کەس لە هەزاردا لە خێزانی مرۆڤایەتی بگریت”. لە ل”٢٦٣”یشدا دەڵێت:”کاتێك وتارنووس هەوڵدەدات گیانێك بکات بە بەر بیروڕاکانیدا، ڕۆمانی فیکر سەر هەڵدەدات”.
٣٦-“کاکە مەم بۆتانی” دە ساڵ بەر لە ئێستا ئەمەی لە گفتوگۆیەکدا لە ڕۆژنامەی”هاوکاری”دا وتووە، بەڵام داخەکەم ئەو ژمارەیەم لەبەر دەستدا نەبوو تا ژمارە و مێژووەکەی دابنێم.
٣٧-“المدخل الى علم الجمال”، وەرگێڕانی”جورج طرابيشي”، ل”٦٤”.
٣٨-“واقعية بلا ضفاف”، “روجيه غارودي”وەرگێڕانی”حليم طوسون”ل “١٠٥-١٣٥”.
٣٩-سەرچاوەی پێشوو، ل”٣٥”.
٤٠-گۆڤاری”الاقلام” ژمارە”٩”ی ساڵی ١٩٨٠، پێشەکی ڕۆمانی”عندما تغادر الحيتان”، ل”١١٢”.
٤١-بۆ نموونە بڕوانە شانۆگەریی”سوء تفاهم”و”چاوەڕوانیکردنی گۆدۆ”.
٤٢-گۆڤاری”بەیان” ژمارە”٤٠-٤١” ئازاری ١٩٧٧، ل”٦٦”.
٤٣-بڕوانە پەراوێزی ژمارە”١١”.
٤٤-“تيار الوعي في الرواية الحديثة”، “روبرت همفري” لە ل”٥٨”دا دەڵێت:”موناجاتی دەروون”یان ڕازو نیاز لەگەڵ خۆدا-ئەگەر بشێت وەهای ناوبنێین-“تێکەڵ کردنێكی سەرکەوتووانەیە لە شەپۆلی هۆش و لە کرداری دەرەوە”. لە ل”٥٦”یشدا دەڵێت:”ئەم تەکنیکە ناوەوەی زەین و کارە زەینییەکانی پاڵەوانەکە ڕاستەوخۆ لە پاڵەوانەوە بۆ خوێنەران دەردەبڕێت، بەڵام بە جۆرێك کە وەها دانرابێت جەماوەرێكی بێدەنگ هەیە”،” مەبەستیشی گەیاندنی هەست و نەست و بیرە پەیوەندەکانە بە داڕشتنە هونەرییەکە و کردارە هونەرییەکەوە”.
٤٥-“چوار جۆرە تەکنیکی سەرەکی هەیە لە شەپۆلی هۆشدا بەکاردەهێنرێن ئەوانەیش: مەنەلۆژی ناوەوەی ڕاستەوخۆ و مەنەلۆژی ناوەوەی ناڕاستەوخۆ و وەسف لە ڕێگای زانیاریگەلێکی ئێجگار زۆرەوە و ڕازونیاز لەگەڵ خۆدا”..سەرچاوەی پێشوو، ل”٤٢”.
٤٦-“جماليات المکان”، “جاستون باشلار”، ل”٣١”.
٤٧-“قضايا الرواية الحديثة”، “جان ريکاردو” وەرگێڕانی”صياح الجهم”، ل”١٨ و ١٩”.
٤٨-“عشر روايات خالدة”، “سومرست موم”، پێشەکییەکەی، ل”١٣”.

*سەرچاوە: گۆڤاری بەیان، ژمارە(٧٢)، ١٩٨١. ل: ٢٠-٣٩.

لێم ببورە و …..پیـــــرە هەڵـــــۆ
تۆ نەتوانی
لەشەوانی ئەنگوستە چاو ..
تولە ڕێیەک بەدی بکەی…
چۆنە…باسی ،
بەخشندەیی …
مانگ و ئەستێرەم بۆدەکەی ..
٭٭٭٭٭٭٭٭٭٭
لێم ببور .. پـیرە هەڵۆ…
پێم مەڵێ بۆ…؟
لەوەتەی هەم ،
من تەتەری ..شەوانی تار و بێ نورم
من ڕێبواری …
شەوانی سەختی دەیجورم
زۆر دەترسم …جەردەیەک بێ و
باسی ، جوانی و باسی عەشق و
باسی دڵی خۆیم بۆبکا…
ئەزانی بۆ…؟
ئاخر چونکە ..مارانگازی
دەستی دز …. و
دەستی چەتەو
دستی جەردەی ..شەوە ڕێگام
من لەسۆزی ئەوینداری ..
شوڤارەکان هیچ تێ ناگەم ..
چون دەزانم …
چاوی تیژی هیچ بەکرێ..
چەن شارەزاو
چەن لێزان بێ
کاکە (مەم ) ێ … بۆ ماڵی (زین)
ناباتەوە…
باش دەزانم …
گوڵ کە….. وەری ..
بەهاریش بێت..
نایەتەوە …

          نەوشیروان ئازاد 
                سلێمانی

20/21.9. 2017

3

خۆبوون وەرچەرخانی چاوەڕواننەکراو دروستدەکات

لەساتەوەختی ئیستادا و لە کۆمەڵگە هاوچەرخەکاندا خۆبوون(بوون بە خۆ)کەوتووەتە ناو قەیرانێکی بووناویی دژوارەوە. ئاوا گوتنێک، بە واتای زەبوونکردن و بێهێزکردنی من، خودی خۆبوون، نایەت، بەقەد ئەوەی واتای خۆبوون تەقەلایەکە بۆ بینینی من(خۆبوون) لە زیاد لە گۆشەیەكەوە و، وەکیتر، ئاوڕدانەوەش لە گوزارەی “من تۆ نییم”، دروستکەری تێگەیشتنە لەسەر خۆبەدیهێنان و پەنجەخستنەسەر گرنگیی منایەتی گشت منێک.
گومانمان لەوە نییە، ڕوانگەگۆڕین سەبارەت بە منی گشت منێک، یان چۆنیەتی دروستبوونی پرۆسەی خۆبوون ئاسان نییە، بەڵام پێویستمان بەوەیە، ئەوەش بزانیین،کە (منبوون) و (تۆبوون) دوو جۆرن لە منایەتی؛ دوو جۆرن لە خۆبوون. ئەڵبەتە، هیچ خۆبوونێک بوونی نییە تا منێک ئەم خۆبوونە لەخۆیدا بەرجەستەنەکات. لێرەدا ئەوەش هەر جێگای باسە،کە (من خۆم نابم) تا منێک بوونی نەبێت. سەرباریئەوە، (من خۆمنابم) تا لە ووردەکارییەکانی فێرکارییە ڕەوشتییەکان حاڵینەبم، کە ئەوانەش””ئەرکەکانمن بەرامبەر بە خودی خۆم،بەرامبەر بە ئەویتر، بەرامبەر بە خودا””.
تەماشاکردنە کڵۆڵ و بێ پێگە هزرییەکان (خۆبوون) وەک بابەتێکی چڕوپڕی فەلسەفیی مامەڵەناکەن. لەبەرئەوە گۆشەنیگا لەسەر خۆبوون، ئەوەی، کە من خۆمم و ئەویتر نییم، یان تۆنییم، زۆرە، لێ پوخت و پاراوترین گۆشەنیگا لەوبارانەوە هەردەم فەلسەفییەکانە. (خۆبوون)،کە بابەتێکی قووڵی فەلسەفییە،ئەوەمان پێدەڵێت، کە دامان، بەبێ بیرکردنەوە، لەبەردەم (من)؛ مەبەست منی مرۆڤ، نامانگەیێنێتە هیچ کوێ. بۆیە، بۆئەوەی منێک هەبێت پێویستمان بە گومانە.
ڕاناوی (من)بۆ هەرکەسێک گوزارشتە لەوەی بیرکردنەوە لە(من)بیرکردنەوەیە لە کەسێک کە هەیە؛ ئەو بیرکردنەوەیە ئەو منە دەباتەناو دڵی خۆبوونەوە. واتە تا(من) بۆ خودیخۆ نەبێتە جێیباس هەرگیز گومان و ڕاچڵەکین لە منی کەسەکاندا سەوزنابێت. چونکە(بەخۆبوون) بوونە بە کەس، کەس وەک منێک، وەک مرۆڤێکی سەربەخۆ. لە هەمانکاتدا، قسەی مرۆڤەکان لەسەر منی خۆیان مژدەیە لەسەر دروستبوونی ناسنامەی کەسیی. لێ منێکی شکستخواردوو هەردەم منێکی بێ من و بێ ناسنامەیە. منی وا لەوەش حاڵی نییە، کە نییە.
سەراپای بابەتی(خۆبوون)ڕۆنیشتنە لەسەر چۆن منی خۆمان بدۆزینەوە؛ چۆن وابکەین بوونی خۆمان بەهەدەر نەدەین. لەو سۆنگەشەوە ئەوەش دەڵێین، کە(من خۆمم) واتە (منی من)لەناو خۆمدا ناسنامەی خۆی هەیە.
لەسەر بناغەی ئەوەی لای سەرەوە گووترا دەپرسین:باشە منی مرۆڤ تراویلکەیە(سەرابە)؟پێکۆڵیکردن (پێداگرییکردن )لەسەر من پاڵنەرە بۆ نزیکبوونەوە لە خود؟ بێگومان قسەکردن لەسەر (من)، یان گشت منێک، ناسنامە و هەبوونێکی خۆی هەیە و پرسێکی گرنگیی فەلسەفیشە.
زۆرجار پێویستمان بەوەیە دەرگیریی(گرفتاریی)خودی خۆمانبین.کە ئەمە ڕووبدا، کەواتە ئێمە منی خۆمان دۆزیوەتەوە. دۆزینەوەی (من) وەکیتر دۆزینەوەی خودی خۆیە. لێرەدا سەمەرە ئەوەیە، کە(من) ئامادە نەبێت دەرفەت بۆ هەبوونی ئەم منە برەخسێنێت. جاری وایە ئەوەندەی منەکان منی خۆیان پەراوێزدەکەن ئەویتر ئەوەناکات.
ئەو دەمەی (من خۆمنییم) ئیتر منێکی تر لە دەرەوەی منی خۆم بوونی نییە، کە دروستکەری ناسنامەی بوونی من بێت. زۆرجاریش فشارە کۆمەڵایەتییەکان مرۆڤەکان لە خۆبوون دەخات. بۆیە ڕۆچوونە نێو باسی(من خۆمم)دیوی دووەمی خۆبوون و خۆناسییە. خۆناسیی و منناسیی بەرەو ئەو شوێنەمان دەبات پێیدەڵێن سروشتی مرۆڤ.
سەرباریئەوە، خۆبوون واتە بوون بە خۆ(خودی خۆناسیی). کاتێک مرۆڤ دەگاتە ئەو ئاستەی خۆیبێت، پتر لە ڕابردوو،یان زۆرتر لەو کاتانەی خودیخۆی لا مەبەست نەبووە لە خودی خۆی نزیکدەبێتەوە. بەم جۆرە بێت خۆبوون وا لە منی هەر یەکێکمان دەکات ببینە هاوڕێی خۆمان.
بۆ بیریارێکی وەک نیتچە چەمکی (بوونبەخۆ) واتە بوون بەو کەسەی کە هەیت. گەر خۆبوون، یان منایەتی منێک لەسەر ئەم ئایدیایە کاربکات کەواتە کەسی ناوبراو پێویستە بەپێچەوانەی ڕێسا کۆمەڵایەتیەکان، یان نەرێتە باوەکان و ئاکاری سەپێنراو ڕەفتاربکات. خۆبوون بۆ بەختەوەرییش مانادارە. ئەوەتا ئێپکتیتۆس Epictetus،بیریاری دیاری رۆمانییەکان پێوابوو””سەرچاوەی بەختەوەری لەناوخۆی مرۆڤدادایە نەک لە شتە دەرەکییەکان””.
(خۆبوون)گەڕانەوەیە بۆ خودی خۆت. ئەمەش وادەکات منی خۆت ببینیت؛ جیاشیکەیتەوە لە منی ئەویتر. کاتێک خۆتدەبیت، خۆتت لا پەسەند دەبێت. ئەوەش هەر شایانی باسە، کە(خۆت بە)، ڕه‌گوڕیشاڵی خۆبوونە. ئەمە ئافراندنە، هیواشە لەبەردەم مندا تا هەبێت. هاوکات منبوون کۆڵەکەی کەسێتی تێروتەسەلە. ئەمە بەو واتایەش دێت، کە (خۆت بە) دەکارێت ببێتە کارکردەی زۆرێک دیوی ئەرێنی لە مندا.
ئەوەش با بگووترێت، کە چەند ئێستامان هاوکارمانە خۆمانبیین؟ژیانی تازەی مرۆڤەکان لەزۆر ڕووەوە لەبار نییە بۆ بوونە خۆمان. ئەم ژیانە تازەیە دابڕاوماندەکات لە ڕاستیی بوونی خۆمان. ئێستامان جۆرێکی تر لە نامۆبوون بەرهەمدێنێت، کە بەبەراوورد بە ژیانی پێشوو تایبەتمەندی خۆی هەیە.
لە کۆتاییدا هێما بۆ ئەو لایەنەش دەکەین، کە مخابن منەکانی کۆمەڵگەی ئێمە گرفتخوڵقێن و لێوڕێژن لە بێئاگایی لە خودی خۆیان. منی کۆمەڵگەی ئێمە منێکی پەژارە و پەرتە؛ منێکە هەردەم کۆچەر و ڕەوەندە. دەمێکە ئەم جۆرە منە لە نیگایدا حەسرەت و گەڕۆکی تیاپەنهانە. دەتوانین بڵێین منی ئێمە لە هەنووکەدا یەکانگیر و تۆکمە نییە و بەدگومانانەش لە بوونی خۆی دەڕوانێت. بەهەڵکەوت نەبێت، منەکانی ئێمە سەرقاڵی خودی خۆی نابێت. لەوە سەیروسەمەرەتر، منی ئێمە بە ئەویترەوە گرتوویەتی. واتە، بۆ منی ناوبراو(من)ی خۆی جێیباس نییە؛ ئەوە منی ئەوی دیکەیە کە چاویلکەکەی لەسەرە. بۆیە(منی ئێمەی کورد) لە هەمبەر خودی خۆیدا زۆر کرچوکاڵ و بۆشە.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

لە سەردەمی کلاسیکدا، تاوان دیاردەیەکی فیزیکی و ڕووبەڕوبوونەوەیەکی جەستەیی بوو، کە تێیدا تاوانبار بۆ سەپاندنی دەسەڵاتی خۆی پێویستی بە ئامادەیی ماددی و هێزی بازوو هەبوو. بەڵام لە گواستنەوەی بەرەو سەردەمی مۆدێرنیتە و باڵادەستیی فەزای دیجیتاڵی، سروشتی توندوتیژی گۆڕانکارییەکی ڕیشەییی بەسەردا هاتووە؛ مرۆڤی لادەر چیتر پێویستی بە ماسک و چەکی ماددی نییە، بەڵکو لە پشت ڕووناکی شاشەکانەوە، جۆرێکی نوێ لە مەترسیی مۆدێرن بەرهەم دەهێنێت کە دەکرێت پێی بوترێت “تاوانی بێدەنگ”.
شاشە بچووکەکانی بەردەستمان، لە ئامرازێکی پەیوەندییەوە کە بڕیار بوو جیهان لێک نزیک بکەنەوە، گۆڕاون بۆ چەکێکی کوشندە و ترسناک کاتێک دەکەونە دەست کەسانی لادەر. ئەم تەکنەلۆژیایە لە یەک کاتدا دوو ئەرکی دژبەیەک و لێکدابڕاو دەبینێت؛ لە لایەکەوە دەبێتە قەڵغانێکی گریمانەیی بۆ شاردنەوەی ناسنامە و ڕوخساری ڕاستەقینەی تاوانبار، لە لایەکی تریشەوە دەبێتە سەکۆیەک بۆ ئاڕاستەکردنی توندوتیژیی دەروونی. ئەم گۆڕانە وای کردووە کە تاوانبار بە بێدەنگی و بەبێ بینینی ئازاری ڕاستەقینەی قوربانییەکە، قورسترین زیانی دەروونی، کۆمەڵایەتی و مرۆیی بە ژیانی ئەوانەی تر بگەیەنێت.
لە ناو جەرگەی ئەم گۆڕانکارییە تەکنەلۆژییەدا، دیاردەی هەڕەشەکردن و شێواندنی ناسنامەی ئافرەتان وەک یەکێک لە قێزەونترین جۆرەکانی توندوتیژیی نوێ سەریهەڵداوە. تاوانبار بە هێزی بەرنامە پێشکەوتووەکانی ژیریی دەستکرد، تەنیا لە ڕێگەی وێنەیەکی ئاسایی دەموچاوەوە، فۆرمێکی ساختەی ڕووت یان ڤیدیۆیی وا بەرهەم دەهێنێت کە جیاکردنەوەی لە ڕاستی ئەستەمە. ئامانجی سەرەکیی ئەم کردەوەیە ناوزڕاندن و تێکشکاندنی پێگەی دەروونی و کۆمەڵایەتیی ئافرەتە لە ناو فەزای خێزان و کاردا. تاوانبارانی ئەم سەردەمە بە چاکی لە دەروونناسیی کۆمەڵگە و پێکهاتە کەلتوورییەکان تێدەگەن؛ ئەوان دەزانن کە چەمکی “شەرەف” و “پێگەی کۆمەڵایەتی” چەندە هەستیارن، بۆیە ئەم بەرهەمە ساختانە وەک بارمتەیەک بۆ دەستکەوتی دارایی، شکاندنی کەڕامەت و سەپاندنی هەژموونی خۆیان بەکاردەهێنن.
مەترسیی ڕاستەقینەی ئەم دیاردەیە تەنیا لە خودی کردەوەی تاوانبارەکەدا کورت نابێتەوە، بەڵکو لە کاردانەوەی پاشکەوتووانەی کۆمەڵگەشدا ڕەنگدەداتەوە. کاتێک کۆمەڵگە لە جیاتی سزادانی هێرشبەرەکە و گرتنەبەری ڕێکاری یاسایی، پەنجەی لۆمە ئاڕاستەی قوربانییەکە دەکات، بە نائاگایی (یان ئاگادارانە) دەبێتە هاوکاری سەرەکیی تاوانبارەکە. ئەم جۆرە لە ڕەفتار و مامەڵە بەرانبەر قوربانی، دەبێتە هۆی ئەوەی کە زۆرێک لە ئافرەتان پەنا ببەنە بەر بێدەنگییەکی بکوژ؛ بێدەنگییەک کە نەک هەر کێشەکە چارەسەر ناکات، بەڵکو دەبێتە گونجاوترین ژینگە بۆ گەشەکردن و بەردەوامیی تاوانەکە.
بۆ ڕووبەڕوبوونەوەی ئەم توندوتیژییە سیستماتیکە، پێویستە یەکەم چەک کە “ترس و گۆشەگیرییە” لە دەستی تاوانبارەکە دابماڵرێت، چونکە هێزی تاوانباری پشت شاشە تەنیا لە بێدەنگیی قوربانییەکەوە سەرچاوە دەگرێت. کاتێک متمانەی خێزانی و هۆشیاریی تەکنەلۆژی دەبنە پاڵپشت و قوربانی دڵنیا دەبێتەوە کە خێزانەکەی لە سروشتی تەڵەکە و پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا تێدەگەن، قەڵغانی ساختەی تاوانبارەکە دادەڕمێت. لێرەوە، ڕۆڵی دامەزراوە فەرمییەکانی وەک “بەڕێوەبەرایەتییەکانی بەڕەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان و خێزان” دێتە پێشەوە؛ ئەم دامەزراوانە پێویستە بە پەیڕەکردنی “نهێنیپارێزیی ڕەها” و دابینکردنی ژینگەیەکی ئارام بۆ سکاڵا، متمانەی قوربانییەکان بەدەستبهێننەوە و یاسا وەک ڕووناکییەک بەسەر تاریکیی ئەم تاوانەدا بڵاو بکەنەوە.
پاراستنی فەزای دیجیتاڵی چیتر دابڕاو نییە لە پاراستنی ئاسایشی کۆمەڵایەتی، بەڵکو بەشێکی بنەڕەتییە لێی. گۆڕینی ڕوانگەی کەلتووری بەرامبەر بە قوربانیانی تاوانی ئەلیکتڕۆنی، هۆشیارکردنەوەی خێزان و توندکردنی یاساکانی سزادانی دیجیتاڵی، تاکە ڕێگەن بۆ گۆڕینی شاشەکان لە ئامرازی توندوتیژییەوە بۆ هۆکاری پێشکەوتن. مرۆییبوونی ئێمە لە جیهانی هاوچەرخدا لەوەدا کورت دەبێتەوە کە نەهێڵین هیچ مرۆڤێک لە پشت شاشەکانەوە ببێتە نێچیر و ڕێگا نەدەین بێدەنگی ببێتە چەترێک بۆ پاراستنی کەسە زاڵم و بێ ویژدانەکان.

سارا ئازاد محمد
ماستەر لە كۆمەڵناسی تاوان

توڕەیی و هەستکردن بەرامبەر بە نادادپەروەری و خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات، کاردانەوەیەکی سروشتی و ڕەوایە. قۆستنەوەی پێگەی دەسەڵات، بە تایبەتی لە دامەزراوە ئەکادیمییەکاندا، یەکێکە لە مەترسیدارترین و زیانبارترین جۆرەکانی پێشێلکاری. دەستەواژە فینلەندییەکە (Hän uhriutuu, hän haluaa pestä kätensä) ئاماژە بەو هەڵسوکەوتە دەکات کە کەسێک لەبری دانپێدانان بە هەڵە و بەرپرسیارێتیی کردارەکانی، خۆی وەک قوربانی نیشان دەدات و هەوڵ دەدات خۆی لە لێپرسینەوە و ئەنجامەکانی کردەوەکانی دوور بخاتەوە.

ناوەندە ئەکادیمییەکان، وەک زانکۆ و پەیمانگاکان، دەبێت ژینگەیەکی ئارام، پارێزراو و دادپەروەر بن کە تێیدا زانست، لێهاتوویی و شایستەیی تاکەکان تەنها پێوەری هەڵسەنگاندن بێت. بەڵام کاتێک ئەم دامەزراوانە دەبنە شوێنی خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات و قۆستنەوەی لاوازیی خوێندکاران بۆ مەرام و بەرژەوەندیی کەسی، زیانەکە تەنها بە قوربانییە ڕاستەقینەکان ناگات، بەڵکو شکۆ، باوەڕپێکراوی و کەرامەتی سیستەمی پەروەردەش دەخاتە مەترسییەوە. لەو بارودۆخەدا، متمانەی کۆمەڵگا بە دامەزراوە ئەکادیمییەکان لاواز دەبێت و بنەماکانی دادپەروەری، یەکسانی و شایستەسالاری زیانی پێ دەگات.

پەیوەندیی مامۆستا و قوتابی

پەیوەندیی نێوان مامۆستا و خوێندکار لە بنەڕەتدا پەیوەندییەکی نایەکسانە. مامۆستا خاوەنی دەسەڵاتی هەڵسەنگاندن، نمرە و بڕیاردانە لەسەر داهاتووی ئەکادیمیی خوێندکار. لەبەر ئەم هۆکارە، لە وڵاتە خاوەن سیستەمە دیموکراسی و پێشکەوتووەکاندا، هەر جۆرە نزیکبوونەوەیەکی سۆزداری یان سێکسی لەلایەن مامۆستاوە بەرامبەر خوێندکار بە توندی قەدەغەکراوە. پاساوی “ڕەزامەندیی هەردوولا” لەم جۆرە کەیسانەدا بەتاڵە و جێگەی قبوڵ نییە، چونکە بژاردەی خوێندکارەکە لەژێر پاڵەپەستۆی کاریگەریی دەسەڵات، ترس، شەرم، یان تەنانەت بەرژەوەندیی ئەکادیمیدایە. ئەم جۆرە هەڵسوکەوتە ڕاستەوخۆ دەچێتە خانەی قۆستنەوە (Exploitation) و پێشێلکارییەکی گەورەی ئەخلاقی و پیشەییە.

بەکارهێنانی پیرۆزییەکان بۆ داپۆشینی هەڵە و بەرپرسیارێتی

یەکێک لە مەترسیدارترین دیاردەکانی ناو کۆمەڵگا ئەوەیە کە کەسانی خاوەن پێگەی کۆمەڵایەتی، سیاسی، یان ئایینی، پیرۆزییەکانی کۆمەڵگا وەک وەسیلەیەک بەکاربهێنن بۆ پەردەپۆشکردنی هەڵە و تاوانەکانیان. کاتێک کەسێک، بەتایبەتی ئەوانەی خۆیان وەک نوێنەری ئایین دەناسێنن، هەوڵ دەدات لە ڕێگەی گوتاری ئایینییەوە خۆی وەک “قوربانی” نیشان بدات یان دەستی خۆی لە تاوانێک بشوات، نەک تەنها ستەم لە قوربانییە ڕاستەقینەکە دەکات، بەڵکو گەمە بە هەستی باوەڕداران و بەها باڵاکانیش دەکات. ئەم کەسانە لەبری ئەوەی باجی هەڵەکانیان بدەن، هەوڵ دەدەن کۆمەڵگا بکەنە قەرزاری خۆیان و ڕاستییەکان چەواشە بکەن.

بەرەو ژینگەیەکی یاسایی و پارێزراوی ئەکادیمی
بۆ ڕیشەکێشکردنی ئەم دیاردەیە لە هەرێمی کوردستان، تەنها ئیدانەکردنی کۆمەڵایەتی و ڕەخنەگرتن بەس نییە. ئەم کێشەیە پێویستی بە چارەسەری دامەزراوەیی و یاسایی هەیە. کۆمەڵگا گەیشتووەتە قۆناغێک کە تێیدا پاراستنی خوێندکاران و سنووردارکردنی خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات دەبێتە پێویستییەکی ناگوزیر.
دانانی یاسایەکی ڕوون و کاریگەر:
پێویستە دەزگا یاسادانەرەکان و وەزارەتی خوێندنی باڵا یاسا و ڕێنمایییەکی ڕوون دابنێن کە سنووری پەیوەندییە پیشەییەکان دیاری بکات و سزای گونجاو بۆ هەر جۆرە خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات یان قۆستنەوەی خوێندکاران لەخۆ بگرێت.
پاراستن و پشتگیریی قوربانییان:
گرنگە ناوەند و میکانیزمی سەربەخۆ لە ناو زانکۆکاندا دامەزرێندرێت بۆ وەرگرتنی سکاڵاکان بە شێوەیەکی نهێنی و پاراستوو، تا خوێندکاران بتوانن بێ ترس لە ناوزڕاندن یان تۆڵەسەندنەوە، مافەکانیان داوا بکەن.
بەهێزکردنی سەروەریی یاسا:
هیچ کەسێک نابێت لە سەرووی یاساوە بێت. پێگەی ئەکادیمی، کۆمەڵایەتی یان ئایینی نابێت ببێتە هۆی دەربازبوون لە لێپرسینەوە. بە پێچەوانەوە، ئەوانەی پێگەیەکی کاریگەریان هەیە دەبێت زیاتر پابەند بن بە بنەماکانی ئەخلاق و بەرپرسیارێتی، چونکە ئەرکی پێگەیاندن و ڕێنماییکردنی نەوەکان لەسەر شانیانە.

کاتی چاکسازی هاتووە

لە کۆتاییدا کۆمەڵگایەکی تەندروست ئەو کۆمەڵگایەیە کە تێیدا یاسا سەروەرە و بێلایەنانە لاوازەکان دەپارێزێت. قبوڵکردنی فەزاحەتی ئەکادیمی و بێدەنگبوون لێی، هاندەرە بۆ دووبارەبوونەوەی تاوانەکان. کاتی ئەوە هاتووە کۆمەڵگا و دامەزراوەکان پێداگری لەسەر دروستکردنی قانونێکی وا بکەن کە کۆتایی بە بێسزایی بهێنێت، بۆ ئەوەی چیتر نە زانکۆ و نە مینبەرەکان نەبنە پەناگەیەک بۆ ئەوانەی دەسەڵاتەکانیان خراپ بەکاردەهێنن.

کوردبوون بونیاتە و شوناسە.لە ئەزلەوە کوردبوین و هەر کوردیش دەبین.کوردپەروەری وابەستەی شوێن و کەلتوری ناوچەیەکی دیاریکراو نیە.بەلکو هەر کەسێک بە زمانی نیشتیمان قسە بکە ،ئەوە کوردە. ئەوەی ئێستا دەبینین هەندێک لایەن، بابەتی کوردبوون و پرسی کوردبوون ،پەیوەندیدار دەکەن بە جوگرافیایەکی دیاریکراو .ئەمەش غەدرێکی مێژوییە بەرانبەر بە پرسی کورد بون دەکرێت.واتایەکی تر کوردێکی فەیلی ،یان کوردێکی زاخۆیی بە جل و بەرگی خۆیانەوە ،بەرجەستەی کوردبونی خۆیان دەکەن وە کوردنن .بەلام ناتوانن قۆرغی کوردایەتی بکەن.
.بۆیە دەمەوێت لە رووی زانستیەوە ،رەهەند و چەمکی کوردبوون ،بخەمە روو.

ناوی کورد لە ڕووی زانستییەوە هێمایە بۆ ئێثنیکە کوردێکی دانیشتوی مهاباد، هەولێر، ئامەد، عەفرین یان دانیشتوی بەغداد، تەهران، بەرلین و واشنتۆن لە وەڵامی پرسیاری ئەوەی سەر بە چی نەتەوەیەکی، بێ جیاوازی شوێن و کات، دەڵێت من کوردم، مەبەستی لە کوردبوون چییە؟ گومانی تێدا نییە، کە لەوانەیە زۆربەیان هەر لە شێوەزمانی یەکتریش تێنەگەن، دوور نییە بەشێکی هیچ شێوەزمانێکی کوردیش نەزانێتستی (Etnihnicity) کوردی ، کە بە هۆی خەسڵەتێک لە خەسڵەتەکانی شوناسی ئێثنیستیی وەکو زمان، ئاین یان کەلتور هتد، لە ئێثنیستیەکی تر جیادەکرێتەوە. بەو مانایە بێت، کە دەڵێین، کوردبوون، واتە بەڕووی دەرەوە جیاوازبوون لە ئەوەی تری وەکو، فارسبوون، عەرەببوون یاخود تورکبوون و بەڕووی ناوەوەش هاوبەشیبوون یاخود لێکچونی بەلایەنی کەمی یەک لە خەسڵەتەکانی وەکو زمانێکی هاوبەش، ئاینێکی هاوبەش، کەلتورێکی هاوبەش یاخود خاکێکی هاوبەش. لە ڕاستیدا نە لە ئێستا و نە لە ڕابردوودا نەتەوەی کورد هەرگیز خاوەن یەک زمانی هاوبەش، یەک دەسەڵات، خاک، یان ئاینیێکی هاوبەشی تاکرەنگی سەرتاسەری نەبووە، لەبەر ئەوەش ناکرێت باس لە کەلتورێکی هاوبەشی یەکرەنگیش بکرێت، چونکە کە وتمان کەلتوری هاوبەش، ناکرێت تەنها ڕەنگدانەوەی بەشێکی واقیعی کۆمەڵگەی کوردەواری بێت و بەشەکانی تر نابینا بکات. جگە لەمەش ئاسان نییەکەلتوری کوردەواری بەهۆی هاوبەشی مێژویی و ئاینی و مەزهەبی لە کەلتوری گەلانی ناوچەکە جیابکرێتەوە. کۆمەڵگەی کوردەواری لە ڕابردوو و ئێستا نەک هەمیشە لە ڕووی ئاین و مەزهەب و شێوەزاری زمان و دەسەڵاتی سیاسی و کۆمەڵایەتی لەناوخۆی فرەرەنگ و هەمەجۆر بووە و جیاوازییەکانی نێوانی چەند باری لێکچوەکانە بەڵکو هاوبەشییە مێژویی و ئاینیی و کەلتوریەکانی لەگەڵ نەتەوەکانی ناوچەکە گەر لەگەڵ هاوبەشیی یاخود لێکچووە ناوخۆیەکانی کوردبوون زیاتر و بەهێزتر نەبێت، ئەوا بەلایەنی کەم هاوتایە. کەواتە چ شتێک یان تایبەتمەندیەک کوردبوون لە عەرببوون و فارسبوون و تورکبوون جیادەکاتەوە و چ تایبەتمەندیەکیش خاڵی هاوبەش کوردبوونە؟ یاخود ئەم خەسڵەتە هاوبەشانە چین، کە تاکێکی کورد بە تاکێکی تری کورد دەبەستێتەوە، جگە لە ناوی کورد، زمانێکی هاوبەش، خاک و دەسەڵاتێکی هاوبەش، مێژووی هاوبەش، ئاینی هاوبەش و کەلتورێکی هاوبەش؟

کە کوردێکی هەولێر،مهاباد،ئامەد،کۆبانێ، عەفرین،سەرێ کانی،یان دانشتوی بغداد،دانشتوی تهران ،بەرلین،واشنتۆن، لە وەلامی ئەوەی سەر بە چی نەتەیەکی ،بەبێ جیاوازی شوێن و کات،دەلێت من کوردم.مەبەستی لە کوردبون چیە؟ گومانی تێدا نیە؟ کە لەوانەیە زۆربەیان لە شێوەزمانی یەکتر تێنەگەن، دوور نیە بەشێکی هیچ شێوە زمانی کوردی نەزانێت.
ئەگەر هەر یەکێک لەمانە بخرێتە ژێر میکرۆسکۆبی زانستیەوە، ئەوە ئەنجامەکەی ڕوونە، کە هاوبەشی یاخود لێکچویی ڕەهای هەر یەکێک لەم خەسڵەتانە، بە تەواوی، واتە بە شێوەیەکی ڕەها بەرجەستە نین، بەڵکو ڕێژەیین، چونکە نەتەوەی کورد خاوەنی زمانێکی هاوبەشی سەرتاسەری نییە، کە بە هۆیەوە هەموو کورد بتوانێت لە یەکتر تێبگەن. ئەوەی پێدەگوترێت زمانی کوردی، تەنها ئاماژەیە بۆ کۆکراوەی چەند شێوەزارێکی زمانی کوردی، نەک زمانێکی هاوبەشی سەرتاسەری، جگە لەمەش هەمو شێوەزارەکانیش لەژێر کاریگەری زمانی گەلانی تری ناوچەکە بوون و پێچەوانەکەشی هەر دروستە. نە لە ئێستا و لە مێژوی دوور و درێژی نەتەوەی کورد خاوەن جوگرافیایەکی هاوبەشی سەرتاسەری نەبووە، کە لە ڕووی ئیداری و سیاسیەکەیەوە دەسەڵاتی بەسەردا هەبووبێت. وەک ئاشکراشە کورد خاوەنی یەک ئاینی هاوبەش نییە، بەڵکو پێکهاتوە لە ئاین و مەزهەبی جیاواز. تا ئێستا هیچ بەڵگەیەکی مێژوویی باوەرپێکراویش دەربارەی بوونی ئاینێکی هاوبەشی سەرتاسەری لە قۆناغێک لە قۆناغەکانی مێژووی کورد بوونی نییە. ئەوەی هەیە تەنها بۆچون و خەیاڵە، نەک ڕاستی سەلمێندراو. ئەوەی پەیوەندیی بە هاوبەشی بایۆلۆژیش هەیە، کە کۆن پێدەوترا، نەژادی هاوبەش، بە زمانی ئاسایی هاوخوێن و هاوگۆشتی پێدەڵێن، ئەوا ئێستا باسکرن لێ بۆتە عەیبە، چونکە چەندان نموونەی مێژویی سەلمێنەری ئەوەن، کە لە زۆربەی ناوچەکانی جیهان و بە تایبەتیش ئەو خاکەی ئێمە پێی دەڵێن کوردستانی گەورە، لەوەتەی هەیە، مەڵبەندی تێکەڵابوونی نەتەوەو و کەلتوری جیاوازە.

کەواتە لە ئێستادا، کە کوردێکی دانیشتوی مهاباد، هەولێر، ئامەد، عەفرین یان دانیشتوی بەغداد، تەهران، بەرلین و واشنتۆن لە وەڵامی پرسیاری ئەوەی سەر بە چی نەتەوەیەکی، بێ جیاوازی شوێن و کات، دەڵێت من کوردم، مەبەستی لە کوردبوون چییە؟ گومانی تێدا نییە، کە لەوانەیە زۆربەیان هەر لە شێوەزمانی یەکتریش تێنەگەن، دوور نییە بەشێکی هیچ شێوەزمانێکی کوردیش نەزانێت. باسی جیاوازی ئاینی و مەزەهەبی یاخود جیاوازی ناوچەی و خێڵەکی هەر ناکەم. کەواتە هاوبەشی یاخود لێکچویی کەسێکی خەڵکی دەرسیم لەگەڵ کەسێکی خەڵکی مەهاباد یان خانەقین زۆرترە یان جیاوازیەکان؟ ئەگەر شوناسێکی تری هاوبەش نەبێت، کە شوناسی نەتەوەیی کوردبوونە؟ شوناسی نەتەوەی کوردبوونیش وەکو هەر شوناسێکی تری نەتەوەیی، بیرێکی دروستکراو و خەیاڵکراوە لە ڕێگەی دروستکردن، یاخود وێناکردن و خەیاڵکردنی زمان و ڕەچەڵەک و مێژو و جۆگرافیا و هۆشیار و بیرەوەوری و چارەنوسی هاوبەش، هتد.

تێبینی:
هەردوو چەمکی (ethnicity)، (nation). بۆ ئێستا هەمان مانا دەکرێن .بەلام چەمکی (ethnicity)، بۆ نەتەوەیەک و زمان و کەلتورێکی دیاریکراو بەکاردێت .
چەمکی (Nation) چەمکێکی سیاسیەوە و بەواتای جەستەیەکی سیاسی ڕێکخراو لە چوارچێوەی دەوڵەت دێت. واتە بوونی دەوڵەت یەکێکە لە مەرجە یاسایی و سیاسیەکان. چەمکی نەتەوە (Nation) بووە بە شوناسی تێکرای هاوڵاتیانی وڵاتێکی دانپێدانراو.
بەسود وەرگرتنم لە وتاری کاک ئاراس.

(شكان
لەسەر شەقام مۆبایلەكەم لێ بەربۆوە
دەیان وشەی پەپولەیی لە دەوری كچێك كۆبۆوە
لە تاقیگە
پەرستارێك شوشەی خوێنەكەی شكاندم
سەدان گوڵەشیعری سوری
لێ وەراندم
نەوەكەشم
لاپتۆپەكەی بەردامەوە
پەردەی لەسەر هەزاران نهێنی نێو فۆڵدەرە شاراوەكان هەڵدامەوە،
ئەو چاویلكەی ساڵانێك بوو
نیشتمانم پێدەبینی
لێیان ستاندم
هێڵی نێوان من و خاك و
تۆڕی نێو چاویان پساندم.)
شیعری (شكان)ی سەلام عومەرم لە ماڵپەڕی (دەنگەكان)م خوێندەوە، سەرنجی راكێشام و نەمتوانی لەبەرامبەریدا بێدەنگ بم، زۆرقووڵ و پڕ لە وێنەی زیندووە، شیعرەكە بە زمانێكی سادە بەڵام پڕ لە مانا، باس لە زنجیرەیەك «شكان» و «لەدەستدان» دەكات كە لە ئاستی تاكەكەسییەوە دەست پێدەكات و لە كۆتاییدا دەگاتە ئاستی نیشتمانی و گشتی.
لێرەدا شیكردنەوەیەكی قۆناغ بە قۆناغ بۆ دەقەكە دەخەمە ڕوو:
شیكردنەوەی وێنە شێعرییەكان
1- شكانی یەكەم: مۆبایلەكە و جیهانی تەكنەلۆجیا
)لەسەر شەقام مۆبایلەكەم لێ بەربۆوە / دەیان وشەی پەپولەیی لە دەوری كچێك كۆبۆوە(
لێرەدا مۆبایلەكە تەنها ئامێرێكی تەكنەلۆجی نییە، بەڵكو سندوقی عەشق و نامە شاردراوەكانە. كەوتنی مۆبایلەكە دەبێتە هۆی ئاشكرابوونی «وشە پەپوولەییەكان» (كە پڕە لە نامەی دڵداری و جوانی). كۆبوونەوەی وشەكان لە دەوری كچێك، وێنەیەكی فانتازیی جوان دەسازێنێت، عەشقێك كە تا ئێستا شاراوە بوو، كەچی بەم كەوتنە تەواوی نهێنیەكان لەسەر شەقامەكە پەرشوبڵاو بووەنەوە.
1- شكانی دووەم: شوشەی خوێن و شیعر
)لە تاقیگە / پەرستارێك شوشەی خوێنەكەی شكاندم / سەدان گوڵەشیعری سوری / لێ وەراندم(
ئەم بەشە زۆر كاریگەرە، شاعیر خوێنی خۆی بە تەنها شلەیەكی بایۆلۆجی نابینێت، بەڵكو خوێنی ئەو «شیعرە، شكانی شووشەی خوێنەكە لە تاقیگە، یەكسانە بە وەرینی «گوڵەشیعری سوور،»لێرەدا تێكەڵاوبوونێكی تەواو لە نێوان جەستە (خوێن) و ڕۆح (شیعر)دا هەیە، شاعیر لە ڕێگەی خوێن بەربوونیەوە، داهێنانی لێ دەچۆڕێت.
٣. شكانی سێیەم: نەوە و فۆڵدەرە شاراوەكان
)نەوەكەشم / لاپتۆپەكەی بەردامەوە / پەردەی لەسەر هەزاران نهێنی نێو فۆڵدەرە شاراوەكان هەڵدامەوە(
لێرەدا ململانێ یان جیاوازی نێوان نەوەكان (شاعیر و نەوەكەی) دەبینرێت، نەوەی نوێ بە بێباكی یان بە هەڵە (بەردانەوەی لاپتۆپەكە) سنووری تایبەتمەندییەكانی شاعیر دەبەزێنێت، «فۆڵدەرە شاراوەكان» دەكرێت ئەرشیفی تەمەنێك بن، یادگاری كۆن بن، یان ئەو دەقە خاوەن مۆڕاڵ و تایبەتییانە بن كە شاعیر نەیدەویست كەس بیانیبینێت، بەڵام تەكنەلۆجیا و نەوەی نوێ ڕووتیاكردنەوە.
4-. شكانی كۆتایی: چاویلكە و نیشتمان (لوتكەی تراجیدیا
)ئەو چاویلكەی ساڵانێك بوو / نیشتمانم پێدەبینی / لێیان ستاندم / هێڵی نێوان من و خاك و / تۆڕی نێو چاویان پساندم.(
ئەمە گرنگترین و قورسترین بەشی شیعرەكەیە، لێرەدا شكانەكە لە كەرەستەی شەخسییەوە (مۆبایل، لاپتۆپ) دەبێتە شكانێكی وجودی و نیشتمانی، چاویلكەكە لێرەدا هێمای «دیدگا»، «ئومێد»، یان ئەو «فلتەر»ەیە كە شاعیر لە ڕێگەیەوە هێشتا جوانییەكانی نیشتمانی پێ دەبینی.
سەندنەوەی چاویلكەكە و پچڕانی «تۆڕی نێو چاو»، كنایەیە لە كوێربوون بەرامبەر بە داهاتووی خاك، یان دابڕانی یەكجارەكیی مرۆڤ لە ناسنامە و نیشتمانەكەی.
سەرنجی گشتی و ڕەخنەیی
زمان و شێواز: زمانێكی زۆر ڕەوان و هاوچەرخی بەكارهێناوە، بەكارهێنانی وشەی وەك (مۆبایل، لاپتۆپ، تاقیگە، فۆڵدەر) هاوئاهەنگە لەگەڵ ژیانی مرۆڤی ئەمڕۆدا و شیعرەكەی لە كلاسیكبوون دوورخستووەتەوە.
مۆسیقا و كێش: سەرواكان و ڕیتمی دێڕەكان (شكاندم، وەراندم، بەردامەوە، هەڵدامەوە، ستاندم، پساندم) مۆسیقایەكی خەمناك و ناوەكییان بە دەقەكە بەخشیوە كە لەگەڵ چەمكی «شكان»دا دەگونجێت.
بونیادی درامی: شیعرەكە هێڵێكی سەركەوتووی هەیە، لە شتێكی بچوكی سەر شەقامەوە دەست پێدەكات و هێدی هێدی قووڵ دەبێتەوە بۆ ناو جەستە (خوێن)، پاشان خێزان (نەوە)، و لە كۆتاییدا دەگاتە گەورەترین چەمك كە (نیشتمان)ە.
شیعرەكە هاواری مرۆڤێكی هاوچەرخە كە لەبەردەم باهۆزی تەكنەلۆجیا، تێپەڕینی تەمەن، و غەدرەكانی نیشتماندا، هەست بە ڕوتبوونەوە و لەدەستدانی بینایی و پەیوەندییەكانی دەكات، دەستی كاك سەلام خۆش بێت، تێكستێكی زۆر سەركەوتوو و پڕ مانا و چێژبەخشە.

سەبری زەهاوی
مهاباد

دوای کۆتاییهاتنی جەنگی سارد، ئەوروپا وا هەستی دەکرد کە بۆ هەمیشە ماڵئاوایی لە جەنگ کردووە و جێگەی سەنگەرەکانی جەنگی بە خۆشگوزەرانی و خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان گۆڕییەوە، بەڵام دۆخەکە ئەمڕۆ بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕاوە؛ “ڕۆحی ساڵی ١٩١٤” بە شێوەیەکی نوێ سەری هەڵداوەتەوە و کیشوەرە بەساڵاچووەکە بەبیر دەهێنێتەوە کە مێژوو ڕەنگە کارەساتەکانی خۆی بۆ ئەو کەسانە دووبارە بکاتەوە کە سوورن لەسەر پشتگوێخستنی وانەکانی. لە هەوڵێکی شێتگیرانەدا بۆ ئامادەکاری بۆ ململانێ، ئەوروپا ئێستا پێشەنگی کاروانی سەربازگەرایی جیهانییە؛ لە وڵاتانی باکووری هێمن وەک سوید و نەرویجەوە تا دەگاتە دڵی کیشوەرەکە، ئابووری جەنگ لەسەر پاشماوەی بەڵێنەکانی خۆشگوزەرانی بنیات دەنرێت. ئەمەش بیرهێنەرەوەی کەشوهەوای سەرەتای سەدەی بیستەمە، کاتێک ئەوروپا بوو بە مەنجەڵێکی غاز کە چاوەڕێی پریشکێک بوو؛ گەورەبوونی سەربازیی بێوێنە، هاوپەیمانی ئاڵۆز و هەستی نەتەوەپەرستی کە بە بەرگی ئارەزووی داگیرکاری داپۆشرابوو. جەنگ لەو کاتەدا تەنها گریمانەیەکی سیاسی نەبوو، بەڵکو “عەقیدەیەک” بوو کە بوو بە هۆی کارەساتەکە دوای گوللەکەی سارایێڤۆ؛ ئەمڕۆش وەک ئەوەی دەنگدانەوەیەکی کاڵەی ئەو سەردەمە بژین، لە جیاتی خۆلادان لە پێکدادان، هەمووان خۆی بۆ ئامادە دەکەن، وەک ئەوەی جیهان لەبیریکردبێت چۆن ئەو “ئاشتییە لاوازە” خەونی ملیۆنان گەنجی لە سەنگەرەکانی جەنگی جیهانیی یەکەمدا کوشت و نەخشەی دڕاو و ملیۆنان قوربانی بەجێ هێشت.
ئەم “ڕۆحە” تەنها بە ناو لاپەڕەکانی مێژوودا ناگەڕێت، بەڵکو لە کارگەکانی چەکی ئەڵمانییەوە سەری هەڵداوەتەوە، کە لە هێمای ئۆتۆمبێل و گەشەپێدانەوە بۆ دابینکەری کەرەستەی وێرانکاری گۆڕاون بە بیانووی “سەربەخۆیی پیشەسازی”. بنیاتنانی ئەم جبەخانانە لەسەر حیسابی بودجەی تەندروستی و پەروەردە و خۆراک دەکرێت، لە جیهانێکدا کە ساڵی ڕابردوو نزیکەی ٢.٤ ترلیۆن دۆلاری لە چەکداربووندا خەرج کردووە؛ لە کاتێکدا وڵاتانی وەک فەرەنسا و ئەڵمانیا لە قەرزێکی پێوانەییدا نوقم بوون، حکومەتەکان بەردەوامن لە پاڵنانی گەلەکانیان بەرەو قوربانی زیاتر بە بیانووی هەڕەشەی ڕووسیا، لە کاتێکدا کیشوەرەکە بەدەست هەژارییەکی ڕەهاوە دەناڵێنێت کە ملیۆنان کەس دەگرێتەوە. لە بەرامبەر ئەم لادانە مەترسیدارەدا، ڕەوتێکی ناڕەزایەتی جەماوەری بە دروشمی “سەربازگەرایی ڕابگرن” سەری هەڵداوە و دەسەڵاتداران تۆمەتبار دەکەن بە زیندووکردنەوەی “ڕۆحی جەنگ” و ترساندنی خەڵک بۆ پەردەپۆشی شکستە سیاسییەکان و پشتگیریکردنی لۆبییەکانی چەک. سەرەڕای ئاڵوگۆڕی تۆمەتەکان لە نێوان سەرکردە ڕۆژئاواییەکان و پوتین لەسەر “دێوی” هەڕەشەی بوونگەرایی، واقیعەکە هەر یەکە: پێشبڕکێیەکی شێتگیرانەی چەکداربوون کە ئەمریکا و چین و ژاپۆن بەشدارن تێیدا و جیهان لە دۆخی ئامادەباشیی بەردەوامدا دەهێڵێتەوە.
ئێمە ئەمڕۆ لەبەردەم وێستگەیەکی چارەنووسسازداین؛ ئایا لەبەردەم سەردەمێکی نوێی جەنگداین کە لەسەر پاشماوەی مرۆڤایەتیمان بنیات دەنرێت، یان دەنگدانەوەیەکی کاڵەی مێژوویەکین کە خۆی لێ نادزینەوە؟ “ڕۆحی ساڵی ١٩١٤” بە گوێی بڕیاردەراندا دەچرپێنێت: پێشبڕکێی چەکداربوون گەرەنتی ئاسایش نییە، بەڵکو کورتترین ڕێگایە بۆ دووبارەکردنەوەی ئەو کارەساتانەی کە سەدەیەک لەمەوبەر جیهانیان وێران کرد. ئایا کەس هەیە وەڵامی بانگەوازی مێژوو بداتەوە، یان کاروانی سەربازگەرایی گەیشتووەتە ئەو خاڵەی کە چیتر نەگەڕێتەوە؟

شەقامێ نەماوە قانگ نەدرابێ بەبۆنی جگەرە
دووبارە دەکرێتەوە وەک زخمێکی کۆن
هەموو ڕۆژێ
گوڵێکمان نەماوە کە بۆنی باروود نەیپڕژاندبێ بەسەریا
گەشەیان کردووە گوڵەکانمان لە باخچەی ئازارا
دەرلەرزن بەدەنگی تەقەمەنی چڵەکان
نەماوە بارانێ نەیباراندبێ بەسەر دڵتەنگییەکانمانا
دەنووسێتەوە هەر دڵۆپەچیرۆکێک
گریانمان شکست
هەوری کام ئاسمان نەبێ ئاشنای ئازارمان
بەدوامانا دەکەون هەوری ڕەش
لێکمان جیاناکاتەوە
تەنیایی
بەباڵامانا هەڵەچێ
باڵندەیەکی ڕەشی قاوغە
لەسەر شانمان
نافڕێ
وەکو سێبەرێ لە تاریکیمانا
بێدەنگ، مردوو
داگیری دەکات هەموو گۆشەیەکی ژیانمان
دوا هەناسەکانی پاییز.
بەخێرایی دادەمرکێتەوە مۆسیقای پەژارە
بۆ شارێکی لەناوچوو سەمفۆنیایەکی زریانە
نغرۆمان دەکا لە غوربەت
نغرۆیەکی بێدەنگ لە دڵی شەوان
لەناو زمانێکدا کە تێیدا نامان نابێت
لەخۆیا گووشیون خۆشییەکانم ئەم شارە
کلیلەکەی لەدەستداوە وەک خەزێنەیەک لە بیرمەتێکی داخراودا
لە فنجانی فاڵی ئەم وەرزە
ڕێگاکان دەبڕن بێوچان پیاوێک و پێڵاوێ
نەیانزانی بۆ کوێ دەڕۆن وەک ڕەوانبێژانێک
دوور دوور دەردەکەون بەدەگمەن
ون دەبێ هەنگاوەکانیان لەسەر بەفر
وەکو یادەوەرییەکانمان
سەرماوەز تا بەفرانبار
بۆ شوێنێکی نادیار ڕێگایەکی درێژ
لە سەرمادا بەرەو سەرمایەکی قووڵتر
خەیاڵێکی ڕووتە
وەکو دارێک لە زستانا
کە چیتر بەهاری چاوەڕێناکات

سنە
ئیلهام موڕادی

بەدوای رووداوی ناخ هەژێنی شەوی دوو شەممەی رابردو ٨ی حوزەیران، هێرشی کەسێکی سودانی بەناوی Hadi Alodid ٣٠ ساڵ، بەچەقۆ بۆسەر کەسێک بە ناوی Stephen Ogilvie ٤٤ ساڵ، لە شاری بەلفاستی ئێرلەندای باکورو گەورەکردنی ئەم رووداوە لەلایەن میدیای دەستەڕاستی بۆرژوازیەوە، زۆرێک لە ناوچەکانی ئێرلەنداو بەتایبەت بەلفاست بووە شوێنی ئاژاوەچێتی و هێرشی فراوانی راسیزم و فاشیزم بۆسەر پەنابەران و کۆچبەران و خەڵكی بیانی بەگشتی و سوتاندنی ماڵ و دوکان و سەیارە و ئاوارەبوونی سەدان کەس لە شوێن و جێگای خۆیان.
لەبەرامبەر ئەم هێرشە دژە مرۆییەی راسیزم و فاشیزمدا، نەک تەنیا هێرشە بۆسەر خەڵکی بیانی لە بەریتانیا، بەڵکو هێرشە بۆسەر مەدەنیەت و مرۆڤایەتی و بەرەی ئازادیخوازی و مرۆڤدۆستی، بەجیا لەوەی خەڵکی مرۆڤدۆستی سەراسەری بەریتانیا لەپاڵ خەڵكی بیانیدان وەستان و بەتایبەت لە بەلفاست و گلاسکۆدا رژانە سەرشەقامەکان بۆ بەرگری لە خەڵكی بیانی، دوێنێ ١٣ی حوزەیران لەژێر ناوی: یەکێتی: دژە نژادپەرستی و دژە فاشیزم، هەزاران کەس شەقامەکانی دەوروبەری هۆڵی شارەوانی بەلفاستیان بەناڕەزایەتیەکی گەورەوە دەورەدا و دەیانوت:
کاتێک هێرشی بەکۆمەڵ راسیستی و فاشیستی دەکرێت بۆسەر هاوڕێ و دراوسێکان، ئەوە خەڵکی کرێکارانن، ئەوە یەکێتییەکانی کرێکارانن، ئەندامانی یەکێتییە پیشەییەکان، چالاکوانانی کۆمەڵایەتی و کەمپەینەکانی هاوپشتی و مرۆڤدۆستانن، کە پێکەوە وەستاوین و بەرگریان لێدەکەین، ئەو هێرشانە نژادپەرستانەیە و بۆ دابەشکردنی ریزەکانی خەڵکە لە بەریتانیادا.
هاوکات ئەم ریزە ناڕەزایەتیە مرۆڤدۆستیەیە هەر دوێنێ بە ناڕەزایەتییەکی گەورەی دژە ڕەگەزپەرستی لە شاری گلاسکۆ لەلایەن رێکخراوی: وەستانەوە بەرامبەر ڕەگەزپەرستی سکۆتلەندا رێکخرابوو هاتنە سەر شەقامەکان. ئەم هێزو بزوتنەوە دژە راسیزم و فاشیزمە، لە چەندین مانگی رابردوودا، چەندین جار بە دەیان و سەدان هەزارکەسی رژانە سەر شەقامەکان و لەپاڵ خەڵکی بیانی بە پەنابەران و کۆچبەران وەستان و بەرگریان کردو وتیان: شەقامەکان هی ئێمەیەو هەموو بیانیەکان بەخێر بێن بۆ بەریتانیا.
ئێمە لە رێکخستنی بەریتانیای حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان، لە ئێستاو رابردووشدا بانگەوازمان بۆ هەموو بیانیەکان و هەروەها کوردزمانەکان ئەوەیە کە رێزی ئێمە لەپاڵ ئەو بەرە ئازادیخواز و مرۆڤدۆست و کرێکاری و سۆشیالیستیەدایە لەم کۆمەڵگایەدا بۆ رێگەگرتن لە پارچە پارچەکردنی رێزەکانمان و بۆ وەستانەوەی بەکۆمەڵ و یەکگروتویمان بەدژی راسیزم و فاشیزمی کۆمەڵگا، کە دەیانەوێت رێزەکانمان پەرشوبڵاوبکەن و سیاسەتی نەژاد پەرستی پەرە پێبدەن .
رێکخستنی بەریتانیای حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان
١٤ی حوزەیرانی ٢٠٢٦

لە نێوان دەموچاوە سەرقاڵەکاندا دەڕۆم،
هەریەکەیان لە بێدەنگی خۆیاندا قفڵ بوون،
و پێم سەیرە ئەو پریشکە بۆ کوێ چووە
کە ڕۆژێک دەیزانی چۆن ئازار بناسێتەوە.
مرۆڤایەتی ون بووە
لەو هەنگاوانەی کە خاو نابن
پێش ئەوانەی دەکەون، لەو دەستانەی دەست درێژ ناکەن،
لەو وشانەی کە چیتر ناوێرن
بۆ ئەوەی نادادپەروەری ناوببەین نادادپەروەری.
لە کۆشکەکاندا ون بووە کە دەسەڵاتیان تێدایە
دڵی بەردی هەیە،
و لەو شەقامانەی کە ئازاریان…
بووەتە ژاوەژاوی پاشبنەما
کە کەس نایبیستێت.
و لەگەڵ ئەوەشدا، هەندێک جار،
بە ئاماژەیەکی بچووک دەیدۆزمەوە،
لە نیگایەکدا کە هەڵنایەت،
لەو کەسانەی کە هێشتا وەستاون
بۆ ئەوەی بڵێت: “دەتبینم.”
ڕەنگە مرۆڤایەتی نەمێنێت:
تەنها شاراوەیە
لەو کەسانەی کە وازیان لە هەستکردن نەهێناوە.
لەو کەسانەی کە وەک تۆ،
بەردەوام بە لە گەڕان بەدوایدا
تەنانەت کاتێک جیهان…
وا خۆی نیشان دەدات کە پێویستی پێی نییە.

ململانێی نێوان ڕۆشنبیری ڕۆشنگەر و دەسەڵاتی دیسپۆتی، پێکدادانێکی تەمەن درێژە لە نێوان “پڕۆژەی ڕۆشنگەری و بەهاکانی ئازادی” و “پڕۆژەکانی هەژموون و بەردەوامدانی ستەمکاری”. ئەم ململانێیە چەندین شێوەی هەیە و ڕەنگدانەوەی جیاوازییەکی بنەڕەتییە لە ئامانج و ئامرازەکانی هەردوولادا.
جەوهەری ململانێ:
ڕۆشنبیری ڕۆشنگەر: هەوڵدەدات عەقڵ بەکاربهێنێت، بە شێوەیەکی بابەتیانە ڕەخنە لە واقیع بگرێت و بەرگری لە ماف و ئازادییەکانی مرۆڤ بکات. ئەوان ڕۆڵی بنەڕەتی خۆیان وەک ویژدانی زیندوو و هێزی فشار دەبینن کە بەرەو دادپەروەری و پێشکەوتن ڕێنمایی خەڵك دەکەن.
دەسەڵاتی دیسپۆتی: ئامانجی مانەوە و کۆنترۆڵی ڕەهایە. هەر بیرێکی ڕەخنەگرانە یان دەنگێکی ئازاد بە هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر بوونی خۆی دەزانێت و بەردەوام هەوڵی قۆرخکردنی حەقیقەت و کۆنترۆڵکردنی جەماوەر دەدات.
ئامرازەکانی ململانێ:
چەکی ڕۆشنبیر: وشە و فیکر و قەڵەم و فەلسەفەیە. پشت بە بڵاوکردنەوەی هۆشیاری و ئاشکراکردنی گەندەڵی و کۆکردنەوەی بیروڕای گشتی بە بەکارهێنانی پلاتفۆرمە کولتوورییەکان و میدیای سەربەخۆ دەبەستێت.
چەکی دەسەڵات: پشت بە سەرکوت و سانسۆر و دەستگیرکردنی ئارەزوومەندانە و قۆرخکاری میدیای فەرمی دەبەستێت. هەروەها دەسەڵاتداران پەنا بۆ سیاسەتی “کڕین” یان هەڵمەتی چەواشەکاری میدیایی دەبەن بۆ دابڕانی ڕۆشنبیران لە بنکە جەماوەرییەکانیان.
ستراتیژییەکانی دەسەڵات لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕۆشنبیران:
هەوڵدان بۆ ڕاکێشانی ڕۆشنبیران بە پۆست و ئیمتیازات بۆ گۆڕینی لە “ڕەخنەگرانەوە” بۆ “پۆزشکار” بۆ سیاسەتەکانی دەسەڵات.
دوورخستنەوە و پەراوێزخستن: لە ڕووی ئابووری و پیشەییەوە گەمارۆدانی ڕۆشنبیران و ڕێگریکردن لە بڵاوکردنەوە یان بەرچاوخستنتان.
تۆقاندن و توندوتیژی: پەنابردن بۆ هێزی زیادەڕۆیی و دەستگیرکردنی ئارەزوومەندانە (وەک تۆمەتی “سووکایەتیکردن بە کولتور و ڕەمزەکان” یان “هەڕەشەکردن لە ئاسایشی نیشتمانی”) بۆ بێدەنگکردنی دەنگە ناڕازییەکان.
تێچووی خەبات دژی ڕۆشنبیران: ڕۆشنبیرانی ڕاستەقینە باجی قورس دەدەن بۆ بەرگریکردن لە پرەنسیپەکانیان، لە زیندانیکردن و دەربەدەری زۆرەملێوە تا لەناوبردنی جەستەیی و لەکەدارکردنی کەسایەتی.
دەرئەنجامەکانی خەبات:
لە ڕووی مێژووییەوە ئەزموون سەلماندوویەتی کە دەسەڵاتە دیسپۆتیکەکان- سەرەڕای خاوەندارێتی ئامێرەکانی ستەم- هەمیشە شکست دەهێنن لە کوشتنی بیرۆکەکان.
دەرئەنجامەکە: ڕژێمە دیسپۆتییەکان دواجار لەناو دەچن، لە کاتێکدا بیرۆکەی ڕۆشنبیرانی ئازاد بە نەمری دەمێننەوە و دەبنە پریشکی شۆڕش و گۆڕانی ئەرێنی لە کۆمەڵگادا.
ڕێگا قێزەونەکانی تیرۆری کەسایەتی:
تیرۆرکردنی کارەکتەر و ناوزڕاندن لە دیارترین شێوازە ناڕاستەوخۆکانە کە دەسەڵاتە سەرکوتکەرەکان یان دەسەڵاتە سیاسییەکان بۆ بەدناو کردنی نووسەران و ڕۆشنبیران و لێسەندنەوەی کاریگەرییە کۆمەڵایەتیەکانیان بەکاریدەهێنن. دەسەڵاتداران پەنا بۆ ئەم بژاردەیە دەبەن کاتێک بۆیان دەردەکەوێت کە دەستگیرکردن یان سەرکوتکردنی ڕاستەوخۆ ڕەنگە نووسەر بگۆڕێت بۆ “پاڵەوانێکی کۆمەڵایەتی” یان “شەهیدی وشە”، بۆیە بە ئەنقەست متمانەی ئەخلاقی یان فیکرییان لە چاوی خەڵکدا لەناودەبەن.
ئەو میکانیزم و شێوازانەی کە دەسەڵاتداران بۆ ناشرینکردنی نووسەران و بیرمەندانی ناڕازی بەکاریان دەهێنن، جۆراوجۆرن و ئەمانەی خوارەوە لەخۆدەگرن:
شێوازەکانی دەسەڵات بۆ ناوزڕاندنی نووسەران:

• تۆمەتی ئەخلاقی و ڕەفتاریی: دروستکردنی ئەو کەیسانەی کە ئیدعای شەرەف دەکەن، یان بڵاوکردنەوەی دەنگۆ لەسەر ژیانی کەسی نووسەر بۆ دوورخستنەوەی کۆمەڵگەی پارێزخواز لێیان.
• تۆمەتی خیانەت و تەفسیری دەرەکی: ناونانی نووسەر وەک “سیخوڕ”ی قەوارە بیانییەکان، یان وەک کەسێک کە ئەجێندای دەرەکی جێبەجێ دەکات کە ئامانج لێی تێکدانی سەقامگیری میللەتە.
• دادگاییکردنی فیکری و ئایینی: تۆمەتبارکردنی نووسەران بە تیرۆریست یان بە پێچەوانەوە بە کوفر، یان دوژمنایەتی بەرامبەر بە بەها دامەزراوەکانی کۆمەڵگا، بەمەش دەبنە ئامانجی توڕەیی گشتی.
• ئاماژەدان بە نەخۆشی دەروونی یان عەقڵی: بەکارهێنانی نەخۆشخانەی دەروونی لەلایەن هەندێک ڕژێمی تۆتالیتاری (وەک سەردەمی سۆڤیەت) وەک ئامرازێک بۆ گۆشەگیرکردنی نووسەران و بانگەشەی ئەوەی کە بیرۆکە ناکۆکەکانیان لە تێکچوونی دەروونییەوە سەرچاوەی گرتووە.
• ناوزڕاندنی پیشەیی و ئەدەبی: دەستپێکردنی هەڵمەتەکان لە ڕێگەی میدیای کۆنترۆڵکراوی دەوڵەتەوە بۆ کەمکردنەوەی بەهای بەرهەمی ئەدەبی نووسەران و وەسفکردنی بە کەم، ڕووکەشخواز، یان دزیکردن.
  نموونەی مێژوویی :
• میلان کوندێرا (چیکۆسلۆڤاکیا): کەوتبووە بەر هەڵمەتی ناوزڕاندنی خراپ لەلایەن ڕژێمی دەسەڵاتدارەوە، پێش ئەوەی بە زۆر دەربەدەری بکات، بە سیخوڕی و هاوکاری دەرەکی تۆمەتباری دەکات.
• بۆریس پاستێرناک (یەکێتی سۆڤیەت): دوای بڵاوبوونەوەی ڕۆمانی بەناوبانگی “دکتۆر ژیڤاگۆ” و بەدەستهێنانی خەڵاتی نۆبڵ، ڕووبەڕووی هەڵمەتێکی بەرفراوانی ئیدانەکردن و ناوزڕاندن بووەوە لە لایەن سەرۆکایەتی دەسەڵاتدارانی سۆڤیەت و چاپەمەنی فەرمییەوە، ئەمەش ناچاری کرد لە ژێر فشار و تۆقاندن خەڵاتەکە ڕەت بکاتەوە.
• تەها حسێن (میسر): تووشی شەڕی توند بووە و هەڵمەتی چەواشەکاریی سیاسی و ئایینی بە سەرۆکایەتی کاربەدەستەکانی ناو حکومەت و دامەزراوە نەریتییەکان ، دوای بڵاوبوونەوەی کتێبی “لەبارەی شیعرەوە ” لە ساڵانی بیستەکاندا.
• نەجیب مەحفوز (میسر): ڕووبەڕووی هەڵمەتی ڕێکخراوی ناوزڕاندن و تۆمەتی بیدعە، ئەم هەڵمەتانە دوای ئەو مشتومڕانەی لە دەوری ڕۆمانی “منداڵانی گەڕەکەکەمان”دا هاتە لوتکە و دواتر بووە هۆی هەوڵدان بۆ لەنێوبردنی جەستەیی دوای تیرۆرکردنی کارەکتەری.
• ئەدۆنیس (سوریا): سەرەڕای قووڵایی کارەکانی، کەسایەتی و بیرۆکەکانی وەک بابەتی هەڵمەتی چەواشەکاری و تۆمەتی دژبوون و بە سیاسیکردنی توندی بەرهەمی فیکریی لەلایەن کوتلە جیاوازەکانی ناو حکومەت و ئۆپۆزسیۆنەوە ڕووبەڕووبووەوە.
  ئامانجی سەرەکی دەسەڵات لەم ستراتیژەدا ئەوەیە کە نووسەر لە پێگەی “قوربانی و بەرەنگاری”ەوە بگۆڕێت بۆ پێگەی “تۆمەتبار”، ناچاریان بکات وزەی داهێنەرانە و کاتەکانیان بۆ بەرگریکردن لە خۆیان و کارەکانیان ماندوو بکەن لەبری ئەوەی خۆیان تەرخان بکەن بۆ ڕەخنەگرتن لە دەسەڵات و ئاشکراکردنی پراکتیکەکانیان.

  ناوزڕاندنی ئەخلاقی (یان لەناوبردنی ناوبانگی کەسی):
  یەکێکە لەو چەکە کوشندانەی کە دەسەڵاتە سیاسییەکان یان دەزگا ئەمنییەکان دژی نووسەران و ناڕازییان بەکاریدەهێنن. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە کۆمەڵگاکان بەتایبەتی ڕەنگە هاوسۆزی نووسەرێک بن کە بە هۆکاری سیاسی زیندانی کراوە، بەڵام ئەگەر هێرش بکرێتە سەر ئەخلاق یان شەرەفیان بە تەواوی وازی لێدەهێنن.
  لێرەدا چەند نموونەیەکی دیار و بەرچاوی مێژوویی و جیهانی ڕاستەقینە دەخەینەڕوو کە چۆن دەسەڵاتداران ناوزڕاندنی ئەخلاقی وەک ئامرازێک بۆ “تیرۆری کارەکتەر” بەکاردەهێنن:

1. دروستکردنی تاوانی شەرەف و کردەوەی بێ ئەخلاقی:
   ڕژێمە تۆتالیتارییەکان پشت بە تاکتیکی چاندنی بەڵگەی هەڵبەستراو یان تەڵەدانان بۆ نووسەران دەبەستن بۆ ئەوەی لە دۆخە سازشکارەکاندا وێنە بگیرێن. نموونەکان بریتین لە:

• صنع الله ئیبراهیم (میسر): لە بیرەوەرییەکانی و بەشێک لە نووسینەکانیدا، ڕۆماننووسی میسری ئاماژەی بەو شێوازانە کردووە کە دەزگا ئەمنییەکان لە سەردەمەکانی پێشوودا بەکاریان دەهێنن. ئەم شێوازانە بریتی بوون لە چاندنی ئامێری گوێگرتن و کامێرا لە شوقەی ڕۆشنبیران و ناڕازییان بۆ گرتنی هەر لاوازییەک لە ژیانی تایبەتی خۆیاندا و بەکاریبهێنن بۆ ڕەشبگیریکردنیان یان ئاشکراکردنی نهێنییە شەخسییەکانیان، بەمەش پێگەی ئەوان لە چاوی خەڵکدا لەناو چێت.
• هەڵمەتە ئەمنییەکان لە سەردەمی سۆڤیەتدا (KGB): “داوی سونونو” تاکتیکێکی فەرمی بوو کە هەواڵگری سۆڤیەت بەکاریان دەهێنا. نووسەران و ڕۆشنبیران (هەم ناوخۆیی و چ بیانییەکان) لە ڕێگەی پەیوەندییە هەڵبەستراوەکانەوە لەگەڵ ژنان کەوتنە تەڵەوە، پاشان فیلمیان لێ گیرا و ڕەشبگیرییان بۆ کرا تاکو؛ یان هاوکاری لەگەڵ ڕژێم بکەن یان فەزیحە بۆ لەناوبردنی بنەماڵەکانیان و ناوبانگی ئەدەبییان بڵاوبکرێتەوە.

1. تۆمەتی هاوڕەگەزبازی و ڕەفتاری لادان:
   ناونانی نووسەر بە لادان ئامرازێکی ئایدیاڵ بووە بۆ دەسەڵاتی سیاسی قۆرخکار، چ لە ڕابردوو و چ لە ئێستادا، بۆ لەناوبردنی ڕۆشنبیران بەبێ ئەوەی وا دەرکەوێت کە پاڵنەرێکی سیاسییان هەبێت:

• ئۆسکار وایڵد (بریتانیا، ١٨٩٥): نووسەر و شاعیری بەناوبانگ لە ئایکۆنێکی کولتوورییەوە گۆڕدرا بۆ دەرکراوێکی کۆمەڵایەتی دوای ئەوەی دەسەڵاتداران و کۆمەڵگەی دەسەڵاتداری ئەو سەردەمە یاسا توندەکانیان قۆستەوە بۆ تۆمەتبارکردنی بە “لەشفرۆشی خیانەتکارانە” و پراکتیزەکردنی هاوڕەگەزبازی (کە ئەو کاتە بە یاسا و ئەخلاق تاوانبارکرابوون). ئەمەش بووە هۆی زیندانیکردن و لەناوچوونی تەواوەتی ناوبانگی ئەدەبی و مردنی بێ پارەیی و دەربەدەریی.
• میخائیل بولگاکۆڤ (یەکێتی سۆڤیەت): ڕووبەڕووی هەڵمەتی ناڕاستەوخۆی چەواشەکاری بووەوە و بە بۆرژوازی و لە ڕووی ئەخلاقی و فیکرییەوە ناوزەد کرا و تۆمەتی شەرەفی بۆ دروستکرا. شانۆنامە و ڕۆمانەکانی (نموونەی مامۆستا و مارگریت) بە بیانووی ئەوەی کە بەرهەمە ئەدەبییەکەی ئەخلاقی هاوڵاتی نوێی گەندەڵ کردووە، قەدەغە کران.

1. هێرشکردنە سەر شەرەفی ژنە نووسەران و چالاکوانان:
   کاتێک ژنێک دەچێتە گۆڕەپانی ئەدەبیاتی سیاسی یان ئۆپۆزسیۆن، زۆرجار دەسەڵات و میدیا سێبەرەکانیان سەرنجیان لەسەر هێرشکردنە سەر هەڵسوکەوتی کەسیی و ڕەفتاری دەبێت و ڕەنگە تۆمەتی لەشفرۆشیی بدەنە پاڵ.

• نەوال ئەلسەعداوی (میسر): پزیشک و ڕۆماننووس لە کاتە جیاوازەکاندا ڕووبەڕووی هەڵمەتی ناشرین و تیرۆرکردنی کارەکتەری بەرفراوان بووەوە لەلایەن ئەندامانی لایەنگری حیزبی دەسەڵات وحکومەتەوە. بیرۆکەکانی ئەو بە شێوەیەکی بابەتیانە باس نەکراون؛ بەڵکو لە میدیای سەرەکیدا وەک “ژنێکی خراپ” وێنا کرا کە بانگەشە بۆ لەناوبردنی بەها خێزانییەکان و بڵاوبوونەوەی بێ ئەخلاقی دەکات، ئەمەش وایکردووە ببێتە ئامانجی بەردەوامی هەراسانکردن و گۆشەگیری یاسایی.
• ژنانی ناڕازی و نووسەر لە فەزای دیجیتاڵی مۆدێرن: سوپای ئەلیکترۆنی ڕژێمە دەسەڵاتدارەکان تاکتیکی “فەیک” بەکاردەهێنن بۆ دروستکردنی وێنە و ڤیدیۆی سازشکارانەی ژنە نووسەر و چالاکوانەکان، بە ئامانجی ئەوەی لە ڕێگەی بنەماڵەکانیانەوە فشاری دەروونی لەسەریان دروست بکەن و ناچاریان بکەن لە ترسی فەزیحە کۆمەڵایەتییەکان بێدەنگ بن.

1. ناوزڕاندنی دارایی و گەندەڵی ئەخلاقی:
   جگە لە هەڵسوکەوتی ئەخلاقی، دەسەڵات بە ئەنقەست لایەنی دارایی نووسەران دەکاتە ئامانج بۆ ئەوەی وەک هەلپەرست وێنایان بکات:

• بەد ناوکردنی نووسەرانی تاراوگە: هەندێک لە ڕژێمەکان پەنا بۆ بڵاوکردنەوەی بەڵگەنامەی هەڵبەستراو دەبەن و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە نووسەرانی پەنابەر لە بەرامبەر نووسینەکەیاندا بڕێکی زۆر پارە و دیاریی زەبەلاح لە سەرچاوە گوماناویەکانەوە وەردەگرن. ئامانج لێرەدا ئەوەیە نووسەر لە چاوی خوێنەرەوە لە “مرۆڤێکی پرەنسیپ”ەوە بگۆڕێت بۆ “بەکرێگیراوێک” کە قەڵەمەکەیان بە کەمترین نرخ دەفرۆشن.
  بڕگەی هاوبەش لە هەموو ئەم نموونانەدا، لەکارخستن و لیدان و گۆشەگیرکردنی نووسەرە؛ کاتێک ناوزڕاندنی ئەخلاقی سەرکەوت، بیرمەند سەرقاڵی بەرگریکردن لە بێتاوانی شەخسی خۆی دەبێت و ئەو پشتیوانییە جەماوەرییەی کە پارێزگاری لێکردبوو، لەدەست دەدات، ئەمەش وادەکات دەسەڵات ئاسانتر ستەمکردنی بۆ بچێتەسەر و لەڕووی سیاسی یان جەپراکتیکییەوە، دواتر بەبێ هیچ کاردانەوەیەکی گشتی لەناوی ببات و پاکتاوی بکات.

شار جانتایەکی کۆنی پڕ لە غەریبییە و
منیش ئەو سەرنشینە ماندووەی
کە لە دوا وێستگەی شەمەندەفەرەکە جێماوە

تۆ ڕۆیشتی و
ئەم شارە وەک قۆپچەیەکی ژەنگاوی لە یەخەی عومرم بویەوە

تۆ کتوپڕ ون بوویت،
وەک عەترێک کە لە باوەشێکدا دەپڕژێت و
ئیتر چاوەکان ناتوانن کۆی بکەنەوە

ئەزیزم…
سۆراغی نەبوونت لەکام بوونی ئەم دونیایە بکەم؟
لەکام پەنجەرەوە بڕوانم کە سێبەری تۆی پێدا نەهاتبێت؟

کۆڵانەکان پڕن لە ژاوەژاوی ڕێبواران،
بەڵام من هێشتا گوێم لە بێدەنگیی هەنگاوەکانی تۆیە،
ئەو دەنگە کپەی کە هەموو هاوارەکانی تری تێپەڕاندووە

ئەزیزم…
سۆراغی نەبوونت لە کام ئوتێلی پەڕپووتی ئەم دنیایە بکەم؟
لە کوێی ئەم مێژووە چڵکنەدا بگەڕێم بۆ دڵسۆزییەکەت؟
ئایا لەناو عارەبانەی جگەرە فرۆشەکاندایت،
یان لەناو گۆرانیی ئەو سەربازە غەمگینەی کە لە سەنگەرەکەیەوە
پێش ئەوەی گوللەیەک سنگی کون کات، ناوی ژنەکەی دەهێنێت؟

مرۆڤ کاتێک کەسێک لەدەست دەدات،
تەنیا یەک کەس لەدەست نادات،
بەڵکو تەواوی ئەو دونیایە لەدەست دەدات کە لە چاوی ئەوەوە دەیبینی

من ناچمە سەر گۆڕستانەکان و ناو تەمومژی چیاکان،
من لێرەم لە ناو دڵەڕاوکێی کاتژمێر چواری بەیانیدا،
لەو چرکەساتە چۆڵەی کە مێشک لە بیرکردنەوە دەوەستێت و
غیابی تۆ وەک لافاوێکی هێواش
خشت بە خشتی ڕۆحم دەڕوخێنێت

مەزنترین تەنیایی، نەمانی مرۆڤەکان نییە لە چواردەورت
بەڵکو نەمانی ئەو تاقە کەسەیە کە پێشتر تەواوی گەردوون بوو بۆت

من ناتوانم وەک پاڵەوانەکانی ناو شانۆگەرییەکان بگریم،
هاوارکردن، زمانی ئەو برینانەیە کە دیارن

بەڵام غەمی من، غەمێکی قورس و بێدەنگە
وەک مەرگی درەختێک لە ناوەڕاستی دارستانێکدا،
کە بێ ئەوەی کەس بزانێت لە ناوەوە زەرد دەبێت

پێم بڵێ لەکام کەناردا ڕاوەستاویت؟
لەکام ئاستی غەیبدا هێلانەت کردووە؟
تۆ بوویت بە نیشتمانێک کە لە هیچ نەخشەیەکدا نییە،
و منیش بووم بە کۆچبەرێک، کە پاسپۆرتەکەی تەنیا یەک ناوی تێدا نووسراوە:
ناوی تۆ

سۆراغی نەبوونت لەکام بوونی دونیا بکەم؟
کاتێک دونیا خۆی
لە دوای ڕۆیشتنی تۆوە،
بووە بە پەڕەیەکی سپی و بەتاڵ،
کە هیچ ڕستەیەکی تێدا ناخوێندرێتەوە

سۆراغی نەبوونت لەکام بوونی دونیا بکەم؟
کاتێک خودی ئەم دونیایە،
کۆمەڵێک تەلەفۆنی بێوەڵام و
نامەی شێدار و
کتێبی تۆزاوییە،
کە لەسەر ڕەفەی تەنیایی ئێمە بەجێماون.

١-

جاران، دوور لە ئێستا، داب و نەریتی بەسەرکردنەوەی نوسەرە لاوەکان ئەبینرا لەلایەن نووسەرە خاوەن ئەزمونەکانەوە.. نوسین و بابەتەکانیان هەڵدەسەنگاندن، بۆ نمونە لە گۆڤاری بەیان و ڕۆشنبیری نوێ و کاروان دا، چیرۆکنوسێکی بە توانا، چیرۆکە بڵاوکراوەکانی ژمارەی پێشووی هەڵدەسەگاند و دەستی دەخستە سەر خاڵە بەهێز و لاوازەکانی چیرۆکەکان.. یان شاعیرێکی بەتوانا شیعرە بڵاوکراوەکانی ژمارەیەکی گۆڤارەکەی لە ووتارێکی دوور و درێژدا، تاوتوو دەکرد، لێرەدا ئیتر نوسەرە لاوەکان هەستیان دەکرد مامۆستا و خەمخۆریان هەیە، ڕێزیان لێ نراوە و بێکەس نین .. براگەورەی ئەدەبییان هەیە هەڵیاندەسەنگێنێ و دەستگرۆییان دەکات ..
بە داخەوە! ئەو نووسەرە گەورە میهرەبانانە هەموویان کۆچی دواییان کرد و .. نووسەرانێک جێگایان گرتنەوە کە بێجگە لە قەد و باڵای ئەدەبیی و ڕۆشنبیریی خۆیان، هیچی تر نابینن ..واتا من زۆر وورد دەبمەوە لە کۆمێنتی بابەتە ئەدەبیی و ڕۆشنبیرییەکانی تەواوی پێگە ئەدەبیی و هونەرییەکان، هێشتا کۆمێنتێکی بۆ نمونە بەختیار عەلییم نەبینیوە بۆ چیرۆکنوسێکی لاو کە هەندێ ڕەخنە و ڕێنمایی هونەری چیرۆکنوسینی تێدا بێ.. هێشتا کۆمێنتێکی عەبدوڵا پەشێوم نەبینیوە بۆ تازە شاعیرێکی قەڵاو منارە، بڕێک دەستخۆشیی و چاو سوورکردنەوەی ئەدەبیی تێدا بێ بۆی. . ئەڵێم کۆمێنت، ناڵێم ووتار ..چونکە ئەوەیان مەحاڵی مەحاڵەکانە، کەسانێکی بەرز و باڵای وەک ئەوان، ووتاری دوور و درێژ لەسەر بوێژێکی لاوی نەناسراو بنووسن، سوکایەتییە بۆ ئەوان دابەزن بۆ ئەو ئاستە نزمانە.. ئەوان تازە لە ئاسمانە بەرزەکاندان و نایشیانەوێ ڕێگای ئەو ئاسمانە بەرزانە نیشانی ئەوانەی خوارەوە بدەن.
تەنانەت لە پێشبڕکێ و ڤیستڤاڵە ئەدەبیی و ڕۆشنبیرییەکانی ناوخۆدا، ئەو نووسەر و شاعیرە زەبەلاحانە پێیان سوکیی و نەنگییە بە دەقێک بەشداریی بکەن، لە کاتێکدا شاعیرێکی مەزنی وەکو نزار ئەلقەبانیی، لە هەموو ڤیستڤاڵە شیعرییەکانی مەربەددا، ئامادەیی هەبوو .. لەولایشەوە ڕۆشنبیره باڵاکانمان، هەوڵی مەرگ دەدەن تا ڤێستڤاڵێکی ڕۆشنگەریی ئەوروپی قبوڵیان بکات و تیایدا جوانترین و تازەترین بەرهەمیان پێشکەش ئەکەن .. شانازیی بەوەوە دەکەن لەگەڵ فڵان ڕۆشنبیریی ڕۆژئاوایی وێنەیان چرکاندووە.. لە فڵان پێشبڕکێیی ئەوروپیدا، خەڵاتیان بردۆتەوە، ئیتر ڕەوتی ڕۆشنبیری ناوخۆی کوردستانیان داوەتە دەست خوا.
دوێنێ، هەشتی حوزەیران، لە تاقیگەی نەخۆشخانە، بۆ ماوەی 12 سەعات ئێشکگر بووم، لەو کاتە دوور و درێژە، بە تەنیا، بە ڕێکەوت له لاپتۆکەمدا، بەرنامەی گەشتی8 ی هەردی سەلامیم بینی، بەڕاستی سەرنجی ڕاکێشام، چونکە من زۆر بینەری تی ڤی نیم .. وای لێکردم بۆ سێ چوار بەرنامەی گوێ ڕادێرم، ئیتر کەوتبوومە نێوان فەحسی نەخۆش و گەڕانەوە بۆ لاپتۆکەم، ڕێک وەک هەردی کە لە نێوان خواردن ئامادە کردن و پرسیارکردن له میوانەکەی، لە جموجوڵدایە..
لێرەدا بۆ زیندووڕاگرتنی بەرنامەی گەشتی 8 و ..بە هەمان ڕێگای نووسەرە بەرزە کۆچکردووەکانمان کە لە ووتاریکدا تاوتووی کۆمەڵێ شیعر و چیرۆکیان دەکرد، هەوڵ ئەدەم کۆمەڵێک ڕا و سەرنجی خۆم لەسەر سێ چوار بەرنامەی گەشتی 8 دەربڕم، بە هیوای ئەوەی ئەم نەریتە زیندوو بێتەوە و ..نوسەرانی تریش چاوبخشێنن بە بەرنامە و بەرهەم و ماندوو بوونی ئەوانی تردا، بۆ ئەوەی لە گۆشەی پەنهاندا پەڕاوێز نەخرێن و لە یاد نەچنەوە، وەک دەستخۆشیی و ماندوو نەبوون و ووزە بەخشێکیش بۆ ئەو نووسەر و پێشکەشکارانە، هەتا لە هەوڵ و داهێنانی نوێ بەردەوام بن، یان ئەگەر هەڵەیەکیان توش بووبێ، بە خۆیاندا بچنەوە.
سەرەتا هەست ئەکەم ئەم دیاردەی بانکگردنی میوانە بۆ ناو ئوتومبیلێکی گرانبەها و پیاسە پێکردنی، بووەتە دیاردەیەکی بڵاو و چەندین بەرنامە بەم شێوەیەیە، میوانی بەرنامە بانگدەکرێتە ناو ئوتومبیلێک و پرسیارەکانی لەناو ئوتومبیلەکەدا لێدەکرێت، دوای ئەوە بۆچی خواردن لە بەرنامەکەدا هەبێت؟ ئاشکرایە خواردن و بیرکردنەوە پێچەوانەی یەکترن ، ئەپرسم ئایا ئەمەیش هەر درێژکراوەی بەرنامە ڕەنگاوڕنگەکانی ناو ستۆدیۆ نییە، کە زیاتر لە کەناڵە تورکییەکانەوە وەرگیراون، لە لایەک شێف خواردن ئامادە دەکات و لە لایەک میوانی بەرنامە بەر ڕێژنەی پرسیار دراوە ؟
بە ڕای من دیاردەیەک یان ستایڵێک دوو بارە بێتەوە، چێژ لە دەست دەدات.. گۆڕینی تەکنیکی بەرنامە، زۆر ئاسانە و تەنها هەندێک بەهرە و بیر لێکردنەوەی ئەوێت، قەیچێکا با ڕۆشنبیرێک لە کتێبخانەیەکدا گفت و گۆی لەگەڵدا ساز بکرێ.. هونەرمەندێک له شانۆیەکدا .. خاوەنکارێک لە فرۆشگاکەیدا.. سیاسییەک لە تەنیشت کاروانی تەنکەرە نەوتەکاندا ..
یەکێک لە بەرنامەکانی گەشتی8، لە لەندەن و میوانداریی لەکاک ئەمیرحەسەن کردبوو، بە ڕاستی هونەرمەندێکی بەڕێز و سەرکەوتوو، ڕۆح سوک و قسە خۆش .. چێژێکی تایبەتی به بینەر و گوێگرەکانی بەخشی، بەڵام لە بۆچوونێکیدا توشی سەرسوڕمان بووم، کاتێ ووتی: ( من بڕوام بە هاوڕێیەتیی کوڕ و کچ نییە ! ) .. ئەمە هونەرمەندێکی ناسراوی دەرچووی پەیمانگای هونەرە جوانەکان، کە ساڵانێکیشە لە لەندەن ئەژی .. ئایا ئەم بۆچوونەی نابێتە هۆی تێکدانی باری سەرنجی هەوادارانی لەسەر پەیوەندییەکانیان؟ وا ناکات کەسانێک لێپرسینەوەی توند لەگەڵ کوڕ و کچەکانیاندا بکەن، پشت ئەستوور بە بۆچوونی هونەرمەندێک کە لە ئەوروپا ئەژی ؟ ئایا هاوڕێیەتیی چییە؟من سەدان هاوڕێی کچم لەکۆلێژ و فەرمانگا و تۆڕه کۆمەڵایەتییەکاندا هەیه.. هاوڕێن، لە خۆشیی و ناخۆشیدا هاوخەمیی بۆ یەکتری نیشان دەدەین و یەکتری بەسەر دەکەینەوە، ئیتر بۆچی ئەبێت بڕوات بە هاوڕێیەتیی کوڕ و کچ نەبێت؟ ئەی بچینە فەرمانگا چی بکەین؟ سڵاو لە فەرمانبەره کچەکان نەکەین و ..مردوویان لێ بمرێ، سەرخۆشییان لێنەکەین؟ یان ژوورەکان جیا بکەینەوە، ژووری ئینفیرادیی بۆ کچێک درست بکەین کە لەگەڵ دوو کوڕدا فەرمانبەرە؟ یان له زانکۆ .. یان لە هەموو شوێنێک..بە ڕاستی نابێت زاراوەی هاوڕێ و عاشق تێکەڵاو بکەین، هەموومان بمانەوێ یان نەمانەوێ، بە مامۆستا ئاینییەکانیشەوە، هاوڕێ و هاوخەمێکی زۆری ڕەگەزی بەرامبەرمان هەیە، چونکە مرۆڤ بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتییە.. ئێ خۆ کۆمەڵ تەنها لە نێرینە پێک نەهاتووە.
پاشان کاک ئەمیر ئەڵێ خێزانەکەم ڕاستی کرد کە پێویستە خۆم له گۆرانیی وئاهەنگ دوور بخەمەوە چونکە لەگەڵ ئاستی کەسایەتیمدا ناگونجێ ..بەو جۆرە دوا گۆرانیم لەسەر دایک تۆمار کرد و ئیتر تەواو واز لە گۆرانی ووتن دێنم..!
ئەمە لوتکەی تێنەگەیشتنە لە هونەر .. لە ئەدەب .. لە ڕۆشنبیریی .. تۆ هونەرمەندی میللەتێکیت، خێزانەکەت بۆی نییە لە گۆرانی دوورت بخاتەوە .. من کە شیعر ئەنووسم، ناهێڵم خێزانم بیخوێنێتەوە و ڕای خۆی لەسەر بدات، چونکە من بۆ میللەتێک ئەنوسم، دوای ئەوەی کە شیعرەکەم بڵاو کردەوە، خێزانیشم ئەگەر حەزی لە خوێندنەوەی شیعر بێت، با بۆ خۆی بیخوێنێتەوە ..
چۆن ئەبێ هونەرێک کە تۆی گەیاندۆتە ئەو ئاستە، ئەمرۆ بە هاوشانی کەسایەتیی خۆتی نەزانیت، ئەی ئیتر بۆچی ڕازی ئەبیت وەک گۆرانیبێژێک چاوپێکەوتنت لەگەڵدا بکرێت؟ مادام بۆچوونت بەو شێوەیەی لێهاتووە، هەر لە سەرەتادا بە هەردی سەلامیت بووتایە، ببوورە! من جاران هونەرمەند بووم ، ئێستا هونەرمەند نیم و بە بڕیاری خۆم و خێزانەکەم هونەرمان وازلێهێنا، چونکە لەگەڵ ژیانی مندا ناگونجێت و ڕەتم کردۆتەوە ..
ئەبوو هەردی سەلامیی بیپرسیایه ئایا ئەو ناوبانگ و جەماوەرەیشی کە هەتە، ڕەتیان دەکەیتەوە لە کاتێکدا ئەو دووانە بەشێکن لە دەسکەوتەکانی گۆرانی ووتن کە بە تۆی بەخشیوە؟
لێرەدا بێئاگایی پێشکەشکار دەردەکەوێت لە چۆنێتیی مامەڵەکردن لەگەڵ دۆخێکی سەیردا، من گۆرانیبێژم بەڵام گۆرانیبێژیی لەگەڵ پلە و ئاستی مندا ناگونجێ و ..قسەی هاوسەرم ڕاست بوو، بۆیە دوا گۆرانی بۆ دایک ئەڵێم و ئیتر تەواو ..
کەواتە بینەر یەکسەر هەست ئەکا ئەمە ئەمیر حەسەنی گۆرانبیبێژ نییە، ئەمە کەسێکی ترە کە ئەمیر حەسەنی گۆرانیبێژی کوشتووە.. کۆتایی پێ هێناوە..
ئینجا دوا گۆرانیت بۆچی بۆ دایک بێت؟ نابێ بۆ عەشقێک بێت؟ نەخێر نابێ ..چونکە ئەم گۆرانیانە، ئاواز و شیعرەکانی بە سانسۆری خێزانییدا تێدەپەڕن، ئەبێ بە جۆرێک بێ کە بە خەیاڵیش عەشق و خۆشەویستیی تێدا نەبێ، چونکە عەشق لەگەڵ پلە ومەقامی ئێمەی خاوەن ماڵ و مناڵدا ناگونجێت یان عەشق بە واقیع و خەیاڵەوە، بە شیعر و ئاواز و وتنەوە، تایبەتکراوە بە هاوسەری هونەرمەند..
بە ڕاستی ئەمە کارەساتە.. گۆرانیبێژم بینیوە کاتێ مناڵەکانی گەورە ئەبن، گۆرانی بۆ هاوسەرەکەی ئەڵێت ..کەسێکی ئازا و ووریا نییە پێی بڵێ : براکەم! ئەم درۆ گەورەیە چییە ئەیکەیت؟ ئەسڵەن شیعر و گۆرانی بۆ ئەو شتانەیه کە دەستمان نەکەوتوون و لە خەیاڵدانماندا ئەخولێنەوە و شەونخوونمان ئەکەن .. تۆ هاوسەرەکەت پەنجا ساڵە پێکەوەن، ڕۆژی سێ ژەم پێکەوە ئەخۆن و ..شەڕ و ئاشتیی نەماوە لەگەڵ یەکتریدا نەیکەن، ئیتر ئەم شیعرە چییە؟ ئەم ئیلهامە لە کوێوە هات ؟؟ خۆ وەک حەلاوەخانی خێزانی فایق بێکەس کۆچی دوایی نەکردووە تا بۆی بنووسیت :
حەلاو گیان ڕۆیشتی منت بەجێهێشت
ئەزانی دوای تۆ چەندم جەفا چێشت ؟

هەر بۆیه پێوستە هونەرمەند و ڕۆشنبیرەکانمان ئاگاداری ئەوە بن کە ئەوان پێش ئەوەی هاوسەری ژنێک بن، موڵکی میللەتێکن، ڕێنیشاندەر و خەو و خولیای میللەتێکن..ناکرێت هیچ سانسۆر و بازگە و پۆلیسێک لە نێوان هونەرەکەیان و میللەتەکەیاندا ڕاوەستێت .. محەمەد جەزا عەلی گۆرانی بێژ، کوڕی حاجی عەلی، کە ڕازی نەبوو کوڕەکەی گۆرانی بڵێت، لە پێناوی هونەرەکەیدا لە قسەی باوکی دەرچوو، چونکە باوکی یەک کەسە بەڵام هونەرەکەی یەک میللەتە.. نزار قەبانی لەسەر شیعری عەشق بەردەوام بوو، باکی نەبوو بەوەی بنەماڵەکەی حاشایان لێکرد ..سوهەیبی ڕۆمی لە پێناوی عەشقی خوا و پێغەمبەردا، وازی لە ئایین و نەتەوە و کۆشک و تەلارەکانی باوکی هێنا و دوای موحەمەد کەوت..فایق بێکەس بە بێ گوێدانە خێزان و مامۆستای گەڕەک، داکۆکیی لە مەی کردووە.
ئەوانە فیداکاریین کە خاوەنەکانیان بەرز و نەمر هێشتۆتەوە ..
یەکێک لە گەشتەکانی 8 لەگەڵ کاک ڕێبین هەردی دا بوو، لە ڕاستیدا ڕێبین هەردی هەر چۆنێک بێ، کەسێکی ناسراوە، هەم وەک کوڕی ئەحمەد هەردی، هەم وەک هەوڵدان و خوێندنەوە و بیرکردنەوەی خۆی.. هەم وەک هاوڕێکانیی و ڕەهەندییەکان، زیرەک لە هونەری ئاخاوتندا و .. لە چۆنێتیی کاردانەوەی خۆش و ناخۆش لە کاتی خۆیدا، بە جۆرێک تەنانەت نەیارەکانیشی لە گولێگرتنی بێزار نابن..من وەک خۆم، بەدەر لەوەی کە ڕەخنەم لە هەندێک لە زەمانە سازیی و خۆگونجاندن و دیبلۆماسییەتی خۆپەڕینەوەکانی هەیە، بەڵام دڵنیام لەوەی کە لە دیالۆگ و دیپلۆماسییەت و ڕۆشنبیریدا، پلە و پێگەیەکی بەرزی هەیە.
لەو گەشتەدا، دوو سێ سەرنجم هەبوو لەسەر دیالۆگەکەی ڕێبین هەردی، یەکەمیان ئەوەیە چەندەها جار و تەنانەت لەکاتێکدا ئەحمەد هەردی باوکی له نەخۆشخانە کەوتووە، لێی دەپرسێت : ( ئەو ست فاتیمەیەی شیعرت بۆ نوسیوە، کێ بوو؟ ) باوکیشی وەڵامێکی کەمەر شکێنی ئەداتەوە، پێی ئەڵێ : ( ئەزانیت تۆ زۆر کەریت! )
لە ڕاستیدا وەڵامەکەی ئەحمەد هەردی کە دەیان جار ئەو پرسیارەی لێکراوە و وەڵامی نەداوەتەوە، دواجار لەسەر قەرەوێڵەی خەستەخانە چەند بارە هەمان پرسیاری لێدەکرێتەوە، وەڵامێکی زۆر نیشانە پێک بووە .. وەڵامێکی لە ڕووکەشدا کۆمیدییە، بەڵام لە ناوەرۆکدا تراژیدییە .. جنێوێکی بەکارهێناوە بۆ ئەوەی تۆزێک بیربکەنەوە، کە ئەم پیاوە کفری نەکردووە لەم کۆمەڵگا حەیا بەرەدا، یەک شیعری بۆ کچێک نوسیوە کە خێزانەکەی نەبووە ..ئەم کفرە گەورەیەی کە بە درێژایی ژیانی بە دوایەوە بوون و داوای کەفارەتی کفرەکەیان لێکردووە . تەنانەت له چەندین چاوپێکەتنی تیڤی و ڕادیۆدا، دیسان داوای ئەدرێس و ئیمەیڵ و ژمارەی خانوو و ناسنامەکانی !! ست فاتیمەیان لێکردووە، ئەویش ناچار وتوویەتی :
( قەت بە دڵ ڕەق باست ناکەم نایزڕێنم ناوەکەت)
ئێ خۆ ناتوانێ لەسەر تیڤیی پێیان بڵێ : ئەزانن ئێوە زۆر کەرن ؟..
بەڵام سوودی نییە .. لەگەڵ میللەتی قۆناغی ئەشکەوتا سوودی نییە .. لەگەڵ کۆمەڵگای مێگەلدا، سودی نییە ..کۆمەڵگای فزوڵیی، کۆمەڵگای بێ ئیش، کە عەقڵیان داچۆڕاوەتە ناو شەڕواڵەکانیانەوە ..کۆمەڵگایەک کە حەز ئەکات حەیای کچێک ببات و ئاشکرای بکات و تەپڵی بۆ لێبدات ..
وەک چۆن عەبدوڵا پەشێوێکی لوتکە!! ، تەهدیدی ئەو کچە ئەکا کە خۆشی ویستووە و ..چارەنووس وایکردوە ببێتە هاوسەری کەسێکی تر
، پێی ئەڵێ :
( لە دەستم دێ ئەڵقەی پەنجەت پێ فڕێ دەم
نامەی بەختت بسووتێنم،
لە دەستم دێ هەموو شتێک ئاشکرا کەم
کام شەوت گەش و ڕووناکە
ئەو شەوە فوو لە چرا کەم
لە دەستم دێ، بە دوو وشە دڵی زاوای ویستووت ڕەش کەم
لە خۆشاوی شەوی پەردەتان بێبەش کەم ) !!

واتا لە دەستی دێت پەیوەندییە تایبەتیی و سۆزدارییەکانی ئاشکرا بکات و ..شەو لە عەشقە کۆنەکەی بکات بە شەوی تار و دەیجور ..
ئەڵێ لە دەستم دێت، واتا ئەمە جۆرێکە لە نیشاندانی هێز و ماسولکە وتوانا.. لە دەستی دێت..شانازی بەوەوە ئەکات کە ئەتوانێت خێزانێک وێران بکات ئایا ئەمە نیشتنەوەی ئیلهامی شیعرییە یان درۆنی جەنگیی ؟
هەر بۆیە ڕێبین هەردی ئەکەوێتە هەڵەیەکی گەورەوە کاتێک ئەیەوێ دەستکاری داهێنان و سروش و شیعری باوکی بکات پێش ئەوەی بیەوێت بچێتە ژیانی سۆزداریی و تایبەتیی شاعیرێکی ناسک و ڕۆمانسیی میللەتێکی مێگەل و ڕەشۆکیی ..بۆیە ئەو شاعیرە ناچارە ڕەنگە بۆ یەکەمجار بە کەسێک بڵێ، ئەزانیت تۆ زۆر کەریت ..؟؟ .. هەڵەی گەورەی کردووە کاتێ شاعیرێکی گەورەی وەک باوکێک بینیوە و ویستوویەتی ئەدرێسی پەری شیعرەکانی لێ وەربگرێت..
کارەساتێکی گەورەیە بڕۆیت بە دوای ناوێکا بگەڕێیت کە لە شیعری شاعیرێکی گەورەدا هاتووە، بۆ ئەوەی ناوی ئافرەتێک بزڕێنیت، کە تاوانەکەی ئەوە بووە عەشقی باوکت بووە.. یان تەنانەت بە کوشتنی بدەیت لەلایەن کەس و کارە ڕەشۆکیی و تێڵا بە دەستەکانیەوە ..
ئەوەی جێی پێکەنینە، ڕۆشنبیرێکی وەک ڕێبین، لە سەرەتادا ئەڵێت ئێمە هەموومان ئەزانین ئەو ست فاتیمەیە کێیە ..ئەوان هەموویان .. واتا ئەوان هەموویان، بە بنەماڵە، کاتێکی زۆریان لە گەڕان بە دوای ئەو ست فاتیمە داماوە قوڕ بەسەرەدا بە هەدەر داوە و دۆزیویشیانەتەوە ..
ئەی ئافەرین .. هەموویان ئەزانن ست فاتیمە کێیە، ئەی باشە کاک ڕێبین کە زانیوتانە ست فاتیمە کێیە، بۆچی وازتان لە باوکتان نەهێناوە و تەنانەت لەسەر قەرەوێڵەی نەخۆشخانەیش دیسان پرسیارتان لێکردووە و ناچارتان کردووە پێتان بڵێ : ئەزانیت تۆ زۆر …… ؟
یان ویستووتانە به دەمی خۆی ددانی پیا بنێ؟ هەڵبەت زۆر ڕۆیشتنم لەسەر ئەم بابەتە، بە ڕەوا ئەزانم ، چونکە بە بەشێک لە داکوکیی ئازادیی ئەدەبیی ئەزانم ..
.. لە باسکردنی ژیانی کەسێکی ناسراودا نابێ بچوکترین هەڵە بکرێ، لەسەر فاریزەیەک لە نوسینێکی فریدریک نیچەدا، هەرایەکی گەورە دروست بوو، ئێستا چۆن لەسەر گەڕان بۆ دۆزینەوە و ئاشکرا کردن و ناوزڕاندنی ناسکترین چیرۆکی عەشقی شاعیرێکی ناو مێگەلستان، من چوار دێڕ نەنووسم ؟ چۆن داکۆکی لە شاعیرێک نەکەم کە خۆم ئینتیمام بۆ جیهانی شیعر هەیە؟

پاشان ڕێبین هەردی باس لە نەوشیروان موستەفا ئەکا .. وەسفێکی زۆری دەکات، خۆی بە لایەنگری گۆڕان و هاوڕێی نەوشیروان مستەفا ئەناسێنێ. دوای ئەوە وەسفێکی زۆری مام جەلالیش ئەکات ..
ئینجا ئەڵێت نەوشیروان موستەفا گەورەترین جەلالیی بووە، بە داخەوە کە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ مام جەلالدا گەیشتە ئەو ئاستە !!
بە ڕاستی ئەو قسانەی کاک ڕێبین، کارەساتی گەورەی پەتپەتێنی فیکرییان لێ ئەکەوێتەوە..ئێ ئەو دوو کەسایەتییە لێک ترازاون، تەنانەت بە بۆچوونی خۆت نەوشیروان مستەفا نەهاتەوە بۆ سلێمانی هەتا شەڕی نێوان یەکێتی و گۆڕان ڕوو نەدات..تۆیش هاوڕێ و هاوبیری گۆڕان و نەوشیروان مستەفا بوویت، ئێستا چۆن ڕێ بە خۆت ئەدەیت خەفەت بۆ ئەوە بخۆیت کە نەوشیروان مستەفایەک کە گەورەترین جەلالیی بووە، بە داخەوە کە لە مام جەلال جیا بۆتەوە و گۆڕانی دامەزراندووە؟
جارێ وشەی جەلالیی و مەلایی، نابێ لەسەر زاری ڕۆشنبیر بگەڕێت، وشەیەکن کە لە دووریی سەدان فرسەخ ڕێوە بۆنی ناتەبایی و براکوژی و ئاوکردن بە ئاشی کۆن و جەهالەتیان لێ دێت..نازانم چۆن ڕۆشنبیرێک ڕێگا بە خۆی ئەدات وشەی جەلالیی یان مەلایی بدرکێنێ؟؟ نازانم ..ڕەنگە بۆ خۆ شیرینکردن بێ، وەک ئەوەی هەندێ ڕۆشنبیری سلێمانی بە ( وانێ ) قسەئەکەن، هاتمەوانێ، ڕۆشتمەوانێ، .. بۆ ئەوەی بیسەلمێنن کە لە سلێمانییە ڕەسەنەکانن !!
لەوەیش سەیرتر کاتێ ڕێبین هەردی ئەڵێت کاک نەوشیروان گەورەترین جەلالیی بووە .. لێرەدا ( گەورەترین جەلالیی ) وەک باشترین پلە و پێگە و پێوەر وایە لەلای .. واتا ئەی نەوشیروان مستەفا تۆ کە لەو پلە و پێگە باڵایەدا بوویت، چۆن وازت لێهێناو چوویت گۆڕانت دروستکرد؟ خۆ گەر بیووتایە گەورەترین سەرکردەی یەکێتیی یان کۆمەڵە بووە، نەمانئەتوانی ڕەخنە بگرین، بەڵام بە کەسکردنی حیزبێک، زیندوو کردنەوەی بە کەسکردنی حیزبەکەی بەرامبەرێتیی و ..گەڕانەوەیە بۆ سەردەمی کۆن.. سڕینەوەی تەواوی پەیڕەوپڕۆگرامی کۆمەڵە و یەکێتیی و پارتیشە، ئەوەتا لێرە باشترین سەرکردەکان، گەورەترین جەلالین ..با ئەولایش گەورە مەلاییەکانیان باس بکەن..
ئەمە لە زاری پێشمەرگەیەکی نەخوێندەوارەوە بێت، ئاساییە، بەڵام ڕەهەندییەکی کە دەیان ووتاری لەسەر مۆدێرنیزم و
پۆست مۆدێرنیزم و سیکیولاریزم و دیموکراسیی نوسیوە، کار بە تێرمی جەلالیی و مەلایی بکات، ئەمە ماڵوێرانیی ئایدیۆلۆژیی ناودەنێم من، ئێوەیش ئارەزووی خۆتانە.
لە باسکردنی فاروق ڕەفیقدا، ئەڵێ: فاروق ڕەفیق هێرشی زۆری کردە سەرمان، ئێمە وەڵاممان نەدایەوە، هەتا کار گەیشتە ئەوەی ووتمان کاک بەختیار وەڵامێکی بدەرەوە ..!!ئیتر ئەویش بە کتێبێک وەڵامی دایەوە !
ئایا ڕەخنە، هێرشە ؟ ڕەنگە ڕەخنە لای کەسێکی نەخوێندەوار، هێرش بێ .. بەڵام ڕەخنە لای ڕەهەندییەکان کە خۆیان بە پۆست مۆدێرنیزمی ئەم میللەتە ئەزانن، ئەبێ وەک لێکچەرێکی زانستیی وەریبگرن، خۆی ڕەخنە لە بنچینەدا زانستێکە و لقێکە لە کۆلێژی ئەدەبیات ..هەر بۆیە ناوهێنانی ڕەخنە بە هێرش، وەک ئەوە وایە بە قەڵەم بڵێیت ئاڕپیجی ..
کاک بەختیار بە کتێبێک وەڵامی هێرشەکانی فاروق ڕەفیقی دایەوە، وەک ئەوەی بڵێی ئێمە بە فڕۆکەیەکی ئێف شانزه وەڵامی تیروکەوانەکانی فاروق ڕەفیقمان دایەوە ..
یان ئەوەی کە ئەڵێ من هەر وەڵامم نەدایەوە .. چۆن وەڵامی کەسێک نادەیتەوە باری سەرنجێکی هەیە لەسەرت یان لەسەر نوسینێکت؟ ئایا ئەمە لوتبەرزیی ڕۆشنبیرییە یان بێتاقەتیی ڕۆشنبیریی؟ من هەر تاقەتیشم نەبوو وەڵامی بدەمەوە، هەر نامەوێ وەڵامی بدەمەوە .. واتا وەک ئەوەی کەسێک پێت بڵێ کراسەکەت ڕیقنەیەکی پێوەیە..تۆ تاقەتت نەبێ وەڵامی بدەیتەوە، ئێ کابرا زەحمەتی کێشاوە، کە ئاگاداری کردوویتەتەوە، کراسەکەت پیس بووە، ئەبێ بە لایەنی کەمەوە بڵێی سوپاس . . یان پێی بڵێیت کاکە ئەوە ڕیقنە نییە، بڕاندی پۆڵۆیە یان لاکۆستە .. یان هەر وەڵامێک .. بەڵام هەر وەڵامی نەدەیتەوە، چی ئەگەیەنێت؟ زۆر شت ئەگەیەنێت کە ناتوانم لێرەدا باسی بکەم، پاشان کەسێک کە شایانی وەڵامدانەوە نەبووبێ و پشتگوێ خرابێت، بۆچی ئەچیتە پرسەکەی ؟ ئاخر کەسی بیریار وەک کەسی عەشایەر نییە، مردن چۆکی پێ دابدات و بەرەو مزگەوت و گۆڕستان هەڵیفڕێنێ.
گەشتێکی تری هەردی سەلامیی، لەگەڵ دکتۆر محەمەد خانیدا بوو، ئەو دکتۆرە کۆمەڵناسەی کە بە ووتە و لێکدانەوەکانی خەڵکێکی زۆری لێ کوبوونەتەوە و .. چێژێکی تایبەت لە هێمنیی و عەقڵ و لێکدانەوەکانی دەبینن، بە جۆرێک چارەسەری بۆ زۆربەی کێشە دەروونیی و کۆمەڵایەتییەکان پێیە، بە بێ زۆر لە خۆکردن و پەنا بردنە بەر زاراوەی لاتینیی و گریکیی، بە زمانێکی ڕەسەنیی کوردیی ئەدوێ..

٢-
لەم گەشتەی 8 دا، چەند سەرنجێکیشم لەسەر دکتۆر خانی هەبوو، ئەڵێ من زۆر داوای لێبوردن لە خەڵک ئەکەم ..بەڵام داوای لێبوردن کاردانەوەی هەڵەیەکە، وەک دەڵێن من کەمترین خەڵک بریندار ئەکەم، بۆ ئەوەی کەمترین داوای لێبوردن بکەم..کەواتە دکتۆر خانی تۆ لە ڕاستیدا ئەبێ زۆر تووڕە بیت، یان خەڵکێکی زۆر بریندار ئەکەیت وا زۆر داوای لێبوردن ئەکەیت، چونکە ناکرێت هەر لە خۆمانەوە داوای لێبوردن بکەین، هەتا هەڵەیەکمان بەرامبەر کەسێک نەکردبێت.
دکتۆر خانی ئەڵێت: من هاوسەرەکەم هەموو شتێکمە، نە باوکم ماوە نە دایک ، خوشک و برا هەموو دوور کەوتوونەتەوە، پێی دەڵێم گەر تۆ نەبوویتایە من چیم بکردایە ؟
لێرەدا ئەم کۆمەڵناس و دەروونناسە ئەکەوێتە دوو هەڵەی گەورەوە، هەڵەی یەکەمیان ئەوەیە، ئەوێکی زانا و دانا گەر هاوسەرێکی نەبووایە نەیدەزانی چی بکات، ئەی چەندەها گەنجی کوردی ئاوارەی کەمپەکان بێ دایک و باوک و خوشک و برا و هاوسەر چی بڵێن؟ کاتێ گوێ لە دکتۆر خانی دەگرن، ئەبێ توشی چ خەم و دەردێکی جودایی ببن، کاتێ دکتۆرێکی پایەبەرز بە بێ هاوسەر ماڵوێران ئەبێ، ئەی ئەوانی داماو چی بکەن؟ هەر لەناو گوێگرانی بەرنامەکەی گەشتی8 دا، چەندەها کەس هەن هاوسەریان مردووە، یان نەخۆشکەوتووە و لەناوجێدایه یان تەڵاقدان تەنیای خستوون، ئەبێ چ ئەشکەنجەیەکیان توش بێ کاتێ دکتۆرێکی بێ هاوسەر ڕایدەگەیەنێ کە بە بێ هاوسەر نازانێ چی بکات و نازانێ قوڕی کوێ بکا بە سەریدا ..
دووەمیش، ئەمەوێ بە کاک خانی بڵێم، هەرگیز مان و نەمان و هیوا و ئاواتەکانت مەبەستەرەوە بە کەسێکەوە، گەر وایش بێت، لەبەردەمیدا ئەو ڕاستییە ئاشکرا مەکە، بۆ ئەوەی شیرازەی خۆت لە دەستی خۆتا بێت و نەچێتە دەستی کەسێکی ترەوە، چونکە سروشتی مرۆڤ بە گشتی و مرۆڤی کورد بە تایبەتیی بەو جۆرەیە، کاتێ بزانێت بووەتە دوا چانس و دوا هیوا و دوا پشت و پەنای کەسێک، خۆی لەو کەسە دوور ئەخاتەوە، بە گشتی مرۆڤ حەز ئەکا هاوڕێی کەسێکی سەخت بێ نەک کەسێکی تەخت..کەس و کەژ پیتێکیان جیاوازە، بەڵام بەڕای من هەر یەک ووشە بوون و پیتێکیان کەوتۆتە خوارەوە و شکاوە..
دکتۆر خانی تەواوی قسەکانی ئامۆژگاریین، لە کاتێکدا ئاسانترین شت کە هەموو مرۆڤێک ئەتوانێت بیکات و هیچی تێ ناچێت، ئامۆژگاریکردنی ئەوانی ترە .. هەر زۆر خۆشە دانیشیت بەو خەڵکە بڵێیت بۆچی ئیشێک ناکەن؟ بۆچی زۆر ئەخەون ؟ ئەو خەڵکە چۆن دەوڵەمەند ئەبن، ئەی تۆ بۆ چوار مشقیی لێی دانیشتوویت؟
منیش ئامۆژگاریی خەڵکم زۆر کردووە، هەتا خۆم ئیشی دوای نیوەڕوانم لە دەست چوو، تەماشا ئەکەم زۆر زەحمەتە بچم ئیشی تر بکەم، یان ئیش هەر نییە بیکەم، ئەوسا سەرم کردە خەو، بە جۆرێ پەشیمان بووم لە هەموو ئەو ئامۆژگارییانەی کە جاران دەرخواردی گەنجە بێ ئیشەکانم ئەدا.. لەبەر ئەوە بە ڕاستی من حەزم ئەکرد گوێگرێکی زۆرتان نەبووایه، بەڵکو کۆمەڵێک گەنجم ببینیایە پڕۆژەیەک بەو شاخەوە بکەن بڵێن ئێمە تەلەبەی دکتۆر خانین ..کۆمەڵێ شۆڕشگێڕ بڵێن ئێمە خوێندکاری دکتۆر خانی بووین.. کۆمەڵێ لاو شەقامەکان پاک بکەنەوە و ڕێنمایی داب و نەریتی کوردیی بدەنە گەشتیارەکان و بڵێن ئێمە قوتابی دکتۆر خانین .. بەڵام کاتێ ئێمە تەنها قسە بۆ خەڵک بکەین و لە جیاتی خەباتگێڕ و خەڵکی تێکنۆکرات، خەڵکی گوێگر لە دەوری خۆمان کۆبکەینەوە، ئەوسا ئێمە میللەتێکی بێ زمان و بێ چاو و بێ دەسەلات دروست دەکەین، کە لە جیاتی ئەوان قسە ئەکەین، واتا میللەتێکی ئاڵودە بە قسەی خۆش و نەستەق و لێکدانەوەی ئاسان و چارەسەر بە ووشە.. میللەتێ کە چاوەڕوانە دکتۆر خانی و عەلی حەمە ساڵح و سۆران عومەر و دکتۆر غالب قسەی دڵیان بکا ..کە ئەوان قسەی دڵی میللەتیان کرد، ئیتر میللەت بە بێ دەنگیی ئەمێنێتەوە، چونکە ووتە بێژ و زمانحاڵی هەیە، پێویست ناکات میللەت قسە بکات و بیر بکاتەوە ..هەتا شەقام و باری ئابووریی و زانستی و سیاسیی بەرەو خراپتر بڕۆن، بزانن خەڵکێک هەن کە پێشرەوی میللەتن بە قسە و دروشم .. هەر بۆیە کاتێ دوو گەنج لە شوێنێکی گشتیدا میز ئەکەن بە دیوارێکدا، حەق نییە دوو گەنجەکە سزا بدرێن، حەقە مامۆستاکان لە سەرەتاییەوە هەتا زانکۆ سزا بدرێن، چۆن نەیانتوانیوە دوو گەنج وا لێبکەن وەک مرۆڤ میز بکەن نەک وەک گوێرەکە ..ئەبێ سیاسیی و تەواوی ڕەگەیاندنەکانیان سزا بدرێن، چۆن بەو ڕاگەیاندنە زەبەلاحانەوە نەیانتوانیوە ڕێگای ئاودەستخانە پیشانی دوو گەنج بدەن..لەبەر ئەوە بە لاتانەوە ئاسایی بێت کە ئەوروپییەک دێتە کوردستان سەیری هیچ کەسێک ناکات، چونکە هەست ناکات مرۆڤی تێدایە ، لەبەر ئەوەی جێگا دەست و شوێن پێ و بار و دۆخەکەی چوار دەوریی، هی مرۆڤ نین، یان لە باشترین حاڵەتدا هی مرۆڤی پێش شۆڕشی پیشەسازیی و ڕێنیسانسن..
لە ئەوروپا زانا و دانا و بیریارەکانیان، وەک تۆماس مۆر و دانتیی و ڤێرکیلی و بۆکاشیۆ و کۆپەرنیکوس و ..سەدانی تر، گەورەترین شوڕشی زانستی و ژیاریی و شارستانیی، بە خوێن و ژیانی خۆیان ئەنوسنەوە، ئەگینا تا ئەمڕۆیش شەقامەکانیان وەک شەقامەکانی ئێمه دەبوو .. ئەوان پێشڕەوی هەموو گۆڕانکاریی و شوڕشەکان بوون..خۆ تۆماس مۆر و سۆکرات ئەیانتوانی خۆشترین ژیان لەگەڵ پادشا نادادەکاندا بژین و خۆیان بە کوشتن نەگەیەنن، ئەی بۆچی خۆیان بە کوشتن گەیاند؟ لەبەر ئەوەی میللەتەکان تێ بگەن کە چیتر قبوڵی پادشای ناداد و یاسای دارستان نەکەن ..ئەوان نەبوونایه، سیستمی تێکنۆکرات چۆن لە ئەوروپا و ئەمەریکا پەیڕەو ئەکرا؟ چۆن ئۆبامایەکی بنەچە ئەفەریقیی ئەکرایە سەرۆکی وڵاتە یەکگرتووەکان؟ ئەی بۆچی لای خۆمان سەرۆک لە فڵان تیرە و خێزان نەبێ، ئەگەر ئەبراهانم لەنکۆڵنیش بێ، لچی لێ نادات؟
ئێ ئەوان خاوەنی سۆکرات و تۆماس مۆر و دانتین کە فەیلەسوفی پێشمەرگە بوون، ئێمەیش خاوەنی فەیلەسوف گەرێکین، کە لە قسەکردندا هیچ کێشەیەکیان نییە، بەلام ئەگەر نیشتمانەکە لە نادادیدا نوقوم بێ، بچوکترین چارەسەر و کاردانەوە و هەڵوێستیان نابێ و ..تێکڕایشیان بە دەردی خوا ئەمرن.. بەڵام گلەییەکم لە هەردی سەلامیی هەبوو، لە کاتی سوور بوونەوەی قیمە و پیازەکەدا، نەیهێشت دکتۆر بە ئیسراحەت دوو پارووی چاک بخوات، نانەکە بەشێکی بە دەستییەوە و بەشەکەی تریشی لەسەر ئەژنۆی، نائومێد بووبوون.
دواجار کاک هەردی چووە کەرکوک بۆ لای کاک ئاسۆ ئەڵمانیی.. ئەو پیاوەیش وەک پێشمەرگەی دێرین و .. وەک خەڵکی کەرکوک و.. وەک یەکێک لە قوربانییەکانی ئیپیدایمی براکوژیی، کۆمەڵێک داخ و خەمی هەڵڕشت، کە وای لە بینەرانی کرد خۆشیان بوێت، هەستی خۆبەشتزانین و قسەی باق و بریقی نەبوو .. سادە و ساکار و خاکیی بوو ..بەڵام دوو سەرنجم لە بەرامبەری دروست بوو،
یەکەمیان : کاتێ باری تەندروستیی تێک دەچێت و .. چەوری جگەر یان ترایگلیسراید و ڕێژەی شەکری بەرز ئەبێتەوە، گوێ نادات بە خۆی، هەتا ئەم پرسە ئەگاتەوە لای پاڤڵ تاڵەبانیی، پێی دەڵێت : بڕۆ بۆ ئەوروپا چارەسەری خۆت بکە..
ئەمیش ئەڕوات بۆ نەمسا، بۆ سەنتەرێکی تایبەت بە هەرس و جگەر و لە ماوەی دوو هەفتەدا دوانزە کیلۆ دادەنێت و ..کە دێتەوە پزیشکەکانی ئێرە سەریان سوڕدەمێنێت، لێی ئەپرسن چیت کردووە وا هیچ دەردێکت تیا نەماوە ؟
لێرەدا لە کاک ئاسۆ ئەپرسم، باشە بۆچی هەتا کاک پاڤڵ نەیووت بڕۆ بۆ ئەوروپا، نەچوویت؟ بۆچی گرنگی بەخۆت نادەیت ؟ خۆ نە لە شاخین و نە لە شەڕداین و نە سنوورەکانیشمان گیراوە .. ئیتر چۆن ئەتوانیت بە نەخۆشی جگەر و پەنکریاسەوە لێی دانیشیت، هەتا پرسەکە ئەگاتە سەروو خۆت و ..پێت ئەڵێ ئەبێ بە زووترین کات بچیتە ئەوروپا چارەسەری خۆت بکەیت ؟
باشە، وا تۆ چوویتە ئەوروپا و چارەسەری خۆت کرد، ئەی ئەو خەڵکەی کە گوێیان لێگرتوویت، چۆن چارەسەری خۆیان بکەن؟ من کەسێک ئەناسم، کە جگەری به تەواوەتیی توشی فایبرۆسس بووە و ئەبێ جگەری بۆ بچێنن، لە کوردستان سێ دەفتەر دۆلاری تێدەچێ و لە هیندستان حەوت دەفتەر، ئێستا و لەم کاتە ناسکەدا چووە بۆ تاران، چونکە نە سێ دەفتەر شک ئەبات و نە حەوت دەفتەر ..؟
بە سیفەتی ئەوەی پێشمەرگەی دێرینیت و خۆت بە بەرپرسیاری ئەو میللەتە ئەزانیت، بۆیە ئەو پرسیارەت لێ دەکەم .. ئایا ووڵاتی خۆمان چارەسەری تێدا نییە، وا ئێوە یەکسەر ئەڕۆن بۆ ئەوروپا ؟ ئەنوەر و فاتیحی هاوڕێم شێرپەنجەیان بوو، بەرکەوتەی چەکی کیمیایی بوون ، خانۆکانیان فرۆشت و چوونە ئەستانبوڵ بە هیوای ڤیزەیەکی ئەوروپا، دەستیان نەکەوت و هەر لەوێ مردن و بوونە هاوگۆڕی نالی و حاجی قادری کۆیی ..
تۆ بۆچی باسی ئەو گەشتەت بۆ کردین بۆ نەخۆشییەکی ئاسان کە چارەسەرت لای پزیشکێکی وەک محسن ابوبکر هەبوو، ئەی ئێمە نەخۆشییە گرانەکانمان ببەین بۆ کوێ ؟
بریا باسی ئەو گەشتە ئاسانەت نەکردایە، کە لای ئێمە زۆر گرانە و هەزاران لاومان لەو ڕێیەدا خنکان.
دووەم سەرنجیشم ئەوەیە کاک ئاسۆ ئەڵێ ئەبێ جارێکی تر بچمەوە بۆ نەمسا، چێکی خۆم بکەمەوە، بەڵام لەبەر بارودۆخی نائارامیی بەغداد و ناوچەکە، دوام خستووە، چاوەڕێ دەکەم وەزعەکە ئارام بێتەوە، جا ئەڕۆمەوە بۆ نەمسا ..
لێرەدا ئەپرسم جاری یەکەم کە چوویت بۆ نەمسا، بارودۆخەکە ئارام بوو ؟ بڕوا ناکەم ئارام بووبێت.. چونکە من پەنجا ساڵ پێش ئێستام لەبیرە، هەرگیز بارودۆخی ئەم ناوچەیە ئارام نەبووە، هەر بۆیە دەست لە دەست و قەوەت لە خوا، بە زووترین کات تکتی فڕۆکە ببڕە و لە نەمسا چێکی تەندروستی خۆت بکەرەوە، دڵیشت هیچ نەکات، چونکە هەر کاتێ بە قەڵەم و کاغەزێکەوە بچیتە بارەگای هەموو حیزبە کوردییەکانەوە و غیابات بنوسیت، زۆربەیان غایبین و لە گەشتی خەلیج و تورکیا و ئەوروپا و ئەمەریکان، ڕەنگە تەنها ئێشکگرێک لە بارەگاکاندا ببینیت، کە وەک من سەرە ئێشکگرتنێتی و چاوەڕوانە گەشتیارێک بێتەوە و بارەگاکەی تەسلیم بکات و ئەویش بڕوات بۆ نۆرە گەشتی خۆی.

هەستەکان لە قووڵایی گۆشتێکی ڕزیودا، بۆنی مێژوو دەگرن،
یادەوەرییەکان لە پەنای ئێسکەکاندا دەبنە خۆڵەمێش.
ڕاستییەکان، وەک تابووتێکی بێخاوەن، لەگەڵ ئاودا ڕێ دەکەن.
ورچە سپییەکانی بەستەڵەکی باکوور
خەوتن لێیان دەپاڕێتەوە،
بەڵام خەو، وەک حەبێکی ژەهراوی، لە قوڕگی ئاسماندا قەتیس ماوە.
چاوی کۆندەپۆکان لە ناو گیرفانی قاپوتێکی کۆندا،
بیرەوەریی دەڕشێننەوە.
خۆر، وەک پشکۆیەکی بێزار، لە ناو گوڵدانێکدا دەمرێت و
گوڵەکان بۆنی دووکەڵی ئەستێرەکان دەگرن.
هەورەکان، وەک پەڕۆیەکی چڵکن
تاڵیی دەبارێنن و
لە ناو جەستەی مرۆڤەکاندا، کارگەی بەرهەمهێنانی تەم دروست دەکەن.

لەو ڕووبارەوە، ئەو کەسەی کە قەت نەبینراوە،
چاوەکانی هاوشێوەی گەردوون کراوەن؛
“نەبوون” هەڵدەڕژێتە ناو زمانیەوە.
ئاوێنەکان خەریکە وێنەی ڕاستەقینە دەشارنەوە،
تا تێبگەین کە سێبەرەکان، بەر لە ئێمە خۆیان کوشتووە.
خەونە هاوبەشەکان،
هەموویان پڕۆژەیەکی خۆکوژین.
لەمە بەدواوە،
حەقیقەت وەک سەگێکی بریندار،
بە ناو کۆڵانە تاریکەکانی مێشک
بە دوای ئێسکێکدا دەگەڕێت،
که بۆنی “ئومێد”ی لێ نەیەت.

قوداسی بەفر و پەڕەی زەرد

لە جیهانی فرانس کافکادا، دەمامکەکان لاناچن بۆ ئەوەی ڕوخسارەکان دەربخەن، بەڵکو لادەچن بۆ ئاشکراکردنی دەمامکگەلێکی تری بێڕەنگتر و کاڵتر. لە هەردوو ڕۆمانی “دادگاییکردن” و “قەڵا”دا، بیرۆکراسی لە سیستمێکی کارگێڕی سادەوە دەگۆڕێت بۆ “ئایینێکی ڕەش”ی خودانەناس، کە تێیدا کاغەز پیرۆزییە، چاوەڕوانی نوێژە، و گەندەڵیش ئەو گەوهەرە شاراوەیەیە کە لە بێدەنگیی هۆڵەکاندا خۆی کڕ کردوە.

خنکان لە نێو دیوارەکاندا و لوورەی بۆشایی

لە “دادگاییکردن”دا، دەسەڵات وەک قۆچەخۆرێک (دڕندەیەک) دەردەکەوێت کە لە ناو کۆڵان و ڕێڕەوە تەنگەکاندا ڕاوی نێچیرەکەی دەکات؛ چۆنکە گەندەڵی لێرەدا “ستوونی”یە، لە ئاسمانی دادوەرە تەمومژاوییەکانەوە بەسەرتا دەبارێت بۆ ئەوەی لە ژوورە داخراوە بێ پەنجەرەکاندا هەناسەت ببڕێت. بەڵام لە “قەڵا”دا، مۆتەکەکە بە شێوەیەکی “ئاسۆیی” تەشەنە دەکات؛ ئەوە “گەندەڵی مەودایە”. دەسەڵات لە پشتی تۆوە نییە، بەڵکو “لەوێیە”، لە پشتی تەمەکەوە، لەسەر گردەکە، لە ناو قەڵایەکدا کە چاو دەیبینێت و پێ نایگاتێ. ئەو بەفرەی گوندەکە دادەپۆشێت تەنها کەشوهەوا نییە، بەڵکو هێمایەکە بۆ ئەو ساردییە کارگێڕییەی کە ڕۆحی غەریبەکان دەیبەستێت، و هاوارەکانیان دەگۆڕێت بۆ چرپەیەک کە سپێتیی بەفرەکە دەیلووشێت.

بەڕناباسی” و ئەو نامانەی بە مردوویی لەدایک بوون

نێردراو “بەڕناباسی” وەک ئایکۆنێکی وێڵبوونی بوونیادی (ئێکزیستانسیالی) دەردەکەوێت؛ ئەو پردێک نییە لە نێوان “K” و قەڵاکەدا، بەڵکو “ئاوێنەی نەبوونە”. دەستپێوەگرتنی “K” بەو کابرایەوە لەبەر نەزانینی نییە بە گەوهەرە لەرزۆکەکەی، بەڵکو هاوشێوەی دەستپێوەگرتنی قومارچییەکە بە کۆتا وەرەقەی دەستیەوە، لە کاتێکدا دەزانێت دۆڕاوە، بەڵام یاریی پێدەکات تەنها بۆ دواخستنی چرکەساتی داننان بە شکستدا. گەندەڵی لە جیهانی کافکادا لەم “ئومێدە ژەهراوییە”دا بەرجەستە دەبێت؛ کە نامەیەکت پێبدرێت کە ناخوێندرێتەوە، و ژوانێکت لەگەڵ کەسێکدا بۆ دابنرێت کە نایەت، و بە “غەریبی” بمێنیتەوە لە شوێنێکدا کە پێداگری دەکات لەسەر ئەوەی خۆی بانگهێشتی کردوویت.

پرۆسەی وەرگەرانەوەی “K”.. لە مرۆڤەوە بۆ مەلەف

تراژیدیا گەورەکە لە ستەمەکەدا نییە، بەڵکو لە “توانەوە”دایە. لە کۆڵانە تاریکەکانی بیرۆکراسیی کافکاییدا، مرۆڤ لە بوونی وەک گۆشت و خوێن دەوەستێت بۆ ئەوەی ببێت بە “ڕێکارێکی کارگێڕی”. گەندەڵی ڕاستەقینە ئەم ئامێریەیە کە لە خولانەوە ناکەوێت بۆ بەرهەمهێنانی “هیچ. “K” شەڕی مرۆڤەکان ناکات، بەڵکو شەڕی “شەبەنگە” یاسایی و کۆمەڵایەتییەکان دەکات، کە تێیدا بەرپرسەکە تەنها دەنگدانەوەی بەرپرسێکی ترە، و ڕاستیش ئەوەیە کە ئەرشیف بڕیاری لەسەر دەدات، تەنانەت ئەگەر واقیعیش پێچەوانەی ئەوە بڵێت.

کافکا تراژیدیای مرۆڤی هاوچەرخی کێشاوە کە لە دەرگای “دادپەروەری” دەدات و بە دادگایەکی داخراوی دەبینێتەوە، و لە دەرگای “ئینتیما و سەرپشکبوون” دەدات و بە گوندێکی بەستەڵەک دەیزانێت. ئەمە بیرۆکراسییە کاتێک دەبێتە چارەنووس؛ کە تێیدا سزاکە پێش تاوانەکە دەست پێدەکات، و گەیشتنیش مەحاڵە چونکە ڕێگاکە خۆی لە ژێر پێی ڕێبوارەکاندا دادەڕمێت و دەخورێت.

خەیاڵی کافکا مەکە وەک ئەدیبێکی دەستبەتاڵ لە قاوەخانەیەکی بۆهیمیدا، بەڵکو وەک فەرمانبەرێک کە پێشبڕکێ لەگەڵ کاتدا دەکات. کافکا لە “دامەزراوەی بیمەی قەزاکانی کرێکاران” لە پراگ کاری دەکرد، کە خۆی بە بۆڵەبۆڵەوە نازناوی “نووسینگەی بەدبەختی” لێنابوو.
لێرەوە دەزانین کە “مۆتەکەی کافکایی” لە خۆڕا و تەنها لە خەیاڵێکی پەتییەوە نەهاتووە، بەڵکو ڕاپۆرتێکی ڕۆژانە بووە کە بە جەستە و دەماری خۆی دەینووسییەوە.

لە رۆمانی “دادگاییکردن”دا، مردن بڕاوە و یەکلاکەرەوە بوو، وەک شمشێر تیژ بوو، کۆتایی بە ئازارەکان دەهێنا. بەڵام لە “قەڵا”دا، دڵڕەقییەکە لەوەدایە کە دەسەڵات تۆ ناکوژێت، بەڵکو دەتهێڵێتەوە تا بە چاوەڕوانی “خۆت خۆت بکوژیت”. ئەو تەنها ئومێدت پێدەبەخشێت بۆ ئەوەی مانەوەت لە ناو یارییەکەدا مسۆگەر بکات، پاشان ئەوەت پێدەدات کە دەتەوێت لەو چرکەساتەی کە چیتر خۆت بوونت نەماوە بۆ ئەوەی چێژی لێببینیت.

ئەمەیە سەرکەوتنی تەنزئامێز و لۆشمەی بیرۆکراسی: ئەوەی “کاغەزەکە”ت دەستبکەوێت و “ژیان” بەخت بکەیت.

مالمۆ

05-06-2026

تۆ كه‌ ئێستاكه‌ لێره‌ نیت
نازانى خه‌م چى پێ كردووم
به‌ گومانم ئاخۆ ماوم
یاخۆ منیش وه‌ك تۆ مردوم
* * *
له‌و رۆژه‌وه‌ كه‌ رۆیشتوى
جارێك نه‌تپرسى هه‌واڵم
وه‌كو وه‌لى له‌ بۆ شه‌ما
دێوانه‌ى نێو ده‌شت و یاڵم
* * *
خۆزگه‌ ده‌به‌م ئابه‌و خاكه‌ى
باوه‌شى له‌ جه‌سته‌ت داوه‌
ئێستا گۆڕت گوڵستانه‌
گوڵستان باغى ژاكاوه‌
* * *
ئاخۆ ئێستا تۆش وه‌كو من
بیرم ده‌كه‌ى وه‌كو جاران
ده‌كه‌ى چاوه‌ڕێ ى نێرگز و
رێژنه‌ و بۆن و نه‌شئه‌ى باران
* * *
تۆش وه‌ك من هه‌موو ساتێ
بیرم ده‌كه‌ى تا دوا نه‌فه‌س
تۆش جیهانت وه‌ك جیهانم
بۆته‌ باڵنده‌ى نێو قه‌فه‌س

7/4/2026

                                                     kawa_kiwiny@yahoo.co.uk

زمانی دایك تەنیا ئامرازێك نییە بۆ لێكگەیشتن و گفتوگۆی نێوان تاكەكان؛ بەڵكو هێمایەكی نەتەوەیی و نیشتمانییە. زۆر لە نەتەوەكان زمان وەك دڵی نەتەوە دەبینن، چونكە دڵ بنەمای ژیانە. بۆیە دەگوترێت: “ئەو كاتەی بە زمانەكەی خۆم دەدوێم، هەست دەكەم دڵم خێراتر لێ دەدات و چاوەكانم ڕۆشنتر دەردەكەون”. بەراوردكردنی زمانی دایك بە دڵ، واتای ناسنامە و شوناسی نەتەوەیەكە؛ چونكە وەك دڵ، زمانیش بۆ بەردەوامی ژیان گرنگە.

لە دنیای ئەمڕۆدا پرسی زمانی دایك بووەتە بابەتێكی گرنگ. بەپێی ئامارەكانی ڕێكخراوی یونسكۆ (UNESCO) نزیكەی حەوت هەزار زمان لە دنیادا بەكار دەهێنرێن. بەڵام نزیكەی ٤٠٪ی ئەم زمانانە ـ واتە هەزاران زمان ـ لە مەترسیی داخوران و ونبووندان. هۆكارەكانیش جۆراوجۆرن؛ لەوانە گۆڕانی ژینگە، سیاسەتی زمان، كەمتەرخەمیی دامەزراوە پێوەندیدارەكان، لاوازیی پەروەردەی خێزان و سیستمی خوێندن.

لەو بارودۆخەدا ئەم پرسیارە سەرهەڵدەدات:
زمانی كوردی لە كوێی ئەم هاوكێشەیەدایە؟ لە نێوان ونبوون و ژیانەوە لە چ ئاستێكدایە؟

بۆ وەڵامدانەوە دەبێت بگەڕێینەوە بۆ مێژووی ئەم زمانە. زمانی كوردی بە هەموو زاراوەكانەوە چەندان سەدە لە ژێر گوشار و قەدەغەكردندا بووە. سەرەڕای داگیركارییە یەك لە دوای یەكەكان و قەدەغەكردنی وەك زمانی فەرمی لە دەوڵەتدا، زمانەكە نەك ون نەبوو، بەڵكو بە ئاشكرا و نهێنی خۆی و كولتوورە ڕەسەنەكەی پاراست. ئەدەب و هونەر ڕۆڵێكی سەرەكییان هەبوو لە ژیانەوەی زمان؛ شیعر، چیرۆك و گۆرانی بوون بە پەناگەی زمانی كوردی.

لە ماوەی نێوان جەنگی دووەمی جیهانی تا ڕاپەڕینی گەلی كورد لە ساڵی ١٩٩١، زمانی كوردی لە عێراقدا بە تەواوی ڕێگەی پێ نەدرابوو لە سیستمی پەروەردەدا بەكار بهێنرێت. ئەم بارودۆخە كاریگەرییەكی گەورەی لەسەر گەشەی بەرهەمی زانستی و ئەدەبی هەبوو، بە جۆرێك كە بەشێكی زۆر لە ئەدیبان و هونەرمەندان بەرهەمەكانیان بە زمانی عەرەبی بڵاو دەكردەوە.

بەڵام پاش ڕاپەڕین، زمانی كوردی وەك دەستكەوتێكی گرنگ ناسرا و كرا بە زمانی فەرمی لە داودەزگا فەرمییەكان، هەروەها وەك دووەم زمانی فەرمی لە عێراقی فیدراڵدا ددانی پێدا نرا. ئەمە هەنگاوێكی گرنگ بوو بەرەو بەهێزكردنی ژیانی زمان. لێرەوە بۆمان دەردەكەوێت گۆڕانی ژینگە هۆیەكی گرنگ بووە لەسەر زمانی كوردی و كاریگەریی نەرێنی جێهێشتووە لە ڕابردوودا.

لە هەمان كاتدا خێزان وەك یەكەم ناوەندی پەروەردە، ڕۆڵێكی بنەڕەتی دەگێڕێت. لە كۆنەوە تا ئێستە، دایبابان بە ئەركی خۆیان هەستاون و لە ماڵەوە منداڵانیان فێری زمانی كوردی و بەها نەتەوەییەكان كردووە. بۆ ئەم مەبەستەش لە ڕێگەی ؛ گێڕانەوەی چیرۆك، شەوچرا، گۆرانییە فۆلكلۆرییەكان و كۆبوونەوە خێزانییەكان، هەوڵیان داوە زمان و بەها نەتەوەییەكان بگوازنەوە بۆ نەوەی نوێ.

هۆكارێكی تر سیاسەتی دەوڵەتە؛ ئاراستەكردنی تاكەكان بۆ بەكارهێنانی زمانی كوردی ـ قسەكردن و نووسین ـ لە ناوەندە ئەكادیمی و پەروەردەییەكان وەك زمانی یەكەم، هەروەها دەركردنی بڕیار و یاسای نوێ بۆ بەهێزكردنی هەست بە بەرپرسیاریەتیی لە بەرانبەر زمان هەنگاوێكی پێویستە.

پەروەردە و سیستمی پەروەردە، ڕۆڵی بنەڕەتی دەبینن لە بەهێزكردنی ڕەگی زمان لە نێوان پۆلەكانەوە. مامۆستایان وەك ئەركێك لە سەریان بەر لە زانست، زمانی دایك بكەن بە سەرەكیترین وانە بۆ قوتابیانیان، بەردەوام هانیان بدەن بۆ گفتوگۆ و چالاكییە نووسینەكییەكان بە زمانی كوردی .

لەگەڵ ئەوەشدا ڕۆڵی ڕۆژنامە و میدیا زۆر گرنگە لە دروستكردنی كەشێكی سەلامەت بۆ زمان. بڵاوكردنەوەی گوتار و وتار بە زمانی كوردی و بەردەوامی هەوڵدان بۆ ژیانەوەی زمان، ڕێگریی دەكات لە لەناوچوونی شوناسمان. بە خۆشحاڵییەوە لەمڕۆدا ژمارەیەكی زۆر كەناڵی ناوەخۆیی هەن، بە زمانی كوردی بەرنامەكانیان پەخش دەكەن، جگە لەوەی ڕۆژنامەكان ڕۆژانە بە بڵاوكردنەوەی وتار و هەواڵەكان پارێزگاری لە بوونی زمانی دایك دەكەن.

لە كۆتاییدا لە نێوان ونبوون و ژیانەوە، زمانی كوردی بەوپەڕی زیندوویی مایەوە و لە ڕیزبەندی 50 زمانی گەشەكردووی دنیادا، لە پلەی 41دایە و بەردەوام هەوڵ دەدات پێگەی خۆی بەهێزتر بكات، بەڵام هێشتا پێویستی بە هۆشیاریی زیاترە بە بووژانەوەی كولتوور و فەرهەنگی ڕەسەنی كوردی و پشتبەستن بە ئەدەبی میلی و هاندانی نەوەی نوێ بۆ قاڵبوونەوە لە زمانی نەتەوەكەماندا.

فێنک تەڵعەت

نووسەر ڕۆمان ” نەبەز گۆران “

گوزەرێکی خەیاڵی بەنێو شانشینی ئەگباتان و ئیمپراتۆریەتی ماد .
تەنها دەتوانم ئەوە بگێڕمەوە :.
بەتەواوی کەس نازانێت ئەو شوومەیە چ بوو ؟!
هەر کەسێک شتێک دەگێڕێتەوە !!
هەندێک دەڵێن خوێنی مرۆڤیان خواردووە !!
هەندێکی دیکە دەڵێن خەتای قەڵەڕەشەکانە لە لێواری دیواری شوراکان نیشتوون و ئاوازی خەمگینیان چڕیووە .
هەندێکی دیکە دەڵێن خەونی ڕەشیان گێڕاوەتەوە !
هەمووان دەستەوەستان و بێدەنگبوون !
هیچ کەسێک نەبوو داوای مشتێک ڕووناکی بکات و بەناو ئەو تاریکییەدا بەئەسپایی بڕوات !!
یانیش داوای چەند گوڵێک بکا یانیش داوای چەند دەستنووسی بکات و شانازی بەڕابردووی نەتەوەکەی بکات .
هیچ کەسێک نەبوو پێیەکانی لەئاوی ڕووبارەکە دەربهێنێت و وانەکات ئاوی ئەو ڕووبارە پیس نەبێت .
هیچ کەسێک نەبوو بەبازرگانەکان بڵێت هێشووی ترێ باغستان ببەنە ئیمپراتۆری بابلیەکان ، لەکاتێکدا هێشووی ترێ دەبێتە کچێکی جوان وەکو ڕەشەبا و گەردەلول ئارامی دەهێنێت بۆ شانشینەکە و شارەکە .
پێتان دەڵیم ئاگاتان لەو کاروانچیانە بێت دەچنە خاکی حەکیمان و سینوهۆکان لەبیریان بێت چارەسەری ئەو نەخۆشیەی بهێننەوە تووشی حیکایەتخوانی کۆشکی پاشای بووە دەنگی هەڵدەوێرێت ، ئەگەر حیکایەتخوانی پاشای بمریت ، ئەوەی گوێمان لێدەبێت دواهەمین چیڕۆکی ئەم شانشینە دەبێت .
لەبارەی ڕۆمانەکەی //
دەتوانم بڵێم ڕۆمانێکی یەکجار تایبەتە سنووری نێوان خەیاڵ و مێژووی نەتەوەیەک دەبڕێت و هەموو ئەوشتانە ورد و خاش دەکات لەخەیاڵ و زهنی هەر یەکێکمان هەیە لەبارەی مێژووی کورد و شێوەژیانی مرۆڤی کورد ، لەگەڵ ئەوەشدا چەندە لە گێڕانەوەی ڕۆمانێک دەچێت ، هێندەش لەوە دەچێت کەسێک گەواهی بەسەر ئەو شتانە بدات بینیویەتی .
هەربۆیە دەیان پرسیار و کۆد و بابەتی نهێنی هەستی پێدەکرێت لەبارەی ژیانی کۆشک و قەڵا و تەلارەکان و ژیانی پاشا و دەستوپێوەندەکەی و باس لە سەرەوەت و سامانی پاشا و شانشینەکەی دەکات ، لەگەڵ ئەوەشدا وردتر دەچێتە نێو ژیانی خەڵکی شانشینەکە لەبارەی دابونەریت و کلتور و زمانی و جل و بەرگ و مۆسیقا و بنووس و تۆمارەکانی کۆشک هەموو شتێک دەگێڕێتەوە .
بۆیە بەگشتی ڕۆمانەکە لەسەر چەند پرسێکی باڵا نووسراوە :.
” ئازار “
بەبێ ئەوەی هەست بکەین لەپڕ پێمان دەڵێت خەریکی نووسینەوەی ئازارم ، مرۆڤ بەبێ ئازار و بیرکردنەوە دەیەوێت بەچ مەبەستێک بگات ؟!
ئەو ئازارە کاتێک هەستی پێدەکەین هەموو شتێک دەبێتە خەیاڵ .
” خۆشیەکانی پاشا “
پاشا هێندە بەدوای ژن و سەماکار و ئاهەنگی شەوانە و خواردن و خواردنەوە و خۆمەستکردن بووە هێندە لەخەمی ئەوە نەبووە شانشینەکە بپارێزیت !!
هەربۆیە هەموو کاتێک بەدوای” ئاشتی دوور و درێژ بووە ” و چەند شانشینێکی گچکەی وەک قەڵغان و خۆپارێزی و دروستکردووە .
ئەم لێکدانەوەیە بۆ ” شارستانیەتی ماد” هەمان شتە ، پاشا لەخەمی فراوانکردنی سنووری شارستانیەتەکە نەبوونە هاوشانی شارستانیەتی فارس و بابل و میسر و یۆنانیەکان !!
بۆیە وەک ڕەخنیەیەک نووسەری ئیتاڵی نیکۆلۆ مەکیاڤالی لە ” لاپەڕە 48 ” لە ” کتێبی میر ” * لەبارەی شارستانیەتی ماد دەنووسێت :.
ئیسراحەتی دوور و درێژ لەکاتی ئاشتیدا ڕوحی شەڕکردنی لەناو ” شارستانیەتی ماد ” کوشتبوو .

• ئەم کتێبە وەرگێڕاوە بۆ زمانی کوردی لەلایەن ” بەختیار ئەحمەد صالح ” .
  ” مێژووی کۆن “
  خەیاڵمان دەگەڕێنێتەوە بۆ سەرەتاکانی دروستبوونی ” شارستانیەتی ماد ” هەست دەکەین ئێمەی کورد خاوەنی جوانترین و باشترین شارستانیەتی ناوچەکە و مرۆڤایەتی بووینە .
  بەڕێز فەتحی مدرس لە ” کتێبی براسۆز ” لەبارەی مێژووی نەتەوەی کورد و دەسەڵاتی کورد و سنووری شارستانیەتی کوردی بەم شێوەیە دەنووسێت :.
  ” ئاماژەکانی کات لاپەڕە 63 “
  مرۆڤ لەدەرئەنجامی زانین و داهێنانەکانی خۆی بۆ تۆمارکردنی ڕووداوەکان بەدرێژایی قۆناغەکانی شارستانیەتەوە لەڕێگەی دەربڕین و کارکردنی زۆر و ئەزموونی ژیان بەگشتی گۆڕانکاری بەسەردا هات و داهێنانی کردووە لەدانانی کات وەک پێوەرێکی گرنگ لەژیانی خۆیدا .
  ” ئاماژەکانی شوێن لاپەڕە 69″
  دەستکاریکردن یاخود دەستنیشانکردنی شوێن لەڕووی ڕێنووسە دۆزراوەکان گرنگە ، بۆ دڵنیابوون لەچەسپاندنی شارستانیەتەکە و زمان و نەتەوەی کورد ، خاڵی بەهێزی پێگەی کوردە بۆ ئەوەی ڕاستیەکان بنووسرێتەوە یاخود لەئەدەبیاتی کوردیدا شوێن و شێوەژیانی مرۆڤی کورد ئاماژەی بۆ بکرێت وەک ناوچەسنوورییەکان و دەشتایی و شاخاوییەکان و ئاوییەکان بۆ ئەوەی توانای دەسەڵاتی ” شارستانیەتی ماد ” ببینرێت لەڕووی توانای جەستەیی و بەرگری لەکاتی جەنگدا .
  “ئاماژەکانی زمانەوانی لاپەڕە 77 “
  بۆ ئەوەی لەشێوەژیانی ڕابردووی مرۆڤی کورد تێبگەین و پەیوەندی بەهەلومەرجێکی گرنگ هەیە ، بۆ ئەوەش زمانی کوردی لەڕووی ڕێنووس و ئاخاوتن و پەیوەندی گرنگە ، چونکە زمانی کوردی لەناوچەیەک بۆ ناوچەکانی دیکە دەگۆڕێت ، ئەم گۆڕانەش دەگەڕێتەوە بۆ بوونی زاراوەی جیاواز بەهۆی کاریگەری جوگرافی و پێکهاتە و پیشەی خەڵک و سنووری پەیوەندییە گشتییەکان کەهۆکارن بۆ ئەوەی زمانی کوردی یەکگرتوو نەبێت و لەقەوارە و ناوچەی بچووکدا بمێنێتەوە .
  هەر ئەمەشە وایکردووە ” شارستانیەتی ماد ” نەتوانێت سنووری زمانەکەی فراوان بێت هاوشانی فارس و ڕۆم و ئاشورییەکان .
  وە خاڵیكی دیکەی لاوازی نەتەوەی کورد ئەوەیە ئایینی ئاسمانی نەبووە هاوشانی نەتەوەکانی دیکە ، وەک کتێبە ئاسمانییەکانی ” تەورات و ئینجیل و قورئان ” .
  وە خاڵیکی دیکە خاوەنی داهێنانی زانستی و فەلسفەی نەبووە هاوشانی شارستانیەتی چینییەکان و هیندۆسەکان و میسریەکان و ڕۆمەکان و یۆنانییەکان .
  ئەم سێ ئاماژەیە وایکردووە کورد وەک نەتەوە بۆ هەمیشە بەتەنها بمێنێتەوە و کاریگەری ئەرێنی نەتەوەی دیکەی بەسەرەوە نەبێت ، لەهەمانکاتدا خاڵیکی بەهێزیشی ئەوەیە بۆ هەمیشە لەناونەچێت، چونکە خاڵی بەهێز و هاوبەشی هەموو کوردێک ئەوەیە زێدی خۆی و خاکی خۆی و کلتور و زمانی خۆی پاراستووە و کارێکی هاوبەشی هەموو کوردێک بووە .
  ناوەڕۆکی ڕۆمانەکە بەم شێوەیە :.
  لەڕێگەی پیاوێکی بەئەسلزادە دایک و باوکی” ماد ” ڕۆمانەکە دەگێڕێتەوە سەرەتا وەک گەڕیدە گەشتەکەی دەکات بەرەو شارستانیەتییەکانی ناوچەکە ، دواتر ڕوو لە شانشینی ئەگباتان دەکات کاتێک دێتە شانشینەکە وەک موغ یانیش وەک پیاوێکی دیندار خۆی نیشان دەدات .
  کاتێک دەزانی کۆشکی پاشای پێویستیان حیکایەتخوانی نوێ هەیە ، ئەم پیاوە دەچێتە کۆشک ئیدی ئەم شانشینەکە بەجێ ناهێلێت و لەپاڵ حیکایەتخوانی دەستدەکات بەخوێندنەوەی بنووس و نامەکانی ژووری تۆمارەکانی کۆشک لەسەر مێژووی ” شارستانیەتی ماد ” نووسراوە ، مێژوویەکی کۆن دەگێڕێتەوە .
  لەکۆتاییەکانی ڕۆمانەکە دەزانین ئەو کەسە بەهۆی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکی کوشندە لەشارەکەیدا ڕۆیشتووە ، دوای ئەوەی هاوسەرەکەی و دایک و باوکی دەمرن ، دڵی دەشکێت .
  ئەگەرچی لەلای ئەو هەموو شتێک لەخەون دەچێت و هەموو شتێک لەخەیاڵ دەچێت :.
  ئارتینی موغ یانیش ئارتینی حیکایەتخوان 3 چیرۆک دەگەڕێتەوە ، هەر چیرۆکێکیان مانایەکی تایبەتی هەیە کۆدی نهێنییەکان دەکاتەوە :.
  چیرۆکی یەکەم //
  دەگەڕێتەوە پیاوێک هەنگوینی دەفرۆشێ و کەرەی دەکڕێت قەدەری ژیان وادەکا ئەو شتەی دەفرۆشیت بەهەمان کێش بکڕێتەوە ، کاتێک فێڵی بکەی فێڵت لێدەکرێتەوە .
  پوختەی چیرۆکەکە ئەوەیە باشەی بکە باشە دێتەوە پێش و خراپەی بکە بێگومان خراپە دێتەوە پێش ، ئەگەر ئەو چیرۆکە بۆ پیاوێک ڕاستبێت بێگومان بۆ شانشینی ئەگباتانیش هەمان شتە بۆیە گەندەڵی وادەکا جیاوازی چینایەتی و نادادی و ستەم دروستبێت .
  چیرۆکی دووەم //
  لەناوەڕاستی ڕۆمانەکە نموونەی پاشایەک دەهێنێتەوە ڕۆژێک بەردێک لەسەر رێگەی دادەنێت و چاوەڕێ دەکات بزانێت خەڵک چ دەلێن و کێ هەستی بەرپرسیاریەتی هەیە و لەخەمی ئەوە دەبێت بەردەکە لابدات لەجیاتی ئەوەی ڕەخنەی بگرێت و گلەیی بکات .
  پوختەی چیرۆکەکە پێمان دەڵێت بەشێوەیەکی گشتی مرۆڤەکان دەتوانن شانشینەکەیان بپارێزن کاتێک ئەو چیرۆکە دەگەڕێتەوە هەست دەکرێت هەمووان ناڕازی و بێدەنگن هەموو شتێک کۆتایی هاتووە .
  چیرۆکی سێیەم //
  مانایەکی جوان بەدەستەوە دەدا لە سەرەمەرگی خۆیدا ئەو چیرۆکە دەگێڕێتەوە :.
  چیرۆکی ” خۆشبەختی _ سەروەت و سامان _ خۆشەویستی ” ململانێی دەکەن :.
  ئەگەر ئەم ململانێیە بۆ خێزانێک یاخود شانشینی بێت هەمان شتە ، سەروەت و سامان چەندە گرنگە و خۆشبەختی سەد هێندە گرنگە .
  پوختەی چیڕۆکەکە پێمان دەڵێت بەبێ خۆشەویستی مرۆڤەکان ناتوانن بەردەوام ببن !
  لەکۆتایی ڕۆمانەکە //
  کۆشک چۆڵ دەبێت و نەیارەکان کۆشک جێدەهێڵێن و هیچی دیکە پاڵپشتی ئەو شانشینەناکەن چونکە دووبەرەکی و ململانێی خێزانی هەموو شتێک تێکدەدات .
  تەنها شتێک بکرێت ئەوەیە هەموو کوردێک خەمی لەت لەت بوونەکەی بخۆین .
  چەند بەشێکی کورتی ڕۆمانەکە بەم شێوەیە دەنووسمەوە :.
  ” خەونی پاشاکان “
  خەونی پاشاکان لە خەونی مرۆڤە ئاساییەکان ناچێت پاشاکان کاتێک خەون دەبینن خەونەکەیان لێکدەدرێتەوە و مەملەکەتەکەی پێهەڵدەسەگێنرێت ، لەوانەیە هەژارەکان و مرۆڤە ئاساییەکان زۆربەی شەوەکان خەون ببینن و هیچکات خەونەکەیان نابێتە باسی دەوروبەر ، ئەمما خەونی پاشایان جێگەی تایبەتی هەیە . ” لاپەڕە 77 “
  ” ژووری تۆمارەکان “
  بەرپرسی تۆمارەکان ئەو پیاوەی هەموو شتێکی دەزانی بێدەنگیش بوو بەیەک ووتە هەموو شتێکی دواند :.
  ” مرۆڤ بۆ ئەوەی ئەو شتانە پیشانبدات خۆی مەبەستیەتی ، هەمیشە ناڕاستی نیشانبدات . ” لاپەڕە 66 “
  ” بابل بەهەشتێکە وەسف ناکرێت “
  مرۆڤ هەتا نەگاتە دەروازەکانی شارشتانیەتی بابلییەکان نازانێت مرۆڤ چ داهێنەرێکی مەزنە ، ئەوەی وایکرد هەموو شتێک ببێتە خەیاڵ جەنگی نەبڕاوەیە .
  لەسەردەمی کۆندا خەیاڵ ئەوەندە بەهێزە بووە بیرکردنەوە و خەیاڵ گەیشتووەتە ئاستی بەپیرۆزکردنی مرۆڤ و گەیاندنی بەئاستی پەرستن و خوداوەندی .
  گێڕانەوەکان بەشێوەیەکی جیاوازە دەبینرێت دەتوانی وەک بازرگانی یاخود وەک گەڕیدەیەک یانیش وەک کۆیلەیەک ئەو شتانە ببینی کاتێک هەزاران میل دەبڕی و شارەکە دەبینی .
  کاتێک هەزاران دیل هەن هەزاران کەنیزەک هەن ، هەزاران کۆیلە و خواجەیان دەخستە ئیشەکانیانەوە بۆ دروستکردنی ئەو بەهەشتە .
  لاپەڕە ” 212 و 213 “
  ” بخۆرەکانی دەسەڵات “
  ئەوانە کۆمەڵێک بخۆرن هەر کەسێک خوانیان بۆ بڕازێنێتەوە بەو جۆرە دەمی تێدەخەن ئێستا دەبینی ئەمانە بەکەڵکی ئەوە نایەن جارێکی تر متمانەیان پێبکرێتەوە کەسێک توانی یەکجار پشت لە خەڵکەکەی بکات و بچێتە پاڵ دوژمنەکەی ئەو کەسە شایەنی ئەوە نییە جارێکی تر لەناو هەمان خەڵکدا بژیت ، لەئێستادا بەدەستی خۆم گرێیەکە نەکەمەوە سبەی ڕۆژبوون بەچەند گروپێک و کەسی دیکە ناکرێتەوە . ” لاپەڕە 112 “
  ” میر زەردەشت “
  هەموو چاوەڕێی ئەوەبوون شوێنی باوکی بگرێتەوە کەچی پشتی لەهەموو شتێک کرد و ڕۆیشت ، دوای هەڵبژاردنی ژیانی گۆشەگیری ڕایگەیاند پەیامی ئایینی بۆهاتووە ، لە ئەشکەوتەکە دێتە خوارەوە لەسەر ڕێگەی بەگوندێک تێپەڕ دەبێت بۆیە کۆمەڵێک خەڵک دەبینی و کۆیاندەکاتەوە و دەچێتە سەرتاشەبەردێک و بەدەنگێکی پڕ لەبڕوا بەخۆبوونەوە دەڵێت :.
  هەموو بتەکان بشکێنن ئەو بتانەی ئێوە دروستان کردوون بۆ ئەوەی بیانپەرستن نەدەبنە خوداوەند و نەدەتوانن خۆیان بپارێزین ، پێش ئەوەی بتە بەبەرد دروستکراو و بەدار دروستکراوەکان بشکێنن ئەو بتانە بشکێنن لەهۆش و ناختانن ، هیچ کەسێک پیرۆزمەکەن .
  ئێوە ئەی خەڵکینە دەستهەڵگرن لە پیرۆزکردن و خۆبچووکردنەوەی خۆتان لەبەردەم کەسانی خۆ بەگەورەزان .
  پیرۆزیەکان لەسەر زەوی نین و لەشوێنی دیکەن دوای مردن دەیانبینن و خوداوەندە کۆنەکان بەکەڵکی خەڵکی ماد نایەن . ” لاپەڕە 165 “
  ” خەونی خاک “
  خەونی گەورە ئەو خەونەیە پەیوەستە بەخاک و شانشینەوە ، نابێت خەڵک وای لێبێت خەونەکانی ببەستێت بەپاشایەکەوە یا شازادەیەکەوە . ” لاپەڕە 13 “
  ” نهێنی ژیان “
  مرۆڤ بەپاراستنی نهێنیەکانی ژیانی بەهێز دەمێنێتەوە ئەو کەسانەی نهێنییەکانیان نەماوە بۆی بژین ئەو کەسانە تووشی سەرگەردانی دەبن ، پاراستنی نهێنییەکانی ژیانی خۆت پاراستنی هەیبەتی ژیانتە . ” لاپەڕە 29 “
  ” پەرچەمی شانشینەکە ” *
  پێش بڕیاردان لەسەر دروستکردنی شارەکە پاشای گەورە داوادەکات هەموویان پێکەوە یەک پەرچەمیان هەبێت و ئەو پەرچەمە بکرێتە ڕەمزی رێککەوتنەکە :.
• دەشتەکییەکان ڕەنگی زەرد هەڵدەبژێرن .
• بنارییەکان ڕەنگی سەوزی ناوچەکەیان هەڵدەبژێرن .
• کۆچەریەکان ڕەنگی سوور هەڵدەبژێرن .
  سێ ڕەنگەکە پێکەوە دەدوورن و دەبێتە پەرچەمی خێلەکان و دوایی پەرچەمی شارەکە و شانشینەکە و پاشان ” شارستانیەتی ماد ” .
  تێبینی /
• لەئێستادا ئەو پەرچەمە لەکوردستانی ڕۆژئاوای وەک ئاڵای کوردستان دەناسرێنەوە . ” لاپەڕە 37 “
  ” نووسینەوەی مێژوو “
  من کەمردم ئەوەی لەدوام دەگوترێت چ باشبێت و یان خراپ سوودێکی هەیە ؟!
  مرۆڤ مێژووە کەمێژووەکەی پیس بێت چ بەمانی یا نەمانی جیاوازی نییە ، هەستدەکەم مرۆڤ خۆی پیس بێت زۆرباشترە لەوەی مێژوو بەپیسی باسی بکات ، چونکە تەنها مێژووە ناهێڵێت مرۆڤی پیس و مرۆڤی پاک ونبن ، هەربۆیە مرۆڤی گەورە تەنها بۆ ئەم ژیانە ناژیت خۆی تێدا بووە بۆ ئەو ژیانەش دەژیت خۆی تێدا نییە . ” لاپەڕە 60 “
  ” گەڕانەوە بۆ سەردەمی منداڵی “
  منداڵیت لەکوێ بێت بەشێکی یادەوەرییەکانت لەوێ دەبن ، مرۆڤ هەتا گەورەبێت مەیلی گەڕانەوەی بۆ سەردەمی منداڵی زیاتردەبێت ، چ دەکەیت بیکە منداڵی بەشە جوانەکەی ژیانتە و گەڕانەوە بۆی ماندوویەتی گەورەیت دەحەوێنێتەوە و ئاوپرژینی دەکات ! ” لاپەڕە 123 “

‌
له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی ئابووری و ته‌كنه‌لۆجیا، كۆمه‌ڵگه‌كان به‌گشتی زیاتر به‌ڕووی یه‌كتردا كراونه‌ته‌وه‌. ئه‌گه‌ر له‌ كۆندا بازرگانی و دیپلۆماسیی هۆكاری سه‌ره‌كیی پێوه‌ندیی نێوان وڵاتان بوون و زیاتر چینه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان لێی سوودمه‌ند ده‌بوون، ئه‌وا له‌م سه‌رده‌مه‌دا گه‌شتوگوزار و تێكه‌ڵاوبوونی نه‌ته‌وه‌كان بووه‌ته‌ دیارده‌یه‌كی ئاسایی. ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ كه‌ ژماره‌یه‌كی زۆری خه‌ڵك، به‌تایبه‌تی گه‌نجان، وڵاتی خۆیان جێبهێڵن و ڕوو له‌ هه‌نده‌ران بكه‌ن.

چه‌ند هۆكارێك له‌ پشت ئه‌م كۆچكردنه‌وه‌ هه‌ن، وه‌ك: ناسه‌قامگیریی ئابووری و سیاسی، بێكاری، كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، گه‌ڕان به‌دوای ژیانێكی باشتر و هه‌لی خوێندن. بێگومان ژینگه‌ نوێیه‌كه‌ كۆمه‌ڵێك ئاسته‌نگ بۆ كۆچبه‌ران دروست ده‌كات، ناچاریان ده‌كات بۆ ڕاپه‌ڕاندنی كاروباری ڕۆژانه‌یان، زمانی دووه‌م (زمانی وڵاتی خانه‌خوێ) زیاتر به‌كار بهێنن.

به‌ تێپه‌ڕبوونی كات، منداڵانی كۆچبه‌ران زیاتر تووشی داخورانی زمانی دایك ده‌بنه‌وه‌، ئه‌مه‌ش به‌هۆی به‌كارنه‌هێنانی به‌رده‌وامی زمانه‌كه‌ و هه‌ندێك جاریش به‌هۆی هاوسه‌رگیریكردن له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه‌ی جیاواز. ورده‌ ورده‌ وشه‌ و ده‌سته‌واژه‌ ڕه‌سه‌نه‌كان له‌ بیر ده‌چنه‌وه‌ و نه‌وه‌ له‌ دوای نه‌وه‌، زمانی دایك ده‌كه‌وێته‌ ژێر مه‌ترسییه‌وه‌. ئه‌گه‌ر ڕێگریی له‌م دیارده‌یه‌ نه‌كرێت، ئه‌گه‌ری له‌ناوچوونی زمانه‌كه‌ كاره‌ساتێكی چاوه‌ڕوانكراو ده‌بێت.

ئه‌م پرسه‌ ته‌نیا تایبه‌ت نییه‌ به‌ كورد، به‌ڵكو كێشه‌یه‌كی جیهانییه‌ و به‌شێكی زۆری زمانه‌كانی دنیا ڕووبه‌ڕووی هه‌مان مه‌ترسی بوونه‌ته‌وه‌. زمانی كوردیش هه‌رچه‌نده‌ یه‌كێكه‌ له‌ زمانه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند و دێرینه‌كان، به‌ڵام چ له‌ ناوخۆ و چ له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات، له‌ هه‌ردوو ئاستی نووسین و قسه‌كردندا ڕووبه‌ڕووی داخوران بووه‌ته‌وه‌.

یه‌كێك له‌ هۆكاره‌ ناوخۆییه‌كان، سیاسه‌تی هه‌ڵه‌ی په‌روه‌رده‌یی و گرنگیدانی زیاد له‌ پێویست به‌ زمانی بیانییه‌. هه‌ندێك خێزان و ناوه‌ندی په‌روه‌رده‌یی (به‌تایبه‌ت ناحكوومییه‌كان)، منداڵ له‌ ته‌مه‌نێكی زۆر بچووكه‌وه‌ ده‌خه‌نه‌ به‌ر خوێندنی زمانی بیانی، ته‌نانه‌ت پێش ئه‌وه‌ی به‌ ته‌واوی شاره‌زای زمانی دایكی خۆیان ببن.

ئه‌م كاره‌ وایكردووه‌ كه‌ خۆشه‌ویستیی منداڵان بۆ زمان و نیشتمانه‌كه‌یان كه‌م ببێته‌وه‌. ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ توێژینه‌وه‌ زانستییه‌كان سه‌لماندوویانه‌، باشترین ته‌مه‌ن بۆ فێربوونی زمانی دووه‌م، ته‌مه‌نی (٩-١٠) ساڵییه‌، واته‌ دوای ئه‌وه‌ی منداڵ به‌ته‌واوی له‌ زمانی دایكیدا قاڵ ده‌بێته‌وه‌. ده‌رئه‌نجامی ئه‌م سیاسه‌ته‌ په‌روه‌رده‌ییه‌ ناته‌ندروسته‌، به‌ڕوونی ده‌بینرێت، ئێسته‌ له‌ ناو منداڵاندا توانای ده‌ربڕینیان به‌ زمانی كوردی لاوازه‌. بێگومان خێزانه‌كانیش، به‌تایبه‌تی دایكان، پشكی شێریان له‌م به‌رپرسیارێتییه‌دا به‌رده‌كه‌وێت.

پێشنیاز بۆ چاره‌سه‌ر:
بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی داخورانی زمانی دایك، پێویسته‌ كار له‌سه‌ر ئه‌م خاڵانه‌ بكرێت:
١. چاكسازی له‌ سیستمی په‌روه‌رده‌: پێداچوونه‌وه‌ به‌ پرۆگرام و شێوازی وانه‌گوتنه‌وه‌ و ڕه‌چاوكردنی ته‌مه‌نی گونجاوی منداڵ بۆ فێربوونی زمانه‌كان.

٢. پێڕه‌وكردنی پرۆگرامی نیشتمانی: گرنگیدان به‌ وانه‌ی نیشتمانی و مێژوو و ئه‌ده‌بی كوردی له‌ هه‌موو قۆناغه‌كانی خوێندندا.

١. په‌ره‌پێدانی زمانی ستانداردی نه‌ته‌وه‌یی: كاركردن بۆ زمانێكی ستانداردی یه‌كگرتوو كه‌ له‌ سامان و وشه‌ی هه‌موو زاراوه‌كان (سۆرانی، كورمانجی، هه‌ورامی، كه‌ڵهوڕی، زازاكی و…) سوود وه‌ربگرێت و له‌ ناوه‌نده‌ فه‌رمی و په‌روه‌رده‌ییه‌كاندا به‌كار بهێنرێت.

٢. ڕۆڵی خێزان: پێویسته‌ گفتوگۆی ناو ماڵ، به‌تایبه‌ت له‌ خێزانه‌ كۆچبه‌ره‌كانی ده‌ره‌وه‌ی وڵات، به‌ زمانی كوردی بێت بۆ ئه‌وه‌ی منداڵان له‌ زمانه‌كه‌یان دانه‌بڕێن.

٣. ڕێكخستنی چالاكیی كولتووری: ئه‌نجامدانی كۆڕ، كۆبوونه‌وه‌ و چالاكیی نه‌ته‌وه‌یی و كولتووری به‌رده‌وام بۆ كوردانی ده‌ره‌وه‌ی وڵات.

٤. بووژاندنه‌وه‌ی ژیانی ئه‌ده‌بی: ناوه‌نده‌كانی خوێندن و ڕۆشنبیری ده‌توانن مانگانه‌ كۆڕی ئه‌ده‌بی و شیعری كوردی ساز بكه‌ن بۆ هاندانی خوێندكاران.

٧. پته‌وكردنی پێوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان: هاندانی تێكه‌ڵاوی و پێوه‌ندیی كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتووری له‌ نێوان ناوچه‌ جیاوازه‌كانی كوردستاندا، بۆ دروستكردنی نه‌وه‌یه‌كی یه‌كگرتوو و نیشتمانپه‌روه‌ر.

تێبینی:
وشه‌ی داخوران ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌و قۆناغه‌ی كه‌ زمان تێیدا به‌ره‌و لاوازی و پووكانه‌وه‌ ده‌چێت، ئه‌گه‌ر چاره‌سه‌ر نه‌كرێت، قۆناغی دواتر له‌ناوچوونی ته‌واوه‌تییه‌.

فێنک تەڵعەت

ڕۆحم ئاوازی کۆچەرییەکانی بۆ ئاشنایە؛
بە سازی بێ وەتەر و
شمشاڵی بێ کون
ئازار بڵاو دەکەنەوە.

قافڵەکان لە ناو سییەکانمدا خەریکی کێشانی نەخشەی کۆچن،
جەستەی منیان وەک خاکێکی بێخاوەن دۆزیوەتەوە؛
بۆنی سووتانی ئەو ڕێگایانەیان لێ دێت کە هەرگیز نەیانبڕی،
بۆنی ئەو هیوایەیان لێ دێت کە هێشتا مێژوو ناوی نەناون.

شمشاڵەکان، تەقینەوەی ئەو هاوارانەن کە لە گەرووی زیندانییەکاندا خنکاون،
بۆ ئەوەی بێدەنگی تەنیا جۆرێکی تری قیژە بێت
بەڵام بە ئەلفوبێی کلس و خۆڵ.

لەمە بەدواوە بیابانێکم لە ناو کیسەیەکی نایلۆندا.
کۆچەرییەکان لە ناو دەمارەکانمدا خێوەتیان هەڵداوە و
بە بزماری ژەنگگرتووی یادەوەری،
دڵم لە قووڵایی ئەم زەوییە نامۆیەدا دەچەقێنن.

بۆیە سازی بێ وەتەر دەژەنن؛
دەزانن..
کە ڕێگەکان هەمیشە بەرەو “هیچ” دەچن،
چونکە تەنیا ئەو “نەژەنراوانە” ڕاستین،
تەنیا ئەو برینانە پیرۆزن کە شوێنەواری چەقۆیان پێوە نییە.
خۆزگە دەبوومە ئەو تۆزەی کە لە ژێر پێی “گوێدرێژەکانیاندا” دەبێت بە ونبوون،
نەک ئەم هەموو ئاگاییەی کە وەک بەرد لە گەروومدا جێ ماوە.
من نەوەی ئەو سێبەرانەم کە خۆر نەیدەویستن،
ئاوازی ئەو کۆچەرییانەم کە تەنانەت خاکیش ڕقی لێیانە.

سەرینم قوڵەو یادگەم پێدەشت
مەگەر سەرەتا وشەکە نەبوو؟
ئەی گوناهی دەرکراوم
جێم مەهێڵە
مۆری غەریبی لە سێوەکەم مەدە
داستانی زین و مەمێکی تر لە ملم گرێ مەدە
نە بایەک، نە ووردە لمی ژێر پەرستگایەک
بەسەر نزای چاوی سپیمەوە هاژەی نەکرد
تەوژمێک لە هەوەسی خودام نۆشکردووە
وەک خۆی شەوەکانی ڕووتە و بێ خەون هەناسە دەدا
لارسام، تینووی هەتاوە
درز کەوتۆتە ڕوومەتم
شێوەی لە کۆتا هەنسکت دەکا
سەیرانم نشێوەو خەمم سپیندار
ڕوحم دەڕژێ و تۆش هەواری خاڵی

بۆ جەژنی قوربان…

بەیانییە…
تەمێکی قورس، قژی کێوەکانی ئەم وڵاتەی داهێناوە،
شەونم لەسەر گەڵای هەنارەکان نزا دەکات،
مەلای مزگەوتی گەڕەکیش، بە دەنگێکی ماندوو بەڵام تژی لە ڕۆح،
ناوی خودا بەسەر شەقامی خەواڵوودا دەبارێنێ.
ئەمڕۆ جەژنە…
بەڵام بۆ من، جەژن تەنها گۆڕینی بەرگی کۆن نییە،
جەژن، غەریبایەتییەکی قووڵترە لە ناو ماڵێکی بێ‌دەنگدا.
ئەمڕۆ کۆڵانەکان پڕن لە دابەشکردنی شیرینی و دەنگەدەنگ و خۆشی ڕووکەشانە،
بەڵام لە ماڵی مندا، بێدەنگییەکی پیرۆز و قورس نیشتووە.

چۆن باسی جەژن بکەم، کاتێک بەرماڵەکەی دایکم کۆکراوەتەوە و
سێبەری باوکم، چۆڵ و کڕ ومات ماوەتەوە؟
ئەی خودای وشە و ڕووناکی!
ئەمڕۆ لەم ڕۆژەدا، کێ دەبێتە قوربانی؟
مێژوو دەڵێت: ئێمە مێژوویەکە خۆمان و حەسرەتمان دەکەینە قوربانی!
ئێمە، کە لە جیاتی هەموو شتەکانی تری دنیا،
خوێنی غەریبی، خوێنی یادگاری، و خوێنی تەنیاییمان
بەسەر بەردی ئەم ڕۆژگارە بێ‌بەزەییەدا ڕشتووە.
ئەمڕۆ، من لە جیاتی دەستە کانی دایکم کە بۆنی نانی گەرم و خوانی ڕازاوەی لێدەهات،
بەرماڵی خەیاڵ ڕادەخەم ونوێژی شوکرانە دەکەم.
لە جیاتی تەسبیح وچاویلکەکەی باوکم کە جێماوە ،
دەنکە دەنکەی یادگارییەکانیان دەبژێرم و
لەگەڵ هەر دەنکێکدا، حەسرەتێکی قووڵ بۆ تێپەڕینی زەمەن هەڵدەکێشم.
ئەوان نەماون… بەڵام لە ناو هەموو دێڕێکی ئەم شیعرەدا، هێشتا پیاسە دەکەن.
منیش لێرەم…
تەنیام وەک موسافیرێکی جێماو لە وێستگەیەکی چۆڵدا،
شیعرێک بۆ جەژن دەنوسم.
شیعرێک کە لە جیاتی دیاری و شیرینی،
ماچ و ئاشتی و سەبوری بەسەر دڵە بریندارەکاندا دابەش دەکات.
ئەی ئەو کەسانەی لە پشت پەنجەرەی تەنیایی خۆتانەوە
سەیری ئەم جەژنە دەکەن و چاوتان لە جێ پێی ئازیزانتانە!
ئەی ئەو دڵانەی وەک پەلکە زێڕینە، دوای بارانی غەم، دەرکەوتوون!
جەژنتان پیرۆز…
با ئەم جەژنە، ببێتە جەژنی سەبووری بۆ دڵە تەنیاکان،
جەژنی ئاشتبوونەوەی مرۆڤ بێت لەگەڵ چارەنووسی خۆی.
جەژنتان هەر شاد بێت و
ڕۆحی ئازیزانتان هەمیشە غەرقی ڕووناکی… بێت.

جیهان ئەمرۆ لە چاوی من، کەنارێکی هێندە دوورە
تەنانەت مەرگیش لێرەدا، وەک نزا کز و ملوورە

لە نێوان تەم و ڕەشەبادا، هاژەی باڵی مەلێک دێت
دەڵێی ڕۆحی مرۆڤێکە و لە ناو عەرشدا بەدیلکراوە

ڕوونە وەک زەنگی تەنیایی، لە شوشە و زیوی شکاوم
دەنگی مەل نییە، هاواری مرۆڤێکی جێهێڵدراوە

لە ئاسمانێکی کڕ و مات، لەو پەڕی هۆشیاریی کاتدا
تەقەی شووشەی دڵێک دێت و کەچی کەسیش پێی نەزانیوە

بە تەنیا لەم ئێوارەیە، سوجدە بۆ کزیی تیشک دەبەم
تەمەن وەک مۆم کورت دەبێتەوە و لە ناو دەستما دەتوێتەوە

پاییز لێرە نییە ئازیز، پاییز لە ناو ڕەگی منە
بەم زووانە چراکەی منیش، لە ڕەشەبادا دەکوژێتەوە

ئازیزەکەم خۆزگە ماڵئاوایی فۆرمێکی تری هەبووایە، فۆرمێک کە تێیدا پێویستی نەکردبایە مرۆڤ جەستەی خۆی لێرە بەجێبهێڵێت و ڕۆحی ببات بۆ غەریبی

پاییز کە دێت گەڵاکان ناوەرێن ،ئەوە یادەوەرییەکانن کە لەبەر قورسیی خەمەکانیان چیتر لقی دارەکان ناتوانن بەرگەیان بگرن.

تراژیدیا ئەوە نییە کە دەڕۆیت ئەوەیە کە دەزانیت لە دوای خۆت، ئەو چاوانەی ڕۆژێک نیشتمانی تۆ بوون دەبنە گۆڕستانێکی سارد کە ناوی تۆیان تێدا نێژراوە

مرۆڤ کە دەڕوات، نابێتە تەپوتۆز، دەبێتە بێدەنگییەکی هێندە قورس کە گوێی زەمەن کەڕ دەکات

دەمەو ئێوارەیە و کۆچە، کە تۆ خەریکی ماڵئاوایی
دەمەو ئێوارەیە و کۆچە، کە تۆ دەست بەرداری منیت

هەموو دونیا غەرق بووە، لە نێو زەردەپەڕی تەنیایی
ئەوسایە کە تێدەگەیت، مرۆڤ وەک سێبەرێک وایە
هەموو شتێک بەجێدەهێڵێت و خۆشی لەناو کاتدا ون دەبێت

دەمەو ئێوارەیە، کاتێک تۆ لە من جیادەبیتەوە،
ساتەوەختی نوقمبوونی ڕۆژە لە نێو زەردەپەڕی قەتراندا.

ئەوسا تێدەگەیت کایەی ژیان چەند بێڕەحمە،
مرۆڤ پێش ئەوەی شوێنەکان بەجێبهێڵێت،
خودی خۆی لە ناو چاوی ئەوانەدا دەکوژێت کە جێیان دەهێڵێت.

تۆ دەبیت بە هیچ
منیش دەبم بە سێبەری ئەو هیچەی کە دوورکەوتەوە.

ژنان تا چەند هەوڵیانداوە نەکرێنە ئامڕازو کەرەستە.

دەرکەوتنی ژنان لە سیاسەت و پێگە جیاوازەکان دڵخۆشکەرن، ئەمە قبووڵکراوە لەڕووە مەعنەوەییەکەوە بەوەی، ژنان بەدرێژایی مێژوو توێژێکی گرنک و باڵای نێو سیاسەت و هێزێکی لەبننەهاتووبوون لە ڕووە دەروونی و جەستەییەکەوە، توانیویانە ڕۆڵە گرنگەکان پراکتیزە بکەن و پێشەنگایەتیی بەڕێوەبەریی کاروبارەکانی دەوڵەت بن،
ئایا ئەم پێشەنگایەتیی و دەسەڵات و بەشداریکردنە بەهێزو بوونی ژن خۆی بووە، یاخوود بەبەرامبەر و وەک کەرەستەیەکی سیاسی کراوەتە ئامانج و بۆ بەرژەوەندییەت بەکارهێنراوە؟

ئەو ژنانەی پلە بە پلە و قۆناغ بە قۆناغ هەنگاویان ناوە، توانیویانە دەسەڵات بە دەسەڵاتی بازوو بەدەستبێنن، یان ڕووخسارو قەدو باڵایان بەرەو دەسەڵات و پلە و پایەی بردوون؟

تا چەند ئەخلاقییەت و کەسایەتییە مەعریفییەکان لە چوونە ناو سیاسەت پەیڕەوکراوەو پارێزراوە؟

لە پشت پەردەی ئەودیوی سیاسەتەوە چی ئەگوزەرێ لە پێدانی پۆست و بەبەرداکردنی هەیبەتی ژنان؟

تێڕامان و وردبوونەوە لە سیاسەتی سیاسییەکان شایەنی زۆرترین مشتومڕو بەدواداچوونە، پێویستە بزانرێت پاکیزەیی تا چەند ڕێپێدراوە لە جومگەکانی سیاسەت، ژنان تا چەند نموونەیەکی باش بوونە بۆ وەرگرتنی پێگە باڵاکان؟ توانیویانە لەو ڕێیەوە متمانەی ژنانی تر بەدەستبێنن بۆ ڕووانین و هەوڵدان و گەیشتن بە ڕێیە دژوارەکان؟

ئەو سیستمەی داڕێژراوە بۆ ژنانی سەرکردە، لەسەر چی بنەمایەکە؟ قازانجی تیا بەدی ئەکرێ؟
ملدانە بەر سیاسەت بەبێ ئاگاداربوون لە ڕەهەندەکانی، ناماقووڵییە، خۆخزاندنە نێو تونێلێک کە دەرچوون لێی ئەستەمبێ، گەمژەیی و بەکاربردنی ئایدۆلۆژیایەکە کە خۆی لە بەکاڵاکردن دەبێنێتەوە.

بەهێزیی هۆشیاریی ڕۆشنبیریی ژنان، ناهێڵێت ببێتە نمایشێکی ساختەی دەسەڵات و لەسەر کورسییە بێدەسەڵاتەکان هاوشێوەی ڕۆبۆتێک ڕۆڵی بەسەردا بدرێ، بوێریی ڕەتکردنەوەی مەرامە خراپەکانی بەرامبەری هەبێت، نەبێتە سێبەری پیاوانی سیاسی، ئەوانەی هێڵە سوورەکانی ئەخلاقییەتی ئەبەزێنن،
بە دەستەواژەی (نەخێر و نابێ) ئەخلاقی ژنێتیی پارێزراوکات و بیکاتە چەکێکی بەهێزی بەرگریکردن لە خود، پاشکۆیەتیی بگۆڕێ بۆ سەربەخۆیی،
کۆپی دووبارەکردنەوەی دروشم و بۆچوونەکان نەبن، ئەجێنداو ڕێبازی فکریی تایبەتیان هەبێت لە بەشداریکردن و بڕیاردان، نابێت وەک خێرو سەدەقە بۆ دەوڵەمەندکردنی دەسەڵات بەکاربهێنرێن.

بڕوانامەو زمان و تواناو باکگراوندە ڕۆشنبیرییەکان دەبنە ئەو کارتە بەهێزەی، بێمنەتانە، ژنان دەبەنە ناوەندی سیاسەت و دەسەڵات و، ناهێڵێت هەرگیز ببێتە کەرەستەیەک لە بەکارهێنان و یاریکردن.
ــــــــــــــــــــــــــــ
ڕەنگین مەلا سەمەد
نووسەر و ڕۆژنامەنووس

لە چاوشارکێی کۆڵانەکاندا
بۆ یەکەمینجار ونبووم و
نەبینرامەوە
“با” وەک خەزان
بۆ دوور دەیبردم
نەدۆزرامەوە..
نە شەقامەکان منیان ناسیەوە
نە ڕێگاکان دەستیان بۆ ماڵەوە گرتم
لەبیر گەڕەکەکەم چوومەوە
لەبیر هاوڕێکانم چوومەوە
لە بانگکردنەکاندا،
ناوی خۆم نەبیستەوە..

لە بیرەوەرییەکانی ئەم شارەدا
ڕووخسارم کاڵ دەبێتەوە
لە ڕۆژمێری خۆی دامدەماڵێت
منیش وەک بایەکی سارد
تێکەڵ بە هەناسەکانی دونیا دەبم
ماچە دێرینەکان بەلێومەوە بەردەبنەوە
دەستەکانم وەک ترازانی شاخێک
لەدەستەکانی دەترازێن
مەعشووقەکانی نامناسنەوە
پێکەنینەکانی نامناسنەوە
هەناسەکانی یادم ناکەن
کەچی من بە هەناسەکانی دەژیم

بەڵام من هەموویم بیرە
بۆنی حەوشە تەڕەکانی هاوین
دەستە لەرزیوەکانی زستان
کە بەهەناسەی یەکتر گەرم دەبوونەوە
ماچی ئێوارە زەردەکانم بیرە
هێمنایەتی دەشتە بەهارییەکانم بیرە
هەتا فڕینی پەڕەسێلکەکان
بەسەر ئاسمانی خۆزگەماندا

گەورەبووم
بەڵام لەهەموو ساتێک زیاتر
هەست بە ونبوونی خۆم دەکەم
هێشتا وەک درەختێک
بەخاکی یادەوەرییەکانی ئەم جیهانەوە
نووساوم..
شووناسی من
لەگەڵ شوێنپێکاندا تێکەڵبووە
هەر کە هەوای شوێنیکی دیم بەردەکەوێ
هەست بە ونبوون دەکەم
وەک هەور
بەسەر ئاسماندا هامووشۆ دەکەم
دەبینم هەموو جیهان
بۆنی کۆڵانێکی منداڵیمی لێنایەت

نازانم دوایینجار کام ڕەشەبا منی برد
لەکام سووچدا خۆم بینیەوە
بەڵام ئێستا لێرەم
لەهەمان ئەو کۆڵانەی بۆ یەکەمینجار
هەستم بە ونبوونی خۆم کرد تیایدا
بەڵام بێ ئەوەی بزانم بۆ
هێشتا هەست بە ونبوون دەکەم
ڕۆژێک لە وۆڵ ستریت
بە تەنیشت فڕانکلینەوە..
ڕۆژێک لە سۆهۆ،
لەلای برا غەریبەکەمەوە
لە لەندەن..
ڕۆژێک چەپکێک گوڵی گۆڕستانەکانم
بەسەر خاچی سەربازەکانەوە
لە سۆڤییەت
جاروبار هەست بە ونبوون دەکەم
لەناو گەرووی گۆرانیبێژێکی ژن
لە میسر
زۆرجار دەکەومە ناو سروودی ئەی ڕەقیبەوە و
تیایدا ون دەبم
لەوێدا ڕەقیب هێشتا زیندووە و
دەیەوێت بمخنکێنێت

چەند جارێک خۆم لەناو برینی
دەستوپەنجەی کرێکارێکدا بینیوەتەوە
لەقوڵایی برینەکەدا دەمبینی
مارکس فلووتی دەژەند..
کە تێکەڵ بە بۆنی ئافرەتێک دەبم
لەناو گریانی هاوڕێکانمدا ون دەبم
کە بەسەر باڵی کۆترێکەوەم
جێگایەکی دڵنیا بۆ نیشتنەوە نابینمەوە
لەئاسماندا ون دەبم
لەڕاوی چوار وەرزەی مۆدێرنەدا
خۆم لەناو جەستەی کوژراوی دوایین گورگدا بینیەوە
لەناو دێڕەکانی کراسناهۆرکای
کە زیندوو بوومەوە
وەک قالۆنچەیەک گینگڵم دەدا
لەسەر تەختەخەوەکەی گریگۆر سامزا
زۆرجار لەناو ژیانی پادشاکاندا ونبووم
دەستێکم زێڕی قاڕوون بووە و
دەستەکەی تر کەللەسەری خۆم

لەناو هەموو شتێکدا ون دەبم
تێکەڵ بە هەموو شتێک دەبم
بەخودی ژیان نەبێت
لەناو هەموو زەمەنێکدا
هەست بە توانەوە دەکەم
بەکاتی ئێستاوە نەبێت
کە سنوورەکان دەبینم
لەشوێنی خۆم ڕادەوەستم
نازانم پەنا بۆ داهاتووم دەبەم
یان بۆ ڕابردووم
هەر لەوێدا تێدەگەم
من بوونێکی ناوەختم هەیە
زەمەن نامگرێتە خۆی

دەترسم دوایین ونبوونم
لە مێژوودا بێت
دەزانم لەوێدا
مرۆڤێکی غەمگین و ڕووگرژم
گەر لە شارێکی گەورەشدا ون بووم
دەترسم ڕێگای دارستانەکان نەناسمەوە
دەترسم خۆم بۆ نەدۆزرێتەوە
هێشتا هەر وەک منداڵیم؛
لە ونبوون دەترسم

بابان ئیبراهیم

تەنیایی هیچ دەنگە دەنگێک دروست ناکات،
بە نەرمی دەچێتە ژوورەوە،
لە تەنیشتتەوە دادەنیشێت
وەک سێبەرێک کە ناوت بزانێت.
بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ سەیری تۆ دەکات
و حوکم نادات،
ئەو پارچانە هەڵدەگرێت کە دەکەونە خوارەوە
کاتێک کەس سەیری ناکات.
هەندێک جار وەک شاخ کێشی دەبێت،
کاتەکانی تر ژوورێکی چۆڵە
لەو شوێنەی دڵ هەناسە دەدات
بەبێ شایەتحاڵ.
بەڵام لە تەنیایی
هەروەها ڕووناکییەکی بچووکیش هەیە:
ئەو بەشەی تۆ
کە هەرگیز لە بەرەنگاربوونەوە نەوەستاوە.
لێرەوە شیعر لەدایک دەبێت،
ئەوە شوێنی ئازارە
دەبێتە وشە
و وشە
ببێتە هێز.

نەتەوەی کورد لە مەودایەکی مێژوویی پڕ لە هەوراز و نشێودا، هەمیشە لە هەوڵی پاراستنی ناوکەبنیاتی ڕەسەنایەتیی خۆیدا بووە. لەم کاروانە پڕ لە ئاستەنگەدا، زمان تەنها ئامرازێکی پەیوەندیی وشک نەبووە، بەڵکو وەک کۆڵەکەی سەرەکیی ناسنامە و گەنجینەیەک دەرکەوتووە کە فۆرم و مۆڕکی تایبەتی بە عەقڵییەتی کوردی بەخشیوە. زمان لێرەدا ئەو “ماڵە مەعنەوییە”یە کە تاک و کۆمەڵگەی کوردی تێیدا پەناگیر بوون بۆ ئەوەی لە بەردەم تەوژمە توندەکانی مێژوودا نەپوکێنەوە.
هاوتای زمان، جلوبەرگی کوردیش وەک زمانێکی بینراو و هێمایەکی کولتووریی زیندوو خۆی دەنوێنێت. پۆشینی ئەم بەرگە، تەنها هەڵبژاردنی ستایلێکی پۆشاک نییە، بەڵکو ڕاگەیاندنی “هەبوون” و پەیڕەوکردنی فەلسەفەی مانەوەیە لە فەزایەکی گشتیدا کە زۆرینەی جار هەوڵی پەراوێزخستنی دراوە. بۆ تاکی کورد، ئەم پۆشاکە جەختکردنەوەیە لەو ڕاستییەی کە جیاوازیی کولتووری، نەک تەنها ماف، بەڵکو جوانییەکە لە پێکهاتەی بووندا.
لەلایەکی دیکەوە، هەڵکەوتەی جوگرافیی کوردستان لە نێوان سێ هەژموونی باڵادەستی ناوچەکە (عەرەب، تورک و فارس)، کاریگەریی قووڵی نەرێنیی لەسەر ژێرخان و سەرخانی ئەم نەتەوەیە بەجێهێشتووە. نەتەوەی کورد لەژێر سایەی ئەم فشارە سیاسی و کولتوورییانەدا، ڕووبەڕووی پڕۆسەیەکی بەردەوامی “داسەپاندنی کولتووری” و “سڕینەوەی ناسنامە” بووەتەوە.
ئەم نەتەوە باڵادەستانە لە ڕێگەی ئایدۆلۆژیا، نکۆڵیکردنی ڕەها و هەژموونی مێژووییەوە، هەوڵی جۆرێک لە “داگیرکردنی عەقڵی و دەروونی” تاکی کوردیان داوە. ئەم کاریگەرییە نەرێنییانە تەنها لە داگیرکردنی خاکدا کورت نابنەوە، بەڵکو دزەیان کردووەتە ناو قووڵایی زمانی کوردی و بێژمارە وشە و چەمکی نامۆیان بەسەردا سەپاندووە بە مەبەستی شێواندنی پەتیبوونی زمانەکە. گەورەترین زەبری ئەم هەژموونە، هەوڵدان بووە بۆ وێناکردنی کورد وەک “پاشکۆ” یان “کەمینەیەکی بێ مێژوو”، کە ئەمەش کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر متمانەبەخۆبوونی نەتەوەیی هەبووە و پڕۆسەی گەیشتن بە “خودی سەربەخۆ”ی دواخستووە.
پاراستنی زمان و پۆشاک، لە ڕاستیدا پاراستنی دواین سەنگەرەکانی ئەو خودە سەربەخۆیەیە کە پێویستە لە بەرامبەر هەر هەوڵێکی سڕینەوەدا بە زیندوویی بمێنێتەوە.

نووسینی: گەیلان محمد / قوتابی زانکۆ

ئێمە ئەمڕۆ لە چارەکی دووەمی هەزارەی دووەمداین، قۆناغێک کە پێویستی بە وەستانێکی قووڵ و تێڕامان هەیە بۆ پێداچوونەوە بە ڕووداوە وەرچەرخانەکان و ئەو ڕژێمە نائاساییانەی کە ناوچەی عەرەبیمان بەخۆیەوە بینیونی. لە نێوان مشتومڕاوییترین ئەزموونەکاندا، “لیبیای قەزافی” وەک مۆدێلێکی ئابووری-سیاسیی بێهاوتا سەرنج ڕادەکێشێت، کە لە کاتی بەراوردکردنیدا لەگەڵ “مۆدێلی بەلشەفی”ی سۆڤێتی، کۆمەڵێک پرسیاری بنەڕەتی دەورووژێنێت. جیاوازیی نێوان ئەم دوو ڕێچکەیە نەک تەنها ناکۆکییە ئایدۆلۆژییەکان، بەڵکو تێڕوانینی دژبەیەکیش سەبارەت بە بەڕێوەبردنی دەوڵەت، سەرچاوەکان، و پەیوەندیی کرێکار بە ئامرازی بەرهەمهێنانەوە دەخاتە ڕوو.

قەزافی ڕەنگدانەوەی تێڕوانینێکی دژبەیەک بوو لە سیاسەتی ئابووریدا؛ لە لایەکەوە خاوەنی مەیلی شۆڕشگێڕانەی ڕۆمانسی بوو بەرامبەر بە ئابووریی ناوخۆیی، لە لایەکی تریشەوە پەیڕەوی لە پراگماتیزمێکی سەرمایەداری دەکرد لە بەڕێوەبردنی کەرتی نەوتدا. لە کاتێکدا بەلشەفییەکان هەوڵیان دەدا کۆمەڵگە بگۆڕن بۆ دەزگایەکی زەبەلاح کە بە سیستمێکی توند و ڕێکخراو کار بکات، قەزافی هیوای دەخواست ئەم پێکهاتەیە هەڵبوەشێنێتەوە و بەرەو تۆڕێک لە یەکە سەربەخۆکان بیبات کە تەنها لە ڕێگەی لێشاوی سەرچاوە داراییەکانی ناوەندەوە (کە خێوەتەکە هێمای بوو) بەستراونەتەوە. بەهۆی ئەم ستراتیژە جیاوازانەوە، پیشەسازیی سۆڤێتی میراتێکی لە دوای خۆی جێهێشت کە لە کارگەی زەبەلاح و پیشەسازیی سەربازیی پێشکەوتوودا کورت دەبووەوە، لە کاتێکدا ڕێچکەکەی قەزافی بووە هۆی دروستبوونی پێکهاتەیەکی پیشەسازیی لاواز کە لەگەڵ ڕاوەستانی پشتیوانیی حکوومەت یان پەککەوتنی هەناردەی نەوت، خێرا داڕما.

پارادۆکس و دژایەتییەکی ڕوون لە نێوان سەرمایەداریی دەوڵەت لە مۆدێلی سۆڤێتیدا و سۆسیالیزمی ئۆتۆپی-ئەنارکی (خەیاڵی-ئاژاوەگێڕی) لە مۆدێلەکەی قەزافیدا دەبینرێت. هەرچەندە ئەمەی دواییان هەوڵی دەدا کێشەی “نامۆبوونی کرێکار” چارەسەر بکات — کە تەوەرێکی سەرەکیی ڕەخنەکانی کارڵ مارکس بوو بۆ سەر سەرمایەداری — بەڵام لە کۆتاییدا بە شێوازێکی ناڕاستەوخۆ سیستەمێکی بنیات نا کە بە ڕێژەیەکی زۆر پشتی بە دەسەڵاتی دەوڵەت دەبەست، تەنانەت ڕەنگە بە ئاستێک کە لە خودی سۆڤێتییەکانیش تێپەڕی کردبێت.

لە شیکردنەوەی ئەزموونی قەزافیدا بەراورد بە ڕێچکەی بەلشەفییەکان، کۆمەڵێک جیاوازیی بنەڕەتی دەردەکەون کە سەرەڕای سرووشتە ئاژاوەییەکەی، تایبەتمەندیی زیاتریان پێبەخشیوە. یەکێک لە دیارترینیان چەمکی پەیوەندیی ئابووریی نێوان “کرێگرتە” و “شەریک” بوو. ڕژێمی سۆڤێتی پێکهاتەی کرێی نەریتی هێشتبووەوە، کە تێیدا ڕۆڵی کرێکار کورت دەبووەوە لە فرۆشتنی ماندووبوونی خۆی بە دەوڵەت لەبەرامبەر کرێیەکی مانگانەی جێگیردا. لێرەوە، دەوڵەت خۆی “سەرمایەداری هەرە گەورە” بوو کە زیادەی بەرهەمی کۆدەکردەوە و دووبارە دەیخستەوە گەڕ بۆ لێخوڕینی چەرخی پیشەسازیی قورس.

بەلشەفیزم: پیرۆزکردنی پێکهاتە و بیرۆکراسی
ڕێچکەی بەلشەفی لەسەر بیرۆکەی سڕینەوەی چینی سەرمایەدار و جێگرتنەوەی لەلایەن دەوڵەتەوە دامەزرا بوو. سەرەڕای بەرزکردنەوەی دروشمە سۆسیالیستییەکان، سیستەمەکە پێکهاتەی “کرێ”ی پاراست، بە جۆرێک دەوڵەت گۆڕا بۆ “سەرمایەداری هەرە مەزن” کە خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان بوو و کرێی دابەش دەکرد. بۆ بەڕێوەبردنی ئەم قەبارە زەبەلاحە، سۆڤێتییەکان دەزگای “گۆسپڵان” (Gosplan)یان دامەزراند، کە بیرۆکراسییەکی هەرەمیی ئێجگار ئاڵۆز بوو؛ بە جۆرێک کە هەموو بزمارێک لە سیبریا بەرهەم بهێنرایە، بە پلانێکی ناوەندییەوە لە کرملین دەبەسترایەوە. سەرەڕای ئەو چەقبەستووییەی هاوشانی ئەم سیستەمە بوو، بەڵام توانی ئاستێکی بەرزی ڕێکخستن، هەماهەنگی، و کەڵەکەبوونی ئەزموونی تەکنۆکراتی بەدەست بهێنێت.

“زەحف” و شۆڕش دژی کارگێڕی

لە بەرامبەردا، موعەمەر قەزافی لە “پەرتووکی سەوز”دا لە خۆماڵیکردنی نەریتی تێپەڕی و هەوڵیدا “خاوەنکار” و “کرێ” پێکەوە بسڕێتەوە، و کرێی بە کۆیلایەتیی هاوچەرخ دادەنا. قەزافی بنەمای “خانوو بۆ دانیشتووانەکەی و کارگە بۆ بەرهەمهێنەرانی” خستە ڕوو، کە ناوی نابوو “التزحيف” (کۆنترۆڵکردنی کارگەکان لەلایەن کرێکارانەوە)، کە تێیدا پێکهاتە کارگێڕییە نەریتییەکان هەڵوەشێنرانەوە و وەزارەتەکان لەبەرژەوەندیی “لیژنە گەلییەکان” داخران. ئامانجی ئەم ڕێچکەیە بنیاتنانی ڕێکخستنێکی دامەزراوەیی نەبوو، بەڵکو هەڵوەشاندنەوەی بوو، بەو پێودانگەی کە هەر نێوەندگیرێکی کارگێڕی ئامرازێکی زۆردارییە. ئەنجامەکەش ئەوە بوو کە دامەزراوەکان گۆڕان بۆ “دوورگەی دابڕاو” کە کەمبوونی ئەزموونی هونەری و لێپرسینەوەیان پێوە دیار بوو، ئەمەش بووە هۆی دژایەتی لە بڕیارەکان و شکستی یەکگرتوویی پیشەسازیی نیشتمانی.

پارادۆکسی نەوت: دووفاقی ناوەندێتی و ناماوەندێتی

پارادۆکسە گەورەکە لەوەدا بوو کە قەزافی، لە کاتێکدا ڕیکلامی بۆ “سۆسیالیزمێکی ئاژاوەگێڕانە” لە کەرتە بچووک و مامناوەندەکاندا دەکرد، لە بەڕێوەبردنی کەرتی نەوتدا لە ڕێگەی دامەزراوەی نیشتمانیی نەوتەوە، پەیڕەوی لە پراگماتیزمێکی سەرمایەداریی توند دەکرد. نەوت ئەو “زمانەی دڵنیایی” بوو کە وای لەم ڕژێمە کرد خۆڕاگر بێت؛ لە کاتێکدا ئابووریی سۆڤێتی پشتی بە توانای بەرهەمهێنانی کارگەکانی دەبەست بۆ مسۆگەرکردنی بەردەوامیی دەوڵەت، کارگەکان لە لیبیا تەنها سەرچاوەکانیان بەفیڕۆ دەدا و هیچ قازانجێکیان بەرهەم نەدەهێنا، چونکە بە تەواوی لەلایەن داهاتی نەوتەوە پاڵپشتی دارایی دەکران. بە دەستەواژەیەکی تر، ناماوەندێتی لە لیبیا تەنها “ڕوکارێکی بینراو” بوو، کە لە پشتییەوە ناوەندێتییەکی دارایی ڕەها لەژێر دەستی دەسەڵاتدا شارابووەوە.

دیالێکتیکی “بەرهەمهێنەر” و “بەکارهێنەر”

لە کاتێکدا سۆڤێتییەکان هەوڵیان دەدا کۆمەڵگە بگۆڕن بۆ “یەک کارگەی گەورە” و کرێکار بکەنە ددانەیەک لە ئامێری دەوڵەتدا، قەزافی دەیویست کۆمەڵگە بگۆڕێت بۆ کۆمەڵێک لە “خێوەتی سەربەخۆ” کە تەنها بە پەیوەندیی دەمارگیریی نەوتەوە بەستراونەتەوە. مۆدێلی سۆڤێتی لە کۆتاییدا بووە هۆی دروستبوونی چینێکی تەکنۆکراتی بەهێز و سوپایەک لە ئەندازیاران، لە کاتێکدا ڕێچکەکەی قەزافی گەلی لە “بەرهەمهێنەر”ەوە گۆڕی بۆ “بەکارهێنەر” کە مووچەکانیان لە داهاتی نەوتەوە وەردەگرت نەک لە بەرهەمی ڕەنجی خۆیان.

ئایا ئاژاوەکە ستراتیژ بوو؟

دەکرێت بڵێین مۆدێلەکەی قەزافی بە هەمان ئەندازە کە “خۆماڵیکردنێک بوو دژی سەرمایەداری”، بەشێوازێکیش “خۆماڵیکردن بوو دژی دەوڵەت”. پێدەچێت هەڵوەشاندنەوەی دامەزراوەیی بەئەنقەست و دژایەتیکردنی کارگێڕی نەریتی تەنها خەونی ئایدۆلۆژی نەبووبێتن، بەڵکو ئامرازێکی سیاسیی مەبەستدار بووبێتن بۆ ڕێگریکردن لە سەرهەڵدانی هەر چینێکی تەکنۆکراتی (بەڕێوەبەران و ئەندازیاران) کە پێدەچوو خاوەنی دەسەڵات یان سەربەخۆییەک بن کە ببێتە هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر بەردەوامیی دەسەڵاتی قەزافی.

لە کۆتاییدا، سۆڤێتییەکان کۆچی دواییان کرد و میراتێکی پیشەسازی و سەربازیی زەبەلاحیان لە دوای خۆیان جێهێشت، لە کاتێکدا ڕێچکەکەی قەزافی پێکهاتەیەکی ئابووریی لەرزۆکی جێهێشت، کە خێرا لەگەڵ وەستانی لێشاوەکانی نەوت یان نەبوونی ئەو دەستە ناوەندییەی کە هەموو دەزووەکانی گرتبوو، داڕما. ئەزموونی لیبیا وانەیەک بوو لەسەر ئەوەی چۆن دروشمە شۆڕشگێڕییەکان دەکرێت وەک پەردەیەک بەکاربهێنرێن بۆ بەهێزکردنی دەسەڵاتێکی ناوەندیی ڕەها، لە ڕێگەی سەرقاڵکردنی کۆمەڵگە بە ئاژاوەیەکی کارگێڕییەوە کە ڕێگر بێت لە گەشەپێدانی ڕاستەقینە.

