سۆسیالیستەکان و فەلسەفەی زمانی سیاسی -.. ئەکرەم سەعید

بەشی یەکەم

” ڕەخنەی بێبەزەییانە لە هەموو ئەوەی کە هەیە ” – مارکس (١).

پێشەکی تیۆری:

ڕەنگە هەندێک لە مارکسیستەکان پێیان وابێت کە نووسینی ڕەخنە کە ئاراستەی چەپ بکرێت لەم کاتەی ئێستاماندا کارێکی گونجاو نییە، و بەڵگەشیان بۆ ئەوە ئەوەیە کە لە جیهانی ئەمڕۆدا، کە تێیدا هزر و سیاسەتی بۆرژوازیی ڕاستڕەو باڵادەستە و بەهێزتر دەبێت، باشتر وایە هەموومان هەوڵ بدەین بۆ یەکخستنی ڕیزەکانی چەپ و دووربکەوینەوە لە ڕەخنەگرتن لە یەکتری. وەڵامدانەوەی ئەم هاوڕێ بەڕێزانەش ئەوەیە کە بزووتنەوەی سۆسیالیستی تەنها بە بێلایەنی و ڕەخنەی بنەڕەتی و مەبدەئی بەهێز دەبێت؛ چونکە مارکسیزم لە جەوهەردا بریتییە لە ڕەخنە. کتێبە بەناوبانگەکانی هەریەک لە (مارکس، ئەنگڵس، ڕۆزا، کاوتسکی، پلێخانۆڤ، لینین، هتد)، زۆربەیان بریتین لە ڕەخنەگرتن لە چەپەکانی سەردەمی خۆیان، بۆ نموونە: (کتێبی ئایدیۆلۆژیای ئەڵمانی ڕەخنەیە لە چەپی هیگڵی – کتێبی دژە دوهرینگ ڕەخنەیە لە بیرمەندێکی چەپی ئەڵمانی – ڕەخنە لە بەرنامەی گۆتا ڕەخنەیە لە فیکری لاساڵ – هەژاریی فەلسەفە ڕەخنەیە لە پرۆدۆن،، هتد).
سۆسیالیستەکان پێیان وایە کە ڕەخنە چەکێکی فیکرییە لە جەنگی چینایەتیدا، و هەرکەسێک دەستبەرداری ڕەخنە ببێت، ئەوا دەستبەرداری سۆسیالیزم و بەرژەوەندییەکانی چینی کرێکار بووە. هیچ حیزبێک مافێکی قۆرخکراوی (تایبەتی) نییە بەسەر فیکری سۆسیالیستی و بزووتنەوەی چینی کرێکارەوە، تا ڕێگری لە ئەوانی تر بکات لەوەی ڕەخنەی مەبدەئی و بنەڕەتی ئاراستەی دروشم و تاکتیکەکانی بکەن. ڕەخنە ئازادە؛ بە مەرجی پابەندبوون بە ڕێزگرتن لە کەسایەتیی ئەوی تر و دوورکەوتنەوە لە ناوزڕاندنی هیچ حیزبێک. قەدەغەکردنی ڕەخنە لە سۆسیالیزم دەیگۆڕێت بۆ ئایین، واتە دەگۆڕێت بۆ زۆرداری و سەرکوتکردنی هۆشیاریی کرێکاران، و ڕەگ و ڕیشەی ئەم ڕێبازە سەرکوتکەرەش لە بنەڕەتدا دەگەڕێتەوە بۆ ستالینیزم.

ئەم وتارە تیشک دەخاتە سەر گرفتە بنیادی و چەمکسازییەکان لە گوتاری چەپی هاوچەرخدا، لە ڕێگەی خستنەڕووی نموونەیەک لە ئەدەبیات و بڕیارە سیاسییەکانی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان و پارتی کرێکارانی کوردستان- پەکەکە. شیکردنەوەی زمانەوانیی بەڵگەنامەکانی ئەو دوو حیزبە ئاشکرای دەکات زاراوە و چەمکەکانییان ڕەگ و ڕیشەیان لە هەردوو فەلسەفەی لیبراڵی و کۆنەپارێزیدا داکوتیوە؛ بە جۆرێک چەمکە سەرەکییەکانی وەک دیموکراسی، دەسەڵاتی گەل، ئازادی، دادپەروەری، و یەکسانی دەخرێنە ڕوو، بەبێ هیچ جیاکارییەکی واتایی یان چینایەتی کە لە تێزەکانی ڕاستڕەو جیایان بکاتەوە. ئەم دیمەنەش وەها دەردەکەوێت کە وەک ئەوەی چەپ سیستەمی زمانەوانی و چەمکسازیی باوی ناو هەردوو فیکری لیبراڵی و ڕاستڕەوی خواستووە و گرتۆتەبەر، و دەستەواژەکانی خۆی لە بارگاوییە سۆسیالیستی و شۆڕشگێڕییەکەی بەتاڵ کردبێتەوە. لێرەدا ئەو خاڵەی پێویستە بۆ هەمووان ڕۆشن بێ ئەوەیە؛ کە مەبەست لە ئاراستەکردنی ئەم ڕەخنانە بۆ (حککک – پەکەکە) دەرخستنی جیاوازیی فیکری و سیاسییە و هیچ پاڵنەرێکی کەسیی لەپشت نییە.