١
چی وتراوە دەربارەی شیعر؟
ڕەخنەگران لەسەر ئەوە کۆکن کە شیعری باش و کاریگەر بە تێکەڵکردنی زاراوەی دانسقەو هەڵبژاردە و مانای ورد، لەگەڵ توانای جوڵاندنی هەست و ڕۆح و دروستکردنی وێنەی هونەری داهێنەرانەدا خۆی دەبینێتەوە. ڕەخنەگران و فەیلەسوفانی ڕۆژئاوا جەختیان لەوە کردووەتەوە کە شیعری باش و کاریگەر تەنیا کێش و ڕیتم نین و بەڵکو دەگاتە لاساییکردنەوەو داڕشتنەوەی داهێنەرانە و دەربڕینی ڕاستگۆیانەی هەستە قووڵەکان و خستنەڕووی ڕاستییە گشتگیرەکان و سەرسوڕماندنی خوێنەر لە ڕێگەی داهێنانی زمانەوانییەوە. هەرچی ئەرستۆیە شیعری لە مێژوو بە باڵاتر دەزانی، چونکە مامەڵە لەگەڵ گشتدا دەکات.
ویلیام وۆردسوۆرس، کەسایەتییەکی پێشەنگی ڕۆمانسیزمی ئینگلیزی، شیعری باشی وەک “هەلقوڵینی خۆبەخۆی هەستە بەهێزەکان” سەیر دەکات، کە بە پلەی یەکەم لەو هەستە قووڵانەوە سەرچاوەی گرتووە کە شاعیر لە ساتەکانی بیرکردنەوەدا، داهێنەرانە دەیهروژێنێت.
ئەم ڕەخنەگرانە لەسەر ئەوە کۆکن کە شیعری باش و کاریگەر تەنیا بەیتێکی قافیەدار نییە، بەڵکو دیدێکە کە دەچێتە ناو قووڵایی ڕۆحی مرۆڤەوە، بە بەکارهێنانی زمانی مێتافۆریکی چڕ، بۆ جۆشدان و سەرسامکردنی هەستی وەرگر.
٢
بەریەککەوتەکانی دەسەڵات و وێژە
لێ مەخابن لای ئێمە، وەك سەرنج دەدەین و ئاسۆیی و شاوڵی دەڕوانین، دەبینین لێگا لێگا بە ناوی شیعرەوە ڕۆژانە شاشەی چاوانمان بە پەردەی خۆڵەمێشی و هێڵەکانی تەشویش داگیر دەکرێت و تاریك دەبن، ئەو نووسراوانەی هێڵنجی خامەی بە بەردبوون، هەتا قوڕقوڕاگە ژەنگاوین، لە زەوق و سەلیقەمان ئەدەن و واش شكۆو پایەی شیعرمان لە یاد ناچێت و بەراورد بەو میعرانە هەر دەبێت بڵێین حەپێکی پاراستیۆڵ ئاودیو بکەین باشە لە کاردانەوەو ئاکامی ئەو خوێندنەوانەدا کە تووشی دێین و جگە لەو ئاخ و حەسرەتەی لامان جێ دەمێنێت چی تر بڵێین؟
پێش ئەوەی لەم بابەتەش بدوێێن؛ دەبێت کەمێکیش بەو دۆخەی دوای ٣٥ ساڵ لە پاشاگەردانیی کە ئێمەی بەدبەختی تێکەوتووەو بووینەتە یەخسیری دوو بنەماڵە؛ بدەینە قاقای پێکەنین و یەکسەریش دوای ئەوە بدەینە پڕمەی گریان، لێرەدا ئەو پرسیارە دەکەین: ئایا ئەمەش ئەو بەرە زڕە نییە کە حیزب لە دەیان ساڵەی ڕابردوودا وەشاندنی و لە ئاکامدا چەندان ملیۆن درەخت و نەمامی ژەقنەبووتی لێ سەوز بوو، کەواتە ئیتر هەموو ئەو کۆپییە سەقەتانە بە تەنیا لە سەرەوەی قووچەکەکەدا نامێننەوە وەکو سیمبوڵی ستەم، بەڵکو بە هەموو جومگەکانی شارو گوندو ئاواییەکاندا بڵاودەبنەوەو دەبنە هۆی پیسبوونی گەردەکانی هەوا کە هەڵی دەمژین، بوون، ناسنامە، مۆڕاڵ…. کەواتە چیدی مەترسییەکە لە بوونی دەسەڵاتی دیستۆپی و تۆتالیتاریادا نییە، کە لە کەسێك یان دوو یان سێ یان خێڵێك پێک بێت، بەڵکو لەو سەدان و هەزاران و ملیۆنان کۆپییەدایە کە وەك بەروبومی گەندەڵیی و نایاسایی و شەقاوەیی دروست بووەو بەرجەستە دەبێت، کە ڕوو دەکەیتە هەر شوێنێك و سەر بە هەر جێگەیەکدا دەکەیت، وەکو تیری ئەجەل ڕووبەڕووت دەبنەوەو دەتگێڕنەوە ژێر خاڵی سفری جووڵە و ئومێد و بوون.
٣
شیعری: هەمووان گوندین بە نموونە
(ئەمن گوندیم) یەکێکە لە دوا شاکارەکانی ئەو خامەیەی کە نەك شیعرەکانی لە ئاستی ئەدەبی منداڵاندا نییە، بەڵکو زمانەکەشی سەقەتە، وا دەزانێت کۆکردنەوەی سەروای هاوشێوە بە تەنیا بەسە بۆ ئەوەی بڵێین نووسین و داهێنانی شیعر بە ئەنجام گەیشت، گەر وا بێت ئەوا کورد هەمووی شاعیر دەردەچێت. ئەگەر ئەمە بەڵگە نەبێت لەسەرکاڵوکرچی و بۆشایی دەبێت چی تری ناو لێ بنێین؟
شاعیری وا هەیە ئێستاش جیاوازی نێوان ڕاناو و پێشناو و پاشناو و جێناو، ئامرازی پێکەوەلکاندن و خاوەندارێتی و پەیوەندی(دانەپاڵ)…..ناکات، لەم پارچە کورتەدا ببینن چۆن لە ناونیشانەکانەوە ئەم هەڵەیەی بەسەردا تێپەڕ دەبێت و پێداچوونەوەی بۆ ناکات و یان هیچ نەبێت پیشانی کەسێکی تری بدات کە بۆی ڕاست بکاتەوە، ئەمە جگە لە خۆ بەزلزانین هیچی تر نییە، بەڕێزیان بۆ مەکرو نازکردن بەسەر شیعردا ئازان، بەڵکو سەردەکێشێت بۆ نووسینی ڕۆمان و چیرۆك و بابەتی ڕۆژنامەوانی و لەهەمووشیاندا دەبێت عەیارە بیست و چوار بێت، ئەی داماو ئەو خوێنەرەی ئەو بەرهەمانەو هاوشێوەکانی زاخاوی مێشك و هەست و گیانت دەدەن! دەبێت چی لێ بەرهەم بێت؟
ئەوانە هەرگیز گوێ ناگرن بۆ وەرگرتنی ئامۆژگاری و ڕێنمایی چۆنیەتی شیعر نووسین و ڕەخنە لە ناتەباییەکان و ڕوونکردنەوەی هەڵەکان، بەڵکو لە دۆخی باییبوونێکی هەڵخەڵەتێندان و لەو بڕوایەدام خۆیان بە سێرگی یەسنین و ستیڤان مالارمییە ناگۆڕنەوە، کێشەکە ئەوەیە هەر ئەوانەشن سەرپەرشتی کەناڵەکانی ئەدەبیات دەکەن و ئیدی خۆتان پێشبینی بکەن و بزانن دەبێت چی ڕووبدات؟ وەکو ئەوە وایە مامۆستایەك هیچ نەزانێت و بە هەڵە قوتابییەکان تێبگەیەنێت و مێشکیان پڕ بکات بە زانیاری هەڵەو ئەوانیش کە پێگەیشتن لەو خراپتر دەربچن وئاکام کۆمەڵگا دەبێتە زەلکاوێکی بۆگەن، ئیتر ئەم سوڕی گەشەکردنە لە دۆخی دۆگماو پاشکەفتندا لە بازنەیەکی داخراودا هەمیشە دەخولیتەوەو دووبارە دەبێتەوە.
ئەو دەڵێت (هەمووان گوندین)، بەو مانایەی ئێمەین گوند، ئیدی نازانم چۆن مرۆڤ دەبێتە گوند؟ لەجیاتی ئەوەی بنووسێت (هەمووان گوندیین) واتا (ی) دووەم کە (سەربوون بە گوند) دەگەیەنێت، وەك دەنووسێت:
هەمووان گوندین
دەزانین هەر کەس و حزبێ
بایی چەندین.
نەك هەر ئەمە، بەڵکو بۆ ڕێكخستنی سەرواش، شێوازێکی سادەو کاڵ و کرچ بەکاردێنێت وەکو کەسێك کە تازە فێری ئەلفوبێی شیعر دەبێت و شیعر هەر لە سەراو کێشی سەقەتدا دەبینێتەوە، دەچێت وشەی (چەندن) بە (چەندین) دەنووسێت تا لەگەڵ سەروای پێشتردا (گوندین) بگونجێت، کە ئەویش هەڵەیە دەبوو (گوندیین) و (بایی چەندن) بووایە، بەڵام لە ڕووی ماناوە هەڵەیەکی زەقە، چونکە تۆ باسی کەس و حیزب دەکەیت، کەواتە دەبێت ڕاناوەکە بۆ ئەوان بگەڕێتەوە(واتا کەسی دووەمی کۆ: ئەوان-چەندن) نەك (کەسی سێیەمی کۆ: ئێمە- چەندین)، خۆ کەس بە دۆی خۆی ناڵێ ترش.
بەڵام ئەگەر دەتەوێت خۆشت یان ڕاستر وایە بڵێین (خۆشتان) زەق بکەنەوەو ناوتان بخەنە نێو مەیدان، ئەوا بە دڵنیاییەوە ئەوەی بەدواچوونی بۆ مێژووی ڕەشی دوورو نزیکی بەختی کوردان کرد بێت، ئەوا دەزانێت چۆن هەموو قەوارەیەك لە شوێنی گونجاو و دروستی خۆیدا دابنێت، کەواتە جگە لەوەی ئەم کۆپلەیە لە ڕووی ناوەڕۆکەوە پێچەوانەی واقیعەو هەمووان دەزانین ئەو حیزبەی کە خۆی بە سەربەخۆو کۆنترین ئۆرگانی سیاسی دەزانێت و شاعیر لە سایەیدا باڵ فش دەکاتەوەو ئەوانی تر دەخاتە بەر نیشانەی پرسیار، هەر لە سەرەتای دەست بەکاربوونی خەباتییەوە پاشکۆی حیزبی دەسەڵاتە یەك بە دوای یەکەکان بووە و سەر بەسەرو ژێر بە ژێر شاخوێنهێنەریان پێیانەوە لكاوەو پەیوەستە، هەر ئەوانیشن کە ئەجندای کاریان بۆ دادەنێن و سەرچاوەی داهاتیانن و دەتوانین تەنانەت یەك یەك پەنجە بۆ ئەو ئەندامانە ڕابكێشین کە لەولاش مووچەی ئەندامی کارایان هەیەو لەملاشەوە بەناوی چینی چەوساوەو فلیقاوەوە دروشم لیدەدەن و لە ئۆرگانەکەیاندا دەنووسن. ئەم دووفاقییە دەردی کوشندەی پۆلەتیك و ئەدەبیاتی کوردیشە، کە وای کردووە دەنگە ڕەسەنەکان خۆڵیان لەسەرنرێت و پووچەکانیش پف بدرێن و ئاسنی سواغدراو بە بۆیەی زەرد بە زێڕ نیشانمان بدەن و بفرۆشنەوە.
ئیتر شانازی بە چییەوە دەکەیت و لە کۆتاییدا ئەو مافە بەخۆت ڕەوا دەبینیت وەکو دادوەرێك حوکم بدەیت بەسەر قەوارەو کەسەکاندا؟ مەگەر کورد ناڵێت: ئەوەی ماڵی لە شووشە بێت بەرد نەهاوێژێت بۆ ئەوانی تر باشترە. جگە لەمەش نازانین ئەمە چ پەیوەندییەکی بە تیمای نووسینەکەوە کە لە خولگەی گوندنشیناندا دەخولێتەوە؟
جارێکی تر ئەو دیبەیتە جێ دەهێڵێن بۆ کات و ساتی خۆی و دێینەوە سەر ئەو پارچە بچووکەی کە نەیتوانیوە مافی شیعری بداتێ و هەر کاتی خوێنەر بەفیڕۆ دەدات و شیعر لەبەرچاوی خەڵکدا سووك و بێ بایەخ دەکات، ئەم جار ببینن و لەگەڵ مندا بنۆڕن و ڕابمێنن لەمانای ئەم دوو دێڕە، بزانن چ خزمەتێك بە ئافراندن و ئەندێشەو جوانی ناسی دەکات:
تەواوی ئەندامانی جەستەم
بەدرزی دیوارەکاندا هاتوون
ئەمە هەر هیچ مانایەکی نییە، تۆ گەر گوندیی بیت، ئیتر چ گرێیەك تیمای شیعرەکە دەبەستێتەوە بە درزی دیوار و چ پەیوەندییەکی لەگەڵ ئەندامی جەستەو (گوند) دا هەیە؟ بگرە لە شارەکاندا دیوارو درز زیاترن، ئەنجا لە لایەکی ترەوە ئەمە هیچ ئاماژەیەکی قووڵی تێدا نییە بۆ دیوی پشتەوەی ماناو سیمبوڵ و هیرمۆنیتیکا تا بڵێین ئەوە تۆی خوێنەری سادەیت لیی تێناگەیت! وەك گوتمان ئەندێشەیەکی نەزۆکە، لەولاشەوە زمانێکی سەقەتە، چونکە نە لە ڕووی ئایدیاو نە لە ڕووی واقیعەوە خزمەت بە زمان و پەیامی شیعرو ڕووەکانی داهێنان ناکات، جگە لەوەی کەم توانایی و هەژاریی و بێ سەلیقەیی نووسەرەکەی نیشان دەدات.
لە لایەکی ترەوە ببینن چۆن کاکی خامە بەدەست لە کۆپلەی دواتر هەمان وشەی (کارا): (لەوێ ئاودێرێکی کارا)،(لەوێش جوتیارێکی کارا) بەکاردەهێنێتەوە وەکو ئەوەی هیچ زاراوەیەکی تری دەست نەکەوێت و هەژاریی فەرهەنگیی خۆی دەردەبڕێت، وێڕای ئەوەی ئەمانە وشەی گونجاو پەسەندو کاریگەری شعر نین جگە لە بەکارهێنان نەبێت لە وتارو ڕێپۆرتاژی ڕۆژنامەنووسیدا، ئەمە تەنیا کێشەی زمان نییە، بەڵکو قەیرانی بابەتیشە، بێ گوێدانە پوختیی و ڕەوانیی و تۆکمەیی لە شێوەو ناوەڕۆکدا، تەنیا بۆ ئەوەی وای پیشان بدات سروودی جووتیاران وکرێکاران هەردەم ئامادەن لە پرۆگرامی حیزبدا، لەکاتێکدا واقیعی ژیانی شاعیر دووریی مەودا دەردەخات لەو بوارانەی ئەو لە شیعرەکەیدا وەسفی خۆی پی دەکات، جگە لەمەش وا جارێکی تر دەیەوێت ملکەچی سەروا بێت و بۆ ئەم مەبەستەش وشەش بە هەڵەدا دەبات و ڕێزمان بە لاڕیدا دەبات، وەك دەنووسێت:
وەکو بازێکی سەر دووندیم
هەمووان گوندین
لە جیاتی ئەوەی بنووسێت (وەکو بازێکی سەر دووندم، هەموان گوندیین) واتا پیتی (ی) دووند بخاتە کۆتایی وشەی (گوندی) تا ببێتە (گوندیی) کە ئاماژەیە بە کەسێك سەر بە گوند بێت یان خەڵکی گوند بێت. ئەو خۆی دەکات بە گوندو دەڵێت من گوندم، ئێمە گوندین، لە بری ئەوەی بنووسێت: من گوندییم، ئێمە گوندیین. ئیتر خەڵك ناهەقی نییە زۆر سوك تەماشای شیعری کوردی هاوچەرخ بکەن و بەیاری منداڵانی لێك بدەنەوە، ئەمەش هۆکاری چاپ نەکردنی کتێبە شیعرەکانە لە لایەن دەزگاکانی چاپەوە کە تەڕو وشک پێکەوە سووتاون و بوونەتە قەرەبرووت، ئەم پارچەیەش کە لە شێوازی شیعردا وەك دیارە بە زۆر بە خۆ نووسراوە هەروایە، هیچ شتێکی جوان و بەسووی تێدا نییە خوێنەر بجوڵێنێت یان بەهرەمەند بکات، جگە لە کات کوشتن.
خوێنەر لەکۆتایی خوێندنەوەکەدا دەپرسێت چ کاری منە، تۆ خەڵکی گوند بیت یان نا؟ بەڵام ئەوەی کە خوێنەر بە دروستی دەزانێت، ئەوەی کە نەخێر ئەوە هەڵەیە هەمووان خەڵکی گوند نین، ئیتر نازانرێت چۆنئەو حوکمە یەکلاکەرەوە دەدات و دەنووسێت (هەمووان گوندین)، خۆ ئەمە لە کەم کردنەوەی پلەوپایەی گوندەکاندا نییە، بەڵام ڕاستییەکی حاشا هەڵنەگرەو دەبێت بوترێت.
تکایە ئیتر چی تر بە ناوی ئەدەب و شیعرەوە لە زەوقمان مەدەن، شەرمە جارێك نا دوو نا سێ نا، هەمیشە دەگوترێت تکایە ئەگەر شتێکتان پێ نییە شایستەی وتن بێت چیدی کاتمان بە فیڕۆ مەدەن و شیعرمان لا ناشیرنتر مەکەن. هەرچەندە دۆودۆشاو لای ئێمە تێکەڵاو کراوەو دەیان ساڵە لە هەموو بوارەکاندا ساختە بە ڕەسەن مامەڵەی ڕۆژانەی پێوە دەکرێت و زوخاو دەرخواردی چەشەو هەست و گیانمان دەدرێت.

هەولێر
٢٥/٥/٢٠٢٦

لە بنەما زانستی و پیشەییەکانی ڕاگەیاندندا، میدیا وەک ئاوێنەی کۆمەڵگا دەبینرێت؛ ئەرکی سەرەکیی گواستنەوەی ڕاستییەکان، چاودێریکردنی دەسەڵات و بەرزکردنەوەی هۆشیاریی گشتییە. بەڵام ئەوەی ئەمڕۆ لە بەشێکی بەرچاوی میدیای کوردیدا دەبینرێت، دوورکەوتنەوەیەکی ئاشکرایە لەو بنەمایانەدا؛ تا ڕادەیەک کە، لە ئامرازێکی خزمەتگوزاریی گشتییەوە گۆڕاوە بۆ ئامرازێکی پڕوپاگەندە و بازرگانیکردن بە ناوبانگەوە.

شانۆگەریی کڕینی خەڵات و “یەکەمی بێ ڕکابەر”
یەکێک لە دیاردە هەرە سەیرەکان کە، لە هەندێک کەناڵی کوردیدا سەری هەڵداوە، پەنابردنە بۆ دەزگا و کۆمپانیا بیانییەکان بە مەبەستی بەدەستهێنانی خەڵات. پرسیارە لۆژیکییەکە ئەوەیە: ئایا ئەم دەزگایانە کەی و چۆن چاودێریی بەرنامەکانی ئەم کەناڵانەیان کردووە، یان تا چەند لە زمان و پەیامەکانیان تێدەگەن؟
ڕاستییە تاڵەکە ئەوەیە کە ئەم جۆرە بڕوانامە و مەدالیا بازرگانییانە لە ڕێگەی کۆمپانیاکانی پەیوەندییە گشتییەکانەوە (PR) بە پارە دەکڕدرێن. وەک پەندە کوردییەکە دەڵێت: “پارە بدەو مەلا لە مزگەوت دەرکە”، لێرەشدا هاوکێشەکە زۆر سادەیە: پارە بدە و خەڵاتەکەت وەربگرە. ئەمە هەڵسەنگاندنێکی ڕاستەقینە نییە بۆ کوالێتی و بێلایەنیی کەناڵەکە، بەڵکو پرۆسەیەکی بازرگانییە بۆ دروستکردنی وێنەیەکی وەهمی و فرۆشتنەوەی بە بینەری ناوخۆیی وەک دەستکەوتێکی مەزنی نێودەوڵەتی. بە کورتی، پرۆسەی کارکردنی ئەو کۆمپانیایانەی PR لە پرسی “کڕینی خەڵات”دا لە چەند هەنگاوێک پێکدێت؛ یەکەمیان بازرگانیی خەڵاتە (Vanity Awards)، کە تێیدا هەندێک کۆمپانیا و ڕێکخراوی PR خەڵات و بڕوانامە بە پارە دەفرۆشن، نەک بەپێی لێهاتوویی پیشەیی. دواتر قۆناغی ناوبانگی ساختە دێت، کە تێیدا هەندێک کەناڵ پارە دەدەن و لە بەرامبەردا مەدالیا و بڕوانامەی “نێودەوڵەتی” وەردەگرن، زۆرجار بێ ئەوەی هیچ هەڵسەنگاندنێکی ڕاستەقینە بۆ کارەکانیان کرابێت. لە کۆتاییشدا قۆناغی فریودانی بینەر دەست پێدەکات، کاتێک ئەم خەڵاتانە وەک “سەرکەوتنی جیهانی” و “یەکەمی بێ ڕکابەر” بە بینەری ناوخۆ دەفرۆشرێنەوە.
بۆ سەلماندنی ساختەیی ئەم شانۆگەرییە، تەنیا بەسە ئەو دیمەنە گاڵتەجاڕانەمان بهێنێتەوە یاد؛ ئەو ساتەی یەکێک لە وەرگرانی خەڵاتەکە، خەڵاتەکەی وەردەگرت. ژنە پەیامنێرێکی بیانی بە ئینگلیزی پرسیاری لێ دەکات و خەڵاتەکەی پێشکەش دەکات، بەڵام وەرگری خەڵاتەکە، بێ ئەوەی تاقە وشەیەک لە زمانەکە ی تێبگات، هەر بە کوردی وەڵام دەدات و بە شانازییەوە باسی “دەستکەوتە نێودەوڵەتییەکەی” دەکات.
ئەم دیمەنە، خۆی لە خۆیدا گەورەترین بەڵگەیە بۆ سەلماندنی ساختەیی ئەم جۆرە خەڵاتانە و بێبەهاییان لە ڕووی هەر پێوەرێکی پیشەییەوە. پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوەیە: کاتێک لە نێوان دەزگای بەخشەر و کەسی وەرگری خەڵاتەکەدا، تەنانەت سادەترین ئاستی لێکتێگەیشتن و زمان بوونی نەبێت، چۆن دەکرێت باس لە “پێوەر و هەڵسەنگاندنی نێودەوڵەتی” بکرێت؟ کەواتە بابەتەکە تەنها کڕینی کاڵایەکە (لەژێر ناوی خەڵات یان مەدالیای بازرگانیدا) بە مەبەستی چەواشەکردنی عەقڵی بینەر، نەک بەدەستهێنانی متمانە لە ڕێگەی کاری پیشەییەوە.
پێوەرەکانی میدیا لە وڵاتانی پێشکەوتوودا
بە حوکمی دوو دەیە ژیان و خوێندنی ئەکادیمیم لە ئەوروپا، بە پشتبەستن بە چاودێری و بەدواداچوونە بەردەوامەکانم بۆ ئەم بوارە، دەتوانم بە دڵنیاییەوە بڵێم، تا ئێستا نەمبیستووە یەک کەناڵی میدیایی لێرە بێتە سەر شاشە و بۆ خۆی بڵێت “ئێمە یەکەمی بێ ڕکابەرین”. ئەگەر سەیری ژینگەی میدیایی وڵاتانی خاوەن ئەزموونی دیموکراسی بکەین، وەک سوید، فینلەندا، سویسرا، یان ئەڵمانیا، هەر نییە و نەبووە کەناڵێک بەردەوام بانگەشە بۆ خۆی بکات و ئەم جۆرە دروشمانە بەکاربهێنێت.
لەو وڵاتانەدا متمانە بە کار دێت، نەک بە دروشم، هەروەها میدیا پیشەییەکان لەسەر ڕاستگۆیی و خزمەتکردنی کۆمەڵگا ڕکابەری دەکەن، نەک کڕینی ناوبانگ. شەفافییەتی دارایی بنەمایەکی سەرەکییە و پارەی خەڵک نابێت بۆ نمایش و پڕوپاگەندە بەکاربهێندرێت. لە سەروو هەمووشیانەوە ڕێزگرتن لە عەقڵی بینەر هەیە، چونکە میدیا پیشەییەکان متمانە بە ناوەڕۆکی بەهێز و ڕاستگۆ بەدەست دەهێنن، نەک بە خەڵاتی کڕاو.
گەورەیی کارەساتەکە تەنیا فریودانی خەڵک نییە، بەڵکو بەفیڕۆدانی سامانی گشتییە لەپێناو شانۆیەکی ساختەدا. لەو کاتەی کۆمەڵگا لەژێر باری قورسی قەیرانی ئابووری، بێمووچەیی و نەبوونی خزمەتگوزارییەکاندا دەناڵێنێت؛ سامانێکی زەبەلاحی ئەم میللەتە دەخرێتە خزمەت دروستکردنی ناوبانگێکی دەستکرد و چەواشەکردنی بیروڕای گشتییەوە.

ساختەکاری بە ناوی “سەرکەوتنی نێودەوڵەتی”

ئەو دەزگایەی پەنا بۆ کڕینی خەڵات دەبات، لە ناوەڕۆکدا گیرۆدەی لاوازیی پیشەیی و نەبوونی متمانە بە خۆیە. پاڵەوانەکانی شاشە لە ڕێگەی دروستیی پەیامەکانیانەوە دەناسرێن، نەک بە بڕوانامەی کڕاو.
ئەرکی ئێستای بینەرە کە، ئەم پەردەیە هەڵبداتەوە و ڕێگە نەدات چیتر خەیاڵ و درۆی پێ بفرۆشرێت. متمانە بە پارە ناکڕدرێت؛ بە ڕاستگۆیی بەدەست دێت و بە درۆ لەدەست دەچێت.

ناوێک هەیە لە دڵمدا کە دەسوتێت،
وشەیەک کە وەک بەردێکی گەرم لە ناو گیرفانمدا هەڵیدەگرم.
ئەوە دەنگی باپیرمە
کە لە سەر کانییە ساردەکانەوە بەرز دەبێتەوە،
ئەوە بایە
کە هەموو قەبارەی شاخەکان دەزانێت.
چل ساڵە لە شوێنێکی تر دەژیم،
بەڵام هەنگاوەکانم هێشتا
خۆڵی گەڵاڵەیان پێوە چەسپاوە.
ماڵەکان ڕووخاون،
دارەکان پارچە پارچە بوون،
بەڵام ڕەگەکان — ئەوانە نا —
هێشتا ژیان لە خۆیاندا هەڵگرتووە.
دووری پەتێکی توندە
لە نێوان ئەوەی کە بووم
و ئەوەی کە بوومەتە.
هەموو شەوێک
کە بێدەنگی دەخزێتە ناوەوە،
دەنگی خاکەکەم دەگوێزرێتەوە
وەک دەنگی کەسێک
کە هەرگیز لەبیری ناکات.
من بە نەرمی وەڵام دەدەمەوە،
وەک وەڵامی دایکێک
کە مرۆڤ هەرگیز جێی ناھێڵێت:
هەرگیز بەڕاستی جێت نەهێشتم

شورش عزیز سورمێ / ئیتالیا

سیاسەت لە بنەڕەتدا ئامرازێکە بۆ خزمەتکردنی گشتی؛ وەزیفەیەکە کە دەبێت وەک هەر کارێکی تر سەرەتا و کۆتایی هەبێت. بەڵام بۆ هەندێک کەس، سیاسەت دەبێتە ئالوودەبوون و کورسیی دەسەڵات دەبێتە بەشێک لە جەستەیان، بە جۆرێک پێیان وایە بەبێ ئەوان ژیان دەوەستێت.
گەورەیی سیاسەتمەدار لەوەدایە بزانێت کەی کاتی ڕۆیشتنە، نەک ئەوەی تا مردن بە کورسییەوە بلکێتەوە.
ئێستا باسی چەند نموونەیەکی جیهانی دەکەین.

پاڤۆ ڤایراینن (paavo väyrynen) مێرسێدێسی ڕووقایمی فینلەندا:
پاڤۆ ڤایراینن وەک مێرسێدێسێکی کۆنی ڕووقایمە؛ هەرگیز ناوەستێت. لە ڕابردوودا سیاسەتمەدارێکی ناسراو بوو، بەڵام چونکە نەیزانی کەی واز بهێنێت، دواجار بووە جێگەی گاڵتە. تەنانەت پارتەکەی خۆیشی دەری کرد. ئێستا هەر خۆی کاندید دەکات، بەڵام خەڵک پشتی تێکردووە. پەیامی فینلەندییەکان بۆی ڕوونە:
«کاکە، سەردەمی تۆ کۆتایی هاتووە.»
نموونەی تری جیهانی: ئەوانەی تا سەر مەرگ وازیان نەهێنا
پاڤۆ بە تەنها نییە لەم نەخۆشییەدا. لە جیهاندا چەندین نموونەی تر هەن کە دەریدەخەن چۆن سیاسەتمەدار، کاتێک لە کاتی خۆیدا واز ناهێنێت، مێژووەکەی خۆی لەکەدار دەکات.
مەهاتیر محەمەد (مالیزیا)
سەرەڕای ئەوەی سەرکردەیەکی مێژوویی بوو، بەڵام نەیزانی کەی پشوو بدات. لە تەمەنی ٩٧ ساڵیدا دووبارە خۆی کاندید کردەوە لە ساڵی ٢٠٢٢، بەڵام نەک هەر دەرنەچوو، بگرە پارەی بارمتەی هەڵبژاردنەکەشی دۆڕاند.
ڕۆبەرت موگابێ (زیمبابوێ)
لە پاڵەوانێکی ڕزگاریخوازەوە گۆڕا بۆ دیکتاتۆرێک کە تا تەمەنی ٩٣ ساڵی لەسەر کورسی مایەوە، تا دواجار بە زەبری هێز و ئابڕووچوونەوە لەسەرکورسی دابەزێنرا .
سیلڤیۆ بێرلوسکۆنی (ئیتاڵیا)
تا دوا ساتەکانی ژیانی، هەر بەدوای پۆست و دەسەڵاتەوە بوو. سەرەڕای دەیان ئابڕووچوون، پێی وابوو ئیتاڵیا بەبێ ئەو بەڕێوە ناچێت، تا دواجار مەرگ کۆتایی بە ژیانی سیاسی هێنا.
بێرلوسکۆنی: تەمساحێکی نەمر
نەیارانی بێرلوسکۆنی پێیان دەوت «تەمساحەکە»؛ چونکە وەک تەمساحێکی سەرڕەق وابوو، هەرگیز بە ڕەخنە و ئابڕووچوون نەدەشکا. تەنانەت لەناو گەورەترین کێشە سیاسی و دارایییەکانیشدا هەمیشە دووبارە دەگەڕایەوە.
ئەگەر پاڤۆ لە فینلەندا وەک مێرسێدێسێکی کۆن وابێت کە خراب نابێت، بێرلوسکۆنی لە ئیتاڵیا وەک «تەمساحێکی نەمر» سەیر دەکرا؛ تەنها مەرگ توانی لە سیاسەت جیای بکاتەوە.
کوردستان: کاتێک سیاسەت دەبێتە «تاپۆی ڕەش»
ئەگەر لە ئیتاڵیا، فینلەندا و وڵاتانی تر خەڵک بە دەنگنەدان و دەرکردن لە حزب سزای ئەم جۆرە کەسانە بدەن، ئەوا لە کوردستان کارەساتەکە زۆر قووڵترە.
لە کوردستان، بەشێکی زۆری سەرکردە و سیاسەتمەدارەکان چەمکی «خانەنشینبوون»یان لە فەرهەنگی خۆیاندا سڕیوەتەوە. خەڵکی کورد و سیستەمە سیاسییەکەش زۆر بە هەڵە لە سیاسەت تێگەیشتوون:
سیاسەت وەک میرات
لە کوردستان، سیاسەت پۆستێکی خزمەتگوزاری نییە؛ بەڵکو موڵکە، تاپۆیەکی ڕەشە کە بەناوی شەخسەوە کراوە و دواتر بۆ منداڵەکانی دەمێنێتەوە.
مردن وەک تەنها ڕێگەی دەرچوون
لێرە سیاسەتمەدار واز ناهێنێت تا ئەو ڕۆژەی دەخرێتە ناو تابووتەوە. هیچ ڕێگاچارەیەک نییە بۆ ڕادەستکردنی کورسی یەکەی بە نەوەیەکی نوێ، گەنجتر و پڕ ووزەتر.
بێزاربوونی جەماوەر
خەڵک بە تەواوی لەم سیاسەتمەدارانە بێزار بوون. زیاتر لە سێ دەیەیە هەمان دەموچاو، هەمان قسە و هەمان بەڵێنی بێ‌ناوەڕۆک دووبارە دەکرێتەوە. جەماوەر لە ناخەوە هاوار دەکات:
«وەڵا لێتان بێزار بووین، واز بهێنن!»
بەڵام گوێیان لەم هاوارە نییە، چونکە مانەوەیان لەسەر ویستی خەڵک نییە؛ لەسەر هێز و پارە و عەشیرەت و دامەزراوەی دەسەڵاتە.
سیاسەتی تابووت: تەنها مردن لە کورسی دادەبەزێنێت
جیاوازییەکە لێرەدایە: لە وڵاتانی ئەوروپادا، کاتێک سیاسەتمەدارانی وەک بێرلوسکۆنی یان پاڤۆ ڤایراینن واز ناهێنن و بە کورسییەوە دەچەسپن، سیستەمی دیموکراسی پەراوێزیان دەخات و دەبنە جێگەی گاڵتە و ڕەخنە.
بەڵام لە کوردستان، ئەو «ڕووقایمانە» هەر لەسەر شانی نەتەوە دەسەپێندرێن و لەگەڵ خۆیاندا داهاتووی وڵات پیر و پەککەوتە دەکەن.
گەورەیی سیاسەتمەدار لەوەدایە بزانێت کەی کاتی ڕۆیشتنە، نەک ئەوەی بمێنێتەوە تا ببێتە بارگرانی و ڕق لێلێکراو.
سیاسەت ئەگەر خزمەت بێت، دەبێت کۆتایی هەبێت؛ بەڵام کاتێک دەبێتە موڵک، نەتەوە دەبێتە قوربانیی تەمەنی سیاسەتمەدار.

لە مێژووی ڕامیاریی مرۆڤایەتیدا، بەتایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، جەستەی مرۆڤ تەنیا پێدراوێکی زیندەیی نەبووە بۆ مانەوە. بەڵکو زۆرجار کراوەتە “گۆڕەپانی سەپاندنی هێزی ڕامیاری” و ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانی ترس. شانبەشانی سزای لەسێدارەدان، پەنابردن بۆ “شێواندنی جەستە” لە باوترین چەکەکانی دەستی فەرمانڕەوا ڕەهاکان بوون بۆ بەجێگەیاندنی پیلانی تۆقاندن؛ وەک چاودەرهێنان، بڕینی زمان و خەساندن (لە پیاوەتی خستن). ئامانج لەم سزایانە تەنیا ئازاردانی جەستەیی نەبووە. بەڵکو مەبەست لێی کوشتنی “کەسایەتی و ڕەوایەتی”ی ستەملێکراوەکە بووە. بەم کارە ویستراوە کەسی سزادراو بۆ هەمیشە وەک مرۆڤێکی پەراوێزخراو و بێتوانا لەناو کۆمەڵگەدا بمێنێتەوە.

مێژوویەکی خوێناوی: لە ساسانییەکانەوە تا سەفەوی و قاجارەکان
سزای خەساندن و کوێرکردن ڕەگ و ڕیشەیەکی قووڵی لە مێژووی شاهەنشاییەکانی (ئیمپراتۆرییەتەکانی) ناوچەکەدا هەیە. لە سەردەمی ساسانی و بیزەنتییەکاندا، باوەڕێکی ڕامیاری هەبوو کە دەیگوت “دەبێت فەرمانڕەوا لە ڕووی جەستەیییەوە بێکەموکوڕی بێت”. هەر بۆیە، کاتێک شازادەیەک دەبووە جێی مەترسی بۆ سەر تەختی پادشایەتی، لەبری کوشتن، چاویان دەردەهێنا یان دەیانخەساند. ئەم نەریتە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا گەیشتە قۆناغێکی بەرنامەبۆداڕێژراوتر:
سەفەوییەکان: وەک لە سەرچاوە مێژووییەکانی وەک (تاريخ عالم‌آرای عباسی)دا هاتووە، شا عەباسی سەفەوی بەهۆی گومانی زۆر و ترسی لەدەستدانی تەختەکەی، نەک تەنیا دژبەرەکانی، بەڵکو کوڕەکانی خۆیشی کوێر کرد. هەندێکیشیانی خەساند، تاوەکو دڵنیا بێت لەوەی ناتوانن جێگەی بگرنەوە.

قاجارەکان: چیرۆکی ئاغا محەمەد خانی قاجار، کە لە پەڕتووکەکانی مێژووی نوێی ئێراندا بەوردی باسکراوە، نموونەیەکی زەقە. کاتێک منداڵ بووە، لەلایەن پادشایەکی ئەفشارییەوە سزای خەساندنی بەسەردا سەپێنراوە. دواتر کە ئەم کەسە حوکمی گرتە دەست، وەک یەکێک لە دڕندەترین فەرمانڕەواکان دەرکەوت و تۆڵەی ئەو شێواندنەی جەستەی لە هەزاران کەس کردەوە.

پەلهاویشتنی هزری تۆقاندن بۆ ناو میرنشینە کوردییەکان
ئەم دابونەریتە ڕامیارییەی شاهەنشاییەکان تەنیا لەناو سنووری خۆیاندا قەتیس نەما. بەڵکو بەهۆی نزیکیی شوێنگەیی (جوگرافی) و بەریەککەوتنی ڕامیارییەوە، ڕاستەوخۆ دزەی کردە ناو فەرهەنگی فەرمانڕەوایی میرنشینە کوردییەکانی وەک (بابان، سۆران، بۆتان و ئەردەڵان).
وەک لە پەڕتووکی (شەرەفنامە)ی شەرەفخانی بەدلیسی و سەرچاوەکانی تری مێژووی کوردیدا هاتووە، زۆرجار برا و ئامۆزاکان لەپێناو گەیشتن بە “تەختی میرایەتی” دەکەوتنە ململانێیەکی خوێناوی. برا براوەکان بۆ ئەوەی لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە خۆیان لە تاوانی “براکوژی” بپارێزن، سزای کوێرکردن یان خەساندنیان بەسەر ڕکابەرە دۆڕاوەکانیاندا دەسەپاند. ئەم کارەش مسۆگەریی ئەوەی دەکرد کە کەسی سزادراو بۆ هەمیشە ڕەوایەتیی سەرکردایەتیکردنی هۆزەکان لەدەست بدات. بەم شێوەیە، کلتووری سزادانی جەستەیی لەناو قەوارە خێڵەکی و میرنشینەکاندا ڕەگی داکوتا. ئەمەش دواتر زەمینەی خۆش کرد بۆ گواستنەوەی هەمان ئەو هزرە بۆ ناو دەزگا پارێزەرییە (ئەمنییە) نوێیەکان.

بەدامەزراوەییکردنی ئازاردان لە سەردەمی بەعسدا
هەرچەندە چاوەڕوان دەکرا بە هاتنی سەدەی بیستەم و سەرهەڵدانی چەمکی دەوڵەتی هاوچەرخ ئەم جۆرە سزایانە کۆتاییان بێت، بەڵام لە عێراقدا گۆڕانکارییەکە تەنیا لە شێوازی جێبەجێکردنەکەدا بوو. سزادان لە گۆڕەپانە کراوەکانەوە گوازرایەوە بۆ ژوورە تاریکەکانی زیندان. دەزگا هەواڵگرییەکانی ڕژێمی بەعس ئەم دابونەریتەیان بردە قۆناغێکی مەترسیدارترەوە. ئەوان ئەم تاوانەیان کردە “دامەزراوەیەکی دەوڵەتی” بۆ پیادەکردنی پیلانی تۆقاندن. لە زیندانەکانی وەک (ئەمنە سوورەکە)ی سلێمانی، خەساندن و شێواندنی جەستە وەک ئامرازێک بۆ تێکشکاندنی دەروونیی ستەملێکراوان بەکاردەهێنرا، تاوەکو ترس و سامی گشتی لەناو کۆمەڵگەدا بڵاو بکەنەوە.
ئەوروپای مۆدێرن و خەساندنی زۆرەملێ ( Forced Sterilization)، دەستکارییکردنی بایۆلۆجی (Biological Manipulation) لەژێر پەردەی «پاکتاوی کۆمەڵایەتی Social Cleansing»دا
تێڕوانین بۆ خەساندن وەک چەکێکی هێزی ڕامیاری، تەنیا لە مێژووی ڕۆژهەڵات یان لە چوارچێوەی سزای ڕامیاری و تۆڵەسەندنەوەدا قەتیس نەبووە. بەڵکو لە سەدەی ڕابردوودا (سەدەی بیستەم)، لە ئەورووپاش بە شێوازێکی ڕێکخراو پەیڕەو کراوە. ئەم پڕۆسەیە لەژێر پەردەی یاسا و زانستی “باشترکردنی نەژاد”دا جێبەجێ دەکرا.
لە چەندین وڵاتی ئەورووپیدا، خەساندنی زۆرەملێ وەک ئامرازێک بۆ ڕێگریکردن لە وەچەخستنەوەی ئەو کەسانە بەکارهێنرا کە فەرمانڕەوایی یان کۆمەڵگە بە “نەخوازراو” یان “بارگرانی”ی دەزانین. ئەمەش بەتایبەتی ئەم دوو چینەی دەگرتەوە:
خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان و کەمئەندامانی ژیری (People with special needs and intellectual disabilities):
ئەو کەسانەی کە کێشەی گەشەی ژیری یان دەروونییان هەبوو، بە پاساوی پاراستنی تەندروستیی گشتیی نەوەکانی داهاتوو، بەزۆر دەخەسێندران.

هەژاران و پەراوێزخراوان (The poor and marginalized):
لە هەندێک وڵاتدا، هەژاریی سەخت و پێگەی نزم وەک کێشەیەکی بۆماوەیی سەیر دەکرا. بۆیە بەزۆر ڕێگری لە وەچەخستنەوەیان دەکرا بۆ ئەوەی نەبنە بارگرانی بەسەر شانی حکومەتەوە.

دۆسیەی حەمەڕەش: ئایا مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوە؟
سەرەڕای جاڕنامەکانی مافی مرۆڤ لە سەدەی بیست و یەکدا، دۆسیەی (حەمەڕەش) سەلماندی کە پاشماوەی هزری سزادانی سەدەکانی ناوەڕاست هێشتا بنەبڕ نەکراوە. ئەم ڕووداوە هاوچەرخە دەرخەری تەنگژەیەکی ڕەوشتی و یاساییە؛ چونکە خەساندنی مرۆڤێک لەم سەردەمەدا نیشانەی هێز نییە، بەڵکو پەنابردنە بۆ چەکی فەرمانڕەوا شکستخواردووەکانی ڕابردوو. لێرەدا پرسیارە بنەڕەتییەکە ئەوەیە: ئەگەر هێزێکی حوکمڕان هێشتا جەستەی مرۆڤ بکاتە ئامرازی تۆقاندن، ئایا بەڕاستی لە سەدەکانی ناوەڕاست تێپەڕیوە؟

زیرەک و زەکەریا؛ دوو کۆڵەکەی ڕۆحی کورد

حەسەن زیرەک لە سەدەی ڕابردوودا تەنها گۆرانی نەوت، بەڵکو ئەو بناغە و دیوارە پتەوانەی داکوتا کە میۆزیکی کوردی لەسەر ڕاوەستاوە. ئەو بەو دەنگە ڕەسەنەکەی، جەستەی میۆزیکی کوردی دروست کرد و بووە گەنجینەیەک بۆ هەموو نەوەکانی دوای خۆی. ئەو دیوارە پۆڵایینەی زیرەک دروستی کرد، لە تێکەڵبوونی دەنگی لەگەڵ سروشت و ڕەسەنایەتیی کوردەواریدا دەردەکەوێت. کاتێک لە گۆرانیی “کەتانە”دا بەوپەڕی سادەیی و جوانییەوە نیشتمان دەکاتە ئاواز و دەڵێت:

“چەند بڵێم زیاتر جوانی، کیژی کوردستانی
…بەفری کەلیخانە بیللا زۆر جوانە
وەی وەنەوشەی کوێستانە بەه بەه کەتانە”

ئەم سادەییە پڕ لە سۆزە، ڕێک ئەو بناغەیەیە کە نەتەوەیەک ڕۆحی خۆی تێدا دەدۆزێتەوە. کاتێک باس لە قۆناغی دوای زیرەک دەکەین، زەکەریا عەبدوڵڵا وەک تەواوکەری ئەو بینایە دەردەکەوێت. ئەگەر زیرەک بناغە و دیوارەکان بێت، زەکەریا ئەو سەقفە بوو کە ماڵەکەی تەواو کرد. ئەو توانی تینوێتی میۆزیکی کوردی بشکێنێت و ڕەهەندێکی جیهانی و مۆدێرن بدات بە ئاوازی کوردی بەبێ ئەوەی ڕەسەنایەتییەکەی بکوژێت.

هاوارەکەی جەگەرخوێن و داگیرکەری ناوخۆ
کاتێک باس لە ڕۆحی نەتەوەیی و ئازاری گەل دەکەین، یەکسەر شاکارە مێژووییەکەی شاعیری گەورە جەگەرخوێن و دەنگی حەماسیی شڤان پەروەر لە سروودی «کێنە ئەم»دا دێتەوە یادمان، کاتێک بە دەنگێکی زوڵاڵەوە دەیگوت:
“بە هاوار و بە گریان، دوژمن ناچێتە دەر لە کوردستان… تەنیا بە تیر و تفەنگ و ڕم، دوژمن ژ خاکا مە دێ دەر!”
لەو سەردەمەدا هاوکێشەکە ڕوون بوو؛ دوژمن عەرەب و فارس و تورک بوون. گەلی کورد دەیزانی ڕووی تفەنگەکانی لە کێ بکات. بەڵام ئەمڕۆ تراژیدیاکە گۆڕاوە! ئەگەر جەگەرخوێن ئەمڕۆ لە ژیاندا بوایە، بێگومان دێڕەکانی دەگۆڕی و ئەو شیعرە بەناوبانگەی بۆ «دوژمنی ناوخۆ و حیزبەکان» دەنووسی. جاران داگیرکەری بێگانە خاکی داگیر دەکرد، بەڵام ئەمڕۆ دەسەڵاتدارانی ناوخۆ بوونەتە مۆتەکە بەسەر سنگی نیشتمانەوە. ئەوان قوت و ئایندەی گەنجانیان پاوان کردووە و بە هیچ پاڕانەوە و ڕەخنەیەکیش دەستبەرداری کورسییەکانیان نابن و «ناچنە دەر».

لە خۆڵەمێشی براکوژییەوە، هیوایەک هەڵدەستێت بە ناوی زەکەریا

دەرکەوتنی زەکەریا تەنیا ڕووداوێکی هونەری نەبوو، بەڵکو فریادڕەسییەکی دەروونیش بوو بۆ گەلێکی ماندوو. زەکەریا لە تاریکترین قۆناغی مێژووماندا دەرکەوت؛ سەردەمی تاڵی شەڕی ناوخۆ. ئەو کاتەی حیزبەکان بۆ بەرژەوەندیی خۆیان، برایان دەکردەگژ برایدا و بێئومێدی باڵی بەسەر هەموو ماڵێکدا کێشابوو. لە ناو ئەو دوکەڵ و خوێنەدا، کاتێک زەکەریا بە سۆزەوە دەیگوت:

“تۆ هاتی ئەی نازەنینم لە دوای چی، زۆر درەنگ بوو… هاتی بەسەر شەمعی کوژاوە و عومرێکی لەدەست دەرچوو.”
ئەمە تەنیا گۆرانییەکی ئەڤینداری نەبوو، بەڵکو وەسفێکی تراژیدی و قووڵ بوو بۆ ئەو «عومرە لەدەستچووە»ی نەتەوەیەک کە لە گێژاوی ململانێی حیزبایەتیدا سووتا و بووە قوربانی.

وانەی زەکەریا بۆ سەرکردەکان: سەرکردەی ڕاستەقینە داهاتوو دروستدەکات

ئەفسانەکان دووبارە نابنەوە. کاتێک هونەرمەندێک دەزانێت کەی دەڕوات، ئەوە خۆی لە خۆیدا گەورەترین داهێنانە. زەکەریا کاتێک بینی لە لوتکەدایە، زۆر بەشکۆوە وازی هێنا و چۆڵکردنی ستەیجی هەڵبژارد، نەک بە پیری لەسەر شاشەکان بمێنێتەوە تا ئەو کاتەی خەڵک لێی بێزار دەبن. ئەو، حورمەتی بۆ خۆی و هونەرەکەی و گوێگرەکانی پاراست.
لێرەدا پرسیارە گەورەکە دروست دەبێت: بۆچی سەرکردەی حیزبەکانی کورد ناتوانن وەک زەکەریا ماڵئاواییەکی بەشکۆ بکەن؟
• ئالوودەبوون بە دەسەڵات: زەکەریا پشتی بە توانای خۆی بەستبوو، بۆیە نەترسا لە جێهێشتنی گۆڕەپانەکە. بەڵام سیاسییەکانی ئێمە تەنیا لە سێبەری کورسییەکانیاندا گەورە دیارن. ئەوان لەوە تۆقیون بە لەدەستدانی دەسەڵات، قەبارەی ڕاستەقینەیان دەربکەوێت و بکەونە بەر لێپرسینەوەی گەل.
• کاسەلێسەکان و سوودمەندان: ئەو بازنە تەسکەی کە دەوری سەرکردەیان تەنیوە، تەواوی بەرژەوەندییەکانیان بە مانەوەی ئەو لەسەر کورسییەکەیەوە گرێ دراوە. ئەوان بەردەوام ئەو درۆیە بە گوێیدا دەچرپێنن کە «بێ بوونی تۆ، هەموو شتێک دادەڕمێت». بەمەش کارێکی وای تێدەکەن، لە ناخەوە باوەڕ بەو وەهمە بکات کە مانەوەی لە دەسەڵاتدا زەروورەتێکی حەتمییە.

جەگەرخوێن ئەمڕۆ چی دەگوت؟
ئەمڕۆ مۆسیقای کوردی لە نێوان ئەو دوو ئەفسانەیەدا ماوەتەوە؛ زیرەک بناغەکەی دانا و زەکەریا سەقفەکەی تەواو کرد، پاشانیش بە حورمەتەوە دەرگاکەی داخست و ڕۆیشت. بەڵام لە بەرامبەردا، شانۆی سیاسیی کوردستان پڕ بووە لە کارەکتەری بەسەرچوو، کە نە دەزانن کەی بڕۆن و نە شەرم لە مێژووش دەکەن.
ئەگەر دوێنێ هاواری «کێنە ئەم» بۆ دەرپەڕاندنی داگیرکەری دەرەکی بووبێت، ئەوا ئەمڕۆ حەقیقەتە تاڵەکە ئەوەیە: ئەم داگیرکەرە ناوخۆییانەی ئەمڕۆ، وەک جەگەرخوێن دەیگوت بە هاوار و بە گریان دەستبەرداری کورسی نابن، تا گەل بە خۆیدا نەچێتەوە و هۆشیار نەبێتەوە، هەرگیز ناچنە دەر.

نەخۆشییە نویەکانی ڕۆح و دەرون و قوڵبوونەوەی بۆشاییەکانی مرۆڤ..

شەممە ١٦ی ئایار
کاتژمێر ٦ی ئێوارە

شوێن: عەقاری دوو کۆڵان خوار ئەمنەسوورەکە..

دادگاییكردنی عەجاج ئەحمەد حەردان، دڕندەكەی زیندانی نوگرەسەلمان، هەنگاوێكی پێویست و گرنگ بوو بۆ گەیشتن بە دادگەری و گەڕانەوەی ماف بۆ كەسوكاری قوربانییەكان. پێویستە ئەم پرۆسەیە هەنگاوێكی كردەیی بێت بۆ دادگاییكردنی سەرجەم تۆمەتبارانی كەیسی ئەنفال بە تایبەت جاشە كوردەكان و هەموو ئەو تۆمەتبارانەی سەرپەرشتیاری زیندانەكانی تایبەت بە دۆسیەی ئەنفال بوون، بە تایبەتی ( سەربازگەی تۆبزاوە، دووبز، نزاركێ، تەوارییەكەی سلێمانی، قەلای سوسێ، لیوای چەمچەماڵ و قەلای قۆڕەتوو، تكریت و مەركەز شەبابەكەی دووز و…….).
ئێمە ئەو كەسانەی كە لە خوارەوە ناومان هاتووە داواكارین:

1. داواكاری گشتی حكومەتی هەرێمی كوردستان بێتە سەرخەت و دۆسیەی دادگاییكردن جاش و موستاشارەكان، ئەوانەی دەستیان لە جینۆسایدی گەلی كورددا هەبوو كارا بكاتەوە, تاوەكو ئەوانیش بە سزای دادپەروەرانەی خۆیان بگەن, وەزارەتی ناوخۆی حكومەتی هەرێمی كوردستانیش بە ئەركی خۆی لە دەستگیركردنیان هەڵبستێت.
2. هەوروەها ڕایدەگەنین كە هیچ كەس و لایەنێك بە هەرپاساوێك بێت، مافی دەركردنی بڕیاری لێبوردنی گشتی بۆ تاوانبارانی ئەنفال و هەر تاوانبارێكی تاوانی جینۆسایدی نییە.
3. پیویستە پەلەنەكرێت لەجێبەجێكردنی سزای لەسێدارەنی بەسەر عەجاجدا، تاوەكو دركاندن و خستنەڕووی تەواوی نهێنییەكانی تایبەت بە ئەنفال و زیندانی نوگرەسەلمان و گۆڕە بەكۆمەڵەكانی.

ناوەکان:

1. عەلی مەحمود محەمەد/ چالاكوانی جینۆساید
2. رێكخراوی كوردستان بێ جینۆساید
3. شێرزاد خورشید/ كەسوكاری ئەنفالكراو
   4- تۆڕی رێكخراوە كوردستانییەكان بۆ دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی
4. گەردە مامە حەمە/ خوشكی ئەنفالكراو
5. بەختیار رەئوف/ كوڕە ئەنفالكراو
   7 پەری نوری/ راوێژكار لە سەرۆكایەتی كۆمار
6. جەبار ئەحمەد/ لێكۆڵەر لە بواری جینۆساید
7. جەوهەر كانی هەنجیری/ فۆتۆگرافەری بواری جینۆساید و كەسوكاری ئەنفالكراو
8. رێكخراوی بەرگری لە قوربانیانی گۆڕە بە كۆمەڵەكان
   11-.كۆچەر رەشاد موراد/ سەرۆكی رێكخراوی بەرگری لە قوربانیانی گۆڕە بە كۆمەڵەكان و كوڕی شەهید
9. فوئاد عوسمان/ رۆژنامەوان و چالاكوان
10. بەختیار هەڵەبجەیی/ هونەرمەند
11. رۆژان شەهید حەمە رەش/ ئەندامی خولی پیچشووی پەرلەمانی كوردستان
12. سۆران سدیق حەمە ساڵەح/ كورە ئەنفال
13. جەماڵ مەجید/ توێژەر لە بواری جینۆساید
14. رێبوار رەئوف/ كوڕە ئەنفال
15. رۆژنامەی نگرە سەلمان
16. هەڵمەتی دادپەروەری
17. رزگار شەمدین سەرچناری/ زیندانی نوگرە سەلمان
18. زانا یادگار/ سەرۆكی رێكخراوی دۆز بۆ پرسی ئەنفال
19. قاسم كازم/ بنەماڵەی ئەنفالكراو
20. رێكخراوی مانەوە/ بۆ پرسی شەهیدان و ئەنفالكراوان
21. پەرژین جەعفەر حاجی رۆستەم/ خوشكی شەهید و ئەنفال
22. حەمە زرنگ/ زیندانی سیاسی و خاوەندی شەهید و چالاكوانی بواری جینۆساید
23. ناوەندی داكۆكی پشدەر بۆ قوربانیان و جینۆساید كراوان
24. دیاری نامیق زەنگەنە/ توێژەر و نووسەری بواری جینۆساید
25. نەسرین رەمەزان عەلی/ رزگار بووی تاوانی هەڵەبجە گوردانی شوان
26. هێمن حەسیب/ نووسەر و چالاكوانی بواری جینۆساید
27. گۆڤاری تۆبزاوە
28. مەلا هاوار شافعی/ رزگاربووی ئەنفال
29. هەدار زوبێر بارزانی/ پارێزەری كەیسی ئەنفال و جینۆسایدی بارزانییەكان لە دادگایی باڵایی تاوانی عێراقی/پەرلەمانتاری پێشووی عێراقی.
30. هاوار رەفعەت/ سەرۆكی سەنتەری توێژینەوەی زانكۆی چەرموو بۆ تاوانەكانی ئەنفال و جینۆساید
31. ڕێبەند ئەحمەد/ چالاكوانی سیاسی
32. سەوسەن محمد میرخان/ سەرۆكی لێژنەی كاروباری شەهیدان و جینۆساید و زیندانیانی سیاسی لە خولی پێنجەمی پەرلەمانی كوردستان،.
33. وەرزێر منصور/ چالاكوانی سیاسی هەڵەبجە

لەم جیهانە شارستانییەدا، کاتێک کۆمپانیایەک لە ڕووی دارایی و کارگێڕییەوە فەشەل دەهێنێت، بە سادەیی و بە پێی یاسا دەچێتە بەردەم دادگا، ئیعلانی ئیفلاسبوون (کۆنکۆرس) دەکات و بە ڕاشکاوی بە خەڵک و کڕیارەکانی دەڵێت: “من کۆتاییم هات و توانای بەردەوامبوونم نەماوە”. ئەمە جۆرێکە لە داننانی بەرپرسیارانە بە شکستدا. بەڵام لەم وڵاتەی ئێمەدا، گیرمان خواردووە بەدەست دوو “کۆمپانیای” سیاسییەوە، کە ساڵانێکی درێژە نەک هەر ئیفلاسیان کردووە، بەڵکو لە ناوەوە بۆگەنیشیان کردووە، کەچی هێشتا بە زۆر و بە هێزی چەک خۆیان بەسەر خەڵکدا سەپاندووە و ئامادە نین ئیعلانی فەشەلی خۆیان بکەن! پارتی و یەکێتی دەمێکە کۆنکورسیان کردووە، نەک تەنها لە ڕووی ئابوورییەوە، بەڵکو لە ڕووی ئەخلاقی، نەتەوەیی و سیاسییەوە.
بۆ ئەوەی لەم فەشەلە قووڵە بگەین، با سەیرێکی حاڵیان بکەین لە بەغدا، چەندە سووک و بێ ئیرادە دەرکەوتن! کارنامەی حکومەتەکەی عەلی زەیدی و حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی بەغدایان پەسەند کرد، بەبێ ئەوەی یەک داخوازیی ڕاستەقینەی کوردی تێدا بێت. لە بڕی مافی نەتەوەیەک، کەوتنە پاڕانەوە بۆ چەند پۆستێکی کاتی و بێبەها. ئەمە لوتکەی مایەپووچییە، کاتێک حیزبێک بە ناوی نەتەوەیەکەوە قسە بکات، بەڵام بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە تایبەتەکانی خۆی و وەرگرتنی چەند پۆستێک، هەموو شتێک هەڕاج بکات.
ئەم دووفاقی و دووڕووییەی ئەم دوو حیزبە شکستخواردووە، تەواو لەو تابلۆ دەروونییە دەچێت کە نووسەر ڕۆبەرت لوی ستیڤنسن لە ڕۆمانی شەدەکاریدا کێشاویەتی: (دکتۆر جەیکڵ و مستەر هاید)، کە بەلای منەوە گرنگترین ڕۆمانە. وەک چۆن دکتۆر هێنری جەیکڵ لە ڕواڵەتدا پزیشکێکی بەڕێز، خاوەن پێگە و ئەتەکێتە، بەڵام لە ناوەوە لایەنێکی تاریک و دڕندەی هەیە بە ناوی “مستەر هاید” کە هێمایە بۆ غەریزە هەرە سەرەتایی، تاریک و وێرانکەرەکانی مرۆڤ.
“جەیکڵ بۆ کامێرا، هاید بۆ خەڵک”
پارتی و یەکێتی، ڕێک بەرجەستەی ئەم نەخۆشییە دەروونییەن! کاتێک لەسەر شاشەی تەلەفزیۆنەکان دەردەکەون، یان کاتێک پێشوازی لە دیپلۆماتکارانی بیانی دەکەن، ماسکەکەی “دکتۆر جەیکڵ” دەپۆشن؛ قسە لەسەر دیموکراسی، مافی مرۆڤ، خەمخۆری بۆ میللەت و خەباتی نەتەوەیی دەکەن. دەیانەوێت بەم ڕووخسارە ساختەیە کۆمەڵگا و جیهان بخەڵەتێنن و خۆیان وەک ڕزگارکەر نیشان بدەن.
بەڵام لە واقیعدا، لە پشت دەرگا داخراوەکان، لە مامەڵەکردن لەگەڵ قووتی خەڵک، و لە کاتی چوونە بەغدا بۆ بەشکردنی کێکەکە، ڕووخسارە ڕاستەقینەکەیان کە “مستەر هاید”ە دەردەکەوێت. لێرەدا غەریزە ئاژەڵیی و سەرەتاییەکانیان (پەرستنی دەسەڵات، چاوچنۆکی، دزی، ملکەچی بۆ بێگانە و سەرکوتکردنی نەیارەکانیان) کۆنترۆڵیان دەکات. هایدی ناو پارتی و یەکێتی، ڕێک وەک ئەوەی لە دەقە سکۆتلەندییەکەدا هاتووە، ئەو غەریزە تاریکەیە کە کۆمەڵگا باجەکەی دەدات. ئەوان کەرامەتی تاک و کۆمەڵگایان خستووەتە ژێر پێی غەریزەی مانەوەی خۆیانەوە.
ئەوان وەک دوو کۆمپانیای ئیفلاسکراو وان کە تەنها بە فرتوفێڵ و دزینی پشکی هاوڵاتیان ماونەتەوە. فەشەلیان هێناوە لە دروستکردنی دەوڵەت، لە دابینکردنی مووچە، لە پاراستنی کەرامەتی مرۆڤی کورد. کاتی ئەوە هاتووە کۆمەڵگا ئەم ماسکانە بدڕێنێت و ڕووخساری ڕاستەقینەی “هاید” بۆ هەمیشە ئاشکرا بکات، و دەرگای ئەم کۆمپانیا مایەپووچانە بۆ هەمیشە دابخات!

سەرچاوەکان
ڕۆمانی شەدەکاری: Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde لە نووسینی ڕۆبەرت لوی ستیڤنسن (Robert Louis Stevenson).
قضية الدكتور جيكل والسيد هايد الغريبة: https://www.hindawi.org/books/96040379/

ووتم بڕۆ..
زوو پێم ووتی ،
باپەروانەی عەشقی پاکت..
بۆ هەڵاڵەی خونچەی شیعرم ..
لەنگەر…نەگرێ
زووپێم ووتی …ئازیزەکەم
چرۆی ووشەم
هی ئازاری دابڕانە
هی شەونم و
هی ئاوەنگی
نازەنین ونازدار نیە
هەمووی ژانە
زوو پێم وتی ..:
ئەو دڵەی من …ڕێبوارێکە
زۆر سەرە ڕۆ …
نەدڵی تۆ ..و
نەهیچ دڵێ..تازە ئیدی
ناگرێتە خۆ..
زووپێم ووتی…
ووتم …. : بـــــــــــــــــڕۆ

نەو شیروان ئازاد
سلێمانی ۱٥/٥/۲۰۱۷

فریدریش نیتچە و کارڵ مارکس دوو بیرمەندی کاریگەرن لە مێژووی فەلسەفە و تیۆری کۆمەڵایەتیدا. سەرەڕای جیاوازی ڕوانگەکانیان لەسەر دەسەڵات، ئایدۆلۆژیا و گۆڕانی کۆمەڵایەتی، هەردوو فەیلەسووفەکە بەشدارییەکی گەورەیان کردووە لە تێگەیشتنمان بۆ کۆمەڵگا، سیاسەت و سروشتی مرۆڤ. ڕەخنەکانی نیتچە بۆ بەها باوەکان و چەمکی “ویستی دەسەڵات” جەخت لەسەر گرنگی تاکگەرایی و خۆدیاریکردن دەکەنەوە، لە کاتێکدا جەختکردنەوەی مارکس لەسەر ململانێی چینایەتی و نایەکسانی ئابووری لە ناو جەرگەی مشتومڕە بەردەوامەکانی پەیوەست بە نایەکسانی داهات و مافەکانی کارگەراندایە.

فەلسەفەی نیتچە کاریگەرییەکی بەردەوامی لەسەر بوونگەرایی (ئێکزیستانسیالیزم) و تاکگەرایی هەبووە، تەنانەت لەو کۆمەڵگایانەی کە بیری ئازاد تێیاندا سنووردارە. جەختکردنەوەی ئەو لەسەر “ویستی دەسەڵات” و گرنگی دروستکردنی بەها تایبەتەکانی خودی تاک، دەنگدانەوەی هەیە لای ئەو کەسانەی لە ژینگەی سەرکوتکەردا بەدوای سەربەخۆییدا دەگەڕێن. لە هەمان کاتدا، بیرۆکەکانی مارکس بە شێوەیەکی بەرفراوانتر لە بزووتنەوە سۆسیالیستی و کۆمۆنیستییەکاندا پەسەند کران، بەڵام جێبەجێکردنیان بەپێی کەشوهەوای سیاسی بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕانی بەسەردا هات.

هەردوو فەیلەسووفەکە تێڕوانینی بەنرخیان دەربارەی ئاڵۆزییەکانی بوونی مرۆڤ و ئەو پێکهاتانەی کۆمەڵگا بنیاد دەنێن پێشکەش کردووە، کە شوێنەواری بەردەوامیان لەسەر شێوازی بیرکردنەوەمان دەربارەی دەسەڵات، یەکسانی و هەوڵدان بۆ جیهانێکی باشتر جێهێشتووە. بۆ نموونە، بیرۆکەی نیتچە دەربارەی “مرۆڤی باڵا” (Superhuman) هاندەر بووە بۆ تاکەکان تا لە نەریتی کۆمەڵایەتی ڕزگاریان بێت و ڕێگەی تایبەتی خۆیان بەرەو بەدیهێنانی خود بدۆزنەوە.

بەڵام گرنگە ئەوە درک پێ بکەین کە بیرۆکەکانیان لە مێژوودا بە هەڵە لێکدراونەتەوە و بۆ پاساودانی کردەوە و ئایدۆلۆژیا سەرکوتکەرەکان بەکارهێنراون. شیکردنەوەی ڕەخنەگرانە و تێگەیشتن لە کارەکانیان لە ناو چوارچێوەی مێژوویی خۆیاندا، کارێکی یەکجار گرنگە بۆ دوورکەوتنەوە لە ڕووکەشگەرایی و دڵنیابوون لە تێگەیشتنێکی وردتر بۆ فەلسەفەکەیان. بە کۆڵینەوە لە دەقە ڕەسەنەکان و ڕەچاوکردنی بارودۆخی مێژوویی و کولتووریی سەردەمەکەیان، دەتوانین لە داوی لێکدانەوەی دەمارگیرانە ڕزگارمان بێت و تێڕوانینەکانیان بۆ ڕێنوێنیکردنی هەوڵە بەردەوامەکانمان لە پێناو دروستکردنی کۆمەڵگایەکی دادپەروەرتر و گشتگیرتر بەکاربهێنین.

تەواوکاری و جیاوازی نێوان نیتچە و مارکس

لەم بابەتەدا دەمەوێت لێکۆڵینەوە لە تەواوکاری و جیاوازی نێوان ئایدۆلۆژیاکانی نیتچە و مارکس بکەم، بە جەختکردنەوە لەسەر بیروباوەڕ و بنەما سەرەکییەکانیان. نیتچە کە بە چەمکی “ویستی دەسەڵات” و ڕەخنەگرتن لە ئەخلاقی باو ناسراوە، ڕوانگەیەکی بێوێنە دەربارەی تاکگەرایی و تێپەڕاندنی خود پێشکەش دەکات. لە لایەکی دیکەوە، جەختکردنەوەی مارکس لەسەر ململانێی چینایەتی و ماددیەتی دیالێکتیکی، چوارچێوەیەک بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانکارییە مێژووییەکان و داینامیکی سەرمایەداری دابین دەکات.

جەختکردنەوەی نیتچە لەسەر توانای تاک بۆ تێپەڕاندنی نەریتە کۆمەڵایەتییەکان و دروستکردنی بەهاکانی خۆی، بە توندی پێچەوانەی جەختکردنەوەی مارکسە لەسەر کاری دەستەجەمعی و پێکدادانی حەتمی نێوان چینە کۆمەڵایەتییەکان. هەردوو فەیلەسووفەکە پرسیاری گرنگ دەربارەی داینامیکی دەسەڵات و سروشتی بوونی مرۆڤ دەورووژێنن، و تەحەدای ئێمە دەکەن کە بەسەر ئاڵۆزییەکانی جیهانێکی خێرا گۆڕاودا زاڵ بین، لە کاتێکدا هەوڵ بۆ کۆمەڵگایەکی دادپەروەرتر و یەکسانتر دەدەین.

لە کۆمەڵگایەکی سەرمایەداریدا، ڕەنگە تاک هەوڵ بۆ کۆکردنەوەی سەروەت و سامان و دارایی بدات وەک پێوەرێک بۆ سەرکەوتن، لە کاتێکدا لە کۆمەڵگایەکی سۆسیالیستیدا ڕەنگە جەختکردنەوە لەسەر خاوەندارێتی بەکۆمەڵ و دابەشکردنەوەی سەرچاوەکان بێت بۆ بەرژەوەندی گشتی. ئەم ڕوانگە جیاوازانە تیشک دەخەنە سەر گرژی نێوان ویستی تاکەکەسی و بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی، کە لە ناو جەرگەی زۆربەی گفتوگۆ سیاسییەکانی ئەمڕۆدایە.

بیرۆکەکانی مارکس کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر گەشەکردنی بزووتنەوە کۆمۆنیستی و سۆسیالیستییەکان لە سەرانسەری جیهاندا هەبوو. ئەو مێژووی وەک زنجیرەیەک لە ململانێی چینایەتی دەبینی کە لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی ڕووخانی چینی دەسەڵاتدار. هەرچەندە نیتچە و مارکس ڕوانگەی جیاوازیان هەبوو دەربارەی باشترین ڕێگە بۆ بەدیهێنانی ئازادی تاکەکەسی و یەکسانی، بەڵام هەردووکیان شوێنەواری قووڵیان لەسەر بیری سیاسی و کۆمەڵایەتی جێهێشتووە.

جێبەجێکردنی پراکتیکی و ئاڵۆزییەکان

ئەنجامە جیاوازەکانی جێبەجێکردنی بنەما مارکسییەکان لە وڵاتە جیاوازەکاندا، گرنگی ڕەچاوکردنی بارودۆخی تایبەت و شێوازی سەرکردایەتی نیشان دەدات. لە کاتێکدا هەندێک وڵات توانیویانە بیرۆکە مارکسییەکان بۆ دروستکردنی کۆمەڵگای یەکسانتر بەکاربهێنن، هەندێکی تر بەهۆی سەرکردە دەسەڵاتخوازەکان و سیستمە گەندەڵەکانەوە تووشی دەرئەنجامی کارەساتبار بوون. ڕوونە کە سەرکەوتنی جێبەجێکردنی مارکسیزم بەندە بە کۆمەڵێک هۆکارەوە، لەوانە هەبوونی ژێرخانێکی ئابووری پتەو لە سایەی سەرمایەدارییەکی پێشکەوتوو، سەقامگیری سیاسی، ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ و حوکمڕانییەکی کارا.

سەرکەوتنی بنەما مارکسییەکان لە ژێر کاریگەری هۆکاری جۆراوجۆردایە، وەک کاریگەرییە دەرەکییەکان، پاڵپشتی جەماوەری، پاشخانی مێژوویی و هێزە ئۆپۆزسیۆنەکان. ئەو وڵاتانەی مێژوویەکی درێژیان لە سەرمایەداری هەیە یان کاریگەرییەکی توندی سەرمایەدارییان لەسەرە، ڕەنگە لە کاتی گۆڕان بەرەو سیستمی مارکسی تووشی ئاستەنگی زیاتر ببن، لە کاتێکدا ئەو وڵاتانەی سەرمایەدارییەکی بەهێزیان هەیە کە هۆکارەکانی بەردەوامی و ژیانێکی شاهانەیان بۆ کۆمەڵگا دابین کردووە، ڕەنگە نەیانەوێت یان نەتوانن سیاسەتە مارکسییەکان بە سەرکەوتوویی جێبەجێ بکەن.

تیۆرییەکانی مارکس دەربارەی سەرمایەداری، ململانێی چینایەتی و دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا چوارچێوەیەک بۆ تێگەیشتن لە ئاستەنگ و ئەگەرەکانی وەرچەرخان بۆ سیستمی مارکسی دابین دەکات. سەرمایەداری بە چەوساندنەوە و نایەکسانی دەناسرێتەوە، کە تێیدا چینێکی بچووکی سەرمایەدار خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانن و سوود لە ڕەنجی چینی کرێکار وەردەگرن. ئەم دابەشکردنە نادادپەروەرانەی سامان و دەسەڵات دەبێتە هۆی ململانێیەکی چینایەتی کە تێیدا چینی کرێکار هەوڵی ڕووخاندنی سیستمی سەرمایەداری و دامەزراندنی دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا دەدات.

لە کاتی شۆڕشی ڕووسیای ساڵی ١٩١٧دا، پرۆلیتاریا بە سەرکردایەتی پارتی بۆلشەویک توانی حکومەتی سەرمایەداری بڕووخێنێت و دەوڵەتی “سەرمایەداری دەوڵەت” وەک پێشەکییەک بۆ بنیادنانی سۆسیالیزم دابمەزرێنێت. ئەم وەرچەرخانە بووە هۆی گۆڕانکاری گەورە لە ئابووری و پێکهاتەی کۆمەڵایەتیدا، بەڵام لە کۆتاییدا بووە هۆی سەرهەڵدانی سیستمێکی تۆتالیتار (گشتگیر) لە سەردەمی جۆزێف ستالیندا. ئەمە ئەوە نیشان دەدات کە هەوڵدان بۆ سامان و دەسەڵات هەندێک جار دەتوانێت ببێتە هۆی دەرئەنجامی نەخوازراو و بەردەوامبوونی نایەکسانی و سەرکوتکردن.

جیاوازی لە ڕێبازە فەلسەفییەکاندا

جیاوازییە سەرەکییەکانی نێوان وڵاتانی سۆسیالیست و سەرمایەدار دەکرێت لە هەڵوێستیان بەرامبەر مافەکانی تاک و ڕۆڵی حکومەت لە کۆمەڵگادا ببینرێت. دەوڵەتە سۆسیالیستییەکان بەزۆری ئەولەویەت دەدەنە خاوەندارێتی بەکۆمەڵ و کۆنتڕۆڵکردنی سەرچاوەکان، لە کاتێکدا دەوڵەتە سەرمایەدارەکان جەخت لەسەر ئازادییە تاکەکەسییەکان و گرنگی کێبڕکێ و هێزەکانی بازاڕ دەکەنەوە بۆ برەودان بە گەشەی ئابووری.

سەرکەوتن یان شکستی دەوڵەتێکی سۆسیالیست یان سەرمایەدار بەندە بەوەی تا چەند دەتوانێت هاوسەنگی لە نێوان پێویستییەکانی تاک و داخوازییەکانی کۆمەڵدا دروست بکات، و تا چەند لە ڕووبەڕووبوونەوەی نایەکسانی و دیکتاتۆریەتدا سەرکەوتوو دەبێت. وڵاتانی وەک سوید و دانیمارک بە سەرکەوتوویی سیستمی سەرمایەدارییان جێبەجێ کردووە کە خاوەنی تۆڕی پاراستنی کۆمەڵایەتی بەهێزن و خزمەتگوزاری تەندروستی و پەروەردەیی گشتگیر پێشکەش دەکەن، بێ ئەوەی گەشەی ئابووری یان ئازادییە تاکەکەسییەکان بکەنە قوربانی.

هەردوو نیتچە و مارکس ڕەخنەیان لە پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان هەبوو و پێیان وابوو کە سەرکوتکەرن. ئەوان داوای هەڵسەنگاندنەوەی بەهاکان و دووبارە وێناکردنەوەی کۆمەڵگایان دەکرد بۆ دروستکردنی سیستمێکی دادپەروەرتر. بە تێکەڵکردنی بیرۆکەکانیان، دەتوانین تێگەیشتنێکی قووڵترمان دەربارەی کەموکوڕییەکانی سیستمەکانی ئێستامان هەبێت و هەوڵ بدەین بۆ دروستکردنی کۆمەڵگایەکی یەکسانتر بۆ هەمووان. ئەم یەکگرتنە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە چارەسەرکردنی کێشەکانی دەسەڵات، نایەکسانی و چەوساندنەوە کە تا ئێستاش لە کۆمەڵگاکەماندا ماونەتەوە.

مارکس و نیتچە هەر یەکەیان لە ڕوانگەی جیاوازەوە مامەڵە لەگەڵ چەمکی دەسەڵات و زاڵبوون لە کۆمەڵگادا دەکەن. مارکس تیشک دەخاتە سەر چڕبوونەوەی دەسەڵات لە دەستی بۆرژوازیدا، کە پرۆلیتاریا بۆ بەرژەوەندی خۆی دەچەوسێنێتەوە. ئەو داوای خەباتی دەستەجەمعی دەکات بۆ ڕووخاندنی ئەم پێکهاتە سەرکوتکەرانە. لە لایەکی ترەوە، ڕەخنەی نیتچە بۆ ئەخلاقی باو و جەختکردنەوەی لەسەر “ویستی دەسەڵات” دەکرێت وەک تەحەدایەک بۆ داینامیکی دەسەڵاتی ئێستا ببینرێت، کە هانی تاکەکان دەدات پرسیار لە سیستمە سەرکوتکەرەکان بکەن و بەرەنگاریان ببنەوە.

تیۆرییەکانی مارکس و نیتچە چوارچێوەیەکی گشتگیر بۆ تێگەیشتن لە کێشە کۆمەڵایەتییە نوێیەکان، لە نایەکسانی داهاتەوە تا دەگاتە جیاکاری ڕێکخراو (سیستماتیک)، پێشکەش دەکەن. بە ناسینی یەکتربڕینی هۆکارە ئابووری، دەروونی و کولتوورییەکان، دەتوانین چارەسەری گشتگیرتر بدۆزینەوە. ئەم ڕێبازە ڕێگەمان پێ دەدات تەحەدای دۆخی باو (Status Quo) بکەین و داوای سیاستێک بکەین کە یەکسانی و دادپەروەری بۆ هەموو ئەندامانی کۆمەڵگا دابین بکات.

ئاسۆکانی داهاتوو و توێژینەوەی زیاتر

چەمکی نیتچە بۆ “مرۆڤی باڵا” و جەختکردنەوەی لەسەر ئیرادەی تاک و کۆنتڕۆڵی خود، بە توندی پێچەوانەی جەختکردنەوەی مارکسە لەسەر خەباتی بەکۆمەڵ و دابەشکردنەوەی دەسەڵات و سەرچاوەکان. نیتچە داوای هەڵسەنگاندنەوەی بنەڕەتی بەهاکان و ڕەتکردنەوەی ڕێسا ئەخلاقییە باوەکان دەکات، لە کاتێکدا مارکس داوای شۆڕشی پرۆلیتاریا دەکات بۆ کۆتاییهێنان بە چەوساندنەوەی سەرمایەداری.

هەروەها دەتوانرێت ڕوانگەی بیرمەندانی تریش وەک ماکس ڤێبەر و میشێل فوکۆ بۆ ئەم باسە زیاد بکرێت. ڤێبەر پێی وابوو ئایین و بەها ئەخلاقییەکان کارلێکی ئاڵۆزن لە نێوان تاک و کۆمەڵگا، لە کاتێکدا فوکۆ تیشکی دەخستە سەر سروشتی دەسەڵات و ئاڵۆزییەکانی ئارەزووی مرۆڤ. تێکەڵکردنی ئەم ڕوانگانە یارمەتیمان دەدات باشتر مامەڵە لەگەڵ ئاڵۆزییەکانی وەرچەرخانی کۆمەڵایەتیدا بکەین.

لە کۆتاییدا، کۆڵینەوە لە کارەکانی نیتچە و مارکس لە جیهانی هاوچەرخدا دەتوانێت تێڕوانینی بەنرخمان دەربارەی داینامیکی دەسەڵات و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان پێ ببەخشێت. بە تێکەڵکردنی بیرۆکەکانی نیتچە دەربارەی دەسەڵات و تیۆرییەکانی مارکس دەربارەی پێکهاتە ئابوورییەکان، دەتوانین چوارچێوەیەکی گشتگیرتر بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی چەوساندنەوە و نایەکسانی دابڕێژین. لێکۆڵینەوە لەوەی چۆن چەمکەکانی تاکگەرایی و کۆمەڵگەرایی لە بیری ئەم دوو بیرمەندەدا یەکدەبڕن، دەتوانێت ڕێگەی نوێ بۆ بەدیهێنانی دادپەروەری و یەکسانی نیشان بدات. بەڵام پێویستە ئەوەش بزانین کە تەنها ململانێی چینایەتی هۆکاری گۆڕانکارییەکان نییە، بەڵکو کاری دەستەجەمعی، هاوپشتی و دامەزراوەکانیش ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن.

حەمید کورەچی

بەداخەوە بەهۆی بەردەوامی قەیرانەكان لەكوردستان دا، كۆمەڵگا بەتەواوی شێواوە، بگرە ڕۆژ بەڕۆژ قەیرانەكان لەزیادبوون دان،
قەیران بەتەواوی كۆمەڵگای كوردی شێوان دووە، ئاستی تاوان و لێكتران ، زۆر زیادی كردووە ، هەزاران كێشەی توشی ، خەڵك كردووە ، لەوانە زیاد بونی تاوانەكان ، هەروەها بێكاری بەتەواوی ڕوی لەهەڵكشان كردووە ، هەروەها خێزانەكانی لێك ترازان دووە ، ڕێژەی ئاستی تاوانەكانی وەك ، كوشتن هەروەها دزی و سەرپێچی یەكجار زیادی كردووە.
هەروەها بێزاری و بێ ئومێدی لەناو گەنجان دا تەشەنەی كردووە، ئاستی هەژاری تاك و خێزان هەڵكشاوە .
هەروەها نەمانی متمانە لەنێوان خەڵك و دەسهەڵات ، ئەمەش وای كردووەخەڵك بەتەواوی بێئومێد بێت لەدەسهەڵات دارانی كوردستان.
بەردەوامی قەیرانەكان وای كردووە ،هەموو چینەكانی كۆمەلگا بەتەواوی بێئومێد بن و هیچ هیوایەكیان بەداهاتوو نەمێنیت ، بەتایبەت لەنێوان گەنجاندا.
بەداخەوە قەیران لەكوردستانیش هەرڕووی لەزیاد بونەو ، دەسهەلات دارانی كوردستانیش بەهیچ شێوەیەك لەخەمی چارەس كردنیدا نین و هیچ بەرنامەیێكیان نیە بۆچارەسەر كردنی،بگرە هەمیشە هەوڵی دروست كردنی ، قەیرانی زیاتر و سەخت تر دەدەن ، ئەمەش وای كردووە ، دۆخی خەڵك خراپ تربێت.
هەروەها بۆئەوەی ئەم دۆخەی خەڵك چارەسەر بێت و لەكۆڵ ئەم باردو دۆخە سەختەی ژیان ببینەوە، پێویستە خەڵك ، هەمو هەوڵێكی بۆئەوەبێت ، ئەم دەسهەڵاتە نەمێنێت و گۆڕان كاری ڕیشەیی دروست بێت، ئەگینا هیچ كەس بەتەمای باش بونی دۆخی ژیانی خەڵك نەبێت.

تیمڵەك یان سێبەری جەللاد یەکێکە لە و ڕۆمانە کوردییە هاوچەرخانەیە کە بە شێوەیەکی سەرکەوتوو فانتازیاو سۆسیۆ سایکۆلۆژی تێکەڵاوی بەسەرهات و ڕووداوە ڕامیارییەکان دەکات و مێژووی دوور تێکەڵی مێژووی نزیك دەکات، لە دووتووێی ٢١٦ لاپەڕەدا ڕەند محەمەد ڕۆمانەکەی بە پایان دەگەیەنێت، شیاوی باسە ئەمە دووەم ڕۆمانی نووسەرە دوای نۆڤێلتی (پەرداخێك ژەهری سپی) کە ساڵی ٢٠١٠ لە چاپدرا.
لەم ڕۆمانە نوێیەدا زەهراق و زەڤرۆن دوو کارەکتەری سەرەکین کە دەربڕین لە دو چینی تەواو جیاواز و ناکۆك دەکەن کە لە سەرەتاوە تا کۆتایی لە ململانێیەکی شاراوەدان و لە هەندێك باردا ساتەکانی هۆرۆرو تەلیسمیش موچڕکە دێنێت بە گیانی خوێنەردا کاتێك ڕادەی سامناکیی ئەو ململانێیە هەست پێ دەکات تژی لە ڕەمزو بڕگەی فەلسەفی، بۆیە باشتر وایە لەسەروو تەمەنی ١٨ ساڵەوە بیخوێنێتەوە.
ڕووداوەکانی ئەو ڕۆمانە وەك دیارە لە دوو بەشەکەی کۆریادا ڕوودەدەن، بەڵام هەندێکجار هێند نزیك دەبێتەوە لە خوێنەری کورد زوبان وا دەزانێت ئەوە خۆیەتی ڕۆڵ دەگێڕێت لە ناو ئەو ڕۆمانەدا.
ئەو نۆ پاژەی ڕۆمانەکەیان پێکهێناوە نۆ دیمەنی جیاوازن، بەڵام لە هەموویاندا بە چڕیی ئایدیای هیومانیزم درك پێ دەکرێت، لەهەمان کاتیشدا دەستی خوێنەر دەگرێت و پێی دەڵێت: {وریابە زۆرجار “جەلاد” لەناو خوددا نیشتەجێیە نەک لە دەرەوە. ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەو ململانێ دەروونییەی تاکەکان لەگەڵ هەست و بیرکردنەوە نەرێنییەکانیاندا ڕووبەڕووی دەبنەوە.
ئەگەر وشیار نەبین ئەوا ئەو جەللادە کۆنترۆڵی ژیانمان دەکات}
وەك چۆن پزیشکە دەروونییەکە دوای وتوێژێکی گرنگ بە زەڤرۆن دەڵێت:
(تۆ ڕەنگە لە دنیای نەستدا رووبەڕووی زۆر بەرەنگاری و زەحمەتکێشی بوو بێتیتەوە، ئەمەش بە جۆرێك لە ناختا قووڵبووەتەوە کە هەستە چڕەکان بوونەتە کەتوار لای تۆ، بەڵام ڕەنگە لە ڕاستیدا داستانەکانی زەهراق هەر پاڵەوانییەك بن لە کارتۆن و لە ناو مێشکی تۆدا ڕۆڵ ببینێت).
ئەم ڕۆمانە زۆر ساتی هەڵچوون و موفاجەئەو بەرەنگاربوونەوەی تێدایە، دەکرێت بکرێتە فیلمێكی سینەمایی سەرکەوتوو و وەربگێڕدرێتە سەر زمانەکانی دی وەك نوێنەری ئەدەبێکی داهێنەرو پڕ بەخشین، ئەوەی زۆرجار لە دنیای واقیعدا ناگوترێت و دەکرێت بە ژێر لێوەوە، لێرەدا بە سیمبوڵ و فانتازیاو ئاماژەی هونەریی نووسراوەتەوەو نهێنی ژوورە تاریکەکان کەشف دەکات، ئەو کات مرۆڤ زیاتر وشیار دەبێتەوە کە لە ئاست هەقیقەتی گۆڕانکارییەکانی ژیاندا ئێمە چەند لاوازو لە پەراوێزداین.
لە جێیەکی ئەو ڕۆمانەدا و لەو شوێنەدا کە هەموو شتێك بە زەمەنەوە دەوەستێت، زەهراق دەبێتە عەزیایەك و ئەم وتوێژە لەگەڵ زەڤرۆن دا ساز دەکات:
(پێکەنێك بە هی مرۆڤ ناکات، بیری کەشە تاریکەکەی نەمابوو، بەڵکو دەنگێك بوو هەستەکانی بەند کرد بوو.
پێکەنینێکی پچڕپچڕی وشك، وەك ئەوەی لە گەروویەکەوە دەرچووبێت نەزانێت چۆن پێبکەنێت.
زەڤرۆن لە شوێنی خۆیدا وشك بوو بوو، لەگەڵ ئەمەشدا دەنگەکە زیاتر نزیك دەبووەوە.
جارێكی تر پێکەنینەکە دووبارە دەبێتەوە.
بەڵام ئەمجارە دەنگی هەناسەیەکی درێژی لەگەڵدا بوو وەك ئەوەی لەبن ئاوەوە دەربێت و گوتی:
“دواکەوتیت”
ئاوڕی دواوەی دایەوە، چاوێکی بینی وەك مرۆڤ تەماشای دەکرد و چاوەکەی تر ساردو سڕ دەردەکەوت وەك ئەوەی هی ئەم جیهانە نەبێت.
پێکەنینێك بە هێواشی دروست بوو وەك برینێك وردەوردە ساڕێژ ببێت و کەوتە دووان:
مرۆڤەکان هەمیشە دوا دەکەون و پاشتر داوای پۆزش و میهرەبانی دەکەن!
زەڤرۆن ویستی بگەڕێتەوە، بەڵام تا ناوقەدی لە ئاوەکەدا نوقم بوو بوو : “من نەهاتووم لەگەڵت بجەنگم” بەدەنگێکی لەرزۆک ئەمەی گوت و بێدەنگ بوو.
پێکەنینەکە بۆ ساتێك وەستاو بێدەنگی زاڵ بوو بەسەر دەوروبەردا، زەهراق هەنگاوێکی دی پێشکەوت و ئەمە بەس بوو بۆ ئەوەی زەڤرۆن هەست بە هاتنەوەیەکی جیهان بکات، وەك هاتنەوەیەکی سنگی مرۆڤی ڕەبوودار:
زەهراق: کەس نایەتە ئێرە گەر ئامادە نەبێت شتێك لە دەست بدات!
دواتر چرپەیەکی کرد: ئەی تۆ چی لەدەست دەدەی؟
هەموو شتێک لە جەستەی زەڤرۆندا هاواری دەکرد ڕابکە، بەڵام زەڤرۆن لە شوێنی خۆیدا چەسپابوو، هەناسەکانی پچڕ پچڕ دەردەهاتن و چاوی لەو بوونەوەرە بڕیبوو کە نەدەبوو ئەو لەوێدا بێت لەگەڵی).

عومەر حەسەنپوور

سی و دوو ساڵ پێش ئێستا، لە یەکی ئایاری ١٩٩٤دا، مێژووی کورد کەوتە ناو تاریکترین و قێزەونترین لاپەڕەکانی خۆیەوە. ئەو ڕۆژەی حیزبەکان بڕیاریاندا لە جیاتی بونیادنانی دەوڵەت و پاراستنی شکۆی تاکی کورد، نیشتمان بکەنە قوربانگای “کورسی” و لە جیاتی مژدەی ئازادی، گوللە بەسەر برایاندا ببارێنن. ئەمڕۆ کە یادی ئەو کارەساتە دەکەینەوە، تەنیا گێڕانەوەی یادەوەری نییە، بەڵکو ڕووبەڕووبوونەوەی بێشەرمییەکی سیاسییە کە تا ئێستاش بەردەوامە.

بازرگانیی بە جەرگی دایکانەوە
لەو ساڵانەدا کە خەڵکی ڕەشووڕووت لەژێر سێبەری فانۆسە کزەکاندا، نانی وشکیان بە فرمێسکی چاو تەڕ دەکرد، ڕادیۆکانی هەردوولا خەریکی پەمپکردنی ڕق و کینە بوون. مارشە سەربازییەکان نەک بۆ بەرگری لە خاک، بەڵکو بۆ هاندانی کوڕی هەژار بۆ کوشتنی برایەکی تری هەژار لێدەدران.

ئەو سەرکردانەی ئەمڕۆ لە کۆشکە مەرمرەکاندا وانەی “دیموکراسی”مان پێ دەڵێنەوە، هەمان ئەو کەسانەن کە فەرمانی “ڕەمی کردن”ی تاکی کوردیان دەدا. ئەوان بوون جەرگی هەزاران دایکیان سوتاند و شکۆی خێزان و ژنی کوردیان لە پێناو داهاتی خاڵە سنوورییەکاندا هەڕاج کرد. لەو چوار ساڵە نەفرەتییەدا (١٩٩٤-١٩٩٨)، هیچ پیرۆزییەک نەمایەوە کە نەیشکێنن؛ تەنانەت دەرگای ماڵەکەشیان بۆ سوپای بێگانە واڵا کرد تا بێن و براکانیان بۆ تێکبشکێنن.

بکوژانی دوێنێ؛ حەکیمەکانی ئەمڕۆ
ئەوەی ویژدان دەهەژێنێت، ئەوەیە کە دوای ئەو هەموو خوێنڕشتن و کاولکارییە، بکوژەکان لە “واشنتۆن” و “هەولێر” و “سلێمانی” پێکەوە دانیشتن، ماچی یەکتریان کرد و خاکی کوردستانیان وەک میراتی باوکیان لە نێوان خۆیاندا دابەش کرد. بێشەرمییەکەیان گەیشتە ئاستێک، وەک بڵێی هیچ نەیانکردبێت، ئەمڕۆ باس لە “مافی مرۆڤ” و “حوکمڕانیی ڕەشید” دەکەن. وا دەزانن بە ڕێککەوتنی سیاسی، خوێنی ئەو هەزاران گەنجە وشک دەبێتەوە؟ نا! هەر دڵۆپە خوێنێک کە ڕژا، وەک مۆتەکەیەک بەسەر خەوی کورسییەکانتانەوە دەمێنێتەوە.

کۆمەڵگای مەدەنی و ئەرکی دادگاییکردن
ئێستا کاتی ئەوە هاتووە کە کۆمەڵگای مەدەنی و ڕێکخراوە یاساییەکان لە قۆناغی “بێدەنگی” دەربچن. پێویستە ئەم دۆسیەیە ببرێتە دادگا ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان. لێبوردنی سیاسیی نێوان حیزبەکان، مافی کەسیی قوربانییەکان نافەوتێنێت. دەبێت بکوژان و هەڵگیرسێنەرانی ئەو شەڕە، نەک وەک “سەرکردە”، بەڵکو وەک “تاوانباری جەنگ” مامەڵەیان لەگەڵ بکرێت. هیچ نیشتمانێک ئارامی بەخۆیەوە نابینێت تا ئەو کاتەی “سزادان” جێگەی “دەستخۆشی” دەگرێتەوە.

کۆتایی: پرسیارێک بۆ مێژوو
براکوژی تەنیا بیرەوەرییەکی سیاسی نییە؛ برینێکی کراوەیە لە جەستەی کوردستاندا. دادگای ڕاستەقینە، تەنیا هۆڵی دادوەرەکان نییە، بەڵکو ویژدانی ئەو میللەتەیە کە هێشتا ئازاری ئەو ساڵانەی لە بیر نەکردووە. مێژوو ڕەحم بە کەس ناکات و نەوەکانی داهاتوو هەمیشە ئەم پرسیارە لەو سەرکردایەتییە دەکەن:
«ئایا هیچ کورسییەک لەم دنیایەدا شایەنی ئەوە بوو، کە نیشتمانی لە پێناودا بکوژرێت؟»
دادگای مێژوو هێشتا کراوەیە، و حەقیقەت تەنیا چاوەڕێی کات دەکات بۆ ئەوەی بڕیاری کۆتایی بدات.

هێمن عەلی

هەواڵی دادگاییکردنی “عەجاج ئەلتکریتی”، قەساب و سەفاحەکەی زیندانی نوگرە سەلمان، برینە قووڵەکانی مێژوویەکی تاڵی بۆ کورد کولاندەوە. بەڵێ، ڕاستە؛ ئەو تاوانبارە، دوژمنێکی دڕندەی بێ‌بەزەیی بوو کە دەستی بە خوێنی هەزاران ڕۆڵەی بێتاوانی ئەم نەتەوەیە سوورە. چەسپاندنی یاسا و دادگاییکردنی ئەم جەلادە، کەمترین دڵنەواییە بۆ کەسوکاری ئەنفالکراوان. بەڵام، کاتێک چەپڵە بۆ دادگاییکردنی دوژمنێکی بێگانە لێ دەدەین، پرسیارێک وەک زللەیەک بە ڕووی ویژدانی نەتەوەییماندا دەتەقێتەوە: ئەی سەفاحەکانی ناوماڵی خۆمان چی؟!

سەفاحەکانی شەڕی ناوخۆ
بۆچی تەرازووی دادپەروەری تەنیا بۆ دوژمنە دەرەکییەکان کار دەکات، بەڵام لە ئاست تاوانبارانی ناوخۆدا کوێر و لاڵە؟ ئەی ئەو تاوانبارانەی شەڕی ناوخۆ بۆ دادگایی ناکرێن؟ ئەوانەی بە ناوی “کوردایەتی”یەوە، بە هەزاران گەنجی ئەم نیشتمانەیان بە کوشت دا و دەیان هەزار دایکی کوردیان جەرگبڕ کرد. ئایا خوێنی ئەو گەنجانەی بە دەستی برای خۆیان ڕژا، کەمترە لە خوێنی قوربانیانی نوگرە سەلمان؟ بکوژی شەڕی ناوخۆ، هەر بکوژە، ئیتر چ جیاوازییەکی هەیە بە جلی کوردییەوە فیشەکی تەقاندبێت یان بە جلی سوپای بەعسەوە؟
جاش و موستەشارەکان: سەفاحەکانی خاوەن ئیمتیاز
ترسناکترین گاڵتەجاڕیی مێژوو و گەورەترین سووکایەتی بە خوێنی شەهیدان لەم نیشتمانەدا ئەوەیە؛ “عەجاج ئەلتکریتی”ی بێگانە بە تاوانی ئەنفال بخرێتە قەفەسی دادگاوە، بەڵام ئەو جاش و موستەشارە کوردانەی بوونە چاوی ڕێنوێنیکەری دەبابەکانی بەعس و مەرگیان هێنایە ناو جەرگەی گوندەکانمان، لەوپەڕی ئازادیدا بژین! ئەوانەی ماڵ و خاکیان ڕادەستی ئاگر و پۆستاڵی دوژمن کرد و بە دەستی خۆیان پەتی سێدارەیان خستە ملی براکانیانەوە، ئەمڕۆ لەبری زیندان، لەسەر تەختی کۆشک و تەلارەکان دانیشتوون و بە پارەی دزراوی ئەم گەلە، وەک “پاڵەوان” بەسەر سەرمانەوە نمایش دەکرێن. لەم نیشتمانەدا، خیانەتەکانیان نەک هەر نەچووە ناو پەڕاوی لێکۆڵینەوەی هیچ دادگایەک، بەڵکو لەژێر عەبای دەسەڵاتدا، ناپاکیەکانیان تواوەتەوە و کراوەتە مێدالیای شکۆ بە سنگیانەوە!

برسیکردنی گەل: جۆرێکی تری ئەنفال
تاوان تەنیا ڕشتنی خوێن و ئەشکەنجەی جەستەیی نییە؛ برسی کردنی گەلێک و دزینی نانی منداڵەکانی، جۆرێکی تری ئەنفالە. پرسیارە گەورەکە ئەوەیە: کێ دادگایی ئەو کەسانە دەکات کە نەوت و سامانی گشتییان کردە میراتی بنەماڵەیی؟ ئایا دزینی سامانی میللەت و بڕینی مووچەی هاوڵاتییان، تاوانێک نییە شایەنی دادگاییکردن بێت؟ ئەو دەسەڵاتەی قووتی میللەت دەبات، لە ڕووی مۆڕاڵییەوە هیچ جیاوازییەکی لەگەڵ ئەو سەفاحەدا نییە کە گیانی میللەت دەبات.

سەفاحی بێگانە لە زیندان، سەفاحی ناوخۆ لەسەر کورسی
ناکرێت جەلادێکی عەرەب لە زیندان بێت و دادگایی بکرێت، بەڵام سەفاحێکی کورد لە لوتکەی کورسییەکەیدا بێت و چەپڵەی بۆ لێ بدرێت. تا ئەو ڕۆژەی بکوژانی شەڕی ناوخۆ، جاشە ئەنفالچییەکان، و دزەکانی سامانی نیشتمان نەبرێنە بەردەم دادگایەکی سەربەخۆ، داواکردنی دادپەروەری تەنیا دروشمێکی درۆینەیە.
ئەگەر تەرازووی دادپەروەری تەنیا بۆ دوژمن هەڵبسەنگێت، ئەوە ناوی دادپەروەری نییە؛ ناوی تۆڵەیە. چونکە نەتەوەیەک کە سەفاحەکانی خۆی لەبیر دەکات، مێژوو هەرگیز لەبیری ناکات و دووبارە هەمان خوێن بەسەر لاپەڕەکانیدا دەڕژێنێت.

نووسینی: هێمن عەلی

بۆ خوێندنەوەی ئەم گۆڤارە کلیکی ئێرەبکەن..

نیوولیبرالیزم چۆن کۆتایی بە پاشماوەکانی ئازادی هێنا؟

لە سیستمە دیمۆکراتییەکاندا، سانسۆر و پڕوپاگەندە مەرج نییە تەنیا پشت بە سەرکوتکردنی ڕاستەوخۆ وەک سڕینەوە یان زیندانیکردن ببەستن، بەڵکو پەنا دەبەنە بەر شێوازی فێڵبازانەتر وەک “تەقینەوەی زانیاری” و پەراوێزخستن.
زۆربەی کات سانسۆر لەم کۆمەڵگایانەدا “ئاسۆییە”، واتە تاکەکان لە دژی یەکتر بەکاری دەهێنن، نەک تەنیا “ستوونی” بێت لە حکومەتەوە بۆ هاووڵاتیان. یەکێک لە نموونە دیارەکان لێرەدا ئەوەیە کە بە “سڕینەوەی کولتووری” (Cancel Culture) یان هێرشە دیجیتاڵییەکان دەناسرێت؛ لێرەدا بە یاسا ڕێگریت لێ ناکرێت قسە بکەیت، بەڵکو وات لێ دەکرێت پەراوێز بکەویت یان ناوزڕاو بیت، بەجۆرێک کە خۆت ناچار بیت پاشەکشە بکەیت. لە هەمان کاتدا، خوارزمیتەکانی (Algorithms) سۆشیاڵ میدیا ڕۆڵی سانسۆرچییەکی شاراوە دەگێڕن، ئەوەش لە ڕێگەی زیندانیکردنی بەکارهێنەران لەناو “بڵقە فکرییەکان” کە تەنیا قەناعەتە کەسییەکانی خۆیان بەهێز دەکات، ئەمەش دەبێتە هۆی دابڕانێکی فکری کە وادەکات ڕاکانی بەرامبەر وەک هەوڵێکی دوژمنکارانە بۆ چەواشەکاری بێنە بەرچاو.

نائووم چۆمسکی، یەکێک لە دیارترین بیرمەندە هاوچەرخەکان، ئاماژە بەوە دەدات کە پڕوپاگەندە لە سیستمە دیمۆکراتییەکاندا بریتییە لە دیاریکردنی چوارچێوەیەکی تەسک بۆ گفتوگۆی گشتی؛ تەنیا لەناو ئەم چوارچێوەیەدا ڕێگە بە مشتومڕ و ناکۆکی توند دەدرێت، لە کاتێکدا گومانکردن لە بنەما گەورەکانی سیستمەکە لە دەرەوەی بازنەی لێکۆڵینەوە و گفتوگۆ دەمێنێتەوە. جیاوازی بنەڕەتی لێرەدا لەچاو سیستمە تۆتالیتارەکاندا (گشتگیرەکان) ئەوەیە کە تاکەکان لەژێر دەسەڵاتی تۆتالیتاردا دەزانن کە ڕووبەڕووی چەواشەکاری و پڕوپاگەندەی ئاشکرا دەبنەوە، بۆیە هەوڵ دەدەن لە نێوان دێرەکاندا ڕاستی بدۆزنەوە. بەڵام لە دیمۆکراسییەکاندا، قەناعەتی خەڵک بەوەی کە گوایە تەواو ئازادن، وایان لێ دەکات زیاتر بکەونە ژێر کاریگەری پڕوپاگەندە، چونکە بە شێوەیەکی شاراوە و نادیار کار دەکات.

لە سیستمە دیمۆکراتییەکاندا، میدیا باوەڕپێکراوەکانی وەک (نیویۆرک تایمز) یان (بی بی سی) مەیلیان بەرەو وردبینی و خستنەڕووی ڕاستییەکان هەیە، بەڵام جۆرێک لە “بژاردەکردن” پەیڕەو دەکەن لە دیاریکردنی ئەوەی کام ڕاستی تیشکی بخرێتە سەر و کامەیان پشتگوێ بخرێت. دەکرێت ئەم بژاردەکردنە وەک جۆرێک لە پڕوپاگەندەی ناڕاستەوخۆ یان “نەرم” هەژمار بکرێت. لە بەرامبەردا، میدیا لە سیستمە تۆتالیتارەکاندا وردبینی قوربانی دەکات لەپێناو دڵسۆزی سیاسی یان ئایدیۆلۆژی. کێشەکانی پەیوەست بە سیستمە سەرکوتکەرەکان، وەک مۆدێلی ڕووسی، لەوەدایە کە ئەوان لە ڕوانگەی پێوەرە تایبەتەکانی خۆیانەوە سەیری جیهان دەکەن؛ بەوپێیەی میدیاکانیان لەژێر کۆنترۆڵ و ئاڕاستەکردنی تونددایە، وادەزانن ئەو فرەییەی لە سیستمە دیمۆکراتییە ڕۆژئاواییەکاندا هەیە تەنیا “شانۆگەرییەکەی” بەڕێوەبراوە لە ناوەندێکی یەکگرتووەوە، ئەمەش نیشانەی تێنەگەیشتنی ڕاستەقینەیە لە فرەیی میدیایی لەو کۆمەڵگایانەدا.

لە سەدەی ڕابردوودا، ململانێکان ڕوون بوون؛ بەرەیەک ستایشی “ئازادی” و دیمۆکراسی بۆرژوازی دەکرد، و بەرەیەکی تۆتالیتار کە بە “مەقەس” و زیندان سانسۆری پەیڕەو دەکرد. بەڵام ئەمڕۆ دەمامکەکان کەوتوون و شێوازەکان تێکەڵ بوون، تاوەکو نیوولیبرالیزم ڕووە هەرە دڵڕەقەکەی خۆمان نیشان بدات: سیستمێک کە پێویستی بە زیندانیکردنی جەستەت نییە تا ئەو کاتەی توانای “سڕینەوەی” ئابووری و کۆمەڵایەتیتی هەبێت تەنیا بە فشارخستنە سەر دوگمەیەک.

لیبرالیزمی کلاسیک هەمیشە شانازی بە پیرۆزی تاک و مافە سیاسییەکانی دەکرد، بەڵام لەگەڵ سەرهەڵدانی نیوولیبرالیزم، ئەم تاکە لە “هاووڵاتییەک” کە خاوەن مافی پارێزراو بێت بە دەستوور، گۆڕا بۆ تەنیا “سەرمایەی مرۆیی” یان “بەکارهێنەرێکی” بێ بەرگری. لیبرالیزم لە ناوەوە گنی و داڕما، لەبری شارستانییەت و گفتوگۆ، ئێستا لەژێر سێبەری “دەرەبەگایەتییەکی تەکنیکی” (Techno-feudalism) ی نێوان کیشوەرەکاندا دەژین، کە تێیدا هیچ دەنگێک لە سەرووی دەنگی قۆرخکارییەوە (Monopoly) نییە.

ئەگەر بەراوردێک بکەین لەنێوان ئامرازەکانی کۆنترۆڵ لە سیستمە تۆتالیتارەکان و دیمۆکراسییە نیۆلیبرالەکاندا، دەبینین دڵڕەقی کەم نەبووەتەوە، بەڵکو “تەکتیکەکانی” گۆڕاون. لە سیستمە تۆتالیتارەکاندا سانسۆر بە “ستوونی” و ئاشکرا دەمێنێتەوە. دەوڵەت نەیارەکەیە و زیندان ئامرازەکەیە. سەرەڕای ناشیرینییەکەی، بەڵام “ڕوونە” و هۆشیارییەک بۆ بەرگری و گەڕان بەدوای ڕاستیدا لە نێوان دێرەکاندا دروست دەکات. بەڵام لە دیمۆکراسییە نیۆلیبرالەکاندا سانسۆر “ئاسۆیی” و پیسە. نەیارەکەت پۆلیس نییە، بەڵکو “خوارزمیت” و “دەستەی کارگێڕی کۆمپانیاکانە”. لێرەدا زیندانی ناکرێیت چونکە ڕەخنەت لە دەسەڵات گرتووە، بەڵکو لە کارەکەت دەردەکرێیت، هەژمارە بانکییەکانت دادەخرێن، و لە فەزای دیجیتاڵی دەردەکرێیت بە بیانووی “پێشێلکردنی مەرجەکانی خزمەتگوزاری”.

سەروەری کۆمپانیاکان لە سەرووی سەروەری دەستوورەکانەوە
نیوولیبرالیزم گەیشتووەتە قۆناغی “خۆماڵیکردنی” کایەی گشتی بۆ بەرژەوەندی قۆرخکارە گەورەکان. پەرلەمانەکان کە ڕۆژێک گۆڕەپانی یاسادانان بوون، ئەمڕۆ بوونەتە تەنیا نووسینگەیەک بۆ پەسەندکردنی ئەوەی “لۆبییە” داراییەکان دەیسەپێنن. چیتر یاساکان بۆ پاراستنی ئازادی ڕادەربڕین نانووسرێن، بەڵکو بۆ پاراستنی “مۆدێلی قازانجخوازانەی” کۆمپانیاکانن.
مەترسیدارترین شت لەم سیستمەدا “تایبەتکردنی سەرکوتە” (Privatization of Repression). کاتێک پلاتفۆرمێکی تەکنەلۆژی زەبەلاح یان کارتێلێکی دارایی بڕیاری “سڕینەوەی” کەسێک دەدات، ئەوا جۆرێک لە “لە سێدارەدانی نەرم” پەیڕەو دەکات. لە سیستمە تۆتالیتارەکاندا، ڕەنگە زیندانی وەک پاڵەوان بێتە دەرێ، بەڵام لە نیوولیبرالیزمدا، بڕینی بژێوی و تێکدانی ناوبانگی دیجیتاڵی، مرۆڤ دەگۆڕێت بۆ “تەرمێکی مەدەنی” کە لە کۆمەڵگایەکدا دەجووڵێتەوە کە دان بە بوونی کەسێکدا نانێت ئەگەر خاوەنی “ئیعتیبار” یان “پلاتفۆرم” نەبێت.

لەو دیمۆکراسییانەی لەسەر بنەمای سەرمایەداری دامەزراون، “بازاڕ” وەک بزوێنەری سەرەکی سانسۆر دادەنرێت. میدیاکان، وەک دامەزراوەی بازرگانی، زۆربەی کات ئاڕاستەکانیان بەستراوەتەوە بە سەرچاوەی داراییانەوە. ئەمە بە ڕوونی لەو کۆنترۆڵەدا دەردەکەوێت کە ڕیکلامکەران هەیانە؛ ڕەنگە کەناڵێکی هەواڵ خۆی بەدوور بگرێت لە ڕووماڵکردنی لێکۆڵینەوەیەکی بنکۆڵکاری دەربارەی پیسبوونی ژینگەیی کە کۆمپانیایەکی گەورە دروستی کردووە، ئەگەر ئەو کۆمپانیایە سەرچاوەی سەرەکی دارایی ڕیکلامەکانی بێت. هەروەها دەبینرێت کە گەیشتن بە زانیاری هەندێکجار بەستراوەتەوە بە جۆرێک لە دڵسۆزی؛ ئەو سیاسییەی زانیاریی لایە، زانیاری دەداتە ئەو ڕۆژنامەنووسەی کە پەیوەندییەکی دۆستانەی لەگەڵ دەپارێزێت. لە بەرامبەردا، ئەو ڕۆژنامەنووسەی پرسیاری سەخت دەکات، ڕەنگە خۆی لە چاوپێکەوتنە تایبەتەکاندا بێبەش کراو ببێنێتەوە، ئەمەش کاریگەری نەرێنی دەبێت لەسەر پێگەی پیشەیی و توانای کێبڕکێی لە جیهانی میدیادا.
جیاوازی جەوهەری لێرەدا ئەوەیە کە سانسۆر لە دیمۆکراسیدا هەمیشە پێویستی بە “پۆلیسێک” نییە لە پشت نووسەرەوە بوەستێت، بەڵکو تەنیا پێویستی بە “سیستمێکی هاندان” (Incentive system) هەیە کە بێدەنگی بکاتە بژاردەیەکی ئارامتر و پڕقازانجتر لە قسەکردن.

دڕندەیی بێ شیشەکانی زیندان

ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین “داڕووخانی” ئەو بەهایانەیە کە شارستانییەتی مۆدێرنی لەسەر بونیاد نراوە. “داروینیزمی کۆمەڵایەتی” شوێنی شارستانییەتی گرتووەتەوە؛ بەهێز ئەوەیە کە خاوەنی داتا و پارەیە، و لاوازیش بە بێدەنگی دە پان دەکرێتەوە.
لە کاتێکدا هاووڵاتی لە سیستمی تۆتالیتاردا چاودێری دیوارەکانی زیندانەکەی دەکات، هاووڵاتی لە “دیمۆکراسی نیۆلیبرال”دا وا دەزانێت ئازادە، لە کاتێکدا بە زنجیرە نادیارەکانی قەرز، پاشکۆیەتی وەزیفی، و سانسۆری خوارزمیتەکان بەستراوەتەوە. سەردەمی “ئازادی” وەک مافێکی مرۆیی کۆتایی هات، تا ببێتە تەنیا “ئیمتیازێک” کە دەبەخشرێتە ئەوانەی گوێڕایەڵن و لە یاخیبووەکان دەسەنرێتەوە. ڕەنگە شێوازەکان جیاواز بن، بەڵام جەوهەرەکە یەکە: توندکردنی کۆنترۆڵ بەسەر مێشکدا لە ڕێگەی هەڕەشەکردن لە گەدە و بوونی مرۆڤەوە.

نۆێترین بەرهەمم، نامیلکەی ” بەرهەمداریی کاری دیجیتاڵی لەڕوانگەی مارکسیستیەوە” لە لایەن” دەزگای ئایدیا بۆ فکرو لێکۆڵینەوە” لە کوردستان
لەچاپ دەرهات. ئەم نامیلکەیە پێشتر بەزمانەکانی ئینگلیزی، ئەڵمانی، ئیسپانی، فەرەنسی، عەرەبی لەسایتە جیهانییە گەورەکاندا بڵاوکراوەتەوە. نامیلکەکە تیشک دەخاتە سەر ئەوەی ئایا شێوەی کار، لەبوارەکانی ئۆنلاین، دیجتاڵیدا دەتوانێت بە بەرهەمدار ئەژمار بکرێت لە ڕوانگەی یاساکانی بەهای مارکسەوە؟ بەواتایەکی تر ئایا کار لەم بوارەدا دەتوانی زێدەبەها بەرهەمبهێنێت؟ ئەوەی جێگای سەرنجە ئەم توژینەوەیە لەلایەن یەکێک لەئەکادیمیاکانی مارکسیستی جیهانیەوە بۆداچوونی لەسەر کراوە و پشتڕاست کراوەتەوە. دەتوانن نامیلکەکە لەڕێگای ” دەزگای ئایدیا” وە لە سلێمانی ، بەژمارە تەلەفونی 0770956990 بەدەستبهێنن.
لەگەڵ ڕێزو پێزانینی زۆر بۆ ” دەزگای ئایدیا” کە ئەم کارەیان بۆ بەئەنجام گەیاندم. هەروەها سوپاسی هاوڕێم ”محمود حلاق” دەکەم کەهاوکاری زۆری کردم لەم کارەدا.
کاوە کەریم

ڕۆژ بەڕۆژ قەیرانەكان، لەم وڵاتە بەرەو زیاتر دەڕۆن . قەیران هەمو كونج و قوژبنێكی ئەم وڵاتەی داگیر كردووە. ئایا ئەم قەیرانانەتاكەی بەردەوام دەبن؟ تاكەی خەلڵك بەخۆی دادەچێتەوەو هەرتەماشاكەر نابێت؟ چونكە هەتا ئێستا لەدوای ئەم هەموو ساڵە لەم قەیرانە یەك بەدوای یەكانە، خەلك تەنها تەمەشاكەرەو هەڵوێستی زۆر جدی و جێی باسی نیە. بەتایبەتی لەم قەیرانەی ئەوم دوایە بەناوی پڕۆژەی ڕوناكی، كەوا دەسهەڵاتدانی كوردستان ،دروستیان كردووە ، بۆ دۆشین و بڕینی بەركی هاوڵاتیانی كوردستان. بەڵام بەداخەوە هاوڵاتیان هەڵوێستێكی گشت گیریان نیە دژی ئەم دەسهەڵاتە بەداخەوە. هەربۆیە دەسهەڵاتدارانی كوردستانیش ،بێ باكن و گوێی بەهیچ شتێك نادەنو،هەروەها ڕێگایانیش بۆ خۆش بووە لەدروست كردنی، هەرقەیران و كێشەیەك بۆهاوڵاتیان، بۆیە دەپرسم تاكەی ئەم قەیرانانە بەردەوام دەبن لەم وڵاتە؟ من پێم وایە هەتاوەك و هاوڵاتیانی كوردستان بەجدی هەڵوێست وەڵ نەگرن و خەم لەحاڵی خۆیان نەخۆن، بەشێوەیێكی زۆر توند هەڵوێست دژی ئەم دەسهەڵاتە وەڵ نەگرن، قەیرانەكان بەردەوام دەبن و هەروەها قەیرانی زۆر زیاتر و سەخت ترد دروست دەبێت.
سودی دەسهەڵات لە یەك نەگرتویی خەلك یەك نەگرتویی خەڵك ، سودی یەكجار زۆری هەیە ، بۆدەسهەڵات دارانی كوردستان. چونكە ، وای كردووە دەنگی ناڕازی یەكجار كەم بێت ، هەروەها وای كردووە ، قەیران لەدوای قەیران زۆر بەئاسانی تێپەڕێت و دەسهەڵات بۆی بچێتە سەر. هەروەها دەنگی شەقامیش ئەو كاریگەریەی نەماوە بەهۆی ئەم یەك نەگرتوییە. دەسهەڵاتیش كاتێك سەیر دەكات خەڵك بەم شێوەیە ڕەفتار دەكات، زیاتر بێباك بووە لەبەردەم ئەم هەموو ، قەیران و كێشەیەی بۆخەڵكی درووست كردووە و بگرە هەر گوێشی ناداتێ. چونكە هیچ فشاری لەسەرنیە. هەربۆیە پێویستە خەڵك ی لەبەرامبەر ئەم هەموو قەیران و كێشەیەی ڕوبەرووی خەڵك بۆتەوە، بێدەنگ نەبێت و لە هەموو ئاستەكانی كۆمەڵگا، یەك گرتوو یەك هەڵوێست بن ، بۆئەوەی فشاری زۆر بكەوێتە سەر دەسهەڵات بۆئەوەی كێشەو قەیرانەكان، چارەسەر بكەن، چونكە لەهەموو وڵاتێك ئەگەر هات و خەڵك یەك هەڵوێست و یەك گرتوو نەبو، ئەوا كێشە لەدوای كێشەو قەیران لەدوای قەیران ، درووست دەبێت، بەتایبەت لەوڵاتی خۆمان پێویستە خەڵك بەخۆی دا بچێتەوە یەك گرتوو بێت دژی ئەم دەسهەڵاتە . بۆئەوەی هەرنا كێشەو قەیرانەكان كەم ببیتەوە، هەمیشە هەڵوستی خەڵك و دەنكی ناڕازی كاریگەری دەبێت لەسەر دەسهەڵات.

خەونی گەورەی پارتی، و بەتایبەت مەسعود بارزانی، ئەوە بوو هەرێمی کوردستان بکاتە کۆپییەکی میرنشینەکانی خەلیج. نەخشەکە ڕوون بوو: دابەشکردنی جومگەکانی حوکمڕانی بەسەر خێزانەکەیدا؛ خۆی وەک مەرجەع، نێچیرڤان بارزانی وەک سەرۆکی هەرێم، مەسرور بارزانی وەک سەرۆکی حکومەت، و دەزگا ئەمنییەکانیش بۆ کوڕەکانی تری بنەماڵە. بەڵام ئەمڕۆ، ئەم مۆدێلە لەبری ئەو خەونە، تووشی ئیفلاسێکی سیاسی و ئابووری بووە. ڕێک هاوشێوەی قۆناغی کۆتایی دەوڵەتی عوسمانی، پارتیش بووەتە “پیاوە نەخۆشەکە”ی کوردستان و لە سێ بەرەوە ڕووبەڕووی داڕمان بووەتەوە:

یەکەم: هەرەسی سەروەریی ئابووری (گۆشەگیربوون لە بەغدا)
سەردەمی “سازانی پشت پەردە” کۆتایی هاتووە. بەغدای تازە بە بڕیارەکانی دادگای فیدراڵی، کۆتایی بە وەهمی ئابووریی سەربەخۆ هێنا. دوای ڕاگرتنی هەناردەی نەوتی هەرێم و بڕیارەکانی پەیوەست بە “تەوتین”کردنی مووچە لە بانکە فیدراڵییەکاندا، پارتی کۆنتڕۆڵی بەسەر شادەماری داهاتدا لەدەست داوە و بۆ بچووکترین خەرجی، بەتەواوی کەوتووەتە ژێر ڕەحمی ناوەند.

دووەم: سەرکوتکردن وەک جێگرەوەی شەرعییەت (قەیرانی بادینان)
کاتێک دەسەڵات لە ڕووی ئابوورییەوە شکست دەهێنێت، زۆرجار پەنا بۆ ئامرازە ئەمنییەکان و زیندان دەبات. مامەڵەکردن لەگەڵ چالاکوانان و بەردەوامبوونی بەندکردنی شێروان شێروانی، هاوکات لەگەڵ چاودێریکردنی وردی ئەمنییانەی هاووڵاتیان، وێنەیەکی سیستەمە سەرکوتکارە کلاسیکییەکانی دروست کردووە. ڕاپۆرتەکانی Amnesty International و Human Rights Watch کە دادگاکانی هەرێم بە “نادادپەروەر” ناو دەبەن، درزێکی قووڵی لە شەرعییەتی ناوخۆیی و دەرەکیدا دروست کردووە.

سێیەم: فشاری یاسایی ئەمریکا و پرسی “کارتە سپییەکە”
پارێزبەندییە نێودەوڵەتییەکە خەریکە گۆڕانکاریی بەسەردا دێت. بەپێی ئەو سکاڵا یاساییانەی لە دادگاکانی ئەمریکا (وەک دادگای ویلایەتی دێلاوێر) تۆمارکراون دژی بەرپرسانی باڵای وەک مەسرور بارزانی، مەنسور بارزانی و وەیسی بارزانی، هەرچەندە کەیسەکان تا ئێستا لە قۆناغی سەلماندنی کۆتاییدا نین، بەڵام پەیامەکە ڕوونە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە چاوپۆشیکردنی سیاسیی واشنتۆن لەسەر پێشێلکاری و گەندەڵی چیتر وەک جاران ئاسان نییە و کەس لەسەروو لێپرسینەوەی یاساییەوە نابێت.

دەرئەنجامێکی چاوەڕوانکراو

پارتی لە نێوان چەپۆکی یاسایی بەغدا، لێپرسینەوەکانی دادگاکانی ئەمریکا و تووڕەیی خەڵکی ناوخۆدا گەمارۆ دراوە. ئەو مۆدێلە خێزانییەی دەیویست وڵات وەک میرنشینێکی خەلیجی لێ بکات و دەسەڵات بەسەر بنەماڵەکەیدا دابەش بکات، ئێستا ڕووبەڕووی ڕاستییەکی تاڵ بووەتەوە. مێژوو سەلماندوویەتی؛ هەر دەسەڵاتێک ئابوورییەکەی بدۆڕێنێت، پشتگیریی دەرەکی لەدەست بدات و تەنیا بە زەبری زیندان بمێنێتەوە، زوو یان درەنگ، ڕێک وەک چۆن عوسمانییەکان بە دەردی “پیاوە نەخۆشەکە” لەناوچوون، ئەمیش مەترسیی ئەوەی لەسەرە بەرەو هەمان چارەنووسی مێژوویی بەڕێ بکەوێت

لە ساڵی ١٦٠٥دا، “شایلۆک” لە دادگای ڤینیسیا بە چەقۆکەیەوە وەستابوو، داوای “پاوەندێک لە گۆشتی مرۆڤ”ی دەکرد وەک وەفایەک بۆ ئەو گرێبەستەی کە بازرگان “ئەنتۆنیۆ” بە ویستی خۆی واژۆی کردبوو. ئەمڕۆ، لە ساڵی ٢٠٢٦دا، هەموومان لەبەردەم شاشەکانماندا وەستاوین و بە ساردییەوە کلیک لەسەر دوگمەی “لەسەر مەرج و ڕێساکان ڕازیم” دەکەین، بۆ ئەوەی مافگەلێک بدەین بە کۆمپانیاکانی تەکنەلۆژیا و دارایی کە ڕەنگە لە چەقۆکەی شایلۆک کەمتر دڕندە نەبن، بەڵام بە زمانێکی یاسایی شیکتر پێچراونەتەوە.
کاتی ئەوە هاتووە دووبارە سەیری شێوازی وانەگوتنەوەی شانۆگەری “بازرگانی ڤینیسیا” بکەینەوە و لەو گێڕانەوە سوننەتییە تێپەڕین کە وەک چیرۆکێکی سەرکەوتنی چاکە بەسەر خراپەدا نیشانی دەدات. پێویستە ئەمڕۆ وەک وۆرک شۆپێکی پراکتیکی سەیری بکەین کە ڕوونی دەکاتەوە چۆن یاسا دەتوانێت ببێتە ئامرازێک بۆ تیرۆرکردنی قوربانی بە شێوازێکی دەمامکدراو و لەژێر پەردەی شەرعییەتە ڕواڵەتییەکەیەوە.
دەست هەڵبگرن لە لۆمەکردنی “شایلۆک”. ئەو سوودخۆرە دەرکراوەی ناو کۆڵانەکانی ڤینیسیا، تەنها ئاماتۆرێکی سەرەتایی بوو بە بەراورد لەگەڵ “دڕندەکانی گرێبەست” کە ئەمڕۆ لەناو هەوربڕەکانەوە ژیانمان بەڕێوە دەبەن. لە شانۆگەرییەکەی شکسپیردا، ململانێکە خوێناوی و ڕوون بوو، بەڵام ئەمڕۆ چەوسانەوە بەرگی “بەزەیی” پۆشیوە و جانتایەکی پارێزەری لوکسی بەدەستەوەیە. یاساش – وەک هەمیشە – بەزەیی بە گەوجەکاندا نایەتەوە، بەڵکو مۆڵەت دەداتە فێڵبازەکان بۆ ئەوەی پێستیان بە شێوەیەکی یاسایی دابماڵن.
ئەوەی “پۆورشیا” لە دادگای ڤینیسیادا ئەنجامی دا، بەرجەستەکردنی دادپەروەری نەبوو وەک ئەوەی وێنا دەکرێت، بەڵکو جۆرێک بوو لە تیرۆری یاسایی نەرم و شاراوە، کە دەنگدانەوەکەیمان لە واقیعی هاوچەرخماندا دەبینینەوە؛ ئەو شوێنەی یاساکان بە خوێنێکی ساردەوە بەکاردێن بۆ ناچارکردنی تاکە سادەکان تا واژۆی گرێبەستە ئەلیکترۆنییە درێژ و ئاڵۆزەکان بکەن، پاشان یەکەم هەڵە یان دواکەوتن دەقۆزرێتەوە بۆ هەڵمژینی بەشێکی گەورە لە ژیان و شکۆیان.
ئەو ئازارە ڕاستەقینەیەی ئەم شانۆگەرییە دەری دەخات، تەنها لە وێنەی “شایلۆک” وەک جێبەجێکارێکی توندی سەختترین جۆری تۆڵەسەندنەوەدا نییە، بەڵکو لەو دووڕووییەدا کورت دەبێتەوە کە دەوری ئەو کۆمەڵگەیەی داوە کە چەپڵە بۆ سەرکەوتنەکەی پۆورشیا لێ دەدەن و چاو لە ئاکامە نەرێنییەکانی گوتارەکەی دەپۆشن. “پۆورشیا” تەنها بەرجەستەکردنێکی پێشوەختەی نموونەی “پارێزەری کۆمپانیاکانە”؛ ئەو پیشەگەرەی کە هونەری قایلکردن بە لای ڕاستدا دەزانێت بە بەکارهێنانی زمانێک کە پڕە لە بەزەیی و میهرەبانی، لە کاتێکدا بە لای چەپدا کار لەسەر یاری کردن بە کەلێنە یاساییەکان دەکات بۆ وەشاندنی گورزی کەمەرشکێن.
ئێمە ئێستا لە جیهانێکداین کە هێشتا نموونەی پۆورشیا تێیدا پیرۆز دەکرێت؛ جیهانێک کە ڕێگە بە دەسەڵات و پارە دەدات ئیمتیازی دووبارە ئاراستەکردنەوەی وشەکان بۆ بەرژەوەندی خۆیان و ڕزگارکردنی هاوبەشەکانیان هەبێت، لە کاتێکدا یاسا دەگۆڕێت بۆ ئامرازێکی سەرکوتکردن بۆ ئەوانەی سەر بەم بازنەی ئیمتیازاتە نین.
ئەمە تەنها چیرۆکێکی کۆن نییە کە لاپەڕەکانی ئەدەب دەیگێڕنەوە، بەڵکو ڕەنگدانەوەیەکی زیندووی ئەو واقیعەیە کە پێوەی دەناڵێنین کاتێک یاسا دەبێتە چەکێک دژی چینە لاوازەکان، و بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە کەسی و بژاردەکان (نوخبە) لەژێر پەردەی شەرعییەت و دادپەروەریدا بەکاردێت. دەبێت واز لە پیرۆزکردنی پۆورشیا وەک پاڵەوان بهێنین و قووڵتر سەیری چینەکانی ئەم دووڕووییە کۆمەڵایەتی و یاساییە بکەین کە هێشتا شانۆگەرییەکەی شکسپیر بە ڕەوانبێژییەک دەری دەخات کە لەگەڵ سەردەمی ئێمەشدا دەگونجێت.
هاوڕێیان، دەستەواژە بەناوبانگەکەی “یاسا ناتوانێت پارێزگاری لە گەوجەکان بکات” تەنها بەرجەستەکردنێکی ئاشکرای بێشەرمی مرۆڤە؛ ئەو دەستەواژەیەی کە لە ناخیدا دانپێدانانێکی ناڕاستەوخۆی تێدایە کە “یاسا لە کرداردا، نەک لە گفتاردا، بۆ ئەوە دانراوە کە پارێزگاری لە فێڵبازەکان بکات بەرامبەر ئەوانەی ژیرییان کەمترە”. ئەمەش وامان لێ دەکات بپرسین: ئایا جیاوازییەکی جەوهەری هەیە لە نێوان چەمکی موجەڕەدی “پاوەندێک گۆشت” – کە چەقی یەکێک لە خەمناکترین هەڵوێستەکانی ئەدەبی شکسپیر بوو – و ئەو سوودە بانکییە مەحاڵانەی کە مووچەی ڕەنجدەران بێ بەزەیی دەخۆن؟ یان لە نێوان ئەو چەقۆ تیژەی جاران گۆشتی دەبڕی و ئەو ئەلگۆریتمە چاودێرییە نوێیانەی کە تایبەتمەندییەکانمان لە ڕۆژی ڕووناکدا دەدزن، لە بەرامبەر وەهمی ئەپڵیکەیشنە بێبەرامبەرەکاندا؟
تاکە ڕاستییەک کە خۆی دەسەپێنێت ئەوەیە کە ئێمە شایەتی سەردەمێکی نوێی سەرکوتکردنین؛ کە تێیدا ئامرازەکان گۆڕاون، “ئەلگۆریتمە ساردەکان” جێگەی “چەقۆی هەڵکێشراویان” گرتووەتەوە، بەڵام ئەنجامەکە هەر یەکە: قوربانییەک کە لە ڕووی ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە خوێنی لێ دەچۆڕێت.
لەو چوارچێوەیەدا، وادیارە ئێمە لە سەردەمێکی سەیردا دەژین کە نەوەیەک پەروەردە دەکەین پێیان وابێت زیرەکی بریتییە لە توانای ڕاوکردنی “کەلێنەکان” لەبری بونیادنانی پایەکانی “دادپەروەری”. هەموومان بە پلەی جیاواز بووینەتە وەک ئەنتۆنیۆ؛ ئەو سەرکێشە سادانەی کە واژۆیان لەسەر کاغەزێکی سپی کردووە کە کۆنترۆڵی تەواو دەداتە کۆمپانیا چاوچنۆکەکان، کە نەک هەر مەیخانە و مەیەکەیان هەیە، بەڵکو دادوەر و جەلادەکەش هیی ئەوانن.
ئەمە واقیعێکی تاڵە، چونکە شایلۆک جاران کەیسەکەی دۆڕاند چونکە جوولەکە بوو لە کۆمەڵگەیەکدا کە دەمارگیری مەسیحی هەبوو. بەڵام ئەمڕۆ، تاک مافەکانی لەدەست دەدات چونکە مرۆڤێکە لەناو کۆمەڵگەیەکی دیجیتاڵیدا دەژی کە تینووی داتا و کۆدەکانە؛ کۆمەڵگەیەکی وشک کە دان بە هیچدا نانێت جگە لە هێما موجەڕەدەکان و ژمارە ڕەقەکان.
با چیتر بە بریقەی جەلادەکان و وێنە دەستکردەکانیان هەڵنەخەڵەتێین. پۆورشیا هەرگیز ئەو پیرۆزە نەبووە کە هەندێک کەس وێنایان کردووە، بەڵکو چەرخێکی هەمیشەیی بووە لە ماشێنی چەوسانەوە کە تەنها خزمەتی بەرژەوەندی بژاردە دەوڵەمەندەکان دەکات کە دەستیان بەسەر ساماندا گرتووە.
تۆش، هەرجارێک کە بێ وردبوونەوە کلیک لەسەر بژاردەی “هاوڕام” دەکەیت، دەرگایەک بەرەو جیهانێکی ئارام و پڕ لە خزمەتگوزاری ناکەیتەوە وەک ئەوەی بۆت وێنا کراوە، بەڵکو بە ویستی خۆت دەچیتە ناو مەیدانی چەوسانەوەیەکی سیستماتیک لەژێر ناوی یاسا چەواشەکارەکاندا.
ئەم ڕەزامەندییە تەنها دەروازەیەکە بۆ چوونە ناو “سەربڕخانەیەکی یاسایی”، کە تێیدا دادپەروەری چەمکێکی ڕێژەییە و بەزەیی بووەتە تەنها دروشمێکی بازاڕکردنی بێ ناوەرۆک. تەنها ئەو دەقە چڕ و وردەی کە هەرگیز خۆت ماندوو نەکردووە بە خوێندنەوەی، چەقۆ شاراوەکەی تێدایە؛ ئەو چەقۆیەی بە ئەنقەست وا دروست کراوە کە لەبەرچاوت نەبێت و نەیخوێنیتەوە، لە کاتێکدا دروستکەرانی، یاری بێدەسەڵاتکردنی تۆ بە شارەزایی و توندیی ئەو دەقە بەڕێوە دەبەن.

حەمید کورەچی (Hamid Koorachi)
١٥-٠١-٢٠٢٥
مالمۆ

خواردن هەرگیز تەنیا پێداویستییەکی بایۆلۆژی نەبووە، بەڵکوو زمانێکی بێدەنگ و پاراوە کە مرۆڤەکان بۆ دەربڕینی گەرموگوڕیی خێزان و پاراستنی نەریتە دێرینەکان بەکاریدەهێنن. لە سەرتاسەری جیهاندا، بۆنەکان تەنیا بە ڕێوڕەسمەکان ناناسرێنەوە؛ بەڵکوو خواردن بەشێکی سەرەکیی ئەو نەریتانەیە و هەر نەتەوەیەک لە ڕێگەی ژەمە تایبەتییەکانیەوە، مێژوو و کلتووری خۆی بۆ نەوەکانی داهاتوو دەگوازێتەوە. بەم جۆرە، هەر ڕێوڕەسمێک تامی تایبەتی خۆی هەیە، بەڵام پێش ئەوەی ژەمەکان دەست پێ بکەن، ڕەنگ و دەنگەکان وەک مژدەدەرێکی ڕاستەقینە، هاتنی وەرزە جەژنییەکان ڕادەگەیەنن.

ڕەنگەکان؛ ئەو مژدەیەی پێش بۆنەکان دەگات

لە ئەوروپادا، جەژنەکان زۆر پێش کاتی خۆیان دەبنە میوانی ماڵەکان. چەند هەفتەیەک بەر لە هاتنی کریسمس (Joulu)، شارەکانی فینلەندا بە ڕووناکیی تیشکدەر (Jouluvalot) دەڕازێنرێنەوە. یەکێک لە دیمەنە سەرنجڕاکێشەکان، دەرکەوتنی “تۆنتو”کانە؛ ئەو بوونەوەرە ئەفسانەییە کورتەبنانەی بە کڵاوە سوورەکانیانەوە مژدەی خۆشی دەبەخشنەوە.

لە وەرزە جیاوازەکاندا، بازاڕەکان دەبنە ئاوێنەی کلتوور؛ لە گۆشتی برژاوی “کینکو” بۆ زستان، تا دەگاتە شیرینیی قاوەیی “مامی” (Mämmi) و هێلکە ڕەنگاوڕەنگەکان بۆ بەهار، هەموویان ئامادەکاریین بۆ پێشوازی لە میوانێکی ئازیز.

سروشت لەسەر مێزی فینلەندییەکان
فینلەندییەکان پەیوەندییەکی قووڵیان لەگەڵ گۆڕانی وەرزەکاندا هەیە:

ڤاپپو (Vappu یەکی ئەیار): لەم یادەدا خەڵک بە کڵاوی سپی و خواردنەوەی “سیما” و شیرینیی “مونکی” پێشوازی لە توانەوەی بەفر دەکەن.

یوهانوس (Juhannus جەژنی ناوەڕاستی هاوین): لە درێژترین ڕۆژی ساڵدا، ئاگری مەزن دەکەنەوە و لە کەنار دەریاچەکان خەریکی برژاندنی سۆسج دەبن.

یۆلو (Joulu کریسمەس): کاتێک شار بە گۆرانییە نەریتییەکان پڕ دەبێت، ژەمی سەرەکی بریتییە لە گۆشتی برژاو و جۆرەها خواردنی ناو فڕن (Laatikot).

ئەوروپا: لە بۆنی زەنجەفیلەوە تا ترێی بەخت

ئەڵمانیا بە بازاڕە ئەفسانەییەکانی کریسمس ناسراوە کە بۆنی کێکی زەنجەفیل تێیاندا باڵادەستە. لە ئیسپانیا، خواردنی ١٢ دەنکە ترێ لەگەڵ لێدانی زەنگی کاتژمێری سەری ساڵ بووەتە نەریت بۆ هێنانی بەخت. سویسرییەکانیش لە دەوری مەنجەڵێک پەنیری تواوە (Fondue) کۆدەبنەوە، لە کاتێکدا هەنگارییەکان بە “دۆڵمەی کەلەرم” جەژنەکانیان دەڕازێننەوە؛ خواردنێک کە لێکچوونێکی سەرسوڕهێنەری لەگەڵ یاپراخی کوردەواریدا هەیە.

کوردستان: دەنگی زیرەک و تامی بەیانیانی جەژن

لە کوردستانیش، ڕێوڕەسمەکان بەبێ دەنگ و ئاواز هەرگیز تەواو نابن. کاتێک نەورۆز نزیک دەبێتەوە، پێش ئەوەی چیاکان بە ئاگر سوور بپۆشرێن، دەنگی نەمری حەسەن زیرەک بە گۆرانیی “نەورۆز” لە هەموو ماڵێکدا دەنگ دەداتەوە.

نەورۆز بەبێ یاپراخ تامێکی نییە؛ یاپراخ لێرەدا تەنیا ژەمێک نییە، بەڵکوو هێمایە بۆ بوژانەوەی سروشت. لە جەژنە ئایینییەکانیشدا، خواردنی برنج و شلە (بەتایبەت فاسۆلیا یان قەیسی) لە بەیانیی زوودا، بەرەکەت و جۆش و خرۆشێکی جیاواز بەو ڕۆژە دەبەخشێت.

“بۆ من، هەر کاتێک دەنگی حەسەن زیرەک و بۆنی شلەی قەیسیی بەیانیانی جەژن تێکەڵ دەبن، کات بۆ چەند چرکەیەک ڕادەوەستێت و دەگەڕێمەوە بۆ ناو ئامێزی یادگارییەکانی گەڕەکی ئیسکان و سەیداوەی پیرە هەولێر.”

زمانێکی هاوبەش

ڕاستە گۆرانییەکانی فینلەندا، بۆنی زەنجەفیلی ئەڵمانیا و ئاوازەکەی حەسەن زیرەک لە کوردستان جیاوازن، بەڵام پەیامەکەیان یەکە. خواردن و نەریتەکان ئەو زمانە جیهانییەن کە مرۆڤەکان، لە هەر شوێنێکی ئەم زەوییە بن، بەیەک دەگەیەنن و سنوورەکان دەبەزێنن.

فەرهەنگی وشەکان:

مونکی (Munkki): دۆناتی فینلەندی، لە ناو ڕۆن سوور دەکرێتەوە و بە شەکر دادەپۆشرێت.

کینکو (Kinkku): گۆشتی ڕانی برژاوی بەراز؛ ژەمی سەرەکیی کریسمسە لە فینلەندا.

سیما (Sima): خواردنەوەیەکی لیمۆیی گازداری فرێش، تایبەتە بە جەژنی ڤاپپو (یەکی ئەیار).

مامی (Mämmi): شیرینییەکی قاوەیی لە ئاردی جۆ، هێمای جەژنی قیامەیە لە فینلەندا.

لە زانستە جیاوازەکاندا، لە بیرکارییەوە تا زانستە مرۆییەکان، تێگەیشتن لە کێشەکە بە نیوەی چارەسەر دادەنرێت. ئەم بنەما سەرەکییە لە کاتی شیکردنەوەی دیاردە سیاسییە ئاڵۆزەکاندا گرنگییەکی دوو هێندە پەیدا دەکات. لە فەزای فیکریی ئێراندا، “چەپ” وەک بزووتنەوەیەک کە تەمەنی زیاتر لە سەدەیەکە، لە ڕووی مێژووییەوە بە دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و ڕەخنەگرتن لە سەرمایەدارییەوە بەستراوەتەوە. سەرەڕای ئەوەش، ئەم بزووتنەوەیە ئەمڕۆ لە ناو دۆخێکی بنبەستی فیکری و دەروونیدا دەژی کە دەرەنجامی ئاوێتەبوونی شکستە مێژووییەکان و پابەندبوونە بە چوارچێوە ئایدۆلۆژییە داخراوەکان. ئەم وتارە هەوڵ دەدات ئەم قەیرانە لە ڕێگەی سێ تەوەرەوە هەڵبوەشێنێتەوە: سروشتی چەمکە سیاسییەکان، دەروونناسیی شۆکە بەکۆمەڵەکان، و میکانیزمەکانی چوونە دەرەوە بەرەو عەقڵانییەتێکی دیموکراسی.

گۆڕینی چەمکەکان بۆ بتی ئایدۆلۆژی

١. سروشتی چەمکە سیاسییەکان
چەمکەکانی وەک “چەپ” و “ڕاست” ڕاستی گەردوونی نین کە بوونێکی سەربەخۆیان هەبێت، بەڵکو ئامرازێکی بژاردەن کە عەقڵی مرۆڤ بۆ تێگەیشتن لە واقیعی کۆمەڵایەتی دایتاشیوون. قەیرانەکە لەوێوە دەست پێدەکات کاتێک ئەم “ئامرازە شیکارییانە” دەگۆڕدرێن بۆ “قالبێکی ئایدۆلۆژی” ڕەق. ئایدۆلۆژیا هەستێکی ساختە بە ئاسایشی مەعریفی بە تاک دەبەخشێت لە ڕێگەی سادەکردنەوەی جیهان و دابەشکردنی بۆ دوو جەمسەری توند (چاکە/خراپە، شۆڕشگێڕ/کۆنەپەرست)، ئەمەش توانای بڕیاردانی سەربەخۆ و عەقڵانی لاواز دەکات.

٢. ژینگەی کولتووری و خۆماڵیکردنی ستەمکاری
چەپی ئێرانی لە بۆشاییدا دروست نەبووە، بەڵکو لە ژینگەیەکدا ڕووی کێشاوە کە تێربووە لە باوکسالاری و ستەمکاریی نەریتی. ئەم سێیاقە بووەتە هۆی بەرهەمهێنانەوەی شێوازە عەقڵییە کۆنەکان لە ژێر توێژاڵێکی “مۆدێرن”دا؛ سەرکردەکان بوون بە کەسایەتیی کاریزماتیکی پیرۆز، تیۆرەکان بوون بە “دەقی پیرۆز”، و جیاوازیی بیروڕاش بوو بە “خیانەت”. چەپی ئێرانی ئایدۆلۆژیا جیهانییەکانی هەڵمژی، بەڵام بەپێی “بەرنامەسازی” کولتوورە سیاسییە ناوخۆییەکە دووبارە ڕاڤەی کردنەوە، کە ئەو کولتوورەش فاقیدی نەریتی گفتوگۆ و دامەزراوەییە.

شۆکی بەکۆمەڵ و بە میراتگرتنی ئازار

١. یادەوەری وەک برینێکی بوونگەرایی
ناسنامەی چەپی ئێرانی لە ڕێگەی زنجیرەیەک شۆکەوە داڕژا: سەرکوتکردنی حیزبی توودە، شکستی بزووتنەوە چەکدارییەکان، و لە سێدارەدانە گەورەکانی دەیەی هەشتاکان (ساڵانی شەستەکانی کۆچیی هەتاوی). ئەم ڕووداوانە تەنها “دۆڕانی جەنگێک” نەبوون، بەڵکو گۆڕان بۆ “شۆکی بەکۆمەڵ” (Collective Trauma) کە کارگەریی کردە سەر ناسنامە، یادەوەری و پێکهاتەی تێگەیشتنی گروپەکە.

٢. میکانیزمەکانی بەرگریی دەروونی و بنبەست
بەپێی تیۆری “شۆکی هەڵبژێردراو”ی ڤامیک ڤۆڵکان، گروپە شۆکخواردووەکان مەیلی ئەوەیان هەیە ڕووداوەکانی شکست وەک هێمایەکی سەرەکی بۆ مەینەتییەکانیان بپارێزن. لە دۆخی ئێراندا، ئەم بنبەستە شێوازە تێگەیشتنێکی پەککەوتەی بەرهەمهێناوە:
• بینینی جیهان لە ڕێگەی دوژمن و دۆستەوە: لەدەستدانی نەرمی سیاسی لە بەرژەوەندیی ململانێیەکی سفر-سفریدا.
• گێڕانەوەی بەردەوامی قوربانیبوون: ڕاکردن لە پێداچوونەوەی ڕەخنەیی لە ڕێگەی پەنابردن بۆ ستەملێکراویی ئەخلاقی.
• گواستنەوەی شۆک لە نێوان نەوەکاندا: گواستنەوەی هەستی تووڕەیی و بێمتمانەیی بۆ نەوەی گەنج، کە ئایدۆلۆژیا دەگۆڕێت بۆ “یادەوەرییەکی سۆزداری” دابڕاو لە واقیعی گۆڕاو.

ڕێگای چوونە دەرەوە.. بەرەو “دیموکراتی ڕەسەن”

١. دابڕان لە چوارچێوە ئایدۆلۆژییەکان
یەکەم هەنگاو بۆ ڕزگاری، هۆشیارییە بە ڕێژەییبوونی چەمکەکان. کاتێک تاک تێدەگات کە ئایدۆلۆژیا بەرهەمێکی مرۆیی و بارودۆخێکی مێژووییە، دەرفەتی “دوورکەوتنەوەی ڕەخنەیی” بۆ دەڕەخسێت. ئەم چوونە دەرەوەیە زۆرجار هەستکردن بە بۆشایی و نەبوونی دڵنیایی لەگەڵدایە، کە ئەمەش قۆناغێکی بەرزەخی پێویستە بۆ دروستبوونی سەربەخۆیی فیکریی ڕاستەقینە.

٢. عەقڵ وەک ئامرازێک بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی جیهانبینی
لە نەبوونی وەڵامی ئامادەکراودا، تاک ناچار دەبێت “عەقڵ”ی خۆی وەک میکانیزمێک بۆ پشکنینی بەڵگەکان و بەراوردکردنی ڕوانگە جیاوازەکان بەکاربهێنێت. عەقڵ لێرەدا عەقیدە نییە، بەڵکو “پرۆسەیەکە” کە دان بە ئاڵۆزیی جیهان و فرەچەشنییدا دەنێت، و جەخت لەسەر گەڕان بەدوای ڕاستیدا دەکاتەوە لە ڕێگەی گفتوگۆ و ئەزموونەوە.

٣. دروستبوونی لێبووردەیی (ڕۆاداری) و دیموکراسی
تێگەیشتن لەوەی کە هیچ چوارچێوەیەکی فیکری ناتوانێت دەورە بە هەموو ئاڵۆزییەکانی جیهان بدات، جەوهەری لێبووردەییە. لێبووردەیی لێرەدا سازشکردن نییە، بەڵکو دانپێدانانە بەوەی کە جیاوازی سروشتێکی مرۆییە. ئەم وەرچەرخانە دەبێتە هۆی لەدایکبوونی “دیموکراتی ڕەسەن”؛ ئەو تاکەی کە پابەندە بە بەهاکانی عەقڵانییەت و لێبووردەیی، و جۆراوجۆریی ڕاوبۆچوونەکان وەک هەڕەشە بۆ سەر ناسنامەکەی نابینێت، بەڵکو وەک مەرجێکی بنەڕەتی بۆ کۆمەڵگەیەکی ئازاد دەیناسێت.

لە زیندانی یادەوەرییەوە بەرەو ئاسۆی ئازادی

تێپەڕاندنی بنبەستی فیکریی چەپی ئێرانی تەنها خۆشبەختییەکی تیۆری نییە، بەڵکو پێویستییەکی سیاسییە بۆ بنیاتنانی داهاتوویەکی دیموکراسی. گواستنەوە لە “تێکۆشەرێکی شۆکخواردوو” کە لە ژێرزەمینەکانی ڕابردوودا دەژی، بۆ “هاوڵاتییەکی عەقڵانی” کە ڕووبەڕووی ئاڵۆزییەکانی ئێستا دەبێتەوە، تەنها پردە بۆ شکاندنی بازنەی ستەمکاری. دیموکراسی سەرەتا لە ناو عەقڵەوە دەست پێدەکات؛ بە کردنەوەی پەنجەرەکان بۆ باوبۆری شک و گومان، بە قبوڵکردنی “ئەویتر” وەک شەریک لە ڕاستیدا، و بە گۆڕینی کارەساتەکانی مێژوو لە “کۆت و زنجیر”ەوە بۆ “وانە” لە پێناو پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ.

نووسینی: حەمید کورەچی

سەدان ساڵە گەلی کورد خەبات دەکات و قوربانی دەدات. لەم پێناوەدا ڕووبارێک خوێن ڕژاوە، شارەکان وێران بوون، و هەزاران ڕۆڵەی ئەم نیشتمانە گیانی خۆیان بەخت کردووە بۆ ئەوەی کورد ببێتە خاوەنی قەوارەیەکی نەتەوەیی، کەرامەتێکی پارێزراو و سیستمێکی حوکمڕانی کە تێیدا هاوڵاتیان هەست بە یەکسانی و ئازادی بکەن. بەڵام کاتێک ئەمڕۆ سەیری واقیعی سیاسی هەرێمی کوردستان دەکەین، دەبینین ئەو ئاراستەیە بە تەواوی لایداوە؛ لەبری بونیادنانی نیشتمانێکی یەکگرتوو و دیموکراسی بۆ هەمووان، خەونەکە وەرچەرخاوە بۆ دابەشکردنی وڵات و دروستکردنی دوو میرنشین بۆ دوو بنەماڵە بە ناوەکانی “ئال بارزان” لە هەولێر و بادینان، و “ئال تاڵەبانی” لە سلێمانی و گەرمیان.

قوربانییەکانی گەل لە خزمەت بەرژەوەندیی دوو خێزاندا
ئەوەی زۆرترین ئازار بە ویژدانی تاکی کورد دەگەیەنێت ئەو ڕاستییە تاڵەیە کە؛ گەلی کورد خۆی بە کوشت نەدا بۆ ئەوەی دوو خێزان ببنە خاوەنی هەموو شتێک. ئەم میللەتە قوربانی گەورەی دا:

زیاتر لە هەشتا و هەشت هەزار کەس لە پرۆسەکانی ئەنفالدا زیندەبەچاڵ کران.
خەڵکی سڤیل لە هەڵەبجە، شێخ وەسانان، بالیسان و سەدان شوێنی تر کیمیاباران کران و بە گاز خنکێنران.

زیاتر لە چوار هەزار و پێنج سەد گوندی ئەم نیشتمانە خاپوور کران و سووتێنران.

ئەم هەموو کۆمەڵکوژی و وێرانکارییە، ئەم خەباتی پێشمەرگە و فرمێسکی دایکی شەهیدانە، بۆ ئەوە نەبوو کە لە کۆتاییدا نیشتمان لەت بکرێت و سیستەمێکی پشتاوپشت دروست بێت، کە تێیدا سەرجەم پۆستە باڵاکانی وڵات، جومگە ئابوورییەکان و دەزگا ئەمنییەکان، تەنها لە نێوان کوڕان و برازاکانی ئەم دوو بنەماڵەیەدا دابەش بکرێت. گەل بۆ ئازادی و ڕزگاری لە ستەم جەنگا، بەڵام بەرهەمەکەی بوو بە قۆرخکاریی دەسەڵات لەلایەن کەمینەیەکی خێزانییەوە.

مۆدێلی کەنداو لە چیاکانی کوردستان: دوو میرنشین لە یەک نیشتماندا
هەنگاوەکانی سەرکردایەتی هەردوو حزبی دەسەڵاتدار، بە ڕوونی ئاماژەن بۆ ویستی کۆپیکردنی مۆدێلی وڵاتانی کەنداو (وەک ئال سەعوود یان ئال ناهیان)، بەڵام بە شێوازێکی دوو ئیدارەیی. ئەم مۆدێلە لەسەر دوو پایەی سەرەکی وەستاوە:

دەستبەسەرداگرتنی ئابووری: نەوتی کوردستان، خاڵە سنوورییەکانی وەک ئیبراهیم خەلیل و باشماخ، و داهاتی ناوخۆی هەردوو زۆنەکە، لەبری ئەوەی ببنە ژێرخانێک بۆ ئاوەدانیی وڵات و قەرەبووکردنەوەی کەسوکاری قوربانیانی ئەنفال و کیمیاباران، کرانە سەرچاوەی دارایيی بۆ بەهێزکردنی بنکەی خێزانەکان و کڕینی دڵسۆزیی خەڵک. لەم سیستمەدا، هاوڵاتی لە خاوەن مافەوە کراوەتە “ڕەعیەت” و “مووچەخۆر”ێک کە چارەنووسی بەستراوەتەوە بە ڕەزامەندیی ئاغاکانی زەرد و سەوزەوە.

هێزی چەکداریی تایبەت: هاوشێوەی میرنشینەکان کە سوپا بۆ پاراستنی تەختی پاشایە، لە کوردستاندا ڕێگریی تەواو کراوە لە دروستبوونی هێزێکی نیشتمانیی یەکگرتوو. دابەشبوونی هێزەکانی پێشمەرگە بۆ یەکەکانی ٧٠ و ٨٠، و دەزگاکانی ئاسایش و دژەتیرۆر، سەلمێنەری ئەوەن کە ئەم هێزانە ڕاستەوخۆ بە فەرمانی کوڕەکانی بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانی دەجووڵێن، نەک بە فەرمانی دامەزراوە فەرمییەکانی دەوڵەت.

لەکارخستنی دامەزراوەکان بۆ مانەوەی “سوڵتانەکان”.

بۆ ئەوەی خەونی “ئال بارزان” و “ئال تاڵەبانی” ببێتە واقیع و جێگیر بێت، هەردوو بنەماڵە ڕێککەوتوون لەسەر ئەوەی کە کۆتایی بە هەر جۆرە دامەزراوەیەک بهێنرێت کە لێپرسینەوە دەکات. پەرلەمانی کوردستان زۆرجار پەکخرا یان بێبەها کرا کاتێک لە بەرژەوەندی بنەماڵەکاندا نەبوو، دەسەڵاتی دادوەری سەربەخۆیی خۆی لەدەستدا، و مێدیا کرایە ئامرازێک تەنها بۆ ململانێی حزبی و ستایشی نەوەکانی هەردوو بنەماڵە. کاتێک دامەزراوە نیشتمانییەکان دەمرن، تەنها یەک شت دەمێنێتەوە کە بڕیار لە چارەنووسی ملیۆنان کەس بدات، ئەویش ڕێککەوتنی نێوان “دیوەخانی بنەماڵەکانە”.

ئایا ئەمە ئەو کوردستانەیە کە بۆی جەنگرا؟

لە مێژووی هیچ نەتەوەیەکدا ئەوەندە نادادپەروەری نییە کە خوێنی سەدان هەزار شەهید و ئەنفالکراو، وە خاپووربوونی هەزاران گوند، بکرێتە قوربانی بۆ ئەوەی ناونیشانی خێزانی وەک “ئال بارزان” و “ئال تاڵەبانی” لەسەر نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا جێگەی خۆیان بکەنەوە. خەونی کورد دەوڵەتێکی مۆدێرن، دیموکراسی و یەکگرتوو بوو کە تێیدا کوڕی هەژارێک و کوڕی سەرکردەیەک هەمان مافیان هەبێت. ڕەنگە لە ئێستادا بە هێزی پارە، چەک و پەیوەندییە هەرێمایەتییەکان ئەم دوو میرنشینە دی فاکتۆیە خۆیان سەپاندبێت، بەڵام بە دڵنیاییەوە ئەمە ئەو ئامانجە نییە کە کورد سەدەیەک بۆی جەنگاوە، و هەرگیزیش ناتوانن شەرعییەتی ڕاستەقینە لە دڵی گەلێکی ماندوو لە ستەم و دابەشبووندا بەدەست بهێنن.

١-ئەدەب بە فەلسەفە دەوێرێت؟
٢- ئەدەب قەرزاری فەلسەفە نییە؟

هەندێک تاک شوێنەوار بەجێدەهێڵن، هەندێکی تر پرسیار. فارووق ڕەفیق لەو کەسانە بوو کە هەردووکیان بەجێهێشت. مردنی ناگەهانی لە ٢٨ی نیسانی ٢٠٢٦ لە هەولێر بەهۆی جەلتەی دڵەوە کە کۆتایی بە ژیانی هێنا،بەڵام بیرکردنەوەیەکی بێکۆتایی جێهێشت. بۆ کۆمەڵگەی کوردی کە لەم قۆناغەدا پێویستی بە دەنگی ڕەخنەگر و هۆشیار هەیە، ئەم لەدەستدانە تەنها کۆتایی ژیانێک نییە، بەڵکو بێدەنگبوونی ویژدانی ڕووناکبیرییە.

لە ساڵی ١٩٥٩دا لە سلێمانی لەدایک بوو. ڕێگای ژیانی زوو سنوورەکانی کوردستانی تێپەڕاند و لە کەنەدا خوێندنی فەلسەفەی تەواو کرد و پلەی دکتۆرای بەدەست هێنا. بەڵام وەک زانایەکی دوورەپەری نەماوەوە گەڕایەوە بۆ ناو کۆمەڵگە، نەک بۆ خۆپاراستن و ژیانی تایبەتی، بەڵکو بۆ بەشدارییەکی چالاک لە گفتوگۆ، بیرکردنەوە و ژیاندا

ڕەفیق فەلسەفەی لە سنووری هەڕەمی زانکۆدا زیندانی نەکرد،بەڵکو هەوڵێک بوون بۆ دەرکردنی فەلسەفە لە چوارچێوەیەکی تەنک و هێنانی بۆ ناو ژیانی ڕۆژانەی هاووڵاتیان. کتێبەکانی وەک فەلسەفە و ژیان و هونەری فەلسەفە، و وەستانێک لە گەشتێکی فەلسەفی و “ئاشتیکردنەوەی عەقل و خۆشەویستی” لە دیدی ئەوەوە، فەلسەفە سیستەمێکی داخراو نەبوو، بەڵکو پرۆسەیەکی کراوە بوو ئامرازێک بۆ ئاراستەکردنی پرسیار لەسەر جیهان و خۆمان.

کاریگەریی ڕەفیق تەنها لە ناو نووسینەکانیدا نەبوو. وەک سەرنووسەری گۆڤاری (ئاوەز) و هاوبەشدار لە دامەزراندنی (ڕەهەند) فەزایەکی تایبەتی بۆ گفتوگۆی بیرەکان درووست کرد، کە تێیدا بیروڕاکان تەنها نەدەگوتران، بەڵکو دەچوونە ناو کردار و دەخرانە ژێر ڕەخنەی ڕەسەن. ئەم فەزایانە لە ناوچەیەکدا کە زۆرجار پڕە لە ئاڵۆزیی سیاسی، بوون بە نموونەیەکی کەم‌وێنەی گفتوگۆ و نوێگەری.

ڕەفیق باوەڕێکی قووڵی بە ناڕەحەتیی بیرکردنەوە هەبوو. بۆی وابوو فەلسەفە نابێت ئارامبەخش بێت، بەڵکو پێویستە هەژان و تێکچوون دروست بکات. وتە ناسراوەکەی، مردن دژایەتی ژیان نییە، بەڵکو کاتێکی دۆزینەوەیە ، تەنها بە ڕێگەی مردنەوە دەتوانرێت ژیان بە باشی تێبگەین. ئێستا وەک دەنگدانەوەیەکی بەهێز وایە کە بانگەوازمان دەکات بۆ وەستان و دووبارە بیرکردنەوە. لە مردنی خۆیدا، ئەم وتەیە واتایەکی قووڵتر و تاڵتر وەردەگرێت.

بێگومان،هەمیشە هاورا نەبوو. ڕەخنەکانی لەسەر دۆخە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان زۆرجار توند و ناڕەحەتکەر بوون. بەڵام هەر ئەم تایبەتمەندییەش گرنگییەکەی دیاری دەکات،ئەو بەدوای ڕەزامەندی نەبوو بەڵکو بەدوای ڕاستی بوو. و ڕاستی زۆرجار لە کۆنسێنسدا نەدەدۆزرێتەوە، بەڵکو لە ناڕەزایەتییەکاندا.

لەگەڵ کۆچی دوایی فارووق ڕەفیق، کوردستان تەنها بیرمەندێک لەدەست نادات، بەڵکو هەڵوێستێک،ڕەتکردنەوەی وەڵامە سادەکان و بانگەوازی بەردەوام بۆ پرسیارکردن. مردنی ئەو پرسیارێکی کراوە جێدەهێڵێت: کێ دەتوانێت درێژە بەو ڕێگایە بدات کە ئەو دەستی پێکرد؟

لە کۆتاییدا، میراتی ڕەفیق تەنها لە کتێب و نووسینەکاندا کورت نابێتەوە. ئەو میراتە لە ناڕەحەتییەکەدا دەژی کە لە دوای خۆی جێی هێشتووە: لە هەر گومانێک، لە هەر پرسیارێک، و لە هەر هەوڵێک بۆ بینینی جیهان بە شێوەیەکی نوێ. مرۆڤ دەمرێت، بەڵام بیر نامرێت؛ و تا کاتێک بیر دەکرێتەوە، بەشێک لە فارووق ڕەفیق هەمیشە ئامادە دەبێت.
رووحی شادبێت ،خودا سەبری بدات بە کەسوکاری دکتۆر فارۆق ڕەفیق

ایوب احمد قادر/ئەڵمانیا

زنجیرە کۆری (فەلسەفییانە بیرکردنەوە) لە درەومیدیا/ وانەی یەکەم بریتیە لە : ویست بۆ فەلسەفە:

https://web.facebook.com/reel/4309702439272528

وانەی دوەمی زنجیرە کۆڕی ( فەلسەفییان بیرکردنەوەیە) کە بەم ناوەوەیە وانەی دووەم: شکۆی بیرکردنەوە:

https://www.facebook.com/share/v/18T2i9dAYV/?mibextid=wwXIfr

ئێوارە یەکی بێ دەنگ، بێ ڕەنگ ، دڵ تەنگ ،ڕۆژێک لەدواڕۆژەکانی تەمەنی کورتی بەهار ،ئێوارەیەکی پاییز ئاسا وەک ئەوساتانەی پەلکی کەسکی درەختەکان پاش زەردبون هەڵ دەوەرن ،
لەگێژاوی زریانێکدا بەرەو فەنابون دەچن.
هێشتا پرشنگی خۆر ئاڵای شکستی لەپێش ڕەشماڵی شەودا هەڵ نەدابوو ..
ئەستێرەکان لەودیوپەردەی ئومێدەوە چاوڕێی پێشوازی بون تا جارێ ترببنەوە ڕازگری ڕازو نیازی دڵدارەکان…نهێنی شەو بێداران لەتیانوسی بیرەوەری خۆیاندا بنوسنەوە…باڵدارەکان بەرەو ئاشیانەو لانەکانیان بەهەگبەیەک هەواڵ وبژێوی گەڕانەوە…هەموشتێک لای من نامۆیە، وەک پەرەستویەکی تەریو ،بەچەشنی شاخەگولی نێوگوڵدانێکی مردوی سەرمێز ، بێ ئاگاو نامۆم .نامۆم و لەساتێکا لەودیو پەنجەرەی نەخۆشخانەی کۆماری هەولێر دەنۆاڕمە سەدان مڕۆی هاو زوانم .لەکێشەو مل ملانەیەکی واقیع دام .ململانێی نێوان ئایەندەیەکی ڕوون و تار ..نێوان بوون و نەبون ..نازدارێکی سپی پۆش پەری ئاسا بەبزەیەکی پڕلەئەندێشەوە یاری بە بیسەرەکەی ملی دەکات ،جارجارێ دێت و وەپێش دەمم ڕادەبورێ ،بەپاڕێزەوە تیلەی نیگایەکم تێ دەگرێ و لێمدەڕوانێ ،وەک مرۆیەکی نامۆی لەئەسەێرەیەکی دی بینی بێت ..دەشێ لەڕوانینەکانی بێ ئاگابێ و، وەک من لەگژیادێکی دێرین ڕۆچو بێ و بیرەوەریەکی شیرینی لەپەڕاوی ئەم ئێورەدا تۆمارکردبێ ، تاخەمی شەوانی تەنیایی بەبادەی ئەم ئێوارە شیرینە بڕەوێنێ ..نازدارەکە بادەنیە لەدونیادا خەمی من بڕەوێنێ ،ئازاری دڵ و زامی دەرونم بەهیچ هەتوانی ساڕێژ نابێ ..بەڵێ سرکم ..بەڵام بەپارێزەوە لێم مەڕوانە..ڕۆژگارێکە بەچەشنی زەڕنەقوتەیەکی بن لێزمەو ڕەهێڵە، لەگەڵ چرپەو ڕازی دڵی خۆیشم بێگانەم ..ئەوەی تۆ بەبێزاریەوە پێی دەڵێی ئازار، من پێ
گۆشکراوم ..بۆیەدردۆنگ مەبەو ، وەرەیەک بەیەکی لاپەڕەکانی ڕۆژئەژمێری بیست و شش ساڵی تەمەنمت بۆ هەڵدەمەوە…ئەگەر جارجارێ ،لەتەواوی لەپەڕەکاندا شتێکی وەک شادی یان ڕوناکی لەناوشەوەتاری ئەنگوستەچاودا بەدی کرد و، وەک ئارەزوەکانی کورد تەمەنی تەمەنی پەپولەبو ، ئەوالات سانابێ ،چونکەژیانم شادیەکی کەم ، هەرەس و ئاوارەی و، دورخستنەوەو، ڕاگوێزان و،کۆڕەو ، مەرگی بەکۆمەڵ و،ڕاپەڕین و سارد بونەوەو، کۆڕەو گەڕانەوەن …ئەمانەبەسەرهاتی لاوێکی کورد کۆمەڵێک ، گەلێکە …دەڵێن ژیان گۆڕانە،بەڵام لای ئێمە، تراژیدیایەکی وەستاوە..کە
بریتیە لەیادکردنەوەی خۆشیەتەمەن کورتەکانی ڕابردو ژیان لای ئێمە هەر گریانەو گـــــریان …

نەوشیروان ئازاد ـ هەولێر

نەخۆشحانەی کۆماری
پێنجشەمە 15.5.1992

لە شارێکی ئەو ( خۆر هەڵاتی ناڤینەدا )،
کابرایەک، سەگەکەی لە گۆڕستانی موسلمانان دەنێژێت، خەلکی شارەکە، دەچنە لای قازی و سکاڵای لەسەر تۆمار دەکەن،
قازی فەرمان دەکات، کابرا دەست بەسەر بکەن و بۆ دادگای بێنن.
لەدادگا، قازی بە تووڕەییەوە، هاوری بەسەر داکرد و گوتی: ئەوە ڕاستە، کە سەگەکەت لە گۆڕستانی موسلمانان ناشتووە،
کابرا دەڵێت: بەڵێ قازیم خۆشبێت،
قازی بە توڕییەوە، هاوار دەکا و پێیدەڵێت:
چۆن دەبێت کارێکی وابکەیت، سەگ لە گۆڕستانی موسڵمانان بنێژیت،
کابرا لە وەڵامادا گوتی: بەڵێ قازیم خۆشبیت، ئەم کارەم کردووە، بەڵام، ئەمە ڕاسپاردەی سەگەکەم بووە!
منیش تەنها ڕاسپاردەکەم جێبەجێ کردووە.
قازی دووبارە تووڕە دەبێت و هاوری بەسەردا دەکات،
پێیدەڵێت: تۆ لەبەردەم قازی و دەستەی دادگا،
پێم دەڵی بەڵێ ئەم کارەم کردووە!
ڕاسپاردەی سەگەکەم جێبەجێ کردوە، دەزانی ئەم تاوانە، سزاکەی زۆر قورسە.
کابرا دەچێتە بنگوێی قازی و بە ئاسپایی پێیدەڵێ:
قازیم خۆشبێت، خۆ سەگەکەم ڕاسپاردەی تریشی هەبووە،
ئەو پێی گوتم: هەزار دیناریش بدە قازی.
قازی ئاوڕێک لە ئەندامانی دەستەی دادگا دەداتەوە و منگە منگێک دەکا و هێور دەبێتەوە و شتێک دەڵێت: ئەم کارە، کارێکی ئاساییە،
چونکە بۆمان دەرکەوت، ئەم سەگە،
لە تیرە و بنەچەی سەگەکەی ( یارانی ئەشکەوت)ـە ( اصحاب الکهف )،
…………………………………..
سەرچاوە: پەیجی( بشقە / صوت الطفولە الواعیە)
——————
‏Ali Rejne
2026/4/26

لەدواهەمین دەیەی سەدەیەی نۆزدەیەم لە قۆناغێکی ناهەمواری سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی دۆزینەوەی میکانیزمێک بۆ هوشیارکردنی تاکی کورد بیرکردنەوەیە لە دەرچوونی ڕۆژنامەیەک ، دوای شکستی شۆڕشی بەدرخانیەکان نوخبەی خوێندەواری ئەو بنەماڵەیە بیریان لەمیکانیزمێک کردەوە کە باشترین کاریگەرترین ئامڕاز بێ بۆ کۆتاییهێنان بەستەمکاری و سەرکوتکردن ، هەردوو ڕۆژنامەوان میقداد مەدحەد بەدرخان وعەبدولڕەحمان لە و بارودۆخە دژوارەدا لە دەربەدەری و نەهامەتیدا بەمەبەستی کەمکردنەوەی ئەو ستەمکارییەی بەدرێژایی مێژوو ڕێگری لەبوونی کوردو قەوارەکەی کردووە لەکاتێکدا دەوڵەتی عوسمانی یەکێک بووە لەدەوڵەتە کۆڵۆنیاڵییەکانی جیهان سیاسەتی کۆمەڵکوژی وسڕینەوەی پاکتاوی مرۆیی پەیرەو کردووە بۆیە دەرکردنی ڕۆژنامەو بڵاوکردنەوەی هوشیاری سیاسی و نەتەوەیی لەژێر ڕکێفی دەوڵەتی عوسمانی کارێکی یەکجار سەخت بووە بە کارێکی مەترسیدار دانراوە ، لەبەرئەوە دەرچوونی ڕۆژنامەی کوردستان پێش هەمووشتێک ئامانجێکی سیاسی ، فیکری، هوشیاری لەپشتەوە بووە لە ڕادەربڕین و گەیاندنی پەیامی ڕۆژنامەکە بڵاوبوونەوەی بە زمانی کوردی بە خوێنەری کورد ، لەمەوە دەرچوونی یەکەم ژمارەی کوردستان لە 22 نیسانی ساڵی 1898 بەیەکەم وەرچەرخان دادەنرێت لەمێژووی ڕۆژنامەوانی کوردی ئەگەرچی خوێنەرو خوێندەواری کورد بەڕێژەیەکی کەم ولەئاستێکی لاوازدا بووە بەڵام ڕۆژنامەی کوردستان دەتوانین بەیەکەم وێستگەی بڵاوکراوە دابنێین لە زمانی گفتوگۆ وە بۆ زمانی ڕاگەیاندن .

ڕۆڵی زمان لەڕۆژنامەی کوردستان
زمان ئامڕازێکی گرنگە بۆناساندن وگەیاندنی کێشەی نەتەوەیەک بەوڵاتانی دەوروبەر و دونیا لەهەلومەرجێکدا شۆڕش شکست دەهێنێت بزوتنەوەی ناسیۆنالیستی کوردی لەسەرەتادایە لەبەرامبەر هێزی داگیرکەری دەوڵەتی عوسمانی ، ئەگەر سەرنج بدەین پێش دەرچوونی ڕۆژنامەی کوردستان زمانی کوردی زمانی هەست وسۆز و زمانی شیعر بووە ، پێش ئەو قۆناغە مێژووی کوردی ژێرخانێکی دەوڵەمەندی هەیە لەئەدەبی میللی سەر زارەکی تا دەگاتە بەیت وداستان و چیرۆک ، کەئەدەبی فۆلکلۆر بوون بە شاکارە بە ناو بانگەکەی (مەم وزین ) ی ئەحمەدی خانی و مەلای جەزیری دەست پێدەکات لەو سەردەمانەوە ئەدەبی کوردی بەزمانی پەخشان دێتە ناو زمانی کوردیی یەوە بەڵام بەدەرچوونی ڕۆژنامەی کوردستان زمانی ڕاگەیاندن گۆڕانکارییەکی نوێ دەخاتە ناو زمانی نووسین ، زمانی ئەدەبی لە تەنیا بوارێکدا نامێنێتەوە بەڵکو زیاتر لەئامڕازێک کەئامڕازی میدیایە دەبێتە زمانی بڵاوکراوە و نووسین .

کاریگەری ڕۆژنامەی کوردستان بەدونیای دەرەوە
ڕۆژنامەی کوردستان لەگەڵ ئەوەی خەمێکی ڕۆشنبیری و سیاسی بووە لەهەمانکاتدا خەمێکی قوڵی کۆمەڵایەتی بووە لەنێو لاپەڕەکانی (کوردستان ) گرفتەکانی ناو کۆمەڵی کوردی خستۆتە ڕوو وێڕای ئەوەی خەمێکی گەورەتری هەبووە لەناساندنی دۆزی ڕەوای گەلی کورد بەدونیای دەرەوە بەنیشاندان و ڕێگا چارەی ئەو کێشانە و بارودۆخە سەختەی کورد تێیدا گرفتار بووە ، سەرباری ڕاوە دوونانی ڕۆژنامەوانان بەدرخانییەکان بە فشارخستنە سەریان ناچارکردن و ڕێگە گرتن لە داخستنی ڕۆژنامەکە بەڵام بەردەوام بوونی ڕۆژنامەی کوردستان تا ژمارە 31 ، سەرباری ئەستەنگەکان پەیامێکی ڕوون وکاریگەرییەکی زۆری لەسەر سیاسەتی دەوڵەتی عوسمانی کردووە ئەگەرچی ژمارەکانی ڕۆژنامەکە بەشێوەی پچڕ پجڕ وهەر ژمارەی لەوڵاتێک چاپ کراوە .

جیاوازییەکانی ڕۆژنامەی کوردستان لەگەڵ ئێستا
گومانی تیانیە ڕەوشی ڕۆژنامەوانی لەسەردەمی بەدرخانیەکان بەبەراوورد بەئێستا یەکجار جیاوازە ، سەردەمی بەدرخانیەکان و دەرچوونی ڕۆژنامەی کوردستان بە قۆناغێکی سەختی سیاسی و ئابووری ،نەتەوەیی ، کۆمەڵایەتی دا ڕۆیشتووە پڕ لەکێشە بووە ، بەڵام ڕەوشی ڕۆژنامەنووسی لەئێستادا لەهەلومەرجێکی لەبارو زۆرترین ئامڕازو تەکنیکی پێشکەوتوودایە لەئێستادا تاکی کورد بەئاسانی و لەکەمترین ماوەدا بێ سانسۆر دەتوانێت هەواڵ و گوتارو بابەت وچالاکی جیاواز بڵاو بکاتەوە ئەگەرچی ڕەوشی ڕۆژنامەنووسی لەئێستادا خاڵی نیە لەکێشەو ئەستەنگ بەڵام دەستەبەر بوونی دەیان کەناڵ و ڕۆژنامەی ئەلەکترۆنی و ماڵپەڕ و تیڤی ، ئەکاونتی کەسی کارئاسانی زۆری فەراهەمکردووە بۆ گەیاندنی زانیاری بەهەموو شوێنێک .

موتەلیب سەعید عومەر

‌
جارێکی تر نیگای گواستەوە،سەرهەردوکیان ،سێری لەدەستی ڕاستی گرت…
ئەڵقەیەکی زێڕ لەدەست و مەچەکێکی بێ وێنەدا…
بەدەم یادێکی کۆنەوە تاس بردیەوە و مژێکی قوڵی لەسیگارەکەی دا…چاوی بڕیە دوکەڵی جگەرەکەی،وەک مێژووی یادەوەری دێڕبەدێڕی لەو پەڕاوە لێڵەدا تۆمار کرابێ لێی ورد بوییەوە…
بریا پەڕەی مێژووی ژینم تۆی تیانەبوایە…
سەردێڕی گۆرانیەکەی دوێنێ دیسانەوە ناسۆری زامەکانی هێنایەوە سوێ…ئازاری ئەوزامانەی کەتا دوێنێ هیوای کۆتایی هاتن و ساڕێژبونی هەبو ئەمڕۆ بۆ دواجار لێی بێ هیوا بوو…جارێکی تر دوکەڵە لێڵەکەبەرچاوی لێڵ تر کرد…

• چەند تاڵـــە..بەڕاستی هاوڕێ و ئازار ڕەوێنە…
  ناسۆری تەنیایی گەیاندیتیە ئەوڕایەی کەگاڵتەت پێی دەهات…دۆژمنی دوێنێت کردەهاوڕێ و خەمڕەوێنی تەنیایی ئەمڕۆ..ئازار وەک تێزاب مرۆڤ..تەنانەت باوەڕی پۆڵاینیش دائەڕزێنێ..
  بەبێزاریەوە جارێکی تر وەک دوادیدارێک نیگات ئاراستەی سەراپای بەژنی کردەوە…وەک نەدیدە سەرتاخوار لێی ورد بویتەوە بۆدواجار بەچاو ماڵئاوایت لێ کرد…بەڵام چاوی دڵ هەرگیز تێر نابێ و ماڵئاوایی ناکات ….

  بەغداد
  13/14\2\1989

مێژووی کوردستان بە زنجیرەیەک شەڕ، پاشاگەردانیی سیاسی و گەندەڵییەکی سیستماتیک داڕێژراوە. ئەم مێژووە تەنها چیرۆکی دزینی شتومەک (محاویلەیەکی کارەبایی و شۆفەڵێک) نییە، بەڵکو چیرۆکی بەهەدەردانی سامانی نیشتمانی، شوێنەوار و تەنانەت هاوکارییە نێودەوڵەتییەکانە.

١. سەرەتای داگیرکارییەکان و مێژووی کۆن
وەک ئاماژەی پێکرا، سەرچاوە مێژووییەکان باس لەوە دەکەن کە لە سەردەمی هاتنی سوپاکانی عەرەب و ئیسلام بۆ کوردستان، زۆرێک لە ناوچەکان ڕووبەڕووی تاڵانکاری بوونەتەوە. لەو سەردەمەدا نەک هەر ماڵ و سامان، بەڵکو تەنانەت ژن و منداڵانی کوردیش وەک “دەستکەوتی جەنگ” مامەڵەیان پێوە کراوە.

٢. تراژیدیای هەڵەبجە و دزینی هاوکارییەکان
دوای کیمیابارانی هەڵەبجە لە ساڵی ١٩٨٨، جیهان هەوڵیدا هاوکاریی ڕزگاربووان بکات. بەڵام تۆمەتە سیاسییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە بەشێک لە سەرکردەکان، ئەو هاوکارییانەیان بۆ بەرژەوەندیی تایبەتی خۆیان بەکارهێناوە لەبری ئەوەی بگاتە دەست خەڵکە لێقەوماوەکە.

٣. شەڕی ناوخۆ (براکوژی): لووتکەی تاڵانکردنی نیشتمان
شەڕی ناوخۆی نێوان پارتی و یەکێتی (١٩٩٤-١٩٩٨) تەنها شەڕی فیشەک نەبوو، بەڵکو گەورەترین دەرفەت بوو بۆ تاڵانکردنی ئەوەی لە دوای ڕاپەڕین مابووەوە. لەم قۆناغەدا:
تاڵانکردنی دامەزراوەکان: هەر شارێک دەکەوتە دەست لایەنەکەی تر، دامودەزگا حکومییەکان و بانکەکان تاڵان دەکران.
باج و سەرانە: خاڵە سنوورییەکان و داهاتی گشتی بوونە قوربانی بەرژەوەندی حیزبی و بۆ کڕینی چەک دژی یەکتر بەکارھێنران.
وێرانکردنی متمانە: گەورەترین دزی لەم سەردەمەدا، دزینی متمانەی گەنجان بوو بە داهاتووی وڵات، کە تا ئێستاش کاریگەرییەکەی ماوە. گەنجەکان تا ئێستاش بە کۆمەڵ کۆچ دەکەن.
٤. بافڵ تاڵەبانی و “چەکە دزراوەکان”
لە چاوپێکەوتنێکی ئەم دواییانەی نێوان بافڵ تاڵەبانی و مۆغان، ئاماژەی ناڕاستەوخۆ بەوە دراوە کە پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی) دەستی هەبووە لە بردنی چەک و کەرەستە سەربازییەکان.

وتەکانی تره‌مپ: ئەمە پەیوەندی هەیە بە لێدوانەکانی دۆناڵد ترەمپ کە ڕایگەیاندبوو: “ئێمە چەکمان دا بە کوردەکان، بەڵام بەشێکی ئەو چەکانە دزران.” ئەمە نیشانەی نەمانی متمانەیە بە هێزە ناوخۆییەکان لەسەر ئاستی جیهانی.

٥. فەلسەفەی تێکدان: وتە ناودارەکەی مەسعود بارزانی
مێژووی ئەم لایەنانە نەک هەر دزی، بەڵکو لەسەر بنەمای تێکدان بونیاد نراوە. وتەیەکی ناوداری مەسعود بارزانی هەیە کە دەڵێت:

“ئەگەر پردێکمان پێ دروست نەکرا، بەڵام دەتوانین تێکی بدەین.”

ئەم وتەیە کورتکراوەی هەموو ئەو مێژووەیە کە تێیدا تێکدان و وێرانکردن لە پێش بونیادنان بووە. ئەم عەقڵییەتە بووە هۆی ئەوەی لە دوای ڕاپەڕینەوە، ژێرخانی ئابووری کوردستان (کارگەکان، ئامێرە قورسەکان و دامەزراوەکان) وەک “کەلەپەل” تێکبدرێن و بفرۆشرێن، چونکە تەنها بیریان لای تێکدان و سوودی کاتی بووە نەک دروستکردنی دەوڵەت.

٦. تاڵانی سیاسی و حیزبی (١٩٩٤ تا ئێستا)
زەوتکردنی زەوی: دابەشکردنی باشترین زەوییەکان لە نێوان بەرپرساندا.
دۆسیەی نەوت: فرۆشتنی سامانی سروشتی بەبێ چاودێرییەکی دارایی ورد و ونبوونی داهاتەکەی.

مێژووی تاڵانکاری لە کوردستان تەنها چیرۆکی دزی نییە، بەڵکو مێژووی عەقڵییەتێکە کە بڕوای بە بونیادنان نییە. کاتێک سەرکردەیەک بە شانازییەوە باس لە توانای “تێکدان” دەکات، ئاساییە کە سامانی ئەو وڵاتە بدزرێت و داهاتووی نەوەکانیش تێکبدرێت.
مێژووی ئێمە پڕە لەو ڕاستییە تاڵەی کە دەڵێت: خەنجەری ژەهراوی ناوخۆ، کاریگەرتر بوو لە شمشێری بێگانە لە وێرانکردنی نیشتماندا.

بزووتنەوەی سیاسیی کورد بۆ چەندین دەیەیە تێدەکۆشێت بۆ بەدەستهێنانی خۆبەڕێوەبەریی فراوانتر و تەنانەت سەربەخۆیی. هەرچەندە ئەم خواستە لە ڕووی مێژووییەوە ڕەوایە، بەڵام واقیعی سیاسیی ئێستا پرسیارێکی جەوهەری دەهێنێتە ئاراوە: ئایا عەقڵییەتی “یان هەموو شتێک یان هیچ” هێشتا ستراتیژێکی گونجاوە؟

لەدەستدانی خاک، دیاردەیەکی مێژوویی جیهانی یە.

مێژووی مرۆڤایەتی بە ڕوونی ئەوە دەسەلمێنێت کە گۆڕانی سنوورەکان و لەدەستدانی خاک دیاردەیەکی دەگمەن و تازە نییە. زۆر نەتەوە ناچار بوون دەستبەرداری ناوچەی گرنگ بن، کە هەرچەندە بڕیارێکی پڕ لە ئازار بووە، بەڵام لە کۆتاییدا بووەتە هۆی پاراستنی قەوارە و نەتەوەکەیان.

فەڕەنسا: دوای جەنگەکانی ناپلیۆن لە سەدەی نۆزدەهەمدا، زۆرێک لەو ناوچە پیشەسازییانەی لەدەستدا کە ئەڵمانیا داگیری کردن.

فینلەندا: لە چلەکانی سەدەی ڕابردوو، بۆ پاراستنی سەروەریی وڵاتەکەی، ناوچەی “کارێلیا”ی بۆ یەکێتی سۆڤیەت بەجێهێشت.

ئەڵمانیا: دوای جەنگی جیهانی دووەم، ناوچەیەکی فراوانی وەک “پروشیای ڕۆژهەڵات” (کالینینگرادی ئێستا)ی لەدەستدا.

هەنگاریا: بەپێی پەیمانی تریانۆن لە ساڵی ۱۹۲۰، دوو لەسەر سێی خاکەکەی لەدەستدا.

ئۆکرانیا: لە و ساڵانی دواییدا بەهۆی جەنگی ڕووسیاوە خاکێکی زۆری لەدەستداوە، ئەمەش نیشان دەدات کە کێشەی خاک هێشتاش بەشێکە لە ململانێی هاوچەرخ.

ئەم نموونانە یەک وانەی گەورەمان فێردەکەن: وڵاتە سەرکەوتووەکان لە سنوورەکانی ڕابردوودا گیرییان نەخواردووە، بەڵکو واقیعیان قبوڵ کردووە و جەختیان کردووەتە سەر سەقامگیری و پەرەپێدانی ئابووری.

دووبارەبوونەوەی هەڵە ستراتیژییەکان لای سەرکردایەتی کورد.
بەداخەوە، سەرکردایەتی سیاسیی کورد چەندین جار کەوتووەتە ناو هەمان داوی “کەلەڕەقیی سیاسی” و نەبوونی خوێندنەوەی دروست بۆ هاوکێشە نێودەوڵەتییەکان:

مستەفا بارزانی (حەفتاکان): بەهۆی پێداگریی ڕەها لەسەر کەرکووک و ڕەتکردنەوەی ئۆتۆنۆمی بەبێ ئەو شارە، دانوستانەکان شکستیان هێنا. دەرەنجامەکەش “ئاشبەتاڵ” و پەنابردن بۆ ئێران بوو.

مەسعوود بارزانی (۲۰۱۷): ئەنجامدانی ڕیفراندۆم کە ناوچە جێناکۆکەکانیشی گرتەوە، بووە هۆی لەدەستدانی کەرکووک و زۆربەی دەستکەوتەکانی پێشوو، چونکە بێ گوێدانە هۆشدارییە نێودەوڵەتییەکان هەنگاوی نا.

لە کاتێکدا فینلەندا و ئەڵمانیا واقیعیان قبوڵ کرد و بوونە زلهێزی ئابووری، لای ئێمە دروشمی “کەرکووک یان نەمان” بووەتە بەربەست لەبەردەم هەر جۆرە سازشێکی ژیرانە. ئەم عەقڵییەتە نەک هەر مەترسی پێکدادان زیاد دەکات، بەڵکو واقیعی فرەنەتەوەیی کەرکووکیش پشتگوێ دەخات.

ئاماژەکانی گۆڕانکاری و واقیع‌بینی نوێ
سەرەڕای شکستی ڕابردوو، ئێستا هەندێک ئاراستەی نوێ دەبینرێن:

عەبدوڵڵا ئۆجەلان: دوای ساڵانێکی زۆر لە زیندان و دیراسەکردنی مێژوو، لە خەباتی چەکدارییەوە بەرەو “کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی” و چارەسەری سیاسی هەنگاوی ناوە.

باڤڵ تاڵەبانی: لە کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکاندا، جۆرێک لە واقیع‌بینیی پراکتیکی پەیڕەو دەکات. قبوڵکردنی دابەشکردنی دەسەڵات و پۆستەکان لەگەڵ پێکهاتەکانی دیکە (وەک تورکمان و عەرەب)، نیشانەی تێگەیشتنە لەوەی کە سەقامگیری گرنگترە لە کۆنترۆڵی ڕەها. بۆ نموونە لە ناوچە جێناکۆکەکاندا دابەشکردنی دەسەڵاتی قبوڵ کردووە و پشتگیری لەو چارەسەرە کرد کە پۆستی پارێزگار (موحافیز) درا بە نوێنەرێکی تورکمان.

ستراتیژی داهاتوو: بونیادنانی ئەوەی لەبەردەستە
لەبری خەرجکردنی وزە و سامانی نەتەوەیی لە ململانێیەکی بێ کۆتایی لەسەر کەرکووک و خانەقین، ژیرانەترە کورد جەخت بکاتە سەر بەهێزکردنی ئەو ناوچانەی کە ئێستا لەژێر دەسەڵاتیدایە: هەولێر، سلێمانی و دهۆک.

بونیادنانی ژێرخانێکی ئابووریی بەهێز، سیستەمێکی پەروەردەیی مۆدێرن و ڕاکێشانی وەبەرهێنانی بیانی، دەتوانێت قەوارەیەک دروست بکات کە زۆر بەهادارتر بێت لە خاکێکی پڕ لە کێشە.

کۆتایی:
بزووتنەوەی کورد لە وەرچەرخانێکی مێژووییدایە. پێشکەوتنی ڕاستەقینە لە دروشمە توندەکانی ڕابردووەوە نایەت، بەڵکو لە توانای خۆگونجاندن و سازشکردنی ژیرانەوە دێت. دەستبەرداربوون لە هەندێک خەونی سۆزداری لە پێناو داهاتوویەکی ئارام و سەقامگیر، نیشانەی تێگەیشتنی قووڵە لە “هونەری سیاسەت”.

چاوەکانم بەهێواشی کردەوە .. ئەی خوایە گیان! دواکەوتووم بۆ قوتابخانە! بەپەلە هەستام و جلە تازەکانم دەرهێنا و لەبەرم کرد، ڕۆشتمە ژووری برابچووکەکەم جانتاکەم هەڵبگرم، سوپاس بۆ خوا ڕەنگی جانتاکە گۆڕاوە لەکۆتایدا دایکم جانتایەکی نوێی بۆ کڕیووم.
جانتاکەم کردە شانم و بە ڕاکردن بەڕێ کەوتم بۆ خوێندنگا .
دەرگای خوێندنگاکە کراوەتەوە و مناڵەکانیش لەوێن، بەخێرایی ڕۆشتمە حەوشەی خوێندنگاکە ..ئایا ئەوان سەیری من دەکەن ؟ بەڵام بۆچی سەیرم دەکەن ؟ هەندێکیان بەگوێی یەکتر دەچرپێنن و پێدەکەنن ، لەوانەیە پێیان وابێت جانتا نوێیەکەم کەمێک بچووکە بەڵام من بەدڵم بوو، ئاسودەبووم لەگەڵی، وێنەی سەیارەیەکی ناوازەی لەسەربوو.
یەکێک لە مناڵەکان هاواری کرد:
— سەیری ئەو پیاوە پیرەبکەن وەک منداڵ ڕەفتار دەکات!
مناڵەکان تێکڕا دایانە قاقای پێکەنین.
ئاوڕم دایەوە لەگەڵیان ، ئۆی خوایە! وادیارە مەبەستیان ئەو کابرایە بوو کە کڵاوێکی سەیری لەسەر بوو و لای دەرگاکە بە توڕەییەوە سەیری منداڵەکانی دەکرد…
بەهەنگاوی خێرا هاتە تەنیشتم و لە مناڵەکان نزیک بۆوەو هاواری کرد:
— بگەڕێنەوە بۆ ناو پۆلەکانتان هەرئێستا ..
منداڵەکان بەپەلە بڵاوەیان لێکرد، ویستم منیش بڕۆم بەڵام پیاوەکە دەستەکانی کردە سەر شانم و وتی:
— تۆ بۆچی جانتای منداڵانت لە شان کردووە ؟
پیاوێکی پیری باڵابەرز لەبەردەمم ڕاوەستاوە و دەستەکانی لەسەر شانمە. نازانم کێیە و چی دەوێت؟ ڕوخساری پیاوەکە لەبەرچاومدا لێڵ بوو ، هەموو ئەو وشانەی کە ئێستا وتی وەک نوسینێکی سەر لمی بەر باران سڕانەوە لە مێشکمدا، ئێستا تەنها هەستم دەکرد شتێک شانەکانمی قورس کردووە . دەستێکم برد بۆ پشتەوە…
ئۆهۆوو خۆ ئەوە جزدانەکەمە! چۆن وا زوو بیرم چوو کە ژنەکەم بۆ کڕینی میوە ناردومی؟ بۆچی لەناو ئەم بینایەدا ڕاوەستاوم؟
بەپەلە ئەو بینا گەورەیەم جێهێشت کە نەمدەزانی بۆچی تێیدا ڕاوەستاوم…
بەرەو دوکانی میوەفرۆشەکە ڕۆشتم. کاتێک گەیشتم، دەستم کردە ناو جزدانە گەورەکەم کە لە شانم کردبوو..گەنجێک لە پشت مێزەکەوە وەستابوو، چاوەکانی زەق ببووەوە و لێی دەڕوانیم، وەک ئەوەی سەیری بوونەوەرێکی نامۆ بکات. زەردەخەنەیەکی میهرەبانانەم بۆ کرد، پارەیەکی کاغەزیم لە ناو جزدانەکەم دەرهێنا و دامە دەستی. بە دەنگێکی هێمن وتم:
— کوڕی گەنج، خێرا دوو کیلۆ سێوی سوورم بۆ بکێشە. هاوسەرەکەم چاوەڕێیە، نابێت دوابکەوم.
گەنجەکە سەیری پارەکەی ناو دەستمی کرد و پاشان سەیری ڕوخسارمی کرد، ڕوخساری گرژ کرد و وتی:
— چییە کابرا خەڵەفاویت؟ یان پێمان ڕادەبوێریت ؟ ئەوە پارچە کاغەزە کوا پارە؟
بۆ ساتێک تێڕامابووم لە ڕوخساری کوڕە گەنجەکە پاشان سەیری دەستەکانم کرد .. ئەی خوایە گیان بەهەڵە جانتای کوڕەکەم هێناوە و کاغەزەکە لەبەرچاوم بووە بە پارە! وادیارە ئەمشەو زۆر خراپ خەوتوم بەهەنگاوی خێرا دووکانی میوەفرۆشەکەم جێهێشت و بەرەو ماڵەوە بەڕێکەوتم…
لە سووچی شەقامەکەدا پیاوێک لەسەر کورسییەکی دار دانیشتبوو. جلێکی سپیی درێژی پۆشیبوو . پارچە دارێکی گەورەی گرتبوو کە چەند تەلێکی باریکی پێوە بوو، کاتێک پەنجەکانی دەهێنا بە تەلەکاندا، دەنگێکی لێ دەهات.. ئەم دەنگە چەند ئاشنایە بە گوێیەکانم!
پیاوەکە بە دەنگێکی گڕ و خەمناکەوە دەستی پێ کرد:
— “أيَا جَارَتَا، هَلْ تَشعُرِينَ بِحَالي؟”
بێ ئەوەی بیر بکەمەوە، قاچەکانم لە جێی خۆیاندا سست بوون. وەک ئەوەی کلیلێک قفڵێکی کۆنی مێشکمی کردبێتەوە، دەمم کرایەوە و پێش ئەوەی پیاوەکە دێڕی دووەم بڵێت، من بە دەنگێکی لەرزۆک بەڵام پاراو، لەگەڵیا چڕیم:
— “مَعاذَ الهَوَى! ما ذُقتِ طارِقةَ النّوَى.. وَلا خَطرتْ مِنكِ الهُمُومُ ببالي!”
پیاوەکە کەمێک سەیری کردم…خەڵکەکەی کە لەوێ وەستابوون، بێدەنگ بوون. منیش نوقمی ئاوازەکە بووم و چاوەکانم داخست و تەنها ئەو وشانەم دەگوت کە وەک لافاو لە قوڕگمەوە دەهاتنە دەرێ:
— أيَا جارتَا، ما أنْصَفَ الدّهْرُ بَينَنا! تَعَالَيْ أُقَاسِمْكِ الهُمُومَ، تَعَالِي!
تَعَالَيْ تَرَيْ رُوحاً لَدَيّ ضَعِيفَةً، تَرَدّدُ في جِسْمٍ يُعَذّبُ بَالي
أيَضْحَكُ مأسُورٌ، وَتَبكي طَلِيقَةٌ، وَيَسْكُتُ مَحزُونٌ، وَيَندبُ سالِ؟
لَقد كنتُ أوْلى مِنكِ بالدّمعِ مُقلَةً، وَلَكِنّ دَمْعي في الحَوَادِثِ غَالِ
دەنگی چەپڵەیەکی زۆر هات. چاوەکانم کردەوە؛ چەندین گەنج و پیاو و مناڵ لێم کۆببوونەوە… گەنجێک وتی:
— بەخوا مامۆستا دەمت خۆش بێت، عەرەبییەکەت زۆر پاراوە!
لێدانی دڵم خێرا بوو و هەستم کرد هەناسەم لە ناو قوڕگمدا گیری خواردووە… ئەو خەڵکە بۆچی چواردەوریان لێگرتووم؟ بۆچی چەپڵە و فیکە لێدەدەن و پێم پێدەدەنن؟ قاچەکانم هێزیان تیا نەبوو.. سەرم شۆڕ کرد و بە هەنگاوی خێرا بەناو خەڵکەکەدا ڕامکرد …
گەرمای خۆرەکە جەستەمی نوقمی ئارەقە کردبوو، لەتەنیشت مزگەوتەکە ڕاوەستام، خۆ ئەوە مزگەوتەکەیە کە دایکم وتی چاوەڕێم بکە ئێستا دەگەڕێمەوە، ئەی بۆچی نایاتە دەرەوە ؟
ژنەکان پۆل پۆل دەهاتنە دەرەوە بەڵام دایکمی تیا نەبوو ..
سەرم داخست بوو لە ژێرەوە بە هێواشی چاوەکانم کەمێک بەرز دەکردەوە و لەناو ژنەکان چاوم بۆ دایکم دەگێڕا ..چاوەڕوانی هەراسانی کردبووم..دەی با بڕۆمە ژوورەوە خۆ پێشتریش چەندجار لەگەڵ دایکم چووم و کەس لۆمەی نەکردووم!
قاچەکانم دەلەرزین .. بەڵام چەن کوڕێکی بچووکم بینی هاتنە دەرەوە، وادیاربوو هاوتەمەنی منن، بۆیە بە هەنگاوی هێواش و قورسەوە چوومە ژوورەوە، باشە بۆچی بۆچی دایکم دیار نیە؟
لەپڕ گوێیەکانم زرینگایەوە بە زریکەیەکی تیژ.. یەکێک لە ژنەکان هاواری کرد :
— کابرا شەرم ناکەیت هاتوویتە بەشی ژنان؟ خێرا لێرە بڕۆ دەرەوە .
جەستەم دەلەرزی، قوڕگم وشک بووبوو توانای قسەکردنم نەبوو، هەستم دەکرد زەوی لەژێر پێیەکانم دەخولێتەوە ، ئافرەتەکان لێم کۆبووبوونەوە و دەستیان بۆ ڕادەکێشام، بە خێرایی هەنگاوم نا بەرەو دەرەوە و لە مزگەوتەکە دوورکەوتمەوە …
ئێستا گەیشتمە ماڵەوە .. باشە خۆ تا ئەم بەیانیەش بیناکەمان ڕەنگی زەردبوو …ئەی کێ ئەم بۆیە سەوزەی لێداوە؟
باشە بۆچی گەڕەکەکەمان وا گۆڕاوە لەپڕ؟ تۆبڵێی کۆبوونەوەیان کردبێت و بڕیاری گۆڕانکاریەکی بەپەلەیان دابێت ؟ یانیش شارەوانی هەڕەشەی ڕوخاندنی خانووەکانی لێ کردوون ئەگەر شێوازیان نەگۆڕن ؟
خۆر نزیکی ئاوابوون بوو ، هەوڵم دەدا لەسێبەرەکان دووربکەومەوە، لەوکاتەدا کوڕێکی کەمێک بەتەمەن لە دوورەوە لێی دەڕوانیم و بەخێرایی بەرەو ڕووم ڕایکرد، خوایە ئەم پیاوە بۆچی ڕادەکات بۆلام ؟ ئەیەوێت جزدانەکەم بدزێت؟ دەستم بە توندی بە جزدانەکەمەوە گیرکرد و هێزم خستە سەر قاچەکانم بۆ ڕاکردن، بەخێرایی ڕامەدەکرد…ئاوڕم دایەوە پیاوەکە هەر بە دوامەوەبوو، وازی نەدەهێنا نزیک دەبۆوە لێم ، دڵم خەریک بوو لە لێدان بوەستێت ، هەناسەم بۆ نەدەدرا ، پیاوەکە گەیشتەوە پێم و دەستەکانی کردە سەر شانم ،بە هەناسەبڕکێوە وتی:
— بۆ ڕادەکەیت بۆ خاتری خوا ! مردم بەدەستتەوە بۆچی دیسان هاتوویت بۆ لای خانووە کۆنەکەمان و ماڵەوەت جێهێشتووە؟ وەرە با بگەڕێینەوە خێرا ..
پاشان سەیری جزدانەکەمی کرد و دەستەکانی بەهێزەوە کێشا بەسەری خۆیدا و وتی:
— ئەی هاوار تۆ دیسان جانتاکەی لاوێنت بردووە ؟ بەم ڕەفتارانەت ئێمەت کردووە بە گاڵتەجاڕی خەڵک.
هەر دەمزانی بۆ دزینی جزدانەکەم بە دوامەوەیە، لەناو گەڕەکەکەدا هاوارم کرد:
— یارمەتیم بدەن .. یارمەتییی ..وازم لێبێنە دزی خوێڕی چیت دەوێت لێم ؟ پارەکانمت دەوێ ؟
هەمو شتێک لەبەرچاومدا وەک تەمێکی چڕ لێڵ بوو، پیاوێکی گەورە لەبەردەمم ڕاوەستابوو، ڕوخساری کەمێک ئاشنادیاربوو لام، خەڵکێکی زۆر چواردەوریان دابووین… خوایە گیان من بۆچی لێرەم ؟ ئەمانە کێن ؟ بۆچی لێم کۆبوونەتەوە؟ چیان دەوێت ؟ لەپڕ پیاوەکە دەستی گرتم و وتی :
— باوکە گیان با بگەڕێینەوە بۆ ماڵەوە کات درەنگی کردووە ..
لەلای بینایەکی بەرز و ڕازاوە ڕاوستابووم .. پیاوێکی گەورە قۆڵەکانی گرتبووم …لەپڕ دەرگای بیناکە کرایەوە و ژنێکی گەنج هاتە دەرەوە و بەدەنگێکی بەرز قیژاندی:
— دیسان هێناتەوە بۆسەر کۆڵم! سەدجار پێم وتی من ئارامم نەماوە بەدەستیەوە .. ئیتر یان ئەو لەم ماڵەدا دەبێت یان من.
جەستەم لەگەڵ قیژەی ئافرەتەکە لەرزی.. دڵم بە خێرایی لێی دەدا، نەم دەزانی بۆچی ئەو ئافرەتە گەنجە ڕوخساری ئەوەنە گرژو توڕەیە؟ بۆچی هاوار بەسەر مندا دەکات! خۆمن یەکەمجارمە چاوم پێی بکەوێت! ئەو پیاوە گەورەیە منی بردە ناو بیناکە و لەناو ژوورێکی ڕازاوەدا داینام و لێی پرسیم:
— باوکە برسیتە؟
ئاوڕم بۆ چواردەورم دایەوە ئەم کوڕە کێیە؟ کوا باوکی لەم ژوورەدا نیە! بۆچی بەو شێوەیە سەیرم دەکات؟
سەری لەقاند و دەستی خستە سەر شانم و پێی وتم:
— ئێستا شفتەیەکی خۆشت بۆ دەهێنم دەست و پەنجەی پێوە بخۆیت.
پاش ئەوەی پیاوەکە ڕۆشتە دەرەوە لە ناو وێنەکانی سەر دیوارەکان ڕامام … سەیرم دەکرد وێنەی زۆری پێدا هەڵواسراوە .. وێنەی منداڵ و گوڵ و چیا و ئاسک و وێنەی بڕوانامە، وێنەی ڕێزلێنانێکی لەسەر هەڵواسرابوو، وادیار بوو هی کەسێکە ناوی ئاسۆیە و مامۆستای هونەرە ..
لەپڕ دەنگی کرانەوەی دەرگاکە هات، منداڵێکی بچووکی دە ساڵان هاتە ژوورەوە و قاپێک خواردنی بەدەستەوە بوو بۆنێکی زۆر خۆشی لێ دەهات .. قاپەکەی لەبەردەمم دانا و بەهێمنی وتی :
— ناخۆیت؟
زەردەخەنەیەم بۆ کرد و دەستم کرد بەخواردنی .. ئەی خوایە ئەم خواردنە بەتامە تامەکەی نامۆ نییە لەناو دەممدا.. سەرم بەرز کردەوە و کەمێک سەیری منداڵەکەم کرد کە بە دیارمەوە ڕامابوو ویستم بپرسم بەڵام .. یەکسەر وتی :
— دەزانم دیسانەوە دەتەوێ چی بپرسی باپیرە … تۆ ناوت ئاسۆیە و ئێرە ماڵی تۆیە و منیش کوڕەزای تۆم، باشە ؟ دەزانم دەتەوێ بڵێی بۆ هیچم بیر نەماوە .. چونکە ئەو ڕۆژەی بارانە زۆرەکە باری لە خوێندنگاکە تۆ خەریک بوویت بە ماسیحەیەک ئاوەکە ڕا بماڵیت لەوکاتەدا کەوتیت و سەرت بە خراپی بەر زەویەکە کەوت …
پاشان هاتە لای گوێم و بە چرپەوە وتی :
—هیچی تر لە ماڵەوە بێ پرس مەڕۆره دەرەوە، دایکم زۆر توڕەیە و لەگەڵ باوکم کردوویەتی بەشەڕ، دەوێت بتنێرێت بۆ خەڵوەتگەی پیری..

لێم ببورە غەزاڵەکەم ..
کچەکوردە چاوگەشەکەم …
هێشتا ژیان ،
لەلای ئێمە ،
هەرسارایە..
هەرنەبونیی خۆشەویستی و ،
مرۆڤ دۆستی لەتارایە…
لێم ببورە ..
کەلای ئێمە…
کوردایەتی و ،
بۆکورد ژیان
لەئەشکەوت و
لەنێو زیندانی ڕەشایه..
دەبم بەخشە ..
هەناسەکەم ..
بەخشندەگی لەتۆجوانەو ..
لای ئێمە..
درۆیەکی بێ مانایە..
چەند دڵتەنگ و شەرمەندەم بۆت ..
کەدەبیستم هاوکارانم …
لەئاست ژانی زامەکانت…
دڵی ڕەشیان …
لەگیرفانی شەرواڵێکی کەمێک کورت و
سینەیەکی چڵکن دایە
…
16/4/20

سیمناری یەکەم:

دەرمانخانەی فەلسەفە..
شەممە\ ١٨ی نیسان
کاتژمێر: ٦ی ئێوارە

شوێن:
عەقاری دووکۆڵان خوار ئەمنە سوورەکە..

وەك ساڵانی رابردوو لە یادی 38 ساڵەی تاوانی ئەنفال , لە سەربازگەی تۆبزاوە, هەڵەبجە, چەمچەماڵ , سلێمانی, شارە دێی حەسار ئەمڕۆ 14-4 یادی قربانیانی ئەنفال بەرز راگیرا و كۆمەڵێك داواكاری خرایە روو , هەروەها بڕیار وایە رۆژی پێنج شەمە لە یادی 39 ساڵەی تاوانی كیمیابارانی گوندی بالیسان و شێخ وەسانان و 38 ساڵەی تاوانی ئەنفال , رێكخراوە تایبەتمەندەكانی پرسی جینۆساید و دژ بە چەك چالاكی بەڕێوە بچێت .
لە چالاكییەكان ئەم دوو بەیاننامەیە لە لایەن كەسوكاری قوربانیانو و چالاكوانانەوە خوێنرایەوە :

لە یادی 38 ساڵەی تاوانی ئەنفال

38 ساڵ لەمەوپێش, رژێمی بەعس یەكێك لە گەورەترین تاوانەكانی سەدەی بیستەمی بەرامبەر بە گەلی كورد ئەنجامدا بەناوی ئەنفال, كە لە ماوەی 8 ساڵدا 4 تاوانی جینۆسایدی بەرامبەر بە گەلەكەمان پیادە كرد” كۆمەڵكوژی فەیلی , بارزانی, كیمیابارانی هەڵەبجە و تاوانی ئەنفال”, ئەنفال گەورەترین و بەرفراوانترین پرۆسەیان بوو.
بە داخەوە ساڵ لە دوای ساڵ داواكارییەكانمان دووبارە دەبنەوە, وەعدو بەڵێنەكان دەسەڵاتداران ئەنجامیان نابێت, لە كاتێك حكومەتی هەرێمی كوردستان بەرهەمی قوربانی و خەباتی ئێمە بوو, كەچی بووە حكومەتی لایەنگری تاوانبارانی جینۆساید و ئەنفالچییەكان, بۆ ئەمساڵ لیستی داواكارییەكانمان دەخەینەروو بریتین لە :
1- دادگاییكردنی تۆمەتبارانی ئەنفال, كە لە رێكەوتی 20-5-2007 ەوە بڕیاری دەستگیركردن و دادگاییكردنی بەشێكیان دەرچووە لە لایەن دادگای باڵای تاوانەكانەوە ناوەكانیان دیاریكراوە, داواكارین ناوەكانیان پاش هەموواركردنەوە و رێكخستنەوەی لیستەكە بدرێتە پۆلیستی ئەنتەرپول و دامودەزگاكانی كوردستان وەك تاوانبار بیان ناسن و حیزبەكان بە تایبەت دەسەڵاتداران لە ریزەكانیان دەریان بكەن و ئەستۆ پاكی خۆیان دەرببڕن لە بوونی تاوانبارانی جینۆساید لە ریزەكانیان.
2- پەلە بكرێت لە هێنانەوەی روفاتی قوربانیانی ئەنفال و بەرفراوانكردنی پرۆسەكانی شیكاری لە زووترین كاتدا بۆ ناسینەوەیان.
3- حكومەتی عێراق داوای لێبوردن لە قوربانیانی جینۆساید بكات بە گشتی بە تایبەت قوربانیانی ئەنفال, ئەمەش ئەركی سەرۆك كۆماری عێراقە, بە داخەوە پۆستەكە بە دەست كوردەوەیە و هیچ هەنگاوێكیان نەناوە.
4- هەموو لیستەكانی موچەی “شەهیدان, جینۆساید, بریندارانی چەكی كیمیاوی, زیندانیانی سیاسی, پێشمەرگەی دێرین” بڵاو بكرێنەوەو لە بوونی گەندەڵی و ناوی تاوانباران پاك بكرێنەوە و وردبینی لە سیڤییەكانیان بكرێت, یاساكان بكرێنە پێوەر بۆموچەی ئەو توێژانە.
5- سەربازگەی تۆپزاوا لە فەوتان و لە ناوچوون رزگاربكرێت و بەپەلە بكرێت بە مۆنۆمێنتێكی شایستە بە قوربانیانی ئەنفال، چونكە سەربازگەی تۆپزاوە بە هاوشێوەی سەربازگەی ئۆشفیتزی هۆڵۆكۆست، تۆبزاوە هەڵگری دەیان پەیام و چیرۆكی قوربانیانی ئەنفالە.
6- وەڵام بە داواكاری كەسوكاری قوربانیان بدرێتەوە, جیاوازی لە نێوانیان نەكرێت, ئەوانەی خانوو و زەوییان بۆ دابین نەكراوە بۆیان دابین بكرێت, ژیانی شایستە بۆ تاقانەكانی جینۆساید, رزگاربووانی گۆڕی بە كۆمەڵ, رزگاربووانی ئەنفال, بریندارەكان و ….. دابین بكرێت.
7- داواكارین لە بەرپرسان, بۆ رێزگرتن لە قوربانیانی ئەنفال هەموو دانیشتن و وێنە گرتن و سەردانیكردن و بەشداریكردنێكی پرسەی 423 تۆمەتباری ئەنفال و ئەوانەی ناویان لە لیستەكەدا نییە و تەواوی موستەشارو فەرماندەی مەفرەزە خاسەكان و خاوەند پۆستە باڵا كارگێری و حیزبییەكانی سەردەمی بەعس رابگرن بە تایبەتیش 258 كەسەی هاووڵاتی هەرێمی كوردستانن, جوڵەی سیاسییان قەدەغە بكرێت, رێز لە 182000 قوربانی ئەنفالمان بگرن .
8- هەر بەشدارییەكی سیاسی لە كۆنە سەرۆك فەوجە جاشەكان, سەرۆك مەفرەزە خاسەكان, ئامر سرییەكان, رەفیق حیزبییەكان, ئەمن و ئیستخبارات و تەواری رژێمی پێشوو و هەموو ئەوانەی بەرپرسیارێتیان هەبووە لە دەسەڵاتی بەعس قەدەغە بكرێت., لە كاتی مردنیان رێگا بگرترێت بە ئاڵای كوردستانەوە بنێژرێن.
9-هیچكە تاكی كورد نەكرێتە سوتەمەنی ململانێ نێودەوڵەتی و ئیقلیمییەكان, زۆرینەی تاوانەكانی رابردوو بەرامبەر گەلەكەمان كراوە بە بەهانەی ئەم بەشداریانەوە ئەنجام دراوە, بە تایبەت سێ پرۆسەی جینۆسایدی 8000 بارزانی, 5000 هەڵەبجە, 182000 ئەنفال, ئاشتیخوازی بكرێتە ناسنامەی كوردستانی جینۆسایدكراو.

رێكخراوەكان:
-رێكخراوی كوردستان بێ جینۆساید- kwg
-تۆڕی رێكخراوە كوردستانیییەكان له پێناو دادگای تاوانی نێودەوڵەتی – Koncicc
-تۆڕی ئایكان كوردستان ــ IKN
-رێكخراوی قەدەغەكردنی چەكی كۆكوژ لە كوردستان ــ OAWMD
-رێكخراوی هەڵمەتی دادپەروەری ــ OJC
-رێكخراوی جیهانی بێ چەكی كیمیاوی و بایەلۆجی-www
-هەڵمەتی ژیان دژ بە ئیعدام لە كوردستان

• رێكخراوی ئایندە
  -گۆڤاری تۆبزاوە
  -رۆژنامەی نگرە سەلمان
• رێكخراوی مانەوە بۆ پرسی شەهیدان و ئەنفالكراوان
  -كوردۆساید ۆچ-چاك كوردستان
  -هەڵمەتی ژیان دژ بە ئیعدام لە كوردستان
  -تۆڕی رێكخراوە كوردستانییەكان بۆ قەدەغەكردنی چەكی ناوكی و كۆكوژ لە كوردستان=KONW

بۆ دوبارە نەبوونەوەی تاوانی ئەنفال, داوا دەكەین عێراق ببێتە ئەندامی دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی

38ساڵ لەمەوپێش رژێمی بەعس تاوانی ئەنفالی لە پرۆسەیەكی سەربازی 200 رۆژەدا بەرامبەر بە گەلەكەمانی ئەنجامدا, , لە ئاكامدا زیاتر لە 182000 هاووڵاتی سڤیلی كوردستان بوونە قوربانی, لە بارودۆخێكدا وەك ئێستا دادگایەكی نێونەتەوەیی نەبوو تا ببێتە رێگر لە ئەنجامدانی ئەو شا تاوانە.
ئێمە لە یاداوەری 38 ساڵەی تاوانی ئەنفالدا, لە پێناو دوبارە نەبوونەوەی تاوانی لەم چەشنە لە وڵاتەكەمان و دڵنەوایی نەوەكان بەوەی دوبارە نابێتەوە, داواكارین عێراق ببێتە ئەندامی دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی ناسراو بە ICC, كە هەنووكە 124 وڵات پەیوەست بوونە پێوەی, دوایینیان ئەرمینیایە.
ئەگەر ئەم داواكارییەی ئێمە كە 21 ساڵە دوبارەی دەكەینەوە جێبەجێ بەكرابایا, ئێستا كەیسی تاوانەكانی شەنگال و شارو شارۆچكەكانی دیكە بە سانایی دەگەیشتە دادگای تاوانی نێودەوڵەتی و تاوانەكان لە ئاستی جیهانیدا بە جینۆساید دەناسێننران, یان لەوانەیە هەر روویان نەدایا, رێگاش لە دووبارەبونەوەیان دەگرترا.
بۆیە لەم یادەدا داواكارین بە زوترین كات عێراق پەیماننامەی رۆما واژۆ بكات و پەیوەست بێت بە دادگای تاوانی نێو دەوڵەتییەوەو ببێتە وڵاتی 125ەمینی ئەندام لەم دادگایە .

تۆڕی هاوپەیمانی رێكخراوە كوردستانییەكان لە پێناو دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی- KONCICC
14-4-2026

لە کۆمەڵگا دواکەتووەکاندا نەزانیی سەردەستەیە، چونکە تژی لە کۆت و بەندی نەفامانەیە؛ هەر لە دواکەوتنی هزرییەوە بیگرە تا توندوتویژیی و ستەم بە ناوی دادپەروەرییەوە، ئەمە وا دەکات زۆرینە چاولێکەر بن و ئەمەش هۆکارێکە بۆئەوەی سەرهەڵدانی بیری داهێنەرانە زۆر ئەستەم و مەحاڵ بێت، چونکە ئەم کارە بە کۆت لە قەڵەم دەدرێت و زۆرینە دەبنە ڕێگر لە گۆڕانکاریی و هەنگاونان بەرەو پێشەوە، ئیدی مرۆڤ لەو کۆمەڵگانەدا لە سەر هێڵی ڕاستی ئادەمیزادبوون لادەدات و دووڕوویی تەشەنە دەکات، لە بری ئەوەی کەسەکە بە هزرو ئەزموونی خۆی بڕیاربدات و ببینێت و هەڵبسەنگێنێت بە دیدی دەستە جەمع دەپێوێت و دەڕوانێت، تاك لە دۆخێکی بێهیوایی هەڵەشەییدا دەژی و جارانێک شەڕەنگێز دەردەچێت، بە هۆی دڵەراوكێی سەخت و نەبوونی ژیرمەندییەوە، لێرەوە ئەقڵییەتی مێگەل سەر هەڵدەدات و زاڵ دەبێت، واتا هەموو بە یەك چەشن بیر دەکەنەوە. زۆر جاریش ئاراستەکەیان هەڵەیە.
چیخەف لە وتەیەکی ناوداردا دەڵێت: لە کۆمەڵگا پاشکەوتووەکاندا هەزارەها دەبەنگ هەن بەرانبەر هۆشمەندێك، و هەزار وتەی بێکەڵک هەن لە بەرانبەر وتەیەکی سەنگیندا.
هەروەها عەلی وەردیش دەڵێت: مرۆڤ کاتێك بە دوای ڕێزی کۆمەڵگادا بگەڕێت، ئەوا هەوڵ دەدات ببێتە ئەوەی کە
کۆمەڵگا ڕێزی لێدەگرێت، بۆ نموونە گەر کۆمەڵگایەك ڕێز لە دز بگرن ، ئەوا ئەویش ئەبێت بە یەکێک لەوان.
لەم پێشەکییەوە دێمە سەر ناوەڕۆکی نووسینەکەم و ئەم هەلە دەقۆزمەوە تا نامەیەك ئاراستەی نووسیاری هێژا سەدیق رەواندوزی بکەم و پێی بڵێم تۆ شێت نیت، ئەگەر شێتیش بیت ئەوا لە دیدی شێتەوە تۆ شێتیت ئەگینا لە ڕوانگەی مرۆڤی ڕۆشنبیرەوە ، تۆ خامە بەدەستێکی دەڤەری رەواندوزی کە هێندەی لە تواناتدا بێت دەتەوێت خزمەتی پەیڤی کوردی و زمان و ئەدەب و داهێنانی میللەتەکەت بکەیت، ئیتر منی خوێنەر (وەکو خۆتان نووسیوتانە) چ کارمان بە ژیانی تاکەکەسی داوە؟ من و خوێنەر تەماشای بەرهەمەکانت دەکەین، نەك چۆن دەژیت، ئەمەش ئەوپەڕی جوانی هزرو تێڕوانینە کە ڕووبەری ئازادی و تایبەتمەندییەکانی کەسانی تر پێشێکل نەکەین و خۆمان هەڵنەقورتێنین لە شتانێکدا کە دوورو نزیک کاری ئێمە نییە و پەیوەندی پێمانەوە نییە.
بۆ نموونە گەر لە حاڵەتەکانی هەرەس هێنانی خیزان بکۆڵینەوە دەزانین کە چەندان هەزار هاوسەرگیریی لەسەر بنەمایەکی هەڵە دامەزراون و ئاکامەکەی پەشیمانی هەمشەیی دەبێت، یان ئایا ئەوانەی وەچە دەخەنەوە بیر لە پەروەردەکردن و داهاتوویان دەکەنەوە، ئایا وەکو بەرپرسیارییەتی ئەو هەنگاوە دەنێن یان هەر بۆ خۆشی؟ ئایا ئەم نەوەیە بۆچی وا لە پەروەردەدا دەست دەرچوون؟ ڕۆڵی باوان چییە لەم ئاقارەدا؟ ئایا ئەوەی هاوسەرگیریی کردووە شەریفەو ئەوەی نەیکردووە ناشەریفە؟….دەیان پرسیارگەلی دی ڕێ بە تاکەکەکانی کۆمـەڵگا دەدات چاوێك بخشێننەوە بەو دابونەرێت و خووە کۆمەڵایەتییەی کە بێ هیچ بنەمایەك دەستی بۆ دەبردرێت و بڕیاری دەربارەوە دەدرێت.
لێرەوە دەردەکەوێت؛ وێڕای ئەوەی چەندان لە ناوداران تا مردن بۆیان نەلوا هاوسەرگیریی بکەن و کە شاکارەکانیان دەخوێنینەوە هەرگیز ئەو پرسیارانەمان لا دروست نابێت کە گوایا هاوسەرگیریی کردووە یان نا؟. مرۆڤی دانا دەزانێت کە یەك ژیان لەم سەر زەویە ئەزموون دەکات و هەوڵدەدات ساتەکانی کە گەوهەری دانسقەن بە هەدەر نەدات، چونکە گەر گوزەشت هەرگیز ناگەڕێتەوە دواوە، کەواتە هۆشمەند بڕیارێکی هەڵە نادات کە دوایی کاڵەك بە ئەژنۆی بشکێنێت. ئەمە هەرگیز پێوەر نییە لە هەڵسەنگاندنی کەسایەتی و بەرهەمەکانی مرۆڤدا. بە تایبەتیتر کە لەم زەمانەدا ژیان و بوارەکانی و ئاڵۆز بوون و هەروەها کەسایەتی مرۆڤەکانیش بەرەو کاڵبوونەوەیەکی سامناك چووە، کە بێگومان هەموو کایەکانی ژیان کاریگەرییان لەسەر یەکتری هەیە، هەر لە سیستەمی بەڕێوەبردنەوە، تا ڕادەی فەراهەمهێنانی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و تاکو خستنەڕووی هەلی کاری یەکسان و ڕەچاوکردنی مافەکانی مرۆڤ.
بگرە ئەو کاتە مرۆڤ زیانمەند دەبێت کە ئازادی بیرکردنەوەو هەڵبژاردن لەدەست بدات و خۆی تەسلیمی دابی هەڵەی کۆمەڵگا بکات، چرای ئاوەزی خۆی بکوژێنێتەوەو دوای نەفامێک بکەوێت و چەپڵەی بۆ لێبدات.
کاک ڕەواندوزی دەزانم دەروونت پڕ کەیلەو واقتان وڕ دەمێنیت لە ئاکاری نەزانینی کۆمەڵگا کە لە مرۆڤ تێنەگەن، بەڵام سوقرات هەرگیز دەسبەرداری بۆچوونی دروست نەبوو و ژەهری هەڵبژارد لە بەرانبەر ژیانێکی کۆیلایەتی پر لە دووڕوویی، حەللاج تا ئەشکەنجە نەگەشتە سەر زوبانی هەر داکۆکی لەسەر جوانی ئەو حەقە شاردراوەیەی ناخی دەکردەوە و لە ئاکامدا مردنەکەشی بووە سیمبوڵ و دەسبەرداری خۆی و قەناعەکانی نەبوو.
بەڵی لە زۆر ژینگەی دواکەوتوودا وتەزایەك دەگوترێت کە هیچ جێی بایەخ نین و شایستەی ئەوەنین بەو پێوانانە بپێوین، وەك ئەوەی دەگوترێت: گەر لەگەڵ من نەبیت، ئەوا دژی منیت. یان دەگوترێت ئەوەی ژنی نەبێت خەریکی بەدڕەوشتییە…هەتاد…بەڵام ئەمانە هەر قسەی ئەوانەیە کە ژیان هەر لە ورگ و زەکەردا دەبیننەوەو هیچ بوارێکیان بە خۆیان نەداوە کە بەرفراوانی ئەم دنیا ڕازاوەو هەمەڕەنگە ببینن و چەشەی لێ ببینن، بێجگە لەو دوو شەهوەتە ئاژەڵییە، کەواتە پیرۆزیان بێت ئەو بۆچوونانە و بەرهەمی ئەو ژیانە وێرانەیەی ئەوانە لە ناخ و دەرەوەیاندا پێوەی دەناڵێنن و لای خۆیان زۆر پەسەندە. ئەمە مانای ئەوە نییە قسە لەسەر هاوسەرگیریی بکەین لەو رووەی کە باشە یان خراپ، بەڵام مرۆڤەکان دۆخیان هاوچوون نییە.
هەمیشەش هەر وابووە؛ لەناو قەومی بەسیتا قەدری سەنعەتکار ، وەکو وێنەی مانگ وایە لەناو گۆمێکی لیخندا، هەر کەسێکیش لە دیدگای خۆیەوە دەڕوانێتە لە کەسانی تر، مەگەر نالی و حاجی قادرو مەولانا خالید لە نامۆییدا سەریان نەنایەوە؟ ئەی زانا نوورسی و عەزیز گەردی بۆچ تەنیا سەریان نایەوە؟
لێرە وە دەبێت بگەترێت: ئیتر چ هیوایەك بخوازرێت و چاوەڕوانییەک بکرێت لە چەپڵەلیدانی کەسانی دەبەنگ ، تەنانەت گەر بەلایاندا بڕۆی ئەوا پیشکی ئاگرت بەر دەکەوێت، گەر تەماشاشیان بکەیت ئەوا نەهامەتی تیشکی چاویان کار لەسەر دڵت دەکات.