سۆسیالیستەکان و فەلسەفەی زمان:
لە دیدگای سۆسیالیستیدا، زمان وەک سیستمێکی ئەبستراکت (مجرد) لە ڕێساکان سەیر ناکرێت، بەڵکو وەک پراکتیکێکی کۆمەڵایەتیی ماددی سەیر دەکرێت کە تێیدا هاوسەنگیی هێزەکان و ململانێی چینایەتی ڕەنگ دەداتەوە. زمان لە ڕوانگەی سۆسیالیستییەوە ئەو مەیدانەیە کە ئایدیۆلۆژیای تێدا دروست دەکرێت، هەژموونی تێدا دەچەسپێنرێت، یان ڕزگاریی فیکریی لە ڕێگەوە ڕێبەرایەتی دەکرێت. هزری سۆسیالستی میراتێکی تیۆریی دەوڵەمەندی هەیە لە لێکۆڵینەوە لە پەیوەندیی نێوان سیاسەت و زماندا؛ بەو پێیەی مارکسیزم لە زمان (بە چەمک و دەربڕینەکانییەوە) وەک ئامرازێکی گەیاندنی بێلایەن ناڕوانێت، بەڵکو وەک گۆڕەپانێکی زیندووی ململانێی چینایەتی، و ئامرازێکی کاریگەر بۆ هەژموونی سیاسی و ئاراستەکردنی ویژدانی گشتیی جەماوەر لێی دەڕوانێت. لە کاتێکدا مارکسیزمی کلاسیک زمانی لە چوارچێوەی «سەرخان»دا پۆلێن کردبوو کە لە لایەن ژێرخانی ئابوورییەوە حوکم دەکرێت، مارکسیزمی ڕەخنەیی و ئاراستە زمانەوانییەکانی دواتر ئەم دیدگایەیان پەرەپێدا؛ بۆ ئەوەی جەخت بکەنەوە کە زمان ئامرازێکی داینامیکی و چالاکە کە ڕاستەوخۆ بەشدارە لە پێکهێنانی هۆشیاری و داڕشتنی کردەی سیاسیدا.
ڤالێنتین ڤۆلۆشینۆڤ سەبارەت بە زمان ئەمەی خوارەوەی نووسیوە: (زمان بە دیارترین بوار دادەنرێت کە تێیدا چۆنیەتیی هێما و پەیوەندیی کۆمەڵایەتیی بەردەوام و گشتگیر ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە دەگێڕن. وشە تەنها دیاردەیەکی ئایدیۆلۆژییە کە بە تەواوی لە ناو ئەرکەکەیدا وەک دەلالەت جێی دەبێتەوە. وشە لەم دۆخەدا لە ئەرکەکەی وەک دەلالەت جیا نابێتەوە و ناکرێت هیچ شتێکی لێ هەڵبهێنجرێت بە دوور لەم ئەرکە، ئەمەش وا دەکات وشە پاکترین و هەستیارترین ئامرازی پەیوەندیی کۆمەڵایەتی بێت).- مارکسیزم و فەلسەفەی زمان / ڤالێنتین ڤۆلۆشینۆڤ – بەشی یەکەم – وەرگێڕانی بۆ عەرەبی: عیماد خالید ئەلحوتبە / الحوار المتمدن.
ڤالێنتین ڤۆلۆشینۆڤ پێی وایە کە وشە تەنها ئامرازێکی گەیاندنی بێلایەن نییە، بەڵکو پێوەرێکی هەستیارە کە گۆڕانکارییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان دەردەخات؛ واتە وشە وەک نیشانەیەکی ئایدیۆلۆژییە. یەک وشە (وەک: ئازادی، دادپەروەری، گەل) ماناکەی بە تەواوی دەگۆڕێت بەپێی ئەو چینە یان ئەو حیزبە سیاسییەی کە دەریدەبڕێت. حیزبی دەسەڵاتدار هەوڵ دەدات «یەک تۆن» (ئاواز)ی جێگیر بسەپێنێت بۆ خزمەتکردنی ئامانجەکانی، لە کاتێکدا حیزبە شۆڕشگێڕ یان ئۆپۆزسیۆنەکان هەوڵ دەدەن تۆنێک بدەنە وشەکان کە گوزارشت لە خواستەکانی جەماوەر بکات.
هێربێرت مارکوزە لە کتێبەکەیدا (مرۆڤی تاکڕەهەند – بەشی چوارەم: «جیهانی داڕشتنی داخراو» ل ١٢١) زمانی سیاسی شیدەکاتەوە؛ لەم بەشەدا ڕوونی دەکاتەوە کە چۆن زمان لە لایەن دەسەڵاتەوە کورت دەکرێتەوە بۆ تەنها دروشمگەلێک کە ئامانجیان کۆنترۆڵکردنی هۆشیاریی جەماوەرە. بەشێکی تەواوی کتێبەکەشی تەرخان کردووە بۆ شیکردنەوەی زمان لە ژێر ناوی زمانی دەسەڵات یان زمانی تاکڕەهەند. مەبەستەکەشی لەم چەمکە، و کەوتنی حیزبە چەپەکان بۆ ناو ئەم تەڵەیە لە چەند خاڵێکی سەرەکیدا کورت دەبێتەوە:

زمانی کارپێکردن (کردەیی) ـ سڕینەوەی مێژوو و قووڵایی:
مارکوزە پێی وایە زمانی سیاسیی مۆدێرن گۆڕاوە بۆ زمانێکی «تەکنیکی و کارپێکردن کە لە دەوری کردار دەخولێتەوە». ئەم زمانە کێشەکان ناخاتە ڕوو مەگەر وەک مەسەلەی تەکنیکی کە پێویستیان بە چاکسازییە، نەک وەک قەیرانی بنیادی و جەوهەری لە بنەڕەتی سیستەمەکەدا. بۆ نموونە، کاتێک دەسەڵات یان دەزگاکانی ڕاگەیاندن باس لە پرسەکانی وەک قەیرانی بێکاری یان کەمیی مووچە دەکەن، زمانەکە بە شێوەیەک دادەڕێژرێت کە کێشەکە تەنها وەک کەموکوڕییەکی تەکنیکیی کارگێڕی یان دارایی نیشان بدات کە پێویستی بە دانیشتنی چەند وەزیرێک یان شارەزایەکی ئابووری هەیە بۆ دۆزینەوەی چارەسەر. ئەم زمانە ڕێگری لە مرۆڤ دەکات لەوەی بیر لەوە بکاتەوە کە بێکاری بەشێکی جەوهەری و بنیادییە لە خودی سیستەمی سەرمایەداری؛ واتە زمانەکە ڕەهەندی مێژوویی و فەلسەفیی کێشەکە دەسڕێتەوە، و تەنها ڕەهەندە تەکنیکی و کارگێڕییەکەی دەهێڵێتەوە.

زمان گومان قبوڵ ناکات ـ تۆتالیتاریزمی زمانەوانی:
مارکوزە ڕوونی دەکاتەوە چۆن زمانی سیاسی لەگەڵ زمانی بازرگانی (ڕیکلامکردن) تێکەڵ بووە. ئەم زمانە پشت بە دروشمی کورت، کاریگەر، پۆپۆلیستی، و ئامادەکراو دەبەستێت، کە ئەمەش توانای بیرکردنەوەی ڕەخنەیی دادەپۆشێت. لە بری ئەوەی وشەکان چەمکگەلێک بن هانی بیرکردنەوە بدەن، دەگۆڕێن بۆ فەرمانی جێبەجێکردن. نموونەی ئەمەش دروشمەکانی وەک: «ئازادی، دیموکراسی، پێشکەوتن، ئیرادەی گەل»ن. ئەم وشانە بە شێوازێکی زۆر لاستیکی و تەمومژاوی دەخرێنە ڕوو، بە جۆرێک کە چیتر ناتوانیت پرسیاریان لەسەر بکەیت یان گومانیان لێ بکەیت؛ چونکە خودی زمانەکە ڕێگرە لە دروستبوونی پرسیار. کاتێکیش دەسەڵات یان حیزبێکی سیاسی دەڵێت: ”ئێمە لە پێناو بەرژەوەندیی گشتیدا کار دەکەین”، ئەوا زاراوەی (بەرژەوەندیی گشتی) پیرۆزی و قاڵبێکی ئامادە وەردەگرێت کە ڕێگری لە جەماوەر دەکات بپرسن: بەرژەوەندیی کام چین بە دیاریکراوی؟.
مارکوزە نووسیویەتی:(قسەکردن لە جیهانی داڕشتنی گشتیدا تەنها گواستنەوەی هاوواتاکان و وشە دووبارەبووەکانە، و لە واقیعدا هەرگیز بە دوای جیاوازیی جۆریدا ناگەڕێت. بونیادی شیکاری وشە سەرەکییەکە دادەبڕێت لەو ناوەرۆکانەی کە هەڕەشەی هەڵوەشاندنەوەی دەکەن یان لانیکەم کۆسپ دەخەنە بەردەم ئەو مانایەی کە لە لێدوانە سیاسییەکان و ڕای گشتیدا پێی بەکاردەهێنرێت. ڕاستییەکەشی ئەوەیە کە ئەو چەمکەی دەخرێتە پلەی سرووتی پیرۆزەوە (پلەی سرووتی پیرۆز ـ نهێنی کاهینیەتی؛ یەکێکە لە حەوت نهێنییە پیرۆزەکەی کەنیسە لە ئایینی مەسیحیدا)، پارێزبەندی دژی هەڵوەشاندنەوە بەدەست دەهێنێت). ـ (مرۆڤی تاکڕەهەند ـ بەشی چوارەم: «جیهانی داڕشتنی داخراو»).