بەنموونە:
{تابووتی پەیمانی خودا}ی سەلاح جەلال

کۆجیتۆ ئەو بەردی بناغەیەیە کە دێکارت فەلسەفە و زانستی نوێی لەسەر بونیاد نا؛ واتە مرۆڤ وەک بونەوەرێکی “هۆشیار” چەقی جیهانە.چەمکی کۆجیتۆ (Cogito) یەکێکە لە بەناوبانگترین و بنەڕەتیترین دەستەواژە فەلسەفییەکان لە مێژووی نوێدا. ئەم وشەیە لە دەستەواژە لاتینییەکەی ڕێنێ دێکارت (René Descartes)، فەیلەسوفی فەڕەنسی، وەرگیراوە کە دەڵێت::) بیردەکەمەوە، کەواتە هەم).دێکارت دەیویست بگاتە ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگر کە هیچ گومانێکی تێدا نەبێت. ئەو دەستی کرد بە “گومانی میتۆدی”؛ واتە گومانی لە هەموو شتێک کرد (هەستەکان، جیهانی دەرەوە، تەنانەت ماتماتیکیش)، بەڵام گەیشتە ئەو ئەنجامەی:• تەنانەت ئەگەر هەموو شتێکیش خەڵەتێنەر بێت، کردەی گومانکردنەکە خۆی ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە. یان پێی وایە گومانکردن جۆرێکە لە بیرکردنەوە.کۆجیتۆ بووە خاڵی وەرچەرخان لە فەلسەفەی ڕۆژئاوادا لەبەر ئەم هۆکارانە:
*سەلماندنی بوونی مرۆڤ: مرۆڤ لە ڕێگەی عەقڵ و هۆشیاریی خۆیەوە دەیسەلمێنێت کە هەیە، نەک لە ڕێگەی شتە دەرەکییەکانەوە
.• سەروەریی عەقڵ: ئەم چەمکە عەقڵی کردە بنەمای زانیاری و ناسین.

• جیایی نێوان عەقڵ و جەستە: دێکارت پێی وابوو کە “من”ـی بیرکەرەوە جیاوازە لە جەستەی ماددی. ئەوەی لە( تابووتی پەیمانی خودای )ی سەلاح جەلال دا بەرجەستە بووە ئەویش ئەوەیە وێرای بیرکردنەوەی نووسەر وەلێ ئەو تەنها بەمە رازی نابێ کە بەتەنها لەرێگای بیرکردنەوە وجودی بسەلمێنێ بەلکو ئەو لەم رۆمانەیدا کۆی کەینوونەوی بوون بەگەردوونیشەوە دەخاتە ژیر دنیای رامان و گریمانەی بیرکردنەوەی کۆجیتۆیی خۆیەوە ،وەک ئاشکرایە لامان هه‌موو ده‌قێك، ئه‌گه‌ر هیچ خوێنه‌رێكی نه‌بێت، له‌ ساتی نووسیندا خوێنه‌ر ده‌كاته‌ گریمانه‌. له‌ بنچینه‌دا نووسینی ده‌ق به‌بێ گریمانه‌كردنی خوێنه‌ر مه‌حاڵه‌. به‌م مانایه‌، ده‌ق به‌بێ خوێنه‌ر بوونی نییه‌.واتە ئەو تەنها لەرێگای نووسینەوە نەهاتەوە کەینوونەی بوونی خۆی دووپات بکاتەوە بەلکو ئەو لەیەک کاتدا بۆ بوونی وجودیانەی خۆی و لەهەمان کاتیشدا بۆ دۆزینەوەی هاوڕێیەکیش دەگەرێ کەلەرێی دەقەوە بیدۆزێتەوە واتە خوێنه‌ر هه‌مان ئەو «هاوڕێ»یه‌یە كه‌ گوتاری نووسه‌ر ده‌خوێنێته‌وه‌. كه‌واته‌، هه‌موو ده‌قێك پێشوه‌خت بۆ یه‌ك هاوڕێ ده‌نووسرێت، و «هاوڕێیه‌تی» ده‌كاته‌ گریمانه‌؛ و چونكه‌ نووسه‌ر له‌ ساتی نووسینی ده‌قدا نازانێت خوێنه‌ره‌كه‌ی كێیه‌، دوژمنه‌ یا دۆست، فه‌زیله‌تمه‌نده‌ یا شه‌ڕانگێز، خواپه‌رسته‌ یا ئاته‌ئیست، ڕه‌شپێسته‌ یا سپی پێست و هتد، هاوڕێیه‌تیی ئه‌و له‌گه‌ڵ خوێنه‌ره‌كه‌ی، هاوڕێیه‌تییه‌كی ڕاسته‌قینه‌ و فه‌زیله‌تمه‌نده‌. نووسه‌ری هه‌ر ده‌ق، هه‌ر ڕۆمان و شیعرێك، ته‌نانه‌ت ده‌قی زانستیش، به‌ ده‌ربڕینی دێریدا، بانگه‌وازی «ئه‌ی هاوڕێیانی من» ده‌كاته‌ پێشگریمانه‌، و ده‌قه‌كه‌ی به‌م بانگه‌وازه‌ ده‌ست پێ ده‌كات. له‌ ڕاستیدا، نووسه‌ر له‌ هه‌ر ڕستەیه‌كی ده‌قدا، هاوڕێیه‌تی بۆ خوێنه‌ره‌كانی پێشنیار ده‌كات. به‌ڵام، به‌ باوه‌ڕی دێریدا، هاوڕێیه‌تیی خوێنه‌ر له‌سه‌ر «سوودمه‌ندی» وه‌ستاوه‌. به‌م پێیه‌، ئه‌گه‌ر نووسین بانگهێشتكردن بێت بۆ هاوڕێیه‌تی، كه‌واته‌ ده‌ق به‌رهه‌می شكستی چاوه‌ڕوانیی نووسه‌ره‌ له‌ دۆزینه‌وه‌ی هاوڕێیه‌كی ڕاسته‌قینه‌ له‌ جیهانی ده‌ره‌وه‌دا. له‌ ڕاستیدا، هه‌ر ده‌قێك له‌ ناوه‌وه‌ی یه‌ك شكسته‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات؛ شكستی مرۆڤ له‌دۆزینه‌وه‌ی هاوڕێی ڕاسته‌قینه‌، له‌ئه‌زموونی ترسناكی شكست له‌ساتی له‌ده‌ستدانی هاوڕێدا. ئه‌م شكسته‌یه‌، نووسه‌ر ڕووه‌و نووسین ده‌بات. هاوڕێیه‌تی ئه‌گه‌رێكه‌ ‌ مرۆڤ له‌ ده‌ستی خۆی ڕزگار ده‌كات، له‌ده‌ست بیركردنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌رباره‌ی مه‌رگ و نه‌بوون، له‌ده‌ست هه‌ستپه‌رتیی ئه‌و ده‌رباره‌ی بوون. به‌م مانایه‌، ئازاری له‌ده‌ستدانی هاوڕێ، ئازاری له‌ده‌ستدانی «ئه‌ویتر»ێكه‌ ‌ ئێمه‌ ڕزگار ده‌كات له‌خۆمان. هاوڕێیه‌تی خودی ژیانكردنه‌؛ و له‌ده‌ستدانی هاوڕێ، بیرهێنه‌ره‌وه‌ی له‌ده‌ستدانی ژیان و گه‌یشتنی مه‌رگه‌. وه‌ك بلانشۆ ده‌ڵێت: «سوپاس بۆ مه‌رگ، ده‌توانێت هاوڕێیه‌تی ڕابگه‌یێنێت. وه‌ك بڵێی ئه‌گه‌ری هاوڕێیه‌تی پاش غیاب و مه‌رگی هاوڕێ دێته‌ دی. ئازاری له‌ده‌ستدانی هاوڕێ ئه‌گه‌ره‌كانی هاوڕێیه‌تی ده‌كاته‌وه‌. هاوڕێیه‌تی هاوكات هه‌ڵگری دووری و نزیكی، حزوور و غیاب، جیایی و پێكه‌وه‌بوون، و قسه‌كردن و بێده‌نگییه‌. به‌ر له‌ جیایی و له‌ده‌ستدانی هاوڕێ، دابڕان ده‌ستی پێكردووه‌؛ دابڕانێك ‌ به‌ڕێڕه‌وی قووڵبوونه‌وه‌ی هاوڕێیه‌تیدا تێپه‌ڕ ده‌بێت. حزووری كه‌سێك به‌رده‌وام ده‌بێت ڕووبه‌ڕووی له‌ده‌ستدانی ببینه‌وه‌. ئه‌گه‌ر، مانا و ده‌ركه‌وتنی هاوڕێیه‌تی هه‌رگیز به‌دی نایێت، مه‌گه‌ر ئه‌مه‌ی ‌ مرۆڤ ڕووبه‌ڕووی دەبێتەوە، وه‌ك دێریدا ده‌ڵێت، «پرسیارێكی برینتێكه‌ر»، «پرسیارێك ده‌رباره‌ی برین» ببێته‌وه‌. دێریدا ده‌ڵێت: «هیچ هاوڕێیه‌تییه‌ك به‌بێ ئه‌گه‌ری برین بوونی نییه‌.»** هه‌موو هاوڕێیه‌تییه‌ك كۆمه‌ڵێك زه‌خم و برینی شاراوه‌یه‌.زمانی نوسینی سەڵاح جەلال زمانێک نیە هەر کەسێک بۆ کاتکوشتن بیەوێ دەستبداتە کتێبێکی وەک ژەمە خواردنێ بیخوێنێتەوەو دواتر فڕێی بداتە ئەولاوە ،بەپێچەوانەوە گەر بتەوێ لە سەلاح جەلال بگەی ئەوا وەک وەرزشەوانێک پێویستی بە ئیحما هەیە پێش ئەوەی بچێتە ناو یاریگاوە تاوەکو گیان و ماسولکەکانی تووشی وەستان و تەمەزق نەبێ ،بەهەمان شێوەش خوێنەر بۆئەوەی بەشێوەیەکی تەندرووست لە سەلاح جەلال تێبگات دەبێ خاوەن پاشخانێکی فکریی و مەعریفی و میتۆلۆژیاو زانستی گەردوونناسی و زانستی میتافیزیک و ئەفسانەو شارستانیەتی کۆن و هاوچەرخی هەبێ ئەوکات دەتوانی لەنێو دەریای زمان و هزری نوسینی سەلاح جەلالدا مەلەی خۆی بکات
  سەلاح جەلال ) وەک نوسەرێکی جدی لەڕێگای کەشفکردنی مرۆڤەوە لەو برسە ئاڵۆزو داخراوانە دەدات ئێستاشی لەسەر بێ ، هەموو ئەو ژانەرانەی مرۆڤ کاریی لەسەر کردووە وەک میتۆلۆژیاو ئەفسانەو زانستی فینۆمینۆلۆژیاو جیهانی میتافیزیک نەیانتوانیوە تەواوی کۆدەکانی فەلسەفەی مەرگ و
  ژیان بکەنەوە ، کە سەلاح جەلال لە ڕۆمانی تابووتی پەیمانی خودا دا زۆر بەجوانی کاری لەسەر کردووەو توانیویەتی ئەو گرێ داخراوەیەی مەرگ بکاتەوە کە فەلسەفەکانی دنیای مرۆڤایەتی
  لە تەمتومان و مەدو جەزردان.
  پرسیارەکانی نێو ئەم ڕۆمانە لەسەر بوون و فەلسەفەی مەرگ و زانستەکان دەمانخەنە ناو شەپۆلەکانی جیهانەوە. بۆچی؟ لەبەر ئەوەی لە دوای خوێندنەوەی ئەم رۆمانە، جیهان بینینێکی جیاواز و خوێندنەوەی تایبەتمان هەیە بۆ ڕووداوەکان بەگشتی.
  لەبەر ئەوەی نووسەر چەند پرسێکی مرۆیی و سیاسی دەوروژێنێت و کاری لەسەر دەکات.خاڵێکی تر لەوەی وایکردووە ڕۆمانێکی قورس بێت بۆ خوێنەر ئەوەیە ئەم ڕۆمانە زیاد لەکاراکتەرێکی سەرەکی هەیە واتە نوسەر پشتی نەبەستوە بە گێرانەوە (سەرد)کۆی چیرۆکەکەی لەرێگای کاراکتەرێکەوە بگێرێتەوە بۆ خوێنەرەکانی، بەڵکو وا لە خوێنەر بکات خۆی بەشداری لەناو دەقەکەدا بکات و خۆی بەکاراکتەرێکی جدی ناو رۆمانەکەی بزانێ.
  سەڵاح جەلال وەک نوسەرێکی جدی کار لەسەر فکرو مەعریفە دەکات، واتە لەڕێگای ڕامانەوە لە میتۆدە فکریەکان لەدەرگای فەلسەفە دەدات و دەچێتە ناو هزرو ئەندێشەی بیرو نوسین .
  خوێنەر کاتێک بیەوێ لە بیرو ئەندێشەو نوسینەکانی سەلاح جەلال بگات وەک هەر نوسەرێکی تری کورد یا رۆماننوسێکی ئەمڕۆ ،ئەوا خوێنەر دەکەوێتە هەڵەیەکی دیالکتکەوە ،چون سەڵاح جەلال لەم سەردەمەی خۆیدا لەناو نوسەرانی کورددا تاقانەیە ،ئەو نوسەرە دەستەبژێرانەی وەک سەلاح جەلال لەم قۆناغه ی ئێستادا بوونیان هەیە وخاوەن کەینوونەی نوسین و بیرو هزرێکی تایبەتمەندی خۆیانن لە پەنجەکانی دەست تێناپەڕن
  لەبەرئەوەی سەڵاح جەلال ئیش لەناو کۆجیتۆی خۆیدا دەکات وەک نوسەرو رەخنەگرێکی ئەقڵانی.وهاوسەنگی و چەسپاوی مەرگ لەنێو پێکهاتە و هێڵی گێڕانەوە و گۆڕانکاری ستونی لەهێڵی ئەم ڕۆمانەدا لەناو کات و شوێندا، گوتاری بەیەکدا چڕژانی دەقیان ئافراندووە لەنێوان زەمەنەکاندا پاشان هەڵبژاردنی کارەکتەرێک ڕوبەڕو کار لەسەر مەرگ بکات، یان دەبێت بکوژێت یان دەکوژرێت، لەناو ئاڵۆزی مەرگێکدا نەپرس دەکات نەکەس دەیناسێت ئەمە ئەو فەلسەفەی مەرگەیە لەسەرەتای گەردونەوە بۆتە دەرئەنجامی هەموو بونەوەرێکی زیندوو ، گەرچی ژیان، تەکنەلۆجیا و ئەلیکتڕۆن لەم رۆمانەدا هەنگاوی گەورە دەنێت، مەرگ وەک نهێنێیەکی ئاڵۆز، وەک مەتەڵێکی ئاڵۆز بەبێ چارەسەر دەمێنێتەوە، بەڵکو کۆمەڵێک هالە و خەیاڵات-ی پەیوەست بە جۆرێک لە ئەنتۆلۆجیای فیکری لەنێو گەڕان لەدوای دوانەی مەرگ و ژیاندا.
  لەگەڵ ئەوەشدا نووسەر خۆی نەبەستوەتەوە بەکارەکتەرێکەوە، قورسیشە رۆڵی کاراکتەر دیاری بکرێت زۆر شێوەی نامۆی هێناوە وەک کاراکتەری تەکنەلۆژی و بایەلۆژی و ئاسایی و نیوە مرۆو نیوە بونەوەر و جندۆکەو شەیاتینی . ئەمە لەلای من زۆر جوانتر بوو. لەبەر ئەوەی ئەو شێوازە تەقلیدیە بشکێنین لەئەدەبی جیهاندا هەیە و تەنیا یەک کەس کارەکتەری سەرەکی چیرۆکەکەبێت. دەکرێت ئەم ڕۆمانە بکرێت بە دەروازەیەک بۆ تازەگەری لە ڕۆماندا، لەبەر ئەوەی نووسەر وەک ئەوانی تر خۆی بە چەند بابەتێکەوە نەلکاندووە. بەتایبەت لەڕووی کارەکتەرەوە، ئەمەش خۆی لەخۆیدا بوێریە.
  “سەلاح جەلال “گرێ کوێرەیەی مەرگ لەچرکەساتی مەرگی هابیل بەدەستی قابیل ئاوەلا دەکات و ئازایانە وەک کەسێکی سەرکێش دەست دەبات تەرازووی گەردوون وبەدیدگایەکی نوێوە سەنگ و پێوانەی مرۆڤەکان دادەرێژێتەوە بەو مەرجەی مرۆڤ خۆی بیەوێ بگەڕێ بەدوایی هەڵوەشانەوەی هاوکێشەی گەردوون یا دیزاینکردنەوەی مرۆڤ لەناو ئەو بوونەوەرانەی لەگەردووندا هەلدەسوڕێنرێت. بەتایبەت لە جیهانی ئەمڕۆی تەکنەلۆژیاو ژیری دەستکرددا هۆشمەندی مرۆڤەکان پەراوێز دەخات و جوڵەو ئاراستەکردنی مرۆڤەکان لەقاڵب دەدات.
  نوسەری ڕۆمانەکە وەک مرۆڤێکی بەئاگا بەهەموو ئەو دیوارو
  تەنانەی فەزادا رەتدەبێ بۆ چنگ کەوتنی ئەو وەڵامانەی بەدرێژایی میژووی مرۆڤایەتی بڤە بووە بۆ مرۆڤەکان .وەک لەناو هەموو دەقە ئاینە ئاسمانیەکان ڕوون نەکراونەتەوەو گەڕان بەدواشیدا لەخانەی تەکفیردا بینراوەتەوە کۆتایەکانی بەمەرگ هاتوە ، ئالێرەوەیە نووسەر دەست بۆ مەرگ دەبات تا لەقوڵایی و تێگەیشتنی مەعریفیەوە شیکارو سەلماندن بۆ مەرگ بکات، لە ئەزەلەوە بۆ شاردنەوەی توانستەکانی مرۆڤ هاتۆتە بوون .
  ته‌نانه‌ت ده‌توانین بڵێین هه‌ستی خوێندنه‌وه‌، هه‌وڵێكی ناوه‌كییه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی هاوڕێ؛ هاوڕێی نووسه‌رێك، به‌بێ ئه‌وه‌ی بزانێت خوێنه‌ره‌كه‌ی كێیه‌، له‌گه‌ڵ خوێنه‌ردا هاوڕێیه‌تی ده‌كات* هەرلەبەر ئەمەشە نووسەر خۆی نەبەستوەتەوە بەکارەکتەرێکەوەو لەناو رۆمانەکەیدا بەڵکو لەلای گرانە رۆڵی کاراکتەر دیاری بکرێت، چونکە پێیوایە*کەسایەتیەکانی ناو رۆمانەکەیدا لەیەک کەسایەتی و کاراکتەرێکدا وێنا ناکرێت، بەڵکو پێویستی بەچەندین کاراکتەری جۆراو جۆر هەیە بۆ تەوزیفکردنی رۆلی کاراکتەرەکانی وەک کاراکتەری تەکنەلۆژی و بایەلۆژی و ئاسایی و نیوە مرۆف نیوە بونەوەر و تەنانەت جنۆکەو شەیاتینی بەدیدەکرێت، بەمەش رەوتێکی تری بۆ فرەدەنگی لەرۆماندا هێنایە کایەوە، ئەمەش لەم رۆمانەدا بەخاڵێکی جیاکەرەوەی ئەم ڕۆمانە دادەنرێت لە رۆمانەکانی تر لەم سالانەی دوایدا نوسراون .بەشێک لە خوێنەر و رەخنەگرانی دیکارت، لە هەناوی لێکدانەوەی بیرۆکەکانی دیکارتدا جەخت لەوە دەکەنەوە، ئەم بیرمەندە، پێچەوانەی تەوژمی ئاینیی کریستیانەکان بیریکردووەتەوە، باوەڕی دیکارت، باوەڕێکی جیاوازی ئاینییە و بەرامبەر بە بوون و چییەتی خودا، جیاواز بیریکردووەتەوە و جیاوازییەکانی پێچەوانەی تەوژم بوون.گەر فکرو ئایدیای سەلاح جەلالیش بخوێنینەوە بەروونی لەرۆمانی تابووتی پەیمانی خودا دا تێدەگەین کە سەلاح جەلالیش بەدواخودایەکدا دەگەرێ کەلەرێگای هەستە بالاکانی و ئەرک و ئیدراکی عەقڵیەوە بیدۆزێتەوە.
  بۆ ئەوەی لەئەندێشەو فیکرو مەعریفەی بیرو ئایدیای (سەلاح جەلال )تێبگەین لەرێگای رۆمانەکانیەوە، ئەوا دەبێت خوێنەر پاشخانێکی فیکری و مەعریفی خۆی هەبێ تاوەکو لە دنیاو فەزای نوسینی (سەلاح جەلال) تێبگات بەتایبەتی بۆ تێگەیشتن لە ڕۆمانی (تابوتی پەیمانی خودا) سانا نییە ئەوەی بەر ئەم رۆمانە دەکەوێت بەتەواوی هەزمی ڕۆمانەکە بکات و بگاتە ئەوەی بزانێت نوسەری ئەم ڕۆمانە بەدوای چیدا وێڵەو دەیەوێت لەڕێگای کام وەلامی پرسێکی کەینونی و فەلەکی و بونیەوییەوە ئەو پرسیارە بوروژێنێت هەتاوەکو ئیستاشیلەسەر بێت مرۆڤایەتی نەیتوانیوە وەڵامی ئەو پرسیارە ی نوسەر (سەلاح جەلال )بداتەوە ، دەربارەی گەردوون و بوون و ڤەلسەفەی مەرگ و ڕۆژی قیامەت و نوێبوونەوە
  . لەم فەزایەی ئێستاماندا بۆئەوەی بەتەواوی لەزمان و ئایدیای نوسەر تێبگەین بۆ نوسینی ئەم رۆمانەی دەبێت خوێنەر ئاگایی هەبێت لەسەر چونێتی و چەندێتی ئەم کەونەو هەسارەکان و ئەو یاسایەی بەشێوەیەکی تەکافوئی ئەم فەزایەی لێهاتوەتە بوون واتە دەبێ مەعریفەی فەلەکی و جوڵەو سوڕانەوە و کات و شوێن زانستی گۆشە و هێڵکاریی و ماتماتیک تێبگەین، پاشان زانیاریمان هەبێت لەسەر زانستی میتۆلۆژیاو ئەفسانەو ڕۆڵی ئایینە ئاسمانییەکان لەسەر هزری مرۆڤ هەموو ئەمانە دەبنە زەخیرەیەکی دەوڵەمەند بۆ تێگەیشتنمان لە ڕۆمانی تابووتی پەیمانی خوداو فیکرو مەعریفەی پشتی ئەم ڕۆمانە تێبگەین.
  سەلاح جەلال لەم ڕۆمانەیدا دەیەوێت پێمان بڵێت بەهۆی ئەم هەموو کێشمەکێش و ململانێ خوێناویانەی بەناوی دینەوە ئەنجام دراوە هیچ کام لەو کەسانەی شوێن کەوتەی ئاینە کان بوون. بەڕاستی بەدوای خودادا نەگەراون ،بۆیە نوسەر دەیەوێت بڵێت مرۆڤایەتی هەتا ئێستا بەدوای خودادا نەگەراوە ، خۆ ئەگەر بیەوێت بەدوای خودادا بگەڕێت دەبێت بێتەوە سەر (زەردەشت و ئاهورام) کە مرۆڤ لەوێدا لەهەموو بوون و کەینونەی خۆی تێدەگات کە کتلەیەکە لەوگەردو گەردیلە هەوایی و خۆڵی و ئاگری و ئاوەوە هاتۆتە بوون.
  ڕۆمانی تابووتی پەیمانی خوددا کەلە مێژە بەشەریەت وێڵە بەدوای ئەو تابووتەدا کە پەیمانی خودای تێدایە. بەتایبەت جولەکەکان بەجدی وێڵن بەدوای ئەم تابووتەدا، وە تەنانەت ئاینزاکانی تریش دەستیان بەسوچێکی ئەم تابووتەوە گرتوە تەنها کورد نەبێت کەوەک کۆلارەیەک بەدەوری تابووتەکەوەیە
  کۆلارەیەکە لەوێدا بەڵام خۆشبەختن دەستیان بە تابووتەکەوە نیە و توشی تاعوونی دەسەڵات و هێز و شەڕ نەبوون لەبەر ئەوەی ئەو تابووتە تەنیا تاعوون بڵاو دەکاتەوە،
  سەلاح جەلال لەمیانەی ئەم ڕۆمانەدا ئەوە ئاشکرا دەکات کۆمەڵگای مرۆڤایەتی توشی کێشەیەکی گەرە بۆتەوە بەدەستی خۆی بۆتە هۆی بێ دەسەلاتکردنی خودی مرۆڤ. بەهۆی ئەو زیرەکی دەستکردەوە رۆبۆتەکان هەیانە و جێگای مرۆڤ دەگرنەوە بە جورێک ئیتر شتێک نامێنێتەوە بۆ مرۆڤ خۆی تیا بدۆزێتەوە ، تەنیا ئەو مرۆڤە پاک و میهرەبانانە نەبێ دوورن لەرق و کینەو پیسییەوە ،درووست بوونی مرۆڤێکی واش کاتێک دەبێت دنیا زۆر شەڕ و ناخۆش بێت و ئەو مرۆڤە لەو ناخۆشیەوە هیوا و بڕیاری راست و جوان بدات و خۆی رووناکی بدۆزێتەوە و کامڵ بێت
  .لەرۆمانەکەدا.کە کۆمەڵی سەر هەسارەکەو کۆمەڵی بڕۆفیسۆر ئۆراپلاند چاودێری دەکەن و بەدوای ئەو رۆحە پاکەوەن بەدوای ئەو فۆتۆناتەوەن درووست ببێت بەو ئومێدەوەن مرۆڤێکی وا درووست ببێت .
  ئەوەی مایەی گرنگی پێدانە نوسەر لەم رۆمانەدا بەجوانی ڕۆڵی کورو خاک و نیشتمانەکەشی وێناکردوە و پێمان دەڵێت:-کورد هەرگیز نابێتەوە بەکۆلارە چونکە ئەو رەحمەی کە چوارپارچەی کوردستانە و مرۆڤی لێ زاوە.،رەحمێکە مرۆڤێکی جوان و پاک و رۆح بەرز دەهێنێتە ژیانەوە زۆر یەکتر قبوڵکردنی تیایە و فرە رەنگەو مرۆڤایەتی تیایدا پاک ئەبێتەوە
  لە کۆتاییدا هەروەک چۆن ديكارت كَرنكَى فه لسه فه دە خاتە روو،
  یەکەمیان چواندێتییە به جاو، كه جوّن جاو به بينينى شته كان يارمه تى تيكَه شتنى مروّق دهدات،
  مه عريفه ی فەلسەفیش به ههمان شيّوه له روشنكردنه وەی عەقڵی مروّقدا يارمه تيدەرە هەرەوکڤسەلاح جەلال لەرێگای میتۆدی عەقڵەوە پێمان دەلێ ئەگەر ئەو مه عريفه يه لەسەر بنه ماى دروست بينا نه كريّت، ناتوانيّت مروّڤ به ئه نجامێکی دروست ویەکلا کەرەوە بگەیەنێت.

سوودم لەسەرچاوانە وەرگرتووە
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
١- کات و بوون دیکارت
٢-.بنەماکانی. فەلسەفە

دە ڕۆژ تێپەڕیوە و ئێستا لە موسڵم، ئەو شارەی پێشتر خەونم پێوە دەبینی بۆ خوێندنی ئەندازیاری ڕووی تێ بکەم. ئێستا لێرەم، بەڵام وەک خوێندکار نا، وەک دیل…
چاوم بڕیبووە دیوارە خۆڵەمێشییەکانی هۆڵەکە؛ ئەو دیوارانەی بە خوێن ناویان لەسەر نووسرابوو یانیش بە بەردی تیژ نەخشیان لەسەر هەڵکۆڵدرابوو. پەنجەکانم کردبووە ناو گوێیەکانم؛ دەمویست قیژە و هاواری ژن و منداڵەکانی هۆڵەکە پەردەی گوێم نەتەقێنێت.
بەڵام لەپڕ هەموومان ڕاچڵەکین؛ دەنگی ئاسنە ڕەق و ژەنگاوییەکانی دەرگای هۆڵەکە هەموومانی بێدەنگ کرد. ژنانی حیسبە و پیاوە چەکدارەکانی داعش، وەک شوانێک کە مێگەل ڕاو بنێت، ئێمەیان برد بۆ گۆڕەپانێک تا ببینین چۆن سزای “خودا” بەسەر تاوانبارێکدا جێبەجێ دەکەن.
گەیشتینە گۆڕەپانەکە؛ بۆنی خوێنێکی سارد و تەپوتۆزی بیابان ئەو ناوەی تەنی بوو. لە ناوەڕاستدا ئافرەتێک هەبوو قوماشێکی ڕەشی درێژی پۆشی بوو، بەڵام قوماشە ڕەشەکە لە چەندین شوێنەوە سوور ببوو؛ ئەو ژنە بۆ دەستێک دەگەڕا کە ڕوخساری خۆی پێ بشارێتەوە لەو چاوە تیژ و بێبەزەییانەی کە لێیان دەڕوانی، چونکە دەستە لەرزۆکەکانی خۆی هیچی تر توانای جووڵەیان نەمابوو. بە شێوەیەک هەناسەی دەدا وەک بڵێی لە شەنگالەوە بۆ موسڵ بە پێ ڕای کردبێت. گەرمیی خۆری موسڵ جەستەی کردبوو بە هەورێکی بەهار، ئارەقەی لەشی تێکەڵی خوێنە سوورەکەی جەستەی بووبوو.
گوێم پڕ بوو لە هاواری تیژ و ڕەقی چەکدارەکان کاتێک دەیانوت:
— بەردی تێبگرن! ئەمە بێڕەوشتە! بەردی تێبگرن و یارمەتی بدەن تا لە تاوانەکەی پاک ببێتەوە!
هەموو ئەوانەی لەوێ بوون، بە دەم هاواری “الله اکبر”ەوە دەستیان دەبرد بۆ بەردە سارد و ڕەقەکانی بەردەمیان؛ ئەو بەردانەی چیتر پیرۆزی سروشت نەبوون، ئێستا ببوون بە چەکێکی دەستی خوێنڕێژەکان، بە هەموو هێزیانەوە دەیانهاویشت وەک ئەوەی بیانەوێت دڕندەیەکی کێوی لە جووڵە بخەن.
ساردییەک هەموو گیانی داگرتم. هەستم دەکرد قاچەکانم هیچی تر هێزی ئەوەیان تیا نەماوە بە پێوە ڕامبگرن. لەو چرکەساتەدا وێنەی “دوعا” هاتەوە خەیاڵم؛ ئەم دژبەیەکبوونە مێشکمی دەخوارد:
— خوایە، مەگەر هەر ئەمان نەبوون دەیانگوت ئێمە بۆ تۆڵەی دوعا هاتووین بۆ شەنگال؟ مەگەر باسی بێبەزەیی ئێزدییەکانیان نەدەکرد بەرامبەر ئەو کچەی کە هەمان چارەنووسی ئەم ئافرەتەی بەردەممی هەبوو؟ ئەی چۆن ئێستا خۆیان هەمان کار ئەنجام دەدەن؟
دەنگی دایکم لە ناو مێشکمدا دەزرینگایەوە کە ڕۆژانێک پێی دەوتم:
— کچم، پیاو هەمیشە بەدوای بیانوویەک دەگەڕێت تا بەردێک لە ئافرەت بگرێت؛ جارێک بە ناوی ئایین، جارێک بە ناوی شەرەف.
هاوارەکان گوێیەکانمیان ئازار دەدا، بەڵام بینینی ئەو کارەی کە هیچ ئەهریمەنێک نەیدەتوانی بیکات زیاتر ئازاری دەدام. پیاوە گەورەکان دەنگیان وەک بڵندگۆی مەزارگەیەکی ئایینی ئەو ناوەی پڕ کردبوو، بەردەکان لە هەموو لایەکەوە دەفڕین و جەستە لەرزیوەکەی ئافرەتەکەیان وردوخاش دەکرد و منیش لە ژێر نیقابە ڕەشەکەمدا، تەنیا دەمویست چاوەکانم دابخەم و چیتر ئەم جیهانە نەبینم.
کاتێک هاتینەوە ناو هۆڵە داخراوەکە، ترس وەک تەمێکی ڕەش هەموو گیانی داگرتبووم. سەرم خستبووە ناو ئەژنۆم و جەستەم هەڵدەلەرزی. دەستەکانم بە هێزێکی زۆرەوە دەکێشا بەسەرمدا، بەڵام هێشتا نەمدەتوانی دیمەنی ئەو بەردانە لە ناو مێشکمدا بسڕمەوە. هیچ شتێکم نەخواردبوو بەڵام تامی تۆز و خۆڵ تا ناو قوڕگم ڕۆشتبوو.
کاتێک شەو داهات، لە ژێر باری خەم و شەکەتی، خەو چاوەکانی فریوودام.
لە خەومدا چاوەکانم بە دیمەنی دوعا کرایەوە؛ کراسێکی سپی پۆشی بوو، وەک گەوهەر دەدرەوشایەوە. دوو باڵی سپیی گەورەی وەک فریشتە لەسەر شانی بوون. هیچ شوێنەوارێکی بەرد و خوێنی پێوە نەمابوو. بە هەنگاوی هێواش لێم نزیک بووەوە، دەستەکانی گرتم و بە چرپەیەک پرسیاری لێ کردم:
— لە بەرد دەترسی؟
سەیری چاوەکانیم کرد و لێوەکانم دەلەرزین، وتم:
— نا… من لە خوێن دەترسم!
دوعا زەردەخەنەیەکی تاڵی کرد و بە دەنگێکی هێمن کە وەک کزەبای شەنگال وابوو، وتی:
— ئازیزم، ئافرەت بەردەوام خوێن دەبینێت، تەنانەت ئەگەر هیچ بەردێکیشی بەرنەکەوێت!
ئەمڕۆ چواردە ساڵم؛ لە جیاتی فوو لە مۆمەکانی کێکەکەم بکەم، فوو لە هەموو ئەو هیوایانە دەکەم کە لە نێوان زیندانە تاکە کەسییەکەمدا دەکوژانەوە. پرسیارەکان وەک مشەخۆرێک مێشکیان دەخواردم:
— کێ دەسەڵاتداری جیهانە؟ نازانم کێ دەسەڵاتی بەدەستە، بەڵام لە تیڤی هەمیشە پیاوی پیرم دەبینی لەسەر کورسی گرانبەها دانیشتبوون، بە بڕوابەخۆبوونەوە قسەیان دەکرد. مامەپیرەکەی دوکانداری گەڕەکی خۆمانم بیر دەهاتەوە، کاتێک دەڕۆشتمە ناو ئەو دوکانە بچووک و تەنگەی کە وای لە مامەپیرە کردبوو وابزانێ خاوەنی هەموو سەرمایەی دنیایە. هەرجارێک داوای قردێلەی نوێم لێ بکردایە بۆم بهێنێت، سەری دەهێنایە پێش و دەیووت:
— دەڵێیت چی؟
دەنگم بەرز دەکردەوە و دەمووت:
— قردێلەی مۆر ناهێنیت؟
سەری ڕائەوەشاند و دەیووت:
— تێناگەم ڕۆڵە، بۆم بنووسە.
کە بە قەڵەمێکی سەر مێزەکە لەسەر کاغەزێکی بچووک بۆم دەنووسی، چاویلکەکەی دەکردە چاوی، چاوەکانی زەق دەکردەوە و پاشان دەیووت:
— دەستوخەتت زۆر بچووکە ڕۆڵە، من چاوم کزە، بۆم بخوێنەرەوە…!
کاتێک بە دەنگێکی زۆر بەرز هاوارم دەکرد و لێم تێدەگەیشت بیری دەچۆوە بۆم بهێنێ… یەک مانگ بە بەردەوامی پێم دەوت بۆ ئەوەی قردێلەی مۆرم بۆ بهێنێ تا کەزیەکانم ببەستم پێی، هەر دەیووت:
— ڕۆڵە من زەهایمەرمە، زوو شتم بیر دەچێتەوە، سبەی بیرم بهێنەوە.
باشە ئەم پیرەپیاوە دەسەڵاتدارانەی جیهانیش گوێیان لەو هەموو هاوارەی ئێمە نییە؟ گوێیان گران بووە و کەڕ بوون وەک مامەپیرە؟ یان دیواری کۆشکەکانیان ئەوەندە بەرز و ئەستوورە هاواری ئێمە ناگات پێیان؟ بۆچی ئەو هەموو ستەمە نابینن، چاویان کزە؟ لەوانەیە ئەوانیش پارەیان پێ نەبێ چاویلکەکەیان بگۆڕن وەک مامەپیرە! تۆ بڵێی ئەوانیش تووشی زەهایمەر بووبن کاتێک هەواڵی ئێمە دەبیستن بیریان بچێتەوە؟ یانیش لەوانەیە ئەوان لە زمانی ئێمە تێنەگەن. ئەها… لەوانەیە هەرگیز نەچووبن بۆ خولی فێربوونی زمان، یانیش ڕۆشتوون بەڵام ئەوان تەنیا زمانی ستەمکارەکان دەخوێنن!
من خەونم بەوەوە دەبینی گەشتی پاریس بکەم، یان بڕۆم بۆ ئەستەمبوڵ، یانیش لەوانەیە بچم بۆ ڕیاز. بیرمە کاتێک دایکم سەرقاڵی کار دەبوو، بە دزییەوە لە تیڤییەکە دەمکردە سەر کەناڵێکی ئیسلامی و سەیری مەککەم دەکرد. ئەو شوێنە پڕ پڕە لە خەڵک؛ وابزانم مەککە وەک لالشی ئێمە وابوو لای موسوڵمانەکان پیرۆز بوو. چەن سەرنجڕاکێشە خەڵک لە هەموو شوێنێکی جیهانەوە دێن و لە یەک شوێن کۆ دەبنەوە بۆ سروودی ئایینی! سروودێک کە تامەزرۆی بیستنی بووم؛ بە تێکڕا هەموویان وەک لایلایە هاواریان دەکرد:
— الله اکبر.. الله اکبر…
بەڵام ئێستا ئەو “الله اکبر”ەی دەیبیستم جیاوازە لە سروودەکانی مەککە؛ ئەم “الله و اکبر”انە لە زەنگی سارین دەچوون، لە زەنگی سووری ئاگادارکردنەوەی جەنگ دەچوون… ئەم دەنگانە هیچی تر ئاوازێک نەبوون شەیدای بیستنی بم، ئێستا دەنگێکن کە لێیان دەترسم.
باوەڕ ناکەم کە دەبینم خەڵک لە فەڕەنسا و ڕووسیا و سعودیە و تورکیا و تەواوی جیهانەوە هاتبوون بۆ شەنگال! من هەرگیز نەم دەزانی ئەوانیش بەو ئەندازەیە حەزیان لە بینینی شەنگالە! یانی ئەوان بەو ڕادەیە تامەزۆری ئەو شارۆچکە بچووکەی شەنگال بوون کە دەیانویست بیبەن بۆ خۆیان؟ باشە شەنگال کەی لە پاریس و لەندەن و ڕیاز و مۆسکۆ جوانترە؟ ئەوان ئەو هەموو شارە درەوشاوە و ڕەنگاوڕەنگ و گەورانەیان جێهێشتووە بۆ تەپوتۆز و خۆڵی شەنگال؟
من هەرگیز نەمویستووە شاری ئەوان ببەم بۆخۆم، یان باوکیان بکوژم، یان منداڵەکانیان بکەم بە خزمەتکار و دەستەکانیان زبر بکەم بە شۆردنی جلەکانم، یان چێشتیان پێ لێ بنێم… تەنیا حەزم کردووە لە نزیکەوە سەردانیان بکەم، ئەگەر حەزیان کرد گۆرانییەکی فۆلکلۆری لەگەڵ منداڵەکانیان بڵێم، لەوانەیە وێنەیەک لەگەڵ گوڵەکانی باخچەکانیان بگرم، یانیش گوێ لە کەمانچەی سەر شەقامەکانیان بگرم. هەرگیز نەمویستووە مەککە نوقمی دوکەڵ و بۆنی بارووت و فیشەک بکەم. نا.. نا.. بە پێچەوانەوە چێژم دەبینی لە سەیرکردنی. تۆ بڵێی ئێستا ئەوان دەستیان گەیشتبێ بە لالش و چێژ لە سەیرکردنی ببینن؟!
چاوم چووە سەر نینۆکەکانم؛ لە شووشەیەکی شکاوی بێڕەنگ دەچوون. پڕ بە دڵ حەزم دەکرد ڕەنگیان بکەم بە سوور.. بەڵام بۆچی سوور؟ نا نا سوور نا… بەشی پێویست ڕەنگی سوورم بینیوە، ئەم ماوەیە هەموو چواردەورم ڕەنگی سوورە، هەر لەو کاتەوەی داعشە بکوژەکە دەستە گەورەکانی، کە بە خوێنی باوکم سوور بوو، بە کراسە سپییەکەم سڕی، ئیتر هیچ ئارەزوویەکم بۆ ڕەنگی سوور نەما. دەمتوانی لەگەڵ ڕەنگی ڕەش بگونجێمەوە، بەڵام سوور نا.
با نینۆکەکانم ڕەنگیان سەوز بوایە، وەک ڕەنگی گژوگیاکانی شەنگال.
باشە بۆ ئەوان ئەوەندە عاشقی ڕەنگی ڕەشن؟ ڕۆژێکیان ناڕەزاییم دەربڕی و بە دایکم وت:
— من عەزی ڕەش لەبەر ناکەم، حەزم لێی نییە!
دایکم بە بێ ئومێدییەوە سەیری چاوەکانی کردم و وتی:
— بۆچی تۆ ڕەگەزپەرستی؟ ڕەشیش ڕەنگێکە وەک سپی، سوور، مۆر؛ بۆچی ڕقت لێیەتی؟
دەستەکانی دایکم گوشی و ماچم کردن، بە دەنگێکی پڕ پەشیمانی وتم:
— دایکە گیان، من ڕقم لە ڕەنگی ڕەش نییە! ئەوەتا پرچەکانم ڕەشن، خۆشیشم دەوێن!
من دەمەوێت هەموو ڕەنگەکان ببینم بەڵام ئەوان ڕقیان لە ڕەنگەکانە؛ وەک بڵێیت هەرچی ئاشقانی ڕەنگی ڕەش هەیە لێرە کۆبوونەتەوە! من حەزم لێبوو نینۆکەکانم سەوز بن، پرچم ڕەش بێ، قردێلەکەم مۆر بێ، بەڵام خۆ ئەوان ڕێگەم پێ نادەن. ئەوان وەک دایکم نین یارمەتیم بدەن لە بۆیەکردنی نینۆکەکانم؛ ئەگەر داوای شتی وایان لێ بکەم دارکاریم دەکەن، لەوانەشە وەک ئەو کچە داماوەی گۆڕەپانەکە بە بیانووی بەزاندنی سنووری خوا کۆمەڵێک پیاوی ماسولکە گەورە و باڵابەرز کۆبکەنەوە، جنێوم پێ بدەن و بەردە گەورە و بچووکەکانی گۆڕەپانەکەم تێبگرن.
بۆنی ژوورەکە توانای هەناسەدانی نەهێشتووم، کەڕووی ژوورەکە هەناسەمی بە جۆرێک گرتووە خەریکە دەخنکێم! هەرگیز لە ناو بۆنی وا ناخۆش نەژیاوم. ئەو هەموو بۆنەم هەبوو کاتێک لە شەنگال بووم؛ بۆنی نێرگز، گوڵەباخ، مێخەک و چنور… باشە ئەمانە بۆنی ئەم بۆگەنە ناکەن؟ من هەست دەکەم ئەمانە بە تەواوی هەستەکانیان لەدەست داوە؛ لەوانەیە هەموویان پێویستیان بەوە بێت سەردانی پزیشک بکەن، یان بێن بۆ بەشی چەپی لالش و لەوێ لە ئەشکەوتە بچووکەکەدا خۆیان لە ئاوە پیرۆزەکەی کانی سپی هەڵکێشن بۆ ئەوەی لەشیان لەم بۆگەنییە خاوێن ببێتەوە.
ئەم بێدەنگییە ژوورەکەی قووت داوە؛ تاکە شت گوێم لێیە دەنگی پۆستاڵی پاسەوانەکەیە، جار جاریش قسە ڕەق و ناخۆشەکانی. باشە ئەم پیاوە قەت گوێ لە میوزیک ناگرێت؟ یان تیڤی و ئینتەرنێتی نییە؟ باشە چۆن شەوان خەوی لێ دەکەوێت بەبێ میوزیک؟ بیرمە جارێک چووین بۆ ئەشکەوتێک لەگەڵ باوکم؛ لەوێ لانی کەم دەنگی دڵۆپەی ئاو و ویزەی با و جریوەی چۆلەکە دەهات. تەنانەت ئەشکەوتەکە لەم ژوورە بچووک و تەنگەی من خۆشتر بوو.
یانی دەبێت تەواوی مانگی نیسان لەم ژوورەدا بەسەر ببەم؟ ئەمساڵ جەژنی چوارشەمەی سوور ناکەم؟ بیرم هاتەوە… کاتێک لەگەڵ پوورزاکەم یاری هێلکەشکێنمان دەکرد جەژنی ساڵی پار. هێلکەکانمان ڕەنگ دەکرد؛ من هێلکەکانی خۆم دەکرد بە مۆر و سەوز، ئەویش دەیکرد بە سوور و شین. من هەمیشە حەزم دەکرد براوە بم؛ فێڵم لێ دەکرد، هێلکەکەی خۆم کونێکی بچووکم تێکرد و ناوەکەم پڕ کرد لە قیر بۆ ئەوەی نەشکێت. کاتێک سەری هێلکەکانمان گرت بە دەستمانەوە، ڕووی تێکردم و بە پەرۆشییەوە وتی:
— ئەمساڵ من دەیبەمەوە و تەواوی ئەمساڵ بەختی باشم بۆ دێت.
زەردەخەنەیەکم کرد و وتم:
— نەخێر، وەک هەموو جارەکانی پێشتر خۆم دەیبەمەوە.
کاتێک سەری هێلکەکانمان بە توندی کێشا بەیەکدا، هێلکەکەی ئەو شکا؛ ڕوخساری گرژ کرد بەڵام ئامادە نەبوو خۆی بە دەستەوە بدات. هێلکەیەکی تری هێنا ئەوەشی شکا؛ بەردەوام بوو تا دە هێلکەی شکا، پاشان دەنگی بەرز کردەوە و وتی:
— تۆ فێڵم لێ دەکەیت، با سەیری هێلکەکەت بکەم…
من نەمدەتوانی پێکەنینەکەم ڕابگرم و ڕازی نەبووم هێلکەکەی خۆمی پێ بدەم و ڕام کرد. ئەویش بە دوامدا ڕای دەکرد و هاواری دەکرد:
— ئەی فێڵباز! باش بزانە بە فێڵکردن بەختی باش بەدەست ناهێنیت…
تۆ بڵێیت هی ئەو فێڵە بووبێت وا ئێستا ناتوانم جەژن بکەمەوە؟ باشە ئێستا چ فێڵێک بەکار بێنم بۆ ئەوەی لەم زیندانە ڕزگارم بێت؟
باشە خۆ ساڵی پار ڕۆیشتم بۆ ناو ژووری پیرۆزی “شێخ ئادی” لە لالش؛ لەوێ لە چواردەوری ستوونە گەورەکان گرێی یەکێکم کردەوە و دەستەکانم بەرز کردەوە و سەرم دانەواند و بە دەنگێکی هێواش نزام کرد و وتم:
— خوایە، چۆن من ئەم گرێیەم کردەوە، تۆش گرێی ژیانی ئەم کەسە بکەرەوە؛ ناخۆشی و خەمی لێ دووربخەرەوە.
پاشان پەڕۆیەکی خۆمم لە پەڕۆکانی چواردەوری ستوونەکە پێچا. تۆ بڵێی کەس گرێی پەڕۆکەی منی نەکردبێتەوە؟ ئاخر من ئاواتم خواست بێم بۆ موسڵ! بەڵام بەم شێوەیە نا!
ئەمڕۆ پانزە ڕۆژە لەم زیندانەم؛ تەواوی ڕۆژەکان دووبارە بوون، هیچ تیشکێکی خۆر بە ڕێکەوتیش بە دیوارە تاریکەکانی ژوورەکە نەدەکەوت. وادیارە بڕینی تیشکی خۆر بەس نەبوو، نەمدەتوانی شەوانە سەیری ڕووناکی و تیشکی مانگ و ئەستێرەکانیش بکەم! بیرم لەو کاتانە دەکردەوە باوکم ناچار دەکرد بچین لەسەربان بخەوین؛ جێگە خەوەکەی بۆ هەڵدەگرتم و لەسەربانەکە لە تەنیشت خۆیەوە بۆی دادەنام، تا درەنگ نەمدەهێشت بخەوێت. ئەستێرەیەکم پێ دیاری دەکرد و لەوێوە ئەستێرەکانم دەژمارد.
شەوێک باوکم لە ئاسمان دوو ئەستێرەی نیشان دام کە لە تەواوی ئەستێرەکانی ئاسمان گەشتر و گەورەتر بوون؛ بە دەنگێکی پڕ جۆش و خرۆش وتی:
— کچەکەم، ئەوانە لەیل و مەجنونن.
چاوم بڕیە ناو چاوەکانی باوکم و پرسیم:
— بۆچی ناویان لەیل و مەجنونە؟
باوکم نیگاکانی لە نێوان ئەستێرەکانی ئاسمان نوقم بووبوو، وتی:
— چونکە وەک ئەشقی مەجنون وایە بۆ لەیلا، لە دوورەوە بۆی دەسووتێت… کچەکەم، پێشینانی ئێمە دەڵێن ساڵی یەک جار ئەو دوو ئەستێرەیە لەیەک نزیک دەبنەوە لە مانگی ئاب؛ ئەگەر ئەوکاتە ئاگاداربیت و بیبینی، هەر نزایەک بکەیت گیرا دەبێت…
ئێستا دەمەوێ بگەڕێمەوە بۆ ئەوکاتە و تەواوی شەوەکانی مانگی ئاب دابنیشم بەدیار ئاسمانەوە تا ئەو ئەستێرانە ببینم و نزام بکردایە یەزدان شەنگالی بپاراستایە و هەرگیز ئەم ڕۆژانەم نەبینیایە.
لە ناو تاشەبەردەکاندا بە پێی پەتی ڕادەکەم. بەردەکان وەک خوێنمژێک دەیانەوێت خوێنی جەستەم بمژن. ئارەقەی مانگی شەش بەسەر جەستەمدا هاتبووە خوارەوە، تێکەڵی خوێنی ئەو برینانەی جەستەم بووبوو کە بەردە تیژەکان زامداریان کردبوو. تاریکی وەک سێبەری پەڵە هەورێکی ڕەش وردە وردە چواردەورمی داگیر دەکرد.
دەنگێک وەک بروسکە دوام کەوتووە و بانگم دەکات:
— کەزی… کەزی… کەزییییی
لەپڕ چاوەکانم کرانەوە؛ هەستم دەکرد چواردەورم ئۆکسجینی تیانییە. کچە کۆبانێییەکە (دیلان) لە تەنیشتم دانیشتبوو، پەرداخێک ئاوی بە دەستەوە گرتبوو، بە هەناسەبڕکێوە وتی:
— بۆخاتری الله تۆ ماویت؟ بۆچی خەبەرت نابێتەوە چیت بەسەر هاتووە؟ ئاوەکەی کە بە ڕوخسارمدا کردبوو، دڵۆپ دڵۆپ بە ڕوخسارمدا دەهاتە خوارەوە. جەستەم وەک چڵەدارێکی لاوازی بەر ڕەشەبا دەلەرزایەوە.
کەمێک خۆم کۆکردەوە پاشان وتم:
— دووبارە مۆتەکەم بینی. هەمان خەو؛ زیندانەکەی دە ساڵ پێش ئێستا دەیوویست دووبارە بۆ خۆیم ڕابکێشێت.
دیلان چاوەکانی تێبڕیم کە وەک دوو مۆمی کز دەدرەوشانەوە، دەستەکانمی گوشی و وتی:
— ئەو ڕابردووە تێپەڕێنە؛ ئێمە ئێستا ئازادین، لەسەر چیاکان بۆ مافی خۆمان دەجەنگین.
بە هێواشی بەردێکی بچووکی سەر چیاکەم هەڵگرت و دەمکێشا بە بەردێکی گەورەدا، بە دەنگێکی کز پێم وت:
— باشە تۆ بۆ لە دەرەوەی وڵات گەڕایتەوە؟
دیلان کەمێک بێدەنگ بوو، پاشان وتی:
— ئەوان پێیان خۆش نییە لەسەر خاکەکەیان بژین؛ دەی لەسەر حەقیشن، منیش بم پێم خۆش نییە ئەو هەموو کۆچبەرە ڕوو بکاتە وڵاتەکەم و داگیری بکات.
سەرم بەرز کردەوە و چاوم بڕیە چاوەکانی و وتم:
— داگیرکردن؟! ئەوان لە هەموو دنیاوە هاتبوون بۆ داگیرکردنی خاکی ئێمە! بە کۆچ نا، بە تۆپ و تانک و فیشەک. تەنیا نیشتمان نا، کەسوکاریشیان لێ دزین! نیشتمانی خۆمان لێ دەسەنن بە شەڕ و ناشیانەوێ بە ئاشتیش لەسەر خاکی ئەوان بژین؟
دیلان ڕوخساری خۆی گرژ کرد و بە دەنگێکی گڕ وتی:
— تۆ بۆ نەڕۆیشتی؟ کاتێک من ڕۆیشتم بۆچی تۆ مایتەوە و بوویت بە گەریلا؟ سەرم داخست و بێدەنگ بووم…
ئەمڕۆ دووبارە خەیاڵەکانم دەیانفڕاندم بەرەو شەنگال؛ بەرەو ئەو ڕۆژەیان بردم کە لە ناو ژوورەکەم دانیشتبووم و دایکم قژی شانە دەکردم. سەیری چاوەکانی دایکمم دەکرد لە ئاوێنەکەدا و ئەو پرسیارەی کە زۆر لە مێشکمدا هاتووچۆی دەکرد وەک فیشەک کەوتە سەر زمانم و پێم وت:
— دایکە، کە گەورە بووم دەتوانم ببم بە گەریلا؟
دایکم بە سەرسامییەوە سەیری کردم، شانەکەی لە قژمدا ڕاگرت و وتی:
— وسبە چەتیو! گەریلای چی؟ دەتەوێ ئابڕوومان ببەیت!
بە دەنگێکی لەرزۆکەوە وتم:
— بۆچی؟ ئەی ئەوان پارێزگاری لە شەرەفی ئێمە و نیشتمان ناکەن؟
دایکم برۆکانی بەرز کردەوە و بە دەنگێکی پڕ ناڕەزایەتییەوە وتی:
— شەرەف؟ لێرە شەرەفی تۆ لە نێوان قاچەکانتە. چەکداری ئیشی ئافرەت نییە، ئیشی پیاوە بەهێزەکانە!
من هەر ئەو ڕۆژە زانیم ئەگەر ببم بە گەریلا، یەکەم پلار و یەکەم بەرد کە تێم دەگیرێت لە لایەن دوژمنەوە نییە، لە لایەن ئەو پیاوانەوەیە کە هەوڵی پاراستنی شەرەفیان دەدەم. بەڵام هێشتا ئەمڕۆ بەو دەستانەی کە پێشتر قردێلەی مۆرم لە پرچەکانم دەئاڵاند، بەو دەستانەی کە ڕوخساری خۆمم پێ دەشاردەوە لە پیاوە گەورەکان، ئەمڕۆ چەکێکی قورسم خستووەتە ناوی، بەڵام قورسایی چەکەکە زۆر سووکترە لە باری دیلێتی. ئەمڕۆ دووبارە بۆنی نێرگزم لێ نایەت؛ بۆنی بارووت و تەرم و خوێن و دوکەڵی جەنگ دەوریان گرتووم، بەڵام تەواوی ئەم بۆنانەم لا خۆشترە لە بۆنی کەڕووی ناو زیندانەکان.
شەوانە دەتوانم بەدیار ئەستێرەکانەوە نەخشەی ئەو ئازادییە بۆ دیلەکان بکێشم کە خەونبینینیش پێیەوە لێیان قەدەغە کراوە، هیچی تر دەستەوەستان دانانیشم و خەون بە ئازادییەوە نابینم، ئەمڕۆ ئیتر بۆ ئەو خەونە دەجەنگم، دەمەوێ ئیتر ئەو شەرەفە بپارێزم کە تەواوی پیاوە گەورەکانی جیهان نەیانتوانی بیپارێزن. ئەمڕۆ تەنیا بۆ خۆم نا، بۆ لالش نا، بۆ شەنگال نا، بۆ کوردستان نا؛ ئەمڕۆ بۆ تەواوی ئەو شەرەفانە دەجەنگم کە خوێنڕێژەکان لە ژێر ناوی جیاجیاوە دەیانخستە ژێر پۆستاڵەکانیانەوە. ئەمڕۆ پێم وانییە هیچ شتێک لەوە پیرۆزتر بێت کە مرۆڤ بۆ شکۆی خۆی بجەنگێت.
نامەوێ هیچی تر لە ژێر بەزەیی ئەو پیاوە بەهێزانەدا بە دیلی بمێنمەوە؛ ئەو پیاوانەی ڕۆژانێک ڕادەستی چارەنووسیان کردم. ئەو پیاوانەی کە هێزیان کردووەتە خوای خۆیان و دەیپەرستن، بۆیان گرنگ نییە ئەگەر لە پشت ئەو هێزەوە ئەهریمەنێکیش هەبێت. ئەمڕۆ ئەگەر تەنانەت هەموو وردە بەردەکانی تەواوی شاخەکانی جیهانم تێبگرن، ناتوانن لەوە پەشیمانم بکەنەوە کە ئەمڕۆ من گەریلام.

لە هەر کۆمەڵگایەکدا یاسا سەروەر نەبوو دابوونەریتی خێڵ و عەشیرەت کۆمەڵگا بەڕێوەدەبەن، توندوتیژی خێزانی و کۆمەڵایەتی تێیدا بڵاو دەبێتەوە، تاک و کۆمەڵ لەبەری پەنابردن بۆ یاسا خۆیان دەبن بە دادوەر و یاسا دەردەکەن بۆ کێشە و گرفتەکانیان.
لە کۆمەڵگای باشوری کوردستان بە هووی نەبوونی یاسا سەروەری و دەس باڵایی خێڵ و عەشیرەت، بە بەردەوامی گوێبیستی هەواڵی شەڕو کێشەی کۆمەڵایەتی و هەرەشەی کوشتن و تەنانەت کوشتنیش دەبینەوە، لە هەمووی خراپتر ئەوەیە کە پەنابردن بۆ چارەسەری کێشە و ناکۆکیەکان لە دەرەوەی یاسا هەر ئەوە نیە کەسی توومەتبار تووشی کێشە بوبێت بەڵکو زۆر جار کەسانی بێتاوان توومەتبار دەکرێن و دەکەونە ناو چەقی کێشە و گرفتەکانەوە، بەبێ ئەوەی هیچ پەیوەندییەکی ڕاستەقینەیان بە بنەڕەتی کێشەکەوە هەبێت.
لە خوارەوە چیرۆکێکی راستەقینەتان بۆ دەگێڕمەوە سەبارەت بە تاوانبارکردنی بەناحەق و بڕیاردان لە سەر چارەنووسی خەڵک بەبێ دادگا و بەبێ بوونی بەڵگە.
چیرۆکێک بە هێواشی دەست پێدەکات، بەڵام بە دەنگی هاوار کۆتایی دێت، چیرۆکی ئاکۆ یەکێکە لەو چیرۆکانەی کە مرۆڤ دەحەپەسێت لەوەی بەبێ هیچ تاوانێک ژیانی بە تەواوەتی دەکەوێتە مەترسیەوە و دەبێت لە نێوان مردن و کۆچدا یەکێکیان ‌هەڵبژێرێت.
لە ساڵی (١٩٩٨)، لە گوندی رەبەندە لە رۆژهەڵاتی کوردستان (ئێران)، منداڵێک لە دایک دەبێت ناوی لێ دەنرێت ئاکۆ، منداڵێک بە دڵێکی پاکەوە بە چاوی پڕ لە هیواوە لە دایک دەبێت، بەڵام نازانێت داهاتوو چی بۆ هەڵگرتووە.
لە تەمەنی 6 ساڵیدا، لەگەڵ خێزانەکەی بەرەو باشوری کوردستان (عێراق) کۆچ دەکەن.
ئەو کاتەی تەمەنی ئاکۆ دەبێت بە (١٠) ساڵ، بە یەک چرکە، هەموو شتێکی ژیانی سەرەوژێردەبێتەوە، کاتێک دایك و باوكی لە رووداوی هاتووچۆدا گیان لەدەست دەدەن، ئیتر بەم شێوەیە بێبەش دەبێت لە خۆشەویستی دایک و باوک وژیانی منداڵی.

ماڵی پووری بوو بە شوێنی ژیانی نوێی، لە گەڵ منداڵەکانی پووری ژیانی دەکرد، یەکێک لە منداڵەکانی پووری بەناوی ( هە) هەرزوو بوو بە نزیکترین هاوڕێی و هەمیشە پێکەوە بوون.
بەم شێوەیە ژیانیانکرد تا گەورەبوون، (هە) کەوتە داوی خۆشەویستی لە گەل ژنێک بەناوی( ن) کە ژنێکی هاوسەرداربوو چەند منداڵێکی هەبوو، خۆشەویستییەکی قەدەغەکراو درووست بوو لە نێوان (هە،ن) کە لە سێبەری ترسدا دەگوزەرا.
ئاکۆ، هاوڕێی کوڕەکانی (ن) بوو زۆرجار سەردانی ماڵی (ن) دەکرد، بە بێ هەڵبژاردن، دەبێتە نێوانگێر لە نێوان(هە، ن) نامە و قسەی لە نێوانیاندا دەگواستەوە، بێ ئەوەی بزانێت ئەم کارە رەنگە ژیانی بگۆڕێت.
ساڵی 2014، پەیوەندی نێوان(هە،ن) ئاشکرا دەبێت،(هە،ن) رووبەرووی لێدان و سوکایەتی وتەنانەت هەوڵی کوشتنیش دەبنەوە هەر ئەمەش نە بەڵکو لە ناوەڕاستی ساڵی 2015، ئاکۆ دەگیرێت لەلایەن (ف)ی هاوسەری (ن) و برایەکی (ن) بە توندی لێی دەدەن، ئازاری دەدەن، هەوڵ دەدەن بە زۆر دان بەوەدا بنێت کە هاوکار و نێوەندگیری نێوان(هە،ن) کردووە.
پاش ماوەیەک (ن) منداڵێکی کوڕی دەبێت ، بەڵام ئەم منداڵە هەڵگری نهێنییەکی قورس دەبێت.
(ف)ی هاوسەری (ن) گومان دەکات کە ئەم منداڵە هی ئەو بێت داوادەکات کە پشکنینی (دی ئێن ئەی) بۆ بکەن، لە پشکنین دەردەکەوێت کە منداڵەکە لە (ف) نیە بەڵکو منداڵی (هە)ە، بەم شێوەیە هیچ چارەیەک نەمایەوە بۆ(هە،ن) و تەنانەت ئاکۆیش جگە لە هەڵاتن، بە دڵێکی شکاو و جەستەیەکی ئازاردراو دوای گەشتێکی سەخت، دەگەنە وڵاتی بەریتانیا.
بەڵام هەندێک شت هەرگیز لە بیر ناچن. هاوارەکان، ئازارەکان و ئەو شەوانەی کە نزیک بوو ببێتە کۆتاییان.
ئاکۆ، دوای ساڵانێک لە ترس و ئازار و بێدەنگی، گەیشتە ئەو شوێنەی کە هیچ ڕێگایەکی تر نەما، نە یاسا هەبوو بۆ پاراستنی، نە کۆمەڵگەیەک کە بتوانێت پەنای بۆبەرێت. لە کاتێکدا کە بێتاوانییەکەی دەبوو بە تاوانێک بەرامبەر ئەوانەی دەیانویست بیکوژن، ناچار بوو هەڵبژاردن بکات، مانەوە لەگەڵ مەترسیی مردن، یان کۆچکردن بۆ نەزانراو. ئەو کۆچی هەڵبژارد، بەڵام کۆچ هەمیشە مانای رزگاربوون نییە، زۆرجار تەنها گواستنەوەی ئازارە لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر.
ئەم چیرۆکە کۆتایی نییە
چونکە ئاکۆ تەنها یەک ناو نییە، بەڵکو نموونەی هەزاران کەسە کە بەبێ تاوان دەکەونە ناو کێشەکان و ناچار دەبن لە نێوان مردن و کۆچدا هەڵبژاردن بکەن.
لە کۆتاییدا ئەو پرسیارە هێشتا بەبێ وەڵام ماوەتەوە
کاتێک بێتاوانی نابێتە پاراستن، یاسا بێدەنگە و کۆمەڵگەش تەنها تەماشاکارە.
کێ دەتوانێت ژیانی مرۆڤ بپارێزێت؟

نووسینی: رەوا حەمەجان

چاوم کەوتە سەر گۆڤارەکەی سەر مێزەکەی باوکم، وتەیەکی پابلۆ ئیسکۆبار لەسەر پەڕە کۆنەکەی گۆڤارەکە نوسرابوو (هەرچەندە دواتر زانیم ئەو وتەیە هی پابلۆ نەبووە) بەڵام بۆ من لەم ساتەدا ڕەهاییترین ڕاستی بوو:
‘کاتێک منداڵ بووم داوام لە خوا ئەکرد پاسکیلم پێ بدا، پێی نەدام. .منیش پاسکیلێکم دزی و داوام لە خوا کرد لێم خۆش بێت’
لەپڕ دەنگی دەرگا ئاسنەکە بەر گوێم کەوت و ڕایچڵەکاندم. . باوکم بوو وەک هەمیشە، بەپەلە دەرگاکەم کردەوە. .دەنگە تیژ و ناخۆشەکەی باوکم مێشکی کاس کردم، بە توڕەیی هاواری ئەکرد:
— ئەو دەرگایە بۆ ناکەیتەوە گەمژە ..سەعاتێکە لە دەرگا ئەدەم کوا دایکە بێ مێشکەکەت؟
بە دەنگێکی لەرزۆکەوە وتم:
— لەسەر گۆڕی خوشکە بچووکەکەمە لە گۆڕستانەکە.
دەرگاکەی داخست دەنگی داخستنی دەرگاکە لە زەنگی سارین ئەچوو، دەستی توند لە پرچم گیرکرد و ڕایکێشام بەرەو ژوورەوە:
— گۆڕستان ؟ ئەو شێتە کە هاتەوە وای لێ ئەکەم لە گۆڕستانەکە شوێنێکی تایبەتی پێ بدرێ.
ئەمویست خۆم ڕزگاربکەم لەژێر دەستی، بەڵام وادیار بوو لەوە بێهێزترم بتوانم دەستە زبر و گەورەکانی لە پرچەکانم بکەمەوە، فرمێسک بەسەر ڕوومەتەکانم هاتە خوارەوە و بە قوڕگێکی پڕەوە هاوارم کرد:
— باوکە تکایە وازم لێبێنە، ئازارم ئەدەیت.
دەستەکانی لێ کردەوە و پاڵی پێوەنام بەرەو دیوارەکە. . ئەوەنە بەتوندی بە دیوارە کۆنەکە کەوتم کە گوێم لە دەنگی ئێسکەکانم بوو..
چاوەکانی زەق کردەوە و بەدەنگێکی گڕ وتی:
— بڕۆ بە دوای ئەو بێ ئەقڵەدا و پێی بڵێ هەر ئێستا بێتەوە.
بەخێرایی و هەناسەبڕکێوە هەنگاوی خێرام ئەنا بەرەو گۆڕستانەکە، تەنیا چەن گەڕەکێک لێمان دوربوو کەچی قاچەکانم وا هەستی ئەکرد کیشوەرێک دوورە.، کاتێک گەیشتم بۆنی خۆڵ و گوڵەکانی سەر گۆڕەکان گۆڕستانەکەی تەنی بوو..لە دوورەوە دایکم بینی لەسەر گۆڕە بچووکەکە دانیشتبوو، ماچی کێلی قەبرەکەی ئەکرد و لەبەر خۆیەوە بە ورتە ئەیوت:
— ئازیزەکەم من لێرەم .. تۆ بەتەنیانیت مەترسە.
تاکە دەنگێک لەناو گۆڕستانەکە ئەهات چرپەکانی دایکم بوو، چوومە بەردەمی دایکم دەستم خستە سەر شانەکانی، سەری بەرز کردەوە و چاوە سورەکانی تێبڕیم، پێش ئەوەی هیچ وشەیەک بڵێم بە دەنگێکی خەمناک وتی:
— دووبارە هاواری کرد بەسەرتدا ؟ لێی دایت ؟
وشەکان لە قوڕگمدا گیربووبوو نەم ئەتوانی دەریان ببڕم. بە زەحمەت وتم:
— نەخێر لێی نەیام. . داوای تۆ ئەکات وتی باخێرا بێتەوە ..
دایکم بە هێمنی هەستایە سەر پێ، بە قۆڵی کراسە دڕاوەکەی کە بۆنی تۆزی گۆڕەکەی لێ ئەهات چاوەکانی سڕیم و ماچێکی سەری کردم و وتی:
— هەموو شتێک باشەبێت مەترسە، هەرچیەکی کرد تۆ بێدەنگ بمێنەوە.
بە هەنگاوی خێرا بەرەو ماڵەوە بەڕێ کەوتین، خوایە نەم ئەویست بگەین! ئەمویست ڕێگاکە زۆر درێژبێت تا قیامەت بەپێ ڕێبکەین، بەڵام زۆر خێراتر لەوەی چاوەڕێم ئەکرد گەیشتینە ماڵەوە..
باوکم وەک دڕندەیەکی کێوی کە چاوەڕێی نێچیرەکەی بکات لەناوەڕاستی دەرگا ئاسنەکە ڕاوەستابوو، چاوەکانی زەق کردبۆوە ڕوخساری گرژکردبوو، هەر کە دایکم هەنگاوی هێنا بۆ ناو دەرگاکە دەستی کردە ناو پرچەکانی و بەدوای خۆیدا ڕایکێشا قیژەکانی دایکم وەک فیشەک لە گۆێیەکانمەوە بەرەو مێشکم ئەڕۆشت، بەدەنگێکی بەرز هاواری ئەکرد:
— چی ئەکەیت لە گۆڕستان ؟ ئەوەنیە ئەم ماڵەت کردووە بە گۆڕستان ئەوەندە بەس نیە بۆت ؟ ئەم ماڵە بۆنی مردووی لێ یەت مردوو …. تۆ چیت ئەوێ پێم بڵێ ؟ ئەتەوێ تامردن لە گۆڕستان بژیت ؟
چاوەکانم گرت نەم ئەویست دیمەنی لێدانی دایکم ببینمەوە، قیژەکانی دایکم تەنیا گوێی ئازار نەئەدام. . دڵمی لەت لەت ئەکرد ..
دوای ئەوەی شەکەت بوو لە لێدانی دایکم. .بۆ ماوەیەک بێدەنگی باڵی بەسەر ماڵەکەدا کێشا، تەنیا دەنگی هەنسکی دایکم دەهات لە سووچێکی ژوورەکەدا…
باوکم لەسەر کورسییە دارەکەوە دانیشت، وەک ئەوەی هیچ نەبووبێت، چەرخەکەی لە گیرفانی دەرهێناو جگەرەیەکی داگیرساند، دوکەڵی جگەرەکە وردە وردە بۆنی خوێنە ساردەکەی دەموو لوتی دایکمی ون کرد …
باوکم ڕووی تێ کردم و بە زریکەیەکی ناخۆش وتی:
— هەستە ئەو چایە لێنێ گەمژە ، سەیری چی دەکەیت؟
بەپەلە ڕۆشتم بۆ مەتبەخەکە، دەستم بە زەحمەت توانای گرتنی قۆریە چایەکەی هەبوو، بەدیار چاکەوە ڕاوەستام بۆ ئەوەی بکوڵێت. . لەگەڵ بڵاوبوونەوەی بۆنی کوڵانی چایەکە شتێکی تر لەناو مێشکی مندا ئەکوڵا. .
بۆ یەکەمجار بیرێکی ترسناک مێشکی داگیرکردم. . یەکەم بیرۆکە بوو کە ئەمویست بۆ یەکەمجار لە ژیانمدا ئەنجامی بدەم بێ دوودڵی.
بیرم لە قسەی دکتۆرەکە ئەکردەوە کاتێک پشکنینی بۆ باوکم کردبوو، پاشان لە ڕاڕەوە ساردەکەی نەخۆشخانەکە بە دوودڵیەوە پێی وتین:
— وادیارە جەڵدەی دڵ لێی داوە کۆمەڵێک شتم بۆ نوسیون ئەبێ دووربێ لە بەکارهێنانی. .پاشان دەستی خستە سەر کاغەزەکە و وتی: بەتایبەتیش ئەم حەبە.
بە هێمنی چایەکەم بۆ باوکم تێکرد و پاشان لەبەردەمی بە بێدەنگی بۆم دانا، شەو لەناو جێگە خەوەکەم تەنیا دوو شت لە مێشکما ئەخولایەوە ..حەبە قەدەغەکراوەکە و پاسکیلەکەی پابلۆ ئیسکۆبار.
سبەی دوای ئەوەی باوکم ڕۆشت بۆسەر کار بە هەنگاوی خێرا بەرەو سەیدەلیەی گەڕەکەکە ڕۆشتم. ..بۆنی دەرمان و دەنگی هاواری نەخۆشێک سەیدەلیەکەی پڕ کردبوو، دەستەکانم دەلەرزین کاتێک پارەکەم خستە سەر مێزەکە.
سەیدەلانییەکە بە گومانەوە سەیری کردم و وتی:
— بۆ کێیە؟
بە دەنگێکی نزم وتم:
— بۆ دایکم … جومگەکانی ئەئێشێت.
کاتێک سەیدەلانیەکە قتووەکەی دامێ، هەستم کرد قورسترین شتی جیهانم بەدەستەوەیە، هەستم ئەکرد ئێستا چارەنوسی خۆم و دایکم لەناو قووتوویەکی بچووکدایە.
کاتێک لە سەیدەلیەکە کەمێک دوور کەوتمەوە بە خێرایی وەک ڕەشەبا بەناو کۆڵانەکەدا ڕام ئەکرد، زوو زوو ئاوڕم ئەدایەوە بۆئەوەی دڵنیابم کە کەس چاودێریم ئەکات. .
بەزوویی گەیشتمەوە بەردەمی دەرگا ئاسنینەکەی ماڵەوە، پێش ئەوەی بڕۆم بەکراوەیی جێم هێشتبوو، بەهێواشی چوومە ژوورەوە
دایکم وەک هەمیشە لە سوچێکی ژوورەکە بەدیار جلە کۆنەکانی خوشکەبچووکەکەمەوە دانیشتبوو … بۆنی جلەکانی ئەکرد و هەنسکی هەڵئەکێشا .. تەنانەت سەرنجی ئەوەی نەدابوو کە چەن خولەکێک ڕۆشتبووم و پاشان گەڕابوومەوە.
چاوەڕێی گەڕانەوەی باوکم بووم .. دەمەو ئێوارە تەقەی دەرگاکە هات .. هەستم کرد خەریکە دڵم لە لێدان دەوەستێت، بەخێرایی ڕۆشتم و دەرگاکەم کردەوە، باوکم کیسەیەک چایی بەدەستەوەبوو بە ڕوویەکی گرژ و دەنگێکی گڕەوە وتی:
— بڕۆ چاییەک لێبنێ ماندووم.
بۆ ساتێک چاوم کەوتە سەر باوکم..خوایەگیان بڵێی ئەمەکۆتا چارەسەربێت بۆ ڕزگاربوونی ئێمە ؟
بەرەو مەتبەخەکە گەڕامەوە .. لە ڕاڕەوی تەنیشت مەتبەخەکە چاوم کەوتە سەر دایکم .. دەستەلەرزۆکەکانی، ڕوخسارە شێواو و پڕ برینەکەی دڵنیایی کردمەوە کە هیچ ڕێگەیەکی تر بۆ ڕزگاربوونی ئێمە نەماوە ..
قۆرییە چاییەکەم بەدەستێکی لەرزۆکەوە کردە سەر تەباخەکە. .هەستم ئەکرد دەستەکانم سڕبوون .. هەرچۆنێک بێت پیاڵە و قوتووە شەکرەکەم دەرهێنا، کاتێک ویستم چاییەکە تێبکەم هەستم ئەکرد دەستەکانم توانای گرتنی دەسکی قۆریەکەیان نیە ..
هەموو هێزی خۆم کۆکردەوە بۆئەوەی پیاڵەیەک چایی تێبکەم، بەهێواشی چاییەکەم کردە ناو پیاڵەکە پاشان زۆر بەهێواشی حەبەکەم لە گیرفانم دەرهێنا .. دەنکێک .. دووان .. سیان ..چوار. ..
کردمە ناو چاییە گەرمەکە و بە کەوچکەکە بەهێواشی تێکم دا ..
تەقە تەقی کەوچکی ناو پیاڵە چاییەکە لە هاوارەکانی باوکم زیاتر دڵمی ئەلەرزاند …، چاییەکە هیچی تر هەڵاویی هێمنکەرەوەیەکی نەبوو بۆنی هەڵاویی چاییەکە بۆنی ژەهر و مەرگی لێ ئەهات .. وردە ورە حەبەکان توانەوە و هیچ شوێنەوارێکی نەما .. چایەکە بوو بە چایەکی ڕەشی خەست کە وەک چارەنوسی ئێمەوابوو ..
پیاڵەکەم هەڵگرت و بەرەو ژوورەکەی باوکم کەوتمە ڕێ، باوکم بەدیار تیڤییەوە لەسەر کورسیەکە دانیشتبوو جگەرەیەکی بە دەستەوە بوو، پیاڵە چاییەکەم لەبەردەمی دانا و بێ ئەوەی سەیری بکەم بە هێمنی بەرەو مەتبەخەکە گەڕامەوە. کاتێک گەشتمە ناو مەتبەخەکە هەموو گیانم وەک چڵەدارێکی لاوازی ژێر ڕەشەبای پایز ئەلەرزی .. بیرکردنەوە لەوەی کە باوکم بە گۆڕانی تامیی چاییەکە بزانێت مێشکی ئەخواردم و دڵمی تا ئاستی مردن ئەلەرزاند..
لەپڕ گوێم لە دەنگی باوکم بوو بانگی ئەکردم بە دەنگێکی لەرزۆک و قوڕگێکی گیراو .. وەک پێشتر دەنگی تیژ نەبوو بەڵام زیاتر دڵی ئەلەرزاندم…
بەلەرزەوە هەنگاوم هەڵهێنا قاچەکانم ئەت وت لەناو قوڕی زستان چەقیوون .. چوومە ژوورەوە یەکەم شت چاوم چووە سەری پیاڵە چاییەکەبوو کە چەن قومێکی تیا مابوو. باوکم دەستی بەسنگییەوە گرتبوو چاوە زەقەکانی تێبڕیم .. ڕەنگی ڕوخساری وەک تارمایی سپی بووبوو ..
بە دەنگێکی نوساو بۆ کۆتا جار وتی:
— دڵم خەریکە ئەتەقێت ..
بێدەنگ ڕاوەستابووم سەیری ئەو جەستە گەورەیم ئەکرد .. ئەو دەستە زبرانەی کە هیچی تر هێزیان نەمابوو قژی دایکم ڕابکێشن.
لەوکاتەدا گەورەترین دەنگی ناو مێشکم ئەوەبوو : خوایە من ژیانی باوکم دزی بۆ ئەوەی ژیانی دایکمی پێ بکڕمەوە .. ئێستا داوات لێ ئەکەم لێم خۆشبیت .
باوکم دەستی بەسەر مێزەکەوە گرت بۆ ئەوەی هەڵبستێتەوە بەڵام قورسایی حەبەکە لەوە زیاتر بوو دڵی بەرگەی بگرێت، لەپڕ کەوت بەسەر مێزەکەدا و پیاڵە چاییەکە ڕژا .. ڕێک وەک ئەو خوێنەی کە ساڵانێک لە دەموو و لوتی دایکمەوە ئەیڕشت، ئیتر هەرگیز نەیتوانی هەستێتەوە. .
دایکم بە هەنگاوی هێواشەوە لە جەستە ساردەکەی باوکم نزیک بۆوە، بە دەستە لاوازەکانی لێدانی دڵی باوکمی پێوا. . پاشان چاوەکانی لە چاوەکانم بڕی و بە دەنگێکی خامۆش وتی:
— مردووە!
بێدەنگیەکی ترسناک ژوورەکەی گرتەوە، تەنیا دەنگی لێدانی دڵی خۆمم ئەبیست. . دایکم بەهێواشی لێم نزیک بۆوە و باوەشی پیاکردم بە قوڕگێکی پڕەوە وتی:
— ئازیزەکەم پێویستە لای خوشکەکەت بینێژین.
دوای مەراسیمی بەخاک سپاردنی باوکم هەستم بە ئارامیەکی سەیر ئەکرد، پێم وابوو ئیتر هیچ شتێک ناتوانێت دایکم ئازاربدات…
دوای تێپەڕبوونی چەند هەفتەیەک، ماڵەکەمان بێدەنگ بوو… ئەو بێدەنگییەی کە ساڵانێک خەونمان پێوە دەبینی، دایکم تاکە شتێک لە ژیانیا هەیبوو گۆڕستان بوو هیچی تر نەبوو..ئەو لەو جۆرە کەسانەبوو کە ئامادەبوو تا کۆتایی تەمەنی بە دیار یادگاریەکی کۆنەوە ڕابمێنێت. .هەرگیز ئارەزووی هیچ شتێکی تازەی نەئەکرد.
ساڵ هات و ڕۆشت. ..وردە وردە ئەو بێدەنگیە ئازاری ئەدام، حەزم لە دەنگ بوو لە جوڵە بوو، حەزم لە ژیان بوو… بەڵام هەرگیز گوێم لە هیچیان نەبوو ..
بۆنی ژیان کردن بەتەواوی ماڵی ئێمەی جێهێشتبوو ..
دەنگی تەقەتەقی کەوچکەکە لە ناو پیاڵە چایەکەدا، تاکە دەنگ بوو کە بێدەنگیی مەتبەخە مۆدێرنەکەی دەشکاند…بیست ساڵ تێپەڕیبوو بەسەر ئەو شەوەی کە دەستەکانم تێیدا دەلەرزین. . دوای مردنی باوکم ویستم لەو ماڵە بێدەنگ و بێ چرپە ڕابکەم بۆ ماڵێک کە ژیانی تیابێت. .بەڵام جگە لە دەنگی خۆم هەرگیز هیچ دەنگە دەنگێکم نەبیستەوە. .
لەپڕ دەنگی زەنگی ماڵەکە لێدرا. .
بانگی کوڕە چواردە ساڵەکەم کرد:
— باهۆز. .باهۆز.. ئەی هاوار ئەم کوڕە کەڕە ؟ بۆ هەرگیز بەیەکەم بانگ کردن وەڵام ناداتەوە! کەی فێر ئەبێت ئەوەنە یاری بە مێشکم نەکات.
بە دەنگێک کە گوێیەکانی خۆشمی ئازار ئەدا هاوارم کرد:
— بااااهۆۆۆۆز بۆ وەڵام نادەیتەوە حەیوان؟
کوڕەکەم بە هێواشی دەرگای ژوورەکەی کردەوە و سەیرێکی کردم و وتی:
— دەرگاکەم کردەوە باوکم بوو.
مێشکم خەریک بوو ئەتەقی توانای بەرگەگرتنم نەمابوو، لێم پرسی:
— بۆچی وەڵام نادەیتەوە کاتێک بانگت ئەکەم ؟
دەمووچاوی خۆی گرژکرد و وتی:
— چونکە سەرقاڵی کردنەوەی دەرگاکە بووم.
پاشان بە هەنگاوی خێرا مەتبەخەکەی بەجێهێشت و دەرگاکەی بە توندی داخست دوای خۆی.
دوای چەن خولەکێک هاوسەرەکەم هاتە ژوورەوە، ئەو هەمیشە بێدەنگبوو. . هیچ خزمایەتیەکی لەگەڵ دایکم نەبوو کەچی ڕێک لەوە ئەچوو کۆپی ئەوبێت. .ڕۆژانە تەنیا چەن پرسیارێکی سادەی ئەکرد ..وەک ئێستا کە بەهێواشی لێی پرسیم:
— بۆ ئێوارە چیمان هەیە ؟
دەمارەکانی مێشکم خەریک بوو ئەچڕان..ئەو ساردو سڕیەی زیاتر لە هەموو شتێکی دنیا ئازاری ئەدام…هەرگیز نەی ئەپرسی چیت ئەوێت ؟ چی بێزاری کردوویت؟ ئەتەوێ گوێت لێبگرم؟ یان هەوڵی نە ئەدا هەرگیز هیچ مناقەشەیەک بکات ..هەوڵی نە ئەدا قسەیەکی جیاواز بکات تەنانەت ئەگەر قسەکە جنێوێکیش بێت!
بە هەموو هێزم قاپەکانی سەر مێزەکەم فڕێ دایە سەر زەویەکە و هاوارم کرد:
— زەهری مارمان هەیە…
هاوسەرەکەم بێدەنگ بوو ئەو بێدەنگیە لە هەموو هاوارێک زیاتر ئازاری دڵمی ئەدا …پاشان بەهێواشی و بەدەستە لەرزۆکەکانی دەستی کرد بە کۆکردنەوەی شووشە شکاوەکانی سەر زەویەکە، لەو ساتەدا شووشەیەکی تیژ دەستی بڕی و خوێن بەسەر پەنجەکانیا ڕژا ..
ئەو کزی و بێ کاردانەوەییەی لە ناخەوە خەریک بوو ئەیخنکاندم. . بەتەواوی تاقەتی لێبڕی بووم. . کاتێک خوێنەکەم بینی دڵم لەرزی هەمان خوێنی سەر جەستەی دایکم بیر هاتەوە. ..بە پەرۆشەوە زۆر بەخێرایی دەستەکانیم گرت و ڕووم تێکرد :
— تۆ کوێریت ؟ نابینیت ئەوانە شووشەن؟! بۆچی تۆ ئەوەنە گەمژەیت!
تەنانەت بە یەک وشەش وەڵامی نەدامەوە ..بۆچی وەڵام ناداتەوە ؟ نە توڕە ئەبێت نە عاجز ئەبێت! باشە تۆ چ مرۆڤێکی خۆ مەیتی ناو گۆڕستان نیت؟! ئەم پیاوە زیاتر لە جەنازەیەکی بێدەنگ ئەچوو لەوەی لە مرۆڤێک بچێت.
ئەو ئیهمالیەی وەک ژەهر بەناو دەمارەکانمدا ئەگەڕا. ..هیچ شتێک نەبوو من نەم کردبێت تا ئەو پیاوە بهێنمە دەنگ. .بەڵام هەرگیز هیچ کاردانەوەیەکی نەبوو.
خوایە گیان هەرگیز تێنەئەگەشتم لەوەی بۆچی ئەو بێدەنگیەی پێشتر خەونم پێوە ئەبینی ئێستا لە هاوارکردن زیاتر ئازاری هەبوو ؟؟ بۆچی ئەو بێدەنگیە لە ناخەوە تێکی ئەشکاندم؟ حەزم ئەکرد قسەیەک بکات. . هاوارێک بکات. . کەمێک بجوڵێت. . ژیانی تیابێت.
بەڵام ئەو وەک هەموو کاتێکی تر بە بێدەنگی بەهەنگاوی قورس ژوورەکەی جێهێشت.
لەسەر کورسیەکە دانیشتبووم دەستەکانم بەسەرمەوە گرتبوو، ئەمویست بە دەستەکانم پەستان بخەمە سەر مێشکم .. ئەمویست لەو ئازارە ناوەکیە ڕزگاری بکەم. . بەڵام نەم ئەتوانی ئەو ئازارە وەک مشەخۆرێک مێشکمی ئەخوارد .. وەک نەخۆشیەکی درم بەتەواوی جەستەمدا بڵاو ئەبۆوە.
سبەی کاتێک لەسەر باڵکۆنەکە دانیشتبووم بەدیار ئاوابوونی خۆری مانگی ئابەوە. .لەپڕ دەنگی زەنگی دەرکاکە لێدرا و ئەو بێدەنگیەی شکاند. . هەستام و هەنگاوم نا بۆ ئەوەی دەرگاکە بکەمەوە .. کاتێک گەیشتمە بەردەمی دەرگاکە پیاوێکی کەمێک کوتەباڵام بینی، دەستی ئەهێنا بەناو ڕیشە سپیی و درێژەکەی .. چاویلکەیەکی گەورەی لە چاو بوو، جەستە بێهێز و لاوازەکەی بەسەر گۆچانێکدا چەماندۆبوە.
چاوم بڕیە ناو چاوە کزەکانی و وتم:
— فەرموو ؟ کێی بەڕێزت ؟
بە زەردەخەنەیەکی هێمنەوە و بە دەنگێکی نوساو وتی:
— وتیان ئێرە ماڵی کچی نەوزادە. . تۆ کچی ئەویت ؟
بە هێنانی ناوی باوکم بەبێ ویستی خۆم ڕوخسام گرژبوو، بەڵام هەوڵم دا بیشارمەوە و وتم:
— بەڵێ کچی ئەوم.
پیاوە پیرەکە وتی:
— من ئامۆزای باوکتم.
لەژووری میوانەکە لەسەر قەنەفەکان دانیشتین و بەخێرهاتێکی گەرمم کرد پاشان بە دەنگێکی هێمن و کەمێک بەرز هاوارم کرد:
— باهۆز. . ئازیزم چایەک لێبنێ میوانمان هەیە.
پیاوە پیرەکە دەستە لەرزۆکەکانی خستە سەر یەک و وتی:
— تازە لە ئەوروپا گەڕاومەتەوە ویستم سەرێک لە باوکت بدەم. . بەڵام پێیان وتم بە نەخۆشی دڵ بیست ساڵ پێش ئێستا مردووە.
هەناسەیەکی قوڵم هەڵکێشا و وتم:
— بەڵێ له ڕاستیا ئەو زۆر نەخۆش بوو. پێشتریش جەڵدەی دڵ لێی دابوو بۆیە بەرگەی نەگرت و جاری داهاتوو بۆ هەمیشە ماڵئاوایی لێ کردین.
دوای ئەوەی باهۆز چاییەکانی هێنایە بەردەممان پیاوە پیرەکە ڕووی کردە باهۆز و وتی:
— دەست خۆش کوڕی گەنج ئەزیەتت کێشا
پاشان دەستی کرد بە تێکدانی پیاڵە چاییەکە و کەوچکەکەی بەهێواشی بەدەستەوە گرت و وتی:
— ئای بۆنی ئەم چاییە و ئەم کەوچکە زۆر شتم بیر ئەهێنێتەوە. . من و باوکت تەنیا ئامۆزا نەبووین ، ئێمە هاوڕێی گیانی بەگیانی یەکتربووین بە مناڵی.. ئەو داماوە هێشتا سوتانی کەوچکەکە بە سەر قاچیەوە دیار مابوو ؟
هەستم ئەکرد دنیا لەبەردەمم ئەخولێتەوە پرسیم:
— شوێنەواری کام کەوچک ؟
پیاوە پیرەکە بە چرپە ئاسایەک وتی:
— ئەو شوێنەوارەی لەسەرووی پەنجەکانی قاچیەوە بوو. . هەرگیز بۆی باس نەکردووی ؟
بە سەرسوڕمانەوە پرسیم:
— نەخێر .. ئەو هەرگیز باسی ڕابردوی نە ئەکرد.
پیاوە پیرەکە قومێکی لە چایەکە دا و وتی:
— نەوزاد… داماوە نەوزاد. دایکی (نەنکت) ژنێکی زۆر سەیر بوو. کاتێک نەوزاد مناڵ بوو، هەر کاتێک دەگریا نەنکت بێ ڕەحمانە لێی ئەدا. . هەمیشە ئەیوت بێدەنگ بە من حەزم لە ژاوە ژاو نیە ئەو ژاوە ژاوەت مێشکی تێک داوم ئەبێ ئەم ماڵە وەک گۆڕستان بێدەنگ بێت. .
پاشان بە دەستەلۆچەکانی پیاڵەکەی دانا و وتی:
— نەوزادی داماو هەمیشە بە جلی چڵکن و دڕاوەوە ئەهاتە دەرەوە ، مناڵەکان هەمیشە پێی پێئەکەنین و فیکەیی گاڵتەپێکردنیان بۆ لێ ئەدا.. ئەو ڕۆژە چووینەوە ماڵی ئێوە نەوزاد بە توڕەییەوە بە دایکی وت : تۆ بۆچی جلەکانم بۆ ناشۆریت ؟ بەڵام نەنکت ئەوەنەی لێدا تا هێزی تیا نەما دواتر کەوچێکی ناو پیاڵە چاییەکەی کردە سەر ئاگردانی ناو زۆپا دارەکە و پاشان خستیە سەرقاچەکانی باوکت. …ئای خوایە گیان قیژەی ئەو مناڵە بێتاوانە ئێستاش گوێیەکانم ئازار ئەدات کاتێک بیرم یەتەوە .
پیاوە پیرەکە کەوچکەکەی لە ناو پیاڵەکەدا هێنا و برد، دەنگە تەقەتەقەکەی وەک چەقۆ دەچوو بە مێشکمدا. لەناو خەیاڵەکانمدا سەیری پەنجەکانی قاچی باوکمم ئەکرد. . ئەو شوێنەوارە سووتاویەی کە پێم وابوو تەنیا کاری سوتفەیەک بووە. ..
پاشان پیاوە پیرەکە بەردەوام بوو:
— ئەو داماوە خۆ تاوانێکی نەبوو. . ڕقی لە بێدەنگی بوو. . ئەیویست کەمێک دەنگی ژیان لەناو ماڵەکەدا دروست بکات و گرنگی پێ بدرێت، بەڵام ئەگەر قسەی بکردایە دایکی لێی توڕە ئەبوو. . ئەگەریش داوای کارێکی لێ بکردایە تەنیا لێدانی ئەخوارد .
هەستم ئەکرد دڵم خەریکە لەناو قەفەزەی سنگم یەتە دەرەوە، بە دەنگێکی هێواش و هەناسەیەکی قورسەوە پرسیم:
— باشە نەنکم چۆن مرد ؟ باوکم هەرگیز باسی نەکردووە.
پیاوە پیرەکە دەستێکی بە ڕیشە درێژەکەیدا هێنا و وتی:
— کچەکەم. . ئێمە لە لادێ ئەژیاین ، ڕۆژێک باوکت بە هەناسەبڕکێوە ڕای کرد بۆلامان ، داماوە گیانی وەک چڵە دارێک ئەلەرزی و قسەی بۆ نەئەکرا. . پاشان وتی دایکم کەوتۆتە ناو کانیەکەوە کاتێک خەریکی جل شۆردن بووە و خنکاوە ، ئەو بێچارەیە تەنیا شانزە ساڵ بوو ئەوکاتە.
تاسانێک تەواوی جەستەمی داگرت، لە هەمان تەمەنی ئەوکاتەی باوکم بووم کاتێک حەبەکەم کردە ناو پیاڵە چایەکەی. . تەنیا شانزە ساڵ بووم. .. هەناسەم بۆ نە ئەدرا تەواوی جەستەم سڕبوو.
پیاوە پیرەکە گۆچانەکەی هەڵگرت و وتی:
— کچی خۆم تەنیا هاتم سەرێکت لێبدەم. . ماشاءالله تۆ چەن لە نەوزاد ئەچیت ! بەتەواوی هەموو شێوەت لەو ئەچێت . پاشان زەردەخەنەیەکی کرد و وتی ئەبێ من بڕۆم درەنگە.
دوای ئەوەی پیاوە پیرەکە ڕۆیشت، تەقەی دەرگاکە هەمان دەنگە ناخۆشەکەی دەرگائاسنەکەی جارانی بیر ئەهێنامەوە. ..بە بێدەنگی گەڕامەوە بۆ ژووری میوانەکە، پیاڵە چایەکەی بەردەمم بەدەستێکی لەرزۆکەوە هەڵگرت. . لە جیاتی وێنەی خۆم وێنەی باوکم تیا ئەبینی. . خوایە گیان دەستەکانم هیچی تر دەستی خۆم نین ئەوە دەستە زبرەکانی باوکمن. .هەستم ئەکرد ئەو چایە هەمان ڕووبارە کە نەنکمی تیا خنکا و دواتریش باوکم. ..بۆنی هەڵمی چاییەکە لە گازی خەردەل زیاتر جەستە و دڵی ئەسوتاندم ..
ئەو باوکەی چەن ساڵ پێش ئێستا پێم وابوو ناشتوومە ئێستا ڕوحی ئەو وەک هەمان مناڵە چڵکنەکەی جاران لەناو جەستەی مندا یاری ئەکرد… هاواری ئەکرد..ئەگیریا. . پێئەکەنی. . داوای دەنگی ژیانی ئەکرد ..خوایە گیان من ئێستا بووم بەو شتەی کە تەواوی تەمەنم ڕام ئەکرد لێی ؟
چاوەکانم بەدەستەکانم ئەسڕی ئەمویست دڵنیابمەوە لە وێنەی ناو پیاڵەکە ئەمویست خۆم ببینمەوە بەڵام ئەوەی ئەمبینی تەنیا وێنەی ئەو مناڵەبوو بە زەردەخەنەیەکەوە ڕووی تێ ئەکردم. ..ئەو مناڵەکەی کە کەوچکە چایەک ژیانی مناڵی لێ زەوت کرد و کەوچکە چایەک ژیانی لێ وەرگرتەوە…

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بریتیدەبێت لە چەندین وانە. یەکەم وانە بەم ناوەوە دەبێت:(هزر و ئەدەب)، بەهاوبەشی لەگەڵ (گەلەری ئارام) لە سلێمانی پێشکەشدەکرێت. سوپاس بۆ گەلەری ئارام و پێکەوەکارکردنمان…

بەگشتی لە خولی (تێڕوانینی بیرمەندان لەمەڕ ئەدەب) شاعیرە بووناوییەکان، رۆماننووسە هزرەڤانەکان لەم خولە گفتوگۆدەکەین. ئەوە گفتوگۆدەکەین پێیدەگوترێ ئەدەب بەپێی بیرمەندان، ئەدەبێکی فەلسەفیی یان ئەو ئەدەبە(شیعر و رۆمانانە) گفتوگۆدەکەین کە تێهزرین و تێفکرینی قوڵیی فەلسەفیی تیابەدیدەکرێت، کە بەشێک لەوانە ئەمانەدەبن: دولۆز و کافکا، میلان کۆندێرا و بیریاریی لە رۆماننووسیدا، کامۆ و فەلسەفە، ئامبێرتۆ ئێکۆ و هزراندنی رۆمان، پۆل سێلان و دێریدا، رێلکە/تڕاکل/ هۆڵدێرلین وەک شاعیرەبیرمەند لەدیدی هایدیگەر، رۆنێ شار شاعیری هزرەڤان، مالارمێ و شیعرگەرایی، چاخی شاعیرانی بادیۆ وشاعیرەبووناوییەکان….هتد..
وانەی یەکەم رۆژی شەممە کات 5 ی ئێوارە، ڕێکەوتی 4/4/2026 لە گەلەری ئارام پێشکەشدەکرێت.

(مکایەڵی: مۆدێلێکی باڵای هاوپەیمانیی هۆزایەتی لە مێژووی جافدا) بە نموونە.

لە مێژووی کۆنی نەتەوەی کورد(و نەتەوەکانی تریش)دا، “هۆز” تەنها یەکەیەکی خوێنی و ڕەچەڵەکیی نەبووە، بەڵکو لە پاڵ نزیکایەتیی خوێنیی و پشتاوپشتدا دەزگایەکی سیاسی و سەربازی بووە بۆ پاراستنی بوونی نەتەوەیی و ئابووری ئەو کۆمەڵە خەڵکەی کە ئەندامی هەمان هۆز بوون. فیدراسیۆنی مکایەڵی یەکێکە لە نموونە هەرە دیارەکانی ئەم جۆرە یەکگرتنانە، کە توانیویەتی چەندین عەشیرەتی گەورە و خاوەن مێژوو لەژێر چەترێکی مەعنەوی و کۆمەڵایەتیدا کۆبکاتەوە، کە بۆ سەردەمی خۆی وەرچەرخانێکی مەزن و هەنگاوێکی ئازایانەی عەشیرەت و تیرە پێکهێنەرەکانی بووە.

١. ڕیشەی ناونان و پیرۆزیی چەترەکە
ئەم فیدراسیۆنە ناوی خۆی لە کەسایەتیی ناودار و پیرۆزی ناو مێژووی جاف، حەزرەتی پیر مکایەڵی جاف (پیر میکائیل شەش پەنجە، شەش ئەنگوست) وەرگرتووە.
هەڵبژاردنی ئەم ناوە تەنها لایەنێکی مێژوویی نەبووە، بەڵکو:
مانایەکی ڕوحی: پیر میکائیل لای هەموو عەشیرەتەکان وەک ڕابەرێکی ڕوحی و باوکێکی مەعنەوی ناسراوە.
خاڵی کۆکەرەوە: ناوەکە وای کردووە عەشیرەتە جیاوازەکان (تەنانەت ئەوانەشی لە ڕووی خوێنەوە دوورن) هەست بە جۆرێک لە “برایەتیی ئایینی و مێژوویی” بکەن.

٢. پێکهاتەی عەشیرەتەکانی ناو فیدراسیۆنەکە
وەک ئاماژەی پێکرا، ئەم فیدراسیۆنە تەنها یەک تیرە نییە، بەڵکو کۆمەڵێک عەشیرەتی خاوەن قورسایین کە گرنگترینیان ئەمانەن:
ئاڵیبەگی: عەشیرەتێکی جەنگاوەر و خاوەن دەسەڵات لە ناوچەکەدا.
شوانکارە: کە مێژوویەکی دێرینیان لە ناوچە جیاوازەکانی کوردستاندا هەیە.
ڕەشوبۆری: یەکێک لە پایە گرنگەکانی ئەم هاوپەیمانییە.
حەمەعەلی وەیسی: خاوەن پێگەی کۆمەڵایەتی و جوگرافیی تایبەت بە خۆیان بوون.
میرەیی: بە هەمان شێوە خاوەنی جەنگاوەری ئازا و کەسایەتیی نەفسبەرز و لێهاتوو بوون.
تیرەکانیتر: بێگومان ئەوانیش تایبەتمەندیی زۆریان هەبووە بۆیە جێیان گرتووە لەو فیدراسیۆنەدا.

٣. بنەماکانی دروستبوونی فیدراسیۆنەکە
ئەم یەکگرتنە لەسەر سێ بنەمای سەرەکی داڕژاوە:
بەرگریی هاوبەش: بۆ پاراستنی ناوچەکانیان لە هێرشی دەرەکی و پاراستنی سنووری لەوەڕگاکان.
پەیوەندیی ئابووری: بەهۆی ئەوەی زۆربەی ئەم هۆزانە کۆچەری یان نیوە کۆچەری بوون، ڕێڕەوی کۆچ و زستانە و هاوینە پێویستی بە جۆرێک لە “دەستووری ناوخۆیی نەنووسراو” هەبووە بۆ ڕێگریکردن لە کێشە و پێکدادان و گرژی.
پێگەی سیاسی: لە بەرانبەر دەسەڵاتە ناوچەییەکان (وەک میرنشینەکان یان دەوڵەتانی دراوسێ و تەنانەت بەرانبەر عەشیرەتەکانیتری ناو هۆزی جاف)، ئەم فیدراسیۆنە وەک یەکەیەکی گەورە و بەهێز مامەڵەی کردووە، نەک وەک چەند تاقمێکی بچووک.

٤. گرنگیی مێژوویی
فیدراسیۆنی مکایەڵی سەلماندی کە کورد لە کۆندا خاوەنی جۆرێک لە “دیموکراسیی سەرەتایی هۆزایەتی” بووە.
ئەوەی کە عەشیرەتەکان توانیویانە لەژێر یەک ناو و یەک ئاڵای مەعنەویدا کۆببنەوە بێ ئەوەی ناسنامەی تایبەتی خۆیان لەدەست بدەن، نیشانەی تێگەیشتنی قووڵیان بووە بۆ چەمکی “یەکێتی لە فرەییدا”.

یەکێتی تۆکمەی نێوان عەشیرەتەکانی ناو فیدراسیۆنەکە وای کردووە کە هەندێ جار کەسایەتییە گەورەکانی ناو عەشیرەتەکان بە پاشگری مکایەڵی بانگ بکرێن و بناسرێن.
بۆ نموونە: نالی ئاڵیبەگی/مکایەڵی، مەولانا خالیدی ئاڵیبەگی/مکایەڵی.
ئەمەیش خوێندنەوەی زۆر ورد و تێرتەسەلی گەرەکە و پێویستە بێلایەنانە لەسەری بکۆڵینەوە.

تێبینی: فیدراسیۆنی مکایەڵی تەنها بەشێک نییە لە مێژووی جاف، بەڵکو ناسنامەیەکی زیندووی ناوچەیەکی بەرفراوانی کوردستانە کە تا ئەمڕۆش شوێنەوارە کۆمەڵایەتییەکانی هەر ماوە و هێشتایش ئەو عەشیرەتانە نزیکایەتییەکی پتەویان هەیە و جۆرێک لە خزمایەتیی ڕیشەییان هەیە.

هەڵسەنگاندێکی سەرەتایی:

١. تێپەڕاندنی “خوێن” بۆ “بەرژەوەندی”

خاڵە هەرە درەوشاوەکەی ئەم بابەتە لەوەدایە کە دەری دەخات فیدراسیۆن (فیدراسیۆنی مکایەڵی، بە نموونە) لەسەر بنەمای “گرێبەستی کۆمەڵایەتی” دروست بووە نەک تەنها “ڕەچەڵەک”.

لە زانستی کۆمەڵناسیدا، ئەمە پێی دەوترێت گواستنەوە لە “کۆمەڵگەی داخراو” بۆ “کۆمەڵگەی هاوپەیمان”.

کۆکردنەوەی عەشیرەتە جیاوازەکانی وەک (ئاڵیبەگی، شوانکارە، ڕەشوبۆری، میرەیی، حەمەعەلی وەیسی و…) نیشانەی ئەوەیە کە عەقڵییەتی سیاسیی ئەو کاتە گەیشتووەتە ئەو بڕوایەی کە “یەکێتی لە پێناو مانەوە” گرنگترە لە خۆپەرستیی هۆزایەتیی تەسک و بێکەڵک.

٢. پیرۆزیی مەعنەوی وەک “کۆڵەکەی یەکێتی”

پیر میکائیل تەنها ناو نییە، بەڵکو “چەترێکی پیرۆزە” بۆ ڕێکخستنی جیاوازییەکان.
هەم وەک پیرێکی ئاینیی و هەم وەک کەسایەتییەکی کۆمەڵایەتیی ناو جافداری.

لە مێژوودا، کاتێک عەشیرەتەکان لە ڕووی سیاسییەوە کێبڕکێیان کردووە، پێویستیان بە ناوێکی “بێلایەن و پیرۆز” بووە کە کەس نەتوانێت ڕەتی بکاتەوە.

پیر میکائیلی شەش پەنجە لێرەدا دەبێتە “خاڵی هاوسەنگی”؛ واتە هیچ عەشیرەتێک ناتوانێت بڵێت من لەوانی تر گەورەترم، چونکە هەموان لەژێر ناوی “پیر”دا یەکسانن و هاوڕایشن لەسەر ناونانی فیدراسیۆنەکە بەناوی ئەو کەسایەتیە گەورەی جاف و کوردەوە.

٣. فیدراسیۆنی مکایەڵی وەک “دەزگایەکی بەڕێوەبردن”

ئەگەر سەیری ئەو سێ بنەمایە بکەین (بەرگری، ئابووری، سیاسی)، دەبینین ئەم فیدراسیۆنە وەک سیستمێکی بەڕێوەبردن کاری کردووە:

لە ڕووی سەربازییەوە: سیستمی “پاسەوانیی سنوور و لەوەڕگا”یان هەبووە، ئەگەرچی فەرمی و ئاشکرا نەبووە.
بەڵام تەواوی عەشیرەت و تیرەکان بە چەکدار/جەنگاوەر، لەم کۆسووڕەدا بەشداربووگن.

لە ڕووی یاساییەوە: ئەو “دەستوورە ڕانەگەیەندراوە”ی باسمان کرد، هەمان ئەو عورف و عاداتە بووە کە کێشە نێوخۆییەکانی پێ چارەسەر کراوە، سەرەتا لە نێوان ئەندامانی فیدراسیۆنەکە و دواتر لە نێو تەواوی عەشیرەت و هۆزەکاندا.

لە ڕووی دیپلۆماسییەوە: ئەم فیدراسیۆنە کاتێک لەگەڵ میرنشینی بابان یان ئەردەڵان یان عوسمانییەکان یان هەر لایەنێکی ر قسەی کردووە، وەک “هێزێکی یەکگرتووی نیمچەهاوخوێن” مامەڵەی کردووە.

٤. ڕەهەندی جوگرافی و ستراتیژی

ئەم عەشیرەتانەی ناویان هاتووە، لە ناوچەگەلێکی ستراتیژیدا بوون کە هەمیشە جێگەی چاوچنۆکیی هێزە دەرەکییەکان بووە. دروستکردنی ئەم فیدراسیۆنە جۆرێک بووە لە “دیواری پاراستن” بۆ هێشتنەوەی خاکی کوردستان و ڕێگریکردن لە پەرتەوازەبوونی هێزی مرۆیی لایەنیەکەم لە ناو جافەکاندا.

٥. کەسایەتییەکان.

عەلی بەگی جاف و قەرەوەیس ئاڵیبەگی و مەولانا خالید و حەزرەتی نالی.
ئەمانە نموونەی کەسایەتیی گەورەی کورد و جاف و ئاڵیبەگین،
سەرەتا ئاڵیبەگین، دواتر موڵکی فیدراسیۆنەکەن، پاشان موڵکی جاف و کوردن بەبێ جیاوازی.
هەندێ جار تۆکمەیی ئەم فیدراسیۆنە وای کردووە کە ئەم کەسایەتییانە جیا نەکرێنەوە لە ڕووی خوێنەوە.
ئەمە پێویستی بە هەڵوەستە و قسەی زیاتر و وردترە.

کورتەی خوێندنەوەکە:

ئەم بابەتە پێمان دەڵێت کە “فیدراسیۆنی مکایەڵی” نموونەیەکی سەرکەوتووی “ڕێکخراوەیی” بووە لە مێژووی جاف و کورددا. نیشانەی ئەوەیە کە باپیرانی ئێمە تێگەیشتنی وردیان بۆ “ئاسایشی نەتەوەیی” هەبووە و توانیویانە لە ڕێگەی ئایین، مێژوو و بەرژەوەندیی هاوبەشەوە، ناسنامەیەکی گەورەتر دروست بکەن کە تێیدا هەمووان هەست بە پارێزراوی بکەن.
ئەم جۆرە لێکۆڵینەوانە زۆر گرنگن بۆ ئەوەی نەوەی نوێ بزانێت کە مێژووی ئێمە تەنها شەڕ و ململانێ نەبووە، بەڵکو مێژووی “داڕشتنی سیستەم و هاوپەیمانیی ژیرانە” بووە.

هەزار ڕەحمەت لە ڕۆحی حەزرەتی پیرمکایەڵی شەش پەنجە و حەزرەتی عەلی بەگی جاف و باوەلێ قەرەوەیس و حەزرەتی مەولانا خالید و حەزرەتی نالی.

منی ڕێبوار،
منی سه‌ره‌ڕۆی دوور له‌ شار،
له‌نێو خه‌ره‌ندی لای دێتان،
هی خۆم نه‌بێت، سیمای هه‌مووتانم ده‌دیی،
گوێم له‌ ده‌نگی هه‌مووتان بوو؛
که‌ تۆ ڕۆیشتی ‌و خۆت له‌ گونده‌که‌ ته‌را کرد،
ئیدی من نه‌ که‌سی دیم دیی ‌و
نه‌ هه‌ستم به‌ که‌سی دی کرد…
منی ڕێبوار،
منێکی هه‌ڵهاتوو له‌ شار،
هاوارم به‌ دووتدا وێڵ کرد؛
که‌چیی هاوار،
ته‌نگه‌تاویی کردییه‌ مار و
له‌نێو کونی گوێچکه‌یه‌کی ده‌خه‌ڵدا، په‌پکه‌ی خوارد؛
بیستنم نارد خۆی مات بدات،
گه‌ر هاوارێک، نا.. سرپەیەک، له‌ تۆوه‌ بێت، داڵده‌ی بدات؛
بیستنی بێ نه‌وا و نامۆ، بیستنی له‌وێ هه‌ڵتووتاو،
بووه‌ قوربانی قه‌پاڵی زارێکی پاشتر هه‌ڵدووراو…
منی ڕێبوار،
منی جاڕز له‌ ژاری شار،
ڕێی دارستانم گرته‌به‌ر؛
له‌وێش نه‌بوویت،
دارستان بێ به‌رامه‌ بوو،
هیچ شتێکت له‌وێ نه‌بوو؛
دیاربوو دوور بوویت،
چونکه‌ له‌وێ،
له‌نێو بازنه‌ی هه‌ستمدا،
تینی شه‌به‌نگت لای نه‌دا…
منی تاوگیر، منی ڕێبوار،
منی تووڕه‌ له‌ گوند و شار،
چوومه‌ سه‌ر ترۆپکی دره‌خت،
دوندی چیام کرده‌ مه‌به‌ست؛
هه‌ردوو دییده‌م، بوونه‌ دوو‌ باڵ بۆ بینایی ‌و
به‌ره‌و لوتکه به‌ڕێم کردن،
تا له‌وێوه‌ سۆراخێکی تۆم بۆ بکه‌ن،
په‌ی به‌ په‌یامێکت ببه‌ن؛
به‌ڵام جه‌خار،
به‌رله‌وه‌ی سۆراخت بکه‌ن،
دوو گلێنه‌م،
له‌ترسی داڵه‌که‌رخۆره‌،
پەیام به‌کۆڵ،
هه‌ر به‌ دیار چاوی شاخه‌وه‌،
گلۆربوونه‌وه‌ به‌ره‌و دۆڵ…
ئیدی ئێستا منی ڕێبوار، منی بیمار،
به‌خۆم نه‌بێت، زه‌نام به‌ هیچ که‌سێك ناگات؛
هی خۆم نه‌بێت، ده‌نگی هیچ که‌سێك نابیستم؛
بیناییشم، سه‌ری بێ چاوی خۆم نه‌بێت، سه‌ر نابینێت…
منی ڕێبوار،
منی سه‌ربزێو و تاراو،
نه‌فره‌تکردوو له‌ شاخ، له‌ گوند، له‌ شار،
هه‌ر خه‌ریکی چنگه‌کڕێم؛
ڕه‌هێڵ ده‌بم، ئێسکم ده‌شکێت،
که‌چیی هێشتا،
لێناگه‌ڕێم، جرج پاشماوه‌که‌م به‌رێت؛
هێشتا له‌ توانامدا ماوه‌،
گه‌ر تیرۆژێکت گه‌یشته‌ لام،
تێرتێر له‌نێو سنگی بنێم؛
هێشتا له‌ توانامدا ماوه‌،
له‌ زۆزانی خه‌یاڵمدا،
بتکه‌مه‌ گوڵی‌ مێخه‌ك ‌و
ته‌نها به‌ بۆن بۆت بگه‌ڕێم!

سیروان بابه‌عه‌لی

‌

لە دوای سەردانەکانی ئەحمەد شەرعی تاوانبار بۆ بەرلین، رۆژی ٣١ی ئازاری ٢٠٢٦، ئەحمەد ئەلشەرع بە سەردانێکی فەرمی گەیشتە لەندەن. حکومەتی بەریتانیا فەرشی سووری بۆ پێشوازی لەو تاوانبارە داخست. لە هەمان کاتدا، لە داونینگ ستریت پێشوازی فەرمی لێکرا، بەڵام لە دەرەوە خۆپیشاندەران لە چەتەم هاوس ـ پەیمانگای شاهانەی کاروباری نێودەوڵەتی ـ چاوەڕوانیان دەکرد تا دەنگی ئەو پێکهاتانە بەرزبکەنەوە کە لە سوریادا زیانیان بەرکەوتووە و سەرکوتی ئازادییانەیان لەلایەن رژیمی تیرۆریستی ئەحمەد الشرع سنوردار کراوە.
خۆپیشاندەران بە دروشم و بانگەوازەکانیان دژی سەردانەکە خستەڕوو:
• جولانی تیرۆریست، تیرۆریست جولانی
• جولانی داعش
• نابێت بەریتانیا پێشوازی لە ئەحمەد الشرع بکات
• نابێت چەتەم هاوس پێشوازی لە ئەحمەد الشرع بکات

• خۆپیشاندەران دەڵێن ئەحمەد الشرع و دەسەڵاتەکەی مافەکانی ئازادییە کەسی و مەدەنیەکان سنوردار دەکەن و ژنان و منداڵان بە ئامانج دەگرن و سەرکوت و کوشتار ئەنجامدەدەن.
  لە کاتی خۆپیشاندانەکەدا چەندین وێنە و دروشمی دژی تیرۆریزم و دژی سەردانەکە بەرز راگیرا. هەروەها چەند کەسێکی هەلپەرستیش بۆ پشتیوانی لە سەردانەکە لە شوێنەکە بوون، بەڵام بەهۆی توندوتیژی ناڕەزایەتی خۆپیشاندەرانەوە پۆلیس و هێزی تایبەتی ناچار بوون ژمارەیەکی زۆر پۆلیسیان هێنا بۆ پاراستنی ئەحمەد الشرع. ئەو توندوتیژیە هێزەکان ناچار کرد کۆبوونەوەکە دوا بخەن و ئەحمەد الشرع بە شێوەیەکی تایبەتی لەڕێگەی شوێنی ئاگرکەتنەوەوە بگوازرێتە ناوەوە بۆ پاراستن لە مەترسی نارەزایەتی گشتی.
  حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان رێکخراوی دەرەوە، لە دوای گەیشتنی زانیاریەکان سەبارەت بە گەشتی ئەحمەد الشرع بۆ بەرلین و پاشان بۆ لەندەن، پێشەوەخت ئامادەکارییان کرد بە مەبەستی ریسواکردنی ئەم سەردانە. ئامانج ئەوەبوو کە لە ئاستی ئەوروپا، میدیاکان و خەڵکی ئازادیخواز و مرۆڤدوست دەنگیان بەرز بکەنەوە بۆ داوای هەڵوەشاندنەوەی سەردانەکەی ئەحمەد الشرع بۆ بەرلین و لەندەن.
  هاوکات حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان بانگەوازی کرد بۆ هەموو خەڵکی ئازادیخواز و مرۆڤدوستی بەرلین و لەندەن کە دەنگیان بەرز بکەنەوە دژی ئەم سەردانە و دژی سیاسەتی حکومەتی ئەڵمانیا و بەریتانیا بۆ پێشوازی لەم تاوانبارە.
  هاوڕێیان و دۆستانێکی رێکخستنی بەریتانیای حزبی کۆمۆنیستی کرێكاریی کوردستان ئامادەی ئەم خۆپیشاندانە ناڕەزایەتیە بوون و بەیانی رێکخراوی دەرەوە بەدژی ئەم سەردانە کە بەزمانەکانی کوردی، عەرەبی، ئێنگلیزی و ئەڵمانی راگەیەنرابوو، لەم خۆپیشاندانەدا بڵاوکرایەوە.
• رێکخستنی بەریتانیای حزبی کۆمۆنیستی کرێكاریی کوردستان
  ٣١ی٣ی ٢٠٢٦

لەم ڕۆژانەدا دۆخێکی هەستيار بە ناوچەکەدا تێدەپەڕێت، هەڵبەتە نيشتيمان خانە و ماڵی ئەبەدييەتی هەر تاکێکی ئێمەيە، چەند لێی دوور بين هێشتا لە ناوجەرگەیدا گوزەر دەکەين، مرۆڤبوونی ئێمە بە سەرکەوتنی کوردستانەوە پەيوەستە، هێشتان لە گەڵ ئەو ڕەنگاڵەييەی کوردستاندا رۆحمان لە دۆراندۆری پەرژين و تخوبەکانييەوە هەڵواسراوە، جوانی ئێمە و خاکمان بە پاراستن و سەرکەوتنی ئەو هەرێمەوەيە کە نەيار و ڕەقيبان لە چوارلاوە کەڵبەی رک و کينەيان لێگير کردووە، پێشمەرگەيش ئەو بەورە چنگ بە گڕ و هەڵؤئاسايانەيە کە هەموو لايەکمان شانازی پێوە بکەين، ئێمەی نووسەرانی تاراوگەنشين نەک ڕۆح و دڵمان لە گەڵ پێشمەرگە و سيمبول و کوردستاندايە بەڵکوو گيانفيدایی بست بە بستی خاکی نيشتيمانمانين، لێرەوە زۆر بە توندی ئەو شاڵاوە دڕندانە و هەمەجيتيانەی پەلاماردانی کوردستان سەرکۆنە دەکەين کە تەواوی سنووری ياسایی و مرۆیی و دراوسێتی بەزاندووە، کار گەيشتۆتە سەر ئەوەی پەلاماری سيمبولی نەتەوەييمان لە سەرۆکايەتی هەرێمی کوردستان بدەن، ئەم کردەوە چەپەڵانە شەرمەزار و سەرکۆنە دەکەين،
دوژمنانمان زۆر بێ باکانە دەيانەوێت کوردستان لەم زەلکاوی شەڕە نەگريسە بئاڵێن، وەک خۆيان چۆن تێوەگلاون، ئەميش دەرخەری غيابی عەقڵانييەتە لای ئەوان و، حەکيمانە بيرکردنەوەی سەرکردايەتی کوردستانە کە چۆن نەتەوەکەمان لەم بەڵايە دەپارێزن…
سەرکەوتن بۆ ئيرادەی ئاشتيخوازانەی کوردستان و گەلە کۆڵنەدەرەکەی
ڕوو ڕەشی بۆ دوژمنە دڵ ڕەش و قين لە دڵان، کە چاوی بە نيشتيمانی کوردان هەڵنايەت
بژی کورد بژی کوردستان

فیدراسیۆنی نووسەرانی کوردستان – دیاسپۆرا
٢٩⁄٣⁄٢٠٢٦

داستانی نەمریی قەرەوەیس ئاڵیبەگی، ئەو پیاوەی کە ئیشی زۆر کراوە بۆ شاردنەوەی ئازایی و لێهاتووییەکەی.
دەروویەکی تر بۆ دۆزینەوەی ڕەچەڵەکی دوو زاتی گەورە.

سەرەتا، گێڕانەوەی باسەکە بە کورتی و سەرپێیی.

لە تەمومژی مێژووی پڕ لە هەوراز و نشێوی کورددا، هەندێک ناوی درەوشاوە هەن کە وەک تاشەبەردی بنچینەیی ناسنامەی نەتەوەیەک دەردەکەون.
هەرچەندە داگیرکەران هەوڵی تەواوەتییان داوە بۆ گومکردن و شاردنەوەی ئەم مێژووە پڕ لە پەندانەی ناوخۆی هۆزەکانی نەتەوەی کورد، یەکێک لەو ناوانە، قەرەوەیس ئاڵیوەیی(ئاڵیبەگیی)ە. ئەو کوڕی مستەفا بەگ کوڕی وەیس کوڕی عەلی بەگی جافە، کە هەمان عێل بەگی جافی ناودار و پێشبینیکاری مەزنی کوردە.
واتە قەرەوەیس پێشینەیەکی ڕەسەن و مەعریفییانەی ناو جیهانبینیی پێشبینیکارانەی کوردی هەیە.
قەرەوەیس لە ناوەڕاستی سەدەی حەڤدەهەمدا، نەک هەر وەک گەورە پیاو و دەمسپی، بەڵکو وەک پێشەنگ و ڕابەری عەشیرەتی ئاڵیبەگی، سێبەری شکۆ و چاونەترسیی خۆی بەسەر گەرمیان و کوێستانی کوردستانی جافداریی ئەو سەردەمەدا کێشابوو، بێگومان بە هاوکاریی برا و ئامۆزاکانی و تەواوی هۆزی جاف و هۆزەکانیتر.

جەنگاوەرێک لە دەوری دوازدە ئەستێرە

قەرەوەیس تەنها سەرکردەیەکی خێڵەکی نەبوو، بەڵکو نیشانەی ڕەسەنایەتی و بەرەکەتی نەوەداریی بوو.
مێژوو بە شانازییەوە باس لە دوازدە کوڕی ئەم پیاوە دەکات، کە هەریەکەیان وەک تیشکێکی بەهێزی ناو جاف و کوردەکان لە ناوچەکەدا دەدرەوشانەوە: (مەولان، حسێن، شاوەیس، شاسوار، محەمەد، مامک، قارەمان، کەریم، بارام، زۆراو و سان ئەحمەد و ناوێکیان دیار نیە).
لە تەک ئەم کوڕە چاونەترسانەدا، کۆمەڵێکی زۆر لە کچانی شێرهێرش و سوپایەک لە برایانی وەک (خدروەیس، خوادە، عەلیوەس، میروەیس، ئاغاوەیس، پیروەیس، شاوەیس، باوەیس_مام فایەقی مامە قادر ئەیوت: مراوەیس، مەلاوەیس، کاکەوەیسیشیان هەبووە) و چەندانی تر پشت و پەنای بوون. ئەم کۆمەڵە سوارچاکە، قەرەوەیسیان کردبووە هێزێکی لێهاتوو کە هیچ داگیرکەرێک نەیدەوێرا بە چاوی کەمەوە سەیری سنووری قەڵەمڕەوی ئەوان بکا.

یاخیبوون لە ستەمی عوسمانی و ململانێی باج

لەو سەردەمەدا کە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بە ملهوڕی و بەناوی (باج و پاکژوپاوەن) خەریکی تاڵانکردنی ڕەنجی دەستی کورد بوو، قەرەوەیس وەک قەڵایەکی بەرز لەبەردەمیاندا وەستا. ئەو بە دەنگێکی پڕ لە بڕواوە دەیگوت:

«ئێمە لێرە بە ئارەقەی نێوچەوانمان ژیان دەسازێنین و بە خوێنیشمان خاک دەپارێزین؛ چۆن دەبێت سەرانە بدەین بەوانەی تەنها زمانی توندوتیژی دەزانن؟» مەبەستی داگیرکەری دەرەکیی و خیانەتکارانی ناوخۆیی بووە.

قەرەوەیس وەک پیاوێکی ملنەدەر و خەرجنەدەر ناسرا؛ ئەو نەک هەر خۆی، بەڵکو هەموو عەشیرەتی ئاڵیبەگیی و تەنانەت هاوپەیمانەکانی ئاڵیبەگیی لە دژی ملهوڕی عوسمانییەکان بە شێوەیەکی سەرەتایی ڕاپەڕاند. ئەم یاخیبوونە و پاراستنی سەربەخۆیی سنوورەکان، عوسمانییەکانی تووشی شۆک کرد و کینەیەکی قووڵی لە دڵیاندا چاند کە بووە هۆکاری دانانی پیلان بۆ کوشتن و سڕینەوەی ناوی قەرەوەیس.

ئەو ڕۆژەی بوو بە پەند: “ڕۆژی کوشتنی قەرە”

دواجار داگیرکەران کە نەیاندەتوانی لە مەیدانی جەنگ و ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆدا ئەم شێرە پاشەکشە پێ بکەن، پەنایان برد بۆ پیلانی ڕەش. لە ساتێکی کتوپڕدا بە هاوکاریی دەستی خیانەتی ناوخۆیی، قەرەوەیسیان شەهید کرد. ئەو ڕۆژەی ئەم پیاوە مەزنە کەوت و کورا، وەک حەشر بووە. بەهۆی زۆریی کوڕ و کچ و برا و برازاکانی، شین و گریان و هاوکات شمشێرکێشانی تۆڵەکردنەوەکە هێندە گەورە و هەژێنەر بوو، کە دەنگدانەوەکەی هەموو کوردستانی( باشوور)ی بەتایبەت ناو جافەکان گرتەوە و دانە دانە تۆڵەیان لە خیانەتکارانی ناوخۆیی و دەرەکیی ئەکردەوە بە جۆرێک کە زۆربەی مانگەکان دانەیەکیان لە بەشدارانی پیلانەکە ئەکوشت و ببوون بە بەڵایەکی گەورە بۆ گیانی فەرمانبەردارانی عوسمانیی لەو سەردەمەدا، واتە تۆڵەسەندنەوەی خوێنی قەرەوەیس زۆری خایاندووە و زۆر کەس لەو پێناوەدا تەمێ کراوە.
لەو کاتەوە تا ئێستا، لە زمانی کوردییدا بووە بە پەندێکی نەمر؛ کاتێک هەرایەکی گەورە و هاتوهاوارێکی بێ سەروبەر هەبێت، دەگوترێت:

«بوو بەو ڕۆژەی وا قەرەوەیسی تێدا کوژرا!»

«یەژی ئەو ڕۆژەیە وا قەرە کوژیا!»

هەروەها ئەگەر کارێک یان دوژمنایەتییەک زۆر درێژە بکێشێت، دەگوترێت: «بوو بە خوێنی قەرە، هەر نابڕێتەوە!»
ئەوترێت دوای کوشتنی بەناهەقی قەرەوەیس، براکانی قەرەوەیس و کوڕەکانی، بە کۆی دەنگ مامەیان (خدروەیس) کە پیاوێکی بەهەیبەت و ئاقڵمەند بووە، ئەکەنە براگەورەی تیرەکەیان.

ڕەگ و ڕیشەی زانست و ئەدەب.

هەرچەندە عوسمانییەکان ویستیان بە کوشتنی قەرەوەیس ڕەگی ئەم خێزانە هەڵبکەنن و ناو و مێژووی قەرەوەیش یاخی بسڕنەوە، بەڵام خوێنی ئەو لە نەوەکانیدا بوو بە تیشکی زانست و عیرفان و جیهانی ئیسلامی و کوردیی ڕۆشن کردەوە. قەرەوەیس باپیرە گەورەی دوو لە مەزنترین ستوونەکانی مێژووی کوردە:

حەزرەتی مەولانا خالیدی نەقشبەندی: (خالیدی ئەحمەدی حسێنی قەرەوەیس)، کە نەوەی “حسێن”ی کوڕی قەرەوەیسە و جیهانی ئیسلامی بە زانست و عیرفانی ئەو گۆڕا و سەرحەڵقەی یەکێک لە تەریقەتە گەورەکانی سۆفیگەرییە کە نەقشبەندییە.

حەزرەتی نالی: (خدری ئەحمەدی شاوەیسی قەرەوەیس)، کە نەوەی “شاوەیس”ی کوڕی قەرەوەیسە و بوو بە سوڵتانی شیعری کلاسیکی کوردی و یەکێک بوو لەو کەسانەی کە گرنگیی زۆری بە زمانی کوردیی دا لە شیعر و وێژەدا.

پاراستنی مێژووی زارەکی و گێڕەرەوەکان.

ئەم زانیارییە وردانە و ئەم داستانە پڕ لە سەروەرییە، ئەمانەتێکی مێژووییە کە لە ڕێگەی مێژووی زارەکیی نەوەکانی ئەم بنەماڵەیەوە پارێزراوە. ئەم گێڕانەوەیە لە زاری پیاوە دڵسۆز و مێژووزانەکانی ناوچەکەوە وەرگیراوە، کە بریتین لە:
حاجی حەمەغەریب مەولانی، ئەبوبەکری عومەری فەقێ عەلی، فایەقی مامە قادر، ڕەحیمی قادر قازی، عومەری کاکەوڵای کاکەسەن و حاجی عەبدوڕەحمانی مام ڕەوف.
ئەم پیاوانە بە ئەمانەتەوە ئەم مێژووەیان لە فەوتان پاراستووە و گواستوویانەتەوە بۆ نەوەکانی دوای خۆیان، تا نیشانی بدەن کە کینەی کۆنی عوسمانییەکان و ئاوارەکردنی ئاڵیبەگییەکان بۆ موسڵ و تەلەعفەر و گۆڕین و دزینی مێژوویان، هەمووی باجی ئەو ئازایەتی و سەرنەنەواندنەی قەرەوەیسی یاخیی و خەرجنەدەر بووە.

خوێندنەوەیەکی سادەی ئەم باسە:
لێرەدا بە خێرایی و سادەیی تیشک دەخەمە سەر ئەو لایەنانەی کە لە دەقە مێژووییەکان و گێڕانەوە زارەکییەکاندا وەک “کۆڵەکەی هێزی قەرەوەیس” دەبینرێن:

١. پێگەی جوگرافی و ستراتیژی (قەڵەمڕەوی جافداریی جاران، گەرمیان و کوێستان)

قەرەوەیس لە سەردەمێکدا دەژیا کە ململانێی نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و سەفەوی لەسەر خاکی کوردستان لە لووتکەدا بوو. ناوچەی نیشتەجێبوونی ئەو (گەرمیان و کوێستانی جافایەتی) ناوچەیەکی سنووریی هەستیار بوو، تاڕادەیەک ناوچەی شەڕی عوسمانی و سەفەوی بوو، قورسبوو کە بتوانیت لەو سنوورانەدا سەربەستیی خۆت هەم وەکو تاک و هەم وەکو هۆز و هەم نەتەوەیش بپارێزی.

سەربەخۆیی نێوان دوو جەمسەر: قەرەوەیس توانیبووی جۆرێک لە “خۆبەڕێوەبەریی ڕەها” دروست بکات کە نەچێتە ژێر باری هیچ کام لەو دوو ئیمپراتۆریەتە. ئەمەش وای کردبوو ناوچەکەی ببێتە پەناگەیەک بۆ ئەو کوردانەی لە ستەمی باج و عەسکەرتارییەتی عوسمانی ڕایان دەکرد، بەڵام بە شێوەیەکی نافەرمیی و نیمچەڕاگەیەندراو.

٢. فەلسەفەی “خەرجنەدەر” و ئابووریی سەربەخۆ.

وشەی “خەرجنەدەر” یان ملنەدەر کە بۆ قەرەوەیس و نەوەکانی و هەندێجار بۆ تیرەکەی بەکاردێت، تەنها وەسفێکی ڕەوشتیی و کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکو ستراتیژێکی ئابوورییە و پرسێکی سیاسیی ناڕاستەخۆیشە.

لەو سەردەمەدا عوسمانییەکان سیستەمێکی باجی توندیان هەبوو بە ناوی “تیمار و زەعامەت”. قەرەوەیس پێی وابووە کە خاکی کوردستان هی کوردە و ئەو ناوچانە بەتایبەت بۆ هۆزە کۆچەرییەکانن، بەرهەمەکەشی تەنها بۆ خەڵکەکەی خۆیەتی.

ئەم ڕەتکردنەوەی باجە، لە ڕوانگەی عوسمانییەکانەوە وەک “خیانەتی گەورە” و دژایەتییکردنی فەرمانی خەلافەت ئەبینرا، بەڵام لە ڕوانگەی قەرەوەیس و هۆزەکەیەوە وەک “پاراستنی نامووس و ڕەنج” چاوی لێئەکرا. هەر ئەمەش بوو ڕق و کینەی دەسەڵاتی ناوەندیی لێ بەرز کردەوە.

٣. سوپای خێزانی و “دوازدە ئەستێرەکە”

باسکردنی دوازدە کوڕی قەرەوەیس (مەولان، حسێن، شاوەیس و…تاد) تەنها بۆ ژماردنی نەوەکانی نییە، بەڵکو نیشانەی دابەشبوونی دەسەڵات و یەکێتیی نێوان نەوەکانە.

هەر یەک لەم کوڕانە لە ناوچەیەکدا وەک جێگری باوکیان و سەرکردەی مەیدانی کاریان کردووە. ئەمە وای کردبوو کە “ئاڵیبەگی” تەنها ناوێک نەبێت، بەڵکو ببێتە دامەزراوەیەکی سەربازی و کۆمەڵایەتی کە بە ئاسانی هەڵنەوەشێتەوە، ئەمەیش سەری ئەکێشا بۆ شتگەلی دیکەی سەبارەت بە کورد و خاک و سنوور و بابەتی باج و ئابووری……

کوژرانی قەرەوەیس بە پیلان نەک لە جەنگدا، دەیسەلمێنێت کە عوسمانییەکان لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم “سوپا خێزانییە” جۆرێک دەستەوەستان بوون و بە مەترسییشیان زانیوە.

٤. “ڕۆژی کوشتنی قەرە”؛ چرکەساتی گۆڕینی مێژووی پیش و پاش خۆی و ناونان.

کاتێک ئەگوترێت ئەم ڕووداوە بووە بە پەند، مانای وایە کارەساتەکە هێندە گەورە بووە کە چوارچێوەی خێڵێک یان هۆزێک(ی نمونەی ئاڵیبەگی و جاف)ی تێپەڕاندووە و گشتیی بووەتۆ.

هەرای قەرەوەیس،
دوای شەهیدکردنی، کوڕ و برا و برازاکان، خوشکەزا و کچەزاکانی “نیمچەقیامەت”ێکیان بەرپا کردووە. ئەوان نەک هەر تۆڵەیان کردەوە، بەڵکو ناوچەکەیان بۆ عوسمانییەکان کردە دۆزەخ و ئەمەیش دیسان لە مێژوودا گوم کراوە بە مەبەست.

تۆڵەی درێژخایەن: ئەوەی کە دەگوترێت “بوو بە خوێنی قەرە، هەر نابڕێتەوە”، ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئاڵیبەگییەکان بۆ چەندین دەیە بەردەوام بوون لە لێدانی بنکە و فەرمانبەرانی عوسمانی. ئەم پشێوییە وای کرد دەوڵەتی عوسمانی پەنا بباتە بەر سیاسەتی “ڕاگواستنی زۆرەملێ” و نەوەکانی ئەم بنەماڵەیە بۆ ناوچە دوورەکانی وەک موسڵ و تەلەعفەر دوور بخاتەوە و تێکەڵاوی تورکمان و عارەبی ئەو ناوچانەیان بکات بۆ ئەوەی ڕەگیان لە ناوچەی خۆیان ببڕێ و پەرتەوازەیان بکا.

٥. جێنشینی مەعریفی (لە شمشێرەوە بۆ قەڵەم)

ئەمە سەیریترین و جوانترین بەشی داستانەکەیە، بەتایبەت بۆ کەسانێک کە گەرەکیان بێ لوتکەی شکان و لوتکەی سەرفرازیی بزانن. عوسمانییەکان ویستیان بە ئاوارەکردن و کوشتن، نەوەی قەرەوەیس و براکانی و تەنانەت بنئامۆزاکانی کۆتایی پێ بهێنن و بیانسڕنەوە، بەڵام:

خوێنی “حسێن”ی کوڕی قەرەوەیس، دوای دوو نەوە گەیشتە مەولانا خالیدی نەقشبەندی. ئەو کەسەی کە لە ڕێگەی “تەریقەت”ەوە توانی هەژموونی دەوڵەتی عوسمانی لە ڕووی مەعنەوییەوە لە ناوچەکەدا کەم بکاتەوە و کورد بکاتە خاوەن بڕیاری ئاینیی و هەندێجار سیاسیی خۆی.
مەولانا نەک سنووری هۆز، بەڵکو سنووری نەتەوە و ناوچەیشی بڕی و گەیشتە هەزاران دڵ و هەزاران ماڵ و وەڵات.

خوێنی “شاوەیس”ی کوڕی قەرەوەیس، گەیشتە حەزرەتی نالی. نالی زمانی کوردیی (شێوەزاری جافی/ سۆرانی) کردە زمانێکی ئەدەبیی هێندە بەهێز کە بەرگەی هەموو شێواندنێکی زمانی تورکی و فارسی و بگرە عارەبییش بگرێ.
واتە ئەگەرچی قەرەوەیس پشووی نەدا لە پاڵ بەری ڕەنجەکەیدا، بەڵام نەوە و بەرهەمی قەرەوەیس ئاڵیبەگی، بووە هۆکارێکی گەورەی خرمەتی کورد و کوردستان و بەرهەمەکەی بۆ هەمووان بوو، پێشکەشیان بێ و شایەنیانە.

پوختەی خاڵە هەرە گرنگەکان:

ناسنامە: قەرەوەیس سمبوولی “کوردی ڕەسەن و جافی سەرکەش و یاخی”ە کە نەبووەتە پاشکۆی هیچ دەسەڵاتێکی دەرەکی و خیانەتی ناوەخۆیی.

بەرگری: داستانەکە نیشان دەدات کە بەرگریی کورد مێژوویەکی کۆنی هەیە و تەنها پەیوەست نییە بە سەدەی بیستەمەوە.

تۆڵەی مەعریفی: نەوەکانی قەرەوەیس (حەزرەتی مەولانا و حەزرەتی نالی) گەورەترین تۆڵەیان لە عوسمانییەکان کردەوە؛ بەوەی کە سەلماندیان کورد نەک هەر لە شەڕدا، بەڵکو لە زانست و ئەدەب و مەعریفەیشدا ئازا و پێشەنگ و سەردەستە.

ئەمانەتی زارەکی: ئەم مێژووە بە خوێنی دڵ و بە گێڕانەوەی سنگ بە سنگ پارێزراوە، کە ئەمە خۆی جۆرێکە لە خەباتی کولتووری و پێویستە بە هێواشی و وردبوونەوە و ساخکردنەوە، بکرێتە بەشێک لە مێژووی دروستی کورد و هۆزەکان.

1
بە بیرمدێت لە نێوان ژیان و مردن
فاریزەیەک هەبوو
2
گوێم لە دەنگی شکانی
پشتی زەوییە
ئاخر قورسە تەنیایی من
3
دڵۆپێک ئاوی پاکم
ئەوەی لە درزی زەوی دەترسێت
من نیم
4
شانت نا،
ئەوەی دەبێت باران بیناسێت
دڵە
5
بەناو قوڵپی پێکەنیندا هات
دەستی گەیشتە نەرمایی ڕۆحم
ئاگرێکی چڵکن.
6
بە یاخەی شەقامەکانەوە،
مەدالیای شەرمەزارین
تەرمی پشیلەکان!
7
لەناو تەمومژی مەنفا
پێکەوە ون بووین
من و نیشتمان.
8
هێشتا ڕووخساری خۆڵ دەناسمەوە
هێشتا ئاسمانم چۆڵ نییە
کەواتە من هەم
9
کە ئاوڕم لە تەنیایی خۆم دایەوە
بوو بە کۆمیدیا
فیلمە تراژیدییەکە.
10
ئەوەی لە کەلێنی پەنجەکانمدا
دەدرەوشێتەوە
هەتاوی خۆمە
11
بازنەی بەتاڵ،
پڕە لە خۆڵەمێشی خەون ـ
پریاسکەی مرۆڤ.
12
باران بێهوودە دەبارێ
( بەخوێن ئاو نەدرێ بەر ناگرێ
داری ئازادی )!
13
لە باخچەکە
بۆ پیتێک لە گوڵی ڕووخسارت گەڕام
لە ڕەشەبا تووڕەتر
خۆی بە نەرمایی دڵمدا کێشا
نائومێدی!
14
خاڵێک دانێن
ئەم سەفەری بێدەنگییە
تاریکترە لە تاریکی
15
لەسەر شانی تاریکییەوە هەڵدێران،
هەر دەنکێکیان
کەوتە قوڵایی خەرەندێ
خەونەکانمان!
16
دابەشی تەنیایی بکەیت،
هەزار مردن و کەسرێک دەردەچێت
ژیــان .
17
دەڵێی ساردیی
لە تەنیایی من خواستووە
زستان.
18
بۆ شوێنپێی کۆترەکان دەگەڕێم
ڕۆژگارێک
نێولەپی دڵم هێلانەیان بوو
19
ئەستێرەکەی سەر شانم کشا
سەری کەوتە نێو کۆشی ئاسمان
باوکم
20
حەز دەکەم بە ژیان بڵێم، سوپاس
وەک ئەوەی
شەوێکم هەبێت سپی بێت
وەک ئەوەی
ڕۆژێکم هەبێت ڕەش نەبێت

(گۆڕانکارییەکانی خود لە سەردەمی بوونەوەرە بەهێزکراوەکان)

پۆست هیومانیزم (Post humanism) ئاماژە بە گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە تێگەیشتن لە مرۆڤایەتیدا دەكات؛ چونكە لە پاش (فەلسەفەی دوای مرۆڤ) چیتر مرۆڤ وەک ناوەندی گەردوون یان بوونێكی باڵا نامێنێتەوە، بەڵکە دەبێتە خاڵی گواستنەوە بەرەو پارادایمێكی نوێیی بوون، ((واتە بوونەوەرە بەهێزکراوەکان)) ئیتر مرۆڤ لە پارادایمە تایبەتمەندییە بایۆلۆژی و ئۆنتۆلۆژییەكان تێدەپەڕێنێت کە لە دەمێكەوە مرۆڤایەتییان پێناسە کردووە؛ بەو مانایەش فەلسەفەی (دوای مرۆڤ) وەک کاردانەوەیەک لە دژی مرۆڤگەرایی (Humanism) کلاسیک سەریهەڵداوە، کە مرۆڤایەتی بە تەوەری مەعریفە و بەها و مانا دادەنا؛ لە ڕوانگەی هیومانیزمی کلاسیکییەوە مرۆڤ وەك هێزی فیکری ڕۆشنگەری ئەوروپی لەڕێگای عەقڵ و زانستەوە توانی کۆنترۆڵی سروشت و زەمینەسازی بكات؛ بەڵام ئەمڕۆ فەلسەفەی پۆست هیومانیزم هەر تەنیا ئەم بنەمایانە ڕەت ناکاتەوە، بەڵکە لە ژێر ڕۆشنایی ئەو گۆڕانکارییە تەكنۆلۆژی و ژینگەیی و دیجیتاڵی و میتافیزیکییانەی کە ئێستا کاریگەرییان لەسەر چۆنیەتی جێگیربوونی مرۆڤایەتی لە جیهاندا هەیە، ((واتە لەڕێگای بە تەكنۆلۆژیا، ئەلگۆریتم، یان ئامرازە دیجیتاڵییەکان)) فۆرمێكی دیكە بۆ تەواوی مرۆڤایەتی دادەڕێژێتەوە.
لە ناخی ئەو فەلسەفەیەدا پرسیارێکی سەرەکی هەیە، ئەویش ئەوەیە: ئایا کاتێک چەمکە تەقلیدییەکەی (مرۆڤایەتی) کاڵ دەبێتەوە و سنوورەکانی نێوان مرۆڤ و ئامێر و ئاژەڵ، یان بوونەوەرە دەستکردەکان، تەنانەت ژینگە دیجیتاڵییەکان دەسڕدرێنەوە، چی لە بەهای مرۆڤایەتی دەمێنێتەوە؟ هەڵبەتە یەکێک لە بنەما سەرەکییەکانی ئەو فەلسەفەیە، هەڵوەشاندنەوەی دووبەرەکیی سەختی نێوان مرۆڤ و غەیرە مرۆڤە، کە لە ئەفلاتونەوە تا دیکارت بەسەر فەلسەفەکانی ڕۆژئاوادا زاڵ بووە…
فەلسەفەی دوای مرۆڤ، داوای تێپەڕاندنی ئەو دابەشبوونانە، مۆدیلی فرەیی بۆ (عەقڵ و بوون) پێشنیار كرد، کە مرۆڤایەتی لەڕووی عەقڵانییەت یان ئەخلاقەوە وەک تاکە بوونێك سەیر نەکرێ، بەڵکە وەک گرێیەک لە ناو تۆڕێکی فراوانی پەیوەندییە ژینگەیی و تەكنۆلۆژی و گەردوونییەکاندا ببنرێت! لەم چوارچێوەیەدا، فەلسەفەی دوای مرۆڤ (پۆست هومانیزم) یەكانگیر لەگەڵ ڕەوتی ئۆنتۆلۆژیای فرەیی و تیۆری نیوکۆمەڵایەتی، ڕەخنە لە ئەنترۆپۆسین- ((هێزی مرۆڤ وەك هێزی سەرەکی گۆڕان لەسەر زەوی)) دەگرێ و پرسیارکردن لە بارەی سنوورە ئەخلاقی و سیاسییەکانی پۆلێنکردنی بوونەوەرەکاندا بەرز دەكاتەوە؛ كەواتە مەبەست لە (فەلسەفەی دوای مرۆڤ) ئینکاركردنی بەهای مرۆڤ نییە، بەڵکە مەبەست لێی کردنەوەی دەرگایە بۆ فۆرمێكی دیكەی ژیان و بیرکردنەوە و بوونێكی جیاواز کە ڕەنگە لەگەڵ ستانداردە تەقلیدییەکانی مرۆڤدا نەگونجێت.
لە ڕوانگەی تەكنۆلۆژیاوە، پێشکەوتنە خێراكانی زیرەکی دەستکرد، ئەندازیاری بۆماوەیی، ڕۆبۆت، نانۆتەكنۆلۆژیا و تەواوی تەكنۆلۆژیاکانی واقیعی درێژکراوە یارمەتی خەیاڵ و بیرکردنەوەی (فەلسەفەی دوای مرۆڤ) دەدات، بۆ ئەوەی بیر لە قۆناغێکی نوێی بوونی مرۆڤ بكاتەوە! لێرەدا تەكنۆلۆژیا نەک تەنها وەک ئامرازێک، بەڵکو وەک درێژکراوەی مرۆڤایەتی دەبینرێت، وەک بکەرێک دەبینرێت، کە توانای دووبارە داڕشتنەوەی سروشتی مرۆڤ و ئاسۆی پەرەسەندنی مرۆڤی هەیە؛ چەمکەکانی ((سایبۆرگ- مرۆڤێک تێکەڵ لە جەستە و تەکنۆلۆژیا)) مرۆڤ وەك بوونەوەرێکی تێکەڵاو لە نێوان مرۆڤ و ئامێردا- كە زیرەکی ئەو مۆدیلە لە مرۆڤ لەسەرووی مرۆڤدایە، ئەو مرۆڤەی سەرووی زیرەكی ئاماژەیە بە تواناگەلێك کە تەواوی توانا بایۆلۆژی یان مەعریفییە سروشتییەکان تێدەپەڕێنێت، نەك هەر هێندە بەڵكە هەتا دێ ئەو ڕەوتە بەهۆی گۆڕینی ناسنامەی مرۆڤ بۆ بنیاتێکی دیجیتاڵی زیاتر گەورە دەبێت، ئەو ڕەوتە دەتوانێت لە سەرانسەری میدیای نوێدا قسەی لەبارەوە بكرێ و دەستکاری بکرێت و بگوازرێتەوە، ئەوەش پرسیاری بێ وێنە سەبارەت بە جەستە، ناسنامە، ئازادی و مردن و نەمری دەوروژێنێت.
كەواتە فەلسەفەی دوای مرۆڤ تەنها گوتارێک نییە بۆ ستایشکردنی تەكنۆلۆژیا- ((بەڵكە هەوڵ دەدات بەشێوەیەکی ڕەخنەیی لە پەیوەندییەكانی مرۆڤ، تەكنۆلۆژیا، و جیهان، بكۆڵێتەوە))- ڕەخنەیەکی قووڵە، لەو دەسەڵات و کۆنترۆڵكردن و نایەکسانییەی كە ئەو گۆڕانکارییە تەكنۆلۆژییەكان بەرهەمییان هێناوە…
هەندێک لە فەیلەسوفان هۆشداری لە مەترسی گۆڕینی مرۆڤ بۆ (بەرهەمی) تەكنۆلۆژیا دەدەن، یان تێکدانی بەهاکانی دادپەروەری و کەرامەتی مرۆڤ و بە کاڵاکردنی مرۆڤ یان جیاکردنەوەیان لە ڕەگ و ڕیشەی کۆمەڵایەتی و سروشتی خۆی… هەموو ئەو نیگەرانیانە لەگەڵ مشتومڕەکانی ژینگەیی سەبارەت بە باڵادەستی تەكنۆلۆژیا و داهاتووی زەوی و زێدەبەكاربردنەكان یەکدەگرنەوە؛ بیرمەندانی (فەلسەفەی دوای مرۆڤ) داوا دەکەن گۆڕانکارییە بایۆپۆلیتیکەكان، مرۆڤایەتی تێکەڵ بە تۆڕی ژیان بکاتەوە، نەک بیخاتە دەرەوە.
لە لایەکی دیکەوە فەلسەفەی دوای مرۆڤ ئەگەرێکی نوێ بۆ تێگەیشتن لە ئەخلاق و هۆشیاری پێشکەش دەکات، نەک لە ڕوانگەی باڵادەستی مرۆڤەوە، بەڵکە لە ڕوانگەی بەشداریكردنی ئەویتری جیاواز و بەهای ئەویتری جیاوازەوە- جا چ ((ئەویتری جیاواز)) ئامێرێکی هۆشیار بێت، ئاژەڵێکی زیرەک بێت، یان تەنانەت ژینگەیەکی سروشتی (هەستیار- سێنسەر)… ئەو بەرفراوانبوونەی کایەی ئەخلاقی بە تەواوی نكۆڵی لە پۆلە جێگیرەکان دەکات، وەك چۆن مۆدێلێکی دیكەی بەرپرسیارێتی پێشنیار دەکات کە سنوورە ئۆنتۆلۆژییەکانی نێوان خود و ئەویتر تێدەپەڕێنێت؛ بەم شێوەیە (فەلسەفەی دوای مرۆڤایەتی) دەبێتە بانگەوازێک بۆ پێناسەکردنەوەی بوون و دەسەڵات و مانا، نەک تەنها لە ڕوانگەی تێپەڕاندنی مرۆڤایەتییەوە، بەڵکە لە ڕوانگەی دووبارە خەیاڵکردن بە شێوەیەکی زێدەخاكیی و زێدەپەیوەندی و بەشداریکردنی لەگەڵ فرەیی بووندا.
ئەوڕۆ گرنگی ئەو فەلسەفەیە تەنها لە ڕەهەندە تیۆرییەکەیدا نابینرێت، بەڵکە گرنگی لەوەدایە کە ئامرازە زیرەكەكان، بیرکردنەوەی مرۆڤ بۆ تێگەیشتن لە ئاستەنگ و چالاکییەکانی جیهانی هاوچەرخ فرەوان دەكات- بۆ ئەوەش هەر لە زیرەکی دەستکردەوە بیگرە تا گۆڕانی کەشوهەوا- لە چوارچێوەیەکی نوێی ئۆنتۆلۆژی و ئەخلاقیدا، وامان لێدەکات بیر لەوە بکەینەوە کە مرۆڤبوون ((لەگەڵ فرەیی بوون)) یان لە جیهانێکدا کە چیتر بە تەنیا نین واتای چییە؛ لە جیهانێکدا کە لەگەڵ بوونەوەرە نوێیەکاندا هاوبەشین- ئەو بوونەوەرانەی كە هەندێكیان دەستكردی خۆمانن و هەندێکی دیکەیان لە پێش ئێمەوە (لە مێژووی گەردوون)دا بوونیان هەبووە! لێرەوە لەبەردەم ئەو هەموو گۆڕانکاریانەدا پڕۆژە کلاسیکییەكانی مرۆڤ هەرەس دێنێ! بەمجۆرە فەلسەفەی دوای مرۆڤ ئاسۆیەکی فەلسەفی پڕ لە نكۆڵی و پڕ لە دەرفەت دەخاتە سەر پشت و ناچارمان دەکات بیر لە سروشتی مرۆڤ و سنووری زانین و ئەخلاقی داهاتوو بکەینەوە.

سەرچاوە:
فلسفة ما بعد الإنسان: تحولات الذات في عصر الكائنات المعززة- د. حمدي سيد محمد محمود
الحوار المتمدن- www.ahewar.org – Jul 24, 202.

ڕوونكردنەوەكانی وەرگێڕ:
-جووت كەوانەكان زێتر بۆ ڕوونكردنەوەن.
-(بوونەوەرە بەهێزکراوەکان- الكائنات المعززة) واتە ئەو بوونەوەرانەی کە توانای سروشتیان بە تەكنۆلۆژیا، ئەلگۆریتم، یان ئامرازە دیجیتاڵییەکان زیاد دەکرێ، لەو حاڵەتەدا مرۆڤ تەنها وەك بوونەوەرێکی سروشتی نامێنێت، بەڵکە دەبێتە بوونەوەرێکی هاوبەشی مرۆڤ و تەكنۆلۆژیا.
-(ئەنتڕۆپۆسین) ناوی ئەو قۆناغەیە کە زانایان پێیان وایە ئەوە مرۆڤە هێزی سەرەکی گۆڕان لەسەر زەوی؛ بەڵام ڕەخنە لە ئەنترۆپۆسین لە كۆمەڵێ پرسیاردا خۆی دەبینێتەوە: ئایا مرۆڤەكان هەمووان بەرپرسیارن؟ یان سیستەمێکی دیاریکراو؟ ئایا مرۆڤ دەبێت ناوەندی بیرکردنەوە بێت؟ یان دەبێت جیهان بە شێوەیەکی گشتییتر ببینرێت؟!.

• چەمکی (بایۆپۆلیتیکی) پەیوەندی بە بیرۆکەکانی فۆکۆ لە سەدەی 18 و 19 ـدا لەبارەی دەسەڵات و گۆڕانكارییەكانی دەسەڵاتەوە هەیە… لێرەدا چەمکی بایۆپۆلیتیکی واتە بەڕێوەبردنی ژیان: گۆڕان لە سیاسەتی سزادانەوە بۆ سیاسەتێک کە ژیان و جەستەی مرۆڤ بە شێوەیەکی زانستی و سیستەمی بەڕێوە دەبات.

نزیکەی ٢٢ ڕۆژ بەسەر دەستپێکردنی جەنگێکی گەورە لە نێوان بەرەی ئەمریکا-ئیسرائیل و وڵاتی ئێراندا تێدەپەڕێت. لەم ٢٢ ڕۆژەدا، ئەوەی جیهانی تووشی سەرسوڕمان کردووە تەنها گەورەیی هێرشە مووشەکییەکان و قەبارەی وێرانکارییەکان نییە، بەڵکو گۆشەگیرییەکی بێوێنەی واشنتن و تەلئەبیبە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی. بۆ یەکەمجار لە مێژووی نوێدا، ئەمریکا خۆی لەناو جەنگێکی گەورەی ناوچەییدا دەبینێتەوە بەبێ ئەوەی هاوپەیمانە کۆنەکانی ئامادەبن پشتگیری لێ بکەن. ئەمەش وەک نیشانەیەکی ڕوون بۆ گۆڕانکارییەکی گەورە لە هاوسەنگی هێزی جیهاندا سەیر دەکرێت.

کاتێک سەیری ڕابردوو دەکەین، جیاوازییەکە زۆر دیارە؛ بۆ نموونە لە جەنگی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا، زیاتر لە ٤٠ وڵات وەک هاوپەیمان بەشدار بوون، بەڵام لەم جەنگەدا ئەمریکا تەنانەت نەیتوانیوە پشتگیریی سیاسی وڵاتانی ناو ناتۆش بەدەستبهێنێت. بەپێی ڕاپۆرتە دیپلۆماسییەکان، زیاتر لە ٧٥٪ی هاوپەیمانە سەرەکییەکانی ئەمریکا، لەوانەش بەریتانیا، فەڕەنسا و یابان، بە ڕاشکاوی داواکارییەکانی واشنتنیان ڕەتکردووەتەوە و ڕایانگەیاندووە کە نابنە بەشێک لەم ململانێیە. ئەم وڵاتانە پێیان وایە کە بەرژەوەندییەکانی ئەوان لە ئارامی و دیپلۆماسیدایە، نەک لە جەنگێکی خوێناویدا کە کۆتاییەکەی دیار نییە.

ئەم پاشەکشەیەی جیهان تەنها لە ترسی مووشەک و لێدانە سەربازییەکان نییە، بەڵکو ترسی زیانێکی گەورەی ئابووری جیهانی لەپشتە. تەنها لەم ٢٢ ڕۆژەی جەنگدا، نرخی نەوت لە بازاڕەکانی جیهاندا بە ڕێژەی ٣٠٪ بەرزبووەتەوە و هۆشداری دەدرێت کە ئەگەر جەنگەکە بەردەوام بێت، نرخەکەی بگاتە سەروو ١٥٠ دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک. وڵاتانی ئەوروپا کە هێشتا بەدەست کاریگەرییە قورسەکانی جەنگی ئۆکرانیاوە دەناڵێنن، ئامادە نین جارێکی تر ئابووری و بژێوی خەڵکەکەیان بخەنە مەترسییەوە تەنها بۆ جێبەجێکردنی سیاسەتەکانی ئیسرائیل و داواکارییەکانی واشنتن. بەتایبەتی کاتێک دەزانن گەرووی هورمز، کە نزیکەی ٢٠٪ی نەوتی جیهانی تێدا دەگوازرێتەوە، ئێستا لەژێر هەڕەشەی ڕاستەوخۆدایە.

ئەم دۆخە نوێیەی کە هاتووەتە ئاراوە، دانپێدانانێکی فەرمییە بەوەی کە سەردەمی “جیهانی یەک جەمسەری” کۆتایی هاتووە. ئەگەر جاران بڕیارێکی کۆشکی سپی بەس بوایە بۆ ئەوەی سوپاکانی جیهان بکەونە ڕێ، ئێستا واقیعی “جیهانی فرەجەمسەر” خۆی بەسەر هەموواندا سەپاندووە. هێزە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان ئێستا زیاتر گوێ بۆ بەرژەوەندییەکانی خۆیان دەگرن نەک فەرمانەکانی ئەمریکا. ئەمەش وای کردووە واشنتن لەم ٢٢ ڕۆژەی جەنگدا وەک دوورگەیەکی دابڕاو و بێدۆست لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا دەربکەوێت.

لە ڕووی داراییەوە، تێچووی سەربازیی ئەم جەنگە بۆ ئەمریکا زۆر لەوە زیاترە کە چاوەڕوان دەکرا. خەمڵاندنە سەرەتاییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە سوپای ئەمریکا ڕۆژانە نزیکەی ١ ملیار دۆلار تێچووی هەیە لەم جەنگەدا بۆ جووڵەی پاپۆڕە جەنگییەکان و سیستەمەکانی بەرگری. ئەم خەرجییە خەیاڵییە لە کاتێکدایە کە قەرزە گشتییەکانی ئەمریکا گەیشتوونەتە ئاستێکی مەترسیدار و ٣٩ تریلیۆن دۆلاریان تێپەڕاندووە. بەبێ پشتگیریی هاوپەیمانەکان، بەردەوامبوون لەم خەرجییە گەورانە نەک هەر زیان بە سوپا دەگەیەنێت، بەڵکو دەبێتە هۆی داڕمانی ناوخۆیی و توڕەیی زیاتری هاووڵاتیانی ئەمریکی کە نایانەوێت پارەکانیان لە جەنگێکی بێهودەدا خەرج بکرێت.

ئەمریکا و ئیسرائیل بە بیرکردنەوەی سەدەی ڕابردوو چوونە ناو ئەم جەنگەوە؛ ئەو سەردەمەی کە پێیان وابوو هێزی سەربازی و تەکنەلۆژیا دەتوانێت هەموو شتێک یەکلا بکاتەوە. بەڵام جیهانی ساڵی ٢٠٢٦ جیاوازە؛ ئێستا هێزی نەرم، پەیوەندییە ئابوورییەکان و هاوسەنگییە نوێیەکان لەگەڵ هێزەکانی وەک چین و ڕووسیا، ڕێگرن لەوەی ئەمریکا بتوانێت وەک جاران ڕۆڵی “پۆلیسی جیهان” بگێڕێت. مانەوەی ئەمریکا بە تەنیا لەم مەیدانەدا، گەورەترین شکستی دیپلۆماسی و سیاسییە لە مێژووی هاوچەرخی ئەو وڵاتەدا.

پەیامی ئەم ٢٢ ڕۆژەی جەنگ زۆر ڕوونە؛ کاتی ئەوە هاتووە واشنتن لەو خەوە خەبەری ببێتەوە کە وا دەزانێت جیهان هێشتا لەژێر فەرمانی ئەودایە. هاوپەیمانە نزیکەکانی ئەمریکا بەم هەڵوێستەیان پێیان وت کە ئامادە نین وڵات و ئابوورییەکانیان وێران بکەن تەنها بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی وڵاتێک کە ڕێز لە هاوسەنگییە جیهانییەکان ناگرێت. ئەم جەنگە سەلماندی کە دەسەڵاتی ئەمریکا درزێکی گەورەی تێکەوتووە، درزێک کە بە هیچ چەکێکی پێشکەوتوو پڕ ناکرێتەوە.

لە کۆتاییدا، ئەگەر ئەمریکا بە زوویی ئەم واقیعە نوێیەی جیهان قبوڵ نەکات، ئەوا ئەم ململانێیە تەنها نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناگۆڕێت، بەڵکو دەبێتە خاڵی کۆتایی بۆ دەسەڵاتی جیهانی ئەمریکا. مێژوو وانەیەکی گرنگی پێداوین: ئیمپراتۆریەتەکان ئەو کاتە دەڕوخێن کە پەیوەندییان لەگەڵ واقیعی سەردەمەکەیان دەپچڕێت. ئێستا واشنتن لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی چارەنووسسازدایە: یان دەبێت قبوڵی بکات کە جیهان بەرەو فرەجەمسەری دەچێت، یان دەبێت چاوەڕێی داڕمانێکی یەکجاری بێت لەژێر قورسایی ئەو جەنگانەی کە تەنها خۆی و ئیسرائیل تێیدا ماونەتەوە.

٢٢/٣/٢٠٢٦
نووسینی: توانا محەمەد نوری

لێرە لەم پارچە زەوییەدا کە ناوی نیشتمانە ئێمە کێشەمان لەگەڵ “نەبوون” نییە، کێشەی گەورەی ئێمە لەگەڵ “بوون”دایە. ئێمە تووشی نەفرەتێکی ئەبەدی بووین ,سزادراوین بە ژیان ئەمە ئەو ژیانە نییە کە مرۆڤ بە ئیرادەی خۆی دەیشکێنێت و وەک دیارییەکی گەردوونی وەری دەگرێت
بەڵک و ژیانێکی ئەندازیاریکراوە قەفەزێکی بایۆلۆژییە کە ملئەستوورەکان دیواریان بۆ نەکێشاوە، بەڵکو بە ئۆکسجین و کارەبا و نانێکی ژەهراوی بە هیوا سنووریان بۆ کێشاوە.

هەمیشە دەڵێن: “ئێمە هەموومان لە یەک کەشتیین”، بەڵام ئەمە درۆ گەورەکەیە ڕاستییە تاڵەکە ئەوەیە کە ئێمە و ئەوان لە یەک کەشتییدا نین، بەڵکو ئێمە کەشتییەکەین و ئەوان سەرنشینە زۆردارەکانن، ئێمە ئەو تەختە و بزمارە ئازارچێژانەین کە لەژێر جەستەی قورسی ئەواندا لەناو ئاوی سوێردا دەپرزێین، تا ئەوان بەسەر پشتی ئێمەوە سەیری ئاسۆ بکەن و چێژ لە شەپۆلەکان وەربگرن. ئەوان نایەڵن ئەم کەشتییە نوقم بێت نەک لەبەر خۆشەویستی بۆ ئێمە، بەڵکو چونکە دەزانن بەبێ تەختەکانی جەستەی ئێمە ئەوان چرکەیەک لەسەر ئاوەکە نامێننەوە.

مردنی ئێمە مەرگی چێژەکانی ئەوانە بۆیە نایەڵن بمرین تەنها ئەوەندە ئۆکسجینمان دەدەنێ کە بتوانین وەک ژێرخانێکی زیندوو بۆ ملئەستووریی ئەوان بمێنینەوە. ئەمە سادیستیترین جۆری دەسەڵاتە هێشتنەوەی مرۆڤ لەسەر لێواری مەرگ، بێ ئەوەی ڕێگەی پێ بدەیت تێپەڕێت تاوەکو بتوانن بۆ ماوەیەکی درێژتر سوود لە ئێشەکانی وەربگرن.

سی ساڵ لەمەوبەر تاریکییەکە شکۆیەکی تێدابوو ئەگەر کارەبا نەبوو، چونکە نیشتمان لە گەمارۆ و شەڕدا بوو بەڵام ئەمڕۆ؟ ئەمڕۆ تاریکی تەکنیکێکی ئەشکەنجەیە کە لەلایەن “سەخیفەکانی” چواردەوری دەسەڵاتەوە نەخشەسازیی بۆ کراوە. کاتێک ڕۆژانە کارەبا دەبڕن ئەوە تەنها کێشەی وزە نییە ئەوە پەیامێکی فیکرییە ئێمە خودای کات و ڕووناکیی ئێوەین، ئێوە تەنها سێبەرن و سێبەریش مافی ڕووناکیی نییە.

ملئەستوورەکان و پیاوە قاڵبووەکانی ناو دەسەڵات وایان کردووە نیشتمان ببێتە زیندانێکی گەورە کەس هاوار ناکات، چونکە ئەوان توانیویانە “خەونەکانمان” هێندەی مۆلیدەیەک بچووک بکەنەوە. کاتێک مرۆڤ تەنها خەمی ئەوەی بوو چۆن لەم دۆزەخەدا بمێنێتەوە چیتر کاتی بۆ بیرکردنەوە لە “ئازادی” نامێنێت.

ترسناکترین بەشی ئەم تراژیدیایە ئەوەیە کە ئێمە گەیشتووینەتە قۆناغی سڕبوون کاتێک هاوار نامێنێت، واتە جەلاد سەرکەوتوو بووە لەوەی مانا لە ناوەوەی قوربانییەکەیدا بکوژێت ئێمە ئێستا لە ناوەندی تاقیکردنەوەیەکی گەورەداین تاقیکردنەوەی ئەوەی کە تا چەند مرۆڤ دەتوانێت تەنها بە ئۆکسجین بژی بێ ئەوەی ببێتە مرۆڤ.

ملئەستوورەکان هەموو شتێکیان بۆ دیزاین کردووین تەنها یەک شت نەبێت ئەوان ناتوانن مانا بەو ژیانە بدەن کە لێیان زەوت کردووین ئێمە وەک ئەو پاترییانەمان لێهاتووە کە وزەیان تێدا نەماوە، بەڵام جەلاد هێشتا لێمان دەدات تا چرکەیەکی تر کار بکەین.

خوێنەری ئازیز، کاتێک دەبینیت کەس هاوار ناکات وا مەزانە خەڵک ڕازین تەنها ئەوەیە کە مردوو پێویستی بە هاوار نییە. ملئەستوورەکان وڵاتێکیان دروست کردووە کە تێیدا تەنها یەک جۆر ژیان ڕێگەپێدراوە ئەو ژیانەی کە تێیدا ئێمە بمرین بەڵام جەستەمان هێشتا هەناسە بدات تا ئەوان تێرببن.

ئەو ملئەستوورانەی نیشتمانیان کردووە بە تاقیگەیەکی بایۆلۆژی تەنها جەستەی ئێمەیان داگیر نەکردووە، بەڵکو چاوەڕوانی یان کردووە بە ئامرازێکی ئەشکەنجە ئێمە لە نیشتمانێکدا دەژین کە تێیدا چاوەڕێی هەموو شتێکین و هیچ شتێکیش ڕوو نادات چاوەڕێی کارەبا، چاوەڕێی مووچە، چاوەڕێی باران، و لە کۆتاییدا چاوەڕێی مەرگێک کە ئەوان مۆڵەتی هاتنی نادەن، ئەم چاوەڕوانییە کوشندەیە جۆرێکە لە پەلوپۆکردنی عەقڵ چونکە مرۆڤێک کە تەواوی وزەی مێشکی لە چاوەڕوانیی سەرەتاییترین پێویستیدا بەکاربهێنێت چیتر کاتی نابێت بیر لە کەرامەت بکاتەوە ئەوان دەیانەوێت ئێمە تەنها دەستگایەکی هەناسەدەربین، کە پارە بۆ بانکەکانی ئەوان و هێز بۆ کورسییەکانی ئەوان بەرهەم بهێنین.

ئەمڕۆنیشتیمان بووەتە شانۆیەکی گەورە کە تێیدا “سەخیفەکان” دەرهێنەرن ئەوانەی پێشتر لە پەراوێزی مێژوودا بوون، ئێستا بوونەتە پاسەوانی ڕووناکی و تاریکی ئەوان بە پێکەنینە ساردەکانیانەوە پێمان دەڵێن کە ژیان لێرە تەنها مانەوەیە لە ژیان نەک ژین، جیاوازییەکی گەورە هەیە لە نێوان ئەوەی بژیت و ئەوەی نەمریت ئەوەی ئێمە دەیکەین تەنها نەمردنە ئێمە وەک ئەو درەختە دەستکردانەمان لێهاتووە کە لە باخچە گشتییەکاندا چێندراون نە گەشە دەکەین، نە گەڵا دەوەرێنین تەنها بۆ ئەوە دانراوین کە دیمەنی دەسەڵاتی ئەوان بە جوانی بمێنێتەوە.

ترسناکییەکە لەوەدایە کە زمانیشیان لێ دزیوین. کاتێک وشەکانمان لە مانا خاڵی دەبنەوە کاتێک دەڵێین “نیشتمان” و مەبەستمان “زیندانە” کاتێک دەڵێین “ئاییندە” و مەبەستمان “تاریکییە”ئەوە نیشانەی ئەوەیە کە جەلادەکە تەنانەت ناوەوەی سەریشی کۆنتڕۆڵ کردووین.

ملئەستوورەکان دەیانەوێت بگەینە ئەو باوەڕەی کە ئەم دۆزەخە تاکە بەهەشتی بەردەستە ئەوان وایان کردووە مەرگ ببێتە خەونێکی دەستنەکەوتوو، چونکە مەرگی ئێمە یانی پەککەوتنی ئەو ئامێرە گەورەیەی کە چەوریی جەستەی ئەوانی پێ چەور دەکرێت.

ئێمە ئەوەندە فێری نەمردن بووین، کە چیتر نازانین چۆن بژین ، ملئەستوورەکان بردیانەوە چونکە ئەوان تەنها نیشتمانیان داگیر نەکرد بەڵکو مەرگیان لێ دزین و ژیانێکیان پێ فرۆشتینەوە کە کڕینی گەورەترین خۆکوشتن بوو.

لە پێگەی “درەو”دا بەرێز مەریوان وریا قانع وتارێکی نوسیووە بە نێوی”جەنگ و موقەدەس و ناعەقڵانیەتی دینیی/ ٢٢ی مارس ٢٠٢٦” بڵاوبۆتەوە.

خوێنەر لەم وتارەدا تێناگات کە هۆی بەرپابوونی ئەم جەنگە چیە؟ لەمبارەوە تێکەڵەیەک دەبینین. بەڵام بە کورتی هۆی جەنگەکە مانەوەی باڵادەستی ئابورییە بۆ ئەمریکا، رێگرتنە لەو باڵادەستیە بۆ وڵاتی چین. ئەوە مەسەلەی سەرەکی و بناغەیی جەنگەکەیە. جەنگەکە بۆ وڵاتی چین بە وەکاڵەتە- ئێرانە- و ڕوسیای لە پشتە، ئەمریکا ڕاستەوخۆ بەشدارە و کۆماندۆی جەنگەو ئیسرائیل بەشدارە لە گەڵیدا. هیچ جەنگێک لە مێژوودا لە پێناوی موقەدسەکاندا نەکراوە، پێش موقەدەسەکانیش جەنگە زۆر بووە، هەر عەشیرەتو قەبیلەیەک لە پێناو بەرژوەندی ئابوری و داگیرکردنی زەویدا پەنای بۆ جەنگ بردووە.
بناغەی جەنگ ئابورییە، ئەوەی ئەمرۆش ترامب بۆماوەی ٥ رۆژ هێرشی بۆسەر ژێرخانی ئابوریو وزە ڕاگەیاند، رۆشندیارە ئابوریە. جەنگەکە بەشێکە لە جەنگی جیهانی وەک جەنگ لە ئۆکراین، جەنگێکە لە ناوچەیەکی گەورەو پڕ وزەو سەرمایە وەک بەرەیەکی جەنگی جیهانی. جەنگی جیهانی لە نێوان چینو ئەمریکادا لە مێژە دەستیپێکردوەو لە ئێستادا توندتربۆتەوە، مەگەر پەلاماری فینزویلا بەرەیەکی بچوکتر نەبوو لەو جەنگە. ئێران بە هۆی موقەدسەوە لەماوەی ٢٤رۆژی ڕابوردوودا خۆیڕانەگرتووە یان ڕادەستنەبوون، وەک مەریوان دەنوسێت:” لەم دۆخەدا تەسلیمنەبوونی ئێران پەیوەندیی بە ئازایەتیی و بە پێداگرتنەوە لەسەر کۆمەڵێک پرنسیپی عەقڵانیی و ئینسانییەوە نییە، بۆ نموونە پرنسیپی بەگژاجوونەوەی ئیمپریالیزم، …….، تەسلیمنەبوونیان پەیوەندیی بەو راستییە سادەیەوە هەیە کە ئەو حوکمرانانە جگە لە خۆیان هیچ کەس و هێز و دید و بۆجوونێکی تر بە شایانی حوکمڕانیکردنی وڵاتەکە نازانن….ئەم جۆرە لە دەسەڵاتدارێتی بەردەوام رەهەندێکی پیرۆز بە حوکمرانییکردنەکەیان دەبەخشن. پێ لەسەر ئەو دادەگرن کە حوکمڕانیکردنیان پەیوەندیی بە خودا و ئاسمان و دین و موقەدەسەوە هەیە. ئەمەش مافی ئەوەیان پێدەبەخشێت، بە هەر نرخێک بووە، لە دەسەڵاتدا بمێننەوە”. بەهۆی موقەدەسەوە خۆی” تەسلیمنەکردووە” بەڵکو بەهۆی ئەوەی ئیران وەکو ئیسرائیلو ئەمریکا پشتی بەستووە بە تەکنەلۆجیای تازەی ڕۆکێتەکان، زیرەکی دەستکرد، درۆنەکان، هێڵەژمارەییەکان-احداثیات- تەکنۆلۆژیای هەواڵگریی … نەک باوڕەی موقەدەسی دەسەڵاتەکەی، پشتی بەستووە بە تەکنۆلۆژیای تازەی جەنگی و کۆمەکی بێدرێغی چینو ڕوسیا. بێ چینو ڕوسیا ئێران بەرگەی یەک هەفتەی نەدەگرت. بەرژەوەندی سەرمایە وەک سستەمێکی جیهانی بەتەواوی جیهانیە، سەرمایەی نەتەوەییو لۆکەڵی و ناوچەیش مانایەکی نیە، سنورەکان و سەروەری مانای خۆیانیان لە دەستداوە. سەرمایەی ئیرانی تا ئێستا بە پلەی یەکم پەیوەستە بەسەرمایەی چینو روسەوە. سەرمایەی کەنداویەکان زیاتر پەیوەستە بە ئەمریکاوە، بەم شێوەیە.
لە ڕاستیدا مەریوان ناڕەحەتە و دەیەوێ ئێران خۆی تەسلیمبکات، بەڵام باسێک لە جەنگەکە ناکات باسێک لە هێرشی ئیسرائیلو ئەمریکا ناکات؟!!!تەنانەت باسێک لە کۆمەڵکوژی منداڵەکانی ئێران ناکات. ئەو دەیەوێت ئێران دەسەڵاتی “موقەدەسی” خۆی ڕادەستبکات جا چارەنوسی ٩٠ ملیۆن هاوڵاتی چیبەسەردێت کۆسپی ئەو نیە، بەلام دەیەوێت لەو سیناریۆ تاریکەدا، بزوتنەوەی کوردایەتی شتێکی دەستبکەوێت، بەڵکو ویژادنی باوەردارانی مافی مرۆڤ هەناسەیەکی کوردایەتی هەلمژن. نەک هەرئەوەندە بەڵکو دەنوسێت:”پاراستن و بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی کورد لەگەڵ ئەمریکا و تەنانەت لەگە ئیسرائیلدا، ستراتیژیەتێکی سیاسییە قابیلی پەرەپێدانێکی پراگماتیانەیە، لە دۆخێکدا سەرجەمی وڵاتانی ناوچەکە دژ بە کوردن”( وتاری:نابێت کوردستان بکرێت بە زۆنی جەنگ/٩ی ئازار). کاک مەریوان کارەکانی ئەمریکاو ئیسرائیلی لە گەڵ کوردەکان بیر چۆتەوە، ڕیکەوتنی جەزائیر بەڵام ئەوە قەیدی نیە ٥١ساڵە، ٣١ی ئاب ٣٠ساڵە، ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ئەوە ٩ساڵە، بەڵام ئەی کاری ئەمریکاو ئیسرائیل بە دژی کوردەکانی سوریا تەنها جەند مانگێکە، خۆ ئەوە ناکرێت بیربچێتەوە، تەنانەت دەسەڵاتدارانی کورد ئەوەیان لەبیر بوو، بەڵام ڕۆشنبیرانی کورد لە مێژوو تەنها دەقەکان تیگەیشتوون لە بارێکدا مێژوو دژ بە دەقەکان ملدەنێت. بەڵامنە دەقی موقەدسو نە ناسیونالیزمو نە دیموکراتیزمو نە دیکتاتۆریزم نابنە هۆکاری هەڵگیرسانی جەنگەکان، بەڵکو سەرمایەیە، ئەگەرچی مێژووی سەرجەم جەنگەکان لەماوەی زیاترلە ٢٥٠٠ساڵی ڕابوردوودا لە ژێر ئەو دروشمانەدا پیادەکراون. لە کۆتاییدا ڕووخانی کۆماری ئیسلامی ئیران نەک وەک دەسەلاتێکی موقەدەس بەڵکو وەک هەر سستەمێکی سەرمایەداری هیواو ئامانجی پڕۆلیتاریاو برسیەکانی ئێرانوو ناوچەکەو جیهنایشە، ئەو هیوایە لە ڕێگەی شۆرشی خۆیانەوە مەیسەر دەبێت نەک ئەمریکاوە، کاری پرۆلیتاریای ئیران ئەوەیە کە حسابی خۆی لەگەل دەسەڵاتی بورژوایی ئیران یەکلا بکاتەوە.

٢٣ی مارس ٢٠٢٦/سامان کەریم

جەنگی كۆتایی جیهان و سەرەتایەك بۆ كۆتاییەكی نوێ لە ڕۆمانی فڕینی پردەكانی دڵشاد كاوانی

22/3/2026
بۆ توێژەران و نووسەران و ئەوانەی كە دەیانەوێت بگەنە ڕاستیی ڕووداوەكانی جەنگی كۆتایی جیهان، با بچن ڕۆمانی فڕینی پردەكان بخوێننەوە.
لێدانی ئەم شەوی شارەكانی بیابانی نەقەبی ئیسرائیل بە تەواوی پێشبیینەكانی ڕۆمانی فڕینی پردەكانی پشتڕاستكردەوە. بەڵام جیگەی داخە ڕۆمانەكە كوردییە و نووسەرەكەشی كوردە و كوردیش هیچ بایەخ بە بەرهەمی خۆمالی نادات، گەرنا تەواوی ئەو ڕووداوانەی ئێستە ڕوودەدات لە ساڵی (2021) لە ڕۆمانی فڕێنی پردەكان باس كراوە. ڕۆمانەكە براوەی پێشبڕكێی ڕۆمانە لە ڕێكخراوی ڤیم فاوندەیشن، لەساڵی 2023 لە چاپخانەی پاندا لە سلێمانی چاپكراوە.
ئەمەی خوارەوە كورتەیەكە لەباسی ڕوودواوەكانی دوێنێ شەو كە سەرەتایەكە بۆ گۆڕانكارییەكی گەورەتر.
لە ڕۆمانی فڕینی پردەكان لاپەڕە (181) و لە بەشی دیداری مروارییەكان دا هاتووە:
(ئەمە ئەو شتەیە کە من لێی دەترسام، تکایە بیر لە ڕووخانی دیوارەکانی عەتەبەکان نەکەیتەوە. ئەم دیوارانە لەسەر دەستی داروین باوکی مرۆڤایەتی بوناید نراوون، هێمای مانەوەی ژیانکردنن، بە ڕووخانی دیوارەکان ژیان تێک دەچێت، نیشتمانی بیابانی نەقەب دادەڕمێت. منیش قڕوقەپیم لێ کرد.)
لە ڕۆمانی فڕینی پردەكان لاپەڕە (340) لە بەشی ڕابەرایەتی زەینەفۆنی قارۆك دا هاتووە:
(لە حەقخانە هێز و سوپاكەم یەكخستەوە، مروو و گەوهەرەكانم دەرهێنا و كتیبی قیناتم بەدەستەوە گرت، بە دەنگیكی دلێر بە موریدان و پەیڕەوكانی حەقەكانم گوت: من چاوەڕوانكراوی سێیەمی ڕابەرایەتیم، ئەمەش نیشانە و بەڵگەكانی ڕابەرایەتیم بە دەستمەوەیە، ئەوەی دەیەوێت لە ژێر سایەی قیناتەوەبێت و باوەڕم پێدەهێنێت. ئەوەی كەنایەوێت با لە نووكەوە ڕیزەكانی ئەهلی حەق جێبهێڵێت، وەك گاوڕ و هەڵگەڕاوەكان بنێژرێت. بەمە هەر هەموو حەقەكان بە شین و فیغانەوە كەوتنە سەر ئەژنۆ و متمانەیان پێبەخشیم، بە درووشمی یان مەرگ یان سەركەوتن، كەوتنە دوام و بەرەو بیابانی نەقەب ڕێمانگرتەبەر.
ئێمە گەیشتین بە بیابانی نەقەب و دوای شەڕێكی خوێناوی سیلۆنی پیرمان بە دیل گرت، بەهادوورمان وەك بارمتەیەك لەگەڵ خۆمان هێنایەوە. ویستمان لە ئەگەری مانەوەی زیمنهۆڤدا، گیانی بەهادوور وەك فشار بۆ وازهێنانی بەكاربێنین. گەر ئاپۆپیش سەركەوت، دووبارە بەهادوور بۆ پەرتەوازی ڕیزەكانی هێزە چەكدارەكانی دەوری ئاپۆپی سەرزێڕین بەكاربێنین.)
لە لاپەڕە (173) و بەشی دیوارەکانی تەپوتۆزدا هاتووە:
(ئەو کاتەی پێم نایە بیابانی نەقەب بیبینم هەزاران دیواری گەندەپەست و تەپوتۆز لە بیابانی ڕۆحەوە بۆ و نیوەگرد و گردۆڵکە و لوتکە و جەستەی چیا و چۆڵ و بەرزایان هەڵدەکشان، بۆ ناخی دۆڵ و بێشەڵان، پێ دەشت و نزماییان لێژدەبوونەوە. مرۆڤ لەوەتەی هەیە بۆ مانەوەی خۆی لێرە لە بیابانی ژیانگەدا دیوار دروست دەکات. بۆ کێشانی سنووری نیشتمان، بەرد و خۆڵ و گەردیلە و ڕۆح و ناخ و ئەندێشە، تێکەڵ بە هەم دەکات و کەرستەی ئەفراندنی دیوارەکانی بوونی لێ چێ دەکات. دیوارەکان هەمەجۆرن، دیواری دەمارگیری و توند و تیژی، دیواری نەژاد و ڕەگەز، دیواری نەتەوە و تیرە و هۆز، دیواری ئایین و باوەڕ و دیواری جیاکاری و گۆشەگیری. لانی کەم ئەرکی من ئەوەیە دیوارەکان بڕووخێنم، گەرنا دیوارێک بۆخۆم دروست دەکەم، خۆم لە هەموو دیوارەکانی دیکە دادەبڕێنم.)
لە لاپەڕە (193) و بەشی نۆساڵان دا هاتووە:
(منم بەهادوور کوڕی تاجەددینی بەقالئوڕۆح، پەتنێ و بەبێ سوبحلئەزەل نۆساڵ و نۆ مانگ، نۆ ڕۆژ و نۆ خولەک و نۆ چرکە لە شاری دێرینی بیابانی نەقەب بە تەنها مامەوە.)
لە لاپەڕە (307) و بەشی یاداشتی چوارەم دا هاتووە:
(ولۆ سیراجەددین دەستی لەپەتی دەسەڵاتدارییەتی بەردەبێت و بێ هیوا دەبێت، جارێكی دیكە ناتوانێت بچیتەوە دەرباری شاهەنشایی، جڵەوەی دەسەڵات بگرێتەوە مست. هەر بۆیە پلانی سیاسی خۆی دەگۆڕیت و ناو و ناونیشانی وەك دەسەڵاتدارێك دەگۆڕێت، بۆ حەكیم ڕابەرێكی ئایینی. بەناوی سیلۆن بەنهێنی و لە دوورترین شوێنی بیابانی نەقەب دەگیرسێتەوە، سەرپەرشتی بەرهەڵستییەكان و یاخی بوونەكان دەكات. بۆ تۆڵە سەندنەوە لە ئایین و دەسەڵات، ئایینێكی تازە ڕادەگەیێنێت و مەبەستە شاراوەكانی لەژێر پەردەی ئەم ئایینە، بەناوی حەقەكان بەجێ دەهێنێت. برازاكانیشی دەكاتە قۆچی قوربانی بۆ درەوەشانەوە و بڵاوەكردنەوەی ئایینەكەی.)
ئەمە تەنیا چەند دەقێك و بەشێكی بچووكی ناو ڕۆمانەكە بوون، لە تەواوی ڕۆمانەكە بە وردی باسی شەڕ و كوشتن و پێكدادانەكانی هەرێمی لە ناوچەكە دەكات. وەلێ كورد پێویستی بە تووێژەری ئەدەبیی و شیكاریكردنی دەق هەیە، كە بێت و بە وردی كار لەسەر ڕۆمانەكە بكات.

لەو ڕۆژەوەی فێربووم ناونیشانی خۆم وەک
ناسنامەیەکی ساختە فڕێ بدەم
بووم بە کۆڵبەرێکی هەمیشەیی لە بیابانی ئەم ژیانەدا.
جانتاکەم پڕە لەو پرسیارە قورسانەی
کە هیچ کەس نەبوو وەڵامیان بداتەوە.

بارەکەم زۆر قورسە
نەک لەبەر ئەوەی شتێکم پێیە
بەڵکو لەبەر ئەوەی «هیچ»
کێشی لە هەموو گەردوون زیاترە.

تا نەترسم
دایکم دوعایەکی لە یەخەی کراسەکەم بەست
بەڵام کاتێک گەیشتمە ناو جەنگی شەقامەکان
دوعاکان لەبەر بارانی واقیع شۆرانەوە
لەوێ فێربووم کە لەم سەردەمەدا
«خودا» تەنها مانا بوو لەسەر زمان
بەڵام «نان» بوو بەو چەقۆیە تیژەی کە هەموو ڕۆژێک لە گەروومان دەدرێت.

من ئەو مرۆڤەم کە لە شکستەکانی خۆی دروست بووە
پەیکەرێکم لە نائومێدی و تۆزی سەر شەقامەکان.
سەد و یەک خەونم هەبوو
وەک پەپوولەی کێوی لە ناو سەرمدا دەفڕین
بەڵام ئەم شارە، ئەم جەنجاڵستانە بێدەنگە،
تەنها یەک زمانی هەیە: «کڕین و فرۆشتن».

یەکەم خەونم هەراج کرد بۆ کڕینی کاتژمێرێک
نەک بۆ ئەوەی بزانم کات چەندە
بەڵکو تەنیا بۆ ئەوەی بزانم کەی ئەم تەمەنە کۆتایی دێت.
دووەم خەونم دا بە پارەی کارەبا
تا شەوان سێبەری تەنیایی خۆم
لەسەر دیوارەکە ببینم
تا کار گەیشتە ئەوەی
کۆتا خەونم بکەمە قوربانیی سەقفێک
کە هەرگیز نەبوو بە «ماڵ» و
هەر وەک «خانوو» مایەوە.

لەم مەزادخانەیەدا
تەنانەت دڵەکانمان بوون بە «مۆدێلی کۆن».
من سەیری ناو چاوی هاوڕێکانم دەکەم
کەچی تەنها «نرخ»ـیان تێدا دەخوێنمەوە.
ئێمە چیتر یەکترمان خۆشناوێت
بەڵکو تەنها یەکتر «بەکاردەهێنین»
بۆ پڕکردنەوەی ئەو کونە ڕەشەی کە جیهان
لە ناوەڕاستی سنگی هەمووماندا هەڵیکۆڵیوە.

ئەو کەسەی پێم وابوو نیشتمانمە
ئەویش لە سوچێکی ئەم شارەدا،
خەریکی گۆڕینەوەی سۆز بوو بۆ ساتێک «دڵنیایی».
لێرە عیشق، مۆمێک نییە ڕێگە ڕۆشن بکاتەوە
بەڵکو تەنها شقارتەیەکی تەڕە، کە بۆنە سووتاوەکەی بۆ ئێمە ماوەتەوە.
ئێمە هەموومان بووین بە کڕیاری برینەکانی یەکتر، بەڵام کەس ئامادە نییە بەهای «ساڕێژبوون» بدات.

ئێستا سەیری خۆم دەکەم؛
گیرفانەکانم دڕاون، نەک تەنیا لەبەر هەژاری
بەڵکو لەبەر ئەوەی «مانا» زۆر قورس بوو و تێیاندا نەدەوەستا.
مرۆڤ کاتێک هەموو خەونەکانی دەفرۆشێت
دەبێت بە ئاوێنەیەکی سارد
کە تەنها خەڵکی تێدا دەبینرێت و
هیچی تری لێ زیاد نایە.
شار وەک جەلادێکی دەستکێش سپی
بە هێمنی پێستمان دەماڵێت و
ناومان دەنێت «پێشکەوتن».
من ئێستا تەنها لە «گرێبەستە شکاوەکان» و
«بەڵێنە ژەهراوییەکان» دروست بووم.

ئێمە لێرەین
لەسەر شۆستە ساردەکانی ئەم جیهانە
نەک وەک ڕێبوار
بەڵکو وەک کاڵایەکی بەسەرچوو.
هەموومان خەریکی گەورەترین خیانەتین:
گۆڕینەوەی «ڕۆحمان» تەنها لەپێناو کەمێک «مانەوە». مانەوە لەناو ژیانێکدا، کە خۆی لە ئەسڵدا
تەنها مەزادخانەیەکی گەورەیە بۆ فرۆشتنی مرۆڤ بە مرۆڤ.

کاروان عومەر کاکە سوور لە وتاری (تێپەڕاندنی خود و واقیعی باو لە ڕێی وێنەی شیعرییەوە)(١) ئاوەها دەنووسێت: ” شیعر باران نییە، بەڵکوو تەمە، کە یەکەمیان لە دڵۆپە ئاوی گەورەی قورس پێک دێت و دەکەوێتە خوارێ، بەڵام دووەمیان پێکهاتەیەکی جیاوازی هەیە، دڵۆپەکانی وردن و کێشیان سووکە، بۆیە بە هەڵواسراوی دەمێننەوە. ناگەنە خاڵی کۆتایی و بە شێوازێك دەڕەونەوە، کە ناکرێت بە ڕوونی بیانبینیت. نە سەر بە ئاسمانن و نە سەر بە زەوییش، بەڵکوو خۆیان لە بۆشاییدا شوێنی تایبەتی خۆیان پێکهێناوە. لەگەڵ ئەوەیشدا شیعر تەمێکی جیاوازە و لە خەوندا ڕوو دەدات. ناهێڵێت ئاڕاستەکەی دیاری بکەیت، بەڵکوو کۆمەڵێک ئاڕاستەی هەن و هەمیشە دەتوانیت لێکیان بدەیتەوە. تەمی شیعر بۆ ئەوە دەڕەوێتەوە، تا دیسان و بە شێوازی دی پێكبێتەوە، کە ڕەوینەوە و پێکهێنانەوە دەبنە یەك کردەی بەردەوام و بە دۆخی جیاوازجیاوازدا تێدەپەڕێت”.
ئەو وتارە کە لە ٧٢٠٩ وشە پێکهاتووە، بەشێوەیەکی ورد لایەنە جۆراوجۆرەکانی شیعری هاوچەرخی کوردی دوای (ڕاپەڕین) تاووتوێ دەکات، کە چەند هێڵێکی گشتی و سیمای ئەو نەوەیە دەخاتە ڕوو، وەك دەستپێشخەرییەك بۆ هەوڵێکی نایاب و ناوازەی تری نووسین کە لێکۆڵینەوەیە لەسەر ژمارەیەکی زۆری شاعیرانی ئەو نەوەیە، کە لە داهاتوودا دەکەونە بەر دیدی خوێنەران.
لە لایەکی ترەوە وتارێکی سەرپێیی دەربارەی ئەم هەوڵە لە لایەن (ئارام کۆشکی)(٢) لە رۆژنامەی هەولێری ژمارەی ١٥/٣/٢٠٢٦ نووسراوە، کە تەنیا لە ٥٦٨ وشە پێکهاتووەو بێ ئەوەی وتوێژی هیچ لە بیروبۆچوونەکانی کاروان کاکە سوور بکات دەربارەی شیعر، هێڵێکی ڕەش بەسەر ئەو وتارەدا دەهێنێت و بگرە بڕیاری پێشوەختە بەسەر ئەو هەوڵ ڕەخنەییەدا دەدات و تاوانباری دەکات بە درێژدادڕی بێ مانایی و کۆکردنەوەی شاعیران لە دەوری خۆی.
جا بۆ ئەوەی هەردوو بۆچوونەکە لە دیدێکی بێلایەنەی زانستیەوە لێك بدەینەوە و چەند نموونەیەك لە وتارەکان بهێنینەوە، با بەم پێشەکییە دەست پێ بکەین، تا بەرچاوڕوونی پێشکەشی تازە خوێنەران بکەین، چونکە دڵنیام خوێنەرانی شارەزا خۆیان سەرپشكن و ڕاستییەکان لایان ڕوونە.
لای ئێمە بە حوكمی درێژبوونەوەی دۆخی شپرزەیی بەڕێوەبردن، زۆر لە بوارە جۆراوجۆرەکانی ژیان ڕووبەرووی ساختەکردن بوونەتەوە، دیارە ئەمەش مۆرکی لەسەر زۆربەی سێکتەرو تەنانەت عەقڵییەت و مامەڵەی مرۆڤەکان و زانکۆ و میدیا…. جێهێشتووە، بۆ نموونە لامان سەیر نییە لە وڵاتێکدا بەرپرسی نامۆڕاڵ کە دەرمانی ئێکسپایەرو ساختە هاوردە دەکات و بەسەر نەخۆشی داماودا ساغی دەکاتەوە لە ڕێی پزیشکی بێویژدانەوە، کەس لیپرسینەوەی لەگەڵدا نەکات و ئەو بێدەنگییەش ببێتە زیاتر هاندانی ئەم کارە وێرانکەرانە.
هەر بە هەمان شێوەش، لە سیستەمی گەندەڵدا، زۆر لە ڕۆشنبیری تەزویرو ساختە سەرهەڵدەدەن و دەبنە تەواوکاری چوارچێوەی ئەو سیستەمە تۆتالیتاریایەی کە هیچ شتێك تیایدا ماناکەی لە شوێنی خۆیدا نەماوە، پێناسەی ئەو جۆرەش لە بەناو خامەبەدەست و ڕۆشنبیر؛ بەو کەسە دەگوترێ کە کەوتۆتە داوی دەستە جەمعەوەو لافوگەزافی ڕوناکبیرێتی و شارەزایی و مەعریفە لێدەدات و هیچی ئەوتۆیان لە باردا نییەو لە هیچ بوارێکی فەرهەنگیدا شارەزاییەکی تەواویان نییە، ڕۆڵیان وەکو بازرگانییەك بەکاردێنن بۆ دەسخستنی بەرژەوەندی تاکەکەسی، ژمارەیان زۆرەو پشتیوانی دەکرێن لەلایەنی سێکتەری زاڵەوەو هەر ئەوانیش بە داخەوە زاڵ بوون بەسەر گۆڕەپانی وێژەو هونەرو چاپەمەنیدا، دوور لە ئاگایی و هۆش ڕاکانیان فڕێ دەدەن، ڕاکانیان زۆرجار دوور لە راستییەو پشت بە هیچ بنەمایەکی زانستی و ئەکادیمی نابەستێت، چونکە هەمیشە بە چەواشەکاری هەڵدەستن، لە کۆتاییشدا هاوتەریبییەك دەبینرێت لە گوتاری ئەوان و دەسەڵاتەکاندا، وتەکانیان بێ بنەماو دوور لە ڕاستییە، چونکە لە ئاوی لێڵدا مەلە دەکەن، بەم شێوەیەش دەبنە هۆکاری داپۆشینی راستی و بەلاڕیدابردنی خوێنەرانی سادەبین، هەندێكجار بە هۆی ڕۆڵی نهێنییانەوەیە لە دەزگاکاندا دەبنە هەڵگری بۆچوونی هەمان لایەنی سیاسی مەبەست و ناڕاستەوخۆ بەرەنجامی کارەکانیان بەو ئاقارەدا دەشكێتەوە، ژێربەژێر کار بۆ ئەملاوئەولا دەکەن و ئەوانیش لە بەرامبەردا پشتیوانیان دەکەن لە کردنەوەی ناوەندی بە ناو ڕۆشنبیری و دەزگای چاپ و پرۆژە وەهمییەکانیاندا، ئەو جۆرە لە ڕۆشنبیری ساختە سەرێکیان هەیەو هەزار سەودا، سەریان لە چەندان کونەوە دەردەچێت، هەر لە پێناوی دەرکەوتندا ئامادەن قوربانی بە هەموو پیرۆزیەکان بدەن.
ناموێت بچمە سەر ڕۆڵی ئەو ڕۆژنامەیەی کە ئەو خامەبەدەستە بە ناوی (ئارام کۆشکی)تیایدا زوو زوو دەنووسێت و بڵاودەکاتەوە، ئەوە بەسە بڵێین کە بەپێی زانیاریەکانی وڵات_میدیا، ڕۆژنامەی هەولێر وەك دەزگایەکی ڕۆژنامەوانی هەواڵگری کاردەکەن.(٣)هەر بەڵگەشمان بۆ ئەم وتەیە ئەوەیە کە حیزبی سپۆنسەر ڕۆژنامەیەکی تری هەیە کە زمانحاڵی حیزبەکەیەتی و خۆی ناخاتە ئەو ئاستی گوتارە نزمانەی لەوێدا دەنووسرێن و بڵاودەکرێنەوەولە لایەن دەزگایەکی هەواڵگرییەوە بەڕێوە دەبرێت.
پێش ئەوەی پوختەی ڕاکانی کاروان کاکە سوور لە وتارەکەیدا بخەمە ڕوو، بزانین ئارام کۆشکی چۆن دەربارەی دەنووسێت و ئایا کە بە وڕێنەو درێژە دادڕیی لە قەڵەمی دەدات و دەڵێت هیچی نەگوتەوە وایە یان کێشەکە لە نزمی ئاستی تێگەشتنی ئارام و ڕق و کەم تواناییدایە؟ چونکە رەخنەگرتنیش تواناو لێهاتوویی و شارەزایی گەرەکە و گەر کەسێك سەلیقەی شیعری نەبێت و لێی تێنەگات چۆن دەتوانێت دەربارەی بنووسێت، بۆیە بەهرە بۆ ڕەخنەگریش خاڵێکی بنەڕەتییە. دەکرێت بپرسین: ئایا ئەو رەفزکردنەوە بێ بنەمایەی ئارام کۆشکی دەریدەبڕێت لە ئیرەیی و بێتوانایی خۆیدایە کە هەرگیز نەیتوانیوە هیچ ڕەخنەیەکی موعتەبەرو پرۆفیشناڵ بنووسێت؟ بەوەی ئێستاش ئەدەب وەك سیاسەت تەماشا دەکات و بۆیە بە ڕادیکاڵ ناوی ڕەخنەکانی خۆی دەبات، یان ئەویش وەك دیارە گا بە گونان دەناسێتەوەو ئەوشیعرەی دروشمی زەقی تێدا بێت لای ئەو گرنگەو هەمیشە سەروبنی زمانی شێرکۆ بێکەس و بەختیار عەلی ن، تا خۆی بە هەستی دەستەجەمعدا هەڵبواسێت و نەکەوێتەخوارو لەو لێشاوە پۆپۆلیزمی و جەماوەرییە دانەبڕێت، کە لە ڕاستیدا نەك ڕۆژنامەنووسیش ئەو ڕا نێگەتیڤ و نازانستیانەی نییە، بەڵکو خوێنەرێکی خراپیش ئەو بۆچوونانەی لە خوێندنەوەی نووسینەکەی کارواندا لا دروست نابێت.
ڕاکانی ئارام سەبارەت ئەو وتارەی کاروان لەم خاڵانەدا کۆ دەبێتەوە:
١- نەسیحەتنامەیەکە بۆ ئەو (شاعیران)ـە.
٢. (بێگومان بەشێکی زۆری ئەوانەی لەو لیستەدان شاعیر نین، بۆیە من شاعیران خستە نێو کەوانەوە.)
٣- دەشێ بپرسین ئەم نووسەرە ئەوروپانشینە ئامانجی چییە لە نووسینی نەسیحەتنامەیەکی لەم چەشنە بۆ ئەو لێشاوە بەناوشاعیرە، ئایا ئامانجی ئەدەبی و فیکریی هەیە و لەپێناو دۆخی شیعردایە، یان دەیەوێت گەمەیەك بکات و خۆی بەو لێشاوە شاعیرە بناسێنێت؟
٤- یەکەم سەرنج پاش خوێندنەوەی وتارەکە بۆم دروست بوو ئەوەبوو، کە وتارەکەی لەپێناو شیعر و تیۆری شیعرییدا نەنووسیوە، چونکە وتارەکە جگە لە لێشاوێك وشەی ڕیزکراو هیچ مانایەك بەرهەم ناهێنن.
٥- ئامانجێکی سەرەکی لەم وڕێنەنامەیە ئەوەیە، کە خۆی بەلێشاوێك لە بەناوشاعیری نوێ بناسێنێت و بڵێ ئەوە منم ئێوە دەخوێنمەوە و ئێوەش ئەرك بکێشن بمخوێنەوە و بەرگریشم لێبکەن، چونکە شەیداییەکی زۆری بۆدانپێدانان و گرووپگەرایی هەیە و ئامادەیی تێدایە بە سەعاتان بدوێ بەبێ ئەوەی هیچ بڵێ!
٦- هێندەی من لەم نووسەرە درێژنووسە ئەوروپانشینە تێگەیشتووم ئەو ئامانجی لە دیالۆگ سەپاندنی ڕا و زاڵکردنی هەیمەنەی خۆیەتی بەسەر ئەویتردا، نەك دۆزینەوەی خاڵی هاوبەش لەگەڵ بەرامبەردا، یان ئامانجی فراوانکردنی پێڕی خۆیەتی دژ بە نەیارەکانی، کە ئەمەش جگە لە عەقڵیەتی خێڵگەرایی سەدەکانی ناوەڕاست هیچی دیکەمان بەبیر ناهێنێتەوە.
٧- لانیکەم دە ساڵ لەمەوبەر چرای داهێنانی ئەم نووسەرە کوژاوەتەوە و ئێستا دەیەوێت ئامادەیی خۆی لەڕێی لێشاوێك لە نووسینی وتار و ڕۆمانەوە بسەلمێنێت، هەر چۆن لە “ئیستیقالەنامەکەیدا” دەیویست سەرنجی هەمووان بۆی خۆی ڕاکێشێت.

هەروەها پوختەی نووسینەکەی کاروانیش لەم خاڵانەدا کورت دەکەینەوەو بەراوردکردنی هەردوو بۆچوونەکە بۆ خوێنەرانی شەیدای ئیستاتیك و داهێنان جێ دەهێڵین و بزانن ئاستی ئەو دوو چوونە لە کوێی زەمین و ئاسمانی شیعردایەو ئەوجا خوێنەر دەبێت هەڵوێست بنوێنێت دەربارەی نووسەری ساختەو هەر دەبێت بایکۆت بکرێن تا چی دی جوانییەکانی ئەدەب ناشرین نەکرێن و نەوەیەکی خوار بەو بیروبۆچوونە سەقەتانە دروست نەبێت.

• کاروان هەندێک خاڵی گرنگ و جەوهەریی دەربارەی شیعری ئەو نەوەیەو توخمەکانی پێکهاتەی شیعر ئاوها دەنووسێت، کە کارێکی زۆر گرنگەو ماندووبوونێکی زۆری لە پشتەو هیوای سەرکەوتنی بۆ دەخوازم:
  ١- شیعری نوێی ئەم نەوەیە ڕووبەڕووی ئەو حەپەسانە دەبێتەوە. ئامانجی ڕووبەڕووبوونەوەکە ڕەواندنەوەی ئەو حەپەسانە نییە، بەڵکوو دەیەوێت قووڵتری بکاتەوە. (ژان لۆک نانسی)ی فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزی فرانسی لە کتێبی (بەرگریی شیعردا) پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت، کە شیعر خەسڵەتی نەگەتیڤانەی هەیە، بگرە پێی وایە هەر خۆی نەگەتیڤە، چونکێ خاوەنی هێزی ڕەتکردنەوەیە و ناهێڵێت بگاتە مانا، کە هەر شتێکی وەک ڕێگە، ڕێڕەو و هی دیکە بە لاوە دەنێت، بۆیە مێژووی شیعر مێژووی ڕەتکردنەوەی بەردەوامە لەوەی بە هەر ژانرێکی ترەوە پێوەست بکرێت. شیعر دەگاتە قەراغی مانا، نەوەک مانا خۆی.
  ٢- بەگشتی شاعیرانی نەوەی ڕاپەڕین بایەخێکی گەورە بە خود دەدەن، بەو مانایەی خود دەکرێتە چەق و هەموو شتەکانی بە دەوردا دەخولێنەوە، ئەگەر شیعری ئەم نەوەیە وەک هیی نەوەی ڕاپەڕین هێندەی بایەخ پێ نادرێت، ئەوە بەشێکی پێوەندیی بەوەوە هەیە، کە لە ئاماژە پێکهاتووە و ڕەخنەی میلـلی لە ئاست خوێندنەوەیدا دەستەوستانە.
  ٣- توخمی ڕازاندنەوە لە شیعری ئەم نەوەیەدا گوم دەبێت و مێتافۆر شوێنی دەگرێتەوە، کە ئەو توخمە لە بەردەم ڕاڤە جیاوازەکاندا کراوەیە. لای نەوەی ڕاپەڕین دەق ڕووبەرێکی سنووردارە و هی نووسەرە، کە لە ڕێی زمانێکی ڕوونەوە خوێنەر بانگهێشتی ئەو شوێنە دەکرێت، بۆیە لەو چوارچێوەیەدا ماناکان وەردەگرێت، بەڵام لەم نەوە نوێیەدا دەق نەک ڕووبەرێکی بێلایەنە، بەڵکوو لە ڕێی دایەڵۆگەوە پێک دەهێنرێت، کە ئەو دایەڵۆگە هەم لەگەڵ شاعیر، هەم لەگەڵ دەق و هەم لەگەڵ خوێنەریشە، بگرە دایەڵۆگ هەرسێکیان لە ڕووبەرێکی نافیزیکی دا پێک دەگەیەنێت.
  ٤- هیچ سەردەمێکی ترمان نییە هێندەی سەردەمی نەوەی ڕاپەڕین تێیدا نووسەران بە گشتی هەوڵی بەدەستهێنانی ڕەزامەندیی جەماوەریان دابێت، بۆیە سنووری زمانی ڕۆژانە و هی نووسین سڕاوەتەوە، بەو مانایەی نووسین نەک هەر هەوڵی بەرهەمهێنانی جیاوازیی نەداوە، وەک ئەوەی (دێریدا) پێی لەسەر دادەگرێت، بەڵکوو ویستوویەتی ئەو جیاوازییانەیش نەهێڵێت، کە بە سروشتی خۆیان هەن و پێوەندییان بە خەسڵەتی کردەی نووسینەوە هەیە.
  ٥- گەشەکردنی هەر دەنگێکی ئەم نەوەیە پێوەستە بە هێزی دایەڵۆگەوە. دایەلۆگ خوێندنەوەیە، وەک چۆن ڕوانین و ڕاڤەیشە. کردەی سووتاندنی هۆشیاری و داڕشتنەوەیەتی لە ئاستێکی تردا، پشکنینی خود و هەموو ئەوانەیشە، کە پێکیان هێناوە، بۆیە هاوکات تێپەڕاندنی ئاستی تێگەیشتنی باوی کۆمەڵگەیە.
  ٦- لە شاعیرانی نەوەی ڕاپەڕینەوە هەیە، دروستتر ئەو هەرەمەی هەڵچنراوە و لووتکەکەی بە شاعیرێک دراوە، تا ئەوانەی دی بخرێنە بنکەکەیەوە، وای کردووە دەنگی نوێ ڕێی دەرکەوتنی لێ بگیرێت، یان لە چاکترین حاڵدا بخرێتە پەراوێزەوە. ئەو هەرەمە دەوری بە ڕەخنەگری میلـلی تەنراوە و کەناڵەکانی ڕاگەیاندنی بۆ خراونەتە گەڕ، بۆ ئەوەی بەرگری لە مانەوەی شێوازەکەی بکرێت، دەستیان بەسەر چاپ و بڵاوکردنەوەدا گرتوون، کە بە ئاسانی بەرهەمیان دەخەنە بازاڕەوە، لە کاتێکدا شاعیرانی ئەم نەوەیە بەوەدا خاوەنی ئەو سەرمایە کۆمەڵایەتی و سیمبۆڵییە نین، ئەوە بە زەحمەت دەنگیان دەگاتە خوێنەر.

سەرچاوەکان:
wllatmedia.com/2023/04/8417/١-
hawlerweb.net/adab/2026/03/133426/٢-
jineftin.krd/2026/02/14/٣- تێپەڕاندنی-خود-و-واقیعی-باو-لە-ڕێی-وێنە

سپێدەی ئادار،
ڕوناک، ڕوناک
خۆر وەک باڵندەی بەر باران
خۆی بەسەر چڵی درەخت و
دارتێلەکانی دنیادا هەڵخستبوو
هەر لە هەمان سپێدەدا
لە کۆڵانە خۆڵاوییەکانی هەڵەبجە
خۆرم بینی،
وەک مەستێکی دوای نیوەشەو
دەڕۆیشت و قاچەکانی تێکدەئاڵان
سەری گەرمی
بەدیوار و بەردە ماتەمبارەکانی کۆڵانەکاندا دەکێشا
وەک پیرێکی سەر لێواری مان و مردن
بە گۆچانەوە ڕێی دەکرد
دەڕۆیشت و لەتری دەدا
دەڕۆیشت و ساتمەی دەکرد
لە لاشەی هەڵوەریوی کورد

سمکۆ ئەحمەد ڕەشید

بەشی یەکەم

پێناسە و ئامانجەکان
ماددەی یەکەم:
مەبەست لەم دەستەواژانەی خوارەوە:
١. دەستە: دەستەی دانوستاندن لە هەرێمی کوردستان
٢. ئەنجومەن: ئەنجومەنی دەستەی دانوستاندن
٣. سەرۆکی ئەنجومەن: سەرۆکی ئەنجومەنی دەستەی دانوستاندن
٤. ئەندام: ئەندامی ئەنجومەنی دەستەی دانوستاندن
٥. هەرێم: هەرێمی کوردستان – عێراق
٦. دەوڵەت: دەوڵەتی عێراق

ماددەی دووەم: ناوی دەستە و قەوارەی قانوون:
بەپێی ئەم قانوونه دەستەیەک دادەمەزرێت بەناوی “دەستەی دانوستاندن لە هەرێمی کوردستان” کە کەسایەتیی مەعنەوی و سەربەخۆیی دارایی و کارگێڕی هەیە، پەیوەستە بە پەرلەمانی کوردستان و لێی بەرپرسیارە، بارەگای سەرەکی لە هەولێری پایتەختی هەرێمە.

ماددەی سێیەم: ئەرکەکانی دەستە:
١. دانوستاندن لەگەڵ نوێنەرانی حکوومەتی عێراق و لایەنە پەیوەندیدارەکان لە هەموو ئەو بابەتانەی پەیوەندییان بە دۆخی هەرێم و مافەکانی گەل و بەرژەوەندییە باڵاکانیەوە هەیە لە چوارچێوەی دەستووری و یاساییە کارپێکراوەکانی عێراقدا.
٢. پشتگیریکردنی نوێنەرانی هەرێمی کوردستان لە ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق و ئەنجومەنی نوێنەران و هەموو دامودەزگا و تێکڕای دەستەکانی سەر بە دەوڵەتی عێراق، لەگەڵ چاودێریکردنی چۆنیەتیی جێبەجێکردنی ئەرکە دەستووری و یاساییەکانیان.

بەشی دووەم
ئەرکەکانی دەستە

ماددەی چوارەم: دەستە ئەم کارانەی خوارەوە ئەنجام دەدات:
١. هەماهەنگی و ڕاوێژکردن لەگەڵ سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستان و ئەنجومەنی وەزیران و پەرلەمانی هەرێم و قەوارە سیاسییەکان کە نوێنەرایەتیی کارایان لە پەرلەمانی هەرێم هەیە و دامەزراوە و ناوەندە زانستی و مەدەنییەکان لە ناوەوە و دەرەوەی هەرێم بە مەبەستی لێکۆڵینەوە لە پلان و توێژینەوە ستراتیژییەکانی پەیوەندیدار بە بەرژەوەندییە باڵاکانی گەلی هەرێمی کوردستان – عێراق.

٢. دانوستاندن لەگەڵ حکومەتی ناوەندی سەبارەت بە کێشە هەڵپەسێردراوەکان لە نێوان هەرێم و حکومەتی ناوەندی و بەرگریکردن لە ماف و شایستە دەستووری و قانوونييەکانی خەڵکی هەرێمی کوردستان و چەسپاندنیان بە شێوەیەکی ورد و ڕوون لە ماوەیەکی گونجاودا کە هەموو لایەنەکان لەسەری ڕێک دەکەون و پابەند دەبن بە جێبەجێکردنی.

٣. چاودێری ئەدای نوێنەرانی گەلی کوردستان لە دەسەڵاتی جێبەجێکردن و قانوون دانانی فیدراڵی و لە هێزە چەکدارەکان و دەستە و دامەزراوە فیدراڵییەکانی دیکە کە پۆستیان تێدا وەرگرتووە بەپێی شایستە نەتەوەیی و هەڵبژاردنەکانی گەلی هەرێمی کوردستان – عێراق، و ئامادەکردنی ڕاپۆرتی دەورەیی لەسەر چالاکییەکانیان بە مەبەستی خستنەڕووی بۆ پەرلەمانی هەرێم و ڕای گشتی، ئەگەر پێویست بێت.
٤. کارکردن بۆ گەڕاندنەوەی بەڵگەنامە و دۆکیۆمێنتەکانی تایبەت بە کورد و هەرێمی کوردستان کە لای هەندێک لە دامەزراوە و دەزگاکانی حکوومەتی ناوەندین، لەوانەش ئەوانەی کە لەلایەن هەندێک دەزگای ڕژێمی پێشووەوە گوازراونەتەوە بۆ ناوەند، و ڕادەستکردنیان بە لایەنە تایبەتمەندەکان لە هەرێم.
٥. بەڵگەنامەکردنی ئەو دانوستاندنانەی کە پێشتر لە نێوان سەرکردایەتییە سیاسییە کوردییەکان بە کۆمەڵ یان بە تەنیا لەگەڵ حکومەتە یەک لەدوای یەکەکانی عێراق یان لایەنە پەیوەندیدارەکانیان ئەنجام دراون و ئەوانەش کە ئێستا و لە داهاتوودا ئەنجام دەدرێن، لەوانەش ڕێککەوتنە سیاسییەکان کە لایەنە سیاسییە کوردییەکان یان هەندێک لایەن بەشدار بوون تێیدا، پێش نیسانی ٢٠٠٣ و دوای ئەو ڕێکەوتەش…

٦. ئامادەکردنی توێژینەوە و لێکۆڵینەوە بە یارمەتی پسپۆڕان سەبارەت بە کێشە هەنووکەییەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و حکومەتی ناوەندی.
٧. دەستە ژمارەیەک لە پسپۆڕان و ناوەندە پسپۆڕەکان لە ناوەوە و دەرەوەی هەرێم ڕادەسپێرێت بۆ ئامادەکردنی توێژینەوە لەسەر ئەو کێشانەی کە لە بڕگەی (٦)ی سەرەوە ئاماژەیان پێکراوە، بەتایبەتی ئەو بابەتانەی کە کات تێیاندا ڕەگەزێکی بنەڕەتییە، وەک جێبەجێکردنی ماددەی (١٤٠)ی دەستووری عێراقی، و ئەوانەش کە کات تێیاندا ڕەگەزێکی سنووردارە لە جێبەجێکردندا، وەک بابەتەکانی دیکە کە ئێستا دانوستاندنیان لەسەر دەکرێت.

بەشی سێیەم
ئەنجومەنی دەستە و دەستەی سەرۆکایەتی

ماددەی پێنجەم:
لیژنەیەک کە لە حەوت ئەندام پێکدێت و نوێنەرایەتی هەموو فراکسیۆنە پەرلەمانییەکانی ناو پەرلەمانی هەرێم دەکەن، ئەرکی هەڵبژاردنی ئەندامانی ئەنجومەنی دەستە دەگرنە ئەستۆ، بەو مەرجەی کە بە ڕابردووی پاک و دەستپاکی و لێهاتوویی ناسرابن هەر یەکە لە بواری پسپۆڕی خۆیدا، لەگەڵ شارەزایی تەواویان لە زمانی عەرەبی.

ماددەی شەشەم:
ئەنجومەنی دەستە لە حەوت ئەندامی سەرەکی و دوو ئەندامی یەدەگ پێکدێت، لەلایەن پەرلەمانی هەرێمەوە بە زۆرینەی دوو لەسەر سێی ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان هەڵدەبژێردرێن.

ماددەی حەوتەم:
نابێت کۆکردنەوەی ئەندامێتی ئەنجومەن لەگەڵ هیچ پۆستێکی سیاسی یان پیشەیەکی فەرمی لە دامەزراوەکانی حکومەتی ناوەندی یان هەر کارێکی دیکە لە کەرتی تایبەت.

ماددەی هەشتەم:
١. بەتەمەنترین ئەندام سەرۆکایەتی یەکەم کۆبوونەوەی ئەنجومەن دەگرێتە ئەستۆ بۆ بەڕێوەبردنی پرۆسەی هەڵبژاردنی دەستەی سەرۆکایەتی ئەنجومەن.

٢. دەستەی سەرۆکایەتی ئەنجومەن لە سێ ئەندام پێکدێت کە بریتین لە سەرۆک و جێگری سەرۆک و سکرتێر، لە نێو ئەندامە سەرەکییەکان بە دەنگدانی نهێنی ڕاستەوخۆ هەڵدەبژێردرێن، تەنانەت لە حاڵەتی نەبوونی کێبڕکێ لە نێوانیان بۆ وەرگرتنی یەکێک لەو پۆستانە.
٣. مەرجە سەرۆکی ئەنجومەن دوو لەسەر سێی دەنگەکان بەدەست بهێنێت، جێگری سەرۆک و سکرتێریش زۆرینەی ڕەهای دەنگەکان، هەموویان لە ڕێگەی دەنگدانی نهێنی لە نێوان ئەندامە سەرەکییەکان هەڵدەبژێردرێن.

ماددەی نۆیەم:
یەکەم: پێویستە سەرۆکی ئەنجومەن یان ئەوەی نوێنەرایەتی دەکات ڕاپۆرتێکی مانگانە پێشکەش بە سەرۆکایەتیی پەرلەمان بکات سەبارەت بە هەڵسەنگاندنی کاری دەستە بەپێی ئەرک و ئەو بەرپرسیارێتیانەی لەم یاسایەدا چەسپێنراون. پێویستە ڕاپۆرتەکە هەڵسەنگاندنی دەستە بۆ کارکردنی نوێنەرانی گەلی هەرێم لە دەسەڵاتەکانی جێبەجێکردن و یاسادانان و دامەزراوە فیدراڵییەکانی دیکە و ڕادەی هاوکارییان لەگەڵ دەستە و ئەو بەربەستانەی ڕووبەڕووی ئەرکەکانیان دەبنەوە لە خۆ بگرێت.

دووەم: پێویستە دەستەی سەرۆکایەتی ئەنجومەن لانیکەم جارێک لە هەر سێ مانگ جارێک لەبەردەم پەرلەمانی هەرێم و لیژنە پەیوەندیدارەکانی ئامادە بن، بۆ پێشکەشکردنی ڕاپۆرتی وردەکاری دەربارەی ڕەوتی کاری دەستە و ئەو ئەرکانەی لە ماوەی دیاریکراوی سەرەوەدا ئەنجامیان داوە.

سێیەم: پەرلەمانی هەرێم مافی لێپرسینەوەی لە سەرۆکی دەستە هەیە بەپێی لێپرسینەوە لە وەزیرەکان بەگوێرەی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان.

ماددەی دەیەم:
١. نابێت ئەنجومەن مافی دانوستاندن بە ناوی ئەنجومەن یان دەستە بدات بە هیچ کەس یان لایەنێک.

٢. نابێت ئەنجومەن واژۆی هیچ ڕێککەوتننامە یان بەڵگەنامەیەکی دانوستاندنی کۆتایی بکات لەگەڵ هیچ لایەنێک، تەنها دوای خستنەڕووی ڕێککەوتننامە یان بەڵگەنامەکە بۆ پەرلەمانی هەرێم و وەرگرتنی ڕەزامەندی نووسراوی لێی نەبێت.

٣. سەرۆکی ئەنجومەن یان ئەوەی نوێنەرایەتی دەکات بە ناوی دەستەوە واژۆی ڕێککەوتننامە و بەڵگەنامە دانوستاندنەکان دەکات.

٤. ئەنجومەن ڕەزامەندی لەسەر ڕەشنووسی کۆتایی ڕێککەوتننامە و بەڵگەنامە دانوستاندنەکان دەدات، پێش ئەوەی سەرۆکی هەرێمی کوردستان یان سەرۆکی پەرلەمانی هەرێم، یان سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم لەگەڵ لایەنە پەیوەندیدارەکان لە چوارچێوەی کۆماری عێراقدا واژۆی بکەن.

ماددەی یازدەهەم:
ماوەی ئەندامێتی لە ئەنجومەن چوار ساڵە و تەنها بۆ یەک جار دەکرێت نوێ بکرێتەوە.

ماددەی دوازدەهەم:
یەکەم: نیسابی گرێدانی دانیشتنەکانی ئەنجومەن بە ئامادەبوونی زۆرینەی ڕەهای ژمارەی ئەندامانی دێتە دی.
دووەم: بڕیارەکان لە دانیشتنەکانی ئەنجومەن بە زۆرینەی دوو لەسەر سێی ژمارەی ئەندامانی وەردەگیرێن.

ماددەی سێزدەهەم:
پێویستە ئەنجومەن پەیڕەوێکی ناوخۆ بۆ دەستە دابنێت بەپێی ئەم قانوونه بە زۆرینەی دوو لەسەر سێی ژمارەی ئەندامانی، و بیخاتە بەردەم پەرلەمانی هەرێم بۆ پەسەندکردنی لە ماوەی مانگی یەکەمی دەستپێکردنی کاری دەستە، بە مەرجێک ئەمانەی خوارەوە لە خۆ بگرێت:

١. پەیکەری ڕێکخستنی دەستە.
٢. دابەشکردنی ئەرک و دۆسیەکان بەسەر ئەندامانی سەرەکی و یەدەگی ئەنجومەنی دەستە.
٣. قانوونی تایبەت بە خزمەت و ستافی کارمەندانی دەستە.
٤. قانوونی تایبەت بە ڕاوێژکاری و توێژینەوە و لێکۆڵینەوەکان کە لەلایەن پسپۆڕانی دەرەوەی دەستە ئامادە دەکرێن و ئەوانەی پەیوەندییان بە ئەرشیفکردن و کۆکردنەوەی زانیاری بۆ دەستە هەیە.
٥. میکانیزمی دامەزراندنی بەڕێوەبەرە جێبەجێکارەکان و فەرمانبەران و ڕاوێژکاران لە خاوەن شارەزایی و پسپۆڕی و وەرگرتنی دەستلەکارکێشانەوەیان یان لادانیان بەپێی قانوون.
٦. دیاریکردنی پاداشتی کارمەندانی دەستە و مەرجەکانی بەخشینی.

ماددەی چواردەهەم:
١. سەرچاوە داراییەکانی دەستە لەو بڕە پارانە دێن کە لە بودجەی گشتی داراییی هەرێم بۆی تەرخان کراوە.
٢. ئەنجومەن بودجەی دارایی تایبەت بە دەستە پێشنیار دەکات و پێشکەشی پەرلەمانی هەرێمی دەکات بۆ پەسەندکردنی.
٣. ژمێرەکانی دەستە ملکەچی وردبینی و چاودێری دیوانی چاودێری دارایی لە هەرێم دەبن.

ماددەی پازدەهەم:
یەکەم: ئەندامێتی سەرۆک و ئەندامانی دەستە بە یەکێک لەم هۆکارانەی خوارەوە کۆتایی دێت:
١. دەستلەکارکێشانەوە.
٢. مردن.
٣. ئامادەنەبوون لە کۆبوونەوەکانی ئەنجومەن بۆ سێ جاری یەک لەدوای یەک بەبێ پاساوی ڕەوا.
٤. سەلماندنی ناڕاستی ئەو زانیارییانەی پێشکەشی کردوون یان دەریبڕیون لە کاتی خۆپاڵاوتنی بۆ وەرگرتنی ئەندامێتی ئەنجومەن.
٥. سەلماندنی بێ توانایی لە ئەنجامدانی ئەرکەکانی بەهۆی تووشبوونی بە کەمئەندامی جەستەیی یان دەروونی.
٦. حوکمدانی بە تاوانێکی ئابڕووبەر.
٧. سەلماندنی ئەنجامدانی پەیوەندی نهێنی لەگەڵ کەس یان لایەنێکی پەیوەندیدار بە ئەرکەکانی دەستە بەبێ مۆڵەت یان زانینی پێشوەختەی ئەنجومەنی دەستە.

دووەم: سەرۆکی ئەنجومەن ڕاسپاردە پێشکەش بە پەرلەمانی هەرێم دەکات بۆ کۆتاییهێنان بە ئەندامێتی لە ئەنجومەنی دەستە و بە زۆرینەی ڕەها پەسەند دەکرێت لە حاڵەتی هاتنەدی یەکێک لەو حاڵەتانەی لە بڕگەی (یەکەم)ی سەرەوە هاتوون.

سێیەم: سەرۆکی ئەنجومەن لە پۆستەکەی لادەبرێت بە بڕیارێک لە پەرلەمانی هەرێم کە بە زۆرینەی ڕەها دەریدەکات لەسەر داوای زۆرینەی ئەندامە سەرەکییەکانی ئەنجومەن لە حاڵەتی هاتنەدی یەکێک لەو حاڵەتانەی لە بڕگەی (یەکەم)ی سەرەوە هاتوون.
چوارەم: ئەندامی یەدەگی یەکەم بەپێی ڕیزبەندی پەسەندکراو لە بڕیاری پەرلەمانی هەرێم جێگەی ئەو ئەندامە دەگرێتەوە کە ئەندامێتییەکەی بە یەکێک لەو هۆکارانەی لە بڕگەی (یەکەم)ی سەرەوە هاتوون کۆتایی هاتووە.

بەشی چوارەم
مافەکانی سەرۆک و ئەندامانی ئەنجومەن

ماددەی شازدەهەم:
سەرۆکی ئەنجومەن بە پلەی وەزیر دەبێت، جێگری سەرۆک و سکرتێر و ئەندامە سەرەکییەکانی ئەنجومەن بە پلەی بریکاری وەزیر دەبن، ئەندامە یەدەگەکانیش بە پلەی بەڕێوەبەری گشتی دەبن.

ماددەی حەڤدەهەم:
پێویستە ئەنجومەنی وەزیران حوکمەکانی ئەم قانوونە جێبەجێ بکات.

ماددەی هەژدەهەم:
ئەم قانوونه لە ڕێکەوتی بڵاوکردنەوەی لە ڕۆژنامەی فەرمی جێبەجێ دەکرێت.

هۆکارەکانی دەرکردنی ئەم قانوونه:
لە پێناو ئەوەی پرۆسەی دانوستاندن لە نێوان نوێنەرانی هەرێمی کوردستان – عێراق و حکومەتی ناوەندی لە عێراق بە شێوەیەکی دروست و هاوسەنگ بەڕێوە بچێت و نوێنەرانی هەموو دەسەڵاتە فەرمی و دەستەکان تێیدا بەشداری بکەن و بەرپرسیارێتی ئەنجامەکانی بگرنە ئەستۆ بە مەبەستی کۆتاییهێنان بە کێشە هەنووکەییەکانی نێوانیان، لەگەڵ چەسپاندنی مافە دەستوورییەکانی گەلی هەرێم و بەرگریکردن لە بەرژەوەندییە باڵاکانی، ئەم قانوونه دەرچووێندرا.

هەولێر، ١٥ی نیسانی ٢٠١٢

• ئەم پڕۆژەیە لەسەر داواکاری سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی کوردستان لەلایەن هەریەک لە دکتۆر نوری تاڵەبانی و دکتۆر مستەفا زەڵمی، خوا لێی خۆش بێت، ئامادە کراوە.

خه لکی خەباتگێڕ، ئازادیخوازان!

با لە دەوری دەستپێشخەری کاریگەر لە دژی شەڕ و موسیبه ته کانی و دژی کۆماری ئیسلامی یەکبگرین.

با نیهاد و کومیته کانی هاوکاری و واحده کانی گاردی ئازادی ڕێکبخەین بۆ بەرگریکردن لە ژیان و ئاسایشی کۆمەڵگا.

ئەو شەڕەی کە بە پلانی هاوبەشی فاشیستەکانی حوکمڕانی ئەمریکا و ئیسرائیل و بە فەرمانی ڕاستەوخۆی ترەمپ دەستی پێکردووە، بە تەواوی تاوانکارانه یە. بەپێچەوانەی پڕوپاگەندەی ئۆپۆزسیۆنی هه ره ڕاستڕەوی ئێران، وەک ڕەزا پەهلەوی، سەرۆکه کانی حکومەتی ئەمریکا بە ئاشکرا دەڵێن ئامانجی ئەم شەڕە هیچ پەیوەندییەکی بە بەڵێنی بەناو “دیموکراسی”پروپوچه که یانەوە نییە. بە وتەی خۆیان، ئیدیعای “دەستێوەردانی مرۆیی” بە کردەوە پووچەڵ ڕاگەیەندراوە. ئەم شەڕە ماڵوێرانکەرە، گورزێ قورس لە کۆماری ئیسلامی دەدات، به لام هاوکات گورزی قورسیش له پەیکەری ژیان و ئاسایشی خەڵک لە کۆمەڵگادا دەدڕێێت. بە ڕوونی دژی خەباتی ڕاستەقینەی خه لک و بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانە ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامییە. ئەم شەڕە سەپێندراوە تا ئێستا نائەمنی و زیانی مرۆیی بەربڵاوی لە نێو دانیشتوانی مەدەنی ئێران و ئیسرائیلدا لێکەوتووەتەوە. کارەساتی کۆمەڵکوژیی قوتابیانی میناب تەنیا یەک نموونەیە.

ئەم شەڕە دژە ئینسانییه لە دەرەوەی ویستی ئێمە ڕوویداوە. بەردەوامبوونی هەموو ڕۆژێک ئازار و مەینەتی زیاد دەکات. لەم هەلومەرجە سەختەدا، هاوسۆزی و هاوکاریی جه ماوه ر لە بەرگریکردن لە بناغەکانی ژیان و دەستەبەرکردنی ئاسایشی کۆمەڵگا ئەرکێکی گرنگی دانیشتووانه. لەم ڕووەوە، و بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەکانی بارودۆخ و شەڕی ئێستا، داوا لە خەڵک دەکەین یەکگرتوو و به هاوکاری و دروستکردنی هیزی دەسەڵاتی بەرگریکردن لە خۆ و پشت به ستوو به ئیرادەی ڕاستەوخۆی جەماوەر، لە دەوری ئەم کارانه ی خوارەوە یه کبگرین.

١ – هۆشیارکردنەوەی خەڵک سەبارەت بە ئامانجە نامرۆڤەکانی ئەم شەڕە وێرانکەرە.

پێویستە بە یەک دەنگ و هاوئاهەنگ ئامانجە کانی نامرۆڤانە و دژە خه لکی ئەم شەڕە ئاشکرا بکرێت.بانگه وازی راگرتنی ده ست به جیی شه ربه رز که ینه وه. ئیدیعای بێمانای “دەستێوەردانی مرۆیی” لەلایەن حکومەتە تاوانکاره کانی ئیسرائیل و ئەمریکا و ئۆپۆزسیۆنی ڕاستڕەو و میدیای بەکرێگیراوەوە دەبێت ئاشکرا بکرێن. جگە لەوەش، با پڕوپاگەندەی خورافەی ناسیۆنالیستی کۆماری ئیسلامی و “بەرەی موقاوه مه ت” بە ناوی “بەرگری لە “گەل و نیشتمان و سیستەم” ئاشکرا بکەین. با بە توندی ڕایبگەیەنین کە ئێمەی خەڵکی ئێران دژی پلانە کۆنەپەرستانەکانی “به سوریاییکردن و عێراقیکردنی” ئێرانین. ئێمە دژی سەپاندنی سیناریۆی ڕەش و پلانە بێماناکانی “ڕژێمی چنجی” ئەوانین. با ڕایبگەیەنین کە “دروست کردنی رابه ری فه شه ل و به دیلی ساختە و ڕاستڕەو” ره ت ده که ینه وه. با ئۆپۆزسیۆنی ڕاستڕەوی کۆنەپەرستانەی لایەنگری ئامریکا و ڕۆژئاوایی و پاشایەتیخوازی زیاتر گۆشەگیر بکەین. با ڕایبگەیەنین کە پلانەکانی لە سەرەوەی خەڵکەوە مەحکوم بە شکستن و ئیرادەی هۆشیار و ڕێکخراوەی ئێمە، کرێکاران و جه ماوه ر، چارەنووسی کۆمەڵگا دیاری دەکات.

٢- دروستکردنی نیهاد و دامەزراوەی هاوکاری لە شار و گەڕەک و شوێنی کار

بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی له گه ل بەڵا سەپێنراوەکانی شەڕ، پێویستمان بە هێزێکی یەکگرتوو و ڕێکخراوە. بۆ یارمەتیدانی یەکتر با نیهاد و کومیته و دامەزراوەی هاوکاری لە هەموو گەڕەک و شار و شوێنی کاردا ڕێکبخەین. بە پشتبەستن بە نیهاد و کومیته کانی هاوکاری جەماوەری، پێویستە پێداویستییەکانی ڕۆژانە بۆ خەڵکی گەڕەک و شارەکە دابین بکەین، بەتایبەتی لە ناوچە جەنگاویەکان. پێشوازیکردن لە پەنابەرانی جەنگ. نیشتەجێکردنیان . دڵنیابوون لە چارەسەری برینداران .

٣- دامەزراندنی واحیده کانی گاردی ئازادی بۆ گەرەنتیکردنی ئاسایشی خەڵک

لە هەلومەرجی شەڕی وێرانکەردا، تەشەنەکردنی نائەمنی لە کۆمەڵگا، لە شار، گەڕەک، شوێنی نیشتەجێبوون، هەرێم، و لە سەرانسەری وڵاتدا دیاردەیەکی وێرانکەر و تێکدەرە. هێزی نیزامی و سەرکوتگەری خودی کۆماری ئیسلامی، سەرچاوە نائەمنییەتی. بوونی هێزی چەکداری بزووتنەوە بۆرژوازییە نابەرپرسەکان و هەروەها میلیشیاکانی باندەکانی سیناریۆی تاریک و دژە خه لکی، مەترسییەکی جددی لەسەر نەزمی سروشتی کۆمەڵگا دروست دەکەن. بۆ دەستەبەرکردنی ئاسایشی خەڵک پێویستە بە شێوەیەکی داهێنەرانە واحیده کانی گاردی ئازادی لە گەڕەک و شار و شوێنی نیشتەجێبوون و هەر ناوچەیەک لە شوێنی پێویست دامەزرێنین. گەنجانی تیکوشه رو جه سوز دەتوانن پایەی بەهێزی واحیده کانی گاردی ئازادی خه لک بن.

٤- ئامادەیی بۆ وەرگرتنی ئیدارەی کاروبارەکان و کۆنترۆڵکردنی دۆخەکە

بەرفراوانبوونی ئەم شەڕە و زیانی زیاتری بە نیزامی ئیسلامی پێدەچێت ببێتە هۆی لەدەستدانی کۆنترۆڵی کۆماری ئیسلامی و هێزە نیزامی و ئیدارییەکانی بەسەر ئەو دۆخەدا. بۆشایی ئیدارەدانی کاروبار و دەسەڵات ڕەنگە بە فیعلی لە ناوچە و شارەکاندا سەرهەڵبدات. دەبێت لە ئێستاوه چارەسەرێک بۆ دۆخێکی وا بدۆزرێتەوە. لە هەلومەرجێکی وادا نابێ ڕێگە بدرێت چوارچێوەی بەڕێوەبردنی کاروبارەکان و ڕۆتینی سروشتی ژیانی خەڵک لە شار و گەڕەک و ناوچەکەدا تیک بچیت. پێویستە ئۆرگانەکانی نوینه رایه تی ئیرادەی خه لک بە ده خاله تی ڕاستەوخۆی خه لک ڕێکبخەین. لەم جۆرە هەلومەرجەدا، ڕێکخستنی شوراکان و دامەزراندنی حوکمی شورایی کارێکی بەپەلە و پێویستە. دەستبەسەرداگرتنی دۆخەکە و ڕێکخستنی نوینه رایه تی ئیرادەی جه ماوه ر لە لایەن شورا چەکدارەکانەوە هەنگاوێکی گرنگ و چارەنووسسازە بۆ دەستبەسەرداگرتنی ئیدارەی کۆمەڵگا بە دەستی خەڵک خۆی و کۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی و دامەزراندنی حوکمی شورایی.

بژی نیهاد و کومیته کانی هاوکاری جه ماوه ر
بژی گاردی ئازادی
نا بۆ شەڕی کۆنەپەرستانە، نا بۆ کۆماری ئیسلامی
بژی حوکمی شورایی
بژی جمهوری سۆسیالیستی

ئازاری ١٤٠٤ – ئازاری ٢٠٢٦

دەمەوێت خۆم کۆبکەمەوە
بەڵام تۆ لێرەنیت
وەک بەشێک لەمن،
دابڕاویت
هەروەک ڕووناکی لەشەودا.

وەک پەرتبوویەک
لەهەموو شوێنێک جێماوم
ناگەمەوە بە منداڵیم
لەژێر سێبەری درەختەکاندا
چیلکەی خۆڵپڕژێنەکانم جێماون
هەناسەکانم لەکۆڵانەکاندا قەتیس ماون
وەک هەوا، وەک تیشکی بەیانیەک
مۆری من لەهەموو سوچێکدایە.

لەبەردەم ئاوێنەکاندا
دەبم بە دەیان بەش
دانە دانە
ڕوخساری چیرۆکەکانم دەردەکەون
سەیری ڕابردووم دەکەم و
ڕادەوەستم..

هێمنیەکانم لەو جێگایەن
کە خۆم لێی نیم
پێکەنینەکانم هێشتا لەگەروومدا ماون
لەخۆمدا و لەهەموو شوێنێکدا
گلبوومەتەوە
بەدیار خۆمەوە،
ڕادەوەستم..

دەمەوێت خۆم کۆبکەمەوە
بەڵام تۆ لێرەنیت
وەک خەیاڵەکانم،
لەژێر ئاسمانێکی تردا
کەخۆم لێی نیم.

زۆر لەمێژە لەخۆم دەرچووم
هەموو شتێک لەدەرەوەمدا بانگم دەکات
وەک تارماییەک، لەشەوێکی شپرزەدا
تاریکی دایپۆشیوم
تاریکی لەهەموو شوێنێکە.

تۆ لێرەنیت
وەک ئەوەی هیچ شتێک لێرە نەبێت
وەک ئەوەیە من لێرە نەبم
هیچ شتێک ئامادەنیە بۆ سەفەر.

من وەک شاعیرێک
هاوڵاتی جیهانم
وەک شاعیرێک
بەجیهاندا بڵاوبوومەتەوە
بەشبەشم، سەراپام ڕەنگە ونبوەکانی دونیایە
وشەیەکی پەرتم.

کەبیر لەتۆ دەکەمەوە
بیر لەهەموو شوێنێک و
بیر لە هەموو پارچەکانم دەکەمەوە
ڕادەوەستم
سەیری تەواوی ئەم شارە دەکەم
خۆمان لەهەموو جێگایەکیدا دەبینم.

ماوەیەکی زۆرە
خۆم بۆ سەفەرێکی درێژ ئامادە کردووە
بەڵام بیرەوەریەکانم
شوێنپەنجەکانم
چرکەکانی تەمەنم
لەجانتای ئەم سەفەرەدا بۆ کۆناکرێتەوە
لەبەردەم بڵێسەی جانتاکەدا
ڕادەوەستم..

هەموو شتێک لەمندا
بەرلەخۆم کۆچیان کرد
هیچ شتێک لێرە بۆ کۆکردنەوە نەماوەتەوە
بەدیار خۆمەوە کەلێرە نیە
وەک هەناسەیەک
وەک میلی کاتژمێرێک
ڕادەوەستم..

بابان ئیبڕاهیم

حکومەتی نەتانیاهۆ ئاهەنگ دەگێڕێت بۆ سەرکەوتنە سەربازییەکانی و نانی بەیانی بە تیرۆرکردنی خۆڕاگەیاندنی عەلی خامنەیی و چەند بەرپرسێکی باڵای ئێران لە تاران دەگێڕێت. ئیفی دێفرین، وتەبێژی سوپای ئێران لە وتارێکدا کە لە تەلەفزیۆنی ئیسرائیل پەخشکرا، ڕایگەیاند: لەم ئۆپەراسیۆنەدا نزیکەی نیوەی کۆگای مووشەکیی ڕێژیمی ئێرانمان لەناوبرد و ڕێگریمان لە بەرهەمهێنانی لانیکەم ١٥٠٠ مووشەکی زیادە کرد. ماوەیەکی کەم پێش ئەوە ئیسرائیل کاتز، وەزیری بەرگری ئێران پێشبینی کردبوو کە هێرشەکان بۆ سەر ئێران “هەرکاتێک پێویست بێت بەردەوام دەبن” و “پێش گەیشتن بە ئامانجەکان” ناوەستن. ئیتر ئامانجی ئیسرائیل ڕاگرتنی تەماحە ئەتۆمییەکانی تاران نییە (کە هەمیشە باسی بەکارهێنانی مەدەنیی کردووە نەک سەربازی) و بەرهەمهێنانی مووشەکی بالیستیک. ئەولەویەتەکانی “گۆڕینی ڕژێم”ە.
سەرۆک وەزیرانی ئێران ناتانیاهۆ- کە ئەمڕۆ بە زمانی فارسی و بە کەڵک وەرگرتن لە ئای ئای قسەی بۆ ئێرانییەکان کرد- پێی وایە بە بۆردومانکردنی نەک تەنیا شوێنە سەربازییەکان بەڵکو ناوەندی شاری تاران و فڕۆکەخانە و مۆڵەکانی بازرگانی و کوشتنی خەڵکی سڤیل، گەلی ئێران هەڵدەستن و کۆماری ئیسلامی دەڕوخێنن و دواجاریش سوپاسی ئیسرائیل و ئەمریکا دەکەن. سەرکردایەتی سیاسی و سەربازی لە پشتیەوەیە. ڕۆژنامەی تایمز ئۆف ئیسرائیل ئەمڕۆ لە ڕاپۆرتێکدا بڵاویکردەوە کە لە میانەی دیدارێکی نێوان وەزیر کاتز و سەرۆک ئەرکانی سوپای ئیسرائیل عیال زەمیر، سەرکردەکانی سوپا و بەرپرسانی بەرگری، هەڵسەنگاندنی بۆ کراوە کە کوشتنی خامنەیی “نوێنەرایەتی وەرچەرخانێکی یەکلاکەرەوە دەکات”. کاتز وتی: هیوادارین ئەم چالاکییە (بۆردومانەکە) ببێتە هۆی ئەو ئەنجامەی کە ئێمە ئاواتەخوازین: گەلی ئێران سەرکەوتوو بێت لە لابردنی ئەم ڕژێمە بۆ خۆیان، بۆ ئێمە و بۆ هەموو جیهان.
ئەم هەڵسەنگاندنە تەنیا بەشێکی هاوبەشی چەند شرۆڤەکارێکی ئیسرائیلییە: ڕۆیشتنی خامنەیی، تا گوماناویتر ڕوونی بکەنەوە، لە ڕوانگەی ڕەمزی و میدیاییەوە گرنگە، بەڵام نابێتە هۆی ڕووخانی کۆماری ئیسلامی کە لە هەموو ئاستێکدا بە باشی ڕێکخراوە و ملیۆنان هاووڵاتیی ئێرانی لە لای خۆیەوە هەیە، نەک تەنیا سپای پاسداران و میلیشیای بەسیج.
ئەو هەڵسەنگاندنەی ئیسرائیل کە ئێران لەسەر ئەژنۆیە، لە ڕووی سەربازییەوە لەگەڵ واقیعی شەوی ڕابردوو و چەند کاتژمێری ڕابردوودا بەریەککەوتنی هەیە، کە هێرشەکانی دژ بە ئیسرائیل و لە سەرانسەری ناوچەی کەنداودا بەخۆیەوە بینیوە، کە سوپای ئێران بەردەوام هێرش دەکاتە سەر بنکە و دامەزراوە سەربازییەکانی ئەمریکا، لە کوردستانی عێراقەوە تا عومان. زۆرترین ئامانجی وڵات بەحرەینە کە شوێنی بەلەمی پێنجەمی ئەمریکایە. لە ئیسرائیل و قودس بەردەوام ئاگادارکەرەوەی زەنگی ئاگادارکردنەوە لێدەدرێت بەهۆی ئەو مووشەک و فڕۆکە بێفڕۆکەوانانەی کە لە تارانەوە هەڵدەدرێن. سوپای پاسدارانی ئێران ستراتیژێک جێبەجێ دەکات کە دانیشتووانی ئیسرائیل لەژێر فشاری بەردەوامدا دەهێڵێتەوە و لە هەمان کاتدا بەرگری ئاسمانی وڵاتەکە تێوەگلاون. هەر سی خولەک جارێک یەک مووشەک یان فڕۆکەی بێفڕۆکەوان هەڵدەدات و ئیسرائیلییەکان ناچار دەکات لە پەناگەدا بمێننەوە و هێزە چەکدارەکان چەندین ڕێگری بۆ یەک ئامانج بەکاربهێنن. تاران پێشبینی دەکات ئەمە بە خێرایی کۆگاکانی تەقەمەنی و موشەکی ڕێگریکەرەکانی تەواو بکات. ئەمە کێشەیەکی کۆنکرێتییە کە هەندێک لە ژەنەڕاڵەکانی ئەمریکا لە سەردەمی دۆناڵد ترەمپدا چارەسەریان کردووە.
هەروەها ئەو هێرشەی سەرلەبەیانی دوێنێ دەستیپێکرد، دەستیکردووە بە گیان لەدەستدانی خەڵکی ئیسرائیل. پاشنیوەڕۆی ئەمڕۆ، لانیکەم هەشت هاوڵاتی ئیسرائیلی بەهۆی مووشەکێکەوە کە بەیت شەمێش کەوتە خوارەوە، کوژران. لە ئەنجامی ئەو کاریگەرییەدا 20 کەسی دیکە برینداربوون و باری تەندروستی دوو کەسیان سەختە. شەوی ڕابردوو، ژنێک لە تەلئەبیب کوژرا، هەروەها بە مووشەکێک کوژرا. چل باڵەخانە زیانیان بەرکەوتووە یان وێران بوون، ٢٠٠ کەسیش چۆڵکراون. ئەو شوێنانەی لێیان کەوتووە هەمیشە ئاشکرا ناکرێن، چونکە دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل کارەساتی میدیایییان بەسەر ئەنجامی هێرشەکانی ئێراندا سەپاندووە. سوپای عێراق هۆشداری دایە ڕای گشتی و ڕۆژنامەنووسانی ناوخۆیی و بیانی لە بڵاوکردنەوەی ڤیدیۆی قوربانییەکان یان ئاشکراکردنی شوێنی ئەو شوێنانەی کە بە ئامانج گیراون.

شورش عزیز سورمێ

ساڵانی کۆتایی سەدەی بیست، بەتایبەتی لە نەوەدەکاندا لە هەموو جیهان، ئیسلامی سیاسی بە هەموو فۆرمەکانییەوە (جیهادی و ناجیهادی) بەرەو لووتکە دەڕۆیشتن و هەژموونیان لە زۆربەی وڵاتاندا پەیدا کردبوو. هەر بۆ نموونە لە هەرێمی کوردستان، کەم مزگەوت هەبوو گرووپ و خەڵکانێکی تێدا نەبێت، ڕۆژانە و شەوانە وانەیان تێدا دەخوێند و کۆبوونەوەیان دەکرد. هەر مزگەوتێکیش ئەمیرێکی هەبوو. دوای یانزە سیپتێمبەری ٢٠١١ ئیسلامی سیاسی و تیرۆر بە تەواوی هەژموونی پەیدا کرد، بەتایبەتی گرووپە جیهادییەکانی وەک: ئەنسارولئیسلام، جوندولئیسلام و قاعیدە و ئەنسارولسوننە… تاد. دوای بەهاری عەرەبیش ئیسلامی سیاسی بەتایبەتی ئیخوان موسلیمین دەرفەتێکی زێڕینیان دۆزییەوە و توانیان خۆیان بگەیەننە دەسەڵات. کەواتە هەر کەسێک، توێژەرێک سەیری ڕێڕەوی هاتن و گەشەکردنی ئیسلامی سیاسی بکات، جا چ ئەوانەی سەردەمانێک خۆیان بە میانڕەو داناوە، یان توندڕەوترینیان وەک ئەلقاعیدە و داعش و بزووتنەوە سەلەفییەکان بۆی دەردەکەوێت لە ماوەی چارەگی کۆتایی سەدەی بیست، ئەم ڕەوت و بزووتنەوانە بە قۆناغی هەڵکشان و داکشانی زۆردا تێپەڕیون. بۆیەیش ئەوانیش، مەبەستمان گرووپە ئیسلامییەکانە، لەوە تێگەیشتن لە سەدەی بیست و یەک باریان لارە و دەبێت خۆیان بگۆڕن.
بۆ تێگەیشتن لە هۆکاری خێرای سەرهەڵدان و داڕمانی گرووپە ئیسلامییە سیاسییەکان، بەتایبەتی ئیخوان، کە لە زۆرێک لە وڵاتان وەک گرووپی تیرۆریست ناسراون، توێژەری بەناوبانگی فرەنسی جیل کیپیل Gilles Kepel لە کتێبی (جیهاد… سەرهەڵدان و داکەوتنی ئیسلامی سیاسی) زۆر بە وردی لەبارەی پەیدابوون و سەرهەڵدانی گرووپە ئیسلامییە سیاسییەکان لە ڕۆژئاوا و وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامی باس دەکات. یەکێک لە هۆکارە زۆر سەرەکییەکان بۆ شکستی دیاردەی بیرۆکە ناسیونالیستەکان دەیگەڕێنێتەوە. بە بڕوای ئەو هەموو گرووپە ئیسلامییە سیاسییەکان لەسەر پاشماوە و نەمانی ناسیونالیزم پەیدابوونە، خەڵکانی تریش کاتێک سەیر دەکەن ئیسلامی سیاسی وردە وردە جەماوەر پەیدا دەکات، بیرۆکەکانی ئەوانیش پەراوێز دەخرێت، خەیاڵیان کرد، ڕەنگە ئەم ڕەوتانە بەرەو جەماوەریان ببات. بۆیەیش جۆرێک لە پاڵپشتییان کردن. ئەمەیش وای لە نووسەرێکی وەک گراهام فۆلەر، کە جێگری سەرۆکی ئەنجوومەنی هەواڵگری نیشتمانی ئەمریکا بوو لە کتێبەکەیدا بەناوی (داهاتووی ئیسلامی سیاسی) پرسیارێکی گرنگ بورووژێنێت: ئایا دیاردەی ئیسلامی سیاسی، تەنیا قۆناغێکی ڕاگوزەرییە، یان سەرەتای گۆڕانکارییەکی ڕاستەقینەیە لە جیهانی ئیسلامیدا؟ چونکە تێکەڵکردنی ئایین و سیاسەت دوو بواری زۆر گرنگی ژیانی مرۆڤن، کە لە ڕێیەوە مرۆڤ بەرژەوەندییەکانی خۆی بەدی دەهێنێت. ئەمەیش وایکردووە نە ئایین بتوانێت چاوپۆشی لە سیاسەت وەک هێزێک بکات، نە سیاسەتیش هێزی سیاسەت وەلاوە بنێت. هەرچەندە فۆلەر بڕوای وایە پەرەسەندنی پەیوەندی نێوان سیاسەت و جیهانی ئیسلامی هاوچەرخ وەک وەڵامدانەوەیەکە بۆ هۆکارە ناوخۆی و دەرەکییەکان، جیاواز لە میراتی کۆڵۆنیالیزم، شتی عەلمانییەکان بۆ هێنانەدی ئازادی و خۆشگوزەرانی لە وڵاتە ئیسلامییەکان. بە قسەی فۆلەر جیهادی ئیسلامی دژ بە یەکێتیی سۆڤیەت لە ئەفغانستان، یەکەم شکستپێهێنانی زلهێزێکی جیهان بوو لەسەر دەستی ئیسلامی سیاسی، ئەمە کاریگەری گەورەی لەسەر هزر و ئایدیۆلۆژیای کادیری گرووپە ئیسلامییەکان هەبوو. هەروەها گورووپە جیهادییەکان پەنایان بۆ میدیا و تەکنەلۆجیا برد بۆ ئەوەی بیرۆکەکانی خۆیان بڵاو بکەنەوە، لەمەشدا تا ڕادەیەکی زۆر سەرکەتوو بوون.
دوای ئەوەی خەڵک هەموو ئامراز و شێوازەکانی ئیسلامی سیاسی بۆ گەیشتن بە دەسەڵات دیت، ئەوا ئێستا ئیسلامی سیاسی تا ڕادەیەک تووشی قەیران بووە. ئەوەیش دوای ئەوەی خەڵک داعشی بینی. داعش ڕووە ڕاستەقینەکەی ئیسلامی سیاسی بوو، بەتایبەت لە ڕێگەی توندوتیژییەوە مەودایەکی زۆری شار و گوندیان لە عێراق و سووریا داگیر کرد، خەڵکانێکی زۆریان کوشت. ڕێکخراوێکی وەک ئیخوان موسلیمین لە میسر و زۆربەی وڵاتانی عەرەبی قەدەغەکرا و وەک ڕێکخراوێکی تیرۆرستی ناسێندرا. هەروەها زووتنەوەی نەهزەی توونسیش بە هەمان شێوە لە ناوخۆ و دەرەوە پێگەی خۆی لە دەست داوە. هەڵبژاردنەکانی ئەم دواییەی کوردستانیش ئەوەی سەلماند، کە حیزبە ئیسلامییەکان چەندە لە پاشەکشن، بە تایبەتی ئەگەر کوردی کۆمەڵی دادگەری و یەکگرتووی ئیسلامی بە هەڵبژاردنەکانی پێشووتر بەراورد بکەین. ئەمەیش بۆ ئەوە دگەڕێتەوە، کە نوخبە و خەڵکانی ڕۆشنبیر لە بە ئیسلامیکردنی کۆمەڵگە نیگەران بوون و بێ ئومێد بوون. هاوکات خەڵک لەوە تێگەیشت ڕەنگە ئەم بە ئیسلامیکردنە کاریگەری لەسەر ناسنامەی نەتەوەیی و کولتووری و کۆمەڵایەتی هەبێت. بەتایبەتی لە کوردستان، کە چەندین نەتەوە و ئایین و ئایینزای دیکەی تێدا دەژین، ئەوانیش لەو بە ئیسلامیکردنە نیگەران بوون.

ئەیوب ئەحمەد قادر

حەقە عەلی خامنەیی وەک یەکەم دیکتاتۆری مێژوو کە لەیەکەم ساتی جەنگ کوژرابێت ناوی بچێتە کتێبی گینسەوە،
کاتی خۆی کە چاوشارکێمان دەکرد چارەکێ بیست دەقەیەک لەم کون و لەو کون خۆمان ئەشاردەوە جا ئەیاندۆزینەوە کە چی خامنەیی رێک ئەڵەی لەسەربان خەریکی جل هەڵخستن بووە وا یەکسەر پێکراوە و کووژراوە!
ئەمە سەرئەنجامی درووشمی ناوبەتاڵ و نەخوێندنەوەی پێشهاتەکان و نغرۆبوونە لەناو وەهمی سێبەری خودا بوون لەسەر زەوی و نوێنەری ئیمام زەمام بوونە.
نزیکەی پەنجا ساڵی تەواو دروشمی مەرگ بۆ جیهانی بەرز کردەوە کەچی لە کۆتاییدا بە چرکەیەک مەرگ ئیخەی گرت و تەنانەت دەرفەتی ئەوەشی پێنەدرا هەر بۆ تامی دەم وەک چاوشارکێکەی ئێمە چارەکێ بیست دەقەیەک خۆی بشارێتەوە!
هەرچەند سەر ئەبەم و سەر ئەهێنم لە نێوان ئیسمائیل قائانی فەرماندەی سوپای قودس و محەمەد باقر قالیباف سەرۆکی پەرلەمان و عەلی ئەردەشێری لاریجانی سەرۆکی ئەنجوومەنی باڵای ئاسایشی نەتەوەیی ئێران یەکێکیان رۆڵی عیزەت دوورییەکەی عیراقی دوای ڕووخاندنی دەسەڵاتەکەی سەدام حسێن و حزبی بەعس و یەهوزای ئەسخەریوتی سەردەمی عیسای مەسیح دەبینن.

شوان عەباس بەدری

1
دڵتان ڕاخەن،
خۆشەویستی ئەستێرەیەکی دوورە دەست نییە
ڕاستگۆیی باڵندەیەکی ماڵییە
حەز ناکەم دڵتان بە تاریکی بمێنێتەوە
حەز ناکەم نێو لەپتان چۆڵ بێت
ئاخر کێ تۆوی پلاستیکی چاندووە و سێبەری چنیوەتەوە
کێ دڕکی لاواندۆتەوە و
لاولاو بە بەژنی ژیانیدا هەڵگەڕاوە
کێ چەند ڕوخسارێکی پۆشیووە و
هەیوانی جوانیی ناسیووە!

2
هەندێک نهێنییم هەیە
دەمەوێت، لە باخەڵی چەند ڕستەیەکدا بیانشارمەوە
نامەوێ کەس بزانێت چەند کۆترم هەیە
ئۆتومبێلەکەم لە دایکبووی ساڵی چەندە
منداڵەکانم ناویان چییە
ڕۆژی چەند جار دەچمە بەر ئاوێنە
نامەوێ کەس بزانێ تەنیاییم چەند گیرفانی هەیە
لە هەر گیرفانێکیدا چەند دەنک شادی هەیە
شوێنە بڵندەکان باش نین
من شادییەکانی خۆم نابەمە شوێنە بڵندەکان
سادەیی ڕێگەیەکە دەتباتەوە سەر پیسایی گوفەکەکان
ناهێڵم هیچ دەنکە شادییەکم بکەوێتە تەڵەی چاوە نەخۆشەکان
سادەیی کراسێکە بەبەر ئەم زەمەنە ناکات
سادەیی بۆ ڕۆژگارێک باش بوو
درەختەکان یەک ڕوویان هەبوو
مرۆڤەکان لە دوورەوە
دڵیان وەک پارچەیەک کریستاڵ دەبریسکایەوە

3
پێم ناخۆشە مێروولەیەک درەنگ بگاتە ماڵەوە و
تاریکیی بەسەردابێت
پێم خۆش نییە حەماڵێک
دڵی وەک عەرەبانەکەی وەرگەڕێت و
خەونەکانی بەگۆڕێ وەربن
بۆچی باشم
ئەگەر پەنجەکانم وەک چرا دانەگیرسێنم
ئەگەر بەردەکان فڕێ نەدەمە
ئەوبەری ئاوەدانی

4
بەم پەڵە ڕەشانەوە
نوێژەکانت ناگەنە ئاسمان
خۆت بدەرە بەر بارانی پەیڤەکانم
دڵت بەهەڵمی هەناسە سپییەکانی بەفر بشۆ
ئەوین دەستێکی خاوێنە
گوێ لە هیچ ترپەیەکی ڕەش ناگرێ

لای بەشێک لە کوردستانیان ئەو ئاڵنگاریانەی ڕووبەڕووی ستاتۆی باکور و ڕۆژهەڵاتی سوریا بوونەوە بەهۆی چیەتی چەمکی برایەتی گەلانەوە بوو کە بووە هۆی کەڵکئاوەژۆی گرووپ و خێڵە عەرەبیەکان و هەڵگەڕانەوەیان. لای خێڵە عەرەبەکانی ڕەقە و دێرەزووریش کە بوونیادێکی کۆمەڵایەتی ئەبستراکت و دواکەوتوویان هەیە، بوونی ئەنجومەنە مەدەنیە عەرەبیەکانی ئەو ناوچانە شتێکی کارتۆنی بوون و بڕیار لە دەستی سەرانی کوردی حەسەکە-قەندیلدابوو. سا لە ڕاستیدا هەردوو بۆچوونەکە ڕواڵەتی و کورتبینانەیە و ناتوانێت وەڵامدەری ئەو پرسە بێت. لە ڕاستیدا ئەو ئاڵنگاری و پاشەکشانە بەهۆی ناوەڕۆکی ئەو پڕۆژەیەوە نەبوو کە خۆی لە برایەتی گەلاندا مانەفێست دەکرد، چونکە هەر لە بنەڕەتەوە کورد دەبوو لەژێر باندۆری بانگەشەیەکی تاکتیکیدا حوکمی ئەو ناوچانە بکات کە خۆی لە بانگەشەی برایەتیدا دەبینێتەوە. بە تایبەت کە سیستمی جیهانی بە هیچ جۆرێ ڕێگە نادات کە کورد لەژێر بەیداخی ناسیۆنالیستیدا بێتە مەیدان و خەبات بکات، چونکە ئەو سیستمە لای وایە کە ناوچەکانی کوردستان بە تەنها کوردیان تێدا ناژی و ئەوە سەردەکێشێت بۆ ئاڵۆزی و پشێوی کە زەرەری گەورە لە کۆی سیستمەکە دەدات، لێرەدا شوێنی نییە زیاتر لەم بابەتە بدوێین. سا پرسی ئەو ئاڵەنگاریانەی کە ڕووبەڕووی ستاتۆی بارۆس بووەوە خۆی لە چەندین هۆکار و ئەنگێزەدا دەبینێتەوە کە ئەمانەن:.

یەکەم: هۆزە عەرەبەکانی ئەو ناوچانە هەستیان دەکرد پەراوێز خراون و ناوچەکانیان وەکو پێویست ئاوڕیان لێنادرێتەوە و داهاتی نەوتی ئەو ناوچانە بۆ خودی ئەو ناوچانە خەرج ناکرێن. ئەگەرچی ئەو ناوچانە دەوڵەمەندنترین ناوچەی نەوتین، سا لە دێر زەمانەوە و لە سەردەمی ڕژێمە یەک لە دوای یەکەکاندا تامپۆیەکی جێهێڵراون و لە سەرەتاترین خزمەتگوزاریەکان بێبەشن، ئەو ماوەیەش کە کورد باڵادەست بوو تێیاندا، ئەمریکا بەشێکی بەرچاوی نەوتەکەی دەبرد، لە چوارچێوەی قەرەبووکردنەوەی ئەو تێچوانەی کە بۆ شەڕی داعش و لاوازکردنی ڕژێمی سوریا خەرجی کردبوو، ئەوەشی بۆ بارۆس دەگەڕایەوە زیاتر لە بواری سەربازی و تونێل لێداندا خەرج دەدرا.

دووەم: سیستەمی پەروەردەی مۆدێڕن و گۆڕینی پرۆگرامەکانی خوێندن بەپێی مێتۆدەکانی “نەتەوەی دیموکراتیک” لای زۆرێک لە هۆزە پارێزگارەکان وەک هەوڵێک بۆ سڕینەوەی ناسنامەی عەرەبی و ئیسلامی بینراوە. لەلایەکی ترەوە هەرچەندە دروشمی “پێکەوەژیانی ئاشتیانەی گەلان” زۆر جوان بوو، بەڵام جێبەجێکردنی لەسەر ئەرزێکی واقیعی کە ساڵانێکی زۆرە بە بیری نەتەوەیی و ئایینی توندڕەو پەروەردە کراوە، کارێکی ئاسان نەبوو. گونجاندنی سیستەمێکی مۆدێرن و پێشکەوتنخواز لەگەڵ پێکهاتە عەشایەری و کۆنەپارێزەکان لە هەندێک ناوچەدا، جۆرێک لە لێکتێنەگەیشتنی دروست کرد. ئەم ئایدۆلۆژیایە بۆ کۆمەڵگەیەکی خێڵەکی وەک دێرەزوور و ڕەقە نامۆ بوو”. هۆزەکان لەسەر بنەمای ئینتیمای خوێن و سەرۆکایەتی کلاسیکی ڕاهاتوون، نەک کۆمۆن و ئەنجومەنی دیموکراتیک. هەسەدە دەیویست مۆدێلێکی “ئایدیالیستی و مرۆیی” لە ناوچەیەکی “ماکیاڤێلیستی و جەنگەڵیدا” جێبەجێ بکات. لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کاتێک تۆ باس لە مافی ژن و دیموکراسیی ڕاستەقینە دەکەیت، تەنها ڕووبەڕووی دەوڵەتەکان نابیتەوە، بەڵکو ڕووبەڕووی سیستەمێکی کۆنی چەند هەزار ساڵەش دەبیتەوە. عەشیرەتەکان دەترسان لەوەی کچان و ژنانیان وەک ناوچە کوردیەکان ئازادانە بەشداری ژیانی گشتی بکەن و بەوە بوونیادی عەشیرەتگەرایی تێکبچێت کە هەزاران ساڵە هۆکاری مانەوەیانە لە دەوریدا، بۆیە هەر لە سەرەتاوە مووی لەشیان بەم پرانسیپانە گرژ ببوو.

سێیەم: ناچاری سەپاندنی کەشی سەربازی، لەناوچەکانی ڕەقە و دێرەزووردا، بەهۆی زاڵێتی کەلتووری خێڵەکی و یاخێتیەوە. هەسەدە ناچاربوو بە چڕی کەشی سەربازی بچەسپێنێت، چونکە ئەو ناوچانە هەمیشە وەک بۆمبی تەوقیتکراو وابوون و ئەگەری تەقینەوەیان هەبوو، چونکە بوونیادی کۆمەڵایەتی ئەو ناوچانە بە ڕادەیەک خێڵەکیانەیە کە لە هیچ کوێی دنیادا وێنەی نییە. خێڵ هەمیشە جێی دەسەڵاتی گرتووەتەوە، پێکدادانەکانی ساڵانی ٢٠٢٢- ٢٠٢٣ و خۆپیشاندانەکان و تەراتێنی دەزگا هەواڵگریەکانی ناوچەکە، دۆخی ئەو ناوچانەی بە ناجێگیری هێشتبووەوە، بە تایبەت کاتێک هەسەدە ئەحمەد خەبیل ناسراو بە “ئەبوو خەولە”ی سەرۆکی ئەنجومەنی سەربازی دێرەزوری دەستگیرکرد، عەشیرەتە عەرەبەکان ئەوەیان وەک لێدان لە شکۆی ئەوان بینی و ئەوە بووە هۆی ڕاپەڕین و چەخماخەی پێکدادانی چڕ و پڕ کە تا ئەم دواییانەش خۆش نەبووەوە و هەزاران ماڵ ئاوارە بوون.

چوارەم: ڕۆڵی وڵاتانی ناوچەکە و گەمەی دەزگا هەواڵگریەکانیان: عەشیرەتە عەرەبەکانی ڕەقە و دێرەزور بنکە و پێگەی خزمایەتیان لە دیمەشق و زۆر جێگەی تری وڵاتانی عەرەبیدا هەن، بەهۆی ژن و ژنخوازییەوە. بۆیە پێش ڕووخانی ئەسەد، ئێران و ڕژێمی ئەسەد ئەو هۆزانەیان هان دەدا کە هەوڵ بدەن ئەمریکا لەناوچەکانیان دەرپەڕێنن، یاخود بەلایەنی کەمەوە ببنە سەرچاوەی هەراسانی بۆیان، لەو پێناوەدا هەموو شتێکیان پێشکەش دەکردن.. وەک ئەو یارمەتیانەی پێشکەشی ئیبراهیم هەلفەل و هاوەڵانی دەکرا کە خۆی دەدا لە ملیۆنان دۆلار.

هەرچی ڕۆڵی سعودیە و قەتەرە، چ لە ماوەی پێش ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد و دوای ڕوخانیشیدا کاریگەر بووە. سعودیە خۆی وەک دایکی دنیای عەرەب دەبینێت، بۆیە لە سەرانسەری دنیای عەرەبدا هەمیشە ڕۆڵی خۆی بە شێوەیەکی ئاسۆیی بەگەڕخستووە و چووەتە نێو سیاسەتی ناوخۆی وڵاتانی ناوچەکە، بە تایبەت سوریا. لە پێش ڕووخانی ڕژێمدا دیپلۆماتەکانی لە ڕێی ئەمریکیەکانەوە دەناردە لای هۆزەکان بەتایبەت هۆزەکانی “عەگیدات و شەمرات” و پارەداری دەکردن بۆ ئەوەی ڕێگری لە نفوزی ئێران بگرن لە ناوچەکانیاندا و وەلایان بکڕێتەوە. لە دوای ڕووخانی ئەسەدیش دیسان بە هاوبەشی لەگەڵ قەتەر و تورکیادا رۆڵی کاریگەری هەبووە، چونکە سعودیە وایدەبینێت سیاسەتی کوردی دەبێتە هۆی داماڵینی ناوچە عەرەبیەکان لە ڕەمزە ئییسلامی و عەرەبیەکان و کورداندنی ئەو ناوچانە. هەرچی قەتەریشە بە هەمان ئامانج سەدان ملیۆن دۆلاری خستووەتە بەردەم هۆزە عەرەبەکانی ناوچەکە بۆ ئەوەی بتوانێت هەم بە گژ پڕۆژەی کوردیدا بچێتەوە، هەمیش ڕێڕەوی سوتەمەنی خۆی قایم بکات و درێژیکاتەوە بەرەو تورکیا و لە تورکیاوە بەرەو ئەوروپا.

پێنجەم: ڕۆڵی ئەمریکا. ئەمریکا بەشێوەی فرەکارت و فرەئامانج لە گۆڕەپانەکەدا گەمەی خۆی دەکات و کردووە، لەلایەک پێویستی بە هاوئاهەنگی کورد بوو لە سەردەمی داعشدا و بۆ ئەوەی لە ڕێی ئەوانەوە نفوزی خۆی بسەپێنێت و کوردیش بکات بە کارتێکی کاریگەر بەدەست خۆیەوە. لەلایەکی دیش نەیدەویست کە کورد بە ئەندازەیەک پەل بهاوێت و گەورە ببێت کە جڵەوی لەدەستی دەرچێت بۆیە لاری نەبوو لەو ئاڵنگاریانەی تورکیا و قەتەر و سعودیە ڕووبەڕووی کوردیان دەکردەوە بە تایبەت سەردەمی ئیدارەی بازرگانە بێمۆڕاڵەکە “ترامپ” و نێردەکەی “ تۆم باراک”.بە تایبەتی لەم دوایانەدا و لە پرسی ڕێکەوتنی پاریسدا، ئەو ئاسانکاریانەی تورکیا-سعودیە-قەتەر بۆ ئیسرائیلی کوڕی ئەمریکایان کرد و باشووری سوریایان پێشکەش کرد، وایکرد ئەمریکا نەرمی زیاتر بنوێنێت، بە تایبەت کە ئەو هێڵە سوننەیە تا ئێستا هاوئاهەنگ لەگەڵ بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا و نەیاریکردنی دوژمنەکەی ئەمریکا و ئیسرائیل کە ئێرانە هەنگاوی ناوە.
وە ڕەهەندێکی دیکەی ئەم پرسە ئەوەیە ئەگەربێتوو هێڵی سوتەمەنی قەتەری بە سوریادا بگاتە تورکیا و لەوێوە بۆ ئەوروپا، ئەوا دەبێتە هۆی بێبایەخکردنی سوتەمەنی ڕووسیا بۆ ئەوروپا و بەوە ڕووسیا گورزێکی کاریگەر دەخوات. بۆیە ئەم پێناوانە بوونە هۆی ئەوەی ئەمریکا چاوپۆشی لە گەلەکۆمەی سەر کوردان بکات. پێشتریش ئەمریکا ڕێی بە دیپلۆماتکارە قەتەری و سعودییەکان دەدا بە ئاشکرا تەراتێنی ڕەقە و دێرەزور بکەن و پەیوەندی لەگەڵ هۆزە عەرەبەکان قایم بکەن، هەرکاتێکیش هەسەدە ڕێگری لێدەکردن، ئەمریکا پاساوی دەهێنایەوە بەوەی کە باش نییە دژایەتی پڕۆژە ئاسۆییەکانی سعودیە لە ناوچەکە بکەن، بە تایبەت ئەوەی کە بەناوی پڕۆژەی هاوکاری و ئاوەدانکردنەوەوە دەهاتنە ناوچەکە. چونکە ئەمریکا بۆ خۆی نەوتی ئەو ناوچانەی دەبرد و هیچی لێنەدەهێشتەوە، لەو چوارچێوەیەدا لاری نەبوو کە سعودیە و قەتەر ناوچەکە ببوژێننەوە و ڕێگری لە نفوزی ئێرانیش بکەن.

دەستوور بۆ هەرێمی كوردستان وەكو بەشێك لە عێراق لە ڕووی دەستووریەوە نەدەكرا چونكە ئەو سیستمە دەستووریەی كە شێوەی حوكمڕانی لە عێراق دیاریكردبوو لە پاش لكاندنی باشووری كوردستان بە دەوڵەتی عێراق لەسەرەتاوە لەسەر بنەمای سەنترالیزم بووە. هەموو دەستوورەكانی عێراق، بە تایبەتی دەستووری ساڵی 1925 كە یەكەم دەستووری عێراق بووە وەزارەتی كۆلۆنیالی بریتانیا ئامادەی كردبوو، هەروەها ئەو دەستوورە كاتییانەی لە پاش ساڵی 1958 پەسندكرابوون لەسەر ئەو بنەمایە داڕێژرابوون، بەشی هەرە زۆری دەسەڵاتەكان بە دەزگاكانی ناوەند درابوون. لە پاش ڕاپەڕینی بەهاری ساڵی 1991 و كۆچڕەوە مەزنەكەی كە بووە هۆی دامەزراندنی ناوچەیەكی ئارام لە بەشێك لە باشووری كوردستان، ڕژێمی عێراق دەزگاكانی لەو ناوچانە كێشایەوە، بڕیاری سازدانی هەڵبژاردن لەلایەن “بەرەی كوردستانی”یەوە درا تا ئەنجوومەنێكی نیشتمانی/پەرلەمان هەڵبژێردرێ ئەركی سەرەكی دیاریكردنی حكومەتێك بێت بۆ بەڕێوەبردنی كاروبار لەو ناوچەیە. لە 4/10/1992 پەرلەمانی هەرێمی كوردستانی هەڵبژێردرا و سیستمی فیدڕاڵی بۆ پاشەڕۆژی عێراق پەسندكرا، ئەو بڕیارە ڕێگای خۆشكرد بۆ دامەزراندنی قەوارەیەكی سیاسیی دێ فاكتۆ لەو ناوچەیە، حكومەتی هەرێم دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی كاروباری ناوخۆیی و دەسەڵاتی پێوەندیكردن بە دەرەوەی هەرێم هەبوو، لەگەڵ داكۆكیكردن لە سنووری ئەو بەشە ڕزگاركراوەی كوردستان، واتە هەموو دەسەڵاتەكانی دەوڵەتیی. ئەو بڕیارە گرنگەی پەرلەمان دەبوو بڕیارێكی دیكەی بەدوادابێت، كە پەسەندكردنی دەستوور بوو بۆ هەرێمی كوردستان، لەو دەستوورەدا دەسەڵاتەكانی دەزگاكانی هەرێم و ماف و ئەركەكانی هاوڵاتیان بە ڕوونی دیاری بكرێن.
كۆمەڵێك قانوونناسان لە ساڵی 1991 داوای دانانی دەستوورمان دەكرد، هەتا ئەگەر دەستوورێكی كاتیش بێت، چونكە دەستوور سەرچاوەی هەموو قانوونەكانە لەوێدا شێوەی حوكمڕانی و چۆنیەتی دابەشكردنی دەسەڵاتەكان و ڕێكخستنیان دیاری دەكرێت. ئەو داواكارییە پشتگیریی لێدەكرا لەلایەن خەڵكی كوردستان لەناوەوە لە دەرەوەدا.
لە ناوەڕاستی 1992 پڕۆژەی دەستوورێكم بەزمانی عەرەبی بۆ هەرێمی كوردستان ئامادەكرد، سەرەتا بە ئۆفسێت لە چاپخانەی زانكۆی سەلاحەدین چاپكرا، پاشان لەو چاپخانەیە 500 دانەی لێ چاپكرایەوە بە هاوكاری د. فازل قەفتان، مامۆستا و بەڕێوەبەری ئەو چاپخانەیە. پڕۆژەكە دابەشكرا بەسەر ئەندامانی پەرلەمان و هەموو لایەنە سیاسیەكان و میدیا و كۆمەڵێك لە قانوونناسانی كوردستان، بە ئومێدی ئەوەی ڕِاوسەرنجی خۆیان دەربڕن. بۆچوونی بەشێك لە قانوونناسان پڕۆژەكەی دەوڵەمەندتركرد، پاشان خرایە بەردەست دەزگایەكی قانوونی فەرمی كە ئەندام بووم تێیدا بەناوی دەستەی قانوونی باڵا. پاش لێكۆڵینەوەیەكی ورد ئەو دەستە قانوونییە پڕۆژەكەی پەسندكرد بە فەرمی ناردی بۆ حكومەت و پەرلەمانی هەرێمی كوردستان، بە ئومێدی تەماشاكردنی لەلایەن پەرلەمانەوە.
لە ڕووی سیاسیەوە باری سیاسی لە عێراق و ناوچەكە لەودەمە ئاڵۆزبوو، هێزەكانی ڕژێم ئابڵوقەی سەربازی و ئابوورییان لەسەر ناوچەی ژێردەسەڵاتی كورد دانابوو هەڕەشەی داگیركردنەوەیان دەكرد. ئەمریكا و بریتانیا كە فڕۆكە جەنگیەكانیان لە توركیاوە ئاگادارییان لە ئاسمانی ناوچەكە دەكرد لە ئەگەری دەستدرێژیكردنی ڕژێم، پشتگیرییان لە دامەزراندنی قەوارەێكی سییاسی بۆ كورد نەدەكرد. وەزیرانی دەرەوەی دەوڵەتانی ناوچەكە ناوناوە كۆدەبوونەوە بۆ خنكاندنی ئەو كۆرپە ساوایە لە باشووری كوردستان. ئەو هۆیە دەرەكییانە و چەند هۆیەكی ناوەكی پەیوەندییان بە ناكۆكی نێوان هەردوو حیزبی دەسەڵاتدارەوە هەبوو بوونە هۆی دواخستنی پەسەندكردنی ئەو پڕۆژە دەستوورە، بەڵام لەو ماوەدا ژمارەیەكی زۆر لە ڕِووناكبیران لە كوردستان و دەرەوە بە بەردەوامی داوای دانانی دەستووریان دەكرد بۆ ئەو بەشەی كوردستان.
پاش ڕووخانی ڕژێم لە نیسانی ساڵی 2003، قانوونی كاتی بەڕێوەبردنی دەوڵەتی عێراق TAL كە لە ساڵی 2004 ئەنجومەنی حوكم لە عێراق پەسندی كرد و وەكو دەستوورێكی كاتیی تەماشادەكرا، ئەو پڕۆژە دەستوورەی كوردستان كە لە مانگی تشرینی دووەمی 2002 پەسندكرابوو وەكو (پڕۆژە)، دەبوو جارێكی تر تەماشا بكرێتەوە تا بەندەكانی لەگەڵ بارودۆخی تازەی عێراق بگونجێن. لە یاداشتنامەیەكدا پاش گەڕانەوەم بۆ كوردستان لە مانگی ئەیلولی 2003 پێشكەشم كردبوو بە سەرۆكایەتیی پەرلەمان و حكومەت و لایەنە سیاسییەكانی كوردستان، پێشنیازم كردبوو جارێكی دی بەو پڕۆژەدا بچینەوە. بە پشتگیری كاك نێچیروان بارزانی، كە ئەودەمە سەرۆكی حكومەت بوو لە هەولێر، لە مانگی تشرینی یەكەمی 2003 كۆبوونەوەیەك ڕێكخرا، ئەندامانی لیژنەی قانوونی لە پەرلەمانی كوردستان و سكرتێری پەرلەمان ئامادەی ئەو كۆبوونەوە بوون، كە بڕیاردرا جارێكی دی پێداچوونەوە بە بەندەكانی ئەو پڕۆژەی پێشتر ئامادەكرابوو بكرێتەوە. لەپاش چەندین كۆبوونەوە لە بارەگای لیژنەی قانوونی لە پەرلەمان، سەرەڕای ئەوەی سكرتێری پەرلەمان نەیدەویست دەستكاریی لە پڕۆژە كۆنەكە بكرێت، لە 22ی كانوونی یەكەمی ساڵی 2003 پڕۆژەیەكی نوێ ئامادەكرا و خرایە بەردەست سەرۆكایەتی پەرلەمان، بەڵام بەداخەوە هیچ بڕیارێكی لەسەر نەدرا، وەكو پڕۆژە مایەوە لە ئەرشیفی پەرلەماندا.
قانوونی كاتی بەڕێوەبردنی دەولەتی عێراق TAL لە ماددەی 53 دا سیستمی فیدراڵی بۆ عێراق پەسندكردبوو و دانیشی بە هەرێمی كوردستاندا نابوو لە چوارچێوەی ئەو سنوورە ئیداریەی لە 19ی ئاداری 2003 لە ژێردەسەڵاتی حكومەتی هەرێم بوو. لە بەندی 54ی هەمان ئەو قانوونەدا دان بەو دامەزراوانەدا نرابوو كە پێشتر هەبوون، بۆیە پەرلەمانی هەرێم وەكو دەزگای قانووندانەر دەیتوانی دەستكاری لە قانوونەكانی هەرێم بكات تا ئەو ڕۆژەی دەستوورێكی هەمیشەیی بۆ عێراق پەسنددەكرا. پەرلەمانی كوردستان لەو ماوەدا چەند قانوونێكی تازەی پەسندكردبوو و دەستكاریشی لە چەند قانوونێكی تر كردبوو دەزگاكانی هەرێم جێبەجێیان دەكردن. قانوونی كاتی بەڕێوەبردنی دەوڵەتی عێراق چەند مەرجێكی دانابوو كە دەبوو پەرلەمانی هەرێمی كوردستان ڕەچاویان بكات، لە بەندی 25 و پەرەگرافی (د)ی بەندی 43ی ئەو قانوونە دیاری كرابوون. ئەو دوو بەندە تایبەت بوون بە دەسەڵاتی حكومەتی ناوەند لە بوواری سیاسەتی دەرەوە و داكۆكیكردن لە عێراق و دامەزراندنی هێزی چەكدار. بەپێی ئەو دوو بەندە، دەسەڵاتی داڕشتنی سیاسەتی گشتیی دارایی و دەركردنی دراو، لەگەڵ ڕێكخستنی گومرك و بازرگانی دەرەوە بە حكومەتی ناوەند درابوون. دانانی بودجەی گشتی بۆ عێراق و كاروباری بانكی ناوەندی و ڕێكخستنی (مەقاییس و ئەوزان) لە دەسەڵاتی حكومەتی ناوەند بوون. هەرچەندە موڵكداریەتی سامانی سروشتی بە هەرێمەكان درابوو، بەڵام دەرهێنانیانی دەبوو بە هاوكاری و سەرپەرشتیكردنی دەزگاكانی حكومەتی ناوەند بكرێن. كاروباری پەیوندیدار بە دەوڵەتنامە/جنسیە و بێگانە و پەناهەندە لە دەسەڵاتی حكومەتی ناوەند بوون. لە پڕۆژەی دەستووری هەرێمی كوردستان ئەو هەموو دەسەڵاتانە بە حكومەتی ناوەند درابوون، بەڵام دەسەڵاتەكانی دیكە بە دەزگاكانی هەریمی كوردستان درابوون، لەگەڵ ڕێكخستن و شێوەی بەكارهێنانیان. كەواتە پەسەندكردنی دەستوور بۆ هەرێمی كوردستان لەلایەن پەرلەمانی كوردستانەوە لە دەسەڵاتی ئەو پەرلەمانە بوو بەپێی قانوونی كاتی بەڕێوەبردنی دەوڵەتی عێراق. پەرلەمانی كوردستان دەیتوانی قانوون پەسند بكات هەتا ئەو ڕۆژەی دەستووری هەمیشەیی عێراق پەسند دەكرێت، بە مەرجێك ئەو قانوونانە بە پێچەوانەی بەندی 25 و پەرەگرافی (د)ی بەندی 43 نەبن.
دەستنیشانكردنی مافەكانی گەلی كوردستان لە دەستوورێكی تایبەت بە هەرێم دەبووە هۆی بەهێزكردنی ئەو دەزگا كوردستایانەی داكۆكیان لە مافەكانی خەڵكی كوردستان دەكرد لە بەغدا، گرووپی كوردستانی لەناو ئەنجومەنی نیشتمانی عێراقی و ئەندامانی ئەو گرووپە دەیانتوانی جەخت لەسەر چەسپاندنی ئەو مافانەی گەلی كوردستان بكەنەوە و داوای چەسپاندنیان بكەن لە دەستووری عێراقدا وەكو داواكاریی گەلی كوردستان، چونكە لە دەستووری هەرێمدا چەسپێندرابوون.
بۆچوونێكی تر هەبوو دەیگوت پەسەندكردنی دەستوور بۆ هەرێمی كوردستان دەبێ دوابخرێت بۆ پاش پەسندكردنی دەستووری هەمیشەیی عێراق. هۆی ئەم بۆچوونە سیاسیی بوو نەك قانوونی، بە بۆچوونی ئەوان باری سیاسی لە عێراق و ناوچەكە شێواو بوو، پەسندكردنی دەستوور بۆ هەرێم لەو بارودۆخەدا بە “جوداخوازی” دەدرایە قەڵەم! بەپێی ئەو بۆچوونە، دەبوو چاوەڕێی دەستووری عێراق بكرێت تا بزانین لەوێدا چی بە كورد دەدرێ و چی قبووڵ ناكرێت! بەمشێوەیە هەموو سەنگی كورد دەخرایە ناو یەك سەبەتەوە، كە ئەنجومەنی نیشتمانی عێراقی بوو، ئەگەر لەوێدا كارەكان لە بەرژەوەندی كورد یەكلایی نەكرێنەوە لەو “شەڕە” دەستووریە بە دۆڕاوی دەهاتینە دەرەوە. بە بۆچوونی ئێمە چاكتربوو كورد لە چەند بەرەیەكدا ئەو “شەڕە” دەستووریە بكات و پەرلەمانی كوردستان ڕۆڵی هەبیت وەكو نوێنەری شەرعی خەڵكی كوردستان بۆ داواكردنی مافەكانی گەلەكەمان. ئەگەر ئەو داواكارییانە پێشتر لە دەستووری هەرێم بچەسپێندرابان، لە دەستووری عێراقدا ئاسانتربوو هەوڵی چەسپاندنیان بكرێت. دەبێ ئەوەش لە بیر نەكرێت كە سەنگی پەرلەمانی هەرێمی كوردستان لە خولی دووەمی قورستربوو، چونكە ئەو خولەی پەرلەمان وەكو دەزگایەكی شەرعی تەماشادەكرا لەبەرئەوەی لە ئاكامی هەڵبژاردنێكی شەرعییەوە دیاری كرابوو. هەڵبژاردنی خولی دووەمی پەرلەمانی هەرێم بەپێی قانوونێكی عێراقی ئەنجامدرابوو لەژێر چاودێری دەزگایەكی عێراقی — نێودەوڵەتی، بۆیە حكومەتی عێراق و دەوڵەتان و دەزگا نێودەوڵەتیەكان نەیاندەتوانی گوێ لە داخوازیەكانی ئەو خولەی پەرلەمان نەگرن.
دەستووری هەرێم كە داواكاریەكانی گەلی كوردستانی تێدا دیاری دەكرێن دەبووە شیرێكی تیژ بە دەست لایەنەكانی كوردستان لە ناو ئەنجومەنی نیشتمانی عێراقی. لە بڕگەی (ج)ی بەندی 61 ی قانوونی كاتی بەڕێوەبردنی دەوڵەتی عێراق TAL ڕێگە بە دانیشتوانی دوو لەسەر سێی پارێزگاكانی عێراق دراوە لە كاتی دەستكاریكردنی دەستووری عێراق، ئەگەر سێ پارێزگا دەنگ بۆ ئەو دەستكاریە نەدات، ئەو پێشنیازەی بۆ دەستكاری كردنی دەستوور كراوە ڕەد دەكرێتەوە. پەرلەمانی هەرێمی كوردستان نوێنەرایەتی سێ پارێزگای دەكرد دەیتوانی ئەو پڕۆژە دەستوورەی بۆ عێراق ئامادە دەكرێت و مافەكانی گەلی كوردستانی تێدا دەستنیشان ناكراێت، ڕەد بكاتەوە. گرووپی كوردستانی لەناو ئەنجومەنی نیشتمانی عێراقی دەیتوانی ئەو چەكە بخاتە بەرچاو ئەو لایەنانەی قایل نەدەبوون كە مافەكانی گەلی كوردستان لەو دەستوورە بچەسپێن. كورد دەبوو “شەڕی” دەستووری لەسەر هەموو بەرەكان بكات، لە ناو پەرلەمانی عێراق و لە پەرلەمانی هەرێم، هەروەها بە هاوكاریی بزوتنەوەی ڕیفراندۆم و ڕێكخراوە سیاسی و مەدەنییەكانی كوردستان، جگە لە پشتگیری دۆستانی كورد لە دەرەوە. ئەو “شەڕە” دەستووریە ڕِەواتر دەبوو ئەگەر كورد لە هەموو بەرەكانەوە كاری لەسەر بكردبا و سەركەوتنی بەدەست دەهێنا و هەموو مافەكانی، بە مافی دیاریكردنی چارەنووسەوە لە دەستووری هەرێم و لە دەستووری عێراق دەچەسپێنران. كورد ئەگەر هەموو سەنگی لەسەر پرنسیپی “تەوافوق” بێت، ناگاتە ئەو ئامانجانەی ساڵەهای ساڵە خەباتی بۆ كردووە و خوێنێكی زۆری بۆ ڕشتووە، پێویستە ئەو هەموو فاكتەرانە بخرێنە گەڕِ تا لەو “شەڕە” دەستووریە سەربكەوێن.
پێش ئەوەی شاندێك لە هەرێمی كوردستان بچێت بۆ بەغدا بۆ بەشداریكردن لە داڕشتنی پڕۆژەی دەستووری عێراق، 57 پەرلەمانتار لە هەموو لایەنەكانی ناو خولی دووەمی پەرلەمان بە نووسین داوایان لە دەستەی سەرۆكایەتی پەرلەمان كرد ئەو پڕۆژە دەستوورەی هەرێم كە چاككرابوو بخرێتە بەردەم پەرلەمان تا تاوتوێ بكات پاشان پەسندی بكات، بەڵام ئەو داواكارییە لەگەڵ پڕۆژەكە لە ئەرشیفی پەرلەمان مایەوە، ئەوەش بە پێچەوانەی پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان بوو.
پاش پەسندكردنی دەستووری هەمیشەیی عێراق، پەرلەمانی هەرێمی كوردستان پڕۆژەی دەستووری هەرێمی لە 24ی حوزەیرانی 2009 بە زۆرینە دەنگ پەسندكرد، هەنگاوی دووەم دەبوو دەنگدەران لە هەرێمی كوردستان لە مانگی تەموزی ئەو ساڵە دەنگی لەسەر بدەن.
پێویستە لێرە ڕووناكی بخەمە سەر چەند خاڵێك كە پێشتر ئاماژەیان بۆ نەكراوە. ئەو پڕۆژە دەستوورەی لە ساڵی 2006 بە زمانی عەرەبی ئامادەكرابوو، كە پاشان لە 24ی حوزەیرانی 2009 بە زۆرینە دەنگ پەسندكرا، لە كاتی خۆیدا ئەركی وەرگێڕانی بۆ سەر زمانی كوردی لەلایەن لیژنەی دەستووری لە هەرێمی كوردستان بە بەندە سپێررا. لە كاتی پشووی هاوینی ساڵی 2006 لە لەندەن دەقی ئەو پڕۆژەیەم وەرگێرایە سەر زمانی كوردی و لەسەر (CD)، لە سەرەتای مانگی ئەیلوولی 2006 ڕادەستی سەرۆكی لیژنەی دەستووریم كرد لە پەرلەمان. لەو ماوەی خەریكی وەرگێڕانی ئەو پڕۆژەیە بووم، بەبێ ئاگاداری نزیكەی سێ یەكی ئەندامانی ئەو لیژنەیە كۆبوونەوەیەكی بەناو نائاسایی لە 20ی ئابی 2006 سازكرابوو، تێیدا دەستكاری (22) ماددە و بڕگە لەو پڕۆژەدا كرابوون. لە ڕووی قانوونییەوە كۆبوونەوەی نائاسایی تایبەتە بە پەرلەمان نەك بە لیژنەكانی، ماددەی (6) لە پەیڕەوی ناوخۆی پەرلەمان مەرجی سازدانی كۆبوونەوەی نائاسایی دیاری كردووە، بەڵام ئاماژەی تێدا نەكراوە بۆ كۆبوونەوەی نائاسایی لیژنەكان، (قیاس)یش لەنێو ئەو دوو حاڵەتەدا ناكرێـت. لە یەكەم كۆبوونەوەی لیژنەی دەستووری كە لە سەرەتای مانگی ئەیلوولی 2006 بەسترابوو ڕەخنەم لەو كۆبوونەوە بەناو نائاساییەی لیژنەی دەستووری گرت، بەڵام گوێ لە ڕەخنەكەم نەگیرا. پڕۆژەی دەستووری هەرێم بەو دەستكاریانەی لە 21ی ئەیلوولی 2006 ئەنجامدرابوون بڵاوكرایەوە، داواكرابوو لە هەموو لایەنە پەیوەندیدارەكان ڕِاوسەرنجی خۆیان بۆ لیژنەكە بنێرن. ژمارەیەكی زۆر لە ڕێكخراوی سییاسی و مەدەنی و كەسانی پسپۆر و شارەزا تێبینی خۆیان بۆ لیژنەكە ناردبوو بۆ دەوڵەمەندكردنی پڕۆژەكە. ئەركی لیژنەكە ئەوەبوو كۆبێتەوە بۆ تەماشاكردنی ئەو تێبینییانە، بەڵام بە بڕیارێكی دەستەی سەرۆكایەتی لیژنەكە، بەشێك لەو تێبینیانەی تەماشانەكران بە پاساوی ئەوەی بێ سوودن، بەشەكەی دی لە ژوورێكی نزیك لە ژووری سەرۆكی لیژنەكە دانرابوون، داوا لە ئەندامانی لیژنەكە كرابوو بچنە ئەو ژوورە لەوێ تەماشایان بكەن!
لیژنەی دەستووری لە پەرلەمانی هەرێم كۆنەبووەوە تا دەستپێكردنی پشووی هاوینی پەرلەمان لە مانگی تەموزی 2008. لە یەكی تەموزی ئەو ساڵەدا دەستی بە كۆبوونەوە كرد، لە 7ی تەموزی ئەو ساڵە جارێكی دی كۆبوونەوەیەكی بەناو نائاسایی ئەنجامدا، تێیدا جارێكی دی دەستكاریی بنەڕەتیی لە پڕۆژەكەدا كرابوو. بەندە بەشداریم لەو كۆبوونەوە بەناو نائاساییە نەكرد لەبەرئەوەی بە ناشەرعیم دەزانی. لەو كۆبوونەوەدا جاریكی دی دەستكاری لە پڕۆژەكەدا كرابوو، بەو دەستكاریانەوە لە 24ی حوزەیرانی 2009 پڕۆژەكە خرایە بەردەم پەرلەمانی هەرێم بە زۆرینە پەسندكرا. ئەو دەنگدانە پاش هەمواركردنەوەی قانوونی پەسندكردنی پڕۆژەی دەستووری هەرێم ژمارە (16)ی ساڵی 2008 كرا.
پڕۆژەی دەستووری هەرێم تا ئێستا هەر پڕۆژەیە، چونكە دەنگدەران لە هەرێمی كوردستان دەنگیان لەسەر نەداوە. ئەگەر پەسند بكرێت دەبێتە یەكەم دەستوور لە مێژووی گەلی كورد، كە پێویستە بە باشترین شێوە ئامادە بكرێت و ماددەكانی بە زمانێكی قانوونی ڕەوان دابڕێژرێن. قانوونی ژمارە (16)ی ساڵی 2008ی هەمواركراو تایبەت بە پەسندكردنی پڕۆژەی دەستووری هەرێم ڕێگای لە ئەندامانی پەرلەمانی هەرێم گرتووە گفتوگۆ لەسەر ناوەرۆكی پڕۆژەكە بكەن، بە پاساوی ئەوەی پەرلەمانی هیچ وڵاتێك گفتوگۆی لەسەر ناوەرۆكی پڕۆژە دەستووری وڵاتی خۆی نەكردووە، لە كاتێكدا پڕۆژەی دەستووری عێراقی ساڵی 2025 پاش گفتوگۆكردن ئەوجا پەسندكراوە. لە ڕاستیدا یەكەم پڕۆژە دەستووری عێراق لە ساڵی 1924 ئامادەكرابوو، ئەنجومەنی دامەزرێنەر/ الجمعیە التاسیسیە)، پێش دەنگدان لەسەری دەستكاری تێداكردبوو، پاشان لە ساڵی 1925 پەسندی كردبوو.
چەندین كەسانی پسپۆڕ و شارەزا دەمێكە داوای هەمواركردنەوەی پڕۆژەی دەستووری هەرێم دەكەن بە مەرجێك كەموكوڕییەكانی چاكبكرێن. بەشێك لەو شارەزایانە پێشنیازی دامەزراندنی لیژنەیەكی تازە دەكەن، دەڵێن باشترە ئەندامانی ئەو لیژنەیە تازەیە كەسانی پسپۆر و شارەزا بن، بە ڕێككەوتن لەنێو فراكسیۆنەكانی پەرلەمانی هەرێم دەستنیشان بكرێن.
پەلەكردن لە پەسندكردنی پڕۆژەی دەستوور بۆ هەرێمی كوردستان داواكاریی زۆرینەی خەڵك و لایەن و كەسانی شارەزایە. بەشی زۆری ئەو گرفت و كێشانەی بەرەوڕووی هەرێمی كوردستان بوونەتەوە هۆیەكەی دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی دەستوورە لە هەرێم، كە دەبوو لە ساڵی 1992 هەرێمی كوردستان خاوەن دەستووری خۆی بێت.
پەسندكردنی دەستوورێكی مۆدێرنی گونجاو بۆ هەرێمی كوردستان لەم بارودۆخە سیاسیەی كوردستان و عێراق و ناوچەكە پێیدا تێدەپەڕێت دەبێتە هۆی گوێ گرتن لە داواكارییەكانی هەرێم و دەوڵەتان و لایەنە نێودەوڵەتییەكان زیاتر حیساب بۆ هەرێمێكی خاوەن شەرعییەتی دەستووری دەكەن، نەك هەرێمێك تا ئێستا دەستووری خۆی نەبێت.
هەولێر
17/2/2026

لەنێو کەتواری سیاسی و کۆمەاڵیەتی کوردیدا ڕوانینێکی زاڵ هەیە، کە تێیدا لە پرسی هەر شکست و لەمپەڕێکدا، دێن و لە چاویلکەی سەقامگیری ڕێژەیی ئەزموونی باشوورەوە چاو لە بەشەکانی دیکەی کوردستان، بە تایبەت ڕۆژئاوا دەکەن.
وەختێ لەوێ گرفتێک دێتە پێش،، خێرا دەستەیەک قوت دەبنەوە و دەڵێن دەبوو چاو لە ئەزموونی باشوور بکەن و بۆ وەک باشووریان پێنەکرا. لە ڕاستیدا خودی ئەم بەراوردە بە ئەنقەست بێت یاخود لە ڕوانگەی نائاگاییەوە گرفتە و پێویستە تێپەڕێنرێت.
باشووری کوردستان کە نزیکەی سەدەیەکە بووەتە مەکۆ و چەقی جوڵانەوەی سیاسی کورد و ستاتۆکەشی کە زیاتر لە سێ دەیەیە ڕەوایەتی هەرێمی و نێودەوڵەتی وەرگرتووە، هەرگیز ناکرێت بەراورد بکرێت بە ڕۆژئاوای کوردستان کە لە چوارچێوەی جیۆپۆلەتیکی جوڵاوی سوریادا تا ئێستا دەرفەت نەبووە سەقامگیر ببێت و ڕۆڵی نەرێنی تورکیا و سعودیە و قەتەر و ئەمریکا و ئیسرائیل و فەرەنسا لەلایەک و ڕووسیا و ئێرانیش لە لایەکی دی جۆرێک لە ئاڵۆزی و گرێکوێرەی درووست کردووە کە وادەکات داهاتووی ئەم ستاتۆیە بە نادیاری بهێڵێتەوە.
لە ڕاستیدا زلهێزان تا ئێستا لەسەر ئەو کڵێشە کۆنە دەڕۆن کە پرسی کورد بە بچوککراوی بهێڵنەوە و ڕێگری بکەن لەوەی کە دۆزەکە لەوە زیاتر گەورە ببێت و بە ناچاری نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی بۆ هەموار بکەنەوە، بۆیە تا ئێستا لەو نێوەندەدا ماونەتەوە و نە دەتوانن ستاتۆی ڕۆژئاوا لەناوبەرن کە یەک دنیا سەروەری تیا تۆمارکراوە و ئەفسانەی داعشی بەزاندووە، نە دەتوانن دانی پێدابنێن و مۆری ئازادی دووەم پارچەی کوردستان دەستەبەر بکەن، چونکە نایانەوێ سەروەری دەوڵەت نەتەوەکان تێکبدەن و چوار وڵات ڕووبەڕووی ناسەقامگیری درێژخایەن بکەنەوە، بۆیە بە گوێرەی ستراتیژێکی دوور دەمێکە لەسەر ئەوە ساغ بووەنەتەوە کە ئەگەربێتوو ڕۆژگارێک زۆریان بۆبێت و دۆزی کورد بە ڕوویاندا بتەقێتەوە، ئەوا دەوڵەتۆچکەیەکی بچوک لە چوارچێوەی عێراقدا بۆ کورد چێ بکەن، ئەوەی ئێستا لە ستاتۆی باشووری کوردستاندا دەینینین لە ڕاستیدا زادەی ئەو ڕوانین و کارکردەی سیستمی جیهانییە.
مەبەستەکە لێرەدا ئەوەیە ئەمەی لەم پارچەیەدا بەدەستهاتووە لەخۆوە نییە و سا بە تەنهاش زادەی خەباتی کورد نییە لەو بەشەدا، بەڵکو زادەی کۆمەڵێ هەلومەرجی مێژوویی و جیۆپۆلەتیکیە، کە ئەوە بۆ ڕۆژئاوای کوردستان و هیچ بەشێکی دیکەی کوردستان لەگۆڕێ نییە و ئەستەمە ئەو پێدراوانەی سیستم بە ئاسانی لە ڕۆژئاوادا جێ بکەون، ئەگەرچی ڕۆژئاوا دنیایەک ڕەنج و قوربانی بۆ دراوە و لە هەگبەیدا بێشومار مانا و بەهای لە خۆیدا گلداوەتەوە. هەروەکو وتمان ئەوەی لە باشووردا بەدەستهاتووە زادەی کۆمەڵێ هەلومەرجی مێژوویی و جیۆپۆلەتیکیە کە تەنها شمولی ئەم بەشەی کوردستان دەکات، نە پەیوەندی بە کارامەیی و تێکۆشانی ئەم بەشەوە هەیە بە تەنها، نە ئەوەی لە ڕۆژئاواشدا دەگوزەرێ پەیوەندی بە ناکارامەیی و نەزانی ئەو بەشەوە هەیە. بەم جۆرە هەلومەرجەکانی پێکهاتنی ستاتۆی دانپێدانراوی باشووری کوردستان ڕوون دەکەینەوە:
١- واقیعی جوگرافی و ملمالنێی زلهێزەکان
دوای جەنگی جیهانی یەکەم و ڕێککەوتنی “سایکس-پیکۆ”، ویلایەتی موسڵ کە باشووری کوردستانی ئێستایە بوو بە خاڵی ملمالنێی توند لە نێوان بەریتانیا و تورکیا. بەریتانیا بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی لە نەوت و ڕێگریکردن لە هەژموونی تورکیا، ناچار بوو جۆرێک لە مامەڵە لەگەڵ ناسنامەی کوردی بکات لەم ناوچەیەدا.
ئەمەش وای کرد دۆزی کورد لە عێراقدا زووتر بچێتە ناو تێکستە (نێودەوڵەتەکانەوە )وەک بڕیارەکانی کۆمەڵەی گەلان.

٢- ئەزموونە سیاسییە یەک لە دوای یەکەکان

• ئەزموونەکەی شێخی نەمر : یەکەم هەوڵی جدی بوو بۆ دامەزراندنی قەوارەیەکی دەوڵەتگەرایی شانشینی کوردستان بەریتانییەکانی ناچار کرد دان بە بوونی “کێشەیەک “دا بنێن.
• شۆڕشی ئەیلوول : بەهۆی سەرکردایەتی مەال مستەفای بارزانی و بارودۆخی جەنگی سارد، دۆزی کورد لە باشوور بوو بەکارتی فشار لە کێبڕکێی نێوان بلۆکی ڕۆژهەاڵت و ڕۆژئاوا و ملمالنێی ئێران و عێراق.

•دەستپێکردنەوەی شۆڕش دوای ئاشبەتاڵی ١٩٧٥ و پێکهاتنی ناوچەی دژەفڕین (١٩٩١):
ئەمە گەورەترین وەرچەرخانی مێژوویی بوو. لێرەدا سیستمی جیهانی (بە سەرۆکایەتی ئەمریکا) بڕیارێکی ڕاستەوخۆی دا بۆ پاراستنی ئەم پارچەیە، کە دواتر بوو بە بناغەی هەرێمی کوردستان.

با هۆکاری ئەو بە چەقبوونەی باشووری کوردستان وردتر بکەینەوە:
١- بەیاننامەی هاوبەشی بەریتانیا و فەرەنسا ١٩١٨ و پەیمانی سیڤەر ١٩٢٠
ئەمە یەکەمین بەڵگەی فەرمیی نێودەوڵەتییە کە باس لە مافی چارەی خۆنووسینی گەلانی ژێر دەستی عوسمانی دەکات. لە پەیمانی سیڤەردا ماددەکانی ٦٢، ٦٣ و ٦٤ بە ڕوونی باس لە دروستکردنی قەوارەیەکی کوردی کرا لەو ناوچانەی کە کوردی تێدا نیشتەجێیە . هەرچەندە سیڤەر هەموو کوردستانی دەگرتەوە، بەڵام کاتێک کەمالیستەکان لە تورکیا بەهێز بوون، بەریتانیا ستراتیژی خۆی گۆڕی و تەنها لە ویلایەتی موسڵدا جەختی لەسەر “ناسنامەی کوردی” کردەوە بۆ ئەوەی بڕیارەکەی کۆمەڵەی گەلان لە بەرژەوەندی عێراق (کە لەژێر ئینتیدابی خۆیدا بوو) بشکێتەوە.

٢- بەیاننامەی ١٩٢٢ی بەریتانیا و مەلیک فەیسەڵ
بەریتانیا و حکومەتی عێراق بەیاننامەیەکی هاوبەشیان دەرکرد کە تێیدا دانیان بە مافی کورددا نا لە دامەزراندنی حکومەتێکی کوردی لە سنووری عێراقدا. ئەمە لە کاتێکدا بوو کە لە تورکیا بەپێی پەیمانی لۆزان و لە ئێراندا، نەک هەر باس لە ماف نەدەکرا، بەڵکو بوونی نەتەوەی کورد ئینکار دەکرا. بەریتانیا ویستی بەم کارتە گوشار بخاتە سەر تورکیا و سۆزی کوردەکانی ویلایەتی موسڵ بۆ لای خۆی ڕابکێشێت.

٣- ڕاپۆرتی لیژنەی لێکۆڵینەوەی “کۆمەڵەی گەلان ١٩٢٥
کاتێک کێشەی موسڵ گەیشتە کۆمەڵەی گەلان ، لیژنەیەک هاتنە ناوچەکە کە لە سێ ئەندامی نێودەوڵەتی (سویدی، هەنگاری، بەلجیکی) پێکهاتبوون. ئەو سێ ڕاسپێردراوەی لیژنەکە، ڕاپۆرتێکیان ئامادەکرد و لە ڕاپۆرتەکەیاندا مەرجی ئەوەیان دانا کە ئەگەر ویلایەتی موسڵ بخرێتە سەر عێراق، دەبێت کارگێڕیی ناوچەکە بە دەستی کوردەوە بێت، چونکە کورد زۆرینەی ئەو ناوچانەیە و نا یانەوێت ببێت بە بەشێک لە دەوڵەتی تورکیا .

• زمانی کوردی زمانی فەرمی بێت
• دادوەر و فەرمانبەرەکان کورد بن.
  ئەم دۆکیۆمێنتە باشووری کوردستانی کردە خاوەن پێگەیەکی یاسایی نێودەوڵەتی کە هیچ پارچەیەکی تر نەیبوو.

  ٤- سیاسەتی “جیاکردنەوەی ناڕاستەوخۆ ” لەلایەن بەریتانیاوە
  بەریتانیا لە ڕێگەی ئەفسەرە سیاسییەکانی وەک (مێجەر سۆن و ئیدمۆندس)ەوە هانی جۆرێک لە “خۆسەریی کلتووری-نەتەوەیی”یان دەدا لە سلێمانی و دەوروبەری. مەبەستیان ئەوە بوو باشوور بکەنە “قەڵغانێکی مرۆیی و سیاسی” لە دژی هەژموونی تورکیا و یەکێتی سۆڤیەت. ئەم بوارە کەمەی بەریتانیا ڕەخساندی، وای کرد یەکەمین قوتابخانە، ڕۆژنامە و چاپەمەنی کوردی لە باشوور گەشە بکات، کە دواتر بوو بە هەوێنی شۆڕشەکانی شێخ مەحمود و مەلا مستەفای بارزانی، بەڵام بەریتانیا ئەوەی بۆ باکوری کوردستان نەکرد، هەرچەندە لەوێشدا جوڵانەوەی ڕزگاریخوازانەی کوردی لاواز نەبوو، بەم هۆکارانە:
  ١- گۆڕانی هاوسەنگی هێز: لە “سێڤر”ەوە بۆ “لۆزان
  لە ساڵی ١٩٢٠ پەیمانی سیڤەر، بەریتانیا دەیویست تورکیای عوسمانی پارچەپارچە بکات، بۆیە باسی دەوڵەتی کوردی کرد لە باکوور. بەڵام کاتێک مستەفا کەمال ئەتاتورک هات و جەنگی سەربەخۆیی بردەوە، هاوکێشەکە گۆڕا. هێزی سەربازی: سوپای تورکیا بەهێز بوو، بەریتانیاش دوای جەنگی جیهانی یەکەم تاقەتی جەنگێکی تری گەورەی نەمابوو .

مەترسی سۆڤیەت: بەریتانیا دەترسا ئەگەر زۆر فشار بخاتە سەر تورکیا و ئەتاتورک خۆی باوێژێتە باوشی “یەکێتی سۆڤیەت” کە ئەو کات دوژمنی سەرسەختی ڕۆژئاوا بوو. بۆیە بڕیاری دا تورکیا ڕازی بکات و لە پەیمانی لۆزان ١٩٢٣ دەستبەرداری مافی کوردانی باکوور بوو.

“٢- ویلایەتی موسڵ : کێشەی “نەوت” و “سنوور
بەریتانیا لە باکوور پاشەکشەی کرد، بەڵام لە باشوور (ویلایەتی موسڵ) قاچی خۆی توند کرد. هۆکارەکەی سێ خاڵ بوو:

• کەرکوک و نەوت:
  بەریتانیا دەیزانی پاشەڕۆژی ئابووری ئیمپراتۆریەتەکەی لە نەوتی کەرکوکدایە. نەیدەویست ئەم ناوچەیە بگەڕێتەوە ژێر دەستی تورکیا.
• کورد وەک “زمانحاڵ “:
  بۆ ئەوەی لە بەردەم “کۆمەڵەی گەلان”دا بسەلمێنێت کە موسڵ نابێت بدرێتەوە بە تورکیا، بەریتانیا دەستی کرد بە بەکارهێنانی بەڵگەی نەتەوەیی. دەیگوت: “دانیشتوانی ئەم ناوچەیە کوردن، نەک تورک، و ئەوان نایانەوێت بگەڕێنەوە ژێر دەسەاڵتی ئەنقەرە.
• پشتیوانیی کورد بۆ عێراق:
  بەریتانیا جۆرێک لە “خۆسەریی” و “مافی کلتووری” بە کوردانی باشوور دا )وەک بەیاننامەی ١٩٢٢(دا هاتووە، تەنها بۆ ئەوەی کوردەکان ڕازیبن ببنە بەشێک لە دەوڵەتی نوێی عێراق و نەڵێن دەمانەوێت بچینەوە سەر تورکیا.

٣- بۆچی باکووری نەکردە “کارتی گوشار”؟
لە ڕاستیدا بەریتانیا بۆ ماوەیەکی کورت ویستی ئەمە بکات )بۆ نموونە پەیوەندی بە هەندێک سەرۆک هۆزی باکوورەوە کرد(، بەڵام زوو تێگەیشت کە ئەمە “یارییەکی مەترسیدارە.

ترس لە پەرشوبڵاوی:
ئەگەر بەریتانیا پشتگیری شۆڕشی کوردانی باکووری بکردایە، تورکیاش دەستی دەکرد بە تێکدانی بارودۆخی عێراق و سووریا.

پاراستنی دەوڵەت -نەتەوە:
بەریتانیا دەیویست تورکیایەکی سەقامگیر هەبێت کە سنوورەکانی دیار بێت و ببێتە بەربەست لە بەردەم ڕووسیای قەیسەری ودواتر سۆڤیەت.
دروستبوونی دەوڵەتێکی کوردی لە باکوور بە واتای هەڵوەشانەوەی تورکیا و ئێران دەهات، ئەمەش ناوچەکەی دەخستە ناو گێژاوێکەوە کە بەریتانیا نەیدەتوانی کۆنترۆڵی بکات.
ئەوەی ئێستاش هەیە لە ڕۆژئاوا، زادەی هەمان کارکردی سیستمە، کە نایەوێت پرسی کورد لە چوار دەوڵەتدا باڵ بکێشێت و سنووری دەوڵەت نەتەوەکان بسڕدرێتەوە. دەنا بە هەموو پێوەرێک ئەزموونی باکور و ڕۆژهەڵاتی سوریا کە کورد نوێنەرایەتی دەکەن لە ڕووی دامەزراوەیی و پێکهاتە و بەهاوە نەک هەر بەراورد ناکرێت بە داعشە نوێیەکانی ڤێرسیۆنی جۆلانی، بەڵکو شان لە ئەزموونی دەوڵەتانی ئەوروپیش دەدات بەو ئیمکانیەتە کەمەوە. سا وەک لە لێدوانەکانی تۆم باراکی نوێنەری ترامپ بۆ کاروباری سوریادا هات، ئەوان ڕێگریان کرد لە پارچەبوونی دەوڵەت کە ناوچەکەی دەخستە گێژاوێکی گەورەوە!

رۆمان ئامینە

ڕووداوەکانی ئەم دواییەی کوردستانی سوریا و ئەو کوشتار و ڕاگواستن و ئەشکەنجەدان و کۆمەڵکوژییەی کە جەماوەر لەوێدا ڕووبەڕووی بوونەوە لەسەر دەستی میلیشیاکانی (ئەبو محەمەد جۆلانی – ئەحمەد شەرع)ی داعشی، لەژێر ناوی “هێزەکانی حکومەتی سووریا” و بە پاڵپشتی تەواوی میلیشیاکانی لایەنگری حکومەتی فاشستی تورکیا و بە گڵۆپی سەوزی ئەمریکا و یارمەتی تەواوی حکومەتە کۆنەپەرستەکانی ناوچەکە و لە سەروویانەوە قەتەر و سعودیە، لە هەموو دەزگاکانی ڕاگەیاندنی بینراو و بیستراو و لاپەڕەکانی سۆشیاڵ میدیا لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی و هەرێمی کوردستانی عێراق بە تایبەتی ڕەنگی دایەوە.
ئاشکرایە کە گەیشتنی (ئەحمەد شەرع) بە دەسەڵات بە هەماهەنگییەکی تۆکمەی تورکی- ئیقلیمی بووە، ئەمەش وای کردووە بڕیارەکانی (شەرع) وابەستە بن بە ڕەزامەندی و لە چوارچێوەی بەرژەوەندی ئەو لایەنانە دابن، یەکێک لەو بڕیارانەش پەنابردن بۆ هێز بەمەبەستی وەدەرنانی هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە) لە ڕۆژئاوای فورات، ئەمەش هاوکاتە لەگەڵ ویستی تورکیا کە بوونی (هەسەدە) لە ناوچەی حەلەب بە هەڕەشە بۆ سەر “ئاسایشی نەتەوەیی” خۆی دەبینێت. ئەم دەسەڵاتە کاتیـیەی سوریا، هەر ناوێک هەڵبگرێت، لە دوا شیکردنەوەدا دەسەڵاتێکی دیکتاتۆرییە بە بەرگێکی ئایینی/نەتەوەیی.
ئەم ڕووداوانە شەپۆلێکی خرۆشانی “نەتەوەیی کوردی”یان لەگەڵدا بوو کە زۆربەی شار و شارۆچکەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق و هەندێک شاری کوردستانی تورکیا و کوردستانی ئێرانی گرتەوە، ئەمە جگە لە ئەنجامدانی خۆپیشاندانی بەرفراوان لە زۆربەی شارە گەورەکانی ئەوروپا، کە تێیدا دروشمی ئیدانەکردنی ئەو ڕووداوانە و هەندێکی تریان داوای “یەکڕیزی و تەبایی نەتەوەیی دژی دومنان”یان دەکرد. هاوکات لەگەڵ ئەم هەژانە، کەمپەینی بەرفراوان بۆ کۆکردنەوەی هاوکاری دارایی و خۆراکی و کەلوپەل بۆ یارمەتیدانی لێقەوماوانی ئەو ناوچانە ڕێکخران.
بێگومان ئەو چەوسانەوەیەی کە جەماوەر لە کوردستانی سوریا ڕووبەڕووی بوونەتەوە مێژوویەکی دێرینی هەیە؛ چونکە بە درێژایی دەیان ساڵ و لەژێر دەسەڵاتی پارتی بەعسی فاشستدا، لە جیاکاریی یاسایی، سەرکوتکردنی کولتوور و زمانی کوردی، پەراوێزخستنی ئابووری و بێبەشکردن لە مافی بڕیاردانی چارەنووس ستەمیان لێکراوە و ناڵاندوویانە. ئەم ستەمە مێژوویـیە، کە تێیدا دەسەڵاتدارانی سوریا ئەو جەماوەرەیان بە “خەڵکی بیانی یان کۆچبەر” وەسف دەکرد، بەو جۆرە بێبەشیان دەکردن لە هەر ناسنامەیەکی “نەتەوەیی یان نیشتمانی” و مافی ڕەگەزنامەیان لێ زەوت دەکردن، ئەمە جگە لە گۆڕینی دیمۆگرافی و پەراوێزخستنی سیاسی تەواو. ئەم سیاسەتانە تەنانەت دوای ڕووداوەکانی ساڵی (٢٠١١) و لەسەر دەستی ئۆپۆزسیۆنی سووریاش بەردەوام بوون، دروشمی (گەلی سووریا یەکە) و کورتکردنەوەی سووریا لە یەک ناسنامەی نەتەوەییدا کە لە ناونانی وڵاتەکە بە “کۆماری عەرەبی سووریا” ڕەنگی دایەوە، ئەو ناوەی کە تا ئێستاش بە فەرمی بە وڵاتی سووریا دەوترێت. سەبارەت بە حکومەتی ئێستای داعشیـیانەش، ئەوا هەوڵ دەدات لەسەر هەمان ڕێچکە بەردەوام بێت، بەتایبەتی دوای ئەوەی دڵنیایی پاڵپشتی هێزە ئیمپریالیستەکان و لە سەروویانەوە ئەمریکا و هەروەها وڵاتە کۆنەپەرستەکانی ناوچەکەی بەدەستهێنا.
لێرەدا پێویستە ئاماژە بە ئەزموونی خۆبەڕێوەبەری لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا بۆ ماوەی نزیکەی پانزە ساڵ بکەین، ئەو ئەزمونەی کە خۆی لە دەرکردن و پەیڕەوکردنی کۆمەڵە یاسایەک کە جەخت لە جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت، یەکسانی نێوان ژن و پیاو و بەشدارییان لە بەڕێوەبردنی وڵات و هەڵگرتنی چەک، و یەکسانی لە ماف و ئەرکەکان لە نێوان هەموو پێکهاتەکانی ئەو ناوچەیەدا دەبینێتەوە. ئەگەرچی ئەم ئەزمونە بێکەمکوڕی نەبوە و لادان و سەرپێچیش لە جێبەجێکردنیدا هەبووە کە لێرەدا جێگەی ئەم باسەی ئێمە نییە، بەڵام ئەزموونێکە بەوەی لە کوردستانی عێراقدا هەیە بەراورد ناکرێت، ئەمەش وای لە ڕەوتە چەپە ناسیونالستەکان کردووە کە وەک ئۆلگۆیەک و نمونەیەکی سەرکەوتوو سەیری بکەن و هەوڵی پەیڕەوکردنی ئەو ئەزموونە لە خەباتی ئایندەیاندا بدەن. کۆی هەموو ئەم هۆکارانە بەشداربوون لە هەڵگیرسانی ئەم شەپۆلەدا.
گومانی تێدا نییە کە ستەمی نەتەوەیی تەنها هەستکردن بە زوڵم نییە، بەڵکو پەیوەندییەکی پتەوی ناهاوسەنگیـیە لە نێوان نەتەوەیەکی باڵادەست و نەتەوەیەکی تری ژێردەست، کە خۆی لە شکۆدارکردنی نەتەوەی باڵادەست و وروژاندنی هەستی نەتەوەیی وەک ئامرازێک بۆ هاندان دژی نەتەوە چەوساوە ژێردەستەکان و پاساودان بۆ ئەم چەوسانەوەیە بە ناوی “بەرگریکردن لە یەکپارچەیی وڵات و ڕێگریکردن لە جیابوونەوە” یا “هەڕەشە لە ئاسایشی نەتەوەیی” و “سەرکوتی ناوخۆیی بە بیانووی مەترسی دەرەکی” دەبینێتەوە. بە کورتی: چەوسانەوەیەکی بێ پەردە و سیستماتیک!
گێڕانەوەی ئەم پاشخانە مێژووییە بە مەبەستی پاساودانی پەرچەکرداری ئەم شەپۆلە وروژاندنە نەتەوەییە نییە کە باسمان کرد، بەڵکو ڕوونکردنەوەی ڕاستیـیە مێژوویـیەکانە کە باس لە چەندین بەشی سەرکوت و چەوسانەوەی نەتەوەیی سیستماتیک دەکەن، کە لای خۆیەوە ئەرکی کۆمۆنیست و ئازادیخوازانە ئەم دۆسیەیە بگرنە ئەستۆ و خەبات بکەن بۆ چارەسەرکردنی و هەڵگرتنی ئەم ستەمە، لەو سۆنگەیەوە کە ئەمە بەربەستێکە لە بەردەم خەباتی چینایەتی پرۆلیتاریادا ڕوەو هەنگاونان بەرەو سۆسیالیزم.
بێگومان ئەم هەژانە نەتەوەییە لێکەوتەی زۆر و جۆراوجۆری هەبوو. لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستانی عێراق، ئەم شەپۆلە و ئەم هەڵچونە نەتەوەییە وەک فریادڕەسێکی کاتی بوو بۆ حکومەتی هەرێم . لە کاتی ئەم خڕۆشانە جەماوەرییەدا، لە ڕێگەی دەزگاکانی ڕاگەیاندنی سەر بە حزبەکانی ئەم دەسەڵاتە، پڕوپاگەندەی سیستماتیک کرا کە هەندێکیان دەکرێ بخرێنە خانەی “شۆفێنیزمی نەتەوەیی”یەوە، ئەمەش بە ئامانجی سەرقاڵکردنی جەماوەر و ناچارکردنیان بە لەبیرکردنی نەهامەتی و ئازارەکانیان کە بەردەوام بەهۆی دەسەڵاتی پارتە بۆرژوا باڵادەستەکانەوە دەیچێژن، بە بیانووی ئەوەی “بەرژەوەندییە باڵا نەتەوەییەکان” لە مەترسیدان. کەناڵە ئاسمانییەکانی سەر بەو پارتانە ڕۆڵێکی کاریگەریان هەبوو لە جۆشدانی ئەو هەستانە، بۆیە دەکرێ بوترێت کە بۆ ماوەیەک جەماوەری ناچار کرد سیاسەتە سەرکوتکگەرییەکانی ئەم دەسەڵاتە لەبیر بکەن لە ناو شەپۆلێک لە “سۆزە و مەیل وعاتیفەی نەتەوەیی هەمەلایەنە”دا.
نابێ ئەوەش لە بیر بکەین کە ئەم هەژانە، لە کاتێکدا بە شێوەیەک لە شێوەکان بەشداربوون لە پاڵپشتیکردنی جەماوەر لە کوردستانی سووریا و کەمکردنەوەی ئازارەکانیان، لە هەمان کاتدا بەشداربوو لە دووبارە پتەوکردن و قایمکردنی پایە نەتەوەییەکانی حزبە ناسیونالستەکان بەگشتی و دەسەڵاتدارانی هەرێم بەتایبەتی و شەرعیەتدان بە شانخاڵیکردنی ئەم دەسەڵاتە لە دابینکردنی سادەترین پێداویستییەکانی ژیان و گوزەرانی خەڵک. هەربۆیە کاتێک ئەم جۆش و خرۆشە هێور بووەوە، جەماوەر لە هەرێمدا دووبارە دەستیان دایەوە ناڕەزایەتی دەربڕین، بەجۆرێک مامۆستایان مانگرتنیان ڕاگەیاند و دەرگای قوتابخانەکانیان داخست و داوای مووچە نەدراوەکانی چەند مانگی خۆیان کرد.
دیاردەیەکی دیکە کە هاوشانی ئەم شەپۆلە بەدیکرا، هەڵوێستی چەپی نەتەوەیی بوو، ئەوانەی کە ئیدعای مارکسیزمیش دەکەن، بینیمان کاتێک “ئاوازە نەتەوەییەکە” بەم جۆش و خرۆشە لێدرا و دروشمەکانی بەرزکرانەوە، هەستە نەتەوەییەکانیان دووبارە بە ئاشکرا سەریان وەدەرنا و خزانە نێو ئەم شەپۆلە هەڵچوونە، لەم پێناوەشدا هەوڵیان دا هەندێک پاساوی تیۆری بدۆزنەوە کە پاڵپشتی هەڵوێستە ئاماژەپێکراوەکەیان بێت.
داواکاری گەلی کورد لە سوریا بۆ دابینکردنی مافی چارەنوس، مافێکی بێ ئەملاو ئەولایە و پێویستە لەسەر کۆمۆنیستەکان پشتگیری بکەن و تەنانەت لەوخەباتەدا پێشەنگ بن، بەڵام نەک لە سەنگەری نەتەوەپەرستەکانەوە، بەڵکو لە سەنگەری چینایەتی پڕۆلیتاریای شۆڕشگێڕەوە.
دوا وتە سەبارەت بە شێوە و سروشتی دەوڵەتی داهاتووش لە سوریای ئەمڕۆدا، دەبێ بڵێین ئەمەبەستراوەتەوە بە ئیرادەی ئازادی جەماوەر لەوێ بۆ هەڵبژاردنی شێوازی حوکمڕانی، نەک حوکمڕانیەکی داسەپاو لەژێر فشاری هێزە نێودەوڵەتییەکان وەک ئەوەی ئێستا هەیە.
١٢-٢-٢٠٢٦

“بە چەتەکان دەڵێم: کاروانێک بەڕێوەیە، بارەکەی زەردەخەنەیە!”
سهراب سپهری

بە لەبەرچاوگرتنی سێبەری فەلسەفیی نێو دەقە شیعرییەکانی سهراپ سپهری، پێمانوایە، سەمەرەییەکە لە شیعری (ئەو) دا لەوەدایە، کە نەگوتراوەکانی ناو شیعرەکانی هەروەک نەگوتراو دەمێننەوە. ئەمە، کە لە دەقە شیعرییە جیهانییەکاندا مایەی سەرنجی زۆرە لای (ئەو)یش نامۆ نییە. بەڵام تیشک خستنە سەر نەگوتراوەکانی ناو شیعر هەر ئەو لایەنە ناگرێتەوە، ئەوەش، کە وشەی ڕۆژانە و وشەی شیعریی دژبەرن. بۆیە دەپرسین: شیعر لە ڕوانگەی چییەوە لەبەرچاو بگیرێت؟ بەپێی ئەوەی ئەم گوزارە شیعرییەی سهراپ ڕێگە بە لێکدانەوەی دیکە دەدات؛ ئەوی لەم نووسینە کورتە دەگوترێت پەیپردنە بەو دیکەیە.
بەپێی ئەو گۆشەنیگایەی سەرەوە، زەردەخەنە لە گوزارە شیعرییەکەدا هەڵقوڵاوی ڕٶچوونەناو جۆرێکە لە جوانکاریی، کە بەردەوامیی هەیە. وەکیتر،زەردەخەنە ئاماژەیە لەسەر گومان، جا پەژراندنی (پەسەندکردنی) گومان بارێکە بە هەموو کەس هەڵناگیرێت. پەژرێنراویشە( سەلمێنراوە)، کە زەردەخەنە بارستایی نییە، لێ پڕ پڕیشە لە قووڵایی.
لەم سەرەتایەوە، دەخوازین بزانیین شیعرنووسین لە چی دەچێت؟ لە نووسینەوەی مەرگ؟ بۆ نا! لێ بۆن و بەرامی مەرگ لەناو شیعردا پەیبردنە بە نەگوتراوەکانی ناو خودی ژیان. بۆیە شیعر و نەگوتراوەکان مەرگ یەکیان دەخات، لەوە بگەڕێتەوە بێدەنگیی کۆیاندەکاتەوە. ئەوەی لەو دەربڕینە شیعرییەی سهراب سپهری دا(“بە چەتەکان دەڵێم: کاروانێک بەڕێوەیە، بارەکەی زەردەخەنەیە!”) بەدیدەکەین ئەوە نییە، کە “شیعر بناغەدانەری بوونە لە ڕێگەی وشەوە”؟ ئەمە بەو مانایە دێت زمان تێڕامانی فەلسەفیی دەگوازێتەوە ناو بوونمان.
سهراپ سپهری ئەو دێڕە شیعرییە بەجۆرێک دەنووسێت، وەک بڵێێت: شیعر هەرخۆی جەوهەر essence ی خۆیەتی. گشت ئەوەی لای سەرەوەش گوترا زادەی ئەوە بوو، کە لەمیانەی ئەم گوزارە شیعرییەوە سهراپ سپهری مەتەڵێک دەگێڕێتەوە کە تا ئەوپەڕی سەرسامئامێزە: باری کاروانێک دەبێتە زەردەخەنە. بەڵێ ئەمە بۆ شیعر ڕەوایە. ئەی بۆ ژیان؟ ژیان والە شیعر دەکات ئاوارەبێت؛ شیعر شتێک بڵێت و ژیان شتێکی دی.
شیعر هەردەم لە دەربەدەرییدایە؛ کۆچەرە، ئێستا لێرەیە تاوێکی دی لەوێیە. ئەو بارگرانییەی شیعر دەیژیێت بەس خۆی تێیدەگات، کەم شت لەم گەردوونە وەک شیعر سەختییەکان دەژیت، کاتەکانی تەمومژاویانە بەسەردەبات؛ گەر وانەبێت چۆن ئەو دێڕەی سهراب سپهری لەدایکدەبێت.
شیعر لە گەڕانە بەدوای خاڵی وەرچەرخاندا؟ گەر بەڵێ، کەواتە شیعر دەزانێت چیدەکات!! شیعر کە زانی چیدەکات کەوابێت شیعر تەقەلایە بۆ وەرچەرخان. نەخێر وانییە. کاتێک سهراپ دەڵێت: “بە چەتەکان دەڵێم: کاروانێک بەڕێوەیە، بارەکەی زەردەخەنەیە!”لەو چرکەساتەدا شیعر بۆ سهراپ ڕووداوێکە؛ بیرکردنەوەیە. کەواتە شیعر دەکارێت ببێتە چەمکێکی فەلسەفیی. بەڵێ شیعر بیرکردنەوەیە، ڕاوی جەوهەری خۆی بەدەستی خۆی دەکات. ئەمە وادەکات بڵێین: شیعرنووسین داوای جۆرێک لە روناکبیریی لە شاعیر دەکات؛ ئەو روناکبیرییەی والە شاعیر دەکات لە ڕەچەڵەکی بەفر، ئاسمان، مێژووی هەناسە و ڕەنگ بەئاگابێت. باشە بۆ؟ چونکە شیعر شوێنی ڕاستەقینەی شاردنەوەی نهێنییەکانی جیهانە.
ناتوانین سەبارەت بە چییەتی شیعر هەردەم یەکدەنگ بین. لێ هەردەم هاوکۆکین سەبارەت بەوەی شیعر بەردەوامیی هەیە، هیچ نەبێت لەبەر جەوهەرە شیعرییەکەی. لەبەرئەوە هەق بە پۆل دۆمانە Paul de Man کە”تێڕامانی ئۆنتۆلۆژی”دەکاتە بناغە بۆ بابەتە ئەدەبییەکان. لێرەوە ئەوەش دەڵێێن،کە دووڕیانەکانی شیعرگەرایی سهراپ ،لەو تێگەیشتنە شیعرییەی هێمایبۆکراوە، بەرەو شوێنێکمان دەبات هێجگار دوورە، لێ هیچ کات دوورتر نییە لە خۆمان؛ لە بێدەنگیی و تارماییەکانمان. شیعرەکانی سهراپ خۆمانن لە جۆری وشە، شوێنکەوتەی ئەو نەریتەن کە باش باش شارەزان لە دڵته‌زین، چەشتنی دەردەسەری، هەڵماڵینی نهێنیی سروشت و ڕەچەڵەکی ڕەنگ.
لەسەر ئەو بناغەیەی لایسەرەوە بێت، شیعر بێگەرد و بێوەیە و هەر لەناو ئەو بێگەردیی و بێوەییەی خۆیشیدا دەمێنێتەوە؛ بۆیە ڕاستەقینەیە. کەم شتیش هێندەی شیعر ڕاستەقینەیە. شیعر، کە لەنێوان بوون و هیچبووندا هەردەم لە جەنگێکی بەردەوامدایە،هەرئەوەش چییەتی(ماهیەتیessence) یەکەی پێکدێنێت.
سەرئەنجام، شیعری سهراپ ڕێگایەکە بۆ دەربازبوون لە گوناهێک، کە چییەتیی خۆی بە جوانکاریی دەچوێنێت. چونکە تێگەیشتنی شیعریی سهراپ زادەی ئەوەیە بێکۆتایی و مەحاڵ لە دەوروخولماندان. سهراپ لەمیانەی ئەو گوزارە شیعرییەیەوە لە هەوڵی ئەوەدایە لە ڕێگەی شیعرەوە بێدەنگییمان، بنەما و توخمەکانی شیعرنووسین دەستکاریکات.
کۆتا گوتن ئاڕاستەی شیعرنووسینی ئێستای کوردیماندەکەم. گەر ئەوە وابێت،کە“دەبێت لە جەوهەری شیعرەوە لە جەوهەری زمان تێبگەین”لەم حاڵەتەدا چۆن دەکرێت دادوەریی بەسەر شیعری هاوچەرخمانەوە بکەین؟ بەداخەوە شیعری هاوچەرخی کوردی لە دۆخێکی نالەباردایە. شیعر وەک ناشیعر خۆینمایشدەکات و بەدەریشە لە هزر. وەکیتریش، شیعر بیرناکاتەوە، بۆیە زۆرێک لە دەقە شیعرییە هاوچەرخەکانمان لە ڕووی زمانەوانیی و جوانکارییەوە ناکاریگەرن.
ڕوون نییە شیعری هاوچەرخی کوردی زەمینەسازی بۆ چ شتێک دەکات! شیعریش لە ئێستای ئێمەدا هەروەک سیاسەت و شتەکانیترمان کارەستبارە؛ بەشدارە لە کارەساتباریی، لەکاتێکا شیعری کوردی دەبوو پرسی چییەتی شیعر و چییەتی زمان یەکخات. بۆیە شیعری ئێستامان”شیعرێکە هێشتا نییە”(نەهاتووەتە پێکهێنان). شیعری لەم جۆرە ناشیعرە؛ جارێ ماویەتی ببێتە شیعر. گەر کۆپلە شیعرێک، یان دێڕە شیعرێک لێرە یان لەوێ بەرچاوکەن شیعربوونیان تیابێت؛ هزر بەرهەمهێنەربن، ئەمە بەو مانایە نییە، شیعری هەنووکەی کوردی هەژاریی شیعریی ئێمەی بنەبڕکردووە. شیعری کوردی ئەمڕۆمان،ئەوەی ناوی شیعری هاوچەرخی لێدەنرێت، نەک هەر بێ هزرە، لەڕووی جوانکاریشەوە دەستکورتە.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی

ڕۆمانی (عەشقی ناکام) لەنووسینی (ئارام ڕەزایی)ە، لەلایەن (زریان محمود)ەوە لەزمانی فارسییەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی، کە بەزمانێکی سادە و وردو و بێ گرێ کاری وەرگێڕانی بۆ کردووە و لە دوو توێی (408) لاپەڕەدا و ساڵی (2020)، لەلایەن چاپخانەی (چوارچرا)ەوە چاپ و بڵاوکراوەتەوە.
جۆری ڕۆمان: ڕۆمانسی، تراژیدییە و شوێنی ڕووداوەکان وڵاتی (ئێران)ە.

زمان: زمانی ڕۆمانەکە سادەیە و لەکاتی خوێندنەوە خوێنەر لێی بێزار نابێت، و بەو وەرگێڕانە تایبەتەی بۆی کراوە چێژی خوێندنەوەی زیاترکردووە.

دیالۆگ: ئەم ڕۆمانە سەرەڕای بوونی چەندین دیالۆگ لەنێوان کارەکتەرەکانی ڕۆمانەکە، بەڵام بەهێزترین دیالۆگەکان لەنێوان کارەکتەرە سەرەکییەکانی ڕۆمانەکەدایە، ئەوانیش (سوگەند، مهران، بابەک)ن.
عەشق هاوشێوەی بلیتی بەخت وایە، ئەگەر بەخت یاوەرمان بێت ژمارەی سەر بلیتەکەمان هەمان ژمارەی ئەو هەفتەیە بێت و ببینە براوە ئەوا تەواوی ژیانمان دەگۆڕێت، بەڵام ئەگەر بەپێچەوانەوە بێت ژیانمان چی لێ دێت؟
کاتێک عاشق دەبین ئەو کەسەی خۆشمان دەوێت هەمان ئەو هەستەمان پێ دەبەخشێتەوە کە تامەزرۆین؟
لێرەوە خوێندنەوەی ڕۆمانی (عەشقی ناکام)، وەڵامی پرسیارەکانمان دەداتەوە. لەگەڵ خوێندنەوەی ڕۆمانەکە هاوشێوەی کارەکتەری سەرەکی ڕۆمانەکە کە کچێکی (فزولە)، هەمان هەست بە ئێمەش دەبەخشێت کە دەمانەوێت زوو لەڕووداوەکان تێبگەین. بەتامەزرۆییەوە لاپەڕەکان هەڵدەدەینەوە تا بزانین چارەنووس بەرەو کوێمان دەبات.
(سوگەند)، کچە خوێندکاری قۆناغی سێیەمی زانکۆیە، لەخێزانێکدا دەژی کە بەردەوام گلەی لێیان هەیە. هەست دەکات بوونی لەم خێزانەدا گرنگ نییە و ئاواتەخوازە بەتەنیا ژیان بگوزەرێنێت، بەداخەوە سوگەند بێ ئاگایە لەوەی ئەو دەنگە دەنگ و کۆبوونەوانەی خێزان لەسەر یەک سفرەی نانخواردن ئاواتی زۆر کەسە کە بەهەر هۆکارێک بێت خێزانەکانیان لەدەستداوە.
هاتنی نامەیەک بەهەڵە لەدرەنگانی شەودا تەواوی دنیای سوگەند دەگۆڕێت، ئایا ئەم گۆڕانکارییە خۆشبەختی بۆ دەهێنێت یان خەم و ئازارەکانی زیاتر دەکات؟.
بەهۆی ئارەزووی زۆری بۆ زانینی شتەکان وای لێدەکات وەڵامی کورتە نامەکە بداتەوە و سەرەتا وادەزانێت هاوڕێکانی خۆیەتی و دەیانەوێت بێزاری بکەن، چونکە خۆشی کاری وای کردووە لەگەڵ هاوڕێکانیدا. بەردەوام وەڵامدانەوەی نامەکان وای لێدەکات زیاتر حەزبکات ئەم کەسە نەناسراوەی ژیانی بناسێت.
کاتێک بەئاگا دێتەوە عاشقی ئەم کەسە نەناسراوە بووە بەبێ ئەوەی ڕوخساریشی بینیبێت، ناتوانێت بۆ ساتێک بەبێ ئەم کەسە بژی.
لێرەوە ڕۆڵی گرنگی خێزانمان بۆ دەردەکەوێت لەژیانی منداڵەکاندا، زۆرجار سەرقاڵی ژیان وا لەدایک و باوکان دەکات کە کاتیان نەبێت بۆ ئەوەی کەمێک سۆز و خۆشەویستی ببەخشنە منداڵەکانیان، زۆربەی دایک و باوکان دەڵێن منداڵەکانمان لەهیچیان کەم نییە، بەڵام بێئاگان لەوەی ئەو بۆشاییەی لەدەروونی ئەواندا دروستبووە بەهۆی بێ نازی، پاڵیان پێوە دەنێت کە بکەونە هەڵەوە و ئەو خۆشەویستییە لەڕەگەزی بەرامبەریان وەربگرن. هەڵسوکەوتی توندی باوک وا لە منداڵ دەکات کە هەست بکات لەناو خێزاندا پەراوێزخراوە.
سوگەند دەڵێت: (لەماڵی ئێمەدا قسە هەر قسەی باوکمە، بڵێ بخەوە دەبێ بخەوین و بڵێ دانیشە دەبێ دانیشین و بڵێ بمرە دەبێ بمرین، بەکورتی نابێ کەس قسە لەقسەیدا بکات. ئەگەر کەسێک قسەبکات دەبێتە گەردەلوول، باوکم توڕە دەبێت و هەموو ماڵەکە دەدات بەیەکداو کەس لەم گەردەلوولە پارێزراو نابێت. کاتێک بریسکی ئاگر هەموومانی سوتاند ئەوکاتە باوکم بەخۆیدا دێتەوەو تێدەگات کە لەوانەیە قسەی ئەو کەسەش ڕاست بووبێ. بەکورتی هەریەکێک لەئێمە کاتێک بەتەنهایە خاوەنی قسە و کەسایەتی خۆیەتی بەڵام کاتێک کە پێکەوە کۆدەبینەوە هەموومان لاڵ دەبین و ناتوانین قسەبکەین).
ئەمانە هەموو هۆکارن کە سوگەند عاشقی مهران دەبێت، و ئیتر ڕازی دڵی خۆی لای عەشقەکەی دەکات، بەبێ ئەوەی بزانێ کە ڕووخساری چۆنە. سوگەند خۆی کچێکی نائومێدە لەژیان، بەڵام دەیەوێت ژیان لای مهران جوان بکات هانی دەدات کەواز لەخەمۆکی بهێنێت و بیر لەو شتە جوانانە بکاتەوە کە دەکرێت لەداهاتوودا ڕووبدەن. کاتێک گوێبیستی چیرۆکی خەماوی مهران دەبێت کە خێزانەکەی لەدەستداوە و هەموو خەونێکی ئەوەیە بمرێت و لەو دنیا بگاتەوە بەخێزانەکەی، سوگەند تێدەگات کە خێزانەکەشی ئەوەندە خراپنین کە ئەم لێیان دەڕوانێت، بۆی ڕوون دەبێتەوە ڕازی نەبوونی دایک و باوکی بەهەندێک لەداواکارییەکانی بەسوودی خۆیەتی و باوەشی گەرمی خێزانە لەکاتی ڕووداوە سەختەکاندا ئارامت دەکەنەوە و پشتت لێناکەن.

سیمبولی نیو سەدە خەبات، دایکی ئازیزو هاوڕێمان خاتوو سەفه ری بەجێی هێشتین!
لە ١١ی فابریوەری ٢٠٢٦، خاتوو سەفه ری، کۆمۆنیستێکی پەیگیر، سیمبولی نیو سەدە خەبات لە دژی ڕژێمەکانی سەرمایە لە پاشایەتی و کۆماری ئیسلامی، ئەندام‌و کادری بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کارگەری و حزبی حیکمەتیست، لە شاری ئۆسلۆی وڵاتی نۆروێژ بۆ هەمیشە بە جێی هێشتین.
مێژووی ئێران و کوردستان بە تایبەت لە دوای شۆڕشی ١٩٧٩ەوە مێژوویەکی پڕ لە خەباتی کەسانی دیارە. ئەو کەسانەی کە لەسەر بنەمای ئیرادەو پێگەی چینایەتی‌و کۆمەڵایەتی خۆیان ڕۆڵێکی کاریگەریان هەبووە لەم پێشهاتانەدا. هاورێ (خاتوو سەفه ری) کە بە سۆزەوە لە پەیوەندییە ڕۆژانەکاندا بە “دایە خانم” یان “سەی زادە” ناومان دەبرد، یەکێکە لەو کەسایەتییە دڵسۆزە کۆمۆنیستیانە.
هاوڕێ سەفه ری ساڵی ١٩٢٤ لە گوندی باینچۆ لە نزیک شاری سنە لە دایکبووە. ساڵانێک پێش شۆڕشی ١٩٧٩ ڕوویان لە شاری سنە کردووە. لەم شارە زیندوو و چالاکەدا ئاشنای تێکۆشەرانی کۆمۆنیست و چەپ بووە. پێش شۆڕشی ١٩٧٩، ماڵەکەی لەگەڵ هاوسەر و منداڵەکانی، بە ڕۆڵی سەرەکیی “دایە خانم”، شوێنی کۆبوونەوە و گفتوگۆ و ئاڵوگۆڕی سیاسی بیروڕا بووە بۆ ئەو کەسانەی کە لە سەردەمی شۆڕشی ١٩٧٩دا بەرپرسی کۆمەڵە ی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران بوون لە شاری سنە.
لەگەڵ دەسپێکی ناڕەزایی و خۆپیشاندانەکانی ساڵه کانی ١٩٧٨- ١٩٧٩ لە شاری سنە، بەو ئاڵوگۆڕە شۆڕشگێڕانەیەوە پەیوەست بوو. پاشان لەگەڵ درێژەی خەبات و دەستپێکردنی سەرکوتی کۆماری ئیسلامی، ماڵەکەی بوو بە پەناگەیەک بۆ شۆڕشگێڕانی کۆمۆنیست و تێکۆشەرانی کۆمەڵە بۆ شاردنەوە و پاراستنی ئاسایشیان لە دەزگا سەرکوتگەرەکان.

لە ماوەی شەڕی سێ مانگی یەکەمی کۆماری ئیسلامی لە ساڵی ١٩٧٩، بە ورە و دەستپێشخەریی شۆڕشگێڕانەی خۆی و بە هاوکاری کۆمەڵێک بنەماڵەی دیکە، دەستی بەسەر خانووی حکومی سەر بە یانەی ئەفسەرانی پۆلیس لە ناوچەی تاز ئاوا لە شاری سنە گرت و بۆ ماوەی دوو ساڵ داگیریان کرد.
لە قۆناغی پڕ ئال ۆگۆری خەبات لە شاری سنە، تێکۆشەری خەباتی شۆڕشگێڕانە بوو. ناوبراو لە ڕێپێوانی مەزنی خەڵکی سنە بەرەو مەریوان و بۆ پشتیوانی لە کۆچی مێژوویی خەڵکی مەریوان لە ناڕەزایی بە هێرشی ڕێژیمی ئیسلامی تازە دامەزراو بەشداری کرد. لە ماوەی شەڕی ٢٤ ڕۆژە ی شاری سنە دا ئامادە نەبوو شار بەجێ بهێڵێت و بووە یەکێک لەو کەسانەی کە پشتی جەبهەیەکی بەهێزیان بۆ پشتیوانی لە خەباتکاران و پێشمەرگە ڕێکخست.
دوای گرتنی شاری سنە و شارەکانی دیکەی کوردستان لەلایەن ڕژیمی ستەمکاری کۆماری ئیسلامی، دایە سەی زادە لە بەشی نهێنی ڕێکخراوی کۆمەڵە درێژەی بە چالاکییەکانی خۆی دا. لەگەڵ یەکە سەربازییەکانی دەوروبەری شار و پاشان بە شێوەیەکی ڕێکوپێکتر لە بەشی نهێنی ڕێکخراوی کۆمەڵەدا وەک “پەیک” نامە و نوسراوه ی ئەو ڕێکخراوەی دەگەیاندە تێکۆشەرانی شار لە شارەکانی کوردستان، تاران و شارەکانی دیکەی دەرەوەی کوردستان. پەیوەندییەکی بەهێزی نێوان ڕێکخستنی نهێنی و ڕێکخستنی ئاشکرای کۆمەڵە بوو. لە میانەی ئەو چالاکییانەدا لە ناوچەی سنووریی “قاسمە ڕەش” لە سنووری سەردەشت لە لایەن کۆماری ئیسلامییەوە دەسبەسەر و ئەشکەنجە دراوە و ماوەیەکی کورتیشی لە زینداندا بەسەر بردووە.
دواجار لە ساڵی ١٩٨٤ ناچار کرا لەگەڵ هاوسەرەکەی وڵات بەجێ بهێڵێت و پەیوەندی بە ڕێکخراوی ئاشکرای کۆمەڵەوە بکات و پەیوەست بێتەوە بە ڕۆڵەکانیەوە ناسر و شەوبۆ. دایه خانمی خەباتکارو هاوسەڕەکەی له یەکێک له کەمپەکانی ناوەندی کۆمەڵه له ناوچەیەک به ناوی “شینکاوێ” وەک بەڕێوبەری کارگێڕی فرۆشگای ڕێکخراو که بۆ دابینکردنی پێداویستی ڕۆژانەی هاوڕییان دامەزرابوو، بە دڵسۆزی و دیسپلین‌و وردبینیەوە کاریان کرد. هاوڕییان‌و پێشمەرگەی ئەو قۆناغە یادگاری شیرینیان هەیە لە پەیوەندییە دڵسۆزیەکان و هەوڵی ئەو دوو کەسە خۆنەویستە.

لە کاتی شەڕی سەپێنراوی حزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران لە دژی کۆمەڵە، بۆ کۆمەک کردن خۆی دەگەیەنێتە ناوچەی شلێرو شوێنی هێزە سەربازیەکانی کۆمەڵە. لەکاتی سەفەرو چالاکییەکانی لە ناوچە سنوورییەکان، لەلایەن حزبی دیموکراتی کوردستانەوە دەگیرێت و زیندانی دەکرێت‌و دوو جاردەکەوێتە بەر لێدان و ئازاردان.
دایه خانم پێش هاتنی بۆ ئەوروپا، له کوردستانی عێراق وەک هەمیشه له تەنیشت کەمپه سەربازییەکانی کۆمەڵە جێگیرو چالاک بوو. دیسان ماڵەکەیان لە شارۆچکەی کارێزە و شاری ڕانیە کە هەردووکیان دەکەونە پارێزگای سلێمانی، بۆ ماوەی چەند ساڵێک شوێنی چالاکیی پەیوەندی‌و سەردانی پێشمەرگەو بنەماڵەکانیان بوو کە لە ناو ئێرانەوە دەهاتن. هەروەها شوێنی پشوودان بوو بۆ خەباتکاران‌و پێشمەرگەی ئەو سەردەمە. لە ساڵی ١٩٩٢ لەگەڵ ناسر مورادی کوڕەکەی‌و خێزانەکەی ئه و ڕوویان لە نەرویج کردووە. لەوێش پەیگیرانە درێژەی بە چالاکیی خەباتکارانەو کۆمۆنیستی خۆی دا. لە ساڵی ١٩٩٨ەوە لەگەڵ حزبی کۆمۆنیستی کارگەری ئێران و پاشان حزبی حیکمەتیست درێژەی بە چالاکییەکانی دا. ئامادەیی پڕ جۆش‌و خرۆشی سەی زاده له چالاکی و کردەوەو ڕێو ڕه سمەکانی ٨ی مارس و ڕۆژی جیهانی کارگەر، له کۆنگره و کۆبوونەوەکانی حزبی حیکمەتیستدا، هەمیشه ئیلهامبەخش بوو بۆ تێکۆشانەکانمان. بە داخەوە بەهۆی ساڵمەندی‌و نەخۆشییەوه له ساڵی ٢٠١٩ەوە له ئامادەبوونی کارای ئەو له کۆنگره و کۆبوونەوەو چالاکییەکان بێبەش بووین. بەڵام پەیوەندی پتەوی ئەو لەگەڵ بزووتنەوەو حزبەکەمان بەردەوام بووە.
دایک و هاوڕێی ئازیزمان خاتوو سەفه ری کەسایەتییەکی لەبیرنەکراو لە بزووتنەوەی کۆمۆنیستی و کارگەری و حزبی حیکمەتیست، ئیتر بۆ هەتا چاوی لێک نا. بەڵام ئەو چەندین وانەو ئەزموونی بە نرخ و پابەندبوون‌و هەوڵی کۆمۆنیستی بۆ بەجێهێشتووین. پرسەو سەرەخۆشی لە دڵەوە بۆ کۆمۆنیستەکان و خەڵکی ئازادیخواز، بۆ ڕیزەکانی بزووتنەوەی کۆمۆنیستی کارگەری‌و حزبی حیکمەتیست و بەتایبەتی بۆ ئازیزانی هاوڕییانمان شەوبۆ و ناسر مورادی و ملیکە عزەتی، و بۆ نەوەکانی نینا‌و مۆناو ڕۆزا و کەسوکاری دیکەیان لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات دەردەبڕین.

ئێمە بە درێژەدان بە ڕێگاکەی ڕێز لە یادی هاوڕێ سەفه ری دەگرین

حزبی کۆمۆنیستی کارگەری ئێران – حیکمەتیست
ڕێبەندانی ١٤٠٤ – شوباتی ٢٠٢٦

پێشه کی:

گۆرانکاریه بنچینه یه مێژوویه کان که هه ڵس و که وته کانی پێشووتری ژێر و ژوور کردوه، هێندێکیان ئه وه نده ده وره ی زایمانه که یان دوور و درێژ بووه، چه ند سه ده زه مانێکی فره توولانی ناێته به رچاو، که له ناخی هه ڵس و که وتی ئابووری و کۆمه ڵایه تی نیزامی پێشوودا گه راێک(وه چێک) شکڵ بگرێت تا له پرۆسه ێکی گه لێک پر ئه زمه و خوێناوی چینێکی نوێ بێته بوون، و چینی ده سه ڵاتداری ئابووری پێشووتر له گۆڕ بنێت! نیزامی کۆیله داری تا فێئوداڵیته و نیهایه ت هه ڵس و که و تی سه رمایه داری که له هه ناوی ئه م نیزامانه دا له دایک بوو. هه ر ئه م نیزامه یش خۆی هه ڵگری گه رای چینێکی تر بوو که له ره وتی به رە و پێشچووندا، ئوردووی کاری له به رابه ری ئوردووی سه رمایه وه ک ته نیا گۆڕ هه ڵکه ن میژوویی پێکهێنا. سه رمایه داری قۆناخی سه ره تای خۆیی به کۆتایی هاتنی ده وره ی مانۆفاکتۆره کان له جه رگه ی وڵاتانی رۆژئاوا به خولقاندن و داهێنان و دۆزینه وه ی ماشینی بوخار، و رێگای ئاسن و شه مه نه فه ر، …چینی پرولیتاریای پیشه یی هێنایه سه ر شانۆی ئابووری سیاسی جیهان. چینێک که چه رخی ئابووری سیاسی وه ک سووژه یکی چالاکی مێژوویی بۆ گۆرانی بنچینه یی ئه م هه ڵسه و که وته سه رمایه دارانه ی له هه موو گۆشه و کناری جیهانی بۆ به رانبه رکێ له گه ڵ ئوردووی سه رمایه به هێزی کاری ئه و ده سوورا. هه لس و که وتێ که ئوردووی کاری له به شه جیاجیاکانی به رهه مهێنان له شوێنی بچووک هه تا کارخانه ی زۆر گه وره شان به شانی یه کتر ریز کرد تا هه ڵس و که وتێک دروست بێت و له هه ناوی ئه م هه ڵس و که وته دا چینی کرێکار به شێوه ێکی ئاشتی هه ڵنه گر بچێته شه ر ی سه رمایه وه!

هه ڵبه ت چینی کرێکار ئیتر کرێکار به و مانای سه ره تاکانی سه رهه ڵدانی سه رمایه داری و قۆناخی مانۆفاکتۆر نییه. واته چینێک که ساڵانیکی دوور و درێژ هه ر کامه له به شه جۆرواجۆره کان له وانه کارگای ئاسنگه ری، رستن و چنین، کووزه گه ری و کشت و کاڵ و وه رزێری…و هێتد سه رقاڵی کار بوون، و خه ریک بوون قوناخه سه ره تایه کانی که ڵه که بوونی سه رمایه داریه ن تێده په راند، به ڵکوو ئیتر کرێکاران له ئاستی به رینی کۆمه ڵایه تیدا و له هه ڵس و که وتی گه لێک زاڵمانه ی شوێنی کار، شان به شانی یه کتر له کارگا و کارخانه کان که پێنج که س تا ده که س و سه دان و هه زاران که سی سه رقاڵی کارن. و هه ڵس و که وت چیتر ته نیا یاسا و رێسای دیاریکراو نییه، که بورژوازی و خاوه نکار به سه ریاندا زاڵی کردووه، و کرێکار له هه ڵس و که وتی”کاری هه رزان و کرێکار بێده نگ” شه و و رۆژ ده کاته وه، به ڵکووئه و هه لس و که وته ی ئوردوی سه رمایه و کویله ی حه قده ست ئوردووی کاریشی خولقاند! کرێکار له هه ناوی ئه م هه ڵس و که وته ی کار و سه رمایه دا و خولقاندنی «ئه رزشی ئیزافه» دا به وه ده گات، مان و نه مانی سه رمایه پێوه ندی راسته وخویی به کار و «زیده بایه» و که ڵه که بوونی سه رمایه وه هه یه. زانست و پراتیکی کۆمۆنیستی و کرێکاری ئه و بیرۆکه و گومانه پووچه ی له قاودا و نه فی کرد گۆیا ئه و بورژوازی خاوه نی ئامرازه کانی به رهه مهێنانه چه رخی ئابووری و ژیانی مرۆڤایه تی ده سوورینێت، به پێچه وانه به بێ چینی کرێکار، بورژوازی ته نانه ت بۆ حه وتووێک ناتوانێ ژیانی ئه نگه ڵی خوێشی دابین بکات!

هه ر چه نده ئه م ره وته مێژوویه له هه موو شوێنه کانی رۆژئاواش به شێوه ێکی یه کسان هه ڵس و که وته کانی پێشوو ئاڵ و گۆڕ تیدا پێک نه هات و ژێر و ژوور نه بوو. بۆ وێنه له بریتانیا زیاتر ئاڵ و گۆره که پیشه یی بوو، و له فه رانسه زیاتر سیاسی بوو، و له ئامریکا تێکه ڵاوێک له هه ر دوو بوو واته ئاڵ و گۆری ئابووری و سیاسی، به ڵام هێشتا چینی کرێکار به و مانایا که دواتر له نیوه ی دووهه می سه ده ی هه ژده دا ناسرا بوو، بۆ به رانبه رکی له گه ك ئوردووی سه رمایه له واقعدا وه ک سووژه ی چالاک و هوشیاری مێژوویی بو ئاڵ و گۆری بنچینه یی له ساحه که دا ئاماده و ته یا ر نه بوو.
شۆرشه کانی بورژوازی له ئامریکا و بریتانیا و هه روەها شۆرشی گه وره ی فه رانسه له ساڵه کانی 1789-1799 بوونه پێش زه مینه بو شۆرشه کانی سالی 1848 و به شوێن ئه ودا مه زنترین دیارده ی دوونیای سه رده م واته «کۆمۆنی پاریس» که سه رتاسه ری جیهانی ته کاندا و چه ند ده یه دواتریش بۆ یه که مجار له مێژووی چینایه تی و سیاسی دا شۆرشی ئۆکتوبری 1917 رووسیه پرۆلیتاریای گه یانده لووتکه ی سه رکه وتن. بزووتنه وه ی کرێکاری و کۆمۆنیستی پاش شکستی شۆرشی ئۆکتوبر له رووسیه تا به ئه مرو سه باری ئه وه ی دژی ئوردووی سه رمایه سه نه گه ر به سه نگه ر خه بات و شه ری کردووه، و به رپا کردنی کۆمۆنیزم له ده ورانی کۆمون و شۆرشی ئوکتوبریش زیاتر هه ل و مه رج و زمینه کان بو ده سته به ر کردن و سه رخستنی شۆرشی کرێکاری تێدا فه راهمه، به لام هه ر ئه و گه رایشه “رێفۆرمیستیه” که له ئینترناسیونال دووهه م واته 1889 دا ده ستی باڵای په یدا کرد و گه ورترین زه ربه ی له بزووتنه وه ی کۆمۆنیستی و کرێکاری دا، به ڵام به هۆی شکۆی شۆرشی کرێکاری رووسیه وه توانی له ژێر ئه و نسکۆ گه وره یه خۆی رزگارکات و له سه ر هه موو جیهان کاریگه ری گه وره دابنێت!
به ڵام چه ند ساڵ زیاتری نه خایاند، شۆرشی کرێکاری رووسیه له و ئه رک و به رپرسایه تی میژوویه ی کۆمۆنیست خستبوویه ئه ستۆی دوورکه وته وه و گه شه پێدانی پیشه سازی له رووسیه به جێگای ئه رکه کانی شۆرشی کرێکار و سه قامگیر کردنی کۆمۆنیزم باو کرا، و دیسانه وه بوارکان بۆ گه شه و به هێز بوونی گه رایش و مه یله رێفۆرمیستیه کان و ناسیونالیزمی مه زنخوازی رووسیه له ناو بزووتنه وه ی کۆمۆنیستی و کرێکاری زیاتر کرایه و به هێز بوو و بورژوازی جیهانی و ئه و دوڵه تانه ی له شکست پێهێنانی شۆرش ده ستیانبوو به گشتی هۆکار بوون که رکوود و شکستێکی گه وره یان به سه ر بزووتنه وه ی کۆمۆنیستی و کرێکاری نه تنها له رووسیه به لکوو له شوێنه کانی تری دونیاشدا دا سه پاند. رکوود و نووشه ستێک که بووه هۆی ئه وه تا به ئێستا جیهان چیتر شاهیدی گۆران و شۆرش گه لێک وه ها شکۆداری میژووی تر له جنسی «کۆمۆنی پاریس » و « شۆرشی ئۆکتوبری 1917» رووسیه نه بێت.
***

بۆ ئه وه ی که زیاتر سه رنج بخرێته سه ر «ده بئ چ بکرێت؟» و نووسراوه که زۆرتر دوور و درێژ نه بێت، که متر باسی هه ڵچوون و داچوونی خه باتی بزووتنه وه ی کۆمۆنیستی و کرێکاری به دژی رژیم سه رمایه داری کراوه و ته نیا بابه ته هه ر سه ره کیه کان ورووژاوه و خراوه ته به ر لێکدانه وه. ده یه ی سه ره تایی شۆرشی 57 ده وره ێک بوو که کۆمه ڵگا وه ک بورکانێک ته قیه وه و جۆش و خروشێکی شۆرشگێرانه ی به رفراوانی لێکه وته وه، که ش و هه وای شۆرشگێرانه باڵی به سه ر هه موو کۆمه ڵگادا کێشابوو و هێشتا رژیم سه رمایه داری ئاخوندی نه یتوانی بوو سه قامیگیری سیاسی ده سته به ر کات، چین و تۆیژه کانی کۆمه ڵگا بۆ به ره نگار بوونه وه له گه ڵ ئه م رژیم کۆنه په ره سته له هه موو ئازموونه کانی به ره نگاری و خه بات له دژی رژیمی په هله ویش که ڵکی وه رده گرت و هێزی خۆی ئه زموون ده کرد تا بتوانێت بناخه ی ژیانێکی ئازاد و یه کسان و شیوای مروڤی ئه ورۆ دامه زرێنێت.

نزیک به نیو سه ده له م ده وره تێپه ربوو، هه ر ده یه ێکی ئه م ده وره یه گه لێک ئازموونی به کرده وه و شه ری سه نگه ر به سه نگه ر، نووسراوه و لێکدانه وه ی قوولی نه زه ری و وتاری رادیویی و دواتر “تی وی” و پلاتفۆرمی تر بوونی هه بوو وه ک کانگاێکی زانستی چینایه تی و سیاسی تا له سه ر هه لچوون و داچوونی دوخه جیاجیاکان ئه و چه ند ده یه، و کوسپ و له مپه ره کانی سه ر ریگای بزووتنه وه کۆمۆنیستی و کرێکاری پشتی پێ به ستبوو.

له راستیدا کۆمه ڵگای ئێران به گشتی و چینی کرێکار و بزووتنه وه ی کۆمۆنیستی به تایبه ت له باری ئاگایی و وشیاری چینایه تی و سیاسیه وە یه کێک له و کۆمه ڵگایانه یه، که له باری تێئوری کۆمۆنیستی و شۆرشگێرانه و وریایی سیاسیه وە که می نه بووه و نییه، ئه وه ی که سه رباری هه موو که ند و له نده ئاسته م و دژواره کانی سه ر رێگایی یه کێک له کۆمه ڵگا هه ره زیندوو و پڕ جووله کانی نه ته نیا ناوچه که به ڵکوو جیهانه که ساڵانه به چه ند هه زار مانگرتن و ناره زایه تی گه وره و بچووک تێدا به رێوه ده چێت خۆی له خۆیدا سه لمێنه ری ئه م راستییه.

به تایبه ت له م دوایین ده یه دا نزیک به هه ر دوو ساڵ جارێک ئاخێز گه لێکی جه ماوه ری له سه دان شاری گه وره و بچووک له ناره زیایه تی سه باره ت به نا له باری بار و دۆخی ژیان و گوزه رانیان دژ به بێکاری، گرانی، ئاوسانی ئابووری و سه رکوتی سیاسی به دژی رژیم له ئاردا بووه، و هه رجاره درندانه تر له جاری پێشوو له گه ڵ سه رکوت و قه تل و عام رووبه رووبووه. به تایبه ت له ئاخێزی 1404 دا دیتمان کاتێک جه ماوره ێکی به رین له نزیک به دوو سه د شاری گه وره و بچووک له شوێنه جیاجیاکانی ئیلێران و هه روه ها بنه ماله کرێکاریه کانیش هاوشانی ئه وان رژانه سه ر شه قام، و گۆرپانه کانی شاره کانیان گرت و کاتێک چینی کرێکاریش وه ک چینێکی شۆرشگیر له روژانی دواتردا له هێندێک شۆێن به م نارە زایه تیه په یوە ست بوون و ده ستیاندایه خوپیشاندان و مانگرتن له شوینه جۆرواجۆره کان، ئیتر رژیم به ته واوای ته نگی پی هه ڵچنرا. ترس و خۆف له وه یکه جڵه وه ی ئه م ناره زایه تیه میلیونیه بکه وێته ده ستی کرێکاران و ئه وان مانگرتنی سه راسه ری ریکبخه ن، رژیمی گه یانده ئه م ده رنجامه له و په ری ده سته وه ستانی و داماویدا رایله کانی پێوه ندی خه ڵک له وانه ئینترنیت و ته له فوون….له سه راسه ری وڵااتدا ببڕێت و له بێده نگی و دوور له چاوی جیهان هۆلۆکاستێک له سه راسه ری ئێراندا وه رێبخات که مێژووی سه رده م جنایه تی وه های به خویه وه نه دیتبێت.

دیسان ئه م پرسیاره دایمیه دێته ئاراوه، چینی کرێکار سه رباری ناره زایه تیه کان و مانگرتنی پرش و بڵاو، هه زینه گه لێکی قوورس که له م چه ند ده یه دا له به رابه ر رژیمدا به سه ریدا سه پاوه، ئایا هۆی نائاماده یه که ی چیه که وه ک چینێکی شۆرشگێر و رێبه ر و سازمانده ر ناێته مه یدانه وه؟ ئاخرسه ر چینی کرێکار کێ و چۆن ئه و زه رفیه تانه له خۆیدا په روه رده ده کات بو هاتنه مه یدانی هه مه لایه نه که به شیوێکی که م هزینه تر له ئێستا بتوانێ یه کجار بۆ هه میشه ئه م رژیمه ئه نگه ڵه ی سه رمایه داری به چۆکدا بێنێت و له گۆری بنێت.

بزووتنه وه ی کرێکاری له ئێران به ر له وه ی له رێگای کۆسپ و له مپه ره «زه ینیه» کانه وه که رژیم به گه لێک ساز و به رگ و ئامرازی جۆرواجۆر و کاری ئیدئۆلۆژیک و سیاسی که ده یهێنێته سه ر رێی زه ربه بخوات، له رێگای کۆسپ و له مپه ره «عه ینی» کان له وانه دام و ده زگاکانی سه رکوت و داپڵۆسین و به خوێن کێشانی بزووتنه وه ی کۆمۆنیستی و کرێکاری، لێدانی حزب و ریلێکخراوه و تشکیلات و رێکخراوه ی سه ربه خۆی کرێکاری و له هه موو گرینگتر هێرشی بیرحمانه کردنه سه ر شۆرا کرێکاریه کان بوو که له شوێنی کار و ژیان پێکهاتبوون. هه ڵکوتانه سه ر و راماڵین و پاکتاو کردنی شۆراکان له لایه ن ده وله تی سه رکوتگه ره وه تا لێدانی بزوتنه وه ی کرێکاری و کۆمۆنیسته کان که به ردی بناخه ی ئه م شۆرایانه یان دانا، هه موو بۆ ئه وە بوو رێگریان بکات تا نه توانن ئیختیاراتی ده سه لاتی سیاسی خویان به ده سته وه بگرن.

واته ئوردوی کار و کۆمۆنیسته کان له کوشتاری به رینی ده یه ی په نجا و به تایبه ت ده یه شه ستی هه تاوی که ده یان هه زار و بگره زیاتر ئینسانی کۆمۆنیست و ئازادیخواز و به رابه ریخواز به شێوه ێکی سیستماتیک قه تڵ عام و تیره باران کران، زه ربه ێکی گه لێک قورسی خوارد. باشتر وایه بگوتری ئه مه حه زه فه فیزیکیانه کۆسپ و له مپه رێکی گه وره بوو له سه ر رێگای بزووتنه وه ی کرێکاری و کۆمۆنیستی که به شێوه ی بیلقوه جێگه و پێگه ی به هێزیان بوو به کرده وه ی ده ربهێنن. سه رباری ئه وه یکه ئه م بزووتنه وانه هیچکات له خه بات نه کشانه وه به لام خه باتی و راسانه کانیان زیاتر به ره نگاری بوو و له باشترین حاڵه تدا له ئاستی داخوازیه سه ره تایه کاندا قه تیس مایه وه.
رژیمی سه رکوتگه ری کۆماری ئیسلامی هه ر له سه ره تاکانی هاتنه سه رکار، ته نانه به بێ “یاسای کار!” نووسراوه ی دژه کرێکاری، به کۆمه ڵێک کۆسپ و له مپه ری «عه ینی» و به کرده وه چووه سۆراغی ئۆردووی کار، واته به سه رکوت، به رپێ گرتنی رێکخراوه ی سه ربه خۆی کرێکاری، مه منووع کردنی مانگرتنی سه رتاسه ری و هه ر چه شنه به رێکخراوه و چاڵاکی حیزبی تا فه رمان ده رکردنی جیهاد به دژی سنگه ره کانی شۆرش، و هه روه ها به خوێن کێشانیان، تا لێدانی دوو بزووتنه وه ی کرێکاری و کۆمۆنیستی خاوه ن پێگه ی به هێز بۆ ئه وە ی بتوانێت کونترۆڵ و سه رکوتی ده وڵه تی له ده ستدا بێت. ئه م سه رکوت و کوشتارانه، ته نیا به شێوه پولیسی و ئه منی.. نه بوو به ڵکوو هاوکات شوێنی کار و ژیانی کرێکاران و چینه ژێر ده ستکه کانی تریشی گه لێک پاوانخوازانه کردبووه مه یدان رمبازێنی میلیتاریستی خۆی.
هه ر له سه ره تاکانی هاتنه سه ر کاری رژیمی سه رمایه داری ئاخوندی، هه ل و مه رجه کان کار بۆ کرێکارانی دایمی له به شه سه ره کیه کانی به رهه م هێنان به زۆری هێنده دژوار و تاقه ت پروکێن بوو که به شێکی به رین له کرێکارانی دایمی و پێشره و که وتنه به ر شاڵاوی سه رکوت و ته نانه ت ئێعدام و یا خود له ژێر زه خت و گوشاردا وازیان له کار له به شی پیشه سازی هێنا. واته به شێکی هه ره زوری ئه م کرێکارانه خرانه په راوێزه وه، به واتاێک یان بێکار بوون، یان چوونه که رتی تایبه ت و کارگابچووک و بێ ناو نیشانه کان. دیاره له که رتی تایبه تیش دۆخه که له که رتی ده وڵه تی باشتر نه بوو!

نه بوونی بیمه ی بێکاری، نه بوونی ئه منیه تی شوغڵی، نه بوونی لانی که م حه قده ستی سه روه خت، که ده وڵه ت و خاوه نکاران هه ر کامه به شێوه ێک خۆی له دابین کردنی ده دزێته وه، هه تا حه ده ستی زۆر که م و گوشاری ره وانی ده رکران و هێتد ئه و کۆسپانه بوون که وه ک سێبه ر به سه ر سه ری کرێکاراندا ده خولانه وه.
ده مه وێت بڵێم: چینی کرێکار له هه ر دوو که رتی ده وڵه تی و تایبه ت له گه ڵ گه لێک کۆسپ و له مپه ری ئابووری بنچینه یی و سیاسی جۆرواجۆر رووبه رووبوون تا هه ڵس و که وتی ی «کاری هه رزان و کریکاری بێده نگ» یان به سه ردا زاڵ که ن. به تایبه ت له م هه ڵس و که وته دا کرێکارانی دایمی چیتر ئه و سووژه گشتی (به کۆیه) نیین که بیلقوه مه ترسیه کی گه وره ن له سه ر ئوردووی سه رمایه، به ڵکوو به شێوه ێک له شێوه کان شکڵی ئه توومیزه و ناجێگیری به خۆ گرتووه!
ئیتر چوار ده یه یه ئوردووی کار بووه ته ئوردووی کرێکارانی زیاتر قه راردادی کاتی، په یمانکار و دواتر “چه کی سپی ئیمزا” و ئه م ره وته به زور له ئێراندا هه مه گیر بووه. ئه مه ته نیا گورانێکی ره وڵه تی ماف یا ئابووری نییه، به ڵکوو ئه مه شکاندنی بربره ی پشتی یه کگرتنی کرێکارانه وه ک چینێکی به رین له به رهه م هێناندا. کرێکار کاتێک که هه ر سێ مانگ، یان شه ش مانگ، یان ته نانه ت بێ قه رارداد کار ده کات، به دشواری ده توانێ له شوێنی کار له گه ل هاوچینه کانی پێوه ندی ئورگانیک و چر و پر درووست کات که بگاته ئه و ئاسته رێکخراوی سه ربه خۆ و خاوه ن ئێختیار بۆ به ره و رووبوون له گه ڵ ئوردوی سه رمایه لێبکه وێته وه.
یان ته نانه ت «مه جمه عی گشتی» که بنه ما و فه لسه فه ی هه بوونی لابردنی کۆسپ و له مپه ره یاسایی و حوقوقیه کانه به ڵام بۆ کرێکاران وه ک کارێکی پر مه ترسی لیهاتووه، هه رچه ند رێگاێکی تر بوونی نییه و ده بێ دره نگ یا ن زوو نه له یه ک شوێن به ڵکوو له هه موو شوێنه کانی کاری گه وره و بچووک «مه جمه عی گشتی» وه ک سلولی بنه ره تی شۆرا ببێته به شێک له سیستمی زیندووی راگرتنی خه باتی چینی کرێکار و ته نانه ت کۆمه ڵگاش له به رابه ر ئوردووی سه رمایه دا.
چینی کرێکار دره نگ یان زوو مه حکوومه به وه بچێت به ره و پیری پێکهێنانی «مه جامعی گشتی» له هه موو به شه کانی به رهه م هێنان و ته نات خزمه تگوزاری و ته نات سه رجه م کۆمه ڵگا! به دڵنیایی «مه جمه عی گشتی» ئه گه ر له شوێنێک به ته نیا پێک بێت و ته نیا بکه وێت وه ک ئه و ئه زموونه ی له «حه وت ته په» شکڵی گرت و به ره و ئه وه ده چوو په ره بستێنی به ڵام رژیم به خێرایی به ر له وه پل بهاوێته به شه کانی تری به رهه م هێنان به رێگای جۆراوجۆر هه وڵی به شکست کێشانی دا و توانی له نیهایه تدا به ر به په ره ساندنی بگرێت و ته نانه ت ناره زایه تی و مانگرتنه کانیشی به گرتن و ئه شکه نجه و ئازار پرش و بلاو کاته وه و نه هێڵێت «مه جمه عی گشتی» کاریگه ری و ده وری تایبه تی خۆی ببینێت و په ره بستێنی.
کاتێک ئه م کۆسپه «عه ینی” یانه به کرده وه ده رهاتن، و هێزی مادی ئوردووی کار له به رابه ر ئوردووی سه رمایه(ده وڵه ت و خاوه نکار) لاواز و لاوازتر بوو، ئینجا کاتی ئه وه یه باس له هۆکاره کانی پاشه کشه و له مپه ره «زه ین»یه کان بکریت. بار و دۆخێک که تێیدا ته نانه ت ئیراده ی خه باتیش به هاسانی ناتوانێت کرده وه ی گشتی کاریگه ر پێکبهێنێت.

هه ر له سه رو به ندی ده یه ی شه ستی هه تاویدا رژیم بو تێک شکاندنی هێزی ئوردووی کار “شۆرای ئیسلامی کار!” و دواتر “خانه ی کاریگه ر” ی دروست کرد، تا له سه ره وی چینی کرێکار سوونه ته دواکه وتوانه و دژه کرێکاریه کانی خۆی له شوێنی کار به زه به ر و زه نگی ماشینی سه رکوتی ده وله تی وه گه ر بخات!

و له درێژه ی ئه م هه وڵه کونه په ره ستانه دا و بۆ زیاتر چه سپاندنی ساڵی 1360 ” یاسای کار” یش وه ک نووسخه ێکی زۆر کۆنه په ره ستانه و دژه کرێکاری هاته ئاراوه. ئه ویش نه وه ک خاڵی ده ستپێک، به ڵکوو وه ک مۆرکی ته ئید و چه سپاندنی یاسا و حوقوقی هه ر ئه و دواکه توویه که به هه زینه ی گه لێک قورس به چینی کرێکار ته حمیل ببوو. به ڵام دیسان هێزی چینی کرێکار سه باری پرش و بڵاوی و نه بوونی رێکخراوی سه ربه خۆی خۆی، له شوێنی کار و ژیانی بو ده سته به رکردنی مافه سه ره تایه کانی له به رابه ر ئودووی سه رمایه دا له خه باتی به رده وامدا بوو.
به ڵام رژیم به داسه پاندنی کۆسپه و له مپه ره «عه ینی» کانیش وازی نه هێنا. چونکه ده یزانی کۆسپه «عه ینی» یه کان ئه ر له ئاستی «زه ین» یشدا ته سبیت نه بن، جێگیر و سه قاگیر نابن. بۆیه به م پێیه کۆسپه «زه ین»یه کان وه ک ته واوکه ریش زیاتر له جاران په ره ده ستێنن.

جیاوازی گه لی ئیدئۆلۆژیکی، ناسیونالیستی، مه زهه بی، نژادی و جنسی و گه لێک دە سته به ندی تر به رنامه بۆ دارێژراو ده وروژێندرێت و زیاتر و زیاتر باوه شێن ده کرێت. رژیم هه وڵده دات، سه ره کیترین کێشه و ئه زمه کان و (ته زاده) دژبه ره کانی کار و سه رمایه که باڵی ره شی به سه ر هه ڵس و که وتی ئوردووی سه رمایه و کاردا کێشاوه به شێوه ێک له شێوه کان لاوه کی نیشان بدات، به جێگای ئه و ئه و ته زادانه کێشه ی ناوخۆیی ئوردوگا بوروژێنێت و خاوی کرێکارانی پێ ببه ستێت. به واتاێکی تر کرێکاران به جێگای بایه خدان به هاوچاره نووسی، خۆیان له م ئوردودا وه ک دوژمن یه کتر ببیننه وه. به ڵام کرێکاران جگه له ئه زموونی پر بایه خی خه بات له گه ڵ رژیم پێشووی په هله وی و هه روه ها ئه و ده سکه وتانه له ساڵه کانی خه بات له دژی رژیمی ئاخوندی و هه ر وه ها پشت به ستن به سه رچاوه ی ده وڵه مه ندی«مارکسیزمی شۆرشگێر» که ساله کانی سه ره تای شۆرش بده ستی هێنا بوو، و ده رس وه رگرتن له ئه زموونی زیندووی ته حه زوب به گه شتی (که له و چه ند ساله پاش شورشی ئیران به ده ستهاتبوو و به خێرایی له گه ڵ هێرشی به ربڵاو و و ه حشیانه ی رژیم رووبه روو ببوو) به راده ێک له زانستی سیاسی و چینایه تی گه یشتبوو که نه که وێته ناو داوی فریوده رانه و سیستماتیکی رژیم و هه وڵه کانی ئوردووی سه رمایه له م بواره دا توانی به زۆری پووچه ڵ کاته وه و زیاتر له وه نه توانی هه زینه یان پێ ته حمیل بکات.
سه رباری داسه پاندنی وه ها هه ڵس و که وتێکی زاڵمانه به سه ر ئوردووی کاردا، دیسان رژیم نه یتوانیوه به ته واوی رێگر بێت له سه ر رێگای پێکهێنانی سه ندیکاکان، «کومه یته ی په یگیری» و «کومه یته هه ماهه نگی»…بۆڤداکۆکی له ماف و به رژ ه وه ندی کرێکاران. به ڵام به هۆی ئه و هه ڵس و که وته دواکه وتوانه یه ی شوێنی کار و یاساگه لی دژی کرێکاری که به تایبه ت به سه ر سه ری کرێکارانی دائیمیه وه هه یه، هه ل و مه رجێکی خولقاندووه که به شی هه ره زۆری ئه م کرێکارانه واته زیاتر له 80% یان به ره و ریزی کرێکارانی «قه راردادی کاتی» و «په یمانکاری» و «چه کی سپی ئیمزا» پال پێوه نراون و به رده وام ئه م هێزی کاره به رینه، رێژه که ی له گۆراندایه و به له سه ر کار ده رکردن و نه قڵ کردنیان له م شوێن بۆ ئه و شوێن له هه وڵی پرش و بڵاو کردنیدان.

واته ئه گه ر سه ندیکاێک بیهه وێت به هیمه ت و ئیبتکاری پێشره وانی کرێکاری له شوێنی کار پێک بێت، تا سه ندیکا بیهه وێت پێوه ندیه ئورگانیکه کانی چر و پڕ کاته وه له گه ڵ سه رجه م کرێکاران و ئاماده یی گشتیان بۆ رووبه رووبوونه وه له گه ل یاسای دژه کرێکاری و ده رکردن و جێگۆرکێی کرێکاران تێدا سازبکات، به ده یان و سه دان به هانه له وانه ته واو بوون قه ردادی کاری و شتی تری له م چه شنه له لایه ن ده وله ت و خاوه نکارانه وه ده که ونه ژیر زه خت و گوشار و راو و دوونان! به واتاێکی تر ناهێڵن سه ندیکا ئه و جۆره ی شیاوه پێوه ندێکی چڕ و پڕ له گه ڵ کرێکاراندا پێک بهێنێت و توانایی به کرده وه ده رهێنانی ویست و داخوایه کانیان هه بێت و هێز بدات به خه باتی کرێکاران و هه وڵه کانی سه ندیکا زۆرتر له چوارچێوه ی راگه یاندندا قه تیس ده مێنێته وه.

هه ر وه ک چۆن «کومه یته کان، ئه نجوومه نه سه ربه خۆکان»ی جیا له ده وڵه تیش هه ر له دۆخێکی وه ک سه ندیکادا به سه رده به ن. به ڵام تا ئه و جێگه ی بۆ «مه جامعی گشتی» ده گه رێته وه، فه لسه فه ی بوونی به ته واوه تی جیاوازه له سه ندیکا و نیقابه کرێکاریه کان. «مه جمعی گشتی» هه ڵگری گه لێک تایبه تمه ندیه، یه کێک له وانه ئه وه یه چاوه رێی وه رگرتنی ئیجازه له هیچ شوێنێکی ده وڵه تی و خاوه نکاران نامێنێته وه، به پێچه وانه هه موو ئه و یاسا و رێسا پڕ و پووچانه ی له سه رێگای دانراوه لاده دا تا هێزی واقعی کرێکاران به کرده وه له گۆرپانی کار و خه باتدا وە گه ڕ خات. نیشانی بدات که ئه و هێزه ده توانێت نه چێته ژێرباری ئه و زه خت و گوشارانه و ئه و کۆسپانه ی ویستوویانه و ده یانهه وێت به سه ریاندا بسه پێنن.

ئێستا باسی سه ره کی ئه وه یه، کاتێک رژیم له لاێک به شێوێکی بنچینه ی هه ڵس و که وتێکی ته واوه ن دژه کرێکاری به زۆری ماشینی سه رکووت به سه ر شوێنی کار دا سه پاندووه و له لاێکی تریشه وه به یاسای دواکه وتووانه هه ل و مه رجێکی خولقاندوه که کرێکاران به ردوام له شوێنه کانی کار جێ گۆرکیان پێ بکرێت و به کرده وه ئیمکانی ئه وه یان لی بسه ندرێته وه رێکخراوه ی سه ربه خۆ ساز بکه ن بۆ رووبه روو بوونی خه باتکارانه له دژی ئوردووی سه رمایه و چیتر ئاوا هه زینه قورس نه دات، دیسان له گه ڵ ئه و پرسیاره هه میشه یه رووبه روو ده بین، «ده بێ چ بکرێت؟».

هه ر وه ک پێشووتر باس کرا، هه بوونی سه ندیکا و نقابه ی کرێکاری له هه ناوی ئه م بازاری کار و یاسای جه نگه له دا که رژیم زاڵی کردووه نیشان ده دا ئامرازێکی کارساز نییه، و تا به ئێستا سه رباری ئه و هه زینه قورسه ی که کرێکاران بو پێکهێنانی ئه م رێکخراوه سه ربه خۆیانه داویانه، له گه ل ده سکه وته کانیان به راوه رد ناکرێ و زیاتر له ئاستی راگه یاندراو و ئاگاگه ریدا ماوه ته وه، و نه یتوانیوه له نێوان رێبه ران و پێشره وانی کرێکاری و به ده نه ی ئه م چینه به رینه دا پێوه ندێکی توند و تۆڵی ئورگانیک دروست بکات. ئه گه ر نه ڵێم ئه م جوره پێوه ندیه ته واوه ن بوونی نییه ده کرێ بگوترێ هێنده لاوازه و ناکارایه که کاردانه وه ێکی ئه وتویان له سه ر ریکخستنه کان نییه، هه ر به هوی ناکار بوونی ئه م ئامرازه زۆر زوو له لایه ن هێزه ئه منیه کانی ده وڵه ته وه شناسایی و ده ستبه سه ر و حه زف ده کرێن بێ ئه وه ی به ده نه ی ئه و چینه به رینه به و هۆکارانه ی باس کران، بتوانی هه وڵێک جدی و لێبراوانه بو ئازادیان بدات!
بهێلن با مه به سته که م به باس کردن له سه ر موعه لیمه کان وه ک به شێک له چینی کرێکار روونتر بکه مه وه. موعه لیم خۆی به شێک له چینی کرێکاره که گه رایش و مه یلی بورژوازی زور به رنامه و ئامانجدار هه وڵده دا له نێو کۆمه ڵگا و ته نانه ت له نێو کرێکارنیشدا ئه و بۆچوونه جێ بخات که موعه لیم چونکه هێزی “ناموه لیده” و گه رایشی دژی سه رمایه داری نییه، ئه م به شه له چینی کرێکاری “مو ه لد” به ته واوی داببرێت و له نێوانیاندا که لێن و دیوار ساز بکات.
له راستیدا ئه و یه کێک له ئامرازه کانی بورژوازی بو ئه وه له نێوان کرێکارانی فکری و جه سته یی وه ک چینێکی واحدی یه کگرتوو به ئاوه ژوو کردنه وه ی دوکتورینی«کرێکاری موه لد و ناموه لد» که لێن و ناکۆکی بخاته نێو چینی کرێکار که ته نیا موعه لیمانیش نین به ڵکو ریزی میلیونی هه مو کرێکارانی به شه جیاجیاکان له خزمه تگوازریش له خو ده گریلێت و به م بیانوه ده یانهه وێت رێگری بکه ن له یه کگرتووی و هاوپشتی سه رتاسه ری ئه م چینه به رینه ی کۆمه ڵگا.
ئه گه ر سه رنجتان دابێت، رژیم به پشت به ستن به م ستراتژیه، که متر له به شه کانی تری چینی کرێکار، شوێنی کاری موعه لمه کانی خستووته ژێر باری قورسی ئه و گوشار و گورانه بنچینه ییه ی جێگۆرکێ پێکردن و و قه راردادی کاتیه وه. واته مه درسه کان ئه و به شه له شوێنی کارن که که متر له گه ڵ ساختاری کاری شوێنه کانی تری کار رووبه روون و زیاتریان به شێوه ی دائیمی و په یمانی له و پیشه یه دا دامه زراون. هه ڵبه ت رێژیکی به رچاو له و موعلمانه ی که به شێوه ی«حق التدریسی» یا له که رتی تایبه تیش کار ده که ن له گه ڵ هه ل و مه رجی گه لێک دژوارتری کار و ژیان به به راوه رد له گه ل موعلمانی دائیمی رووبه روون.
به هۆی ئه وه ی رێژه ی موعه لم به قه راردادی کاتی و «حق التدریسی» به گشتی له کۆمه ڵگای ئێراندا له رێژه ی موعه لمی دایمی و په یمانکاری زۆر که متره، سه رباری ئه وه ی ئه وانیش له گه ڵ هه ره شه و زه خت و گوشاریی رژیم به ره وروون، به ڵام به و هویانه ی باسکرا که متر مه ترسی جێگۆرکیان له سه ره و توانیویانه جێگه و پێگه ێکی تا راده ێک چه سپاوتر له شوێنی کار بۆ خۆیان له ئاستی ناوچه یی و سه راسه ری دا ده ستبه ر که ن.
هه ر به هۆی بوونی ئه م هه ڵس و که وته له شوێنی کاری موعلمدا، ئه و ئامرازه ده فه تێکی باشی بو فه راهه م کرددون تا بتوانن «شۆرای هاوئاهه نگی رێکخروه کانی سنفی موعه لمان» ساز بکه ن، و سه رباری کۆسپه کانی سه رێگایان، هه نگاوی گشتی و به کۆ بۆ به کرده وه ده رهێنانی هه وڵه کانیان له ئاستی سه راسه ریشدا هه ڵبگرن.

خاڵی به هێزی ئه م به شه له چینی کرێکار بۆ ئه و ده گه رێته وه، سه رباری هه ر که م و کورێک و ره خنه ێک که ده کرێت رووبه رووی بکرێته وه، توانیویه تی تا رادێکی زۆر پێوه ندێکی ئورگانیکی سه رتاسه ری له نێوان شۆرا و به ده نه دا ساز بکات و هه ر به م پێیه ش له دۆخه جیاجیاکاندا له زه رفه یه تێکی باشدا توانیویه بانگه شه کانی بۆ مانگرتنی سه راسه ری مه علمه کان وڵام بگرێت. هه ر وه ک چۆن له یه ک ده یه ی پێشوودا چه ندین جار چ له ئاستی ناوچه یی و چ سه راسه ریدا چه ند مانگرتنی شکۆداری رێکسختووه. هه ر چه ند هه موو جارێک له گه ڵ شه پولێکی به رینی سه رکوت و راو دوونان و گرتن و ده سبه سه ر کردنی وه حشیانه ی رژیم به ره و روو بووه. ئیمکانێک بۆ به ریکخراو بوون و ئیبرازی وجوود، که به شه کانی به تایبه ت پیشه سازی و نه وت و پاڵایشگا و شوێنه سه ره کیه کانی تری به رهه هێنان، هه ر له سه رتای هاتنه سه ر کاری رژیم، به شێوه یلێکی ساختاری و به رنامه بۆ دارێژراو چ له که رتی ده وڵه تی و چ که رتی تایبه ت لێی مه حرووم کران.

به ڵام با لێره دا بگه رینه وه بو وڵامی پرسیاری«ده بێ چ بکرێت!». چاره ی کار ته نیا و ته نیا له وه دایه ده ست به کار بین بۆ پێکهێنانی «مه جمه عی گشتی». هه ڵبه ت مه جمه ع” نه وه ک رووداوێک، به ڵکوو وه ک رەوتێکی دایمی که له شوێنی کار وه گه ر خرا بێت. گه وره ترین هه ڵه ئه وه یه «مه جمه عی گشتی» له بازنه ێکی داخراوی و ه ک کۆبونه وه ێکی راگه ێندراو به کات و شوێنی دیاری کراو قه تیس بکرێت. «مه جمه عی گشتی» ده بێ درێژه ی ره وتی ئاسایی کار و ژیانی روژانه بێت. به ماناێکی تر له کاتی پشوودان، وه چانی کورت له کاتی کاردا، یا ته نانه ت له کاتی به رده وامی بوون له کار که کرێکاران شان به شانی یه کتر سه رقاڵی کارن.

ده مهه وێ بڵێم، کاتێ بریاری گشتی و به کۆ ده بێت به به شێک له ریتم و ئاهه نگی به رهه م هێنان، لیره دایه که چیتر ده وڵه ت له گه ڵ« شوێنێکی دیارکراو بۆ هێرش کردن» به ره وروو نییه، به ڵکوو له گه ڵ هه ل و مه رجێکی بێ پسانه و دایمی له به هه م هێنانی گشتیدا رووبه رووه. مه رجی سه ره کی ده بێت په ره پێدانی «مه جمه عی گشتی» بیلێت، نه ک به شێوە ته مه رکوزگه رایی، چونکه دایم سه رکوتی ده وڵه تی له شوینی ته مه ر کوزه وه ده ستی پیلێکردووه. واته رێگا چاره چینی کرێکا«پرولیتاریا» بۆ خه بات و رووربه روو بوون له گه ڵ ئه م ساختاره دوگم و داخراوه که رژیمی به سه ریدا سه پاندوون، و بۆ ئه وه ی ئه م خه باته بو خۆیان که م هه زینه و بۆ رژیم پر هه زینه که ن، ته نیا و ته نیا له رێگای پێکهێنانی «مه جمه عی گشتی» و په ره پێدانیه به رفراوانی له ئاستی سه راسه ریدا مسۆگه ر ده بێت.

به جێگای ئه وه ی له شوێنێک یه ک «مه جمه عی گشتی» گه وره ی ناوه ندی دروست بێت، دروسته که ی ئه وه یه، هاوکات له ده یان و سه دان و هه زاران شوێنی جیاجیا ده یان و سه دان و به هه زاران «مه جمه عی گشتی» له واحد و که رته کانی شه وانه رۆژی شوێنه کانی کار و ژیان دروست بکرێت. هه کام له م «مه جمه عه گشتی»یانه ورد و درشت ئیختیاری بریاردانی هه بێت، نه ته نیا راگه یاندن، یان ئاڵ و گۆر کردنی بیر و را یان ته نیا ئه رکه کانی کورت بکرێته وه بۆ ئاگایی دان و راگه یاندنی وشک و بێ کرده وه. هاوئاهنگی هه بێت، ئه ویش نه ک له سه ره وه، به ڵکو له رێگای نوێنه رانێک که به رده وام ئاڵ و گۆر ده کرێن له رێگای هه ڵبژاردن له «مه جمه عی گشتی» دا.
«مه جمه عی گشتی» شکڵی، ئولوگوی کلاسیکی شۆرایی یه که چینی کرێکار له به رابه ر ئوردووی سه رمایه دا به هێز ده کات، «مه جمه ع گشتی، له گه لێک رووه وه جیاوازه له رێکخراوه کانی وه ک سه ندیکا و نقابه کرێکاریه کان. «مه جمه عی گشتی» رێک به هۆی ئه وه ی پێوه ندێکی ئورگانیکی سه راسه ری به رین له نێو چینی کرێکار و ته نانه ت توێژه کانی تری کۆمه ڵگایش وه گه ر ده خات، خه بات و رووبه رووبوونه وه له گه ڵ ئوردووی سه رمایه که م هه زینه تر و ته نانه ت بریار بۆ مانگرتنی سه راسه ریش ده توانی به شێوه ێکی که م هه زینه به کرده وه ده ر بهێنێت. و هه ر به م پێیه به ره نگاری رژیم تێک بشکێنێت و فه له جی کات. یان تایبه تمه ندێکی تری «مه جمه عی گشتی» له وه دایه به رده وام بوونی هه یه و کرێکاران وه ک ئامرازێکی گشتی دایم له به رده ستیاندایه، هاوکات چون له جه مع هێز وه رده گرێت و نوێنه ره کانی به خێرای له حاڵی گوراندان به م پێیه ش، شناسایی کردنی نوێنه رانی بو هێزه ئه منی و میلیتاریستیه کان زۆر پر هه زینه و ته نانه ت نا مسۆگه ر ده کات.

هه موو له م حه قیقه تاڵه ته ئاگادارین، رژیمی ئێران به ره والی دایمی به شناسایی کردنی رێبه ران و پێشره وانی کرێکاری سه رکوت ده ست پێده کات. هه به م پێیه، «مه جامعی گشتی» نابێت نێوی فه رمی، هه یئه تی ره ئیسه ی دایم، یا وته بێژی دایمی هه بێت. نوێنه ران ته نیا هه ڵگری بریاری «مه جمه عی گشتی» ن، نابێ به هیچ شێوه ێک و له هیچ هه ل و مه رجێکی کاریدا، کارێک بکه ن به هاسانی شناسایی و حه زف بکرێن. له واقعدا شه فاف بوون و ئاشکرا کار کردن ده بێت له ئاستی ویست و داخوازی و بریاره گشتیه کاندا بێت نه ک له ئاستی تاکه که سیدا.
ده وڵه ت له ماوه ی ئه و چه ند ده یه دا به هۆی نه بوونی «مه جامعی گشتی» توانیوه تی به زۆر ملی ده سه ڵاداریه تی سه ره رۆیانه خۆیی به رێته پێش . واته ته واوی زۆر خۆی وە گه ر خستووە نه هێڵێت ئوردوی کار رێکخراوی سه ربه خۆ که توانایی به کرده وه ده رهێنانی بریاره کانی هه بێت به ده سته وه بگرێت. هه ر بۆیه له م هه ڵس و که وته کاریه دا به داسه پاندنی یاسای دژه کرێکاری توانیویه چینی کرێکار په رته وازه بکات و پێوه ندی ئورگانیکی له به شه جیاجیاکان نیشانه بگرێت و ئیمکانی سه ر هه ڵدانیان لی بستێنێ.
شکڵ و شێوه کان تا ناوه رۆکی خه بات و گه ڵاله کردنی ویست و داخوازیه کان ده بێت به جۆرێک خۆ ده رخات، که له کارگای پینج که سی و ده که سی بگره تا کارخانه ی سه دان و هه زاران که سی هه موو تێیدا هاو به رژه وند ببینن. بو وێنه بانگهه شه بۆ ئه م بریارانه وه گه ر بخرێت:
یه که م، حه قده ستی راسته قینه ی سه رتر له هێڵی هه ژاری، دووهه م، هه ڵوه شانه وه ی قه راردادی کاتی و کونترۆڵی گشتی به سه ر ئه منیه ت و سه عاته کانی کارد!. بانگه شه بۆ ئه م خاڵه مادیه هاوبه شانه، به ردی بناغه ی هاوئاهه نگی سه رتاسه ریه، که به تایبه ت به هه ل و مه رج و ئیمکاناتی ئه م سه رده مه ده کرێ به کرده وه ده ربێت نه ک ته نیا به بانگه شه ی سه ر کاغه ز که هیچ زامنێکی ئیجرایی نییه. «مه جمه عی گشتی» ده توانێ خه بات به ئاستی ویست و داخوازیه کان قه تیس نه کات و ته نانه ت هه نگاو هه ڵگرێ بۆ مانگرتنی سه راسه ری و له ویش سه رتر چه رخه ی به رهه م هێنان راگرێت و ئۆردوی سه رمایه فه له ج و به چۆکدا بێنێت. «مه جمه عی گشتی» که هه مه لایه نه په ره بستێنێ ده توانێت وه ک سولول و عونسوری شۆرا بوار بۆ پیداویستیه کانی دروست بوونی شۆرا و ته نانه ت بوار بۆ حیزبی کرێکاری به هێز و حیزبی کۆمۆنیستی له ئاستی سه راسه ریدا له پاش به چوکدا هێنانی رژیم به رادێکی زۆر بخولقێنێت که هه ر دوو وه ک نانی شه و بۆ چون به ره و گرتنی ده سه لاتی سیاسی و تێکشکاندنی ماشینی سه رکوتی ده وڵه تی و به سه رکه وتن گه یاندنی شۆرشی کریلێکاری حه یاتییه!
تایبه تمندێکی تری به رچاوی «مه جامعی گشتی» هاوکات بوون له به کرده ووه ده رهێنانه، نه ئیلزامه ن هاومه کانی. هاوئاهه نگی واقعی له رێگای کاتبه ندی هاوبه شی کرده وه کان به دست دێت، له وه چان گرتنه هاوکاته کانی چه رخی به رهه م هێنان تا که م کردنه وه هاوئاهه نگی خێرایی کار تا سه رپێچی کردنی به کۆ له ئیزافه کاری…له مه ودای دیارکراودا. ئه م چه شنه کرده وانه، جالبی له وە دایه پێویستی به کۆبوونه وه ی فیزیکی نییه، کاریگه ری سه رتاسه ریان هه یه، و تازه ئیمکانی سه رکوت کردنیشان بۆ ده وله ت زۆر زۆر که مه.
«مه جمه عی گشتی» به شێوێک شوێنی گرێدانی ژیانی ده ره وه ی شوێنی کاریشه به «مه جمه ع» ه وه، واته «مه جامع گشتی» ته نیا له چواردیواری شوێنی کاردا قه تیس نییه، که ده وڵه ت به هاسانی بتوانێت خه فه ی بکات. «مه جمه عی گشتی» پێوه ندی به رده وامی هه یه له گه ڵ بنه ماڵه کان، له گه ڵ بێکاران، گره که کرێکاریه کان، خانه نشینه کان، و ته نات مه نتقی «مه جمه عی گشتی» ده بێ په ل بهاوێته زانکۆکان، قوتابخانه کان، نه خۆشخانه، گه ره کی شار و دیهاته کان و ته نانه ت بۆ وڵاتانی تریش په ره بدرێت. له وها که ش و هه وێکدا سه رکوتی مه جامع به واتای په ره ساندنی قه یرانی کۆمه ڵایه تی و سیاسی یه بۆ ده ڵه تی نه نگینی سه رمایه داری و هه زینه که ی بۆ گه لیلێک قورس و ته نانه ت نامومکین ده کات.

«مه جمه عی گشتی» ده بێ هێڵه سووره کان زۆر به دروستی ره چاو بکات، له وانه سه ربه خۆیی به ته واو مانا له ده وڵه ت، دامه زراوه ی فه رمی و ئۆپۆزسیونی بورژوازی، چونکه هه ر چه شنه ناونووسی فه رمی، نوێنه رایه تی یاسایی، یا «به فه رمی ناسیاوی» رێک ئه و که لێنه یه که رێگا ده کاته وه بۆ سه رکوت. «مه جمه عی گتی» کاتێک ناتوانرێ سه رکوت بکرێ که له هه موو شوێنێک بوونی هه بێت، نه ته نیا له یه ک شوێن، نه به شێوه ی کاتی به ڵکوو وریا و ئاگا به ویسته مادیه هاوبه شه کان، نه ک وه ک ئامرازی گوشار به ڵکوو له جێگه و پێگه ی چینایه تی خۆیه وه و وه ک ته نیا سووژه ی مێژوویی بۆ گۆرانی بنه ره تی ئه م هه ڵس و که و ته سه رمایه دارانه بێته مه یدان، و ئاسۆی «مه جامعی گشتی» ده بێ گرێ بدات به لیلێدان و نه فی چه وسانه وه و ده سه ڵاتی سه رمایه داریه وه.
کۆسپه عه ینیه کان، ئیمکانی یه کگرتووی تێک ده شکێنێ، و کۆسپه زه ێنیه کان، ئه م شکسته ئاساسی، و ته نانه ت چاره هه ڵنه گر و ته نانه ت “ره وا” به ئه ژمار ده هێنێت.
له وه ها هه ل و مه رجێکدا، رێکخراو ئه گه ریش دروست بێت، زۆر جاران وە ک ته جروبه نیشانی داوە کارگه ری ئه وتۆی نییه و بێ گیانه، نه ک له رووی که م ئاگابوون و زانستی چینایه تی و لاوازی ئیراده ی کرێکاران، به ڵکو به هۆی تێکشکاندنی هاوکاتی به ستێنی مادی«عه ینی» و ئاسۆی «زه ینی» خه باته وه.
ئه م چه رخه یه، خۆی له خۆیدا ئاڵقه ێکی نوقسان له ده سه ڵات دروس ده کات که تێیدا هه ر جۆره لاوازێکی عه ینی، لاوازیلێکی زێهنی ته شدید ده کات و هه ر پرش و بڵاوێکی زێهنی، زاڵ بوونی “عه ین” ێک مسوگه ر تر ده کات. لووتکه ی ئه م رەوته، هێنانی یاسای له هه رووێکه وه دواکه توانه ی(وه ک یاسای کاری 1369 رژیمی ئێران) ه، که گۆرانی بنچینه یی کار ره واج ده دات و به ره نگاری له به رابه یدا نایاسایی یان ناموومکین ده هێنتته به رچاو. زاڵ بوون به سه ر ئوردوی کار له ده ورانی معاسردا، پروژه ێکی گه لێک ئالۆز و تێکچرماوه که هاوکات هه م «عه ین» و هه روه ها «زێهن» ی چینی کرێکاری کردووته نیشانه بۆ گه یشتن به ئامانجه چه په له کانی. تێگه یشتن له م هه ژمونیه دوو جه مسه ره مه رجی سه ره تایه بۆ گه كاله کردنی هه ر ستراتیژیکی ئازادیبه خشی واقعبین و کاریگه ر. ته نیا به ده رک و تێگه یشتنی دیالکتیکی له م هه مزیستیه ناپیروزه ی نێوان «ساختار و ئیدئۆلۆژی» یه ده توانرێ هیوا به شکست پێهێنانی ئه و ئالقه نوقسانه ی جیاکاری و دووبه ره کایه تی بهێنرێت و «ئێمه» گشتی ببووژێته وه، که له باری مێژوویه وه «ماتۆری به حه رکه ت ده رهێنانی ئاڵ و گۆری شۆرشگێرانه یه.
سه رمایه داری جیهانی و له سه روی هه موویانه وه ولاتانی وه ک ئامریکا، بریتانیا، فه رانسه و ئاڵمان پاش شۆرشی سالی 57 توانیان له رێگای “گه ڵاله ی گوادالوپه وه” رژیمی ده ستپه روه رده ی خۆیان به رێبه ری جه لاد خومه ینی سوار شه پولی شۆرش بکه ن و به ته واوی موساده ره ی بکه ن. ئێستا نزیک به پێنج ده یه ی چینی کرێکاری ئێران و خه ڵکی ژێرده ست و سته م لێکراو له لایه ن ئه م رژیمه وه بێ به زیانه ده چه وسێته وه که سه رمایه داری جیهانیش تێدا هاوبه رژه ونده. سه رمایه داری له شۆرشه کانی پێشوو، به تایبه ت له کۆمۆنی پاریس و شۆرش کرێکاری ئۆکتوبری 1917 ی رووسیه ئه م ده رسه فێر بووه، چینی کرێکار ته نیا له گۆرپانی هه ڵس و که وتی شوێنی کار نابێت شکست بدات، به ڵکوو ده بێت له رێگاکانی تریشه وه له وانه گه شه پێدانی مه یلی ریفۆرمیستی و پر و بال پێدانی سه ندیکا و نقابه ی کرێکاری فه رمی زه رد، ته نانه ت داکۆکی له پێکهێنانی رێکخراوه ی سه ربه خۆ و حیزبی کرێکاری رێفورمیستی بۆ شکست و هه رس پێهێنانی خه باتی ئوردووی کار که ڵک وەرگرێت. به واتایکی تر ئاسۆی چه پی «هه مه با هه می» و گوتاری “دیموکراسی بورژوازی و مافی مروف” ئامرازێکه کارایه، ئه و ده وره یه له وڵاتانی جوراواجوردا، چینی کرێکارێ پێی له خه باتی چینایه تی و ئاسۆی ئینترناسیونالیستی و کومونیستی دوور دە خاته وە. تا به جێگای ئاسۆی شکست خواردووی سه رمایه وه ک دوورنما نیشان بدات !
وڵاتانی رۆژئاوا و جه مسه ره کانی تری سه رمایه داری ناوچه که ش ده بینن رژیمی سه رمایه داری ئێران، له ماوه ی ئه و چه ند ده یه دا، وه ک رژیمێک که به رژه وه ندی سه رمایه داری جیهانی ده پاریزێ و پاسداری ده کات، ته نانه ت ئه گه ر به قیمه تی هولوکاستی کومه ڵگای ئێرانیش بووبێت له به جێ هێنانی ئه رکی خولۆی له به رابه ر ئوردووی سه رمایه به مسقال کۆتا نه هاتووه، و نه ته نیا پێوه ندی ئورگانیکی بزوتنه وه ی کرێکای ئێرانی له ناوخۆ مه حرووم کردووه، به ڵکوو پێوه ندی ئورگانیکی ئه وانی له گه ل هاوچینه کانی له ئاستی جیهانیشدا به ته واوی لاواز کرده وه و ته نیا به داکۆکی له فزی و به یانیه پشتیوانی و ئاکسیونه کان قه تیس کراوه.

هه ڵبه ت لیره دا دەمهه وێت، له جیاوازێکی سه ره کی که پرولیتاریای وڵاتانی رۆژئاوا له گه ڵ پرولیتاریای ئێرانی ژێر ده سه ڵاتی رژیمی سه رمایه داری ئاخووندی هه یه تی باسێکی کورت بکه م. له وڵاتانی رۆژئاوا پرولیتاریا ئازادێکی نه سبی هه یه و له مافی رێکخراوه ی سه ربه خۆیش له وانه سه ندیکا و نقابه ی کرێکاری و حزبی کرێکاری و کۆمۆنیستیش به هره مه نده، هه ڵبه ت ئه م حاڵه ته ش بۆ ئه وه ناگرێته وه که گۆیا سه رمایه داری له م گوشه ی جیهان به هۆی بیری ئازدایخوازیه وه وه ها هه لێکی ره خساندووه یان لایه نگری مافی به شه ریه ته، نه به دڵنیایی وا نیه، به ڵکوو ئه م رادە له ئازاد بوون و که ش و هه وا نسبیه ش به رهه می چه ندین ده یه یان باشتر بڵێین چه ند سه ده خه باتی کرێکاران و کۆمۆنیسته کان و به ره ی ئازادیخوازی و به رابه ری ته له به که له پێناویدا هه زینه گه لێک قورسیان داوه، تا به ئێره گه یشتوو!
به ڵام هه ر ئه م ده سکه وتانه ش زۆر جار هه وڵ دراوه و ده درێت دیسان ره وت بکرێ و یان له دژی خۆمان به کار بهێنن. ئه مه له حاڵێکدایه که له ئێران ئه م ئازادیه نسبی و ماوفانه نه ته نیا له چینی کرێکار به ڵکوو له زۆرینه ی به رینی کۆمه ڵانی خه ڵکی ئێران به ته واوی زه وتکراوه.
به ڵام ئه گه ر ته سه وری ئه وه تان کردووه ئه م ئازادیه نسبیه ی کرێکاران و مافی رێکخراوی سه ربه خۆ له ده وڵه ت و پێکهێنانی ئه حزابی کرێکاری و کۆمۆنیستی له وڵاتانی سه رمایه داری رۆژئاوا هاوسه نگی هێزێ به قازانجی ئوردووگای کار گۆریوه، تووشی هه ڵه ێکی زۆر قورس بوون. له وڵانانی رۆژئاوا ئه م سه ندیکا و نقابه کرێکاری و ئه حزابی کرێکاری و کۆمۆنیستیه، راسته به شێوه ێکی ئازادانه رێگای دروست کردنیان ده درێتی و ته نانه له ئاستی میلیونیشدا ده توانن ئه ندام وه بگرن، به ڵام زۆربه ی هه ره زۆریان له به یانی واقعدا به رژه وه ندی چینی کرێکار نه ته نیا نوئنه رایه تی ناکه ن به ڵکوو ته نیا و ته نیا ئامرازێکن بۆ سات و سه ودا و به تایبه ت راوێژکارە کانیان زیاتر دەڵالن له نێوان ده وڵه ت و خاوه نکاران نه ک نوێنه ر، هه ر به م پێیه ئه رکی سه رە کیان دوور خستنه وە کرێکارانه له ئامانجه سه ره کیاکانیان و هیچی تر.
بۆ وێنه حزبی کرێکاری بریتانیا یه کێک له ئه حزابی خاوه ن پێشینه کۆنی کرێکاری ئه و وڵاته یه و به چه ند میلیون ئه ندامی هه یه. یان ئیتحادیه(نیقابه) و سه ندیکاکانیش به هه مان شێوه. به ڵام زۆرینه یان نه ته نیا به رژه وندی راسته قینه چینی کرێکار(پرولیتاریا)ی بریتانیا نوێنه رایه تی ناکه ن به ڵکوو خۆیان بوونه ئامرازێکی زۆر کاریگه ر تا پرولیتاریا له به رانبه ر سه رمایه داریدا عه قیم بکه ن.
هه ره وه ک چۆن چه ند ده یه به ر له ئێستا مارگارت تاچر(له دامه زرێنه ران و داهێنه رانی یاسایی دژه کرێکاری، که هه ر به م بوونه وه به خاتوونی ئاهه نین ناوبانگی ده رکرد) له وڵام به پرسیاری وتووێژێکی تایبه ت له سه ر حزبی کرێکاری بریتانیا که لێده پرسن:«ئێوه بۆچی مه یدانتان بۆ گه شه کردنی حزبی کرێکاری بریتانیا ئاواڵا کردوه؟» له وڵامدا “خانمی تاچر” زۆر راشکاوانه ده لێ:«ئه م حیزبه هه ر ئه و به ڵای که من ده مهه ویست به سه ر چینی کرێکاری بریتانیای بهێنم رێک خه رێکه ئه و کاره ده کات، که وایه زۆر روونه که من رێگری له گه شه کردنی ناکه م.»(نه قل به مانا)
یان نقابه کرێکاریه کانی ئاڵمان له وانه «دویچه گروکشافت بۆند» و «وێردی» و «د.گ.ب» که هه ر کام زیاتر له شه ش هه زار ئه ندامیان هه یه، به ڵام چالاکیه کانی ئه و چه ند ده یه یان زیاتر پێداگری بووه له سه ر سێ مێحوه ر. یه که م وتوێژ و دانووستان له سه ر زیاتر کردنی حه قده ستی 1% تا 5% ی له گه ل ده وڵه ت و خاوه نکار، ئه وه ی به “سی جانبه گه رایی” له جیهاندا ده ناسرێت. دووهه م که م کردنه وه ی سه عاتی کار له حه وتووی 40 سه عات بۆ که متر له 40 سه عات کار، ئه ویش تا به ئێستا ئاکامێکی ئه وتۆی نه ته نیا نه بووه به ڵکوو به تازه ی باسێکی گه لێک داخ له نێو مه جلس و شوێنه کانی تری ده وڵه تی له لایه ن باڵی راسته و مه یانه ره و رێکه وتووه که خوازیاری ئه وه ن سه عاتی کاری حه وتوانه له به شێک له ناوه ند و شوێنه کانی به رهه م هێنانی بکرێته 48 سه عات. سێهه م ته مه نی خانه نشینی له 67 سال دابه زێته 65 سال.
ده مهه وێت بڵێم، ئه م نقابه و سه ندیکایانه زۆربه یان له راستید ئوردوی کاریان به قازانجی ئوردوی سه رمایه به هزینه ێکی زۆر که م بێده ست و عه قیم کردووه. به واتاێکی تر ئه م نقابه و سه ندیکایانه بۆ به شێکی زۆر له “ریبه ران”ی ئه م رێکخراوانه بوونه ته بونگایی سات و سه ودای ئابووری گه وره، که هه ر کامه یان له به رانبه ر داسه پاندنی رێفورمیزم به سه ر چینی کرێکار و دوور خستنه وه ی له خه باتی شۆرشگێرانه و لێبراوانه دا، رێژه ێک له سه هامی ساڵانه ی ده وڵه ت و خاوه نکار ده چێته گیرفانی.

چینی کرێکاری ئاڵمان، که هه موو چه رخه ی به رهه م هێنان به هێزی کاری ئه و ده سوورێت، و به به رهه می کاری ئه م چینه ده توانرێ، هه مووئیمکاناتی رفاهی و نه عه ماتی ژیانی شیاوی ئینسانی ئه ورو نه ته نیا بۆ دانیشتوان و شارومه ندانی وڵاتی ئاڵمان، به ڵکوو بۆ دوو تا سێ به رابه ری رێژه ی شارومه ندانی ئه م وڵاته دابین بکات، به ڵام به پێچه وانه ئێمه شاهدی بێکاری، گرانی، ئاوسانی ئابووری و ده رکردنی کرێکاران له ئاستیلێکی زۆر به رزداین که له مێژووی ده یان ساڵه ی ئه م وڵاته دا که م وێنه یه. هۆکاری ئه وه ی بوۆ له وه ها هه ل و مه رجێکی دژوارداین زۆر روونه.
ده وڵه تی سه رمایه داری ئالمان و ده وڵاتانی تری رۆژئاواش، له هه موو ئامرازە کان و رێگاکان بۆ که م کردنه وە ی حه قده ست و وەر گرتنه وە ی ئه و مافانه ی پێشوتر به دە ست هاتووه که ڵک وەر دە گرن تا سه رمایه زۆرتر که له که که ن و «ئه رزشی ئیزافه»(زیده بایی) زیاتر به چنگ بێنن. بورژوازی روژئاوایش له م سه ری دونیا شیره ی گیانی پرولیتاریا ده کێشێت تا هه زینه ی میلیتاریزم و شه ری نیابه تی ناتۆ له مه یدانی نیزامی و هه روەها له مه یدانی ململانێی ته کنیک و فنون و پێشبرکێی ته سلیحاتی دابین بکات و رکه به رانی جیهانی خۆی پێ له مه یدان به ده رکات. و له و سه ری دونیایش زل هێزه جیهانیه کانی تری سه رمایه داری به چه وساندنه وه ی بی ره حمانه له بازاری”کاری هه رزان و کرێکاری خامۆش” به سدووری سه رمایه بۆ گوشه و که ناری جیهان له هه وڵدان تا هێژمونی خۆیان به سه ر رکه برانیاندا بسپێنن و له م ێیناوه دا هه ر دوو دۆزخێکی راسته قینه یان بۆ به شه ر یه ت له سه ر گۆی زه وی خولقاندووه. سه رمایه داری ته نیا له ئاکامی چه وساندنه وه ی چینی کرێکار که «ئه رزشی ئیزافه» بده ست ده هێنێی، زه خت و گوشار ناخاته سه ر ئه م چینه به رینه، به ڵکوو دواتریش له رێگای کرێ خانوو، کاره با، ئاو، نان، هه زینه کانی تری ژیانیش، شتێک بۆ کرێکاران ناهێڵێته وه، جگه له وه ی ده بێ دیسان وزه ێکی هه بێت بۆ ئه وه ی هه ر رۆژ ئاماده بێت وە ک رۆژانی پێشووتر هێزی کاری هه رزان فروش کات. ئوردوی کار به کورتی ژیانی شیاوی ئینسانی ئه ورو له راستیدا لێی بووه به خه وه ن و خه یالێک که هیچ کات پێی ناگات!
کاتێک له لایک دوڵه ت به زۆری سه رکوتی ماشینی ده وڵه تی به سه ر به شێکی به رین له ئامرازه کانی به رهه م هێنان و هه ست و نیستی چینی کرێکاردا ده ستی راگرتوو و هه موو دام و ده زگا پان و به رین و دوور و درێژه کانیشی سه فیان به ستووه تا ئه و داهاته که مه ش که کرێکار وه چنگی که وتوو لێی بستێنن، و له لاێکی تریشه وه خاوه نکاریش به شه که یتری ئامرازه کانی قۆرغ کردووه، و له و له هه ر دوو کاره ساتبارتر گه رایشاتێک له نێو هه ر ئه م چینه دا ده بێته “کوێخا و ئاغا باڵا سه ر و ده مراست” له وانه نیقابه کان و سه ندیکا و حیزب گه لێک که ته نیا ناوی کرێکار و کۆمۆنیزمیان له سه ره، تا به نوێنه رایه تی ئه م چینه خه باتی چینایه تی و سیاسی ئه م ئوردوه ی کار له به رژه وه ندی ئوردوی سه رمایه و خۆش خزمه تی به چینی سه رمایه داری کونترۆڵ و عه قیم بکه ن و ئه م چینه چیتر توانایی خه باتی شۆرشگێرانه و رووبه رووبوونه وه ی دژی سه رمایه داری بۆ نه مێنێت.
واته ئیتر ئه م چینه نه ته نیا ناتوانێ له ماف و داخوازیه کانی به رحه قی خۆی به مانای واقعی دیفاع بکات، به ڵکوو به جۆرێک رێفورمیزم و ئاڵ و گۆری گه لێک شێنه ی له شوێنی کار و ژیان له به رابه رئوردوی سه رمایه و ده لالانیدا سازش ده کات. کاتیک ئه م چینه له نێوخۆی ئاڵماندا له به رابه ر ته عه روزی ئوردوی سه رمایه دا ده چێته قاوخی دفاعیه وه، روونه به فه رسه نگ له ئه رک و رساله تی ئینترناسیونالیستی خۆی دوور ده که وێته وه. و هه ر به م پێیه هه ست به به پرسایه تی له به رانبه ر هێرشی ئوردوی سه رمایه بۆ سه ر هاونه وعانی خۆیی و په ره پێدانی میلیتاریزم که هه زینه که ی له به رهه می هێزی کاری خولۆیی و هاوچینه کانی ده رکێشاره وه، ته نیا بۆ ئه و ه ی رووی خوێی سوور راگرێ تا ئاستی هاوپشتی له فزی یا به یانیه ی وشک و بێ کرده وه داده به زێت. ئه مه له حالێکدایه که پرولیتاریا ته نیا هێزی به واقع شۆرشگێره له هه ر ولاتێک دا که ئه گه ر نه که وتبێته داوی رێفورمیزم و ته سلیم ته له بی و سازشه وه، توانایی ئه وه ی هه یه به راگرتنی به هه م هێنان تا راده ێکی زۆر به ر به م ته وه حوش و به ربه ریته ی ئه ورۆ جیهانی ته نیوه ته وه بگرێت.

پرولتیاریای له رۆژئاوا ئه گه ر به هاوکاری نیقابه و سه ندیکا و حزبه رێفۆرمیست و راسته کان کۆنتروڵی نه کاوتبایه ده ستی ده وڵه ت؛ ئه گه ر به ئوردوی چه ن سه د میلیونی خۆیی پشت ئه ستوور بایه؛ ئه گه ر هه ر له یه که مین رۆژه کانی دە نگۆی شه ر و میلیتاریزمی دواکه وتوانه ی روسیه و ئوکراین به داکۆکی وڵاتانی روژئاوا و ناتۆ هه وڵی چالاکانه ی وه گه رخستبا، واته راگرتنی به رهه م هێنان له جومگه ئابووریه کان و …هه ڵبه ت نه ته نیا به شێوه ی سه مبولیک ئه و گوێره ی له ئیتالیا و ئیسپانیا له هێندیک ناوه ندی دروست کردنی “چه ک و چۆڵ” و کشتیرانی و فرۆکه وانی ….به شێک له پرولیتاریا ده ستیان له کار کێشایه وه(دیاره ئه و هه نگاوه ش له شوێنی خۆیدا گه لێک به نرخ بوو و ده بوو زیاتر په ره بدرێت تا کاریگه ری زیاتری دانابا) به ڵکوو ئه گه ر به شێوه هاوئاهه نگ و هاوکات چه رخی ئابووریان راگرتبا به دڵنیایی ئه و شه ر و میلیتاریزمه یان ئاوا به هاسانی به سه ر دونیادا بۆ دانه ده سه پا.
وه هه روه ها ئه م ئیقدامه سه باره ت به شه ر و میلیتاریزمه کانی پێشووتر و دواتر له ئوکراینش عه ین شت ده یتوانی رووبدات که به داخه وه سه ری نه گرت. به ڵام پرولیتاریای نه ته نیا ئوروپا به ڵکوو شوێنه کانی تریش له وانه ئامریکا به هۆی ئه وه ی له ئه رکی ئینترناسیونالیستی خۆیان دوور که وتوونه وه و ئیختیاری بریاردانیان له رێگای ئه و ئه حزاب و سه ندیکا و نیقابانه وه، لێ سه ندراوه ته ور ئه وانیش به هه مان شێوه خۆیان له ئاستی کارە ساته کانی ئه م میلیتاریزمه بێ وە زیفه کرد

پرولیتاریای جیهان بو ئه وه ی بتوانێت وه ک سووژه ی چالاک و ئاگای مێژوویی به گۆرانی بنه ره تی ئه م هه ڵس و که وته هه لته کێنێ، رێگه ێکی تری نییه جگه له وه ی بگریلێته وه سه ر جێگه و پێگه ی راسته قینه ی خه باتی چینایه تی و شۆرشگێرانه ی خۆی چ له ئاستی ناوخۆیدا چ ناوچه یی و چ جیهانی.
پرولیتاریا چ له ئاستی ناۆخویدا چ ناوچه یی چ جیهانی مه حکوومه به وه ی که له ژێر باری هژمونی گه رایشاتی رێفۆرمیستی که زیاتر له رێگای نیقابه کریکاری و سندیکاکانه وه و له ژێر ناوی نوێنه رایه تی چینی کرێکار ئه م ئاسۆیان به سه ر ئه م ئوردودا سه پاندووه به ته واوی خۆ ده رباز کات و ته نیا و ته نیا پشت ببه ستیت به هێزی له بن نه هاتووی مه جامعی گشتی و شۆراکان.
له هه ناوی ئه م هه ل و مه رجه ناۆخۆیی، ناوچه یی، و جیهانیه دایه، که رژیمی ئێران توانیوه یه تی نزیک به پێنج ده یه، ژیان و کاری زۆرینه ی کۆمه ڵانه ی خه ڵک به بارمته بگرێت. و ئێستا که ته نیا له فازی یه که م دا، هولوکاستێک به مانای راسته قینه ی وشه کراوه که له مێژووی جیهانی سه ردە مدا وێنه ی نییه، کوشتاری خه ڵکێک که له به رابه ر بێکاری، گرانی، ئاوسانی ئابووری، و هه ژاری و ئێختناقی سیاسی ناره زایه تی دربریوه. هێشتا شۆکی فازی یه که م بهبته واوی کۆتایی نه هاتووه، کابووسی ئه وه ی که فازی دووهه م که کوشتار کردنی ده سبه سه رکراونه وێده چێت له فاز یه که م که متر هه ولناک نه بێت و رێژه ی به ردە وام روو له زیاد بوونه. قه تل و عام و ئێعدام کراوان له بێده نگێدا خۆ له سنووری سه د هه زار که س نزیک ده کاته وه.
له وه ها بار و دۆخێکدا چه پ و راستی بورژوازی له ناۆخۆی ئێران و له ده ره وه ش هیوایان له سه ر قه ول و به ڵینه شه رؽه نگێزانه کانی ده زگاکانی پروپاگانده ده وڵه تانی رۆژئاوا هه ڵچنیوه، و رێگا چاره ی ئازاد بوون له ده ستی رژیم له هێرش نیزامی بۆ سه ر ئیران ده بینن و هه ر بۆیه به م که مپه په یوه ست بوون.
بۆیه له م روانگه وه ئێمه لانی که م له م چه ند ده یه دا دوو ده وره ی زۆر ره ش له ئێختناق که کێشاویته شوێنێک هولوکاست له دژی کومه ڵگا رێبکه وێت له هه ناوی خه بات و به ربه ره کانی له گه ڵ رژیممان ئه زموون کردووه. به تایبه ت ئێستا که پاش چه ند ئاخێزی جه ماوه ری قه تل و عامێک له م ئه بعاد به رین و هه ولناکه مان ئه زموون کردووه، و جگه له وه ش سێبه ری شه ری ئیرتجاعی به ره ی مێحوه رموقاومتی و به ره ی پرۆ روژئاوایی له سه ری کۆمه ڵگا ده خولێته، ئێمه رێگاێکی ترمان له به رده م نییه جگه له وه ی پشت به هێزی یه کگرتوو و شۆرشگێرانه که بربره ی پشتی ئه م خه باته چینی کرێکاره ببه ستین و مه ترسیه کانی هه ر دوو به ره پووچه ڵ که ینه وه.
با گه لێک راشکاوانه ئه وه ش بڵێم، راست و چه پی بورژوازی ته نانه ت کاتێک فوو به شه یپوری ده ستێوه ردانی نیزامی رۆژئاوا شدا ده کات، به شوێن رێگا نه جاتی خه ڵک له ژێر چنگی ده سه ڵاتدارانی رژیمه وه نییه، به ڵکوو به شویلێن ئه وه ویه له هه ر رێگاێکه وه بی ئه گه ر به قیمه تی ئوکرانیزه کردنی ئێرانیش بێت ئه وان وه ک سیاله شکری ئامریکا و هاوپه یمانانی له داهاتووی گۆرانکاریه کان له ئێراندا به شێکیان بدرێتێ.

راست و چه پی بورژوازی له چه پی ناسیونالیستیه وه بگره تا دێموکرات، کۆماریخواز، تا شاهوڵاهی، سه لته نتی، تا موجاهدین خه لق و قه ومگه را هه ر هه موو از له رۆژه کانی به ر له شه ڕی دواکه وتوانه ی 12 رۆژه ی ئیسرائیل و ئێرانیش که مپینی پشتیوانی له ده ستێوه ردانی نیزامی ئامریکا و ئیسرائیلیان رێکخست، و ته نانه ت سه باره ت به فه نئاوری و تکنیکی موشه کی ئامریکا که خاڵ ده پێکی به یانیه و وتاریان «دوجین دوجین» ده دایه ده رێ. ته نانه ت به م ئاسته له پروپاگانده بۆ شه ری دواکه وتوانه ش نه وه ستان و وتیان:« به ڵێ، وایه شه ر شه ره ئیتر! و بۆ گه یشتن به ئازادی کۆمه ڵگا بتانهه وێت و نه تانهه وێت ده بێ خه ڵکێک بکوژرێت و به ها بدرێت». له لاێکی تر یشه وە به ره ی میحوره مقاومه تی خوێنی بو “مام مه یهه ن” به جۆش هاتبوو، و له زاویه دژی ئیمپریالیزمی «خومه ینی جه لاده وه» حازر بوو ئه گه ر هێرشی نیزامی بکرێته سه ر رژیم، له ژێر ناوی دژیه تی له گه ڵ ئیمپریالیزم وه ک حیزبی تووده و ئه کسه ریه تیه کان له به ره ی مێحوه ری مقاومه ت دا بجنگێن!
به ڵام دیتمان شه ڕ بۆ رژیمی نگریسی ئێران وه ک “به ره که تێکی ئاسمانی” لێهات تا له پشت شیعاری پووچی هه میشه یی ” ئه منیه میللی له مه ترسیدایه” خۆی حه شار بدات، و هه ر به م بیانووه به سه ت قاتی جاران ماشینی کوشتاری ده وڵه تی ته یارتر بکات تا بێ ره حمانه تر له جاران هێرش بکاته سه ر مانگرتن و ناره زایه تی کریکاران و خه ڵکی زه حمه تکێشی وه گیان هاتووه له شوێنی کار و له شه قام، له دانشگاکان و مه دره سه کان … سه رکوت و پاشه کشه یان پی بکات.
ئێستاکه ش له پاش ئه م هولوکاستی دوو رۆژه که هێشتا ئه و سه ری جنایه ته کانی ناروونه، و هه ر رۆژه ریژه ی قه تل و عامه کان به ئیعدام کردنی رۆژانه زیاتر و زیاتر ده بێت، سه ر له نوێ وڵاتانی رۆژئاوا و راست و چه پی بورژوازی ئێران وه خۆ که وتوون تا به پروپاگانده ی شه ر زه خته کان له سه ر رژیم بۆ ته سلیم بوون و هاتنه پای دانووستانی مل کچانه که ترامپ به «سات و سه ودای گه وره» ناوی ده بات زیاتر و زیاتر بکات.
یان له نیهایه تدا بگه نه ئه و چرکه ساته ی که رژیم زیاتر له لایه نه که یتر، ئاره زووی ده کات و چاوریه تی، واته ده ستێوه ردانی نیزامی ئامریکا و هاوپه یمانانی.

ئه وه ی ده بێ زۆر هوشیاری بین ئه وه یه، کۆمه ڵگای ئێران له مه ودای نزیک به نیو سه ده که له ئه ساره تی نگریسی ئه م رژیمدا بووه به ڵام به رده وام سه رباری رکوود و نوشه سته کانی ته نیا و ته نیا پشتی به خه بات و هێزی به رینی خۆی بۆ ئاڵ و گۆر به ستووه و تا به ئێره گه یشتووه هه زینه گه لێک قورسیشی داوه، ئێستاش سه رباری ئه و هولوکاست بیره حمانه له ژێر باری قورس و گرانی ئه م شۆک و کابوسه ش خۆ ده رباز ده کات و ئاسۆی ئازادی و رزگاری گرێ ده ده ن به میکانیزمی خه باتکارانه خویانه وه نه به رێگای ده ستێوه ردانی نیزامی ده ره کی زلهێزه جیهانیه کان له ژێر ناوی” ده ستێوه ردانی مروڤ دۆستانه!”
کۆمه ڵگای ئێران به گشتی و چینی کریکار و خه ڵکی زه حمه تکێش و ژێرده سته به تایبه ت، له پاش ئه م هولوکاسته که گیانی ده یان هه زار که س له ئازیزانی لێ گرتن و سه دان هه زار که س بریندار و ده سبه سه رکراوه، ئێستا ئیتر کاتی هاتووه، تازه ئه گه ر دره نگ نه بێت، و ئێرانیش نه کیشنه ناوی شه ڕێکی له چه شنی ئوکراین، جیلێگای خۆیه تی هه موو زه رفیه تی خه باتکارانه و شۆرشگێرانه ی خۆی وه گه ر خات، تا دوارۆژی پشت سه رنانی ئه م شۆک و بوهته بکاته روژی ده سبه کار بوون بو پێکهێنانی «مه جامعی گشتی» له سه راسه ری شاره کان و ته نانه ت گونده کان. چینی کرێکاری ئێران بۆ ئه وه ی له قلافه تی رێبه ر و رێکخه ری کۆمه ڵگادا بێته مه یدان، مه حکوومه به وه ی «مه جمه عی گشتی» له شوێنی کار و ژیان له سه رتاسه ری ئێران وه رێبخات.