چۆن حیزبە چەپەکان دەکەونە ناو ئەم تەڵەیەوە؟:
لەم بەشەدا مارکوزە پێی وایە گەورەترین فۆڕمی سەرکوتکردن لە کۆمەڵگای مۆدێرندا لە توانای ئەو کۆمەڵگایەدایە بۆ لەخۆگرتنی زمانی ئۆپۆزسیۆن و تێکەڵکردنی تا ببێتە بەشێک لە زمانە باڵادەستەکەی خۆی. کاتێک حیزبێکی چەپ دێتە ناو مەیدانی سیاسییەوە، بە مەبەستی دۆزینەوەی پێگەیەک لە دەزگاکانی ڕاگەیاندندا و بۆ ئەوەی جەماوەر لێی تێبگات، خۆی ناچار دەبینێت فەرهەنگی زاراوە ڕادیکاڵ و ڕەخنەییەکانی (کە سیستەمەکە لە بنەڕەتەوە ڕەتدەکەنەوە) بگۆڕێت و ئەو زمانە تەکنیکی و پۆپۆلیستییەی لە جێگە دابنێت کە بازاڕی سیاسیی مۆدێرن قبوڵی دەکات.
کاتێ حیزبە چەپەکە دەست دەکات بە بەکارهێنانی وشە لاستیکییەکانی وەک:« دەسەڵاتی بنەماڵە، ئیرادەی گەل، خۆشگوزەرانی، چاکسازی، و دادپەروەریی گشتی»، لێرەدا مارکوزە ڕوونی دەکاتەوە کە لەو چرکەساتەی چەپ دەستبەرداری زمانە ڕەخنەییە تایبەتەکەی خۆی دەبێت و زمانە باڵادەستەکە وەردەگرێت، ئەوا بە تەواوی ناسنامەی خۆی لەدەست دەدات؛ چونکە ئەو وشانەی بەکاریان دەهێنێت پێشوەختە مانا ڕەسەنەکانیان لە لایەن سیستەمی سەرمایەداری و حیزبە لیبراڵ پۆپۆلیستەکانەوە دزراون، و گۆڕاون بۆ ئامرازی کۆنترۆڵکردن. بەمەش چەپ دەگۆڕێت بۆ تەنها ئۆپۆزسیۆنێکی ناوخۆیی کە دروشمەکانی سنووری سیستەمە باوەکە تێناپەڕێنن.
مەبەستی مارکوزە ئەوە بوو کە کۆمەڵگای مۆدێرن، لە ڕێگەی تێکەڵکردنی زمانی سیاسی لەگەڵ زمانی بازرگانی (ڕیکلامکردن)، شێوازێکی زمانەوانیی بەرهەم هێناوە کە هەموو جیاکاری و جیاوازییەکان دەسڕێتەوە. کاتێک حیزبێکی ڕادیکاڵی چەپ بەیاننامەیەک دەردەکات و تێیدا بە هەمان ئەو وشە و دەستەواژانە قسە دەکات کە سیاسەتمەدارە لیبراڵەکان یان ئۆپۆزسیۆنە پۆپۆلیستەکان، یان تەنانەت بەرپرسانی خودی دەسەڵات لە کاتی هەڵمەتەکانی هەڵبژاردندا بەکاری دەهێنن (وەک: دەسەڵاتی گەل، خۆشبەختی بۆ خەڵک، داهاتووی گەش، ماف و ئازادییەکان)، ئەوا ئێمە لێرەدا ڕووبەڕووی دەرکەوتنێکی زەقی «زمانی تاکڕەهەند» دەبینەوە. لەم چوارچێوەیەدا، زمان چیتر ئامرازی ڕزگاری و ڕەخنە نییە، بەڵکو گۆڕاوە بۆ یارییەکی تەکنیکی و بەبازاڕکردن بۆ ڕاکێشانی سەرنجی جەماوەر بە شێوەیەکی کاتی، کە لە چوارچێوەیدا هەموو هێزە سیاسییەکان لە ناو یەک گوتاری قاڵبگرتوودا دەتوێنەوە.

جیاکردنەوەی زمان لە فیکر:
” زمان ڕەنگدانەوەی فیکرە نەک ئامرازێک بۆ فێڵکردن”- مارکس.

بەڵام، تا چ ڕادەیەک مارکس و سۆسیالیستەکان (جیاکردنەوەی زمانی سیاسی لە دەقی ئایدیۆلۆژی) قبوڵ دەکەن، واتە جیاکردنەوەی زمان لە فیکر، یان گوتار لە هۆشیاری؟ ئایا ئەم جیاکارییەی نێوان زمان / پڕوپاگەندە و نێوان بیروباوەڕی ڕاستەقینە نابێتە هۆی جۆرێک لە ساختەکاری و چەواشەکردن؟ ئایا ئەمە بە پێشێلکردنی بنەماکان و شەرعییەتی فیکری دانانرێت لە پێناو بەدەستهێنانی دەستکەوتی جەماوەری و حیزبیی کورتخایەندا؟ ئەمە پرسیارێکی جەوهەریدایە؛ چونکە ئەمە زمانی سیاسی سۆسیالیستی زانستی لە پۆپۆلیزمی چەپ جیادەکاتەوە. ئەگەر بمانەوێت وەڵامی ڕاستەوخۆی پرسیارەکە بدەینەوە: بەڵێ، خودی مارکس هەرگیز ئەم جیاکردنەوە زۆرەملێیەی نێوان فیکر و زمانی قبوڵ نەدەکرد، و زۆربەی سۆسیالیستە بە پەرۆش و ڕژدەکان پێیان وایە ئەم شێوازە بە ناچاری دەبێتە هۆی ساختەکردنی هۆشیاریی جەماوەر، و دروستکردنی دۆخێک لە فێڵی هزری، و قوربانیدان بە بنەما تیۆرییەکان لە پێناو دەستکەوتی پراگماتیی کاتیدا.
لە کتێبە بەناوبانگەکەیاندا «ئایدیۆلۆژیای ئەڵمانی – ١٨٤٥» مارکس و ئەنگڵس دەستەواژەیەکی مێژووییان داڕشتووە کە دەڵێت: «زمان واقیعی ڕاستەوخۆی فیکرە»؛ بە مانای پێکەوە بەسترانی هزر و زمان.
مارکس پێی وایە لە ڕووی بنیادییەوە مەحاڵە مرۆڤ فیکرێکی شۆڕشگێڕانەی هەبێت لە کاتێکدا پەنا بباتە بەر زمانێکی کۆن یان بۆرژوازی بۆ گوزارشتکردن لێی. مارکس لە کتێبی «هەژدەی برۆمێری لویس بۆناپارت»دا ڕەخنەیەکی توندی ئاراستەی ئەو حیزبانە کرد کە دروشم و زمانی لاستیکی بەکاردەهێنن بۆ شاردنەوەی ڕاستییەکان. ئەو پێی وایە شۆڕشی سۆسیالیستی پێویستی بە خۆشاردنەوە نییە لە پشت دەمامکی «گەل» یان پەناگرتن بە دەستەواژە تەمومژاوییەکان، بەڵکو دەبێت خۆی بە زمانێکی ڕوون و ڕاستگۆیانە پێناسە بکات، بەم شێوەیە مارکس سازشکردنی زاراوەیی ڕەتکردەوە. لەسەر ئەم بنەمایە، مارکس هەرگیز قبوڵی نەدەکرد حیزب سازش بکات لە ڕێگەی شاردنەوەی چەمکە جەوهەرییەکانی (وەک: ململانێی چینایەتی و هەڵوەشاندنەوەی خاوەندارێتیی تایبەتی) و گۆڕینیان بە قسەکردن لەسەر «دەسەڵاتی گەل و خۆشگوزەرانی» تەنها لەپێناو لەدەستنەدانی جەماوەرەکەی.