—————————–

پ.ن: « ده بێ چ بکرێت؟» له رۆژی 30 یانوای 2026 به زمانی فارسی له ژێر ناوی«چه باید کرد؟» نووسراوه و پاش نزیک به دوو حه وتوو له بڵاو بوونه وه ی له سایته کان، ئه ورۆ وه رگێرانی بۆ سه ر زمانی کوردیش ئاماده بووه تا بکه وێته به ر دیده ی خوێنه ران.
12.02.2026

ڕۆژ بەڕۆژ قەیرانەكان، لەم وڵاتە بەرەو زیاتر دەڕۆن .
قەیران هەمو كونج و قوژبنێكی ئەم وڵاتەی داگیر كردووە.
ئایا ئەم قەیرانانەتاكەی بەردەوام دەبن؟
تاكەی خەلڵك بەخۆی دادەچێتەوەو هەرتەماشاكەر نابێت؟
چونكە هەتا ئێستا لەدوای ئەم هەموو ساڵە لەم قەیرانە یەك بەدوای یەكانە، خەلك تەنها تەمەشاكەرەو هەڵوێستی زۆر جدی و جێی باسی نیە.
بەتایبەتی لەم قەیرانەی ئەوم دوایە بەناوی پڕۆژەی ڕوناكی، كەوا دەسهەڵاتدانی كوردستان ،دروستیان كردووە ، بۆ دۆشین و بڕینی بەركی هاوڵاتیانی كوردستان. بەڵام بەداخەوە هاوڵاتیان هەڵوێستێكی گشت گیریان نیە دژی ئەم دەسهەڵاتە بەداخەوە.
هەربۆیە دەسهەڵاتدارانی كوردستانیش ،بێ باكن و گوێی بەهیچ شتێك نادەنو،هەروەها ڕێگایانیش بۆ خۆش بووە لەدروست كردنی، هەرقەیران و كێشەیەك بۆهاوڵاتیان،
بۆیە دەپرسم تاكەی ئەم قەیرانانە بەردەوام دەبن لەم وڵاتە؟
من پێم وایە هەتاوەك و هاوڵاتیانی كوردستان بەجدی هەڵوێست وەڵ نەگرن و خەم لەحاڵی خۆیان نەخۆن، بەشێوەیێكی زۆر توند هەڵوێست دژی ئەم دەسهەڵاتە وەڵ نەگرن، قەیرانەكان بەردەوام دەبن و هەروەها قەیرانی زۆر زیاتر و سەخت ترد دروست دەبێت.

ئاشکرایە خۆپیشاندان مافێکی سەرەتایی هەموو چین و توێژێکە، لەو ڕێگایەوە هەموو ئەوانە دەتوانن گوزارشت لە بیرکردنەوە و تێڕوانینی خۆیان بکەن. بەڵام کاتێک گرووپێک، دەستەیەکی ئایدیۆلۆژی بۆ مەرامێکی ئایدیۆلۆژی خۆپیشاندان دەکەن، بێگومان گوتارێکی سیاسی و ئایدیۆلۆژی لە پشتیەوەیە. ئیخوانەکان چەند ڕۆژێک پێش ئێستا خۆپیشاندانێکیان لەناو شاری هەولێر دژ بە خەڵکی نەتەوەیی ئەنجامدا بە بیانووی ئەوەی لە خۆپیشاندانەکانی خەڵکی باشووری کوردستان بۆ پشتیوانی لە خەڵکی ڕۆژئاڤای کوردستان سوکایەتی بە پێغەمبەری ئیسلام کراوە. کچێک لەناو خۆپیشاندانەکان بۆ پشتیوانی ڕۆژئاڤا شیعرێکی سەبری بۆتانی دەخوێنێتەوە، حەز دەکەم لێرەدا داینێم:
ئەڤ هزار و چارسەد سالە
ل وەلاتێ من ئەنفالە
سەر و مال و ناموسا من
ل دژمنێ من حەلالە
ئەڤان مسلمانێن قەشمەر
ئیسلام ل من کرن خەنجەر
ب ئایەتا ئەنفالا رەش
موهەمەد ژی کرن هیتلەر
ئەگەر بە پێوەری عەرەبەکان بۆ شیعر لەم دەقە شیعرە بڕوانین، ئەوا دەزانین سەبری بۆتانی دەیەوێت پێمان بڵێت دەوڵەتە داگیرکەرەکانی وەک عوسمانی و سەفەوی و عەرەبەکان بەناوی ئیسلامەوە سەدان ساڵە ئێمە دەکوژن و لەناومان دەبەن. کوردە ئیخوانەکان لە شارەکانی کوردستان بە هۆی ئەوەی ڕووی ڕاستەقینە و دژنەتەوەییان بەرانبەر نەتەوە و خەڵکی کوردستان دەرکەوت، نەیانزانی چۆن ئەم شکستەی خۆیان بشارنەوە دێن بەناوی ئەوەی سوکایەتی بە پێغەمبەری ئیسلام کراوە خۆپیشاندان دەکەن. لە کاتێکدا ئەوەی تۆزێک شارەزای ئەدەب و شیعر بێت دەزانێت، کە شیعرەکە بۆ داگیرکەران نووسراوە. دەبینین شاعیر لێرەدا دەڵێت: ئیسلام ل من کردن خەنجەر. واتە ئیسلام ئایینێکی باشە و جوانە، بەڵام بە هۆی ئەوەی داگیرکەرە عەرەبەکان، تورکەکان و فارسەکان ئەم ئیسلامەیان بۆ مەرامی خۆیان بەکارهێناوە و خۆیان وەک نوێنەری خودا هەژمار دەکەن و بەو بیانووە نەتەوەی دیکە ئەنفال دەکەن. من لێرەدا دەپرسم، گەلۆ سەدام حوسێن بەناوی ئایەتی ئەنفالەوە سەدان هەزار کوردی زیندەبەچاڵ نەکرد؟ من دەپرسم داعش بەناوی ئایەتی قورئانەوە هەزاران کچیان نەکردە کەنیزەک؟ هەزاران گەنج و لاوی کوردیان سەرنەبڕی؟ ئیخوانەکان زۆرباش لەوە گەیشتن ئەم کچە کوردە ڕووی ڕاستەقینەی ئەوانی هەڵماڵی، چونکە ئەم کچە تۆزێک دەسکاری شیعرەکەیشی کردبوو. بۆ نموونە نیوەدێڕی: ئەڤان مسلمانێن قەشمەری کردبوو بە وان دیکتاتۆرێن قەشمەر، بەڵکوو نەتەوەی کورد لە ئامانج و گوتاری ئەو ئیخوانانە هوشیار بێتەوە، کە ئیخوانەکان و ئیسلامی سیاسی بەناوی چییەوە دەیەوێت ئەوان بکوژێت.
واتە ئەم خۆپیشاندانەی ئیخوانەکان هەوڵێک بوو بۆ داپۆشینی ڕووی ڕەشیان، چونکە ئەوان یەکەمین گرووپی سیاسین، کە ئایین بەکاردەهێنن، وەک ئەحمەد شەرع، وەک ئەردۆغان، وەک خامەنەیی و ئەو هەموو گرووپ و حیزبە ئیسلامیانە. ئەوان ئاینی ئیسلام بۆ مەرامی سیاسی و گەیشتن بە دەسەڵات بەکاردێنن. ئەگەرناو هەر ئەو خەڵکانەی گوایە خۆپیشاندان دژ بە سوکایەتی بە پێغەمبەری ئیسلام ئەنجام دەدەن، دەبوایە خۆپیشاندان دژی دەسەڵاتی ئەحمەد شەرع ئەنجام بدەن، کە سەدان کوردی ڕۆژئاڤایان کوشت، لە کاتێکدا خودا ئەو کەسانەی بە کورد خەڵقکردووە، زمانی پێداون، ئەوان دروستکراوی خودان. ئەوان بە ناحەق و بەبێ هیچ هۆکارێک دەکوژران و دەکوژرێن، تەنیا بە بیانووی ئەوەی کوردن، لە کاتێکدا خودا لە قورئاندا دەفەرموێت: هەر کەسێک، کەسێکی تر بە ناحەق بکوژێت وەک ئەوەیە هەموو خەڵکی کوشتبێت. بۆیەیش زۆر پێویستە وەک نووسەر حەمەسەعید حەسەن دەڵێت: ئەوان بخرێنە لیستی تیرۆرەوە چونکە بەرگری لە تیرۆر دەکەن. هەر بە ڕاستی وایە لە وڵاتی میسر، کە لانکە و شوێنی پەیدابوونی ئیخوانەکانە، ئەوان ئیخوانیان قەدەغە کردووە و لە لیستی تیرۆردان.
ئەم ڕووداوەی خۆپیشاندانی ئیخوان و کلکەکانیان لە ئیسلامییەکانی تر دژ بەو کچۆڵە نازدارەی شیعرەکەی سەبری بۆتانی دەخوێنێتەوە، ڕووداوێکی ترم بیر دەخاتەوە، کە لە ساڵی ٢٠٠٩- ٢٠١٠ کاتێک فەرهاد پیرباڵ و ستافی گۆڤاری وێران، لە ژمارە شەشدا مەلەفێکیان لەبارەی ئەدەبی ئیرۆتیک بڵاوکردەوە. هەر لەو ژمارەیەدا بیرمە شاعیر زانا خەلیل شیعرێکی لەبارەی کۆچی گەنجان بۆ ئەوروپا نووسیبوو، لەوێدا وەک میتافۆڕ سوودی لەناوی پێغەمبەرەکان وەرگرتبوو بۆ ئەوەی ئازار و مەینەتی گەنجانی کورد دەرببڕێت. بۆ نموونە دەریای ئیجەی و بەلەمەکانی پەڕینەوەی بە کەشتییەکەی نوح چواندبوو. ئەو کاتیش یەکگرتووی ئیسلامی و چەند مەلایەک شکاتیان لە فەرهاد پیرباڵ و ستافی گۆڤاری وێران کرد، بەناوی ئەوەی سوکایەتییان بە پێغەمبەران کردووە. ئەم شکایەتە بۆ ئەو کات هەڵایەکی گەورەی دروست کرد، ڕۆشنبیران و نووسەران بەیاننامەی پشتگیریان بۆ گۆڤاری وێران دەرکرد. ئەو کاتیش یەکگرتووە ئیخوانەکان لە شیعر و ئەدەب بە هەڵە تیگەیشتن، بەبێ ئەوەی بزانن ئەدەب میتافۆڕە، لە ئەدەبدا یەک شیکردنەوە و ڕاڤە دروست نییە، بەڵکو ئاساییە چەندین شیکردنەوە بۆ دەق بکرێت. سەیر دەکەین ئەم کچۆڵەیە زۆر باشتر لە کوردە ئیخوانەکان لە شیعر تێگەیشتووە و دەزانێ چی دەڵێت، بەڵام ئەوان وەک هەمیشە لە ڕوانگەیەکی تەسکی ئایدیۆلۆژییەوە سەیری شتەکان دەکەن.

بەشى چوارەم
ئیشکالیاتى تیۆرى و بۆشایی مەعریفى

لە خوێندنەوەى ئەدەبیات و توێژینەوەى ئەدەبدا، بەپاساوى ئەکادیمبوون وەک دەمڕاستى خوێندنەوە و توێژینەوەى ئەدەبی یان ئەوپەڕى سەرڕاستى و دەرخەرى حەقیقەت نییە، لەهەمانکاتدا بە پاساوى چوارچێوەبەندى ئەکادیمى و ئاستلاوازى ئەکادیمییەکان واتاى ڕەتکردنەوەى ئەکادیمیا نییە. جۆرێک لە بەریەکەوتنى ئەو جۆرە تێگەیشتنە، پەیوەندى بە ئیشکالیاتى مێـتۆدى و بۆشایی مەعریفییەوە هەیە، بە واتایەکى دیکە بەشێک لە مشتومڕى ناو گۆڕەپانى توێژنەوەى ئەدەبی کوردى مێتۆد بووە بە پاساوى بۆشایی مەعریفى، بۆشایی مەعریفیش بووە بە وەلانانى پاساوى مێتۆدى و تیۆرى ئەدەبییەوە.
پێویستە ڕاشکاوبین بەرلەوەى ئەکادیمیا کۆمەکى ئارەزووخوازان و فێرخوازانى زانکۆ بکات، پێویستە کایەى مەعریفى و خوێندنەوە وەک پێشمەرجى خوێندن و توێژینەوەى ئەدەبی ئامادەییان هەبێـت. بەشێک لە ئەرکە درێژمەوداکانى ئەدەبیاتناسى بە هەموو لقەکانى و بە کۆى ئەو ژانر و ڕەوت و قوتابخانە و تیۆرییە ڕەخنەییەکانەوە، تۆڕێکى یەک تەواوکەری و پێکهاتەیین، ولانان و حەزپێکردنى بەشێکیان بەسەر ئەوانیتریاندا لە دەرەوەى ئەو تێگەیشتنە دان. دیوێکى دیکەى مەوداى ئەدەبیات دەچێتەوە ناو کۆى کایەکانى هزرى و فەلسەفى پەیوەست بەو کۆپەیوەندییەى درێژکراوەى قۆناغەکان و دۆخى کۆمەڵایەتى و کەلتوورى و مێژووى و دەروونییەوە. ئەدەبیات لەناو ئەزموونە کەسییەکان و کۆپەیوەندییە کۆمەڵایەتى و کەلتوورى و فرە مەعریفەییەوە بگرە، تا دەگاتە ئەوەى لە دۆخێکى نامەئلوف و تێکشکاندنى زمان و نەبوونى شوناسێکى دیاریکراوى دەلالى، لە چاوەڕوانى خوێنەرێکى ئاسایدا زەحمەتە بتوانرێت بەو هەموو کەلێنانەوە، کەشفى گوتارى ئەدەبی لە ڕێى خوێندنەوەى چەند چەمکێکى ئەدەبی و گێڕانەوە و تیۆرە ئەدەبییەکانەوە بکرێت، چونکە ئەو زمینەسازییە وەک پێشمەرجى بیرکردنەوەى ڕەخنەیی و مەعریفى شۆڕبوونەوەیە بەناو دیوە شاراوەکانى دەق و دەلالەتە تیۆرى و ڕەخنەییەکانى دەقەوە.
ئەوەى جێى پرسیار و ڕەتکردنەوە و نرخاندنى هەوڵە ئەکادیمییەکانە بەشێکیان پەیوەندى بەو ئاستلاوازییە بەراییەوە هەیە، کە ناکرێت فێرخواز بەپشتبەستن بە فەزاى ناو زانکۆ وەک ئەوەى لە سێ بەشەکانى پێشتر تیشکمان خستەسەرى، دەبێت ئەو ئامادەییەى بۆ دروست بووبێت و ئەگەر لە دەرەوەى هەوڵەکانى خۆیدا خۆماندوکردنێکى پێویست و خولیایەکى پێویستى نەبووبێت و ئەستەمە بتوانێت خۆى لەقەرەى خوێندنەوە و توێژینەوەى ئەدەبی بدات. لەگەڵ ئەوەشدا ئەوەى بەشێک لە ئەکادیمیادا توشى ڕەخنەوە توانج دەبێتەوە، خودیى خوێندنى ئەکادیمییا نییە، ئەوەندەى پەیوەندى بەتوێژەران و خوێندکاران و هەوڵەکانیانەوە هەیە.
ئەگەرچى چوارچێوەبەندنى ئەکادیمی بەتایبەتى بۆ ئەدەبیات هەر لە زووەوە لە سەدەى نۆزدە وەک توێژینەوەى زانستە مرۆییەکان بووە جێى پرسیار، وەلێ تا ئێستاش ئەکادیمیا نەچۆتە ناو پێویستى ڕەتکردنەوەوە، لەبەرامبەر هەر دوو تێگەیشتندا ڕەوتى ئەکادیمى و ڕەوتى دەرەوەى ئەکادیمیا چ لە خوێندنەوە و چ لە نووسینى ئەدەبی شوێنپەنجەیان هەیە، ئەوەى جیایان دەکاتەوە سروشتى ئاڵۆزى و تایبەتمەندیى ئەدەبی و ڕیشاڵە بەرفراوەنەکانى مەعریفەى ناو ئەدەب و ڕایەڵەى زانستە مرۆییەکانى دیکەى ناو ئەدەبیاتە، بەمەش کردەى خوێندنەوە توێژینەوەى ئەدەبی سەخت دەکات، لەناو کڵێشەیی ئەکادیمیدا دەبێتە جێى پرسیار و هەناسەکورتى توێژینەوە لە بۆشاییە مەعریفییەوە دێتەکایەوە، کە پێویستە ڕەخنەگر و توێژەرى بوارى ئەدەبی لە باریدا هەبێت و تا ئەکادیمیاش کۆمەکییان بکات.
لە ئێستادا گرنگە و جێى پرسیارە لەسەر مێژوو و ڕەوت و دۆخ و گەشە و چەقبەستووى سەرخانى ڕۆشنبیرى کوردى لە ماوەى چل ساڵى ڕابردوو بەبەرهەمى هەزاران توێژینەوەى ئەدەبی کوردى کاریگەرییەکەى ئەوتۆى لە فیکرى ڕەخنەیی و ئاست و گەشە و گۆڕانى ئەدەبیاتى کوردى بەدی نەهاتووە. ئەکادیمیا نەیتوانیوە مێژووى ئەدەبیاتى خۆى بەدیدێکى دیکەى دەرەوەى شێوازى باو بنووسێتەوە و ڕۆڵى وەرگر و خوێنەر لە تێگەیشتنى مێژووى ئەدەبیاتى کوردیدا بەدی بێت، کە لە توێژینەوەى مێژووى ئەدەبی ئێستادا زۆر گرنگە، بەتایبەتى لە توێژینەوەى ئەدەبی بەراوردکارى، هەوڵەکانى کاریگەرى ئەدەبیاتى کوردى لەناو ئەدەبیاتى دیکەدا وەک ئەدەبێکى لاسایکەرەوە و پاشکۆ وێناکراوە، ئەو هەوڵانەى ناو توێژینەوەى بەراوردکارى لەئاستێکى سادەى خستنەڕوو و بەراوردکردن و بەرامبەرکردنى فۆرم و چەند دیوێکى دەلالین، نەیانتوانیوە لە ئاستى ئێستاتیکى و بەریەکەوتنى کەلتوورەکان قوڵبێتەوە و تێگەیشتن و ئاستێکى باشتر بە ئەدەبیاتى کوردى بدات. وەک کایەکى کەلتوورى و ناسنامەیی هاوئاستى دیکەى گەلان بڕوات. هەرچى تیۆرى ئەدەبیشە لەبارى تێدامانێکى کلاسیکییانە خەریکى ڕاڤەى چەند مێتۆدێکى کلاسیکى و چەند چەمکێکى تیۆرین، لەنا هزراندن و پێگەى مەعریفى زانکۆیدا هیچ کایەکى ئەوتۆى تیۆرى بۆ خوێندنەوەى خۆماڵییانەى دەق و توێژینەوەى ئەدەبی نەبووە بەسەرچاوە. لە بارى ئێستاتیکى ئەدەبیش وەک دیوێکى گرنگى ئەدەبی زۆر کەم و کورتبینە. بەهۆى ئەو کەلێن و نائامادەیی و خوێندنەوە و هەناسەکورتى لە توێژینەوەى زانکۆکاندا، ئاڕاستەى زۆرترین توێژینەوەکان بەدیوى ڕەخنەى ئەدەبیدا کەوتووە، هەڵەبەتە ئەو ئاڕاستەیە زیاتر وەک کارئاسانی و دەسەڵات بەسەرداشکان و چاولێکەرى دەکرێتە ئامانج لەزۆربەى کاتدا لەچوارچێوەى پاڕادایمێکى تیۆریى ڕەخنەیی یان لەبەکرابردنێکى بنەماییانەى وەسفى بەدەر لە قووڵى ئاستى مەعریفى و پاشخانى ڕۆشنبیرى هیچ گوتارێکى ڕەخنەیی بەدوا خۆیدا ناهێنێت.
زۆرجار بەسەرداهاتنەوەى توێژەرانى کوردناسی و ڕەخنەگرانى دەرەوەى ئەکادیمى کوردى باشتر وردتر لەپاناى بیربۆچوونەکانیاندا ڕوانینێکى باشترییان بۆ مێژووى ئەدەبی و ڕەخنەى ئەدەبی کوردى هەبووە، دواتر ڕێگەیان بۆ دووبارە هەڵدانەوەى لاپەڕەکانى ئەدەبیاتى کوردى خۆش کردووە. یان بەدوێکى نەرێنى دواى توێژینەوە و خوێندنەوەکانى بەرى توێژینەوە ئەکادیمییەکان بۆتە هەمان ڕێچکەى دووبارەى پێشوترى خۆى، بەمەش هەم دیسان نەیتوانیوە لەو شێوازە باوە دەربچێت، کە وەک پارادیمى ڕۆشنبیرى ئەدەبیاتناسى و ڕەخنەى مۆدە باوبووە. بۆیە ئەو پرۆسەى بەسەرداهاتنەوە ئاگایی زیاتر وردترى دەوێ، لە هەردووبارى ئەرێنى و نەرێنى مامەڵەیەکى هۆشیارانەى پێویستە. بۆ کەشفى ئەو گوتارە زاڵەى وەک بۆشایی مەعریفى و ئاستلاوازییەکانى هزرى لە خوێندنەوەى ئەدەبیاتدا لە ئێستادا پێویستیمان بە توێژیینەوەى ڕەخنەى ڕەخنە و دیدێکى وردبینانەترى ڕەخنەیی هەیە، بەتایبەتى ئەو ئەدەبیاتەى کە ئێستا وەک گۆڕەپانى مەعریفى و کەلتوورى هەیە، زۆرجار بەو چاوەڕوانییەى هەیەتى دۆخێکى گەڵاڵەکراوی چەقبەستووى هەیە، دەرفەتى تەکان و گەشەی ئەدەبیاتیش لە ڕێى توێژینەوەى زانکۆ و خوێندنەوەکانەوە لێیەوە بەرهەم نەهاتووە، بەواتایەکى دیکە ئەکادیمیا لە پەیوەندییەکانى لە دایکبوون و گەشەى ئەدەبیات و خوێندنەوە لاوازە. بەو تێگەیشتنەشەوە ڕێڕەوى گەشەى ئەدەبیاتى کوردى بە لاوازى و ناهاوڕەوتى گەشەى ئەدەبیاتى دیکەى جیهانى ڕێناکات، بۆیە بەشێوەیەکى گشتى زیاتر هەوڵە ئەکادیمیییەکان لەچوارچێوەیەکى کڵێشەسازى و توێژەرێکى مەکینەى و جوینەوەى زمان و دووبارەکردنەوەى شێوازن، یان بەمۆدەبوونى دۆخى ئەدەبی و چەمک زاراوەیەکى ئەدەبی وەک ئامانجى بڕوانامە بووەـ تا ئاواکردنەوەى ئەدەبیات وەک کایەکى مەعریفى و کەلتوورى، هەر ئەم بۆشاییەش وایکردووە میراتى لاوازى مەعریفى، وەک ناسنامەی ئێستا و ڕابردووى توێژینەوەى ئەکادیمیی دەربکەوێت.
یەکێک لەو هەڵوەستانەى پێویستە وەک دیدێکى ڕەخنەیی ڕەچاو بکرێت، ناهاوسەنگى و نابەرابەرى خوێندنەوەى ئەکادیمیى زانکۆکان و دەرەوەى زانکۆکانە. بۆ نمونە لەناو کایەى ئەکادیمیدا بەتایبەتى لە کارپێکردن و بەکاربردنى بەشێکى گرنگى تیۆرییەکانى ئێستاى خوێندنەوە و بۆ ئەدەبیات و تێکستى ئەدەبی لە زانکۆکانى کوردستان ئامادەییان هەیە وەلێ ئەوەى جێى پرسیار و سەرنجى ڕەخنەییە، لەبارى گشتیدا بەکاربردنى مێتۆد و تیۆرییەکان و پارادیمى تۆرییەکان هەڵگرى ئیشکالیەتە، لەسەروی هەموویانەوە تیۆرییە بەکارهاتووەکان بەربنەماى مۆدیەکى نوێخوازى و هەوڵى جیاوازبوونن، ئەوە تێگەیشتنە گرنگە و پێویستیشە، لەگەڵ ئەوەشدا پێویستە بەدیدێکى ڕەخنەییەوە چاوبەسەر ئەو هەوڵانەدا بخشێندرێتەوە، لە لایەک هەوڵەکانى توێژینەوە بە پێى پارادیمى پۆزەتیڤیزمە، زۆرکەم دەبینینى پارادایمى تەفسیرى یان ڕەخنەیی لە توێژینەوەکاندا ئامادەییان هەبێت، بەتایبەتى لە دۆخى ئێستادا ئەدەبیاتى کوردى زیاتر پارادایمى تەفسیرى و ڕەخنەیی دەخوازێت. ئەو شێوە پارادایمە پۆزەتیڤیزمە زۆرتر مۆدەیەکى باوى پێشترى یەک بەدواى یەکدا هاتووى فۆرمگرتووى بێ ماندووبوونە، زۆرتر لە ئاستى هەڵڕژانى زانیارییە نەک لێکدانەوە و تەفسیرکردن و بینینى ڕەخنەییانە، بەمەش زۆرجار هاوئاستى توانستەکانى ئەکادیمیی ئێستایە، بە ئاگایی و بێئاگایی وابەستەى ئەو جۆرە فۆرمگرتنە پارادایمانەن، کە کلاسیکین و وەسفین، یان خوێندنەوەى هەر چەمکێکى کۆمەڵایەتى و کەلتوورى لەناو توێژینەوەى ئەدەبی خوێندنەوەیەکى وەسفییانە فرە گۆشەییە، یان بەپێى چەند پێناسەیەکى بەرتەسک و هەندێک بنەماى ئاسایی توێژەرانى دیکە، دوور لە هەر بەشێک لەو پارادایمە ڕەخنەییانەى پاشبونیادگەرى بەدەر لە تیۆرییەک یان چەند تیۆرییەک، بێ ئەنجامیگیرییەک وەک تێز یان کەشفکردنى گوتارێکى ڕەخنەیی و خوێندنەوەیی ئامادەیی هەبێت.
بوارى ئەدەبیاتناسى هاوڕەوتى دەرکەوتن و پەرەسەندن و توێژینەوەکانى دیکەى زانستە مرۆییەکانە. بەواتایەکى دیکە ئەدەبیات بەپێى گۆڕانى قۆناغەکانى ڕۆشنگەرى و مۆدێڕنیتە و پۆستمۆدێڕن، وەک بزاوت و کاریگەرى هزرى ئامادەیی ناو کایەى گۆڕانکارییەکان بووە هەمیشە هاوئاهەنگبووە لەگەڵ گۆڕان و گەشە و دەرکەوتە تیۆرییەکانى دیکەى ناو کایەى زانستە مرۆییەکانى ناو قۆناغە مێژوووییەکانەوە، بۆیە لە بارى تێگەیشتن لە گەشە و گۆڕانى ئەدەبی پەیوەندییەکى دیالێکتیکییانەى ناو کایەى ئەدەبی پرسێکى حەتمییە، بەدیوێکى دیکە تێگەیشتن لە هەر دۆخ و تایبەتمەندییەکى قۆناغەکان و تێگەیشتنە تیۆرییەکانى دواى سەدەى نۆزدەم بۆ کۆمەڵگا و مرۆڤ، کەم تا زۆر هەموو ئەو گەشە و گۆڕانانە دەبنە بەشێک لە هاوکێشەى دەرکەوتە و لێکەوتەى ئەدەبیاتناسی وەک کۆپەیوەندی (سیاق)یەک لەگەڵ ڕەوتى گۆڕانگارییەکانى ناو قۆناغەکانى گەشەى تیۆرى و خوێندنەوەى جۆراوجۆر و بزاوى هزرى دەخوێندرێتەوە. هەر بەهۆى ئەو تایبەتمەندییەشەوە ئەدەبیاتناسی بۆ کۆى فێرخوزانکێک دەست نادات کە لەناو ئەو کۆپەیوەندییەدا لە ئەدەبیاتناسی حاڵى نەبێت، چونکە کۆى تیۆرییەکانى ناو توێژینەوەى ئەدەبی لەو پەیوەندییە ورد و ئاڵۆز و مشتومڕهەڵرانەوە سەرچاوەى گرتووە، کە هەریەکەیان لە گۆشەیەک و ئەزموونێکى هزرى و ملمالانێ و فرە تیۆری و ڕوانینەوە لە دایک دەبن، بۆیە کۆى ئەو پاشخانەش دەبێتەوە ئەرکى توێژەر لە ڕێبەدینەبوونى ئەو ئاگاییانە ئاستى تێوژینەوە و خوێندنەوە لاواز دەبێت.
لەناو توێژینەوە ماستەرنامە و دکتۆرانامەکاندا ڕێگایەکى ئاسان هەیە لە دەرەوەى هەموو دینابینى و قوڵایی مێتۆد و تیۆرى، زیاتر زاراوەیەکى ئەدەبی یان ڕەخنەى یان شێوازى یان دۆخێکى گۆڕانکارى لە نوێخوازى ئەدەبی یان بوارێکى نیشتماپەروەرى و دڵدارى و دەروونى و کۆمەڵایەتى و سیاسی و یان بنیاتەکانى گێڕانەوەناسی…هتد بەردەوام لەناو یەک شێواز و یەک جۆر زمانى نووسیندا خۆیان دووپات دەکەنەوە. بەهۆى خۆنەبەستنەوە بەهیچ تیۆرییەک یان پارادایمێکەوە، ئەو مۆدە باوە و ئامادەییەکى مەعریفى ئەوتۆى ناوێت. توێژەر لەچوارچێوەیەکى دیارکراودا دەخولێتەوە، بەڵام ئەوەى جیاواز و جێى پرسیارى زۆرترە لە توێژینەوەى ئەدەبیاتناسی کوردیدا بەکاربردن و ئامادەیی مێـتۆد و تیۆرى تازەى ئەدەبییە. توێژەر لەلایەک لە هەلومەرجى گوێزانەوەى تیۆر لە کۆپەیوەندى مەعریفى و هەلومەرجى دەرکەوتنى تیۆرییەکە شارەزا نییە، بۆیەشە کاتێک تیۆر وەک ئامراز بەکاردێت لە ئامانجى خوێندنەوەکە دوور دەکەوێتەوە، لەلایەکى دیکەشەوە زۆربەى تیۆرە بەکارهاتووەکانى ناو توێژنەوەى ئەدەبیاتى کوردى وەک باسمان کرد پاردایم و تیۆرییەکە بزرە. بۆ نمونە کاتێک لە لەناسنامە دەکرێت، لەناو ناسنامەدا چوارچێوەى ئەو پارادیمەى ڕوون و دیار نییە لە ڕوانگەى پۆستکۆلۆنیالیزمە یان فێمینیزمە یان کەلتوورى و ئاینیییە، بۆیە لە زۆربەى باردا بەکاربردنى هەر چەمکێکى کۆمەڵایەتى و مرۆیی و کەلتوورى پێویستە ئەو چوارچێوە تێگەیشتنە ڕوون بێت، بۆئەوەى لە هەموو لایەک و گۆشەیەکى پاشاگەردانى لەچوارچێوەى پێناسەکانەوە بەناوى مێتۆدى وەسفى شکارى وەک قاوغێکى ئامادە هەموو شتێک نەئاخرێتە ناو توێژینەوەکەوە. بەدەر لەوە توێژینەوەکان سروشتێکى ئینشائی وەردەگرن، نەک خوێندنەوە، ئەوەیان سەرکیترین گرفتى ئێستاى توێژینەوەى ئەدەبیاتناسی کوردییە و نەیتوانیوە بەشێویەکى بەرچاو ئەو تێگەیشتنە تێپەڕێنێت، واتە لە ڕێى ژماردن و خاڵ و پێناسەوە بەشێوەیەکى وەسفى لەژێر کاریگەرى ئەو بنەما تیۆرییانەى کۆپی دەکرێن و دەقە ئەدەبیەکانیش لەگەڵیان دەگونجێنن، وەک ئەوەى تۆ پێوانەیەکت هەبێت، بەدواى قیاسەکەى بگەڕێى بەبەریدا بکەیت، بەبێ ئەوەى هیچ ڕاڤەیەکى ئەوتۆ یان گوتارێکى پشتى تێکستکە بۆ ئێمە کەشف بێت. هەر بەهۆى ئەو نائاگایی و فرەمەعریفییەى کە پێویستە توێژەرى ئەکادیمى هەیبێت، زۆرجار خوێندنەوەى ڕەخنەیی و توێژینەوەى ئەدەبیاتناسی لە دەرەوەى ئەکادیمیا بەبێ مێتۆدى توێژینەوەى ئەدەبی زۆر کاریگەرترە، لە بەکاربردنى مێتۆدێکى مێتۆدۆلۆژى ئەدەبی ناو زانکۆ، یان بەواتایەکى دیکە ڕووبەرى مەعریفى زاڵتر و کاریگەرترە لەناو خوێندنەوە توێژینەوەى ئەدەبیدا، لەبەرامبەر ئەوەشدا مێتۆد و تیۆر لەناو ئەکادیمیا بۆتە بۆتەیەکى ئامادەکراوى ئەو بۆشاییە مەعریفییانەى کە لاى خوێندکاران و مامۆستایانى زانکۆدا هەیە.

هەڵمەت بایز
مامۆستا لە بەشى کوردى/ فاکەڵتیی ئاداب/ زانکۆى سۆران ٢٥/١/٢٠٢٥

• ئەم تاوانە کارێکی قێزەون و تاوانیکی دژە ئینسانییە!
• بە بڕوای من تاوانباری سەرەکی جێفری ئێپستین نیە بەڵک و ئەو دەسەڵات و سیستەمەیە کە جێفری لە ژێر سایەیدا ئەو دوورگەیو شوێنەی بەڕێوەبردووە. بۆیە دەبێ سەرەتا سیستەمە یاسایی و حوکمڕانیەکە سەرکۆنە بکرێت ئینجا جێفری ئیپستین
• تاوانبارەکان کە لە تاوانەکانی دوورگەی ئێپستینەوە تێوەگلاون، جا کەم یان زۆر ، ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، زۆرن و فرە ڕەگەزو فرە نەتەوەو فرە پیشەو فرە ئایدۆلۆجیی و فرە ڕەنگ و فرە کەلتوورو فرە ئایین و فرە شوێنی جوگرافیایی جیاوازیشن. بۆیە بە گشتاندنی تاوانەکەو لکاندنی بە لایەکەوە کارێکی نا لۆجیک و نادرووستە.
  -درووست نییە ئەو تاوانە دژە ئینسانییە تەنها بدرێتە پاڵ ئایدۆلۆجیەتێک، شوێنێک، کەلتوورێک، ئایینیک یان ڕەگەزو نەتەوەێک. چونکە زۆر نزیکە لەو شێوە تاوانانە لە زۆر شوێنی تریش بوونیان هەبی بەڵام جارێ ڕاگەناندنەکان پێی نازانن، یان دەزانن و ناوێرن هیچ بڵێن.
  -میژوو لەو جۆرە کارانەی تۆمارکردووە بە تایبەتی لە کاتی جەنگ و داگیرکاریەکاندا.
• سەردەمی کۆیلایەتی و سەردەمەکانی مامەڵەو کڕین و فرۆشتن بە ئینسانەوە ئەو جۆرە تاوانانەی زۆر تێدایە. ئێستا بازاڕی کڕین و فرۆشتنی ئەندامەکانی لەشی ئینسان و مامەڵە بە ئینسانەوە برەوی زۆری هەیە. لە هەندیک وەڵات و لە لایەن هەندێک گرووپی مامەڵە بە ئینسانەوە ئەنجام دەدرێت.
• لە نێو سیستەمێکی، خێڵەکییدا، دەوڵەتیی و عیلمانیدا، لیبڕالییدا، کۆمۆنیستیی و چەپدا، هەروەها لە نێو سیستەمیکی تەواو ئایینیشدا ناتوانرێت بە تەواویی بەر بە تاوان و تاوانی دژە ئینسانیی بگیرێت. تاوان ئەنجام دەدرێت بەڵام گرنگ ئەوەیە ئەو جۆرە سیستەمە سزای تاوانبار بدات! بەڵگە هەیە کە لە هەندێک سیستەمی حوکمڕاییدا زۆر بە دەگمەن تاوانبار سزا دەدرێت!
• درووست نیە لایەنی ئایینی و خودایی بێت تاوانەکانی نێو دوورگەی ئیپستین وەک پڕوپاگەندە بۆ پاکیی و بێتاوانی خۆی بەکاربێنێت.. پەیدابوونی تاوانباریک ناکاتە ئەوەی تاوانی تاوانبارەکەی پێشخۆی بشواتەوە.
• لە نێو هەرسێک ئایینە ئیبراهیمیی و ئاسمانیەکەدا ئینسان تاوانی ئەنجامداوە کە ڕەنگە زۆریش بە قەبارە گەورەترو لە ڕووی ئینسانیشەوە دژە ئینسانیی تر بووبێت لەوەی دوورگەی ئێپستین. لە هەردووک باردا تاوانەکە ئینسان ئەنجامیداون بەڵام لە دوورگەی ئێپستیندا ئینسانەکە خۆی لەوەکالەتی خۆیەوە تاوانەکەی ئەنجامداوەو لەوەیتریاندا تاوانەکە بە ناوی خواو فەرمانی خواوە ئەنجام دراوە. تکایە مێژووی هەرسێک ئایینەکەی ئیبڕاهیمی کە بریتیین لە مەسیحیەت و یەهودیەت و ئیسلام تەماشا بکەن. کارەکانی داعش بە نموونە. یان کەنێزە زۆرەکانی حەرەمسەراکانی سەردەمی خەلافەتی عوسمانی و سەردەمی فتوحاتی ئیسلامیی بۆ باکوری ئەفریقاو هێنان و بە سەبایەبردنی دەیان هەزار کچی ئەمازیغیی بۆ شام. مێژوو چەندین نموونەی لەو جۆرەی بۆ تۆمارکردووین!

تێبینی: کاری گرنگ و دەستبەجێ و ئینسانیی بۆ هەر کەس و لایەن و شوێن و ئایدۆلۆجیی و کەلتوورو ئایینێک ئەوەیە کە ئەو تاوانانە سەرکۆنە بکات و داوای دەستبەجێ سزادانی تاوانباران بکات، نەکو بێت تاوانەکە بە کەلتوور بکات یان بە یاسایی بکات یان بیشەرعێنرێت! ئەو تاوانانە تاوانی دژە ئینسانین و دەبێ هەر کەسێک باوەڕی بەوە هەبی کە ئینسانەو باوەڕی بە ئینسانییەت هەبێ، دەبێ دژی ئەو تاوانانە بێتە قسەو بشهێتە مەیدان.

حەسەن ڕازانی

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…

ڕۆمانی بەڕێگاوەی دڵشاد کاوانی ڕۆمانێکی سادیستی مازۆخیزمییە لە ساڵی ٢٠٢٠ چاپ و بڵاو بۆتەوە و چاپی دووەمی لە جل و نۆ کتێب ساڵی ٢٠٢٣ وڵاتی سوێد بڵاو بۆتەوە کە تێیدا کوشتن و چیژبینی لە خوێن و دەستدرێژی لە ترۆپکی ڕۆمانەکەدایە.
ئەم ڕۆمانە کوردییە زۆر پێشبینی گەورەی جیهانیی تێدایە، بەتایبەتی لە بارەی ئایندەی ڕۆژاوا و رێکخراوە ماسۆنییەکان و پێکدادانەکانی هەردوو شارستانییەتەکانی ڕۆژاوا و ڕۆژهەڵات و شەڕی نێوانیان، کە هێزێکی شاراوە جیهان بەڕێوە دەبات و و باسی چەندین ڕێکخراوی ماسۆنیی وەک خاچی خوار و بازنەیی و مانگ و ئەستیرە وەک هێما بۆ خاچپەرستیی و ئیسلامیی و پێکدادانی دەزگە سیخووڕییەکان لە ناوەندی ڕۆژهەڵاتی ناوین دەکات کە لەنێوان ئۆدیبی مەزن، کە سەر بەئایینی جووە و عەفلەق سەر ئایینی کرسیتیان ئەلیکتڕای زەردەشتیی و شێمرازی موسڵمان ڕوودەدەن. لە لاپەڕە (٢٦١)ی بەشی جێژی خوێن دەنووسێت: عەفلەق لە من گەنجتر بوو، بە تواناتر و كاراتر توانی زاڵبێ، بەسەر چەتەكان، بەسەر ناوچەكە بەسەر ئۆدیب و بەسەر ئەستێرەی بازنەیی، هەموو گروپەكانی تری خستە ژێر ڕكێفی خۆی، هەموویانی كۆكردەوە و گشتمانی لە نێو خۆیدا تواندەوە، ئانو بانی نی سەركردەی ((ڕۆخی مانگ و ئەستێرە)) و ئەلیكترا ڕابەری ((خاچی خوار)) هەمووی یەكخستنەوە. شكستمان بە ئەستێرەی بازنەیی هێنا، ئێمە ڕاپەڕینمان كرد و پادشایەتیمان تێكشكاند. نمونەی ئەو شەڕەی نێوان گروپەکان لەڕۆژئاڤای کوردستان بینمان چۆن ئەو ڕێکخراوە شاراوەیە گروپەکانی پێکدادان و شەڕی مەزهەبی و طائیفی لەو ناوەدا بەرپاکرد.

لە ڕۆمانەکەدا چوار کەس ڕابەرایەتی دوررگەکە دەکەن، ئەلکتڕای زەردەشتیی و ئۆدیبی مەزن، کە سەر بەئایینی جووە و عەفلەق سەر ئایینی کرسیتیانە، شێمراز سەر بە ئایینی ئیسلامە. هەرچورایان دەکەونە داوی سیخووڕی مەزن کە ئەویش میخۆ جووە. دەشێ ئەمەش بە جێفری ئیپستین بناسرێت کە جێفری ئیپستین (بە ئینگلیزی: Jeffrey Epstein) بازرگان و ملیاردێرێکی ئەمریکی بوو لە ٢٠ی کانووی دووەمی ١٩٥٣ لە شاری بروکلینی ئەمریکا لەدایکبووەدەستی بە کاری دارایی کردووە لە بانکی وەبەرھێنان بێر ستێرنز، دواتر کۆمپانیای تایبەتی خۆی بەناوی J. Epstein & Co. ئەو بە پەیوەندییە بەرفراوانەکانی لەگەڵ کۆمەڵێک کەسایەتی دیار لە بازنەی دارایی و سیاسی و کولتووریدا ناسرابوو. خاوەنی دوورگەی لە ٦ی تەممووزی ٢٠١٩، ئیپستین جارێکی دیکە بە تۆمەتی فیدراڵی بە بازرگانیکردن بە منداڵانی خوار تەمەنی یاسایی لە ویلایەتی فلۆریدا و نیوویۆرک دەستگیرکرایەوە. لە ١٠ی ئابی ٢٠١٩ بە مردوویی لە ژوورەکەی خۆیدا دۆزرایەوە، لە ڕاپۆرتی پزیشکی دادوەریشدا گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە مردنەکەی لە ئەنجامی خۆکوشتن بووە بە ھەڵواسین، سەرەڕای ناڕەزایەتی پارێزەرەکەی و بڵاوبوونەوەی گومانی گشتی سەبارەت بە بارودۆخی مردنەکەی، کە بووە ھۆی بڵاوبوونەوەی چەندین تیۆری پیلانگێڕی. بەھۆی گیانلەدەستدانییەوە، لە ٢٩ی ئابی ٢٠١٩ سەرجەم تۆمەتە تاوانکارییەکانی لەسەر ھەڵوەشایەوە.
بەهەمان شێوە سیخووری مەزنی ڕۆمانی بەرێگاوە لە کۆتاییدا خۆی دەکوژێت و کۆمەڵێک نهێنی و نووسراو لە دوای خۆی جێدەهێڵێت. کە لە بەشی کۆتایی و لە لاپەڕە ٢٩٩ دەنووسێت: دەنگی تەقەی دەمانچەیەك لە ژوورەكەی بەرامبەرم هات، منیش بە چوختییەوە خۆم خزاندە نێو ژوورە بچووكەكە، لەوێ‌ تەرمی سیخوڕی گەورە بە دەمامك و جلی ڕەشەوە كەوت بوو، كاتێ‌ چوومە سەری بە دەمانچەی دەستی گوللەیەكی لەسەری خۆیدا بوو، ئەو خۆی كوشت. لەبن دەستیدا دۆسییەكی ئەستوور و كتێبی ڕەش پێبوو، سەرم بەرزكردەوە ماسكەكەی سەرم هەرماڵی سەیر لەوەدا بوو ئەو پیاوە میخۆی جوو بوو، دەزانن میخۆ كێ بوو؟ دواتر بۆم دەركەوت ئەو هەمان خاوەكێشی ئاڵتەیی و گەورە مافیای بەندیخانە و ناوچەی سوڕەش بوو، هەروەها باوكی مێناز و نوژداری خاوەن بیرۆكەی دامەزرێنەی هەرێمی نێرگزانە.
هەروەها لەبارەی وردەکاریی زانیارەییە دزە پێکراوەکانی ناوچەی سووڕەش و کارە قیزەوەنەکان و بۆ دەرەوەی دنیای دەروە لە هەمان لاپەڕە دەنووسێت: منیش دۆسییەكەم بەهێمنی لە بن دەستیەوە دەرهێنا و لەگەڵ كتێبە ڕەشەكە هەڵم گرت و چوومەوە لای بێزەواڵ، بەداخەوەم بۆ بێزۆی هاوڕێم سەیرم كرد نووزەی لەبەر بڕابوو، بێزۆ سیاناو هەر لەوێ‌ گیانی بەرزی سپارد، دوایین شكانی دەنگی تەقە، یاری بە چارەنووسی نهێنییەكان و گەمەی كۆدەكانی كودەتا، لە كۆشك بۆ بەرژەوەندی شێمراز كۆتایی هات، شێمراز بە سانایی توانی دەست بەسەر كۆشك دابگرێ، لە جەنگی نێو كۆشكدا بەسەر چەتەكانی ئەستێرەی بازنەیی زاڵ بوو. چەتەكانی كوشتن و خوێن دوایین سەربازیان لە نێو كۆشك بە كوشتن دا، عەفلەق و كوڕە كەڕولاڵەكەی كوژران.
دواتر بە هەمان چەشنی کە بە مردنی جێفری ئیپستین ئاشکاربوونی نهینییەکانی ڕۆماننووس دەڵێ: منیش دۆسییەكەم بەهێمنی لە بن دەستیەوە دەرهێنا و لەگەڵ كتێبە ڕەشەكە هەڵم گرت. واتا تەنانەت بە خۆ کوشتن و یان مردنیشی نهێنییەکان و دۆسییەکان کە بەناوی کتێبی ڕەش ناوی بردووە دەکەوێتە دەستی نارسیس و ئاشکرا دەبێت.
زۆر وردەکاری دیکە لەناو ڕۆمانەکەدا هەن کە جێگەی هەڵوێستە لەسەر کردنن و دەتوانین بڵێین ڕۆماننووس لە ئەنجامی قووڵببونەوە و خوێندەوەی بۆ ڕەهەندە فەلسەفییەکان بەتایبەتیی لەبارەی دادایزمیی و پووچگەرایی بەو ئاکامانە گەیشتووە کە ئایندەی جیهان پێی دەگات و ئەو حەوت ساڵ پێش ئاشکرابوونی تاوانکارییەکانی دوورگەکەی ئەمریکا پێی گەیشتووە. بۆیە لە بەشی (١٧) هێرشی سوپا بۆ هەرێمی ئەشكەوت و چیایان… و لە لاپەڕە ٢٦٧ ی ڕۆمانەکە وردەکارییەکان بەمجۆرە دەخاتە ڕوو: سیخوڕی مەزن سەبارەت بەو گروپە و سەرهەڵدانی وای باس كرد كە كەسێكی بە ئەزموون لە كوشتن و لەناوبردن بونیادی ناوە، ئەوانە ساڵانێك لە نێو شار و لە ناوچەویەكی دیاری كراودا، لە نێو شاری فومەن ئەوانە مافیا و دەستەیەكی ڕەشی یاخیبوو بوون. ئەوانە برا و هاوخەباتی ئێمە بوون، بەر لە خەبات و شۆڕش بەیەكەوە لە ناوچەی سوڕەش دزیمان و تاڵانیمان دەكرد و ئاژاوەمان دەنایەوە، بازرگانیمان بە مادەی هۆشبەر و بە مرۆڤەوە دەكرد، سەری خەڵكمان دەبڕی، دەستدرێژیمان دەكردە سەر ژنان و سنگمان لە پیاوان دەبڕی، ئەم تاوانە لە ڕۆژئاوڤای کوردستانیش بینی کاتێک کە چەندین تاوان لەلایەن هێزەکانی سوریا کردیان بەرامبەرشەڕڤانان،بەڵام نێوان ئێمە و ئەوان درزی تێكەوت، پێكهەڵخشاین و لە یەكمان گیر كرد، ئەندامانی یەكترمان دەكوشت.

لەم ڕۆمانە و لە بەشی جێژی خوێن دڵشاد کاوانی باسی هەرێمێكی دابرڕاو و دورگەیەکی سەربەخۆ دەکات کە شارێکی دابڕاوە بەناوی ناوچەی سووڕەش. کە واتای ناوی لە ڕەنگی سووری خوێن کوشت وکوشتاری ماسۆنییەت و تاریکایی و ڕەشی دادایزمییەوە هاتووە. کە تێدا دەسترێژیی دەکرێتە سەر ژن و منداڵ و گەرەوە و بچووک. ئەم ناوچەیە لەلای کەسێکێ جوولەکە بەناوی سیخووڕی باڵا کە ناوی بە خاوەکێش و میخۆ جوو هاتووە بە نهێنی بەڕێوە دەبرێت.
سەبارەت بە باند و دەستەکە کە لە ڕۆمانی بەڕێگاوە خواردنی گوشتی مردوو و دەست و قاچ و بازوو و خوێن فڕکردن لەوێ ڕەوایە و ئولفەتیان پێوە گرتووە. لەهەمان بەش و لە لاپەڕە (٢٨٠) لەسەر زاری ئۆدیب بەم پەڕەگرافە دەچێتە ناو وردەکاریی ڕوودەوەکان و دەنووسێت:

هەر كاتێ‌ ئاژیری لێ دەدا و چرا ڕۆنییەكان دەكوژاندەوە و دواتر پێیان دەكردنەوە، دەبوایە بچین بۆ هۆڵی مەرگ ئەو هۆڵەی جێگای مەراسیمی پەرستش بوو، لەوێ‌ كورسییەكی تەنیا داندرا بوو، لە بەرزاییەك ئۆدیب وەك شا دادەنیشت دەبوایە ئێمە و سەرجەم ئەندامانی گروپەكە لەو مەڕاسیمە بەشداربین. سەرەتا قوربانییەكیان دەهێنا لە بەردەم ئۆدیب بە ئازار دەیانكوشت، كوشتنەكان جیاواز بوون قوربانییەكانیش جۆراو جۆر بوون. هەموو ڕەگەز و تەمەنێكی تێدا بوو، ژن، منداڵ، پیر، گەنج، پەككەوتە، شێت، عاقڵ، گەورە و بچووك، كۆك و پۆشتە و ڕووت و ڕەجاڵ. جۆری كوشتنەكەشیان بە دڵی سەرۆك بوو، هەندێك بە تەور و پاچە دەقڵیشان، هەندێكیان بە دەرزی هەموو گیانیان كون كون دەكردن. تا خوێن لە ئەعەزای لە شیانەوە فیچقەی دەكرد، بەشێكیان بە چەقۆ و سەربڕین و بە خاكەناس و بە تەور و چەقۆ و چەتاڵ، یا خود بە مقەست هەموو گیانیان لەت لەت دەكردن، یان ئەوەتا تیزاب خۆریان دەكردن هەموو گیانیان دەتلایەوە، یا ئەوتە مسی سووركراوەیان دەكردنە گەروو، ئەو مردنانەی كە هیچ جەلاد و پیاوكوژێك بە خەیاڵشیان نایێ‌. هەندێ‌ جار بە دەكەس زیاتر دەكەوتنە گیانی كەسێك بە مووس و كەتەر تا هەموو گیانی دەبوو بە خوێن و گۆشتیان دادەماڵی، یان ئەوەتا پێنە ورگانێیان پێ دەكردن تا دەمردن.

هەروەتر لە ڕۆمانەکەدا هاتووە:
ڕاماڵینی پێست بە زیندوویی چاوان و نینۆكیان دەركێشان، دەم و لێو كەپو و گوێ‌ بڕین، ڕۆژێك پیاوێكیان هێنا زۆر گریا و پاڕایەوە، لموزی لە پێڵاوی سەرۆك دەخشاند، دەگریا شین و شەپۆڕی دەكرد، نووزایەوە: سەرۆك دەستم بە دامێنت من خاوەنی نۆ منداڵم بەزەییتان بە من یان بە منداڵەكانم دابێتەوە. سەیرم كرد سەرۆك ئۆدیب چاوی پربوو لە فرمێسك، قورماندی: ئەوا من لە كوشتنت چاوپۆشیم كرد و شانسێكت پێ دەدەم. فەرمانیدا: مەیكوژن تەنیا خوترە تەپەی بكەن. نە من و نە قوربانییەكە نەماندەزانی خوترە تەپە چییە؟ بەڵام مێناز یەكەم كوشتن بوو سەری بخاتە لاوە بە چاوی خۆم بینیم پانتۆڵی كابرای داماویان هێنایە خوارەوە گەڵ و گونیان خستە سەر كۆتكێك و بە هەموو هورووژمییەوە كابرای جەلادی قۆڵ و باسك ئەستوور، كوتكێكی سەر ئاسنی بەرز كردەوە كێشای بە گونی كابرا، لە بڕی ئەو قەلەندەرە من ژانە سکم گرت، ئەو بەستەزمانە هاواری لێ هەڵسا دەیقیڕاند، وەك گا دەیبۆڕاند، چوار دەستە بردیانە دەرەوە، باوەڕناكەم هەڵی مانەوەی لە ژیانی بۆ ڕەخسابێ. من لێتان ناشارمەوە ئەو ماوەی لە نێو چەتەكانی ئەشكەوت و عاشقانی خوێن ئەوەندەم خوێن خواردەوە ڕۆنببووم، ئەوەندەم گۆشتی قۆڵ باسكی پیاو پشت و ڕان و مەمكی ئافرەت و سەر و پێی منداڵانم خوارد وەك گورگم لێهاتبوو.
تووشی نكرۆفیلیا و نكرۆفلوجیا و سادیستی ببووم، هیچ هەستێكی مرۆڤ بوونم نەما وەك وەحشی و دڕندە بووم، سەرەتا دەمویست مرۆڤ بم هیچێك لەو كارانە نەكەم كە ئەوان دەیانكرد، بەڵام هەر لە سەرەتاوە بینیم چەند كەسێكیان گرت بە زیندوویی چاوان گەز و قەپیان لێ دەگرتن، گوایە سیخوڕن چونكە لە گنخاوی خوێن و خواردنی گۆشتی مرۆڤ سڵەمینەتەوە. من بەتەواوی وەرس و بێزار ببووم، هەموو شەوێك ئەو شتانەی دەمخوارد دەمهێنایەوە لە هەر گۆشت خواردنێك دەچووم خۆم دەڕشاندەوە و هێڵنجم دەدا.
نووسەر هەرسێ ئەفسانەی (نارسیس و ئۆدیب، ئەلیکترا) ی لەڕۆمانەکەدا بە شێوازێک سەرنج ڕاکێش مەزراندۆتەوە کە تەنانەت پەیوەندی خوێنی لەنێوان کاراکتەری (نارسیس و ئۆدیب) دروست کردووە.
لایەنێکی تری ئەو ڕۆمانە سادستیە، کە سادیزم: لە دەروونزانی دا نەخۆشیەکە کەسەکان وا لێدەکات حەز بە ئازاردانی دەروونی ئەوانی تر بکەن، هەروەها لە نێو ڕۆمانکەدا باس لە چەند گروپێکی توندڕەو و تاوانکار دەکات، یەکێک لەو گروپانە هاوشێوەی گروپی توندڕەوی داعش ئەهاتنە بەرچاوم، کە جگە لە جیهاد و خوێنڕێژی هیچ ئامانجێکیان نەبوو، ئەو شەڕەی فەڵەستین و ئیسڕائیل، ئەو شەڕە و پێکدانانەی نێوان ئاینەکان و گروپەکانی بیر خستمەوە کە لە نێو ڕۆمانەکەدا یەکێک لە گروپە توندڕەوەکان کە هەڵگری فکری مانسۆنییەت بوون لە لایەن سێ سەرکردەوە ئەوانیش( تۆماس، ئۆدیب، مێخۆی جولەک) سەرکردایەتی دەکران،گروپێکی ئیسلامی تریان لەلایەن (نارسیس، شێمراز، بێزواڵ) سەرکردایەتی دەکران و هەوڵیان ئەدا بە تونێلەکان بگەن بە کۆشکی سەرکردایەتی و نهێنییەکان، ئەم گروپانە شەڕو ئاژاوە و کوشتارێکی زۆر دەنێنەوە و خوێنی چەندین بێ تاوان لەم نێوەندە دەڕێژن لەنێویاندا منداڵ و ژن وکەسانی بەتەمەن.
ئەوەی ڕۆمانی بە ڕێگاوەی خوێندبێتەوە ئەوە دەزانێت ئەم ڕۆمانە پڕە لە نهێنیی و کۆد و ڕەمزی سەرسووڕهێنەر، کە دەتوانین بڵێین تا ڕادەیەکی زۆر نووسەر پیشی ڕووداوەکان کەوتووە و ڕەنگە لە ئایندە شتی چاوەڕوانەکراوی دیکەمان پێ ئاشنا بکات تەنیا ئەوەی پێویستە دەبێت تووێژەران وردتر لەسەر دەق و ڕووداوەکانی نێو ئە ڕۆمانە بوەستن، گەر نووسەری ئەو ڕۆمانە کورد نەبوایە ئەوە لە دنیادا تەقینەوەیەکی گەورەتری بەدوای خۆیدا دەهێنا.

سەرچاوە:
دڵشاد کاوانی ڕۆمانی بەڕێگاوە چاپی ٢٠٢٠ چابخانەی جەنگەڵ تاران.
ڕۆمانى بەڕێگاوە وەک ڕۆمانى پێشبیناکار خوێندەوەیەک بۆ ڕۆمانی (بەڕێگاوە)ی دڵشاد کاوانی. ڕۆژنامەی هەولێر. بەرواری ٣٠/١/٢٠٢٤ سه‌روه‌ر حمدامین.

دیارترین دیاردەی بزوتنەوەی هەمەوەند کە سەرنجی مێژوونووسان و سیاسەتمەدارانی بێگانە و بیانی ڕاکێشابێت ، ئەوەیە کە ئافرەت باڵادەستییەکی سەرەکی هەبوو لەم بزوتنەوەیەدا ئەم ڕاستیە لە دوو خاڵدا ڕوونی دەکەینەوە.
١- زۆر سەیر و سەمەرەیە ئەمڕۆ لەکوردستانی ڕزگارکراوی باشوور دەیان ڕێکخراو و سەنتەری ژنان و ئافرەتانی باڵادەست هەن ، کەچی نەم دی ڕۆژێک لەڕۆژان ڕۆڵی گرنگی ئافرەتی ئەم هۆزە بخەنە نێو پڕۆگرامی توێژینەوە و باسی لەسەر کرابێت ، نەک وەک پڕوپاگەندە بۆ ئەم هۆزە ، بەڵکو بۆ بەرز بوونەوە و زیادکردنی بەهای ڕۆڵی ئافرەتی کورد لەبزوتنەوەی کوردایەتی وەک میللەتانی دی کەوا مێژوویی بزوتنەوەی ئافرەتان دەبەستنەوە بەڕۆژانی مێژوو و چالاکییەکانیان لەژییانەوە و ژیانی گەلەکەیاندا.
٢- ئەگەر بەچاوی توێژینەوەیەکی زانستی و بەبێلایەنی لێکی بدەینەوە ، دەردەکەوێت لەمێژووی کۆمەڵایەتی کوردایەتیدا دەست نیشانی دەیان ئافرەتیان کردووە ، کەوا قورسایی خۆیان هەبووبێت ، بەڵام لەلایەنێکی ترەوە دەبینین بەئاشکراو وەک راستیەکی حاشاهەڵنەگر لەهیچ کام لەشۆڕشە نەبەزەکانی کورد لەسەرانسەری کوردستاندا هەر لەسەرەتاوە هەتا ئێستا ئەگەر بزوتنەوەی قارەمانانەکەی کوردی باکوری کوردستانی لێدەربکەین کە ئافرەت ڕۆڵێکی زۆر بەرچاوی هەیە. هیچ شۆڕشێکی ڕزگاریخوازی کورد وەک ئەوەی هەمەوەند ڕۆڵ و قورسایی ئافرەتی بەخۆیەوە نەبینیوە. ئەم بیر و ڕایە نووسەرانی بیانی زۆر دووپاتیدەکەنەوە.

مێجەرسۆن لە کتێبەکەیدا ڕوونی دەکاتەوە و دەڵێت : ئافرەتی هەمەوەند بەشداری شەڕی خۆپاراستنن ، چاکترین و بەهرەمەندترین چەکدارن ، سوارێکی شەڕکەری بێهاوتان.

هەروا جارێکیتر مێجەرسۆن بەمشێوەیە دووپاتیدەکاتەوە و دەڵێت : هەمەوەندەکان ئافرەتەکانیان لەجەنگدا لەگەڵ خۆیاندا بوون ؛ لەپشت گردەکان و بەردەکانەوە بوون.

وەک ئاشکرایە ئەمە بۆ دەنگی زەقی ئافرەتی کوردی هەمەوەند لەمەیدانی جەنگدا.
مەچەلەکێنەوە لەگوللەی جەندرمەی تورک هەرچەندە بناغەی دووەمی بزوتنەوەی کورد خۆی لەچوارچێوەی سیستەمی باج سەنین بوو ، ئەمەش بەجۆرێک بوو کە چەند مەرجێک جێبەجێدەکرا وەک :
بەهیچ جۆرێک ڕێگە بەئافرەت ناگرن هەرچەندە پارە و خشڵ و زێڕی زۆریشیان پێبێت. هەر لەسەر ئەم مەرجە دەیگڕنەوە کە جارێک کۆمەڵێک دەچنە خزمەت شێخ مەحمود ( شێخی نەمر ) بۆ سکاڵا دەڵێن : هەمەوەندەکان تاڵانیان کردین هەرچی پارە و زێڕ هەبوو لای فڵانە ژن بوو لێیان سەند ، شێخ مەحمودیش دەڵێت : بەگۆڕی کاک ئەحمەدی شێخ هەمەوەند نەیکردووە چونکە هەمەوەند خوورەوەشتیان ڕێگایان نادات ژن ڕووت بکەنەوە و لای هەر ژنێک خشڵ هەبێت پارێزراوە.
لەخاکی موسوڵمانان هەتا لەنێو شارانی تری کوردا بەدەگمەن هەرنەبوو لەسنوری خۆیان لادەدەن بەنیسبەت ئافرەت.
لەبواری ڕێزگرتنی پایەی بەرزی ئافرەت و جۆری مامەڵەی جەنگاوەرانی هەمەوەند لەگەڵ ئافرەت ، مامۆستای خوالێخۆشبوو تۆفێق وەهبیش ئەم راستییە دووپاتدەکاتەوە و دەڵێت : ومن اهم اخلاقهم عدم تعرضهم للنساء وقاطبة وان كان يحملن الذهب والجواهر ، وقد اشتهروا بنظافة الملبس.
واتا : لەڕەوەشتیان بەهیچ جۆرێک نابێت توخنی ئافرەت بکەون ئەگەر زێڕ و گەوهەریشیان پێبێت.

لەگەڵ ئەوەشدا دەبینین ڕۆڵی ئافرەتی هەمەوەند لەبەشداری جەنگ و شەڕدا زۆر ئاشکرایە ، بەجۆرێک بەشداری شەڕ بێت لەگەڵ برا جەنگاوەرەکان شان بەشان و یاخود دەستی یارمەتی و پشتگیری بووبێت. وەک دەیگێڕنەوە ورەی پۆڵاینیان بە بەرۆکی سوارەکاندا کردووە و بەدەنگی بەرزەوە ئەم هۆنراوەیان وتووەتەوە :
سواری ترتان بۆ هات
بە بەرگی پۆڵاوە
بەتیرئەی سعن مەل بەحەواوە.

ئەم راستییەی سەرەوە مامۆستا پیرەمێردی خوالێخۆشبوو زۆر بەجوانی دوپاتیدەکاتەوە لەم هۆنراوە نایابەدا :
ئەوسا کە جوامێر دەنگی دلێر بوو
تیپی هەمەوەند ژنیشیان شێر بوو.

جەهان خان کە بە جەهانە ڕەش ناسراو بووە ، یەکێک بووە لەو ژنانەی کە سەرکردایەتی سەت سواری هەمەوەندی کردووە. حاجی سەیاحیش لەنووسین و یادەوەرییەکانیدا باسی ڕۆیشتنی خۆی بۆ قەسری شیرین و ماڵی جوامێر دەکات. لەبارەی کچەکەیەوە دەڵێت : دخترش با صد سوار حاضر بجنگ ميشود.
واتا : کچەکەی جوامێر بە سەت سوارەوە ئامادەیە بۆ شەڕ.
جمال بابان لە باسێکدا ناوی سێ ژنی هەمەوەندی هێناوە ، ئاهوی کچی عەول قادری ڕێحانی سێتەبەسەر ، فەقێ پیرۆزەی خاڵە ، جەهان کچی جوامێر. ئەم ژنانە لەگوێ بڕینی یەک تابور جەندرمەی عوسمانیدا بەشدارییان کردووە ، پاشان ئەم تابورە ناونرا تابوری گوێ بڕاو.
خۆمیش لە دێڕە شیعرێکدا دەڵێم :
ژنیش وەک پیاو شۆڕش دەکات لە سنە و کرماشانەوە
هەمەوەندیش گشت هاتە دەنگ وتیان بەسە چەوسانەوە.

ئەو کۆمەڵە ژنە شۆڕشگێڕانەی کە لەسەرەتای بزوتنەوە هۆزی هەمەوەند بۆ بەرهەڵستی حکومەتی عوسمانی یاخود فارسی داگیرکەر ساڵی ١٧٨٧ هەر یەکێکیان سەرپەرشتیکەری کۆمەڵێک بوون لەژن و لەپیاو شان بەشانی تێکڕای جەنگاوەران. وەک :
١- لەپێشەنگی شەڕ بێ جیاوازی.
٢- ورە بەرزکردنەوەی شەڕکەران.
٣- گواستنەوەی بریندار و کوژراوەکان بوو لەپێشەنگی شەڕدا.

ئەمە بەشێکی بچووکە لەو قارەمانێتیانەی ئافرەتانی هۆزی هەمەوەند. ئەگەر توێژەران و مێژوو نووسان لێکۆڵینەوەی زیاتر بکەن بەڵگەنامەی زیاتر دەست دەکەوێت لەسەر خەباتی ئافرەت لەهۆزی هەمەوەنددا.

سەرچاوەکان :
١- کەریم ئاغای هەمەوەند ، هۆزی هەمەوەند و بزوتنەوەی ڕزگاریخوای کوردایەتی ، چاپی یەکەم ٢٠١٠ .

٢- سەرتیپ محەمەد ئەمین ، هەمەوەند لەسەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا ، چاپی یەکەم ٢٠٠٨ .

٣- جمال بابان ، گۆڤاری ڕۆشنبیری نوێ ، ئاوڕێک لەمێژووی هەمەوەند ، بەغداد ، ساڵی ١٩٨٧ . ژمارە ١١٤ .

با خۆیی لێ کردووم بە شوان
شەپۆل وێنەی پەز
لەبەر دەدا
شکم لێ نییە
تەنها تێکچووی گێژاو بووبێتم
وەیان هاژو وژی زەریا
چلۆن بە باعە باعی ڕانەمەڕ
تەشبی بکرێ و
بشچێتە سەر ؟

سەرتاسەری ئاڵۆزستان
بە نیازی ڕاستکردنەوە
سەروقنگ لە قاڵب
جێکراوە
پرس ئەوە نییە
کەی بەرهەمی کەڕوو گرتە
لەناو ببەن
ئەوانەی لێی دەنێن
ئەوانەی لێی
دەنێن
لێی ..

بەیاننامەیەک بۆ ڕای گشتی و ویژدانی مرۆڤایەتی

لە کاتێکدا کە دیمەنە تراژیدییەکانی (باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا) و شەپۆلی ناڕەزایەتییەکانی (ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران)، لاپەڕەیەکی دیکەی خوێناوی لە مێژووی ناوچەکەدا دەکەنەوە؛ ئێمە وەک کۆمەڵێک ناوەند و ڕێکخراوی ڕۆشنبیری، ئەدەبی و هونەریی کورد لە تاراوگە، ناتوانین لە ئاست ئەم پێشێلکارییە زەقانەی مافی مرۆڤدا بێدەنگی هەڵبژێرین.
ئەوەی ئەمڕۆ ڕوو دەدات، تەنها ڕووداوی سیاسی نین، بەڵکو برینێکی قووڵن لە جەستەی مرۆڤایەتیدا. بەتایبەت ئەو فەتوا تاریکپەرستانەیەی لەلایەن (وەزارەتی ئەوقافی سووریا)ەوە دەرچووە، کە تێیدا ڕشتنی خوێنی کورد بە ڕەوا دەزانێت؛ ئەمە زەنگێکی مەترسیدارە بۆ هاندانی دووبەرەکی و گەڕانەوە بۆ سەردەمی بە بەربەرییەتکردنی ئایین لە دژی نەتەوەیەک. هاوکات، ئەو دیمەنە تۆقێنەرانەی لە شارە کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران دەبینرێن، ئەو سەرکوتکارییە بێ‌بەزەییانەی دەرهەق بە دەنگی ئازاد و خۆپیشاندەران دەکرێن، ویژدانی ئێمەی نووسەر و هونەرمەندی هەژاندووە.
قەڵەمەکانی ئێمە، ئەمڕۆ مەرەکەبیان لێ ناتکێت، بەڵکو خوێنی ئازار و برینەکانی گەلێکی بێ‌ پشت و پەنای لێ دەچۆڕێت. وشەکانمان بۆنی دووکەڵی کۆڕەو و ئاوارەیی و هەناسەی ساردی منداڵانی کوردیان لێ دێت. هاوارمان، دەنگدانەوەی زایەڵەی ئەو نەوە بێ‌دەرەتانانەیە کە لە ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات، لەنێوان بەرداشی شەڕ و ستەمدا هاڕدراون.
ئەم پەیامەی ئێمە، بانگەوازێکی کراوە و بەپەلەیە بۆ کۆمەڵگای نێودەوڵەتی، بۆ ڕێکخراوە مرۆڤدۆستەکان و پارێزەرانی مافی مرۆڤ. ئێمە دەپرسین: ئێوە لە کوێن؟ ئایا چاوەکانتان نابینن و گوێیەکانتان نابیستن کە چۆن ژن و منداڵ و پیری کورد قڕ دەکرێن؟ ئەو ڕایەڵە باریکەی لەنێوان شەڕ و ئاشتی، لەنێوان کۆیلایەتی و ئازادیدا مابووەوە، خەریکە دەپچڕێت.
ئێمە داواکارین بە زووترین کات “پردێکی مرۆیی” دروست بکرێت. داوا لە هەموو لایەکی ئاشتیخواز و ئازادیخواز دەکەین، بە ویژدانەوە بێنە دەنگ و سنوورێک بۆ ئەم هەموو هەمەجییەت و وێرانکارییە دابنێن. بێدەنگی لە ئاست ئەم تاوانانەدا، بەشدارییە لە کوشتنی هەستی مرۆڤایەتی.
با پێکەوە کار بکەین بۆ سڕینەوەی دنیای تاریکی و شەڕ، بۆ گەڕاندنەوەی هیوا و ئاشتی.
بژی ئاشتی… بژی ئازادی… بەرقەرار بێت شکۆی مرۆڤ.
ناوەند و ڕێکخراوە واژۆکەرەکان:
١ – فيدراسينین نووسەرانی کوردستان – المهجر
٢ – ناوەندی پێنی کوردی ( Kurdish Pen )
٣ – يەکێتی نووسەرانی کورد – سويد
٤- گروپی هونەرمەندانی کورد لە سويد
٥ – ماڵی کورد لە ناوچەی تۆرينتۆی گەورە
٦- کۆمەڵەی رۆژئاوی کورد لە کەنەدا
٧ – ماڵی کورد لە کۆلۆمبيای بەريتانيا
٨ – مالی کورد لە کالجاری – کەنەدا
٩ – کۆنگرەی نيشتيمانی کوردی لە ئامريکای باکوور KNC
١٠ – Foundation Kurda Democratic Federation of Kenada
١١ – ماڵی کوردی ڕەوەندی کوردی
١٢ – Foundation Kurda Du Quebec
١٣ – ماڵی کورد لە Saskatchewan
١٤ – يەکێتی گشتی نووسەران و ڕۆژنامەنووسانی کورد لە سوريا . ئەڵمانيا
١٥ – نووسەرانی کورد سوريا لە ئەڵمانيا
١٦ – يەکێتی نووسەرانی کورد لە سوريا. ئەڵمانيا
١٧ – Gesellschaft fUr deutsch- kurdische Freundschaft e. v
١٨ – کۆمەڵێ نووسر و ڕۆژنامەنووسی کورد لە رووسيا و وڵاتانی قەوقاس…

بە گەڕانەوە بۆ مێژوو و مێژووی ئیسلام لەناو کورد، ئەو وێنەیەمان دەست دەکەوێت، کە کورد دوای ئەوەی کراوە بە موسلمان وردە وردە هەوڵیداوە ئەم ئایینە لەگەڵ فەزای کولتووری و نەتەوەیی خۆی بگونجێنێت. ئەو باسانەی لەبارەی ئەوەی کورد نەیتوانیوە سوود لە ئایینی ئیسلام بۆ بەرژەوەندی نەتەوەیی خۆی وەربگرێت، تا ڕادەیەک ڕاستی تێدایە، بەڵام لەوبارەیەشەوە بێخەم دانەنیشتووە. واتە کورد هەوڵیداوە بیروباوەڕ و کولتوور و ناسنامەی نەتەوەیی خۆی تێکەڵ بە ئایینی ئیسلام بکات و جۆرێک لە ئیسلامی میللییانە دروست بکات. واتە بە تێگەیشتنێکی خۆماڵیانە ئەرک و واجبەکانی ئایین جێبەجێ دەکات. بۆیەیش دەبینین لە زۆر قۆناغی مێژووییدا پیاوە نەتەوەییەکانمان ویستوویانە لە دەرگای ئایینەوە بچنە ژوورەوە و خەڵک هوشیار بکەنەوە. ۆربەی گوتاری مەلاکانیش لەم خولگەیەدا بوون و لە ئاستێكی باڵاتری دینی میللی پتر ڕەوتێكی سۆفیگەری و عیرفانی بووە ناو کۆمەڵگەی کوردیدا. لەبەرئەوە لە قۆناغی پێش دەرکەوتنی خوێندنی ڕەسمی، زۆربەی هەرە زۆری سیاسی و شاعیر و کەسایەتییە خوێندەوارەکانی کورد دەرچووی ئەم حوجرانە بوون کە لە مزگەوت و تەکیە و خانەقاکان هەبوون. بۆیە میراتگری دیوە ڕەسمییەکەی ئەم جۆرە نوسخەی ئیسلام لە کوردستان پتر یەکێتی زانایانی ئایینی ئیسلامە، لە دامەزراندنییەوە تاکو ئێستا سەرۆکەکانی دەرچووی ئەم حوجرانەن، بە دەگمەن تێکەڵاوی ئیسلامی تر نین. دەبینین شێخ سەعیدی پیران، سەید ڕەزا و شێخ ئەحمەدی بارزان و چەندان ناوداری دیکە جۆرێک لەم هەوڵەیان هەبووە.
لە دوای شکستی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بە گشتی جۆرێک لە ئیسلامی دروست دەبێت، دەبێتە ئیسلامییەکی حیزبی. ئەم جۆرە ئیسلامییە بە ئیسلامی سیاسی ناو دەبرێت. ئەم ئیسلامییە گوتارێکی تەواو ئایدیۆلۆژی و جیهادی هەیە. واتە لە پشت هەر حیزبێکی ئیسلامی، یان ئیسلامییەکی سیاسی، ئامانجێکی سیاسی دیاریکراو هەیە، دەیەوێت لە ڕێگەی ئایینی ئیسلامەوە بگاتە بە کورسی دەسەڵات و یەکەم هەنگاویشی کارکردنە لەبارەی دەروون و هەستی خەڵکی ئاسایی و سادە. ئەم گرووپ و حیزبانەیش لە ڕێگای کەناڵی ڕادیۆ و تەلەفزیۆن، مزگەوتەکان و سۆشیالمیدیا و کۆی ئامرازەکانی تر دەیانەوێت گوتاری خۆیان بڵاو بکەنەوە. لێرەدا تاکە بەربەست لەبەردەم پڕۆژەی ئیسلامی سیاسی بریتییە لە پرسی نەتەوە. بۆیەیش دەبینین ئەوان لە بەرانبەر هەموو ئەو کارەساتانەی بەسەر هاونەتەوەکانیان لە پارچەکانی تری کوردستان دێت بێدەنگن، یان شەرمنانە قسە دەکەن. بەڵام بەرامبەر غەزە و میانمار و… شوێنەکانی تر هاوریان لێ هەڵدەستێت. ئامانج لەوەیش جوڵاندنی هەست و دەروونی خەڵکە لە ڕووی ئایینییەوە. دەبینین زۆرینەی کۆمەڵەکانی ئیسلامی سیاسی لە دەوری بیروباوەڕێکی ئایدۆلۆژی کۆدەبنەوە، کە سنووری نەتەوە دەبەزێنێت بە ئاڕاستەی نێونەتەوەیی لەسەر بنەمای باوەڕ بە ڕاستی سەرتاپاگیر و ڕەهای ئیسلام. لێرەوەیە کە کۆمەڵە ئیسلامییەکان شوناسی نەتەوەیی ڕەتدەکەنەوە و پێیان وایە بیری نەتەوەیی نامۆ و دژ بە ڕۆحی ئیسلامە، یەکێک لە ڕۆشنبیرەکانی ئەم ڕەوتە بەم شێوەیە پاساو بۆ ئەو هەڵوێستە دەهێنێتەوە “بیری نەتەوەیی کوردی ئەگەر چی دژ بە بیری نەتەوەیی عەرەبی و تورکی و فارسییە لە ئامانجدا، بەڵام هەر لەیەک سەرچاوەوە هەڵدەقوڵێت کە بیرێکی نا ئایینیی ڕۆژئاواییە و هەمان خەسڵەتی بیر و جووڵانەوە نەتەوەییەکانی عەرەب و تورکیا و فارسە. بۆیەیش بەرامبەر هێرشی هاوئایدیۆلۆژیاکانین لە گرووپە تیرۆرستییەکانی وەک ئەحمەد شەرع (جۆلانی) بێدەنگن. هەروەها بەردەوام کار لەبارەی ئەو موسلمانە نەتەوەییانە دەکەن، کە پشتگیری نەتەوەکەیانن، بە بیانووی ئەوەی ئەو پیاوە ئایینیە نەتەوەییانە لە ڕێبازی ئیسلام لایانداوە. بۆ نموونە بەردەوام هێرشێکی توند دەکرێتە سەر بەڕێز دکتۆر مورشید خەزنەوەی، گوایە تەوقە لەگەڵ پێشکەشکارێکی ئافرەت دەکات و ئەمە بە لادان لە شەریعەت دەزانن. بۆیەیش یەکێک لە سەرکردەکانی کۆمەڵی دادگەری هیوا دەخوازێت سیستەمێکی ئیسلامی ڕاستەقینە لە سوریا دامەزرێت، کە ڕوونە مەبەستی ئیسلامی سیاسییە، چونکە تاکە ئامانجی ئەوان گەیشتنە بە دەسەڵات، بۆ ئەم ئامانجەیش ئامادەن هەموو ڕێگایەک بگرنەبەر. وەک ئەوەی ئێستا بەرامبەر ڕۆژئاوای کوردستان دەیکەن، کە فەرمانێکە و ئامانجیان قڕکردنی نەتەوەیەکە، گوایە ئەوان لادەرن و دژی ئیسلام دەجوڵێنەوە، لە کاتێکدا هەر ئەم ئەحمەد شەرعە واژووری بۆ ئیسرائیل کردووە خاکی خۆی، لەپێناو دەسەڵات داوەتە ئیسرائیل. بۆیە دەبینین ئیسلامییە سیاسییەکان دژ بە هەر جوڵانەوەیەکی نەتەوەیین، دەبینین ئامادەن خۆپیشاندان بۆ غەزە و شوێنی دیکە بکەن، بەڵام ئامادە نین بۆ ئەو هێرش و کوشتوبڕەی بەرانبەر ڕۆژئاوای کوردستان دەکرێت هەڵوێست وەرگرن و تەنانەت بەشداری لە خۆپیشاندانەکان بکەن. واتە ئیسلامی سیاسی هەموو هەوڵێک دەدات بۆ ئەوەی پڕۆژەی نەتەوە و نەتەوەسازی لەبار ببات، بۆ ئەمەش تیرۆری فیکری و فیزیکی بەکار دەهێنێت، توندوتیژی دەکاتە تاکە ڕێگا. ئەحمەد شەرع وەک تیرۆرستێک ئامادەیە بۆ عرووبە و نەتەوەی عەرەب هەموو شتێک بکات، بەڵام ئامادە نییە دان بە مافەکانی گەلی کورد لە سوریادا بنێت. بەو هۆییەوە کە درگای فتوا و بریاردانی بۆ هەموو کەسێک کردۆتەوە، بە دەیان خوێندنەوە و رێبازی نوێی تێدا درووست بووە کە بێجگە لەوەی کە هیچکامیان یەکتریان قەبووڵ نیە تەنانەت دژی یەکترن.ب ۆ نموونە ئیخوانیزم لە ئیستادا دژی هێرشی ئیسرایلە بۆ سەر غەزە بەڵام سەلەفیزم بێدەنگ و بێخەیاڵە لە ئاست هەموو ڕووداوێک. ئەمە بۆ ڕووداوەکانی کوردستانیش هەر دروستە. کەواتە دەبێت هەموو تاکێکی کورد هوشیاربێتەوە، ئیسلامی سیاسی، پڕۆژەیەکە لەسەر بنەمای تیرۆر دامەزراوە و تاکە ئامانجیان لەناوبردنی پڕۆژەی نەتەوەسازییە.

ئەیوب ئەحمەد قادر

ئاینی زەردەشتی یەکێکە لە کۆنترین فەلسەفە ئایینییەکانی مرۆڤایەتی، نەک تەنها لە ڕووی باوەرەوە، بەڵکو لە ڕووی بیرکردنەوەی کۆمەڵایەتی و مافی مرۆڤیشەوە. یەکێک لە تایبەتمەندییە هەرە دیارەکانی ئەم ئاینە، یەکسانی و ڕێزگرتنی ژن و پیاوە. لە زەردەشتیەتدا، ژن مرۆڤێکی تەواوە؛ خاوەن ماف، بەرپرسیاری و هەڵبژاردنە، نەک مرۆڤێکی لاواز یان پاشکۆی پیاو.

فەلسەفەی زەردەشتی لە بنەڕەتدا لەسەر بیری باش، وتەی باش و کردەوەی باش دامەزراوە، و ئەم بنەما رەوشتیانە بۆ هەموو مرۆڤێکە، بێ جیاوازی نێر و مێ. لە باوەڕی زەردەشتیدا، مرۆڤ خۆی بەرپرسیارە بەرامبەر ڕێگای ژیانی خۆی؛ ژن و پیاو هەردووکیان دەتوانن ڕێگای ڕووناکی یان تاریکی هەڵبژێرن. ئەم تێگەیشتنە یەکسانخوازە، بنەمایەکی گرنگ بووە بۆ دروستکردنی وێنەی ژنێکی ئازا، خاوەن بیر و خاوەن بڕیار.

ئەم بیرکردنەوەیە بۆ چەندین سەدە لە ناو کەلتووری کوردیدا ماوەتەوە. بۆیە ژنی کورد، لە مێژوودا، هەمیشە هاوشانی پیاو بووە، نەک تەنها لە ناو خێزاندا ، بەڵکو لە ناو کۆمەڵگا، فەرمانڕەوایەتی، کار، شەڕ و بەرگریشدا. ژن لە کۆمەڵگای کوردیدا تەنها دایک و هاوسەر نەبووە، بەڵکو پارێزەری شەرف، خاک و ناسنامەیش بووە.

ئەمە وای کردووە ژنانی کورد زۆر جیاواز بن بەراورد بە ژنانی تر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا؛ بۆ نموونە لە زۆر کۆمەڵگادا ژن پاشکۆ بووە ، کەچی ژن لە ناو کۆمەڵگای کوردیدا ژن پێشەنگ و پێشەوایە. ئەم پێشەنگ و پێشەوایەتیە بە شێوەیەکی بەرچاو لە مێژووی خەباتی کورد دا دەبینرێت، کە ژنان شانبەشانی پیاوان خەباتیان کردووە دژ بە داگیرکەران، بەشداری گەورەیان هەبووە، کاری رێکخستن و چەکداریانکردووە ، شەهیدبوونە و زیندانیکراون و لە سێدارە دراون..

لە سەردەمی نوێدا، ڕۆژئاوای کوردستان بووە بەرهەمێکی ڕوونی ئەم میراتە مێژووییە. لە شەڕی دژ بە داعش، بە تایبەتی لە کۆبانێ، ژنانی شەڕڤان نەک تەنها بەشدار بوون، بەڵکو بوونە هێزی سەرەکی بەرگری. کاتێک شەرەڤانێکی ئازای ژن دەبینیت بە چەکێکەوە ئەم وێنەیە تەنها هێمای شەڕکەرێک نیە و بەس؛ بەڵکو ئەمە ئەوە دەردەخات کە فەلسەفەیەک بوونی هەیە کە ژن و پیاو بە یەکسان دەبینێت و بە بیروباوەڕی یەکسان پەروەردەکردووە بۆ بەرگری لە ژیان.

لە ئێستاشدا، لە کاتێکدا تیرۆرستانی سەربە محمد جۆلانی و گرووپە توندڕەوەکان هێرش دەکەنە سەر ناوچەکانی ڕۆژئاوای کوردستان و تاوانی جینۆساید ئەنجام دەدەن، ژنانی کورد دووبارە لە پێشەوەی شەڕدا وەستاون. ئەوان تەنها بەرگری لە خاک و خاڵک ناکەن، بەڵکو بەرگری لە فەلسەفەی ژیان، یەکسانی مرۆڤ و رێزی ژن دەکەن.

بەم شێوەیە، ڕۆڵی ژن لە ئاینی زەردەشتیدا تەنها بابەتێکی مێژوویی نییە؛ ڕاستییەکی زیندووە کە لە ڕۆژئاوا و لە ژیانی ژنی کورددا بەردەوامە. ژنی کورد، بە هۆی ئەم میراتە هزری و کەلتووریەوەیە ، نەک تەنها ژنێکی ئازادە، بەڵکو ژنێکی ئازایە؛ مرۆڤێک کە دەتوانێت ژیان دروست بکات، بەرگری بکات و مێژوو بنووسێتەوە.

نووسینی: پشتیوان حەمە عەلی سابیر

ڕۆمانی (ماچی پێش مەرگ) لەنووسینی نووسەری ئەمریکی ( ئیرا لوین)ە، لەلایەن (زانەر محمد)ەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی، کە بەزمانێکی سادە و وردو و بێ گرێ کاری وەرگێڕانی بۆ کردووە و لە دوو توێی (355) لاپەڕەدا و ساڵی (2019)، لەلایەن چاپخانەی (چوارچرا)ەوە چاپ و بڵاوکراوەتەوە.

جۆری ڕۆمان:

ڕۆمانسی، نهێنی، تاوانکاریە و شوێنی ڕووداوەکان (ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا)یە و بەتایبەت شاری نیویۆرک.

دەروازە:

ڕۆمانەکە لە( سێ) بەش پێک هاتووە، کە لەهەربەشێکدا ڕووداوی چاوەڕواننەکراو ڕوو دەدات، و ئەمەش چێژی خوێندنەوە و تامەزرۆی بۆ زانینی ڕاستی ڕووداوەکان لای خوێنەر زیاتر دەکات.

کات:

لەگەڵ خوێندنەوەی ڕۆمانەکە نووسەر دەمانباتەوە ساڵی (1950) و ساڵانی دواتری سەدەی ڕابردوو، ئاشنامان دەکات بە هەڵسوکەوت و نەریت و ئەو گیروگرفتانەی لەو ڕۆژگارەدا تووشی کەسایەتیەکانی ناو ڕۆمانەکە دەبن.

زمان:

زمانی ڕۆمانەکە ئەدەبییە و لەکاتی خوێندنەوە خوێنەر لێی بێزار نابێت، و بەو وەرگێڕانە تایبەتەی بۆی کراوە چێژی خوێندنەوەی زیاترکردووە.

دیالۆگ:

ئەم ڕۆمانە سەرەڕای بوونی چەندین دیالۆگ لەنێوان کارەکتەرەکانی ڕۆمانەکە، بەڵام بەهێزترین دیالۆگەکان لەنێوان کارەکتەرە سەرەکییەکانی ڕۆمانەکەدایە، ئەوانیش (دۆرۆتی، ئالێن، ماریۆن، بکوژ).

کاتێک گوێبیستی هەواڵی مەرگی ئازیزێکمان دەبین ڕاستەوخۆ دەکەوینە دۆخێکی ناهەموارەوە، و بڕوامان نەکردووە ڕۆژێک دێت و بەجێمان دێڵێ و ئێمە لەژیان کردن بەردەوام دەبین. زۆرجار گوێبیستی ئەوە دەبین کە دەڵێن لەدوای مەرگی تۆ منیش ڕاستەوخۆ دەمرم و بەرگە ناگرم، بەڵام چی ڕوودەدات ئەگەر ئەو کەسەی کە بەرگەی مەرگی ئازیزێکی نەدەگرت خۆی نەخشەی کوشتنی داڕشتبێت؟ هێندە خۆشیدەویست لەکۆتا ماچی خۆشەویستیدا مەرگ دەکات بەدیاری بۆی.

وەڵامی ئەم پرسیارە دەکەینە دەروازەیەک بۆ چوونە ناو ڕۆمانی (ماچی پێش مەرگ)ەوە، لێرەوە ئاشنای کەسایەتیەکانی ناو ڕۆمانەکە دەبین.

دۆرۆتی کینگ شەیپ خەڵکی نیویۆرکە کچی سەرۆکی شەریکەی مسی کینگ شیپە، ئەم کچە نازدارە خوێندکاری زانکۆیە، و بەدڵ ئاشقی کوڕێک دەبێت. ناکۆکیەکانی خێزان و نەبوونی هەستی خۆشەویستی لەلایەن باوکی و خوشکەکانی زیاتر تامەزرۆیی بۆ خۆشەویستی زیاددەکات. بەجۆرێک تەنها کەمێک سۆز وای لێدەکات زیاتر وابەستەی بەڵێنە فریودەرەکانی خۆشەویستەکەی بێت. ئەمەش دەیکاتە هەڵەیەکی گەورەوە و دووگیان دەبێت و سەرەتای نەهامەتییەکانی دەست پێدەکات، چونکە کوڕەکە ئامادەنییە ببێتە باوک و بەرپرسیارێتی خێزان لەئەستۆ بگرێت ئەوەی لەدۆرۆتی دەوێت تەنها پارەو سەروەتەکەی باوکییەتی نەک منداڵێک. بۆ ڕزگاربوون لەم عەشقە زۆر بەووردی پلانی کوشتنی دۆرۆتی دادەنێت بەجۆرێک بچووکترین شوێنەوار لەدوای خۆی بەجێنەهێڵێت.
کاتێک پێش مردن بە ماچێک مەرگ دەکاتە دیاری بۆ ئازیزترین کەسی ژیانی، ئایا دۆرۆتی دەمرێت….؟

ئایا بکوژ هەروا بەئاسانی دەتوانێت درێژە بەژیانی خۆی بدات و بەبێ ئازاری ویژدان بژی؟ کاتێک شانازی بەخۆیەوە دەکرد و هەندێک کات لەئاوێنە سەیری خۆی دەکرد و دەیوت: (بەڵێ، توانیم لەدەست یاسا خۆم دەرباز بکەم). (لەوەی تا ئێستا هیچ سامانێکم دەستنەکەوتووە، داخ ناخۆم. هێشتا دەرفەتی زۆرم لەبەر دەستایە و تەمەنم تەنیا بیست و چوار ساڵە).
ئەم بکوژە چاوی تەماحی لەسەر خێزانی (کینگ شیپ) لانادات و بەردەوام دەبێت لەداڕشتنی نەخشەکانی بۆ گەیشتن بە سەروەت و سامانی ئەم خێزانە. ئایا دەتوانێت بگات بەخەونەکەی و دەست بەسەر سامانەکەیاندا بگرێت؟ ئایا کچەکانی دیکەی خێزانەکە تووشی مەترسی دەکات؟

لێرەوە نووسەر زیاتر تامەزرۆی خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە نهێنییەمان دەکات. وامان لێدەکات بەدوای ناو و وردەکارییەکانی بکوژدا بگەڕێین، ڕۆڵی ئەفسەرێکی پشکنەرمان دەداتێ کە گومان دەکەین لەو کەسایەتییانەی دیکەی ناو ڕووداوەکان و بچوکترین سەرەداو وون نەکەین تاوەکو بکوژ بدۆزینەوە.

خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە گرنگە بۆ ئەو کچ و کوڕانەی کە دەچنە قۆناغێکی نوێی خوێندنەوە و دەرگای ئازادی زیاتر بەڕویاندا دەکرێتەوە و تا ڕادەیەکی زۆر بەرکەوتنیان لەگەڵ ڕەگەزی بەرامبەردا زیاد دەکات. گرنگە بزانن بۆ دەچنە زانکۆ ئایا زانکۆ ناوەندێکە بۆ ڕۆشنبیری و بەرزکردنەوەی ئاستی زانیاری؟ یاخود شوێنێکە بۆ بەسەربردنی کات و مۆدێل و قسەی بێسوود؟.

نووسەر لەڕۆمانی (ماچی پێش مەرگ) باس لەکێشەو گیروگرفتەکانی خێزان دەکات لەساڵی (1950)، کاتێک کچێک بەهۆی نەبوونی سۆز و خۆشەویستی لەناو خێزانەکەیدا ناچارە ئەو بۆشاییەی لەدەروونیدا دروستبووە، لەڕێگەی کوڕێکەوە پڕبکاتەوە کە بۆ سامانەکەی دەیەوێت. دەزانێت ئەگەر باوکی ئاگاداری دووگیانییەکەی ببێت ئیتر بەکچی خۆی نازانێت و بێبەشی دەکات لەسەروەت و سامان. نەبوونی کەسێکی دڵسۆز کە گوێ بۆ ئازارەکانی بگرێت، و ڕێگەچارەیەکی پیشان بدات تاوەکو لە مەرگ ڕزگاری بێت. بەهەڵە سوود وەرگرتن لەو ئازادییەی بەدەستی هێناوە لەدەرەوەی خێزانەکەی.

ئەگەر ئەمە کێشەکانی کۆمەڵگەی (ئەمریکا) بێت لە (75) ساڵ پێش ئێستا کە لەڕۆژگاری ئێستادا ڕێژەی تاوان زۆر زیاتری کردووە، ئەی دەبێت وڵاتە تازەپێگەیشتووەکان چۆنبن؟

ڕوداوەکانی ناو ڕۆمانەکە لەگەڵ دۆخی ئێستای هەرێمی کوردستان تاڕادەیەک گونجاوە، چونکە لەدوای ئەو ئازادییەی لە هەرێم بەدەستهاتووە وهەنگاو هەنگاو تێگەشتنی مرۆڤی کورد گۆڕاوە، بەداخەوە بەبێ بوونی زانیاری سەرەتایی لەسەر ئامێرە زیرەکەکان و تەکنەلۆژیا و بەبێ بوونی هیچ سانسۆڕێک بۆ بەکارهێنان بەپێی تەمەنەکان، دەرگای بەڕووی هەموو تۆڕەکۆمەڵایەتییەکاندا کردەوە و بەجێی ئەوەی سوودی هەبێت بووە هۆی زیادبوونی تاوان و هەڵوەشاندنەوەی خێزانەکان و کوشتنی کچان. بۆیە پێویستە خێزانەکان ئاگاداری پەروەردەی منداڵەکانیانبن لەسۆز و خۆشەویستی خێزان بێبەشیان نەکەن.

من موریدی تەریقەتی کوردایەتیم
سەر به دەمار و خوێنی مەردایەتیم

دەستێکم پەتەکەی ملی قازی نەمرە
دەستەکەیترم ئاگری سەرکەوتنی کاوەی ئاسنگره

پێشم باشوور و پشتم باکوورە
شعووری کوردایەتیم هێندە گەرمە
ڕێک دەڵێی کورەی تەندورە

لای ڕاستم ڕۆژهەڵات و لای چەپم ڕۆژئاوایە
لە نوسینەوەی خەریتەی خەونی کورد
خوداش لە بەرەی ئێمە دایە

من خۆڕاگری لەیلا قاسم و
ڕۆڵەی حەپسەخانی نەقیبم
سوێندەکەی لەیلا زانا و
کوردستان یان نەمانەکەی ناو سردوی ئەی ڕەقیم

من لە نەسلی سەید ڕەزا و بەرخودانی شێخ سەعیدم

من بڵێسەی شۆڕشی بارزان و کوڕی مەزلوم عەبدی عەگیدم

من تاڵەموێکی ڕیشی مامە ڕیشەم
کوردایەتی بوەتە پیشەم

من نەخشەی کوردستانی گەورە و یەکبونی کوردانم
من گەریلام، من پێشمەرگەم من شەڕڤانم

شەماڵ بارەوانی
بەردەڕەش/٢٠٢٦/١/٢٩

چاوەڕێی چین ،
هێرش بەرن،
تادەگەنە قەڵای ستەم،
ئەی تەواری چنگ بەخوێن و ،
بازی تەریو ،
لەئاشیانەی ،زوڵم و ستەم ..،
کەڕو کاس بن لەبەردەمی ،
فڕو فیشاڵی ژەنگ گرتوو ..
هێرش بەرن لەچوارلاوە..
لەهەرلایەک هەنگاو بنێن …
دودڵ مەبن
دڵنیابن …
هەردەگەنە..
کچە شەڕڤانی ڕۆژئاوا

نەوشیروان ئازاد
21/1/2026

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بەدرئژایی مێژوو وڵاتان ڕێگاو شێوازو کەسایەتی و پیشەی جیاوازیان بەکارهێناوە بۆ سیخوڕی کردن بەسەر نەیارانیاندا.
ئەوەی لەم چەند ساڵەی دواییدا تێبینی کراوە. ئەوەیە دوژمنانی کورد وەک ئێران و تورکیاو هەندێک وڵاتی عەڕەبی کۆمەڵێک کادیری سیخوڕی خۆیان پێگەیاندووە کە لە ژێر پۆشاکی مەلای ئایینیدا خزمەت بە ئەو وڵاتانە بکەن.
ئەو جۆرە مەلایانە نەک ڕێژەیان گەلێک زۆرە، بەڵکو پێموایە ڕێژەی نیوەی مەلاکانی کورد دروستکراوو پەروەردەی دەستی دەزگا هەواڵگریەکانی دوژمنن. لەوانە نموونەی د.عەلی قەرەداغی سەرۆکی زانایانی ئیسلامی جیهان. مەلا مەزهەر، مەلا هەڵۆ، مەلا عبدلحمید کوڕی پاک، و کەسێکیتر بەناوی مەلا سەفەرو زۆریتر.
ئەم ڕێگایە بۆ دوژمن زۆر ئاسانە، چونکە ئەو مەلایانە پێشتر سیخوڕی دوژمن بوون، بەڵام وڵاتانی دوژمن لەناو سیخوڕەکانیاندا کۆمەڵێک کەسی زیرەک هەڵدەبژێرن و دەیاننێرن بۆ تەواوکردنی کۆلێژی شەریعەتی ئیسلام و دەبێت شارەزایی تەواویان هەبێت لەسەر ئیسلام و خوێندنی مەلایەتی تەواو بکەن. قۆناغی دووەم بە دابینکردنی پارەیەکی زەبەلاح بۆ میدیای کوردی، کار دەکەن بۆ مێشک شووشتنەوەی کۆمەڵگای کوردی (غەسل دەماغ) بەجۆرێک کە ئەو مەلایانە کە زۆر لە ڕاگەیاندن دەردەکەون و ڕەخنە لە دەسەڵات دەگرن و باسی جیهاد دەکەن و دژی ئەوروپاو ئیسڕائیل و ئەمریکا قسە دەکەن بۆ ڕاکێشانی سەرنجی خەڵک و جوڵاندنی عاتیفەی خەڵکی عەوامی موسوڵمان. ئینجا ڕاگەیاندن گرنگی زۆر بەو مەلا سیخوڕانە دەدات و بانگ دەکرێن بۆ بەرنامەی تی ڤییەکان بە جۆرێک وانیشان دەدرێن کە ئەو کۆمەڵە مەلایە پێشەنگی هەموو مەلاکانیترن و وەکو ڕێبەرێکی ئایینیی سەیر دەکرێن. بۆئەوەی لەکاتی جەنگ و داگیرکاری و بارودۆخی هەستیاردا دووژمن ئەو مەلایانە بەکار دێنێت و ڕێک یەک بە بەژن و باڵاو بەرژەوەندی دووژمن و لە دژی وڵاتی خۆی “فتوا” دەردەکەن، موسوڵمانانیش زۆرینەییان خەڵکی عەوام و نەخوێندەوارن و بەجۆرێک مێشکیان شۆردراوەتەوە کە بەتەواوی ملکەچی پیاوانی ئاینیین و نە چاویان ڕاستیەکان دەبینێت و نە گوێچکەیان ڕاستی دەبیستێت. ئیتر موسوڵمانان بەتەواوی بوون بە کۆیلەی وتارە خەڵەتێنەرو درۆیینەکانی مەلا سیخوڕەکان. بەجۆرێک بە ئاشکرا مەلاکان دەڵێن کاتێک تورکیاو سوپای تیرۆریستی سوریا هێرش دەکات و خاکی کوردستان داگیر دەکەن و ژن و مناڵی کورد دەکوژن، کەزی کچی شەڕڤان دەبڕن، کچە شەڕڤانی کورد بە زیندوویی لە بینایەکی بەرز فڕێدەدەن و سوکایەتی بە تەرمی شەهیدە ژنەکانیش دەکەن. ئیتر وڵاتانی دوژمنی کرد دێن و لەو کاتەیا سیخوڕەکانیان بەکاردێنن و لێرەدا ئەرکی مەلا سیخوڕەکان بە تۆخی دەست پێدەکات و مەلا سیخوڕەکان میمبەری مزگەوتەکان و شۆسیال میدیا بەکار دێنن و دەیان فتوا دەردەکەن لەپێناو ئەوەی کورد سارد بکەنەوە لەوەی کە پێویست ناکات بەرگری لە نیشتیمان بکرێت، بە بیانووی ئەوەی کورد لەژێر ئاڵای ئیسلامدا حوکم ناکات و ئەو حیزبە کوردیانەی سەرپەرشتی شەڕەکان دەکەن بێدینن و کوژران لەژێر ئاڵای بێدینیدا پلەی شەهیدیت پێنابەخشێت و دەچن بۆ دۆزەخ. پاساوێکیتری مەلا ساختەچییەکان ئەوەیە کە گوایە سوپای تیرۆریستی تورکیاو سوریا موسوڵمانن و دروشمی اللەاکبریان بەرزکردۆتەوە بۆیە حەرامە شەڕکردن دژی ئەوان.
ئەوە لەکاتێکدایە کە هەزاران گەنجی کورد لە هەرچوار پارچەی کوردستان ڕۆیشتن وەکو خۆبەخش بەرگری لە ڕۆژئاوای کوردستان بکەن. بەڵام مەلا زۆڵ و خۆفرۆشەکانی کورد دەیان ئایەت و حەدیسی ساختە دێننەوەو دەڵێن ئەو بەرگریکردنە لە خاک دژی ئیسلامەو لەو شەڕەدا هەرکەس بکوژرێت ئەچێت بۆ دۆزەخ. چونکە سوپای دوژمن موسوڵمانن. و هێزە کوردییەکان بێدینن. لەکاتێکا وانییە، ڕاستییەکە ئەوەیە کوردەکان موسوڵمانن دووژمن تیرۆریستی بێدین و بێخوداو بێویژدان و بێمۆڕاڵن. بەڵام حەتتا وایدانێ هێزە کوردییەکان موسوڵمان نین و دوژمن موسوڵمانی عەیارە ٢٤ە دەی بۆچی ئەبێت مەلاکان گەنجان هان بدەن کە لە جیاتی بەرگری لە خاک و وڵات ملکەچی کۆمەڵێک موسوڵمانی تیرۆریست بن؟
لە ڕاستیدا ئەوەی لە ٢٠١٤دا و ئەوەی ئێستاش بەسەر کورددادێت ڕێک ١٤٠٠ ساڵ پێش ئێستا ئسلام بەهەمان شێوە هات بۆ کوردستان و لەوە خەراپتری بەسەر کورد هێناو بەزۆرو بە زەبری شمشێر کوردیان کرد بە موسوڵمان، ئەوەی ملکەچیش نەبوو کوشتیانن. واتا کورد بە ئارازوومەندانە دینی ئیسلامی عەڕەبیی وەرنەگرتووە، بەڵکو بەزۆر دەرخواردی دراوە. وەک چۆن زانایەک دەڵێت دین بەزۆر دەرخواردی هیچ کەس نادرێت، چونکە ئەگەر قوتیشی بدات، هەزمی ناکات. ئەوە ڕێک بۆ ئێمەی کورد ڕاستە، چونکە ١٤٠٠ ساڵە دینی ئیسلام بەزۆر دەرخواردی کورد دراوە، بۆیە ئێستاش هەزمی نەکردووەو ناوە ناوە کورد دەڕشێتەوەو دین دێنێتەوەو فڕێیدەدات.
١٤٠٠ ساڵ پێش ئێستا شەڕکەرە تیرۆریستە ئیسلامییە عەڕەبەکان هاتن کوردستانیان داگیرکردو دەیان هەزار لە باب و باپیرانی ئێمەیان کوشت، ئەو تیرۆریستە عەڕەبانەش کە لەو شەڕەدا کوژران ئێستا قەبرەکانیان لە کوردستان ماون و مێشکی ژەنگاوی کوردیان واشوشتۆتەوە هێشتا کورد بە گۆڕی ئەو تیرۆریستە داگیرکارانە دەڵێن ئەوە قەبری “پیاوچاک و سەحابە پلەبەرزەکانن”
بەهەرحاڵ لەبابەتەکە دوورنەکەوینەوە: بابەتی سەرەکی من ئەوەیە کە تەنانەت ئاژەڵەکانیش بەرگری لە ماڵەکانیان دەکەن کاتێک ئاژەڵێکیتر هێرشیان بۆ دێنێت. بۆیە بەرگری کردن لە وڵات و خاکی خۆمان لوتکەی شەڕەفە و هەموو کەسێکیش هێندە ئازا نییە ئەو شەڕەفەی پێببڕێت.
بانگی من لێرەدا بۆ خەڵکی کوردستان ئەوەیە لەڕۆژی هەینیدا هەموو مزگەوتەکان بایکۆت بکەن و هیچ کەس نەچێت بۆ وتاری ڕۆژی هەینی گوێ لەو مەلا ساختەچیانە مەگرن و ڕیسوایان بکەن. ئەو مەلایانە تیرۆریستی ڕاستەقینەن. مەلاکان و مزگەوتەکان گەورەترین کارخانەن بۆ بەرهەم هێنانی تیرۆرو تیرۆریستان. هەزاران تیرۆریست دەزگیرکراون و لە شاشەی تی ڤی مقابەلە کراون بە تێکڕای هەموو تیرۆریستەکان وتویانە کە لە مزگەوت و لەژێر کاریگەری مەلاکان فیکری تیرۆریستی و جیهادمان وەرگرتووە. هەرگیز تیرۆریستێک نەیوتووە لە قوتابخانە پەروەردەی تیرۆری ئیسلامیم وەرگرتووە، هیچیان نەیانوتووە لە زانکۆکان ئەو فکرە بۆگەنەمان وەرگرتووە. تەنانەت هیچیان لە کڵێساکان پەروەردە نەکراون، بەڵکو تەنهاو تەنها لەلای مزگەوت و مەلاکان.
مزگەوتەکان پێویستە لەم قۆناغەی شەڕدا دابخرێن. یان لەجیاتی مەلاکان و وتاری ئایینیی، پێویستە کەسانی نەتەوەیی لە مزگەوتەکان وتاری نەتەوەیی و جەنگی بڵێنەوەو خەڵک هان بدەن بۆ بەرگری لە خاک و وڵات. وە سرودی نەتەوەیی و نیشتیمانیی لە میکڕۆفۆنەکانی مزگەوتەکان لێبدرێت.
شتێکیتر کە زۆر گرنگە ئاماژەی پێبدەم، کە کەم کەس هەستی پێئەکات. بۆ ناسینەوەی سیخوڕ. ئەویش ئەوەیە پێش ئەوەی بەشار ئەسەد بڕوخێت مەلا هەڵۆ لە مقابەلەیەکدا پێشبینی هەموو ئەو ڕوداوانەی کرد کە ڕوویاندا، دیارە لەسیاسەتدا ئەوە واردە کە پێشتر لەلایەن وڵاتە دەستڕۆیشتووەکان پیلان بۆ هەموو ڕوداوەکان داڕێژراوەو بە سیل سیلە یەک بەدوای یەکدا، هەموویان ئاگادارن لە داهاتودا چی ڕووئەدات، جا زۆر جار ئەو وڵاتانە بەشێک لە زانیاری پێشوەختە بە مەلا سیخوڕەکانیان دەڵێن، بۆئەوەی مەلاکان ئەو پێشبینییانە بڵاوبکەنەوەو بڵێن قورئان و حەدیس و پێغەمبەر پێشبینی ئەو ڕوداوانەی کردووە، ئیتر ئامانج لەوە ئەوەیە کاتێک دوای ساڵێک ڕوداوەکان ڕوودەدەن، خەڵکی متمانەو ملکەچ بوونی تۆختریان هەبێت بەو مەلایەی ئەو پێشبینییەی کردبوو وە لەمەودوا متمانەی تەواو بە قسەکانی دەکەن و هەرچی ئەو مەلا تەڵەکەبازە بیڵێت خەڵک گوێڕایەڵی دەبن. ئینجا لەوکاتەیا کە مەلاکان بە سەدان پیلانی دوژمن توانیویانە متمانەی موتڵەقی خەڵکی بەدەست بێنن، ئینجا مەلاکان دێن و فتوایەک وەکو ژەهر بەقورگی خەڵکی ساویلکەدا شۆڕدەکەنەوەو دژی میللەت و وڵاتی خۆیان فتوا دەدەن. ئایینییش بەهێزترین چەکە کە لێیەوە کۆنتڕۆڵی میللەتێک بکرێت. بۆیە مزگەوت و دین و ئیمامەکان مەترسیدارترین ڤایرۆسی ناو جەستەی کوردن.

مەلا هەڵۆش پێشتر لەڕێگای دەزگا هەواڵگرییەکانی خۆیەوە زانیاری هەبوو کە لەختوەی یەکەمدا دەستی ئێران لە سوریا دەبڕدرێت و دواتر حکومەتی سوریا دەڕوخێت و دواتر سوننە توندڕەوەکان لەسوریا دێنە سەر حوکم و ئینجا هەوڵ دەدەن کە دەسەڵاتی کورد لە سوریا لەناوبەرن. کە ئەو کوردەکان بە مارکسی و بێدین وەسف دەکات. هەروەها تەنانەت مەلا هەڵۆ ئەو جۆلانیەی سەرۆکی ئێستای سوریا کە پێشتر گەورە تیرۆریستێکی داواکراوبوو، ئەو بەو سەرکردە ئیسلامییە ڕاستەقینە دەزانێت کە تەنانەت قورئان و حەدیسی پێغەمبەر پێشبینی هاتنییان کردووەو دەڵێت گوایە لەسەر دەستی جۆلانی دەسەڵاتی خەلافەتی ئیسلام دەگەڕێتەوە. ئەگەرچی ئەوە خەونە، چونکە چۆن مەلا هەڵۆ سیخوڕی جۆلانییە، ئاوهاش جۆلانی سیخوڕی ئیسڕائیلە، ئیسڕائیلیش هەرگیز ڕێگە نادات خەلافەتی ئیسلام بگەڕێتەوە.
مەلاکان هەموویان ڤایرۆسی ناو کۆمەڵگان، بەڵام مەترسیدارترینیان ئەوانەن کە سیخوڕی سەر بە دەزگا هەواڵگریەکانی دووژمنن. ئەگینا تەنانەت مەلا ڕاستەقینەکانی ئیسلامیش دووڕوون.
سەیرکەن دووڕوویی پیاوانی ئایینی، لێرەدایە کە ئەو مەلا ساختەچیانە دەڵێن: لە دیندا ناچارکردن نییە، وەلێ ئەوەی وازی لە دین هێنا دەڵێن دەبێت بکوژرێت. ئەوان هەم دەڵێن خوداوەند جوانەو کەیفی بە جوانی دێت، کەچی ژن ناچار دەکەن جوانی ڕووخسارو قژیان بشارنەوە. مەلا دووڕووەکان لەلایەک دەڵێن بە ئەوپەڕی میهرەبانی و برایەتی و ئاشتی مامەڵە لەگەڵ بێدینەکان بکەن، بەڵام لەهەمان کاتدا ئەگەر ملکەچ و سەرشۆڕی ئێمە نەبوون لە ملیان بدەن.
مەلا تیرۆریستەکان گەنجان بە سێکس و حۆری ئەودنیا بۆ جیهاد هاندەدەن و خۆشیان تەڵە بۆ ژنە جوانەکانی ئەم دونیایە دادەنێن.
یەکێکیتر لەو مەلا تیرۆریست و سیخوڕانە، پڕۆفیسۆر د.علی قەرەداغی سەرۆکی یەکێتی زانایانی ئیسلامی جیهان. عەلی قەرەداغی یەکێکیتر بوو لەم بارودۆخەی شەڕدا دژی میللەتی خۆی و لەبەرژەوەندی سوپا تیرۆریستەکەی سوریا فتوایدا. پێویسته داواکاری گشتی بەتۆمەتی پشتگیری تیرۆریستان بەپێی ماددەی چواری تیرۆر لەیاسای سزادانی عێراقی تۆمەت بداتە پاڵ تیرۆریست عەلی قەرەداغی. وە دەست بەسەر پڕۆژە
بازرگانیەکانیدا بگیرێت کە هاوکاری تیرۆری پێ دەکات.
عەلی قەرەداغی ناوی چووە مێژووەوە وەکو خائینێکی نیشتیمانی. پێویستە هەرکەسێک و لەهەرشوێنێک بۆی ڕەخسا تفبارانی بکەن و سوک بکرێت.

• شەڕەفی ژنی کوردو ژنی بەشەڕەف. خاڵێکیتر کە گرنگە لەم قۆناغەدا بکرێت ئەوەیە،
  وەکو ئیدانەکردنێکی ئایدۆلۆژی و شەڕێکی فیکری پێویستە ژنانی کورد لەچک و حیجابەکانیان فڕێبدەن و کەزیەکانیان ئازاد بکەن لەژێر لەچکی پیسی کولتوری عەڕەبیدا. چیتر ژنان پیویست ناکات کەزی و قژی ژنانەیان لەژێر حیجابی ئیسلامییدا بشارنەوە. قژەکانتان بەڕەڵا بکەن. کەزیەکانتان بهۆننەوەو بیکەنە ملی مەلا تیرۆریستەکان و بیانخنکێنن. پێویستە بەدەست و کەزی کچانی کورد، مەلا تیرۆریستەکانی هاوشێوەی مەلا مەزهەرو مەلا هەڵۆو عەلی قەرەداغی لەسێدارە بدرێن وەکو خائینی نیشتیمان.
  مەلا مەزهەر یان مەلا مەزە لەلای قەبری سوڵتانەکانی عوسمانی وەکو گوێ درێژ زۆڕە زۆڕ دەگریا. بۆ ئەو ئیمامانەی عوسمانی کە وڵاتی ئێمەیان داگیر کردبوو و زوڵمیان لە ژنەکانمان دەکرد. بەڵام سوکایەتی بەو کچە شەڕڤانانە دەکات کە دژی تیرۆریستە ئیسلامیە توندڕەوەکان شەڕیان کردو شەهید بوون و یەکێک لە کچە شەهیدەکان لە بینایەکی بەرز فڕێدرایە خوارەوە.
  ڕێک هاوشێوەی مەلا مەزهەر لە ڕابردودا کاتێک تورکە عوسمانییە تیرۆریستەکان هاتن کوردستانیان داگیرکرد، عوسمانییەکان پێشتر سیخوڕێکیان دروست کردبوو کە مەلایەکی بەناوبانگی ئیسلامی بوو، بە ناوی مەلای خەتێ، ئەو مەلا سیخوڕە ئەوکات فتوایەک دەدات و دەڵێت عوسمانییەکان موسوڵمانن و حەرامە شەڕکردن دژی ئەوان، هەرکەسێک بەرگری لە کوردستان بکات و شەڕ دژی عوسمانییەکان بکات تەڵاقی ژنەکەی دەکەوێت و لە ئیسلام دەردەچێت و کە مرد دەچێتە دۆزەخ، ئیتر بەوجۆرە موسوڵمانانی نەخوێندەواری کوردی ئەوسەردەم بەرگرییان نەکردو تیرۆریستە تورکە عوسمانییەکان وڵاتی ئێمەیان داگیرکردو چەندین سەدە حوکمیان کرد لەسەر خاکی ئێمە، مەلای خەتێش وەکو سەرشۆڕێک و ڕووڕەشێک ناوی چوویە مێژووەوە. ئێستاش مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوەو مەلای خەتێ زیندو بووەتەوەو لەسەر دەمی مەلا هەڵۆو مەلا مەزهەرو عەلی قەرەداغی و هاوشێوەکانی قسە دەکات.

مێژووی نەوەی ئوممەیە، مێژوویەکی چڵپاوی و زەلکاوییە، کە لە ئەبووسوفیانی کافرەوە دەست پێ دەکات و تا دەگاتە ئەردۆغانی پاشکۆی یەهود، تەنها یەک پەیامی هەبووە: خیانەت و خوێنڕێژی. ئەم تاقمە بێ دینە، کە لە بنەڕەتدا دوژمنی ڕووناکی بوون، هەرگیز دڵیان بۆ حەق لێینەداوە. ئەبووسوفیان تەنها کاتێک سەری کڕنۆشی برد، کە شمشێری حەقی لەسەر مل بوو، بەڵام ژەهری کینەی لە دەمارەکانیدا هێشتەوە بۆ ئەوەی بیداتە دەست مەعاویەی کوڕی.
مەعاویە، کە زۆڵێکی مێژوویی و فێڵبازێکی بێوێنە بوو، بناغەی دەسەڵاتێکی دانا کە تەنها لەسەر درۆ و بێنامووسی وەستابوو. ئەو نامەردە نەک هەر پەیمانی ئاشتیی شکاند، بەڵکوو بە ناردنی ژەهر بۆ ناو ماڵی ئیمامی حەسەن و کڕینی ویژدانی جەعدەی کچی ئەشعەس، نەوەی پێغەمبەری شەهید کرد. “مەعاویە ئەو نامەردە بوو کە پەیمانی ئاشتیی بەست، بەڵام هەموو پەیمانەکانی شکاند و مەرجەکانی ژێرپێ خست…” تا کورسییەکەی شامی بۆ بپارێزرێت. ئەم ڕقە کۆنەیە لە کەربەلا گەیشتە لووتکە، کاتێک یەزیدی کوڕی مەعاویە، ئیمامی حوسەینی بە تینوویەتی سەر بڕی. یەزید نەک هەر خوێنی ڕشت، بەڵکوو سوکایەتیی بە تەرمەکان کرد و ئابڕووی ماڵی پێغەمبەری بە دیلی برد؛ ئەمە پەڵەیەکی ڕەشە کە تا قیامەت لە ناوچەوانی نەوەی ئوممەیە پاک نابێتەوە.
ئەمڕۆش ئەو چڵپاوە مێژووییە گەیشتووەتە سێڵاوە وێرانکەرەکانی ئەردۆغان. ئەردۆغانی نەفرەتی، کە وەک سەگی دەستی جوولەکە کار دەکات، هەمان بیری ئوممەوی پەیڕەو دەکات. ئەو بە ڕۆژ لافی ئیسلامەتی لێ دەدات و عەرەبە فریودراوەکان لە دەوری خۆی کۆ دەکاتەوە، بەڵام لە ڕاستیدا هەموو هەوڵێکی بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی زایۆنیزمە لە ناوچەکەدا. ئەردۆغان وەک میراتگری عوسمانییەکان، هەمان ئەو ڕقەی بەرامبەر بە کورد و شیعە هەیە کە یەزید و مەعاویە هەیانبوو. ئەو بێنامووسییەی ئەردۆغان بەرامبەر بە خاکی کوردستان دەیکات، لە بۆردومانکردنی بێتاوانەکان و سووتاندنی گوندەکان، درێژکراوەی هەمان ئەو ستەمەیە کە عوسمانییەکان بە ناوی ئایینەوە ئەنجامیان دەدا.
لە هەمووی قێزەونتر، ئەو تاوانە گەورانەیە کە ئەمڕۆ بە ناوی “خوای گەورە”وە بەرامبەر بە گەلی کورد و شەڕڤانە قارەمانەکان ئەنجامی دەدەن. شەڕڤانانێک کە بە سنگی بەتاڵ بەرگری لە خاک و کەرامەتی مرۆڤایەتی دەکەن، دەکەونە بەر هێرشی دڕندانەی بۆقەکانی ئەردۆغان و چەتە ئومەوییەکان. ئەوانەی خۆیان بە موسڵمان دەزانن، بەڵام لە ڕاستیدا وەک یەزید خوێنڕێژن، بە ناوی پیرۆزی ئایینەوە گەنجانی کورد شەهید دەکەن و خاکەکەیان وێران دەکەن. ئەمە ئەو بێڕێزییە گەورەیە کە نەوەی ئوممەیە بەرامبەر بە حەق دەیکەن؛ ئایین دەکەنە چەکێک بۆ کوشتنی ئەو قارەمانانەی کە تەنها تاوانیان پاراستنی نیشتمانەکەیانە.
لە لایەکی ترەوە، دەبینین جاش و پاشکۆکانی تری ئەم بیرە، وەک “ئەحمەد شەرع” (جۆلانی)، بە هەمان شێوازی سەدامی خوێنڕێژ هەڕەشە لە شیعەی عێراق دەکەن. ئەحمەد شەرع، کە پەروەردەی قوتابخانەی کینەی ئوممەوییە، دەیەوێت ئەو تاوانانە دووبارە بکاتەوە کە سەدام بەرامبەر بە شیعە ئەنجامی دا؛ لە گۆڕە بەکۆمەڵەکانەوە تا پاکتاوی ڕەگەزی. ئەوانەی حوسەینیان سەر بڕی، ئێستا لە ڕێگەی ئەحمەد شەرع و ئەردۆغانەوە دەیانەوێت هەمان کارەسات بەسەر گەلانی ئازاددا بهێنن. سەدام چۆن بە هەزاران گەنجی شیعەی زیندەبەچاڵ کرد، ئەمانیش بە هەمان خەونەوە دەژین، بەڵام مێژوو نیشانی داوە کە حەق هەرگیز نامرێت.
نەوەی بەنی ئوممەیە و عوسمانییەکان هەمیشە کلکی بێگانە بوون. ئەوان بۆ پاراستنی تاج و تەخت، ئامادەن نامووس و خاکی خۆیان بە جوولەکە بفرۆشن. ئەردۆغان کە ئەمڕۆ خۆی وەک پارێزەری موسڵمانان نیشان دەدات، لە پشت پەردەوە دەستی لەناو دەستی دوژمنانی حەقدایە. ئەم تاقمە تەنها لە کوشتن و خیانەتدا شارەزان. بەڵام با ئەحمەد شەرع و ئەردۆغان و هەموو پاشماوەکانی یەزید بزانن، کە خاکی عێراق و کوردستان و خوێنی سووری شەڕڤانان هەرگیز نابێتە جێگەی پیسی و چڵپاوی ئەوان. مێژوو جارێکی تر ئەو مارە ژەهراوییانە پان دەکاتەوە و هەموویان دەخاتە هەمان ئەو زبڵدانەی کە ئەبووسوفیان و مەعاویە و سەدامی تێدایە. حەق هەمیشە سەردەکەوێت و ڕووی ڕەشی ستەمکاران هەر بە ڕەشی دەمێنێتەوە.

ستار ئەحمەد

 ‌                      

برایەکم هەیە لە بۆکان،
قۆڵێکی قرتاوە و قاچێکی دەستکردە
بە نیو دەستنوێژ دەچێتە سەر بەرماڵ و
فریشتەکانی خوداش ورد ورد گوێی بۆ ڕادەدێرن
برایەکی دیکەم هەیە لە ئامەد،
دەستی ڕاستی پلاستیکە
بە دەستی چەپ سڵاوی خەڵک وەردەگرێتەوە و
تەوقەش دەکات
کەچی فریشتەی سەر شانی چەپی
هیچ گوناهێکی بۆ نانووسێت
برایەکی تریشم هەیە لە هەڵەبجە
سیی و حەوت ساڵە
هەردوو چاوەکانی شووشەن
بۆ پەڕینەوە لە شەقام و گۆماوەکان
خودا خۆی فریشتەیەکی بۆ دەنێرێت
بۆ ئەوەی بن باڵی بگرێت
خوشکێکیشم هەیە لە کۆبانێ
دوژمن هەموو کاتەکانی لێ بردووە
کاتی خەوتن
کاتی خواردن
کاتی پیاسە
كاتی چوونە بەر ئاوێنە
کاتی سەر هەڵبڕین بۆ ئاسمان و
لاواندنەوەی دێڕێک ئەستێرە
کاتی زینکردنی ئەسپی خەیاڵێک و
فڕین بۆ ناو ئاسۆی ئەوین
کاتی خواردنەوەی دوو قوم گۆرانی
کاتی دانیشتن و گەرمکردنەوەی یادێکی بەستوو
خوشکێکم هەیە لە کۆبانێ
دوژمن هەموو کاتەکانی لێ زەوتکردووە
بەکاتەکانی نوێژیشەوە
کەچی فریشتەکانی خودا هەتا ئێستا
لەگوڵ کاڵتریان پێ نەگوتووە
سوپاس بۆ میهرەبانیت
خودای کورد

سمکۆ ئەحمەد ڕەشید

لە تەنیشت ( پەیکەرە کاژێری) زانکۆدا، چاوەڕێتم
وەک کۆنە دەزگیرانی- خوێندکاری –
پەنجا ساڵی بەر لە ئێستات
قۆڵ لە قۆڵ سرک و زیت
بە کۆڵانە تەسک و تروسکەکانی
شاری کۆنا
جارانانە لێژ بینەوە
ماچێ لە تۆ و دە و بیست لە من
میلی تەمەن بەرەو دواوە و
دواتر..
بگەڕێنینەوە
ئەی دڵدارە دێرینەکەم
ئاخۆ ئەزانی ئەم ساتە چاوەڕوانیانەی
پێت بەخشیوم
لە دۆخی یەکەم ژووان شڵەژاوترە؟
ئەڵێی؛
چی هاموشۆکەرە
گوێی لە ترپەی دڵمە
چاولێکەرانم هەر بە ئارەقەی
سەر توێڵمەوە نەوەستاون
ڕەنگ و ڕووخسارم زەرد هەڵگەڕاوە
گوڵە سپییەکانی دەستم جا شەکەریی و
جا لیمویی دێنە چاوم
یا وەک بڵێی
هیچم بە دەستەوە نەبێ و
جار جاریش تۆی
بە دوو دەستم بەرزت دەکەمەوە
باڵەفڕێ بگری و
بە زەویا قەت نەنشێیتەوە

بەشی یەكەم

لە ئێستادا لە كۆمەڵگەی كوردی و لە ناو میدیای كوردی بوون بە دیاردە، بەڵام ئەو دوو دیاردەیە وەكو چەمك دیاری نەكراون. بۆیە بە پێویستی دەزانین ئەم چەمكانە بخەینە بەرباس لە نێوان میدیای كورددا جێگەی خۆی بگرێت بەمەبەستی باشتر تێگەیشتن و ناونان لەم دوو دیاردەیە كە باس و خواستی سەردەمن. كاتێك لە رایگشتی دەدوێن مەبەستمانە، باس لە پرۆسەی پەیوەندی و كارێكی كۆمەڵایەتی بكەین، چونكە بوونی پرۆسەی گەیاندن و پەیوەندیكردن ئەو هەنگاوانەن دەمانگەیەنن بە ئاراستەكردنی رایگشتی یان گۆرین و پێكهێنانی ئەم دوو چەمكە پەیوەدی یەكی توندو تۆڵیان پێكەوە هەیە بەشێوەیەك ئەگەر پرۆسەی پەیوەندیكردن نەبێت واتە رایگشتی بوونی نابێت . مەبەست لە پرۆسەی پەوەندی بریتییە، لە هەموو جۆر و ئاست یان لێڤڵەكانی پرۆسەی گەیاندن هەر لە پەیوەندی كەسییەوە تا دە گاتە پەیوەندی جەماوەری، كە واتە رایگشتی لە تەنها و پەراوێزی و گۆشەگیریدا و بێ بەشداریكردنی تاك لە ناو گرووپەكاندا درووست نابێت. لە رووی ئاڵوگۆڕكردنی بیرو رابێت سەبارەت بە كێشە و گرفت و رووداو پرۆسەكان، یان لە رووی بەدەستهێنانی زانیارریەەوە بێت، سەبارەت بەو بابەتانەی پەیوەستن بە بەرژەوەندی هاوبەشی كۆمەڵە و گرووپەكانەوە. میدیای ئاراستە كراو وا لە جەماوەر دەكات تەنها وەرگر بێت و بیر لە هیچ نەكاتەوە، ئەمە وادەكات لە ئەنجامی وەرگرتنی پەیامەكانەوە تەنانەت بیركردنەوە و رەفتاریشەوە سەبارەت بەو بابەتانە بگۆرێت كە پێشتر لە گەڵیان دژ بوو نەك بە تەنها هاورا نەبوو. درووستكردنی كاریگەری لەسەر رایگشتی ئامانجێكی و تەوەرێكی بنەرەتییە بۆهەر چالاكییەكی میدیایی چ لەسەر ئاستی كۆمەڵایەتی بێت یان رۆشنبیری و سیاسی بەتایبەت بر خاوەن دەزگاكانی میدیا كە لە پشت پەیامەكانیانەوە ئەجێندای تایبەت پەیرەوو دەكەن. ئەگەر رۆڵ و ئەركی میدیا لە سەردەمی پێش ئینتەرنێت بریتی بووبێت، لە گەیاندنی هەواڵ و زانیاری و هەواڵدان بۆ پێكهێنانی ئاراستەكانی جەماوەر یان گۆرینی، لە ڕێگەی ئامرازەكانەوە پرۆسەیەكی تاك لایەنە بوو، كە تێدا جەماوەری وەرگر، بینەر، بیسەر خوێنەر تەنها وەرگری پەیامەكان بوون و نەیان توانیوە بەشداربن لە دەربرینی راو بۆچونیان سەبارەت بەپرس و بابەتە جۆراوجۆرەكان، ئەمرۆ لەگەڵ دەركەوتنی میدیای نوێ هاوكێشەكە پێچەوانە بوەتەوە، وەرگر دەتوانێت رۆلێ كاراو كاریگەر ببینێت، لە هەمان كاتدا هەم نێرەر و هەم وەرگری پەیامەكان بێت، ئەمەش پیێ دەگوترێت پەیوەندی دوولایەنە. تەكنەلۆژیای نوێ وایكرد دەرفەت بر بەكاربەر برەخسێت كە لە ڕێَگای میدیای نوێوە لیڤڵە جیاوازەكانی پرۆسەی گەیاندن لەیەك كاتدا پەیرەو دەكەن بەكاربەر دەتوانێت لە رێگای یەكێك لە پەرەكانی سۆشیاڵ میدایادا پەیوەندی كەسی، پەیوەندی بە گرووپ و بڵاوكردنەوەی پەیامەكان ئەنجام بدات لە گەڵ بەكاربەرانی تۆرەكە. ئەم فەزایە دەرفەتی لە پێش بەكاربەران رەخساند، بە ئازادی گوزارشت لە راو بۆچوونی خۆیان بكەن لە هەمبەر پرسە هەنوكەییەكان، بەچەشنێك رۆژانە تێبینی ئەوە دەكەین كە چۆن رای گشتی ئەلیكترۆنی لە بارەی پرس و بابەتە جیاوازەكانەوە درووست دەبێت و هەندێ جار كاریگەری لەسەر بریاری سیاسی و دەسەڵات درووست دەكات، بەچەشنێك لایەنی پەیوەندار ناچاردەكات بریارەكانی بگۆرێت .

كارزان عزیز \ قوتابی زانكۆ

هۆهۆ ئەحفادی بەنی ئومەیە
بەنی شمشێر و شەهوەت
هۆهۆ ئەحفادی ئەنفال و داعش
بەنی قەتل و ئیرهاب
ئێوە لە چ مەعدەنێکی جنسی بەشەرن؟
ئێوە چ شلەیەک بە دەمارو مێشک و
گەڵ و گونتانا دەڕوات؟

هۆهۆ بەنی سەعد و جۆلانی و
نازانم کێ و کێی بەنی ئیرهاب
ئێوە بۆ هێندە لە کەزیەی کچانی ووڵاتی بەفرم تۆقیون؟
بۆ لەجۆگەلە و لوتکەی قەندیل ترساون؟
ئێوە وا قەرنێکە میزۆپۆتامیا تیرۆر دەکەن
وا قەرنێکە دوژمنایەتی شاخ و رووبارو
باڵی کەو دەکەن

هۆهۆ بەنی نازانم کێ و کێ
ئێوە چ فاملیەکی جنسی بەشەرن؟
ئێوە چ جانەوەرێکی هاوردەن؟
چ دڵێکی بێ خوێنن؟
چ پیاوێکی نا پیاون؟

ئێوە کەی تێ دەگەن فێری ئیملای وشەی ئازادی بن؟
کەی تێ دەگەن تەقویمی سەدەی بیست یەک بخوێننەوە؟
سەدان ساڵە شمشیرو چەقۆتان تەڕو سوورە
دەیان ساڵە دەستتان لە بینی دیجلەو فوراتا گیرە

هۆهۆ بەنی خەلیفەکان
بەنی سوڵتان و عوسمانەکان
ئێوە چ جانەوەرێکی سەحران
بۆ هێندە لە کەزیەی گولانی زاگرۆز تۆقیون؟
بۆ هێندە لە ئاگری نەورۆز ترساون؟

ئێوە لە چ مەعدەنێکی بەشەرن؟

نەفرەت لەوەی بە کەلامتان بڕوا دەکا
نەفرەت لەوەی بە زەلامتان حساب ئەکا

ئێوە ئەی بەنی شەهوەت خوێن
دەرگای مێژوو بە رووتانا خۆی دادەخا

ئێوە کەی دەتوانن وەکو کەوی زاگرۆز دوور هەڵفڕن؟
کەی دەتوانن وەکو بازی تۆرۆس دوور ببینن؟
ئێوە مانگایەکی خەسیون
بەچکەی خۆتان چارەی ناوێن
ئێوە قەوانێکی سواون
سەدان ساڵە هەمان ئایەت دەبزڕکێنن!
دارو بەردی ئەنادۆڵ رقێ لێتە
چەم و کێوی تۆرۆس چەمۆڵەی لێتە

ئیوە ئەی بەنی نازانم کێ و کێ
لەمیلی سەعاتا جێماو
لە دێڕی مێژوودا خنکاو
بڕۆن و بەرۆکمان بەردەن
سەد ساڵی تریش ئەنفالمان کەن
خۆشمان ناوێن

سمکۆ / لەندەن ٢٠٢٦

پێشکەشە بە شەڕڤانانی نیشتمانم

نامۆنیە ..
کەزیم ببڕن ،
سەرم ببرن ،
بەزیندویی ..
وەک کەنیزەو ،
هەم سەبایا…
ئارەقەی فەخری
نێرینە..
بەداوێنی پاکم بسڕن..
ئەوان فێرن ..
زۆرلەمێژە..
نەریتیانە
کچەکانیان بەمنداڵـــی و ،
هەربەزیندویی
دەنێژن

نەوشیروان ئازاد
23/1/2026

پەلاماری سەربازی و کۆمەڵکوژی لە ڕۆژهەڵاتی سوریا دەبێ دەستبەجێ بوەستێندرێت
بەیاننامەی ڕێکخراوی بەدیلی کۆمۆنیستی لە عێڕاق
ناوچەکانی ڕۆژهەڵات و باکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا، لە دوو ڕۆژی ڕابردوودا ڕووبەڕووی دڕندانەترین پەلاماری تیرۆریستی داعشیانە بوونەتەوە کە “سوپای عەرەبی سوریا” و میلیشیاکانی لەو ناوچانە پێی هەڵدەستن کە لە ژێر کۆنترۆڵی هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە)دان، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) و لە یەکینەکانی پاراستنی ژنان (یەپەژە)ی سەر بە (پارتی یەکێتی دیموکرات)ی نەتەوەیی کورد (پەیەدە) پێکهاتووە.
ئەم پەلامارە لەلایەن تیرۆریست (ئەحمەد شەرع)، سەرۆکی ڕاگوزەری حکومەتی کاتی سوریاوە بەڕێوەدەچێت، بە پشتیوانیـیەکی تەواوەتی سەربازیـیانەی حکومەتی ئیسلامی و شۆفـێـنـیستی ئەردۆگان و بە پلان داڕێژراوی لەگەڵ ڕژێمە تاوانبارەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل و دامودەزگا سیخوڕییەکانی ئەو وڵاتانە.
لەم پەلامارەدا کە بەشێوەیەکی کاتی بۆ ماوەی چوار ڕۆژ ڕاگیراوە، هێزەکانی حکوومەتی (ئەحمەد شەرع) کۆنترۆڵی ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی فورات و شارەکانی (دێرەزۆر) و (ڕەققە) و چەند شارۆچکەیەکی تریان کردووە، کە بەهۆیەوە شەپۆلێکی ئاوارەبوونی بەکۆمەڵی هەزاران خێزانی ئەو ناوچانەی لێ لێکەوتۆتەوە. هەر لەو چوارچێوەیەشدا ئەو هێزانە گەمارۆیەکی خنکێنەریان سەپاندووە بەسەر شارەکانی (حەسەکە) و (قامیشلۆ) و (کۆبانێ)دا و ئاو و کارەبایان لێ بڕیوون. هەروەها لەو ناوچانەی کە دەستیان بەسەردا گرتووە، هەزاران دەستگیرکراوی داعش و خێزانەکانیان کە پێشتر لە زیندانەکانی ژێر کۆنتڕۆڵی (هەسەدە)دا بوون، هەڵهاتوون.
ئەم پەلامارە بەدوای هێرشێکدا دێت کە هەمان ئەم هێزە تیرۆریستانە ماوەیەکی کەم لەمەوبەر، کردیانە سەر هەردوو گەڕەکی (ئەشرەفیە) و (شێخ مەقسود) لە شاری (حەڵەب)ی سوریا، کە تێیدا کۆمەڵکوژیـیان ئەنجامدا لە دژی خەڵکی سڤیل لە دانیشتوانی کورد زمان و هەزاران کەسیشیان لە دانیشتوانی ئەو دوو گەڕەکە بە زۆر ئاوارە کرد.
ناوچەکانی ڕۆژهەڵات و باکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا، بەتایبەتی ئەو ناوچەیەی کە بە (ڕۆژاڤا) ناسراوە لە لایەن ڕەوتی ناسیونالیستی کوردەوە، ساڵانێکە ڕووبەڕووی هێرشی هێزە تیرۆریستییەکانی داعش و میلیشیاکانی سەر بە دەوڵەتی تورکیا بوونەتەوە، بەڵام سەرەڕای هەموو ئەم هێرشانە و لە جەرگەی شەڕێکی وێرانکەر و خوێناویدا، هێزەکانی (هەسەدە) توانیان لە ڕووی سەربازیـیەوە داعش تێکـبـشکـێـنن. بە درێژایی ئەو ساڵانەش پلەیەک لە ئازادی سیاسی لەم ناوچانەدا دەستەبەرکراوە، تێزەکانی (عەبدوڵڵا ئۆجالان)یش سەبارەت بە “خۆبەڕێوەبەری” و “کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیک” پیادەکراون، و جۆرێک لە ئازادی ژنان و کەشێکی پێکەوەژیانی ئاشتیانە لە نێوان نەتەوە و تائیفە و ئایینە جیاوازەکاندا هاتۆتەدی.
ئەوەی لەپشت ئەم هێرشە سەربازیـیەی ئێستا و کۆمەڵکوژی خەڵکی سڤیلەوە وەستاوە، سەقامگیرکردنی ڕژێمێکی سیاسی کۆنەپەرستانەیە لە سوریا لە ڕێگەی چەسپاندنی فەرمانڕەوایەتی هێزە تیرۆریستیـیە ئیسلامیـیەکانەوە، کە حکومەتی (ئەحمەد شەرع) و میلیشیا تیرۆریستیـیەکانی نوێنەرایەتی دەکەن، تا بتوانێ بەرژەوەندە جیۆپۆلیتیک و جیۆئابووریـیەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل و هاوپەیمانەکانیان لە وڵاتانی کەنداو، دابین بکات، وە بەدیهێنانی ئامانجە ستراتیژە ستەمکارەکانی ڕژێمی ئیسلامیی ئەردۆگان و دامەزراوە بۆرژوا ناسیونالیستە شۆڤێنیستەکانی فەرمانڕەوا لە تورکیا مسۆگەر بکات.
بۆیە ئەم شەڕەی کە ئێستا لە ئارادایە دژی هێزەکانی (هەسەدە) شتێک نیـیە جگە لە شەڕێکی کۆنەپەرستانەی شۆڤێنی و ستەمکارانە بەمانای تەوای وشە، کە سوپای سوریا و حکومەتی (ئەحمەد شەرع) بەرپایانکردووە؛ شەڕێک کە چەپۆکی ئیسلامی سیاسی تیرۆریستانە نەک تەنها بەسەر جەماوەری کوردستانی سوریادا بەهێز دەکات، بەڵکو ئەو چەپۆکە بەسەر جەماوەری سەرتاسەری سوریاشدا بەهێز دەکات و قەڵایەکی کۆنەپەرستانەی سیاسی لە ناوچەکەدا پتەو دەکات.
ئاشکرایە پێکهاتەی سەرەکی (هەسەدە) لە هێزە چەکداردارە نەتەوەییەکانی کورد پێکهاتووە، کە نوێنەرایەتی بەرژەوەندە سیاسیـیەکانی بۆرژوا ناسیونالیستی کورد و ڕەوتە ناسیۆنالیستیـیەکەی دەکات. بۆیە فۆڕمی سیستمی سیاسی “خۆبەڕێوەبەری” ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی (هەسەدە) هیچ شتێکی بنەڕەتی ناگۆڕێت لەم ناوەڕۆکە چینایەتیـیە، وە ئەم فۆڕمە ناشی پارێزێت لەو پێشێلکاریـیانەی مافی مرۆڤ ئەگەر لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتیدا ڕوویدا بێت، هەروەها پاکانەی ئەو سیاسەتە کۆنەپەرستانەشی ناکات کە درێژەدان بە نفوز و دەسەڵاتی سەربازیـیانەی خۆی بە شێوەیەکی ستڕاتیژی بەستۆتەوە بە ستراتیژی ڕژێمی ئەمریکا و هێزەکانی لە سوریا، وە بە وڵاتانی دیکەی ناوچەکەوە.
بەستنەوەی هیوا و ئاواتی جەماوەری کوردستان بۆ کۆتایـیهێنان بە ستەمی نەتەوایەتی و چارەسەرکردنی پرسی کورد بە ستراتیژی زلهێزە ئیمپریالیستەکان و هاوپەیمانەکانیانەوە، ئەو کارەیە کە ڕەوت و حزبە ناسیونالیستەکانی کورد بە گشتی پەیڕەوی لێ دەکەن لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. (پەیەدە)ش ئەم سیاسەت و ئاسۆ ناسیۆنالیستیـیەی تێنەپەڕاندووە، بەپێچەوانەوە بەرجەستەی کردۆتەوە، بەڵام ئەمە بە هیچ جۆرێک لە سروشتی تیرۆریستی و تاوانکاریی هێرشەکانی ئێستای هێزە تیرۆریستە ئیسلامیـیەکان کەم ناکاتەوە بۆ سەر ئەو ناوچانە.
پێویستە دەستبەجێ ئەم پەلامارە تیرۆریستیـیە بوەستێندرێت، بۆیە دەبێ ڕیزی بەرهەڵستی خۆمان لەبەرامبەریدا بەهێز بکەین. هەروەها پێویستیشە ڕووبەڕووی ئەو شەپۆلە بوەستینەوە لە وروژاندنی هەستونەستی نەتەوەیی کە لە هەڵکشاندایە لە هەردوو لای ئەم جەنگەوە، لایەک لە لایەن ناسیۆنالیستە عەرەب و تورکەکان لە سوریا و تورکیا و دەرەوەی وڵات، وە لە لایەکی ترەوە لە لایەن ناسیۆنالیستە کوردەکانەوە لە سوریا و وڵاتانی تر لە کوردستانی عێراق و تورکیا و ئێران. ئەم شەپۆلە جگە لە ژەهرێک شتێکی تر نیـیە کە بزووتنەوە و ڕەوتە ناسیۆنالیستەکانی بۆرژوازی دەیڕێژن بۆ قووڵکردنەوەی قەڵشتی نەتەوەیی و تێکشکاندنی خەباتی ڕزگاریخوازانەی نێونەتەوەیی جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێش لە سوریا و دەرەوەی سوریا.
(ڕێکخراوی بەدیلی کۆمۆنیستی لە عێراق) وێڕای ئەوەی ئەم پەلامارە سەربازیـیەی هێزە تیرۆریستیـیەکانی حکوومەتی (ئەحمەد شەرع) بۆ سەر ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی (هەسەدە) و تاوانانەکانی ئەم هێزانە بە تووندی ئیدانە دەکات کە لە دژی خەڵکی سڤیل ئەنجامی دەدەن، لە هەمان کاتیشدا خەبات دەکات شانبەشانی کرێکاران و زەحمەتکێشان و ژنانی ستەملێکراو و گەنجانی ئازادیخواز لە سەرتاسەری سوریا و وڵاتانی ناوچەکە بۆ کۆتایی پێهێنان و شکست پێهێنانی.
وە شێلگیرانەش دەوەستـێـتەوە دژی بڵاوکردنەوەی دەمارگیری نەتەوەیی و تائیفی لەم کەشوهەوایەدا چ لە لایەن ڕەوتە سیاسی و فکریـیەکان و چ لە لایەن چالاکوانان و ڕۆشنبیرانی ناسیونالیستی عەرەب و کوردەوە وە چ لە لایەن تائیفەگەر و ئایینگەراکانەوە لە هەر شکڵ و ڕەنگێکدا بن.
هەروەها جەخت دەکاتەوە سەر هەنگاونانی شێلگیرانە شان بە شانی جەماوەری پرۆلیتاریای نەتەوە جۆراوجۆرەکان لە گشت ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لە خەباتی نێونەتەوەیی سۆسیالیستی و ئازادیخواز و یەکگرتوویاندا لە دژی فەرمانڕەوایی سەرمایە و سیستەمی سەرمایەداری و دژی هەموو هێزە بۆرژوا فەرمانڕەواکانی نەتەوە جۆراوجۆرەکان، وە دژی تیرۆریزمی ئیسلامی داعشیانەی و میلیشیا و تیرۆریستە ڕەنگاوڕەنگەکانی.
بڕوخێ تیرۆری ئیسلامی سیاسی
وەستاندنی دەستبەجێی پەلاماری سەربازی تیرۆریستانە لە سوریا
بژی خەباتی نێونەتەوەیی و سۆشیالیستی پڕۆلیتاریا
٢٠-١-٢٠٢٦

گەمارۆدانی دڕندانەی پێنجەمین ڕۆژەی سەرشاری کۆبانێ و دەورپێچکرانی لەهەر چوارلاوە و پەلاماری بەردەوامی وەحشیانەی چەتە( صعلوك) و ڕێگرەکانی سەر بە حەمە جۆلانی و دەوڵەتی فاشیستی تورکیا، سەر باری ئاگربەستێک کە لەلایەن ئەم چەتانەو حکومەتەکەیانەوە ڕاگەیاندراوە، بەڵام لەهێرش و پەلامارەکانیان بۆ داگیرکاریی هەرچی زیاتری ناوچە کورد نشینەکان و بەتایبەتیش کۆبانێ، کە ڕەمزو سیمبولی بەرخۆدان و تێک شکاندنی ئەفسانەی خەلافەتێک بوو، کە لەتونێلە هەرەتاریکەکانی مێژوی سەدان ساڵ لەمەو بەرەوە سەریان دەرهێنابوو، کە ناویان دەوڵەتی ئیسلامی عێڕاق وشام بوو، بەردەوامە. دەوڵەتێک کە بەهرەبەرداری لەمێژوی سەر هەڵدانی ئایدیۆلۆجیایەک دەکرد، کە لەنیمچە درورگەی عەڕەبستاندا بەقەتل وعامی نەیارەکانی لەژێر ناوی ئەڵاو پەیامهێنی ئەڵاییدا دەستی پێکردبوو، ئایدیۆلۆجیایەک کە لەچوارچێوەی دیدگاو تێگەیشتنی خێڵەکیانەی ئەو سەردەمەوە سەرچاوەی گرتبوو، بەناوی نوێنەرایەتیکردنی ئاسمانەکانەوە، بەزۆرو شمشێرو لەڕێگای چەتەیی و هەڵکوتانە سەر کاروانە بازرگانیەکانی خێڵەکانی “مەککەو” پاکتاوکردن یان تاڵانکردنی خێڵە یەهودیەکانی “مەدینە” و تاڵان وئەنفالی مڵک و ماڵ و کوشتن و بەکۆیلەو کەنیزەککردنی ژن ومناڵیان، وەک بەنی قوڕەیزەو بەنی نەزیڕو بەنی قەینقاع، توانی بنکەو پێگە ئابووریەکانی خۆی بۆ دامه زراندنی دەوڵەتۆچکەیەک لە مەدینە(یەثریب)، بنیات بنێت.
گەمارۆی ئەمڕۆی سەر کۆبانێ و بڕینی ئاوو کارەباو هێڵی ئینتەرنێت و ڕێگریکردن لە هەر جۆرە هاوکارییکردنێکی مرۆیی لەچەشنی خۆراک و داوو دەرمان بۆ ئەو شارە، بەبەرچاوی دنیای درۆزنانەی سیستەمی سەرمایەداری جیهانی ئەمڕۆ، مێژوی ئابڵۆقەدانی هۆزی بەنی قوڕەیزەی سەدەی حەوتی زایینیمان بیردەهێنێتەوە، کە ئیسلام بەپیشەوایەتی محەمەد لە پێنجی ساڵی کۆچیدا، کەهاوکاتە لەگەڵ یانزەی تەموزی ٦۲۲ ی زاینی، کە لەمێژووی توڕاثی ئیسلامیدا، ڕوداوەکە بە جەنگی خەندەق(ئەحزاب)ناسراوە، وەک دەگێڕنەوە لەو جەنگەدا ئابڵوقەی هۆزی بەنی قوڕەیزەی یەهودی بۆ ماوەی نزیکەی ۲۰ بۆ ۲٥ ڕۆژ درێژەی کێشاوەو ڕێگریکراوە لە هەر جۆرە هاریکاریکردنێکی مرۆیی و دواجار لەڕێگای برسیکردن و تینوکردنیان و دابڕاندنیان لەدنیای دەرەوەی قەڵاکەیاندا، ناچار بەخۆبەدەستەوەدان کراون، دوای ئەوەش کە خۆیان بەدەستەوەداوە، لەلایەن سەعد کوڕی مەعاذ، ناوێکەوە کە پێشتر موسوڵمان بوونی خۆی ڕاگەیاندوەو لەو جەنگەدا بریندارکراوە. محەمەد بۆ دادگایکردنیان سەعدی وەک دادوەر دەستنیشانکردوە، بۆیە لەسەر بڕیاری سەعد، هەموو ئەوانەی لەوخێڵەدا لەمەیدانێک بۆ دادگاییکردن ڕاگیراون، بڕیاردراوە لە هەرزەیەکی بالغەوە هەتا پیرێک بەپێی دادگای محمدو ئەڵاو دادوەری سەعد، نزیکەی ۷۰۰ بۆ ۹۰۰ کەس وەک بەرخی قوربانی سەربڕدراون وەهەرچی ژن ومنداڵیش بووە بەکۆیلەو کەنیزەک کراون، محەمەدیش هەرلەوڕۆژەدا ڕەیحانەی کچی زەیدی وەک یەکێک لەژنە سەرنج ڕاکێشەکانی ئەو جەنگەدا بۆخۆی هەڵبژاردوەو سەرجێیی لەگەڵداکردوەو کردویەتی بەهاوسەری خۆی کە مێردو باوک وکەس وکاری خۆی تازە لەو مەیدانەدا سەربڕدرابوو، سەرچاوەکان لە ئیبن ئیسحاق و تەبەڕی و واقیدیدا پشتڕاستی ئەم ڕوداوە دەکەنەوە ..
دەستەو تاقم و حکومەتێکی داسەپاو ئەمڕۆ کە لەسەر دەستی نوێنەرانی فاشیزمی جیهانی دنیای پڕ لەقەیرانی هەمەجۆری سەرمایەداری بەڕابەرایەتی تڕامپ و ناتانیاهۆو وڵاتانی دیکەی ناتۆ، شەرعیەتی پێدرا.
فاشیزمێک کە بۆ دیزاینی سەرلەنوێی جیهانی و جەنگی ئابوریانەیان لەبەرامبەر ڕەقیبە ئابوریەکانیاندا، وەک چین و ڕوسیا و پڕۆژە ئابوریەکانیان و ململانێ لەسەر هێڵە بازرگانیەکان و وزەو بەتایبەتی لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کەڵک لەدڕندانەترین دەستەو تاقمی فاشیستی خاوەن دڕندانەترین ئایدیۆلۆجیای نازیستی وفاشیستی کەڵک وەردەگرێت.
جۆلانی و دەستەو تاقمی لەچەشنی حەمزات و عەمشات و نورەدین زەنکی کە دەستیان سورە بەخوێنی خەڵکی ئازادیخوازی کوردستان لەسوریا، ڕێکخراوکردن ودەمجکردنیان لەناو سوپای حکومەتێکدا کە سەرکردەو ڕابەرەکانی لە نوسڕەو قاعیدەو هەتەشەدا مێژویەکی پڕ لەتاوان وجینایەتی وەحشیگەریانەیان هەیە، نیشانەیەکە لەوەی کەیسی داعش بەدەست ئەمریکاوە لەناوچەکەدا تەنیا بەمەبەستی مانەوەی بوو وەک زلهێزێک بۆ شەرعیەتدان لەمانەوەیدا.
هێنانی جۆلانی تیرۆریست لەلایەن ئەمریکاو بەریتانیاو ئیسڕائیل وتورکیاوە، نیشانەیەکی ڕون وئاشکرایە لەوەی سیستەمی سەرمایەداری جیهانی لەپێناو هەژمون و باڵادەستی ئابوری وسیاسی خۆیدا، سڵ لەدەستبردن بۆ هیچ لەتاوان و وەحشیگەریەک ناکاتەوە، کەنموونەکەی لەوێرانکردنی غەزەو کوشتنی هەزاران شارنشینی بێتاوان وئاوارەکرانی ملیۆنانیان لەپێگەو ماڵی خۆیان لەوشارەدا، لەشاشەی تیڤیەکانەوە پیشانی دنیادران، کوشتاری بەکۆمەڵی شارنشینانێک لەوشارەداو دیمەنە قێزەونەکانی ئەو کوشتارگایە، زەین وهۆش و هەست ونەستی مرۆڤی ئەم سەردەمەی هاوشێوەی کارەدڕندانەییەکانی داعش وجەنگی دەرونیانەی داعش، لەسەر ڕاهێندرا.
هێرشی دڕندانەی ئەمڕۆی سەر ڕۆژئاوای کوردستان و بەتایبەت شاری کۆبانێ، هەوڵێکە بۆ بەچۆکدا هێنانی خەڵکی خەبەتکارو تێکۆشەری ئەو شارەو شەڕڤانەکانیان و هەوڵێکی دیکەی دەوڵەتی فاشیستی تورکیایە، کە لە ساڵی ۲۰۱٤ دا نەیتوانی لەڕێگای داعشی ئەو سەردەمەوە کۆبانێ داگیربکات، ئەمڕۆ دەیەوێت لەڕێگای مۆدێلی دووەمی داعشەوە خەونە گڵاوەکانی بەدیبهێنێت. شارێک کە هاوشێوەی ستالینگڕاد، شاری مردووخۆرەکان، پێداگری لەسەر مقاوەمەت وتێکۆشان هەتا مردن کرد و لەیەکی نۆڤەمبەری ساڵی ۲۰۱٤ دا، زەبرێکی توندو پڕ کاریگەریدا لەدڵی دنیای کۆنەپەرستانەی ئیسلامی سیاسی و تورکی عەڕەبی و کۆتایی بەپەلامارە هەرە دڕندانەکانی ئەم دەستەو تاقمە هەمەجیە هێندرا، کە ئەو ڕۆژە لەلایەن ئازادیخوازی جیهانیەوە، کرا بەڕۆژی جیهانی کۆبانێ.
کە داعش دواتریش کەوتنی ئاڵەکەیان لەپایتەختی خەلافەتەکەیاندا لە ڕەقەو تەبقە، هەر لەسەر دەستی کچان و کوڕانی کۆڵنەدەری ڕۆژئاواوە، خرایە ژێر پێوە، بەتایبەت کە ژنان دەوری کاریگەرو بێ هاوتایان لەتێکشکاندن و بنپێنانی هەیبەت و ئەفسانەی داعشدا هەبوو .
ئەم دەستەو باندە تیرۆریستانەی دوچاری ترس و تۆقین و گرێ کوێرەی دەروونی کردوون، ژنفۆبیایی لای ئەمانە لەکۆبانێ و تەبقەو ڕەقەوە سەری هەڵدا، هەربۆیە ڕۆژێک تەرمی ژنە شەڕڤانێک لە باڵەخانەیەک ئەخەنە خوارەوەو بێڕێزی بەتەرمەکەی دەکرێت و ڕۆژێک کەزی ژنەشەڕڤانێک دەبڕن و وەک ئەتک و بێڕێزی بەژن و بەتایبەت ژنی کورد وەک فاشیزمێکی ناو حکومەتەکەی شەرع و دەستەو تاقمە درندانەکانی دەبیندرێت، داخی زەبری شەڕڤان لەسەر دڵیان، تەنانەت لەئاستی باڵاشدا، ناچار بوون، فەتوا بۆ فەتح و داگیرکاریی کە لە ئایدیۆلۆجیا فاشیستیە دینیەکەیانەوە سەرچاوەی گرتووە هاوشێوەی سەدام حوسێنی فاشیست وەزارەتی ئەوقافەکەیان ئایەتی نۆی لەسوڕەتی ئەنفال و دوعای قنووتی بۆ جەنگاوەرەکانی لەمزگەوتەکانەوە بانگەوازکرد، بەو واتایەی کە جەیشەکەیان لەبەرامبەر نەتەوەیەکی کافردا جیهاد دەکات و ڕەوایەتدانە بۆ جارێکی دیکە بە کوشت وکوشتاری خەڵکی کوردستان و تاڵانکردنی ماڵ و حاڵیان و بەسەبایاو بەکەنیزەککردنی ژن ومناڵیان هاوشێوەی داعش لە شەنگال..
ئەوەی ئەمڕۆ لەبەرامبەر کۆبانێدا دەکرێت لەو مێژووە قێزەونەی مێژووی سەرهەڵدانی ئیسلامەوە لە مەدینەدا سەرجاوەی گرتووەو پێویستە مرۆڤی وشیاری ئەم سەردەمە لەو ڕاستیە مێژووییە تێبگات بۆ ئەوەی باشتر بتوانێت لەبەرامبەر ئەم دەستەو تاقمە جۆراو جۆرو هەمەڕەنگانەی ناو ئەم جیهادیە ئیسلامیە جۆراو جۆرانەدا بەرچاوی ڕون وڕۆشن بێت !

تاهیر عیسا /23.01.2026

زۆرن ئەوگەلانەی ژیانی شەرەفمەندانەو کۆڵنەدان هەڵدەبژێرن بۆ پاراستنی وڵات و بەرگریکردن لە کەرامەت و مرۆڤبوونیان وەلێ لەڕابووردوو لە ئێستاش خەباتی گەلی کورد لەباکوورو ڕۆژ ئاوا لەگەڵ دڕندەترین فاشیزم ڕوو بەڕوو بونەتەوە ، فاشیزمێک نەک داگیرکەرو وێرانکارە بەڵکو هەموو بەهاو ئاین و ئایدۆلۆژیاو دونیا بینییەک ڕەتدەکاتەوە ، فاشیزم ئەو دڕندە تۆقێنەرەیە نەک کار لەسەر کۆمەڵکوژی وێرانکاری دەکات بەڵکو لەهەر کۆێیەک ژیان و ژیارو مرۆڤبوون هەبێ لەوێ کۆمەڵکوژی و سەر بڕین بەرجەستە دەکات ، هەر بەناوی ئایینەوە فەتوای کوشتن و بڕین دەدات ، حکومەتە نوێیەکەی ئەحمەد شەرع یەکێکە لەهەڵگری ئەو نۆرمە لەفاشیزم لەڕێی هێزە بەناو نیزامیەکەی بەهاوکاری گروپە تێرۆرستییەکان بەئەقڵییەتی مێنتاڵی عەرەبی بەر بونەتە کوشتن و تۆقاندن و سیناریۆی جیاوازی سوکایەتی بەگیراوەکان دەکات ، ئەمێستا خەباتی شەڕڤانان و خەڵکی کۆڵنەدەری ڕۆژئاوا تۆمارێک لەخۆبووردویی و گیانبازی وێنا دەکات ، پاش درێژە کێشانێ ئەو شەڕە لە ڕۆژئاوا دروست لەم دوو هەفتەی دوایی شەڕڤانانی کورد (هەسەدە ) لەسەخترین بارودۆخدان ، شەڕی ئیرادەو ململانێ و دووچار بوون بە قەدەرێکی یەکلایکردنەوەی دۆزێکی ڕەوا کەکورد بوونە پێش هەموو شتێک ، کورد بوون مەسەلەو مۆراڵ و حەقیقەتێکی شۆڕشگێڕییە ، ئەگەر لەڕابووردوودا مەسەلەی کورد مەسەلەیەکی سیاسی و مەسەلەیەکی نەتەوەیی بووە هەنوکە کێشەی کورد مەسەلەیەکی فرە ڕەهەندی مرۆیی ، نەتەوەیی ، ئەخلاقیی و ئینسانیە لەسەر ئاستی هەرێمی و نێو دەوڵەتی ، لە دەیەکانی کۆتایی سەددەی بیستەم لەکاتی ڕاپەڕین وڵاتانی ئەوروپا پشتگیرییان کردووە . ئەگەرچی گەلی کورد لەباشوور ڕووبەڕووی چەندین کێشەی سیاسی و گەمارۆی ئابووری وشەڕی ناوخۆ بووەوە بەڵام ئازادی ئەم بەشەی باشوور وێنە و ئاماژەیەک بووە بۆ ناساندنی مەسەلەی کورد بەڕووی جیهان ، شەڕی ناوخۆی سووریا و بەرخودانەکانی ژنان لەباکوور و ڕۆژئاوا بوونە داینەمۆی گۆڕانکاری و وەرچەرخانێکی تر بەرامبەر بە هێرشەکانی داعش و فراوانخوازییەکانی لەعێراق و شام ، لە شەڕەکانی کۆبانێ و عەفرین شەڕڤانان سەرمەشقی بەرخودان و بەرهەڵستی چەتەکانی داعش بوونەوە و مێژوویەکی نوێیان لە قوربانی وسەروەری تۆمارکرد ، ئەمڕۆ شەڕو چارەنووسی کورد هەر بەهێزو ورەی شەڕڤانان و خەڵکە تێکۆشەرەکەی حەسەکە ، ڕەقەو قامیشلو ، داستانێک بە خوێن تۆمار دەکات ، وەک بینیمان بەدەنگی زوڵاڵی کیژانی کورد هێز و سوپای داگیرکاری سوریا شکست دێنێت .

ساڵی 2026 گۆڕانکاری لەناوچەکە
لەهەلومەرجێکدا کەگەلی کورد لەڕۆژئاوا بەقۆناغێکی سەختی سیاسی و سەربازیدا تێدەپەڕێت ، لەئێرانیش نەتەوەی کورد لەقۆناغێکی چارەنووسسازدا یە بەرەو گۆڕانکاری و ڕزگار بوون دەڕوات لەستەم وسێدارە وگرتن ، بۆیە ڕام وایە پێشهاتەکان بەرەو ئەوە دەچێت ساڵی 2026 گۆڕانکارییەکی نوێ بێتە کایەوە ،کورد لەهاوکێشەی ئقلیمی ناجێگیری سیاسی بەرە و قۆناغێکی نوێتر هەنگاو دەنێ و بەرەو ئامانجێکی ڕوون دەڕوات ، ئامانج وخەونێک کەلەمێژە کورد چاوەڕێیەتی ، یەکێک لە گرنگترین هەوڵەکان لەداینەمۆی شۆڕش بۆ ئازادی یەکڕیزی و یەکگوتاری کوردە لەم هەلومەرجە سەختەدا یەک ڕیزی و یەک گوتاری کورد لەباشوور و ڕۆژئاوا ، ڕۆژهەڵات ، ئەگەر دەسەڵاتدارانی هەرێم لەباشوور و سەرکردایەتی سیاسی حیزبەکان لەبەشە جیاوازەکان هاوبەش و هاوبیر بەرژەوەندی نەتەوەیی پێکەوە بنێن بەدڵنیایی ئەزموونێکی بەهێز لەکوردستانی گەورە پێک دێت ئەوەش دەرفەتێک دەبێت بۆ دامەزراندنی دەوڵەتێکی کوردی بێگومان بەپاشخانێکی ئابووری بەهێزو سنوورو سوپایەکی بەهێز .

بیبلۆگرافیای ٢٠ ژمارەی گۆڤاری زمانناسی زمان و زار، کەوتە بەردەستی خوێنەران و کتێبخانەی ئەرشیفییەوە، سپاس بۆ بەڕێز دکتور تەها ڕەسووڵ کە پاڵپشتی دارایی لە چاپدانی ئەم کتێبەی کردووە.

سپاسی تایبەتیش بۆ کاک سۆران تاودەری دیزاینەر.

کوردبوون هەلسەنگاندنی لەسەر بیروباوەڕێکی دیاریکراو نیە بەلکو لەسەر کردار و ڕەفتارە ،کوردبوون واتە خاکی خۆت خۆش بوێت دژی ستەم و ستەمکاری بیت ،کوردبوون واتە بەرگری لەهەموو شتێکی کورد بکەیت تەنانەت بەرگری لەو مرۆڤانەش بکەیت لەسەر خاکی کورد دەژیت ، کوردبوون واتە ژینگە بپارێزی،کوردبوون واتە دوورە لەنەژادپەرستی و شۆفێنی ، کوردبوون واتە پێکەوە ژیانی ئاینی لەسەر ئەو خاکەی تێدا دەژین ئەویش کوردستانە،ئەگەر باسی کوردبوون بکەین بێگومان بێ هەژمارەو کۆتایی نایێت

لێرە دەچینە سەر ئەو ڕایەی کە کورد بۆچی کورد نەبووە؟

بێگومان کورد پێویستە دوو شت لێکجیابکاتەوە ئەویش ململانێی سیاسی و ئایدۆلۆژیایە لەگەل بەرگری کردن لەخاک ،بەرگری کردن خاک ئەرکی هەموومانە، بەلام بەرگی کردن ، ململانێ لە ئایدۆلۆژیاکان لەناو خاکدا مرۆڤەکان ئەرکی ئەو کەسانەیە لەگەل ئایدۆلۆژیاکاندان ،ئێستا هەندێ دەنگ هەیە دژی ئایدۆلۆژیاکانە ئەمە هی ململانێی ناخۆییە بۆیە پێویستە ئەمە بۆ کاتی ململانێی ناخۆیی هەلبگرین چونکە دوژمنان بەدوای خالی لاوازی کورد دەگەڕێن، بۆیە پێویستە هەموومان هەر یەکەی لەلایەی خۆیەوە چارەسەر بۆ خالە لاوازەکان بدۆزیتەوە،کاتێک تۆ لەکاتی بەرگری کردن لەخاک دێیتە سەر هەندێک شت کە پەیوەندی بە ململانێ ئایدۆلۆژیاکانەوەیە ئەوە دەبێ خالی لاوازی کورد بۆیە پێویستە ئەمە هەلبگری بۆ ململانێی ناخۆیی، ئەمیش هەرچی دەکەین بە شێوەیەکی ئاشتیانە و بیروڕایانە ئەو کات مافی خۆتە بۆیە پێویستە کاتێک بەرگرییە هەموو ئایدۆلۆیاکان و کورد و نەتەوەی تری لەکوردستانن بەرگری بکەین،کاتی ململانێش ململانێ بکەین

جا ئێمەی کورد بەسەر چوار وولات دابەش بووینە ئەوانیش ئێراق و سوریا و ئێران و تورکیایە ،ئەو پارچەیەی ئێراق باشورە ئەوەی تورکیا باکورە ئەوەی ئێران ڕۆژهەلاتە ئەوەی سوریا ڕۆژئاوایە .

لە ئێستادا کورد لەڕۆژئاوا تووشی زولم و ستەم و شەڕ بوونە دژی ئەو هێزە داگیرکارییەی حکومەتی سوریا بۆیە پێویستە هەموومان بەرگری لێبکەین بۆ ئەوەی کوردبوون و سەربەخۆ بوونی بپارێزین،پاشان کاتی ململانی ئایدۆژیاکان ململانێ بکەین ،بێگومان ئەمەش بۆ هەمووان ڕەوایە ،من بەرگری لەهەمووان دەکەم

زانا ڕەزاق
23 1 2026

ڕۆمانی (کەژاوەی بووکێنی شاپەری) ڕۆمانێکی ئێرانییە، لە نووسینی (رویا سیناپوور) و لە لایەن (کامیل محەمەد)ەوە، وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی، کە بەزمانێکی سادە و وردو و بێ گرێ کاری وەرگێڕانی بۆ کردووە و لە دوو توێی (٢٨٥) لاپەڕەدا و ساڵی(٢٠١٦) لەلایەن چاپخانەی چوارچرا چاپ و بڵاوکراوەتەوە.
بێکەسی دەردێکی بێدەرمانە بەتایبەت ئەگەر کچ بیت و کەوتبیتە سەر شەقام و کەسێک نەبێت دەستی هاوکاریت بۆ درێژ بکات، مانەوەت بەسەلامەتی و ڕزگاربوونت لەدەست گورگە برسییەکانی کۆمەڵگە کارێکی نەکردەیە، کە یەخەی ئەو کچانە دەگرێن کە بەهۆی ناهەمواری سیاسی و کۆمەڵایەتی ڕووبەڕی بە شێک لە کچان دەبێتەوە.

لەم ڕۆمانەدا گرنگی خێزان و سایە و سێبەری دایک و باوک دەردەکەوێت، هاوکات هەبوونی سەقفێک کە لە ژێریدا بژیت و ژەمێکی کەم هەبێت کە سکت تێربکات ئاواتی زۆر کەسە کە شەو لەسەر شەقامەکان ڕۆژدەکەنەوە.
شاپەری ئەو کچە گوندییە جوانەی کە دایکی نییە و باوکی بەدەست نەخۆشییەوە دەناڵێنێت، کچێکی جوان، بەڵام بەهۆی سەختی ڕۆژگارەوە جوانترین ساتەکانی ژیانی لەدەست دەچێت.

بێکەسی و بێ دەرەتانی دوو دەردی گەورەی ژیانی شاپەرییەکەمانە. لەگەڵ ئەوەی لە جوانییا بێ هاوتایە بەڵام بەختی وەک شێوەی جوان نییە. شاپەری بەهۆی نەبوونییەوە ناتوانێت خەرجی نەخۆشییەکەی باوکی دابین بکات، بەڵام لەگەڵ بردنی باوکی بۆ نەخۆشخانە دکتۆرەکە عاشقی دەبێت.
شەهرام دەبێتە فریشتەی ڕزگارکەری و لە نەهامەتی و نەبوونی ڕزگاری دەکات.

بەڵام بەخت هەروا بۆ شاپەری پێناکەنێت و ئەو ڕۆژەی کە کەژاوەی بوکێنییەکەی بەڕێدەکرێت هاوسەرەکەی توشی ڕووداوی هاتووچۆ دەبێت، بەمەش سەرلەبەری خەونەکانی شاپەری کۆتاییان دێت، و بە ماوەیەکی کەم باوکیشی کۆچی دوایی دەکات.

کچە پاڵەوانەکەی ئێمە کاتێک بەهۆش خۆیی دێتەوە خۆی لە گۆشەی زینداندا دەبینێتەوە. بەدبەختی و نەهامەتییەکانی لە زینداندا و نەبوونی کەسێک کە هاوخەمت بێ و سەردانت بکات هێندەی تر ژیانی شاپەری سەختکردووە.

ڕۆمانەکە پڕە لەڕووداوی چاوەڕوان نەکراو، بەڵام ڕۆژگار هەروا نابێ و کچە پاڵەوانەکەی ئێمەش گرێی بەختی دەکرێتەوە.

لێرەدا ئەوەی گرنگە کە شەڕی چارەنووس ناکرێت، شتێک کە بەشی تۆ نەبێت هەرچەند بۆی بجەنگی خۆشبەختیت بۆ ناهێنێت. چەندین جار دەرگای بەختی شاپەری دەکرێتەوە، بەڵام بەهۆی ساویلکەیی و هەڵبژاردنی نادروستی دەکەوێتەوە ناو گێژاوی هەڵە و گیرو گرفتەکانی.

نووسینی: شێنی مشیر

نووسینی: William Christou in Beirut and Dan Sabbagh

ئەمریکا دەڵێت چی دیکە پشتگیری( هێزەکانی سووریای دیموکرات -هەسەدە) ناکات، کە لە کەمپەکە کشانەوە لەکاتێکدا بەشێکی زۆری خاکەکەیان لە سەر دەستی حکوومەتی ناوەندی لەدەستدەدەن.

هێزەکانی سەرکردایەتی کورد لە سووریا ڕایانگەیاندووە کە لە کەمپێکی دەستگیرکراوانی باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا کشاونەتەوە کە دەیان هەزار کەسی پەیوەندیدار بە داعشی تێیدایە، لەکاتێکدا ئەمریکا ڕایگەیاندووە چی دیکە پشتگیرییان ناکات.

چارەنووسی کەمپی ئەلهۆل، کە لە نێویاندا ژنە بیانییە توندڕەوەکان کە گومان دەکرێت ئەندامی داعش بووبن و خێزانەکانیانیش هەن، نیگەرانی زۆری وڵاتانی دراوسێ و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دروست کردووە.

ئەم وڵاتانە ساڵانێکە هۆشدارییان داوە کە کەمپەکە ناوەندێکی توندڕەوییە و ئەگەر هەر هەڵهاتنێکی زیندانییەکان ڕووبدات، دەکرێت شپرزەیی دروست بکات. بەڵام لە سێشەممەی ڕابردوودا ئەمریکا ڕایگەیاند کە پێی وایە دەتوانێت لەگەڵ حکوومەتی سووریا کار بکات دژی داعش.

کەمپی ئەلهۆل نزیکەی ٢٤,٠٠٠ کەسی تێدایە، زۆرینەیان سووری و عێراقی، بەڵام ١٠,٠٠٠ کەسیش لە وڵاتانی دیکەن و نادیارە چی ڕوودەدات لەکاتێکدا هێزەکانی حکوومەتی سووریا دەچنە ناوچەکە.

گوتەبێژێکی هێزەکانی سووریای دیموکرات (هەسەدە) کە لەلایەن کوردەوە رابەرایەتی دەکرێت گوتی: «هێزەکانمان ناچار بوون لە کەمپی ئەلهۆڵ بکشێنەوە و لە نزیک شارەکانی باکووری سووریا جێگیر بکرێنەوە کە مەترسی و هەڕەشەیان بەرەو زیادبوونە. »ئەوانە ئەم کشانەوەیەیان خستە ئەستۆی «شکستی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. »

ژمارەیەکی کەمتری دەستگیرکراوانی ژن – نزیکەی ٢,٤٠٠ کەس، لە نێویاندا شەمیمە بێگەم کە هاووڵاتی بوونی بەریتانی لێ سەندراوەتەوە – لە کەمپی ئەلڕۆژ کە لە باکووری ڕۆژهەڵاتە و هێشتا لە ژێر کۆنترۆڵی کوردەکاندایە، دەستگیرکراون.

حکوومەتی سووریا ڕایگەیاند کە کۆنترۆڵی کەمپی ئەلهۆل دەگرێتە دەست و لە هەسەدە تۆمەتبارکرد کە بە بێ پاسەوان جێی هێشتووە و ڕێگەی هەڵهاتنی دەستگیرکراوانیان داوە. هەروەها وتی کە هەمان کاریان لە زیندانی ڕەققە کردووە کە ١٢٠ زیندانی لێی هەڵهاتوون، بەڵام هەسەدە ئەمە ڕەت دەکاتەوە.

ئەم کشانەوەیە لەکاتێکدا ڕوویدا کە هێزەکانی حکوومەتی سووریا بە خێرایی لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا پێشڕەوییان کردووە و بەشێکی زۆری خاکی هەسەدە یان لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا گرتووەتەوە. هەسەدە لە یەکشەممەدا ڕەققە و دێرەلزووری لە دەست دا، چونکە هەندێک لەهۆزە عەرەبەکان لە هێزە کوردەکە جیا بوونەتەوە و ناچاريان کرد لە ناوچە عەرەبییەکان بکشێنەوە.

پێشڕەویی خێرای هێزەکانی دیمەشق و هەڵوەشاندنەوەی بەشێک لە هەسەدە لە ماوەی شەوێکدا شۆک بوو: هێزە کوردێکە لە ساڵی ٢٠١٩ەوە نزیکەی سێیەکی وڵاتەکەیان کۆنترۆڵ کردبوو، بە پشتگیری ئەمریکا. ئەمە گەورەترین گۆڕانکاری لە هێڵەکانی پێشەوە بوو لەپاش کەوتنی سەرۆک کۆماری پێشووی سووریا بەشار ئەسەد لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ەوە.

تۆم باراک، نێردەی ئەمریکا بۆ سووریا، لە سێشەممەی ئێوارەدا گوتی ئەمریکا چی دیکە پشتگیری هەسەدە لە شەڕی دژی داعش ناکات. ئەمەش لەبەر ئەوەی هەسەدە «باشترین هاوبەشی زەمینی بوو لە تێکشکاندنی خەلافەتی داعش لە ساڵی ٢٠١٩»، بەڵام ئەوە بوو چونکە «هیچ دەوڵەتێکی ناوەندی کارا لە سووریا نەبوو».

دیبلۆماتە ئەمریکییەکە گوتی دۆخەکە بەشێوەیەکی«بنەڕەتی گۆڕاوە» لەگەڵ کەوتنی ئەسەد و جێگرتنەوەی بە ئەحمەد ئەلشەرع. «ئێستا سووریا حکوومەتێکی ناوەندی قبووڵکراوی هەیە کە پەیوەندی بە هاوپەیمانی جیهانی دژی داعشەوە کردووە»، لەسەر X نووسی، واتە «مەبەستی سەرەتایی هەسەدە وەک هێزی سەرەکی دژی داعش لە زەویدا بە زۆری کۆتایی هاتووە».

ڕێککەوتنێکی ئاگربەستەی ١٤ خاڵی کە لە یەکشەممەدا لە نێوان سەرۆک ئەلشەرع و سەرۆکی هەسەدە مەزلوم عەبدی واژۆ کرا، بەیانی دواتر لە دوای کۆبوونەوەیەکی ناکام لە دیمەشق هەڵوەشایەوە.

بەڵام شەوی سێشەممە کۆشکی سەرۆکایەتی سووریا ڕایگەیاند ئاگربەستێکی چوار ڕۆژە لەگەڵ هەسەدە بۆ جێبەجێکردنی ڕێککەوتنە ١٤ خاڵییەکە. گوتی ئەگەر هەرڕێککەوتنێک بکرێت ئەوە حکوومەتی سووریا ناچێتە ناو شارە کوردنشینەکان وەک حەسەکە و قامیشلۆ و هێزە ئەمنییەکان لە خەڵکی ناوخۆیی دابین دەکرێن.

هەروەها گوتی عەبدی کاندیدێک لە هەسەدە دیاری دەکات بۆ جێگری وەزیری بەرگری، پەرلەمانتار بۆ پەرلەمانی نیشتمانی و لیستی کەسەکان بۆ دامەزراندن لە کەرتی گشتی سووریا.

ئەم ڕاگەیەنراوە وادیارە شەڕی دەستبەجێی زیاتر لە نێوان لایەنەکان ڕاگرتووە و دڵنیایی بە فەرماندە کوردەکان داوە کە مافەکانیان ڕێز لێ دەگیرێت.

سەرچاوەکانی حکوومەتی سووریا پێشتر عەبدییان بەوە تۆمەتبار دەکرد کە هەوڵ دەدات جێبەجێکردنی ڕێککەوتنە ١٤ خاڵییەکە دوابخات، کە زۆرینەی دامەزراوە و بەڕێوەبردنی دەسەڵاتی کوردەکان دەداتە دیمەشق. ئیلھام ئەحمەد، یەکێک لە سەرکردە باڵاکانی دەسەڵاتی کورد، گوتی عەبدی داوای ماوەیەکی پێنج ڕۆژەی کردووە بۆ جێبەجێکردن، کە سەرەتا لەلایەن دیمەشقەوە ڕەت کرایەوە.

« ئیلهام ئەحمەد ئەمڕۆ سێشەممە وتی: “ئەوان دەیانویست ڕاستەوخۆ هەموو شتێک ڕادەستی دیمەشق بکرێت، بەڵام لەگەڵ ئەم کۆبوونەوەیە یان بەبێ ئەم کۆبوونەوەیە دەیانویست بچنە شەڕەوە … ئێستاش پلانەکەیان کۆمەڵکوژکردنی کوردە”.
دوای کۆبوونەوەکە، فەرماندە کوردەکان، لە نێویاندا عەبدی، داوای کۆبوونەوەی گشتییان کرد لە ناوچە کوردنشینەکان و بەرخۆدان لە پێشڕەویی دیمەشق بۆ سەر خاکەکەیان. میدیای هەسەدە وێنەی خەڵک، گەنج و پیریان بڵاو کردەوە کە چەکیان بەدەستەوەیەوە اامادەی بەرخۆدانن.

شەڕ لە نێوان لایەنەکان لە سێشەممەدا بەردەوام بوو، لەگەڵ بۆمبارانی کۆبانی کە ناوچەیەکی کوردنشینە لە سنووری تورکیا و هاتنە ناو حەسەکەی هێزەکانی حکوومەت.

ئەو ناوچانەی تا ئێستا دەست دیمەشق کەوتوون ناوچە عەرەبییەکان بوون، کە زۆرێک لە دانیشتووانەکەیان کێشەی کۆنیان لەگەڵ هەسەدە هەبووە. وادیارە هەسەدە لە ناوچەکانی نزیک سنووری عێراق و تورکیا جێگیر بووە، کە زۆرینەی دانیشتووانی کوردن.

ئەگەر ئاگربەستی چوار ڕۆژە سەرکەوتوو نەبێت و هێزەکانی دیمەشق بچنە ناوچە کوردنشینەکان، شەڕەکە دەکرێت خوێناوی تربێت لە ڕۆژەکانی پێشوو. لەو ناوچانەدا ئەوان ژێرخانی سەربازییان هەیە، لە نێویاندا تۆپی قورس، درۆن و تونێڵی ژێر زەوی.

دانیشتووانی کورد شەڕەکە وەک شەڕێکی بوونی دەبینن و ئاماژە بە کوشتاری بە کۆمەڵ دەکەن کە هێزەکانی حکوومەت لە پارێزگای سوەیدا و کەناری سووریا لە ساڵی ڕابردوودا ئەنجامیان دا وەک نموونەیەک بۆ ئەوەی دەکرێت بەسەریان بێت ئەگەر هێزەکانی حکوومەت ناوچەکە بگرنەوە.

حکوومەتی سووریا لە ڕاگەیەنراوێکدا لە سێشەممەدا گوتی ناچنە ناوچە کوردنشینەکان و ئامانجی سوپا «گەڕاندنەوەی سەقامگیری و پاراستنی دامەزراوە حکوومییەکانە».

هەسەدە بۆ ساڵانێک گەورەترین هاوبەشی ئەمریکا بوو لە سووریا و پێکەوە خەلافەتی داعشیان لە ٢٠١٩دا تێکشکاند. ئەمە باڵی سەربازییەکی دەوڵەتی کوردییە کە خۆسەری بووە، دامەزراوە و حکوومەتی خۆی هەبووە. لە نێو شتەکانی دیکەدا، مافەکانی کوردی پاراستووە، کە ساڵانێک لەلایەن ئەسەد و باوکیەوە پێشێلکرابوون.

کە ئەسەد کەوت، هەسەدە و دیمەشق هاتنە سەر مێزی گفتوگۆ، هەسەدە دەیویست خۆسەرییەکەی بپارێزێت و دیمەشق دەیویست کۆنترۆڵی تەواوی وڵات بکات. سەرەڕای واژۆکردنی ڕێککەوتنێک لە ١٠ی ئازاری ساڵی ڕابردوو بۆ تێکەڵکردنی هەسەدە بە سوپای سووریا، لایەنەکان هەر لە ناکۆکیدا بوون و بە کەم و زۆر شەڕیان کردووە.

لە کۆتایی هەفتەدا، ئەمریکا داوای لە حکوومەتی سووریا کرد پێشڕەوییەکەی لە هێڵی ڕووباری فوراتدا بوەستێنێت، بەڵام هێزەکانی حکوومەت بەردەوام بوون. لەو کاتەوە بێدەنگ بووە لەکاتێکدا حکوومەتەکەی شەرع لە هێرشەکەی دژی هەسەدە بەردەوامە.

پێشڕەویی دیمەشق لە هەفتەی ڕابردوودا یارمەتی دا زۆرینەی وڵات کۆنترۆڵ بکات، لەوەش گرنگتر، گەورەترین کێڵگە نەوت و گازەکان، هەروەها بەنداوە سەرەکییەکان.

سەرچاوە:
رۆژنامەی گاردیان رۆژی ٢٠ی کانونی دووەم ٢٠٢٦

https://www.theguardian.com/world/2026/jan/20/kurdish-forces-withdraw-from-is-detention-camp-in-north-east-syria

لێكۆڵینەوە

ڕۆمانی «مۆزەخانەی کوڕە قژدرێژ»ی کاروان عومەر کاکەسوور

گۆشەنیگای هەر خوێنەرێكی ڕاستەقینە، بە شێوەیەك لە شێوەكان، بە پێی ئەزموون و پاشخانەكانی تێگەیشتنی دنیایی ئەدەب، جیاوازییەك دەخاتە سەرخوێندنەوەی دەقی بەرهەمهاتوو، دەق بە گوێرەی ئاستی یەك خوێنەر نەنووسراوە، لەنێو تاك ماناییدا داهێنانی تێدا بكوژێت، دەق ئەوە نییە چی بخوێنیتەوە ڕێك هەر هەمان مانای هەبێت، غەدركردن لە دەق ئەوەیە، خوێنەر هیچ خستنسەرێكی پێنەبێت، دەق چیی دەڵێت، چۆنی دەڵێت، لێرەوە دەقی زیندوو،دەكرێ بە ژمارەی خوێنەرەكانی، چەندین مانا و ڕەهەند لەخۆبگرێ، بەم پێیە كونادڕی زەمەنە جیاوازەكانیش دەكات، جۆرایەتی پرسیار دەوورژێنێ،بە گشتی ڕۆمانەكانی كاروان عومەر كاكەسوور بە ئاسانی خۆی بەدەستەوە نادات، بەردەوام لەنێو درزەكانی دەقدا بە لێزانانە گەمەی خۆی لەپێشو پاشخستنی ڕووداوەكاندا دەكات، لە ڕێگای بەكارهێنانی كۆد و بەرجەستەكردنی هاودژەكان،كێشەی دیوێكی دیكەی پرسیار دەخاتەڕوو،ڕۆمانی”مۆزەخانەی كوڕەقژدرێژ”1، وەك بیرۆكە، لەتەك ئەو تێزەی هیگڵدا یەكنایەتەوە كە دەڵێت “ئەوەی واقیعیەعەقڵانییە”2، واتا بوارێك نییە بۆ ناعەقڵانییەت و ناڕێكی، كاروان عومەر كاكەسوور لە ڕێچكەی ئاستەكانی كارەكتەرەوە، دەتوانێ پشت ببەستێ بە بیرۆكەیەك، خەیاڵ ئاوێتەی واقیعێ دەروونیبكات، لەوئاڵۆزییەی بگات كە لەپشت ڕووداوەكانەوەچاودەكەنەوە، پتر دەرخەی بابەتێكن، كە ڕاڤەو شێكردنەوەی ئەدەبی پێشەوایەتی دەكات، نەك شقڵی پێكهاتەی ئەدەبی، لەسەر ئەم بنەمایە ڕۆمانەكە خۆی لە ڕۆمانی، ڕیالیزمی ئەفسووناییدا دەبینێ، لە ڕەوتی ڕووداوەكانەوە، نووسەر لە پەیوەندییەكدا دەمانگەیەنێتەدنیایی خەون و خەیاڵ، كەشفكردنی دنیایەك، یەكسانە بە دنیایی ئەوینداری، جێكەوتی ئەو لێكەوتانە چین! لە یەكەم پەیوەندی سۆزداریدا دەیخاتە ڕووبەرووبوونەوەیدەسەڵات، كەسێك بەنێوی كوڕەقژدرێژ، نەیتوانی گرێی ڕابردوو، قۆناغی منداڵی تێپەڕێنێ، بە ڕایەڵەكانی هەستی خۆشەویستیی و گوناهەوە گیرە، بەوەی دوانەی خۆشەویستی و گوناە خۆی لەخۆیدا، هەوێنی كردەیەكی ناعەقڵانی دەگرێتەوە، كاردانەوەكانیشی لە مانایەكی سەیردا، ناعەقڵانیی دەبێت، چەمكی تێگەیشتنی باو دەشكێنێ، لە گەڕان و كەناركەوتنینێو خوددا بۆ وەڵامێك دەگەڕێت، ناسنامەی خۆی تێدا بدۆزێتەوە، پرسیاری ناماقوڵ لەدوی خۆی جێنەهێڵێت،وەهمبكات بە هەقیقەت، لە یاخیبووندا، خەون بە هاوسەنگییەوە دەبینێ، لەگرتن و دەرچوونی بەندیخانەی واقیع و دەسەڵاتدا، ناتوانێ لە بەندیخانەی دەروون دەرچێت، كە جومگەكانی ڕۆمانەكەی لەسەر بنیادنراوە، لە دنیایی داخراوی ناوەكیدا، دابڕانێكلەتەك لێكچوونی دنیایی دەرەوەدا دەكات، گێڕانەوە ئازادو بەركەماڵە، پەنجەمۆری ڕۆماننووس تێدا بزرە،ئەگەری پێشبینیەكانی وەرگر دەخاتە گومانەوە،نازانی هەنگاوی دواتر، ڕووداو لە چ ئاراستەیەك دادەگیرسێتەوە، ڕستەكان كورت و بنبرو ئاماژەدارن،ڕستە لەسەر ئاماژە ئیشدەكات، لە گواستنەوەی چیرۆكی كوڕەكچەڵەوە، شتێ جیاواز، لە چیرۆكی كوڕەقژدرێژ دا، دەخاتەڕوو، ئەم دوانە، واتا كوڕەكەچەڵ دەشتەكییە، كوڕە قژدرێژ شارستانییە، ئەم لە كوڕەقژدرێژ بە نیوە قیمەت شت لە كوڕەقژدرێژ دەكڕێت، قازانجدەكات، دەوڵەمەند دەبێت، ئەویش بە نیوە قیمەت دەیفرۆشێت تا هەژار بێت، كوڕەكەچەڵ بە سامان قەرەبووی ئەو هەست بەكەمبوونەی دەكات،گەورە دەبێت، كوڕە قژدرێژ لە كۆتاییدا، بە زۆرە ملێ كەچەڵی دەكەن، تێدەگات، لە دووفاقی زەمەنە جیاوازەكاندا، مانای شوێنێك لە ژیانی ئاسییدا نامێنێتەو، بە جیاوازی چیرۆكەكانەوە، هەردوو لایان باوك و دایكیان كوژراوە، ئەویان لە پێناوی دڵپیسی و تۆڵەی پەیوەندی ئەوینداری، باوك و دایكی كوڕەقژدرێژ لەنێوان ڕێكخراوێكی چەپ و دەسەڵاتدا لە پێناو بەرژەوەندی و سامان كوژران، لە سۆنگەی جیاوازی چینایەتییەوە كێشەو كوشتن ڕوودەدات، هیچ سامانێك بۆ كوڕەكەچەڵ نامێنی، لە دوایی دەبێتە برجواز، كوڕەقژدرێژ لە باوكێكی كۆنە ماركسییەوە سامانی بۆ ماوەتەوە، برجوازی ڕەتدەكاتەوە، كارێكتەرەهاوبەشەكانی ئەم ڕۆمانە، لە واقێعكدا جێگیرنیین،كاروكاردانەوەیان نادیارە، یان نیمچە نادیارە، وەك گووتمان ئاماژەن، لە چربوونەوەیەكی ئاڵۆزدا ڕووخساریان لەنێو تەمە نەزانراوەكانی دەقدا دەتوێتەوە، ئەم ناجێگیرییە پارادۆكسێ لەتەك جێگیربوونی ناسنامەدا دروستدەكات، كە ڕۆمانووس دەنگی خۆی لەنێو دەقدا بزربێ، ئیتر چۆن دەتوانێ،ناوو ناسنامەبدات بە كارێكتەرەكانی، یەك ناو لەم ڕۆمانەدا نابینی، تەنیا بە خەسڵەت، ئاماژەیان بۆدەكات، وەك كوڕەقژدرێژ، كوڕەكەچەڵ، ژنی ژێرزەمین، ژنی ساڵۆن ..هتد، لە ڕاستیدا چوونە نێو دنیا شاراوەكەی ڕۆمان، دەرچوون و دووركەوتنەوە نییە، لە دنیا داخراوەكەی كوڕەقژدرێژ، یەكەم كرانەوە،داگەڕانی ئێمە، خستنەڕووی ئەو دنیا شاراوەیەیە كە لە شوێنە داخراوەكانی ڕیالیستدا، لە ڕەنگدانەوەیەكیفانتازی دا خۆی نمایشدەكات، ئەو پاڵنەرە دەروونییە چییە، منداڵ هاندەدات شتی سەیرو فانتازی ئەنجامبدات، چیی لە فاكتەكانی بەردەست كەمبوو، تا دنیایی خەیاڵ و فانتازیایی پی تەژیبكات، بۆشایی ئەو یاخیبوونە چییە بە سزاو توورەبوون نەبی پڕناكرێتەوە،لە دەرووی كەڕنەڤاڵێكدا تڕاژیدیا تێیدا گەشەدەكات،لە دەرچەی پووچگەراییەكدا كۆتایی پێدێ،

ڕەهەندەكانی گرێی ئۆدیبی لە كەسایەتی كوڕەقژدرێژدا

هاودەم، لە دوای داگەڕانی وورد، لە ناوكۆی دەقدا، بە پێی ئاستەكانی گێڕانەوە و لێكەوتەكانی ڕووداودا، لەپەیوەندییەكی ڕاستەوخۆدا، پرسیاری لە لاملێیەتی، لە چامەی كەسایەتی كوڕەقژدرێژ دا دروستبووە، خدێی ڕەفتارەكانی خۆی لە جوغزی لادەردا دەبینێ، هەڵبەت،ئەمەش دەبێ ڤێگەری دەروونی لەدوا بێت، خود ئاراستەی ئۆبژەی دەكات، لێرەوە، دەكرێ لە یەكەم گەشتەكەمانەوە، لە گرێی ئۆدیبییەوە پێداگری لەوە بكەین، چۆن كوڕەقژدرێژ پەیوەستە بە خودەوە، بەوەی مرۆڤی ئۆدیبی، جگە لە خود هیچ ژێدەرێك، لە دنیادا شك نابات تا بە سروشتی بژی، سووربوونی كوڕەقژدرێژ لە پیادەكردنی خەونەكانیدا، بەڵگەی دووەمی ماهییەتی دەمارپشێویەتی، ئاماژەكردن بەبابەتی سۆزو خۆشەویستی بەشێكی تری بنەما سەرەكییەكانی گرێی ئۆدیبی دیاریدەكات، بۆ نموونە،خۆشەویستی ژنی ساڵۆن و ژنی ژێرزەوی، ئەم پەیوەندییە ئەویندارییە، لەنێو دوو كیژدا، نە لە چەمكی ڕۆژئاوا، نە لە ڕۆژهەڵاتدا، لە دڵێكدا كۆناكرێتەوە، ئەوەی دیارە خۆشەویستییەكی سایكۆباتییە، لە یەك كاتدا دوو كیژی خۆشدەوێت، ئەمە بێجگە لەوەی لە قۆناغی هەرزەكاری دا، لە پەیوەندییەكی سێكسیدا، ژنی گێتارژەنەكەی دەبردە سەرەوە، لێوی بۆ دەمژی، بێ بەشبوون، دووركەوتنەوە لە هەستی خۆشەویستی،لەدوای قۆناغی هەرزەكارییەوە بۆ تەمەنی شست ساڵی، هیچ ئەزموونێكی دڵداری نەكردووە، ئەمەش بە جۆرێك لە جۆرەكان، دەكرێ بە بوونەوەرێك،هەژماربكرێ، خەسڵەتی هیچ ڕەگەزێ هەڵنەگرێ،هەر لە قۆناغی منداڵیدا، ماوەتەوە، هەستی پێنەكردووە،ئەو هەستانە لە یەكەم تێڕوانین و پەیوەندی دڵدارییدا،كیژانێك دەتوانن بیخوێننەوە كە دنیا بە جۆرێكی تردەبینن، چۆن بە قژبڕین ستایلی ڕووخسار جواندەكەن، بەهەمان شێوەش، هاوپێچ، بە ژیاندابڕانێك لەگەڵ تێڕوانین و هەستی بەرامبەردا دروستدەكەن، زیندووكردنەوەی ئەم هەستە لە لایەن ژنی ساڵۆنەوە، وەك هەبوونێك مووچركەیەكی نێرایەتی تێدا دەبزوێنێ، ئومێدێكی پێدەبەخشێت، یەكنایەتەوە لەتەك ئومێدی خۆشەویستی، دایك بۆ كورەكەی، لە ئاستێكی شاراوەدا، كوڕەقژدرێژ لە بەرامبەر دایكی كۆچكردوودا، هەست بە گوناە و تاوانێك دەكات،نایەوێت ژنی ساڵۆن ئاوێنەیەك بێت، جێگرەوەی دایكی تێدا ببینێ كە لە كۆیادیدا مایەی ئازاربووە، پەیوەندی لەتەك ژنی ساڵۆن، لە پەیوەندییەكی بێگەردی عوزریدا،ئاشتبوونەوەی لە تەك دنیایی سزادا، لەگەڵ چەمكی یاخیبووندا، پارادۆكسێ ئەنجامدەدات، دەبینین ژنی ساڵۆنی خۆشدەوێت، كەچی لەپڕ بێ هیچ داكۆكییەك ڕادەستی ژنی ژێرزەوی دەبێت،هاوسەرگیری لەتەكدا دەكات، هەر لێرەوەش بنەمای ئەو پەیوەندییە ڕۆمانسییە، هەڵدەوەشێنێتەوە، سەد كاسكێتەكە نابات بۆ ژنی ساڵۆن تا یەكێكیان هەڵبژێرێت، خەونەكەی ناباتەسەر، لادان لە بردنەسەری پەیمان، گووتاری ڕۆمان، گووتاری ڕۆماننووس تێدەپەڕێنێ، دەیخاتە سەر تەختەی فاكتێكی سایكلۆجییەوە كە لەگەڵ گرێی ئۆدیبدا دەست و پەنجە نەرمدەكات، مردنی دایكی دیوێكی تری مردنی ژنی ساڵۆنە، لە ژیانی كوڕەقژدرێژدا مردنی ژنی ساڵۆن،دیاردەیە، ژیانەوەی ژنی ژێرزەوییە،زیندووكردنەوەی ناوەڕۆكە، هەرچەندە پەیوەندی كوڕەقژدرێژ بە ڕەگەزی مێینەوە خاكەڕایی سادەو خێرایە، وەلێ ئاڵۆزییەكی شاردووەتەوە، پێدەچێ هەردوو ژنی ساڵۆن و ژێرزەمین، زۆر شت دەربارەی كوڕەقژدرێژ دەزانن،هەرسێكیان یاخی و داواكراوی دەسەڵاتن، لە گرتەیەكی خۆنزیكبوونەوە دا، ژنی ساڵۆن، بە كوڕەقژدرێژ دەڵێت “تۆ لە خەودا زۆر جوانی” ڕۆمان لا 108، واتا لە بێئاگاییدا، جوانی بە دیوێكی تر خۆشەویستی خەون و دیاردەیە، جیاكارییەك لەتەك هاوسەرگیرییدا دەكات، هەوێنی گومانێك لەگەڵناوەڕۆك و واقیعدا دەكات، بە دیوێكی تر لە زیندووكردنەوەی خەون و خەیاڵی منداڵیدا، لە نەبوونی شوێنێك یان ماڵێك بۆ دەرخستنی سۆزو خۆشەویستی دایك و باوك، كە یەكێك لە پێداویستی ئەم بوو، گیانی سزاو یاخیبوونێك، بەخەبەردێنێ، دیاردەی ئەو خەونە تێكدەشكێنێ، دەچێتە بەرەی ناوەڕۆك، هاوسەرگیری لەتەك ژنی ژێرزەمیندا دەكات، پیادەكردنی پەیوەندیسییانەی ئەوینداری بەڵگە نییە بۆ داهات وتوانایی خۆشەویستی، بە پێچەوانەوە، لەسەرخستنی پەیوەندی ئەوینداریدا سستی و سڕبوون و شكستییە،ئاشتبوونەوەی لەتەك ڕەگەزی مێینە، تێنەگەیشتنە لە سۆزی ڕاستەقینەی ئافرەت، گومانە، كوڕەقژدرێژ ڕانەهاتووە، فێری كردەی خۆشەویستی ڕۆمانسی نەبووە، كە لە ژنی ساڵۆندا خۆی نمایشدەكات، بەوەی دەتوانێ هەموو نهێنییەك لە ڕووخساریدا بخوێنێتەوە،وەك دیاردەییەك هەست بە ناوەڕۆكی دەكات، دەزانێدەروونی چیی تێدا دەگوزرێ، یەكەم كاتێ بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ وەك دڵدارێ بەپێیی پرەنسیپێ ئۆدیبی خۆشەویستی دەسڕێتەوە، ژنی ساڵۆن بە تەنیا دەهێڵێتەوە، دەیكاتە بەر ئەوەی لەنێو سەد كاسكێت دا،بە تەنیا بێت، بەبێ بەشداربوونی خۆی یەكیان هەڵبژێرێت، ئەمەش بەو مانایە دێت، ئەم هەر لە سەرەتاوە مۆرك و ئاسەواری زەوق وجوانی خۆی لەوی بەرامبەردا، جیادەكاتەوە، پەنجەمۆری جوانی ئەو پەیوەندییە، لەسەر ڕووخساری ئەوی بەرامبەردا،هەڵدەگرێت، دووەم دڵسۆزی و پەیمانی ئەوینداری بە كارەساتی سروشتی ترس ومحاڵەوە دەبەستێ، زیادەڕۆیی وەك نووقسانییە “بەڵێ، بۆتیان دەهێنم، ئەگەر لایەكی ئەم شارە لافاوبردبێتی، یان بوومەلەرزە نغرۆی كردبێت..” رۆمان لا 111 و لا 120، كاروان عومەركاكەسوور لەبەر گرنگی ئاماژەكانی ئەم پەڕگرافەی دووجار دووبارەی كردووەتەوە، لە ئاستێكدا گەر كوڕەقژدرێژ بە ئەبستراكەت لە مانای خۆشەویستی بگەیشتایە، ئەو زیادەڕۆی نەدەكردو نەی دەلكاند بە كارەساتی سروشتی، بەشتی مەحاڵەوە، لە ئاستێكی تردا، گەر وەك بەشێك لە خۆیدا سەیری بكردایە، هەڵبەت ڕەنگدانەوەی دیارییەكەی لەنێو ئەوی دیدا تەواودەكرد، ژنی ساڵۆن زوو لێیتێدەگات، بڕوای پێناكات، دەزانێ لە كردەی ژوان و قسەكردنیدا هەست بە جیابوونەوەیەكی هەڵهاتوودەكات، وەك دیاردەحەزدەكات بگەڕێتەوە داوای لێبووردنی لێبكات، بەڵام لە سۆنگەی فڕۆشتنی كاسكێتەكاندا، دەسكەوتنی پارەوە ناگەڕێتەوە، لەنێو دوودڵییەكدا، لەنێوان پارەو ئەوین،دەگەڕێتەوە لای خاوەن كاسكێت، دێتەوە، ژنیژێرزەمین دەخوازێت، دیاردەی ئەم هاوسەرگیرییە،قۆناغی گواستنەوەیە لە لێو مژینەوە، بازادانە لە ژنی ساڵۆنەوە بۆ ژنی ژێرزەمین، جومگەكانی ئەم بازدانە لە نهێنی لەزەتی سێكسی یەكەمەوەیە بۆ لەزەتی تێكشكاندنی دوا نهێنی هاوسەرگیرییە، دیارنەبوون پچڕانی هێڵی پەیوەندی ئەو دوو قۆناغە، لەنەبوون و پچڕانی بنەماكانی سۆزو خۆشەویستی دایكەوە شەقڵی گرتووە، دایكی مامۆستای دوو دەوامبوو،نەپەرژاوە خۆشەویستی دایكانە، پیادەبكات، ئەم ژنێك هەڵدەبژێرێت، پێچەوانەی دایكی بێت، خۆی ئاسابێت، ڕادەستی دەسەڵات نەبووبێت، نەك وەك باوكیبێت، لەپاڵ دەسەڵاتدا ملكەچی بەرژەوەندییەكانی بێت، ئاگای لەم نەمێنێت، لە دوای كوژرانی باوك و دایكیدا هیچ گرتەیەك نابینین، گریانی كوڕەقژدرێژبەرجەستەبكات، یان پەژیوانی دەربڕێت،فەرامۆشكردنی دەنەی قینێ شاراوە گیانی سزایەكئاشكرادەكات، لە ساتەكانی پێش مردنی باوكیدا، بە سزادانی باوكی، تینوویەتی مەراقێ دەشكێنێت، لەوشەش ئامۆژگارییە نەیهێشت باوكی پێنج ئامۆژگارییەكەی دیكەی پێبڵێت، نە شەرمی لێكرد، نەگوێی لێگرت، گەر پێنج ئامۆژگارییەكەی تری بزانیایە زووتر پەلانی لەنێو بردنی ئەو نەخشەیەیبەدیدەهێنا، كە باوكی لە جوگرافیایی ژیانیدا دەیویست بینەخشێنێ، باوكێ پەرجەمانتی، كۆنە ماركسی، دڵڕەق، دایكێ بێدەسەڵات، هیچ كاتێكی بۆ ئەم نەبووە، باوكی هەر خەریكی بازرگانی وسەفربووە،بەر لەوەی گەورەبوون بە خۆیەوە ببینێ، كوژران،سەروەت وسامان وایكرد كەمترین شتی لە بارەیەوە بزانن، ئەم لەیكتێنەگەیشتنە پرسیاری ڕقێك كزر دەكاتەوە، گەر تا ئێستا بمایە، ئایا بەرگەی دەگرت،هاتنەوەی قژی بەو خێرایی وناشرینییە، نیشانەی نەفرەتێیەكە، داپاچین و سفركردنی گەڕانەویەكی تری نەفرەتییە، ترس وئازاردانی بۆلیس، دەكاتە دەروازەیەك لە دوو قۆناغدا سزای خۆی پێدەدات، لەقۆناغی منداڵیدا، دەیویست بێتە شوێن سرنج وسۆزو بەزیی باوك و دایكی، گرەوی خۆشەویستیان بەرێتەوە، لەقۆناغی دووەمدا لە گەورەییدا، سزای خۆیدەدات، لە هەردوو قۆناغدا بەندیخانە دیاردەیەكە ناوەڕۆكی تووشی دابەشبووندەكات، بێسزاو بەندیخانە ناتوانێ بژێت، زوو كوژرانی باوك و دایكی، هەلی ئەو ئارەزوویەیی لێسەند، دواتر وەك هەستێكی گوناە یەخەی دەگرێت، لە سزادانی خۆی سیستەمەكە زیاتر هیچی بە دەستەوە نامێنێ، مەگەر لە ڕێچكەی گوناهەوە نییە زیان بە خۆی دەگەیەنێت بە جۆرێك لەجۆرەكان كردەی خۆكوشتنێكە، ڕاسكۆلینكۆف شاكەسی ڕۆمانی تاوان وسزای دۆستۆفسكی لە شوێنێكدا دەڵێت ” من خۆمم كوشت نەك ئەو پیرێژنە، بە یەك گورز بۆ ئەبەد خۆم لەنێوبرد”3، لە گۆشەی ئەم لەنێو بردنەوە، دژ بە ئامۆژگارییەكەی باوكیدەجوڵێتەوە، ناماقوڵی داكەوتەكان، پووچگەرایی پێشهاتەكان، خراپی بارودۆخی قژی ناچاریدەكات،خۆی بدزێتەوە لە لەبیركدنی ماڵەوە خۆی لە كتێبخوێندنەوەدا دەدۆزێتەوە، باوكی چۆن سامانی بۆ بەجێهێشت، خەم و نەفرەتیشی بۆ بەجێهێشت، ئەو پەروەردە سەقەتەی باوكی، دەبێ قوربانییەك لە ناوەڕۆكدا، یاخییبوونێك لە دیاردە دا، لەدووی خۆی بەجێبهێڵێت، ئایا باوكی لە پێناو خۆشی كوڕەكەی،خۆی بەكوشتدا، یان كوڕەكەی بووە قوربانیسامانەكەی، ئەم خۆخواردنەوەیە هاندەری تراژیدیایەكەلە ماڵ و دنیای ئەمدا ڕەنگدەداتەوە، لێكدانەوەیەكە، لە دەسەڵاتدا تینووی تۆڵەو سزایە، بە گشتی، باوك بە تایبەتی بە پێچەوانەی ئەوان دەیجولێنێتەوە،هەستكردن بە گوناهێكی چپكراو، لە ناخودئاگاییدا،گرتنی بەردەوام لە لایەن پۆلیس و ئەمنەوە،شوێنگرەویەكی ڕەمزی سزایەكن، دەبێ وەك گریمانەیەك لەنێو ئەو هەستە ناپاكانە دا، ڕەنگبداتەوە،لە نادیاردا كاردانەوەیەكی توندی ئەو عەشقەیە كە بە شێوەیەكی نەرێنی، لە سیستەمی دەسەڵاتی باوكسالاریدا یەقدەداتەوە، دوژمنێ بێ ڕەكابەری عەشقە، لە تێڕوانینێكی فراوانتردا، دامەزراوەكانی سیستەمی دەسەڵاتی ئۆدیبی لەسەر بنیادنراوە،ئەمەش لەتەك تێزەكەی ماركۆزدا یەكدێتەوە، دەڵێت”گەڕانەوە بۆ عەشق ڕەهەندێكی دژە سیستەمی هەیە”4 ئەم درككردنە پڕ لە گوناهە، لە شێكردنەوەی دەروونیدا، بە گرێی ئۆدیبی دەناسڕێتەوە، ئەمە بێجگە لە ترسی ئەو سزا وەهمییەی، كە كوڕی ئۆدیبی هەستدەكات، باوك دەیسەپێنێتە سەری، سەرجەم گرتن و ئازاردانێك لەنێوان دایك و ژندا، لە گۆڕنراوە، ئەوەی دیارە، لە غیابی خۆشەویستی دایكدا ناتوانێت، یان ترسی داغبوونی خۆشەویستی ئافرەتێ تری هەیە،ناتوانێ لە بارودۆخێك ئاودیوبێت، كە نەبێ خودئاگایی و خودنائاگای، بوون و نەبوون، لە كۆتاییدا لە سۆنگەی ئەوەی دایك ناتوانرێ وەك ژن خۆشتبوێ، یان هاوڕێیەتی بكەیت، ڕێگا بۆ دایك ڕێگوزەر، نییە، لە چاووگی دایكەوە، لە ناسینی یەكەم ئافرەتەوە، ناتوانێ هەریەك لە ژنی ساڵۆن و ژنی ژێرزەوی بە هاوڕێ تەماشابكات، ئەوە ئەو نییە تەگەرە دەخاتە نێوان پەیوەندی كوڕوكچەوە، ئەوە چپاندن و ترسی گۆڕینی هاوڕێیەتییە بۆ خۆشەویستیی، ترسی ڕەنگڕێژكردنی خۆشەویستییە، لەنێوان ئاوو ئاگردا نەبوونی متمانەیە بە ڕق وسزا.

ئاماژەی نهێنیەكان و شەڕی ناسنامە

تراژیدیای كوڕەقژدرێژ، ئەزموونێ سەختە، لەبەرئەوەی ئەوی دی بە كەسێكی نائاسایی، نامۆ، بە دنیاییدەناسێنن، وەك كاردانەوەش ئەركێكی قورستری خستۆتە پێشچاو، خۆی لە دابڕانی ئەوانی تردا دەبینێ، ئازاردان لەناوەو، لە دەرەوە دا، لە كردەیەكی ناڕاستەخۆی خودكوژییەك دەچێت، بۆ بە تەنیا وەك قوربانییەك لە سیستەمێكی ئەستەمدا، جێیانهێشت، بۆ دەبێ لە داكۆكیكردنی ناسنامەدا، بەگژ چاڕەنووسێنادیاربێتەوە، لە جێكەوتی ڕابردوویەكی سەیردادەركەوێت، ئایا لەو سەردەمەدا، درێژبوونی قژو و زووهاتنەوەی مایەیی بێزاركردنی ئەوانی دین،هەڕەشەیە لەسەر ستایشی نەتەوایەتی، یان لادانە لە واقیع وبرینداركردنی دۆگمابوونی دەسەڵاتە، ئایا قژدرێژی دەرچوونە لەو پێوەر باوانە، لەسەر شتێ،دەستكردی ئەم نییە، كەچی بەر بە سزاو نەفرەتبوونی گشتی دەكەوێت، لە یاساو ڕیسایەكی دژ بە پەیوەندی ئەوینداری لە باوكێكدا ئیشدەكات، لە كوڕی تاقانەدا ڕەنگدەداتەوە، دەیخاتە نێو چوارچێوەی دەمارپشێوییەك، كە لەتەك دەسەڵاتدا بەركەوتن دەكات،سەرجەم حەزەكانی دەكوژرێن، ناتوانێ بیگۆڕێت،گۆڕینی سیستەم و واقیع لە گۆڕینی خۆیەوە دەستپێدەكات، واقیع چەند ئاڵۆز و ناجێگیربێت، ڕێگا بۆ ئەدەب پتر خۆشدەكات، لە ڕێگای چەمكی فانتازیاوە، پەیامەكەی بگەیەنێت، بە دیوی ناواقیعی و خەیاڵی، مانایەك بە پێدراوەكانی واقیع بدات، كاروان عومەر كاكەسوور، لە ڕێگای فانتازیاو خەیاڵەوە، نهێنی ئەو جیهانە ئۆدیبیە، لە دیوە شاراوەكەی دەقدائاشكرادەكات، لە پڕاكتیزەكردنی گرێی ئۆدیبیەوە،پیادەكردنی سیستەمێكی واقعی گشتگیرەوە، ئاماژە بە پەرتبوونی مرۆڤی تەنیا و بێكەس دەكات، جگە لە بێدەنگی، دواندنی خەیاڵ هەمیشە لە خولگەی یەك پرسیاردا، لە شەقامی یەك نهێنیدا، ناتوانێ بگات بە خۆی، كۆمەڵگای ئۆدیبی، شتی جیاواز قەبووڵناكات،ماكی ئەم قژدرێژبوونە، جگە لە باوكی لەتەك كۆمەڵگاشدا، كەوتووەتە ململانێ و كێشە، گەر خەسڵەت نەبێ، ناتوانێ خۆی لە ناسنامەی ناوێكدا،ببینێ، نهێنییەكە، دایكیشی درۆی لەگەڵدا كردووە، بە كوڕەقژكورت بانگیدەكرد، باوكی كوڕەقژدرێژ تا مابوووەك بازرگانێكی شارەزاو بەشێكی سیستەم، خۆی سەنتەری بازاربوو، ئەو شتانەی دەیهێنا، پێداویستی سیستەمبوو، لە دوای كوژرانی باوكدا، دەبینین،ڕەهەندەكانی گێڕانەوە، بە چەمكی فانتازیا، ئاماژە بە بارگاویبوونی دەقدەكات، لە شێواندنی جوگرافیاییخێزانەوە منداڵێ تا شەشی سەرەتایی، خوێندوویەتی،بە تەنیا لەنێو كردەی نامۆبوونی باوكی كوژراودا، بە پێچەوانەی تاقە ئامۆژگارییەكەی باوكی، لە شێواندنی پێداویستییەكانی بازاردا، وەك نامۆیەك دەردەكەوێت،نامۆبوونی خۆی، لە نامۆبوونی بازاردا ساغدەكاتەوە،كوژرانی باوك لە سزای بازار جیاناكاتەوە، دەبێتە ئامرازێك بۆ ڕەتكردنەوەو گۆڕینی كەرەستەی پێویستبۆ ناپێویست، وەك ڕەتكردنەوەی ئامۆژگاری پێویست بۆ نا پێویست، شتێك ناكات، خەڵك پێویستی پێبێ، نە لە شقڵ، نە لە پیشەی بازرگانیدا، ڕەنگ و خووی باوكیهەڵنەگرتووە، لە سیستەمی هێنان و فڕۆشتنی كەرەستەكان دا، هاودژییەك لەنێوان داواكردن و خستنەڕوودا، فەراهەمدەكات، ئایا لە هێنانی ئەم كەرەستە بێ سوودانە، سزای سامانی باوكی دەدات،كە هۆكاری كوژرانی باوك و دایكی، گیانی خۆشەویستی لەمی مێردمنداڵیشدا كوشت، یان ترس ئەوەی هەیە، ئەم خۆیشی بە دەردی باوكی سامان بیدا بە كوشتدا، یان دەیەوێت بە كوژرانی باوكی بازاربكوژێت، خۆیشی مایپووچبكات، یەكمجار لە شوێنێكی گەرمەسێردا، بە بازرگانێك دەڵێت دوو ملیونبەفرماڵی بۆ بێنێ، لە دووەمجار بێ ئەوەی پڵنگ لەو دەڤەرەدا هەبێ، چوار ملیون تەڵەی پڵنگ “تایگەر ترامپ” لە ئەفریقاوە دەهێنێ، سییەمجار تازە تەمەنی بووە بە پانزە ساڵ، بێ ئەوەی دەریایەك لەوێ هەبێ، دەچێ لە ژاپۆنەوە، هەشت ملیون ئامێری “پایزیڤزیڤام” دەكڕێ، كە لە ژێر دەریا دا بەكاردێت،بە مەبەستی پلەكردن لە زیانەكان، لەگەڵ هەر جارێكدا، ژمارەی كەرەستەی هێنراوەكان زیاتردەكات،بێ ئەوەی دانەیەكیان لێبفڕۆشێ، لە سەرجەم جارەكاندا، لە سایەیی كوڕەكچەڵەوە كە بازرگانە،پلانەكەی شكستدێنێ، جگە لەم كەسی تر نییە لێیبكڕی، هەرباشە بە نیوە قیمەت دەیفڕۆشێ،بەكارهێنانی ئەم كەرەستانە لە سیستەمی دەسەڵاتدا،بۆ بەیانی، دەبێتە یاسا،جگە لەخۆی، شار هەموو بەكاریدەهێنن، لە پەیوەندییەكی ڕاستەوانەدا، لەگەڵهێنانی هەر جارێكدا، لە بەكارنەهێنان، سزاكەی زیاتر دەبێ، لەیەكەم جاردا، لەدوای تێهەڵدان، بڕین و داپاچینی قژیدا، پانزە ڕۆژ لە پۆلیسخانە، بەنددەكرێ،لە جاری دووەمدا، لەدوای ئەوەی بیستجار قژی بۆ دەبڕن، لیدانەكەشی قورستر دەبێ، شەش مانگ لە بەندیخانەی گشتی پۆلیس دەمێنێ، لە سێیەمجاردا،لەدوای بردنی بۆ سێ چوار بنكەی بۆلیسدەیگوێزنەوە بۆ ئەمن، زۆربەی تەمەنی لە گرتن وسزا،قژبڕینی زۆرە ملێ، تێهەڵداندا بەسەر دەبات،دەسەڵات چەند برەو بە ئازاردان دەكات، پتر لە بەندیخانەو ئەمن دا دەیهێڵنەوە، ئەم پێچەوانەی ئەوان كەرەستە زیاتر دێنێ، زیان زیاتردەكات، بەسەرێك دەسەڵات لەم نهێنیە تێناگات، لە كاتێكدا، پیشەی سەرەكی پۆلیس و ئەمن كەشفكردنی نهێنییە، خولیایی ئەم كەشفكردنە وایان لێدەكات زیاتر بە دوایدا ڕاكەن، منەیبكەن، بەسەرێكی تر، كوڕەقژدرێژش لە نهێنی ئەو هیچگەراییە ناگات، ئەو كەرەستە بیكەڵكانە، پێویست نین، دەبنە مۆدێل و یاسایەك، سیستەم بە زۆرەملێدایدەسەپێنێ، ئەمیش وەك ڕەكابەرێ ملكەچ نابێ،ئەوەی جێی پرسیارو سەرسوورمانە، درێژبوونی سروشتی قژی قەبووڵناكەن، كەچی بیستو حەوتجار كەرەستەی نەخوازراوو نامۆ، قەبوڵدەكەن، بە كۆگیری،كاژاوەی فیل قەبووڵدەكەن، وەك بازرگانێ چیرۆكیواقیعی ئەم قەبووڵناكەن، باوك و دایكی دیارن، چۆن كوژران، كەچی كابرا سەیرەكە، كوڕەكەچەڵەكە قەبووڵدەكەن، كاتێ پێیدەڵێت لە لایەن دایكەوە كێشەم نییە، بەڵام لە لایەن باوكەوە نازانم، كوڕی گام یان هی مرۆڤ، ئایا داوێنی دەسەڵات گای كردووە بە مرۆڤ،یان مرۆڤ دەكات بە گا، ئەفسانەی چیرۆكی كوڕەكەچەڵ قەبووڵدەكەن باوكی لەتاو دڵپیسی لەگایەك گوایە كۆنە دۆستی دایكی بووە، گۆڕاوە بەگا،لەبەرچاوی گایەكەو كوڕەكەچەڵەكە، لە ژنەكەی دەدات، دیكوژێت، گایەكەش گەرماوگەرم، باوكیكوڕەكەچەڵ دەكوژێت، هەردووكیان كوڕەقژدرێژ وكوڕەكەچەڵ، لە هاوكێشەی كوشتنی باوك و دایكدا، لە گرێی ئۆدیبیدا دووڕووی پولێكن تەواوكەری یەكن،یەكەمیان باوك و دایكی دیارە لە زەنگینییەوە ئێستا هەژارە، زۆربەی كات لە بەندیخانەیە، دووەمیان تۆڵە لە هەژاری دەكاتەوە، زۆڵە گومان لە بوونی باوكی دەكات ئایا گایە یان مرۆڤە، ئێستا زەنگین و ئازادە، بێدەنگ،لەتێنگەیشتنی دەسەڵات لە نەدۆزینەوەی نهێنی،قبوڵدەكات دووجار لە بنكەی پۆلیس، بیست و پێنجار لە ئەمن، بگیرێت، ئازاربدرێت، لە دوای تەمەنی شەست ساڵیەوە و مایەپووچ و بێپارە بێت، كریكاری و دەستفڕۆشی بكات، كەچی كورەكەچەڵ بۆ جارێكش بەندیخانەی نەبینیووە، بە مەرجێ ئەم كەرەستە بێكەڵكەكانی بە دەسەڵات فڕۆشتووە، ئەمە دەبێ چ نهێنییەكی لەدوا بێت، تا ئێستا بە دوای دۆزینەوەی نهێنی باوكیدا وێڵە، نازانێ گابوو یان مرۆڤ،كەرەستەكان بێكەڵك بوون، یان پێویست، زیان بوو، یان دەسكەوتی دوو هێندەی سامان بوو، لەسەرجەم هاوكێشەی ئەم هاودژەوابوونەوەی ئاماژەكاندا،دكتاتۆری، یان ئازادی و دیموكراسی بوو، گەر نائاشكراكردنی ئاماژەكانی هیچگەرایی، نهێنی بێمانایی بوو، ئەوی لە دەقدا گرنگە، كرانەوەی ئاماژەكانە، ڕێكخستن و گونجاندنیانە لەگەڵ یەكتر،كردنەوەی دیوێكی تری ئاماژەكانە، خستنەڕوو و كرانەوەی كۆدە هاودژەكانە، داگەڕانی دیوێكی تری ڕۆمانەكەیە، وەك پێدزییەك، لەنێو پێدراوەكانی دەقی گێڕانەوەدا، بە شێوەیەكی ڕیالیزمانە، ئاماژەمان بە گرێی ئۆدیبی كرد، بەشێكی نادیاری دەقی بەرهمهاتووە، تەنیا لێرە مەبەستمان هەڵدانەوەی نهێنییەكی ترە، پاژێكی تر لە واقعی ڕۆمانەكە ئاشكرادەكەین، چونكە وەك بەختیار عەلی لە شوێنێكدا دەڵێت “واقیعیەت و چێوەكانی، تەنیا ئەو ژێرخانە گشتیانەن كە هەستەكانمان پێویستی پێیەتی تا لە شتە ناواقیعیەكان بگەین “5، قژ بنەمایەكە سەرجەم گرێچنی ڕۆمانەكە لە هاوكێشەیەكدا بەیەكەوە گرێدەدات، هەر جارێ بە جۆرێك لە هاودژەبوونێكدا،تێزی خوێندنەوەیەكی نوێ لە واقیعەوە دەگوازێتەوە بۆ خەیاڵێك، هەستەكانمان لە تێرمێكی فانتازیدا،بەركەوتن لەتەك كارەكتەرەكاندا دەكات، لە تەلیسمی پەیوەندی دنیایەكی سەیرو سەمەردا، كاروان عومەركاكەسوور، لە گێڕانەوەی ناوكۆی دەقدا تووشیشۆكماندەكات، یەكەم كوڕەقژدرێژ، ژنی ژێرزەمین نهێنی جوانیی قژی بۆ ئاشكرادەكات، پێیدەڵێت تۆ بە قژتەوە دەنازیت، كەواتە سەرجەم بڕین و داپاچینی قژی، لە ناشرینی بەتاڵدەكات، دووەم فڕۆشتنی ئەو بابەتانەی پەیوەندی بە قژەوە هەیە، وەك شانە، تۆقەو شامپۆ، گرنگی و جوانی قژ پشتڕاستدەكاتەوە، بە دەرخستنی ئەم جوانییە خاڵێكی ئۆدیبی دەسڕێتەوە،خاڵێكی نەرسیسی بیردەخاتەوە، سییەم بڕینی قژ، لە ستایلدا لێسەندنەوەی خەسڵەتە، جیاكاری بەرهەمدێنێ، بە مێگەلكردنە، گۆڕینی ناسنامەیە،لەنێوبردنی تایبەتمەندیی كەسایەتییە، دایك و باوكیهەر زوو مەبەستیانبوو، جیاوازی و تایبتمەندی بسڕنەوە، بیگێڕنەوە بۆ لۆكاڵ، ڕیزی هاووڵاتیبوون، بە كوڕەقژكورت بانگیان دەكرد، چوارەم هاتنەوەی قژجۆرێكە لە پێداگری سروشت، ڕادەستنەبوونە بەدەسكردەی سیستەمی باو، لەگەڵ هاتنەوەی قژدا سزا لە داكۆكیكردنی ناسنامەدا یەقدەداتەوە، هەر لە منداڵیەوە لەتەك بۆلیس و ئەمندا، تووشی چورتم و ئەشكەنجەو گرتنبووە، بە دیوێكی تر بڕینی و داپاچینی قژ، كەچەڵبوونی سەر لەنێوبردنی خەسڵەتی جوانییە، لە فۆرمدا هاوشێوەبوونە، هیچ تەوالێت و قژداهێنانی ستایلێكی تێدا نییە، لەیەك شێوەبووندا كوشتنە، ئەمەش لەتەك ڕۆحی نەرسیسی و هەستكردنی ئۆدیبیدا یەكنایەتەوە، پێنجەم ئەوەی كوڕەقژدرێژ دەبەستێ بە ژنی ساڵۆنەوە جیاوازی دەردەخات، ژنی ساڵۆن لە ستایلدا قژ ڕێكدەخات،جوانیدەكات و دەیڕازێنێتەوە، واتا بە جۆرێك لە جۆرەكان، لەتەك كەچەڵبووندا یەكنایەتەوە، ئەم جوانی قژ زیندوودەكاتەوە، لە كاتێكدا كوڕەقژدرێژ، بە تاوانی قژدرێژی جوانی تێدا دەكوژن، شەشەم ڕوویەكی تری خۆشەویستی كوڕەقژدرێژ، ژنی ژێرزەمینە، دیسانەوە پەیوەندی بە قژەوە هەیە، گەرچی ژنی ساڵۆن جوانی قژ دەردەخات، ئەوا ئەم بەكاسكێت دروستكردن جوانی قژدەشارێتەوە، دایدەپۆشێ، لە چوارچێوەی پارادۆكسێكدا لەگەڵ كوڕەقژدرێژدا یەكدێتەوە، نە كوڕەقژدرێژ ئەو كەرەستانە بەكاردەهێنێ، نە ژنی ژێرزەوی ئەو كاسكێتانە بەكاردەهێنی، كە دەخرانە بازارەوە، لەڕووی شوێنەوە كوڕەقژدرێژ لەسەرشەقام كاردەكات، بە ئاشكرا شەوی لە شوێنێك دا دەخەوێت،ژنی ساڵۆن شوێنی دیارە بەنهێنی لە ساڵۆن دەخەوێت، ژنی ژێرزەمین لە ژێرزەوی بە نهێنی كارەكەی خۆی دەكات، بازار ئەم سییانە كۆدەكاتەوە،لەدوای گرتنیان بەندیخانە ئاشكرایاندەكات كە داواكراوی ڕژێمن، گەرچی ژنی ساڵۆن بە ئاشكرا، بە سادەیی خۆشەویستی خۆی بۆ كوڕەقژدرێژ ئاشكراكرد، ئەوە ژنی ژێرزەمینە بەنهێنی، لەكاتیپێویستدا ئەوەی كرد، نەبادا كوڕەقژدرێژی لەكیس بچێت، ئاشكرایكرد، هاوسەرگیری لەتەكدا كرد،پیشەی بۆلیس و ئەمن وەك پیشەی ژنی ساڵۆن و ژنی ژێرزەوییە، ئەوەی دەیەوێت دەسەڵات لەنێو سیستەمدا،جوانبكات، ئەمن ناسنامەی نادیارە، جوانی و دەسەڵات لەژێر كاسكێتدا دەشارێتەوە، كچی ساڵۆن بە دیقەتە، لە سۆسەكردنی كوڕە قژدرێژ، ژنی ژێرزەمین ناسنامەی نەتەوایەتی جیاوازە، پێدەچێ عەرەب بێت،فێری زمانی كوردی بووە، لە ژێرزەوییەوە دەزانێ چۆنلەبنەوە كاری خۆیدەكات، مەبەست دەپێكی و گرێیدەدات بە ئابورییەوە، بە پارە ئەوی مەبەستییەتی بە پارە چاوشۆڕیدەكات، ڕایدەكێشێت، ئەوەی لە دیڕۆكدا دەیەوێت بەدەستی دێنێ، هاوسەرگیری لەتەكدا دەكات، لە كۆتاییدا كوڕەقژدرێژ لەو ساتەی لەبەردەم مۆزەخانە دەوەستێت، خۆی لە ڕێگایەكی داخراودا دەبینێ، لە دنیایەكی تردا، دنیا لەو دووڕووییە بەتاڵنەبووە، بەرگەی ئەو دووفاقیە دیڕۆكەی مێژوو ناگرێت، لە شكستبوونێكدا، یاخی دەبێت، خۆی لە پووچگەرای هەرەسی سیستەمێك دا، دەبینێ چۆن چەمكی تێگەیشتن لە سەردەمێكەوە بۆ سەردەمێكی تردەگۆڕێت، چۆن ئەوەی لە سەردەمێكدا نامۆو یاساغبوو، لە ئێستادا نەك نۆرماڵە، بەڵكو جیی شانازییە، ناسنامەی مێژووی وڵاتێكە، مێژوو هیچ نییە جگە لە درامایەك كە پووچگەرایی تێدانمایشدەكرێ، ئەكتەركانیش لە گۆڕینی چەمكەكاندا گەمەی تراژیدیایەك دەكەن، لە دواجاردا دەبێتە شوێنی گێڕانەوەو شانازیكردنی دەرهێنەرەكەی، هەرچەندە دەسەڵات لە دواجاردا بە دەرمانی كیمیایی وایانكرد قژی نەیەتەوە،كەچەڵ بێت، كەچی هێشتا بە كوڕە قژدرێژ بانگیدەكەن، گەرچی ڕووخساری گۆڕاوە،بەڵام وەك ئۆدیبییەك ناوەڕۆكی نەگۆڕاوە، نە باكی بە ژنە، نە بە گۆڕینی سەردەم، نە بە پەیامی مۆزەخانە، جارێكی تر یاخیدەبێت، پەلەماری ئەوكەرستانە دەدات، كە لەسەردەمانێكدا خۆی هاوردەیكردبوو، دیەوێت بیانشكێنی، پۆلیسەكان دەیگرن و دەیبنە بەندیخانە،ژنی ژێرزەمینی هاوسەری بە تەنیا بانگیدەكاتكوڕەقژدرێژ، ئەویش وەك ئێستای كورد لە دنیا دادەبڕێت ماڵباتیان لە پێناو ماڵ و حاڵ، بەرژەوەندی تایبەت، كوڕەقژدرێژ وئێمەی خوێنەریان، كردە قوربانی بەندیخانەی جیهانی، بە ئەستەم گەر بتوانێ جارێكی تر لە شوێنێكی تر دڵداری لەتەك پووچگەراییدا بكات.

                                                     ڕێبەندانی 2023 كەركوك

ژێدەرەكان

1ـ كاروان عومەر كاكەسوور ـ مۆزەخانەی كوڕەقژدرێژڕۆمان ـ ناوەندی ڕۆشنبیری ئاشتی ـ شوێنی چاپ تاران ـ چاپی یەكەم ـ ساڵ 2021

2ـ بەختیار عەلی ـ جوانییەكانی ناڕێكی ـ ناوەندی ڕۆشنبیری وهونەریی ئەندێشە ـ شوێنی چاپ تاران ـ چاپی یەكەم ـ ساڵ 2015 ـ لاپەڕە 29

3 ـ بەختیار عەلی ـ ئاوڕكەی ئۆرفیۆس ـ ناوەندی ڕۆشنبیری وهونەریی ئەندێشە ـ شوێنی چاپ تاران ـچاپخانەی رەجایی ـ چاپی یەكەم ـ ساڵ 2014 ـ لاپەڕە 168

4 ـ هەمان سەرچاوەی ژمارە ـ 2 ـ لاپەڕە 122

5 ـ هەمان سەرچاوەی ژمارە ـ 3 ـ لاپەڕە 74

خۆمم کردە باخچەی هەزار و یەک شەوا
هەر گوڵە مەمک بوو
گوڵە سمت
گوڵە ناوگەڵ بوو، گوڵە ناوگەڵ
نەقشە لاپەڕەی مێژو و
کەلەپوور..
ئەو ڕواڵەتە
ئەو هەمو گەڵاڕێزانە
کەللە سەرە لە لەش جیاکراوە بەردەوامانە
ڕۆژیان بە ڕۆژەوە دەهۆنی
نەبا ناوبڕ لە ناکاو
هێرش
بەسەر بەرەبەیانی شەهریارا بەرێ و
شەهرەزاد
تەشریف بێنێ

وا ئەم داستانە
لەژێر پەردە و ناونیشانی یەک لە یەک
قیزەوەن و زەقترا
لێرە و لەوێ
لە هەر سوچ و پارچەیەکی
دڵە بە چوار دابەشکراوەکەمدا
سەرهەڵدێنێ

ئیتر چۆن ئەو پەلکەڕەنگینە هەڵواسراوەی
بە ناو دیاریی ئاسمان
ختۆکەم با و
پێی خەنی ببمەوە

کەنعان مدحەت

بوو به‌ هه‌ڵم له‌گه‌ڵ گیزه‌ی ئاوی سه‌ر ئاگری ده‌روونم
چووه‌ ئاسمان له‌گه‌ڵ نوزه‌ی
قوڵپه‌ قوڵپی رووحم …..
تووایه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ده‌نگی دوا هاواری
سوتانم …..
بوو به‌ هه‌ڵم و دوا بزماری خۆی داكوتی
له‌ تابووتی خه‌ونه‌كانم
بوو به‌ هه‌ڵم .. چیتر نه‌گه‌ڕایه‌وه‌ سه‌ر ره‌چه‌ڵه‌كی خۆی
كه‌ ئاوه‌ ..
بوو به‌ هه‌ڵم و نه‌گه‌ڕایه‌وه‌ سه‌ر ئه‌و كانییه‌ی
دوای رۆیشتنی تاساوه‌ ……
بووبه‌ هه‌ڵم و نه‌هاته‌وه‌ ماڵی كانی
هه‌ڵماو رۆیی و ئێمه‌ی سپارده‌ بێكه‌سی و
دونیای ئێشی چاوه‌ڕوانی
بگه‌ڕێوه‌
چیت داوه‌ له‌ حیكایه‌تی باخچه‌ بێ بۆنه‌كانی
غوربه‌ت
بگه‌ڕێوه‌
دامه‌نیشه‌ به‌ دیار چیرۆکی نەبڕاوەی زه‌ریا
كه‌ خۆت له‌توخمی كانیله‌ی
وه‌ڕس نه‌بووی به‌ دیار
ئاژه‌ڵه‌ ده‌سته‌مۆكانی دارستان ؟
كه‌ خۆت له‌ جنسی كاریله‌ی
ده‌ بگه‌ڕێوه‌ ….
بوخچه‌یه‌كم له‌ شه‌ونمه‌ مه‌یوه‌كانی
سه‌ر رێحانان كۆ كردووه‌ته‌وه‌ …. تا لێوی ئاینده‌ی
پێ ته‌ڕبكه‌ی ……. بگه‌ڕێوه‌
ئه‌وێ جگه‌ له‌ بۆنی زستانی تووش و
شه‌وی درێژ ته‌نیایی چیتر نییه‌
به‌رامه‌ی پیره‌ خه‌ڵه‌فاوه‌كانی ئه‌وێ
نه‌داد ده‌دات .. نه‌ ئارامی و سه‌بوورییه‌…
ئاخر تۆ تژیت له‌ئیشق و ئاوه‌دانی
پڕیت له‌ ژیان ، له‌ سه‌وزایی و زنه‌ و كانی
خۆ تۆ لێوان لێویت له‌هه‌نجیره‌ وشكه‌ی
شه‌وانی نیشتمان
چیت داوه‌ له‌ گه‌ڕه‌كی سڕ و بێ ناونیشان ؟
بگه‌ڕێوه‌
به‌م هه‌موو سوێ و ژانه‌مه‌وه‌
به‌ڕیشی سپی و قامه‌تی وه‌ك گۆچانمه‌وه‌
ده‌بمه‌ حه‌وشه‌ی ئاسوده‌ییت
ده‌بمه‌ هیوای بێ ئومێدیت
ده‌بمه‌ كانی وه‌ك ئاوێنه‌ خۆت ببینیت
ده‌بمه‌ رێگا …. ده‌بمه‌ راز و بوخچه‌ و
حه‌شارگه‌ و نهێنیت
ئاخر گوڵم گوێسه‌بانه‌ی ماڵی چۆڵم به‌ ستوویه‌تی
دره‌ختی حه‌وشه‌ی ده‌روونم له‌ سه‌رمانا تاڵ تاڵی ریشی رچیوه‌
بگه‌ڕێوه‌ ئه‌و مەندە مه‌ودای دوورییه‌
هه‌رچی ژین وهەرچی بوونمه‌ كوشتوویه‌تی
وه‌ره‌ ….. باوان
وه‌ره‌ یارۆ …. وه‌ره‌وه‌ حه‌یران
رووكارم شێوه‌ی دووكه‌ڵی بخوری گرتووه‌و
ماتیم له‌ خامۆشی گۆڕستان ده‌چێ
چه‌قاوه‌سوویه‌كی كپم ….
بگه‌ڕێوه‌و رێگام بده‌ .. دوا گۆرانی بڵێمه‌وه‌
به‌سه‌ر گه‌ڵای ته‌مه‌نی بابردووم
به‌سه‌ر جه‌سته‌ی كفت و ماندووم
گۆرانیه‌ك هه‌رچی ئاهی نێوانمانه‌
هه‌رچی ئێشی زامی قووڵه‌ بێنێته‌ گۆ
گۆرانیه‌ك به‌سه‌ر شه‌وانی درێژی لێو بووی سوتان
به‌سه‌ر دوورایی نێوانمان
ئاخر یارۆ
ئاخر حه‌یران … ئاخر باوان
من ده‌ترسم
له‌ گشت تەرمیناڵه‌كانی دنیا
له‌وێستگه‌ی شه‌مه‌نه‌فه‌ر ولە ئوتوبانه‌ پانه‌كان
له‌وێستگه‌ی فڕۆكه‌ و له‌ گشت هێمای رۆیشتنێ
له‌ گڵۆپی سه‌وزی ترافیكه‌كان
ده‌ترسم
داده‌چڵه‌كێم
داده‌خورپێم
داده‌گیرسێم
كه‌ رێبوارێك به‌ جانتاكه‌یه‌وه‌ ده‌بینم
تك تك ده‌تكێم
دوكانی جانتا فرۆشه‌كانیشم خۆش ناوێ
به‌رامه‌ی جیایان لێدێ
ئاخر یارۆ ئاخر باوان ئاخر حه‌یران
ئه‌وانه‌ یانی رۆیشتن یانی سه‌فه‌ر یانی جیایی
یانی رۆژانی ته‌نیایی
یانی ئیتر ناتبینمه‌وه‌
بگه‌ڕێوه‌ ……
ئاگردانێ له‌ ناخمدا داگیرساوه‌
به‌ تنۆكه‌ شه‌ونمێكی چاوه‌كانت
سارد ده‌بتەوە
كۆشێ حه‌سره‌تی وشكه‌ڵاتووی ساڵانێكی شه‌قارم پێیه‌
به‌ بارانی فرمێسكه‌كانت ته‌ڕ ده‌بنه‌وه‌
ده‌ببارێ به‌سه‌ر رۆحما …. ده‌ بڕژێ
به‌سه‌ر شەکەتیی دڵ و گیانما
كه‌ تۆ پڕیت له‌سه‌خاوه‌تی جوانی
له‌ سه‌خاوه‌تی ئیشق
له‌ سه‌خاوه‌تی ماچ …. ده‌ببارێ
وه‌ره‌وه‌
چیت داوه‌ له‌ ئیشقی غه‌واره‌یه‌ك
پۆلوی ئه‌وین نه‌یسوتاندووه‌
كه‌ به‌فری كێوی ته‌زین نه‌یبه‌ستووه‌
كه‌ ئێشی له‌ته‌ شیعرێك نه‌ یڕچیوه‌
ئیتر چۆن كوانگێكی پڕ ژیله‌ مۆت
له‌ شه‌وی زستانی ئه‌وێ بۆ رێكده‌خا
چۆن ده‌توانی كۆشێ نۆته‌ی سۆزی
ئه‌وینت بداتێ
چۆن ده‌تكاته‌ بوكی جوانی
چۆن ده‌تكاته‌ گه‌ردانه‌ی كامه‌رانی
چۆن ده‌تكاته‌ ئه‌ستێره‌یه‌ك بۆ شه‌وانی تریفەمەند
چۆن ده‌بیته‌ داستانێكی جاویدانی
ئاخر یارۆ ئاخر باوان
كچێ حه‌یران
هه‌ر تۆ ده‌تگوت به‌یانی باشێ له‌ تۆوه‌ نه‌بیستم
من نیم
رۆژێ له‌ نێو نامه‌كاندا نه‌تبینم …. من نیم
نه‌فره‌تت له‌ دیكارت ده‌كرد كه‌ ده‌یگوت
( بیرده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌واته‌ هه‌م )
تۆ ده‌تگوت من هه‌م كه‌ تۆ هه‌ی
كه‌ تۆ نه‌بی بە دڵنیایی منیش نیم
هه‌میشه‌ ئه‌و لاوكه‌ت ده‌گوته‌وه‌
تۆ بوون و ژیان و حاڵمی
تۆ سات و رۆژ و ساڵمی
تۆ خۆشی و ژینی تاڵمی
كه‌چی حه‌یران
نیوه‌ شه‌وێ سه‌ربازێكی غه‌واره‌ی پیر
له‌ ده‌رگای دایت و باوه‌شی ئه‌وینت كرده‌وه‌
گوتت ئێستا ئه‌تۆ گه‌وره‌و خاون ماڵی
ئاخر یارۆ ئاخر باوان
كچی حه‌یران
خۆت ده‌تزانی … من خاكی تۆم
ره‌گه‌كانت له‌ زه‌وی رۆحی مندا نه‌بێ ناڕوێ
من ده‌نگی تۆم ئازاره‌كانت له‌ هه‌ناسه‌ی مندا نه‌بێ نادوێ
من ئه‌ستێره‌ی شه‌وانی تۆم
من ئاڵووده‌و ئارمبه‌خش و حه‌رفی ساده‌ی لێوانی تۆم
ئیتر حه‌یران ….
باوه‌شی هیچ غه‌واره‌یه‌ك
وه‌ك دڵی من پڕ سوکنایی و ئەوین نییە
ئامێزی هیچ رێبوارێك وه‌ك سینه‌ی من
له‌ ئارامی تژی نییه‌
چوون من نۆته‌ی ئاوازی تۆم ..
من تۆم …
بگه‌ڕێوه‌
دنیا ته‌مه‌ و چاوه‌كانم هه‌نگاوه‌كانم نابینن
هه‌ر ده‌ڕۆم و به‌رو مه‌جهول
ئاینده‌یه‌ك … هیچ دوارۆژێك بوونی نییه‌
شه‌وه‌و نوزه‌یه‌كم تیا نه‌ماوه‌
سه‌یوانێ بۆ سه‌بوری شك نابه‌م
زامێكی چه‌ندین ساڵه‌م و
خۆم به‌ كۆڵی خۆمدا داوه‌
ساكێكم له‌ پشت كردووه‌ له‌ ئه‌زه‌له‌وه‌ بۆ كۆتایی
ساكێك تێشووی رێگای دووری هه‌تاییمه‌و
پڕاو پڕه‌ له‌ ته‌نیایی
هه‌ڵماو رۆیی ….. شه‌ونمێ
نه‌هاته‌وه‌ ماڵی خۆی
كه‌ ئاوه‌
هه‌ڵماو رۆیی شه‌ونمێ ….
نه‌گه‌ڕایه‌وه‌ سه‌ر ئه‌سڵی خۆی
كه‌ كانییه‌
ساكێكم له‌ كۆڵ كردوه‌ له‌ ئه‌زه‌له‌وه‌ بۆ كۆتایی
ساكێك تێشووی رێگای هه‌تاییمه‌و
پڕاو پڕه‌ له‌ته‌نیایی
بوو به‌ هه‌ڵم و
ئێمه‌ی سپارد بێكه‌سی و دونیای ئێشی چاوه‌ڕوانی
هه‌ڵماو رۆیی …. شه‌ونمێ
هه‌ڵماو رۆیی …..
هه‌ڵماو رۆیی
شه‌ونمێ

سیروان ناشاد

ئەمە نووسینێکە بە زمانێکی سادەوساکار سەبارەت بە ( پێوەندیی جلوبەرگ بە رەوشتەوە )

مێیینەی موسڵمانی کورد و مێینەی موسڵمانی ئیسلامی سیاسیی کورد

با لێرەوە داوە تیشکێک بخەینە سەر جیاوازییەکان، مێیینەی موسڵمانی ئیسلامیی کورد خودی خۆی بە ئابڕوو/شەرەفی نێرینەکانی خێزانەکەیی و بە شەرەفی نێرینەکانی کەسوکارەکەی دەزانێت، ئیتر بەم هۆکارە جەستەی خۆی بە لەچک و باڵاپۆش یان بە رووپۆش/نیقابی هاوردەکراوی ئیسلامی سیاسی دەپۆشێت بۆ ئەوەی پێی بڵێن مێیینەیەکی بەشەرەفە یان پێی بڵێن مێیینەیەکی بڕوادار و لەخواترسە، بەڵام مێیینەی موسڵمانی نائیسلامیی کورد خۆی بە شەرەفی نێرینەکانی خێزانەکەیی و نێرینەکانی کەسوکارەکەی نازانێت، بەڵکو مرۆڤێکی ئاساییە و خاوەنی خودی خۆیەتی، خۆی خاوەنی جەستەی خۆیەتی و بڕوای بەخۆیەتی و رێزلەخۆگرتووە، خۆی چ جۆرە جلوبەرگێکی پێ باش و پێ جوان بێت، ئەوە دەپۆشێت.
مێیینەی موسڵمانی نائیسلامیی کورد، شکۆمەندی و باوەڕبەخۆبوون و رێزی بوونی خۆی بەوە دەردەبڕێت کە بە ئاگا و هۆشیارە لە ئازادیی خۆی و لە زانینی ئەرک و مافە رەواکانی خۆیدا، دەزانێت سنووری ئازادی و ئەرک و مافەکانی چین، لەهەمان کاتیشدا رێزی نێرینەکانی خێزانەکەی خۆی و کەسوکارەکەی دەگرێت نێرینەکانی خێزانەکەیی و نێرینەکانی کەسوکارەکەیشی ئەمیان پەسەندە وەک ئەوەی کە خۆی دەیەوێت و وەک ئەوەی کە هەیە پەسەنیان کردووە و رێزی لێدەگرن، بەڵام مێیینەی موسڵمانی ئیسلامی سیاسی پێبەندە بە بڕواداریی و خواستی نێرینەکانی خێزانەکەیی و نێرینەکانی کەسوکارەکەیەوە، هەردەم لە هەوڵی ئەوەدایە کە لە هەموو روویەکەوە بەدڵی نێرینەکانی خێزانەکەیی و نێرینەکانی کەسوکارەکەی بێت، خۆی هیچ شکۆمەندی و خواست و بڕوابەخۆبوونێکی نییە، بێبەرییە لە خاوەندارێتیی خودی خۆی، بێبەرییە لە ئازادیی تاکەکەسیی خۆی، جلوبەرگە هاوردەکراوە ئیسلامییەکانی لەلایەن نێرینەکانی خێزانەکەیەوە، باوک و برا و مام و خاڵ و کوڕە مام و کوڕە خاڵەکانیاوە بۆی دەستنیشان کراوە و بەسەریدا سەپێبراوە، هیچ خواستێکی تاکەکەسیی خۆی تێدا نییە، خۆ ئەگەر مێیینەیەکی موسڵمانی ئیسلامیی کورد بە خواستی خودی خۆیشی ئەو جلوبەرگە هاوردەکراوە ئیسلامییانە بپۆشێت، ئەوە هەر ئەوە دەگەیەنێت کە وەک مرۆڤێک و وەک مێیینەیەک قوربانیی پەروەردەیەکی دواکەوتووانە و کۆنەپەرستانەی ئیسلامییانەی خێزانەکەیی و کەسوکارەکەیەتی کە ئەو جۆرە جلوبەرگە هاوردەکراوە دواکەوتووە ئیسلامییانەیان لەلای ئاسایی کردووە و لێیان کردووە بە هێمای بەشەرەف بوون و بڕوادار بوونی و لەناو خێزانەکەیدا بەسەریدا سەپێنراوە و دەبێت بیانپۆشێت. جا ئەگەری ئەوەش هەیە کە رەنگە خودی خۆی پۆشینی ئەو جۆرە جلوبەرگە ئیسلامییە هاوردەکراوانەی پێ جوان و باش بێت و بەهۆی پۆشینی ئەو جلوبەرگە ئیسلامییەوە چێژ لەوە ببینێت کە پێی بڵێن کەسێکی بڕوادار و پۆشتە و بەشەرەف و لەخواترسە، ئیتر بەم شێوەیە لەچک و باڵاپۆش و نیقابی ئیسلامیی ئیخوانی و مۆدێلەکانی جلوبەرگی مێینە موسڵمانەکانی تورکیا و میسر و سعودییە و قەتەر و میرنشینەکانی تری کەنداو دەپۆشێت و لاسایی ئەوان دەکاتەوە، خۆ ئەگەر مێیینەی موسڵمانی ئیسلامیی کورد لەلای خۆیەوە و لە دڵیشەوە جلوبەرگی رەسەن و جوان و رازاوە و شارستانییەکانی کوردی و کوردەواریشی بەدڵ بن و پێی جوان و باش و پەسەندبن، بەڵام بەهۆی پێبەند بوونییەوە بە یاسا و رێساکانی ئیسلامی عەرەبەوە، هەروەها بەهۆی پێبەندبوون یان ترسانییەوە لە نێرینەکانی خێزان و کەسوکارەکەیەوە، ملکەچ و ناچاری بڕیارەکان و خواستەکان و ناچارکردنەکانی نێرینەکان دەبێت و بە لەچک و باڵاپۆش و هەندێکیشیان بە نیقاب، جەستەیان دەپێچنەوە و بەبێ خواستی خۆیان، وەک مرۆڤێک و وەک مێیینەیەک بێبەرییان دەکەن و مێیینەکان خۆیشیان بە ناچاری خودی خۆیان لە پۆشینی جلوبەرگی رەسەن و جوان و رازاوە و شارستانییانەی میللەتەکەی خۆیان بێبەری دەکەن.
با بپرسین: یانی ئیتر هەر مێیینەیەکی موسڵمان کە لەچکی لەسەر کرد و باڵاپۆشی لەبەرکرد و نیقابی پۆشی، ئیتر ئەوە نیشانەی چاکی و باشی و رەوشتبەرزی و ئابڕوومەندییەتی؟
لەڕاستیدا مەرج نییە هەر کچ و ژنێکی موسڵمانی ئیسلامیی کورد لەچکی لەسەر کرد و باڵاپۆشی لەبەر کرد و نیقابی پۆشی، ئیتر بێبەری بێت لە کاروکردەوەی نەشیاو و نائاسایی یان ئیتر پارێزراو بێت لە دەستدرێژیی نێرینە خۆپەرست و چاوچنۆک و داوێنپیسەکانی ناو کۆمەڵگە.
هەموومان ئەو چیرۆک و بەسەرهات و رووداوانەی هەندێک لە کچان و ژنانی لەچکبەسەر و باڵاپۆشلەبەر و نیقابپۆشەکانمان بیستوون کە چ مامەڵە و بازرگانی و بەکارهێنانێک لەنێوانیاندا هەیە و چ کاروکردەوەیەکی نائاسایی و نەشیاو و ناشایستە لەژێر لەچک و باڵاپۆش و نیقابدا ئەنجام دەدرێن.
لەناو کۆمەڵگە رۆژهەڵاتییە موسڵمانەکاندا مێیینەکانیان لەترسی نێریینەکانیان خۆیان بە جلوبەرگی دەستنیشانکراوی عەرەبی و ئیسلامی دەپێچنەوە بەڵام لەناو کۆمەڵگە ناموسڵمانەکان یان لەناو کۆمەڵگە ئەوروپییەکاندا مێیینەکانیان هیچ ترسێکیان لە نێرینەکانیان نییە، لەبەرئەوە ناچار نین خۆیان بە جلوبەرگێکی دەستنیشانکراوی ئایینی بپۆشن و سەرتاپای خۆیان بپێچنەوە.
شایانی باسە کە مێینەی موسڵمانی نائیسلامیی کورد، مرۆڤێکی ئازاد و مێیینەیەکی خاوەن ئازادییە لە جلوبەرگ پۆشیندا، هەرکاتێک پێی خۆش بێت یان بۆ بۆنەکان پێویست بێت، بە خواستی خۆیی و بە ئەوپەڕی شانازی و سەربڵندییەوە جلوبەرگی رەسەن و جوان و رازاوە و شارستانییانەی میللەتەکەی خۆی دەپۆشێت و جوانترین نماییشتی خۆیی و شکۆمەندی و خواست و ئازادیی خۆی پێوە دەکات، بەڵام بەپێچەوانەوە مێیینەی موسڵمانی ئیسلامی سیاسیی کورد، جلوبەرگی کوردی ناپۆشێت و بێبەرییە لەو جوانی و رازاوەیی و چێژ و خۆشی و شانازییە نەتەوەیی و نیشتمانییە، هەربۆیە مێیینەی موسڵمانی ئیسلامی سیاسیی کورد، ناچارکراو و کۆیلەیە و بەبێ خواستی خۆی وەک بووکەڵە پۆشتەکراوە و پێچراوەتەوە.
لێره‌وه‌ ئاماژەیەک بە سیمای جلوبەرگی کۆمەڵایەتی و کوردەواریی کۆمەڵگەی باشووری کوردستانی ساڵانی هەشتاکان دەدەین و دەڵێین هەتا ئەوکاتەی گروپە ئیسلامییە سیاسییەکان لە باشووری کوردستان دروستنەکرا بوون و سەریان هەڵنەدا بوو و هیچ کاریگەرییەکیان لەسەر کۆمەڵگەی باشووری کوردستان نەبوو، ئەوکاتە بەدەگمەن مێیینەیەکی موسڵمانی کوردی باشوور هەبووە کە لەچک و باڵاپۆش و نیقابی هاوردەکراوی وه‌هابييه‌کان سه‌له‌فييه‌کان و ئیخوانییەکان و میرنشینەکانی کەنداو و عەرەبستانی سعودییە و قه‌ته‌ری پۆشیبێت. بێگومان دوای سەرهەڵدان و پەرەسەندن و بەهێزبوونی گروپە ئیسلامییە سیاسییە دروستکراو و نۆکەر و بەکرێگیراوەکان، سیمای کوردەواری و کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگەی باشووری کوردستان گۆڕا بە هاوشێوەی وڵاتانی میسر و تورکیا و ئێران و میرنشینەکانی کەندا و عەرەبستانی سعودی، مێیینەکانی موسڵمانە کوردە ئیسلامییە سیاسییەکان کەوتنە لاسایی کردنەوە و پۆشینی لەچک و باڵاپۆش و نیقابی هاوردەکراوی ئەم وڵاتانەی ناومان هێناون.
هەتا ساڵانی نەوەدەکانیش لەچک و باڵاپۆش و نیقابی ئیسلامی لەناو کچان و ژنانی باشووری کوردستاندا نەبوون و نەبینراون، بەڵام ئەمڕۆ بە هەزاران هەزارن، بە دەیان دوکان و فرۆشگەی پیشاندان و فرۆشتنی لەچک و باڵاپۆش و نیقابی ئیسلامییان لە شار و شارۆچکەکانی باشووری کوردستاندا کردوونەتەوە و فرۆش و برەویان پێداون.
سەرنج بدەن مێیینەیەکی موسڵمانی کوردی ئیسلامی نییە کە جلوبەرگی کوردی بپۆشێت. مێیینەیەکی ئیسلامی سیاسی کورد نییە کە شانازی بە جلوبەرگی رەسەنی میللەتەکەی خۆیەوە بکات، جگە لەمەش، مێیینەی ئیسلامی سیاسیی کورد، جلوبەرگی رەسەنی کوردیی کچان و ژنانی کورد بە ناجاییز و دژی ئایینی ئیسلام دەزانێت و بە لادان لەو رەوشتەی دەزانێت کە خۆی پێی وایە ئەوە رەوشتی ئیسلامییە و دەبێت هەموو کچان و ژنانی کورد وەک ئەو بن و پێڕەوی لەو رەوشتە ئیسلامییەی ئەو بکەن.
ئەمڕۆ سیمای جلوبەرگی مێیینە موسڵمانە ئیسلامییە سیاسییەکانی کۆمەڵگەی باشووری کوردستان گۆڕاوە بۆ جلوبەرگی هاوردەکراو و سەپێنراوی وه‌هابی و سه‌له‌فی و ئیخوانی و تورکی و عەرەبی و ئێرانیی ئیسلامیی دواکه‌وتوو و کۆنه‌په‌رست و ناشارستانیانە و ناسەردەمییانەی ئەو وڵاتە ئیسلامییانە. هەر له‌ سايه‌ی سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌و باند و گروپه‌ ئيسلاميیه‌ سياسييانه‌ و هه‌بوونی هه‌زاران مه‌لای ئيسلاميی سياسی و بانگخوازی ئيسلاميی سياسییه،کۆمەڵگەی باشووری کوردستان بەشێوەیەکی وا نائاسایی و خراپ گۆڕاوە کە لە شوێنە گشتییەکاندا بە شێوازی پۆشینی جلوبەرگی هاوردەکراوی ئیسلامیی سیاسی، ناتوانیت مێیینەیەکی موسڵمانی کورد لە مێیینەیەکی موسڵمانی ئیسلامیی عەرەبی نیشتەجێبووی باشووری کوردستان یان لە مێیینەیەکی موسڵمانی ئیسلامیی گەشتیاری عەرەب و تورک جیابکەیتەوە. ئا بەم شێوەیە گروپە ئیسلامییە سیاسییە دروسکراوەکان، بە هاوردەکردنی ئەجندای ئامادەکراوی دەرەوەی کوردستان، دژایەتی و دوژمنایەتیی فەرهەنگ و دابونەریتی رەسەنی مێژوويی و دێرينی جوان و شارستانييانه‌ و سه‌رده‌مييانه‌ کورد و کوردەواری دەکەن، ئا بەم شێوە و شێوازە ئیسلامییە عەرەبی و تورکییانە، باند و گروپه‌ ئیسلامییە سیاسییەکان دابونەریتی رەسەن و باش و جوان و پەسەندکراوی دێرینە و مێژوویی کورد و کوردەواری دەسڕنەوە، بە لەچک و باڵاپۆش و نیقابی هاوردەکراوی ئیسلامی سیاسی، ململانێی جلوبەرگی رەسەن و جوان و رازاوە و شارستانییانەی کورد و کوردەواری دەکەن و لە هەوڵی سڕینەوە و نەهێشتن و نەمانیدان.
لێرەدا پێویستە باسی ئەوەش بکەین کە هەر لە کۆنەوە کچان و ژنانی کورد سەروپێچی جوانی کوردەوارییان لەسەر کردووە و کراس و کەوای دامێندرێژی کوردییان لەبەرکردووە و چەفتەیان داوە بەشانیاندا و جلوبەرگی جوان و رازاوەی کوردەوارییان پۆشیوە بەبێ ئەوەی ئەمە هیچ پێوەندییەکی بە ئایین و ئایینداری و بە ناچارکردنەوە هەبوو بێت.
بەکورتییەکەی مەرج نییە ئەوەی لەچکی لەسەردا بێت و باڵاپۆشی لەبەردا بێت و نیقابی پۆشی بێت ئیتر ئەوە نیشانەی ئەوە بێت ئەو کەسە ئاییندار بێت یان کەسێکی چاک و باش و رەوشت بەرز بێت، پێچەوانەکەیشی هەر راستە.
راستییەکی دیکەش هەیە، لە رابووردوودا و لە ئەمڕۆشدا بە هەزاران لە کچان و ژنانی کورد لەچکیان لەسەر کردووە و لەچک لەسەر دەکەن بەبێ ئەوەی دەستی دەرەکی و سیاسیی گوماناویی لەپشتەوە بووبێت و ببێت، بێگومان ئەمە ئازادیی تاکەکەسییە و هیچ پێوەندییەکی بە سیاسەت و بە خواستی گروپە ئیسلامییە سیاسییەکانەوە نەبووە نییە. لەهەمان کاتیشدا ئەو جۆرە لەچکپۆشییە هیچ کاتێک زیانی بۆ هیچ بوونەورێک نەبووە و نییە.
بێگومان هەموو مێیینەیەک دەبێت ئازاد بێت لە پۆشینی ئەو جۆرە جلوبەرگەی کە خۆی بە خواستی تاکەکەسیی و تایبەتیی خۆی دەیەوێت بیپۆشێت.

مێیینەی فێمینیست و سیکولاریستی ئازادبیر

پێویستە ئاماژە بە جۆرێکی تریش لە رەگەزی مێیینەی کۆمەڵگەکەمان بدەین ئەویش ئەو مێیینە ئازادبیر و فێمینیست و سیکولاریستانەی ئەمڕۆی کوردستانن کە خۆیان خاوەنی خۆیانن، خاوەنی جەستەی خۆیانن، خاوەنی بیرکردنەوە و تێگەیشتن و هەڵوێستی خۆیانن، ئەم جۆرە لە مێیینەی کۆمەڵگەی کوردەواری و کوردستان، ئەو مرۆڤە رۆشنبیر و رێزلەخۆگرتوو و بەهەڵوێستانەن کە بیردەکەنەوە و تێگەیشتن و بەرهەمی هزری و رۆشنبیری و فەرهەنگیی تایبەت بە خۆیان هەیە، به‌هره‌وه‌ر و توێژه‌ر و کاران و کاريگه‌ريی ئه‌رێنييان له‌سه‌ر نه‌وه‌ی نوێ به‌تايبه‌تی و کۆمه‌ڵگه‌ به‌ گشتی هه‌يه‌. ئەوانە ئەمڕۆ بە هەزاران لە مامۆستایانی فێرگەکان و زانکۆکان و ئامۆژگاکانن، بە هەزاران لە رۆشنبیران و چالاکوانان و رەخنەگران و وەرگێڕان و هونەرمەندان و موزیکژەنان و گۆرانیبێژان و شانۆکاران و شێوەکاران و کۆمەڵناسان و دەروونناسان و فێمینستان و سیکولارستەکانی کۆمەڵگەکەمانن کە سیمایەکی هەرە جوان و هەرە پێشکەوتووانە و هەرە شارستانییانەیان بە کۆمەڵگەی کوردستان بەخشیوە و مایەی سەربەرزی و شانازی و سوپاسگوزاریی گشت هاونیشتمانییەکی پاک و دڵسۆز و تێکۆشەر و نیشتمانپەروەرن. کۆمەڵگەی کوردستان بەم خانمە بەڕێز و دڵسۆز و تێکۆشەر و کۆڵنەدەرانەوە جوانتر و سەربەرزتر و گەشاوەتر بووە. ئەم جۆرە مێیینانەی کوردستان لە هەموو چین و توێژ و نەتەوە و کەمەنەتەوەییەکانی دانیشتووانی کوردستانن.
با ئەوەشمان بیرنەچێت کە لەم جۆرە خانمانەی کۆمەڵگەکەمان ئێستا بە هەزاران هەزارانیان لە دەرەوەی کوردستانن و دانیشتووی هەندەرانن وەک خانمانی بیرکەرەوە و رۆشنبیر و زمانزان و چه‌ندين زمان ده‌زانن و مامۆستای زانکۆن و ئه‌ندامی پارته‌ سياسييه‌کانی ئه‌وروپان و سياسه‌توان و ئه‌ندام په‌رله‌مانن و خاوەنکار و فەرمانبەر و شێفی گەورەی فەرمانگە و کۆمپانیا و بانکەکانن و چالاکوان و کارا و بەرهەمدار و کاریگەرن، هەڵگری بڕوانامەی دوکتۆران لە گشت بوارەکانی زانست و زانستە کۆمەڵایەتییەکان و تەکنەلۆجیا و هونەر و موزیکدا و جێپەنجەیان بەسەر کوردان و کوردستانیانی هەندەراننشین و تەنانەت ئەو کۆمەڵگەیانەشەوە دیارە کە تێیدا دەژین.

نەوەی نوێی ئەمڕۆی کۆمەڵگەکەمان

هەر بەم بۆنەیەوە ئەگەرچی زۆر بەکورتیش بێت، پێویستە ئاماژەیەک بە نەوەی نوێی ئەمڕۆی کۆمەڵگەکەمان بدەین، ئەمڕۆ بە هەزاران هەزار لە کچان و لە کوڕانی باشووری کوردستان کە نەوەی نوێن و نەوەی ئەم سەردەمە پێشکەوتووەی مرۆڤایەتین، نەوەیەکن لە خێزانە تێگەیشتوو رۆشنبیرەکانن و لە شار و شارۆچکە و گوندەکانەوە ئینتەرنێت بەکاردەهێنن و زۆربەی هەرە زۆریان ئینگلیزی يان زمانێکی ديکه‌ی جيهانیباش دەزانن، خوێندکارن و خوێندکاری زانکۆن یان دەرچووی زانکۆن، ئاگاداری پێشکەوتنەکان و گۆڕانکارییەکانی جیهانن. گەلێکیان گەشتی وڵاتانی پێشکەوتوویان کردووە و بە پێشکەوتن و شارستانێتیی میللەتانی تر ئاشنا بوون. خۆشبەختانە ئەم نەوە نوێیەی کۆمەڵگەکەمان نەوەیەکی بیرکەرەوە و هۆشیار و چاوکراوەن و لە راستیی ژیان تێگەیشتوون و ژیاندۆستن و نەکەوتوونەتە ژێر کاریگەریی خراپی ئیسلامی سیاسی و مەلا و بانگخوازە مووچەخۆرەکانیانەوە. خۆیان بەشوێن زانیاری راست و دروستدا دەگەڕێن و سوود لە زانستەکانی مرۆڤایەتی وەردەگرن بەڵێن و پاداشتی درۆزنانەی بەهەشت و ترس و ئازاریئاگری دۆزەخی خەیاڵی هیچ کاریگەریەکیان لەسەر بیرکردنەوە و ژیانیاندا نییە. کاتی زێڕینی خۆیان بە ئایینەوە ناکوژن و بڕوایان بە خورافیات و خورافیاتپەرستی نییە. نەوەیەکی بیرکەرەوە و هۆشیار و زانستدۆستن و هیوا و ئومێدی ئێستا و داهاتووی کۆمەڵگەکەمانن.

جۆرەکانی جلوبەرگ

پێویستە هێڵێکی جیاکەرەوە لەنێوان ئەو جلوبەرگەی کە کەسەکە بە ئازادانە و بە خواستی خۆی دەیپۆشێن و ئەو جۆرە جلوبەرگەی کە بۆ کەسەکە دەستنیشان دەکرێت، دابنێین. بەکورتییەکەی جلوبەرگی مێیینەی ئیسلامی سیاسیی کورد، دەستێکی دەرەکی و سیاسی و گوماناوی لەپشتەوەیە و بەرنامەبۆداڕێژراوە و لە دەرەوەی کوردستان دەستنیشانکراو و ئامادەکراو و هاوردەکراوە و بەزەبری پارە یان ترساندن و هەڵخەڵەتاندن و فریودان، سەپێنراوە بەسەر مێینە موسڵمانە ئیسلامییە سیاسییەکانی باشووری کوردستاندا، هەر لەبنەڕەتەوە بۆ دژایەتی کردن و دوژمنایەتی کردنی جلوبەرگی رەسەن و شارستانیانە و جوان و رازاوەی کوردییە. بۆ نموونە گروپە ئیسلامیییە سیاسییەکان فیستڤاڵی لەچک پۆشی و باڵاپۆشی لە شار و شارۆچکەکانی باشووری کوردستاندا رێک دەخەن و بە یەک جار لە هۆڵێکدا و لەکاتێکی دیاریکراودا هەزاران کچ و ژنی کورد (بەتایبەتی کچانی گەنج)، یەک لەچکپۆش و یەک باڵاپۆش دەکەن، لە هەمووی سەیروسەمەرەتر ئەو فیستڤاڵەیان ناوناوە: (فیستڤاڵی تاجی زێڕین) کە لەڕاستیدا ئەوە فیستڤاڵی خۆتێکه‌ڵ کردن و ده‌ستدرێژی کردنه‌ بۆسه‌ر خواستی تايبه‌تيی و که‌سايه‌تی و شکۆمه‌نديی تاکه‌که‌سی و تاتبه‌تييان. کۆتوبەندکردن و بەکۆیلەکردنی کچان و ژنانی کوردە. سەپاندنی ئەو جلوبەرگە یەکپۆشییە ئیسلامییە، جلوبەرگی سیاسی و ئیسلامییە، لاسایی کردنەوەی جلوبەرگی ئیسلامییە کۆنه‌په‌رست و دواکه‌وتووه و ناشارستانی و ناسەردەمییەکانی ئیخوانەکانی تورکیا و میسر و سعودییە و قەتەرە، لەهەمان کاتیشدا بە ئیسلامی کردنی کۆمەڵگەی باشووری کوردستانە، بەپاشکۆکردنی باشووری کوردستانە بە وڵاتانی تورکیا و سعودییە و قەتەر و میسرەوە. به‌و شێوه‌يه گروپە ئیسلامییە سیاسییە دروستکراو و نۆکەر و بەکرێگیراوەکانی باشووری کوردستان، بە زەبری پارە و سەرمایە و کۆمەک و پشتیوانیی دەرەکی، هەزاران لە کچان و ژنانی خێزانە هەژارەکان و گوندنشینەکانی کوردی باشووریان ناچار کردووە کە لەچکی ئیسلامی مۆدێلی وه‌هابی و سه‌له‌فی و ئیخوانی لەسەر بکەن و باڵاپۆشی و چارشێو پۆشيی رەشی عه‌ره‌بی و ئیسلامیی توندڕەو بپۆشن. ئیسلامییە سیاسییەکان بەم شێوەیە ئازادی و مافداری و شکۆمەندی و کەسایەتیی تایبەتی لەو کچانەی کورد دەسێننەوە.
هیچ گومانێکی تێدا نییە کە لەو کۆمەڵگە نائیسلامییانەدا پۆشینی جلوبەرگ پێوەندیی بە کەسەکان خۆیانەوە هەیە، چونکە هەڵبژاردن و پۆشینی جۆری جلوبەرگ، ئازادیی تاکەکەسیی مرۆڤەکانە. لە کۆمەڵگەیەکدا کە یاسا سەروەر بێت و ئازادییە دیموکراسییەکان و ئازادییە کەسییەکان دەستەبەر بن، هەموو هاونیشتمانییەک ئازادە لە پۆشینی جۆری ئەو جلوبەرگانەدا کە دڵخواز و خواستی تاکەکەسی و تایبەتیی خۆیەتی، هیچ کەسێک و هیچ لایەنێک و تەنانەت هیچ دەوڵەتێکیش بۆیان نییە جۆری جلوبەرگ و جلوبەرگێکی تایبەتی و دەستنیشانکراو بەسەر هاونیشتمانیاندا بسەپێنن.

پڕۆژەکانی ئیسلامییە سیاسییەکان

با ئاماژە بەوەش بدەین کە گروپە ئیسلامییە سیاسییەکانی باشووری کوردستان بە پارە و سەرمایەی دەوڵەتانی قەتەر و سعودییە و ئێران و تورکیا و هەندێک رێکخراو و دامەزراوەی ئیسلامیی جیهانی لە ساڵانی رابووردووەوە بە سەدان کۆرسی لەبەرکردنی قورئانیان بۆ منداڵان و مێرمنداڵانی کورد کردووەتەوە و مێشکی ئەو منداڵە بێ گوناهانەیان بە ئایینی ئیسلامی عەرەبی بارگاوی کردووە و بەم شێوەیە ئەو منداڵ و مێرمنداڵە کوردانەیان له‌ ژيانی پڕ له‌ ياری و چێژ و خۆشيی منداڵی و مێرمنداڵيی خۆيان دوور خستوونه‌ته‌وه‌ و له‌ هه‌مان کاتيشدا بۆ داهاتوو هه‌ست و گيان و بير و هۆشی‌ سروشتيي نەتەوەپەروەری و نیشتمانپەروەری و کوردایەتییان سڕ ده‌که‌ن.
سڕینەوەی فەرهەنگی رەسەن و مێژوویی و دێرینەی کورد، دوژمنایەتی کردن و باونەهێشتنی جلوبەرگی رەسەن و جوان و شارستانییانەی مێیینەی کورد پڕۆژەیەکە کە دوژمنانی کورد و داگیرکەرانی کوردستان زۆر لەمێژە کاریان لەسەر کردووە و بەردەوام کاری لەسەر دەکەن و سەرمایەی تۆکمەیان بۆ تەرخان کردووە، هیچ گومانێکی تێدا نییە و روون و ئاشکرایە کە جێبەجێ کردنی ئەم پڕۆژە گڵاوەیان لەناو کۆمەڵگەی کوردستاندا بە ئیسلامییە سیاسییەکان و مەلا و بانگخوازە مووچەخۆرەکانیان سپاردووە.
ئیسلامییە سیاسییەکان هەر بەوەوە نەوەستاون کە بە لەچک و باڵاپۆش و رووپۆشی عه‌ره‌بی و ئیسلامی، کچان و ژنانی کورد کۆت و بەند دەکەن و بە کۆیلەیان دەکەن، بەڵکو ئەو کۆت و بەند کردن و بەکۆیلە کردنە، تەنانەت کچانی منداڵی ٦تا١٧ ساڵانیشی گرتووەتەوە و ئەو کچە منداڵ و کچە هەرزەکارانەشیان تێوەگلاندووە و بە کۆیلەی جلوبەرگی عەرەبی و ئیسلامی و ئیخوانی و وەهابی و سه‌له‌فیان کردوون. ئەمەش بەوە دەکەن کە دەرفەت لە هەژاری و نەخوێندەواری داماویی خێزانی ئەو کچە منداڵ و کچە هەرزەکارانە دەهێین و بە زەبری پاداشت و پارە و مووچە بۆ بڕینەوە دووچاری کۆت و بەند و بەکۆیلە بوونیان دەکەن، خۆشیی تەمەن و ژیانی منداڵانە و هەرزەکارییانە لەو کچە منداڵ و کچە هەرزەکارانە دەشێوێنن و لەو هەست و چێژ و خۆشییەی ئەو تەمەنە هەستیارەیان بێبەرییان دەکەن. هەموو ئەو دیاردە دواکەوتوو و ناشارستانی و خراپ و ترسناکانە، کە هەڕەشەن لەسەر ئاساییشی نەتەوەیی کورد و نیشتمانیی کوردستان، بە ئاشکرا و بە ئازادانە بەبەرچاوی سەرانی پارتی و یەکێتی و سەرانی دەسەڵاتدارانی خۆماڵییەوە گوزەراون و دەگوزەرێن.
هاوردەکردنی ئەو جۆرە جلوبەرگە ئیسلامییە سیاسییانە بۆناو کۆمەڵگەی کوردستان، جگە لە کۆتوبەند کردن و بە کۆیلە کردنی مێینەکانی کوردستانە، لە هەمان کاتیشدا بازرگانی کردنە بە جەستەی مێینەکانەوە و سەرانی ئیسلامییە سیاسییەکان پارەی پێ پەیدا دەکەن و خۆیانی پێ دەوڵەمەندتر دەکەن.

جلوبەرگ و رەوشت

جلوبەرگێکی تایبەتی هەستێکی تایبەتی بە کەسەکە دەبەخشێت کە پۆشیویەتی، بۆ نموونە جلوبەرگی پۆلیس و پۆلیسی هاتوچۆ و ئاساییش و پاسەوانی فەڕمی هێمایەکە بۆ بەرپرسیارێتی و فەرمانبەری و دەسەڵاتدارییەکی سنووردار، ئەم جۆرە جلوبەرگانە لە رووی دەروونییەوە جۆرە هەستێکی تایبەتی و دەسەڵاتداریی بە کەسەکە دەبەخشن، بەڵام ئەم جۆرە جلوبەرگانە ناکرێت هێمایەک بن بۆ چاکی یان خراپی و رەوشتبەرزی یان رەوشتنزمیی ئەو کەسانەی کە ئەو جۆرە جلوبەرگە فەڕمیانە دەپۆشن. بۆ نموونە کەسێک کە مێزەرێک یان کڵاوێک یان جامانەیەک لەسەر دەکات، ئەمە هەرگیز نابێتە نیشانەی رەوشبەرزی و رەوشتچاکی و رەوشجوانی و ئازایەتیی کەسەکە، رەوشتی چاک، بەڵکو رەوشتی جوان، رەوشتی بەرز یان پێچەوانەکەی، راستەوخۆ پێوەندیدارە بە جۆری بیرکردنەوە و پەروەردە و هەڵسوکەوتی کەسەکەوە.
هەر نەتەوەیەکیش خاوەنی جلوبەرگی میللیی تایبەت بەخۆیەتی، جلوبەرگی میللی رەنگ لە پێداویستی ژینگەی ژیان و دەستڕەنگینی و هونەری میللی دەدەنەوە. بۆ نموونە جلوبەرگی هەندێک نەتەوە جۆراوجۆر و رەنگاوڕەنگ و کراوەن کە گەشبینی و سروشتدۆستی و ژیاندۆستیی زۆرتر تێدایە، بەڵام دیسان جلوبەرگی میللی، بابەتێکی مێژوویی و نەریتییە و هیچ پێوەندییەکی بە باشی و خراپی و رەوشتبەرزی و رەوشتنزمییەوە نییە.
مەبەست و مانای پۆشینی هەر جۆرە جلوبەرگێک یان پۆشینی جلوبەرگێکی تایبەتی، بابەتێکی رێژەییە، لە نەتەوەیەکەوە بۆ نەتەوەیەک و لە کەسێکەوە بۆ کەسێکتر جیاوازن، مەرج نییە جلوبەرگ رەنگ لە ناخی کەسەکە بداتەوە، کەسێک کە جلوبەرگی تاریک یان رەش دەپۆشێت، مەرج نییە ئەوە نیشانەی ئەوە بێت کە کەسەکە کەسێکی رەشبین و نائومێدە و دڵی بە جوانی و بە ژیان خۆش نییە، دەکرێت پێچەوانەکەیشی راست بێت.
هیچ پێوەندییەکی لۆژیکی لەنێوان جلوبەرگ و جۆری بیرکردنەوە و ئابڕوو و رەوشتی بەرزدا نییە. دەکرێت کەسێک جلوبەرگی پۆلیسی لەبەردا بێت و پۆلیسیش نەبێت، بۆ نموونە کەسێکی ساختەچی و رێگر و دز بێت، یان مێیینەیەک جلوبەرگێکی دابونەریتیی ئایینیی لەبەردا بێت، بەڵام ئاییندار نەبێت و خەریکی مامەڵەی نایاسایی و کاری نەشیاو و ناشایستە بێت.
ئەگەر مێیینەیەک بە هەر هۆکارێک بێت شوێنێکی جەستەی بەدەرەوە بێت، ئەوە هەرگیز نیشانەی ئەوە نییە کە ئەو مێیینەیە کەسێکی باش نەبێت و کەسێکی خراپ بێت یان لەڕووی رەوشتەوە کەموکوڕیی هەبێت، ئەمە بەهیچ شێوەیەک وا نییە و راست نییە.
لەڕاستدا پۆشینی جۆرە جلوبەرگێکی تایبەتی جۆرە هەستێکی تایبەتی بە کەسەکە دەبەخشێت، بەڵام ئەمە هەستە نەک رەوشت، جلوبەرگ هەر جۆرە جلوبەرگێک بێت پێوەر نییە بۆ رەوشتی چاک و جوان و بەرزی مرۆڤەکان.
هەندێک جلوبەرگ هەن کە رەنگ لە کار و پیشەیەک دەدەنەوە، وەک جلوبەرگی فەڕمیی پۆلیس و پۆلیسی هاتوچۆ و هێزە چەکدارەکان و کارگە و چێشتخانە و هۆتێل و شوێنە گشتییە فرۆشیارییەکان، ئەمە پێداویستیی ئیش و کارە، ئەمەش بە هیچ شێوەیەک پێوەر نییە بۆ جۆری بیرکردنەوە و ئابڕوو و و رەوشتی مرۆڤەکان.
جلوبەرگ دەکرێت نیشەنەی پیشەیەک و پلەوپایەیەکی کۆمەڵایەتی بێت، وەک جلوبەرگی هەندێک لە شوێنە فرۆشیارییەکان و چێشتخانە و کارگەکان، یان جلوبەرگی شیک و گرانبەهای دەوڵەمەندەکان. بۆ نموونە لە کۆمەڵگەی کۆنی چینییەکاندا دەسەڵاتدارانی دەوڵەت جۆرە جلوبەرگێکی تایبەتییان هەبووە، بەهەمان شێوە خێزان و بنەماڵە خانەدانەکان جلوبەرگی تایبەت بە خۆیان لەبەرکردووه‌کە خەڵکە هەژارەکان و کۆیلەکان بۆیان نەبوو هەمان ئەو جۆرە جلوبەرگانەی خێزانە دەوڵەمەندەکان و بنەماڵە خانەدان لەبەربکەن. هەژارەکان و کۆیلەکانیش دەبووایە جلوبەرگی هەژارانە و کۆیلانەی تایبەت بەخۆیان لەبەربکەن.
هەندێک جلوبەرگیش هەن رەنگ لە ئامانجێکی تایبەتیی ژیان دەدەنەوە وەکو ئەو جۆرە جلوبەرگە ئایینییانەی کە مێیینە کریستیانە دێرنشینەکان دەیپۆشن، ئەوانە خۆیان بۆ ئەوە هەڵگرتووە کە لە داهاتوودا هاوسەرگیری لەگەڵ عیسای مەسیح دا بکەن. هەروەها ئەو جۆرە جلوبەرگە نارنجییانەی کە پەرستگەنشینەکانی ئایینی بودایی دەیپۆشن کە نیشانەی ئەوەیە ئەو ئاییندارانە خۆیان بۆ خزمەتی بودا و ئایینی بوداییزم تەرخان کردووە.
شایانی باسە لە هەموو کۆمەڵگەکاندا ئەم جیاوازیی جۆری جلوبەرگە لەنێوان چینە هەژار و دەوڵەمەندکاندا هەبووە و لە سەردەمی ئێستایشدا ئەم رەوشە هەر بەردەوامە. لە کوردەواریی خۆیشماندا لە گوندەکاندا جلوبەرگی دەرەبەگەکان و زەویدارە دەوڵەمەندەکان، لە جلوبەرگی جووتیارەکان و پاڵە و سەپان و شوانەکان جیاواز بووە. لە مێژوودا هەروا بووە، دەوڵەمەندەکان شیکپۆش و گرانبەهاپۆش بوون و هەژارەکانیش شڕپۆش و هەرزانبەهاپۆش بوون.
هه‌ر وه‌ک ئاماژه‌مان پێدا که‌ جلوبه‌رگ يان هه‌ر جۆره‌ جلوبه‌رگێکی تايبه‌تيي، پێوه‌ر نييه‌ بۆ باشی يان خراپی، ره‌وشتبه‌رزی يان ره‌وشتنزميی مرۆڤه‌کان، هەر بۆ نموونە بە میلیۆنان مێیینەی ئەوروپایی کە بۆ باشیی تەندروستییان لە کەناری دەریا و رووبارەکاندا خۆیان رووت دەکەنەوە تا تیشکی خۆر لە جەستەیان بدات، یان بە رووتی و نیوە رووتی لە کەنار دەریا و رووبارەکاندا مەلەدەکەن و یاری دەکەن یان پشوو دەدەن، ئایا ئەو مێیینە ئەوروپییانە خراپن، رەوشت نزمن، ئایا ئەوانە بێ ئابڕوون؟ بێگومان وەڵامەکەی نا و نەخێرە.
لێرەوە پێویستە چەند راستییەک دووباره‌ بکه‌ينه‌وه‌، ئه‌ويش ئه‌مه‌يه‌ که‌ جلوبەرگ هەرگیز نيشانه و هێما و پێوەر نەبووە و نییە بۆ چاکی و خراپیی هیچ مرۆڤێک، هەر بۆ نموونە هۆزە ئەمازۆننشینەکانی بەرازیل و هەندێک لە هۆزەکانی ئەفەریقا بەگشتی رووتن، بەڵام ئەوە جۆری ژیانی تایبەتیی خۆیانە، هیچ هێما و نیشانەیەک نییە بۆ خراپییان یان بۆ رەوشت نزمییان.
هەموومان ئەم راستییە دەزانین کە جلوبەرگ پێداویستییەکی ژیانە، بۆ خۆپارستنە لە سەرما و لە گەرما، هەروەها لەهەمان کاتیشدا بۆ جوانکاری و خۆڕازاندنەوە و شیکپۆشیشە، بۆ جوانی و دڵخۆشی و چێژ بینینشە. جلوبەرگ هیچ پێوەندییەکی بە ئابڕوومەندی و رەوشت بەرزیی مرۆڤەوە نییە.

پێوه‌ندييه‌کانی کچان و کوڕان

پرسیارێکیتر هەر لەم بوارەدا: ئایا هەموو ئەو کچ و کوڕە ئەوروپییانەی کە لە تەمەنی سەرو هەژدە ساڵاییەوە، لە دەرەوەی پڕۆسەی هاوسەرگیرییەوە پێکەوە دەژین و پێکەوە دەخەون، ئایا ئەو هەموو میلیۆنان کچ و کوڕانە خراپن، بێ ئابڕوون، رەوشت نزمن؟ لەناو ئەو کچان و کوڕانەدا کە پێکەوە دەژین، پێکەوە مەلە دەکەن، پێکەوە گەشت دەکەن، پێکەوە دەخەون، بە هەزارانیان دەرچووی زانکۆ هەرە پێشکەوتووەکانی جیهانن، چەند زمانێک دەزانن، پزیشکن، ئەندازیارن، تەلارسازن، لێکۆڵەرەوەن، گەردوونناسن، ئابووریزانن، سیاسەتزانن، شوێنەوارناسن، نووسەرن، وەرگێڕن، کۆمەڵناسن، دەروونناسن، فرمانبەری پلە بەرزی بانکەکانن و هتد. بێگومان ئەو جۆری پێوەندییەییەی کچان و کوڕانی ئەوروپی هیچ پێوەندییەکی بە رەوشت و ئاکارەوە نییە، لەبەرئەوەی کۆمەڵگە ئەوروپییەکان پێش کۆمەڵگە رۆژهەڵاتییەکان چەند هەنگاوێکی ژیانی کۆمەڵایەتی و فه‌رهه‌نگی و رۆشنبیری و ئابووری و سیاسییان لە مێژوودا ناوە و ئێستا ئەمە بەشێکی جۆری پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگە ئەوروپییەکانە و به‌ سروشتی و بە ئاسایی وەرگیراوە و پەسەند کراوە.
راستە لە کۆمەڵگەی ئێمەدا جارێ ئەم دیاردەیە نییە، بەڵام دەگونجێت لە داهاتوودا لای ئێمەش ئەو دیاردەیە سەرهەڵبدا و لەلامان ئاسایی و پەسەندکراو بێت. کۆمەڵگە و ژیان بەردەوام لە گۆڕانکاریدان. بێگومان ئەوروپاش پێشتر وەکو ئێستا نەبووە، ساڵانی ٦٠کان پێوەندییەکۆمەڵایەتییەکان لەناو کۆمەڵگە ئەوروپییەکانیشدا وەکو ئەمڕۆ نەبووە.
لەلای خۆمان بەهۆی پابەبد بوونی زۆرینەی خەڵک بە ئایینی ئیسلام و دابونەریتی عەرەبەوە، جارێ ئەو دیاردەیە نییە و زۆریشی دەوێت تا وەکو ئەوروپامان لێ بێت.
لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا هەمووان ئەو باش دەزانین کە ئەمڕۆ لەشارە گەورەکاندا چی دەگوزەرێت، تا ئەندازەکیش پەسەندکراوە و وەک کێشەیەکی گەورە وەرنەگیراوە.
هەر بەم بۆنەیەوە پێویستە باسی دیاردەیەکی هەرە خراپی نێو هەندێک لە خێزانە ئیسلامییە سیاسییەکان و هەندێک لە خێزانە نائیسلامییەکان بەڵام خێزانی ئایینداری زۆر تودندڕەو و ئەوپەڕگیر بۆ پرسی ئایینی بکەین، هەندێک لەو خێزانە ئیسلامییە سیاسییەکان و ئاییندارە توندڕەوەکان و ئەوپەڕگیرەکان کە مێیینەکانی خۆیان بە هەڕەشە و ترساندن و بە بەکارهێنانی شێوازی پڕ لە زەبروزەنگ ناچاردەکەن تا لەچک و باڵاپۆش و پەچە و رووپۆش بپۆشن، ئەو خێزانانە بارودۆخێکی خێزانی و کۆمەڵایەتیی نائاساییان هەیە و خێزانێکن کە لە کەشوهەوایەکی خێزانی و کۆمەڵایەتیی زۆر ناجێگیر و زۆر نائارام و پڕ لە کێشەی دەروونی و رەوشتیدا ژیان بەسەر دەبەن. پێوەندییەکانی نێوان نێر و مێیینەکانی ئەم جۆرە خێزانانە لەسەر بنچینەی رێز و خۆشەویستی و سۆزداریی بەرامبەریی خێزانی نییە و مێیینەکانیان لە ناخۆشترین بارودۆخی خێزانی و دەروونی و کۆمەڵایەتدا دەژین کە هەندێک جار ناگوێڕایەڵی و یاخی بوونی ئەو مێیینانەی لێدەکەوێتەوە و دواجار ئەو مێینانە جگە لە چەوساندنەوە و ئازاری دەروونی، رووبەڕووی چەوساندنەوە و بەندکردن و لێدان و ئازاردانی جەستەییش دەبنەوە و هەندێک جار سووتاندن و خنکاندن و کوشتوکوشتاریشی لێدەکەوێتەوە. نموونە زۆرن، وەک ئەو خێزانە موسڵمانە توندڕەو و ئەوپەڕگیرانەی کە لە ئەوروپا دەژین و مێیینەکانیان لەناو خێزان و پێوەندییە کۆمەڵایەتییە ناوخۆییەکانیاندا جۆرێکن و لە دەرەوەی خێزان و لە دەرەوەی پێوەندییە کۆمەڵایەتییە ناوخۆییەکانیاندا جۆرێکی ترن و جۆرە جلوبەرگێکی تر دەپۆشن و جۆرە هەڵسوکەوتێکی دیکەی جیاوازیان هەیە، بەتایبەتی ئەو کچە گەنجانەی کە دەخوێنن و تێکەڵی کچ و کوڕە ئەوروپییەکان و کچ و کوڕە ناموسڵمانەکانی میللەتانی تر بوون و ئەمانیش چاو لەوان دەکەن و دەیانەوێت وەکو ئەوان بن و ئەمانیش وەکو هاوڕێ و هاوپۆلەکانیان بن و وەکو ئەوان ئازادانە جلوبەرگ لەبەربکەن و وەکو ئەوان ئازادانە هەڵسوکەوت بکەن و وەکو ئەوان پێوەندییەکانیان لەگەڵ کچان و کوڕانی تردا رێکبخەن.
دەبێت ئەمەش بڵێین کە لەم نووسینە بواری ئەوە نییە بچینە ناو وردەکارییەکانی کێشە تاکەکەسی و خێزانی و کۆمەڵاتییەکانی ئەو مێیینانەی کە لە ناو خێزانی موسڵمانی ئیسلامی سیاسی و لەناو خێزانی موسڵمانی ئایینداری توندڕەو و ئەوپەڕگیردا کە لە ئەوروپا دەژین، کێشەکان زۆر زۆرن و جۆراوجۆرن، بەشێکی زۆری ئەو کێشەنانە دەچنە ناو میدیاکانی وڵاتە ئەوروپییەکانەوە و کاردانەوەی فرە زۆر و جۆراوجۆری کەسایەتییەکان و فێمینیستەکان و رێکخراوە فێمینیستییەکانی داکۆکیکار لە مافە مرۆییە مێیینەکانی لێدەکەوێتەوە.
بەڵێ راستە لە ئەوروپا ئازادی و دیموکراسی هەیە و پێڕەو دەکرێن، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا تا ئەندازەیەکی پێویست پۆشینی هەندێک جۆرە جلوبەرگی نائاسایی رێگەپێنەدراوە، لە زۆربەی زۆری وڵاتە ئەوروپییەکاندا، لەبەر پاراستنی باری ئاساییش و ژیانی ئاسایی هاونیشتمانیان، بە فەڕمی، پۆشینی پەچە و رووپۆش و لە هەنێک لە خوێندنگە و فەرمانگە دەوڵەتییەکاندا تەنانەت لەچک و باڵاپۆشی ئیسلامیش بە یاسا یاساخ کراون.

کۆمەڵگەی ئەمڕۆی ژاپۆنی

هەر لەم بارەیەوە سەرنجێک لە کۆمەڵگەی ئەمڕۆی ژاپۆنی بدەن کە یەکێکە لە پێشکەوتووترین و ژینگەپارێزترین و رەوشتبەرزترین کۆمەڵگەکانی جیهان، راستییەکە ئەمەیە کە ئەمڕۆ زۆرینەی هەرە زۆری ژاپۆنییەکان یان بێ ئایینن، یان هیچ پێوەندارییەکیان بە جێبەجێ کردنی ئەرک و فەرمانە ئایینییەکانەوە نییە، هەروەها زۆرینەیەکی زۆری ژاپۆنییەکان کاتی خۆیان بە پرسی بوون و نەبوونی خوایەکەوە بەخەرج نادەن، بەڵام ئایا ژاپۆنییەکان بەم هۆکارە و لەبەرئەوەی ئاییندار یان موسڵمان یان خواناس نیین، ئیتر مرۆڤی باش نین و خراپن یان رەوشت نزمن؟ هەروەک ئاماژەدانێک بەو پێشکەوتنە زۆرەی کە ژاپۆنییەکان لە گشت بوارەکانی پێشکەوتنی ژیانی ماددیدا پێی گەیشتوون، ئەمڕۆ لە هەموو کۆمەڵگە موسڵمان و ئیسلامییەکاندا ماڵێک یان کارگەیەک و فەرمانگەیەک و نەخۆشخانەیەک و خوێندنگەیەک و سەربازگەیەکی ئەو کۆمەڵگە موسڵمان و ئیسلامییانە نییە کە داهێنانێک و دروستکراوێکی بەرهەمی بیر و هزر و کاری ژاپۆنییەکانی تێدا نەبێت و لێی سوودمەند نەبووبن و نەبن. بەپێچەوانەی ئەمەشەوە هیچ ماڵێک یان کارگەیەک و فەرمانگەیەک و سەربازگەیەک و نەخۆشخانەیەکی ژاپۆنی نەبووە نییە کە داهێنانێک و دروستکراوێکی بیر و هزر و کار و به‌رهه‌می موسڵمانێک هه‌بوو بێت و هه‌بێت کە ژاپۆنییەک بەکاری هێنابێت و بەکاری بهێنێت و لێی سوودمەند بووبێت و لێی سوودمەند بێت.

ئایین و رەوشت

پرسیارەکە ئەمەیە کە ئایین چۆن و بۆچی سەرچاوەی رەوشت بێت لەکاتێکدا کە هەموو ئایینەکان لەلایەن پیاوانەوە داهێنراون، هەموو پەیامبەرانی ئایینەکان لە رەگەزی پیاو بوون.
تەنانەت خواپەرستی و ئایینداری یان پێچەوانەکەی، نیشانە و پێوەر نین بۆ چاکی و خراپی یان رەوشتبەرزی و رەوشتنزمی مرۆڤه‌کان.
سەرباری ئەمەش (جگە لە ئایینی زەردەشتی کە ئایینێکی ئاسمانی نییە و داهێنراوی زەردەشتی بیرمەند و فەیلەسوف و چاکەخوازە)، ئیدی ئایینەکانی تر بەچاوێکی کەم لە رەگەزی مێیینەیان روانیوە، لە ئایینە ئاسمانییەکاندا کە گوایە پەیامی خوان، بێ رێزی و سووکایەتی بە رەگەزی مێ کراوە، رەگەزی مێ بە بوونەوەرێکی کەمتر لە رەگەزی نێر پێناسە کراوە، مێ بە پاشکۆ و خزمەتکاری نێر دانراوە، ئەمە لەگەڵ دادپەروەری و رەوشتی بەرز و ویژدانی مرۆڤایەتیدا یەکناگرێتەوە. هەربۆیە ئایین هەرگیز ناتوانێت سەرچاوەی رەوشتی چاک و جوان و بەرزی مرۆڤایەتی بێت.
دەبێت ئاماژە بەم راستییەش بدەین کە لەناو هەموو پەڕتووکە ئاینییە ئاسمانییەکاندا تێکستی جوان و چاکەخوازانە هەن، بۆ نموونە فەرمان بە چاکە و نەکردنی خراپە، رێزگرتن و یارمەتیدانی دایکان و باوکان، سۆز و خۆشەویستی و میهرەبانی هەبوون بۆ منداڵانی بێ دایک و بێ باوک، ئەمانە هەموویان بیرۆکەی باشن، بەڵام ئەم بیرۆکانە پێش پەیدابوونی ئایینەکانیش هەر هەبوون، پێش پەیدابوونی ئایینەکان مرۆڤەکان ئەم ئەرک و فەرمانانەیان هەر بەجێهێناوە، یارمەتیی یەکتریان هەر داوە، نەوەکان بە سروشتی، رێزی دایک و باوکی خۆیان هەر گرتووە، خەڵک بەگشتی سۆز و خۆشەویستی و میهرەبانیان بۆ منداڵانی بێ دایک و بێ باوک هەر هەبووە، بێ هه‌بوونی ئايين و بێ ئايينداريش، رێز و سۆز و خۆشەویستی و میهرەبانی یارمەتیدان لەنێوان مرۆڤەکاندا هەر هەبووە و هەر هەیە و هەر دەبێت.
ئەگەر ئایینەکان لەناو چوارچێوەی چەمکی باشە بکە و خراپە مەکە و وەکو ئامۆژگاریی باش و چاک و مرۆڤدۆستانە بمانایەنەوە و خۆیان تێکەڵی ژیانی تایبەتیی مرۆڤەکان نەکردنایە و نەبوونایەتە سەرچاوەی یاسا و دەسەڵات و دەسەڵاتدارێتی و فەرمانکردن، سوپا و هێزی چەکداریان بۆ خۆیان دروست نەکردایە و لێبگەڕانایە کە مرۆڤەکان ئازاد بوونایە لە پەسەندکردن و پێڕەوکردنی خۆبەخشانەی هەر ئایینێکی دڵخوازی خۆیان، ژیان باشتر و خۆشتر دەبوو، ئایینداران بێ ئاژاوە و بێ شەڕ و جەنگ و بێ داگیرکاری و تاڵانکاری و کوشتوکوشتار، بە خۆشی و ئاشتی و ئارامی و ئاسوودەیی و خۆشگوزەرانی پێکەوە دەژیان.
جا وەک چۆن یاساکان بۆ سەردەمی خۆیان نووسراون و بۆ ئەو سەردەمە کارا و گونجاو و بەسوود بوون، بە تێپەڕبوونی رۆژگار و بە هۆکاری گۆڕانی ژیانی کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی و رۆشنبیری و فەرهەنگیی کۆمەڵگەکان، یاساکانیش کۆن دەبن و سەردەمەکەیان بەسەر دەچێت و پێویستە بگۆڕێن و دەشگۆڕێن و یاسای نوێ و سەردەمییانە و گونجاو، شوێنی یاسا کۆنبوو و بەسەرچووەکان دەگرنەوە. بەهەمان شێوە پێویستە و دەبێت هەموو ئايين و بيروباوەڕێك بەردەوام بەشێوەیەك چاكسازی گۆڕانكاريیان تێدا بكرێت كە ناوەڕۆكەكەی لەگەڵ راستيی ژيانی مرۆڤايەتيی سەردەمدا بگوجێت. پێویستە و دەبێت چاكسازی و گۆڕانکاری لە لە گشت ئەو یاسا و فەرمان و بڕگانەی ئایینەکاندا بکرێت و یاسا و فەرمانە کۆنبووە زیانبەخشەکان و بڕگە توندوتیژەکان سڕ بکرێن و چیتر کاریان پێنەکرێت. ئایینێك كه نيوەی كۆمەڵگە بە كۆيلەی نيوەكەی ديكەی بكات، دەبێت ياسا و فەرمان و بڕگە كۆنبووە زيانبەخشەكانى پێڕەو نەكرێن و بخرێنە ناو ئەرشيفی مێژووەوه.
ئايين ئامڕازه‌، ئامانج نييه‌‌. ده‌بێت ئايين له‌ خزمه‌تی مرۆڤدا بێت نه‌ک مرۆڤ له‌ خزمه‌تی ئاييندا بێت.
پێویستە ئەم راستییە هزری و فەلسەفییە لەبیرنەکەین کە تاکە پێوەر بۆ چاکی و باشی و رەوشبەرزی و مرۆڤدۆستی و ژياندۆستیی مرۆڤەکان، ئەم سێ چەمکە فەلسەفییە، جەوهەرییە، هەتاهەتاییەی مرۆڤایەتییە کە بریتییە لە:
(بیری چاک، وتەی چاک، کرداری چاک).

کۆتایی

بۆئەوەی ئەم نووسینە لەمە درێژتر نەبێتەوە، لەکۆتاییدا دەڵێین: بۆ ئەوەی کۆمەڵگەی باشووری کوردستان لە داهاتوودا بە هەمان ئەزموونی کارەساتباری تاڵیبان و ئەلقاعیدەی ئەفغانستاندا نەڕوات و هەمان پاشکەوتن و چەوساندنەوە و گرتن و ئەشکەنجەدان و ماڵوێرانی و کوشتوکوشتار و بەکۆیلەکردنی کچان و ژنانی کوردستانی لێنەکەوێتەوە، داوا لە دەسەڵاتدارانی دەسەڵاتی باشووری کوردستان دەکەین یان سنوورێک بۆ رەوتی ئیسلامی سیاسی دابنێن، یان ئەگەر لەتوانایاندایە و ئازایەتی و بوێریی ئەوەیان هەیە، هەوڵ بدەن بە زووترین کاتی گونجاو بە یاسا هەموو باند و گروپە ئیسلامییە سیاسییەکانی باشووری کوردستان هەڵبوەشێننەوە و هەموو جۆرە کار و چالاکییەکی رەوتی ئیسلامی سیاسی لەناو کۆمەڵگەی باشووری کوردستاندا یاساخ بکەن. جگە لەمەش پێویستە و دەبێت لایەنە پێوەندیدارەکان کۆنتڕۆڵی وتاردانی مەلاکان و بانگخوازە ئیسلامییە سیاسییەکان بکەن و رێگە نەدەن ئەو مەلا و بانگخوازانە لەسەر سەکۆی مزگەوتەکان و لە بۆنەکاندا و لەناو تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا بە خواستی دوژمنانی کورد و داگیرکەرانی کوردستان و هەروەها بە ئارەزووی خۆیان چی بەسەر دەمیاندا بێت بیڵێن و چییان بوێت بینووسن و بڵاوی بکەنەوە، هه‌ڕه‌شه‌ له‌ کچان و ژنان و رۆشنبيران و نووسه‌ران و رەخنه‌گران بکه‌ن، فه‌توای کوشتن و وڵاتبه‌ده‌رکردنيان بده‌ن، بە ئارەزووی خۆیان چییان بوێت، بیکەن و بۆيان بچێته‌سه‌ر؟.

چەند پەیڤێکی پێوەندیدار بەم بابەتەوە لە پەڕتووکی (روانگەکان)ەوە :

١

تۆڵەی شەرەف
چەمكی نامۆ و نەفرەتی و ترسناكی ‌(تۆڵەی شەرەف)، یەكێ لە كارەساتبارترین چەمكە هاوردەكراوەكانی ناو عەرەب و ئیسلامه بۆ كوردستان كە بەردەوام كچان و ژنان – خوشكان و دایكانمان باجەكەی دەدەن.

٢

جەستەی مرۆڤ

• هەموو مرۆڤێك، خۆی خاوەنی جەستەی خۆيەتی.
• جەستەی گشت بوونەوەرانی گۆی زەوی، نە شەرمە، نە شانازيه، خوا، سروشت، يان رێكەو‌ت، بەو شێوەيە ئافەريدەی كردوون. ئيتر هيچ بڕوادار و دەسەڵاتدارێك، بەناوی خۆيان و خوا و ئايين و ئايينزا‌وە، ئەو مافەيان نييە، خواستی تايبەتيی خۆيان بەسەر شێوازی نيشاندانی ئەو جەستەيەدا بسەپێنن.
• هەموو مرۆڤێك بە رووتی لەدایك دەبێت، ئەگەر جەستە شەرم بووایە، خوا مرۆڤی بە پۆشتەیی دروست دەکرد.
• ئەگەر دەركەوتنی جەستەی مرۆڤ نەنگی بێت، كەواتە خوا بە نەنگییەوه مرۆڤی دروست كردووە.
• پرچی مێیینە هیچ جۆرە پێوەنددارییەکی بە رەوشتەوە نییە.
• ئابڕوومەنديی مرۆڤ، لە خۆپێچانەوە و شاردنەوەی جەستە‌یدا نييە، بەڵكو لە بيری چاك و وتەی چاك و كرداری چاكی دايە‌.

٣

هۆكارە سەرەکییەکانی سەرهەڵدانی رەوتی ئیسلامی سیاسی
١- رووخانی خیلافەتی ئیسلامیی تورکە عوسمانییەكان.
٢- سەرنەکەوتنی رەوتی ناسیۆنالیزمی عەرەبی: ناسریزم و بەعسیزم.
٣- رووخانی دەسەڵاتی بنەماڵەی پەهلەوی و سەركەوتنی شۆڕشی ئیسلامیی لە ئێران.
٤- ململانێی نێوان هەردوو ئۆردوگای سەرمایەداری و سۆسیالیزم: ئەمەریکا و ئەوروپای رۆژئاوا و یەکێتیی سۆڤێت و وڵاتانی ئەوروپای رۆژهەڵات.
٥- هێرشی سوپای سووری سۆڤێتی بۆسەر ئەفغانستان.
٦- رووخانی یەكێتیی سۆڤێت و سەرنەكەوتنی سیستمی سۆسیالیزم و كۆمۆنیزم.
٧- شەڕی هەشت ساڵەی ئێران و عێراق.
٨- رووخانی دەوڵەتی عێراق و دروستبوونی كەشوهەوایەكی ئازادانە و دیمۆكراسییانە لە عێراق و باشووری كوردستاندا بۆ گەشەكردنی رەوتی ئیسلامی سیاسی.
٩- دژایەتی و دوژمنایەتی و شەڕی یەكتر كوشتنی پارتی و یەكێتی كە باند و گروپە ئیسلامییە سیاسییەکانی باشووری کوردستان زۆر لێی سوودمەند بوون.

٤

ئيسلامی سياسی لە باشووری كوردستاندا بەرهەمی سێ هۆكارە
يەكەم: دوژمنانی كورد و داگيركەرانی كوردستان بۆ دوژمنايەتی كردنی كورد و بزووتنەوەی ئازاديخوازی كوردايەتی و رێگەگرتن لە دروست بوونی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان و بەعەرەبكردن و تواندنەوەى كورد، دروستیان كردوون.
دووهەم: بە هۆی شەڕی ناوخۆی كوردستانە‌وە گەشەيان كردووە و بەهێز بوون، پارتی دژی يەكێتی كۆمەكی هەندێكيانی كرد و يەكێتی دژی پارتی كۆمەكی هەندێكی ديكەيانی ‌كرد. ئيسلامييە سياسييەكان توانيان زۆر سوود لە دژایەتی و دوژمنایەتی و شەڕی يەكتر كوشتنی پارتی و يەكێتی وەربگرن. ئيسلامييه سياسييەكان ئەو ئاژاوە ناوخۆییەیان بۆ‌ بەرژەوەندييەكانی خۆيان بەكار هێنا و ئێستايش ئەو سوود وەرگرتن و بەكارهێنانە هەر بەردەوامه.
سێهەم: بەهۆی ئەو پاشاگەردانييەی كە ناونراوە ئازاديی بيروڕا و ئازادیی چالاكيی سياسی و بەهۆی ئەو سيستمە ديمۆكراسييە ناتەندروستەوە كە لە باشووری كوردستاندا بە هەڵە جێبەجێ كراوە و دەكرێت، ئيسلامييە سياسييەكان تێیدا گەشەيان كرد و توانيان لەو بارودۆخە پاشاگەردانييەدا زۆرترين جەماوەر بۆ خۆيان دروست بكەن و ئەم رەوتە ناسروشتييە ئێستايش هەر بەردەوامه.
ئیسلامییە سیاسییەکانی كورد لە هەر شوێنێك بن، بەرژەوەندییەكانی دوژمنانی كورد و داگیركەرانی كوردستان، لەو شوێنەدا پارێزراوە.

٥

هەر ئیسلامییەکی سیاسی، داعشێکی خۆمەڵاسداوە بۆ کاژێری سفر .
ساڵانی هه‌شتاکان ئه‌وکاته‌ی که‌ ورده‌ ورده‌ گروپ و که‌سانی ئيسلاميی سياسی به‌ کۆمه‌ک و پشتيوانيی ئيتڵاعاتی ئێران و ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بييه‌ شۆفێنيسته‌کانی ناوچه‌که‌ و تورکه‌ تۆرانييه‌کان، ده‌نگ و ره‌نگی ئيسلاميی سياسيی په‌يدا ده‌بوو، هێشتا زۆر به‌‌هێز نه‌بوون و په‌ره‌يان نه‌سه‌ندبوو، ئه‌و کاته‌ هاوبيرانی نه‌ته‌وه‌يی هاواريان له پارتی و يه‌کێتی ده‌کرد و به‌ زمانێکی ساده‌ و پڕ خه‌مخۆری و پاڕانه‌وه‌ پێيان ده‌گوتن، تکايه‌ و ده‌ستمان به‌ دامێنتان، مه‌هێڵن ئه‌و‌ گروپ و که‌سه‌ ئيسلامييه‌ سياسييانه‌ گه‌شه ‌بکه‌ن و به‌هێزبن، مه‌هێڵن ئه‌مانه‌ هێزی چه‌کداريان‌ له‌ کوردستاندا هه‌بێت، مه‌هێڵن ئه‌وا‌‌نه‌ به‌ئاره‌زووی دوژمنانی کورد و ده‌وڵه‌ته‌ داگيرکه‌ره‌کانی کوردستان، چالاکی بکه‌ن و پێوه‌نديی به‌م ده‌وڵه‌ت و به‌و ده‌وڵه‌ته‌وه‌ بکه‌ن، مه‌هێڵن ئه‌و‌ ميکرۆب و ڤايرۆسانه‌ له‌ جه‌سته‌ی کورد و بزووتنه‌وه‌ی کوردايه‌تيدا بڵاوببنه‌وه‌ و خۆيان به‌هێز بکه‌ن، مه‌هێڵن ئه‌و‌ ده‌سته‌ ره‌شه‌ دروستکراوانه لاوان و خه‌ڵکه‌ هه‌ژار و ساده‌ و ساکاره‌که‌ی کوردستان بخه‌ڵه‌تێن و فريويان بده‌ن و به‌لای خۆياندا رايانبکێشن، مه‌هێڵن به‌ ناوی ئاينی ئيسلاميی عه‌ره‌بييه‌وه‌ کوردستان و فه‌رهه‌نگی ره‌سه‌نی کورده‌واری ئه‌نفال بکه‌ن و عه‌ره‌بچێتی و ته‌عريبچێتی و ئيسلامچێتی بکه‌ن، بەڵام به‌داخه‌وه‌ که‌س گوێی له‌ هاوار و پاڕانه‌وه‌ی دڵسۆزانه‌ی هاوبيرانی نه‌ته‌وه‌يی نه‌گرت تا وای لێهات له‌ هه‌ورامان کچان و ژنان له‌ ماڵه‌کانی خۆيشياندا نه‌يانده‌توانی بێ له‌چک و بێ باڵاپۆشی ناشارستانييانه‌ی ئيسلاميی عه‌رەبی به‌سه‌ربه‌ستی بژين. لێره‌دا ده‌بێ بڵێين ماڵی سوپا به‌هێزه‌که‌ی ئه‌مه‌ريکا ئاوا بێت که‌ توانی به‌ زه‌بری سه‌ربازييانه هه‌ر له‌ ئاسمانه‌وه‌ کۆتاييان پێبهێنيت. بێگومان ئه‌گه‌ر ئه‌و هێرش و هه‌ڵمه‌ته‌ سه‌ربازييانه‌ی ئه‌مه‌ريکييه‌کان نه‌بووايه‌، ئێستا ئيسلامييه‌کان له‌ هه‌ورامان و ناوچه‌کانی ده‌وروبه‌ريدا هه‌ر باڵاده‌ست بوون و به‌ره‌و شاری سلێمانيش هێرشيان د‌ه‌هێنا. راستییەکە ئەوەیە کە ئێران به‌ هه‌موو شێوه‌يه‌ک بۆ شێواندی باشووری کوردستان، هه‌موو کۆمه‌ک و پشتيوانييه‌کی ده‌کردن. هه‌زاران جار ماڵی ئه‌مه‌ريکييه‌کان ئاوابێت و زۆر سوپاس بۆ ئه‌وان که‌ ئه‌و گورزه‌ کوشندانه‌يان لێوه‌شاندن و له‌ هه‌ورامان کۆتاييان پێهێنان.
هاوبيرانی نه‌ته‌وه‌يی هاواريان ده‌کرد و ده‌پاڕانه‌وه‌ و‌ ده‌يانوت بيکه‌ن به‌ خاتری کورد و کوردستان، بيکه‌ن به‌خارتی خوا و ويژدانی مرۆڤايه‌تی، کۆمه‌کی ئه‌و‌ گروپ و که‌سه‌ ئيسلاميييه‌ سياسييانه‌ مه‌که‌ن. هاوبیران ده‌يانوت ئه‌و‌ ئيسلامييه‌ سياسييانه‌ له‌ سه‌ددام و به‌عسييه‌ فاشيسته‌کان و ده‌وڵه‌تی داگيرکه‌ری ئێراق مه‌ترسيدارترن بۆ سه‌ر ئاساييشی نه‌ته‌وه‌يی و نيشتمانيی کورد و کوردستان، ئه‌مانه‌ زۆر به‌ئاسانی له‌ رێگای ئايينی ئيسلامی عه‌ره‌بييه‌وه‌ ده‌توانن خه‌‌ڵکه‌ ساده‌ و ساکار و نه‌خوێنه‌واره‌که‌ی کوردستان فريوبده‌ن و هه‌ڵيان بخه‌ڵه‌تێنن و بيانکه‌ن به‌ دوژمنی کوردايه‌تی، بيان که‌ن به‌ دوژمنی که‌لوپه‌لی ره‌سه‌ن و جوانی کورده‌واری، بيانکه‌ن به‌ دوژمنی مارشی نه‌ته‌وه‌يی و نيشتمانيی کوردستان، بیانکەن به‌ دوژمنی ئه‌ی ره‌قيب، بيانکەن به‌ دوژمنی بيروباو‌ڕی پيرۆزی کوردايه‌تی، بيانکه‌ن به‌ دوژمی هه‌موو شتێکی کورد کوردايه‌تی. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ که‌س گوێی له‌ هاوبيرانی نه‌ته‌وه‌يی نه‌گرت، بەداخەوە يه‌کێتی و پارتی له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌نديی ته‌سکی خۆياندا دژی يه‌کتر هه‌ر يه‌که‌يان کۆمه‌ک و پشتيوانييان له ‌يه‌کێک يان چه‌ند لايه‌نێکی ئيسلاميی سايسيی ده‌کرد، پاره‌يه‌کی زۆر و بێئه‌ندازه‌يان به‌سه‌ردا هه‌ڵده‌ڕشتن، ئه‌مڕۆش له‌ بوودجه‌ی هه‌ژارانی کورد و کردستان، چه‌ندين که‌ناڵی ته‌له‌فيزيۆنی و راديۆ و گۆڤار و رۆژنامه‌يان بۆ دامه‌زراندوون، مانگانه به‌ناوی بودجه‌ی حيزبييه‌وه‌ پاره‌يه‌کی زۆريان ده‌ده‌نێ و به‌ هه‌زاران که‌سی ئيسلاميی سياسييان هه‌ر له‌سه‌ر بوودجه‌ی خه‌ڵکی کوردستان خانه‌نشين کردوون و مووچه‌ی موفتيان ده‌ده‌نێ. هه‌ر به‌ پاره‌ و کۆمه‌ک و کارئاسانی کردنی ده‌سه‌ڵاتی باشووری کوردستان، ئه‌م گروپه‌ ئيسلامييه‌ سياسييه‌ به‌کرێگيراوانه‌ی ره‌گه‌زپه‌رسته‌کانی تورک و عه‌ره‌ب و فارس، به‌ سه‌دان ماڵپه‌ڕ و بڵاوکراوه‌ی جۆراوجۆيان دامه‌زراندوه و له‌م رێگايانه‌وه‌ و به‌هۆی ئه‌م ده‌ستاوێژانه‌وه‌ پڕوپاگه‌نده‌ بۆ ئيسلامچێتی و بۆ به‌رژه‌وه‌ندييه‌ گڵاو و ناڕه‌واکانی دوژمنانی کورد و داگيرکه‌رانی کوردستان ده‌که‌ن.

٦

ئيسلامی سياسی و عروبه
بە گريمانەيەك، ئەگەر سەدام زيندوو ببێتەوە و بەعسييەكان ديسانەوە دەسەڵات بگرنەوە دەست، ئەمجارەيان بۆ بەعەرەب كردن، يان لەناوبردنی كوردی باشوور، زەبروزەنگ و باروت و ئاسن و كيميايی بەكار ناهێنن و سوپا و هێزه چەكدارەكانی جارانيان نانێرنەوە بۆ داگيركردنەوەی كوردستان، بەڵكو ئەم شتانە دەكەن: چەند باند و گروپێكی ديكەی ئيسلامی سياسيی كوردى دورست دەكەن و ئەو خەرجييانەی كە پێشتر لە كورد و كوردستاندا بە كاريان دە‌هێنا، ئەمجارەيان بەشێكی مزگەوتی زۆرتری پێ دروست دەكەن و بەشەكەی تريشی دەدەن بە ئيسلامييە سياسييەكان، بەم شێوە‌يە بەبێ ئەوەی خۆيان ماندوو بكەن و كات و وزە و توانای خۆيان بەكار بهێنن و يان يەك بەعسی و يەك سەربازی عەرەب بەكوشت بدەن،‌ بە ئامانجە ناڕەواكانيان دەگەن و هەموو كوردی باشوور دەكەنە‌ موسڵمانی خزمەتكاری عەرەب و عروبە.

٧

باشووری كوردستان، سەيرانگە و تەمەڵخانەی ئيسلامييە سياسييەكانە.
ئيسلامييە سياسييەكان لە بزووتنەوەی رزگاريخوازی كوردستاندا خاوەنی هيچ خەبات و رابووردوو و شانازييەك نە بوون و نين. ئەوانە هاتوونەتە سەر سفرەی ئامادەكراو و لە بارودۆخی ئازادی و دیمۆكراسيی باشووری كوردستاندا، ئەمان سوودمەنترين و بەختەوەرينن و ژێربەژێريش بەرنامەی دوژمنانی كورد و داگيركەرانی كوردستان جێبەجێ دەكەن و بە هاوكاری و كۆمەكى ئەوان، كار بۆ پاشكەوتن و گەوجاندن و بە ئیسلام کردن و بەعەرەبكردنى كۆمەڵگەی كوردەواری دەكەن.
باشووری كوردستان بۆ باند و گروپە ئيسلامييە سياسييەكان و مەلا و بانگخواز و ئەندام و لايەنگرە مووچەخۆرەكانيان بووە بە سەیرانگە و تەمەڵخانە. نە كار دەكەن، نە ماندوو دەبن، نە هيچ بەرهەميێكان بۆ كۆمەڵگە هەيە، بەڵام لەلايەن دەسەڵاتی كورتبينی كوردييەوە، بوودجەيەكی زۆريان بۆ بڕاوەتەوە و خاوەنی چەندين كەناڵی تی ڤی و راديۆ و بنە و بارەگا و گۆڤار و رۆژنامە و ماڵپەڕی ئەلەكترۆنين، كە هەموو ئەم ئامڕاز و دەستاوێژانە بۆ ئيسلامچێتی و ئيخوانچێتی و تۆرانيچێتی و تەعريبچێتی و گەوجاندی كۆمەڵگەی كوردستان بەكار دە‌هێنن.
هەتا ئێستا ئيسلامييە سياسييانەكان نە چەكدارێكيان، نە ئەندامێكيان نە بەرپرسێكيان، بەرەكانی شەڕی دژ بە لەشكری داعشی ئيسلامييان بە خەويش نەبينوە، تەنانەت، يەك دڵۆپ فرمێسك و خوێنيان بۆ كورد و كوردستان لێنەڕژاوە. بەڕاستی خوا بۆی داون، لەسەر بوودجەی هەژارانی ميللەت بوون بەخاوەنی هەموو شتێكی خۆيان، هەر دەخۆن و دەخۆنەوە و لە پشووی ژيان و خۆشگوزەرانيدا، بێ خەم و بێ باك، پاڵی هەميشەييان لێداوەتەوه.
ئەرێ بەراست بۆ هيچ كەس و هيچ لايەنێك له دەسەڵاتی سياسيی كوردی و له ‌سەرانی پارتی و يەكێتی و گۆڕان ناپرسن: بوونی ئەو کەس و باند و گروپه ئيسلامييە سياسييە دروستكراو و بەكرێگيراوانە جگە لە مشەخۆری و زيانداری و دواخستنی كورد و كوردستان، چ سوودێكيان هەيه!؟
بەرەو ياساخ كردنی رەوتی ئيسلامی سياسی لە باشووری كوردستان .

٨

بورقا و نیقاب
بورقا و نیقاب، ئەم مۆدێله‌ جلوبەرگه ئيسلامييە سياسييە كاره‌ساتاوییانه‌، به‌ڕێوه‌ن بۆ باشووری كوردستان، هیچ پێتان سه‌یر نه‌بێت و به‌ گاڵه‌ته‌ش وه‌ریمه‌گرن، مۆدێلی بورقا و نیقابی تاڵیبان، له‌مێژه‌ له‌لایه‌ن ئیسلامییه‌ سیاسییه‌كانه‌وه‌ بانگهێشتن كراوه‌ و كاری بۆ ده‌كرێت، به‌ڵام جارێ كاتی نه‌هاتووه‌ و تا ئێستا بۆیان نه‌لواوه‌ بیسه‌پێنن

٩

بیری چاك، وتەی چاك، کرداری چاك.
زەردەشت

رزگار كردنی ژيانی مرۆڤێك بەنرخترە لە دروست كردنی پەرستگايەك.
كۆنفوشيۆس

هەموو پەيامبەرە چەكدارەكان سەركەوتنيان بەدەستهێناوە، پە‌يامبەره بێ چەکەكان، دووچاری تێکشكان بوونەتەوە.
نيكۆڵۆ مەكياڤيللی

من پێويستم بەوە نييە كە بە هۆی هەڕەشەی دۆزەخەوە بەڕەوشت بم.
بێرتراند رەسەڵ

پیاوانی سیاسی به‌ به‌ڵێنی خۆشکردنی ژیانی ئێره‌ و پیاوانی ئاینیش به‌ به‌ڵێنی ژیانی ئه‌ولا، گه‌وره‌ترین جه‌هه‌ننه‌میان بۆ خوڵقاندوین.
مه‌سعوود محه‌مه‌د

ئەگەر ئافرەتێك بە ڕوتی بەسەر شەقامێكدا رابكات، شارێك لە پیاوان دوای دەكەون، بەڵام ئەگەر پێیان بڵێی وا شارێك دەسوتێت، هەموویان پاساوێك دەهێننەوە كە توانای راكردنیان نیە!
ئۆریانا فالاچی

ئەگەر لە عەرەبستان لەدایك بوویت، دەبیت بە موسڵمان!
ئەگەر لە هیندستان لەدایك بوویت، دەبيت بە هیندوسى!
ئەگەر لە ئەمریكا لەدایك بوویت، دەبيت بە مەسیحی!
دینی ئێوە، بەس جەبری جوگرافیای لەدایك بوونتانە و شوێنی لەدایك بوونتان ئایینتان دیاری دەكات نەك بیركردنەوە و لێكۆڵینەوە لەسەر ئایینەكان!
زانای زیندەوەرزانی و گیانداران و شارەزا لەئايینەكان :
ریچارد داوكینز

تێبینی: بۆ نووسینی ئەم نووسراوە نەگەڕاومەتەوە بۆ سەرچاوەکان و تێکستەکانی پێوەندیدار بەم بپرسەوە، بەڵکو تەنها پشتم بە تێگەیشتن و سەرنج و بۆچوونەکانی خۆم بەستووە.

• هەموو کەس و لایەنێک و پێگەیەکی میدیایی دڵسۆزی کوردایەتی و خەمخۆری ئازادییە دیموکراسییەکان و مافە مرۆییە رەواکانی مێیینەکان، دەتوانن ئەم نووسینە بەبێ دەستکاری و وەکو خۆی، بڵاوی بکەنەوە.

25-12-2025

ئەدۆنیس لە گوتەیەکی بە نرخدا دەبێژێت: کاتێك کۆیلە بگاتە دەسەڵات، هەموو شتێك دەکەن بە کۆیلایەتی و کۆیلەو کۆیلەکردن. دەسەڵاتداری راستەقینە کەسانی ئازادن و تا سەرئێسقان دژی کۆیلایەتین.
چۆمسکیش دەنووسێت: رۆڵی ڕۆشنبیر بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتە، نەك خزمەتکردنی، ئەوانەش بە خزمەتکردنی دەسەڵات هەڵدەستن دانانرێن بە ڕۆشنبیری راستەقینە، بەڵکو کەسانی هەلپەرستن.
لە لایەکی ترەوە ئەلبیرکامۆ تەماشای ڕۆشنبیر دەکات بەوەی کە یەکەم کەسی بەرپرسیارە لەو دۆخە خراپانەی کۆمەڵگاکانی تێدەگەوێت، ئەگەر ئەوان خاوەن درك بن بەو واقیعە نالەبارانەی تێیدا دەژین، دەبنە پێسەنگ و خاوەنی هەڵوێست.
بەڵام بە داخەوە وەك لە کۆمەڵگا پاشکەوتووەکاندا هەیە گەر ڕۆڵی رۆشنبیر هەر لە کارمەندێکی میرییدا کورتبهێنێت کەواتە دەبێت چاوەروانی چ توێژێك بیت دۆخەکان بەرەو گۆڕانکاری بەرێت و وڵات پێشبخات؟
نکۆڵی لێ ناکرێت هەموو سیاسەتێك بریتیە لە زۆرانبازی لە پێناوی بەدەستهێنانی دەسەڵاتدا، لێرەوە دەسەڵات هەموو جۆرە ڕێگایەکی توندوتیژی و نامۆڕاڵی بەکاردێنیت بۆ مانەوەی لە هێزدا و بەکارهێنانی هەموو ڕێگاو تواناکانی بۆ قەڵەمڕەوی زیاتر و پێشلکردنی مافەکانی ئەوانی دی، کە لە دەرەوەی سنووری بازنەی حیزب و دەسەڵاتدان.
لێتان ناشارمەوە وەکو چاودیرێکی رووپەڕی میدیای کوردی شۆك دایگرتم کاتێك وتاری(لووسکەنووسەرە خۆڵەمێشیەکان)م لە ماڵپەڕێکدا خوێندەوە، نووسەری بابەتەکە، کە خۆی ناوێکی تازەی سۆشیال میدیایەو دادەنرێت بە نەوەی دووەمی میراتی خەباتی شۆڕشی چەکداری کورد، وەك نووسەری سێبەر پلار دەگرێتە ئەو نووسەرە ئازادانەی دژی گەندەڵییەکانی دەسەڵاتی مافیاڕەفتار دەنووسن و چەندان ناوەناتۆرەیان بۆ دادەڕێژێت، کە ئەو وشانە کاتی خۆی هەر لە چەورەی بەر سینەماکان دەبیستران هێندە بە وشەی ئازاد قەڵسە کە نایەوێت هیچ وشەیەك لە دەرەوەی ئینتمای خۆی ببیستێت، تەنانەت ئەگەر لەسەر پانتایی سۆشیال میدیاش بێت، ئەو لە سەرەتای وتارەکەیدا ناسنامەی خۆی دیار دەخات و سەبارەت ئەو نووسەرە ئازادانەی بە لوسکە ناویاندەبات دەنووسێت: ” بەربوونەتە هەموو ئەو شتانەی وەک رەمز و سیمبولی نیشتیمانی و نەتەوەیی ساڵەهایە ئەم گەلە خێرلەخۆ نەدیوەی بە زیندوویی و یەکگرتوویی هێشتۆتەوە “.
سەیر لەوەدایە؛ وان کە خاوەنی داهاتی بنخان و سەرخانی کوردستانن، بەهەواو ئاویشیەوە، خاوەنی ئەو هەموو سیخووڕو بندیوارو چەکدارو داهاتە خەیاڵییەن، لە لایەکی ترەوە خاوەنی ئەو هەموو دەزگا زەبەلاحە میدیایی و کەناڵی سەتەلایت و دەزگای چاپەمەنی و ماڵپەڕو ڕۆژنامەو گۆڤارو دەزگاو بە ناو بنکە رۆشنبیرییەن ، جگە لە سوپایەك لە قەڵەمبەدەستی کۆپلە… بۆچی سەغڵەت دەبن بەو وتانەی کە نەوەی نوێی ئەم میللەتە خێرلەخۆ نەدیوە وەکو مافێکی ڕەوای تەعبیرکردن ، کە ٣٤ ساڵە بە دەسەت نادادییەکانی ئەو دوو بنەماڵەی دەسەڵاتەوە دەناڵێنن؟
کاکی کۆلکە نووسەر ئەوانەی بە دڵی ئەو نانووسن بە لووسکە ناودەبات، ئاست نزم و نانووسەرو نەفام و کارتۆنی و زیانبەخش و ناشرین ونابەجێ و شەڕەنگێز و توندوتیژو کاڵوکرچ و لاساییکارو چەندان وشەی سواو و نامۆڕاڵ، بە وێنەی جەللادێكی دەمپیسی پیاوانی دەسەڵات پیایاندا دێتە خوارەوە، چەشنی دووبارە کردنەوەی وێنەی ئەو شەقەی لە مامۆستای بە تەمەنی خۆپیشاندەر درا.
کاکی کۆلکە نووسەر دان بەوەدا دەنیت کە ئەو لوسکە نووسەرانە ئێستا بوونەتە زۆرینەو دەنووسێت:” تادێت هەژمونیان بەسەر رووبەری دونیای نووسیندا زیاتر دەردەکەوێ و لەهەموو پەیج و سەکۆو ماڵپەڕێکی مەجازی دەیانبینیەوە “. دەبوو بەر لەوەی ئەم راستییەی بنووسیایە، ئەو پرسیارەی لە خۆی بکردایە: بۆچی دەنگی ناڕازیی ڕۆژ بە ڕۆژ ڕوو لە زیادبوون و هەڵکشاندایە؟ وەك خۆی نووسیویەتی و بەگێرەشێوێن ناویان دەبات، ئایا لە بەربوونی دادپەوەریی و یەکسانی و دابینکردنی مافە سەرەتاییەکانی هاوڵاتیاندایە؟ یان بە پێچەەوانەوە؟
ئەم زۆرانە حەتمییەتێکی مێژووییەو هەر لە کۆنەوە وابووە، هەرچەندە گوریسی ستەم لە ئەستووریدا دەپچڕێت، یاسای گەردوونیش پێمان دەڵێت: هەموو دەسەڵاتێك سەرەتاو کۆتایی هەیە، بەڵام کۆتاییەك جیاوازە میللەت ئاخی بۆ هەڵبکێشێت و کۆتاییەکیش میللەت نەفرینی لێ بکات، سیناریۆکانی (بینۆشێ و چاوچیسکۆو قەزافی و سەدام و بن عەلیش…) دوا وشەی ڕۆمانێکن کە ویستی گەلانی ئازادیخواز و هۆشیاری ئەم سەردەمە نووسیانەوە، کاتێك میللەت هەست بە بوونی هیچ جیاوازییەك نەکات لە نێوان ئەو ژیانە کولەمەرگییەی دەژی و مردندا.

ئیسلام وه‌ك دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵگای عه‌ره‌بی، زۆرتر له‌ 1400 ساڵه‌ له‌ نیوه‌دوڕگه‌ی عه‌ره‌بی، له‌ عه‌ره‌بستانی سعودیدا سه‌ریهه‌ڵداوه‌. ئاشكرایه‌ كه‌ ئه‌مڕۆ ئه‌م ئایینه‌ هه‌ر ئایین نییه‌ به‌ته‌نها، به‌ڵكو فه‌رهه‌نگ و سیاسه‌ت و ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌بیشه‌. له‌راستیدا ئێره‌ شوێنی باسكردنی ئه‌م بابه‌ته‌ نییه‌ و ئه‌وه‌ی پێویست بێت سه‌باره‌ت به‌ پێوه‌ندییه‌كانی كورد و عه‌ره‌ب و ئیسلام بنووسرێت، ده‌بێت به‌ مێژوونووسان و باسكارانی ئه‌و بواره‌ بسپێردرێت. ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ گرنگه‌ و پێویسته‌ هه‌ڵوێسته‌ی له‌سه‌ر بكرێت، سه‌رهه‌ڵدان و بوونی ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییه‌ توندڕه‌وانه‌یه‌ كه ئیسلام به‌كارده‌هێنن بۆ مه‌رامه‌ ناڕه‌وا و خراپه‌كانی خۆیان و ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی كه‌ دروستیان كردوون و به‌كاریان ده‌هێنن. ئه‌م گروپه‌ ئیسلامییه‌ به‌كرێگیراوانه‌، بوونه‌ته‌ كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌ و مه‌ترسیدار بۆ سه‌ر فه‌رهه‌نگی ره‌سه‌نی كورده‌واری و ئاساییشی نه‌ته‌وه‌یی كورد و چاره‌نووسی باشووری كوردستان و ده‌سه‌ڵاتی كوردی، به‌تایبه‌تی بۆسه‌ر یه‌كیێتی و پارتی.
لێره‌دا ده‌بێت ئه‌و پرسیاره‌ بكه‌ین و بپرسین بۆچی دوای 1400 ساڵ له‌ تێپه‌ڕبوون به‌سه‌ر ئایینی ئیسلامدا، له‌ سه‌ره‌تای ساڵانی نه‌وه‌ده‌كانه‌وه‌، دوای نه‌مانی ده‌سه‌ڵاتی به‌عس له‌ باشووری كوردستاندا، چه‌ندین ده‌سته‌ و كۆمه‌ڵ و گروپی جۆراوجۆری ئیسلامی سیاسی سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن و په‌یداده‌بن؟ ئه‌مه‌ پرسیارێكی پێویست و گرنگه‌ و ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مڕۆی باشووری كوردستان و پارتی و یه‌كیێتی ده‌بێت‌ هه‌ڵوێسته‌ی له‌سه‌ر بكه‌ن و لێیبكۆڵنه‌وه‌ و به‌دواداچوونی بۆ بكه‌ن. به‌رژه‌وه‌ندی كوردایه‌تی و پارتی و یه‌كیێتیی خۆیشیان ئه‌وه‌ ده‌خوازێت كه‌ هه‌وڵ بده‌ن، سنوور و به‌ربه‌ستێك بۆ بڵاوبوونه‌وه‌ و په‌ره‌سه‌ندن و به‌هێزبوونیان دابنێن.
ئه‌گه‌ر ئاوڕێك له‌ رابردوو بده‌ینه‌وه‌، ده‌بینین له‌ سه‌رده‌می شۆڕشی مه‌زنی ئه‌یلوولدا، هیچ لایه‌نێكی ئیسلامی بوونی نه‌بووه‌ و به‌بیری كه‌سیشدا نه‌هاتووه‌ ئایینی ئیسلام له‌ كوردستاندا به‌سیاسی بكرێت. له‌ نێو شۆڕشدا هیچ كه‌س و هیچ لایه‌نێك به‌بێ ئاگاداری و رازی له‌سه‌ربوونی سه‌رۆك بارزانی و سه‌ركردایه‌تیی شۆڕش، نه‌یانتوانیوه‌ و بۆیان نه‌بووه‌ هیچ جۆره‌ پێوه‌ندییه‌ك له‌گه‌ڵ هیچ كه‌س و لایه‌نێكی ده‌ره‌كیدا دروست بكه‌ن. ئه‌م كاره‌ گرنگ و هه‌ستیاره‌ پاوانكراو بوو بۆ شۆڕش و سه‌ركردایه‌تیی پارتی. ئه‌مه‌ش سیاسه‌تێكی كوردانه‌ و كوردپه‌روه‌رانه‌ی راست و دروست بووه‌ كه‌ بارزانیی نه‌مر و سه‌ركردایه‌تیی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی پارتی پێڕه‌ویان كردووه‌. ئه‌مڕۆ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، سه‌رانی ئه‌م گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسیانه‌ به‌ ئاره‌زووی خۆیان و به‌بێ هیچ رێگرییه‌ك و پرس و رایه‌ك به‌ ده‌سه‌ڵاتی كوردی و به‌بێ هیچ تێخوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ پارتی و یه‌كیێتی، به‌ ئاشكرا و به‌ ئاره‌زوو و ویستی خۆیان پێوه‌ندیی به‌ ده‌وڵه‌ته‌ داگیرگه‌ره‌كانی كوردستانه‌وه‌ ده‌كه‌ن و هه‌ر هه‌مووشیان پێوه‌ندیی گومانلێكراوانه‌یان له‌گه‌ڵ داموده‌زگا سیخوڕییه‌كانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ داگیركه‌رانه‌ی كوردستاندا هه‌یه‌ و به‌رده‌وام كۆمه‌كی جۆراوجۆریان لێوه‌رده‌گرن. ده‌سه‌ڵاتی كوردیش ته‌نها سه‌یركه‌ره‌ و له‌ هه‌ڵوێستی ده‌سته‌وسانی و بێهه‌ڵوێستیدایه‌ به‌رامبه‌ریان.
ئه‌م گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌ له‌ ماوه‌یه‌كی زۆر كه‌مدا زۆر به‌ خێرایی په‌ره‌یانسه‌ندووه‌ و ئه‌مڕۆ بوونه‌ته‌ هێزێكی گه‌وره‌ی ده‌سه‌ڵاتدار و به‌هه‌زاران لاوی كوردیان له‌ كوڕان و له‌ كچان له‌ده‌وری خۆیان كۆكردووه‌ته‌وه‌ و به‌ سه‌دان كادریان دروستكردووه‌ و رۆژ به‌ رۆژیش له‌ بڵاوبوونه‌وه ‌و گه‌شه‌كردن و به‌هێزبووندان.
ئه‌م گروپه‌ ئیسلامییانه‌ جگه‌ له‌ ده‌وڵه‌ته‌ داگیركه‌ره‌كانی كوردستان، وابه‌سته‌شن به‌ عه‌ره‌بستانی سعودی و میرنشینه‌ عه‌ره‌بییه‌كانی كه‌نداوه‌وه‌. ئه‌م ده‌وڵه‌تانه‌ به‌ئاشكرا پشتیوانییان ده‌كه‌ن و كۆمه‌كیان پێده‌كه‌ن و دژی كورد و بزووتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی به‌كاریان ده‌هێنن. به‌رژه‌وه‌ندیی عه‌ره‌بستانی سعودییه‌ له‌ هه‌بوون و په‌ره‌سه‌ندن و به‌هێزبوونی ئیسلامدایه‌ له‌ باشووری كوردستاندا.
با لێره‌دا له‌ڕووی ئابوورییه‌وه‌ نموونه‌یه‌ك باس بكه‌ین: هه‌تا ئیسلام زۆرتر له‌ نێو جه‌ماوه‌ری كوردستاندا بڵاوببێته‌وه‌ و گه‌شه‌بكات، رێژه‌ی ئه‌و موسڵمانانه‌ی كه‌ بۆ حه‌جكردن سه‌ردانی سعودییه‌ ده‌بێ بكه‌ن، به‌رزتر ده‌بێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش سه‌رمایه‌یه‌كی زۆر ده‌باته‌ نێو سعودییه‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی به‌هێزبوونی ئابوورییاندایه‌. حه‌جكه‌رانی كورد‌ به‌ گیرفانی پڕه‌وه‌ ده‌ڕۆن بۆ سعودییه‌ و‌ به‌ گیرفانی به‌تاڵه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ كوردستان .
ئه‌گه‌ر هه‌ر حه‌جكه‌رێك بڕی 5 هه‌زار دۆلار (به‌ لایه‌نی كه‌مه‌وه)، له‌ گه‌شتی حه‌جكردندا خه‌رج بكات، ئه‌گه‌ر هه‌ر ساڵێك 10 هه‌زار موسڵمانی كوردستان حه‌ج بكه‌ن، هه‌ر ئه‌مه‌ ده‌كاته‌ 50 میلیۆن دۆلاری ئه‌مریكی. بێگومان ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵاتی كوردی و ده‌وڵه‌تی سعودییه‌ رێگا بده‌ن، ژماره‌ی حه‌جكه‌ران چه‌ندین ئه‌وه‌نده‌ی ئه‌و ژماره‌یه‌ زۆرتر ده‌بێت كه‌ باسكراوه‌.
سه‌رمایه‌ی داهاتی حه‌ج بۆ سعودییه‌كان له‌ داهاتی نه‌وتی وڵاته‌كه‌ زۆرتره‌. ئه‌گه‌ر له‌ رووی ئابووری و مێژووییه‌وه‌، ئامارێكی ئه‌و سه‌رمایه‌یه‌ بكرێت كه‌ له‌ماوه‌ی ئه‌و 1400 ساڵه‌ی رابردوودا له‌ كوردستانه‌وه‌ براوه‌ته‌ سعودییه‌، ئه‌وسا باشتر تێده‌گه‌ین كه‌ كورد چ زه‌ره‌رێكی ماددیی له‌ به‌ ئیسلامبوونیدا كردووه‌. بێگومان به‌فیڕۆچوونی كات و ووزه‌ و ماندووبوونی حه‌جكه‌رانیش زه‌ره‌ر و زیانێكی دیكه‌یه‌ و هه‌ر كاره‌سات بووه‌ و ده‌بێت بۆ كورد و كوردستان. حه‌جكردنی كورد، له‌ مێژوودا، هه‌ر بنبۆشبوونی ئابووری كوردستان و خه‌ساره‌ت بوونی وزه‌ و توانای مرۆیی كورد بووه.
سه‌رباری ئه‌مه‌ش له‌رێگای ئه‌م كۆمه‌ڵ و گرووپه‌ ئسلامیانه‌وه‌، ده‌وڵه‌ته‌ داگیركه‌ره‌كانی كوردستان و سعودییه‌ و میرنشینه‌كانی كه‌نداو به‌ ئاسانی ده‌توانن ده‌ست بخه‌نه‌ نێو كاروباری ناوخۆیی باشووری كوردستانه‌وه‌ و هه‌ر كارێكی سیخوڕییانه‌ و تێكده‌رانه‌یان بوێت، ده‌توانن له‌ رێگای ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ كوردییانه‌وه‌ جێبه‌جێی بكه‌ن. باشترین نموونه‌ی تێرۆر له‌ رێگه‌ی ئه‌و گروپه‌‌ ئیسلامییانه‌وه‌، رووداوه‌ دڵته‌زێنه‌كه‌ی هه‌ولێری پایته‌خت بوو كه‌ زه‌‌برێكی كوشنده‌یان له‌ كورد و پارتی و یه‌كیێتی وه‌شاند.
به‌هۆی ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییانه‌وه‌، سیمای كورده‌واریی كوردستان شێوێندراوه‌ و وا بڕوا ساف له‌ سافی كورد و كوردستان له‌ رێگای ئیسلامی عه‌ره‌بییه‌وه‌، به‌عه‌ره‌ب و به‌ ئیسلامی ده‌كرێت و ئه‌وه‌ی سه‌ددام و به‌عسییه‌كان نه‌یانتوانی و بۆیان نه‌كرا ئه‌نجامی بده‌ن، ئه‌م گروپه‌ ئیسلامیانه‌ بۆیان ته‌واو ده‌كه‌ن.
له‌راستیدا ئه‌گه‌ر سه‌ددام و به‌عسییه‌ فاشیسته‌كان بیانزانییایه‌ كه‌ وا به‌ ئاسانی و بێ شه‌ڕ و خوێنڕشتن له‌ رێگای ئایینی ئیسلامه‌وه‌ كورد به‌عه‌ره‌ب ده‌كرێن و كوردستانیش به‌ ئیسلامی ده‌كرێت، نه‌ سه‌ربازی عه‌ره‌بیان ره‌وانه‌ی كوردستان ده‌كرد و نه‌ شه‌ڕیان له‌گه‌ڵ كورددا ده‌كرد و نه‌ چه‌كی كیمیاوییان به‌سه‌ر كوردستاندا ده‌باراند. به‌ڵكوو له‌ هه‌موو گه‌ڕه‌كێكدا چه‌ند مزگه‌وتێكیان ده‌كرده‌وه‌ و چه‌ند گروپێكی ئیسلامیی وه‌كوو ئه‌مانه‌ی ئێستایان دروست ده‌كرد و له‌م رێگایه‌وه‌ بێ شه‌ڕوشۆڕ و خوێنڕشتن و وێرانكاری، كوردیان به‌عه‌ره‌ب ده‌كرد و له‌ رێگای ئیسلامه‌وه، هه‌موو كوردستانیان‌ تاڵان ده‌كرد. ئه‌و هه‌موو خه‌رجی و تێچوونه‌ی شه‌ڕی كوردستانیان بۆ ده‌مایه‌وه‌ و یه‌ك عه‌ره‌ب و یه‌ك به‌عسیشیان له‌ كوردستاندا به‌كوشت نه‌ده‌دا.
ئه‌م گروپه‌ ئیسلامییانه‌ توانیویانه‌ به‌ هۆی ئیسلامه‌وه‌ مێشكی هه‌زاران لاوی كورد بشۆنه‌وه‌ و وا له‌و لاوانه‌ بكه‌ن ته‌نها هه‌ر بیر له‌ ئیسلام و خۆشیی به‌هه‌شت و ئازار و ناخۆشیی دۆزه‌خ بكه‌نه‌وه‌ و هیچ بیر و هۆشێكیان لای كورد و كوردایه‌تی نه‌مێنێت، ئیسلامییه‌كان به‌ شانازییه‌وه‌ ده‌ڵێن: ئێمه‌ پێش ئه‌وه‌ی كورد بین ئیسلامین!؟ ئه‌مه‌ مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌یه‌ و وا بڕوا ئیسلام و ئیسلامچیێتی جێگه‌ی كوردبوون و كوردایه‌تی ده‌گرنه‌وه‌.
زۆر به‌ ئاسانی له‌ رێگای ئیسلامه‌وه‌ كورد به‌ عه‌ره‌ب ده‌كرێت و سیمای كورده‌واریی كوردستان به‌ره‌و سڕینه‌وه‌ ده‌چێت و هه‌ست و گیانی كوردایه‌تی و كوردستانیێتی و نیشتمانپه‌روه‌ری له‌نێو جه‌ماوه‌ری لاواندا ورده‌ ورده‌ به‌ره‌و نه‌مان ده‌ڕوات.
ئه‌مڕۆ به‌هۆی نه‌بوونی رێكخستنێكی به‌هێزی ناسیۆنالیستی كوردییه‌وه‌، گۆڕه‌پانی سیاسه‌تكردن و جه‌ماوه‌ر په‌یداكردن بۆ ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییانه‌ ته‌خت و هه‌موار بووه‌ و به‌ئاره‌زووی خۆیان پڕوپاگه‌نده‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی عه‌ره‌ب و ئیسلام و ئیسلامچیێتی ده‌كه‌ن و جه‌ماوه‌ر، به‌تایبه‌تی لاوان به‌لای خۆیاندا راده‌كێشن.
له‌ ئێستا و له‌ داهاتووشدا، تاكه‌ هێز و هۆكارێك كه‌ بتوانێت به‌رامبه‌ر به‌و گروپه‌ ئیسلامییانه بوه‌ستێته‌وه‌، رێكخستنێكی نه‌ته‌وه‌یی كوردی و بیری نه‌ته‌وه‌یی كوردی (ناسیۆنالیزمی كوردی) یه‌. ئیدۆلۆژی و بیروباوه‌ڕی كوردایه‌تی ده‌توانێت به‌ربه‌ره‌كانی هه‌موو فه‌رهه‌نگێكی بێگانه‌ی زیانبه‌خش بكات.
ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییانه‌ به‌ خێراییه‌كی سه‌یر په‌ره‌ده‌ستێنن و رۆژ به‌ رۆژ ژماره‌یان زۆرتر ده‌بێت و به‌هێزتر ده‌بن، ئه‌م ره‌وت و په‌ره‌سه‌ندنه‌ خێرایه‌، مه‌ترسیدارترین و گه‌وره‌ترین هێز و هۆكاره‌ بۆ نه‌مانی پارتی و یه‌كیێتیش له‌ داهاتوودا. ره‌وتی ئیسلامی له‌م سه‌ده‌ی بیستویه‌كه‌مه‌دا گه‌وره‌ترین هه‌ڕه‌شه‌ و زیان و كاره‌سات و مه‌رگه‌ساته‌ بۆ كورد و كوردستان.
كاركردن و كاریگه‌ریی ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییانه‌، به‌زۆری له‌ نێو خه‌ڵكی گوندنشین و جه‌ماوه‌ری لاواندایه‌. زۆر به‌ ده‌گمه‌ن خه‌ڵكی ره‌سه‌نی شارهكان، به‌تایبه‌تی خه‌ڵكی شاری سلێمانی، ده‌كه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌ریی ئه‌و گروپه‌ ئیسلامیانه‌وه‌. زۆربه‌ی سه‌ركرده‌ و ئه‌ندامانی ئه‌و گروپه‌ ئیسلامیانه‌ هه‌ر خه‌ڵكی لادێن و ئه‌وه‌ش بۆ ئه‌وان ئاسانه‌، چونكه‌ خه‌ڵكی گوندنشین ساده‌ و ساكارن و هه‌ستی ئاینیی له‌نێویاندا به‌هێزه‌ و ئاسانتر ده‌كه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌ریی پڕوپاگه‌نده‌ی ئه‌و گروپه‌ ئیسلامیانه‌وه‌.
شێوازی كاركردنی ئه‌و ئیسلامه‌ سیاسییانه‌ به‌به‌رنامه‌یه‌ و هه‌تا ئێستا له‌ خه‌ڵك كۆكردنه‌وه‌ و جه‌ماوه‌ر په‌یدا كردندا زۆر سه‌ركه‌وتوو بوون و ئێستا خاوه‌نی هه‌زاران كادر و ئه‌ندام و دۆست و لایه‌نگرن. له‌ هه‌موو شار و شارۆچكه‌یه‌كی باشووری كوردستاندا بڵاوبوونه‌ته‌وه‌ و ئه‌ندام و دۆست و لایه‌نگیریان بۆخۆیان په‌یدا كردووه‌.
ئێستا زۆربه‌ی گه‌ڕه‌كه‌ هه‌ژارنشینه‌كانی سلێمانی، لایه‌نگیری ئه‌و گروپه‌ ئیسلامیانه‌ن و هۆیه‌كه‌شی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و گه‌ڕه‌كانه‌، خه‌ڵكی گوندنشین و له‌ كاره‌ساتی رووخاندنی گونده‌كان و ئه‌نفاله‌كاندا بۆ سلێمانی راگوێزراون. به‌ڵگه‌ش بۆ به‌هێزیی ئه‌و گروپه‌ ئیسلامیانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ هه‌موو شار و شارۆچكه‌یه‌كدا دوكانی په‌ڕتووكفرۆشیی تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌یه‌ و بازاڕه‌كانی كوردستانیان پڕكردووه‌ له‌ په‌ڕتووك و نامیلكه‌ی ئیسلامی. له‌ بواری وه‌رگێڕانی بابه‌تی ئیسلامیشدا زۆر چالاكن و به‌سه‌دان وه‌رگێڕیان هه‌یه‌. جگه‌ له‌مانه‌ش، بازاڕه‌كانیان به‌ سی دی و دی ڤی دیی ئیسلامی پڕكردووه‌ و فرۆشێكی زۆری له‌ نێو گه‌نجاندا هه‌یه‌. زۆربه‌ی مه‌لا و فه‌قێكانییش هه‌ر له‌ خزمه‌تی ئه‌واندان و ئه‌و مه‌لایانه‌ له‌ وتاردانی رۆژانی هه‌ینیدا به‌ئاشكرا پڕوپاگه‌نده‌ بۆ ئه‌وان ده‌كه‌ن و هه‌موو بۆنه‌یه‌ك بۆ خزمه‌تی ئه‌وان به‌كارده‌هێنن، به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ كه‌س و لایه‌نێك لێپرسینه‌وه‌یه‌كیان له‌گه‌ڵدا بكه‌ن. مزگه‌وته‌كان كراون به‌ بنكه‌ی به‌عه‌ره‌بكردنی لاوانی كورد و پشتیوانیكردن و پڕوپاگه‌نده‌كردن بۆ ئه‌وان.
لێره‌دا پێویسته‌ ئه‌و دیارده‌یه‌ش باس بكه‌ین كه‌ زۆر له‌مێژه‌ گروپه‌ ئیسلامییه‌كانی كوردستان، له‌ بواری وێبسایت و راگه‌یاندنی دیجیتاڵیدا، له‌ ئینته‌رنێتدا زۆر چالاكن و رۆژانه‌ له‌ پێشكه‌وتن و په‌ره‌سه‌ندندان، بێگومان بۆ مه‌به‌سته‌ چه‌واشه‌كارییه‌كانی خۆیان. له‌ ئینته‌ر‌نێتدا خاوه‌نی سه‌دان ماڵپه‌ڕ و ژووری ئاخاوتنی وه‌كوو پاڵتۆڵكن. هه‌ر به‌هۆی ئه‌و ژوورانه‌ی پاڵتۆڵك و به‌هۆی ئه‌و وێبسایتانه‌وه‌ به‌ئاسانی به‌رهه‌می ئیسلامی و پڕوپاگه‌نده‌كانی خۆیان به‌ جه‌ماوه‌ر، به‌تایبه‌تی جه‌ماوه‌ری لاوان ده‌گه‌یه‌نن.
هه‌روه‌ها به‌ ده‌یان كه‌ناڵی ته‌له‌فیزیۆنی و رادیۆ و ساته‌لیتیان هه‌یه‌. به‌كورتییه‌كه‌ی ئه‌و گروپه‌ ئیسلامیانه‌ ئێستا له‌ باشووری كوردستاندا بوونه‌ته‌ هێز و ده‌سه‌ڵات و له‌ ململانێی ده‌سه‌ڵاتی سیاسیدان له‌گه‌ڵ یه‌كیێتی و پارتیدا. له‌ ئێستا و داهاتوودا، تاكه‌ جێگره‌وه‌ی پارتی و یه‌كیێتی هه‌ر ئه‌و گروپه‌ ئیسلامیانه‌ن.
ئه‌وانه‌ هێشتا نه‌هاتوونه‌ته‌ سه‌ر كورسیی ده‌سه‌ڵات، هه‌ڕه‌شه‌ له‌ هه‌موو دیارده‌یه‌كی سه‌رده‌مییانه‌ و پێشكه‌وتووانه‌ ده‌كه‌ن و داوا له‌ كچان و ژنانی كورد ده‌كه‌ن كه‌ باڵاپۆش و سه‌رپۆشی مۆدێلی عه‌ره‌بستانی سعودی و میرنشینه‌كانی كه‌نداو بپۆشن و واز له‌ میكیاج و خۆرازاندنه‌وه‌ و جلوبه‌رگی كوردی و پۆشاكی مۆدێرن بهێنن و پۆشاكی ئیسلامیانه‌ بپۆشن. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش له‌ زۆربه‌ی شار و شارۆچكه‌كانی كوردستاندا دوكانی فرۆشتنی جبه‌ و باڵاپۆش و سه‌رپۆشی مۆدێلی عه‌ره‌بستانی سعودی و میرنشینه‌كانی كه‌نداویان بڕه‌و پێداوه‌.
ئه‌مڕۆ له‌ باشووری كوردستاندا، گه‌وره‌ترین و سه‌رسه‌خترین دوژمنی كوردایه‌تی، هه‌ر ئه‌م گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسیانه‌ن و له‌داهاتوودا ده‌بنه‌ گه‌وره‌ترین مه‌ترسی بۆ سه‌ر ئاساییشی نه‌ته‌وه‌یی كورد و هه‌ست و گیانی كوردستانیێتی و كوردایه‌تی له‌نێو كورددا ناهێڵن.
دیسانه‌وه‌ ده‌بێت ئه‌و هۆشدارییه‌ بدر‌ێته‌وه‌ به‌ده‌سه‌ڵاتی كوردی، به‌تایبه‌تی یه‌كیێتی و پارتی كه‌ پێویسته‌ و ده‌بێت سنوورێك بۆ ئه‌و ئیسلامییه‌ سیاسیانه‌ دابنێن و رێ له‌ به‌هێزبوون و په‌ره‌سه‌ندن و بڵاوبوونه‌وه‌یان بگرن.
ئه‌وانه‌ ته‌نها بۆ ئه‌وه‌ دروستكراون كه‌ هه‌وڵی به‌ئیسلامكردن و به‌ عه‌ره‌بكردنی كۆمه‌ڵگای كوردستان بده‌ن و له‌ رێگای ئایینی ئیسلامی عه‌ره‌بییه‌وه‌، كورد و كوردستان بكه‌ن به‌ پاروویه‌كی چه‌ور و ئاسان بۆ دوژمنانی كورد و ده‌وڵه‌ته‌ داگیركه‌ره‌كانی كوردستان و میرنشینه‌كانی كه‌نداو و عه‌ره‌بستانی سعودییه‌.
له‌ رابردووشدا به‌هۆی شه‌ڕی نێوان یه‌كیێتی و پارتییه‌وه‌، ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسیانه‌ زۆر زیره‌كانه‌ توانیان كه‌ڵك له‌و بارودۆخه‌ی شه‌ڕ وه‌ربگرن و خۆیان به‌هێز بكه‌ن و جه‌ماوه‌ر بۆ خۆیان په‌یدا بكه‌ن و جه‌ماوه‌رێكی زۆریش بكه‌ن به‌ دوژمنی هه‌ر دوو لایان. به‌داخه‌وه‌، چ یه‌كیێتی و چ پارتیش، دژی یه‌كدی، كۆمه‌كی زۆریان به‌و كۆمه‌ڵ و گروپه‌ ئیسلامییانه‌‌ كرد. ئایا باشتر نه‌بوو له‌بری پشتیو‌انیكردن و كۆمه‌ككردن به‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییه‌ به‌كرێگیراوانه‌ی بێگانه‌، ئه‌وه‌یان بۆ دروستبوون و په‌ره‌سه‌ندنی رێكخستنێكی نه‌ته‌وه‌یی كوردپه‌روه‌ر و نیشتمانپه‌روه‌ر و دڵسۆزی كورد و كوردستان بكردایه‌‌؟
پێویسته‌ به‌رده‌وام له‌ لایه‌ن جه‌ماوه‌ری دڵسۆزه‌وه‌ ئه‌و هۆشدارییه‌ به‌ ده‌سه‌ڵاتی باشووری كوردستان و به‌تایبه‌تی به‌ پارتی و یه‌كیێتی بدرێت كه‌ مانه‌وه‌ و په‌ره‌سه‌ندنی ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسیانه‌ی ئه‌مڕۆی باشووری كوردستان، زه‌نگی مه‌ترسی و كاره‌سات و له‌ناوچوونی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ كوردییه‌ و خودی پارتی و یه‌كیێتیشه‌ له‌ داهاتوودا. وه‌ك رۆژی رووناك ئاشكرا و دیاره‌ كه‌ ئه‌م لایه‌نه‌ ئیسلامییه ‌سیاسیانه‌ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ دوژمنانه‌ی كورد و داگیركه‌رانه‌ی كوردستان دروستیان كردوون و كۆمه‌كیان پێده‌كه‌ن، له‌ داهاتووشدا بۆ رووخانی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ كوردییه‌ و ده‌رپه‌ڕاندنی پارتی و یه‌كیێتی، چه‌كدار و پڕچه‌كیان ده‌كه‌ن و گه‌وره‌ترین كاره‌ساتی ئاژاوه‌نانه‌وه‌ و ماڵوێرانی و خوێنڕشتن له‌ باشووری كوردستاندا به‌رپاده‌كه‌ن. ده‌بێت ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مڕۆی كوردی و به‌تایبه‌تی پارتی و یه‌كیێتیی هه‌وڵی لاوازكردن و نه‌هێشتنی ئه‌م گروپپه‌ تێرۆریسته‌ ئیسلامییه‌ به‌كرێگیراوانه‌ بده‌ن و به‌ر به‌و كاره‌ساتی خوێنڕشتن و ماڵوێرانییه‌ی كه‌ له‌داهاتوودا به‌هۆی ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسیانه‌وه چاوه‌ڕوان ده‌كرێت، بگرن و رێگا نه‌ده‌ن كه‌ ئه‌وانه‌ ببنه‌ جێگره‌وه‌ی ئه‌م به‌ڕێوه‌به‌رێتی و ده‌سه‌ڵاته‌ كوردییه‌ی ئه‌مڕۆی باشووری كوردستان. ئه‌وه‌ راستییه‌كی به‌ڵگه‌نه‌ویسته‌ كه‌ ئه‌م لایه‌نه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییه‌ به‌كرێگیراوانه‌‌ ده‌سه‌ڵات بگرنه‌ ده‌ست، كوردستان ده‌كه‌نه‌ تاریكستان و هه‌موو خه‌ونی كورد و ئامانجه‌ پیرۆزه‌كانی كوردایه‌تی له‌گۆڕ ده‌نێن و كورد و كوردستان ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ ژیانی سه‌ده‌ تاریكه‌كانی مێژوو.

هه‌ر شه‌كاوه‌ بێت ئاڵای سووری كوردایه‌تی.
هه‌ر بژی بیری نه‌ته‌وه‌یی كوردی.
سه‌ركه‌وتوو بێت هه‌وڵ و تێكۆشانی دروستكردنی ده‌وڵه‌تی ناسیۆنالی كوردی.
هه‌زاران دروود و سڵاو له‌ گیانی پاكی گیانبه‌خشیوانی ئازادیی كورد و سه‌ربه‌خۆیی كوردستان.

هاوبیرانی نه‌ته‌وه‌یی له‌ باشووری كوردستان

٤/٤/٢٠١١

(بانگه‌وازێكی دڵسۆزانه‌ له‌ هاوبیرانی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه)

به‌هه‌ر نرخ و شێوه‌ و شێوازێك بێت، پێویسته‌ و ده‌بێت ئه‌م ئازادی و ئه‌زموون و ده‌ستكه‌وتانه‌ی باشووری كوردستان بپارێزین …..

ئێمه‌ی كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌كی بێ ده‌وڵه‌ت و نیشتمان داگیركراو و دابه‌شكراو، چ له‌ كوردستان و چ له‌ هه‌ر شوێنێكی دیكه‌ی جیهاندا بین، ئه‌مڕۆ هه‌موومان چاوی هیوا و ئومێدمان بڕیوه‌ته‌ ئه‌م ئازادی و ئه‌زموون و ده‌ستكه‌وت و ده‌سه‌ڵاته‌ كوردییه‌ی باشووری كوردستان. بێگومان هه‌موومان ئه‌و راستییه‌ باش ده‌زانین كه‌ ئه‌م ترووسكه‌ی ئازادی و سه‌ربه‌رزییه‌، ئه‌م پێشكه‌وتن و ده‌ستكه‌وته‌ هێژایانه‌ هه‌روا به‌ئاسانی به‌ده‌ست نه‌هاتوون و له‌ ئاسمانه‌وه‌ بۆمان نه‌باریون‌، ئه‌م ئازادی و ده‌سه‌ڵاته‌ كوردییه‌ی ئه‌مڕۆی باشووری كوردستان، به‌رهه‌می ده‌ریایه‌ك له‌ خوێنی ئازاترین و پاكترین و دڵسۆزترین رۆڵه‌كانی كورد و كوردستانه‌،‌ به‌رهه‌م و ئه‌نجامی تێكۆشانێكی ده‌یان ساڵه‌ی سه‌خت و خوێناویی پڕ له‌ هه‌وراز و نشێوی بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی نه‌ته‌وه‌یی كورده‌، به‌ری ره‌نج و ماندووبوون و كۆڵنه‌دان و خوێنی هه‌زاران پێشمه‌رگه‌ی خه‌باتكار و شۆڕشگێڕه‌. به‌رهه‌می تێكۆشان و نه‌سره‌وتن و له‌خۆبووردوویی هه‌زاران هۆزانڤان و هونه‌رمه‌ند و مامۆستا و خوێندكار و هو‌نه‌رپیشه‌ و هه‌زاران زیندانی و هه‌زاران گیانیه‌خشیوی رێبازی پیرۆزی كوردایه‌تییه‌‌. ئه‌نجامی ماندووبوونی بێ پسانه‌وه‌ی هه‌زاران هه‌زار له‌ ژنان و پیاوان و كچان و كوڕانی تێكۆشه‌ر و كۆڵنه‌ده‌ری كورد و كوردستانه‌، به‌رهه‌می پێكه‌وه‌ژیانی ئاشتیخوازانه‌ و ئارامانه‌ی سه‌دان ساڵه‌ی هه‌موو نه‌ته‌وه‌ و كه‌مه‌نه‌ته‌وه‌یی و ئایینه‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌كانی نێو كورد و كوردستانه. به‌رهه‌می رووخان و وێرانبوونی زۆرتر له‌ پێنج هه‌زار گوند و ده‌یان شارۆچكه‌ و وێرانبوون و سووتانی هه‌زاران هه‌زار ره‌ز و باخ و بێستان و به‌تاڵانبردنی سامانی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانیی باشووری كوردستانه‌. سه‌ره‌نجامی ره‌شبكووژی كردنمان و وێرانكردن و سووتاندن و پیسكردنی ژینگه‌ی ئه‌و نیشتمانه‌ جوانه‌ی هه‌موومانه. رابردوو سه‌لماندی كه‌ هیچ تاوان و دڕنده‌یێتییه‌ك نه‌مابوو كه‌ به‌عسییه‌ فاشیسته‌كان و سوپا دڕنده‌كه‌ی ده‌وڵه‌تی ئێراق و باڵی شۆڤێنیزمی عه‌ره‌بی به‌رامبه‌ر به‌ كورد و هه‌موو جه‌ماوه‌ری باشووری كوردستانی نه‌یكه‌ن. ئه‌و هه‌موو هه‌ڕه‌شه‌ و سووكایه‌تیپێكردن و ئه‌شكه‌نجه‌دان و جینۆساید و كیمیاباران و ئه‌نفال و ماڵوێرانكردنه‌ی كه‌‌ به‌رامبه‌ر به‌ كورد و هه‌موو كه‌مه‌نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی كوردستان ئه‌نجامیاداوه‌، هاوشێوه‌ی له‌ مێژوودا، بێوێنه‌ و ده‌گمه‌نه‌. با ئێمه‌ی كورد،ئه‌و رابردووه‌ پڕ له‌ كاره‌سات و مه‌رگه‌سات و ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌دانه و ماڵوێرانی و خوێنڕژانه‌ی خۆمانمان به‌ده‌ستی دوژمنان و داگیركه‌رانمان بیر نه‌چێته‌وه‌، ئه‌مڕۆ كه‌ ئه‌م پڕۆسه‌ی ئازادی و ئاشتی و ئاوه‌دانی و خۆشگوزه‌رانی و پێكه‌وه‌ژیانه‌ له‌ئارادایه‌ و به‌رده‌وامه‌، هه‌موو ده‌وڵه‌ته‌ داگیركه‌ره‌كانی پارچه‌كانی دیكه‌ی كوردستان و هه‌موو دوژمنان و نه‌یارانی كوردی سه‌رگێژ و بێزار و هه‌راسان كردووه‌ و چاویان به‌م ئارامی و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌یه‌ی كوردستان و به‌م ئاشتی و خۆشگوزه‌رانی و پێكه‌وه‌ژیانه‌ی هه‌موو جه‌ماوه‌ری كوردستاندا هه‌ڵنایه‌ و به‌ هه‌موو شێوه‌ و شێوازێك له‌ هه‌وڵی له‌كه‌داركردن و شێواندن و پێشگیریكردنی ئه‌م پڕۆسه‌ی ئازادی و ئارامی و ئاشتی و ئاوه‌دانییه‌دان، به‌هه‌زاران سیخوڕ و به‌كرێكگیراوی خۆیان ده‌نێرنه‌ باشووری كوردستان و كاری تێرۆر و تێكده‌رانه‌ ئه‌نجامده‌ده‌ن. به‌رده‌وام له‌ هه‌وڵی كێشه‌ بۆ دروستكردن و تێكدانه‌وه‌ی ئه‌م ئه‌زموونی ده‌سه‌ڵات و خۆبه‌ڕێوه‌به‌رێتییه‌ كوردییه‌‌ی باشووری كوردستاندان. به‌ڵام ئه‌وانه‌ خه‌یاڵیان خاوه‌، ئه‌م پڕۆسه‌یه‌ هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بێت، دروشمی كوردایه‌تیی كورد ئه‌مڕۆ ئه‌مه‌یه‌: تێكۆشان و نه‌سره‌وتن تا سه‌ركه‌وتن.
ئێمه‌ی هاوبیرانی نه‌ته‌وه‌یی، له‌ روانگه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیی باڵای نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانیمانه‌وه‌، داوا له‌ هه‌موو كوردێكی پاك و دڵسۆز و له‌ هه‌موو دایكان و باوكان و كچان و كوڕان و نه‌وه‌ی نوێی سه‌ربه‌رز و ئازا و تێكۆشه‌ری كوردستان ده‌كه‌ین، داوا له‌ هه‌موو كۆڕ و كۆمه‌ڵ و لایه‌نێكی كوردپه‌روه‌ر و نیشتمانپه‌روه‌ر ده‌كه‌ین كه‌ به‌ هه‌ر نرح و شێوه‌ و شێوازێك بۆمان ده‌كرێت و له‌تواناماندا هه‌یه‌، هه‌وڵی پاراستن و مانه‌وه‌ و به‌رده‌وامیی ئه‌م ئه‌زموون و ده‌سه‌ڵاته‌ كوردییه‌ی خۆمان و ئه‌م ده‌ستكه‌وته‌ مێژووییانه‌مان بده‌ین و بوار به‌ گێره‌شێوێنان و به‌كرێگیراوانی دوژمنانی كورد و داگیركه‌رانی كوردستان نه‌ده‌ین كه‌ به‌ ناوی (ئازادی و دیموكراسی و خۆپیشاندان و هات و هاوار و دروشمی ره‌نگاوڕه‌نگی بێ ناوه‌ڕۆكه‌وه)‌ ئه‌م ئه‌زموونی ده‌سه‌ڵات و ئازادی و ئاوه‌دانی و خۆشگوزه‌رانییه‌مان لێتێكبده‌نه‌وه‌ و كورد و كوردستانییانی باشووری كوردستان به‌ره‌و هه‌ڵدێری تێشكان و نه‌مان و كۆیله‌یێتی و ژێرده‌سته‌یی دوژمنان و بێگانه‌ی داگیركه‌ر به‌رنه‌وه‌. ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ كوردییه‌ی باشووری كوردستان، به‌ گشت ناته‌واوی و كه‌موكوڕییه‌كییه‌وه‌، هه‌ر تاكه‌ ده‌رفه‌ت و دوا ترووسكه‌ی هیوا و ئاواتی هه‌موو كورد و كوردستانییانه‌ له‌ كوردستان و له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا. ده‌بێت ده‌سه‌ڵات و په‌رله‌مان و جه‌ماوه‌ری تێكۆشه‌ر و دڵسۆز رێگا به‌و كه‌س و كه‌مه‌ڵ و لایه‌ن و گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییه‌ به‌كرێگیراوه‌ تیرۆریست و تێكده‌رانه‌ نه‌ده‌ن كه‌ گێره‌شێوێنی بكه‌ن و به‌ناوی گوایه‌ (ئازادی و چاكسازی و دوژمنایه‌تیی گه‌نده‌ڵی و نادادپه‌روه‌رییه‌وه‌، كه‌ ئه‌و لایه‌نه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییه‌ نامۆیانه‌ به‌ كورد و كوردستان، خۆیان به‌رهه‌می گه‌نده‌ڵین و ده‌ستی ره‌شن و دروستكراوی دوژمنانی كورد و داگیركه‌رانی كوردستانن)، ئه‌م ئه‌زموونه‌ كوردییه‌ به‌ره‌و نه‌مان و تێشكان به‌رن و خۆیان كه‌ هیچ كاتێك و له‌ هیچ سه‌رده‌مێكدا نه‌ كوردایه‌تییان كردووه‌ و نه‌ بۆ كورد و كوردستان ماندووبوون و نه‌ ئه‌شكه‌نجه‌ و تاڵی و ناخۆشی و ماندووبوونیان بۆ چه‌شتووه‌، نه‌ خاوه‌نی تاكه‌ كه‌سێكن كه‌ له‌پێناوی ئازادیی كورد و سه‌ربه‌خۆیی كوردستاندا گیانی به‌خشی بێت، نه‌ هه‌رگیز رابردوویه‌كییان هه‌بووه‌ له‌ شۆڕشه‌كان و راپه‌ڕینه‌كان و بزووتنه‌وه‌ ئازادیخوازه‌كانی كوردستاندا، ئێمه‌ ده‌پرسین: كه‌ كورد ئه‌نفال و كوردستان تاڵان و وێرانكرا، ئه‌م لایه‌نه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییه‌ دروستكراوه‌ به‌كرێگیراوانه‌ی ئه‌مڕۆ له‌كوێ بوون!؟ كه‌ به‌عسییه‌ فاشیسته‌كان و سوپای دڕنده‌ی ئێراق زۆرتر له‌ پێنج هه‌زار مزگه‌وتیان وێرانكرد و به‌ هه‌زاران قورئانیان به‌ئاشكرا سوتاند، ئه‌وان له‌ كوێ بوون و بۆ هیچ ده‌وڵه‌تێكی موسوڵمانی عه‌ره‌بی هه‌ڵوێستیان نه‌بوو به‌رامبه‌ر به‌ جینۆسایدكردنی موسوڵمانانی كوردستان، ئه‌ی ئه‌وانه‌ی ئه‌نفال كران و زیندووبه‌چاڵ كران، مرۆڤ نه‌بوون و موسوڵمان نه‌بوون!؟ بۆچی هیچ مه‌لا و كۆلكه‌ مه‌لایه‌كی كورد ته‌نها تاكه‌ وشه‌یه‌كیشیان له‌ده‌م نه‌هاته‌ده‌ر و هیچ هه‌ڵوێستێكیان نه‌نواند، ئه‌ی ئه‌مڕۆ ‌بۆچی به‌ هاندانی ئه‌و‌ لایه‌نه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییه‌ به‌كرێگیراوانه‌، ئه‌و مه‌لایانه‌ شێتگیرانه‌ سه‌نگه‌ری دوژمنایه‌تییان له‌ كوردایه‌تی و ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ خۆماڵییه‌ كوردییه‌ گرتووه‌ و داوای رووخان و له‌ناوچوونی ده‌كه‌ن!؟ پاش ئه‌و مێژووه‌ پڕ له‌ كاره‌سات و خوێنڕژان و ماڵوێرانییه‌ی كه‌ به‌سه‌ر كورددا هاتووه‌ كه‌ ئه‌مان به‌هیچ شێوه‌یه‌ك تێیدا زه‌ره‌رمه‌ند و به‌شدار نه‌بوون، ئه‌مڕۆ هه‌روا به‌ئاسانی ده‌یانوێت بێنه‌ سه‌ر سفره‌ و خوانی ئاماده‌ و له‌ ته‌ڕ بخۆن و له‌ وشك پاڵی لێبده‌نه‌وه‌. هه‌موو هه‌وڵ و مه‌به‌ستێكی ئیسلامیی سیاسیی دوژمنایه‌تیكردنی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ كوردییه‌یه‌ و هه‌موو وزه‌ و توانایه‌كی خۆیان بۆ له‌كه‌داركردن و تێشكان و له‌ناوبردنی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ كوردییه‌ ده‌خه‌نه‌كار، به‌و مه‌رج و ئامانجه‌ی خۆیان به‌ری ره‌نج و ماندووبوون و ماڵوێرانی و خوێنرژانی هه‌موو راپه‌ڕین و شۆڕش و بزووتنه‌وه‌كانی كوردایه‌تی بۆ خۆیان به‌رن و هه‌روا به‌ ئاسانی بێنه‌ سه‌ر كورسیی ده‌سه‌ڵات. ئه‌م لایه‌نه‌ ئیسلامییه سیاسییه‌‌ توندڕه‌وه‌ تێرۆریستانه‌ ده‌سه‌ڵات بگرنه‌ده‌ست، ژیان له‌ هه‌موو كورد و كوردستانییه‌كی بیرئازاد و پێشكه‌وتنخواز ده‌كه‌نه‌ تاریكستان و دۆزه‌خ. ده‌بێت ژنان و كچانی كوردستان وه‌ك كۆیله‌ و ژێرده‌سته‌ پێڕه‌و له‌و به‌رنامه‌ دواكه‌وتووه‌ی ئه‌وان بكه‌ن و ئه‌وه‌ی له‌چكبه‌سه‌ر و جبه‌له‌به‌ر و باڵاپۆشی ئیسلامیی مۆدێلی عه‌ره‌بستانی سعودییه‌ و میرنشینه‌كانی كه‌نداو نه‌بێت، به‌ئاشكرا یان ده‌یكوژن و ده‌ست و زمانی ده‌بڕن و به‌ په‌ره‌مێز جه‌سته‌ی ده‌سووتێنن، یان ده‌بێت بۆ هه‌میشه‌ هه‌ر به‌ كۆیله‌یی و ژێرده‌سته‌یی له‌و سیسته‌مه‌ تاریكستان و پاشكه‌وتووه‌كه‌ی ئه‌واندا، له‌ دۆزه‌خی ئه‌و كۆمه‌ڵگا زیندانییه‌ی ئه‌واندا، هه‌موو ته‌مه‌ن و ژیانیان به‌و شێوه‌یه ‌‌سه‌ربه‌رن.
ئێمه‌ی هاوبیرانی نه‌ته‌وه‌یی، بانگه‌وازی دڵسۆزانه‌ له‌ هه‌موو جه‌ماوه‌ری تێكۆشه‌ر و دڵسۆزی كوردستان د‌ه‌كه‌ین كه‌ هیچ هاوكارییه‌كی ئه‌و‌ لایه‌ن و گروپ و كۆمه‌ڵه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییه‌ ئاژاوه‌گێڕ و تێكده‌رانه‌ نه‌كه‌ن و وه‌كو پاشماوه‌كانی به‌عسییه‌ دڕنده‌ و فاشیسته‌كان‌ تێیان بڕوانن. ئه‌مانه‌ دوژمنی كوردایه‌تین و ده‌ستی ره‌شن و له‌لایه‌ن دوژمنانی كورد و ده‌وڵه‌ته‌ داگیركره‌كانی كوردستانه‌وه‌ بۆ دوژمنایه‌تی كردنی كورد و كوردایه‌تی و بۆ به‌ئیسلامكردن و به‌عه‌ره‌بكردنی كۆمه‌ڵگای كورده‌واری و له‌ناوببردنی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ كوردیه‌ی باشووری كوردستان دروستكراون.
داوا له‌ هه‌موو كورد و كوردستانییه‌كی تێكۆشه‌ر و دڵسۆز ده‌كه‌ین كه‌ هێمنی و ئارامی گشت شار و شارۆچكه‌ و گونده‌كانی باشووری كوردستان بپارێزن و كۆتایی به‌ گێره‌شێوێنی و به‌ردهاویشتن و شتومه‌ك شكاندن و سووتاندن و وێرانكردن بهێنن و ئاشتی و ئاوه‌دانی و ئارامی كوردستان بپارێزن.
داوا له‌ په‌رله‌مانی كوردستان و هه‌ردوو لایه‌نی ده‌سه‌ڵاتدار، پارتی و یه‌كیێتی ده‌كه‌ین كه‌ له‌ڕاستیدا ئه‌وه‌ ئه‌ركی سه‌رشانیشیانه‌ ( ئه‌گه‌ر خۆپیشاندان و ناڕه‌زایی ده‌ربڕین هه‌بێت یان نه‌بێت)، پێویسته‌ و ده‌بێت به‌رنامه‌ی چاکسازیی و خزمه‌تگوزاریی پێویست پێشکه‌ش بکه‌ن و به‌ هه‌موو هێز و توانایه‌نه‌وه‌ بكه‌ونه‌ دوژمنایه‌تی كردنی گه‌نده‌ڵی و نادادپه‌روه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی و له‌ ئێستا و داهاتوودا سامان و داهات و بودجه‌ی كوردستان به‌شێوه‌یه‌كی دادپه‌روه‌رانه‌ و یاسایی به‌كار بهێنرێت و بێ هاڵاواردن و جیاوازی كردن، بخرێته‌ خزمه‌تی هه‌موو جه‌ماوه‌ره‌وه‌ و بخرێته‌ خزمه‌تگوزاری و پێشخستن و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی زۆرتری كوردستانه‌وه‌. ده‌بێت چیدی پارته‌كان ده‌ست له‌ کاروباری میریی كوردییه‌وه‌ وه‌رنه‌ده‌ن و باشووری کوردستان بكرێت به‌ نیشتماێكی خاوه‌ن ده‌ستوور و یاسا و یاسا سه‌روه‌ر بێت و زه‌مینه‌ی دیموکراتیزه‌کردن له‌بارتر و خۆشتر بکرێت و به‌رنامه‌یه‌کی نه‌ته‌وه‌یی دیار و ئاشکرا بخه‌نه‌ به‌رده‌م میلله‌ت و هه‌نگاوی دڵسۆزانه‌ به‌ره‌و سه‌ربه‌خۆبوونی کوردستان بنێن. بێگومان هه‌نگاوی یه‌که‌م له‌ یه‌کخستنه‌وه‌ی ته‌واوی داموده‌ستگاکانی ده‌سه‌ڵاتی باشووری كوردستانه‌وه‌ ده‌بێت ده‌ست پێبكات و یاسا له‌سه‌روو هه‌موو كه‌س و لایه‌نێكه‌وه‌ بێت. ده‌بێت یاسا و ده‌ستوورێکی کوردستانیی مۆدێرن ئاماده‌ بكرێت تا ئازادی و یه‌كسانیی به‌رامبه‌ر ده‌ستوور و یاسا بۆ هه‌موو هاونیشتمانیان مسۆگه‌ر بكات. داوا له‌ ده‌سه‌ڵات و په‌رله‌مانی كوردستان و پارتی و یه‌كیێتتی ده‌كه‌ین كه‌ به‌یاسا و ده‌ستوور، سنوورێك بۆ ئاژاوه‌نانه‌وه‌ و گێره‌شێوێنییه‌كانی ئه‌م لایه‌نه‌ ئیسلامییه‌ سییاسییانه‌ دابنێن و هێنده‌ نه‌رم و هاوكار نه‌بن له‌گه‌ڵیاندا و هه‌ر به‌ ده‌ستوور و یاسا هه‌موو هه‌وڵ و چالاكییه‌كیان لێ یاساخ بكه‌ن و چیدی له‌مه‌ زۆرتر رێگایان پێنه‌ده‌ن كه‌ به‌ به‌رنامه‌ی ئیسلامچێتییان كورد و كوردستان به‌ ئیسلامی و به‌عه‌ره‌ب بكه‌ن. ئه‌م لایه‌نه‌ ئیسلامییه‌ سییاسییانه‌، ئایینی ئیسلام بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی تایبه‌تیی خۆیان و دوژمنانی كورد و ده‌وڵه‌ته‌ داگیركه‌ره‌كانی كوردستان به‌كار ده‌هێنن و ئیسلامیان كردووه‌ته‌ دارده‌ست و ئامڕاز بۆ به‌تاڵانبردنی كوردستان و به‌عه‌ره‌بكردنی كورد.

به‌ره‌و یاساخ كردن و پاكتاوكردنی ئیسلامیی سیاسیی له‌ باشووری كوردستاندا.
به‌ره‌و ئازادی و ئاشتی و خۆشگوزه‌رانیی زۆرتر، به‌ره‌و بنیاتنان و ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی زۆرتر.
به‌ره‌و پاراستن و پته‌تركردن و پێشخستنی زۆرتری ده‌سه‌ڵاتی كوردی و كوردستانی.
به‌ره‌و دوژمنایه‌تی كردن و نه‌هێشتنی گه‌نده‌ڵی و نادادپه‌روه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی.
به‌ره‌و تۆوبڕكردنی گێره‌شێوێنی و ئاژاوه‌گێڕی. به‌ ئامانجی هێنانه‌ بوونی ده‌سه‌ڵاتێکی بنکه‌فراوان و دادپه‌روه‌ر و خومه‌تگوزاری جه‌ماوه‌ر و هه‌بوونی ئۆپۆزیسیۆنێکی ره‌سه‌ن و ته‌ندروست و دڵسۆز له‌كوردستان دا.
به‌ره‌و دروستكردنی سوپای میللی و به‌هێزتركردنی هێزی پێشمه‌رگه‌ی كوردستان.
به‌ره‌و كوردستانێكی سه‌ربه‌خۆ و ئاوه‌دانتر و ئارامتر. به‌ره‌و كۆمه‌ڵگایه‌كی ئازاد و یه‌كسان.
هه‌میشه‌ هه‌ر سه‌روه‌ر و نه‌مرن گیانبه‌خشیووانی ئازادیی كورد و سه‌ربه‌خۆیی كوردستان.
هه‌ر شه‌كاوه‌تر بیێت ئاڵای پیرۆزی كوردستان.
بژی دادپه‌روه‌ری و چاكسازی و سه‌روه‌ریی یاسا.
سه‌ركه‌وتن بۆ هێزی پێشمه‌رگه‌ی كوردستان.
هه‌ر بژی بیروباوه‌ڕی پیرۆزی كوردایه‌تی.

هاوبیرانی نه‌ته‌وه‌یی له‌ باشووری كوردستان

٢٨/٤/٢٠١١

په‌یامنامه‌یه‌ك‌ له‌ هاوبیرانی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی كورد، سه‌باره‌ت به‌ گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییه‌كان و چاره‌نووسی باشووری كوردستان

ئه‌م په‌یامه‌‌ به‌گشتی ئاڕاسته‌ی ده‌سه‌ڵاتی باشووری كوردستان و به‌تایبه‌تی هه‌ردوو سه‌ركردایه‌تیی پارتی و یه‌كێتیی ده‌كه‌ین، چونكه‌ به‌كرده‌وه‌ هه‌ر ئه‌م دوو لایه‌نه‌ له‌ ئێستادا باشووری كوردستان به‌ڕێوه‌ ده‌بن و هه‌موو بودجه‌ و داهاتی كوردستان و هێزه‌كانی پۆلیس و ئاساییش و هێزی پێشمه‌رگه‌ی كوردستان و به‌گشتی هه‌موو خوێندنگه‌ و فه‌رمانگه‌ و زانكۆ و داموده‌زگا هه‌واڵگیرییه‌كان هه‌ر له‌ژێر ده‌سه‌ڵات و باڵاده‌ستی ئه‌م دوو گه‌وره‌ هێزه‌دان و ئه‌مه‌ش راستیی بارودۆخیی ئه‌مڕۆی باشووری كوردستانه‌ و نكوڵیی لێناكرێت. هه‌رچه‌نده‌ ده‌بووایه‌ ئێستا خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاتدارییه‌كی كوردیی تۆکمه‌ی یه‌کگرتووی به‌هێز و دامه‌زراوه‌یی بووینایه‌ و یاسا سه‌روه‌ر بووایه‌ و ده‌رفه‌تی پێكه‌وه‌ كاركردن و ژیانێکی دیموکراسییانه‌ له‌سه‌ر زه‌مینه‌ی کوردایه‌تییه‌کی راست و دروست بۆ هه‌موو هێز و لایه‌ن و تاکێکی دڵسۆزی کوردی و کوردستانی بڕه‌خسایه‌. ئێستاش ده‌رفه‌ت هه‌ر ماوه‌ كه‌ ئه‌م ئه‌ركه‌ پیرۆزه‌ جێبه‌جێ بكرێت و فه‌رمانڕواییه‌كی كوردی و كوردستانیی به‌رفراوان و یاسایی و دیموكراسی پێك بهێنرێت.
ئێمه‌ به‌رله‌هه‌ر شتێك ده‌مانه‌وێت هه‌مووان له‌م راستییه‌ ئاگادار بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئێمه نه‌ له‌ رابردوو و نه‌ له‌ ئێستادا، هیچ پێوه‌ندییه‌كمان له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵات و پارتی و یه‌كێتیدا، نه‌بووه‌ و نییه‌. ئه‌م په‌یامه‌ ته‌نها له‌ روانگه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیی باڵای كورد و كۆمه‌ڵگای كوردستانه‌وه‌ ئاڕاسته‌ ده‌كه‌ین.
ئه‌مڕۆ دیارده‌یه‌كی زۆر خراپ و زیانمه‌ند و مه‌ترسیدار له‌ كۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا دروستبووه‌، ئه‌ویش ئه‌مه‌یه‌ كه لاوانێكی زۆر له‌ كچان و كوڕان، له‌م نه‌وه‌ نوێیه‌ی ئێستا، كه‌وتوونه‌ته‌ بۆسه‌ی ئیسلامیی سیاسییه‌وه‌ و له‌ژێر كاریگه‌ری و پروپاگه‌نده‌ی چه‌واشه‌كارییانه‌ی ئه‌و گروپه‌‌ ئیسلامییه‌ سیاسییه‌ دروستكراوه‌ به‌كرێگیراوانه‌دان‌ و ئه‌و گروپانه‌ به‌ شێوه‌ و شێوازی جۆراوجۆر، هه‌ست و سۆزی ئه‌و لاوانه‌ به‌لای خۆیاندا راده‌كێشن و له‌م رێگایه‌وه‌ ته‌ڵه‌ و داویان بۆده‌نێنه‌وه‌ و ده‌یانهێننه‌ ژێر كۆنترۆڵی خۆیانه‌وه‌. ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ توندڕه‌وانه‌، یاری به‌ ژیان و چاره‌نووسی ئه‌و لاوانه‌وه‌ ده‌كه‌ن و به‌هه‌ست و هۆش و گیانێكی ناكوردانه‌ و نانیشتمانپه‌روه‌رانه‌‌ و تاكڕه‌وانه‌ و توندوتیژانه‌ په‌روه‌رده‌یان ده‌كه‌ن.
ئێمه‌ له‌ڕووی دڵسۆزییه‌وه‌‌ له‌و لاوانه‌ ده‌پرسین‌، بۆچی لایه‌نگریی له‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌ ده‌كه‌ن!؟ ئێوه‌ رۆڵه‌ی ئه‌م نه‌ته‌وه‌ و نیشتمانه‌ن و خۆتان به‌ كه‌سانی دڵسۆز و كوردپه‌روه‌ر و نیشتمانپه‌روه‌ر ده‌نازانن. گومانی تێدا نییه‌ ئه‌و لایه‌نه‌‌ ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌ هیچ بڕوایه‌كیان به‌ كوردایه‌تی نییه‌ و نه‌ له‌ دروشم و نه‌ له‌ نووسین و بڵاوكراوه‌كانیاندا ئاڵای كوردستان نابینین و هیچ بیر و هێمایه‌كی تێكۆشانیش بۆ ئازادیی كورد و سه‌ربه‌خۆیی كوردستان له‌ وتار و ره‌فتار و كاروكرده‌وه‌كانیاندا به‌رچاوناكه‌وێت‌!؟ ئه‌م گروپانه‌ له‌لایه‌ن دوژمنانی كورد و داگیركه‌رانی كوردستانه‌وه‌ ته‌نها بۆ به‌سیاسیکردنی ئیسلام له‌ كۆمه‌ڵگای كوردستان و دوژمنایه‌تیی كردنی كورد و كوردایه‌تی، دروستكراون. له‌کاتێکدا ئیسلام وه‌ك ئایین داوای کاری له‌وجۆره‌ له‌ هیچ كه‌س و هیچ لایه‌نێك ناکات و ئه‌وه‌ ئه‌رک و فه‌رمانی سه‌رشانی موسڵمانی کورد نییه‌. ئه‌م گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌ جگه‌ له‌م ئه‌رك و فه‌رمانه به‌كرێگیراوی و‌ بێگانه‌په‌رستییه‌یان، هیچ پێوه‌ندییه‌كیان به ئاشتی و ئازادی و خۆشگوزه‌رانیی كورده‌وه‌ نییه‌ و به‌هیچ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان پێوه‌ندییان به‌ به‌رژه‌وه‌ندیی كوردایه‌تی و داهاتووی كورد و كۆمه‌ڵگای كوردستانه‌وه‌ نییه!‌؟ ئایا تاوان نییه‌ به‌رامبه‌ر كورد و كوردستان كه‌ لایه‌نگریی له‌و گروپه‌ دروستكراوه‌ به‌كرێگیراوانه‌ بكرێت، كه‌ هه‌ر خه‌ریكی ئاژاوه‌نانه‌وه‌ و به‌عه‌ره‌بكردنی كۆمه‌ڵگای كوردستانن و دژی كوردایه‌تی و دژی فه‌رهه‌نگی ره‌سه‌نی كورده‌واری و دژی جلوبه‌رگی كوردی و دژی هه‌موو شتێكی كوردین. ئیسلامییه‌ سیاسییه‌كان به‌تایبه‌تی دژی جلوبه‌رگی كوردیی ئافره‌تانی كوردستانن و به‌ رێپێنه‌دراو و و ناپه‌سه‌ندی ده‌ناسێنن و له‌بری جلوبه‌رگی جوان و رازاوه‌ و ره‌سه‌نی كورده‌واری، بره‌ویان به‌ له‌چك و سه‌رپۆش و باڵاپۆش و جبه‌ی ئافره‌تانی عه‌ره‌بستانی سعودی و میرنشینه‌ عه‌ره‌بییه‌كانی كه‌نداو داوه‌ و له‌م رێگایه‌وه‌ سیمای شارستانییانه‌ و سه‌رده‌مییانه‌ی كۆمه‌ڵگای كورده‌وارییان شێواندووه‌ و دزێو و ناشیرینیان كردووه‌. وا بڕوا له‌به‌ركردنی جلوبه‌رگی كوردی ‌ له‌ نێو كچان و ژنانی كوردستاندا باوی نامێنێت!؟ له‌مه‌ش خراپتر و مه‌ترسیدارتر، ورده‌ ورده‌ ناوی كوردی نامێنێت و له‌بری ناوی كوردی و كورده‌واریی جوان و خۆش و ڕه‌سه‌ن، ناوی مناڵانی كورد به‌ناوی عه‌ره‌بی و ئیسلامیی، ناوزه‌د ده‌كه‌ن، ئه‌و ناوانه‌ له‌ مناڵه‌كانیان ده‌نێن كه‌ نامۆ و بێگانه‌ن به‌ كورد و كوردستان. ئه‌مانه‌ هه‌ندێكن له‌ نیشانه‌كانی به‌عه‌ره‌بكردنی كورد و كۆمه‌ڵگای كوردستان! ئه‌مانه‌ به‌زاندنی هێڵی سوورن و زه‌نگی مه‌ترسیدار و ترسناكن بۆ ئاساییشی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانیی كورد و كوردستان.
ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی كوردی تاوانباره‌ به‌وه‌ی كه‌ له‌ رابردوودا ئه‌م تووله‌ماره‌ ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌یان به‌خێوکردووه‌ و‌ ئێستا بۆ ده‌سه‌ڵات و كورد و كوردایه‌تی، بوونه‌ته‌ كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌. ده‌سه‌ڵاتی كوردی به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك پشتیوان و یارمه‌تیده‌ر بوو له‌ په‌ره‌سه‌ندن و به‌هێزبوون و زۆربوونی ئه‌م گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌دا، له‌سه‌ر داهات و بودجه‌ی كوردستان، مانگانه‌ و بودجه‌ی زۆر و زۆرتریان بۆ بڕیونه‌ته‌وه‌، پۆستی وه‌زاره‌تیان پێشكه‌ش كردوون، باره‌گا و بنكه‌ و مۆڵگای جۆراوجۆریان بۆ دروست كردوون، چاوپۆشییان له‌ كاروكرده‌وه‌ ئاژاوه‌گێڕی و تێكده‌رییه‌كانیان كردووه‌ و ده‌كه‌ن، چاوپۆشی له‌ به‌عه‌ره‌بكردنی كورد و كۆمه‌ڵگای كوردستان ده‌كه‌ن، هه‌موو ئاسانكارییه‌كی یاسایی و ده‌ستوورییان بۆ ده‌كه‌ن، چه‌ندین په‌یمانگا و خوێندنگه‌ی تایبه‌تییان بۆ كردو‌نه‌ته‌وه‌، له‌ په‌ڕله‌مانی كوردستان كورسییه‌كی زۆریان داگیركردووه‌ و هه‌ر ئه‌م ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌شن كه‌ له‌ناو په‌رله‌مانه‌دا له‌به‌ر ئاڵای پیرۆزی كوردستان و مارشی نه‌ته‌وه‌یی كوردی (ئه‌ی ڕه‌قیب) هه‌ڵناسن و به‌به‌رچاوی ده‌سه‌ڵات و هه‌موو میلله‌ته‌وه‌ سوكایه‌تی به‌ پیرۆزییه‌كانی كورد و كوردستان ده‌كه‌ن. ئه‌مانه‌ و چه‌ندین پێشێلكاری و كاروكرده‌وه‌ی تری نایاسایی و ناڕه‌وایان چاوپۆشیی لێكراوه‌‌، به‌به‌رچاوی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ پێوه‌ندیی گومانلێكراوانه‌ به‌ ده‌وڵه‌ته‌ داگیركه‌ره‌كانی به‌شه‌كانی دیكه‌ی كوردستانه‌وه‌ ده‌كه‌ن و به‌ ئاره‌زوو و خواستی تایبه‌تیی خۆیان هه‌موو جۆره‌ پێوه‌ندییه‌كی ژێربه‌ژێر و گومانلێكراوانه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بی و ئیسلامییه‌كاندا ده‌به‌ستن و هه‌رچییان بوێت به‌به‌رچاوی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ ده‌یڵێن و ده‌ینووسن و ده‌یكه‌ن. ئه‌و گروپانه‌ زۆربه‌ی پیاوه‌ ئایینناسه‌كان، مامۆستایانی ئایینی، مه‌لاكان و بانگده‌ر و پێشنوێژكارانی مزگه‌وته‌كان و فه‌قێكان، ئه‌مانه‌یان هه‌موو هێناونه‌ته‌ ژێر كۆنتڕۆڵی خۆیانه‌وه‌ و به‌هاندانی ئه‌و گروپانه‌ فه‌توای كوشتن و شاربه‌ده‌ركردن و وڵاتبه‌ده‌ركردن بۆ رۆشنبیرانی دڵسۆز و كوردپه‌روه‌ر ده‌رده‌كه‌ن و به‌ فه‌توا خوێنی نووسه‌ران و رووناكبیرانی كوردستان ده‌كه‌نه‌ كاسه‌وه‌، بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ نیشتمانبه‌ده‌ر و ئاواره‌ی هه‌نده‌رانیان ده‌كه‌ن، له‌ هه‌نده‌رانیش هه‌ر ده‌بێت پۆلیسی ئه‌و وڵاتانه‌ پارێزگاری له‌ مانه‌وه‌ و ژیانیان بكه‌ن، له‌وێش ده‌ستبه‌رداری ئه‌و ره‌خنه‌گر و رۆشنبیرانه‌ نابن و هه‌وڵی له‌ناوبردنیان ده‌ده‌ن. ئێمه‌ ده‌پرسین: ئه‌مه‌ چ جۆره‌ ده‌سه‌ڵات و په‌رله‌مانێكه‌ كه‌ ئێمه‌ی كورد هه‌مانه‌‌!؟ ده‌سه‌ڵاتێك نه‌توانێت له‌ كوردستانێكی ئازاد و دیموكراسیدا ژیانی هاونیشتمانییان،‌ رۆشنبیران و نووسه‌ران و ره‌خنه‌گران بپارێزێت، ئه‌بێت چ ده‌سه‌ڵاتێك بێت و چ ئازایه‌تی و شكۆداری و سه‌روه‌رییه‌كی هه‌بێت!؟ ئه‌مانه‌ و گه‌لێك دیارده‌ی خراپ و نامۆ و سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ی دیكه‌ كه ئه‌مڕۆ له‌ باشووری كوردستاندا سه‌ریان هه‌ڵداوه‌ و هه‌ر له‌باسكردن نایه‌ن.
ئه‌م په‌یامه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌شه‌ كه‌ له‌ بێئاگایی و دڵپاكییه‌وه‌‌، خه‌ڵه‌تێنراون و دوای ئه‌و گروپانه‌ که‌وتوون. ئێمه‌ له‌ دڵسۆزی و نیازپاکی و خواپه‌رستیی موسڵمانانی کوردی دوور له‌و گرووپانه‌ هیچ گومانێكمان نییه‌. کوردستان وڵاتی پێڕه‌وكارانی هه‌موو ئایین و ئایینزاکانه‌‌ كه‌ به‌ ئازادی و ئاشتی، شانبه‌شانی یه‌کتر پیاده‌ی دابونه‌ریتی ئایینی و ئایینزایی خۆیانی تێدا ده‌که‌ن.
‌ئه‌ندامان و دۆستان و لایه‌نگرانی ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسیانه‌ بێباكانه‌ ده‌ڵێن: نه‌ته‌وایه‌تی و كوردایه‌تی و نیشتمانپه‌روه‌ری و كوردستانچێتی ئه‌رك و فه‌رمانی ئێمه‌ نییه‌ و ئێمه‌ موسوڵمانین و خاوه‌نی په‌یامێكی جیهانی و مرۆڤایه‌تین و خۆمان نابه‌ستینه‌وه‌ به‌ ته‌نها نه‌ته‌وه‌یه‌ك و نیشتمانێكه‌وه‌. په‌یامی ئێمه برایه‌تی و ئاشتی و دادپه‌روه‌ری و خۆشگوزه‌رانییه‌ بۆ هه‌موو مرۆڤایه‌تی و هه‌وڵ ده‌ده‌ین هه‌موو مرۆڤایه‌تی ببن به‌ هه‌ڵگری هه‌مان په‌یامی ئێمه‌ و باوه‌ش بۆ ئیسلام و موسوڵمان بوون بكه‌نه‌وه‌. ئیسلام و قورئان به‌رنامه‌ی كاركردن و خه‌بات و جیهادی ئێمه‌یه‌ و جگه‌ له‌ قورئان و رێنماییه‌ ئیسلامییه‌كان، دان به‌ هیچ په‌یام و نووسراو و رێسا و یاسایه‌كی دیكه‌دا ناهێنین. ئێمه‌ بڕوامان به‌ ده‌وڵه‌تی كوردی نییه‌ و ئاڵای كوردستان و مارشی نه‌ته‌وه‌یی كوردی، ئه‌ی ڕه‌قیب، لای ئێمه‌ هیچ مانایه‌كیان‌ نییه‌ و لای ئێمه‌ وه‌ك موسوڵمان ئه‌م شتانه‌ پیرۆز نین و بڕوامان پێیان نییه‌. بۆ ئێمه‌ وه‌ك موسوڵمان و هه‌ڵگرانی په‌یامی ئیسلام و قورئان، ته‌نها ئایینه‌كه‌ و په‌یامه‌كه‌ی خۆمان پیرۆز و پێویست و گرنگن لامان و له‌ داهاتوودا ده‌بێت هه‌موو مرۆڤایه‌تی بێنه‌ ژێر ئاڵای ئیسلامه‌وه‌. ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵاتمان گرته‌ ده‌ست، ئه‌وا ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ ئێمه‌ نه‌بیێت و نه‌یه‌ته‌ ژێر ئاڵای ئیسلامه‌وه‌، مافی ژیانی لای ئێمه‌ نامێنێت و ده‌بێت به‌ سزای ره‌وای خۆی بگه‌یه‌نین.

• له‌ڕاستیدا ئه‌م په‌یام و وشانه‌یان هه‌ر هه‌موویان دژی كورد و كوردایه‌تین و له‌ خزمه‌تی دوژمنانی كورد و داگیركه‌رانی كوردستاندان. به‌كارهێنانی وشه‌گه‌لی، ئاشتی و دادپه‌روه‌ری و خۆشگوزه‌رانی و مرۆڤایه‌تی له‌لایه‌ن ئه‌وانه‌وه‌، ئه‌وانه‌ هه‌ر هه‌موویان وشه‌ی سه‌وز و سوور و ئامڕازی فریوكارین و فڕیان به‌سه‌ر راستی و به‌رژه‌وه‌ندی و ئاشتی و دادپه‌روه‌ری و خۆشگوزه‌رانیی مرۆڤایه‌تییه‌وه‌ نییه و ته‌نها هه‌ر بۆ خه‌ڵه‌تاندن و به‌كارهێنانی ئه‌و لاوانه‌یه‌، بۆ گه‌یشتن به‌ ویست و خواسته‌ ناڕه‌واكانی ئه‌و لایه‌نانه‌ خۆیانه‌ و بۆ گه‌یشتن به‌رژه‌وه‌ندییه‌ مادییه‌كانیانه‌، هه‌ر بۆ رابوواردن و خۆشگوزه‌رانیی خۆیانه‌ و هیچی دیكه‌‌. سه‌ركرده‌ و به‌رپرسه‌ گه‌وره‌كانی ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌، به‌بێئه‌وه‌ی هیچ ئیش و كار و كاسبییه‌ك بكه‌ن، به‌بێئه‌وه‌ی هیچ به‌رهه‌م و هونه‌ر و پیشه‌یه‌كیان بۆ كۆمه‌ڵگا هه‌بێت، به‌بێئه‌وه‌ی ره‌نج بده‌ن و ماندووببن، هه‌ر به‌هۆی نۆكه‌ربوون و وابه‌سته‌بوون و ملكه‌چبوونیان به‌ دوژمنانی كورد و داگیرگه‌رانی كوردستانه‌وه‌، خۆیان هه‌موو خاوه‌نی چه‌ندین ژن و خانوو و ئۆتۆمبێلی گرانبه‌هان و زۆر به‌خۆشی و تێروته‌سه‌لی ده‌ژین، هه‌موو پێداویستته‌كانی خۆشگوزه‌رانیی ژیانیان بۆخۆیان مسۆگه‌ر كردووه‌. ئه‌وانه‌ ئایینی ئیسلام هه‌ر بۆ گه‌یشتن به‌ مه‌به‌ست و ئامانجه‌ تایبه‌تییه‌كانی خۆیان به‌كار ده‌هێنن و له‌ راستی و كاروكرده‌وه‌دا هیچ بڕوایان به‌ ئایین و خواپه‌رستی و ره‌وشتی به‌رزی مرۆڤایه‌تی نییه‌. ئه‌گه‌رنا یه‌زدانی مه‌زن و به‌خشنده‌ و میهره‌بان، چی پێویستییه‌كی به‌و گروپه‌ تێرۆریستانه‌ هه‌یه‌!؟ یان مرۆڤه‌ رۆشنبیر و تێگه‌یشتووه‌كان، نه‌ته‌وه‌ ئازاد و خاوه‌ن شارستانێتییه‌ به‌رز و پێشكه‌وتووه‌كانی جیهان چی پێویستییه‌كییان به‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ بچنه‌ ژێر ئاڵای ئیسلامیی سیاسییه‌وه‌!؟ گومانی تێدا نییه‌ كه‌ ئیسلامیش ئایینێكه‌ وه‌كوو هه‌موو ئایینه‌كانی دیكه‌ی مرۆڤایه‌تی ‌و نابێت تێكه‌ڵی سیاسه‌ت بكرێت و به‌سیاسیی بكرێت. توندوتیژیی ئایینی و به‌سیاسه‌تكردنی ئایین، هیچ پێوه‌ندییه‌كیان به‌ ئایین و خواپه‌رستی و مرۆڤایه‌تییه‌وه‌‌ نییه‌ و له‌راستیدا دژی خودی ئایینه‌كه‌ن‌ و دوژمنی خواپه‌رستی و مرۆڤایه‌تیشن. ئه‌م وشانه‌، ئه‌م رسته‌ بێ باج و بێ ناوه‌ڕۆكانه‌ی ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌، ته‌نها بۆ فریودان و خه‌ڵه‌تاندنی لاوانی هه‌ژار و بێده‌ره‌تانی كوردستانه،‌ كه‌ ده‌یانه‌وێت ئه‌و لاوانه بۆ ئامانج و مه‌به‌سته ‌سیاسییه‌ گڵاوه‌كانی خۆیان به‌كار بهێنن و ژیانیان ئالووده‌ی كاری توندوتیژیی بكه‌ن و به‌و بیر و كرده‌وه‌ پڕوپووچ و بێ ناوه‌ڕۆك و بێ كه‌ڵكانه‌وه، ‌ژیان و ته‌مه‌نیان به‌فیڕۆ بده‌ن و سه‌رگه‌ردانیان بكه‌ن.
• له‌ روانگه‌ی ئه‌و بۆچوونه‌ چه‌وتانه‌ی ئه‌و ئه‌و لایه‌نانه‌وه‌، ئه‌وه‌ تێده‌گه‌ین كه‌ ئه‌وان ته‌نها خه‌بات بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی ئایینی ئیسلام و به‌موسوڵمانكردنی میلله‌تان و به‌ئیسلامكردنی كۆمه‌ڵگاكان ده‌كه‌ن و كوردایه‌تی و كورد و كوردستانیان به‌لاوه‌ گرنگ و مه‌به‌ست نییه‌. به‌رنامه‌ی ئه‌م گروپانه‌ له‌ سه‌رده‌می ئێستادا دروست ده‌کاته‌ جێبه‌جێکردنی به‌رنامه‌ی ده‌وڵه‌ته‌ داگیرکه‌ره‌كانی كوردستان و دوژمنانی كورد، ده‌نا میلله‌تی کورد بۆخۆی له‌ مێژه‌ موسوڵمانه‌ و پێویستی به‌ رابه‌ری و رێنیشانده‌ریی ئه‌و که‌س و گروپانه‌ نییه‌. ئاشكرایه‌ هه‌وه‌ته‌ی ئیسلام په‌یدا بووه‌ و هاتووه‌ته‌ كوردستانه‌وه‌ و كورد به‌موسوڵمانكراوه‌، له‌وكاته‌وه‌ هه‌تا ئێستا زۆرینه‌ی زۆری كورد هه‌ر موسوڵمانه‌ و هه‌موو ئه‌رك و فه‌رمانه‌ ئایینییه‌كانی ئیسلام ئه‌نجام ده‌ده‌ن و له‌ رابردووشدا هه‌روا بووه‌ و زۆرجاریش كورد له‌ مێژووی خۆیدا به‌ ماڵ و سامان و گیان و ژیانه‌وه‌ به‌رگریی له‌ ئیسلام كردووه‌ و به‌هۆی ئایینی ئیسلامه‌وه‌ زۆر زۆر زه‌ره‌رمه‌ند بووه‌. ئه‌ی بۆ پێش راپه‌ڕین و پێش ئه‌م ئازادی و ئاشتی و دیموكراسییه‌ی كه‌ ئێستا هه‌یه‌، هیچ گروپ و لایه‌نێكی ئیسلامیی سیاسیی له‌ كوردستاندا بوونی نه‌بووه‌ و ئه‌م باسوخواسانه‌ له‌ هیچ كه‌س و كۆڕ و كۆمه‌ڵێكه‌وه‌ نه‌بیستراون!؟ هه‌موومان ئه‌م راستییه‌‌ ده‌زانین كه‌ ئه‌م گروپانه‌، ئه‌م كۆڕ و كۆمه‌ڵ و هێزه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌، له‌ سه‌ره‌تای ساڵانی هه‌شتاکانه‌وه‌ دوای دروستبوو‌نی کۆماری ئیسلامیی ئێران، له‌ كوردستاندا په‌یدا بوون و دروستكراون!؟ ئه‌ی كورد هه‌ر موسوڵمان نه‌بووه‌ و ئایینی ئیسلامیش هه‌ر ئایینی زۆرینه‌ی كورد نه‌بووه؟ بۆچی پێشتر هیچ لایه‌نێكی ئیسلامیی سیاسیی له‌ هیچ شۆڕش و راپه‌ڕین و بزووتنه‌وه‌یه‌كی رزگاریی نیشتمانیی كورد و كوردستاندا به‌شدار نه‌بوون و بوونیان نه‌بووه‌!؟ ئیسلام زۆر له‌ مێژه‌ له‌وڵاتی ئێمه‌دا هه‌یه‌ و به‌شێکی به‌رچاوی سه‌رکرده‌ کلاسیكییه‌کانی کورد له‌سه‌ر ئه‌م رێبازه‌ بوون و زیندانی و ئه‌شكه‌نجه‌یان بینیوه‌ و له‌سێداره‌دراون گیانیان به‌خشیوه‌، به‌ڵام خه‌بات و ژیانیان هه‌ر بۆ کورد و کوردستان بووه‌ و ئامانجیان رزگاریی كورد و سه‌ربه‌خۆیی كوردستان بووه‌. رابه‌رانی كورد، موسوڵمان بوون و خۆیان به‌شێک بوون له‌ شۆڕشه‌کانی کورد و له‌ژێر سه‌رکردایه‌تیی شۆڕشدا خه‌باتیان کردوه‌. موسڵمانانی کوردیش دابونه‌ریتی ئایینیانه‌ و ئیسلامیانه‌ی خۆیان له‌ نێو ماڵ و مزگه‌وته‌کانی کوردستاندا دوور له‌ سیاسه‌ت و گروپبازی، به‌ئه‌نجام گه‌یاندووه‌، هیچكاتێكش رێگر نه‌بوون له‌به‌رده‌م تێكۆشان و بزووتنه‌وه‌ی کوردایه‌تیدا.
  ئه‌م گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌، له‌ ئێستادا چه‌ندین گروپی جیاوازن و هه‌ریه‌كه‌یان نۆكه‌ری دوژمنێكی كورد و ده‌وڵه‌تێكی داگیركه‌ری كوردستانن. هێنده‌ به‌رنامه‌ و نه‌خشه‌ی سیاسیی ئێره‌ و ئه‌وێیان هێناوه‌ته‌ كوردستانه‌وه‌، به‌ ئه‌ندازه‌ی ژماره‌ی خۆیان مۆدێلی ده‌سه‌ڵاتی ئێرانی و ئه‌فغانی و تالیبانی و سعوودی و تورکییان سازداوه‌. له‌داهاتوودا هه‌رگروپێکیان ده‌سه‌ڵات بگرنه‌ ده‌ست ئه‌وانی دیكه‌ له‌دژی راده‌بن و ناتوانن له‌ هه‌لومه‌رجێكی سیاسی و دیموکراسی و ئاشتی و ئارامیدا پێکه‌وه‌ هه‌ڵبکه‌ن. ئه‌و گروپانه‌ یان هه‌ریه‌ك له‌و گروپانه‌ ده‌سه‌ڵات بگرنه‌ ده‌ست، ئه‌وه‌ی بونیادنراوه‌، وێرانی ده‌كه‌ن و كوردستان ده‌كه‌ن به‌ گۆمی خوێن. ئێستا هیچ مه‌ترسییه‌كی دوژمنان و داگیركه‌رانمان له‌سه‌ر نه‌ماوه‌، ئه‌م گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییه‌ دروستكراوانه‌ ده‌یانه‌وێت به‌خراپ كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌م بارودۆخی ئازادی و دیموكراسییه‌ی باشووری كوردستان، هه‌روا به‌ئاسانی و به‌خۆڕایی كورسیی ده‌سه‌ڵاتی كوردستان بگرنه‌ ده‌ست و بودجه‌ و سامان و داهاتی كوردستان بۆ خۆیان به‌رن و به‌رنامه‌ دۆزه‌خی و دواكوتووه‌كانی خۆیان پیاده‌ بكه‌ن و هه‌ر كه‌سێكی كوردپه‌روه‌ر و دڵسۆزی كوردایه‌تی، ئه‌وانه‌ی وه‌ك ئه‌وان نین و وه‌ك ئه‌وان بیرناكه‌نه‌وه‌، هه‌ر ره‌خنه‌یه‌كیان له‌ ده‌م هاته‌ ده‌ره‌وه‌، جه‌سته‌ی بسووتێنن، یان زمانی ببڕن و ده‌ست و پێی ببڕنه‌وه‌ یان به‌ شمشێری عه‌ره‌بی ملی بپه‌ڕێنن!؟
• ئه‌ندامان و لایه‌نگرانی ئه‌م گروپانه،‌ هیچ وه‌ڵامێكی ژیربێژانه‌ و لۆژكانه‌یان بۆ ئه‌م پرسانه‌‌ نییه‌ و هه‌ر به‌رده‌وام ئه‌و به‌یت و بالۆرانه‌ی خۆیان وه‌ك تووتی ده‌ڵێنه‌وه‌ و هه‌موو هۆش و گۆش و مێشكیان به‌ ئایینی ئیسلام و جیهاد و به‌هه‌شت و دۆزه‌خه‌وه‌ شۆردراوه‌ته‌وه‌ و هیچ فه‌لسه‌فه‌ و زانست و بیروباوه‌ڕ و په‌یڤ و راستییه‌كی تر ناچێته‌ مێشكیانه‌وه‌. ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌ به‌شێوه‌یه‌ك ئه‌و لاوه‌ هه‌ژار و بێ ئه‌زموون و به‌سته‌زمانانه‌یان به‌ بیر و ره‌فتاری پڕوپووچه‌وه‌ سه‌رگه‌رم كردوون، كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ نه‌ له‌ ئێستا و نه‌ له‌داهاتوودا، هیچ كه‌ڵك و فه‌ڕێكیان بۆ كورد و كوردستان لێچاوه‌ڕوان ناكرێت.
  ئه‌م گروپه ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌ هه‌ر كه‌ ده‌م ده‌كه‌نه‌وه‌، باسی گه‌نده‌ڵی و دزی و نادادپه‌روه‌ریی ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی كوردی و به‌تایبه‌تی باسی كه‌موكوڕییه‌كانی پارتی و یه‌كێتی ده‌كه‌ن. بێگومان به‌خراپ باسكردن و دوژمنایه‌تی كردنی سیاسه‌تی ده‌سه‌ڵاتی کوردی له‌لایه‌ن ئه‌وانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ نییه‌ ده‌سه‌ڵات و فه‌رمانڕه‌واییه‌كی دادپه‌روه‌ر و ده‌وڵه‌تێکی سه‌ربه‌خۆی كوردی و كوردستانیمان هه‌بێت، به‌ڵکو بۆ ئه‌وه‌یا‌نه‌ كه‌ مه‌رام و مه‌به‌سته‌‌ سیاسییه ‌ناڕه‌واكانی خۆیانی پێ به‌رنه‌ پێشه‌وه‌. ئێمه‌ش ده‌زانین كه‌ گه‌نده‌ڵی و نادادپه‌روه‌ری و پێشێلكاریی یاسا و ده‌ستوور هه‌یه‌، ئه‌وه‌ راستییه‌ كه‌ هه‌ر كه‌س و هه‌ر رێكخستنێك كار بكات و تێبكۆشێت و چالاك بێت، ئاساییه‌ كه‌ هه‌ڵه‌ش ده‌كات. ناته‌واوی كه‌موكوڕیی و گه‌نده‌ڵیش هه‌ر تایبه‌ت نییه‌ به‌ كۆمه‌ڵگای كوردستانی ئێمه‌، له‌ سه‌رانسه‌ری مێژووی مرۆڤایه‌تییدا ناته‌واوی و كه‌موكوڕی و گه‌نده‌ڵی هه‌ر هه‌بووه‌ و هه‌ر ده‌بێت و هه‌ر ده‌مێنێت. ئێمه‌ لێره‌دا دیسانه‌وه‌ زمانی ره‌خنه‌مان ئاڕاسته‌ی ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی کوردی ده‌كه‌ینه‌وه‌ که‌وا به‌هۆی گه‌نده‌ڵكاری و بێ به‌رنامه‌یی و پێڕه‌ونه‌كردنی دادپه‌روه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی و سه‌روه‌رنه‌بوونی یاسا‌وه‌، هیچ به‌رنامه‌یه‌كی په‌روه‌رده‌ و بارهێنان و فێركارییان بۆ لاوانی كوردستان نه‌بووه‌ و نییه‌ و هیچ پڕۆژه‌ و به‌رنامه‌یه‌كییان نییه‌ كه‌ ئاپۆڕه‌ی لاوانی پێوه‌ خه‌ریك بكه‌ن و هه‌لی كار و ژیان و گوزه‌رانیان بۆ بره‌خسێنن. گه‌نده‌ڵی و بێبه‌رنامه‌یی ده‌سه‌ڵات و بێكاریی لاوان، ئه‌و بۆشایی و بوار و ده‌رفه‌ته‌ له‌باره‌ی بۆ ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌ دروستكردوه‌ تا بتوانن ئه‌و لاوانه‌‌ هه‌ڵبخه‌ڵه‌تێنن و دووچاری كاره‌ساتیان بكه‌ن.
  له‌ڕاستیدا گه‌نده‌ڵی، دیارده‌یه‌كی جیهانی و مرۆڤایه‌تییه‌ و له‌ پێشكه‌وتووترین وڵاته‌كانی جیهانیشدا گه‌نده‌ڵی هه‌ر هه‌یه‌ و ئه‌و دیارده‌یه‌ هێشتا له‌ هیچ كۆمه‌ڵگایه‌كدا بنه‌بڕ و چاره‌سه‌ر نه‌كراوه‌. ئێستا ده‌سه‌ڵاتی كوردی و ته‌نانه‌ت یه‌كێتی و پارتیش بۆخۆیان به‌رنامه‌ی چاكسازی و دژایه‌تیی كردنی گه‌نده‌ڵییان له‌به‌رچاو گرتووه‌ و پڕۆژه‌ی چاره‌سه‌ركردنیان بۆ داڕشتووه‌ و هه‌وڵی به‌ئه‌نجامگه‌یاندنی ده‌ده‌ن. به‌ڵام ئه‌مه‌ نابێ ببێته‌ پاساو بۆ گه‌نده‌ڵكاری، پێویسته‌ و ده‌بێت به‌سیسته‌م و به‌ كرده‌وه‌ چاره‌سه‌ری بكه‌ن. ئێمه‌ی هاوبیرانی نه‌ته‌وه‌یی، ره‌خنه‌ ده‌گرین و ناته‌واوی و كه‌موكورییه‌كان باس ده‌كه‌ین، به‌ڵام چاومان شتی باش و جوانیش ده‌بینێت و باسی ئاوه‌دانی و ئاشتی و ئارامی و خۆشگوزه‌رانیی زۆربه‌ی جه‌ماوه‌ریش ده‌كه‌ین، باشووری كوردستان تا ئه‌ندازه‌یه‌كی باش ئاوه‌دان بووه‌ته‌وه‌، ئه‌گه‌ر گه‌نده‌ڵكاری نه‌كرایه‌، به‌و داهات و بودجه‌ زۆره‌ی كوردستان، ده‌بووایه‌ ده‌سه‌ڵات پڕۆژه‌ی زۆرتر و باشتری ئه‌نجام بدایه‌ و ده‌بووایه‌ كێشه‌ی بێكاری و ته‌نگژه‌ی نیشته‌جێبوون چاره‌سه‌ر بكرانایه‌. به‌ڵام به‌ به‌راووورد له‌گه‌ڵ وڵاتانی دیكه‌ی ناوچه‌كه‌دا، ئازادیی ده‌ربرینی بیروڕا و رۆژنامه‌وانیی ئازاد بوونیان هه‌یه‌ و زۆربه‌ی بواره‌ خومه‌تگوزارییه‌كانی ژیانی كۆمه‌ڵگا پێشكه‌وتنیان به‌خۆیانه‌وه‌ بینیوه‌ و هه‌لی كاركردن و خۆپێشخستن و خۆپێگه‌یاندن تا ئه‌ندازه‌یه‌ك بۆ كچان و ئافره‌تانی كوردستان ره‌خسێنراوه‌. به‌ڵام ئه‌مه‌ هه‌موو شتێك نییه‌ و ئه‌ركی سه‌رشانی ده‌سه‌ڵاته‌ كه‌ زۆرتر گرنگی و بایه‌خ به‌ كچان و ژنانی كوردستان‌ بده‌ن و زۆرتر ده‌رفه‌تی پێشكه‌وتن و هه‌لی كار و خزمه‌تگوزاریی ژیانیان بۆ دابین بكه‌ن. هه‌رچه‌نده‌ هه‌موو شتێك هه‌ر خراپ نییه‌ و ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌ به‌ چه‌واشه‌كاری ده‌یانه‌وێت ته‌ڕ و وشك پێكه‌وه‌ بسوتێنن، ده‌یانه‌وێت هه‌موو شتێك به‌ ناشیرینی و دزێوی باس بكه‌ن. ئه‌ی ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ بێ رابردووانه‌، بۆچی چاویان ئه‌و هه‌موو ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و بنیادنانه‌وه‌ و گۆڕانكارییانه‌ی كوردستانی وێرانكراو و سوتێنراو نابینێت. ئه‌ی بۆ ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییه‌ توندڕه‌وانه‌ باسی ئه‌وه‌ ناكه‌ن كه‌ به‌هۆی به‌رنامه‌ پاشكه‌وتوو و توندڕه‌وییه‌كانی خۆیانه‌وه‌ چه‌ندین هه‌زار له‌ كچان و ئافره‌تانی بێتاوانی باشووری كوردستان، به‌ تۆمه‌تی بێڕه‌وشتی و به‌بیانووی ئابڕووپه‌رستییه‌وه‌ تێرۆر كراون. هه‌وه‌ته‌ی ئه‌م گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییه‌ توندڕه‌وانه‌ دروستكراون، كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان زۆرتر بوون و ئاگر جه‌سته‌ی هه‌زاران له‌ كچان و ئافره‌تی بێتاوانی سووتاندووه‌. چه‌ند ساڵێكه‌ به‌هۆی بوون و چالاكییه‌كانی ئه‌م گروپانه‌وه‌، توندوتیژیی ئایینی و ره‌گه‌زی په‌یدابووه‌ و په‌ره‌ی سه‌ندووه‌ كه‌ ئه‌م دیارده‌ خراپانه‌ پێشتر هه‌رگیز به‌م شێوه‌یه‌ پێشینه‌یان له‌نێو كورد و كۆمه‌ڵگای كوردستاندا نه‌بووه‌.
  ئێمه‌ ده‌پرسین:كامانه‌ن پڕۆژه‌ی ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ و چاكسازیی كۆمه‌ڵایه‌تی و خزمه‌تگوزارییه‌كانی ئه‌و‌ گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌ بۆ كۆمه‌ڵگای كوردستان!؟ ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌ ته‌نها له‌ چه‌ند ساڵانێكی رابردوودا به‌ مه‌به‌ستی به‌عه‌ره‌بكردنی كۆمه‌ڵگای كوردستان و بۆ به‌رژه‌وه‌ندنی عه‌ره‌بستانی سعودی و میرنشینه‌ عه‌ره‌بییه‌كانی كه‌نداو، به‌هه‌زاران مزگه‌وتی مۆدێلی كه‌نداو و سعودییان له‌ باشووری كوردستاندا دروستكردووه‌. ئاماژه‌كردن به‌م دیارده‌یه لێره‌دا،‌ مه‌به‌ست ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ دروست كردنی مزگه‌وت به‌ كارێكی ناپێویست و خراپ باس بكرێت، به‌ڵام ئه‌مڕۆ له‌م باشووری كوردستانه‌دا، به‌م‌ پێوانه‌ جوگرافییه‌ كه‌مه‌‌وه‌، زۆرتر له‌ پێنج هه‌زار مزگه‌وت هه‌یه‌. له‌ هیچ وڵاتێكی عه‌ره‌بیدا كه‌ ئایینه‌كه‌ به‌زمانی خۆیانه‌ و هی خۆیانه‌، هێنده‌ی باشووری كوردستان مزگه‌وتییان تێدا نییه‌!؟ سه‌رباری ئه‌مه‌ش له‌ هیچ شار و گوند و شارۆچكه‌یه‌كی باشووری كورستاندا یه‌ك مه‌ڵبه‌ندی رۆشنبیریی نه‌ته‌وه‌یی بوونی نییه‌ كه‌ لاوانی كوردستان و نه‌وه‌ی نوێ به‌گیانی كوردایه‌تی و نه‌ته‌وه‌په‌روه‌ری و نیشتمانپه‌روه‌ری و پێشكه‌وتنخوازی‌ په‌روه‌رده‌یان بكات و به‌ ئاڕاسته‌ی خزمه‌تكردن و خۆشه‌ویستیی كورد و كوردستاندا بیانبات!؟ ئه‌و مزگه‌وتانه‌، زۆربه‌ی زۆریان له‌م ساڵانه‌ی دواییدا به‌ مه‌به‌ستی سیاسی و بۆ به‌عه‌ره‌بكردنی كورد و به‌ئیسلامیكردنی كۆمه‌ڵگای كوردستان دروستكراون، سه‌رباری ئه‌مه‌ش بۆ هه‌ر مزگه‌وته‌ی دوو مه‌لا و دوو مجێور و چه‌ندین كارمه‌ند و خزمه‌تگوزاری تر ته‌رخانكراون بۆ خزمه‌وت و به‌ڕێوه‌بردنیان‌، له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ كاره‌با و ئاوی به‌رده‌وامییان بۆ دابینكراوه‌، ئه‌مه‌ هه‌مووی له‌سه‌ر بودجه‌ی كۆمه‌ڵگای كوردستانه‌، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا كه‌ به‌ هه‌زاران ماڵ و خێزانی هه‌ژاری كوردستان بێبه‌رین له‌ ئاوی پاك و كاره‌با!؟ پرسیاره‌كه‌ لێره‌دا ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ئه‌م له‌شكره‌ فره‌زۆر و زیاد له‌پێویسته‌ی مه‌لایان و مجێوران و فه‌قێیان و كارمه‌ندانی تری ئه‌و هه‌موو مزگه‌وتانه‌، به‌رهه‌مییان چییه‌ بۆ كۆ‌مه‌ڵگا و بۆ پێشكه‌وتن و بۆ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی كوردستان!؟ ئه‌مانه‌ به‌ئاشكرا به‌به‌رچاوی ده‌سه‌ڵات و پارتی و یه‌كێتییه‌وه‌ مزگه‌وته‌كانیان كردووه‌ به‌ شوێنی به‌عه‌ره‌بكردنی لاوانی كوردستان و به‌ كارگه‌ی به‌رهه‌مهێنانی تێرۆریستان و به‌ بنكه‌ی كاری توندڕه‌وی و توندوتیژیی ئایینییانه‌. سه‌كۆی مزگه‌وته‌كان بۆ خوێندنه‌وه‌ی وتاری ئایینی توندوتیژانه‌ و له‌كه‌داركردن و ناشیرین پیشاندانی ده‌سه‌ڵاتی كوردی، به‌تایبه‌تی دژی یه‌كێتی و پارتی به‌كار ده‌هێنرێن، به‌بێئه‌وه‌ی هه‌تا ئێستا ده‌سه‌ڵاتی كوردی و یه‌كێتی و پارتی هبچ لێپرسینه‌وه‌ و لێپێچانه‌وه‌یه‌كی یاسایی ئه‌و كاره‌ توندڕه‌وییانه‌ی ئه‌و مه‌لایانه‌ و ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییه‌ توندڕه‌وانه‌یان كردبێت!؟ ئه‌و گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌، ئه‌وه‌یان بیرچووه‌ته‌وه‌ یان له‌ بیرخۆیانی ده‌به‌نه‌وه‌ كه‌ هه‌ر (یه‌كێتی و پارتی و سۆسیالیست و شیوعی و پاسۆك) بوون كه‌ كوردایه‌تییان ده‌كرد و له‌ هه‌موو شاخ و گوند و‌ شارۆچكه‌ و شارێكی كورستاندا رووبه‌رووی ئه‌و دوژمنه‌ به‌هێز و دڕنده‌ و ده‌ستنه‌پارێزه‌ ده‌بوونه‌وه‌، هه‌ر ئه‌م لایه‌نه‌ شۆڕشگیڕانه‌ بوون به‌و رابردووه‌ پڕ له‌ خه‌بات و تێكۆشانه‌یان، به‌ خوێنی گه‌شی هه‌زاران پێشمه‌رگه‌ی جه‌نگاوه‌ر و كۆڵنه‌ده‌ر، ئه‌مڕۆیان بۆ دروست كردووین. ئه‌م ئازادی و ئاشتی و ئارامی و دیموكراسی و خۆشگوزه‌رانی و ئاوه‌دانییه‌ی ئه‌مڕۆ‌ی باشووری كوردستان هه‌ر به‌رهه‌می كوردایه‌تی و رابردووی پڕ له‌ تێكۆشان و كۆڵنه‌دانی ئه‌وان و هه‌موو جه‌ماوه‌ری شۆڕشگێڕی كوردستانه‌، نه‌ك ئه‌م گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییه‌ به‌كرێگیراوه‌ تازه‌دروستكراوانه‌ كه‌ هیچ رابردوو و شانازییه‌كی پێشمه‌رگایه‌تی و شۆڕشگێڕایه‌تی و تێكۆشانی كوردایه‌تییان له‌ كوردستاندا نه‌بووه‌ و نییه‌ و ناشیان بێت.
  ئێمه‌ی هاوبیرانی نه‌ته‌وه‌یی، له‌ روانگه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیی كوردایه‌تییه‌وه‌، به‌ ئه‌رك و فه‌رمانی سه‌رشانی خۆمانمانزانی كه‌ ئه‌م په‌یام و هۆشدارییه‌ بۆ ئێستا و بۆ داهاتوو ئاڕاسته‌ بكه‌ین. ئامانج و مه‌به‌ستی ئه‌م په‌یامه‌ ته‌نها بۆ مانه‌وه‌ و به‌رده‌وامیی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ كوردییه‌ی خۆمان و بۆ پاراستنی ئه‌م ئازادی و ئاشتی و دیموكراسی و ئارامی و ئاوه‌دانییه‌ی باشووری كو‌ردستانه‌، هه‌ربۆیه‌ لێره‌وه‌ داوا له‌ ده‌سه‌ڵات و له‌ هه‌موو جه‌ماوه‌ری تێكۆشه‌ر و دڵسۆزی كوردستان ده‌كه‌ین كه‌ به‌چاوی دوژمن و به‌كرێگیراو و نۆكه‌ری دوژمنانی كورد و داگیركه‌رانی كوردستان سه‌یری ئه‌م گروپه‌ ئیسلامییه‌ سیاسییانه‌‌ بكه‌ن و به‌ هیچ جۆرێك كۆمه‌كیان پێ مه‌كه‌ن و هیچ پشتیوانییه‌كیان مه‌كه‌ن. پێویسته‌ ده‌سه‌ڵات به‌ بڕیاری یاسایی و به‌ دادگا و ده‌ستووری كوردستان، ئیسلامیی سیاسیی و هه‌موو چالاكی و كاروكرده‌وه‌یه‌كی توندڕه‌وییانه‌ و توندوتیژانه‌ی ئایینی یاساخ بكه‌ن و بۆ هه‌میشه‌ جه‌سته‌ی كورد و كۆمه‌ڵگای كوردستان له‌م شێرپه‌نجانه‌‌ رزگار بكه‌ن.
  له‌ كۆتاییدا پێویسته‌ ئه‌و راستییه‌ش وه‌بیر ده‌سه‌ڵات و پارتی و یه‌كێتی بهێنینه‌وه‌ كه‌ ئه‌مڕۆ له‌ باشووری كوردستاندا تاكه‌ یه‌ك رێكخستنی نه‌ته‌وه‌یی بوونی نییه‌. ده‌سه‌ڵات و پارتی و یه‌كێتی ئاماده‌ نه‌بوون و نین كه‌ مۆڵه‌تی یاسایی، به‌ هیچ پارت و رێكخستنێكی نه‌ته‌وه‌یی كوردی و كوردستانی بده‌ن. شایانی باسه‌ و جێگه‌ی داخ و سه‌رسوڕمانه‌ كه‌ رابردوودا تاكه‌ پارتێكی نه‌ته‌وه‌یی شۆڕشگێر و پێشكه‌وتنخواز‌، (پاسۆك) بوو كه‌ هه‌بوو، ئه‌ویشیان له‌نێو پارتیدا توانده‌وه‌ و ئێستا له‌ سه‌رانسه‌ری باشووری كوردستاندا یه‌ك رێكخستنی نه‌ته‌وه‌یی نییه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات و پارتی و یه‌كێتی بواری هه‌بوون و مۆڵه‌تی كاركردنی یاساییان پێدابێت!؟ رێكخستنێكی نه‌ته‌وه‌یی و پێشكه‌وتنخواز و سه‌رده‌مییانه‌، پێداویستییه‌كی گرنگ و پێویستی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ی ئێستایه‌ بۆ كورد و كوردایه‌تی. هاوبیرانی نه‌ته‌وه‌یی، چه‌ندین جار داخوازیی مۆڵه‌تی كاركردنی ئاشكرا و یاساییان له‌ ده‌سه‌ڵات و پارتی و یه‌كێتی كردووه‌ و هه‌تا ئێستا هیچ وه‌ڵامێكیان له‌و لایه‌نانه‌وه‌ وه‌رنه‌گرتووه‌ته‌وه‌ كه‌ ئه‌م ره‌فتار و هه‌ڵوێستانه‌یان بۆ ئێمه‌ و بۆ هه‌موو كورد و كوردستانییه‌كی نیشتمانپه‌روه‌ر و دڵسۆز، جێگای نیگه‌رانی و گومانه‌!؟
  به‌ره‌و ئازادی و دیموكراسی و ئاشتی و ئارامی و ئاوه‌دانیی زۆرتر بۆ كۆمه‌ڵگای كوردستان.
  به‌ره‌و چه‌سپاندنی یاسا و دادپه‌روه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی …. به‌ره‌و كۆمه‌ڵگایه‌كی ئازاد و یه‌كسان.
  هه‌ر شه‌كاوه‌ بێت ئاڵای پیرۆزی كوردستان.
  هه‌ر بژی بیری نه‌ته‌وه‌یی كوردی.
  سه‌ری رێز و ملكه‌چی بۆ گیانبه‌خشیووانی ئازادیی كورد و سه‌ربه‌خۆیی كوردستان داده‌نه‌وێنین.