ئایا جیاکردنەوەی زمان لە فیکر «فێڵ و ساختەکاری» دروست ناکات؟ بەڵێ، بێگومان بە تەواوی دروستی دەکات، بەڵام پاساوی حیزب بۆ ئەم زمانە پۆپۆلیستییە کە بەتاڵکراوەتەوە لە بنەماکانی سۆسیالیستی، پێویستی (پڕوپاگاندەکردن و ئاژیتاسیۆن – وروژاندن)ی جووڵاندنی هەست و سۆزی جەماوەرە بۆ ئەوەی هەڵوێستێکی خێرا و کردەیی وەربگرن. لە ڕاستیدا، پڕوپاگاندە و ئاژیتاسیۆنی سۆسیالیستی لە پێناو ڕاکێشانی جەماوەردا، بە هیچ شێوەیەک بە مانای هاوتابوونی زمان و گوتار نایەت لەگەڵ پارتە بۆرژوازییەکانی تردا، و نابێت ببێتە هۆی لەدەستدانی هزر و بنەما جەوهەرییەکانی خۆی.
کاتێک حیزبێک لە ناوخۆیدا بەرنامەیەکی ڕادیکاڵ پەیڕەو دەکات (وەک: دیکتاتۆرییەتی پرۆلیتاریا و هەڵوەشاندنەوەی خاوەنداریەتی تایبەتی سەرمایەداری و بازاڕ)، بەڵام لە دەرەوە بە زمانێکی جیاواز ڕوو لە جەماوەر دەکات و پێیان دەڵێت: (ئێمە دەسەڵاتی ئیرادەی گەل و ئازادیمان دەوێت)، ئەوا ئێمە لێرەدا ڕووبەڕووی دوو تەنگژەی مۆڕاڵی و سیاسیی گەورە دەبینەوە.
لە پلەی یەکەمدا حیزبەکە جەماوەری چەواشە کردووە، چونکە لێرەدا حیزب بە ڕووخساری فێڵبازێکی زیرەک دەردەکەوێت کە بە عەقڵییەت و لووتبەرزییەکی بژاردە «لە سەرەوە بۆ خوارەوە» سەیری جەماوەر دەکات؛ وەک ئەوەی حاڵی زمانەکەی بڵێت: خەڵکی گشتی هۆشیاریی تەواویان نییە بۆ تێگەیشتن لە فەلسەفەکەمان، کەواتە با بە دروشمی سادەکراوە بیانخەڵەتێنین. دووەم، حیزب ژینگەیەک دروست دەکات بۆ دووفاقیی کادیران و لێکترازانی کەسایەتیی حیزبی. لەم ژینگەیەدا کادیرانی حیزب تووشی جۆرێک لە پارچەپارچەبوونی ناسنامە دەبن؛ بە جۆرێک لە ناو هۆڵەکانی حیزبدا بە زمانێکی ڕادیکاڵی توند قسە دەکەن، لە کاتێکدا لە فەزای گشتی یان دەزگاکانی ڕاگەیاندندا دەگۆڕێن بۆ سۆسیال دیموکراتێکی نەرم. ئەم ڕەفتارەش وا دەکات جەماوەر بە تەواوی متمانەی بەم جۆرە حیزبانە نەمێنێت.

پێشێلکردنی بنەماکان لە پێناو جەماوەریبوونی کاتیدا:
ئەمە هەمان ئەو تەڵەیەیە کە حیزبە کۆمۆنیستەکان و زۆرێک لە هێزە چەپەکانی تری ناوچەکە تێیکەوتوون. ئەوان پێیان وابوو ئەم جیاکارییە زمانەوانییە دەتوانێت حیزب بگۆڕێت بۆ هێزێکی جەماوەریی گەورە، بەڵام ئەنجامە مێژووییەکە بە تەواوی پێچەوانە بووەوە. کاتێک بۆ چەندین ساڵی درێژ زمانی «ئۆپۆزسیۆنی نەریتی باو» وەک تاکە بژاردە بەکاردەهێنیت، وردە وردە مێشکی کادیران و لایەنگرانی حیزب لە فیکری ڕادیکاڵ دادەماڵرێت، تا دواجار وەک شوێنکەوتوو و هەڵگری ڕاستەقینەی خودی ئەو زمانە تەمومژاوییە دەمێننەوە، لە پێناو کۆکردنەوەی چەند کەسێکی زیادە لە خۆپیشاندانێکدا یان کۆکردنەوەی هەندێک دەنگی هەڵبژاردن، سەرئەنجام بنەما جەوهەرییەکانی حیزب دەکرێنە قوربانی (قوربانیدان بە ستراتیژ لە بەرژەوەندیی تاکتیکدا)، ئەمەش ڕێکخراوەکە بەرەو مایەپووچبوونی فیکری دەبات؛ و کاتێک قەیرانەکە دادەمرکێتەوە و جەماوەر بڵاوەی لێدەکات، حیزب خۆی دەبینێتەوە کە ناسنامە فیکرییەکەی پێشووی لەدەست داوە بەبێ ئەوەی سەرکەوتوو بووبێت لە بەدەستهێنانی پێگەیەکی جەماوەریی ڕاستەقینە. ئەو حیزبە شیوعی و چەپانەی زمان لە فیکر، یان گوتار لە ئایدیۆلۆژیا جیادەکەنەوە، قەیرانی چەمکیان هەیە لە گوتارەکانیاندا، و پەیڕەوی تاکتیکێکی ماکیاڤیلی دەکەن کە پێی وایە «ئامانج پاساو بۆ ئامراز دەهێنێتەوە». بەڵام مارکسیزمی ڕەسەن جەخت دەکاتەوە کە ڕاستگۆیی فیکری و ڕوونیی زمان دوو مەرجی بنەڕەتین بۆ بنیاتنانی هۆشیاریی ڕاستەقینەی چینی کرێکار.

زمانی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان:
لەم بەشەی یەکەمدا، نموونەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان دەهێنینەوە، ئەوەش لە ڕێگەی ئەو زمانەوە (وشە و چەمکەکان) کە لە بڕیارەکانیدا بەکاری دەهێنێت، سەرەڕای وتار و گوتارەکانی ئەندامانی سەرکردایەتیی حیزبەکە.
(هەردوو بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانی، بە‌هێزی میلیشیا بەشێوەیەکی ڕەها و نایاسایی دەستیان بەسەر دەسەڵات و تەواوی سامان و داهاتی ئەم کۆمەڵگەیەدا گرتووە. کوردستانیان بە زۆر و زۆرداریی میلیشیاکانیان لە نێوان خۆیاندا دابەشکردووە. .. ئەم فۆڕم و مۆدێلە لە دەسەڵاتدارێتی و وردوخاشکردنی ئیرادەی خەڵک، تا سەر مۆخ کۆنەپەرستانە و ناکۆکە بە هیوا و ئاوات و ئارەزوەکانی خەڵکی شارستانیی کوردستان و پێوانە سەردەمیەکان و هەرگیز شایانی ژیان و شکۆی خەڵکی کوردستان نییە و دەبێ کۆتایی بێت.) – سەرچاوە: بەیاننامەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری سەبارەت بە: پێویستی خەبات بۆ کۆتایهێنان بە دەسەڵاتی بنەماڵە! – تشرینی یەکەم 1, 2026.
بەیاننامەکە دەڵێت: (دوو دەسەڵاتی میلیشیایی ستەمکار و سەرکوتکەر و نایاسایی و ناشاریستانی و نابەرپرس بەرامبەر ژیان و پێداویستی و ئازادییەکانی خەڵک) – دەسەڵاتی نایاسایی و ناشاریستانی مانای چییە؟ مەبەستی ئەم کۆمۆنیستانە لە (یاسا و شارستانیبوون) چییە؟. ئایا ئەگەر دەسەڵات یاسایی و شارستانی بووایە، هیچ کێشەیەک نەدەبوو؟ ئایا ئەمە دیدگایەکی مارکسییە بۆ دەسەڵاتی؟.
زمانی دەقی سیاسیی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، لە واقیعدا تێکەڵەیەکە لە ڕەخنەی مارکسیی کلاسیک لە دەوڵەت و دروشمی سیاسیی پۆپۆلیستی (جەماوەری) بۆ جووڵاندنی شەقام.
بۆ تێگەیشتن لەوەی مەبەستیان چییە لەم چەمکانە، و ئایا ئەمە دیدگایەکی مارکسییە یان نا، پێویستە بابەتەکە لەسەر ئاستی فەلسەفی و سیاسی شیبکرێتەوە:
مانای «دەسەڵاتی نایاسایی و ناشاریستانی» لە ڕوانگەی حیزبی شیوعییەوە:
ئەگەر وەک حککک دەڵێ:(دەسەڵاتی ئەم دوو بنەماڵەیە، وەکو فۆڕمی بەرجەستەبووی دەسەڵاتی چینی بورژوازی کوردە)، ئایا دەبوو بەڕای حیزب ئەم «دوو حیزبە بنەماڵەییەکە»؛ بنەماڵەی بارزانی و بنەماڵەی تاڵەبانی – پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، بەکام یاسا و شارستانییەت دەستیان بەسەر دەسەڵاتدا بگرتایە؟.
لێرەدا مەبەستیان لە « دەسەڵاتی نایاسایی – یاسا» لە ڕوانگەی فەلسەفەی مارکسییەوە نییە، چونکە لەو ڕوانگەیەوە ئەو دەسەڵاتەی بەرژەوەندیی زۆرینە (کرێکاران) ناپارێزێت لە بنەڕەتدا بە نایاسایی و ناشەرعی دادەنرێت. بەڵکو مەبەستیان «یاسای سروشتیی بۆرژوازی» یان یاساکانی پەرلەمانی ئێستای هەرێمە، واتە مەبەستیان ئەوەیە کە ئەم دەسەڵاتە تەنانەت پابەند نابێت بەو بەڵێن و بنەما یاسایی و دەستوورییانەشەوە کە خودی خۆی دایڕشتوون (وەک ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پاک، یان دەستاودەستکردنی ئاشتییانەی دەسەڵات، یان یاسای کار).
مەبەستیان لە چەمکی دەسەڵاتی ناشاریستانی شێوازی حوکمڕانییە؛ کاتێک هێزە چەکدارەکان و میلیشیاکان بڕیار دەدەن لە بری دامەزراوە مەدەنی و یاساییەکان، و کاتێک تیرۆری سیاسی و سەرکوتکردن هەیە، ئەمە لە فەرهەنگی سیاسیی ئەواندا پێناسە دەکرێت بە گەڕانەوە بۆ «سەردەمی پێش دەوڵەت» یان «قۆناغی خێڵەکی و دەرەبەگایەتی»، نەک کۆمەڵگایەکی مەدەنی و شارستانی (Civil Society).
یاسایی و شارستانیی کام چینی کۆمەڵ؟ ئایا ئەمە دیدگایەکی مارکسییە بۆ دەسەڵات؟. ئەم زمانەی بەیاننامەکە مارکسیی کلاسیکی پوخت نییە، بەڵکو زیاتر دەچێتە خانەی «پۆپۆلیزمی سۆسیالیستی»یەوە لەبەر ئەم هۆکارانە:

١. دابەشبوونی چینایەتی بەرامبەر دابەشبوونی سیاسی: مارکس دەسەڵاتی سیاسی لەسەر بنەمای «کێ خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانە؟» (سەرمایەدار بەرامبەر کرێکار) شیدەکاتەوە. بەڵام ئەم بەیاننامەیە کێشەکە کورت دەکاتەوە لە «دەسەڵاتی بنەماڵە و میلیشیا»دا (واتە کێشەیەکی سیاسی و کێشەی حوکمڕانی)، نەک کێشەیەکی ئابووری و چینایەتیی جەوهەری. زمانی سیاسی حیزب لێرەدا لە هاوکێشەی( دەسەڵاتی نەریەتی بەرامبەر دەسەڵاتی مۆدێرنی بۆرژوازی) داڕێژراوە.
٢. چەمکی «شارستانیبوون»: لە فەلسەفەی مارکسیدا، خودی «شارستانییەتی بۆرژوازی» جێگەی ڕەخنەیە. مارکس پێی وایە شارستانییەتی سەرمایەداری لەسەر خوێن و چەوساندنەوەی کرێکاران بنیات نراوە. بۆیە، بەکارهێنانی چەمکی «ناشاریستانی» وەک تۆمەتێک بۆ دەسەڵات ڕەنگدانەوەی تێڕوانینێکی لیبراڵییە زیاتر لەوەی مارکسی بێت؛ چونکە وەها دەردەکەوێت کە تۆ دەڵێیت: «ئێمە دەسەڵاتێکی سەرمایەداریی شارستانیمان دەوێت».
ئایا لە دیدگای مارکسیستەکانەوە دەسەڵاتی (بایدن، پۆتین، ماکرۆن، ترەمپ و نەتەنیاهۆ) بە دەسەڵاتێکی شارستانی دادەنرێن؟ ئەی چی سەبارەت بە دەسەڵاتی (سیسی، ئەردۆغان و خامنەیی)؟ جیاوازیی نێوانیان لە چیدایە؟ لە ڕوانگەی مارکسیزمەوە، سەرجەم ئەم دەسەڵاتانە لە جەوهەردا دەسەڵاتی «یاسایی و شارستانیی بۆرژوازین»، لەبەر ئەوەی هەموویان پارێزەری خاوەندارێتیی تایبەتی سەرمایە، سیستەمی کاری کرێگرتە، پووڵ و بازاڕن؛ هەرچەندە لە ڕووی فۆڕمی حوکمڕانی و ئایدیۆلۆژیاوە جیاوازن. لە کاتێکدا لای سۆسیالیستەکان ئەم جیاوازییە ڕووکەشانەی نێوان فۆڕم و ئایدیۆلۆژیای بۆرژوا دەسەڵاتدارەکان هیچ بایەخێکی نییە، بەڵام لای لیبراڵەکان و چەپی پۆپۆلیست وەک پێوەری سەرەکی و جێگەی بایەخ سەیر دەکرێن.
مێژوو نیشانی داوە کە نازییەکان و هیتلەر لە ڕێگەی یاسا و هەڵبژاردنی دیموکراسییەوە گەیشتنە دەسەڵات. لە سەردەمی ئێستاشدا، زۆرینەی حکومەتە بۆرژوازییەکان لەسەر ئاستی ناوخۆیی و دەرەکی سیستەمێکی بەربەرییانە بەڕێوەدەبەن؛ لە لایەکەوە کرێکاران برسی دەکەن، جەنگ بەرپا دەکەن و بودجەی زەبەلاح بۆ بەسەربازیکردن خەرج دەکەن، لە لایەکی دیکەشەوە کۆچبەران دەردەکەن و گوتاری ڕاسیستی بەرهەم دەهێنن. سەرەڕای ئەوەش، داڕمانی بانک و بۆرسەکانیان دەبێتە هۆی فەوتانی سامانی هاووڵاتیان و بڵاوبوونەوەی نائارامی و شێواوی لە کۆمەڵگەدا، لە کاتێکدا بەساڵاچووان و منداڵانی چینی کرێکار لە سەرەتاییترین مافەکانی تەندروستی و خوێندن بێبەش دەکرێن. سەرجەم ئەم دیاردە دڕندانەیە دەرەنجامی دەسەڵاتی یاسایی و «بەناو شارستانی»ی بۆرژوازییەتن؛ ئەو چینەی کە ڕوخساری نوێنەرەکانی (چ پیاوێکی ئایینی بێت، بنەماڵەیەک، ئەفسەرێکی سەربازی یان حیزبێکی مۆدێرنی تەکنۆکراتی کۆستیملەبەر) جەوهەرە بەربەرییەکەی ناگۆڕێت.