هاوبیرانی نه‌ته‌وه‌یی له‌ باشووری كوردستان

١٥/٥/٢٠١١

ده‌سه‌ڵاتی باشووری کوردستان و پاشماوه‌کانی به‌عه‌ره‌بکردن و ئه‌نفالچێتی و به‌عسيزم!
ده‌سه‌ڵاتی سياسی و کارگێڕی و به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌مڕۆی باشووری کوردستان،‌ به‌کرده‌وه‌ پێکهاتووه‌ له دوو پارت و هێزی گه‌وره‌ی وه‌کو پارتی و يه‌کێتی که‌ خاوه‌نی هه‌زاران پێشمه‌رگه‌ی چه‌کدار و ئازا و دڵسۆزن، خاوه‌نی هێزێكی زۆرى پۆليس و ئاساييش و هێزی دژه‌تێرۆری چه‌کداری ئاماده‌کراون، خاوه‌نی هه‌زاران که‌سی سه‌ربه‌ پاراستن و ده‌زگای زانيارين، که‌چی هيچ کاميان ناتوانن و نا‌وێرن، يه‌ک وشه‌ بنووسن، يه‌ک هه‌ڵوێست وه‌رگرن، يه‌ک کرده‌وه‌ بنوێنن به‌رامبه‌ر چه‌ند به‌ناو مه‌لايه‌ک که ‌ئايينی ئيسلام به‌ خراپترين شێوه‌ دژی کورد و کوردايه‌تی به‌کار ده‌هێنن. به‌ناوی ئايينی ئيسلامه‌وه به‌ ئاره‌زووی خۆيان فه‌تووای نادادپه‌روه‌رانه‌ و نامرۆڤانه‌ دژی کوردايه‌تی، دژی رۆشنبيران و هونه‌رمه‌ندا و نووسه‌ران و شانۆکاران و نيگارکێشان، ده‌رده‌که‌ن. به‌ فه‌تووای ئيسلامی، نووسه‌ران و رۆشنبيران و ره‌خنه‌گرانی کورد و كوردستان شاربه‌ده‌ر و نيشتمانبه‌ده‌ر ده‌که‌ن، رۆژانه‌ له‌سه‌ر سه‌کۆی مزگه‌وته‌کانه‌وه‌ زۆرترين و بێزراوترين سووکايه‌تی به‌ ئافره‌تان، به‌کچان و خوشکان و دايکانی كورد و کوردستان ده‌که‌ن، دژی جلوبه‌رگی کورديی ئافره‌تانی کوردن، دژی (ئه‌ی ره‌قيب)، مارشی نه‌ته‌وه‌يی کوردين، دژی ئاڵای کوردستان و دژی هه‌موو به‌ها و پیرۆزييه‌کانی نه‌ته‌وه‌ی کوردن، رۆژانه‌ به‌ ده‌يان وتار و لێدوان و گرته‌‌ی ڤيدۆيی دژی هه‌موو ديارده‌ پێشکه‌وتووه‌کانی ژيان و دژی هه‌موو به‌ها پيرۆزه‌کانی کوردايه‌تی و کورده‌واری بڵاو ده‌که‌نه‌وه‌، ئه‌و گروپه‌ ئيسلامييه‌ سياسييه‌ دروستکراوانه‌ی ئه‌مڕۆی باشووری کوردستان، راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ، چ خۆيان و چ له‌لايه‌ن ئه‌و مه‌لا سياسييه‌ مووچه‌خۆرانه‌ی وابه‌سته‌ی خۆيانه‌وه‌، به‌هه‌موو شێوه‌يه‌ک له هه‌وڵ و هه‌ڵپه‌ی به‌ئيسلامی کردنی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردستاندان. ده‌يانه‌وێت به‌ ياسا و رێسا دواکه‌وتووه‌کانی 1400 ساڵ له‌مه‌وبه‌ری عه‌ره‌بستانی سعودی، کۆمه‌ڵگه‌ی کورده‌واری به‌ڕێوه‌به‌رن. که‌چی ئه‌م دوو سه‌رکردايه‌تييه‌ی پارتی و يه‌کێتی، بێگومان به‌ بزووتنه‌وه‌ی گۆڕانی‌ به‌رهه‌ڵستکاريشه‌وه‌، به‌ پارته‌ بچووکه‌ مووچه‌خۆره‌کانی ديکه‌شه‌وه‌، هه‌تا ئێستا سه‌باره‌ت به‌م کێشانه‌، هيچ کاردانه‌وه‌يه‌کيان نه‌بووه‌ و نييه‌؟! هیچ هه‌ڵوێستێکيان نه‌بووه‌ و نييه‌، هيچ لێپێچينه‌وه‌يه‌کی ياساييان به‌رامبه‌ر ئه‌و گروپ و مه‌لا سياسييانه‌دا نه‌کردووه‌ و رووبه‌ڕووی دادگه‌يان نه‌کردوونه‌ته‌وه‌، هه‌ر هيچيان نه‌کردووه‌؟!، به‌ڵام ئه‌گه‌ر‌ نه‌ته‌وه‌ييه‌ کوردپه‌روه‌ره‌ دڵسۆزه‌کان له‌ کوردستاندا کۆبوونه‌وه‌يه‌ک بکه‌ن و چالاکييه‌ک ئه‌نجام بده‌ن يان به‌ياننامه‌يه‌ک ده‌ربکه‌ن، خێرا ئاساييش و پاراستن و ده‌زگای زانياری ده‌که‌ونه‌ خۆيان و ده‌که‌ونه‌ هه‌ڕه‌شه‌ و گوڕه‌شه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌ييه‌کانی کورد، وه‌ک له‌ رابردوودا چه‌ندين هه‌ڵوێستی له‌م شێوه‌يه‌مان لێبينيون؟! ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ کوردييه‌ بوار و مۆڵه‌تی هه‌بوون و کارکردن به‌ هيچ رێکخستنێکی نه‌ته‌وه‌يی نادات، هه‌ر که‌س و کۆڕ و کۆمه‌ڵ و رێکخستنێک باسی ئازاديی کورد و يه‌کگرتنه‌وه‌ و سه‌ربه‌خۆيی کوردستان بکات، باسی راگه‌ياند و پێکهێنانی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌يی و نيشتمانيی کورد و کوردستان بکات، خێرا رووبه‌ڕووی هه‌ڕه‌شه‌ی ده‌که‌نه‌وه‌؟!. ته‌نانه‌ت بوار و مۆڵه‌تی هه‌بوون و کارکردنی ياسايی به‌ تاکه‌ سه‌نته‌رێکی رۆشنبيريی نه‌ته‌وه‌يی ناده‌ن، ئه‌مه‌ چی جۆره‌ ده‌سه‌ڵاتێکه‌؟! ئه‌مه‌ چی جۆره‌ مۆدێلێکه‌ له‌ کورد بوون و کوردستانی بوون؟! ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ کوردييه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ر به‌م شێوه‌يه‌ی ئه‌مڕۆ بمێنێته‌وه‌ و هيچ هه‌ڵوێستێکی خه‌مخۆرانه‌ وه‌رنه‌گرێ و هيچ هه‌وڵێکی گۆڕانکاری کردن له‌م بارودۆخه‌ خراپه‌ی ئه‌مڕۆدا نه‌دات، ئيتر ده‌سه‌ڵاتێکی له‌م بابه‌ته‌ شايه‌نی فه‌رمانڕه‌وايی کردنى ميلله‌ت نابێت، شايسته‌ی ئه‌وه‌ نابێت ميلله‌ت به‌ نوێنه‌ری خۆيانی بزانن، ئه‌م جۆره‌ ده‌سه‌ڵاته‌ هه‌ر ته‌نها شايسته‌ی ئه‌وه‌ ده‌بێت، چاره‌نووس بيخاته‌ ناو ئه‌و گۆڕه‌ به‌کۆمه‌ڵه‌وه‌ که‌ ئيسلامييه‌ سياسييه‌کان، به‌هاوکاری و کۆمه‌کی دوژمنانی کورد و داگيرکه‌رانی کوردستان، به‌رده‌وام و به‌ هه‌موو شێوه‌ و شێوازێک هه‌ر خه‌ريکی هه‌ڵکه‌ندنی ئه‌و گۆڕه گه‌وره‌يه‌ن؟!. که‌ ئه‌وه‌یش روويدا، ئه‌وسا ئه‌و کوردستانه‌ به‌ئيسلاميکراوه‌، له‌ هه‌موو وێرانکاری و پاشکه‌وتنێکدا، له‌ زه‌وت کردنی ئازادييه‌ تاکه‌ که‌سييه‌کاندا، له‌ سووکايه‌تی کردن به‌ کچان و ژنانی کوردستاندا، له‌ هه‌موو جۆره‌ جه‌وساندنه‌وه‌ و ئه‌شکه‌نجه‌دان و کوشتوبڕێکی مرۆڤه‌ ئازاديخوازه‌کاندا، له‌ هه‌موو ديارده‌ خراپه‌کاندا، بۆڕی ئێرانی ئيسلامی و ئه‌فگانستانی تاڵيبان و پاکستان و سعودييه‌ و سودان و سۆماڵ و سوريا و ميسر ده‌داته‌وه‌. زۆر به‌داخه‌وه‌ ئێستا به‌ره‌و ئه‌و چاره‌نووسه‌ ره‌ش و ترسناکه‌ ده‌ڕۆين ….. ئه‌م گروپه‌ ئيسلامييه‌ سياسييانه‌ هيچ رابردوويه‌کی تێکۆشان و کوردايه‌تييان نه‌بووه‌ و نييه‌، ته‌نانه‌ت يه‌ک فيشه‌کيشيان نه‌ناوه به‌ دوژمنانی کورد و داگيرکه‌رانی کوردستانه‌وه‌، ئه‌مانه‌‌ بۆ خۆده‌رخستن و خۆ ژياندن و خۆ سه‌رمايه‌دارکردن و به‌ئيسلام کردنی کۆمه‌ڵگه‌ی کورده‌واری، به‌ خراپ که‌ڵکيان له‌و ئازادی و دێمۆکراسييه‌ی باشووری کوردستان وه‌رگرتووه. با بپرسين که‌ ئه‌مانه‌ له‌سه‌رده‌می به‌عسييه‌ فاشيسته‌کاندا، له‌ کاتی ئه‌نفال کردن و وێرانکردن و سووتاندنی کوردستاندا له‌ کوێ بوون؟! پرسياره‌که‌ ئه‌مه‌يه‌، بۆچی ئه‌م گروپه‌ ئيسلامييه‌ سياسيانه‌ دوای نه‌مانی به‌عسييه‌کان دروستکران؟! روون و ئاشکرايه‌ که ئه‌مانه‌ له‌ باشووری کوردستاندا نوێنه‌ری به‌رژه‌وه‌ندييه‌ گڵاوه‌کانی دوژمنانی کورد و داگيرکه‌رانی کوردستانن و به‌ هه‌موو شێوه‌يه‌ک بێبه‌رين له‌ کوردايه‌تی. ئه‌مانه‌ ژه‌هری عه‌ره‌بچێتی و عروبه‌ له‌ کوردستاندا بڵاوده‌که‌نه‌وه‌ و ئه‌نفالچين و ئه‌نفالی فه‌رهه‌نگ و دابونه‌ريتی ره‌سه‌نی کوردی ده‌که‌ن، ناوی کوردی ناهێڵن و بره‌و به‌وه‌ ده‌ده‌ن ناوه‌کان هه‌مووی ئيسلامیی عه‌ره‌بی بێت، جلوبه‌رگی ره‌سه‌نی کورده‌واری ناهێڵن و بره‌و به‌ جبه‌‌ و له‌چک و باڵاپۆشی ناشيرين و ناشارستانيی ميرنشينه‌کانی که‌نداو و عه‌ره‌بستانی سعودی ده‌ده‌. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ی کورد بمانه‌وێت وه‌کو کورد و کوردستانی بمێنينه‌وه‌ و خراپکترين و ترسناکترين و ره‌شترين چاره‌نووس چاوه‌ڕوانمان نه‌کات، پێويسته‌ و ده‌بێت، سنوور بۆ ئه‌و مه‌لا‌ سياسييانه‌ دابنرێت، ده‌بێ به‌ ياسا مۆڵه‌تی هه‌بوون و کارکردن و چالاکی له‌و گروپه‌ ئيسلامييه‌ سياسييانه‌ بسه‌ندرێته‌وه و به‌ياسا ياساخ بکرێن. بێگومان ئه‌وه‌ راستييه‌کی به‌ڵگه‌نه‌ويسته‌ که‌ ئێمه‌ی مرۆڤ پێويستمان به‌ خوايه‌ نه‌ک به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، خوايه‌ک که‌ ئافه‌ريده‌کاری هه‌موو بوون و بوونه‌وه‌رێکه‌، پێويستی به‌ سياسه‌ت كردن و رێکخستنی سياسيی نييه‌. خوای به‌خشنده‌ و دلۆڤان و ميهره‌بان پێويستی به‌وه‌ نييه‌ که‌ چه‌ند مه‌لايه‌کی سياسی، يان چه‌ند بازرگانێکی سياسيی خۆيان بکه‌ن به‌ نێردراو و نوێنه‌ری ئه‌و و به‌ناوی خواوه‌ سووکايه‌تی به‌ مرۆڤ و مرۆڤايه‌تی بکه‌ن، خه‌ڵکی بێتاوان ئه‌شکه‌نجه‌ بده‌ن و ديليان بکه‌ن و بيانسووتێنن و بيانکوژن. ده‌بێت له‌پێناوی به‌رژه‌وه‌نديی گشتيی کۆمه‌ڵگه‌دا، رێگا نه‌درێت به‌ هيچ شێوه‌يه‌ک ئايين تێکه‌ڵێ سياسه‌ت بکرێت و ده‌بێت ئايين له‌ ده‌سه‌ڵاتی سياسی جيابکرێته‌وه‌ و ئه‌و دوو دامه‌زراوه‌ جياوازه‌ هه‌رگيز تێکه‌ڵی يه‌کتر نه‌کرێن. لێره‌دا پێويسته‌ راستييه‌کی ديکه‌ش باس بکه‌ين که‌ مه‌لا به‌ڕێزه‌کانی جاران، هه‌موويان له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که کاروباری ئايينييان به‌ڕێوه‌ده‌برد، له‌ هه‌مانکاتدا کوردايه‌تيشيان ده‌کرد و ئاييندارييه‌‌که‌يان هه‌رگيز رێگری کوردبوون و کوردايه‌تی کردنيان نه‌بووه‌. ئه‌مڕۆش مه‌لای دڵسۆز و نيشتمانپه‌روه‌ر و چاکه‌خوازمان زۆر هه‌ن‌ و نابێت ئه‌م مه‌لا به‌‌ڕێزانه‌ تێکه‌ڵی ئه‌و مه‌لا سياسييانه‌ بکرێن که‌ له‌ کاروباری ئايينيی خۆيان دوورکه‌وتونه‌ته‌وه‌ و ئه‌و گروپه‌ ئيسلامييه‌ سياسييانه‌ به‌‌ مه‌به‌ستی سياسيی و بۆ به‌رژه‌وه‌نديی خۆيان و بۆ خراپکاری و چه‌واشه‌کارى، به‌خراپ به‌کاريان ده‌هێنن. ئه‌مانه‌ ژه‌هری عه‌ره‌بچێتی و عروبه‌ له‌ کوردستاندا بڵاوده‌که‌نه‌وه‌ و ئه‌نفالچين و ئه‌نفالی فه‌رهه‌نگ و دابونه‌ريتی ره‌سه‌نی کوردی ده‌که‌ن، ناوی کوردی ناهێڵن و بره‌و به‌وه‌ ده‌ده‌ن ناوه‌کان هه‌مووی ئيسلامیی عه‌ره‌بی بێت، جلوبه‌رگی ره‌سه‌نی کورده‌واری ناهێڵن و بره‌و به‌ جبه‌‌ و له‌چک و باڵاپۆشی ناشيرين و ناشارستانيی ميرنشينه‌کانی که‌نداو و عه‌ره‌بستانی سعودی ده‌ده‌ن.

ئه‌گه‌ر ئه‌م ئيسلامييه‌ سياسييانه‌ ده‌سه‌ڵاتی سياسيی بگرنه‌ ده‌ست و ببنه‌ فه‌رمانڕه‌وای کوردستان، کۆمه‌ڵگه‌ی کورده‌واری ده‌چێته‌ تاريکترين و ترسناکترين و ناخۆشترين بارودۆخی ژيانه‌وه‌. ئه‌وساش هه‌موو کورد و کوردستانييه‌کی پاک و دڵسۆز، هه‌موو ئازاديخواز و پێشکه‌وتنخوازێک، هه‌ر ئه‌و رێگه‌چارانه‌يان بۆ ده‌مێنێته‌وه‌ که‌ يان ده‌بێت کوردستان به‌جێبهێڵن، يان ده‌بێت ملکه‌ج بکه‌ن و به‌ کۆيله‌يی رازيبن، يان ده‌بێت ديسانه‌وه له‌ سفره‌وه‌ ده‌ست پێبکه‌نه‌وه‌؟!.
به‌ره‌و جياکردنه‌وه‌ی ئايين له‌ سياسه‌ت و له‌ پارتايه‌تی و له‌ ده‌وڵه‌تداری.
به‌ره‌و سه‌روه‌ريی یاسا و دادپه‌روه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی.
به‌ره‌و كوردستانێكی ئازاد و يه‌کگرتوو و سه‌ربه‌خۆ.
هه‌ر به‌رز و شه‌كاوه‌ بێت ئاڵای پیرۆزی كوردستان.
هاوبيرانی نه‌ته‌وه‌ىی له‌ باشووری کوردستان
١٧/٥/٢٠١٣

لەبارەی چیرۆکی «دەمەو عەسرانێک»ی سەڵاح شوان

لێگرتنەوەی وێنەی ئاماژەدار، هێزێكی گەورە بە لێكدانەوە دەبەخشێت، بە كردەی هەڵوەشاندنەوە و ترجاندن، كەرەستەكانی چەمكی تێگەیشتن زەمینەیەكی بە پیت بۆ وەڵامدانەوەی وەرگر واڵادەكات،مانا تەنیا لە فۆرم و پێكهاتەی ئیستێتیكی دا،كورتناكرێتەوە، بەڵكو لە دەرووی پەسەنێكی مەبەستداری ناوكۆی دەق دا گەمەی خۆیدەكات، لە بنیادی دەقدا، چەكەرە بە بەهای چەمكی گێڕانەوە دەدات، دەبێتە پاڵپشتێ، هەر یەك لە ڕەگەزەدیارەكانی چیرۆك دەخاتە ڕوو، مانا بەرهەمدێنێ، لە هەمان كاتدا، بە تەكنیكی میتاگێڕانەوە، خۆدواندن وێنەو فلاشفۆوەردەوە دەست و پەنجە لەتەك پێكهاتەكانی دیمەنی میتافیكشن نەرمدەكات، وێنە لەدوای وێنە، گێڕانەوە لەنێو گێڕانەوە، چیرۆك لەنێو چیرۆك، چڕكردنەوە، برٍین، لابردن، كورتكردنەوەو كۆلاجكردن، داكەوتەكان دەخاتەڕوو،چەمكی هاودژەكان، لەنێو دوو گێڕانەوەو تێڕوانیندا، تراژیدیاو پارادۆكس ئاشكرادەكات، چیرۆكی “دەم و عەسرانێك”1 چیرۆكێكی نایابی “سەڵاح شوان”ە، هەرچەند ئەم نووسەرە زیاتر وەك شاعیر ناسراوە، وەلێ لە ئاست كورتە چیرۆكیشدا دەست ڕەنگینە، چەندین كورتە چیرۆكی سەركەوتووی هەیە، لە ئاست وەرگردا هەمیشە پرسیار دروستدەكات،ڕایەڵەكانی دەروشاندنەوەی ڕووداوەكانی دەق دەكاتە بەهای تابلۆی دەقێك، چیرۆكێك، ئەستەمە لەسەردەمە جیاوازەكانی خوێنەردا، لە هەست و نەست دا كاڵبێتەوە،دەنگ وڕەنگی چیرۆكەكانی، دەتوانێچێوەی زەمەنی قۆناغە جیاوازەكانی سەردەم ببڕێت، لەنێو ئەدەبی نوێخوازییدا خۆی بە نەمری ببینێ، چیرۆكی “دەم و عەسرانێك” لە ئاست ماناسازی ودەلالی دا، ناونیشانێكە هەڵگڕی پێكهاتەیەكە بە پۆشاكی ڕیالیزمەوە چیرۆكی خەیاڵئامێزە، میتاگێڕانەوەیەكە حەكایەتخوان بەگێڕانەوەی وێنەیی لە داكەوتەكانی كارەكتەرجیانابێتەوە، هەردوو بە هەماهەنگی دەستپێدەكەن، لە ئاست سووژە وخودگەراییدا،دەرخەی پێگەی كارەكتەرە، ئاماژەی زەمەنێكە، بە ئاستی چینایەتیەوە پەیوەستكراوە، لە پێگەی كاتدا زەمەنی عەسر شوێنی گومانە، لە برجوازی بچووكدا خۆی دەنوێنێ، نە ڕوونە وەك شەبەقی سەرلەبەیانی چینی چەوساوە، نە كۆتا وەختی ڕۆژئاوابوونیچینی ناوەندە، ووردە برجوازییە، دووڕەگ و ڕەنگە نە ڕەنگی سپییە نە سوورە.

لێكەوتەكانی میتاگێڕانەوە

هەر لە بەراییەوە چیرۆكی “دەم و عەسرانێك” لەتەك پێوەركانی چیرۆكی كلاسیكیدا لادانێك بنەڕەتی فەراهەمدەكات، حەكایەتخوان كەم شتزانە، لە ئاریشەی دیتنەوە سۆسەی كارەكتەر دەكات، لە پشتیەوە وەستاوە، زانیاری نیشاندەدات،حەكایەتخوان بە كەسی دووەمی تاكەوە گێڕانەوە ئەنجامدەدات، لەسەر دەرخستنی بیرۆكەی جیاوازی چینایەتی خۆی دەخاتە نێو كۆمەڵی پارادۆكس، گوزارشت لە دەرچوون ودژوازبوون دەكات، هەر لە سەرەتای گێرانەوەدا دەلیت” بە قەڵەمەكەی درزێكی خستە پەردە پلاستیكەكەی پەنجەرەكە، گەرمی شووشەكە شاڵاوی بۆ پێستە ناسكەكەی ڕووی برد، ڕستەیەكی ئەدەبی جوانی بۆ هات” چ لا 130، پێچ و پەناكانی ئەم بڕگەیە، بە پیشەی كارەكتەر وێنەیەكی ئاماژەدار دەبەخشێت، پێدەچێت نووسەری چیرۆكبێت، لە هەمانكاتدا دالەی قەڵەم مەدلوولی درزێكی سروشتی دەخاتە نێو لەمپەڕێكی دروستكراو، كە لە پەردەی پلاستیكدا پێناسەی خۆیدەكات، چۆن پێستە ناسكەكەی ئاماژە بەچینێكی خواپێداو دەكات،خۆی جیادەكاتەوە لە چینی هەژار، بەهەمان شێوە هەوڵدەدات پاشەقول لەخوێنەر بدات، بە مەبەستەوە منی نووسەر لە منی حەكایەتخوان جیادەكاتەوە، وەك ئەوەی دوان بن، بە ووریاییەوە ئەوەندەی خەمی نووسینی ڕستەیەكی ئەدەبی جوانی هەیە، ئەوەندە خەمی شاڵاوی گەرمی كەسانی ئەو دیو پەنجەرەكەینییە.
لە كردەی نووسینی دەقی ئەدەبیدا لە دژەوابوونی جیاوازی چینایەتیدا، ئەدەبی چیرۆكنووسی لە پارادۆكسێكدا، دەیەوێت دەقی جوان بەرهەمبێنێ، بە دەستنووسێ، بە ئامرازی گواستنەوە لە دەرووی دیتنەوە، گێڕانەوەی بەیەكداچوو ئەنجامدەدات، بە ڕەگەزی گرێچن، بابەت، ڕووداو..تاد، جومگەكانی چیرۆكەكەی دادەمەزرێنێ، حەكایەتخوان لە ڕێگای گواستنەوەی سەرنجەكانییەوە، بە گێڕانەوەیەكی بابەتیانە، كاتێ گرتەیەك بەچەمكی فینۆمینۆلۆجیاپێناسەی خۆیدەكات، دەرگای گێڕانەوەیەكی هاوتەریبی نوێ واڵادەكات “كۆمەڵی منداڵ وتواڵ، بەو قرچەی نیوەرۆیە لەناو حەوزەكەدا، شەپڵی شەپانیان دەكرد” چ لا 130، لە كاتێكدا ئەو منداڵانە بە ئاو خۆیان فێنكدەكردەوە، ناكرێ بیرۆكەی چیرۆكی بە خەیاڵكراو ومیتاگێڕانەوە، لە داكەوتەكانی ئەو دیمەنەدا، خۆی جیابكاتەوە، گێڕەرەوە لە ڕێگای فلاشفۆردەوە، چەكەرە بە كرانەوەی گێڕانەوەیەكی دیكە دەدات، لەنێوان خود و دیاردە دا، ململانییەك دەخاتە ڕوو، دەرخەی پەتپەتێنی میتاگیرانەوەوبیرۆكەی چیرۆكەكە لەخۆ دەگرێ، كە لە ڕەهەندەكانی جیاوازی چینایەتیدا دەردەكەوێت.
كاتێ ئاماژە بە منداڵە ڕەش و ڕووتەكان دەكات، لەتاو گەرما لە ماڵەكانیان هەڵاتوون، ڕوویان لەم حەوزە بچكۆلانە كردووە، بە دیوێك نووسیار لە گۆشەنیگایەكەوە وەك ئەركی گێڕانەوە لە ئاریشەی دەقەوە ئاماژە بە دابڕانی نێوان واقیع و خەیاڵ دەكات، دەیەوێت بڕوا بە وەرگر بهێنێ بیر لە چارێك بۆ ئەو منداڵە ڕەش و ڕووتانە بكاتەوە، سەبارەت بەو دیمەنە بە دیوێكی تر ناڕەزایی خۆی دەڕدەبرێت، لە هەمانكاتدا هاوسۆزییەك نیشاندەدات، گەر ئەدەب وەك پەیامێكی مرۆیی هەستیار بە ئارایشتی ڕەنگەكانی وینەو گێڕانەوەو بیرۆكە..تاد، بتوانێ ڕووخسارە دزێوەكەی فاكت بشارێتەوە، ئەوا دەسەڵات نەك تەنیا لەناوكۆی دەقدا، لە كەتواریشدا بە تووندو تیژی یەكسەر ڕووبەڕووی ئەو جوانكارییە دەبێتەوە، وەك ملهورێ بوار بەو چارسەریە نادات، لە وێناكردنێكی ڕیالیستی تراژیدیدا دەبینین،چۆن باغەوانەكە تەكان دەدات پەلاماری منداڵەكاندەدات، ڕاویان دەنێ، جلەكانیان دەبات، هیچ بۆ گوتاری جوانكاری ئەدەب ناهێڵێتەوە، گەر ئەدەب بە دیوە كلاسیكیەكەی، ڕەنگدانەوەی دیفاكتۆ بێت،ئەوا دەسەڵاتیش بە هەمان دیو بەڕەنگاری دەبێتەوە،هەمیشە بۆشایی درزێك، ململانییەك لەنێوان ئیستێتیكی خەیاڵی ئەدەب و واقیع دا هەیە، پێشتر گوتمان نووسەر بە قەڵەمەكەی درزێك دەخاتە سەر ڕەوتی چەمكی گێڕانەوە، لادان و پارادۆكسێ لەتەك ئەدەبی كلاسیكیدا فەراهەمدەكات، هەڵبەت بە دەركەوتنی باغەوانەكە، بە كردەی هەڵوەشاندنەوە،گێڕانەوە ئاڕاستەی دەقێكی دوو ڕەگمان دەكات،لەبەیەكداچوونێكی دەلالی نێوان واقیع خەیاڵگەی حەكایەتخوان، وەرگر ناچاردەكات دیسانەوەتێگڕانی دیكە بكات، جل و پوشاك ڕەنگدانەوەی پەسەنێكە، خۆگری كەسایەتییە، خودوخەدە،ناسنامەیە، دەكرێ خەسڵەتی چینایەتی هەڵگری،باغەوانەكە لە كاتی هەڵاتندا منداڵێكیان دەگرێپاڵێكی پێوە دەنێ، دەیخاتەوە ناو حەوزەكە، دیاربوو داوای جلەكانی لێ دەكرد، بۆ گەڕاندنەوەی جلەكانی پەلاماری دەستی دا، لە پڕ باغەوانەكە زللەیكی تێ سرواند، لەترێكی دا، ئەمجارە مستەكۆلەو شەقێكی لێدا، بە پێی ڕێساكانی جینۆلۆجیا، باغەوان ئەركی سەرشانی جێبەجێ دەكات، هەست بە تاوانناكات، ئەو كاتێ مردووە كە ژیانی ئەوی بەرامبەر نابینێ هەستی پێناكات، بە ونبوون ونامۆبوونی لە چینەكەی، لە خزمەتكردنی مووچەكی ناتوانێ ڕەچاوی ڕەوشتبكات، ملكەچی بێگوناهی منداڵی نەبوونە بێت، لە سۆنگەی ئەوەی بەرژەوەندی پیشەكەی، سڕینەوەی خۆیەتی، ئیتر ناتوانێ لێكدانەوەی دروست بۆ ئەویتر بدۆزێتەوە، لە ژێر كاریگەری وێنای ئەو منداڵانە، ئاوێنەی تەڵخی باغەوان، نابێتە وێنەی بێگەردی منداڵەكان،دەبێتە شتێكی دیكە، بیركردنەوەو هەست، ناتوانێبیدۆزینەوە، چ كاتێ لەنێو توانەوەدا خۆی دۆزییەوە،دەتوانێ ئەوی بەرامبەریش بدۆزێتەوە “دۆزینەوە ئەوەیە هەستبكەیت بەبێ ئەویدی ناگەیت بە خۆت”2 ،دۆزینەوە تەنیا بە كردەی توانەوە لەوی بەرامبەردا لە خۆشەویستیدا ڕوودەدات، باغەوان دەرهاویشتەی سیستەمی توندو تیژیە، سامپڵێكە، ئاكاری باوی چینی دەسەڵاتدار پەیرەودەكات، نیتشە لە شوێنێكدا دەڵێت” ئاكاری بەربڵاو، ئاكاری سەرگەورەیە” نە منداڵ بە خۆشەویستی دەتوانێ هەستی گەرما و یاریكردن بە ئاو بەتاڵ بكات، نە باغەوان دەتوانێ ئەو هەستە بخوێنێتەوە، بچێتە نێوی، خۆشەویستی بكات بە ئەلتەرناتیڤی ڕق،كاریگەری لە ئاست دوالیزمەی ڕق و خۆشەویستی دا، ڕیژییە، بە پێی باغەوان ئەركە، بژێوی ژیانی لەسەرە بە گوێرەی منداڵ پێداویستیی فەسلەجییە، دابینكردنی فێنكییە، لە فەرهەنگی سادەی منداڵ دۆزینەوەی حەوزی ئاو مەلەكردن، دەستبەسەراگرتن نییە، تا توندوتیژی لێبێتەوە، بەڵام لە ئاستی ڕواڵەتی شار وەك پێگەی برجوازی و دەرخەی چینایەتی، لێكدانی دوو چینە، دوو كەلتوورە، یاخیبوونە، لە ئاست ئەدەبی گێڕانەوەدا لەنێو میتافیكشندا، لێكدانی دوو دەقە،كێشەكە ئەوەیە منداڵەكە لە ناسنامەكەی داماڵڕاوە،ڕووتە جلەكانی براوە، كابرای باغەوان نایداتەوە،ناشتوانێ بە ڕووتی برواتەوە، لەنێوان دووبەرد داشە،بە هەردوو سەر لێیدەدرێت، بە دیوی دەرەكی بەپێی یاساو ڕیساكان پاراستنی خەدوخودی گشتی لێدەدرێت، جلەكەی لێ زەوتدەكرێ،ڕووتدەكرێتەوە، لە ماڵەوە بە ڕیساو یاسایەكی جیا،چونكە ڕووتكراوەتەوە لەسەر جل لێدەدرێت،تراژیدیای كارەساتی چ پارادۆكسێكە، دەبێ باجی سەرجەم كەموكوڕییەكانی سیستەمی كۆمەڵگایچینایەتی بدات، تاقە منداڵێ بچووك دەكرێت بە قوربانی سیستەمێكی زەبەلاحی بەریوەبردن، دەكرێتەپەندی منداڵەكانی تر، تا جارێكی تر لەم حەوزە مەلەنەكەن، نەوەكو زەوقی دانیشتوانی ماڵە فێنكەكانی دەوری ئەو چوار ڕییان تێكبدات، لە هاوكێشەیەكی داخراوی بێچارە دا، دەنەی ترسێكی بوونەگەرای پەیوەست بە چارەنووسەوە، هەردووكیان دەگرێتەوە،باغەوان دەترسێت شارەوانی لێ ئاگاداربكرێتەوە تووشی گێچەڵ بێ، ئەوی منداڵیش ترسی ئەوەی هەیە بۆ ئەبەد جلەكانی لەدەستبدات، لە ماڵەوەش تێی هەڵدرێ، باغەوان بە دوای دۆزینەوەی چارەسەری كێشەی ئەویدی نییە، بەڵكو بە داخ و تووڕەبوون، لە هەوڵی دەرخستنی شكاندنی ڕقە، لە بێدەسەڵاتیدا، لە داخانا جلی منداڵەكە دەدرێنێت، بۆی فرێدەدات، بێ ئەوەی بزانێ چتۆڵەو یاخیبوونێكی لەوی منداڵدا دامەزراندووە، بۆیە منداڵەكە دووردەكەوێتەوە بەردێك دەگرێتە باغەوانەكە، دووركەوتنی تێگەیشتنی باغەوان لە ئەوی بەرامبەر، تێگەیشتنی سەرەتای كۆن و كلاسیكی یەك كەلتوورە، یاخیبوونێكی بێكۆتایی لێدەبێتەوە،نەبینینی ناسنامەی یەكترە، یەك دەنگییەكی خنكێنەرە، چەشنی ئەدەبی سیاقخوازییە، یەك ڕەهەندە، ئەمەش لەتەك پەیامی چیرۆكی پۆست مۆدرنی فرەدەنگیدا یەكنایەتەوە، بۆیە دەبینین دەق بەكردەی لابردنی كۆتایی بێ ئاكام ماوەتەوە، ئەژنۆی باغەوانەكە ئەو هێزەی تێدا نەماوە، دوای منداڵەكە بكەوێ، بڕەو بە گێڕنەوەی چیرۆكی سیاقخوازی بدات، پارێزگاری لە دەسەڵاتی نووسەر بكات،نووسەری كلاسیكی لە نێو چوارچێوەی ڕۆنانی نووسیندا توانای بەگیرخستنی خوێندنەوەی بیرۆكەی منداڵەكەیی نییە كە لە بەرامبەر بە دەنگی باغەوانەكە لە دەنگی و ڕەنگی جیاوازدا خۆی نمایشدەكات، سەڵاح شوان بە پێلێنانی خۆی وەك چیرۆكنووسێ بەتوانا لە كاتی نووسینی چیرۆكەكەیدا، هەست بە دڵشكاوێزۆر دەكات، حەكایەتخوان لە گەمەی گێڕانەوەدا بە ئەنقەست لە هەوڵی دەرخستنی گرێچن و جووڵەپێكردنی ڕۆلی سامپڵی كەسایەتییەكە،فلتەری جگەرەی دەقەكەی پیسكردووە، دەبێپاكیبكاتەوە، جەگەرەیەكی دیكە داگیرسێنێ، ڕەوتی ڕووداوەكان بگۆڕێ ،دەیەوێت بە چەمكیمیتاگێڕانەوە، لەبری چیرۆكە دەرەكییەكەی، مژۆڵی گێڕانەوەی ئەو چیرۆكە بێ كە دەینووسێتەوە،ئەمەش بە تێڕوانین و كەسایەتی چیرۆكنووس بارگاویكراوە ڕەنگە گۆشەنیگای جیاواز فەراهەمبكات، لە كاتی داڕشتنی گێڕانەوەی دەقی میتاگێڕانەوەدا لادانێك بكات، پەیگیری داكەوتەكان نەبێت، لەم چیرۆكەدا دەبینین وەرگر خۆی لەنێو پەیوەندییەكی دیالیكتیدا دەبینێ، داكەوتی بەخەیاڵكراوو داكەوتی ژیانی ڕاستەقینەی گێڕانەوە،بەنێو یەكداچووە، چیرۆكنووس لەتەك دەقە دەركییەكە، مژۆڵی دواندنی ناوەكییە ” دەبێ ئەم كارەساتە جەرگبڕە بكەم بە چیرۆكێك پەیمان بێ تا پەنجەكانم هێزیان تێدا بێ بەرگری لەم ڕەشو ڕووتانەبكەم”چ لا122، بە دیوێك لەتەك دەرخستنی بەرهەمهێنانی چیرۆكی یەكەمی سیاقخوازی دا یەكنایەتەوە، بە دیوێكی تر بە دانەپاڵی دەنگی خۆی،چیرۆكی یەكەم دەكاتە دەرەتانێ، چیرۆكی دووەمی پێ تەواو دەكات كە باس لە بەرگری لەم ڕەشو ڕووتە دەكات، بەم پێیە بێ سەلاح شوان تەنیا دانەری دەق نییە، بەڵكو لە ڕووداوی گێڕانەوەدا كەسێكی بەشدارە، ئاوێتەی چیرۆكی دووەم دەبێ، پێكهاتەی میتاگێڕانەوە كونادڕی پەیماننامەی گێڕانەوەی چیرۆكە، هەڵبەت لە دەرووی ئەنەلۆگێكەوە لەنێوان دانەرو كارەكتەرەوە دەخرێتە بەرچاو، لە بەرایدا گوتمان لێگرتنەوەی وێنەی ئاماژەدار هێزێكی گەورە بە لێكدانەوە دەدات، حەكایەتخوان لە وێنەیەكەوە ئاماژە بە پەنجەی ناسك ودرێژی چیرۆكەوان دەدات، بەو پەنجە ناسكەوە بە خەیاڵ وگریمانەوە، دەركاتی ڕووداو دەبێت، واقیع تێدەپەڕێنی، لە هەڵچوونێكدا بە زمانی منی قسەكەر تێكەڵی دەق دەبێت دەڵێت ” دەڵێی بڕۆم ئەو باغەوانە بیبەزییە بدەمە بەر شەق ئەو چاكترە وایە تەلەفۆنێك بۆ گەورەكەی بكەم، تا لەم ناوەی دووری بخەنەوە” چ لا132، كێشە واقیعیەكان چۆن لە مژێكی قووڵی جگەرەكیدا كورتدەكاتەوە، بەهەمان شێوە تەنیا لەنێو دەقدا درێژی دەكاتەوە، دەچێتەوە لای مێزەكەی، بە گوێرەی تیۆری وەرگرتن و وەڵامدانەوەی خوێنەر، گەر كۆگای دەق ئەو شوێنەبێت دەق و خوێنەر بەیەكبگەیەنێ، ئاوێتەبوونی ئەدەبەكانی دەرەوەی دەق بێ، ئەوا تەپڵەكریستاڵەكەی لە مەرگی نووسەردا هاوشێوەی كۆگای دەقە، بە چەمكی میتاگێڕانەوە، دەقی یەكەمی پێ زیندوو دەكاتەوە، لە دەقی سیاقحوازی ڕزگاری دەكات، كە لە سووتووی جگەرەكەیدا خۆی نمایشدەكات، هەر زووفریایی تەپڵەكریستاڵەكەی كۆگای دەقیدەكاتدەنگی خۆی بە خوێنەر دەگەیەنێت، دەنگی تەكنیكی میتافیكشن پتر لە هەژموونی خودییەوەدەبیسترێ، بەهیوای ئەوەی لای خوێنەر وەك وەڵامێك بە دەنگی پیانوویەك وەربگیرێت، ئەمەش دەبێتە هاندەرێ، چەكەرە بە سەمتی گیرانەوەی دەمنادەم دەدات، دڵی چیرۆكەوان خۆشدەكات، بەوەی چیرۆكەكە بە دەرهاویشتەیەكی ئەرێنیدا تیدەپەڕێنێ، ڕەنگدانەوەی بیروباوەرییەتی،پێداگری لەوە دەكات كە سەركەوتن بۆ ئەو منداڵە هەژارەیە، باغەوانەكەش ڕەمز بێ بۆ وەرزێران، لە دواییدا دەبینین چۆن جارێكیتر دێتەوە سەر باسی چیرۆكی منداڵەكە، هەرچەندە نووسەر بە ئاماژەكردن بە تەپڵی كریستاڵ، جگەرەی فلتەر زێڕین، زەنگی ناسكی پیانوو، قەڵەمی زێڕین گران بەها، ئاماژە بە چینی برجوازی دەدات، وەلێ ئەمدژەوابوونە، دژە هەڵوێستەت پێ سەیر نەبێ كە داكۆكی لە چینی هەژاردەكات، چونكە سەرجەم ئەم دەرهاویشتانە، لەنێو تێگلانی میتاگێڕانەوە دانیشتەجێیە، لە ناوكۆی سەمتی دەقی گێڕانەوە دا،وێنەئارای كێشبەندییەكە، كەساندنی گێڕەرەوەدەتوانێ كەساندنی میتاگێڕانەوەی نووسەرلەئامیزبگرێ، ڕەهەندەكانی میتاچیرۆك بسەپێنێتە سەر خەیاڵگەی نووسەری ناوەكی، بۆیە جارێكیتر دەست بە نووسین و تەواوكردنی چیرۆكی یەكەم دەكات، دێتەوە سەر باسی چیرۆكی منداڵەكە،ناكرێ وەرگر ڕووبەڕووی دەقی نیوەچڵ بكاتەوە،بژاردەی تێدا بەدینەكات، نایەوێت پشت لەتێگلانی منداڵەكەدا بكات، لە ڕێرەوی دانەپاڵی دەقی خەیاڵ ئامێزیش بێت، دەبێ پێداچوونەوەیەكبۆ داڕشتنی جومگەكانی ڕووداو بكات دەبینین منداڵەكە بۆ ئەوەی جلەكانی بێنێتەوە، تا عەسرێكی دڕەنگ لە دوورەوە چاوەڕێی شەفت گۆڕینی باخەوانەكە دەكات، پچڕپچڕكردنی گێڕانەوە،ترجاندنی گێڕانەوە چیرۆكی چۆنییەتی نووسینی چیرۆكی دیكەیە، بە دیوێك نیشانەی كرانەوەی دەقی دووڕەگە، بە دیوێكیتر تێكشكاندنی پێكهاتەی شوێنكاتە، لە داگەڕانیدا بە دوای كۆكردنەوەی پارچە بەربلاوەكانی گێڕانەوەی هاوتەریبدا دەتوانێگەمە لە ڕەوتی پەیوەندی ڕووداوەكان دا بكات،گۆڕانكاری تێدا بكات، ئاڕاستەو مەزندەی ئاسۆی چاوەڕوانی منداڵی نێو دەق و وەرگری دەرەوەی دەقبگۆڕێ، دانەر دەستەبەری پەیمانەكەی نابێ، بەوەی ئاستی فاكتەكان بەرزبكاتەوە، دڵەڕاوكییەكانیمیتاگێڕانەوە بروێنێتەوە، كۆتاییەكی جوان بۆ چیرۆكی منداڵەكە دانێ، لە چاوەڕوانی منداڵەكەدا، لەپڕ باوكی بە كارتۆنێكەوە دەرخات، منداڵەكە باوەشی پێدا دەكات، ماچێكی كرد پێی دەڵێت ” ئەمڕۆ پاداشتم دراوەتی، منیش دەستێك جلی جوانم لێ كڕی بۆت، بەڵام بە بابە ناڵێت چۆن زانیت،لەمەت بۆ دەكڕم، بە ڕووتی بەرەو پیرم هاتی”چ لا133، ناكرێ بیرۆكە لە پێكهاتەی چیرۆكی خەیاڵكراو یان میتاچیرۆك، لە واقیع جیاكرێتەوە، نووسەری ڕاستەقینە لەتەك كارەكتەرەكانیدا، باوك ئاسا زیندگیدەكات، هەستیان پێدەكات، بەشداری خەمەكانیان دەبێت، جارێكیان گابرێل گاریسا ماركیز لە پاش لێبوونەوەی نووسینی ڕۆمانێكیدا،زۆر بەكوڵ دەگریا، پرسییان بۆ دەگریت، لە وەڵامدا گوتی پاڵەوانی ڕۆمانەكەم كوشت، سەڵاح شوان نایەوێت تراژیدیایەكەی ماركیز دووبارە بكاتەوە، بە خەمی دڕاندنی ئەو جلانەوە كەسایەتی ئەو منداڵە بكوژێ، پڕ بە مانای وشە باوكە، دەیەوێت لێدان و سزای باوكی واقیعی بگۆڕێ بە باوكی ماچ و ئەوین و ئاشتبوونەوە، ڕووتبوونەوەی جل لە دەقی وافعی بگۆڕێ بە جل و پۆشاكی خەیاڵی دەقی میتاگێڕانەوە، لە بەیەكدا چوونی دەق لەنێو واقیع وخەیاڵ دا، ڕووتبوونەوەو جل دا، دەبێتە جێگرەوەی باوكی ڕاستەقینەی منداڵەكە، بە باوكی خەیاڵی قەربووی باوكی واقعی دەكات، هەڵبەت منداڵەكە شاكەسی چیرۆكەكەیە، نیشتەجیێ دەقە، نووسەری پۆست مۆدرن بە باوكی خۆی دەزانێ، باوكی ڕاستەقینە بە چەمكی تێگەیشتنی كلاسیكی، بە باوكی خۆی نازانێ، ئەمەش لەتەك گوتاری چیرۆكەكەدا هاوشان و تەبان، ئەو باوكەی دەق دەمرێنێ خۆی زیندوو دەكاتەوە، دەمێكە مردووە،پێچەوانەی دەقی پۆست مۆدرنە لە زیندوو بوونەوەی خۆیدا، ئیتر نووسەر ڕۆڵی نامێنێ، دەمرێت،دەكرێتە دەرەوەی دەق، هەر لە بەر ئەمەشە سەلاح شوان وەك نووسەری میتافیكشن خودگەراو نەرسیسیە، دێتەوە نێو دەق، داوای ڕۆڵێك بۆ خۆیدەكات، چەند جارێ بە نێو چیرۆكەكەدا دەچێتەوە، چۆن بە داگیرساندنی جگەرەیەك دەروشاندنەوەی میتاگێڕانەوەی ئاشكراكرد، دەڵێت دەسكارییەكی زۆری دەوێت، بە پێشخستنی كوژاندنەوەی جگەرەكەی، دەسكارییەكەی لە دوو لاوە شكستدێنێ، یەكەم بە دەنگە ناسكەكەی زێڕین خانی خێزانی زنجیرەی زێڕینەكەی بیرۆكە ئاڵۆزەكەی بە وەدەرنانی خۆی بۆ دەرەوەی دەق، كۆتای پێدێ، سەرەتای سەرخستنی چەمكی میتاگێڕانەوە بەدەستدەهێنێ، دووەم ڕەگەزی ژن وەك ڕەكابەرێكی سەرسەختی داهێنانی ئەدەب، بە بانگی لەو دنیا جوانەی ئەدەب، دەریدەكاتە دەرەوە،دەیگێڕیتەوە بۆ نێو دنیا ڕۆتینەكەی داكەوتێك،جومگەی كێشەو ململانی چیرۆكەكەی لەسەر هەڵوەشاندنەوەی بنەماكانی دامەزراندبوو، زۆر بە سادەیی دەڵێت “سامان نایەی تا ئازاد هەڵنەساوە،تۆزی خۆمان بدینە بەر دووشە ساردەكە”چ لا134 گەرلە پێدراوەكانی دەقی بەرهەمهاتوودا، نووسەری ناوەكیلە نمایشێكدا جێگرەوەی باوكی ڕاستەقینەی منداڵەكەبێ، ئەوا لێرەدا لە پاش لابردن و بازدانی بەنێو زەمەنی گێڕانەوەی چیرۆكی یەكەمدا، ئازاد جێگروەی منداڵە بێ ناوەكەی نێو چیرۆكەكەیە،گەر باوك و دایكی ناوكەیان هێماییەك بێ خەسڵەتی پێگەی چینایەتیان دەستنیشانبكات، ئەوا هەردوو منداڵەكە لە هەردوو بارەكەدا دەچەوسێنەوە یەك دەگات بە ئاوەكە دەردەكرێت ناهێڵن ملە لەنێو ماناكانی ژیان دا بكات، لێیدەدرێت، بە ڕووتكردنەوە جل و ناسنامەی پێشێلدەكریت، ئەویتر واتا ئازاد، بەچكە برجواز ناگات بە دووشی ئاوەكە، باوك و دایكی، سامان و زێرین خانی هاوسەری نایەنەوێت لە خەونە خۆشە بەئاگا بێت، لە ماناكانی ژیان بكات، لە نووستن و نەگەیشتن بەئاو یان بە دەركردن لەنێو ئاو و لێسەندنەوەی ناسنامە لە نەوەی ئایندە سامان و زێڕین تۆزێ خۆیان دەدەنە بەر دوشە ساردەكە. لە كۆتاییدا سەلاح شوان توانی بە كردەی میتافیكشن جڵەوێبخاتە سەر دەقێك، بە سەركەوتووی سەرەتاو كۆتایی چیرۆك بەدەستبێنێ بەوەی ئاگاداری سەرجەم ڕووداو كردارو دەرهاویشتەكانە، ڕووداو بەنۆرە، بە دوای یەكدا دێن هەر ڕووداوێك، ڕووداوێكی تر بە دوای خۆیدا دێنی، بەم جۆرە دەروات تا دەگەینە كۆتایی چیرۆكەكە، خەسڵەتی ئەم جۆرە گێڕانەوەیەلە چیرۆكی ڕیالیستیدا یەقدەداتەوە، كە پەیگیری گۆڕانكارییەكانی شوێنكاتە، وەرگر بەبێ بگێڕەوە پەی پێ نابات، بگێڕەوە یان حەكایەتخوان لە رێگای كارەكتەرێكەوە، بابەتێ دەرەكێ بۆ نێو دەق دەگوازێتەوە، كاردانەوەی لە ناوەوە لە دەرەوە دەبێ، لە هەمانكاتدا دەستی لەنێو ڕایەڵەكانی زەمەندا دەكاتەوە، بە پرۆسەی لابردن دەتوانێ زەمەنی گێڕانەوەلە زەمەنی ڕووداودا پولێنبكات، كاتی دەبینین ئەو كەسایەتییەی گێڕەرەوە بە جێناوی نائامادە ئاماژەی بۆ دەكات، بە گوتاری میتاگێڕانەوە گەمەی گێڕانەوە ئاشكرادەكات، خەیاڵكراوی وەك ڕاستینە نیشاندا پێچەوانەكەشی دروستە، دواجار وەڵامی ئەم پرسیارە بە كراوەی دەق بۆ وەرگر بەجێدەمێنێ، ئایا ئەوەی خوێندرایەوە پەرچەڤی فاكتە یان دەرهاویشتەی خەیاڵێكی ڕووتە یان لێكدانی هەردووكیانە.

كەركووك پوشپەڕی 2024

ژێدەرەكان

1 ـ سەڵاح شوان ـ ئەستێرە بەرزە ـ بابەت كۆمەڵە چیرۆك ـ چیرۆكی دەم و عەسرانێك ـ چاپخانەی كارۆـ سلێمانی ـ لا 130

2 ـ بەختیار عەلی ـ دەستەسڕەكەی ئۆتیلۆ ـ چاپ و بڵاوكردنەوە ناوەندی ڕۆشنبیری ڕەهەند ـ چاپی یەكەم ـ سلێمانی ـ ساڵی 2022 ـ لا 109

نهێنى مووچەى مانگەکانى ١١و ١٢ى(ساڵى ٢٠٢٥)

مووچەی مانگەکانی (١١ و ١٢) خراوەتە ئەستۆی حکومەتی هەرێم و پێویستە لە پارەی فرۆشراوی نەوت بیدات!
وەزارەتی دارایی فیدراڵ هەموو ئەو نەوتەی لە ( ٢٣/ ٣ / ٢٠٢٣ تا ٢٧/ ٩/ ٢٠٢٥)
هەرێمی کوردستان بە تەنکەرو پاڵاوگە فرۆشتوویەتی لەسەر بودجەی هەرێمی کوردستان ئەژمار کردووە، بەهۆیەوە بڕی نزیکەی (١٠ ترلیۆن) دیناری لەسەر هەرێمی کوردستان ئەژمار کردووە کە بەشی زیاتر لە مووچەی (١٠ مانگ) دەکات!
کابینەی نۆیەمی حکومەتی ماوە بەسەرچوو لە ڕاگرتنی فرۆشتنی نەوت بە بۆری تا ڕادەستکردنی نەوت بە سۆمۆ، بۆ ماوەی (٣٠ مانگ) هەموو ڕۆژێک نزیکەی (٣٢٠ هەزار) بەرمیل نەوتی بە تەنکەرو پاڵاوگە فرۆشتووە کە نزیکەی (٢٨٨ ملیۆن) بەرمیلە، داهاتەکەشی نەدراوەتە وازارەتی دارایی هەرێم و نەشدراوەتە بەغدا، بۆیە بەغداش ئەو نەوتەی هەموو بە نزیکەی (١٠ ترلیۆن) دینار لەسەر هەرێمی کوردستان خەمڵاندووەو لە بودجەو مووچەی هەرێمی کوردستان داشکاندووە!
بە پێی نووسراوی ژمارە (١٤٥٠٢) وەزارەتی دارایی فیدراڵ لە (٢٨/ ٥/ ٢٠٢٥) کە لە ڕێگەی نوێنەرایەتی حکومەتی هەرێمەوە ئاراستەی سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم کراوە، وەزارەتی دارایی فیدراڵ پێی وایە هیچ پارەیەک بۆ مووچەی کوردستان نەماوە، شەش مانگی ئەمساڵیش لەسەر بنەمای ڕێککەوتنی هەردوو حکومەت بۆ ڕادەستکردنی نەوت بە سۆمۆو بڕیاری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی فیدراڵ نێردراوە، ئەگەرنا وەزارەتی دارایی فیدراڵ سورە لەسەر بۆچوونەکەی، ئەم بۆچوونەشیان پاڵپشتە بە ڕاپۆرتێکی هاوبەشی هەردوو دیوانی چاوديری هەرێمی کوردستان و فیدراڵ!
بەداخەوە وەزارەتی دارایی هەرێم ئەم ڕاستیە بە خەڵک ناڵێت، لە کاتێکدا خودی وەزارەتی دارایی و خەزێنەی گشتی یەک دینار لە پارەی ئەو نەوتە فرۆشراوەی بە تەنکەرو پاڵاوگە بۆ نەگەڕاوەتەوە!
ئەگەر بەرپرسانی حکومەتی هەرێم بەتایبەت چوار وەزیرە کوردەکەی نوێنەری هەرێمی کوردستان لە حکومەتی فیدراڵ پێیان وایە ئەمە ستەمەو بەغدا لە کوردستانی دەکات بۆچی لە کۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیران هیچیان نەوت؟ بۆچی ڕێگەچارەیەکیان نەخستەڕوو بۆ پابەندی بەغدا بە خەجکردنی ئەو دوو مووچەیە؟ بۆ داوای ڕێگە چارەیەکیان نەکرد بۆ نەفەوتانی ئەو دوو مووچەیەو دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەک نۆ زامنکردنی خەرجکردنی لە (٢٠٢٦)؟
ئێستا بەرپرسیاری چارەنووسی ئەو دوو مووچەیە ڕوونە کە لای حکومەتی هەرێم و بەرپرسانی دەسەڵاتە، ئەویش یان حکومەتە ماوەبەسەرچووەکەیان لە پارەی فرۆشتنی سێ ساڵی ڕابردووی نەوت ئەو دوو مووچەیە بدات، یان فشار بکات بەغدا ڕێگەیەک بۆ خەرجکردنیان لە (٢٠٢٦) بدۆزێتەوە!
خەرجنەکردن و دواخستن و لێبرین و پاشەکەوتی مووچە، نەریتی نەگریسی یانزە ساڵەی هەردوو کابینەی هەشتەم و نۆیەمی حکومەتی لایەنەکانی دەسەڵاتە، ستەمێکە بەردەوام لە خەڵکی کوردستان و مووچەخۆران دەکرێت!
ئەگەر حکومەتی کاربەڕێکەری هەرێم پێنەدانی دوو مووچەی ئەمساڵ دەخاتە ئەستۆی حکومەتی عێراقی، ئەی بۆچی خۆی مووچەی ٣٧٩٣٣ مامۆستای گرێبەستی پەروەردە و ٤١٠٠ مامۆستای گرێبەستی خوێندنی باڵا دابین ناکات لەکاتێکدا کە مووچەی ئەم مامۆستایانە لەسەر داهاتی ناوخۆیەو سەرجەم پارەکەی تەنها ٢٤ ملیار دینارە بۆ هەر مانگێک کە پارەی چەند کاتژمێرێکە لەداهاتی ناوخۆ.
چۆن لە کابینەى نۆیەم، ڕێژەى هەژاریى و برسێتی زیادیکرد؟
چەند ڕۆژێک لەمەوپێش لە کەناڵێکى تەلەفزیۆنیەوە باسي لە رێژەى هەژاریى کرد لە کوردستان، وتي ئەگەر نرخى کارەبا بەمجۆرە بەرز بکرێتەوە، کێ کارەبا بۆ (١٠٠,٠٠٠) خێزان دابین دەکات کە لە خوار هێڵى هەژارییەوەن؟ لە ڕاستیدا پاش پیاچوونەوە بە ژمارەکان، بۆم دەرکەوت ژمارەکە لەوە زیاترە باسي کردووە، بۆیە بە پێویستم زانى لەم وتارەدا بە وردى تیشک بخەمە سەر ڕێژەى هەژاریى لە کوردستان:
یەک/ ڕێژەى هەژاریى چەندە؟
بە پێى نوێترین ڕووپێوییە فەرمییەکانى هەژاریى، ڕێژەى هەژاریى لە ماوەى تەمەنى کابینەى نۆیەم بۆ (١٠%) بەرزبووەتەوە، لە کاتێکدا لە ساڵى (٢٠١٨) ڕیژەى هەژاریى لە کوردستان (٦%) بوو! واتە چوار پلە خەڵک زیاتر هاتووەتە نێو هێڵى هەژارییەوە!
بە پێى ڕووپێوییە فەرمییەکان کە وەزارەتەکانى پلاندانانى عێراق و هەرێمى کوردستان بە هاوکارى بانکى دەولى ئەنجامیانداوە، لە ساڵى (٢٠١٨)، ڕێژەى هەژاریى لە کوردستان تەنها (٦%) بووە کە دەکاتە (٣٤٦,٥٠٠) هاووڵاتى لە چوارچێوەى نزیکەى (٦٩,٣٠٠) خێزاندا، بە پێى ژمارەى دانیشتووانى ساڵى (٢٠١٨) کە (٥,٧٧٥,٠٤٣) کەس بووە.
بەڵام بە پێى تازەترین ڕووپێوی، پاش پێنج ساڵ لە تەمەنى کابینەى نۆیەم، رێژەى هەژاریى بەرزبووەتەوە بۆ (١٠%) کە دەکاتە (٦٣٧,٠٦٦) هاووڵاتى، لە چوارچێوەى (١٢٧,٤١٣) خێزاندا.
دوو/ هەژاریى چییە؟
دەرهێنانى ڕێژەى هەژاریى بابەتێکى پیشەیى زانستییە، پشت بە چەند پێوەرێک دەبەستێت، هەروەها پێویستى بە ڕووپێوى مەیدانى هەیە، بەڵام هەموو پێوەرەکان کۆکن لەسەر چەند پێوەرێک کە پەیوەندییان بە دۆخى کۆمەڵایەتى و ئابورى و پەروەردەیى و تەندروستیەوە هەیە، واتە بۆ ئەوەى هاووڵاتیەک لەسەروو هێڵى هەژارییەوە بێت، پێویستە لانیکەمى پێداویستى خواردن و شوێنى مانەوەى شایستەو دەستگەیشتن بە پەروەردەو تەندروستى هەبێت، تا بتوانێت لانیکەمى پێداویستیەکانى بۆ ژیانێکى ئاسایى بەدەست بهێنێت.
سێ/ چۆن هێڵى هەژاریى دەستنیشان دەکرێت؟
بە چەند ڕێگەیەکى جیا جیا هێڵى هەژاریى لە هەر وڵاتێکدا دیاریى دەکرێت، پاشان هەر تاک یان خێزانێک کەوتە خوار ئەو هێڵىەوە ئەوە بە هەژار ئەژمار دەکرێت، هێڵى هەژاریش دەکرێت لەسەر بنەماى داهاتى تاک یان خەرجى تاک دەستنیشان بکرێت بە ڕەچاوکردنى ناوەندى ئاستى بژێوى بۆ هەر تاک یان خێزانێک.
بە پێى ستانداردێک کە لەلایەن ڕێکخراوى هاریکاریى ئابورى و یەکێتى ئەوروپاوە پەیڕەو دەکرێت، هێڵى هەژاریى لەسەر بنەماى ئاستى داهاتى تاک دەستنیشان دەکرێت بە ڕێژەى (٦٠%) لە داهاتى خێزان.
بە پێى ڕوپێوییەکان، ئاستى هێڵى هەژاریى لە کوردستان بە (١٣٧,٠٠٠) دینار بۆ تاک دەستنیشانکراوە، واتە بۆ خێزانێکى پێنج کەسى (٦٨٥,٠٠٠) دینار، واتە هەر تاکێک لە (١٣٧ هەزار) دینار کەمتریى هەبێت و هەر خێزانێکى پێنج کەسى مانگانە داهاتەکەى کەمتر بێت لە (٦٨٥ هەزار) دینار، ئەوە دەکەونە خوار هێڵى هەژارییەوە، واتە ناتوانن لانى کەمى پێداویستیە بنەڕەتییەکانى ژیانیان دابین بکەن.
لە ڕاستیدا ئەمە ماناى ئەوە نییە کە هەر خێزانێک لەسەروو (٦٨٥ هەزار) دینارەوە داهاتى هەیە چ مووچە یان کارو کەسابەت، ئیتر ئەو خێزان خۆش دەژییى، نەخێر، بەڵکو پێداویستى ژیانێکى ئاسایى لە کوردستان لە ناوەندى شارەکان بریتیە لە (١,٢٥٠,٠٠٠) بۆ خێزانێکى پێنج کەسى، واتە هەر خێزانێک بیەوێت بە ژیانێکى ئاسایى بژى، پێویستە داهاتى خێزان لە (١,٢٥٠,٠٠٠) دینار زیاتر بێت، ئەگەرنا ناتوانێت پێداویستیە سەرەکییەکانى بە پێى پێوەرە کۆمەڵایەتى و ئابورییەکان دابین بکات، کە من پێم وایە تەنانەت ئەو خێزانانەى مووچەشیان هەیە ژمارەیەکى زۆریان ناگەنە ئەم ئاستە.
چوار/ هەژارەکان کێن؟
ئەگەرچى نیشانەیەکى تایبەت نییە بۆ ناسینەوەى بۆ پۆلێنکردنى خێزانى هەژار، بەڵام بە شێوەیەکى گشتى زۆرینەى هەژارەکان لە کوردستان بریتین لە (کەمئەندامان بەتایبەت ئەوانەى سەرۆک خێزانن، منداڵانى بێ سەرپەرشت و ئەو ئافرەتانەى هاوسەرەکانیان لەدەست داوە، بەساڵاچووان و پەککەوتەکان، نەخۆشانى درێژخایەن، کرێکارانى کارى ڕۆژانە، بێکارەکان، ئەو ئافرەتانەى هاوسەرەکانیان حکومدراون)، ناڵێن هەموو ئەمانە هەژارەکانن، بەڵکو زۆرینەى هەژارەکان لەناو ئەم پۆلێنە لە خەڵکن.
پێنج/ حکومەت چى بۆ هەژارەکان دەکات؟
تا ساڵى (٢٠١٥)، مانگانە بڕە پارەیەکى کەم (١٥٠ هەزار) دینار لە چوارچێوەى تۆڕى پاراستنى کۆمەڵایەتى بەناوى (مووچەى چاودێرى خێزان) دەدرا بە خێزانە هەژارەکان، بەڵام لە ساڵى ٢٠١٦ ەوە بە پاساوى چاکسازى لە لیستەکانیان ئەو مووچەیە ڕاگیراو تا ئێستا ئەو هاوکارییە بچوکە بۆ هەژارەکان دەستى پێ نەکردووەتەوە، بۆیەوە ئەوەى جێگەى سەرنجەو بەداخەوە بۆ زۆرینەى کۆمەڵگە لێى بێئاگان ئەوەیە کە حکومە لە کوردستان هیچ شتێک بۆ هەژارەکان ناکات، تەنانەت بە یەک دیناریش هاوکارییان ناکات بە پێچەوانەى عێراق کە نزیکەى پێنج ملیۆن خێزان تۆمارن لە تۆڕى پاراستنى کۆمەڵایەتى و مانگانە لە نێوان (٢٠٠ تا ٤٠٠ هەزار) دینار هاوکاریى دارایى دەکرێن.
شەش/ بۆچى هەژاریى لە کابینەى نۆیەم زیادى کرد؟
ژمارەیەکى زۆر هۆکار بوونە هۆى بەرزبوونەوەى هەژاریى لە کوردستان، دەکرێت بەمجۆرە ئاماژەیان پێبدەین:
١ـ نەبوونى هیچ هاوکارییەک بۆ خەڵکى هەژار، نە دارایى بە کاش و نە هیچ جۆرە پێداویستیەکى ژیان.
٢ـ دواکەوتنى بەردەوامى مووچەو دابەش نەکردنى هێندێک مانگ لە ساڵێکدا.
٣ـ زیادکردنى باج و کرێى خزمەتگوزاریى (ڕسومات) لە زۆر بوار (وا ئێستەش دەیانەوێت کارەبا لەسەر هاووڵاتیان گران بکەن!).
حەوت/ چى بکرێت؟
لە ڕاستیدا ئەوەى وایکردووە کە نابینین خەڵک لەسەر شەقامەکان لە برسا بمرێت، تەنها چاکى و باشى کۆمەڵگەکەکەیە، کە خێرخوازان و چاکەکاران و دەیان گروپ و ڕێکخراو بەردەوام هاوکاریى بۆ هەژارەکان کۆ دەکەنەوەو بەسەریاندا دابەشى دەکەن، ئەگەرنا دۆخەکە زۆر خراپتر بوو لەوەى ئێستە، بەڵام ئەگەر بە زوویى بیر لە چارەسەرێک بۆ هەژاریى نەکرێتەوە، ئەوە دوور نییە لە چەند ساڵى ئایندەدەا کوردستان ڕووبەڕووى دۆخێکى خراپترى هەژاریی ببێتەوە، بۆیە پێویستە زۆر بە زوویى ئەم هەنگاوانە بگیرێتەبەر:
١ـ دابینکردنى هاوکاریى دارایى بۆ هەژارەکان بە پێى زانیاریی و تۆمارکردنیان لە ڕێگەى فەرمانگەکانى وەزارەتى کارو کاروبارى کۆمەڵایەتیەوە، هاوشێوەى عێراق و زۆرینەى زۆرى وڵاتانى دونیا کە هاوکاریى مانگانەیان بۆ خانەوادە هەژارەکان هەیە بێ بەرانبەر.
٢ـ هەڵوەشاندنەوەى هەموو ئەو باج و ڕسوماتە نایاساییانەى کە لە ماوەى پێنج ساڵى ڕابردوو زیاد کران.
٣ـ دابینکردنى مووچەى مووچەخۆران هەموو مانگێک، لە کاتى خۆیدا، بەبێ لێبڕین، بەبێ دواخستن، هەمو.
٤ـ پشتیوانیکردنى گەنجان بە دامەزراندن یان دۆزینەوەى هەلى کار بۆیان یان پشتیوانى دارایى بۆ دروستکردنى پڕۆژەى بچوک تایبەت بە خۆیان بە قەرزى درێژخایەن بەبێ خستەسەرىی هیچ زیادەیەک.

رێبوار ياسين فەتاح

ڕوداوەکانی هەفتەی ڕابردووی حەڵەب و پەلاماری وەحشیانە بۆسەر هەر دووک گەڕەکی کوردنشین، ئەشڕەفیەو شێخ مەقسود، ئەگەر لەلایەک نموونەیەک لەوەحشیگەری ئەودەستەوباندە تیرۆریستە ئیسلامیانەمان پیشان دەدات کە مشتاقی ڕژتنی خوێنی هاوڵاتیانی کوردزمانی ئەو دوو گەڕەکەبوون، کە لەلایەن حکومەتی کاتی عەڕەب فاشیست-ئیسلامی ئەمەوی سەر بە جۆلانی تیرۆریست و فاشیزمی تورکیای میراتگری ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، لە ژووری عەمەلیاتێکی هاوبەشدا، وەک بڵێن پلان بۆ ڕزگارکردنی غەززە لەدەستی بکوژی هەزاران ژن ومناڵی بێتاوان لەو شارەدا، دادەڕێژن، دوو گەڕەکی شارنشین کە بۆ زیاتر لەدەساڵ بوو لەدژی دەستەو تاقمی تیرۆریستی جۆراو جۆری ناو ئەو پێگە جوگڕافیە پڕ لە تڕاژیدیاو کوشت و بڕینەدا، بۆ بەرگریکردن لەخۆیان و مانەوەی فیزیکیانەیان، خۆیان چەکدارو ڕێکخستبوو، لەو پەلامارە هەمەجیانەیەی کرایە سەریان ژمارەی شەڕڤانەکانیان لە چەند سەد کەسێک تێپەڕی نەدەکرد، کەچی دوو دەوڵەت بە حەشاماتێکی دەیان هەزار لە مرۆڤی دڕندەو خوێنخۆرو بارگاوی بەئایدیۆلۆجیای توندڕەوانەی ئیسلامی و بەپاڵپشتی دەیان تانک و کاتیۆشاو هاوەن ودرۆنی جاسوسی و بکوژو خۆکوژی هەردوو دەوڵەت و هاوکاتیش وەگەڕخستنی ماکینەیەکی زەبەلاحی ئیعلامی فاشیستی عەڕەبی و تورکی جۆراوجۆر کە ژەهریان دەکرد، بەعەقڵی ساویلکانەی عەڕەبزمانی حەڵەب و سوریاو جیهانی عەڕەبیداو لەدژی دوو گەڕەک وەک هاوپەیمانی ئیسڕائیل ودوژمنی لەمێژینەی عەڕەب و ئیسلام و سوریا پیشان دەدران، دواجار تواندرا، ئەو دوو گەڕەکە بەپێی پلانێکی لەمێژینەی پێشتردارێژراوو کارلەسەرکراودا، داگیربکەن. لەدیوێکی دیکەشدا وەحشیگەریی دنیای زاڵمانەی ئەم سیستەمە جیهانیەی ئەمڕۆمان پیشان دەدات، کە لەمامەڵەو سەوداکانیاندا، مرۆڤە هەرە بێتاوانەکانی وەک پشکەخێر تێدا دەکرێتە قوربانی.
بەرلەو ڕوداوە کۆبونەوەکان لەلانکەی دنیای بەناو دیموکڕاسی ڕۆژئاوادا وەڕێخران، ڕێککەوتنێک لەپاریس بۆ تەتبیعی عیلاقات لەنێوان (ئیسڕائیل)، بکوژی هەزاران لەمرۆڤی بێتاوانی غەزە، و حکومەتەکەی ئەحمەدجۆلانی، بەچاودێری ئەمریکاو فەڕەنساو بەئاگایی دەستەخوشکەکەیان تورکیای فاشیستدا ڕێککەوتنێکی ئەمنی ئیمزاکراو هەرلەوێدا جۆلان و جنوبی سوریاو هەردوو گەڕەکی شێخ مەقسودو ئەشڕەفیە سەوداو مامەڵەکران، ئەو ڕێککەوتنە دەستی ئەحمەد جۆلانی جولان فرۆش و تورکیای ئاوەڵاکرد، بۆ جێبەجێکردنی مەرامی فاشیستیانەی خۆیان لەدژی ئەزمونی باکورو ڕۆژهەڵاتی سوریا، کە بۆماوەیەکە خەونی لەفاشیستە عەڕەب و تورکەکان زڕاندووە، هاوکاتیش لەدوای بەئاکام گەیشتنی ئەم تاوانە جینۆسایدئاساییەدا، لەڕێگای وەزارەتی دەرەوەی سوریادا سوپاسگوزاری هەریەک لە ئەمریکاو بەریتانیاو فەڕەنساو سعودیەو قەتەڕو تورکیا و مەسعودبارزانی کرا، کە بەپێی لێدوانی وەزارەتەکە هاوکاربوون و ڕۆڵیان بینیوە لەسەقامگیری سوریادا، ئەوەی شایانی باسە هاوزەمان لە جەرگەی هێرشی سەر ئەو دووگەڕەکەشدا، ئەحمەد جۆلانی و مەسعودبارزانی پەیوەندییەکی تەلەفۆنییان ئەنجام دا، بارزانی بەبێ ئەوەی مەترسیەکانی ئەو کۆمەڵکوژیەی لەئارادابوو کەلەلایەن ئەو دەستەو تاقمە تیرۆریستانە دەکرایە سەر ئەو دوو گەڕەکە لەبەرچاوبگرێت و، ناڕەزایەتی دەربڕێت، سوپاسی ئەحمەد شەرعی کرد.
نووسینگەی مەسعوود بارزانی، سەبارەت بەو پەیوەندییە تەلەفۆنیەی بارزانی و ئەحمەد شەرع سەرۆکی حکومەتی کاتی سووریا بەو جۆرە بڵاوکرایەوە.
بەگوێرەی ڕاگەیاندراوەکە، لە میانی پەیوەندییە تەلەفۆنییەکەدا باس لەوەکرا کەدوایین پێشهاتەکان و بارودۆخی سووریا تاوتوێ کران، لە ڕاگەیاندراوەکەدا ئاماژە بەوە کراوە کە بارزانی ڕەزامەندی خۆی لە لێدوانەکانی ئەحمەد شەرع سەبارەت بە کورد دەربڕیوە و سوپاسی کردووە.
ئەوەی جێگای سەرنجە ئەو پەیوەندییە لەکاتێکدابوو، کە ماوەی چوار ڕۆژبوو گرووپە تیرۆریستەکانی سەربە ئەحمەد شەرعو تورکیا، لە گەڕەکەکانی شێخ مەقسوود و ئەشرەفیە هێرشی کۆمەڵكوژیان دژی خەڵکی ئەو دوو گەڕەکە، ئەنجام دەدا.
ئەمەش ئەوە دەردەخات مەسعودبارزانیش لەم پلان و سەوداو مامەڵانەی دژی ئەودوو گەڕەکە کوردیەکرا بەشێک بوو لەسیناریۆی ڕەش نەک سپی، بۆ پشتگیری ئەم بۆچونەشم، ئێستا کەناڵی ئەلشەمسی عەڕەبی سەر بەدەسەڵاتی پارتی خەریکن چاوپێکەوتنێک لەگەڵ ئەحمەد جۆلانی(شەرع) ئەنجام دەدەن، کەهێشتاش دیمەنە دڵتەزێنەکانی پەیوەست بەم ڕوداوەو ڕفاندنی دەیان کوڕو کچ و کوژرانی دەیان کەسی بێتاوان و هەڕەشەو تۆقاندن و بێڕێزی کردن بەرامبەر بەهاولاتیان بەتایبەت بەرامبەر ژنان، کەداعش لەسەردەستی جوامێری و قارەمانێتییان، هەم خۆیان وهەم ئاڵاکەیان لەژێر ناوی لائیلاها ئیلەڵا و محەمەد ڕەسولەڵا، کەوتە ژێر پێو پێڵاوەکانیانەوە، وەهەروەها بەتایبەتیش بێڕێزیکردن بەتەرمی ژنە تێکۆشەرێکی گیانبەختکردووی ئەو گەڕەکە بەناوی دەنیز و خستنە خوارەوەی لە باڵەخانەیەکی چەند قاتیداو وتنی ڕستەی نەشیاو لەبەرامبەریدا، ڕیسوایی وشەرمەزارییە بۆ کەناڵی ئەلشەمس و ستافەکەی کە تاوانبارێکی وەک ئەحمەد شەرع لەم ساتە وەختەدا چاوپێکەوتن وڕوماڵ بکات و لەڕێگای ئەم کەناڵەوە چەواشەکاری بکات و خۆی وەک دۆستی خەڵکی ئازادیخوازی کوردستان نیشان بدات.

تاهیر عیسا /12.01.2026

پێشکەشە بە کچە شەڕڤانی عەفرینی..

دەنیز خان
خەوێکی بێ بەراورد ترسناک و دژوار بوو
لە جێی هەڵدانی دەسکە گوڵ
لاک هەڵدەیت و
خەون بە کەژاوەی بە ڕێ و
لە پێشوازی،
حورییە هەناردەکانی خوا شایی بگێڕی.
چۆن پەیکەری بێ گیان، لەگەڵ زیندووی
بە گیان
لە یەک و هەمان تابلۆدا
بەرجەستە و نمایش دەکەی؟
بۆ خودی جۆگە لەگەڵ ئەو ئاوەی پیایا
دەچێ
هەمان دڵ و
هەر هەمان جووڵەی پشوو نەزانە؟
وەک چۆن مردوو بە زیندوو بەراورد ناکرێ
شەو بە ڕۆژ و تاریکی بە ڕۆشنا و
خەم بە خۆشی..
ئاوا، ئاو، بە لایانەوە
بە ئاوە زەمزەم بەراورد ناکرێ!
لە چەرخە ژمارەییەکەتدا
چاوم بە یەک نایە
نەبا خەوی دوبارە کراوەی دەنیز ببینم
تۆیش خۆت بخەرە جێی دەنیز
لە چینەکانی ئاسمانتەوە خۆت هەڵدەرە خوار
مرۆڤایەتی هەر ئەوەندەت بۆ فرمێسک دەڕژێ و
پرچ دەڕنێ و لە سنگی دەدات

تۆیش خۆت.. تۆیش خۆت
هەڵدەرە خوار

لەو رۆژەوە كە تۆ رۆیشتوی
ژیانی من مەرگەساتە
دڵم بلبول تێ ی ناخوێنێ
جیهانێكی كش و ماتە

• * *
  نە خەندەو نە پێكەنینی
  نە دەنگ و رەنگی ئاوازێ
  نە نەغمەی بولبولی عاشق
  نە سەدای تاڤگەو سازێ
• * *
  لەو رۆژەوە لە پاكەوتووم
  كە دڵ مەحكومی هیجرانە
  خەمان پاڵ بە خەمان دەنێنن
  بەهارم گەڵا رێزانە
• * *
  لەو رۆژەوە نیە رۆژی
  سپێدەی تیا بێتەوە
  كە تۆ رۆژان و شەوان بیت
  چۆن تۆی لەبیر دەچێتەوە
• * *
  جاران خەندەی سەرلێوم بوم
  ئێستا خەمی سەر روخساری
  ساڵان دەڕوا و تۆ لە رۆحم
  گولستان نیت خۆت بەهاری

  6/12/2022

• kawa_kiwiny@yahoo.co.uk

(چریكه‌ی میتاگێڕانه‌وه‌) ناونیشانی كتێبێكه،‌ ڕه‌خنه‌دۆزعه‌لی شێخ عومه‌ر هه‌وڵیداوه‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی ڕه‌خنه‌ییله‌‌ سێ رۆمانی عه‌بدوڵا سه‌رج دا بكات، له ده‌رچه‌ینووسینه‌كانییه‌وه،‌‌ له‌سه‌ر بنه‌مای تێڕوانینیمیتاگێرانه‌وه‌، ئه‌ده‌بی پۆستمۆدرنه‌ شێوازه‌كانیكاركردنی ئه‌م ڕۆمانووسه‌ ئاشكرا بكات، بێگومانعه‌بدوڵا سه‌رج جگه‌ له‌وه‌ی چیرۆكنووسێكی دیاره‌،ڕۆمانووسێكی كارایه‌،‌ به‌ده‌ر له‌ یه‌كه‌م ڕۆمانی ( هه‌ڵكشان به‌ره‌و لووتكه)، سه‌رجه‌م رۆمانه‌كانی دیكه‌یبه‌ چه‌مكی میتاگێڕانه‌وه‌ نووسیووه‌، ‌یه‌كه‌م نووسه‌ره‌ له‌ كوردستان دا بۆ یه‌كه‌مجار وه‌ك ده‌نگێكی دیار له‌ تێپه‌ڕاندنی ڕۆمانی سوونه‌تی، به‌ ڕۆمانی (كاولاش)توانی خوێنه‌ری كورد ئاشنا به‌ چه‌مكی پۆستمۆدرنه‌‌ بكات، ده‌رگایه‌كی نوێی بۆ كاری ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بیبكاته‌وه،‌ شێوازی نووسینی تا ڕاده‌یه‌كی به‌رچاوجیاوازی له‌ته‌ك ئه‌وه‌ی پێش خۆی فه‌راهه‌مبكات،ئه‌زموونی عه‌بدوڵا سه‌رج ته‌ژییه‌ به‌ فه‌لسه‌فه‌، بیرۆكه،‌ژیان و سه‌رده‌می گه‌نجێنی، غه‌ریبی دووره‌ وڵات و نۆستالۆجیا، گه‌ڕانه‌وه‌و ده‌رچوون‌ له‌نێو زه‌مه‌نیئێستای گێڕانه‌وه‌دا یه‌قده‌داته‌وه‌ له‌ ئاست بنیادیزمانه‌وه‌، ده‌توانێ به‌ شێوه‌یه‌كی تۆكمه‌ به‌ لێزانییه‌وه‌ ته‌كنیكی هاوچه‌رخ به‌كاربهێنێت، هه‌ر له‌ لابردن،قرتاندن، فلاشباك، فلاشفۆرد، مۆنۆلۆج و تیكشكاندنیگێڕانه‌وه‌ی كۆرنۆلۆجی و ڕه‌چاوكردنی فره‌ده‌نگیفره‌ڕنگی.. تاد.

به‌ دیوێكی تر ڕۆمانه‌كانی فه‌رهه‌نگێكه‌ له‌ ڕووداوه‌كانی مێژووی ئازارو خه‌مه‌كانی تاكی كورد، هه‌ندێجار له‌ گه‌یاندنی مه‌به‌ست و زۆركردنی مانادائاویزانی ئه‌فسانه‌مان ده‌كات، عه‌لی شێخ عومه‌ر بۆپشتراستكردنه‌وه‌ی بۆچوونه‌كانی، له‌ سێ گوتاردا وه‌كسامپڵ سێ ڕۆمانی هه‌ڵبژاردووه‌ كه‌ بریتین له‌ ڕۆمانی( په‌رته‌وازه‌ی ئێره و ئه‌وێكانی ڕه‌وان)،‌(ئه‌فسانه‌ی ڕه‌نگستان) و (چۆن بوومه‌ تیترواسك)، له‌ یه‌كه‌مدا فانتازیاو تێكشكاندنی ده‌قه،‌ له‌ دووه‌مدا دژه‌ ڕۆمانی به‌كاهێناوه،‌ له‌ سێیه‌مدا كۆمه‌كی به‌ داكشانیشه‌پۆڵی هۆش كردووه. ‌

ڕاگەیەنراوێك سەبارەت بەمەترسی كۆمەڵكوژی لەسەر گەلی كورد لە ڕۆژئاوای كوردستان، لە گەڕەكەكانی ئەشرەفیە و شێخ مەقسودی حەلەب

ئێمەی رێكخراوەكانی بواری جینۆساید و نووسەران و چالاكوانانی بواری جینۆساید و تاوانە نێودەوڵەتییەكان، بەوپەڕی دڵگرانییەوە دەڕوانینە ئەو بارودۆخەی لە سوریا هاتۆتە پێش، لە ململانێی چەكداری و بە ئامانج گرتنی پێكهاتەكان و خەڵكی مەدەنی لەلایەن سوپای حكومەتی كاتی سوریا.
پێدراوە مەیدانییەكان لە رووداوەكانی چەند رۆژی هەردوو گەڕەكی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە و ڕاپۆرتی ڕێكخراوەكانی مافی مرۆڤ دەریدەخەن دۆخەكە بە ئاڕاستەی دروستبوونی مەترسی و دڵەڕاوكێی ڕاستەقینەیە، لە پێشێلكردنی یاسای نێودەوڵەتی و پەیماننامە نێودەوڵەتیەكانی قەدەغە و نەهێشتنی مەترسییەكانی كۆمەڵكوژیی.
بەئامانج گرتنی خەڵكی سڤیل و گەڕەك و شوێنی نیشتەجێ بوون و جێگا خزمەتگوزارییە مرۆییەكان(نەخۆشخانەكان) و پەلاماردانی هەڕەمەكی پێشێلكاریەكی ئاشكرای ڕێكەوتنامەی جنێفی ساڵی ١٩٤٩ و پەیماننامەی قەدەغەكردنی تاوانی كۆمەڵكوژی ساڵی١٩٤٨ ی نەتەوە یەكگرتوەكانە.
دەربەدەركردن و هەڵكەندنی خەڵكی مەدەنی گەڕەكەكانی شێخ مەقسود و ئەشرەفیە و دوورخستنەوەیان لە جێی خۆیان بە مەبەستی گۆڕینی ناسنامە و دیمۆگرافیا یا هەر مەرامێكی تری سیاسی بەتاوان ئەژمار دەكرێت و، بەپێی یاسای نێودەوڵەتی ئەنجامدەرانیان لێپێچینەوەی یاساییان لێدەكرێت.
لە دۆخێكی وادا كە حكومەتی كاتی سوریا تەرەفە و گروپەكانی سەر بەحكومەت هەڕەشەی ڕاستەوخۆن، پێویست دەكات لایەنی سێیەم كە كۆمەڵگای نێودەوڵەتییە بەخێرایی بچێتە مەیدانەكە و داواكارین بە زووترین كات ئەو مەترسیانە بڕەوێننەوە، سەرەتا بە ڕاوەستاندنی شەڕ و پەلامار بۆ سەر خەڵك و دواتر ڕێوشوێنی پارێزگاری ئەنجام بدرێت بۆ نەهێشتنی هەڕەشە و مەترسیدارەكانی ئەنجامدانی تاوانی كۆمەڵكوژی و لێكۆڵینەوە لە هەموو ئەو پێشێلكارییانە بكرێت بۆ ئەوەی ئەنجامدەرانیان لە سزای یاسایی دەربازیان نەبێت.
ئەوەی ڕوودەدات زەنگی ئاگاداركردنەوەی پێشوەختەیە و ، كۆمەڵگای نێودەوڵەتی دەخاتە بەردەم بەرپرسیارییەتیەكی یاسایی و ئەخلاقی و مرۆیی و ئەركداری دەكات بۆ ئەوەی رێگری لە تاوانی جینۆساید و تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی بكات.
گەلی كورد لە سوریا ساڵانێكی زۆرە هەڕەشەی مەترسیداریان لەسەرە، چ پێشتر لەلایەن ڕرژێمی بەعس و دواتریش لەلایەن گروپە تیرۆریستیەكانی وەك داعش و بەرەی نوسرە و ئێستاش بەهۆی ناكۆكیەوە حكومەتی كاتی سوریا دەیەوێت بە شەڕ و كوشتن ناكۆكیەكان چارەسەر بكات, ئەم كردەوەیەش پێچەوانەی بنەمای بەڕێوەبردنی یاسایی و عورفی نێودەوڵەتییە.
بەداخەوە چەند میدیایەكی عەرەبی گوتاری كەراهیەت و دوژمنكارانە و هاندان بۆ تاوان پەخش دەكەن، ئەمەش لەلایەكی ترەوە مەترسیەكانی ئەنجامدانی تاوان زیاتر دەكەن.
داواكارین بە خێرایی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی بەتایبەتی نەتەوە یەكگرتوەكان و یەكێتی ئەوروپا و كۆمكاری عەرەبی و رێكخراوەكانی جیهانی ئیسلامی بێنە سەرخەت بۆ راوەستاندنی هەڕەشەكانی حكومەتی كاتی سوریا بۆ سەر هەموو پێكهاتە نەتەوەیی و ئاینیەكانی سوریا، دەتوانرێت ناكۆكی و كێشە و ململانێكان بە گرتنەبەری ڕێگای ئاشتی و دیالۆگ و بە بەشداری پێكردنی سەرجەم پێكهاتەكان لە بەڕێوەبردنی ووڵات و سەقامگیری دیموكراسی و …. چارەسەر بكرێت، نەك بژاردەی شەڕ و هەوڵی سڕینەوە و ئەنجامدانی تاوانە نێودەوڵەتییەكان.
ناوەكان:-
1- سالار مەحمود نووسەرو لێكۆڵەری بواری جینۆساید و ئەندامی خولی پێشووی پەرلەمانیكوردستان.
2- جبار احمد شمس الدین توێژەر لەبواری جینۆساید
3- رێكخراوی كوردستان بێ جینۆساید
4- رێكخراوی مانەوە بۆ پرسی شەهیدان و ئەنفالكراوان
5- قاسم كازم چالاكوانی بواری جینۆساید
6- بەختیار هەڵەبجەیی هونەرمەند
7- بەختیار مستەفا چالاكوان و رۆژنامەنوس
8- بەختیار ڕەئوف كوڕە ئەنفال و چالاك وانی جینۆساید
9- هەدار زوبێر بارزانی پارێزەری كەیسی ئەنفال و جینۆسایدی بارزانیەكان لە دادگای باڵای تاوانی و ئەندامی پێشووی پەرلەمانی عێراقی
10- دیاری نامیق زەنگەنە: نوسەرو توێژەر (كوڕی ئەنفالكراو)
11- حازم بلەیی نووسەرو چالاكوانی بواری جینۆساید
12-ڕۆژان شەهید حەمەڕەش ئەندامی خولی پێنجەمی پەرلەمانی كوردستان
13-نەسرینی مەلا حەكیم نووسەرو چالاكوانی بواری جینۆساید
14-شێرزاد خورشید كەس وكاری ئەنفال
15-گەردە مامە حەمە چالاكوانی جینۆساید و بنەماڵەی ئەنفال و شەهید
16-ئەحمەد مەجید چالاكوانی بواری جینۆسایدوكەسوكاری قوربانیان
17- رێكخراوی چاودێری كوردۆساید-چاك كوردستان
18-حمە زرنگ زیندانی سیاسی وخاوەن شهید چالاكوانی بواری جینۆساید
19-ناوەندی داكۆكی پشدەر بۆ قوربانیان وجینۆساید كراوان
20-پارێزە ر /ایاد اسماعیل كاكە یی سە رۆكی لقی هە ولێر – ساندیكای پارێزە رانی كوردستان
21-شاخەوان قادر شۆڕش توێژەر لە بواری جینۆساید
22-نازدار ئە سعە د چالاكوان وكەس وكاری جینوسایدكراوان
23-گۆڤاری تۆبزاوە
24- رۆژنامەی نگرە سەلمان
25-عەبدالعەزیز موحسن بارزانی كەسوكارێن جینۆسایدكرێن
26-پەرژین جەعفەر رۆستەم مامۆستای زانكۆ و خوشكی شەهید و ئەنفل
27-د.شۆرش حاجی توێژەر لە بواری جینۆساید و ئەندامی خولی پێشوی پەرلەمانی عێراق
28-ئەنوەر عومەر سەعید شارەزا لە پرسی هەڵدانەوەی گۆڕە بە كۆمەڵەكان
29- لەتیف فاتیح فەرەج توێژەر لە بواری جینۆساید
30- هیوا سەید سەلیم كوڕە شەهید و چالاكوانی جینۆساید
31-فوئاد عوسمان رۆژنامەنوس و چالاكوانی جینۆساید
32-رێكخراوی بەرگری لە قوربانییەكانی گۆڕە بە كۆمەڵەكان.
33- فارس حوسێن مەیاس چالاكی بواری جینۆساید
34-دلێر كەریم محەمەد نوسەری بواری جینۆساید
35-هەڵمەتی ژیان دژ بە ئیعدام لە كوردستان
36-بایەزید كەریم چالاكوانی جینۆساید و برای شەهید
37- كۆچەر رەشاد كوڕی شەهید و سكرتێری رێكخراوی بەرگری لە قوربانییەكانی گۆڕە بە كۆمەڵەكان
38_ حسێن عەزیز رۆژنامەنووس
39_ رەشید عەلی سەعید،لە یەكێتی نوسەرانی جینۆسایدی كوردستان
40_ بەیان عەسكەری نوسەری بواری جینۆساید شایەتحاڵی كیمیاباران.
41-ئارام نوری یارە كوری شەهید ، شارەزا و ئێسك ناس لەپرسی گۆرەبەكۆمەڵەكان
42-هێمن حەسیب نوسەرو چالاكوانی بواری جینۆساید
43-زەیتۆ ئیسماعیل چالاكوان و كەسوكاری شەهید
44-فەرهاد خالد مامۆستای زانكۆ و چالاكوانی بواری جینۆساید
45-محمدنوری زۆراب ، نوسەر،ئەندامی یەكێتی نوسەرانی جینۆساید
46-پشتیوان محمود قادر، توێژەر لەبواری جینۆساید.
47-مەلاشاخی نووسەر لەبواری جینۆساید
48- ڕێكخراوی كۆژان بۆ داكۆكی لە پرسی ئەنفال
49- پشتیوان سدیق حمد/ دەربازبووی ئەنفال و چالاكوانی بواری تاوانی ئەنفال/ سەرۆكی ڕێكخراوی كۆژان بۆ پرسی ئەنفال
50- ۆمەڵەی داكۆكی لەپرسی ئەنفال
51- هاوڕێ پێشڕەو پ.م دێرین و كەسوكاری ئەنفال و چالاكوانی بواری جینۆساید
52-سیروان مستەفا چالاكوانی مەدەنی
53-سالار حمحەمەد ئەمین حەمەد پاریچزەرو چاودێری سیاسی
54-علی دەروێش چالاکوانی بواری جینۆساید
55-عەلی مەحمود محەمەد چالاكوانی بواری جینۆساید

زۆربەی هاوڵاتیانی ئیسرائیل (نزیکەی ٨٠%) جوولەکەن، بەڵام هەموو جولەکەکان ئیسرائیل نین، چونکە نزیکەی نیوەی لە ئەمریکا، فەرەنسا، بەریتانیا، ئەڵمانیا و ئەرجەنتین نیشتەجێن. هاوڵاتیبوون و ئایینی مێژوویی-ئاینی دوو شتی زۆر جیاوازن.
ڕەنگە زۆرجار وشەی “جوولەکەکان” و “ئیسرائیلییەکان” و هەروەها “ئیسرائیل” و “دەوڵەتی جولەکەکان”تان بیستبێت. لە کاتێکدا ئەمانە هەموویان وشە و پێناسەن کە ڕەنگە مانای هاوشێوەیان هەبێت، بەڵام بە تەواوی سەریەک ناکەون و گرنگە لە جیاوازییەکان تێبگەین. ئەمەش یارمەتیت دەدات هەم باشتر لەو هەواڵانە تێبگەیت کە لە هەواڵە تەلەفزیۆنییەکان دەیخوێنیتەوە و دەیبیستیت و هەم بە هۆشیارییەکی زیاترەوە مێژوو بخوێنیتەوە، بەتایبەتی سەدەی بیستەم.
جولەکەکان کێن؟
ڕەنگە پرسیارت کردبێت کە جولەکەکان کێن: گروپێکی ئایینی، پاڵەوانەکانی کتێبی پیرۆز، یان قوربانیانی هۆلۆکۆست؟ لە واقیعدا ئەم وشەیە کەسانێک کۆدەکاتەوە کە مێژوو و کولتوور و ئایینێکی زۆر کۆنیان هاوبەشە. کەمێک وەک ئەوە وایە بڵێین ئەوان بەشێکن لە هەمان “خێزان” کە ماوەیەکی زۆر درێژە بوونی هەیە. ئەوان نەتەوە نین و ڕەگەز نین (وەک ئەوەی لە کاتی ئەو گۆشەگیرییانەی کە لە جەنگی جیهانی دووەمدا ڕوویانداوە بە شێوەیەکی نادادپەروەرانە بانگەشەی بۆ دەکرا). گرنگ نییە لە کوێی جیهاندا دەژین (دەتوانن لە ئیتاڵیا، ئەمریکا، فەرەنسا، یان هەر شوێنێکی تر بن)، ئەگەر جولەکە بن، ئەوا ئەم ڕەگ و ڕیشە هاوبەشانەیان هەیە. بۆیە دەتوانرێت وەک گروپێکی ئیتنۆئاینی پێناسە بکرێت، کە سەرچاوەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ گەلی ئیسرائیل لە کۆندا.
سەرچاوەی ناوی “جوولەکەکان” نادیارە، و لە ڕێگەی ئەدەبیاتی هێلینیستییەوە هاتە ناو بەکارهێنانی باو بۆ دیاریکردنی ئەو کۆمەڵە هۆزە لە ڕۆژهەڵاتی نزیک کۆن کە لە هەزارەی دووەمی پێش زایین لە فەلەستین دەرکەوتن. دەستەواژەی “جوولەکە” بە درێژایی مێژوو بەکارهاتووە بۆ ناسینەوەی ئەو کەسانەی کە ئایینی جولەکە پەیڕەو دەکەن، بەمەش لە شوێنکەوتوانی ئایینەکانی دیکە جیا دەکرێنەوە. بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە کە جولەکەیەکی زۆر ئایینی هەیە کە هەموو ڕێساکانی ئایینەکەیان پەیڕەو دەکەن، هەندێکی تریش کەمترن بەڵام هێشتا هەست بە بەشێک لەم کولتوور و مێژووە دەکەن.
ئیسرائیلییەکان کێن؟
ئیسرائیلییەکان دانیشتووانی دەوڵەتی ئیسرائیلن کە لە ساڵی ١٩٤٨ دوای جەنگی جیهانی دووەم دامەزراوە. گروپە ئیتنۆ-ئاینییە جیاوازەکان لەناو خاکی ئیسرائیلدا پێکەوە دەژین: جولەکەکان، کە نزیکەی 80%ی دانیشتووان پێکدەهێنن، بەڵام عەرەبیش (کە موسڵمانن یان مەسیحین)، دروز و ئەوانی دیکەش هەن.
جیاوازی نێوان جولەکە و ئیسرائیلییەکان
ئەمڕۆ، بە سادەییتر، دەتوانیت “ئیسرائیلی” بەکاربهێنیت بۆ پێناسەکردنی هاوڵاتییەکی دەوڵەتی ئیسرائیلی مۆدێرن، لەکاتێکدا “جوولەکە” زاراوەیەکە کە واتایەکی ئایینی و کولتووری هەیە و خەڵک لە هەموو جیهانەوە یەکدەخات. مرۆڤ دەتوانێت جولەکە بێت بەبێ ئەوەی ئیسرائیل بێت و بە پێچەوانەشەوە؛ لە ڕاستیدا نزیکەی ٢٠%ی دانیشتوانی ئیسرائیل جولەکە نین. لە سەرانسەری جیهاندا کەمێک زیاتر لە ١٥ ملیۆن جولەکە هەن: ٧ ملیۆنیان لە ئیسرائیل و ٦.٤ ملیۆنیان لە ئەمریکای باکوور (بە پلەی یەکەم نیویۆرک، نیوارک و جێرسی سیتی). ٢ ملیۆنەکەی دیکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە فەرەنسا، بەریتانیا، ئەڵمانیا و ئەرجەنتین (بەتایبەت لە پایتەختەکانی پاریس، بوینس ئایرێس و لەندەن) چڕبوونەتەوە.
هەموو جولەکەکان لە ئیسرائیل ناژین. زۆرێک لە جولەکەکان لە وڵاتانی دیکەی جیهان دەژین.
هەموو ئیسرائیلییەکان جولەکە نین. هەروەها ئەو کەسانەی کە بە ئازادی ئیعتیراف بە ئایینەکانی دیکە دەکەن لە ئیسرائیل دەژین.
زۆرێک لە جولەکەکان بڕیاریان داوە لە ئیسرائیل بژین، چونکە شوێنێکی تایبەتە بۆ ئەوان، پەیوەستە بە مێژوو و ئایینەکەیانەوە –

یەكێتیی نووسەرانی كورد- لقی هەولێر، كە چالاكترین دەزگای ڕۆشنبیری و كولتوورییە لە كوردستان و سەرجەم عیراقیش، ئەویش بە كار و بەرهەمە جۆراوجۆرەكانی كە هەر هەموویان لە ئاستێكی بەرزی ڕۆشنبیریدا بووین، كۆڕ و سیمینارە ناوازەكانی بە بەردەوامی بوونەتە جێی گفتوگۆ و وتووێژی ئەدەبی و ڕووناكبیریی هەمەلایەنە، بۆیە بە بەردەوامییش زۆربەی بیرمەند و نووسەر و ڕۆشنبیران و ئەدەبدۆستان و نووسەر و خوێنەری سەرجەم لایەن و فیكرە جیاوازەكان، لە زۆربەی شارەكانی كوردستانی گەورە و عیراق و دەرەوەی وڵاتیش، بۆ كار و بەرهەمەكانیان، ڕوویان لەم دەزگا كولتوورییە گەورەیە كردووە و هەمیشە ئەوێیان بە ماڵی ڕاستەقینەی خۆیان زانیوە «ماڵی نووسەران». ئەم لقەی یەكێتیی نووسەرانی كورد، بە توانایەكی یەكجار كەمی ماددی، بەڵام بە بەخشندەیی و دڵسۆزیی سەرۆک و سکرتێری ڕۆشنبیری و دەستەی کارگێڕی، هەمیشە سەربەرزانە و لێبڕاوانە خزمەتی زمان و ئەدەب و فیكر و ڕۆشنبیریی كوردیی بەتایبەتی و ڕۆشنبیریی جیهانیی بە گشتی كردووە، بێ گوێدانە هەوڵی كۆسپ و لەمپەر دانان لەبەردەم ڕێڕەو و كارەكانی. سەرباری ئەوەیش هەمیشە لە كۆڕ و سیمینارەكاندا، نووسەر و بیرمەند و ئەدیبە ناودارەكانی نەتەوەكانی كوردستانیش لە توركمان و سریان و كلدان و ئاشوور، میوانداری کراون و لە خزمەتیاندا بووین، بەرهەمەكانی خۆیان لەم دەزگایە پێشكەش كردووە. هەروەها ئەم لقە لە بابەتی كۆڕ و سیمینارەكانیدا، ئاوڕی لە ئەدەبییاتی گەلانی جیهانیش داوەتەوە. كۆڕ و كۆبوونەوە و سیمینارەكانی ئەم لقە جگە لە ئەدەب كە ئەركە سەرەكییەكەی خۆیەتی، لە شیعر، چیڕۆك، ڕۆمان، ڕەخنەی ئەدەبی، دراما و شانۆنامە، ئەدەبی منداڵان؛ بایەخی زۆریشی بە چالاكییەكانی فیكر و فەلسەفە، بیرەوەریی كەسایەتییەكان، یادكردنەوەی نەمران بە بەرهەمەكانیان، هونەرە جوانەکان بە هەموو جۆرەكانیەوە، كۆمەڵناسی، زمان و زمانناسی، مێژوو، دەروونناسی، گەشتیاری، ئەدەبی فۆلكلۆری، ناساندنی گۆڤاری جۆراوجۆر، هونەری وەرگێڕان و زانستەكان داوە، بێگومان بەرهەمی بیری ئافرەتان و ژنان و گەنجانی كوردستان هەمیشە جێی بایەخی ئێمە بووە و بەردەوام لە چالاكییەكانماندا ئامادەیییان هەبووە.

لێرەدا ڕایدەگەیەنین كە سەرجەم ئەو كۆڕ و سیمینارانەی لە ساڵی ڕابردوو 2025، لقی هەولێری یەكێتیی نووسەرانی كورد، بە سەركەوتوویی بەڕێوەی بردوون، بریتین لە 96 كۆڕ و سیمینار لەو جۆر و لایەنانەی باسمان لێوە كردن. ئەمەیش بۆ یەك ساڵ ژمارەیەكی زۆرە و دەكاتە هەفتانە دوو كۆڕ و سیمینار. وا لە خوارەوەیش وەك بەڵگەنامەیەك سەرجەمیان تۆمار دەكەین.

لقەكەمان هێشتا بە گەرموگوڕیی زیاتریشەوە بەوپەڕی بێلایەنی لە خزمەتی وشە و زمان و ئەدەب و ڕۆشنبیریی كوردی، بەردەوام دەبێت.

داوا لە هەموو ئازیزان و میوانە بەردەوامەکانی لقەکەمان دەکەین لە پاڵپشتی و دڵسۆزییان زیاتر مکوڕ بن.

1- د. فەرهاد بەرزنجی- لەدایكبوونی عیسای مەسیح لە ڕوانگەی جینی و بۆماوەیییەوە.
2- ئەكرەم خامۆش- كۆڕی شیعری و بڵاوكردنەوەی دیوانی شیعر.
3- سمكۆ محەمەد- بڵاوكردنەوەی كتێبی گوناح و ئیمان.
4- عەبدولقادر سەعید- كۆڕێك لەبارەی ڕۆمانی باستیلی بچووك.
5- سەباح سابیر خۆشناو- ماركسیزم لە تەرازووی ژیری و زانستدا.
6- هیڤا پەناهی- ئەخلاق بەپێی فەلسەفەی ئەرستۆ.
7- عەدنان جومعە و سەلوا حوسێن عەلی- فی سماء الادب النسوی الكردی.
8- ئارام بامۆكی- (نامەكانی ئەوین)ی ستیڤان شەمزینی.
9- سەڵاح شێخ شەرەف- دەماری كوردایەتی لە شیعر و هەڵوێستی شێخ ڕەزای تاڵەبانی.
10- حەمەساڵح فەرهادی- بڵاوكردنەوەی فەرهەنگی هەوری.
11- فایزە سوڵتان- كۆڕی شیعر و بڵاوكردنەوەی دیوانی (لەسەر ئەم زەوییە میوانم).
12- شێرزاد قادر هەینی- بڵاوكردنەوەی كتێبی 100 وشە و 100 وێنە.
13- 55ەمین ساڵیادی دامەزراندنی یەكێتیی نووسەرانی كورد- ڕێزلێنان و یادكردنەوە.
14- محەمەد كەساس- كۆڕی شیعری و بڵاوكردنەوەی دیوانەكەی.
15- عەبدولخالیق یاقووبی- خوێندنەوە بۆ چیڕۆكی گۆران سەمەد (ڕووداوی گێڕانەوە).
16- سیمینارێك لەبارەی زمانی دایك بۆ فەرەیدوون سامان و نەوزاد پۆڵس.
17- حەمە عەباس- بڵاوكردنەوەی بیرەوەریی (وردەگەڵای بەر هەتاو).
18- د. عوسمان یاسین- هزر و هونەر و سۆفیگەری.
19- پەخشان كاكەوەیس- ئاوەزدروستیی ژنان و كاریگەریی لەسەر خێزان و كۆمەڵگە.
20- مەهداوی ئەحمەد داود- بڵاوكردنەوەی كتێبی (مێژووی كۆمەڵناسی و قۆناغەكانی).
21- د. محەمەد خدر مەولوود- ڕێوڕەسمی بڵاوكردنەوەی گۆڤاری ئەفراندن.
22- شەفیقی حاجی خدر- ناساندن و بڵاوكردنەوەی كتێبی (ئاوەزنامە).
23- سەباح هورمز- كتێبێك بە زمانی عەرەبی لەبارەی ڕۆمانی كوردی (جبل المراتی).
24- نەجمەدین عەزیز سمایل- بڵاوكردنەوەی بەرگی 12ی (خۆم و ئەستێرە گەشەكان).
25- عەدنان حەسەن- كۆڕێكی شیعری بە زمانی عەرەبی و پێشكەشكردنی دوو دیوانی شیعری.
26- ناساندنی دوو كتێبی ماڵی ڕۆشنگەریی كەمال سەعدی و ڕێزلێنان لە عەباس عەبدوڵڵا یووسف.
27- سەڵاح جەلال- لێدوان پێشكەشكردنی ڕۆمانی تابووتی پەیمانی خودا.
28- عەبدوڵڵا سلێمان مەشخەڵ- لێدوان و بڵاوكردنەوەی سێ كتێبی تازەی.
29- عەدنان بەرزنجی- لەبارەی گەشەی كەسایەتی و ستیگمە.
30- غەفوور مەخمووری- ڕێوڕەسمی بڵاوكردنەوەی نۆ كتێبی تازە چاپكراوی.
31- ئامانج غازی- گوێزانەوە و وەرگرتن و دزینەكانی میلۆدیی گۆرانی لەنێو گەلاندا.
32- د. ئیسماعیل شەمس- بووژانەوەی كورد لە سەدەكانی چوارەم و پێنجەمی كۆچی دا.
33- جەلال دەباغ- بڵاوكردنەوە و لێدوان لەبارەی حەوت كتێبی تازە چاپكراوی.
34- ڕێوڕەسمی بڵاوكردنەوە و لێدوان لە گۆڤاری (دنیای چیڕۆك)ی ماڵی ڕۆشنگەریی كەمال سەعدی.
35- محەمەد ساڵح پێندرۆیی- بۆچی منداڵ درۆ دەكات؟
36- هاوكار عەبدوڵڵا- سەلام ناوخۆش قەڵەمێك بە باڵای منارەوە.
37- باهۆز مستەفا- ناساندن و بڵاوكردنەوەی (شەڕی ناو كتێبخانەكەم).
38- شیرین كافی- كۆڕی شیعر خوێندنەوە.
39- زیاد ڕەشاد قادر- بڵاوكردنەوەی كتێبی (نامەی ئەدەبی).
40- یاسین رابیعە- بڵاوكردنەوە و ناساندنی (سەختییەكانی منداڵیم).
41- د. كەمال بێوار- كۆڕی شیعری و پێشكەشكردنی دیوانی شیعری.
42- فوئاد كەریمی- دەموچاوی داگیركەر، دەموچاوی داگیركراو- نووسینی: سارتەر.
43- فەتحی مەلا عەلی مودەریس- بڵاوكردنەوەی كتێبی (براسۆز) لەبارەی ڕوونەسەكان.
44- ئاوات مەلا ڕەسوول- خوێندنەوە و ناساندنی نۆڤلێتی (یاسەمین).
45- ڕێوڕەسمی بڵاوكردنەوەی گۆڤاری (دەنگارە).
46- سەعید مەموزینی- بیری چەپ لە كوردستان.
47- عەباس عەبدوڵڵا یووسف و سمكۆ محەمەد- كتێبی جیاوازییەكان.
48- ئازاد مەولوود- وەرگێڕانی شیعری جیهانی (ترۆپكی سروودەكان).
49- د. ئەحمەد شەریف- باسێك لەبارەی ڕەوانشاد جەوهەر غەمگین.
50- بەهرە موفتی- كۆڕی شیعری و پێشكەشكردنی دیوانی شیعری.
51- سالار كۆیی- مێژووی دێرینی كۆیە.
52- سەلام عومەر- كۆڕی شیعری و پێشكەشكردنی دیوانی (دەڕژێمە منداڵیمەوە).
53- ئێوارە كۆڕێكی شیعر و مۆسیقا بۆ شاعیرغەریب پشدەری.
54- د. نەجم ئەڵوەنی- باسێك لە ڕۆمانی (تارمایی و مێروولە سوورەكانی دایكم).
55- ڕێوڕەسمی بڵاوكردنەوەی گۆڤاری فۆلكلۆریی (ماڵی ڕەسەن).
56- نەسرین تەنیا- ڕاكشان لەپاڵ ئاگردا- بەسەرهات و چیڕۆكی ڕاستەقینە.
57- ڕێباز ئارام عەبدولڕەحمان- لەگەڵ ڕەگەزی بەرانبەر.
58- جوان عوسمان- كۆڕی شیعری و پێشكەشكردنی دیوانی شیعری.
59- نادر ڕۆستی- گەڕان بەناو شارستانییەتێكی ون لە كوردستان.
60- شوعەیب میرزایی_ ئێوارە كۆڕی شیعری.
61- نزار حنا الدیرانی- الوزن الشعری والحاقات المفقودە من سومر الی السریان، العرب، العبری، الكردی.
62- ئەحمەد گلی- بێدەنگی- بڵاوكردنەوەی كتێبێك لەمبارەیەوە.
63- ئیلیان جافەر كوردی- یەزدانییەت- بڵاوكردنەوەی كتێبێك لەمبارەیەوە.
64- نەجمەدین عەزیز سمایل- بڵاوكردنەوەی بەرگی 13 (خۆم و ئەستێرە گەشەكان).
65- ڕزگار ئەژی گۆران- كۆڕی شیعری و بڵاوكردنەوەی كۆمەڵە شیعری چاپكراوی.
66- ئازاد حەسەن گەناوی- گەنجینە- بڵاوكردنەوەی كۆبەرهەم.
67- ڕێكار ئەحمەد- زمانی پێوەر وەك پێداویستیی قۆناغەكە.
68- هەدیە عەلی عابد فەتاح- سیاوچەمانە و بونیادی كۆمەڵایەتیی هەورامان.
69- فایزە سوڵتان- ڕێوڕەسمی بڵاوكردنەوە كتێبی ( ئازابە و شیعر بنووسە)
70- ڤیان مەحموود زامدار- كۆڕی شیعری و پێشكەشكردنی كۆمەڵە شیعری خۆی.
71- هەورامان عەلی تۆفیق- ڕێوڕەسمی بڵاوكردنەوەی دوو كتێبی تازە چاپكراو.
72- نەسرین عەباس ئبیراهیم- ئێوارە كۆڕی شیعری و ناساندنی دیوانێكی تازەی.
73- شۆخ جەناب ڕەمزی- جەرگە گیان- نووسین و بابەتی كۆمەڵایەتی.
74- یووسف ڕەشید دەلۆیی- مێژووی شێوە جیاوازەكانی نووسین لە زمانی كوردیدا.
75- ئاشنا عومەر حەمە- ڕەهەندەكانی گۆڕانی چێژی ئیستاتیكی لە گۆرانیی كوردیدا.
76- ئەمیر شیت چەڵەبی- ڕووناكی یەكەم گۆڤاری شاری هەولێر.
77- عەلی عوسمان یاقووب- ڕۆمان و ئاڵنگارییەكانی بەردەم ڕۆمانی مێژوویی.
78- یادێكی شاعیری ڕەوانشاد سەعدوڵڵا پەرۆش.
79- ئەحمەدی مەلا- شێخ ڕەزای تاڵەبانی، ڕوانینم لە درزی قاپییەوە.
80- سەباح ڕەنجدەر- ئێوارە كۆڕی شیعر خوێندنەوە.
81- مودریك ژاڵی- كۆڕی شیعری و پێشكەشكردنی دیوانی شیعری.
82- محەمەد تەها حوسێن و سمكۆ محەمەد- بڵاوكردنەوەی كتێبی جیاوازییەكان.
83- نەسرەدین مەحموود ئەحمەد- بەرپرسیارێتیی مەدەنیی بەڕێوەبەری باركردن و گواستنەوە.
84- دڵشاد كاوانی- بڵاوكردنەوەی سێ كتێبی تازە چاپكراوی خۆی.
85- سەباح پیرباڵ قەساب- كۆڕی شیعری و بڵاوكردنەوەی دیوانی تازە چاپكراوی.
86- باڵوێز ئەلبێرت عیسا- موزیك پەیامی خۆشەویستی، موزیكی كوردی بە ئامێری عوود.
87- شێركۆ كرمانج- دیزاین و شارسازی و ژێرخان و پرسی نەتەوە و نیشتمانسازی.
88- سارا پەنایی- كۆڕی شیعری و بڵاوكردنەوەی دیوانی تازە چاپكراوی.
89- چاپووك سەید عومەر- سەمای مەرگ- بەسەرهاتی ڕاستەقینەی پێشمەرگایەتی.
90- داستان بەرزان- كۆڕی شیعری و بڵاوكردنەوەی كتێبی (قاوەی سووتاو).
91- جەمشید حەیدەری- سەردەمی نوێ و ڕۆژنامەگەریی كوردی.
92- دانا سەڵاحەدین شەریف- تەكنیكە زانستییەكانی هونەری سیرامیك.
93- ئازا حەسیب قەرەداخی- كۆڕی شیعر و مۆسیقا و بڵاوكردنەوەی دیوانی شیعری.
94- قەهار شێخانی- كۆڕی شیعر و مۆسیقا و بڵاوكردنەوەی كۆمەڵە شیعر.
95- ئازاد هیدایەت دەلۆ- ناساندن و بڵاوكردنەوەی ڕۆمانی (سەنگین).
96- دڵشاد تاقانە- بڵاوكردنەوەی كۆمەڵە شیعری (شیعردوێ).
یەكێتیی نووسەرانی كورد- لقی هەولێر

1-1-2026

مروڤ کاتێک (گەورە) دەبێت، کاتێک گەیشتە قۆناغێک کە بۆی گرینگ نەبوو ئەوەیتر چییە و ئەویتر لە کوێیایە؟ ئەوکاتە بە تەنها ڕێگەی خۆی و سەری خۆی دەگرێت و ڕێگەی جیاوازە. وە باکیشی نییە لەو ڕێگەیە کێ لە گەڵیەتی هەر بەتەنهاش دەڕوات، ڕێگەی ئەدەبیاتیش هەر وەکوو ڕێگەی عیرفانییەت وەهایە ڕێگەیەکی کۆمەڵگەرانییە و و تاککگەرایە. ئەوانەی ئێستا بەناوکەوتوون بەشێکیان ڕەنگە خاوەنی کتێبیش بن. بەشێکیان ئەو عوگدەیان وەک گرێیەکی دەروونی لە ناویاندا ماوە بۆ ئەوەی بیسەلمێنن بوونیان هەیەو شاعیرن دەبێت لە وەیتر باشتربن، یان لە شاعیری ناوچەکەی خۆی باشتر بێت.
بۆئەوەی بیسەلمێنێت کە هێشتا بەردەوامەو هێشتا دەنووسێت هێشتا باش ئەنووسێت. چونکە متمانەو بڕوای بەخۆی و نوسینەکانی نییە بەردەوام ئەچێتەوە بەردەم ئەم پێشبڕکێ و لیژنە و تاقیکردنەوەی بەرهەمەکانی تا پێی بڵێن بەڵێ تۆ شاعیریت، ئەمەیش لە ئوعدەی بچووکی ئینسانەوە دەست پێدەکات، وە بەداخەوە ڤیستیڤاڵەکانیش بەشێکی زۆریان سەرباری کۆمەڵێک (سوود) وەکوو ئەو دۆخە ئەدەبی و ژینگە ئاشنایەتییەی نوسەران و دەرخستنی دەنگی جیاوازو نوێ و سەرەتا بۆ ناساندنیان، زیان-ێکی زۆریشی گەیاندوە کە کوشتنی دەنگی جددیە کە دەکرا گەر ڤیستیڤاڵ و خەڵاتی ساختەو مەلملانێ و گروپگەرایی نەبایە ئینسان و نوسەری زۆر جوانیان لێ دەربچووبایە، ئەوانەشی ئێستا هەمیشە دوبارەو دوبارە بەشداری دەکەنەوە بێگومان لە ژێرناوی وەهمی کەسایەتی گەورەی خۆیان کە پێیانوایە کەسانی گەورەن، ڕەنگە تەنیا کۆمەڵێک خەڵکی سادە خوێنەر پەسەندیان بێت، ئەگینا لەبەر مەئنای کایە ڕەخنەیی و ئەدەبییەکە ئەسڵەن هەر ناوێکیشیان نییە و ئاوڕێکیشیان لێ نادرێتەوە.
هەر بۆیە هەست بەو کەمی و نەقسەدەکەن و هێشتا پێیان وایە دەبێت شتێک بکەن تا ببن بە ناو.
بەڵام لەڕاستیا هەر ڕێیەکیتر هەبێت لەڕاستیا ئەمە ڕێگا دروستەکە نییە.
هیوادارم هەموو ئەوانە ڕۆژێک ڕێگە ڕاستەقینەکەی خۆیان بدۆزنەوە، چونکە لەڕاستیا نووسین لەپێناو خودی خۆتایە، وە لەپێناو ئەو باوەڕەو ئەو ئاسوودەییەیە کە دەروونی خۆت درووستی دەکات، وە لەپێناو ئەو ململانێیەشدایە کە تۆ پێت وایە هیچ شتێکیتر یەکلایی ناکاتەوە، [نووسین] نەبێت.
وە دواجاریش هەموو مرۆڤێک لە نێو ناخی خۆیدا پێویستی بە ئەشقێکی گەورە هەیە کە بۆی بنوسێت، کە ئەم ئەشقەش دونیای دەرەوەو خوێندنەوەش دروستی ناکات لەڕاستیا، بەڵکوو پاکێتییەک درووستی دەکات کۆمەڵێک موفرەداتی پارچە بچوک بچوک دروستی دەکات کە لەکۆتایی ئەو مرۆڤە گەوەیە دروست دەکات پێوستی بە ڤیستڤاڵ و تاقیکاری دەقەکانی خۆی نییە و بەبێدەنگی سەرقاڵی پڕۆژە نوسین و خوێندنەوەو داهێنان و بەشەتایبەتەکانی ژیانی خۆی دەبێت.
نوسین جۆرێکە لە زادەی سرووشت تێتدا نەبوو دونیا دروستی ناکات، ئەو هەموو کێشە گەورەیە بەرۆکی مرۆڤی سەردەمی گرتووە، ئەوەندە گەورەن کە مرۆڤ ناپەرژێتە سەر ڕەگەزگەراییش ئیستاتیکا ئێسته لە ئازاردایە، بۆیە ئاوڕدانەوە لە کۆی مرۆڤایەتی ئاگایی تۆ و شیعریشت دەوڵەمەند دەکات.
ئەفسانەیەک هەیە دەڵێت: یەکەم ئەستێرە لە لێواری تەقینەوە دابوو خەمی دەخوارد کە نامێنێت بەڵام دواتر کە ورد بوو، بوو بە هەزارەها ئەستێرە، ئەمە بۆ شیعرو نوسینیش بەو شێوەیەیە بۆ ئەوەی گەورەییت بتەقێتەوە، هێزو پرسیارو زیندووی نوسینەکانت لەجانتای بێدەنگیدا بۆخۆی بێدەنگییەک دەبێت پڕ بە هاوارو قسەکردن.
ئەو هەموو ستۆری و پۆست و فەیسبووکچییەی بنووسان، دەلالەتن بۆ ڕازی نەبوون بەو شوێنەی تێیدان، بە ونبوونی ڕاستەقینەی جێگەکەیان، گەمەکردنە هەمیشە لەسەر پەتی جوڵاودا، قەرەبووکردنەوەیە بۆ بەتاڵی و لاوازی بەرهەم و دەقەکانیان. تۆ سەیری ئەو هەموو واعیزو بانگەشەکارە نابینیت؟ هەریەکەو هێڵێک ڕێگەی کێشاوە بەڕەنگێک و دەیەوێت سەرتاپای ڕێگەکانیتر بێتەوە سەرو بە جۆرێک هیچ ڕەنگێکیتر نەبینیت، نەچییەوە سەر ڕێگەیەک کە سەرەداوی ڕێگەکەی خۆی نییە… چەند ناشرینە مرۆڤ لە بەرزی ئیگۆو نائاگاییدا خۆی لێ ببێت بەهەموو شتێک تەنیا (خۆی نەبێت).
ڕۆشنبیری بە زۆربوو، مرۆڤ نزم و ناشرین ئەکات. ئەبێت خەون بێت پلان بێت پڕۆژە بێت، گەر وانەبوو دەبێت دایم بەدوای ئەوانیتردا شەققەی کۆمێنت و دەستخۆشیت بێت، هەرشتێک ڕەگێکی لەناخی خۆتا نەبێت لە ناخی ئەویتردا ناتوانێت گەشە بکات (گوڵ) بەبا ئەشنێتەوە بەڵام (خۆراک) هۆکاری گەشەی ئەو ڕەگەیە کە لە خاکدایە.
کاتێ بە تەمەنێک نوسین و چەند دیوانێکی چاپکراوەوە هێشتا هەڵپەی هەموو پێشبڕکێیەک دەکەی تا خۆ بخەیتەوە بەر چاوان، بە ئاشکرا ئەوە ئیسپات دەکەی کە هەموو ئەوەی کردووتە شیاوی بینین نییە! ڕەهەندی سایکۆلۆجی بۆ شاگەشکەبوونی بە وەرگرتنی خەڵات، هیچ نییە لە دەرخەری ئەو ڕاستییەی کە بۆشاییەکی قوڵی هەستکردن بە کەمی هەیە و دەتەوێ بە وردە دەستکەوت ئەم بۆشاییە پڕ بکەیتەوە، بەس خراپ ئەوەیە کە ئەمە خۆخەڵەتاندنە، چون هەمیشە ئەو بۆشاییە بەو هەڵپە و هەیەجانە گەورەتر و گەورەتر دەبێ..
بەڕێز ئەحمەد هەردی ڕەحمەتی دیوانێکی کەم و پوختی نزیک بە ٣٠ شیعری هەبوو، بەس چون بە ڕاستی وشە و واژەی هەڕاج نەکردبوو، کەس نییە کڵاوی ڕێز و شیعرییەت بۆ دیوانەکەی هەردی نەهێنێتە خوارەوە، کەچی خەڵک هەیە بنە فەردەیەک دیوانی نوسیووە و کەچی بە بەشداری پێشبکڕێکانی تازە شاعیران و بردنەوەی خەڵات دەیەوێ کڵاومان بکاتە سەر کە براوەی شیعرە!
ڕاستی بە نسبەت منەوە هەموو ئەم دۆخە بۆنی نا ئەمنی تاکەکەسی لێ دێت. وەک ئەوە وایە شاعیرەکەمان بڵێ: “هەی سەیرم بکەن، ئێوە بزانن کە لە بنەڕەتدا من شتە گەورەکەی داهاتووم، بەڵام بە جۆرێک، هێشتا خۆم باش دەزانم شیاوی بەزەییم!
ئەم نوسەرە گرگنانە چونکە هەمیشە لە ئەنجامی ئەو ئیگۆیە بەرزەو دروستکردنی ئەو وەهمە گەورەبونەی کەسایەتیان کاریان کردوە، وەک مەڕە گێژەیەک هەر سەریان لەنێو بوارەکەیان خۆیان چەقاندوەو چەقاندوە ناتوانن تۆزێک سەربەرزبکەنەوە مەعریفەی گشتی ببینن، یەکێک لە (وانەکانی فرۆید بۆ ژیان) لە وەرگێڕانی. وەلید عومەر ئەوەیە( چۆن مرۆڤ لەپێناو گەیشتن بە سەلامەتی دەرونی بێگومان دەبێت گەشە بەتموحی ئەفراندنێکی زیاتر لەخۆیدا بدات. بەڵام بەهەمان شێوە دەبێت ئەو واقیعەش قەبوڵبکات کە هەرچەندە تابلۆکانی، شیعرەکانی، داڕشتەی موزیکەکانی، یان تاقیکردنەوە زانستییەکانی، باڵاو درەوشاوەبن، هەرچەندە دەموچاوی جوانبێت و لە مانگ بچێت، هەرچەندە جزدانەکەی پڕتر بێت …تد ئەوا هەمیشە کەسێک هەیە و لە ئێمە زیاتری هەیە. فرۆید تێگەیشت کاتێک مرۆڤ بەر نوسەرە مەزنەکانی وەک (ڕوودیارد)و(کیپلینگ)و(مارتن تواین)و(ئەمین زۆلا) … دەکەوێت بییەوێت یان نا، لەبەرانبەر گەورەییاندا هەست بە بچوکی دەکات. بەدەر لەوەش دەبێت ئەو هەقیقەتە پشتڕاست بکەینەوە که تەنانەت لە ولیام شکسپیریش باشتر بنووسین، یان لە داڤینچی جوانتر وێنە بکێشین … دیسان جگە لە کۆمەڵێک بونەوەری ڕاگوزەرو فانی، هیچیتر نیین، کۆمەڵێک گەردوغوبار لە پانتایی کاکێشانێکدا کەسات بەسات دەکشێت.
کۆپەرنیکۆس و داروین و بەتایبەتیش فرۆید، دەتوانن یارمەتیمان بدەن تا بەسەر غروری نابەجێ و خۆ بە(خوا) زانینی خۆماندا زاڵ بین. یارمەتیماندەدەن بێ بایەخی و ناچیزبوونی خۆمان بەرامبەر جیهان قەبووڵ بکەین، بەم کارەش دەرفەتمان بۆ دەلوێت لە ژیاندا زیاتر چێژ لە خاکی بوون وەربگرین. بیر لە بەکامگەیشتنی واقیعانەتر بکەینەوە و دەرهەق بە ناکامبوونەکانی خۆمان توشی وەهم و وڕێنە نەیەین.

ئیمان یادەوەر

پەلوپۆ تەشەنە پێکراوەکانی زنجیرە
پێچراوەکەی وە پێم
گیرۆدەی ئەو ترسەن
کە من لەمەر سەنگ پاراستن
لە مێژە لە خۆمم
تەکاندووە و
چوون چڵک و چەوری پێستی دەست
دەڕوانمە ستەم و ئاکارە
نازیەکانی..

ئەمانە هەر هەمان ئەو سوارانەن
بە ئەسپ و حوشتر دەیاندایە سەر تەڕ و وشکا
ئێستا بە تەکنەلۆجیای پێشکەوتوتر و
شێوە خوێنمژینی تێکەڵ
لە مەزهەبی و
میللی و
خوارزمیی..
لە دەرگایەکەوە بۆ دەرگایە
لە سەنگەرێکەوە بۆ سەنگەرێ..
بۆیە لەو سەری کەلاوە و جێ کارەوە
بە نیازی لاسایی کاوە
پێشدەکەوم
شان ئەخەمە ژێر بارەوە
دومکەون
دو

کێ دەزانێ..
من چیم دیووە،
شەیتانم..
بەسەر منارەی پێغەمبەرانەوە..
بینیووە.
گۆشتی گورگم..
لە مەنجەڵی مەڕەکاندا..
بەرچاو کەوتووە.
ئاوم دیووە..
لە ئاگردا..
مەلەی کردووە.
برینم دیووە،
لە دەرماندا..
زامدار بووە.
..
حەزدەکەم
زەنگ لێنەدا،
مەرگی ناو پۆلێک..
باوەشی قوتابییەکانمم
بۆ واڵاکات.
..
دەزانم
بێهودەتر..
نیە،
لە بینینەوەی..
ستالین.
لە بەهەشت.
..
ھێندە نامێنمەوە ،
ھەر ھێندەی دەركردنی غە ریبەیەك..
ھەر ھێندەی سەربـڕینی كـۆتـرێـك.
..
ئەم جارەیان..
پەنجەرەکان دادەخەم و
گلەییی..
لە ڕەشەبا ناکەم.
..
لە دەمی خەیاڵێک
ترازام.
لە لێوانی دڵخۆشییەک
کەوتمەخوار.
بەسەر تەرمی پۆلێک،
قازیلە کێویدا کەوتم..
ساچمەزەنیی چاوتەنگی..
کۆچکوژی کردبوون.
..
هیچ ژەنەڕاڵێک،
بۆ باخێک هەناری گەنیوو..
هێز ناجوڵێنێت.
..
بەستەڵەک و
گەرمیانی..
دڵی تۆ،
تەمەنێکی،
بە با برد.

• بە بیرم نیە ڕێک کەینێ ئەو فراگمێنتانە نوسراون.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

لە خەلە و خەرمانێ دەچم

کوللەی خۆماڵی لە شاڵاو هێنەر

زیاتر

تێم بەربووبێ

ئەمە درمە

یا شەڕفرۆشی ڕیشەیی

حەسرەت بە وردە هاڕاوی

دەمی مەکینەی هاڕین بخوازم؟

ئەڵێی تاوە بارانی بەهارە

لە پڕ و بە پەلە

بە پێپلکەی سەرەولێژما

شاڵاو دێنێ و

وادەزانی منی هەمو

ئێمەی ژەنگی پاشەکەوت و

بڕینی دو و سێ مانگەی هەرس کردوو

تەنیای دەست بە یەخەوەیم

لەبارەى ئەزموونى شیعریی (نەژاد عەزیز سورمێ) وە..

بەرایی
دەیەى هەشتاکانى سەدەى رابردوو هەڵگرى چەند خەسڵەتێکى تایبەت بوو پەیوەست بە شیعرى نوێى کوردییەوە(بەجیاوازى ناو وناونیشانەوە) چ لەڕووى ئینتیما بۆ رەوتێکى ئەدەبى جیاواز وچ لەڕووى قۆناغبەندىیەوە. لەگەڵ ئاوابوونى خۆرى (روانگە) لە کۆتایی دەیەى حەفتاکاندا، کە چەقى چالاکی وبرەوى کەوتبووەوە شارى سلێمانییەوە، هەولێر وەك شارێکى زیندوو و دەبێتە درێژەپێدەر و مەڵبەندى بوژاندنەوەى شیعر ونوێگەرى. بە بۆچوونى من دوو هۆکار لەپشت ئەو ئاڵوگۆڕ یا جێگۆڕکێیەوە بوون، یەکەمیان لەو فەزا ئەدەبییە تا رادەیەك سەربەخۆیەدا دەردەکەوت کە نووسەر وئەدیبى ئەو شارە خۆیان تیا نمایش دەکرد و دووەمیشیان ئەو هەلومەرجە سیاسى و ئابوورییەى لەدواى نسکۆى ساڵى ١٩٧٥ه‌وە هاتەپێش کە لەو ساڵانەدا، بزاوتى هونەرى وئەدەبى روو لە گەشەکردن بوو پێ بەپێ لەگەڵ دەرچوونى چەندین گۆڤارو رۆژنامەى ئەدەبى و هونەرى و بەچاپ گەیاندن وبڵاوکردنەوەى بەرهەمێکى زۆرى ئەدەبى.
ئەگەرچى دەیەى هەشتاکان پڕ کارەساترین وئاڵۆزترین ساڵانێك بوو لە مێژووى هاوچەرخى سیاسیماندا، لە هەمان کاتدا درەوشاوەترین سەردەمى دەرکەوتن وداهێنان بوو لەبوارە جیاجیاکانى بەرهەمى ئەدەبی و هونەریدا بەتایبەتى شیعر و چیرۆک و شانۆ. لەو ماوەیەدا و هەر لە شارى هەولێر، دوو رەوتى ئەدەبى دەرکەوتن، یەکەمیا بەناوى پێشەنگییەکان (طليعي) بە رابەرایەتى مەحمود زامدار و نووسەرانى وەک جەلال بەرزنجى وکەریم دەشتى وهاشم سەراج وسەلاح عومەر و محەمەد باوەکر و ئیسماعیل بەرزنجى و چەندانى تر. رەوتى دووەمیشیان لەژێر ناوى (رۆمانسی)یەکان بوو کە هەریە ك لە سەڵاح شوان ونەوزاد رفعەت و سەعدوڵا پەرۆش و چەندانى ترى لەخۆ گرتبوو.
لەم نێوەندەدا، شاعیرانى وەک نەژاد عەزیز سورمێ و عەباس عەبدوڵا یوسف و ئەنوەر مەسیفى لە دەرەوەى رەوت و دەستەگەرییانەدا وەك دەنگى ئازاد وسەربەخۆ درێژەیان بە چالاکى ئەدەبى و نووسین دا. ئه‌گەرچى ئەنوەر مەسیفى هەوڵى دا ستایلێکى تایبەت بە خۆى لە شیعردا بخاتەڕوو، بەتایبەتى لەدواى هەردوو کۆمەڵە شیعرى (خۆرباران) لەژێر ناوى (فۆرمى گران) ودواتریش تێکشاندنى بونیادى رێزمان، بەڵام ئەوە تەنیا لە چێوارچێوەى هەوڵێکدا مایەوە.
سەبارەت بە نەژاد عەزیز سورمێ، کە لە ناوەڕاستى حەفتاکانەوە زیاتر دەستى بە بڵاوکردنەوەى شیعر وبەرهەمى ئەدەبى کردووە، دەتوانم بڵێم؛ ئەگەر نەیتوانى بێت رچکەشکێنى یاخود تازەگەرییەك لە دونیاى شیعرى نەوەى خۆیدا بکات، بەڵام وەک ئەزموونێکى شیعریی بەردەوام بووە و لە فۆرم وستایلێکى جێگیر و باودا نەماوەتەوە. نەژاد لە پرۆسەیەکى بەردەوامى تازەگەریدا بووە لە روئیا ودونیابینى خۆیدا و سەرکەوتووانە لە شیعرەکانیدا تەوزیفى کردوون لەسەر هەموو ئاستەکان وەک فۆرم وزمان وئیستاتیك و مانا.
ئەم نووسینەى من هەوڵێکە بۆ ناساندن وخوێندنەوەیەکى گشتییە بۆ ئەزموونى شیعریى نەژاد لەدوو توێى کۆبەرهەمە شیعرییەکەى (بەو رێیانەدا تێپەڕیم) کە لە ساڵى ٢٠٢٣ لەلایەن (دەزگاى فام)ـەوە چاپکراوە.

سەرەتاى ئاشنایەتیم لەگەڵ شیعرى نەژاددا
تا ساڵى یەکەمى خوێندنى زانکۆم کە هێشتا لە تەمەنى هەژدە ساڵیدا بووم، كةمتر تامەزرۆى شیعرى نوێ بووم وزیاتر هەڵوەداى شیعرى کلاسیکى کوردى بووم ئەگەرچى هەندێك شاعیرى نوێخوازى عەرەبم لا پەسەندبوون وەک سەیاب ونازك الملائکة وحسین مردان ومحمود درویش. تا ئەو ساڵە جگە لە کۆمەڵە شیعرێکى شێرکۆ بێکەس بەناوى (من تینوێتیم بەگڕ دەشکێ) و کۆمەڵە شیعرى (خواو شارە بچکۆلەکەمان)ى لەتیف هەڵمەت و(شەونامەى شاعیرێکى تینوو)ى عەبدوڵا پەشێو هیچ کتێبێکى لەو چەشنەم نەبوو.
هێشتا قوتابى خوێندنى ئامادەیی بووم، لە کتێبخانەیەکى شار چاوم بە کتێبێکى هۆنراوەى قەبارە بچووك کەوت بەناوى (ئەو شەوانەى خەوم نایێ) ی نەژاد عەزیز سورمێ. جگە لەوەى ناونیشانەکە سەرنجى راکێشام، نرخەکەشى لە تواناى گیرفانى مندا بوو، بۆیە دانەیەکم لێ کڕى. لەوێوە بۆ یەکەم جار ناوى نەژادم بیست. ئەو کۆمەڵە شیعرە نزیکەى بیست دەقى لەخۆگرتبوو کە زۆربەیان کورت بوون، بەڵام بەگشتى لە تەوەرى خۆشەویستى وئازارى غەریبى وخەمى نیشتماندا بوون. دیوێکى ترى ئەو کۆمەڵە شیعرە کە جێى سەرنجم بوو بریتى بوو لەو هەموو شوێنەى هۆنراوەکانی تیا نووسرابوون لە ماوەى تەنیا سێ ساڵدا (١٩٧٣-١٩٧٦) کە لە کوردستانى باشوورەوە (هەولێر، گەڵاڵە) دەپەڕێتەوە بۆ ئەودیوى سنوور (زێوە و مەرگەوەڕ و رەشت) تا لە باشوورى عیراق دەگیرسێتەوە لەشارەکانى نەجەف وکەربەلا و دواتریش بەغدا.
ئەم جێگۆڕکێیە لەشوێندا دەرەنجامى گەشت وسەفەر نەبووە بەڵکو لەژێر زەبرى رۆژگار و پەیوەستبوونى شاعیرەوە بووە بە شۆڕش وخەبات بۆ ئازادى تا لە کۆتاییدا وە ك هەزاران کوردى دواى نسکۆى ١٩٧٥ بۆ شارەکانى باشوورى عیراق دوور دەخرێتەوە لەکاتێکا هێشتا لە هەڕەتى لاویدا بووە. بۆیە لەڕووى دەلالەتى زەمەنییەوە شیعرەکان ناوەڕۆکى رەنگدانەوەى رووداوەکانى ئەو چەند ساڵە سەختەى ژیانى شاعیرن. ئەو دەقانەى لە ئاوارەیی و تاراوگەدا نووسراون لێوانلێون لە تاسەى دوورى وژانى غەریبى وتەنیایی لەکاتێکا زۆربەى ئەو دەقانەى لە باوەشى سرووشتى کوردستان وزێد وشارى خۆیدا نووسیویەتى رەنگڕێژن بە رۆمانسییەت وعەشق وجوانى. ئەگەرچى زۆربەى هۆنراوەکان لەڕووى فۆرم وداڕشتنەوە سادە وبێ گرێن، بەڵام بۆ کەسێك لە بوارى لێکۆڵینەوەى ئەدەبیدا بنووسێت پێویستە وەك سەرەتایەك بۆ ئەزموونى بەردەوامى شاعیر بۆ نیوە سەدەى دواتر و تا ئەمڕۆ سوودییان لێ ببینێت.
هەروە ك چۆن لە کۆمەڵە شیعرى دووەمیدا (تاڤگەى مەند – ١٩٨٧) بەڕوونى گۆڕانێکى بەرچاو دەبینرێت لە ئاستى هونەرى شیعریی و زمان وداڕشتن وبابەتەکاندا. ئەم خۆنوێکردنەوە وئەزموونگەرییە لە شیعرى نەژاد لە کۆمەڵە شیعرى (بەو رێیانەدا تێپەڕیم….لەو کانییانەم خوارەدەوە- ٢٠١٠) دەگاتە ئاستێك لە تواناى دەربڕین و قووڵى زمان وشارەزایی لە هونەرەکانى شیعر وئیستاتیك کە دەتوانم بڵێم لەوێوە نەژاد لەسەر ستایلێکى تایبەت بەخۆى دەگیرسێتەوە.

ئاشنایەتیم لەگەڵ شاعیردا
ئەو دەمەى من لە بەشى ئینگلیزى کۆلێژى ئەدەبیاتى زانکۆى بەغدا (١٩٨٠-١٩٨٤) دەمخوێند، نەژاد دواى دابڕانێکى زۆر لە هەمان کۆلێژ لە بەشى شوێنەوارناسى وەرگیرابوو. بەڕاستى بۆ من مایەى خۆشى بوو کە لە نزیکەوە ئەو شاعیرە بناسم کە پێش دوو سێ ساڵ کۆمەڵە شیعرییەکەیم خوێندبووەوە وتاڕادەیەك پێى سەرسام بووم. ئەو بەتەمەن لە من گەورەترە، بەڵام لە مامەڵەکردنى لەتەکەمدا قەت هەستم بەو جیاوازییە نەدەکرد چونکە ئەوەى کۆى دەکردینەوە دونیاى شیعر وئەدەب وکۆمەڵێك خەون وخەمى هاوبەش بوو. زۆرجار بەدەنگى خۆى دەقە شیعرییەکانى خۆى بۆ دەخوێندمەوە، دەنگێکى کەمێك گڕ بەڵام تۆنێکى نزم بەشێوەیەك وام هەست دەکرد وشە ودێرەکان لەگەڵ دووکەڵى جگەرەکەیدا لە سییەکانییەوە دەردەچن.
ئەڵبەت رەوتى ژیانى هەر کەسێك بەچەندین قۆناغ و پلە وپۆست وبەرزى و نزمیدا دەروات، بەڵام لە کۆتاییدا هەر کەس بەیەك وشە پێناسەدەکرێت، بەنیسبەت نەژادەوە ئەو لە کۆتاییدا هەر بە شاعیرى دەمێنێتەوە، چونکە وەك جەیمس جۆیس دەڵێت “….ئەو خۆى بۆ هونەرە باڵاکان تەرخان کرد”.
نەژاد لە هونەرى کۆلاژدا خاوەن بەهرە وسەلیقەیەکى جوانە. چەندین پێشانگاى لەوبوارەدا کردووەتەوە کە خۆم یەکێکیانم بینى بەناونیشانى (پاییزی چاوەکان) کە دواتر لە نامیلکەیەکدا چاپى کرد.
هەروەها لە بوارى وەرگێڕانى ئەدەبى و هونەریدا خاوەن قەڵەمێکى بەبڕشتە و چەندین بەرهەمى بەچاپ گەیاندووە کە بەلاى منەوە کتێبى (سەرەتایەک بۆ تێگەیشتنى هونەرى شێوه‌كاری) یەکێکە لە بەرهەمە ناوازەکان لە بوارى ئەو هونەرەدا.
کەسێکى هێمن، رێکپۆش وخوێنەوارێکى باش بە رادەى وەرگێڕانى چەندین دەق وبەرهەمى ئەدەبى لە هەردوو زمانى فارسى وعەرەبییەوە بۆ کوردى. هاوڕێیەتییەکى بەردەوام و دانەبڕاو کە رایەڵەکەى بریتییە لە باسى شیعر و کۆمەڵێك هیوا وخەمى هاوبەش. لەم رووەوە ئەو مافە بەخۆم ئەدەم کە بەپێى ئەو ئاشنایەتى وشارەزاییەى لەگەڵ نەژاد و بەرهەمە ئەدەبى وهونەرییەکانى هەمە (بەتایبەتى شیعر) قسە لەسەر ئەزموونى شیعریی ئەو بکەم.

رەهەند و مەوداکانى زمان لە شیعرى نەژاد دا
زمان وەک بونیادى سەرەکى لە پێکهاتەى دەقدا هەڵگرى چەندین رەهەند و مەودایە کە ناکرێت تەنیا لە داڕشتنى شێوەدا کورت بکرێتەوە هەروەك فۆرمگەراکان لە چوارچێوەى پەیوەندىیە ناوخۆییەکانى نێوان وشە و ئاماژە و ئاماژەپێکراو (الدال والمدلول) و وێنە شیعرییەکاندا پێناسەى دەکەن، بەڵکو دەپەڕێتەوە بۆ رەهەندى دوورتر و قووڵتر چ لەسەر ئاستى بونیادى سەرخانى دەق وچ لەسەر ئاستى ژێرخانى دەق کە لە مانا و دەلالەتە شاراوەکانى وشەدا دەردەکەون پەیوەست بە ئەندێشە وبیروەرى و یادگەى نووسەرەوە، بۆ نموونە رەهەندە دەلالییەکانى وشەى (لم) لاى کوێستانییەك هەمان ئەو دەلالەتە نییە کە لاى کەسێکى بیابانشین هەیە.
زمانى شیعریى نەژاد
لەتەک زمانى دایکەوە وەک ماکى بیرکردنەوە و ئاخاوتن، زمانێکى ترى تایبەت بە خود گەشە دەکات. زمانێک پێ بەپێى ئاستى هۆشیارى و زانین و تێرامان لەسەر هەردوو ئاستى ستوونى و ئاسۆیی گەشە دەکات. مەبەست لە ئاسۆیی شارەزاییە لە شێوەزار و ئاخاوتنە جیاجیاکانى زمانێکى دیاریکراو لەکاتێکا گەشەى ستوونى قووڵبونەوە و تایبەتمەندییە لە زمان وشێوەزارێکى تایبەتدا. بۆیە کە باس دێتەسەر نووسین بە کوردى، بەتایبەتى لە بوارى شیعردا، پرسەکە لەوێدا تەواو نابێت کە تا چەند پابەندبوون بە رێنووس و رێزمان و پاراوییەوە رەچاوکراوە، بەڵکو کۆمەڵێک رەگەزى تر هەن کە پەیوەندییان بە خودى بەرهەمهێنەرى دەقەوە هەیە وەک بەشێکى دیار لە ناساندن وشوناسى ئەو دەردەکەون، لەوانە میتافۆر و سیحرى وشە ومۆسیقاى ناوەکى و هارمۆنى لە دەنگ وشێوەىدا لە چوارچێوەى کۆنتێکستدا.
یەکێک لە خەسڵەتە دیارەکانى زمانى شیعرى نەژاد ئەو شارەزاییە فراوانەیە کە لە زمانى کوردیدا هەیەتى، ئەو دەسەڵاتە زمانەوانییەیە کە لە دەقەکانیدا رەنگ دەداتەوە. زمانێک کە رەگى لە رۆحى مێژوو و کلتوورى کوردەواریدا رۆچووە و بەپانتایی مەوداکانى دەربڕیندا ئازادانە دێت ودەچێت. لە زمانى ستانداردەوە تا وشە وزاراوە لۆکاڵییەکانى باڵەکایەتى تا موکریان وکرمانجی. لەهەمان کاتدا شارەزایی ئەو لە زمانەکانى عەرەبى وفارسى، فەرهەنگى وشەدانى ئەوى زیاتر دەوڵەمەند کردووە و لە زۆر جێگەى دەقەکانیدا بەجوانى نمایشى کردووە.

جێگۆڕکێى وشە لە خولگەکانى دەربڕیندا
ئاشکرایە کە هەر وشە و زاراوەیەک لەڕووى پۆلێنبەندییەوە دەچێتە فەرهەنگێکى تایبەتەوە، نموونەى فەرهەنگى سیاسى وراگەیاندن، زانست وتەکنەلۆجیا، مێژوو وئاسەوار…..هتد. بەو مانایەى هەر وشە وزاراوەیەک لە خولگەیەکى زماندایە (مدارات الکلمة). ئەوەى لە دەقە شیعرییەکانى نەژاددا دەبینرێت، بەکارهێنانێکى ئازادانەى وشەیە بەپێى ئەو جێگە وخولگەیەى بە حوکمى دەق بۆى دیاری دەکات. بۆ نموونە چۆن زاراوەیەکى دیپلۆماسى یا سەربازى لە خولگەیەکى شیعرییدا جێگیر دەکات ولە کۆنتێکستى دەقدا وێنەیەکى شیعریی جوانیان پێ درووست دەکات، نموونەى ئەم کۆپلە ودێڕانەى لاى خوارەوە؛
ناونیشانى یەکێک لە شیعرەکانى ناو کۆبەرهەمەکەى بریتییە لە (دەست لەکارکێشانەوەى ئەستێران) و لە کۆپلەیەکیدا دەڵێت:
ئەو ژنە حسابێک بۆ کەس ناکا
نە بۆ هێزى هاوپەیمانان،
نە ئەنجومەنى حوکم….
بە نیلۆفەرى چاوى
هەموو هۆیەکانى ژیانى لە شار بڕیوە…
ئەستێرەى لە ئاسمان خانەگومان کردووە
دەستى پێ لە کار کێشاونەتەوە…..
(کۆبەرهەم – ل ١٤٣)
تێبینى ئەکەین کە چەندین زاراوەى لە فەرهەنگى دیپلۆماسى و راگەیاندنەوە هێناوە و لە سیاقى رستەى شیعریدا ماناى نوێى پێ بەخشیون و تێکەڵ بە نەزم و وئیقاعى میوزیکى دەقەکەى کردووە. ئەڵبەت زۆر نموونەى ترى لەو جۆرە لە کۆبەرهەمەکەدا هەیە کە خوێنەر دەتوانێت بە ئاسانى دەرکیان پێ بکات.

بەکارهێنانە جیاواز و شاراوەکانى راناو
ئەوەى لە (من)ى نەژاددا دێتەگۆ دەنگى رۆحێکى سەراسیمە وسەرگەشتەیە، حزوورێکى نیگەرانە یا دەنگدانەوەى زەمەنێکى سەختە لە مێژووى شەخسییدا. لە هەندێک جێدا، جۆرێک لە دابران و دووانەکى لە گوتارى شاعیردا دەبینین، کاتێک خودێکى نادیار موخاتەبەى نەژاد دەکات بەشێوەیەک نازانین کامیان دەنگى شاعیرەکەیە.
نەژاد! خود لە بارێکدا نییە
رەهایی دەربڕێ….
ئیتر نەما،
دیدار ئاخر بوون، جێی سەرنج بێ….
بەسەرچوون
ئەو رۆژگارەى ماسک و رووبەند
هەر لە دوورڕا دەردەکەوتن.
(کۆبەرهەم- ل ١٧٠)

لە دەقێکى تردا دەڵێت؛
نەژاد سەیرکە!
دەفژەن
بە چ روانین وجیهانبینییەک
لە مەوداى کەشف و یەقیندا گیرساوەنه‌تەوە،
کە لە من و تۆ ونە!
(کۆبەرهەم- ل ١٨٤)
بەهەمان شێوە سەبارەت بە راناوى کەسى یەکەمى کۆ (ئێمە) کاتێک وەک دەنگى قسەکەرى سەرەکى نێو دەق دەردەکەوێت، لە یەک کاتدا زمانى ویژدانى دەستەجەمعى ودەربڕى ئینتیمایەکى قووڵى شاعیرە بۆ کۆمەڵەکەى. دەتوانم بڵێم لە زۆربەى ئەو دەقانەدا خەمێکى جڤاکى یا کۆجیتۆیەکى رەگ داکوتاو لە مێژووى کارەستبارى گەلێکدا هەست پێدەکەین. جۆرێک نیگەرانى و وێنەیەک لە بێهیوایی لە زۆربەى ئەو دەقانەدا بەدى دەکرێن کە تیایاندا بە زمانى کەسى یەکەمى کۆ دەنووسێت.
لە دەقى (چەند کۆتەڵێکى جەنازەیی) دا هاتووە؛
هەر چیمان کرد
بەشى ئارەزووى
شازادە تەنپەروەرەکانى نەکرد.
هەرچیمان کرد بۆ (سبەى)
(ئەمڕۆ) لەسەر شەقامە خوارەکانى سەدەى بیستەم
وەک چۆلەکەیەکى سڕ یارى پێدەکەن….
وەرە با پەیمانێک لەگەڵ ئەشکەوتە کوێرەکان مۆر بکەین
وەرە با لە کۆتەڵى بێ تاراى ئەبەدییەتدا بنووین.
(کۆبەرهەم- ل ٩٩)
دەقى (ئەوەى لە دواخوانى برایاندا نەگوترابوو) کە لە ٢١ پارچە شیعر پێکهاتووە زیاتر لە هەر دەقیکى تر سەرنجى راکێشام بەتایبەتى لەڕووى زمانى دەربڕین وئاخاوتنى دەق و بەکارهێنانى راناوەوە. هەروەها لەڕووى بونیاد یا داڕشتنەوە، کارى لەسەر کەرتکردنى رستە کردووە (تقطيع الجملة) لە کۆپلەى سەرەتاى هەر پارچە شیعرێکدا ئەوەش وەک هێمایەک بۆ هەڵبزرکاوى خەون ئاساى دیمەن ورستەکان.
/ بە/ دڵى/ بەدمەستم/گوت:/
/کە/ لە/ ئاهەنگى/ مەعشووقدا/ دەفڕى
/رووناهى/
/ هەمووى/ لە/ تۆدا/ هەڵدەبێ/
/ لێ/گەڕێ/ جێیەکمان/ لە/ کونجێکى/
/ خەراباتا/ بەرکەوێ./
(کۆبەرهەم- ل ٣٠٨)
لەم دەقەدا دەتوانم بڵێم کە زۆربەى راناوەکانى بەکارهێناوە. سەرەتا بەزمانى خودەوە وەک قسەکەر دەدوێت و روو لە (تۆ) دەکات، پاشان دەپەڕێتەوە بۆ کەسى یەکەمى کۆ و جارێکى تر خودى قسەکەر دەدوێت. دەقێک باس لە سرووتەکانى عەشق و ترس و نیگەرانییەکانى سەردەم دەکات. هەستێکى بێگەردى مرۆڤدۆستى، حەسرەتێکى قووڵ بۆ رۆژگارێکى لەدەست چوو.
لە دونیاى فانى ئێمەدا،
چەند هاتن، چەند چوون
تامى عەشقیان نەکرد…
چەند فرمێسک
لەڕێی مەیخانەدا رژان..
چەند بەژنى تاریک،
بە باڵاى نووردا بڕان..
تۆ وەرە گەورەم!
بڕوانە شارى عاشقان
بە بێى تۆ
چەند چۆل و وێرانە.
(کۆبەرهەم- ل ٣١٥)

جوانى لە وێنەى پارادۆکسدا
بەدەر لە بنەما جێگیر و بۆماوەییەکانى رێبازى کلاسیک کە لایەنە ئیستاتیکییەکانى شیعریان لەژێر ناونیشانى بەلاغە یا رەوانبێژیدا کۆکردووەتەوە، نەژاد وێنەیەکى زەینیمان بۆ دەکێشێت کە جوانى لە پەرادۆکسى پێناسەى شتەکاندا دەردەخات، بۆ نموونە لەکاتێکا دۆزەخ لە سزاى گوناهەکاندایە بەڵام دەرخستنى گوناهەکان بەشێوەیەکى جوان لەبەر رووناکى ئاگردا وەزیفەى دۆزەخ پەک دەخات؛ بەهەمان شێوە بۆ چەمکى بەهەشت کاتێ لەبەر تاریكیدا پاکیزەیی حەشاردەدات؛
تۆ لە یەک کاتدا نهێنى چۆلپەرستى و
دڵڕەقى شارستانییەتی..
تۆ..
چراى بەر ئاستانەى پەرستگاى
هەردەمەو لە دەستى کاهینێکداى
تۆ رووناکى دۆزەخى
گوناهەکان جوانتر دەردەخەى..
تۆ تاریکایی بەهەشتى
پاکیزەیی و باشییەکان حەشار ئەدەى….
(کۆبەرهەم – ل ٩٧)

(شوێن) لە نێوان ئینتیما و نامۆییدا
چەمکى شوێن، بەهەردوو مانا و رەهەندى گشتى وتایبەتییەوە، لە زۆربەى دەقەکاندا وەک هەڵگرى چەندین ئاماژە و هێما دەردەکەون. مامەڵەکردن لەگەڵ شوێن لاى نەژاد لە سرووشتەوە دەستپیدەکات لە روانینێکى رۆمانتیكی شاعیرانەوە تا سەرلەنوێ پێناسەکردنى دیمەن ودیاردەکان، لە گوێسوانەى دیوارێکى گڵەوە بۆ نیشتمانێکى هەڵکێشراو لە قەیران ومەترسى بەردەوام تا دەگاتە جیهانى جەنجاڵ و بێ ئامانى سیستمى وەحشیگەرایی و دەسەڵاتى سایبەر و زیرەکى دەستکرد.
سەرەتا لە دەقى (ئاواییە خەمبارەکەم) ـەوە دەست پێدەکات وەك بچووکترین سنوورى ژیانى بەکۆمەڵ کە تیایدا هەستى غەریبى ودەلالەتى کارەساتبارى ئەو شوێنە دەردەخات کە زێدى خۆیەتى، ئەڵبەت ئەم شیعرە لە شارى نەجەف نووسراوە ئەو دەمەى وەك دوورخراوەیەك لەوێ دەژیا؛
ئەى ئاواییە خەمبارەکەم!
من غەریب نیم؟
یا تۆ نەفرەت لە غەریب دەکەى؟!!
من عاشق نیم؟
یا تۆ عاشق لە باوەشى خۆت ناگری؟
من چۆلەکەى باڵکراو نیم؟
یا هێلانەى ژێر سواندەى مزگەوتەکەت
پەڕەندەى بێ باڵ داڵدە نادا؟
ئاواییە خەمبارەکەم؟!
(کۆ بەرهەم – ل ١٣)
پاشان شار دەبێتە رووگەى ئەندێشە وسەرلەنوێ داڕشتنەوەى ئەفسانەى نامۆیی کاتێک جیاوازییەکانى نێوان دوو زەمەن کاڵ دەبنەوە. زەمەنى ژێردەستى وترس وقڕکردن و زەمەنى ئازادى وبانگەشەى ئاوەدانى.
لە نووسینەوەى مێژووى شاردا
هەمیشە گەڕەکەکانى مەرگ
کووچە وکۆڵانەکانى لەبیردەکرێن و
نایەنەوە بەرچاو..
ئەدى (خۆر)تان چى لێکرد؟
کە بە ڕووتى
وەک شێتێکى راوەدوونراو
بەناو شاردا را دەکا؟
(کۆبەرهەم – ل ٢٢٦)
وێناکردنى نیشتمان لە دەقە شیعرییەکانى نەژاددا رەهەندێکى وجودى هەیە، بەو مانایەى وەک بەشێکى دانەبڕاو وزیندوو لە بوونى خود وێنەى دەکات. لە کاتێدا زێد وسەرچاوەى مانەوە وبەردەوامى ژیانە لە هەمان کاتدا لە چەندین وێنەى زەینى ومەجازیدا دەردەکەوێت جارێک وەک دایکێکى بەسۆز وجارێک وەک خۆشەویستێک وهەندیک جاریش رەهەندێکى ئەفسانەیی پێ دەبەخشێت کە مەوداکانى بە پانتایی مێژوو و جوگرافیایەکدا دەکشێن لە کۆێستانە دوورەکانى باکوورەوە تا پێدەشتەکانى ئوور لە باشوور. یاخود ئەو دەمەى نیشتمان دەبێتە بەشێک لە برینێکى کۆن لە رۆحى شاعیردا بەڵام بۆ نیشنتنەوەى ئازارەکانى هەر رووى تێدەکات.
ئاى نیشتمان
وتى شاراوە
هەکەوتەى دیوارى لەرزۆک و
بڵێسەى کوژاوە…
ئاى نیشتمان
نەغمەى گۆشەگیرى
رووبارى لە هاژە کەوتوو
باڵات سێبەرى پێوە نەماوە
لێم گەڕێ لە حەرەمى نهێنییەکانت
سەرخەوێ بشکێنم…
(کۆبەرهەم- ل ٤٣٣)
ئەوەى تێبینیم کردبێت لە زۆربەى دەقەکانى دواى ساڵى ٢٠٠٣وە، پێ بەپێ لەگەڵ رووداوە گەورە و وکاریگەرەکانى قۆناغى دواى رووخانى دیکتاتۆرییەت لە عیراق و ئاڵوگۆڕە خێراکان لەسەر ئاستى جیهان بەگشتى، بەتایبەتى ئەوەى پەیوەندى بە شێوازى ژیان وبیرکرنەوە و ئایندەى مرۆڤەکانەوە هەیە، دونیابینى نەژادیش دەچێتە بازنەیەکى فراوانتر ودیدگایەکى دوور مەوداوە. سیما دیارەکانى ئەو دونیابینییە لە دەقە شیعرییەکانیدا لەو نیگەرانییە قووڵ وپرسیارە بێ وەڵامەکانیدا دەردەکەون بەزمانێک کە هەڵگرى چەندین وشە و زاراوە و دەستەواژەى جیهانى ئەمڕۆى تەکنەلۆجیا و نەزمى بەناو نوێی جیهانن بۆ گوزراشتکردن لە تراژیدیا بەردەوامەکانى کۆمەڵگەى مرۆیی.
ئێمەى ئادەمزاد،
چ دەکەین لێرە
لەسەر ئەم زەمینە،
کە هەر دڕکى تیا دەناسین؟
لەژێر ئاسمانى پێکەوەلکاودا،
ئێمە تا دێ
لە رۆحى سەردەم دوور دەکەوینەوە..
لە سەدەى ئەفسانەکان لەدایک بووین
خوێنى تەکنۆلۆژیامان تیا دەگەڕێ!
(کۆبەرهەم- ل ٣٦٦)

تەوزیفکردنى مێژوو لە دەقدا
بەوپێیەى نەژاد خۆێندنى ئەکادیمى لە بەشى شوێنەوارناسى کۆلێژى ئەدەبییات لە زانکۆى بەغداد تەواوکردووە، زانین وشارەزاییەکى باشى لەو بوارەدا پەیداکردووە. ئەو لە بنەڕتدا خوێنەرێکى ئاسایی نەبووە و ئاشنایەتى لەگەڵ فەرهەنگ وئەدەبى زیاتر لە زمانێک هەبووە، بۆیە زانستى شوێنەوارناسى وەک بەشێک لە مێژوو ئاسۆى مەعریفى ومەوداى بیرکردنەوەى قووڵتر وفراوانتر کردووە. بەوپێیەش کە شیعر خولیا وجێ بایەخى یەکەمى بووە، بۆیە لە چەندین دەقدا سوودى لە ناو وهێما ودەلالەتە مێژوویەکان بینیوە بەتایەبتى لە میزۆپۆتەیمیا (وڵاتى نێوان دوو رووبار) بەڵام زیاتر ئاماژەى بۆ هێماکانى سەرزەمینى سۆمەر کردووە، بەزانینى ئەو راستییەى کە سۆمەرییەکان گەلێکى غەیرە سامى یا وردتر وەک هەندێک لە مێژووناسان پێیان وایە کە لە هۆزە کۆچکردووەکانى چیاکانى زاگرۆسەوە بەرەو پێدەشتەکانى ناوەڕاست وخوارووى عیراقى ئەمڕۆ هاتوون.

لە گۆڕستانى (ئوور) ڕا چیام خۆشویستن
ئه‌گەر ئازاى.
مرۆڤ لە بەرامبەر مرۆڤ بوەستین
لە بیرت نەچێ،
هەور هەمیشە روویان لە چیایە.
(کۆبەرهەم- ل ٢١٦)
ئەنکیدۆ
هێشتا لە جەنگەڵستانە…
تەخت هەڵنەنراوە
گەلگامشى لەسەر دانیشێ..
مەیخانە ئاوا نەکراون
لە کونجە تارەکانیاندا
بچێتە خەڵوەتى ئارەزووەکانی،
لە ناو شکارتە هەڵچووەکان
رێ لە پاکیزان دەگرێ..
(کۆبەرهەم- ل ٤٠٦)
لە رۆژهەڵاتەوە
بۆ رۆژهەڵات…
سۆمەرییە سەرڕەشەکان
لە دونیاى شەودا
خاکى رەنگینیان
لە ناخى خۆیاندا دەدى..
ئایندەیان دەخوێندەوە
پێشبینى کەش وهەوایان دەکرد و
لە زەماوەندى،
شەپۆل و رووبارەکان بەشدار دەبوون.
(کۆبەرهەم- ل ٣٠٥)

عەشق، رووگەى هەمیشە داگیرساوى شاعیر
زێدەڕۆیی نییە ئەگەر بڵێم چەندین جار ئەو پرسیارەم لا درووست بووە؛ کە ئاخۆ نەژاد شاعیرێکى عاشقە یان عاشقێکى شاعیرە، بەڵام ئەوەى لێى دڵنیام چ لەڕێگەى بەرهەمە شیعرى وهونەرییەکانى و چ لە رێگەى هاوڕێیەتییەوە، ئەوەیە کە عەشق لاى ئەو هەمیشە حزوورێکى باڵاى هەیە. جۆرێکە لە تەجەللاى جوانى وپاکیزەیی و رووناکى کە هەر جارەو لە بەرگ و شێوە و ئیحساسێکدا خۆى نمایش دەکات. لە کرۆنۆلۆجى دەقەکانى نەژاددا، ئەو پەیوەندییە ئینسانییە سەرەتا لە شێوەى دڵدارییەکى تافى لاویدا دەردەکەوێت سەرشار لە کەف وکوڵى حەز وتاسەى دڵیکى بێ ئۆقرەوە دەست پێدەکات؛
لێت نابمەوە..
چەندە دوور بم..
……………….
بم بە سپێدە،
لە باوەشى ساماڵى تۆ ئارام دەگرم..
بم بە سێبەر
حۆم بە بنارەکانى تۆدا هەڵدەواسم..
……….
لێت نابمەوە ….
من هەر بۆ لاى تۆ دێمەوە…

سەبارەت بەو بابەتە، ئەوەى تێبینیم کرد، زۆربەى دەقە شیعرییە سەرەتاکان لە ناوەڕۆکدا دەربڕین وداڕشتنەوەى هەمان ئیحساس وهەڵچوونى دەروونی وتاسەن کە دەرخەرى ئەزموونێکى سۆزداریى بەئاکام نەگەیشتوون.
لەگەڵ تێپەڕبوونى ساڵەکان وچوونەناو تەمەن و کاڵ بوونەوەى بەشێک لە یادەوەرییەکانى رۆژگارى لاوى، ماکى ئەو ئیحساس ودەروونە پڕ لە جۆش و شەوقە زیندووتر لە جاران خۆى نمایش دەکات. کاتێک خودى چەمکى عەشق یا خۆشەویستى فەزایەکى فراوانتر و قووڵتر لە ناخى شاعیردا داگیردەکات. فەزایەک بە چەندین مەوداوە کە رەهایی و رەگەزەکانى جوانى و سرووشت وئیحساس تێکەڵ بە حاڵەتێک لە مرۆڤدۆستى ویەکانەگى دەبن لە بۆتەى عەشقدا.

خەمى تۆ زرێبارێکە
لەچاوى لە خەو تۆراوى هەژارانە..
چیاى سەختى خۆشەویستى
مێژووى نهێنى وحیکمەتى داگیرسانە…
تۆ لە دڵى ئەو دنیایەى کە ناویان ناوە هۆنراوە
چیرۆکێکى تەواو نەبووى…
تەواو نابى..
…………..
باران لە کوێوە دەبارێ؟
گوڵ لە کوێدا چرۆ دەکا؟
خۆشەویستى ئێمە نەبێ
چیا لەسەر چى خۆى رادەگرێ
رووبار بەسەر چیدا دەروا؟
(کۆبەرهەم؛- ل ٣٦)
یەکێک لەو دەقە شیعرییانەى کە پێم وایە نەژاد تیایدا گەیشتووەتە ئاستێک لە زمانى دەربڕین و وێنەسازى شیعریی و نزیکبوونەوە لە کورتکردنەوەى مێژووی کارەسات وخۆشنوودی بریتییه‌ لە دەقی (ئایندەى پاییز). بێ دوودڵى دەتوانم بڵێم ئەگەر وەک ئیستیعارەیەك لە فەرهەنگى شیعرى کلاسیکیمانەوە تەماشاى بکەین، ئەوا کەس وەك نەژاد وشەى (حوسن)ى لە دەقێکى ئازاددا بەو شیوە فرە مەودایە تەوزیف نەکرددوە. (کەمالى) شاعیر لە هۆنراوەیەکیدا دەڵێت:
لە دنیادا هەموو شت قابیلى تەغییر و گۆڕانە
بەتەنیا حوسنى تۆ و عەشقى منە نەیدیوە تەغییرێ
نەژادیش لەو دەقەدا حوسن وجوانى وەک تەجەللاى نوورێک دەردەخات کە هەڵگرى چەندین مانا و پەیامە؛
چرایەک لە حوسنى تۆ هەڵبووە
وێنەى رێژنەى گریانى جودایی…
وەک خەمى نیشتمان دوور…
سێبەرى کز.. .مۆسیقاى ناخ
بێدارى هەمیشە بێدار
دەڵێى سێوە دێرینەکانى باپیرمن
بەسەر کەلارى مێژوودا،
بەو تاڵە قژانە نووساون
بە شەوبا دەلەرێنەوە…
…………
چرایەک لە حوسنى تۆ هەڵبووە
خەم نزیک و نیشتمان دوور…
تەم لە دڵاوایى رێگا
بەرەو دۆزەخى تاریکى،
یا فیردەوسى نوور بچێ؟
(کۆبەرهەم- ل ١٢٦)
بەشى دوایی کۆبەرهەم – وەرگێڕان
هەر لە دووتوێى کۆبەرهەمى نەژاد عەزیز سورمێ دا کە لە دوو بەش پێک هاتووە، بەشى دووەمى تەرخان کراوە بۆ ئەو دەقە شیعرییانەى لە نێوان ساڵانى (١٩٩٥-٢٠٠٦) بە زمانى عەرەبى بڵاوى کردوونەتەوە، کە بریتین لە ١٠٩ دەق و لەلایەن رەوانشاد نەجات حەمیدەوە کراون بە کوردى. لەڕاستیدا من نەمویست لەبارەى ئەو دەقانەوە بدوێم چونکە لە بنەڕتدا بە عەرەبى نووسراوون و لە وەرگێڕاندا بۆ کوردى زۆر لە جێ پەنجە و شێواز و تایبەتمەندى سەلیقە وستایلى دەربڕینى شاعیر نامێنن یا دەگۆڕێن، بۆیە بە پێویستم نه‌زانی لەم نووسینەمدا لەسەریان رابوەستم.
لە کۆتاییدا دەڵێم، چ وەک مێژووى ئەدەبى و چ وەک بنەماکانى هونەرى شیعر، ئێمەى کورد لە ئەحمەدى خانى ومەلاى جزیرى و نالییەوە تا ئەمڕۆی شیعرى کوردیمان، هیچمان لە گەلانى تر کەمتر نییە. فەرهەنگى زمان و ئەدەبیمان تا بڵێى دەوڵەمەندە و رەوتى کاروانى ئەدەبیمان هەمیشە بەردەوام ومایەى شانازیمان بووە. ئەگەر ئەدەبى کلاسیکمان گەواهى بۆ باڵایی ودەوڵمەندى هونەرى شیعرییمان بدات، ئەوا بێ دوودڵى دەڵێم کە ئەمڕۆى شیعرى کوردیمان هیچى لە پێشوو کەمتر نییە. چەندین دەنگ و ئەزموونى شیعرییمان هەیە کە لەسەر ئاستى جیهان هیچیان کەمتر نیە لە شاعیرانى بەناوبانگ هێما ئەدەبییەکانى نەتەوەکانى تر. لێرەدا نامەویت ناوى کەس بهێنم بەڵام لاى من نەژاد یەکێکە لەو دەنگانە.

ئاوات محەمەد ئەمین

شەوە باراناوییەکانی کانون سارد نین
بەفرە ئەستوورەکان سارد نین
گوێم لە پیاوێک بوو
کە سەرما ئێسکەکانی گەستبوو دەیگوت
شەختە هیچ گوناهێکی نییە
مرۆڤ کە لە شەقامە سووتاوەکاندا
شەوی بەسەر دادێ و
ماڵێکی نییە بۆی بگەڕێتەوە
سەرمای دەبێ
مرۆڤ کە سێوێکی کرماند و
نەیکرد بە دوو کەرتەوە
سەرمای دەبێ
مرۆڤ کە لە گۆڕێکی یەک نەفەریدا
ڕۆژ و شەوەکانی ژمارد
سەرمای دەبێ
مرۆڤ کە سەرمای دەبێ
گوناهی هیچ وەرزێک نییە
ئەوەی ئێسک و
ڕۆحی مرۆڤ دەتەزێنێ وەرزەکان نین
تەنیاییە،
تەنیایی

(١)
تولە سەگێ
ڕوو لە گەماڵێ دەکا و دەپرسێ
گەر تۆ دایکمی،
باوکم کێیە و چ ڕەگەیە
سەر بە چ بنەماڵە و تایەفە و لقە زمانێکە.. دایە؟
گەماڵە سەگ،
بۆ وەڵامێکی باوەڕ پێکراو
چاو بە حەشاماتە خوێڕیی دەورووبەرا دێنێ و
لە بێ دڵنیایی
شەرمەزار و سەرشۆڕ
بە حەپەیەکی لە چپە چوو، کۆتا بە
شانۆگەریی سەددە
دێنێ

(٢)
چی ڕیش سپی شارە؛ پەمو لە گوێ
دەسەڵاتدار؛ تینو و
برسیی،
ئاونگی سەر لێو و
نەرمە سەرموهری دوو توێیە.
منی نیگەرانیش؛
لە کونی کلیلی دەرگاوە
پیتی هۆنراوە سەروقنگ هەڵواسراوەکانی
بە تەڵە و داوەوەم
لە ئەلفوبێی،
پێ بە کۆت و زنجیرەوە
بۆسەر زمانێکی کێویی دەستکاری نەکراو
دەگۆڕمەوە
ڕاتەکانێ
لە ڕێی شیعری ئازادەوە
لادێ بە شارەوە
گرێ بدات

سەرەڕای مەودای جوگرافیای بەرفراوانی نێوان تبت و كوردستان، ڕێڕەوی مێژوویی هەردوو گەل، شێوازە قووڵە بەراوردكراوەكانی كۆنترۆڵكردنی دەوڵەت، سەركوتكردن و بەرخۆدان. ئەم لێكچوونانە بەڕێكەوت نین؛ ئەوان لە چۆنێتی مامەڵەكردنی دەوڵەتە ناوەندییە مۆدێرنەكان لەگەڵ ناوچە جیاوازەكانی كولتووری، جەختكەرەوەی سیاسی و ناوچە گرنگەكانی خاكیدا سەرهەڵدەدەن،یەكخستنی بە زۆر و پرسی شەرعیەت،تبت لە كۆماری گەلی چین لە سەرەتای ساڵانی ١٩٥٠دا هاوتەریبە لەگەڵ یەكخستنی ناوچە كوردییەكان لە دەوڵەتە مۆدێرنەكانی عێراق، توركیا، ئێران و سوریا دوای داڕمانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی. لە هەردوو حاڵەتەكەدا، دەسەڵاتی دەوڵەت لە ڕێگەی هێزی سەربازی و چوارچێوەی یاساییەوە سەپێندرا كە ئیدیعای شەرعییەت دەكرد بەبێ ڕەزامەندی مانادار لەلایەن هەردوو گەلەوە،هەروەك چۆن پەكین یەكگرتنی تبت وەك “ڕزگارییەكی ئارام” لە چوارچێوەیەكدا دادەنێت، حكومەتە یەك لە دوای یەكەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، كۆنترۆڵی خۆیان بەسەر كوردستاندا ڕەواي پێدا وەك پێویستى بۆ یەكێتی نەتەوەیی و یەكپارچەیی خاك. لە هەردوو باردا، ناكۆكی وەك جیابوونەوە یان خیانەت پێناسەكرایەوە.

دەربەدەری وەك ستراتیژییەكی سیاسی

دەربەدەریی “دالای لاما” دوای ڕاپەڕینی لاسا لە ساڵی ١٩٥٩دا ئاوێنەیەكی ئاوارەیی زۆرەملێ و دەربەدەری سەركردە سیاسی و ڕۆشنبیران و چالاكوانانی سیاسیی كوردە بە درێژایی سەدەی بیستەم،دەربەدەری لە هەردوو حاڵەتەكەدا دوو مەبەستی هەبوو: لابردنی سەركردایەتی هێمادار لە نیشتمان و لاوازكردنی بەرخۆدانی ڕێكخراو. بەڵام دەربەدەریش هەردوو هۆكارەكەی بە نێودەوڵەتی كرد، گۆڕینی بۆ پرسی مافی مرۆڤی جیهانی نەك تەنیا بابەتی ناوخۆیی،چین ناوچەی ئۆتۆنۆمی تبت وەك بەڵگەیەك بۆ خۆبەڕێوەبەری دەخاتە ڕوو، هەروەك چۆن دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە مێژوودا ئۆتۆنۆمی سنووردار یان هێمایان بۆ ناوچە كوردییەكان بەرەوپێش برد. بەڵام لە پراكتیكدا، سەربەخۆیی لە هەردوو حاڵەتەكەدا بە خیانەت پێناسەكراوە،پێش ساڵی 1991، ئۆتۆنۆمی بەڵێندراو بە كوردەكانی عێراق بە شێوەیەكی سیستماتیكی لەلایەن بەغداوە تێكدرا، كە لە هەڵمەتی سەربازیدا گەیشتە لوتكە بە هەمان شێوە، سەربەخۆیی تبت لەلایەن پارتی كۆمۆنیستی چینەوە پێناسە كراوە، كە دەسەڵاتی ڕاستەقینە بە ناوەندگیری دەمێنێتەوە و ناكۆكییەكان بە تاوان دەزانرێت. ئەم مۆدێلانە سەربەخۆیی نەك وەك مافێك ئاشكرا دەكەن، بەڵكو وەك ئامرازێكی كارگێڕی بۆ كۆنترۆڵكردن،هەڵمەتی ئەنفال لە كۆتایی هەشتاكان وەك یەكێك لە توندڕەوترین نموونەكانی سزای بەكۆمەڵ دژی گەلی كورد – لەسێدارەدانی بەكۆمەڵ، لەناوبردنی گوندەكان، دیپۆرتكردنەوەی زۆرەملێ و چەكی كیمیایی. لە كاتێكدا ئەزموونی تبت شەڕی كیمیایی تێدا نەبووە، بەڵام لۆژیكی سزای بەكۆمەڵ بەراورد دەكرێت،لە تبت، تەواوی كۆمەڵگا تووشی چاودێری، ڕاگرتنی بەكۆمەڵ، دووبارە پەروەردەكردنی ئایدیۆلۆژی و داڕشتنەوەی دیمۆگرافی دەبن. لە هەردوو حاڵەتەكەدا، وەڵامی دەوڵەت كۆمەڵگا بەگشتی دەكاتە ئامانج نەك تاوانبارانی تاكەكەسی، بە ئامانجی هەڵوەشاندنەوەی یەكگرتوویی كۆمەڵایەتی و سەركوتكردنی ناسنامەی بەكۆمەڵ،سەركوتكردنی زمانی كورد لە پەروەردە، كارگێڕی و ژیانی گشتیدا، هاوتەریبێكی ڕوون لە سیاسەتەكانی كاریگەری لەسەر فێركاری زمانی تبتییەكان دەبینێتەوە. لە هەردوو حاڵەتەكەدا زمانەكانی دەوڵەتی باڵادەست وەك ئامرازی یەكگرتن و كۆنترۆڵكردن سەپێندرا،ئەم سیاسەتانە وەك ڕێوشوێنی مۆدێرنكردن یان یەكخستنەوە ، بەڵام بۆ كورد و تبتییەكان وەك هەڕەشەی بوونگەرایی ئەزموون كرا- هەوڵدان بۆ بڕینی گواستنەوەی نێوان نەوەكانی كولتوور، مێژوو و ناسنامە،هەردوو تبت و كوردستان شوێنی پڕۆژەكانی گەشەپێدانی وەك بەڵگەیەك بۆ خێرخوازی دەوڵەت پێشكەش كراون. ژێرخانی و پڕۆژەكانی وزە و فراوانكردنی شارەكان بۆ پڕۆژەكردنی دەسەڵات و دووبارە داڕشتنەوەی دیمۆگرافیای شارەكان بەكارهێنران
بۆ كورد، گەشەپێدانی نەوت زۆرجار سوود بە حكومەتە ناوەندییەكان دەگەیەنێت لە هەمان كاتدا كۆمەڵگا ناوخۆییەكانیان بۆ ئاوارە دەكرد. بۆ تبتییەكان، گەشەپێدان زۆرجار لایەنگری كۆچی “هان” و بەرژەوەندییەكانی دەوڵەت بووە. لە هەردوو حاڵەتەكەدا پێشكەوتنی ئابووری نەیتوانی قەرەبووی دەركردنێكی سیاسی و پەراوێزخستنی كولتووری بكاتەوە،مێژووە بەراوردكارییەكانی تبت و كوردستان نیشان دەدەن كە سەركوتكردن و دەربەدەری و ئۆتۆنۆمی بەڕێوەبەردراو ناڕەزایەتییە سیاسییەكان چارەسەر ناكەن- ئەزموونی كوردی نیشان دەدات كە سەقامگیرییەكی بەردەوام تەنیا كاتێك سەرهەڵدەدات كە دانپێدانانی سیاسی، مافە كولتوورییەكان و خۆبەڕێوەبەریی مانادار جێبەجێ بكرێت،بۆ تبت، دۆسیەی كوردی وانەیەكە: پەرەپێدان بەبێ كەرامەت، و سەربەخۆیی بەبێ دەسەڵات، ناتوانێت جێگەی گفتوگۆ و ڕەزامەندی ڕاستەقینە بگرێتەوە،تبت و كوردستان بە ئایدۆلۆژیا و جوگرافیا بەیەكەوە نین، بەڵكو بە ئەزموونی مێژوویی بەیەكەوە گرێدراون. هەردوو گەل بەرگەی یەكگرتنی زۆرەملێیان گرتووە، دەربەدەری سەركردایەتی، و سزای بەكۆمەڵ. بۆ كوردەكان، تبت بیرهێنانەوەی ڕابردووی خۆیانە؛ بۆ تبتییەكان، كوردستان وەك بەڵگەیەك وەستاوە كە بەرخۆدان و یادەوەری و ناسنامە دەتوانێت تەنانەت توندترین هەڵمەتەكانی سڕینەوەش بژین.

• خوێندكاری دكتۆرا لە یاسای ژینگەیی نێودەوڵەتی،زانكۆی نیشتمانی تایوان

لە 8ی کانوونی دووەمی 2025، کۆماری گەلی چین دامەزراندنی دامەزراوەیەکی لە هەولێر ڕاگەیاند کە بە کۆمەڵەی دیواری گەورە ناسراوە، نۆ ڕاوێژکاری بۆ کارکردن لەسەر پەیوەندییەکانی کورد و چین دەستنیشان کرد. دوای هەفتەیەک، لە ١٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥، پەکین بە فەرمی ناوەندی لێكۆلینەوەی دەستپێشخەری شارستانیەتی جیهانی- چوارچێوەیەکی جیهانی ڕاگەیاند کە وەک سەکۆیەک بۆ گفتوگۆی کولتووری، ئاڵوگۆڕی شارستانی و لێکتێگەیشتنی یەکتر پێشکەشکرا،لە ڕووکەشدا ئەم پێشهاتانە بێهۆشکەر و تەنانەت بنیاتنەریش دەردەکەون. بەڵام ئەزموونەکانی ئەفریقا، ئاسیا و بەڵکان ئەوە پیشان دەدەن کە ئەم جۆرە دەستپێشخەرییانە بە دەگمەن بێلایەنن. بەڵکو زۆرجار وەک بەشێک لە ستراتیژێکی درێژخایەن بۆ دووبارە داڕشتنەوەی ڕەفتاری سیاسی، ژیانی فیکری و ڕێکخستنی ستراتیژی لە کۆمەڵگا میواندارەکاندا کاردەکەن. پرسیاری سەرەكی چیتر ئەوە نییە کە ئایا کوردستان سوود لە پەیوەندی لەگەڵ چین وەردەگرێت، بەڵکو ئەوەیە کە ئایا لە قوڵایی و سروشتی ئەو مەترسیانەی کە تێیدایە تێدەگات؟
گەورەترین هێزی ستراتیژی چین زۆرەملێی سەربازی نییە بەڵکو دەسەڵاتی دانانی کارنامەیە. دامەزراوەکانی وەک کۆمەڵەی دیواری گەورە و دەستپێشخەری شارستانیەتی جیهانی بە ئاشکرا کۆنترۆڵ ناسەپێنن؛ ئەوان جیهانبینی چین ئاسایی دەکەنەوە لە ڕێگەی کولتوور، ئەکادیمی و بەشداریکردنی نوخبە لە چەندین وڵاتدا ئەم دامەزراوانە بیرۆکەی وەک ڕێژەییکردنی دیموکراسی و مافی مرۆڤ وەک “تایبەتمەندی کولتووری”.
چوارچێوەدان بە سەقامگیری تاکڕەوانە بە باڵاتر لە لێپرسینەوەی دیموکراسی وێناکردنی ڕەخنە لە چین وەک “لایەنگری ڕۆژئاوایی” یان “دژە گەشەسەندن”.
مەترسییەکە لە سانسۆردا نییە، بەڵکو لە خۆسانسۆریدایە. بە تێپەڕبوونی کات، ڕۆشنبیران و ڕۆژنامەنووسان و داڕێژەرانی سیاسەت ئەم گێڕانەوەیانە دەخەنە ناوەوە و بەو پێیە ڕەفتارەکانیان ڕێکدەخەن. ئەم شێوازە لە زیمبابۆی، کەمبۆدیا و سربیا بەدی کراوە، کە بوونی چین گوتارەکانی بەبێ سەرکوتکردنی ئاشکرای دارشتووە.
دانانی ڕاوێژکاران، کەسایەتییە کولتوورییەکان، ئەکادیمییەکان و ڕۆژنامەنووسان ڕەمزی نییە- ئەوە ستراتیژییە. چین بەدوای جەماوەری جەماوەریدا ناگەڕێت؛ بەدوای دڵسۆزی نوخبەدا دەگەڕێت،لە سەرانسەری ئەفریقا و بەڵکان، گرتنی نوخبە لە ئەنجامدا،سیاسەتمەداران بەرگری لە گرێبەستە ناشەفافەکانی چین دەکەن،خۆدوورگرتن لە ڕۆژنامەنووسان لە ڕاپۆرتی لێکۆڵینەوە لەسەر پڕۆژەکانی چین،زانکۆکان بەدەرکردنی بابەتگەلی هەستیار لە ئەجێندای توێژینەوەکان،لە کوردستان ئەم مەترسییە توند و تیژە. ئەگەر تۆڕەکانی نوخبە وابەستەی دەستڕاگەیشتن، پارەدان، یان پرێستیژی چینی بن، ژێردەستەیی ئەکادیمی و کۆنترۆڵکردنی زانیاری بەرهەمدەهێنێ.
کاتێک ئەو پرۆگرامانەی کە لەلایەن چینییەوە پارەیان بۆ دابین دەکرێت دەچنە ناو زانکۆ و ناوەندەکانی توێژینەوە، ئازادی ئەکادیمی دەبێتە مەرجدار. حاڵەتە بەراوردکارییەکان لە مالیزیا، تایلەند، و بەشێک لە ئەفریقا شێوازەکانی دووبارەبوونەوەی نیشان دەدەن، كە بودجەی توێژینەوە بەستراوەتەوە بە بابەتەکانی “قبووڵکراو”،وەدەرنانی بێدەنگی بابەتی سیاسی هەستیار،کۆنفڕانس و ئاڵوگۆڕەکان بە ڕەزامەندی سیاسی فلتەر دەکرێن،ئەمەش دەرئەنجامە درێژخایەنەکەی وابەستەیی فیکرییە. كە تەواوی نەوەکانی داهاتوو بەبێ بەرکەوتن بە دیدگای ڕەخنەنەگر سەبارەت بە چین ڕادەهێنرێن، ئەمەش شیکاری سیاسەتی سەربەخۆ و بیرکردنەوەی ستراتیژی لاواز دەکات. بۆ کوردستان ئەمە هەڕەشە لە بناغەکانی بڕیاردانی سەروەریە،چین میدیا قەدەغە ناکات؛ جێگەی گێڕانەوەکان دەگرێتەوە. لە ڕێگەی بەرنامەکانی ڕاهێنان، هاوبەشی و دەستڕاگەیشتن، چیرۆکەکانی لایەنگری چین گەورە دەکرێن لە کاتێکدا ڕاپۆرتکردنی ڕەخنەگرانە وەک ناپیشەیی دەناسێندرێ،زیمبابۆی وەبەرهێنانی چینی وەک ڕزگارکردن پێشکەشکرا نەک وەکو هێڵی کاریگەری گەندەڵی پەیوەست بە پڕۆژە بیانییەکانەوە ،کوردستانیش مەترسیی دەرئەنجامێکی هاوشێوەی لەسەرە: نەک بێدەنگی، بەڵکو کۆدەنگییەکی دروستکراو کە وردە وردە فرەیی دەشێوێنێت،لە مۆنتینێگرۆدا، بەکارهێنانی قەرزەکان هەڵبژاردنی سیاسەتی نیشتمانی سنووردار کرد،لە کەمبۆدیا، یەکخستنی سیاسەتی دەرەوە بوو بە چاوەڕوانی،لە زیمبابۆی، پشتبەستن بە یەک هاوبەشی دەرەکی بووە هۆی گۆشەگیری نێودەوڵەتی،ئەگەر کوردستان ڕێگە بدات کاریگەری چین بەبێ سنوور قووڵتر بێتەوە، مەترسی لەدەستدانی نەرمی ستراتیژی و ئاڵۆزبوونی پەیوەندییەکانی لەگەڵ هاوبەشە دیموکراسیەکان و بەرتەسککردنەوەی بژاردە دیپلۆماسییەکانی.
قەیرانی زیمبابۆی لە ژێر فشارێکی دیاردا سەریهەڵدا- سزا، گۆشەگیری و داڕمانی ئابووری. کوردستان ڕووبەڕووی مەترسییەکی ئاڵۆزتر دەبێتەوە چونكە کاریگەری بەبێ پەنجەمۆر کۆنتڕۆڵکردن بەبێ داگیرکردن وابەستەبوون بەبێ پەیمانی فەرمی
ئەم فۆرمەی دەسەڵات سەختترە بۆ دەستنیشانکردن، وردە وردە کاردەکات، خۆی لە دامەزراوە و نۆرم و چاوەڕوانییەکاندا جێگیر دەکات،پرسیارەکە ئەوە نییە کە ئایا کوردستان بە ناچاری دەبێتە زیمبابۆی؟،پرسیاری ڕاستەقینە ئەوەیە ئایا کوردستان مەترسییەکە دەناسێت پێش ئەوەی ببێتە زیمبابۆی؟،دامەزراوەکانی چین وەک دوژمن ناگەن،ئەوان وەک هاوبەش دەگەن-و وەک دەروازەپارێز دەمێننەوە،بەبێ شەفافیەت و چاودێری دیموکراسی و سنووردارکردنی ستراتیژی، ئەمڕۆ تێچوونەکە نادرێت، بەڵکو لەلایەن نەوەی داهاتوو: لە کەمبوونەوەی سەروەری، تەسکبوونەوەی مشتومڕ و هەڵبژاردنی سنوورداردا، بۆ هەرێمی کوردستان هێشتا کاتی هەڵبژاردنی بەبێ وابەستەیی ماوە. بەڵام ئەو پەنجەرە تا کاتێکی نادیار بە کراوەیی نامێنێتەوە.

ئاگری قادر
خوێندكاری دكتۆرا لە یاسای ژینگەیی نێودەوڵەتی،زانكۆی نیشتمانی تایوان

مافوو ئاڵای پێسەو ئەرمانەروو وێبیەی(هویتی))

ئاڵا سیمبۆل یان ئەرمانەرەو تایبەتمەندیێ گرووپێوی کۆمەڵایەتی، نەتەوێو، گەلێو، وەڵاتێو و یا ڕێکوزیایەوی سیاسی، کۆمەڵایەتی و فەرهەنگین. ئی قەوارە سیاسی و فەرهنگی و کۆمەڵایەتیا تاوا وێبیەی(هویت)، وجوڎ، داواکاری و یا پەیامەو وێشا جە ڕاو ئاڵایوە بە دنیاو دەورووبەریشا بشناسا. ئاڵا هەرپاسە ئەرمانەرەو سەربەوێبیەی، ئازاڎی، تارێخ، سنووری جۆغرافی و بەها کۆمەڵایەتیەکاو ئی قەوارانە کە ئیشارەم پەنە کەردێ. یۆ جە ئامانجەکاتەری ئاڵای هەستوو یۆگێرتەی و گرێدریای(ئینتیما)ی نیشتیمانی گرووپی خاوەن ئالاین.

مافوو خاوەنداریەتی ئاڵای جە یاسا میادەوڵەتیەکانە:

١. ڕێککەوتنامەو مافەکاو مرۆڤی سەر بە نەتەوە یۆگێرتەکا، جە کۆمەڵە یاساو 2، مادەو ٢٧ی کە مافوو کەمینەکا دیاری کەرۆ، پاگێری کەر سەروو ئانەیرە کە گرد کەمینێوی ئێتنیکی، زوانی، ئایینی و…مافوو بەکارئاردەی فەرهەنگوو وێش جە ژیوای ڕوانەیشەنە و هەرپاسە مافوو پاڕێزنای وێبیەی فەرهەنگیش(هویت فرهنگی) هەن. نیشاندای ئەرمانەری(سیمبۆل) فەرهەنگی بەشێوەن جە مافوو وێبیەی فەرهەنگی ئانزانی.
٢. ڕێککەوتنامەو پارێزنای کەمینەکاو ئوروپای، کە 39 دەوڵەتێ ئوروپایێ پەسەندشا کەردەن و ئەرکدارێنی بە چەسپنای یاساکاو ئی ڕێککەوتنامەیە.

ڕیكکەوتنامەکە جە وەڵینەو وێشەنە ماچۆ:

“ئەرکوو گلێرگەیەوی فرەلایەنی(کثرت گرا) و دێمۆکراتیک و سەقامگیر نە تەنیا ڕێزگێرتەین جە مافی ئێتنیکی، فەرهەنگی، زوانی، ئایینی و وێبیەی(هویتی) کەمینەکا، بەڵکوو ئەرکی یاسایشچەن کە ئێماکاناتی پەیواز پەی ئی کەمێنا فەراھەم کەرۆ تا بتاوا وێبیەی وێشا بەروزا، پارێزناش و گەشەش پەنە بڎا.”
ئی ڕێککەوتنامە جە مادەو پەنجیچشەنە(5) دیسان پاگێری کەرۆ سەرو چەسپنای و پەیڕەوکەردەی ئی مافا.
٠ مافوو وێبیەی(مافی هویتی) جە یاساو بنەڕەتی وەڵاتە دێمۆکراتیکەکایچەنە پەسەند کریان و بە کردەوەیچ ئی مافاشا پارێزناینێ و پەیڕەویچ کریا، پەی نموونەی:

٠ سۆئێد
جە وەڵاتوو سۆئێدیەنە پەنج(5) کەمێنێ ئێتنیکیێ- نەتەوەیێ بە ڕەسمی ئەشناسیاینێ و وێبیەی فەرهەنگی و نەتەویشا بە ڕەسمی ئەشناسیان و هەرکام چی نەتەوەا ئالاو وێشا هەنە:
نەتەوەو سامی، ڕۆمی، فەنلاندی، یەهوودی و تورنەدالین.

Sámi (indigenous people), Swedish Finns, Tornedalians, Roma, and Jews. These groups have specific rights to their languages (Sámi, Finnish, Meänkieli, Romani Chib, Yiddish)
سۆئێد یاسایەوی تایبەتش بە نامێ”یاساو پارێزنای کەمینەکا جە وەلاتوو سۆئیدیەنە دیاری کەردەن کە تایبەتەن بە پارێزنای کەمینەکا و مافی زوانیشا.
(Minoritetsspråkslagen/Minoritetslagen)

ئاڵمان ٠

جە وەڵاتوو ئاڵمانیچەنە پێسەو وەڵاتوو سۆئێدی پەنج(5) کەمێنی ئێتنیکیێ- نەتەوەیێ جە یاسای بنەڕەتی ئی وەڵاتینە بە ڕەسمی ئەشناسیانێ و وێبیەی فەرهەنگی و نەتەویچشا بە ڕەسمی ئەشناسیان و هەرکام چی نەتەوەایچە ئاڵاو وێش هەنە:

کەمە نەتەوەی دانمارکی، کەمە نەتەوەی فریزی، سۆربی، ڕۆمی و سینتی.

the Danish minority, the Frisian ethnic group, the German Sinti and Roma, and the Sorbian people,
Die dänische Minderheit, die friesische Volksgruppe, die deutschen Sinti und Roma sowie das sorbische Volk

یاسای بنەڕەتی ئاڵمانی جە مادەو یەرێ (3)، بەشوو یەرێ (3) جە بارەو وەربەسکەردەی جیاوازی و پاشێلکەردەی مافوو کەمینەکا پێسە ماچۆ:
Diskriminierungsverbot, Artikel 3, Absatz 3, Grundgesetz
“هیچ کەسێو نمەبۆ بە بۆنەو زوانیشەو، ڕەچەڵەکیشەو، وەڵاتیشەو، ڕەگەزیشەو و یان ئایینیشەو زڵم و ستەمش وەنە کریۆ و یان پەراوێز وزیۆ”.

” یاساو مافوو ئازاڎیە گردیەکا پێسەو ئازاڎی ویروپەیلوای، ئازاڎی ئەرەمەرزنای ڕێکوزیای و کۆر و کۆمەڵو کەمینەکایچ گێرۆوە و پارێزنۆشا.

هەورامان و مافوو ئاڵای

بێگومان مافی یاسایی و ئانزانی و سیاسی و فەرهەنگی خەڵکوو هەورامانین کە ئاڵاو وێش بۆ و ئی ئاڵای مشۆ جە گردوو مەحاڵکەکاو هەورامانی هەر جە تەوێڵێ و بیارێوە گێرە تا یاوۆ پاوە و نەوسووذە و نۆتشەو و بێساران و…. و هەرپاسە سەروو کەشە سەربەرزەکاو شاهۆی و کۆساڵانی و تەتەی و ژاڵانەی و …. بە ئازاڎی و بە شانازیەوە ھۆردریۆ و شەکیۆوە.

بڕێو چا نەتەوا کە ئینای جە سۆئێد و ئاڵمان و یاگەکاتەریەنە، مەحاڵیوی دیاریکریاشا چا وەڵاتانە نیەن. بەڵام ئاڵاکێشا گرد یانێوەنە و جە مەکانە گردیەکانە بە ئازاڎی هۆرکریاێنە و شەکیۆوە.
‌هەورامانێو کە دەیان هەزار ساڵێ ویەردەی تارێخی و جۆغرافیایی و فەرەنگی و زوانیش هەن، چی مشۆ ئاڵاش نەبۆ؟ ئینە مافێوی ڕەوان.

هەر کەس و لایەنێو ئی مافە ڕەوایاو خەڵکوو ھەورامانی بە ڕەسمی نەشناسۆ و یا چانەیە خرابتەر دژایەتیشا کەرۆ، جە ڕاسیەنە دژمنایەتی مافە ئانزانی و یاسایی و سیاسی و فەرهەنگی و زوانیەکاو خەڵکوو هەورامانی کەرۆ.
پیمانەو ئێمەی ھەورامی پەی ئەشناسای دۆس و دژمنیما ھۆرز و کەوتوو ئا لایەنانە وەرانوەروو مافە ڕەواکاماوە.

موختار کەریمی– ئاڵمان ١٠.١٢.٢٠٢٥

                                                     *  * 

پێشكه‌شه‌ به‌ گیانى پاكى هاوسه‌رى كۆچ كردوم كه‌ له‌ 18/6/2020 به‌ نه‌خۆشى كۆچىى دوایى كرد

هێندەی يەکەمین دیدارمان
موشتاقی دیداری تۆمە
ساڵانی دوری وغوربەتیت
ئازارى نێو روحی خۆمە

تۆ نازانی ئەم سەفەرە
چەندە بۆ رۆحم ئازارە
تۆ نازانی هەڵوەرینی
یەکەمین وەرزی بەهارە

لە دوایی تۆوە جەستەیێکی
بێ ناونیشان و بێ گلکۆم
رۆژان دەڕوا و پێکە خەمی
دووریت لە نێو رۆحم دەخۆم

بەبێ تۆ نیشتمانی دڵ
ئەشک وهەنسک وماتەمە
وەڵاتێکی بەبێ ئاڵاو
سەرتاپای تاریکی و خەمە

واتێ نەگەی چرکە ساتێک
عيشقت لە نێو دڵم وونە
ئەو رۆژەی کە دێمەوە لات
خۆشترین ئاهەنگى منه

2023/6/17

                                                     kawa_kiwiny@yahoo.co.uk

فراوانبوونی ئامادەبوونی دامەزراوەیی و كولتووریی چین لە هەرێمی كوردستانی عێراق- بە تایبەتی لە ڕێگەی دەستپێشخەرییەكانی پەیوەست بە دەستپێشخەری شارستانیەتی جیهانی-كۆمەڵەی شورای چین- پرسیارە گرنگەكان سەبارەت بە هەردوو مەترسییە دەستبەجێ و درێژخایەنەكان دەخاتە ڕوو. لە كاتێكدا ئەم بەشداریكردنە زۆرجار وەك ئاڵوگۆڕی كولتووری یان هاوكاری ئەكادیمی لە چوارچێوەیەكدا دادەنرێت، ئەزموونە بەراوردكارییەكان لە ناوچەكانی دیكەوە ئەوەمان پێدەڵێن كە كاریگەرییەكانی زۆر لە دیپلۆماسی نەرم زیاتر دەبن. بۆ هەرێمی كوردستان، ئەم مەترسیانە لەناكاو یان ئاشكرا نین. بەڵكو وردە وردە و چیندار و پێكهاتەیین، بە تێپەڕبوونی كات بە شێوەیەك گەشە دەكەن كە بتوانن نۆرمەكانی حوكمڕانی، سەربەخۆیی سیاسەت و دەزگای سیاسی كۆنترۆڵ دەكەن. تێگەیشتن لەم داینامیكیانە زۆر گرنگە بۆ دڵنیابوون لە مەترسییەكانی هێزی نەرمی چین بۆ هەرێمی كوردستان

مەترسییەكانی چین بۆ سەر هەرێمی كوردستان

یەكێك لە مەترسییە دەستبەجێیەكان گێڕانەوە و گرتنی گوتارە. ناوەندەكانی توێژینەوەی پەیوەست بە چین، پلاتفۆرمە كولتوورییەكان و دەستپێشخەرییە ئەكادیمییەكان زۆرجار گێڕانەوەی وردی كۆكراوە بەرەوپێش دەبەن كە جەخت لەسەر سەقامگیری، هاوئاهەنگی و دەستوەرنەدان دەكەنەوە. لە كاتێكدا ئەم چەمكانە وەك بێلایەن یان گشتگیر خراوەتەڕوو، بەڵام مەیلیان هەیە كە مشتومڕی ڕەخنەگرانە لەبارەی حوكمڕانی و مافەكانی مرۆڤ و لێپرسینەوەی سیاسییەوە بێهیوا بكەن. لەهەرێمی كوردستان، ئەمە فەزای هزری و میدیایی بەرتەسك دەكاتەوە، چونكە ڕۆژنامەنوسان، ئەكادیمیستەكان و ئەكتەرە مەدەنییەكان هەست بە فشارێكی ناڕاستەوخۆ دەكەن بۆ ئەوەی لەگەڵ گێڕانەوەی “قبووڵكراو”دا هاوتەریب بن، بە مەبەستی پاراستنی دەستڕاگەیشتن، پارەدان، یان هاوكاری دامەزراوەیی. ستراتیژییەكانی بەشداریكردنی چین زۆرجار پەیوەندییەكان لەگەڵ نوخبە سیاسییەكان، بەرپرسە باڵاكان و كەسایەتییە كاریگەرەكان لە پێشینە دادەنێن. ئەم ڕێبازە دەتوانێت كەناڵە ڕاوێژكارییە هاوتەریبەكان یان كەناڵە ڕاوێژكارییەكان دروست بكات كە لە دەرەوەی چاودێری دیموكرات یان پەرلەمانی كاردەكەن. كاتێك هاوكاری وەك تەكنیكی یان كولتووری لە چوارچێوەیەكدا دابنرێت نەك سیاسی، شەفافیەت زیاتر كەم دەبێتەوە. ئەم جۆرە بەشداریكردنە نوخبەیی، لێپرسینەوەی دامەزراوەیی لاواز دەكات و بڕیاردان لە پرۆسەكانی گشتگیر و بەشداریكردن دوور دەخاتەوە. ئەو دەزگا تازە دامەزراوانەی كە پەیوەندییان بە دەستپێشخەرییە بیانییەكانەوە هەیە زۆرجار بە باری یاسایی ناڕوون، ئیختیاری پێناسە نەكراو و لێكۆڵینەوەی سنوورداری گشتی كاردەكەن. لە كوردستان، ئەم ناڕوونییە ڕێگە بە دامەزراوە بیانییە پەیوەندیدارەكان دەدات كە كاریگەرییان لەسەر پەروەردە، گوتاری سیاسەت، یان بەرنامەسازی كۆمەڵایەتی هەبێت بەبێ ئەوەی بخرێتە ژێر چوارچێوەی ڕێكخراوەیی ناوخۆییەوە. ئەمەش مەترسییەكانی حوكمڕانی دروست دەكات و چاودێرییەكی كاریگەر لەلایەن دەسەڵاتە ناوخۆییەكانەوە ئاڵۆزتر دەكات،لە درێژخایەندا، مەترسییەكی جددی و وردە وردە وەرینی نۆرمەكانی دیموكراتەكانە. مۆدێلی حوكمڕانی چین كۆنترۆڵی دەوڵەت، یەكسانی سیاسی و ژێردەستەكردنی مافەكانی تاك بۆ “سەقامگیری” بەكۆمەڵ لە یەكەمایەتی دەكات. ئەگەر لە ڕێگەی بەرنامەكانی ڕاهێنان، دەرئەنجامی توێژینەوە، یان ئامۆژگاری سیاسەتەوە بە شێوەیەكی زیادەڕۆیی ناسێندرا، ئەم بنەمایانە دەتوانن كولتوری حوكمڕانی لە هەرێمی كوردستاندا دابرێژرێ. پابەندبوون بە فرەیی، دەربڕین ئازاد و كێبڕكێی سیاسی دەتوانێت لاواز بێت- نەك لە ڕێگەی زۆرەملێی ڕاستەوخۆوە، بەڵكو لە ڕێگەی ئاساییكردنەوە. مەترسییەكانی وابەستەیی ستراتیژی و كەمبوونەوەی سەربەخۆیی سیاسەتەكانە. لەگەڵ فراوانبوونی ئامادەبوونی دامەزراوەیی چینی، وابەستەیی نەك تەنیا لە ڕووی ئابوورییەوە، بەڵكو لە ڕووی فیكری و ئیدارییەوە گەشە دەكات. بە تێپەڕبوونی كات، ئەمە دەتوانێت توانای هەرێمی كوردستان سنووردار بكات بۆ بەدواداچوونی هەڵبژاردنی سیاسەتی سەربەخۆ كە لەگەڵ بەرژەوەندییەكانی پەكین ناكۆك بێت. ئەم جۆرە وابەستەییە لە كاتی قەیرانی سیاسی یان ئابووریدا بە تایبەتی مەترسیدار دەبێت، كاتێك دەتوانرێت هێڵی كاریگەری بگۆڕدرێت بۆ فشارێكی بێدەنگ یان كاریگەری. قووڵكردنەوەی هاوئاهەنگی لەگەڵ چین ڕەنگە گۆڕانكاری لە چۆنیەتی هەستكردن بە هەرێمی كوردستان لەلایەن هاوبەشە نێودەوڵەتییە نەریتییەكانەوە بكات، بەتایبەتی ڕۆژئاوا كە لە مێژوودا ڕۆڵی سەرەكییان لە هاوكاریی ئەمنی، چاكسازی حوكمڕانی و هاوكاری مرۆییدا بینیوە. پێناچێت چین داكۆكی لە مافە سیاسییە كوردییەكان یان سەربەخۆییەكان بكات كاتێك ئەم جۆرە هەڵوێستانە لەگەڵ پەیوەندییەكانی لەگەڵ حكومەتە ناوەندییەكان یان دەسەڵاتە ناوچەییەكان ناكۆكن. لە ئەنجامدا، بەرژەوەندییە ستراتیژییەكانی كورد مەترسی ئەوە دەكەن كە لەناو حیساباتی جیۆپۆلەتیكی فراوانتردا پەراوێز بخرێن. لە كۆتاییدا، شلكردنەوەی ناسنامە و بێسیاسیكردن مەترسییەكی ورد بەڵام بەرچاوی درێژخایەن نیشان دەدات. بە پێشخستنی گێڕانەوەیەكی ناوەندی و ناسیاسی شارستانیەت و پێشكەوتن، دەستپێشخەرییە كولتووری و پەروەردەییەكانی چین ڕەنگە بەشداربن لە بێسیاسیكردنی داواكارییە شەرعییەكانی كوردی پەیوەست بە ماف، خۆبەڕێوەبەری و دادپەروەری مێژوویی. لە كاتێكدا كە ناسنامە نەسڕدرێتەوە، بەڵام ڕەنگە بە شێوەیەك كە وردە وردە ئاژانسی سیاسی و توانای كۆكردنەوە كەم بكاتەوە، دووبارە چوارچێوەی بۆ دابنرێتەوە.

وانەی بەراوردكاری

كەیسە بەراوردكارییەكان لە ئەفریقا و ئاسیای ناوەڕاست و بەڵكانەوە شێوازە بەردەوامەكان ئاشكرا دەكەن. لە ئەفریقا وڵاتانی وەك زامبیا و كینیا ئەزموونی گەشەسەندنی وابەستەیی لە ڕێگەی پارەداركردنی ژێرخانی، شەفافیەتی سنووردار، و كەمكردنەوەی نەرمی سیاسەت. لە ئاسیای ناوەڕاستدا، هاوتەریبی نوخبەكان لەگەڵ چین زۆرجار كۆمەڵگەی مەدەنی پەراوێزخراو و ناڕەزایی گشتی وروژاند. لە باڵكان، ڕێككەوتنە ناڕوونەكان ستانداردە ڕێكخراوەییەكانیان تێكدا و دەسەڵاتی جێبەجێكاری بەهێزتر كرد لەسەر حیسابی دامەزراوە دیموكراتییەكان. لە سەرانسەری ئەم ناوچانەدا سێ وانە جیاوازن: وابەستەیی وردە وردە پەرەدەستێنێت، بەشداریكردنی نوخبەیی دامەزراوەكان دامەزراوەكان لاواز دەكات، و هاوكاری ئابووری زۆرجار پێش ئیشپێكردنی سیاسی دێت. كاریگەری چین بە دەگمەن لە سەرەتاوە زۆرەملێ دەردەكەوێت؛ لەبری ئەوە، لە ڕێگەی چەسپاندنی دامەزراوەیی، پشتبەستنی دارایی و هاوئاهەنگی گێڕانەوە گەشە دەكات. لە كورتخایەندا، مەترسییەكان لە كۆنترۆڵی گێڕانەوە، هاوپژینی نوخبە و ناڕوونی دامەزراوەییدان. لە درێژخایەندا، هەڕەشەكان درێژدەبێتەوە بۆ وەرینی دیموكراتیی، وابەستەیی ستراتیژی، پەراوێزخستنی جیۆپۆلەتیكی و بێسیاسیكردنی ناسنامە. پێویستە بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ ڕەت بكرێتەوە. بەڵام دەبێت بە شەفافیەت و چاودێری یاسایی و بەشداریكردنی فرەیی و پابەندبوونی پتەو بۆ پاراستنی سەربەخۆیی سیاسی و بەها دیموكراتییەكان بەڕێوەبچێت. بەبێ ئەم جۆرە پارێزبەندییانە، ئەوەی وەك هاوكاری كولتووری دەست پێدەكات، ڕەنگە وردە وردە پەرەبستێنێت و ببێتە سنوورێك بۆ داهاتووی سیاسی كوردستان و سەربەخۆیی ستراتیژی.