٣. تیۆری دەوڵەت لای لینین: ئەگەر لە گۆشەنیگای ڤلادیمێر لینینەوە (لە کتێبی دەوڵەت و شۆڕشدا) سەیر بکەین، ئەوا میلیشیا و سوپا بەشێکی جەوهەرین لە هەر دەوڵەتێکی چینایەتی. تاکە جیاوازی ئەوەیە کە ئەم میلیشیایانە لە کوردستان حیزبی و بنەماڵەیین نەک دامەزراوەیی. بۆیە، ڕەخنەگرتن لە «سیمای میلیشیایی» بە تەنها بەبێ ڕەخنەگرتن لە خودی چەمکی دەوڵەتی بۆرژوازی، بە لادان لە مارکسیزم دادەنرێت.

ئایا ئەگەر دەسەڵات یاسایی و شارستانی بووایە، هیچ کێشەیەکیان لەگەڵیدا نەدەبوو؟.
نەخێر، بە دڵنیاییەوە هەر کێشەیان لەگەڵیدا دەبوو. لێرەدا ناکۆکیی نێوان زمانی سیاسی و تیۆری فەلسەفی دەردەکەوێت. لە ڕووی تاکتیکی و دروشمبازییەوە، حیزب ئەم چەمکانەی بەکارهێناوە بۆ ئەوەی ڕەخنەکەی لای هەموو چینەکانی کۆمەڵگا (تەنانەت چینە ناوەندەکان و ڕۆشنبیرانیش) قبوڵکراو و گونجاو بێت، چونکە هەمووان لە نایاساییبوونی دەسەڵات ناڕازین. بەڵام لە ڕووی ستراتیژی و فیکرییەوە، تەنانەت ئەگەر دەسەڵاتێکی «یاسایی و شارستانی و دیموکراتی مۆدێرنی بۆرژوازی »ی تەواویش لە کوردستاندا بوونی هەبوایە (لەسەر شێوازی دەوڵەتە ڕۆژئاواییەکان)، ئەوا لە ڕوانگەی مارکسیزمەوە هەر بە «دیکتاتۆرییەتی بۆرژوازی» دادەنرا. مارکسیستەکان پێیان وایە یاسا و دەوڵەت لە سیستەمی سەرمایەداریدا تەنها دوو ئامرازن بە دەست چینی باڵاوە بۆ چەوساندنەوەی چینی کرێکار، تەنانەت ئەگەر لەوپەڕی شارستانیبوون و دیموکراتی مۆدێرنی بۆرژوازیشدا بن.
ئەم ڕەخنەیەی حککک ئاراستەی دەسەڵاتی دەکات بە زمانێکی هاوشێوەی ڕەخنەی سەرجەم حیزبە ئۆپۆزسیۆنەکانی تری کوردستان (یەکگرتووی ئیسلامی، و حیزبە لیبراڵ و کۆنەپارێزەکان – وەک بزووتنەوەی گۆڕان، و نەوەی نوێ) نووسراوە؛ واتە زمانی پڕوپاگەندەی پۆپۆلیستیی بۆرژوازییە، زمانێکە هەمووان لەسەری کۆکن، زمانێکە خۆی بەرز دەکاتەوە بەسەر چینایەتیدا و سنوورەکانی فیکری سیاسی تێدەپەڕێنێت و هەمووان تێیدا لەیەک دەچن. ئەمە هەمان ئەو زمانە سیاسییەیە کە مارکوزە باسی لێوە کردووە (زمانی پڕوپاگەندە – زمانی بەبازاڕکردن – ڕیکلام).
ئەم بەیاننامەیە، لە ڕووی شیکاریی فەلسەفییەوە، کەوتووەتە ناو پارادۆکسێکەوە (ناکۆکیی زاتی)؛ چونکە لە لایەک دەیەوێت سۆسیالیست و شۆڕشگێڕ بێت، و لە لایەکی ترەوە چەمکگەلێکی وەک (یاساییبوون و شارستانیبوون) بەکاردەهێنێت کە چەمکی فیکریی لیبراڵیزم و دیموکراسیی بۆرژوازین. ئەمەش پێمان دەڵێت کە حیزب لەم بەیاننامەیەدا زمانی «پڕوپاگەندەی سیاسیی ڕۆژانە»ی پێش بیروباوەڕی «شیکردنەوەی فەلسەفیی قووڵ»ی مارکسی خستووە، بۆ ئەوەی بتوانێت لەگەڵ ناڕەزایەتییە گشتییەکانی شەقامی کوردیدا بگونجێت و هاوئاهەنگ بێت.

پێکدادانی نێوان گوتاری سیاسی و بیروباوەڕی فیکری:
( خەباتی یەکگرتوانە و ڕێکخراوی کرێکاران و مامۆستایان و کارمەندان و ژنان و لاوان و کاسبکاران، دەتوانێ ئەم دەسەڵاتە وەلابنێ و دەسەڵاتیک بەرپا بکات کە پشتی بە ئیرادەی ڕاستەوخۆی خەڵک بەستبێت، دەسەڵاتێک کە بەرنامە و ئیرادەی بۆ دەستەبەرکردنی خۆشبەختی بێت بۆ خەڵک. ئەمە خەباتێکی هەمەگیر و ڕێکخراوی دەوێ، پێویستی بەوەیە یەکگرین و بە دامەزراندنی ڕێکخراوەکانمان ڕیزەکانمان یەکگرتوو بکەین. ڕابەران و هەڵسوڕاوان و پێشڕەوانی بزووتنەوە کۆمەڵایەتیەکان دەتوانن لەم خەباتە و لە یەکگرتوکردنی جەماوەریدا ڕۆڵی پێشڕەوانە بگێڕن. هەر حزبێکی سیاسی کە تۆزقاڵێکیش خۆی بە لایەنگری ئازادی و مافەکانی خەڵک بزانێ، ئەمڕۆ ئیتر دەبێ سەنگەری خۆی هەڵبژێرێت، لە پاڵ ئەم خەباتە یان لە پاڵ دەسەڵاتی ستەمکاردا ڕادەوەستێت؟)- هەمان سەرچاوە.
دامەزراندنی دەسەڵاتێک کە پشت بە ئیرادەی ڕاستەوخۆی «گەل» یان «جەماوەر» ببەستێت؟. دەسەڵاتی گەل واتە دیموکراسی، بەڵام لە بەیاننامەکەدا ناوی نەهاتووە، و باس لە جۆری ئەو دیموکراسییە ناکات (دیموکراسیی لیبراڵی، دیموکراسیی شۆڕشگێڕانەی لینین، دیموکراسیی جەماوەریی ماو، یان دیموکراسیی گەلانی پارتی کرێکارانی کوردستان PKK). ئایا دەسەڵاتی گەل جێگرەوەیە بۆ چ سیاسەتێک لە کوردستان؟ بزووتنەوەی نەوەی نوێ و بزووتنەوەی گۆڕانیش باس لە دەسەڵاتی گەل دەکەن!. ئایا ئەم بەشەی بەیاننامەکە نوێنەرایەتیی دیدگایەکی مارکسی بۆ دەسەڵات دەکات؟. و شیکاریی فەلسەفیی سیاسی سەبارەت بە دەسەڵاتی (گەل) چییە؟.
ئەم بەشەی بەیاننامەکە دەست دەخاتە سەر قووڵترین پارادۆکس (ناکۆکی) لە فیکری حکککدا. کاتێک دەڵێن «دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی گەل»، ئەمە کام دیموکراسییەیە، و جیاوازیی چییە لەگەڵ حیزبە پۆپۆلیست و لیبراڵەکانی وەک نەوەی نوێ و بزووتنەوەی گۆڕان؟.
بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، دەبێت پەردە لەسەر جۆری ئەو دیموکراسییە لابدەین کە کۆمۆنیزمی کرێکاری باسی دەکات، و شیکاری بکەین کە ئایا ئەمە مارکسییە یان نا.
١. ئەم دەسەڵاتە کام جۆری دیموکراسییە؟. هۆکاری بەکارنەهێنانی وشەی دیموکراسی لە بەیاننامەکەدا ئەوەیە کە وشەی دیموکراسی لە فەرهەنگی مارکسیدا پیس بووە بە چەمکی «دیموکراسیی بۆرژوازی یان پەرلەمانی» (کە بە فێڵ و چەواشەکاریی دادەنرێ). لای حککک، جێگرەوەی دەسەڵاتی ئێستا بریتییە لە دیموکراسیی شوراکان (Soviet Democracy).
لە دیموکراسیی لیبراڵیدا (کە نەوەی نوێ و بزووتنەوەی گۆڕان باوەڕیان پێیەتی)، خەڵک چوار ساڵ جارێک دەچنە سەر سندوقەکانی دەنگدان و دەسەڵات ڕادەستی پەرلەمانتاران دەکەن، پاشان خەڵک دەگەڕێنەوە و دەبنە تەنها چاودێر بەبێ هیچ دەسەڵاتێکی ڕاستەوخۆ. حککک باوەڕی وایە کە دەبێت خەڵک «شورا» (ئەنجومەن) لە شوێنەکانی کار، کارگەکان، گەڕەکەکان، و زانکۆکاندا پێکبهێنن. بڕیارەکانیش لە بنکەوە بۆ لوتکە دەدرێن. خەڵک خۆیان ڕاستەوخۆ حوکمڕانیی خۆیان دەکەن، و هەر کاتێک نوێنەرەکەیان خیانەتی لێ کردن، دەتوانن دەستبەجێ لە پۆستەکەی لایبدەن (ئەمە مۆدێلی کۆمۆنەی پاریسی ساڵی ١٨٧١).
ئایا مەبەستیان لە دەسەڵاتی گەل دامەزراندنی (دیموکراسیی شۆڕشگێڕانە)یە، وەک قۆناغی یەکەمی شۆڕش؟ بەیاننامەی حیزبەکە هیچ ڕوونکردنەوەیەکی لەو بارەیەوە تێدا نییە. حککک لە بەیاننامەکەیدا بە مەبەست هێڵێکی ناڕوون و تەمومژاویی لە نێوان چەمکی دیموکراسیی و چەمکی دەسەڵاتی سۆسیالیستیدا هێشتووەتەوە.