*خوێندكاری دكتۆرا لە یاسای ژینگەیی نێودەوڵەتی،زانكۆی نیشتمانی تایوان

تەنیا
ماچێکم بدەرێ ،
ئەی سورەگوڵ،
تەنیا …ماچێک
گەلێ ماندووم ،
ماندووی ڕێگایەکی دوور . لێم مەپرسە ،
ڕێبواری کوێم ،
لەکوێ هاتوم ،
بۆ کوێ ،دەچم ،
من ڕێگەی، عەشقم
لێ وونە ،
دەرگای دڵم
نادۆزمەو ،
تۆ نازانی ،
کە من لەکوێم ؟
منم وونم….
یادنیایە ، لەمن وونە …….. تەنیا ،
ماچێکم بدەیە ،
ئەی سورەگوڵ…
تەنیا ماچێک و هیچی دی .. زۆر شەکەتم …
تینو و برسی ،
شاعیرێکم سەرلێ شێواو بەدوای ناوی خۆما وێڵم ،
تۆ نازانی ، چیەناوم؟
تۆ نازانی کە یەکەم جار ،
بەچ زمانێ ،
بانگ کراوم ؟ ………..
تەنیا ماچێکم پێ بدە ،
ئەی سورەگۆڵ
تەنیا…یەک مـــــــاچ
بەڵێن بێ ، کەناوت نابەم ،
لای هیج کەسێ باسی ناکەم عاشقێکم بێ ناونیشان بەدوای تیشکی خۆرا وێڵم ، ئەی تۆ ..جێی خۆر پێ نازانی بەڵێن بێ کە دۆزیمەوە ، ڕازەکانت نادرکێنم … بۆساڵیادی یەکەم ماچت پڕشنگی خۆرت بۆدێنم
…………
تەنیا ماچێک ،
ئەی سورەگوڵ ،
تەنیا ماچێک و هیچی تر… دێوانەیەکی سەرشێتم بەدوای شەمی خێڵا وێڵم ، لەم لاڕێیە ،
تۆ کۆچی یارت نەدیوە؟
لەکوێ دەواریان هەڵداوە؟ چاوی سەرنج ..
لەکوێ بدەم ،
لەکام لاوە.
…..
تەنیا ماچێک ،
ئەی سورگوڵ ،
تەنیا ماچێک و
هیچی تر تەنیا ،
م
ا
چ
ێ
ک
………….
نەوشیروان ئازاد
كوردستان

دەمەوێ پێش کات کەوم
پێم لە نمونەی شەوە نەکەوێ
دوو دنیای جیاواز
سەر بە دوو فەرهەنگ
ئایدیا و
هەڵسوکەوتی لە یەک نامۆتر
ڕازی بە قەدەر
بۆ ئەوەی جێ پێ هەڵگر نەبم و بەشێ
لە بڕینی قوتی دارا و نازدار

حەزم دەکرد پاش کات کەوتبام
لە شارە ئەسێرەیەکی بێ نەوت و غازا
لە دایک ببام
لە قەراغە جۆگەی باخێکا
ڕەشە ڕەیحانە
لە سنگە هەورازی شاخێکا
سەنگەری ئاشتی
لەگەڵ هەڵاتنی ڕۆژیشا
دەسکە گوڵە کێویم بۆ قازی و
شێخ سەعید و شیخ مەحمو بناردبا

ببورن
پەلەمە!
کەسانێ، لە دەرگای حەوشەما
بۆ پاروویە نان
چوونەتە تکا..
پیرە پێاوێ، هێز، پشتی لێکردووە و
ناگا بە گۆچان
بۆ مژە هەوایە دەر و دەشت بکا
مناڵێ
بووکەشوشە شڕەکەی
لێی دەخوڕێ؛ ژیر و بێخەم بە
سێ مانگی دی کە موچە
لە هەوارا بار دەخا
خۆم، شیر و دایبی و لانکەت بۆ دەکڕم و
هەر بە خۆیشم پاشماوەی قنگی هەرێم دەسڕمەوە

دەرگای زیندانەکان بۆ نەرگس محەممەدی چالاکوانی خاوەن خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی ئێران کرایەوە: بە نمایشکردنی قژی ڕەشی جیاوازەوە بۆ سەرپێچیکردن لە ڕژێمی ئایەتوڵڵاکان، ئەو گەنجە تەمەن ٥٣ ساڵە گەڕایەوە بۆ قسەکردن لەگەڵ جەماوەر لە میانی ڕێوڕەسمێکی تایبەت بە پارێزەرێکی مافی مرۆڤ کە لە ژێر بارودۆخێکی ناڕوون گیانی لەدەستدا. پۆلیس ناڕازی بوون و دوای لێدانی ئەو کچە دەستگیریان کرد.
ئەو پارێزەرە ناوی خوسرەو عەلیکۆردی، داکۆکیکارێکی دیار بوو بۆ چالاکوانانی زیندانیکراو و بنەماڵەی ئەو کەسانەی لە سەردەمی ڕاپەڕینەکەی ساڵی ٢٠٢٢دا کوژراون و دەستبەسەرکراون، کە دوای مردنی لە دەستبەسەری مەحسا ئەمینی سەریهەڵدا، کە بەهۆی پۆشینی حیجابەوە بە شێوەیەک کە لەلایەن پۆلیسی ئەخلاقەوە بە نابەجێی زانیبوو، دەستگیرکرا. ئەو پارێزەرە تەمەن 45 ساڵە لە نووسینگەی خۆی لە شاری مەشهەد لە باکووری ڕۆژهەڵاتی ئەو وڵاتە بە مردوویی دۆزرایەوە، کە دەوترێت جەڵتەی دڵ بووە بەڵام لە هەلومەرجێکدا کە وایکردووە 81 پارێزەر لە نێویاندا نەسرین سۆتودە داوا لە بەرپرسان بکەن دۆخەکە ڕوون بکەنەوە. ڕێکخراوی ناحکومی مافی مرۆڤی ئێران کە بنکەکەی لە نۆروێژە دەڵێت “گومانی جددی”یان هەیە کە ئەمە “کوشتنێکی دەوڵەتی” بووە. عەلیکۆردی چەند جارێک بە تۆمەتی “پڕوپاگەندە دژی دەوڵەت” دەستگیرکرابوو و سزای زیندانیکردن و قەدەغەکردنی کارەکانی یاسایی و تەنانەت دەربەدەریشی بەسەردا سەپێنرابوو.
لە مەشهەد، لە یادی ئەو پارێزەرەدا، حەوت ڕۆژ دوای مردنی، محەمەدی مایکرۆفۆنەکەی گرت و دەستی کرد بە وتنەوەی ناوی مەجیدرەزا ڕەهنەوارد، ئەو ناڕازییە تەمەن ٢٣ ساڵەی دژە حکومەت کە لە ١٢ی کانوونی دووەم، سێ ساڵ لەمەوبەر، هەروەها لە شاری مەشهەد بە ئاشکرا لە سێدارەدرا، دوای دادگاییکردنێکی مشتومڕاوی کە تێیدا بە کوشتنی دوو بەسیج سزا درا ئەفسەران، هێزی نیمچە سەربازیی ئێران لە پێشەنگی سەرکوتی ناڕەزایەتییەکان، لە کاتی خۆپیشاندانەکاندا. پاشان خۆپیشاندەران دەستیان کرد بە دروشمی “مەرگ بۆ دیکتاتۆر”، واتە ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی و شەڕ و پێکدادان لە گۆڕەپانەکەدا سەریهەڵدا: هێزە تایبەتەکان بە جلوبەرگی ئاژاوەگێڕییەوە، سواری ماتۆڕسکیلە ڕەشە جیاواز و هەڕەشەئامێزەکانیان بوون، هێرشیان کردە سەر خۆپیشاندەران و بە زۆر ڕێگەیان بەناو جەماوەرەکەدا برد و “بە توندوتیژی” براوەی خەڵاتی نۆبڵیان دەستگیرکرد. یەکێک لە براکانی بەناوی حەمید، لە ڕاپۆرتێکدا دەڵێت: “ئەو کچە لە قاچەکانی کەوتووە و بە قژی گرتووە و کێشراوەتە سەر زەوی”. هەروەها هەشت کەسی دیکەش دەستبەسەر کران: لەنێویاندا سێپیدە غولیان، ئەو ڕۆژنامەنووسەی کە بە کتێبەکەی “یانەی نانەواکانی ئەڤین” – ڕێچکەی خۆراک بۆ “مانەوەی لە زیندان”دا گاڵتە بە ڕژیم دەکات و ئەشکەنجە و خراپ بەکارهێنان لە زیندانەکانی ئێران و هەروەها هاستی عامری، پووران نازمی و عەلیە مۆتەلەبزادە ئیدانە دەکات. دەوترێت ئێستا هەموویان لە ناوەندێکی دەستبەسەرکردندا ڕاگیراون کە پەیوەندی بە ئیتلاعاتی پاسدارانەوە هەیە لە مەشهەد.
محەممەدی، براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی ساڵی ٢٠٢٣ کە لەلایەن کچە دووانەکانی تەمەن ١٧ ساڵەوە کێشرایەوە، چونکە ئەو کاتە لە زیندانی ئەڤین بوو، مانگی تەمموزی ساڵی ڕابردوو ئاشکرای کرد کە لەلایەن “بریکارەکانی ڕژێم”ەوە هەڕەشەی کوشتنی لێ کراوە. بەڵام ئەمە ڕێگری لێنەکرد: دواجار لە ٥ی کانوونی دووەمدا، ئەو ڕۆژەی مردنی عەلیکۆردی ڕاگەیەندرا، ئەو چالاکوانە بابەتێکی ئاگرینی نووسی کە لەلایەن تایمەوە بڵاوکرایەوە. ئەو چالاکوانە بە وەبیرهێنانەوەی چوار دەیەی ناڕەزایەتی دژە حکومەت کە بە خوێنی هەزاران خۆپیشاندەر سەرکوتکراون، نووسیویەتی “گەلی ئێران ئازایەتی خۆیان نیشانداوە، بەرگەی زیندان و سانسۆر و چاودێری و فیشەک و لەدەستدانی منداڵەکانیان گرتووە، لەگەڵ ئەوەشدا بەردەوامن لە شەڕکردن”. ڕژێم “لە شەڕدایە دژی گەلەکەی”، بەڵام ناتوانێت شەڕی “کۆتاییهێنان بە دیسپۆتیزمی ئایینی و یارمەتیدانی سەرکردایەتیکردنی گواستنەوە لە پاوانخوازییەوە بۆ دیموکراسی” بوەستێنێت، محەمەدی ڕەشەبای وت.

شورش عزیز سورمێ

مستەفا سەباعی هزرڤان لە وتەیەکی بەناوبانگدا دەڵێت: گەر خامە کەوتە دەستی نەفام و چەك لە دەستی تاوانکارو دەسەڵات لە دەستی ناپاکدا بوو، ئەوا نیشتیمان دەبێتە جەنگەڵێك و کەڵکی ژیانکردنی نامینێت.
ئەم زۆرانبازییە مێژووییەی نێوان ڕاستی و ناڕاستی، ستەم و داد، دەسەڵات و ڕۆشنبیر جەدەلێکی مێژوویی لەخۆ دەگرێت، زۆرانبازییەکەش زۆر شێوەی جۆراوجۆر بەخۆوە دەبینێت، بەڵام هەرگیز نابێت ئەوەمان لە بیر بچێت بڕیارو وشەی زاڵ هەمیشە پێوەر نییە بۆ ڕاست و دروستی بێژەرەکەی، بەو مانایەی : هەمیشە مێژوو بەهێز دەینووسێتەوە، بەڵام کەمینەی ئەوانەی لە دەرەوەی ئەو بازنەیە بوون، هەرچەندە توانای ماددییان نییە، مانای ئەوە نییە چەوت بن و دەبێت سەرکۆنە بکرێن.
وەك چۆن لە کۆمەڵگا پاشکەوتووەکاندا هەر کەسێك دەستی خامەی گرت دادەنرێت بە ڕۆشنبیر، بەڵام ئەم تێڕوانییە گەر جارانێك ڕێژەیی بێت ئەوا جارانێکیش سەر لەبەری ڕاست نییە و ڕەنگە کەسی خامەبەدەست پێچەوانەی ڕۆشنبێرێتی بنووسێت و بجوڵێت.
بەتایبەتی وەك ئەفلاتۆن دەڵێت: زۆرینەی خەڵك لە دیدگای دەسەڵاتەوە شەڕەنگێزن.
ئەوا زۆر ئاساییە ئەو ڕەهاییەی پێوەری دەسەڵاتەکان، کە سەرچاوەی مانەوەو هێزی خۆی لە زۆر ڕووەوە زامن کردووە جێی مشتومڕو وتوێژ بێت، بۆیە ئاوها بە متمانە بەخۆبوون و ڕاشکاوانە دژی خاوەن فیکرو داهێنان وهاونیشتمانینانی خۆیان دەکەونە سەنگەرەوە.
هەرچەندە وەك نعۆم چۆمسکی دەڵێت: ڕۆشنبیری ڕاستەقینە هەڵگری حەقیقەتە بە ڕووی هێزدا. بەڵام مەخابن لە ژینگەی دەسەڵاتە تۆتالیرەکاندا، کە کۆمەڵگای ئێمەش بەشێکە لەو ژینگانە، دەسەڵات سوپایەك لە خامە بەدەستان لەدەوری خۆ دەکاتەوە بۆ ڕەوایی دان بە بوونیان و ڕەفتارو دروشمەکانیان.
کێ هەیە نەزانێت لە کوردستان دەرکردنی گۆڤارێك یان ڕۆژنامەیەك یان دروستکردنی دەزگایەك یان بنکەیەکی ڕۆشنبیریی یان کەناڵێکی ڕاگەیاندن و تاد… تێچوونی ماددی گەرەکەو ئەمەش لە توانای بابای نووسەری بێ کارو بێ داهاتدا نییە، بگرە بەشێك لەو میدیایانەی دەسەڵات و سێبەریش پاداشت دەدەن بە نووسەرەکانیان، ئەوانیش لەبەرانبەردا هاوسۆزی خۆیان لە نووسینەکانیاندا بە جۆرێك لە جۆرەکان بۆ ئەو دەزگاو بڵاوکراوانە و دیدو ئایدیاکانیان دەدەبڕن، جا یان ڕاستەوخۆ ئۆرگانی حیزبین، یان میدیای سێبەرن و خۆیان بە ئازاد ناوزەد دەکەن، بەڵام بە پرسیارێکی ئاسان دەتوانین ڕاستی و ناڕاستی ئەو وەڵامە چنگ بخەین کە سەربەخۆن یان نا؟ کاتێك بپرسین سەرچاوەی داهاتتان لە کوێوە وەردەگرن؟
لە هەمان کاتدا لێرەو لەوێ چەند هەوڵیکی بچووکی تاکەکەسی هەن کە داهاتی ماددی زۆریان تێناچێت، وەك بەڕێوەبردنی پێگەیەکی ئەلەکترۆنی، کە لەبەردەستی زۆر کەسدایە. بەڵام کێشەکە ئەوەیە دەسەڵات چاوی بەو هەوڵە تاکە کەسیانەش هەڵنایەت و گەر هیچیان بەرانبەر نەکرێت، ئەوا فەرامۆش دەکرێن و پەراوێز دەخرێن و دەخرێنە لیستی ڕەشەوە، ئیدی وردە وردە کاتێك بێلایەنییان دەردەکەوێت و ئاوازیان لە گەڵ کۆڕاڵی دەسەڵاتدا یەکنایەتەوە دەخرێنە بەر پلارو هێرشی ناڕەوای خامە بەدەستانی میدیای سێبەر.
یەکێك لەو مالپەرە جوان و وێژەییانەی ڕەوتێکی بێلایەنی هەیەو هیچ پەیوەندی بە پۆڵەتیك و دەسەڵات و کاروباری سیاسەتەوە نییە، ماڵپەڕی شیعری (تەم)ـه، چەند شاعیرێکی لاو بەرهەمەکانیانی تێدا بڵاو دەکەنەوەو سوود لە ئەزموونی یەکتری دەبینن و تێیدا ڕەوتی وێژەو شیعری کوردی هاوچەرخ تاووتوێ دەکرێت و بەهۆیەوە پێشدەکەوێت، تەنیا ئەوەی کۆیان دەکاتەوە شیعرەو هیچ ناسینێکی پێشوەختە لە نێوانیاندا بوونی نییە، بە حوکمی ئەوەی هەریەکەو لە ناوچەیەکەوە دەنووسێت و هەست و نەستی خۆیانی تێدا دەئافرێنن.
شیعر کە ئەرستۆ سەبارەتی دەڵێت:زۆر لە مێژوو فەلسەفئامێزترە، چونکە مێژوو مامەڵە لەگەڵ چەندەکیدا دەکات و شیعر مامەڵە لەگەڵ هەمەکیدا دەکات. یان وەك پاتریك لویس ئاماژەی پێدەکات: شیعر تونێلێکی تری ڕووناکییە. لە کاتێکدا سۆمەرست مۆم بە تاجی ئەدەب ناوی دەبات و بە باڵاترین ئاستی دەربڕینی هۆش دایدەنێت.
کەی ڕەوای حەقە پلار بگیردرێتە ئەو هەوڵانەی کە بێ دەسکەوتی ماددیی بە دوای خزمەتکردندا دەگەڕین و ماندوو و دەبن و شەونخونی دەچێژین.
لەم دواییانەدا نووسەرێك لە ڕۆژنامەی (هەولێر)ەوە ئاوها پلاردەگرێتە ئەو شاعیرانە و دەنووسێت: (بگرە لاسایی یەکتریش لە ڕووی تێمای شیعری دەکەنەوە، وەك بابەتی ڕەشبینی و رەتکردنەوەی نیشتیمان و ڕەخنەگرتن لە سیاسەت و پووچگەرایی ژیان و چەندان بابەتی هاوشێوەی دیکەش، ئیدی نازانم کامەیە جیهانبینی و ئەزموونی جیاواز، گەر شاعیرانێك هەموویان هەمان بابەتیان کاوێژ کردەوە؟).
سەرەتا پێویستە ئەوە بگوترێت کە قسەکردن لەسەر شیعر باشترە بۆ ئەهلی ئەو هونەرە جێبهێڵین، بەڵام وەك چۆن کاکی ڕۆژنامەوان ئەم ڕایەی دەربڕیوە، منیش وەك خوێنەرێك دەبێت ئەوە بڵێم کە شیعر دنیایەکی زۆر بەرفراوانترە لەوەی بە چەند وشەیەك پێناسەی بکەین، ئەوانەی دەنووسرێن تەنیا تێڕوانین و تێگەشتنی ئەو کەسانەیە بۆ شیعر، لەبیرمان نەچێت شیعر لەگەڵ سەرهەڵدانی مرۆڤدا بوونی هەبووەو دەربڕینێکی هونەرییەو هەست و سۆز تیایدا دەستلەملانی تێما دەبێت و مانای قووڵ لە چەند زاراوەیەکی هونەریی چڕدا لە خۆ کۆدەکاتەوە، کاریگەری و خرۆشان لە ناخدا بەرپا دەکات. جۆروشێوەی ئەم هونەرە ڕەوانبێژییە هێندە بەربڵاو و هەمەڕەنگە هەرگیز ناتوانرێت بە چەند وشەیەك هێلێكی ڕاست وچەپ بەسەر ئەو پێکهاتە هزریی و هەستەکی و زمانەوانییانەدا بهێنرێت گەر بمانەوێت بە ویژدانەوە مامەڵەی لەگەڵدا بکەین.
با بوار بەو شاعیرو لاوە خێرلەخۆنەدیوانە بدەین بنووسن و دەم کوتیان نەکەین، ئەوانە ئاوێنەی هونەریی واقیعەکەیانن و بەس لەبەرئەوەی وەکو ئێمە بیر ناکەنەوەو بابەتی شیعرەکانیان بە دڵی ئێمە نییە پەراوێزیان نەخەین، دەستمایەی ئەوان هەر وشەیە و دڵنیام کەسانێکی ئاشتیخوازن و زیانیان بۆ هیچ دەستەو لایەنێك نییە، وەك بەرپرسیارێتی ئاکاریی گەر هانیان نادەین و ئاسانکارییان بۆ ناکەین با پاشقولیان لێ نەگرین، دەرگای ڕەخنەی پرۆفیشناڵیش هەرگیز داخراو نییە، ئەگەر کەسانی تایبەتمەند بیانەوێت لەو دەرگایەوە شیتەڵی پێکهاته جۆراوجۆرەکانی ئەو شیعرانە بکەن، دەتوانن لایەنە گەش و لاوازەکان بێ لایەنگیریی یاخود بەرەنگاربوونەوە دەستنیشان بکەن.
لەو بڕوایەدام جیلی تەم تەنیا ئەوانە نین لەو ماڵپەڕەدا دەنووسن، بەڵکو ئەوەی ئەوان دەینووسن ئازارە جوانەکانی سەراپای میللەتێکە کە بە دەیان ئەزموونی تاڵدا تێپەڕیوەو دەیهەوێت تروسکەی ئاسۆیەکی گەش ببینێتەوەو هەر زوو گەواڵەیەکی ڕەش بەر دیدگایان دەتەنێت و ئەوانیش ئاوها خۆیان و ژیان و ئەزموونەکانیان دەشیعرێنن.

دەڤەری مەرگە
٥/١٢/٢٠٢٥

ئەم شیعرە بە بۆنەی كۆچی دوایی زانا و ئەدیب و نوسەری گەورەی كورد مامۆستا مەلا حوسامەددینی مەلا عەبدوڵلا قەڵاتیە، كە لە شەوی یەكشەممە لە سەر دووشەممەی 1ی دیسێمبەری 2025 كۆچی دوایی كرد. مردنی ناوادەی مامۆستا مەلا حوسامەددین خەسارەتێكی هەرە گەورەی كورد و كوردستان و زانست و ئەدەبە. كۆستێكی بێ پایانی خاكی بێ نازی حەریریی و خانی و نورسی و مەولانا و شێخی بیارە و جەزیریی و نالی و سالم و مەحویە.

دامێنی تاریكی دایگرت ئەم شەو كۆچی ڕۆژێكی تر
لە قەیلولەی بێ ئاگایی ڕەتی كرد بە سەرما مەلێكی تر
لە غەفڵەتی گوناهی دووریم مەحروم بووم لە شەوقێكی تر
لە ناكاوی جەمعی بێ ئاگا خامۆش بوو شەوچراغێكی تر
ڕەشەبای بێ بەختیی ڕاپێچی كرد گوڵستانێكی تر
حەسرەتم بۆ كورد باری كرد نالی و خانی و هەژارێكی تر
بە دڵشكاویی ماڵئاوایی كرد لە كورد شۆڕەسوارێكی تر
كە دیم سیس بوو باغستان زانیم وشك بوو ڕوبارێكی تر
لەپی ڕەشی مردن بردی سەر و مێزەری زانست و ئەدەب
كاروانی مەینەتە ڕوو لە كورد بۆ كۆست و خەمانێكی تر
ڕێژنەی حوزنی ئەزەلە بە سەر میللەت جارێكی تر
بێ بەختی كوردە وا شكا لە دەستی حوسامێكی* تر
لە گرانی خەم و حەسرەت وێرانەیە ڕۆح و دەروون
سوتانی خەرمانە و ڕەشپۆشینی بەهارێكی تر
بێ هودەیە بە گریە هانای بڵێسەی دڵ كەوی
سوتان كەوتە بارێكی تر كۆچی نازدارێكی تر
پێ ڕا ناگا چاوانی حوزن و گریان بە هاواری دڵ
دەسەوسانە هزری غەمگین بە دەست ناڵانێكی تر
برینی كۆچت ئازیز هەمیشە سەوزە تا ئەبەد
بە بێ مردن لە بیرمانی نا باتەوە زەمانێكی تر

• حوسام ناوی مامۆستای كۆچ كردووە، مانای حوسام بە كوردی واتە شمشێر.

کاتێک لە «یافا»ەوە بۆ «عەکا» دەرچووین، هیچ پێشهاتێک لەوێدا ڕووی نەدابوو، وەک کەسێک وابوو ساڵانە لە شارێکەوە گەشت بکات بۆ شارێکی تر و ڕۆژانی چەژنی لەوێدا بەسەر بەرێت. ڕۆژەکانمان لە «عەکا» بە شێوەیەکی ئاسایی تێپەڕین و هیچ شتێکی سەیر تێدا ڕووی نەدا، ڕەنگە لەبەر بووێت، ئەو کاتە منداڵ بووم و چێژم لەو ڕۆژانە وەردەگرت، چونکە ڕێگریان لێکردم، بۆ قوتابخانە بچمەوە. هەرچییەک بێت، لە شەوی هێرشە گەورەکەی سەر «عەکا»، دیمەنەکان ڕوونتر و ڕوونتربوونەوە …، ئەو شەوە، لە نێوان تاریکی پیاوان و نزای ژنەکاندا خراپ تێپەڕی. من و تۆ و ئەوانی تر، زۆر لەوە منداڵتر بووین بۆ ئەوەی تێبگەین، چیرۆکەکە لە سەرەتاوە، تا کۆتایی چ واتایەک دەگەیەنێت. ئەو شەوە، هێڵەکانی ڕووناکی دەرکەوتن و بەیانیش کە جولەکەکان کشانەوە و هەڕەشەیان دەکرد و کەفیان لە دەم دەهاتە دەرەوە. بارهەڵگرێکی گەورە، لە بەر دەرگای ماڵەکەمان وەستابوو، کۆمەڵێک کەرەستەی سادەی نووستن بە جووڵەی خێرا و هێمنانە لێرە و لەوێ دەفڕێنران… من بە پشتم بە دیواری خانووە کۆنەکەوە بوو و وەستابووم، کە بینیم دایکت سواری ئۆتۆمبێلەکە بووە، پاشان خاڵۆزاکەت، پاشان منداڵەکان، باوکت تۆ و خوشک و براکانتی فڕێ داوە ناو ئۆتۆمبێلەکەوە، لەسەرەوەی جانتاکان، پاشان لە گۆشەیەکەوە دەریهێنام و بۆ قەفەزی ئاسنی ناو ژووری شۆفێرەکە بەرزیان کردمەوە. بینیم «ڕیاز»ی برام بە هێمنی دانیشتووە. پێش ئەوەی بتوانم خۆم لە شوێنێکی گونجاودا جێگیر بکەم، ئۆتۆمبێلەکە جووڵەی کرد. کە ئۆتۆمبیلەکە چووە سەر ڕاستەڕێی «ڕاس نەقورە»، «عەکا»ی خۆشەویست هێدی هێدی لە ڕێگا پێچاوپێچەکاندا ون دەبوو.

کەشوهەوا، کەمێک هەور بوو، تەزوویەکی ساردیش بەسەر جەستەمەدا دەهات. «ڕیاز» زۆر بە بێدەنگی دانیشتبوو، قاچەکانی بەسەر لێواری قەفەسەکەدا بەرز کردبووەوە، پشتی بە جانتاکەوە دابوو، چاوی لە ئاسمان بوو، چەناگەم دەخستە نێوان ئەژنۆیەکانم و هەردوو قۆڵم بەسەریاندا چەماندەوە. کێڵگە پرتەقاڵییەکان، لە ڕێگاکەدا بەدوای یەکدا دەڕۆن. هەستی ترس ناخی هەموومانی دەخواردەوە. ئۆتۆمبێلەکە بە هەناسەبڕکێ بەسەر ڕێگە قوڕینەکەدا سەرکەوت و تەقەی سەجمەکان لە دوورەوە وەک دەستڕاوەشاندی ماڵئاوایی دەنگیان دەدایەوە.

کاتێک دیمەکانی «ڕاس ناقورە» لە دوورەوە دەرکەوتن، هەور بەشێوەیەکی ئاسۆی بە ئاسمانی شیندا بڵاوەی پێ کردبوو. ئۆتۆمبێلەکە وەستا، ژنەکان لە نێو کەرەستە و جانتاکان دابەزین و چوونە لای جووتیارێک کە بە قاچی بڕاوەوە دانیشتبوو و سەبەتەیەک پرتەقاڵی لەبەردەمیدا بوو، لەو ساتەی پرتەقاڵەکانیان هەڵگرت… گوێمان لە دەنگی گریانیان بوو… ئەوکات پێم وابوو پرتەقاڵ شتێکی خۆشەویستە. ئەم میوە گەورە و پاکانە شتێکی ئازیز بوون بۆ ئێمە. ژنەکان پرتەقاڵیان کڕی و هەڵیانگرت بۆ نێو ئۆتۆمبێلەکە، باوکت کە لە شانی شۆفێرەکە دانشتبوو، شۆفێرەکە هاتە خوارەوە، دەستی درێژ کرد و یەکێکیانی برد، بە بێدەنگی سەیری کرد، پاشان وەک منداڵێکی بەدبەخت، گریانێکی توند و بەهێز، پێیدا تەقییەوە.

لە «ڕاس نەقورە»، تۆئۆمبیلەکەمان لە تەنیشت ئۆتۆمبیلی زۆر کەسی ترەوە ڕاوەستاند. پیاوەکان دەستیان کرد بە ڕادەستکردنی چەکەکانیان بەو پۆلیسانەی کە لەوێدا ڕاوەستابوون، نۆرەی ئێمە هات، بینیم تفەنگ و دۆشکە فڕێدراونەتە سەر مێزەکە. هێڵی ئۆتۆمبێلە گەورەکان پێکەوە قەتارەیان بەستبوو و دەڕۆشتنە نێو خاکی لوبنانەوە، ڕێگا پێچاوپێچەکان، زیاتر و زیاتر…، لە خاکی پرتەقاڵەکان دووریان دەخستینەوە، منیش دەستم کرد بە گریان، دایکت بە قووڵی دەگریا و بە بێدەنگی چاوی لەسەر پرتەقاڵەکە بوو. لە چاوەکانی باوکتدا، هەموو ئەو پرتەقاڵانەی کە بۆ جولەکەکان بەجێ هێشتبوو، دەدرەوشایەوە، هەموو ئەو پرتەقاڵە پاکانەی کە کڕیبووی، دار بە دار، لە ڕووخساریدا تەواو ڕەنگدانەوەی دابووەوە و لە نێو ئەو فرمێسکانەدا دەدرەوشاویەوە، کە نەیتوانی لەبەردەم ئەفسەری بنکەی پۆلیسەکەدا بەرزەفتیان بکات. کاتێک پاش نیوەڕۆ گەیشتین بە شاری «سەیدا»، بۆ هەمیشە بووین بە پەنابەر.

ڕێگاکە تەواو ئێمەی لە ئامێز گرتبوو. باوکت لە جاران پیرتر دەردەکەوت، وا دیار بوو کە ماوەیەکی زۆرە نەخەوتووە. لە شەقامەکەدا ڕاوەستا بوو لەبەردەم ئەو جانتایەی کە لەسەر ڕێگاکە فڕێدرا بوو، دەمتوانی بیهێنمە پێش چاوم کە ئەگەر بچمە سەرەوە بۆ ئەوەی شتێک بڵێم، ئەوا بە ڕووخسارمدا دەتەقێتەوە و دەڵێت: نەفرەت لە باوکت… نەفرەت…، ئەم دوو نەفرەتە، بە ڕوونی بە ڕووخسارییەوە دیار بوو، تەنانەت منیش، ئەو منداڵەی کە لە قوتابخانەیەکی ئایینی کۆنەپەرستدا گەورە بووم، لەو کاتەدا گومانم هەبوو، کە ئەم خودایە بەڕاستی دەیەوێت خەڵک دڵخۆش بکات، گومانم هەبوو کە ئەم خودایە هەموو شتێک بیستبێت و بینیبێت. ئەو وێنە ڕەنگاوڕەنگانەی کە لە کڵێسای قوتابخانە بەسەرماندا دابەشکرابوون، کە گوزارشتی لەوە دەکرد، خودا بەزەیی بە منداڵەکاندا دێتەوە و بە ڕوویاندا زەردەخەنە دەکات، ئەم وێنانە وەک درۆیەکی دیکە لەو کەسانە دەهاتە بەرچاو کە قوتابخانەیەکی کۆنەپەرستانە دادەمەزرێنن، بە مەبەستی ئەوەی زیاتری کرێی خوێندن کۆ بکەنەوە. چیتر گومانم نییە، کە ئەو خودایەی لە فەلەستین دەمانناسی، ئەویشمان جێی هێشتووە، ئێمەی پەنابەر ، لەسەر شۆستە دانیشتووین و چاوەڕێی چارەنووسێکی نوێ دەکەین، کە هەندێک چارەسەری لەگەڵ خۆیدا بهێنێت و بەرپرسیارین لە دۆزینەوەی میچێک(سەقف) بۆ ئەوەی شەوی تێیدا بەسەر بەرین.

شەو دۆخێکی ترسناکە و ئەو تاریکییەی کە وردە وردە بەسەرماندا زاڵ دەبوو، ترسێکی لە ڕادەبەدەری دەخستە دڵمەوە. تەنها بیرکردنەوەیەک لە بارەی ئەوەوە کە شەوەکە لەسەر شۆستە بەسەر دەبەم، هەموو جۆرە ترسێکی لە مندا دەجووڵاند، ترسێکی توند و وشک بوو. کەس ئامادە نەبوو، بەزەیی پێمدا بێتەوە، کەسم نەدەدۆزیەوە ڕووی لێبکەم. نیگای بێدەنگی باوکت، وایدەکرد ترسێکی نوێ لە سینەمدا سەر هەڵبدات و پرتەقاڵی دەستی دایکت ئاگری لە سەرم بەردابوو. هەمووان بێدەنگ بوون، چاویان لە ڕێگا ڕەشەکە بوو، بەو هیوایەی کە چارەنووس لە پێچێکی ئەو ڕێگایانەوە دەربکەوێت، چارەسەری کێشەکانمان بکات و ئێمە بەرەو بنەبانێکی ئارام بەرێت؛ چارەنووس لە پڕێکدا هات، مامت پێش ئێمە گەیشتبووە شار و ئەو چارەنووسی ئێمە بوو.

مامت زۆر باوەڕی بە ڕەوشت نەبوو، بەڵام کاتێک خۆی بینیەوە لەسەر شەقامەکە، وەک ئێمە، ئیتر بە ڕەهای باوەڕی پێی نەما. ڕووی بەرەو ماڵێک کرد کە خێزانێکی جولەکە تێیدا نیشتەجێ بوو، دەرگاکەی کردەوە و کەلوپەلەکانی فڕێدایە ژوورەوە و بە دەموچاوە چرچ و لۆچەکەیەوە ئاماژەی پێکردن و بە تۆنێکی قسەخۆشەوە دەیگوت: “بڕۆ بۆ فەلەستین…” بە دڵنیاییەوە ئەوان نەچوونە فەلەستین، بەڵام ترسیان لە نائومێدییەکەی هەبوو، بۆیە چوونە ژووری تەنیشت و جێیان هێشت تا چێژ لە دیمەنی بنەبان و کاشیەکان وەربگرێت.

مامت بەرەو ژوورەکەی خۆی بردین و لەگەڵ بە کەلوپەلەکان و خێزانەکەیەوە جێی کردینەوە. شەوانە لەسەر زەوی دەخەوتین، جەستە بچووکەکانمان لەسەر زەوییەکە ڕاکشا بوو و بە پاڵتۆی پیاوان خۆمان دادەپۆشی. بەیانی کە لە خەو هەڵساین، پیاوەکان شەویان بە دانیشتن لەسەر کورسی بەسەر دەبرد. کارەسات دەستی کردبوو بە دۆزینەوەی ڕێگایەکی قیرتاوکراو بۆ ئەوە بەرەو خانەکانی جەستەمان هەنگاو بنێت.

لە «سەیدا» زۆر نەماینەوە، ژوورەکەی مامت تەنانەت بەشی نیوەمانی نەدەکرد، لەگەڵ ئەوەشدا سێ شەو جێگەی بۆ کردینەوە. پاشان دایکت داوای لە باوکت کرد کارێک بدۆزێتەوە، یان با بگەڕێینەوە بۆ خاكی پرتەقاڵ، بەڵام باوکت بە دەنگێکی لەرزۆک و پڕ لە ناڕەزایەتی هاوارێکی بەسەردا کرد، بۆیە بێدەنگ بوو. کێشەی خێزانەکەمان دەستی پێکردبوو، ئێمەش لەگەڵ زەوی و خانوو و شەهیدانەکانمان، خێزانە بەختەوەر و نزیک لە یەکەمان بەجێهێشت.

من نەمدەزانی باوکت ئەو پارەی لە کوێوە دەستکەوت بوو، بەڵام دەزانم ئەو زێڕانەی فرۆشت کە بۆ دایکتی کڕی بوو، بە مەبەستی دڵخۆشکردنی و شانازیکردن بە هاوسەرەکەیەوە، بەڵام ئەو زێڕە بای ئەوەندە نەبوو،کێشەکانمان چارەسەر بکات، بۆیە سەرچاوەیەکی دیکەی پێویست بوو، ئایا شتێکی قەرز کردووە؟ ئایا شتێکی تری فرۆشتووە و لەگەڵ خۆی بردوویەتی، بەبێ ئەوەی ئێمە بیبینین؟ نازانم، بەڵام لەبیرمە، کە چووینە گوندێک لە پەراوێزی «سەیدا»، لەوێ باوکت لەسەر باڵکۆنە بەرز و بەردینەکە دانیشتبوو، بۆ یەکەمجار زەردەخەنەی دەکرد، چاوەڕێی گەڕانەوەی پانزەی ئایار دەکات لە دوای سوپای سەرکەوتوو.

لە ١٥ی ئایار دوای چاوەڕوانییەکی تاڵ کۆتایی هات؛ ڕێک کاتژمێر دوانزە، باوکت لە کاتێکدا من بە توندی خەوتبووم بە پێی خۆی چەقاندم و بە دەنگێک کە بە هیوایەکی بوێرەوە دەقیژاندەوە وتی: “هەڵسە… شایەتحاڵی چوونە ژوورەوەی سوپای عەرەب بە، بۆ نێو خاکی فەلەستین.” وەک شێتێک هەستام و لە نیوەی شەودا بە پێی پەتی لە گردەکاندا دابەزین، بۆ ئەو شەقامەی کە کیلۆمەترێکی تەواو لە گوندەکەوە دوورە، هەموومان، گەنج و پیر، وەک شێتێک هەناسەمان دەدا و ڕامان دەکرد. گڵۆپی ئۆتۆمبێلەکان، لە دوورەوە دەبینران، بەرەو «ڕاس نەقورا» بەرز دەبوونەوە، کاتێک گەیشتینە شەقامەکە هەستمان بە سەرما کرد، بەڵام قیڕە هاوارەکانی باوکت بەرزەفتی زۆربەمانی دەکرد و وەک منداڵێکی بچووک دەستی کرد بە ڕاکردن بە دوای ئۆتۆمبێلەکاندا و هاواریان دەکرد، بە دەنگێکی زەق هاوار دەکرد وهەناسەی دەدا، هەر وەک منداڵێکی بچووک بە دوای هێڵی ئۆتۆمبێلەکاندا ڕایدەکرد. ئێمە لە تەنیشتی بە هەمان شێوە ڕامان دەکرد و لەگەڵیدا هاوارمان دەکرد، سەربازەکانیش لە ژێر کڵاوەکانیانەوە، بێدەنگ سەیری ئێمەیان دەکرد… ئێمە هەناسەمان دەدا، لە کاتێکدا باوکت کە لە پەنجا ساڵیدا بوو، ڕای دەکرد و پاکەتە جگەرەی لە گیرفانی دەرهێنا و بۆ سەربازەکان فڕێی دەدا.

ئۆتۆمبێلەکان لەناکاو ڕاوەستان و بە ماندووییەوە بۆ ماڵ گەڕاینەوە، لەسەرخۆ هەناسەمان دەدا. باوکت بێدەنگ بوو، ئێمەش بێدەنگ بووین. کاتێک ئۆتۆمبێلێک تێپەڕی، ڕووناکی لایەتەکان ڕووخساری باوکتی ڕۆشن دەکردەوە. ڕوومەتەکانی پڕ فرمێسک بوون، دوای ئەوە، شتەکان زۆر بە هێواشی دەجووڵان، ڕاپۆرت درۆینە و ڕاستییە تاڵەکان فریوی داین و دووبارە ڕووخسارمان گرژی دایگرت. باوکت زۆر بە سەختی دەستی کرد بە باسکردنی فەلەستین و ئەو ڕابردووە خۆشەی لە باخ و ماڵەکاەیدا بەسەر برد بوو، ئێمە دیوارێکی زەبەلاح بووین، بەرامبەر ئەو کارەساتەی کە زاڵ ببوو، بەسەر ژیانێکی نوێدا. ئێمەش، ئەو نەفرەت لێکراوانە بووین ، کە زۆر بە ئاسانی بۆمان دەردەکەوت، کە بەیانی زوو، دەبێت بە فەرمانی باوکت بەسەر شاخەکەدا سەربکەوین، بۆ ئەوەی داوای ژەمێکی بەیانی بکەین.

شتەکان بەرەو ئاڵۆزبوون دەچوون. سادەترین شت بەشێوەیەکی سەرسوڕهێنەر توانای وروژاندنی باوکتی هەبوو. بە تەواوی بیرمە ئەو ڕۆژە کە کەسێک داوای شتێکی لێکرد کە من نایزانم و لەبیرم نییە ئەو شتە چی بوو، یەکسەر تووڕە بوو و هەڵچوو، پاشان هەموو گیانی دەلەرزین وەک ئەوەی ڕەشەبایەک لێیدابێت، چاوەکانی بەدەوری خۆیدا سوڕانەوە و سەیری کردین. بیرۆکەیەکی نەفرەتی لە مێشکدا چەکەرەی کرد، ڕاوەستا وەک ئەوەی کۆتایی دڵخۆشکەری دۆزیبێتەوە. لە ناوەڕاستی هەستکردنی مرۆڤێک بە توانای کۆتاییهێنان بە کێشەکانی و هەستکردنی بە ترس پێش ئەوەی شتێکی مەترسیدار ڕوو بدات، دەستی کرد بە قسەکردن و بە خولانەوە وگەڕان بەدوای شتێکدا، کە ئێمە نەماندەتوانی بیبینین، پاشان پەلاماری سندوقێکێکدا کە لە «عەکا»ەوە لەگەڵ خۆماندا هەڵمانگرتبوو و بەوپەڕی ترس و تووڕەیەوە، دەستی کرد بە بڵاوکردنەوەی شتەکانی نێو سندوقەکە، لە یەکەم ساتدا دایکت لە هەموو شتێک تێگەیشت؛ پاڵنەرێک بوو بەو سەرلێشێواوییەی کە دایکێک دەکەوێتە ناویەوە کاتێک منداڵەکانی ڕووبەڕووی مەترسی دەبنەوە، پاشان ئیمەی بەرەو دەرەوە پاڵ پێوەنا و داوای لێکردین بەرەو شاخەکە ڕابکەین، بەڵام لە پەنجەرەکەوە دەرنەچووین، گوێچکە بچووکەکانمان بە دارەکەیەوە چەقاند، بە ترسێکی زۆرەوە گوێمان لە دەنگی باوکت گرت: “دەمەوێت بیانکوژم و دەمەوێت خۆم بکوژم، دەمەوێت تەواو بم، من ئەمەم دەمەوێت.”

باوکت بێدەنگ بوو. کاتێک گەڕاینەوە، تلە درزی دەرگاکەوە سەیری ژوورەکەمان کرد، بینیمان لەسەر زەوی پاڵکەوتبوو و لەسەرخۆ هەناسەی دەدا، ددانەکانی لێکدەخشاند و دەگریا، لە کاتێکدا دایکت لە لایەک دانیشتبوو و بە ئاماژەکانی ئاگادارکردنەوە سەیری دەکرد، ئێمە زۆر تێنەگەیشتین، بەڵام بیرمە کە کاتێک دەمانچە ڕەشەکەم بینی لەسەر زەوی کەوتبوو، لە هەموو شتێک تێگەیشتم، وەک ئەو ترسێکی کوشندە کە بەر منداڵێک دەکەوێت، کە لەناکاو جنۆکەیەک دەبینێت، دەستم کرد بە ڕاکردن بەسەر شاخەکەدا و هەڵهاتم.

کاتێک لە ماڵەوە دوور بووم، لە هەمان کاتدا لە خودی منداڵیم دوور کەوتمەوە، هەستم دەکرد ژیانمان چیتر شتێکی ئاسان نییە، بۆ ئەوەی بە ئارامی بژین، بارودۆخەکە گەیشتوو بەوە کە جگە لەوە کە فیشەکێک بنرێت بە سەری هەریەکێکمانەوە هیچ شتێک چارەسەرێکی دیکە هەڵناگرێت، بۆیە دەبێت وریا بین لە کارەکانمان بۆ ئەوەی شایستە دەربکەوین. نابێت داوای خواردن بکەین، تەنانەت ئەگەر برسیش بین. دەبێت بێدەنگ بین کاتێک باوکمان باسی کێشەکانی دەکات ، بە زەردەخەنەیەکەوە سەرمان بجووڵێنین، کاتێک پێمان دەڵێت بچنە سەر شاخەکە و تا نیوەڕۆ مەگەڕێنەوە.

ئێوارە، کە تاریک داهات، گەڕامەوە ماڵەوە. باوکت هێشتا نەخۆش بوو، دایکت لە تەنیشتی دانیشتبوو. چاوەکانت وەک چاوی پشیلە دەدرەوشایەوە، لێوەکانی بەیەکەوە لکێندرابوون، وەک ئەوەی هەرگیز نەکرابێتەوە، وەک شوێنەواری برینێکی کۆن کە هەرگیز سارێژ نەبووبێت.

لەوێ هەموومان کەڵەکە بوون، وەکوو چۆن لە منداڵیمان دوورکەوتینەوە، بە هەمان شێو لە خاکی پرتقاڵەکاندا دوور کەوتبووینەوە، ئەو پرتەقاڵانەی کە جووتیارێک پێی گووتین: ئەگەر دەستی ئاودانیان بگۆڕدرێت، وشک دەبن.

باوکت هێشتا نەخۆش بوو، لە سەر جێگاکەی پاڵکەوتبوو، دایکت فرمێسکێکی کارەسائامێزی دەڕشت، کە تا ئەمڕۆش، لە چاوەکانیدا قەتیس ماوە، بە دزییەوە چوومە ژوورەکەوە، وەک دەرکراوێک کاتێک سەیری دەموچاوی باوکتم کرد، لە تووڕەیدا دەلەرزی. لە هەمان کاتدا، دەمانچە ڕەشەکەم بینی لەسەر مێزەکە و لە تەنیشتیەوە پرتەقاڵێک دانرا بوو، پرتەقاڵەکە وشک بووەتەوە.

غەسان کەنفانی.

لە پەرتووکی (زەوی، پرتەقاڵێکی خەمگینە)

و: عومەر عادل عەبدوڵڵا

ئاینی زەردەشتی یەکێکە لە کۆنترین ئاینە جیهانییەکان کە سەرهەڵدانی دەگەرێتەوە بۆ سەدەی (٦) ی پێش زاین، ئاینەکەش هەر بەناوی پەیامبەرەکەیەوە بڵاوبووەتەوە کە ئەویش پەیامبەر زەردەشتە.
ئاینی زەردەشتی ئاینێکی یەکتاپەرستیە واتا بەتەنها (ئاهورامزاد)ە دەپەرستێت.
کتێبی پیرۆزی زەردەشتی ناوی ئاڤێستایە کە لە (٢) بەشی گەورە و (٢١) پارچە پێکهاتووە.
بنچینەی زەردەشتی لەسەر (٣) بنەما دەڕوات: (بیری باش، گوفتاری باش ، کرداری باش)، ئاینی زەردەشتی لەسەر خاکی کوردستان بڵاوبووەتەوە.
زەردەشتیەکانی باشوری کوردستان لە سەردەمی رژێمی بەعسدا وەک ئاینێکی دانپێدا نراو نەبوون لە عێراقدا بۆیە بە هیچ شێوەیەک رێگا بەپەرستشیان نەدەدرا ، لەبەر ئەوەی ئاینی فەرمی نەبوون لە عێراقدا زەردەشتیەکان ناچاربوون خۆیان و منداڵەکانیان وەک موسڵمان تۆمار بکەن و پەرستن و مەراسیمە ئاینیەکانیان بە نهێنی ئەنجام دەدا، بارودۆخی زەردەشتیەکان بەم شیوەیە مایەوە هەتا راپەڕینەکەی ساڵی (١٩٩١) و دەرکردنی دامودەزگا سەرکوتکەرەکانی رژێمی بەعس لە کوردستان و دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان، ئیتر هەموو چین وتوێژەکان هەموو بیروباوەڕ و ئاینەکان هەناسەی ئاسوودەییان هەڵمژی و هیوای گەورەیان بەوە هەبوو کە خۆری ئازادی هەڵهات .
بەڵام لە پاش رووخاندنی رژێمی بەعس لە ساڵی (٢٠٠٣) بە شێوەیەکی بەرفراوان زەردەشتیەکان دەستیانکرد بە جموجوڵی خۆرێکخستن و بانگەشەکردنی زەردەشتی بەئاشکرا وداوایان لە خەڵک کرد ئیتر سەردەمی ئازادیە پێویست ناکات بە نهێنی پەیڕەوی زەردەشتی بکەن.
بەم شێوەیە هەزاران خەڵک زەردەشتی بوونی خۆیان ئاشکراکرد و بە ئاشکرا بانگەوازیان بۆ زەردەشتی بوون دەکرد، هەروەها سەدان کەسی تریش بوون بە زەردەشتی، بەڵام بەداخەوە لەگەڵ گەشەی زەردەشتی لە باشووری کوردستان لە عێراق گروپە جیهادیە ئیسلامەکان سەریان هەڵدا و بیروباوەڕی تووندڕەوەی ئیسلامی لە تەواوی عێراق بە کوردستانیشەوە بڵاوبووەوە، سەرهەڵدانی گروپە توندڕەوە ئیسلامیەکان لە عێراق سەرسامبوونی خەڵکێک لە کوردستان بەم بەروباوەڕە تووندڕەوە ئیسلامیە بووبە هووی ئەوەی مەلا و بانگخوازە ئیسلامیەکان بە ئاشکرا دەستیان کرد بە هێرشکردنە سەر زەردەشتیەکان، لە مزگەوت و راگەیاندنەوە هیرش و سوکایەتی کردن بە زەردوشتیەکان و بیروباوەڕی زەردەشتیەکان، بەتایبەتی دوای ئەوەی ئیسلامەیان بینیان ‌حکومەتی هەرێمی کوردستان بێباکە لەوەی بەرانبەر بە زەردەشتیەکان دەکرێت. ئیدی ئیسلامیەکان هەر بە هێرش و سوکایەتەوە نەوەستان بەڵکو بە ئاشکرا فتوای کافربوونی زەردەشتیەکانیان دەرکرد، فتوایان دەرکرد کە هەرکەس ببێتە زەردەشتی کافر دەبێت و بەڵکو تەڵاقی دەکەوێت و ئەگەر هاوسەرگیری کردبێت دەبێت کەسوکاری ژنەکە خێزانەکەی لێوەربگرنەوە لە یەکیان جیابکەنەوە، نابێت بە هیچ شێوەیەک کەسانی زەردەشتی لە قەبرستانی موسڵمان بنێژرێت. ئەم فتوادانە و هێرشانە بۆ سەر زەردەشتیەکان بەتەواوەتی کاریگەری کردە سەر زەردەشتیەکان.
بەداخەوە حکومەتی هەرێم هیچ پاڵپشتی و بەرگریەکی لە زەردەشتیەکان نەکرد و ناکات و بە تەنها بەجێیانی هیڵا و دەهێڵێت بۆ هیزە توندڕەوە ئیسلامیەکان.
بەم شێوەیە زەردەشتیەکان لە بارودۆخێکی زۆر خراپدان
سەدان کەسی زەردەشتی رووبەڕووی هەرەشە دەبنەوە، بە هیچ شێوەیەک ناتوانن چالاکی ئاینی خۆیان هەبێت، بەبەردەوامی هەرەشەی کوشتنیان لە سەرە لەلایەن ئیسلامیەکانەوە ، تەنانەت چەندین کەس تەقەی لێکراوە ، بەڵام ئەوەی جێگای داخە و لە هەمانکاتتدا جێی سەرسووڕمانە زۆرێک لە زەردەشتیەکان کاتێک سکاڵا تۆمار دەکەن لە لای پولیس و ئاسایش بە هیچ شێوەیەک سکاڵاکانیان بە هەند وەرناگیرێت و پشتگوێیان دەخەن و وەک ئەوەی ئازادی و تەنانت ژیانی خەڵکی زەردەشی هیچ گرنگ نەبێت لای دەسەڵاتدارانی حکومەتی هەرێمی کوردستان، هەر ئەمەش نە بەڵکو لە ترسی ئیسلامیەکان هیچ راگەیاندنێک ناوێرێت باسی دۆخی زاردەشتیەکان بکات، هەتا ئێستا سەدان بەرنامەو چاوپێکەوتن و رێپۆرتاژ کراوە سەبارەت بە هەموو ئاینەکانی تری کوردستان کەچی تەنانەت بە یەک وشەش کەس باسی زەردەشتی و دۆخی زەردەشتیەکان ناکات وەک بڵێت ژیانی هەزاران کەسی زەردەشتی هیچ گرنگ نەبێت بۆ کۆمەڵگای کوردستان و بۆ راگەیاندن وتەنانەت بۆ دامودەزگاکانی حکومەتی هەرێمی کوردستانیش، هەربۆیە زەردەشتیەکان بە ناچاری بە لێشاو کوردستان بەجێدەهیڵن کۆچ دەکەن بەتایبەتی ئەوکەسانەی کە هەڕەشی کوشتیان لە سەرە چوونکە دامودەزگاکانی حکومەتی هەرێم نایانپارێزن و هیچ چارەیەکیان نیە لەوە زیاتر پەنا بەرنەبەر کۆچکرد بۆ وڵاتانی ئەوروپا بەمەبەستی خۆرزگارکردن لە کوشتن و لە ناوچوون.
ئەوەی لە سەرەوە باسمان کرد راستی یەکی تاڵە کە رەسەنترین ئاینی کوردی لە کوردستانی عێراق لە بەردەم قڕکردن و لەناوچووندایە بەبێ ئەوەی بۆ کەس جێگای سەرنج و گرنگی پێدان بێت.

نووسینی: پشتیوان حەمە عەلی سابیر

لە چەند رۆژی ڕابردوودا كە كۆماری گەلی چین ، دامەزراوەیەكی نوێی ئیداری و كۆمەڵایەتی لە هەرێمی كوردستان دامەزراند، كە بە “شورای مەزن” ناودەبرێت. لە كاتێكدا كە لە ژێر زمانی هاوكاری و گەشەپێدان پێشكەش دەكرێت، ئەم رێكخراوە نیگەرانی قووڵ سەبارەت بە فراوانبوونی تاكڕەوی، ئەندازیاری كۆمەڵایەتی و ئەگەری وەرینی سەربەخۆیی ناوخۆیی بەدوای خۆیدا دەهێنێت. لە ڕوانگەیەكی ئەكادیمی و جیۆپۆلەتیكییەوە، هەوڵەكانی چین دەبێت لە چوارچێوەی فراوانتری ستراتیژی جیهانییەكەیدا تێبگەین — ستراتیژییەك كە كاریگەریی سیاسی، دزەكردنی ئابووری و پێشبینی ئایدیۆلۆژی تێكەڵ دەكات. دامەزراندنی دامەزراوەیەكی لەو جۆرە لە كوردستاندا ناتوانرێت لە مۆدێلی حوكمڕانی لەمێژینەی چین جیا بكرێتەوە كە ڕەگ و ڕیشەی لە كۆنترۆڵی ناوەندی و سنوورداركردنی ئازادییە مەدەنییەكان و ملكەچكردنی تاكەكان بۆ دەسەڵاتی دەوڵەت هەیە،سیستەمی سیاسی ناوخۆیی چین بە حوكمڕانی یەك حزبی و سەركوتكردنی ناڕەزایەتی و میكانیزمی چاودێری كۆمەڵایەتی بەرفراوان تایبەتمەندە. ئەو دامەزراوانەی كە لە ژێر ئەم مۆدێلەدا دروست دەكرێن – چ لە ناوخۆ یان دەرەوە – زۆرجار خزمەت بە دوو مەبەست دەكەن:
درێژكردنەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت
داڕشتنی ڕەفتاری گشتی لە ڕێگەی فۆڕمی ورد و ئاشكرای كۆنترۆڵكردنەوە
ئەگەر سیستەمێكی لەو شێوەیە هەناردە بكرێت بۆ كوردستان، تەنانەت بەشێوەیەكی بەشەكی یان ناڕاستەوخۆ، كاریگەرییەكی بەرچاوی لەسەر مافی مرۆڤ، بەشداری سیاسی و ئۆتۆنۆمی كۆمەڵایەتی هەڵدەگرێت. بۆیە پێویستە ناساندنی بەناو “شورای مەزن” بە شێوەیەكی ڕەخنەگرانە وەك ئامرازێكی كاریگەری كاریگەری هەڵسەنگێندرێت نەك پێكهاتەیەكی بێلایەن یان گەشەسەندن
“شورای مەزن” وەك هەنگاوێك بەرەو كۆیلایەتی مۆدێرن – ڕەنگدانەوەی ترسەكانە كە پڕۆژەكەی چین كەناڵی نوێ بۆ چاودێریكردن، دیسپلینكردن، یان دەستكاریكردنی گروپە كۆمەڵایەتییەكان دروست دەكات. لە زۆرێك لەو ناوچانەی كە چین ئۆرگانی كولتووری یان كارگێڕی دامەزراندووە، ئەم دامەزراوانە ئاوێنەیەكی لایەنەكانی مۆدێلی حوكمڕانی ناوخۆیی چین بوون كە :
بڕیاردانی ناوەندی
شەفافیەتێكی سنووردار
دامەزراندنی ستراتیژی نوخبە ناوخۆییەكان بۆ داڕشتنی بۆچوون
بەرنامەی پەروەردەیی و كولتووری كە بۆ گۆڕینی ناسنامە و دڵسۆزیەكان داڕێژراون،ئەم نەخشانە ئەوە دەردەخەن كە “شورای مەزن” دەتوانێت وەك میكانیزمێك بۆ چوونە ناو كۆمەڵگەی مەدەنی كورد و كۆكردنەوەی كاریگەری و وردە وردە ئاساییكردنەوەی نۆرمەكانی پاوانخوازانە كار بكات،لە ڕوانگەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانەوە، بەرژەوەندی چین بۆ كوردستان هاوتەریبە لەگەڵ ستراتیژییە فراوانەكانی پشتێن و ڕێگا و خواستی فراوانكردنی كاریگەری لەناو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. دامەزراندنی دامەزراوە سیاسییەكان یان نیمچە سیاسییەكان ڕێگە بە چین دەدات خۆی لەناو پێكهاتە ناوخۆییەكاندا جێگیر بكات، ئەمەش كاریگەری دروست دەكات كە دەتوانرێت لە دانوستانە دیپلۆماسییەكان یان ئابوورییەكانی داهاتوودا بەكاربهێنرێت،بۆ كوردستان دروستكردنی دامەزراوەیەكی ئاڕاستەكراوی دەرەكی و خاوەن دەسەڵاتێكی ناڕوون پێناسەكراو پرسیاری ڕەخنەگرانە دەوروژێنێت،ئایا ئەم رێكخراوە خزمەت بە بەرژەوەندییە ناوخۆییەكان دەكات یان ئامانجە ستراتیژییە دەرەكییەكان؟
چ میكانیزمێك لێپرسینەوە و شەفافیەت و چاودێری مسۆگەر دەكات؟
جەماوەری كورد چۆن لە دەستكاری ئایدیۆلۆژی یان سیاسی دەپارێزرێت؟
بەبێ وەڵامی ڕوون، مەترسییەكان لە سوودە ئەگەرییەكان زیاترن
ڕێگریكردن لە دامەزراندنی وەها ئۆرگانێك تەنیا كردەوەیەكی بەرخۆدانی سیاسی نییە؛ ڕێوشوێنێكی پێویستە بۆ پاراستنی كەرامەتی مرۆڤ و سەروەری دامەزراوەیی و خواستە دیموكراسیەكان. ئەزموونی كورد لەگەڵ زلهێزە ناوچەییەكان دەریخستووە كە زۆرجار قەوارە بیانییەكان نەك لە ڕێگەی داگیركاریی بینراوەوە، بەڵكو لە ڕێگەی هاتنە ناوەوەی دامەزراوەیی وردە وردە بەدوای كاریگەریدا دەگەڕێن. لەم چوارچێوەیەدا چین – بە مێژووی كۆنترۆڵكردنی تاكڕەوانە و فراوانبوونی نێودەوڵەتییەوە – نوێنەرایەتی هاوبەشی ڕزگاری نییە بەڵكو بكەرێكی پۆتانسێلی هەژموون دەكات. چین وەك هێزێكی “كۆیلایەتی و داگیركاری” ڕەنگە بەهێز دەربكەوێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ڕەنگدانەوەی ئەو ترسە ڕاستەقینەكانە كە ڕەگیان لە بەڵگە جیهانییەكانی پراكتیكەكانی حوكمڕانی چیندا هەیە. پێویستە “شورای مەزن” پێشنیاركراوی كوردستان لە چوارچێوەیەكی ئەكادیمی و جیۆپۆلەتیكی گەورەتردا وەك هەوڵێك لەلایەن دەوڵەتێكی تاكڕەوەوە بۆ درێژكردنەوەی كاریگەریی ئایدیۆلۆژی و سیاسی و ئیداری بۆ ناوچەیەكی لاواز تێبگەین. پاراستنی ئۆتۆنۆمی و ئازادییەكانی گەلی كورد پێویستی بە وریایی و شەفافیەت و ڕەتكردنەوەی پتەوی ڕێگەدان بە زلهێزە بیانییەكان هەیە بۆ سەپاندنی پێكهاتەكان كە سازش لەسەر مافەكانی مرۆڤ و سەروەری دەكەن. هەر لەبەر ئەم هۆكارە دەبێت دەستپێشخەرییەكە بە شێوەیەكی ڕەخنەگرانە هەڵسەنگێندرێت – و دواجار ڕەت بكرێتەوە بۆ پاراستنی ئایندە و كەرامەت و چارەنووسی كوردستان.

ئاگری قادر
خوێندكاری دكتۆرا لە یاسای ژینگەیی نێودەوڵەتی لە زانكۆی نیشتمانی تایوان

Message Body

77 ساڵ لەمەوبەر بڕیاری قەدەغەكردنی جینۆسایدو سزادانی بكەرانی دەرچوو, 10 ساڵ لەمەوپێش لە لایەن نەتەوەی كگرتووەكانەوە بە بەشداری 153وڵەت بڕیاری ئەوە درا ئەم رۆژە وەك رۆژی جیهانی قەدەغەكردنی جینۆسایدو رێزگرتن لە قوربانیان و سزادانی بكەرانی بناسرێت , مرۆڤایەتی خرایە بەردەم ئەركێكی ئەخلاقی كە بەرەو رووی جینۆساید ببێتەوە.
جینۆساید یەكێكە لەو تاوانە گەورانەی مرۆڤایەتی بە دەستییەوە دەتلێتەوە, تاوانێكە بوونی گروپە مرۆییەكان لەسەر بنەمای ڕەگەز، نەتەوە، ئایین، بیروباوەڕ……دەكاتە ئامانج, هەڕەشەیەكی ڕاستەوخۆیە بۆ سەر ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی, ڕێگریكردن لێی بەرپرسیارێتییەكی دەستەجەمعییە, پێویستی بە هاوكاری دەوڵەتان,دامەزراوەكان, تەواوی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییە.
لێ لە كاتێكدا یادی ئەم رۆژە لە كوردستان دەكەینەوە, بە داخەوە لە عێراقەكەی ئێمە كە 66 ساڵە پەیوەست بووە بە رێكەوتننامەكەوە, كەچی پرۆسەی جینۆساید بە دوای پرۆسەی جینۆساید تیایدا دووبارە دەكرێتەوە, تاوانبارانی جینۆساید ئازادن و لە پێگەی خۆیانەوە وەك بەشداربووی تاوان سەیر ناكرێن و دان نانێن بە راستییەكاندا, لە بۆنەكاندا وەك رێزلێگیراو دەردەكەون و دوای مردنیان پرسەی شاهانەیان بە ئاڵای كوردستانەوە بۆ دادەنرێت, ئێستا لەوپەڕی هێزو دەسەڵاتی خۆیاندان لە رووی سیاسی و كۆمەڵایەتی و …..
پێویستە ژینگەی لە بار بۆ دووبارە نەبوونەوەی جینۆساید پێك بهێنرێت وەك پابەند بوون بە پاراستنی مافی مرۆڤ, سزادانی تەمجیدی تاوانبارای جینۆساید و تاوانە گەورەكان, پابەند بوون بە رێكەوتننامە جیهانییەكان, هاندانی كلتوری ئاشتی و پێكەوە ژیان و جیهانێكی ئاشتیانەتر و شكۆمەندتر بۆ هەموو گەلان.
بۆ ئەوەی رێز لەو بڕیارە جیهانییە و قوربانیانی جینۆساید بگرترێت و قوربانیان كەرامەتیان پارێزراو بێت, پێویستە دەست بەجێ تاوانباران دادگایی بكرێن, ئەوە گەڕاندنەوەی رێزو كەرامەتە بۆ قوربانیانی جینۆسایدی گەلی كوردستان. هەر لێرەوە وەك ئەم ڕێكخراوانەی ناوییان لە خوارەوە هاتووە داوا لە حكومەتی هەرێم و حكومەتی عیراق دەكەین ئەم ڕۆژە بە فەرمی بناسێنن بكرێتە ڕۆژێكی تایبەت تیایدا ڕێز لە قوربانیانی جینۆسایدی كوردستان و عێراق بگرن و وەڵام بە سەرجەم داواكارییەكانیان بدرێتەوە لە دادگاییكردنی تاوانباران, باشتركردنی ژیانیان, داوای لێبوردن كردن لێیان, قەرەبووكردنەوەی مادی و مەعنەوییان, گەڕانەوەی ڕوفاتی ئازیزانیان , ئاشكراكردنی راستییەكان و ئازادكردنی هەموو بەڵگەنامەكان, بۆ دووبارە نەبوونەوەی جینۆسایدو دڵنەوایی قوربانیان عێراق دەست بەجێ ببێتە ئەندامی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی.

لە كۆتاییدا داوا لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەكەین كە میكانیزمی كاریگەرتر بۆ ئاگاداركردنەوەی پێشوەختە و دەستێوەردانی خێراترو كاریگەرتر و لێپرسینەوە لە ئەنجامدەرانی تاوانەكان بەبێ جیاوازی پەرەپێبدات, بۆ ئەم مەبەستە دەسەڵاتەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان و دادگای تاوانی نێودەوڵەتی بەهێزترو فراوانتر بكات.
لە كۆتاییدا جگە لە ئیدانەكردنی تاوانەكانی جینۆساید كە بەرامبەر بە گەلەكەمان ئەنجامدراون لە ئێستاو مێژوودا هاوسۆزی تەواومان لەگەڵ قوربانیانی جینۆساید بە درێژایی مێژوو لە تەواوی جیهان دەردەبڕین، لەوانە قوربانیانی هۆلۆكۆست، ئەرمەن, ڕواندا, بۆسنە،بەنگەلادیش………تاوانەكانی دیكە, كە هەرگیز نابێت دوبارە ببنەوە.

ناوی رێكخراوەكان :

1- رێكخراوی مانەوە بۆ پرسی شەهیدان و ئەنفالكراوان
2 تۆڕی ئایكان كوردستان
3 رێكخراوی قەدەغەكردنی چەكی كۆكوژ لە كوردستان
4 رێكخراوی جیهان بێ چەكی كیمیاوی و بایەلۆجی
5 هەلمەتی ژیان دژ بە ئیعدام لە كوردستان
6 هەڵمەتی دادپەروەری
7-ناوەندی داكۆكی پشدەر بۆ قوربانیان وجینۆسایدكراوان
8-رێكخراوی كوردستان بێ جینۆساید
9 -تۆڕی هاوپەیمانی رێكخراوە كوردستانییەكان بۆ دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی-koncicc
10-رۆژنامەی نگرە سەلمان
11-تۆڕی رێكخراوە كوردستانییەكان بۆ قەدەغەكردنی چەكی ئەتۆمی و كۆكوژ-KNOW
12-رێكخراوی چاودێری كوردستان-چاك كوردستان
13-گۆڤاری تۆبزاوە

ئێستاش چاوم له‌و ده‌رگایه‌
بۆیه‌كه‌م جار
كه‌ تۆى لێ هاتیه‌ ژووره‌وه‌…
چاوێكیشم له‌و رێگایه‌
تۆى وون كردو
منى خسته‌ شه‌وه‌زه‌نگى بێ نووره‌وه‌…
له‌و رۆژه‌وه‌ كه‌سێ نه‌ما
هه‌واڵى تۆى لێ نه‌پرسم
خه‌مێك نه‌ما به‌یادى تۆ نه‌یخۆمه‌وه‌…
ئه‌شكێك نه‌ما بۆتۆ نه‌ڕژىّ
له‌ شه‌وانى بێ تۆى دا
ئه‌ستێره‌یێك نه‌ماوه‌ كه‌
نه‌یكه‌مه‌ هاوڕێ خۆمه‌وه‌…
دڵم ئێستا نزا ده‌كات
ئه‌ى چاوه‌كان
گه‌ردنتان قه‌ت ئازاد نه‌بێت
به‌بێ تۆئێستا چۆن بژیم
كاتێك رۆحم به‌دیدارى تۆشادنه‌بێت

4/2/2010

kawa_kiwiny@yahoo.co.uk

زۆر جار كە شیعرێك دەخوێنمەوە وەك ئەوەی فاتحای شیعرەكە بێ‌، خەمێك دامدەگرێ‌، هەست دەكەم خەمی لاوازی شیعرەكەیە. لە ئەزموونی دواتری شاعیردا دووبارە شیعرێكی تری هەمان شاعیر دەخوێنمەوە كە هەمان خەم دایگرتم هەست بە بێ ئومێدی دەكەم، لە چاوەڕوانی و قۆناغێكی تری ئەزموونی شاعیردا، دەست بۆ شیعرێكی تری هەمان شاعیر دەبەم، بە دووبارە بوونەوەی فاتیحای شیعرەكە خەمی مردنی شیعرەكانی دامدەگرێت، شاعیریش لەلام دەمرێت، ئیتر نە سۆراغی خۆی دەكەم و نە بە پێودانگی شیعرەكانییەوە دەچم.
رەنگە ئەمە پێوەرێك نەبێ‌ بۆ هەڵسەنگاندنی شیعر، چونكە من شاعیر نیم، رەنگە خەمی شیعرەكە لاوازی شیعرەكە نەبێ‌ تێنەگەیشتن و ئاستی نزمی من بێ‌، بەڵام من ئاوا مامەڵە لەگەڵ شیعردا دەكەم، چونكە منیش مرۆڤم وەك خودی شاعیر كە مرۆڤە خۆم لە ژینگەی شیعرێكدا، لە هەستی شاعیرێكدا، لە ژانری رۆمانێكدا لە بەسەرهاتی نۆڤلێتێكدا نەدۆزمەوە، شاعیر تەنیا بە خەیاڵی خۆیدا رۆچووبێ‌، لە جیهانی واقعی دووركەوتبێتەوە، چی لە شیعر و شاعیر بكەم.
كە دیوانە شیعری (هێلانەیەك لە پەشمەكی) سەلام عومەرم خوێندەوە زۆر سەرنجڕاكێش بوو، لەبەر ئەوە كەوتمە متابەعە و خوێندنەوەی شیعرەكانی سەر پەیجەكەی، بەدەسخۆم نەبوو ناچار دەبووم بە رستەیەكیش بێ‌ تێبینی خۆم دەربڕم و زۆرجار بە ناوی دەسخۆشییەوە ستایشی شیعرەكانی بكەم، ترسی ئەوەشم هەبوو ستایشەكەم لە جێگای خۆیدا نەبێت و سنووری ئاسایی تێبپەڕێنم، چونكە من ئەوە نیم بە مەزندەكردنی ستایشی خۆم ئۆكەی بۆ شیعری شاعیرێك بكەم، ئایار و بایار وەك حەزێك تۆزیك دەم لە زمان و زمانناسی وەردەدەم…، كەچی بینیم شیعر لە دوای شیعر جوانتر و بەهێزترە، ویستم هۆكاری ئەوەش بگەڕێنمەوە بۆ ئەوەی گوزارشت لە حەز و خۆشەویستی، ژینگە، دۆخ و هەستی ئەم تەمەنەی من دەكات یان لەگەڵیدا دەگونجێ.
بەڵام كاتێك دیوانە شیعری (دەرژێمە منداڵیمەوە)ی بڵاوكردەوە بۆم دەركەوت نەخێر سەلام سنووری حەز و هۆگری من و ئاستی كۆمەڵە شیعری پێشووی تێپەڕاندووە، ئەو نوستالیژیایەی لای تاكی كورد بە تایبەتی لە دەڤەری ژینگەی شاعیردا هاوبەشە تەنیا هۆكاری ئیلهامی ئەو نییە، ئەو بیرو بۆچوون و مرۆڤدۆستییەشی هۆكاری سەرەكی و تەنیا ئیلهامبەخشی شیعری ئەو نین، خۆ (هێلانەیەك لە پەشمەك) نەك هەر رەنگدانەوەیەكی نۆستالیژی شاعیر نییە، بەڵكو فەزایەكی وێناكردنی رۆمانسی حەز وخۆشەویستییە، كەواتە لای سەلام شیعر بووە بە خولیا و بەشێكە لە ژیان و ئەدەبی نووسینی ئەو.
لە ژیاندا گەلێك دیاردە هەن نهێنی گەورەیان لەپشتە كە هەموو كەسێك ناتوانێ‌ پەی بە نهینییەكانیان ببا، وێنە و دیمەنی گەلێك جوان هەن بەڵام لە زەینی هەموواندا رەنگدانەوەیان نییە، زۆر رووداو بۆ كەسانێك ئاسایی و لای هەندێك جێگای سەرنج و تێڕامانن.
لە زمانناسیدا گەلێك وێنە هەن دەیان مانای میتافۆڕییان هەیە، بە هەر شێوە و ریتمێك تەنانەت بە هەر ئاواز و ئیقاعێك پەیامێك دەگەیەنن، بۆ نموونە، دەلێی ئاوە: واتە شل و شۆقە، دەڵێی لە ئاوێدایە، واتە زۆر ئارەقەی كردووە ماندووە یان نەخۆشە، هەر ئاوە: واتە بێ‌ تامە، ئاوە و ئاوچووە واتە تێداچووە، لە ئێوە خوێن دێ‌ و لەمن ئاو؟ واتە ئێوە گرنگن و ئێمە هیچین، ئەمە و دەیان مانای تر. لێرەدا توانای شاعیر لەوە دایە كام بژاردە لەو بژاردانە هەڵدەبژێرێ‌، چۆن بژاردەی پێویست و گونجاو دەدۆزێتەوە (كە ئەمە بەشێكە لە توانای شاعیر) چۆن، كەی و لەكوێ‌ و بەچ ریتمێك وێنەكە دادەڕێژی و چۆن و پەیامی وێنەكە دەگوازێتەوە، مەبەستەكەی ئاڕاستەی چ پنتێكی ژینكە و ژیانی مرۆڤ دەكات و بە چ شێوازێك لە وێنەیەكی میتافۆڕیدا رەنگ دەداتەوە.
دەڵێن تا ژینگەی شیعر نەرەخسێ‌، تا خولیای ژانرەكە هەوێن نەگرێ‌ شیعر لە دایك نابێت. جەبار جەمال غەریب لە بنووسە خوێندا دەڵێ‌: كوڕی كورد هەر ئەوندە كچێكی خۆشویست، هەرە گەمژەكەیان دەبێتە شاعیر. زۆربەی شاعیران ئاوا دەسپێدەكەن، لەكۆتاییدا هێندێكیان دەبن بە شاعیر و هێندێكیان كاروانی شیعر بە جیدێڵن و توانای خۆیان لە بواری تردا تاقی دەكەنەوەو هێندێكیان بە هۆكاری جیاواز دەكوژێنەوە.
هەموان بە منداڵیدا تێپەریون، كەچی كەم شاعیر توانیویەتی وەك سەلام بەو قۆناغەدا رۆبچێ‌، وێنەی ئاوا جوان لە سەربوردەی منداڵی خۆی هەڵێنجێ‌، خەیاڵەكان بكات بە وێنەی نایاب و كاریگەری فیزیكی لە دەروونی خوێنەردا بەجێبهێڵێ‌. ئەم رۆچوونەی شاعیر خەمێكی ترە دەكەوێتە خانەی ژانی ئافراندن و بەرهەمی ئەدەبی. ئەوە ژانی لەدایكبوونی شیعرە، دەستاودەست بە كۆرپەی شیعر دەكات، شاعیر بە حەسرەتەوە كۆرپەكەی لەباوەش دەگرێ‌، ئەو ژانەیە خەمی مانەوەی هەڵدەگرێ‌ و بە ئاواتەوەیە نەمر و تەمەن درێژ بێ‌. لەبەر ئەوە شیعرەكانی لێوانلێون لە وێنەی جوان، لە هەڵبژاردنی وێنەكانیشدا شارەزایە.
بە بۆچوونی من شارەزایی شاعیر لە نواندنی وێنەیەكی شیعریدا، لە دەماودەمكردن و گواستنەوەی وێنە شیعرییەكەدا دەردەكەوێ‌، بەمەرجێك لەو پرۆسەیەدا نە وێنەكە ریتمەكە و نە ریتمەكە وێنەكە بەجێ بهێڵێ‌، واتە شێوازی داڕشتنەكە ئەوندە تۆكمە بێت رێگە نەدات لێكداببڕێن یان زیانیان بەر بكەوێ‌، هاوتەریبی و مانەوەی ئەم دوانەش پەیامەكە جێگر دەكات و بوار بە گۆڕنی ئاڕاستەی پەیامەكە نادات. دەكرێ‌ بڵێین ئەمە گەرەنتی پاراستنی و مانەوەی شیعرە و بەدەم بەردەوامی و تەمەنی شیعریشەوە دەدەات.
لەگەڵ ئەوەشدا شیعری دەرژێمە منداڵیمەوە لە (14) بەش پێكهاتووە كە هەر بەشێكیان چەند گرتە وێنەی شیعری لەخۆدەگرێ‌، كە زۆربەی وێنەكان و ئەكتەرەكانی ناو گرتە وێنەكان بۆ خوێنەری دەرەوەی ناوچەی پشدەر و قەڵادزێ‌ نائاشنان، بەڵام هەست دەكەم گەلێك لەم خەسڵەتانەی شیعریان تێدایە، بۆ نموونە لە بەشی (9)دا نووسیویەتی:
… خۆ بە كانییە ژناندا دەكەم
پڕە لە ژن
هێندێكیان لە نێو حەوزا رووتوقوتن
زۆرینەشیان بی سەرپۆشن
دوو سێیەكیان لەسەر ئاودەست
سمتیان سپی سپی دەچێتەوە
دەچریكێنن و خێرا خۆیان دادەپۆشن
باجییەكیش كەمنی ناسی
چاوی گرتم و گوتی لێگەڕێن بچووكە برسییەتی…؟
ئەها ناودەست و باخەڵی
پڕ لە نانە چۆلەكە و خڕنووكە.
وێنەیەكی شیعری جوانە، رەنگە بۆ زۆربەی منداڵانی لادێ‌ دەڤەری پشدەر روویدابێ‌، دەكرا ئەم گرتە شعرییە تا دەگاتە (منداڵیم لێ‌ بەربۆوە) بە تێچووی كەمتری زمانی دەرببڕدرێ‌ و باشتر دابڕێژرێتەوە، بەڵام جوانی وێنەكە و گرینگی پەیامەكە كە دەكەوێتەی كۆتای وێنە شیعرییەكە زۆر لەوە بەهێزترە كۆت و بەندی شیعر رێگەی لێبگرن، كە لە كۆتاییدا دەڵی:
منداڵیم لەوێ‌ بەربۆوە
سپیكردنەوەی خڕنووكیشم
بە توڕەیی نێو سپییەكانی كانییە ژنان لە بیرچۆوە.
دەستەواژەی (سپییەكانی ناو كانییە ژنان) فرەمانایە و راستەوخۆ ئاماژە بە شتێك ناكات، واتە ئەگەرە ماناییەكانی زۆرن، بەڵام ئەوەی ناسنامە بەو دەستەواژەیە دەبەخشێ‌، بەهێزی گرتە وێنەی شیعرەكەیە، بۆیە خوێنەر یەكسەر تێدەگات لە و فرەمانایەدا مەبەست چ مانایەكە. واتە وێنەكە ریتمی شیعرەكەی شاردۆتەوە و زاڵە بەسەر فەزای گەیاندنی پەیامەكەدا، پەیامێك بۆ ئان و ساتی وەرچەرخان لە منداڵییەوە بۆ مێرمنداڵی و بالغ بوون، بەجێهێشتنی قۆناغێك كە هەر دەم مرۆڤ ئارەزوو دەكات بۆی بگەڕێتەوە، قۆناغێكە پاك و بێگەرد خۆشترین قۆناغی تەمەن، كە بە چر كەساتێكی بینین یان تێهەڵەنگوتن، وەك تیشك تێدەپەڕێ‌. وێنەیەكە بەرهەمی زەینێكی ماندوونەناس، قاڵ لە خولیای ئافراندن و داهێنانی شیعردا.
لە هێندێك حاڵەتی تردا دەكرێ‌ بڵێم ئەوە تەنیا گواستنەوەی وێنەی جوان یان ناوازە نییە بەها بە شیعر دەبەخشێ‌، چونكە دیمەنەكانی سروشت بۆ هەموومان ئاشكران، وێنە ئەبستراكتەكانی ژیان و خۆشەویستی كەرستەی هاوبەشی بیر و هزری هەر تاكێكن، بەڵكو ئەوە نواندنی وێنەكەیە بە كەرەستەی زمانی نایاب، گەیاندنی پەیامی وێنە شیعرییەكە بە گەمەی زمانی و ریتمی شایستە، بەهای شیعر مەزندە دەكەن، وەك لە (یەكەم پێلاقەدا) نووسیویەتی:
یەكەم پێلەقەی هاویشتم
دەریایەك فرمێسكی پێڕشتم
دەبینین بە ڕواڵەت پەیوەندییەكی جەدەلی لە نێوان یەكەم پیلەقە و ئەو دەریا فرمێسكەدا نییە،…كە دەبوو بڵێ‌: دواتر (واتە دوای ئەو پیلەقەی رزگاربوون لە لە قۆناغی عەدەمەوە بۆ قۆناغی بوون و هەبوون) قۆناغی ژیانم، هەموو تەمەنم بوو بە فرمێسك رشتن. لێرەدا ریتمی شیعرەكە بە میلۆدییەكی جوان خوێنەر ئامادە دەكات بە تامەزرۆوە بەرەو پیری كۆپلەی دواتردا بچێ‌، وەڵامەكە ببیستێ‌ و وێنەیەكی جوان و گەورە بە قەدەر نیشتمان لە باوەش بگرێ‌:
لەو كاتەوە جیهانی من وەكو دایكم
ناڵە و چریكەی بەرەژانە
لەو كاتەوە نیشتمانم
تەقینی سەراوەكان و خوێن رژانە
وێنەكەش چڕكردنەوە و نیشاندانی مێژووی پر لە ناسۆر و مەینەتی هەر تاكێكی كوردە لە چركەساتی لە دایكبوونیەوە تا ئەم كاتەی ئێستا.
لە هێندێك شیعری تردا وێنەكە بەسەر ریتم و ئاواز و كیشی شیعرەكەدا زاڵە، نەك هەر ئەوە فرەرەهەندە و ئەگەرە ماناییەكانی زۆرن، وەك لە (چیرۆك بە زمانی شیعر) دا تێبینی دەكرێ‌:
منداڵێك دەناسم دایكی نەماوە
باوكی هەموو خۆشەویستی خۆی دەداتێ‌
بەشی ناكا
…
كە هەواڵی دایكی دەپرسێ‌
پشتی تێ‌ دەكەن
تافرمێسكەكانی نەبینێ‌
…
كە لە كۆڵان دایكی دەبینێ‌
دەڵێ‌ ئەمیش هەمە
چونكە باوكم گوتی بۆت دێنمەوە
دەشێ‌ منداڵێكی بێ‌ دایك بێ‌، دەشێ‌ رۆڵەیەكی نیشتمانی زەوتكراو، ئاوارەیەكی هەندەران بێ‌ و… . زۆر جار بە پێی سەلیقە لێكدانەوەی ئەو تۆ بۆ دەقی شیعری دەكرێ‌، كە خودی نووسەر بەلایەوە سەیرە، یان هەر بەخەیاڵیشیدا نەهاتووە، ئەوسا بە پێی هەر پێوەرێك بێ، دەبێ‌ لێكدەرەوەكە (بە ئەگەری زۆر خوێنەر) ببێتە خاوەنی دەقەكە، چونكە ئەوە غەنیمەتی جەنگی نێوان خوێنەر و نووسەرە. واتە لە خاوەندارییەتی نووسەر دەردەچێ‌، ئەمەش ئەگەر بۆ بوارەكانی تری ئەدەب سەركەوتن بێ‌، بۆ شیعر سەركەوتن نییە، بەڵكو دەلالەتی ئەوەیە، لە بێ‌ ماناییدا خوێنەر مانای بە بەرداكردووە…، بەرگێكی جەڵەبییە، هەر كەسێك ئەندازەی بێ بەبەر خۆیدا دەكا.
لەگەڵ ئەوەشدا لە رووی رێزمانییەوە وردە هەڵەی تێدایە، بەڵام سەرەڕای فرمانایی، تێكڕای گرتە وێنەكە بەسەر ریتم و داڕشتنی شیعرەكەدا زاڵە، بەهای شیعرەكەش لە مەزندەی خوێنەر دایە.
لە شیعری (دڵ) دا:
دڵێكی ناسكت هەیە
تا لەلام بێ‌ هەرگیز نایەڵم بشكێ‌
چاوە پڕنیگاكانیشت تا هیمن بێ‌
نا نایەڵم لێوەی بتكێ‌ دلۆپە ئەشكێ‌
….
تۆش دڵێكی سركت لایە
لێوانلێوە لە نهێنی
تەنیا بە تۆ كەوی دەبێ‌
ئەگەر سینگت یان دەستی پێدابهێنی
لە هەردوو كۆپلە كەدا وێنەكان ئەوەندە جوانن، پەیامە خۆشەویستییەكە ئەوەندە قووڵە، زاڵە بەسەر فەزای شیعرەكەدا و كەم و كاسییەكانی شاردۆتەوە. لە وێنەی یەكەمدا هەستی بە بژاردەی تری دێڕی دووەم نەكردووە، چونكە ژانی هەرە گەورەی شاعیر و وەرگێڕ لە بژاردەی لاڕستە و دەستەواژە و رستە دایە:
چاوە پڕ نیگاكانیشت تا هیمن بن
نا ناهێڵم دلۆپێك ئەشكیان لێوە بتكێ‌
یان چاوی پڕ نیگاشت تا هیمن بێ‌
نایەڵم دڵۆپێك ئەشكی لێوە بتكی.
لە كۆپلەی دووهەمدا لە چەند بژاردەی (تۆش دڵێكی سركت لایە / تۆش ئەو دڵە سركەی لاتە/ دڵێكی سركیش لاتە/ تۆش دڵێكی سڵت لە دەسدایە) بژاردەیەكی بەهێزی هەڵبژاردووە بە ئەگەری زۆر هەموو بژاردەكانی تاقیكردۆتەوە، بە پێچەوانەی كۆپڵەی یەكەم، هیچ دەرفەتێكی نەهێشتۆتەوە كۆپڵەی دووهەم گۆڕانی بەسەر دابێت، واپێچراوتەوە لە خوێندنەوە، دەماودەمكردن و گواستنەوەدا هیچ لایەنێكی خۆی لەدەست نادات، كارێكی وایكردووە جوانی وێنەكە بە هەر هاڵاوێكی ناروونیدا بتوانێ‌ تێبپەڕی و پەیامەكەش وەك خۆی بگەیەنێ‌.
پەند و ئیدیۆمەكانیش ئاوان، ئەو پەند و ئیدیۆمانەی هێزی شیعریان تێدایە كاریگەرترن و وێردی سەر زمانن، زووتر لە زەیندا جێگیر دەبن و خێراتر پەیامەكەیان دەگەیەنن، ئامرازێكی بە هێزیشن بۆ مانەوە و دەستاودەست كردن، لە زەینێكەوە بۆ زەینێكی تر، لە نەوەیەكەوە بۆ نەوەیەكی تر لە سەردەمێكەوە بۆ سەردەمێكی تر، جگەلەوە ئەو شیعرانەی مەعریفی و هەڵگری پەیامی مرۆیین، لە پاشەكەوتی زەینیدا هەڵدەگیرێن و لە ئاخاوتندا دەبن بە بەڵگەنەویست و خاوەن بەهای جێگیر، دەیان و بگرە سەدان ساڵە دەماودەم، نەوە بۆ نەوە دەگوازرێنەوە و گۆڕانیان بەسەردا نایات، وەك:
كە كارت كەوتە لێژی / كەس راستت پێ ناێژی
بۆمەڕی هەژار / چ گورگ چ سوار
ئەو كەسە كەسە / ئەلفێكی بەسە
زستانان پینە و پەڕۆ / هاوینان ورد ورد بڕۆ
… .
گەلێك لە شیعرەكانی دەرژیمە منداڵیمەوە لەو ئاستەدان، بە خوێندنەوەی جارێك دووجاری هەر شیعرێك (كە خوێنەر لە خوێندنەوەیان وەرەز نابێ‌) لەبەردەكرێن و دەبن بە نموونەی شیعری ناسك، ئەمەش مانای ئەوەیە زیندوون، گیانلەبەرن لە كوێ‌ پێویست بێ‌ ئامادەن، بەردەستن و دەكەونە بەرخزمەتی زمان و ئەدەبی كوردی، بۆیە دەكرێ‌ لە بەرنامەكانی خوێندن و زمان لە ئەدەبی كوردیدا جیگیر بكرێن، وەك:

• دایكم فانۆسێكی هەبوو كارەبا كوشتی
• خۆزگە كرۆنام گرتبا بەڵام بەهار گۆڵێكی بۆنخۆشی بۆ لای پایز نەبردبا
  خۆزگە دڵم بەردەبۆوە بەڵام باڵندەیەكی وێڵ بۆ لای قەفەز نەدەچۆوە
• تەواوی تەمەنی خۆم خستە باوەشی ئازادی
  پیاسەیەكم پێداكرد
  هەر جاشم دی خۆمم نەدی
• دڵم وەك هەڵۆی بەرزفڕ تەنیا لوتكەكان دەناسێ‌
  لەهەر شوێنی سەنگەر هەبێ‌ خۆی بەوێدا هەڵدەواسێ‌
• لە ژێر میچێكدا نانووم ….
• ئاخر دڵم زۆر نەرم بوو جەنگ رەقی كرد
  هەستم ناسك بەڵام دوژمن شەق شەقی كرد
• گریانێك چاوی پڕكردووم كەس نایا ژیرم كاتەوە
  … .
  گەلێك لەو دیوانە شیعرانەی روو لە كتێبخانەی كوردی دەكەن، فانتازیا و گوزارشتن لە جوانی و خۆشەویستی ئافرەت، بێ‌ جێ‌ نییە ئەگەر بڵێم شیعر بووە بە پاشكۆی خۆشی و خۆشگوزەرانی، پتر بۆ پلە و پایە بۆ ناو ناوبانگ، بۆ خۆ دەرخستن دەنووسرێن. ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە دوای قۆناغەكە كەوتوون وەك ئەوەی یاخیبوون، دادپەروەری، ململانێ‌ لە پێناوی باشتردا، لە شیعردا سەری خۆی هەڵگرتبێ‌، بەڵام سەلام هەر بە گیانی تێكۆشان و رووبەڕووبوونەوە، لە قاوغی ئەو بێ‌ ئینتمایە دێتەدەرێ‌ و بوێرانە پەیامی خۆی دەگەیەنێ‌ و لە شیعری (بیرەوەری)دا دەڵێ‌: …
  خۆ ئەو جاشەش لەبەر چاومە
  كە ئێستا پێی دەڵێن دێرین
  وەك ئەو پێشمەرگە كۆنانەی
  خەریكی چنینەوەی پیرین
  …
  بیرەوەریم وەك زنجیرە
  شەوانە خەوم دەپسێنێ‌
  وەك ئەو چۆڕە ئازادییەی
  كۆنەیەك دێ‌ و لێم دەستێنێ‌
  ئەم هەست و هەڵویستە شۆڕشگێڕانەیە لە شیعرەكانی (لەوانەیە، نیشتمان، هەستانەوە، دیاری، دلم، هەموان گوندین، ئازادی، نامۆیی و… دەیان شیعری تر) دا بەدی دەكرێ‌.

لەم رووە دەكرێ‌ بڵێم لە ئاڕاستەی ئەدەبی ئەمڕۆدا، شیعر لە ئەركەكانی داماڵڕاوە، بە تامی وتار و بەریتمی شیعر، بە هێماگەرایی سۆریالیستی چێ‌ دەكرێن، پابەندبوون بڤەیە، بیروباوەڕ تەنانەت مرۆڤدۆستیش ناڕاستەوخۆ قەدەغەیە. تەمەنیان هێندەی كاتماوەی خوێندنەوەیان كورتە، ناتوانن هیچ شتێك بگوازنەوە، نەك بۆ چەند ساڵێك یان چەند وەچەیەك تەنانەت لە دەمێكەوە بۆ دەمێكی تریش، هەر كە خوێنرانەوە دەمرن و بە دەگمەن جارێكی تر دەكەونە سەر زاری كەسێكی تر، تەنانەت شاعیرەكەش.
لە كاتێكدا ئەوە شیعرە، تەمەن، ساخڵەمی، بەهای بیرۆكە، زانیاری، وێنە و دیاردەكان بە كورتی ئەو پەیامەی دەیگوازێتەوە دەپارێزێ‌. ئەوە خزمەتێكە لەدەست رۆمانیش نایات.
ئەو شیعرانەی بێ‌ لەبەرچاوگرتنی بنەماكانی شیعر وێنەیەك دەخوڵقێنن، تەنیا وێنەكە دەگوازنەوە، دوای ماوەیەك رێتم و گەلێك لە خەسڵەتە شیعرییەكانی خۆیان لەدەست دەدەن، ئەگەر هەڵگری وێنەیەك بێ‌، پاشماوەكەی تەنیا وێنەیەكی ئاوەڕووتكراو دەبێ‌، كە دوور نییە ئەویش ئەوندە كاڵ و كرچ بێ‌ نەتوانێ‌ پەیامەكە بە روونی بگوازێتەوە، یان لە دەستاو دەستكردندا كاڵ ببێتەوە.
ئەوەشمان لە بیر نەچێ‌ ئەوە تەنیا شاعیر نییە گلەیی و گازندەی دەكەوێتە سەر، خوێنەری بێ‌ ئاگاشمان زۆرە كە بە زەحمەت لە نووسینی ئاسایی تێدەگات چ بگا بە شیعر، كەچی بە رەخنە و لێكدانەوەی بێ‌ جێ دەكەوێتە گیانی شیعر و شاعیر.
دڵنیام گەلێك لە شیعرەكانی سەلام عومەر وەردەگێردرێن بۆ زمانەكانی تر، واتە سنووری ئەدەبی نەتەوەتەیی و زمانی كوردی دەبەزێنن. هەڵدەگرن وەك رۆمانەكانی جەبار جەمال غەریب، شیرزاد حەسەن، كاروان كاكەسوور، ببن بە پەیكی ناساندنی ئەدەی كوردی، سەرەتا بە نەتەوەكانی دەروبەر و دواتر بە ئەدەبی جیهانی. هۆكاری گرنگی ئەمەش بەهاداری شیعرەكانییەتی كە بە پێی پرنسیپەكانی شیعر بونیادنراون و هەموو لایەنە رەسەنەكانی شیعر و بونیادەكانی بەهای شیعری رەسەنیان تێدایە، بێ‌ ئەوەی ئاڵۆز بكرێن، بێ‌ ئەوەی لە گۆلی رەمز و هێماگەرایی سۆریالیستیدا بقووم بكرێن، بێ‌ ئەوەی ئەگەرە مانییەكان ئەوەندە زۆربن لە بەهای شیعرەكان كەم بكەنەوە، بێ‌ ئەوەی لە پشتیری میتافۆڕدا قایم بكرێن و خوێنەر بە مەبەستی وەرگێڕان نەتوانێ‌ مەبەستی سەرەكی شیعرەكە بدۆزێتەوە تا ئەو پەیامەی مەبەستە بیگەیەنێ‌.
ئەوە دەقە بە خوێنەر دەڵێ‌ چەند ئەگەری لێكدانەوەی هەیە و پێویستە خوێنەر بیاندۆزێتەوە، نەك خوێنەر لە خۆیەوە ئەگەرەكانی لێكدانەوەی دەق دیاری بكات و بە پێی بۆچوونی خۆی مانای بۆ دابتاشێ‌. كاتێك شیعر هیچم ناداتی، چی لێ‌ هەڵێنجم، جامێك هیچی تێدا بەدی نەكەم چی لێهەڵگرم (گوایە كەسانێك هەن دەتوانن لە هیچ هیچ بەرهەمبێنن). كاتێك شیعر مانای لێكنادرێتەوە یا مانای نییە چۆن وەردەگێڕدرێ‌، قورسی وەرگێڕانی شیعر هەر لەوە دا نییە ماناكە دیار نییە بەڵكو لەوەدایە كە وەرگێڕ دەبێ‌ مامەڵە لەگەڵ لە چوار زمان و رەهەندەكانی تری شعر بكات، زمانی سەرەكی و زمانی مەبەست، مانا و رەنگدانەوەی مانایی شیعرەكە (واتە مانای میتافۆڕی)، وەرگێڕانی مانا بۆ مانای مەبەست، بەو مەرجەی لە چوارچێوەی فۆڕمەكانی زمانی مەبەست تێنەپەڕێ‌. سەرەڕای ئەم لایەنانە كە مانا و پەیامی شیعرەكە دیار نەبێ‌، وەرگێر چۆن تێبگاو دواتر چۆن وەریبگێڕی بۆ سەر زمانی تر. كەواتە تێكڕای ئەو شیعرانەی بەو شێوازەی سەرەوە دەنووسرێن وەرناگێردرێن، ئەگەر وەریشبگێردرێن هەمان تام و بۆی بۆ خوێنەری بیانی دەبێ‌، كە پتر لەوەی ببێتە پەیكێكی پەیوەندی دەبێتە فاكتەری لێكدابڕان، وەك چۆن خوێنەری خۆماڵی لێی بێزار دەبێ‌ خوێنەری بیانیش پێشوازی لێناكات. واتە ئەم شێوازە لەسەر راوكەیەك كڕ دەكەوێت هیچی لێ‌ بەرهەم نایات، دواتر خۆشی تووشی قەتیسمان دەبێت.
كش مەلیك، یەكێكە لەو شیعرانەی سەرەڕای زمانە سادەكەی، گرتە وێنەیەكی شیعرییە چەند ئەگەری مانایی هەی، بەڵام مانای سەرەكی دیارە، وەرگێڕ دەتوانی هەم فۆڕمی شیعرەكە و هەم وێنەكە بگوازێتەوە، هاوكات هەمان مانای میتافۆڕی زمانی شیعرەكە بە زمانی مەبەست بخوڵقێنێ‌، كە بە دڵنیایەوە لە پاڵ پاراستنی بەهای شیعرەكە، هەمان تام و چێژی خوێنەری شیعرە كوردییەكە بە خوێنەری زمانە وەرگێڕاوەكە دەبەخشێ‌:

• كش مەلیك
  وەك شتومەكی كۆن
  لە مەزاتخانەكان دەفرۆشرێین
  هەر وەكو داشی دامە لە ئۆینێكدا
  ئاغاكان دەمانخۆن
  ئەم نیشتیمانە زۆر لە شەترەنج دەچێ‌
  كش مەلیك هەمیشە دووبارەیە
  … . ئەمە و دەیان شیعری جوانتر و ناسكتر لەم كۆڵەشیعرەدا بەدی دەكرێ‌.
  هەستی ناسكی شاعیر ئاوێنەیەكە دەبێ‌ رەنگدانەوەی تاڵە موویەكی تێدا بەدی بكرێ‌، نەك دونیا خرابێ‌ و ئەو هەستی نەجووڵێ‌. سەلام ئەم هەستەی خۆی لە (دەرژێمە منداڵیمەوە) دا بەرجەستە كردووە زۆربەی لایەنكانی ژینگەی ئەمڕۆی كوردستانی باشووری بەسەر كردۆتەوە، ناسكتر، جوانتر، پوختەتر و كەمتێچووتر لە كۆمەڵە شیعری هێلانەیەك لە پەشمەك.

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..

دامێنی تاریكی دایگرت ئەم شەو كۆچی ڕۆژێكی تر
لە قەیلولەی بێ ئاگایی ڕەتی كرد بە سەرما مەلێكی تر
لە غەفڵەتی گوناهی دووریم مەحروم بووم لە ديدارێکی تر
لە ناكاوی جەمعی بێ ئاگا خامۆش بوو شەوچراغێكی تر
ڕەشەبای بێ بەختیی ڕاپێچی كرد گوڵستانێكی تر
حەسرەتم بۆ كورد باری كرد نالی و خانی و هەژارێكی تر
بە دڵشكاویی ماڵئاوایی كرد لە كورد شۆڕەسوارێكی تر
كە دیم سیس بوو باغستان زانیم وشك بوو ڕوبارێكی تر
لەپی ڕەشی مردن بردی سەر و مێزەری زانست و ئەدەب
كاروانی مەینەتە ڕوو لە كورد بۆ كۆست و خەمانێكی تر
ڕێژنەی حوزنی ئەزەلە بە سەر میللەت جارێكی تر

لە گرانی خەم و حەسرەت وێرانەیە ڕۆح و دەروون
سوتانی خەرمانە و ڕەشپۆشینی بەهارێكی تر
بێ هودەیە بە گریە هانای بڵێسەی دڵ كەوی
سوتان كەوتە بارێكی تر كۆچی نازدارێكی تر
پێ ڕا ناگا چاوانی حوزن و گریان بە هاواری دڵ
دەسەوسانە هزری غەمگین بە دەست ناڵانێكی تر
بێ بەختی كوردە وا شكا لە دەستی حوسامێكی تر
برینی كۆچت ئازیز هەمیشە سەوزە تا ئەبەد
بە بێ مردن لە بیرمانی نا باتەوە زەمانێكی تر.

عەلی سیرینی

بەرایی
ڕۆشنبیری و گرینگی ئەم چەمکە بۆ کۆمەڵگا هەمیشە حاشاهەڵنەگرە. ئەم بابەتە لە زانستە مرۆییەکان و لێکۆڵینەوە فەرهەنگی و گوتارە سیاسییەکاندا هەرگیز کۆن و بۆژۆ نابێت. هەربۆیە هەڵدەگرێ بە شێوازی نوێ و نوێتر بخرێتە بەرباس و لێکۆڵینەوەی تایبەت. فەیلەسووف و کۆمەڵناسەکان لە ڕەهەندە جۆراوجۆرەکانەوە ئەم بابەتەیان تاووتوێ کردووە. لەم وتارەدا تیشک دەخەینە سەر کاریگەری و جێ‌پێی دیاردەی ڕۆشنبیری لە کوردستاندا. ئەم کاریگەرییە بە نەتەوەی کورد و بارودۆخی کوردەوە گرێ دەدەین و ڕۆشنبیری نەتەوەی بێ‌دەوڵەت پێناسە دەکەین و لە کۆتاییدا بۆ پرسی ناسنامەی نەتەوەیی لە دەربیجەی ڕۆشنبیرییەوە دەڕوانین.

ڕۆشنبیری
وشەی ڕۆشنبیر لە وشەی فەڕەنسی (Intellect) وەرگیراوە و بە واتای هێزی عەقڵە. ئەم وشەیە بۆ یەکەمجار لە ساڵی 1860ی ز لە وتارێکی پیسارۆفی ڕووسیدا هات و بۆ لاوانی ئاکادیمی بەکار برا . ئەو لاوانەی خاوەنی ئەندێشەیەکی ڕەخنەگرانە بوون. لە ئەندێشەی مارکسیستیدا چەمکی ڕۆشنبیر لەگەڵ چەمکی چەپ بە یەک واتا هاتوون.بە دڵنیاییەوە گەشەی گەلان و ڕزگاربوونیان لە دواکەوتوویی و خورافات و ژێردەستی، لە سۆنگەی چالاکی و کاری ڕۆشنبیرانەوە بووە. ڕۆشنبیران کارێکی زۆر دژواریان لە ئەستۆیە. ڕەنگە هیچ کارێک بەڕادەی وەئاگاهێنانەوەی خەڵک دژوار نەبێت. کاری ڕۆشنبیری جۆرێک لە پەروەردەیە. کاری پەروەردەش گەلێک دژوار و پسپۆڕخواز و کاتبەر و تێچوو هەڵگرە. ئیمانۆئێل کانت دەڵێ :لە نێو داهێنانەکانی بەشەردا دوو شت لەوانی دیکە دژوارترن، یەکیان هونەری بەڕێوەبردنی وڵات و ئەوەی دیکەیان هونەری پەروەردە.

زمانی ڕۆشنبیر
ڕۆشنبیر خاوەنی زمانی تایبەت بە خۆیەتی. ئیدوارد سەعید دەڵێ: کەسی ڕۆشنبیر ئەگەر زۆر پسپۆڕانە بدوێ، کەس لێی حاڵی نابێ و ئەگەریش زۆر ساکار و سادە بدوێ دەچێتە حاڵەتی پۆپۆلیزمەوە . کەوابوو کەسێکی ئەوتۆ دەبێ لەگەڵ ئەوەدا کە خاوەنی زانایی تایبەتە، دەبێ بەزمانی ناپسپوڕانە و تایبەت بدوێ. تاکوو هەموو خەڵک لێی تێبگەن و وتەکانی فام بکەن و بتوانێ قسەی خۆی بە گوێی هەموو خەڵک بگەیەنێ.

کاری ڕۆشنبیر
لە نێو گەلانی خاوەن دەوڵەتدا، کاری بنەڕەتی ڕۆشنبیر ڕەخنە گرتن لە دەسەڵاتە . دەسەڵات بە بێ ڕەخنە لێگرتن و چاودێری کردنی ڕۆشنبیران دەگنخێ. دەسەڵاتدار کە لە دەسەڵاتدا مایەوە، ئاشقە خۆ دەبێت و بێجگە لە خۆی کەس نابینێ و تاکڕەوانە کاران ڕادەپەڕێنێ و دەستی بۆ هەموو خراپەکارییەک ئاوەڵا دەبێت. هێدی هێدی لە یاسا و ڕێساکانی کۆمەڵگا دوور دەکەوێتەوە و دەچێتە چوارچێوەی ئایدیۆلۆژیاوە. لە وەها حاڵەتێکدا لەباتی پێمل‌بوون بە یاسا و داخوازییەکانی گەل و نەتەوە، حەز و ئاواتە تاکڕەوانەکانی خۆی دەکاتە یاسا و خەڵک پێملی ویستەکانی خۆی دەکات. ڕۆشنبیری بوێر و نەترس و ئازا دێتە مەیدانەوە و بە ڕەخنەی ڕۆشنبیرانە بەرهەڵستی دەسەڵاتدار دەبێتەوە. ئەوسا زۆرجار دەسەڵاتدار لەبری پێکهێنانی ئاڵوگۆڕ و چاکسازی، پەنا دەباتە بەر تیرۆر و ڕەشەکوژی و لەناوبردنی کەسی ڕەخنەگر. مێژووی گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوین پڕە لەو کوشتن و بڕین و دورخستنەوە و ژیان لێ ئەستاندنانە. ئەم دیاردەیە لە مێژووی وڵاتێکی وەکوو ئێراندا هێندە بەرچاوە کە نووسەرێکی وەکوو عەلیڕەزا قولی کتێبی کۆمەڵناسی بژاردە کوژی (جامعەشناسی نخبە کشی) نووسی و کومەڵناسانە ئەم دیاردە دژە مڕڤانەیەی تاووتوێ کرد. ئەم کتێبە بە شێوەیەکی کۆمەڵناسانە باس لە ملهوڕی و دواکەوتوویی دەسەڵاتداران دەکات کە چۆن کەسانی بژاردەی گەل و نەتەوە خۆشەویست دەکوژن و پێیان خۆشە خەڵک گیل و نەزان بمێننەوە.ڕۆشنبیر لەنێو گەلانی دواکەوتوودا دەکەوێتە بەر غەزەبی خەڵکیش . هەربۆیە زۆر جار ڕۆشنبیر و جیابیران بە دەستی گرووپە توندئاژۆکانی ئەو کۆمەڵگایە کوژراون. ئەم دیاردەیە بەجۆرێک بەربڵاوە کە دەتوانین لەنێو هەموو گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناویندا نموونەی بۆ بێنینەوە.

دەردی ڕۆشنبیر
ژان پۆل سارتر پێی وایە کەس ڕۆشنبیری ناوێ و کەسیش بە فەرمی نایناسێ.تەنانەت خەڵکی ئاساییش بە هێندی وەرناگرن و لەلایان گرینگ نییە. ئەو لای وایە کاتێک ڕۆشنبیر هاتە گۆڕەپانی چالاکی ڕۆشنبیرانەوە، چینی دەسەڵاتدار بە خاینی دەزانێ و پێی وایە دژی ئەو سیستمە ڕاساوە کە ئەوی پێ گەیاندووە.چینی هەڵبژاردەش نایانەوێ و لایان وایە بە دژی داخوازی و قازانجی ئەوان دەجووڵێتەوە.دەردی سەرباری دردانیش ئەوەیە کە چینی زوڵم لێکراویش لێی دڕدۆنگ و بەگومانن و دەیخەنە بەر تیری قسە و قسەڵۆک و پاشگر و پێشگری ناحەز و دوور لە ڕاستی . تەنانەت بووە ڕۆشنبیریان بە تاوانی دژە دین و دژە خودا بوون کوشتووە و خەڵکانی دیکەش شادمانی خۆیان لەو کوشتنە دەربڕیوە.ئەمە لە حاڵێکدایە کە وەکوو سارتر دەڵێ ڕۆشنبیر بەرهەمی هیچ بڕیارێکی پێش وەخت نییە.
واتە هیچ کەس و لایەن و گرووپ و حیزب و ڕێکخراوەیەک ڕۆشنبیریان پەروەردە نەکردووە. ڕۆشنبیر بە هۆی تایبەتمەندییەکانی خۆی ڕۆشنبیرە و کەس ناتوانێ ئەو نازناوەی پێ ببەخشێ. هەڵبەت لە کۆمەڵگا نەخۆش و کەمزان و دواکەوتووەکاندا دەسەڵات یاخۆ لایەنە بەهێزەکان ڕۆشنبیری درۆیین و ناڕاست دادەتاشن و وەکوو کورد دەڵێ، سەرلووسی بن پیس دەیخەنە بەر چاوی کۆمەڵگا. بەڕواڵەت ڕۆشنبیرە و لە ڕاستیشدا ناڕۆشنبیر و فریودەر و خەڵک خەڵەتێن.لێرە دایە کە ڕۆشنبیر و ناڕۆشنبیر دەبنە دوو چەمکی ململانێکەر . کردەوەی کەسی ناڕۆشنبیر بە بابەتی ڕۆشنبیری بە خەڵک دەفرۆشرێ و خەیانەتی ڕۆشنبیری وەکوو چەمکێکی حاشا هەڵنەگر دێتە ئاراوە.
ژۆلین بێندا و ژان پۆل سارتر دەڵێن، ڕۆشنبیر بە هەر هۆیەک خەیانەت بە ئارمانی ڕۆشنبیری بکات، واتە خۆی لە هەق و دادپەروەری و ئازادی ببوێرێ، خاینە. هەقیقەت و دادپەروەری و ئازادی سێ‌کوچکەی ڕۆشنبیری و مەزنایەتی مرۆڤ و چەمکە گرینگەکانی ژیانن. فێدریکۆ مایور شاعیری کاتالۆنیایی دەڵێ: ڕۆڵەکانم من بۆ ڕزگارکردنی ئەم سێ وشەیە کە بە میرات بۆتانی بەجێدێڵم، ژیاوم: عەشق و دادپەروەری و ئازادی . لە نێو ئەم سێ وشەیەشدا ڕەنگە ئازادی ئەو بەختەی بووبێ کە زۆرتر لەوانی‌تر کاری بۆ کرابێ و حورمەتی لێ گیرابێ و خوێنی بۆ ڕژابێ و سەربازی ڕۆشنبیری زۆرتر بووبێت. دوکتۆور مستەفا ڕەحیمی دەڵێ: ئازادی ئەگەر ببێ بە دیلی من، ئیتر ئازادی نییە، بەڵکوو دیلییە. کەوابوو ئازادی واتە ئازادی جیا بیران.
مارکس لەسەر ڕۆشنبیر پرسیارێکی جەوهەری هەیە و دەڵێ: ڕۆشنبیر چ کارکردێکی لەسەر بەرهەمی کۆمەڵایەتی هەیە؟
فرانسوا شاتلە لەمەڕ ڕۆشنبیر لێدوانێکی سەرنجڕاکێشی هەیە کە دەکرێ بڵێین بە جۆرێک وڵامی پرسیارەکەی مارکسی تێدایە. بە بڕوای شاتلە ڕۆشنبیر لەخۆیدا دژی پیرۆزییە. دژی کۆمەڵگایەکە کە هەقیقەت و ڕوونی و ڕوون بێژی بە ڕەوا نازانێ. ڕۆشنبیر خۆی بە بەرپرس دەزانێ. نەک لەبەر ئەوەی کە خاوەن زانستە و ئیمان و بڕوایەکی تایبەتی هەیە. یاخۆ نەک لەبەر ئەوەی کە لایقە. بەڵکوو لەبەر ئەوەی کە خاوەن ئیرادەیە. ڕەنگە هەر ئەو ئیرادەیە بێت کە کاڕێڵ مانهایمی کۆمەڵناس دەڵێ: ڕۆشنبیر بەرهەمی کۆمەڵگایە و لە چاو چینەکانی تر پێگەی سەرتری هەیە.

بارودۆخی کولتووریی و سەرهەڵدانی ڕۆشنبیری لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا
ڕۆژهەڵاتی ناوین بەدرێژایی مێژوو گۆڕەپانی ململانێی بزاڤە جۆراوجۆرەکان بووە . ئەم ناوچەیە هیچکات لە توندوتیژی و پێکدادان و شەڕ و ئاژاوە و کێشەی ئایینی و نەتەوەیی و ئازادیخوازی و پاوانخوازی و…. بەدوور و بەدەر نەبووە.
باسکردن لە ڕۆشنبیری و پێناسەی ڕۆشنبیر لە وڵاتان و لە نێو گەلانی ئەم ناوچەیەدا کارێکی هاسان نییە. بەهۆی زاڵبوونی هێژموونی ئایینی لەم ناوچەیەدا، ڕۆشنبیری ئایینیش لە چاو ڕۆشنبیرانی تر دەم لەپێشتر و قسە ڕۆیشتووترن. بەم پێیە لێرەدا باسی ڕۆشنبیری بەگشتی دەکەین و لێکیان هەڵناوێرین. بۆ ئەو مەبەستە پۆلینبەندی مەحموود سەریعولقەلەم لەسەر فەرهەنگی ئێرانی و گشتاندنی ئەم فەرهەنگە بەسەر فەرهەنگی خەڵکانی ناوچەکەدا دەکەینە بەڵگە. ناوبراو دەڵێ: فەرهەنگی کۆمەڵایەتی و سیاسی ئێران دوو ئاستی لە فەرهەنگ بەخۆوە دیوە: یەکەم، فەرهەنگی شاری وعەقڵی و پیشەسازی . دووهەم، فەرهەنگی عەشیرەیی و گوندی و سونەتی . پاشان لە پێناسەی فەرهەنگی عەشیرەییدا سێ تایبەتمەندی بۆ دادەنێ و ئاوا ڕیزبەندی دەکات: یەکەم، خزمخوازی دووهەم، ڕۆحی شەڕانگێزی و سێهەم، پاراستنی عەشیرە لە ڕێی پەلامار و هێرشەوە.
دیارە لە وەها کۆمەڵگایەکدا کاری ڕۆشنبیر گەلێک دژوارتر لە کاری ڕۆشنبیرانی کۆمەڵگاکانی دیکەیە. لەم کولتوورەدا تا خزموکەس نەبی و بە خوێنی بنەماڵەیی بە عەشیرەوە گرێ نەدرێی، نابیندرێی و دەرەتانی خۆ نیشاندانت نابێ . تاکی کۆمەڵگا کە خاوەنی خوو و خدەی شەڕانگێزی بێت ناتوانێت بکەوێتە بەر کاریگەری کاری ڕۆشنبیر. بۆپاراستنیش دیارە عەشیرە لە هیچ توندوتیژییەک خۆ نابوێرێ و هەموو شێوە توندئاژۆیەکان تاقی دەکاتەوە و لە وەها حاڵەتێکدا بە دڵنیاییەوە بزاڤی ڕۆشنبیری غەوارە دەبێت.

ڕۆشنبیری نەتەوەی بێ دەوڵەت
دیارە نەتەوەخوازی دیاردەی سەردەمی دوای ڕێنێسانس و وەئاگاهاتنەوەی گەلانی ئورووپایە. لە سەردەمی سەدە تاریکییەکاندا نەتەوە و نەتەوەخوازی هیچ واتایەکی نەبوو . ئەوە گرینگ بوو کە هەمووان لەبن سێبەری ئایینی مەسیحییەتدا کۆببوونەوە . بە پێی یاسای ئاسمانی ئەو دینە خەڵک دەژیان. بەڵام پاش شۆڕشی وەئاگاهاتنەوە و ڕزگاری خەڵک لە کۆت و بەندی کڵێسە، هێدی هێدی بیری نەتەوەخوازی سەریهەڵدا و دەوڵەت نەتەوەکان بیچمیان گرت. ئەم دیاردەیە بوو بە هۆی دروست بوونی ئەوینێک بۆ خاک و ئاو و زێد و زمان و نیشتمان و نەتەوە. ئەم ئەوێنە تەشەنەی کرد و هەموو جیهان و هەموو گەلانی جیهانی گرتەوە و بۆ دروستکردنی دەوڵەت نەتەوەی خۆیان تێکۆشان.
دیارە بە هۆی بارودۆخی تایبەتی ناوچەکە و گەلی کورد، ئەم نەتەوەیە بەو ئاستە نەگەیشت و ئێستاشی لەگەڵدا بێت بە بێ دەوڵەت ماوەتەوە. هەر بۆیە مەجبوورین ناوی ڕۆشنبیرانی نەتەوەی بێ دەوڵەت لە ڕۆشنبیری کورد بنێین. ڕۆشنبیری کورد لە وەها حاڵەتێکدا بۆ کارکردن لەسەر دەسەڵات و دروستکردنی هێژموونی و کاریگەری خۆی لەسەر دەسەڵات بە قازانجی نەتەوەکەی دەست بەکار دەبێت. هێندێک لە ڕۆشنبیران دەبنە ڕێبەری بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی گەل و بزاڤی ناسیونالیزم وەڕێ دەخەن . هەر بۆیە بەتوندی دەکەونە بەر غەزەبی دەسەڵات و بە هەموو جۆرێک گیانیان دەکەوێتە مەترسییەوە و بۆ پاراستنی گیان و مانیان دەبێ بچنە جلوبەرگی خەباتکارەوە. شاخ بکەنە ناوەندی ڕۆشنبیری خۆیان و لەوێوە دزە بکەنەوە نێو شار و گوندی وڵاتەکەیان. دیارە ئەو ڕۆشنبیرانە پێش لەوەی وەکوو ڕۆشنبیر مامەڵەیان لەگەڵ بکرێ و وەکوو ڕۆشنبیر بناسرێنەوە، لەبەر چاوی خەڵک دەبنە شۆڕشگێڕ و خەباتکەر.
دەسەڵاتی سەر نەتەوە بێ دەوڵەتەکان بە هیچ لەونێک ددان بە نەتەوەبوونی ئەو گەلانەدا نانێ. ئەم دەسەڵاتانا لە هیچ شوێن و هیچ وڵاتێکدا بۆ گرووپە جیاوازەکانی نێو کیانی سیاسی خۆیان،چەمکی نەتەوە بەکار نابەن. ئەمە لە حاڵێکدایە کە بە پێی جاڕنامەی مافی مرۆڤ دەبێ سەربەخۆیان بکەن و مافیان پێ بدەن.
تەنانەت ئەگەر مەجبوور بن لە یاسای بنەڕەتیدا ددانیان پێدابنێن لە ئەمری واقعیدا حاشایان لێ دەکەن و بە توندترین شێوە حەز و بژاڤی نەتەوەخوازییان لێ دەستێنێتەوە. لە ئاست ئەم گەلە ژێر دەستانەدا هێندە دڵڕەق دەبن کە مادەدەستوورییەکانی خۆشیان لە حاندیان پێ شێل دەکەن. هەر بۆیە لە وەها حاڵەتێکدا ڕۆشنبیری نەتەوە خواز سەر هەڵدێنێ. یا خود ڕۆشنبیر هەر بیر و بۆچوونێکی بۆ گەلەکەی ببێ دەخرێتە بازنەی ڕۆشنبیری نەتەوەخوازەوە و دەسەڵات بە توندترین شێوە هەڵسووکەوتی لەگەڵ دەکات و ئاستەنگ دەخاتە بەر پێی. زۆر جار بووە کە ڕۆشنبیر لە وەها بارودۆخێکدا بوونی بۆ دەسەڵات بڤڤە بووە و قەبووڵ نەکراوە و گیانی لێ ئەستێندراوە.
هیچ گومانێک لەوەدا نییە کە دروست بوونی بزاڤی نەتەوەخوازی لەنێو هەر گەل و نەتەوەیەکدا پێویستی بە بوونی ڕۆشنبیران هەیە.

ڕۆشنبیران لەم حاڵەتەدا بە سێ دەستە دابەش دەبن:
یەکەم، ڕۆشنبیرانی ڕێفۆڕمخواز: ئەم ڕۆشنبیرانە دەچنە کار و چالاکی لە دەمودەزگای دەسەڵاتدا و بە هیوان لە ڕێی ڕیفۆڕمەوە بە ئامانجەکانیان بگەن. دەیانەوێ لەڕێی یاسایی و پاڕلمان و چوارچێوەی دەسەڵاتەوە چاکسازی بکەن و بەدەستی ئەوکەسانە ئاڵوگۆڕ دروست بکەن کە بۆخۆیان بوونەتە هۆکاری مافخوراوی نەتەوەکەیان. دیارە ڕیفۆڕم و چاکسازی لەوەها بارودۆخێکدا ئەستەمە و ئەگەریش بڕێک دڕوشم و قەولی کاڵ بدرێت، ناچنە چوارچێوەی کردەوە و دابەزینەوە.
دووهەم ڕۆشنبیرانی نێو دامودەزگا خۆجێییەکان: ئەم ڕۆشنبیرانەش بە کارکردن لە نێو پێکهاتە خۆجێییەکانی پێمل بە دەسەڵاتدا سەرهەڵدەدن و دەیانەوێ بەم کارە خەڵک و نەتەوە بپارێزن و کار بۆ پاراستنی بەهاکانی نەتەوەکەیان بکەن . دیارە ئەگەر دەسەڵاتێک هێندە لە خۆی ڕاببینێ دامودەزگای نەتەوەیی دابمەزرێنێ،دەشتوانێ ڕۆشنبیرانێک لە چوارچێوەی ئەم دەمودەزگایانەدا ببینێ بەڵام لە ڕاستیدا ئەم ڕۆشنبیرانەش بە دەردی ڕۆشنبیرانی پێشتر دەچن و کارێکی ئەوتۆیان لە دەست نایات.
سێهەم ڕۆشنبیرانی وەفادار بە نەتەوە و گەلی خۆیان:ئەم ڕۆشنبیرانە هەموو ژیانیان تەرخانی گەل و نەتەوە دەکەن و ناهێلن نەتەوەکەیان لە نەتەوەی زاڵ و باڵادەستدا قاڵ بێت و بتوێتەوە.
ئەمانە ئیدوارد سەعید گوتەنی بە زمانی نەتەوەی خۆیان دەدوێن و خۆیان لە گەل جیا ناکەنەوە و لە گەڵ ئەواندا دەژین و وەکوو ئەوان دەژین و لە کۆتایشدا سەریان لە ڕێی کاری ڕۆشنبیری دادەنێنەوە.

ڕۆشنبیری کورد
کورد وەکوو نەتەوە و شێوەی ژیانی لە نێو ئاو و خاکی خۆی لە چوار وڵاتدا دەژی. هەر بەشێک لە کوردستان بە پێی بارۆدۆخی ئەم وڵاتانە پێناسەی ئەکرێ. ژیان و کولتوور و جیهان بینی و تەنانەت شێوەزاریشی کاریگەری لەم وڵاتانە وەرگرتووە.
ڕۆشنبیری هەر بەشێک بە پێی دۆخی ئەو بەشە درووست دەبێت.دەتوانین بڵێن ڕۆشنبیرانی کورد بە پێی پارچەی کوردستانی شوێنی ژیانیان لەگەڵ یەکتر وردە جیاوازی تایبەتیان هەیە .ئەم جیاوازیانە دەکرێ ببێتە هەوێنێ ڕۆشنبیری جیاواز لە یەکتر کە ئاسۆی هەموویان کورد بوونە و ئاکامی خەباتی هەموویان بۆ مانەوەی نەتەوەی کوردە.
ڕۆشنبیری هەر بەشێک لە کوردستان لە گەڵ جۆرێک دەسەڵاتی تایبەتدا ڕووبەڕووە کە لە دەسەڵاتی بەشەکانی دیکە ناچێ.هەر بۆیە ئەم ڕۆشنبیرانە مەجبوورن بە پێی بارودۆخی خۆیان کار بکەن و بە پێی ڕادەی دەسەڵات و هێزی ئەژنۆی خۆیان هەنگاو بنێن،دیارە ئەم هێزی ئەژنۆیە لە هێندێک دۆخی زەمانی و شوێنی تایبەتدا دەکرێ بە پڕتاو بەرەو پێش بچێ و لە هێندێک دۆخی زەمانی و شوێنی تایبەتدا بە دارەدارەش ناگات.
بەرپرسایەتی ڕۆشنبیری کورد لەبەر بارودۆخی کورد و کوردستان زۆر زیاترە لە بەرپرسایەتی ڕۆشنبیرانی گەلانی دیکە. گەلانی دیکە دەتوانن لە نێو چوارچێوەی دەسەڵاتدا خاوەن حیزب و گرووپ و هێژموونی خۆیان بن.
بەڵام هیچ دەزگا و دەسەڵاتێک لە پشت ڕۆشنبیری کورد نییە. تەنیا و بێ کەس و بێ پشتیوانە، هەر وەکوو پێشتر ئاماژەمان بۆ کرد، دەسەڵات بە خاینی دەزانی وچینی هەڵبژاردەش نایەوێ و چینی زوڵم لێکراویش لێی بە گومان و دڕدۆنگە (ژان پۆل سارتر)
ڕۆشنبیری کورد لە هەموو پرس و کێشەکانی کورد دەڕوانێ. دەبێ بۆ جۆری بیرکردنەوەی نەتەوەکەی بە خەم بێت. بۆ زانستی کورد هەوڵ بدات و بە خەمی زمان و کەلتوور و بەهاکانییەوە بێت. یەکێک لە کێشە تایبەتەکانی ڕۆشنبیری کورد ناسەربەخۆیی بڕیار و ڕوانینە. بەختیار عەلی دەڵێ:ڕۆشنبیری کورد خۆی لە چوارچێوەی حیزبێکدا دەبینێتەوە و لە باشترین حاڵەتدا دەبێتە ڕەخنەگری حیزبەکەی. ئەگەر ڕۆشنبیری کورد خۆی لە بازنەی حیزبە کوردییەکانیش ڕزگار نەکات و نەکەوێتە پێش ئەوانەوە،سەربەخۆیی ڕۆشنبیری و فیکری نامێنێ و کاریگەری لەسەر کۆمەڵگا کەم دەبێتەوە.

ڕۆشنبیر و ناسنامە و کۆمەڵگا
کاری فیکری بۆ کۆمەڵگا سەرەتا لە ئەدەبی مارکسییەوە سەر هەڵدەدات. ئەم بیرۆکەیە لە کۆمەڵگاکانی ئەو کاتەدا زۆر جێنەکەوت و پێشوازی باشی لێ نەکرا، لە لایەکی تریشەوە بیری نامارکسی بە جێی کاری فیکری لە ژیانی فیکری کۆمەڵگا ڕاما. ئەم بۆچوونە بۆ ژیانی فیکری و ڕۆشنبیری، مرۆڤی خوێندەواری کردە هاودەمی ژیانی فیکری و ڕۆشنبیری لێ دروست بوو . بەم پێناسەیە ڕۆشنبیر کەسێکە لەسەر کۆمەڵگا کاریگەری تایبەتی هەبێ و بۆ ناسنامەی نەتەوەش تێبکۆشێ. مادام کە خوێندەواری بوو بە پێناسەی ڕۆشنبیری، ئاخۆ لەو کۆمەڵگایانەدا کە هەمووان خوێندەوارن، هەمووشیان ڕۆشنبیرن؟
لێرەدا پێناسەی تایبەت دەخوازێ و دەبێ کەسی ڕۆشنبیر لە خوێندەواری ئاسایی جیا بکرێتەوە. کەسێک کە بتوانێ لە سەقامگیر کردنی ژیانی فیکریدا شوێن و کاریگەری هەبێ دەبێتە ڕۆشنبیر.

شوناسی نەتەوەیی
کاتێک ئەم شوناسە دروست دەبێت کە کەسێک تێیدا هۆگری و پێوەندی بە دەوڵەت یان نەتەوەکەیەوە دروست بێت و ئەم پێوەندییە بە خەڵکێکەوە گرێ بدات کە نەتەوەیەک ساز دەکات. خاڵی هاوبەشی لەگەڵ ژیانی خەڵکی دەبێتە سەرەکیترین خاڵی شوناسی نەتەوەیی. ئەرێنیترین خاڵی شوناس لە نەتەوەدا دەبێتە نیشتمان پەروەری و خۆشەویستی گەل و نیشتمان. ئەو حاڵەتەی کە مرۆڤی نەتەوەیی، لە پەنا گەلان و نەتەوەکانی دیکەدا سەربەرزی و گەورەیی و سەربەخۆیی بۆ گەلی خۆی دەخوازێ.
مامۆستا هێمن گوتەنی،ئارەزوو دەکات هەموو گەلان بە ئازادی بژین و دیلی و مافخوراوی بۆ کەس ناخوازێ. خاڵی نەرێنی نەتەوەخوازی و توند و تیژبوون لەم حاڵەتەشدا دەبێتە شۆوێنیزم کە تەنیا نەتەوەی خۆی دەبینێ و حەز بە دیلی و نەمان و بێدەرەتانی گەلانی دیکە دەکات. ڕۆشنبیری کورد کارێک دەکات کە تاکی کۆمەڵگای کوردی هەست بە بەرپرسایەتی بکات.بتوانێ لەبەرانبەر ئەوی تردا خۆی پێناسە بکات و شوناسی نەتەوەیی خۆی بەهێند وەربگرێ و بە بێ خۆبەکەمزانین لە نەتەوە و شوناسی خۆی بدوێ. ڕۆشنبیر لە نێو نەتەوەی کورددا و لە ساتە تایبەت و پێویستەکاندا یەکڕیزی و یەکگرتوویی نەتەوەیی درووست بکات. ڕۆشنبیر بە دوور لە هەر بیرێکی مێتافیزیکی و ئاسمانییەوە لە ئاخاوتن و دربڕینی بیری ڕۆشنبیری خۆیدا دەربکەوێت. واتە هیچ پاشگر و پێشگرێکی جیا لە ڕۆشنبیر ییلەگەڵدا نایەت و ئەگەر کەوتە چوارچێوەیەکی بەرتەسکی کۆمەڵایەتییەوە، لە بەشێکی زۆر لە خەڵک جیا دەبێتەوە و ڕۆشنبیریی پێ ناکرێت. کە وابوو ڕۆشنبیر دەبێ سەرتر لە هەموو ئایدیالۆژی و چوارچێوەکان بێت. ڕۆشنبیری کورد تا تیۆری خۆماڵی نەبێت، ناتوانێ کارێک بۆ ناسنامە و کێیەتی گەل بکات. جەلال حاجی زادە دەڵێت:ڕۆشنبیری کورد دەبێ بە پێی کۆمەڵگای خۆی هەوڵی داهێنان و خولقاندنی تیۆری نۆی بدات و ڕووی لە داهاتوو بێت. ڕۆشنبیری کورد دەبێ بە پێی دەقی خۆی پێناسەی لە ناسنامە ببێ. خوێندنەوە ناکوردانە و و دانانی پێناسەی نا کوردی بۆ ناسنامەی کورد، ئەو ناسنامە دڵخوازەی لێ دروست نابێت کە بتوانێ ئەم نەتەوەیە بگەیەنێتە ئاستێک کە سەرێک بێت لە نێو سەرانی دیکەدا. بۆ گەیشتن بە بەرئەنجامێک دەڵێن کە ڕۆشنبیری و گرینگی ئەم بابەتە هەمیشە بۆ کۆمەڵگا پێویستە. ڕۆشنبیر خاوەن زمانی خۆیەتی و دەبێ خەڵک بە دوای خۆیدا بەرێ. هەرگیز لە ڕەخنە گرتن لە دەسەڵات غافڵ نەبێت و ئەم بابەتە بە ئەرکی بنەڕەتی خۆی بزانێ. ڕۆشنبیری لە کۆمەڵگا داخراوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناویندا کارێکی زۆر ئەستەمە و هێندێ جار گیان لە دەست دانی پێوەیە. ڕۆشنبیر سەر بە هیچ لایەن و ئایدیالۆژیایەک نییە و سەربەخۆ دەمێنێتەوە و هەموو کێشە بنەڕەتییەکانی کۆمەڵگا دەناسێ و بۆ لابردن و چارەسەرییان کار دەکا. بە پێی پێویستییەکانی نەتەوەی خۆی هەوڵ و تێکۆشانی دەبێت و بە پێی کۆمەڵگای خۆی هەوڵی داهێنان و خولقاندنی وتاری تێۆری نوێ دەدات.

دوکتور شەماڵ ئیسماعیل پوور ـ سەقز

——————————–

ژێدەر
۱. کار روشنفکری، بابک احمدی،نشر مرکز،تهران، ۱۳٨٤
۲. در دفاع از روشنفکران، ژان پل سارتر، ترجمە رضا سید حسینی، نشر نیلوفر، چاپ دوم،تهران، ۱۳٨٥
۳. تغییر ذهن ها، هوارد گاردنر، ترجمه سید کمال خرازی، نشر نی تهران، چاپ دوم، ۱۳٨٨
٤. وتاری ڕۆشنبیری لە خۆیدا بۆ….. لە نووسینی جەلال حاجی زادە

دوای ئەوەی هاوڵاتیانى گوندی (لاجان) سەر بە پارێزگای هەولێر، وەڵامی داواکاریـیەکانیان وەرنەگرتەوە لە بەرپرسان سەبارەت بە دابین کردنی خزمەتگوزاری و سوتەمەنی و دامەزراندنی گەنجانی بێکار لە پاڵاوگەی نەوتی (لاناز) لە سنوری گوندەکەیان، ڕۆژی شەممە (٢٩-١١-٢٠٢٥) چوونە بەردەم پاڵاوگەکە وەک ناڕەزایەتی دەربڕین و ڕێگای سەرەکی (هەولێر-گوێر)یان داخست بەڕووی تانکەرەکانی کۆمپانیای (لاناز)دا، کە خاوەنداریـیەتەکەی دەگەڕێتەوە بۆ گەورە بەرپرسانی (پارتی دیموکراتی کوردستان).
پاسەوانانى پاڵاوگە و هێزەکانی ئاسایش بە چەک وەڵامی خۆپـێشاندەرانیانداوەتەوە و لە ئەنجامدا کەسێک گیانی لەدەستدا و زیاتر لە (١٠) کەسیش برینداربووە. هاوکات هێزێکی زۆر لە ئاسایش و یەکە چەکدارەکان لە میلیشیاکانی (پارتی)، بە هەمەر و دۆشکا و چەکی قورسەوە گوندەکەیان گەمارۆ داوە و چەندین کەسیان دەستگیر کردووە، و خانەوادەکانیان لە ماڵەکانیان وەدەرناوە و گوندەکەیان بەزۆر پێ چۆڵکردوون.
وەک کاردانەوە، دژ بەم ملهوڕی و زۆرداریـیە، دوێنێ دوو شەممە (١-١٢-٢٠٢٥) لە چەند شوێنێکی جیاجیا گردبوونەوەی ناڕەزایەتی ڕوویداوە لەوانە لە شارۆچکەی (کەڵەک)ی سەر بە قەزای (بەردەڕەش) لە پارێزگای دهۆک، و لە گەڕێکی شاری هەولێر، و هەروەها خۆپێشاندانیش لە شارۆچکەی (خەبات) ئەنجامدراوە کە ڕێگەی نێوان (هەولێر-موسڵ)یان داخستووە.
ڕاگەیاندنی وەزارەتی ناوخۆی هەرێمی کوردستان لە (٢٩-١١-٢٠٢٥)، باس لە هەوڵی نانەوەی ئاژاوە دەکات لە لایەن دەستێکی دەرەکی و بە فیتی هەندێک کەس و لایەنی ناوخۆیی، کە میدیاکانی سەر بە (پارتی) ئەو لایەنە ناوخۆیـیە بە (یەکێتی نیشتمانی کوردستان) ناوزەد دەکەن و تۆمەتباری دەکەن کە بە هاوکاری (حەشدی شەعبی) دەیانەوێت پێگەی هەرێمی کوردستان لاواز بکەن. هەر لەو ڕاستایەشدا بەرپرسی کۆمیتەی (یەکێتی) لە شارۆچکەی (خەبات) لە لایەن هێزەکانی (پارتی)ـیەوە دەستگیرکراوە، و توندوتیژیش بەرامبەر کەناڵەکەکانی ڕاگەیاندن و ڕۆژنامەنووسان ئەنجام دراوە.
ئەم ناوچەیە بە شارۆچکە و گوندەکانیەوە، بەشێکە لە ڕێڕەوی بازرگانی نێوان هەرێم و تورکیا و گواستنەوەی وزە، وە کێڵگەی نەوتی (خورمەڵە) و کۆمپانیای (لاناز) و چەندین پرۆژەی گەورەتر دەگرێتەخۆی، بۆیە ناوچەیەکی هەستیارە بۆ بەرپرسانی (پارتی) لە بنەماڵەی بارزانی و ئەم کۆمپانیانەیان.
هەر لەو ناوچە گرینگ و دەوڵەمەندە بە سامانە سروشتیـیەکان خەڵکی کرێکار و زەحمەتکـێشی ناوچەکە بەدەست نەبوونی سوتەمەنی و خزمەتگوزاریـیەکان و بێکاریـیەکی لە ڕادەبەدەرەوە دەناڵێنن، و هەوروەها دووکەڵ و پیسیی و پاشەڕۆی کۆمپانیاکانیش کێشەی ژینگەیی بۆ سروشتی ناوچەکە و کێشەی تەندروستی بۆ هاوڵاتیان دروست کردووە بەجۆرێک توشبووانی شێرپەنجە و نەخۆشیـیەکانی کۆئەندامی هەناسە و چاو لەو ناوچەیە لە ڕاددەیەکی بەرزدایە.
لە بەرامبەر بارگرانیـیەکانی ئەم بارودۆخە و بۆ بەرگری لە مافەکانیان جەماوەری زەحمەتکـێش هاتوونەتە مەیدانی ناڕەزایەتی دەربڕین و بەم شێوەیە لە وەحشیگەریش ڕەفتاریان لەگەڵدا دەکرێت.
ئەم لەشکرکێشیـیەی (پارتی) لە زۆنی دەسەڵاتدارەتیـیەکەیدا، هاوشێوەی لەشکرکێشیـیەکانی (یەکێتی)یە لە چەند مانگی ڕابردوودا لە زۆنی دەسەڵاتداریەتی خۆیدا، وە تەواوکاری تەنگپێهەڵچنینی هەردوو ئەم حزبەیە بۆ ئازادیـیەکان و ڕاوەدوونان و گرتنی هەڵسوڕاوانی ناڕەزایەتیـیەکان و سەرکوتی خۆپێشاندانەکان، ئەمە نمایشی هەمان سیاسەتی سەرکوتگەرانەیانە کە هەرچی زیاتر نەفرەت و بێزاری جەماوەری بەرامبەریان پەرەپێداوە، و ئەم داپڵۆسین و توندوتیژیی و کوشتارەشیان لەسەر ئاستی کۆمەڵگە بۆ چاوترساندنی جەماوەری زەحمەتکـێش و دواخستنی تەقینەوەیانە بەڕووی خۆیان و حکومەتەکەیاندا.
ئەم ناڕەزایەتیـیانەی (لاجان) و دەوروبەری ڕوداوێکی دابڕاو و لەناکاو نیـیە، بەڵکو دەربڕینێکی واقعیـیە لە کەڵەکەبونی ناڕەزایەتی چەندین ساڵەی ئەو جەماوەرە زەحمەتکـێشە دژی ستەمێکی ئابوری و سەرکوتێکی سیاسی و پەراوێزخستنێکی کۆمەڵایەتی کە ئەم دەسەڵاتە بورژوا ناسیونالیست و ئۆلیگارشیـیە مالیـیەی فەرمانڕەوا لە هەردوو حزب دایسەپاندووە بەسەریاندا. بەرپەرچدانەوەی خوێناوی ملیشیاکان و ملهوڕی بەرامبەر گەنجانی ناڕازیش هەڵە و کاری تاکە کەسی نیـیە، ئەمە سروشتی چینی دەسەڵاتدار و سیاسەتێکی‌ داڕێژراوە لەپێناو پاراستنی بەرژەوەندیـیە چینایەتیـیە سیاسی و ئابووریـیەکانیان.
حکومەتی هەرێم کە ئامڕازی دەستی هەردوو حزبی دەسەڵاتدارە بە پیادەکردنی ڕێبازی نیولیبرالیزمی ئابووری لە ڕادەستکردنی سەروەت و سامانی گشتی کۆمەڵگە بە شێوەیەکی یاسایی بۆ کەرتی تایـبەت و ئاسانکاری بۆیان، و داخستنی دەرگای دامەزراندن لە کەرتی گشتی، دەستی ناوەتە بینەقاقای ژیانی کرێکاران و زەحمەتکـێشان و گەنجانی کچ و کوڕی بێکاری هەرێمەکە و لەو نێوەشدا هەرچی کۆمپانیا هەیە سەرمایەکانیان بە قازانجی ملیۆنی و ملیاردی کەڵەکە دەکەن و خەڵکیشی ناچار کردووە یا بە کۆچ و ڕەوی بەکۆمەڵ بۆ دەرەوەی وڵات یان بە دەستفرۆشی و سەعاتکاری دوورودرێژ بە کرێـیەکی ڕۆژانە کە بە زەحمەت ژەمە خۆراکی ڕۆژێک دابین دەکات بۆ کرێکار.
بەم پێـیە (پارتی) و (یەکێتی) لە ڕێگەی حکومەتی هەرێم و میلیشیاکانیانەوە، لە لایەک بونەتە ئۆڕگانی پاراستنی کۆمپانیا و کۆشک و تەلار و سەرمایەی سەرمایەدارەکان و لە لایەکی تریشەوە بوونەتە ئامرازی خوێناوی سەرکوتکردنی ناڕەزایەتیـیەکانی جەماوەرێکی زەحمەتکـێش کە بێکاری و هەژاری و پەراوێزخراویان بەسەردا سەپاندوون.
ئەم کێشمەکێشمە جەنگێکی چـینایەتی خوێناوی ڕوون و ئاشکرایە لەم هەرێمەدا و ناسیونالیزمی کورد بەگشتی و بەتایبەت دەسەڵاتدارەکەی بە سەد و یەک شێوە خەریکن خۆڵ بکەنە چاوی جەماوەر و پەردەپۆشی ئەم جەنگە چـینایەتیـیە بکەن لەسەر ئاستی هەرێم و عێڕاق و ناوچەکە.
ئەمەی کە لە (لاجان) ڕوویدا، ئەو وێنەیەی تێکشکاند لەو کەشوهەوا سیاسیـیەی کە بەڕووکەش وەک ماستی مەیوو وابوو لە دەڤەری ژێر دەسەڵاتی ئیستیـبدادی (پارتی)دا و دەریـخست لەگەڵ هەموو سەرکوتیـیەکی فکری و سیاسی جەماوەر، بەڵام ناتوانن تاسەر ئەم باروودۆخە ئاوا ڕابگرن. ئەم ناڕەزایەتیـیە جەماوەریـیانە سەرەتای شکڵگیری هۆشیاریـیەکی سیاسیـیە بە بەرژەوەندەکانی تایبەت بە خۆیان و هاتنەمەیدانیانە.
ئەم ناڕەزایەتیـیانە سەرباری هەموو دەستێوەردانێک بەناوی عەشیرەت و کێشمەکێشی نێوان دوو حزبی دەسەڵات و سەرکوتگەری لەژێر ناوی دەستی دەرەکی و ئاژاوەگێڕیدا، بەڵام ناوەڕۆکی چـینایەتی ئەم ناڕەزایەتیـیانە ڕوون و ئاشکرا دیارە و پێویستە پەرەی پـێـبدرێت و بەرزبکرێتەوە بۆ ئاستی بزووتنەوەیەکی یەکگرتووی سەراسەری و ڕێکخراو بەڕووی هەژاری و بێکاری و ستەمگەری و دکتاتۆریەتی هەردوو حزبی فەرمانڕەوادا.
(ڕێکخراوی بەدیلی کۆمۆنیستی) لە کاتێکدا کە سەرکۆنەی ئەم توندوتیژی و خوێنـڕێژیـیە دەکات، لایەنگری خۆشی ڕادەگەێـنـێت بۆ داواکاری و خواستە ڕەواکانی جەماوەری ناڕازی ئەو ناوچەیە. هەروەها هاوسۆزی خۆی ڕادەگەێـنێت بۆ خانەوادەی قوربانیان و جەماوەری زوڵملێکراوی ناوچەکە، وە خوازیاری دەستبەجێی بەربوونی گیراوەکان و لێـپرسینەوەیە لە کەسانێک کە بەرپرسن لە توندوتیژیی نواندن بەرامبەریان.
٢-١٢-٢٠٢٥
https://www.albadeel-alsheoi.org/ar/?p=8489

لەگەڵ هەر پرۆسەیەكی هەڵبژاردندا، مشتومڕی بەشداریكردن یان بایكۆت لەناو شەقامی سیاسی و میللی دروست دەبێت، تەنانەت ئەو مشتومڕە ڕۆچۆتە ناو خێزانەكانیشەوە، ئەمەش سەرەنجامی گشت ئەو پێشێلكاری و شكاندنانەیە، كە حزبەكان بەرامبەر بە پەرلەمان كردویانە.
خەڵكی ئاسایی، جیاوازی ناكات لە نێوان پەرلەمانی عێراق و كوردستان، چونكە خودی حزبەكانن ئەو جیاوازیەیان نەهێشتوەو لەبەر دەنگ، یەكتر ریسوا دەكەن و بانگەشەكانیان زۆر لۆكاڵی كردوە، جگە لەوەی سوككردنی پەرلەمانی كوردستان لەلایەن ئەم حزبانەوە وای كردوە كە خەڵك بە یەك چاو سەیری هەموو پرۆسەیەكی هەڵبژاردن بكات. بەوەی تەنیا نمایش و شانۆگەرییەكەو هیچ گۆڕانكاری دروست ناكات. ئەمە جگە لە ئەزمونی شكستخواردوی ئۆپۆزسیۆن لەناو كوردستان و عێراقیشدا.
بە هەموو پێوەرێك، پەرلەمان لە كوردستان، تەنیا بۆ ئارایشتی دەسەڵاتی سیاسییە تا وەك ڕوپۆشێكی ئازادی و دیموكراسی پیشانی جیهانی بدەن. ئەگەرنا، لەوەتەی كورد خاوەنی پەرلەمانە، لەوەتەی كورد هەڵبژاردن دەكات لەم باشورە، كەمترین جار ئەنجامەكان وەك خۆی قبوڵ كراوە، زۆرترین جاریش شكۆی پەرلەمان شكێنراوە، سەرەتا بەوەی كە هیچكام لە دەسەڵاتداران و كوڕانی بنەماڵە دەسەڵاتدارەكان ئامادە نین بچنە پەرلەمانەوە، دووەمیش چەندینجار ئەم پەرلەمانە شكێنراوە بە داخستن بێت یان پەكخستن، دوایەمینیان پێکنەهێنانیەتی کە ساڵێک بەسەر هەڵبژاردنیشدا تێپەڕی.
لایەنێكی دیكەی بێ ئەرزش كردنی پەرلەمان، رەوانە كردنی شایەرو بێژەرو كەسانی نەخوێندەوارو بەتاڵە بۆ ناو ئەو موئەسەسە گرنگە، كە بەشێكیان تەنانەت جگە لە موچەكانیان، ئاگاداری هیچ كارێكی پەرلەمان نین و بەشداری ناكەن و ساڵانە چەند جارێکی کەم قسەیەک دەکەن یان هەر ناشیکەن.
بۆیە پەرلەمان بۆ بەشێكی زۆری حزبەكان و كادرەكانیان بۆتە بازاڕێكی كەسابەت و هیچ پەیوەندی بە بەرگری لە بەرژەوەندی خەڵكەوە نیە.
لەلایەكی دیكەوە، پەرلەمانتاران و فراكسیۆنەكان كەمترین پرۆژەیان هەبوە پەیوەست بێت بە ژیانی خەڵكەوە، بگرە ئەوانەی كە زۆرترین جار دەردەكەون لە مێدیاو سۆشیال مێدیا، كەمترین كاریان لە پەرلەمان كردووە.
دوایین گورزیش لە پەرلەمان درا، داخستنیەتی بەو جۆرەی ئێستا دەیبینین كە ساڵ زیاترە هەڵبژاردن كراوە، نە كۆبۆتەوەو نە هیچ رۆڵێكی هەیە لە خێراتر كردنی پرۆسەی پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەت. لەولاشەوە پەرلەمانتاران هەر رۆژەی لە شوێنێك دەردەكەون و مانگانە موچەی خۆیان وەردەگرن، بێ ئەوەی هەڵوێستێکیان لەسەر نەبونی ئەو شوێنە هەبێت کە موچەی لێ وەردەگرن. ئەمەش هیچ جیاوازییەکی نییە لەگەڵ ئەوەی کە دەوترا قیتارمان نییەو چەندین موچەخۆری قیتاریش هەن.
سەرەنجامی هەموو ئەم هۆكارانەش، دامەزراوەی پەرلەمان بۆتە دامەزراوەیەكی بێبەها لای خەڵك و بڕوای تەواوی لا دروست كردون كە بەشداری كردنیان لە هەڵبژاردن وەك بەشدارییە لە سێرك و نمایشێكی بێبەها.

بۆچی هەڵبژاردن شەرعیەتی نیە؟

لە ١٩٩١ـەوە حساب بۆ ئینسانی کوردستان نەکراوە، ئێستا سەرکردەی حزب خزمەتگوزاری، ئازادی مرۆڤ و پڕۆژەی گەورە بە خەڵکی دەفرۆشن. گەورەترین پڕۆژە لەلای من، بەرزڕاگرتنی بەهای مرۆڤە، کە حزبی کوردستان ژێرپێی خستووە.

سەرکردایەتی پارتی و یەکێتی نە گرفتیان لەنێوانە، نە لەگەڵ بەغداد ناکۆکن، دوژمنی وەهمی دەئافرێنرێ لەلایەن سیاسیەوە بۆ شاردنەوەی شکست و نەبوونی ئەقڵی هاوچەرخی حوکمڕانی.

ئەوەی سەرکردایەتی پارتی و یەکێتی لەلایان گرنگ نەبێ و بێبەها لێی بڕوانن، مرۆڤە، بەتایبەتیش مرۆڤی کوردستان.

هەڵبژاردن نە سیاسەتی دەسەڵاتدار دەگۆڕێ، نە ڕووخساریان، ئیدی دەبێ دەنگدان بۆچی بێ؟

گەر دەنگدان بە پەڕلەمانی کوردستان زیاد لە ساڵێك لەمەوبەر تا ئەمڕۆ هیچی بەرهەم نەهێنابێ، بۆچی هەڵبژاردنی عێراق بەرهەمی دەبێ؟

دەنگ بۆ پەڕلەمان و حکومەت نیە، بەڵکو بۆ نوێکردنەوەی بەمریدبوونە بۆ پارتی و یەکێتی، کە زۆربەی زۆرتان بە زاڵم و گەندەڵ لە قەڵەمیان دەدەن.

دەنگدان گروپێکی نوێی سیاسی ناهێنێتە سەر حوکم تا بە سیاسەتی هاوچەرخ و حەکیم دەسەڵاتی کوردی یەکبخەن و پەڕلەمان، حکومەت و دەسەڵاتی دادوەری ڕیفۆڕم بکەن. نەخێر، هەر ئەو شەڕە قسەیەمان گوێ لێدەبێ کە پارتی و یەکێتی لە ١٩٩١ـەوە سەرقاڵین و خەڵکی پێ چەواشە دەکەن.

دەنگدان کۆتایی بە سەرکوتکردن و تێرۆری نەیاری پارتی و یەکێتی و ڕۆژنامەنووس ناهێنێ، بەڵکو شەرعیەتیان پێدەدات لەوەی کردوویانە و لەوەش لە داهاتوودا دەیکەن.

دەنگدان هیچ کەسێك زیندوو ناکاتەوە کە بووەتە قوربانی پارتی و یەکێتی و شەڕی خۆکوژیان.

دەنگدان کۆتایی بە کاریگەری تورك و فارس لە کوردستاندا ناهێنێ، بەڵکو زیادتری دەکات.

دەنگدان میدیا ئازاد ناکات و کۆتایی بە مۆنۆپۆلی پارتی و یەکێتی بەسەر میدیادا ناهێنێ، شەرعیەتیان پێدەدات.

دەنگدان شەڕی پارتی و یەکێتی لە کەرکوك و ناوچەی جێناکۆکدا کۆتای پێناهێنێ، و نایگۆڕی بە سیاسەتێکی حەکیمانە کە مافی مرۆڤ لەو ناوچانەدا بپارێزێ، بەڵکو شەرعیەت دەدات بە بەردەوامبوونی سیاسەتی شکست.

دەنگدان شەڕی نێو سەرکردایەتی حزب بنەبڕ ناکات، بەڵکو دەسەڵات دەدات بە گروپی دەستڕۆیشتوو بۆ سەرکوتکردنی زیادتر.

دەنگدان کۆتایی بە قەیرانی موچە ناهێنێ، قوڵتری دەکاتەوە. شەڕی موچە بڕبڕەی پشتی ستراتیجی حوکمڕانی پارتی و یەکێتیە، کە هەمووشمان دەزانین چارەسەری تەنیا بنەبڕکردنی گەندەڵی و دامەزراندنی حکومەتی تەکنۆکراتە.

دەنگدان ئابووری کوردستان نابووژێنێتەوە و لاوان ناخاتە سەرکار، ئەوەی لە پۆستی گرنگدا دادەنرێ، دەبێ نزیکی کەسێکی دەستڕۆشتووی نێو حزب خێڵ بنەماڵە بێ.

پارتی و یەکێتی کۆمەڵێکیان دامەزراند، هاوڵاتبوون تێیدا بێبەهایە و پێشکەوتن لەسەر بنەمانی توانای مرۆڤ نیە، بەڵکو لەسەر نزیکیە لە کەسێکی دەستڕۆیشتووە؛ پێشکەوتن لە پیشەدا توند گرێدراوە بە سەرشۆڕیەوە بۆ سەرکردایەتی پارتی و یەکێتی. ئەوی نەبێ بە گوێڕایەڵی حزب خێڵ به نەماڵە، هەرگیز جێی لە دەسەڵاتی حزبدا نابێتەوە.

دەنگدان کۆتایی بە داگیرکردنی موڵکی گشت ناهێنێ، بەڵکو دەنگت پسوڵەی داگیرکردنی زیادترە.

ئەگەر دەنگدان پێشتر هیچی پۆزەتیڤی نەهێنابێتە نێو ئیدارە و سیاسەتی کوردستانەوە، دەنگت، سەکۆی گەندەڵی و سەرکوترکردن و ئازادی مرۆڤ تەسكتر دەکاتەوە.

لە ژیاندا هەموو ئازادین چیمان دەوێ، ئێوەش ئازادن، بەڵام ئەوەی لەلای من هەناسەی ژیانە ئەمەیە: بیناکردنی مرۆڤ لەنێو کۆمەڵێکی هاوچەرخی ئازاددا کە هەموو مافمان یەکسان بێ لەبەرامبەر قانون و دەستگای هاوچەرخدا.

پارتی و یەکێتی بەربەستن لەبەردەم پێشکەوتنی کوردستان و مرۆڤدا، دەنگدان هیچ ناگۆڕێ.

رێبوار ياسين فەتاح

ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان (ئەمڕۆ) ئامادەکاری دەکات بۆ دەنگدان لەسەر بڕیارنامەیەکی ئەمریکا کە پلانی ئاشتی ترەمپ بۆ کەرتی غەززە پەسەند دەکات. ئەم بەڵگەنامەیە پێشبینی هێزێکی سەقامگیری دەکات بۆ کۆنترۆڵکردنی خاکەکە و باس لە ئەگەری دەوڵەتی فەلەستینی داهاتوو دەکات. بەڵام وەک پاولا کاریدی، رۆژنامەنووس ڕوونی دەکاتەوە، مەترسی ئەوە هەیە لەسەر کاغەز بمێنێتەوە..
ئەوەی “بڕیاردەرەکان” ئیدیعای دەکەن، شتێکە؛ واقیعی ڕاستییەکان کە پێدەچێت دژایەتی نیازە باشەکانی بڕیارنامەکە بکات، شتێکی دیکەیە. جگە لە ئەمریکا، بڕیارنامەکە (کە بە دڵنیاییەوە پێویستی بە دەنگی لەباری چوار ئەندامی هەمیشەیی دیکەی چین، ڕووسیا، فەرەنسا و بەریتانیا دەبێت) هەروەها لەلایەن قەتەر، میسر، ئیماراتی یەکگرتووی عەرەبی، سعودیە، ئەندەنوسیا، پاکستان، ئوردن و تورکیاشەوە پشتیوانی دەکرێت. بەڵام داگیرکردنی غەززە و کەناری ڕۆژئاوا لەلایەن ئیسرائیلەوە پێشتر لە سنوورەکانی خۆی تێپەڕیوە و تەنانەت ئەگەری دروستبوونی دەوڵەتی فەلەستینیش زەحمەتە پێشبینی بکرێت. وە پێناچێت ئیسرائیل دەستبەرداری 58%ی ئەو ستریپە بێت کە ئێستا کۆنتڕۆڵی دەکات.
بڕیاردەرەکان خۆیان ڕزگار دەکەن. من سەقامگیرییەکی درۆینە دەبینم کە یاری بە ڕووبەڕووبوونەوەی زلهێزەکانی ناوچەیی و جیهانی دەکات. غەززە خەریکە دەبێتە تاقیکردنەوەی لیتموس بۆ زۆرێک لە وڵاتان، ئەمریکا پێش هەموو شتێک: ئەمەش بە هەڵبژاردنی مەمدانی وەک سەرۆکی شارەوانی نیویۆرک دەرکەوتووە، کە بۆ ئەمەش ڕێک ئەمە یەکێک بوو لە پرسە سەرەکییەکان. ستریپ کێشەیەکە بۆ ئیتاڵیا و بەریتانیا و وڵاتانی عەرەبی؛ باشتر وایە لە ڕادار دووری بخەیتەوە. کەواتە لێرەدا بڕیارەکە. بەڵام ئەمە یەکەمجار نییە کە بەڵگەنامەیەکی سازش دەکرێت کە شکست بهێنێت لە چارەسەرکردنی واقیع لەسەر زەوی.
وێنەکانی بارانبارین لە غەززە، کە ئاوەڕۆکان دەچنە ناو چادرەکانەوە، ئەوەیان نیشانداوە: هێشتا نمایشێکی دیکە کە ئەو ڕێککەوتنانەی بڕیاردەران دەیکەن شتێکن و دۆخی کەرتی تەواو شتێکی دیکەیە. بەڵام ڕای گشتی وەک ڕووبارێکی کارست وایە؛ ئەوە نییە کە نابینێت چی ڕوودەدات. هەندێکیان هێشتا پەڕینەوەکان دادەخەن، بۆیە خۆراکی پێویست بەردەوام نییە لە چوونە ژوورەوە؛ لە ڕاستیدا بەس هیچ شتێک ناچێتە ژوورەوە. کەمیی پەناگە، کۆنتێنەر، شوێنی نیشتەجێبوونی خەڵک هەیە: بیناکان بەردەوامن لە داڕمان، ئیسرائیل بولدۆزەر بەکاردەهێنێت، مین و ماڵەکان دەڕوخێنێت، و بە تەواوی تەواوی بەشی ڕۆژهەڵاتی ئەو ستریپەی کە داگیری کردووە لەناو دەبات.
لەسەدا پەنجا و هەشتی شریت، ئەو بەشەی کە لە شار و زەوییە بەپیتەکان پێکهاتووە، لەلایەن ئیسرائیلەوە داگیرکراوە؛ لەسەدا ٤٢ی دیکە کە دانیشتووانەکەی کەناڵ کراوە، تەپۆڵکە و خۆڵە، هیچ. ئەمە واقیعی سەر زەوییە. ئەو بڕیارنامەیەی کە پێشکەش بە نەتەوە یەکگرتووەکان کراوە، هەوڵ دەدات ئەم واقیعە بشارێتەوە. لەم چوارچێوەیەدا پرسی کەناری ڕۆژئاوا و لەگەڵ ئەوەشدا دۆخی قودس بە چارەنووسساز دەمێنێتەوە، چونکە بەبێ ئەو خاکانە دەوڵەتی فەلەستین بوونی نابێت. ئەگەر لە کەرتی ڕۆژئاوا بەردەوام بن لەوەی کە دانیشتووان و سوپا و دانیشتووانی ناو سوپا دەیکەن، نەک هەر لە ئێستاوە لکاندنی ئەو ڕاستییەیە، بەڵکو دەوڵەتێکی ئاپارتایدی ئیسرائیلیش پشتڕاست دەکرێتەوە، ئەمەش تاوانێکی نێودەوڵەتییە.

لە پێش ٧ی ئۆکتۆبەرەوە بەم شێوەیە بووە. کێشەکە ئەوەیە کە بڕیاردەرەکان لە ماوەی ٢٥ ساڵدا هەڵوێستیان بەرامبەر ئیسرائیل نەگۆڕیوە. ئەوەی پێویستە شۆڕشێکی کۆپەرنیکیانە، کە ناتوانێت لە ئەوانەوە بێت، بەڵکو لە کۆمەڵگەی مەدەنیەوە بێت. تەنها سەیری یەکێتی ئەوروپا بکەن: ئۆرسولا ڤۆن دێر لایین بە پەیمانێک بۆ دەریای ناوەڕاست دێتە دەرەوە کە تێیدا کەلێنی نێوان وشەکان و ئەوەی لەسەر زەوی ڕوودەدات کۆتاییە، وەک ئەوەی ١٥٠-٢٠٠ ساڵ لەمەوبەر بگەڕێینەوە، کاتێک کۆلۆنیالیزمەکان بە هیچ شێوەیەک دەژمێردرێن و دەتوانیت هەرچیت بوێت لەگەڵیان بیکەیت. هەموو ئەمانە بە بڕیارنامەیەکی نەتەوە یەکگرتووەکان چارەسەر ناکرێن دوای دەیان، سەدان بڕیارنامەی دیکە، کە لەبارچوون.
بەلای منەوە سەیرە کە ئەفریقای باشوور بەم شێوەیە فەلەستینییەکان قبوڵ بکات، بە لەبەرچاوگرتنی سیاسەتی ئەو وڵاتە کە پشتیوانییەکی تەواوەتی بۆ فەلەستین هەیە. پێویستە چاوەڕێی دەرئەنجامی ئەم لێکۆڵینەوەیە بکەین، کە ئەلجەزیرە کاری لەسەر دەکات: چیرۆکێکە کە هەندێک کێشانی بەدەستهێناوە. لە لایەکی تریشەوە هەندێک ناڕازیبوون هەیە سەبارەت بەو شتانەی کە ڕوودەدەن: وڵاتانی عەرەبی بڕیارنامەکەی ئەمریکایان لە نەتەوە یەکگرتووەکان قبوڵ کرد، چونکە ناچارن، بەڵام ئەوە بەو مانایە نییە کە مەرجە هەڵوێستی ئەمریکا قبوڵ بکەن. لە هەموو ئەمانەدا لایەنێکی تر لەبیر دەکەین:
بوونی سەربازانی نەتەوەکانی تر جگە لە ئیسرائیل لە غەززە. ئیسرائیلییەکان تورکیان ناوێت، قەتەرییەکانیان ناوێت، نایانەوێت سەربازێکی زیاتر 58%ی ستریپ بهێڵنەوە، کە بە درێژایی هێڵی زەردی درێژخایەنی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا دابەشکراوە.
ئایا ئیسرائیل دەتوانێت دوای چەند ڕۆژێک لە ڕەتکردنەوەی چوونە ژوورەوەی بولدۆزەرەکان، سوپای بیانی وەربگرێت، گوایە بۆ وەرگرتنەوەی تەرمی فەلەستینییەکان نەک تەرمی بارمتەکان؟ گێڕانەوەیەک لەسەر ئەم بابەتەش هەیە کە زۆر شت لەبارەی دۆخەکەوە ئاشکرا دەکات. باسی دوا لاشەیە کە دەبێت بگەڕێندرێتەوە بۆ ئیسرائیل و خۆشبەختانە

30 نۆڤومبەر لەم ڕۆژەی كە یادی هەموو قوربانیانی چەكی كیمیاوی لە جیهان دەكەینەوە، ڕێز و نەوازش بۆ ئەو كەسانە دادەنێین كە كوژراون یان بریندار بوون بەهۆی ئەو چەكە ترسناكەوە، هەوڵ دەدەین كۆتایی بەم چەكە ترسناكە بهێنین لە بەرهەم هێنان, داهێنان, گواستنەوە, بەكارهێنان, هەڵگرتن.
سالڵانی ڕابردوو وەك مرۆڤایەتی دەستكەوتی گرنگمان بەدەستهێنا بە لەناوبردنی دوایین چەكی كیمیایی لەو كۆگایانەی كە لە لایەن ئەو وڵاتانەوە كە بەشێكن لە ڕێككەوتننامەی چەكی كیمیایی.
بەڵام لەگەڵ پێشكەوتنە خێراكانی زانست و تەكنەلۆژیادا، بەتایبەت زیرەكی دەستكرد مەترسییەكان هێشتا گەورەن.
كۆمەڵگەی جیهانی دەبێت بە یەك دەنگ پابەند بوون بە ڕێككەوتننامەی چەكی كیمیایی دووپات بكاتەوە، كۆتایی بە بێ سزایی بهێنێت بۆ دروستكردن و بەكارهێنان و ….. و بەڵێنی پەیمانی داهاتوو بۆ جیهانێكی دوور لەم چەكانە جێبەجێ بكات.
كۆنفرانسی دەوڵەتانی ئەندام لە كۆنفرانسی چەكی كیمیایی كە رێكخراوی OPCW سالانە ئەنجامی دەدات بەناوی CSP، لە CSP-20 دا بڕیاریدا كە لە ٣٠ی تشرینی دووەمی هەموو ساڵێكدا یان لە كاتی گونجاودا ڕۆژی یادكردنەوە بۆ هەموو قوربانیانی چەكی كیمیایی بەڕێوە بچێت.
ئەم یادكردنەوە دەرفەتێك دەڕەخسێنێت بۆ ڕێزگرتن لە قوربانیانی چەكی كیمیایی، هەروەها دووپاتكردنەوەی پابەندبوونی ڕێكخراوی قەدەغەكردنی چەكی كیمیایی (OPCW) بە نەهێشتنی مەترسییەكانی چەكی كیمیایییە لە جیهاندا, كە ئێستا 194 وڵات پەیوەست بووە بە رێكەوتننامەكەوە.
مێژووی هەوڵە جدییەكان بۆ بەدیهێنانی قەدەغەكردنی چەكی كیمیایی كە بە ئەنجامدانی ڕێككەوتننامەی چەكی كیمیایی گەیشتە لوتكە، زیاتر لە سەدەیەك لەمەوبەر دەستیپێكرد. لە جەنگی جیهانی یەكەمدا چەكی كیمیایی بە شێوەیەكی بەرفراوان بەكارهێنرا و لە ئەنجامدا زیاتر لە ١٠٠ هەزار كوژراو و ملیۆنێك قوربانی لێكەوتەوە.
بەڵام لە جەنگی جیهانی دووەمدا چەكی كیمیایی لە گۆڕەپانی شەڕدا لە ئەوروپا بەكارنەهێنرا..
ڕێككەوتننامەی چەكی كیمیایی لە ساڵی ١٩٩٣ پەسەندكرا و لە ٢٩ی نیسانی ١٩٩٧ كەوتە بواری جێبەجێكردنەوە، بڕیاردرا، “لە پێناو هەموو مرۆڤایەتیدا، ئەگەری بەكارهێنانی چەكی كیمیایی بە تەواوی نەهێڵرێت.”
دەوڵەتانی ئەندامی ئەم ڕێككەوتننامەیە ڕێكخراوی قەدەغەكردنی چەكی كیمیاوییان دامەزراند, كە هەنووكە 194 وڵات ئەندامە تیایدا, بە سوریاوە, كە هەنگاو دەنێت بێتە ناو رێكەوتننامەكەوە.
هەروەها دادگای تاوانی نێودەوڵەتی بەكار هێنانی چەكی كیمیاوی لە ململانیی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی وەك تاوانی جەنگ ناساند.
گەلی كورد لە جەنگی جیهانی یەكەمەوە چەكی كیمیاوی دژی بەكار دەهێنرێت, لە ساڵانی 1987 و 1988 بەكارهێنانی ئەم چەكە لە دژی دەیان هەزار كوژراو سەدان هەزار برینداری لێكەوتەوە, لەو ماوەیەدا زیاتر لە 250 جار چەكی كیمیاوی لە دژی بەكار هاتووە , شاری سەردەشت بووە یەكەم شار لە جیهان چەكی كیمیاوی تیایدا دژی خەڵكە سڤیلەكەی بەكار هات, وە شاری هەڵەبجەش بووە یەكەم شار لە جیهان كە زۆرترین قوربانی سڤیلی بە چەكی كیاوی هەبێت.
ئێمە كە قوربانی یەكەمی چەكی كیمیاوی بین لە 100 ساڵی رابردووە, بەهەمان شێوە دەبێت یەكەم دوژمنی چەكی كیمیاویش بین لە جیهاندا.
لەم رۆژەدا قوربانیانی چەكی كیمیاوی بە بیر دەهێنرێنەوە, هەوڵدەدرێت هەڵەبجە و سەردەشتەكان دووبارە نەبنەوە, رێز لەو هەوڵانە بگرێت بوونە هۆی بنە بڕكردنی چەكی كیمیاوی لە جیهان كە رۆژی دامەزراندنی رێكخراوی OPCW ە.

30-11-2025

رێكخراوەكان:
-رێكخراوی كوردستان بێ جینۆساید- kwg
-تۆڕی رێكخراوە كوردستانیییەكان له پێناو دادگای تاوانی نێودەوڵەتی – Koncicc
-تۆڕی ئایكان كوردستان ــ IKN
-رێكخراوی قەدەغەكردنی چەكی كۆكوژ لە كوردستان ــ OAWMD
-رێكخراوی هەڵمەتی دادپەروەری ــ OJC
-رێكخراوی جیهانی بێ چەكی كیمیاوی و بایەلۆجی-www
-هەڵمەتی ژیان دژ بە ئیعدام لە كوردستان
-گۆڤاری تۆبزاوە
-رۆژنامەی نگرە سەلمان

• رێكخراوی مانەوە بۆ پرسی شەهیدان و ئەنفالكراوان
  –كوردۆساید ۆچ-چاك كوردستان

بەشى سێیەم

بابەتەکانى خوێندن و لێکەوتەى توێژینەوەى زانکۆیی

لە زنجیرەکانى پێشتردا هەندێک لە خاڵە لاوازەکانى توێژنەوەى ئەدەبی لە تەوەرەى قوتابی و مامۆستا و لێژنەى زانستی بەشەکان تاوتویکرا. لەم زنجیرەیەدا باسى کاریگەریى و ڕەنگدانەوەى پڕۆگرام و بابەتەکانى خوێندنى بەشە کوردییەکان دەکەین، وەک ڕۆڵێکى نەرێنى لە ئاڕاستە و دەستنیشانکردنى ناونیشان و مێتۆد و شێوازی کارى توێژینەوەى مامۆستایان و فێرخوازاندا.
بەشێوەیەکى گشتى بەشە کوردییەکانى زانکۆکانى کوردستان لە ڕووى چەندایەتى و چۆنایەتییەوە لێکچوونێکى هاوبەش کۆیان دەکاتەوە. واتە کۆى بابەتە خوێندراوەکانى ناو بەشە کوردییەکان، تا ڕادەیەکى زۆر لە یەکترەوە نزیکن، بۆیە کۆى تێگەیشتنەکە بەسەر تەواوى بەشە کوردییەکان جێبەجێ دەبێت. ئەگەرچى لە ناو مفرەداتى پڕۆگرام یان کۆرسبووکى مامۆستایان، مامۆستایەک بۆ مامۆستایەکى دیکە، یان بەشێک بۆ بەشێکى دیکە ڕەنگە تاڕادەیەک ئاستى زانستى جیاواز هەبێت. ئەمەیان خاڵێکى ئەرێنى و دڵخۆشکەرە. سەربارى ئەمەش لە دیوێکى دیکەدا بەشە کوردییەکان یەکدەگرنەوە کاتێک ئاستى زانستى دەرچوان و ئارەزوومەندانى خوێندنى باڵا هاوئاستە و کەمجار ئاستێکى جیاوازتر دەبینرێت، مەگەر ڕێژەیەکى کەم لەو پێوەرە بەدەربێت، هەوڵەکانى خۆیان و خۆپێگەیاندنیان جیاوازتریان بکات، بەڵام بەشێوەیەکى گشتى لە واقیعى ئەمڕۆدا ئەنجامەکانى ئەو لێکچوونانە جێى پرسیارن.
لەبەشە کوردییەکاندا پەیوەندییەکى پێکەوەبەستراویى و ئاگایییەکى هەمە لایەن وەک هەماهەنگییەک بۆ گۆڕانکارى لە پڕۆگرام و کارنامەى بابەتى خوێندن لاوازە (لێرەدا مەبەست ئەوە نییە سیاسەتى بەشەکان لە بارى پرۆگرامەکانى خوێندن یەک بن و یان جیاواز بن، ئەوەش بۆ خۆى مشتومڕه هەڵگرە)، بەڵام ئەوەى مەبەستمانە، دێوێکى نەرێنى لێکچوونى کۆى کایەى خوێندنە لە ڕێى هاوبەشى و نزیکایەتى پڕۆگرامەوە، کە ئاماژە نەرێنى و ئاکامەکان زۆر بەرچاون. زۆر بەکەمى لەوەتەى بەشە کوردییەکانى ناو زانکۆکان هەن، دەست بۆ گۆڕین و گۆڕانکارییان براوە، لە کاتێکدا بەپێى هەلومەرج و قۆناغەکان ڕەوتى گۆڕانکاریى تیۆرى و ڕەخنەیی لە دنیادا و بەردەوام تێگەیشتنى جۆراوجۆرى بۆ ئەدەبیاتناسی دێنە کایەوە. زۆرجاریش بەپاساوى گواستنەوە و خوێندن لە زانکۆیەکى دیکە بەرژەوەندییە بێسەرێشەکان و گۆڕانیان بەسەر دانایێت و پارێزگاریی لە مانەوە و دووبارەبوونەوەى بابەتەکانى پێشتر دەکرێت، دیوێکى دیکەى دەستنەبردن بۆ گۆڕانکارییەکانى ناونیشانى بابەتەکانى خوێندن هۆکارى نەبوونى دیدگایەکى دوورمەوداتر و هاوسەردەمییە بۆ پرسەکە. بە هۆکارى نائەبدەیتى مامۆستان و دابڕانیان لە دنیاى گۆڕانکارى و بیرى نوێبوونەوە بە گشتى، کەمتر گۆڕانکارى لە پڕۆگرام و بابەتەکانى خوێندن دێتە کایەوە، بۆیە سیماى خوێندنى ئێستا هەمان سیماى سی بۆ چل ساڵى پێشترە و یەکشێوازى و ئاڕاستەى بەردەوام دەبێتەوە نۆرمێکى باو کە ئەدەبیاتناسی لەو سیاقەدا بە ئاست و توانست و چوارچێوەى پێشگەیشتنى پێشتر، نەوەیەکى دیکەى هاوئاست لە فۆرمێکى دیکەدا بەرهەم دێنێتەوە. باشترین نموونەش سەیرى هەندێک لە نامەى ماستەرى بیست بۆ سی ساڵ بەر لە ئێستا بکەین، بە زیاد و کەمێک هەمان ناونیشان و هەمان مێتۆد و شێواز و ئاستى نووسین دیکەوە دووبارە دەبنەوە. ڕەنگە لێرە مەبەستم نەبێت بە گۆڕانکارى لە پرۆگرام و کۆى گۆڕانکاریی دیکەى کە پێشتر باسکراون، یان ئەوانەى کە لە داهاتوو باس دەکرێن، چارەسەر دەبن، بەڵکوو ئەو دیدە ڕەخنەییە لە تەواوى کایەکانى دیکەدا پەیوەستە بە کۆى پرسەکە، واتە بە گۆڕینى پڕۆگرام بە تەنها ئەو چاوەڕوانی و دیدگا نوێیە بەرهەم نایەت، ئەگەر تۆڕى کایەکانى دیکە فەزاى گۆڕانکارییان نەبێ.
ئەدەبیات سروشتێکى گۆڕاوى هەیە، گۆڕانى فۆرم و شێوازەکان تیۆر و تێگەیشتن و لێکدانەوەى تازە دەخوازن. بەردەوام ئەدەبیاتى دنیا بە پێى ڕەوتى گۆڕانکارییەکان و لە پەیوەندى دنیاى نوێى گۆڕانکاری دایە. کەم تا زۆر ئەدەبیاتى کوردى بەتایبەتى لە ژانرى شیعر و ڕۆماندا هاوئاستى ئەدەبیاتى دنیا ڕەودەکات، ناکرێت بە خوێندنى یەک ڕیتمى ئەدەبیاتناسی کوردى و بەخوێندنەوە و توێژینەوەى ئێستا، گفتوگۆى ئەو تێگەیشتن و گۆڕانکارییانە بکرێت، کە بەردەوام تیۆر و هەوڵى نوێى ئەدەبیاتناسى لە برەودان و تێەپڕاندنیان هەیە، ناکرێت هەمان پێوەر و تێگگەیشتنى ئێستا دۆخى بەشە کوردییەکان و پڕۆگرامەکانیان ببنە بەربنەماى توێژینەوە و پێوەرى ڕووبەڕووى گۆڕانکارییەکان بن.
بابەتەکانى ئەدەبیاتناسى زانکۆکانى کوردستان زیاتر لە تێگەیشتنى مێژووى ئەدەبیاتى عەرەبی و مێژووى گەشە و ڕێباز و جۆرە ئەدەبییەکانى خۆرائاوا دان، لە باری ئێستا و نوێبوونەوەشدا هاوئاستى خوێندنى دنیاى دیکەى ئێستاى ئەدەبیات نییە، دەرگاى ئەدەبیاتى کوردى وەک ئەدەبی بەراوردکارى و ناسینى هاو نزیکایەتى کەلتوورى ئەوانى دیکەى ڕۆژهەڵاتى ئاسیا و هاودۆخى پۆستکۆڵۆنیالیزم لە ئەفریقا و ناسینى ئەدەبیاتى دیکەى ئەمریکاى لاتین کراوە نییە، تا چەندایەتى و چۆنایەتى ئەدەب و ئەدەبیاتناسیش وەک دنیابینێکى دیکە خۆى ئەزموون بکاتەوە. واتە بەهۆى ئەو تێدامانە فۆرمگرتووە سەرەتاییەى ناو ئەدەبیاتناسی عەرەبى و خۆرئاوایی لە پەیوەندیدابوونێکى کلاسیکییانە و داپچڕانێکى زۆر بێکرانەوەیی ئەویدیکە دایە. بەو خەسڵەت و مانەوەیە بابەتەکانى خوێندن ناوەرۆکى کلاسیکى و مێتۆدى کلاسیکى و بابەتى ناپێویست و شێوازى نووسنى دووبارە و زمانى بێ فەنتازى لە توێژینەوەکاندا بەرهەم دێننن، بۆیە ناکرێت لەسەر ئەو میراتە خوێندنە و فۆرمگرتووەدا بانگەشەى خوێندنى ئەدەبیاتناسی پێویست و سەردەمى بکرێت. ئەگەر لەگەڵ دنیاى گۆڕانکارى مێتۆدى تازە و تێگەیشتنى تازە و خوێندنەوەى تازە بۆ ئەدەبیاتناسی نەکرێت، یان جارێکى دیکە خوێندنەوە بۆ ئەو بابەتانە نەکرێنەوە، کە پێشتر خوێندراونەتەوە، ئەوا دەبێت تا چەند ساڵی دیکەش هەر بە چاوەڕوانى ئەو دۆخە چەقبەستووە ئێشکگرییە بین. ڕەنگە بۆ ناوبردنى چەند زاراوەیەکى تیۆرى و ڕەخنەیی و هەندێک لە مێتۆدەکانى ڕەخنە بە خەسڵەت و پەرەسەندى ئەو زاراوانە و پۆلێن و گوێزانەوەیەکى چەندایەتى بە فۆرمێکى مێتۆدۆلۆژى، لە دۆخێکى کلاسیکى تاڕادەیەک ئەزموونکراودا بین، بەڵام لە بارى چۆنایەتى کە پەیوەندى بە هێزێکى مەعریفى و پاشخانێکى مەعریفى قووڵ هەبێت، زۆر بەکەمى ئامادەیی ئەو پارادایمانەى هەیە، کە خوێندنەوەى ئێستاى ئەدەبی پێویستى پێیان هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا لێرەو لەوێ لە دەرەوەى بەشە کوردییەکان و هەندێکجاریش لە ناوەندەکانى زانکۆ و بەشەکانیش توێژەرانێک هەن بەڕێژەیەکى کەم، ئاقارێکى دیکەى تێگەیشتن بۆ خوێندنەوەى ئەدەبیاتناسی لەو چوارچێوەیە فۆرمگرتووە و کڵێشەییەى زانکۆکان، وەک هەناسەى دڵپێخۆشبوون ئامادەیی هەبێت.
ئەوەى ئێستا لەبەشە کوردییەکان دەخوێندرێت، زۆربەى بابەتەکانى خوێندن دەکەونە ناو خانەى مێژووى ئەدەبەوە سروشتێکى مێژوووییان هەیە وەک ڕەوانبێژى و کێش و سەروا و ڕێبازەکانى ئەدەب و جۆرە ئەدەبییەکان و ئەدەبی کلاسیکى و ئەدەبی کۆن و مێژووى ئەدەب بەگشتى، بۆ ئاستەکانى دیکەى ئەدەبیاتناسی لە ناو بابەتى ڕەخنەى ئەدەبی و تیۆرى ئەدەبی و ئەدەبی بەراوەوەیشەوە چوارچێوەیەکى مێژوویى لە وتنەوەى وانەکاندا زاڵە، زۆربەکەمى دەرچوون لەو چوارچێوە مێژوووییە دەبێتە ئامانج و کەمجار بەریەکەوتنمان لەگەڵ تیۆر و ڕەخنە و گێڕانەوەناسی پاشمۆدێڕن هەیە، بۆیە خولانەوەى لە پێش قۆناغى هاوچەرخ زیاتر ڕیشەیەکى مێژوویی و سروشتێکى مێژووى دەبەخشێتە توێژینەوەى ئەکادیمى، واتە زیاتر لە چوارچێوە یان سیاقێکى مێژووى بەرهەمهاتوو خۆیان دووپات دەکەنەوە.
خوێندنى چوارساڵى زانکۆ لەناو خولانەوەیەکى مێژووی قۆناغێکى ئەدەبی و ناساندنى چەند ناوێکى دوپاتبووەى ئەدەبیدا هەسپێکراوە، ئەوەش دوو لێکدانەوە هەڵدەگرێت یەکیان پچڕانى دۆخى دنیاى نووسینى توێژینەوەى کوردى و خوێندنى زانکۆیە لەگەڵ گۆڕانکارى و هاتنەپێشى ناوە تازەکان و ژانرى تازە و شێوازى تازەى ئەدەبی، کەمجار وەک بەریەککەوتنێکى ڕاستەوخۆ دەبنە پرس و بابەت و توێژینەوەى ئەدەبی، لە لایەکى دیکەش بابەتە خوێندراوەکان وەک میراتى ئەوى دیکەى پێشتر، دەستى دەستى دەکەن، هەمان کاریگەرى ناوە ناسراوەکان و شێواز و بابەت و تێگەیشتنەکانى پێشتر دووبارە دەبنەوە. خوێندنى ئەدەبیاتناسی کوردى لەسەر بنەماى مێژووى ئەدەبیاتى ئەوروپى و عەرەبی، دوور لەو تایبەتمەندییە ناوەخۆیی و خۆخەریکبوونەوە دەکەوێتە ناو خانەى چاولێکەرى و هەنێکجاریش لاسایکردنەوە، کە ڕەنگە ئەمەیان وەک ئەزموونکردن خراپ نەبێت. بەمەش تایبەتمەندیى خوێندنەوە و پۆلێن و نوسینەوەى مێژووی ئەدەبی کوردى ون دەبێت، یان گرفتئامێز و نەشاز دەبێت. لە لایەکى دیکەش ڕۆڵى خوێنەر وەک ئاڕاستەیەکى نوێ لە نووسینەوەى مێژووى ئەدەبیدا دەرناکەوێت. ئەو تێگەیشتنە لە توێژینەوە مێژووى ئەدەبی کوردى زۆر لاوازە، بەو خوێندن و پۆلێن و نووسینەوەى کتێبەکانى پێشترى مێژووى ئەدەبی کوردى، کە لە زانکۆکان دووبارە دەکرێنەوە و دەخوێندرێنەوە هیچ پێشڤەچوونێک و لێکەتەیەک لەناو گۆڕانکارى مێژوووى ئەدەبی کوردى نایەتەکایەوە، ئەگەرچیش بەدەگمەن توێژینەوە لەسەر مێژووى ئەدەبی کوردیش لە ئێستادا دەبینرێت، بێگومان هۆکارى جۆراوجۆرى خۆى هەیە و دیارترین ئەو هۆکارانەش پێویستى بە ئاگاییەکى قووڵى مێژووى و دۆکیۆمێنتى و زمانى و شێوەزارى هەیە، کە قوتابییان و مامۆستایان بوێرى خۆ لەقەرەدانیان وەک پێویست نییە.
بەشێک لەو بابەتانەى کە بژاردەش دەکرێن وەک ڕەوتە ئەدەبی و جۆرە ئەدەبییەکان و ڕێبازەکانى ئەدەب زۆرجار بە زۆر بەسەر ئەدەبیاتى کوردیدا پڕاکتیزە دەکرێن و پۆلێنى قۆناغ و ڕەوتە ئەدەبییەکان، بەزۆر سەپاندن و کڵێشەیی بەسەر ئەدەبیاتى کوردیدا پڕاکتیک دەکرێن، بەتایبەتى ئەو ڕەوتانەى کە لە سیاقێکى کەلتوورى و سیاسی دەروەى کوردى لەدایک دەبن، واتە زۆرجار لە گوێزانەوەى ئەزموونە ئەدەبییەکان بۆ دەرکەوتنى قۆناغێکى نوێى ئەدەبی کوردى دەگونجێندرێن، لە ڕووى ڕاڤە و لێکچوونى بنەماکان پێکناشێن و توانستە تاقیکراوەکەى ئەدەبی کوردى لە فۆرم و سروشتى خۆى لەبار دەبرێت وەک خۆماڵى و سروشتایەتى و تایبەتمەندیى کوردى و جیاواز مامەڵەى لەگەڵدا ناکرێـت. ئەو دیوە گوێزراوە دەبێتە چاولێکەرى، زۆر بە ئاسانى وەک کڵێشە و فۆرمێکى ئامادەى لێدێت کە خوێندکاران بە تێگەیشتنى چەند خەسڵەتێک و دۆزینەوەى لە چەند سیمایەکى ئەدەبی یان شیعرى لە ئەرکى پێویستى توێژینەوەکەى دەردەچێت و هیچ ماندووبوونێکى زانستى ئێستاتکى و دەلالى و داهێنان و بیرێکى ئەوتۆى تێدا بەدینایەت. ئەم کارەش سروشتێکى پۆلێنى و مێژووى هەڵدەگرێت و وەک توێژنەوە زۆر سانا و ساکارە، چونکە لە بنەڕەتدا ئامانجەکە جیاوازە ومەبەستدارە.
وێڕاى ئەوەى ڕێبازە ئەدەبییەکان وەک بابەتێکى مێژوویی ناو ڕەوتى گەشەکردن و گۆڕانکارى ئەدەبیات دەبینرێت، لە بارێکى دیکەدا هەندێک لەو بابەتانە لە دەرەوەى تێگەیشتنى سیاقێکى مێژوویی بۆ خوێندنەوەى تێکستە هاوچەرخەکانى ئێستا مشتومڕهەڵگر دەبێت، واتە لە هەندێک ڕەگەز و سیماى هاوبەشى دەقە ئەدەبییەکاندا بەیەک پێوەر یەکناخرێن و بەراورد ناکرێن. ئەو خوێندنەوە کڵێشەییەى ناو ڕێبازەکانى ئەدەبێکى دیاریکراو بۆ خوێندنەوەى قۆناغێکى دیکە و ئەزموونێکى دیکەى ئەدەبی، لە خوێندەوەیەکى ئێستاتیکى و دەلالییەکانەوە بە شوناسێکى دیکەوە دەبەسترێنەوە، لە کاتێکدا وەک دۆخى کاریگەرى و تایبەتمەندیى ئەدەبی کوردى لە هەندێ باردا زۆر لە پێش قۆناغى کاریگەرییەوەیە.
نموونەیەکى دیکەى خوێندى جۆرە ئەدەبییەکان، پێداهاتنەوەیەکى مێژوویى و ڕەوتەکانى گەشەکردن و دەرکەوتنیان لە بەشە کوردییەکان بە ئامانج گیراوە. بەگشتى وەک پرۆسەیەکى پۆلێنى و دەرخستنى خاسیەتەکانیان و کاریگەریى نێوانیان و چۆنیەتى گوێزانەوەیان باس دەکرێن، ئەمە تاڕادەیەک ئاساییە، بەڵام ئەو تێگەیشتنەش ئەوەندەى دەچێتەوە ناو قۆناغەکانى مێژووى گەشەکردن و گۆڕانى فۆڕمە ئەدەبییەکان لە بارى گەشەى کۆمەڵایەتى و سیاسى و کەلتووریدا، ئەوەندە نابێتە ناساندنى فۆڕمەکانى ئەدەب و تایبەتمەندییەکانى ناو گەشە و گۆڕانى ئەدەبی کوردى. لە لایەکى دیکەش ئێستا لە ئەدەبیاتى جیهانی و ئەدەبیاتى گەلاندا جۆرێکى دیکەى ئەدەبی ئەزموون دەکرێت بەناوى “تێکست”، ئەو جۆرە ئەزموونکردنە کەم تا زۆر لە ئەدەبی کوردیدا لە ئارادا هەیە و فرەناسنامەیە و سەربەهیچ کایەکى ناو جۆرە ئەدەبییەکى دیاریکراو نییە، بۆیە ناکرێت ئەو ئاقارە تێگەیشتنانە وەک ئەزموونێکى یەک فۆرمى و یەک ژانرى جیهانى بخرێتەڕوو، بەڵکوو وەک دۆخى پاشنوێگەرى، فۆرمەکە سەر بەهیچ لاسایکردنەوەیەکى دیاریکراوە نییە و سرکە و بەئاسانى ناخرێتە ناوشوناسێکى ژانرى ئەدەبییەوە. بێ ئاگایی خوێندنى زانکۆ و قەتیسمانیان لەناو جۆرە ئەدەبییەکان وەک کایەى مێژوویی، ئەو ڕەوتە بیرکردنەوە لەڕێڕەوى بیرکردنەوەى قوتابی و نەوەى دواترى وەک تێگەیشتنى پێشتر دەڕوات، مامۆستایانى زانکۆ و قوتابییەکانیشیان دووبارە ئەزموونى دەکەنەوە. لە داهاتووشدا توێژینەوەکان و نامەى مەستەر و دکتۆراکانیش بەربنەماى ئەو تێگەیشتانە دەبن.
لە بارى تیۆری و ڕەخنەیدا بۆشاییەکى زۆرى ئەو باردۆخە تیۆرییە هەیە، کە لە دنیاى ئێستاى ئەدەبیاتدا جێى مشتومڕ و پڕاکتیزەکردنە. ڕووبەرێکى بەفراوانى ئەو پارادایمانە پێک دەهێنێنن کە لە بوارى زانستەمرۆییەکان و لێکەوتەى مشتومڕى پاشنوێگەرین. کەم تا زۆر چەند هەوڵێکى وەرگێڕان و خوێندنەوە زیاتر لە دەرەوەى زانکۆکان خەریکى کارکردنن بە زیاتر و کاریگەرتر لە ناو زانکۆکانەوە کار لەو بۆشاییاییە هەنوکەییانە دەکەن. بەو واتایەى لەناو زانکۆکاندا زۆر بەکەمى پێشوازى لێ دەکرێت، بەشێوەیەکى گشتى ئەوەى هەیە دووپاتبوونەوە و لێکچوونى ئاستەکانى بەکالۆریس و ماستەر ودکتۆرا و توێژنەوەى مامۆستایانە لە دەرەوەى تیۆرى نوێى پاشبنیادگەرى و پاشنوێگەرین کە زیاتر خوێندنەوەکى فرەڕەهەند و ڕۆڵى خوێنەرى تێدا سەنتەرە. پڕاکتیزەکردنەوەى هەندێک لەو تیۆرییە نوێیانەى ناو کایەى ئەدەبی کە سەر بەگەشەى زانستە کۆمەڵایەتییەکانن، لە ئەدەبیاتدا زۆر بێجەوهەر دەردەکەون لە کاتێکدا کایەى ئەدەبی لە گەشە و گۆڕانى ئەو چەمکە تیۆرییە نوێیانەى ناو زانستەمرۆییەکانى پاش نوێگەرى، زۆر کاریگەرە، وەک بەریەکەوتنى کەلتوورەکان و پۆستکۆڵۆنیالیزم و تیۆرە فێمینیستییەکان و ژینگە زۆر وردە بابەتى دیکەى کەلتوورى و سیاسی. لێرە ئەوەندنەى خەریکى گونجاندن و دەرخستنى بنەماى بێ خوێندنەوەیین ئەوەندە خەریکى دۆزینەوەى ئەو گوتارە ڕەخنەییە نین، کە لە فۆرمێکى گشتى ئەدەبیاتى کوردیدا بەتایبەتمەندى و تێگەیشتنی کوردییانە و ناوخۆییانە لێکبدرێنەوە (لە زنجیرەکانى داهاتوو بۆ نا ئامادەیى گوتارى رەخنەییە لە باسێکى تایبەت دەخەینەڕوو)، چونکە نە لە خوێندنەوەى تیۆرى و ڕەهەندە بەرفراوانەکانى پشتى دەقە ئەدەبییەکانەوە و نە لە هەلومەرجى نووسیندا زەمینەسازى مەعریفى و پڕاکتیکى، ئاستى باشى خوێنەر بۆ ئەو تیۆرانە بڕناکات، بەڵکوو هەمیشە کارە پڕاکتیک کراوەکان لە دەرەوەى گوتارە ڕەخنەییەکانەوە، دۆزەرەوەى بنەماکانن، وەک وەسف و خەتپێداهێنانن لەناو دەقەوە بۆ دۆزینەوەى لێکچوونى واتایی، کە لەگەڵ بنەماکاندا هاوسەنگ دەکرێن و دۆزینەوەى وشەسازى ناو دەقە ئەدەبییەکانە لەگەڵ وشەسازى ناو چیرۆک و ڕووداوەکان بەراور دەکرێن و دوورن لە بنەما ئێستاتیکی و دەلالی و گوتارییەکانى دق.
ڕەنگدانەوەى گێڕانەوەناسى وەک بابەتێکى دیکەى خوێندن وتوێژینەوە، خواستێکى زۆرى ناو توێژنەوە و نامە ئەکاییمییەکانى ئەدەبی کوردییە، باشترین نموونە و ڕەنگانەوەى ئەو دۆخەیە، کە قوتابییان بژاردەى ناونیشانەکانیان لە گێڕانەوەناسیدا چڕکردۆتەوە، بەتێگەیشتنى ئێمە قۆتابییان لە گێڕانەوەناسى کار لەو پەیکەربەندیی تیۆرى و گەشە و گۆڕان و ڕەوتەکانى گێڕانەوەناسی ناکەن، بەڵکوو لە ناو بژارەى ناوێکى گشتی و زۆربەرفراواندا خەریکى گێڕانەى حیکایەتەکانى ناو ڕۆمان و چیرۆک و تێکستەکانى دیکەن، واتە زۆر بەدەگمەن ڕێى تێدەچێت ڕوانگەیەکى تیۆرى و گۆشەیەکى گێڕانەوە لەبارى گێڕانەوەى گوتارى ڕەخنەیی یان گێڕانەوەناسی پاشکلاسیزم پرسی گێڕانەوە و دەلالەت و ئێستاتیکاى گێڕانەوە تاوتوێ بکرێت. زۆربەى ناونیشانەکان و بژاردەکردنی ناونیشانەکان وەک ناونیشانى سوار و دووبارە و دەرهێنانى ناواخنە تەکنیکی و کڵێشەیی و بەسەردابەشکردنى ڕستە و بنەماو پێناسە و پۆلێن و خاڵەکانە. ئەم شێوازە کارکردنە دەچێتە ناو خانەى ڕەخنەى تیۆرى ڕۆمان لە پێش قۆناغى کلاسیکدا. ئەگەرچى لە قۆناغى کلاسیکدا یان بەرەو پاشکلاسیک ڕەوتى گێڕانەوە لە حەفتاو هەشتاکان لەبارى تیۆریدا گەشە و گۆڕانێکى چەندییەتى و چۆنایەتى بەخۆیەوە بینیەوە، کەم تازۆر هەندێک لەو تێگەیشتنە تیۆرییانە گوزراونەتەوە ناو توێژنەوەى ئەدەبی کوردى، بەڵام ئەوەى سەیرە زۆرجار لە جیاتى تێپەڕاندنى ئەو قۆناغە و پەرپێدانى دیکە، دیسان بژاردەى ناونیشانى گێڕانەوەناسی بەمانا زۆر کاڵوکرچەکە لە زانکۆیەکى دیکە دەچێتەوە خاڵى دەسپێک، ئەو خاڵە بەجێدەهێڵێت کە پێویستە لە دواى ئەو خاڵە دەستى پێبکرێتەوە و گەشەو گۆڕانى پێبدرێت. تەنانەت بژاردەى ڕۆمانیش بۆ توێژینەوەکانى ئێستا لەبرى کەشفکردنى دیوە گرنگەکانى گێڕانەوەناسی و تیۆریزەکردن و کەشفکردنى گوتارى ڕەخنەیی و ڕۆمانى بێت، زیاتر دۆخێکى خوازراوى ناو کەتوارى بێبزاوتى مەعریفییە و بەئاسانى فێرخواز دەتوانێت بەسەرى دابێتەوە و گێرانەوەسازى بکات.
بۆ تێکشکاندنى ئەو فۆرمە بیرکردنەوانە کە مێژووى لەگەڵ مێژووى دامەزراندنى بەشە کوردییاکانە، بۆ خۆلادان لە سروشتى خوێندنى کلاسیکى و خەریکبوون بە گێڕانەوەى مێژوویی و پڕاکتیکى کڵێشەییانە و وەسفیانە لەگەڵ پرسگەلەکانى دیکەى باسکراودا پێویستى بە بەکارهێنانى دیدێکى ڕەخنەییانەى وردتر و زۆرتر هەیە، بۆ ئەوەى لەو شێواز و نووسین و بیرکردنەوە و یەکپارادایمى ناوخوێندنى ئەدەبیاتناسی دەربچین.

هەڵمەت بایز
مامۆستا لە بەشى کوردى/ فاکەڵتیی ئاداب/ زانکۆى سۆران
١٨/١١/٢٠٢٥

جۆرج ئۆرۆیل دەڵێت: گەر کۆی میللەت هێزی ڕاستەقینەی خۆیان بزانیایە هیچ حەوجیی پلانڕێزیی نەدەبوو، تەنیا ئەوەی پێویست دەبوو: ڕابوونایە وەکو ئەسپ کە چۆن مێشوولە لە خۆی دوور دەخاتەوە.
شەکەسپیریش دەڵێت: ئەوەی ئێمە تێیدا دەژین هەڵبژاردنی خۆمانە کە دەمانەوێت وا بێت، نەك ئەوەی بەسەرماندا بچەسپێنرێت.
کەواتە سەرکوتکردنی ڕای خەڵك لە ڕێگەی تاكڕەوی و ستەم و چەوساندنەوەوە مانای وایە کەمینەیەك ڕێی پێدراوە کە جڵەو بگرێتە دەست و زۆرینە لە مافە سەرەتاییەکانیان بێبەش دەکرێن، ئەمە لە کاتێکدایە هەرگیز فەراهەمهێنانی ئاسایش و خۆشگوزەرانی لە ڕێگەی تۆقاندن و ترسەوە نایەتەدی، بەڵکو ئەمە ڕەوتی برەو و پێشکەوتنی ڕاستەقینە ڕادەگرێت. لە حاڵێکدا بەشداری میللەت لە بڕیاردان و هەڵبژاردنی شێوازی بەڕیوەبردندا دەبێتە هێنانەدی حوکمی دەسەڵاتێکی تەندروست کە لەسەر بناغەی پەیوەندی پتەوی نێوان دەسەڵات و نەتەوە بنیات دەنرێت و خوارییەکان ڕاست دەکاتەوە گەر لە پێشدا بوونی هەبووبێت.
ئازادی و سەرەوەری تاك و یەکسانیان بەرانبەر یاساو بوونی ڕێكخراوی کارای سەربەخۆو مەدەنی و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی لە سیماکانی کۆمەڵگاو دەسەڵاتی تەبا دێنە هەژمارکردن و دیتن.
دیسپۆتیزم و قۆرخکردنی دەسەڵات دەردێکی کوشندەیەو لە دۆخی ناتەندروستدا سەرهەڵدەدات و دەبێتە هۆی قووڵکردنەوەی قەیرانەکان، بۆیە هەمیشە دیکتاتۆریی و تۆتالیتاریزم لە هەر شوێنێکدا بوونی هەبێت هەوڵ دەدات لە ڕێی دەسەڵاتی سیاسییەوە قۆرخی کۆمەڵگا بکات، کە بەم پێنج سیفاتە دەناسرێتەوەو جیا دەکرێتەوە:
١-شێوازی دەوڵەت لە پەیڕەوکردنی یاساوە دەگۆڕدرێت بۆ پەیڕەوکردنی شێوازی پۆلیسی.
٢-لە دەوڵەتی ئازادییەکانەوە بۆ سەرکوتکردن.
٣-دەسەڵاتگرتنە دەستی تاکە حیزب لە کاروبارەکاندا.
٤-دەسەڵات هەوڵی سەرکوتکردنی میللەت ونەهێشتنی فرەیی دەدات.
٥-دەسەڵاتی خۆسەپێن پەنا بۆ ترس و تۆقاندن دەبات وسەرجەم داهاتی ناشەفاف ژێرباری ئەو مەبەستە دەخات.
بەمجۆرە لە دەوڵەتی سەرکوتکاریدا پەیوەندی خەڵك و حاکم و خەڵك و خەڵك لەسەربنەمای دواکەوتن و چەوساندنەوە و ناسەقامگیری و نائامادەیی گشت ڕەنگەکاندا بەرجەستە دەبێت، تێیدا ڕووداوی توندوتیژی زیاد دەکات و حاڵەتەکانی کوشتن زیاترو ئاسایی دەبنەوە، تێیدا سەرکوتی دەنگی ناڕازی دەکرێت و ژمارەی پۆلیسی نهێنی زیاد دەبێت و تەنانەت سەرکوتی نەیاران دەکرێت لە ڕێی پەنابردن و بەکارهێنانی یاساوە، چونکە هیچ سیستەمێکی ژیانی مەدەنی لە ڕژێمی تۆتالیری سەرکوتکاردا بوونی نامێنێت و تەنیا ناوو شێوەکەی دەمێنێتەوەو لە ناوەڕۆکدا خاڵی دەبن لە مەبەستەکانیان، تەنانەت ڕێكخراوە کارا مەدەنییەکانیش ژێر بەژێر دەخرێنە ژێر ڕكێفی دەسەڵاتی دیسپۆتیزمەوە.
بەشێوەیەکی گشتی وەکو ئیبن خەلدون لە پێشەکییەکەیدا نووسیویە: دەسەڵات و مۆراڵ زۆرجار بەریەك کەوتنیان لەگەڵ یەکدا دەبێت، بەحوكمی ئەوەی سروشتی دەسەڵات لە پێناوی مانەوەیدا ئەوە دەخوازێت و میکافیللیش ڕەنگە لەبەر ئەو هۆکارە بێت ئەو دووانەی لێك جیاکردۆتەوە: ئاکاری سیاسی و ئاکاری گشتی، بەڵام ئایا دەبێت دەسەڵاتی ڕاستەقینە ئاوها بێت؟ پاشان بۆمان هەیە بپرسین ئایا تا چەند دەسەڵات بۆی هەیە بەردەوام ئەو پێشێلکارییانە لەمافە سەرەتاییەکانی هاوڵاتیاندا بکات؟ ئایا دەبێ ئەو پێشێلکاریانە تا چەند پێویست بن؟ ئەی ئایا لە ئاکامدا بە کوێ دەگات ئەو هەموو هەنگاوانەی ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بەرەو خراپ و خراپترو بەکارهێنانی شێوازی تازەی ناڕەواو دڕندانەتر دەچێت؟ ئایا تا سەر دەسەڵات دەتوانێت بەو شێوازانە مانەوەی خۆی مسۆگەر بکات بۆ هەتا هەتایە؟ یان مانای حاكم و مەحكومی تەندروست تەواو لە شوێنێکی ترەو ئەوەی ئێمە لێی دەدوێین بارودۆخی وڵاتان و ناوچەکانی جیهانی سێیەمە بە تەنیا کە نەخوێندەوارەکان دەکرێنە داردەستی تۆقاندن و خوێندەوارەکانیش لە پێناو لە دەستنەدانی ئیمتیازاتەکانیان قوڕوقەپی لێدەکەن.
ئەوەی مەبەستمە لێرەدا خاڵێکی زۆر مەترسیدارە کە ڕەنگە لای زۆر لە خوێنەران ئاشکرا نەبێت و نەزانن ئەوەی ئێستا لە دەوروبەریان دەگوزەرێت زۆر کوشندەیەو ڕەنگە ڕۆژێك ئەویش ڕووبوڕوی بێتەوەو پێی بکرێتە ئامانج و کە لەم چەند ساڵەی ڕابردوودا بێتام زیاد بووەو تەشەنەی کردووە.
هەمیشە هۆکارێکی ڕژێمە تۆتالیتارە سەرکوتکارەکان بریتییە لە پەرەدان بە دەزگاکانی سیخوڕی و چاودێریکردن و زیادکردنی جۆرو ژمارەی سیخوڕان، بەمەبەستی مسۆگەرکردنی مانەوەی دەسەڵاتی ناتەندروستی خۆیان، بەڵام لەولاوە بەخێوکردن و پەروەردەکردن و ژێربارخستنی ئەو لەشکرە لە سیخوڕو کاڵفامان و نەخوێندەواران بۆ پاراستنی بەرژەوەندی کورسی چەند کەسانێك، لەهەموو دام ودەزگاو کۆڵان و بازاڕو مۆڵ و مزگەوت و ناو یانەو ڕێكخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی و خزمەتگوزارییە گشتییەکاندا بڵاوکراونەتەوەو داهاتی ناشەفافی میللەتیان پێ دەدرێت، قێزەونترین ڕێگا لەو پێناوەدا بەکاردەهێنن و گوێ لە پەیوەندییەکان دەگرن و تۆڕی ئینتەرنێتیش دەکەنە مەیدانی بەدواداچوونیان، هەر ئەمانەش سبەی دەبنە بارێکی گران و ناقۆڵا لەسەرشانی کۆمەڵگا، چونکە ئەو هونەرە بەدفەڕییەی کە فێری بوون بە سیخوڕیکردن بەسەر هاوڵاتییانەوە دەبێتە خوویان و هەرگیز بۆیان تەرك ناکرێت، ئەمە جگە لەوەی بە پێی دابونەرێت و ئایین و یاساکانی مافی مرۆڤ دادەنرێت بە تاوانێکی قێزەون و ناڕەواو دژی هەموو پرەنسیپە مرۆییەکانە.
ئیدی بەڕادەیەك ئەو دیاردەیەش ئاسایی دەبێتەوەو تا ئەو ئاستەی ئەو دەزگایانە پەنا بۆ بەکارهێنانی کەسانی خوار تەمەنی هەژدە ساڵ دەبەن بۆ ئەو کارە و جۆرەها شێوازی تەکنەلۆژی و چاودێرییان دەخەنە بەردەست لەو پێناوەدا، ئەمەش جگە لە کۆمەڵێك دەستەو دایەرەی نزیکی دەسەڵاتی دیسپۆتیزم، کەسی تر ئاگاداری کاری ئەو بازنەیە نابێت، تەنانەت کاری سیخوڕیی بەسەر ئەندامانی هەمان حیزبیشەوە دەکرێت و چیدی کەس متمانەی بە کەس نامێنێت، بگرە بابای سیخوڕ ئەگەر هیچ کەسی دەست نەکەوێت دەکەوێتە چاودێریکردنی کەس وکارەکەی خۆی، چونکە ناتوانێت دەستبەرداری ئەو خووە بێتن کە بە میرات وەکو خەڵات لەدەسەڵاتی مافیاو گەندەڵەوە بۆی ماوەتەوەو فێرکراوە، ئەمەیە بەرهەمی دەسەڵاتی پۆلیسیی خۆسەپێن و دوور لە ژیانی مەدەنی، کە لەسەر بنەمای ترس و تۆقاندن و پاکتاوکردنی کەسانی نەیاران دەمێنێتەوە، ئەم دیاردەیە بە جۆرێك زەق بووەتەوە تەنانەت کەسی چاودێریکراو بێ پەردە ئەو لەشکرە دەبینێت کە دوای ئەکەون و وێنەی ئەگرن و چاودێری دەکەن؛ بێ ئەوەی سیخوڕەکان شەرم لە خۆ بکەن و تەریق ببنەوەو بەخۆدا بچنەوەو بستێك واز لە کۆیلایەتی بهێنن، خەریکی هەراسانکردنی کەسانی دەرەوەی بازنەی حیزب و دەسەڵاتن و تەدەخول لە تایبەتمەندییەکانی ژیانیاندا دەکەن و بگرە توهمەتیان بۆ دەهۆننەوەو تاوانیان دەخەنە پاڵ. ئەمانە زەنگی مەترسییەکی جددین کە ڕەنگە سبەی ڕووبەڕووی زۆرینە ببێتەوە، ئاگات لە خۆ نییە و کەسانێك گاڵتە بە نهێنییەکانی ژیانی تایبەتی تۆ دەکەن، ئەمانە گەر بەڵگەی هەر شتێك بن سەرەتا ئەوە دەردەخەن کە ئەو دەسەڵاتانە چۆن بەرەو لوتکەی بێ متمانەیی خەڵك دەچن و هەموو ساتێك لە ئاماداباشیدان بۆ چارەنووسی حەتمی خۆیان؛ ئیدی وای لێدێت بێزاریی لە سیمای شارو خەڵکەکەیدا بە ئاشکرا دەربکەوێت و خەڵکانی ئازادیخواز بیر لە هەڵهاتن لەو زیندانە بەرتەسکە بکەنەوە بەرەو تاراوگە و سەری خۆیان هەڵگرن، دوای ئەوەی بێ هیوا دەبن لە هەموو چاکسازییەك و لەبەرانبەریشدا ڕۆژ بە ڕۆژ ئازادییە تاکە کەسییەکان بەرتەسك دەبنەوەو زەبرو زۆر تا قوڕقوڕاوگەی میللەت دێت، کە هەرگیز ناتوانرێت پەردەپۆش بکرێت بە داهێنانی نازناو و پاشناو بۆ شوێنەکان، نە شاری ڕۆشنبیریی و نە شاریی نموونەیی و نە گوندی ئەوروپی و…… ناتوانێت ئەو تاڵاوە لە قوڕقوڕاگەکاندا بڕەوێنێتەوە کە ڕۆژانە بە شێوەی نالەبارو نوێ خەڵکی ڕەش و ڕووت دەیچێژن و پێوەی دەتلێنەوەو دەناڵێنن، کاتێك خۆیان دەبیننەوە نیشتیمانپەروەرن و خۆیان نەفرۆشتووە بە کەس و هیچ لایەنێك و نە بندیوارن و نە بەرژەوەندیان لەگەڵ هیچ حیزبێکدا هەیە وهەمیشە بە گومانی نەیاریی بێبەش دەکرێن و دەچەوسێنرێنەوە و پلانیان دژ دەگێڕدرێت؛ تا ئەو ئاستەی جڵەوی بێ لەمپەر بە جۆرێك بۆ ئەم جۆرە کۆکوژییە لەسەرخۆیە بەڕەڵڵا دەکرێت کە دەبێت وەکو ڕۆمانی (١٩٨٤)ی جۆرج ئۆریۆڵ لە کۆتاییدا هەمووان لە ژێر فشارەکاندا ناچار بکرێن بڵێن: بەڵێ دوو و دوو دەکاتە پێنج!

فەرهاد مەحموود ئیبراهیم

زمانی کوردی لە بواری زاراوەسازیی زمانەوانیدا، تا ڕادەیەک کاریتێداکراوە، بەڵام تا ئێستاش تێکەڵی و بگرە ناڕونی لە بەکارهێنان و ناسینەوەی هەندێک زاراوەدا هەیە، ئەوەی جێگەی سەرنجە ئەم تێکەڵییە تەنانەت لای زمانەوانەکانیشدا هەیە، یەکێک لە هۆکارەکانی فرە زاراوەییە، بۆ یەک زاراوەی زمانەوانی، ئێمە دو، بۆ سێ زاراوەی کوردیمان داناوە، کە بەداخەوە هۆکاری ناوچەگەرێتی و ئایدۆلۆژی تێکەڵبووە، کە من نامەوێ لێی وردببمەوە، ئەمەش بەشێکە لە کۆی سیستەمی کوردبون، کە دژە بە کاری دەزگایی و پابەندێتی بە ناوەندێکەوە بۆ پاراستنی زمانەکە لەم تێکەڵیی و سەرلێشێواوییە، بەهەرحاڵ وتاری ئەمجارەمان لەسەر چەند زاراوەیەکە لە بواری مۆرفۆلۆجیدا، کە ڕەنگە بۆ هەندێک کەس، زۆر ڕون بن و بۆ هەندێکی تر و خۆشم تۆزێک تێکەڵی هەبێت لە بەکارهێنانیدا.

لە مۆرفۆلۆجیدا، مۆرفیمەکان دابەشدەبنە سەر مۆرفیمی بەند/Bound و مۆرفیمی ئازاد/سەربەست/Free
مۆرفیمە بەندەکان دو جۆرن ئەوانەی، کە ڕێزمانین/Inflectional، کە زاراوەی شکێنەرەوەمان لەلایەن( د. محەمەد مەحوی) بەکارهێنراوە و تاڕادەیەک بەکاردەهێنرێت، مۆرفیمی ڕێزمانی یان شکێنەرەوە گشتییە و دەچنە سەر ناو، ئاوەڵناو، کردار، بەڵام ئەوانەی تەنها دەچنەسەر کردار وەکو ئەسپێکت، مود، بەردەوامی…تاد پێیان دەوترێت/ Conjugation، کە دیسانەوە( د. محەمەد مەحوی) زاراوەی چەمێنەرەوەی بەرانبەر بەکارهێناوە، جۆرەکەی تری مۆرفیمی بەند، وشەداڕێژە/ Derivation کە هەڵگوێزەریشی پێدەوترێت، ئەمە بەشێوەیەکی گشتی، بەڵام بەرانبەر ئەو مۆرفیمە بەندانە،چەند زاراوەیەکمان هەیە وەکو:
لاگر و گیرەک، کە هەردوکیان بەرانبەر بە /Affix ی ئینگلیزی دەوەستن، هەر دو جۆری شکێنەرەوە و هەڵگوێزەر دەگرێتەوە، بەڵام بەپێی شوێنی هاتنیان ئەم مۆرفیمە بەندانە، بە تایبەت هەڵگوێزەرەکان ناویان هەیە، لە زمانی ئینگلیزیدا ئەم سێ جۆرەمان هەیە:
Prefix/پێشگر
Suffix/پاشگر
Infix/ناوگر
تا ئێستاش کێشەیەکی وامان نییە، زۆرینە ڕێککەوتوون لەسەر ئەم زاراوانە، بەڵام مۆرفیممان هەیە، لەکاتێکدا بەکاردێن، کە دەربڕین ئاسان بکەن وەکو:
دەرنەبڕدرا/د/ (دەربڕین) ، چاوگە و کە دەکرێتە بکەرنادیار، دەبێت ڕەگ وەربگیرێت، کاتێک ڕەگەکە کۆتایی بە/ڕ/ دێت و مۆرفیمی بکەر نادیاریش /ر/ ئەم دو مۆرفیمە لەبەر ئەوەی فۆنیمیشن، لەڕوی فۆنەتیکەوە، شوێنی دروستبون و شێوازی گۆکردنیان یەکە، بۆ دەربڕین قورسە، لەوێدا ئەو/د/ دروست دەبێت بۆ ئاسانی دەربڕینەکە. ئەمە بۆ هاتوینەتەوە، کردومانەتەوە، خواردرا…تاد یش، هەر ڕاستە.
باشە بەم مۆرفیمانە بڵێین چی: ئەمانە لەڕوی مۆرفۆلۆژیەوە هەڵگری ئەرک نین بۆیە هەڵەشە بڵێین مۆرفیمن، لە زمانی ئینگلیزیدا پێیان دەوترێت/epenthetic کە لە زمانی کوردیدا ناوبڕ بەکارهاتووە، بەڵام وەکو جۆرێکی مۆرفیم لێکدراوەتەوە.

جۆرێکی تری مۆرفیممان هەیە، کە وشەداڕێژە/ هەڵگوێزەرە، وشەی نوێ دروستدەکات، شوێنەکەی لە نێوان دو مۆرفیمی ئازادە وەکو:
هێلکەوڕۆن/و/ شانبەشان/بە/ ، ئایا بەمانە دەوترێت چی؟
ئەوەی هەیە تا ئێستا پێیان دەوترێت ناوبەند، کە لە ئینگلیزیدا، زۆر بەکەمی هەیە. یان نییە و پێی دەوترێت /interfix، جۆرێکی تر لە مۆرفیمە وشەداڕێژەکان، هەن، کە وشەی لێکدراو دروستدەکەن و بەهەمان شێوەی ناوبەندەکان دەکەونە نێوان هەردو بەشی وشە لێکدراوەکە، ئەمانە هەر Interfix ن، واتە وشەهەڵگوێزەرن، لە کوردیدا پێیان دەوترێت، مۆرفێمی بەستێنەر، کە وشەی لێکدراوی بەستراو دروستدەکەن، ئەم زاراوەیە، د. محەمە مەعروف بەکارهێناوە، وەکو /و/ لە. تەپاوتل، یاڵەویاڵ، گەنموجۆ، شلەوبرنج، تەپوتۆز، بەڵام لەبەرئەوەی ئەمانەش هەر ئەرکیان داڕشتنی وشەی نوێیە، باشترە، مۆرفیمی بەستێنەر بەکار نەهێنرێت.
هەروەها ئەگەر مۆرفیمەکە ئەرکی بەستنەوەی دو فرێز، دو پارچە/cluse ، یان ڕستە بوو، دو جۆرن ئەوانیش مۆرفیمی (لێکدەر و مۆرفیمی گەیەنەر)ن، کە بەرانبەر بە /Coordinating Conjunctions
و Subordinating Conjunctions دەوەستن،
زاراوەیەکی ترمان هەیە، کە ئەویش مۆرفیمی نێوانگرە، کە بەڕای ئێمە هەر، ناوبەندەکەیە، ئەگەریش مەبەست لێی ناوبڕ بێت، ئەوا دەبێت یەکێکیان بەکاربهێنین، هەر لەبارەی مۆرفیمی بەندەوە، جۆرێکی ترمان هەیە، کە پێیان دەوترێت نوسەک/ Clitic، ئەم مۆرفیمانە لە زمانی ئینگلیزیدا بۆ خاوەندارییەتی بەکاردەهێنرێن و زۆرجار بەهۆی ئەو کۆما بچوکە دەناسرێتەوە، کە پێی دەوترێت ئەپۆسترۆفی، ئەمانە ئەرکیان دەربڕینی خاوەندارێتی و گەیاندنی دو وشەیە بەیەکتر، بەڵام هەر وەکو دو وشەیە سەربەخۆ دەمێننەوە، وەکو:
John’s book
She’s happy”
n’t. not
“doesn’t,” “can’t,” “won’t”
‘ll (will
“I’ll go,” “they’ll come”
‘m, ‘re, ‘ve (am, are, have
“I’m tired”
“We’re ready”
“I’ve finished”
لە زمانی کوردیدا، جێناوی لکاوی کۆمەڵەی( م-مان ) بەم ئەرکە هەڵدەستن، بۆیە زۆرجار پێیان دەوترێت جێناوی خاوەندارێتی، بۆیە زمانەوانەکان بەم کۆمەڵەیە ئەڵێن نوسەک:
باوکم، خانوەکەمان…تاد.
کە ئەگەر پڕاوپڕ بەرانبەر بە جیاکارییەکەی زمانی ئینگلیزیش نەوەستێت، لانی کەم لەگەڵ خاڵی یەکەمدا دەگونجێت کە دەربڕینی خاوەندارییە.
دو جۆری تری مۆرفیم هەیە، کە ئەوانیش مۆرفیمی سفر/Zero و مۆرفیمی بۆش، بەتاڵ/Empty morpheme ، یەکەمیان دەرناکەوێت بەڵام ئەرکەکەی هەستیپێدەکرێت، دووەمیان واتە مۆرفیمی بۆش دەردەکەوێت، بەڵام هیچ ئەرکێکی نییە و دەکرێت لاببرێت، هەرچەند ئەمەش دژ بە بیرۆکەی مۆرفیمە، کە مۆرفیم بە بچوکترین، دانەی زمانی ناودەبات، خاوەن ئەرک و واتایە وەکو:
ئەو هات. ( مۆرفیمی بەندی ڕێزمانی ڕێککەوتنی کەسی سێیەمی تاک دەرنەکەوتووە، بەڵام هەست بەبوونی دەکرێت).
لە شێوەزاری سلێمانیدا دەوترێت : هاتنەوە/ هاتمەوانێ/وانێ/ هیچ ئەرکێکی نییە.

لە مۆرفیمە ئازادەکان دا چەند زاراوەیەکی ترمان هەیە لەوانە:
Base/ بناغە
root/ڕەگ
steam/قەد
ڕەگ، بریتییە لەو مۆرفیمەی، کە هەڵگری واتای سەرەکییە، بەبێ هیچ مۆرفیمێکی بەند، وەکو زمان، شاخ، ئاو …تاد
قەد، دوای لابردنی هەموو مۆرفیمە شکێنەرەوەکان دەمێنێتەوە وەکو :
کوڕەکە: کوڕ
بناغە، بریتییە لە ڕەگ و مۆرفیمی هەڵگوێزەر، کە دەبێتە بنەما و بناغە بۆ وشەی نوێ:
(ئاشەوان)بناغەیە بۆ ( ئاشەوانی)
کەواتە ئێستا ئێمە ئەم زاراوانەمان هەیە:

لاگر، گیرەک/Affix
ئازاد، سەربەست/Free
بەند/Bound
پێشگر/prefix
پاشگر/suffixie
ناوگر/infix
ناوبەند/interfix
ناوبڕ/epenthetic
شکێنەرەوە/inflection
چەمێنەرەوە/conjugation
نوسەک/Clitic
سفر/Zero
بۆش، بەتاڵ/Empty
بناغە/Base
ڕەگ/Root
قەد/Steam
لێکدەر/Coordinating
گەیەنەر/Subordinating