لە ڕووی فەلسەفەی سیاسی و ئەدەبیاتی خودی حیزبەکەشەوە (کە پشت بە تێزەکانی مەنسوور حیکمەت دەبەستن)، دەتوانین ئەم ناڕوونییە لە سێ خاڵدا شیبکەینەوە:

١. جیاوازیی نێوان «دیموکراسیی شۆڕشگێڕانە» (تێزی لینین) و تێزی مەنسوور حیکمەت:
تێزی لینین (قۆناغی یەکەمی شۆڕش): لینین لە ساڵی ١٩٠٥دا باسی لە «دیکتاتۆرییەتی دیموکراتیی شۆڕشگێڕانەی پرۆلیتاریا و جووتیاران» کرد وەک قۆناغێکی گواستنەوە کە پێش شۆڕشی سۆسیالیستی دەکەوێت. دواتر لە (تێزەکانی ئەپریل)دا، کە زنجیرەیەک ڕێنمایی و بەرنامەی سیاسییە لە نیسانی ساڵی ١٩١٧ بڵاوکرایەوە، لینین لەم نووسراوەیەدا نەخشەڕێگای سەرەکی دادەڕێژێ بۆ هەڵگیرسانی شۆڕشی ئۆکتۆبەر و گواستنەوەی دەسەڵات بۆ دەستی بەلشەفییەکان، «دیموکراسیی شۆڕشگێڕانە» تێ دەپەڕێنێ. لە فیکری کککدا، شۆڕش دابەش نابێت بەسەر دوو قۆناغدا (سەرەتا دیموکراسی و دووەم سۆسیالیزم). ئەوان باوەڕیان وایە کە لە کۆمەڵگایەکی وەک کوردستان و عێراقدا، هەر گۆڕانکارییەک ئەگەر ڕاستەوخۆ نەگۆڕێت بۆ دەسەڵاتێکی شورایی و سۆسیالیستی، ئەوا جارێکی تر دەگەڕێتەوە و دەبێتەوە بە دەسەڵاتێکی بۆرژوازی. بەڵام لەم بەیاننامەیەدا، لە بری وتنی دەسەڵاتی شورایی و سۆسیالیستی، چەمکە لاستیکییەکەی دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی گەلیان بەکارهێناوە.

٢. بۆچی بەیاننامەکە ڕوونکردنەوەی تێدا نییە؟
نەبوونی ڕوونکردنەوە لە بەیاننامەکەدا پەیوەندیی بە جیاوازیی نێوان بەرنامەی حیزب و بەیاننامەی تاکتیکییەوە هەیە. ئامانجی ڕاستەوخۆ لێرەدا پێکهێنانی بەرەیەکی گشتییە (تاکتیک)؛ کاتێک حیزب بەیاننامەیەک دەردەکات کە ئاراستەی شەقام و ناڕەزایەتییە گشتییەکان کراوە، خۆی بەدوور دەگرێت لە بەکارهێنانی زاراوە قورسەکانی وەک دیکتاتۆرییەتی پرۆلیتاریا یان دیموکراسیی شۆڕشگێڕانە، چونکە دەترسێت توێژەکانی وەک مامۆستایان و فەرمانبەران و کاسبکاران لێی بترسن و لێی دووربکەونەوە. لە بری ئەوە حیزب پەنای بردووەتە بەر بەکارهێنانی زمانێکی کراوە (واتە هەستاوە بە جیاکردنەوەی زمانی سیاسی لە دەقی ئایدیۆلۆژی). لێرەدا چەمکی «دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی گەل» لە قاپێکی بەتاڵ دەچێت؛ بە جۆرێک لایەنگرانی حیزب وا دەزانن شورا کرێکارییەکانی تێدایە، لە کاتێکدا خەڵکی ئاسایی و ناڕازییەکان «حکومەتێکی دادپەروەر و دوور لە گەندەڵی» تێدا دەبینن.

٣. ناڕوونیی زمان و ونبوونی ناسنامە:
لە ڕووی فەلسەفەی زمانی سیاسییەوە، ئەم بێدەنگی و ڕووننەکردنەوەیە لە ناو بەیاننامەکەدا دەبێتە هۆی بێتوانایی دەقەکە لە سەلماندنی جیاوازییە جەوهەرییەکەی. کاتێک حیزبێکی مارکسی باس لە قۆناغی دوای ڕووخاندنی دەسەڵات دەکات، بەبێ ئەوەی ماهییەتی چینایەتیی ئەو دەسەڵاتە نوێیە پێناسە بکات، ئەوا لە ڕووی تیۆرییەوە دەکەوێتە ناو هەمان ئەو تەڵەیەوە کە هێزە ئۆپۆزسیۆنە پۆپۆلیستەکانی تێکەوتوون؛ واتە تەنها باس لە چۆنیەتی حوکمڕانی (ئیرادەی گەل) دەکات، نەک ماهییەتی ئابووری و چینایەتیی دەسەڵاتەکە.

لێرەدا حیزبەکە فەلسەفە و ناسنامە ئایدیۆلۆژییەکەی خۆی کردووەتە قوربانیی مەیدانی سیاسەتی ڕۆژانە و ڕاکێشانی سەرنجی جەماوەر، بە جۆرێک کە جیاوازییەکانی نێوان گوتاری ئەو و گوتاری حیزبە لیبراڵ و چاکسازیخوازەکانی تر لەسەر پرسی دەسەڵات بە تەواوی تەمومژاوی بووە. کاتێکیش حیزبێک فەلسەفە شۆڕشگێڕییەکەی لە دروشمە گشتییەکاندا کورت دەکاتەوە، ئەوا ڕێک دەکەوێتە ناو یاریی خۆگونجاندن و هاوشێوەبوون لەگەڵ جەماوەر یان پۆپۆلیزم؛ چونکە لە بری ئەوەی جەماوەر بەرز بکاتەوە بۆ ئاستی هۆشیاریی فیکریی خۆی، خۆی دادەبەزێنێتە ئاستی خواستە ڕۆژانەکانی سەر شەقام.

فەلسەفەی کرێکاران:

چینی بۆرژوازی، لەپێناو پاراستنی سامان، دەسەڵات و سیستەمی سەرمایەداریدا، پەنا دەباتە بەر زمانێکی فەلسەفی و سیاسیی چەواشەکار و ناڕۆشن. لە بەرامبەردا، چینی کرێکار ڕزگاربوون لە چەوساندنەوەی سەرمایەداری، پێویستی بە زمانێکی فەلسەفی و سیاسیی ڕاستگۆ، ڕۆشن و زانستییە. لەم نێوەندەدا، زمانی فەلسەفی و سیاسیی سۆسیالیستی دەبێتە ئەو پردە هزرییەی کە کۆمۆنیستەکان بە کرێکارانەوە دەبەستێتەوە و وا دەکات کرێکاران ببنە خاوەنی ڕاستەقینەی فەلسەفەکەی خۆیان. جۆرج پۆلیتزەر پەیوەندی چینی کرێکاران و فەلسەفەی سۆسیالیستی بەم شێوە نایابە ڕۆشن دەکاتەوە:( پێویستە لە سەرەتاوە ئەوە ڕوون بکەینەوە، ئەگەر کرێکاران پەیوەست بووبن بە فەلسەفەی مارکسیزمەوە، و ئەگەر ئەم فەلسەفەیان بە ڕۆشنی پێی گەیشتبێ، ئەوە تەنها لەبەر ئەوە بووە کە خەباتیان لەپێناوی گۆڕینی ئەو کۆمەڵگایەی کە تێیدا چەوساوەن، ناچاری کردوون کە لەم کۆمەڵگایە تێبگەن و لێکۆڵینەوەیەکی زانستیی بۆ بکەن. بۆرژوازییەتیش، بۆ بەرگریکردن لە بەرژەوەندییەکانی خۆی وەک چینێکی سەردەست، هەوڵ دەدات ئەوە لە بیری خەڵک بباتەوە کە باڵادەستییەکەی لەسەر بنەمای چەوساندنەوەی هێزی کار ڕاوەستاوە. ئەوان نکۆڵی لە ڕاستیی چەوساندنەوەی سەرمایەداری دەکەن، چونکە داننان بەم ڕاستییەدا لەگەڵ بەرژەوەندییەکانیان وەک چینێکی چەوسێنەر ناگونجێت. هەر بۆیە دەبینین بۆرژوازییەت چاوپۆشی لەم ڕاستییە دەکات.
پێگەی کرێکاران لەمە جیاوازە. چونکە بەرژەوەندیی ئەوان، وەک چینێکی چەوساوە کە دەیەوێت کۆتوبەندی چەوساندنەوە تێکبشکێنێت، لەوەدایە کە ڕووبەڕوو سەیری جیهان بکەن. چینی چەوسێنەر پێویستی بە درۆ هەیە بۆ بەردەوامبوونی چەوساندنەوە، لە کاتێکدا چینی شۆڕشگێڕ پێویستی بە ڕاستی هەیە بۆ لەناوبردنی چەوساندنەوە. ئەم چینە پێویستی بە تێڕوانینێکی ڕاستگۆیانە هەیە بۆ جیهان کە یارمەتی بدات ئەرکە شۆڕشگێڕییەکەی بە باشترین شێوە جێبەجێ بکات. ئەم تێڕوانینە ڕووبەڕووە بۆ جیهان بریتییە لە «ماتریالیزم»، بەو هۆیەوە بووەتە فەلسەفەی چینی شۆڕشگێڕ؛ فەلسەفەی ئەو چینەی کە بەرژەوەندییەکەی لە تێگەیشتن لە کۆمەڵگادایە بۆ ڕزگاربوون لە چەوساندنەوە، و بەم شێوەیە مارکسیزم دەبێتە فەلسەفە زانستییەکەی کرێکاران.

ئەندرێ ژدانۆڤ دەڵێت:
«دەرکەوتنی مارکسیزم وەک فەلسەفەیەکی زانستیی چینی کرێکاران، بووە هۆی کۆتاییهاتنی سەردەمی فەلسەفەی کۆن، کاتێک فەلسەفە کاری گۆشەگیرەکان بوو لەناو قوتابخانەگەلێکدا کە لە ژمارەیەکی کەم لە فەیلەسووف و هاوەڵەکانیان پێکهاتبوون، کە دوور لە جیهانی دەرەوە دەژیان، لە ژیانی گەل دابڕابوون و وەک نامۆیەک بوون بەرامبەری. مارکسیزم قوتابخانەیەکی فەلسەفی نییە لەم جۆرە. بەڵکو بە پێچەوانەوە، وەک تێپەڕاندنێکی فەلسەفەی کۆن دەردەکەوێت دوای ئەوەی کە فەلسەفە تەنها لە چەند کەسێکی هەڵبژاردەدا لەناو ئەرستۆکراتییەتێکی هزریدا قەتیس کرابوو؛ هەروەها سەرەتای قۆناغێکی نوێیە کە تێیدا فەلسەفە دەبێتە چەکێکی زانستی لە دەستی چینی کرێکاران کە لەپێناو ڕزگاربوونیاندا خەبات دەکەن».) سەرچاوە:- بنەما سەرەتاییەکانی فەلسەفە -/ فەلسەفەی شۆڕشگێڕ: فەلسەفەی کرێکاران- جۆرج پۆلیتزەر.

پەراوێزەکان:
(١) ئەو دێڕە لەم بڕگەیەدا هاتووە:” بەڵام ئەگەر بنیاتنانی داهاتوو و یەکلاکردنەوەی هەموو شتێک بۆ هەموو سەردەمەکان کاری ئێمە نەبێت، ئەوا ئەوەی کە دەبێت لە ئێستادا ئەنجامی بدەین زۆر ڕوونترە: مەبەستم ڕەخنەی بێبەزەییانەیە لە هەموو ئەوەی کە هەیە؛ بێبەزەییانە بەو مانایەی کە ڕەخنەکە نە لە دەرەنجامەکانی خۆی بترسێت و نە لە پێکدادان لەگەڵ دەسەڵاتە باڵادەستەکانی ئێستا.” – کارل مارکس (نامە بۆ ئارنۆڵد ڕوگە، ئەیلوولی ١٨٤٣). هەروەها مارکس وتووبووی:«بێدەنگبوون لە ئاست هەڵەدا بەبێ بەرپەرچدانەوەی، بە هاندان بۆ بەدڕەوشتیی فیکری دادەنرێت»؛ مارکس پێی وایە بێدەنگبوون لە ئاست بیرۆکە هەڵەکاندا یان پاساوهێنانەوە بۆیان، ڕەفتارێکی نائەخلاقییە لە ڕووی فیکرییەوە؛ چونکە برەودان بە هەڵە ناتوانێت خزمەت بە جەماوەر بکات، بەڵکو بەشدار دەبێت لە شێواندنی هۆشیارییان و هێشتنەوەیان لە دۆخێکی سەرلێشێواویی فیکریدا، لە بری گەیشتن بە حەقیقەتی زانستیی شۆڕشگێڕانە.




سەرمایەی ئەندێشەیی و کۆمەڵگەی نمایش – بەشی سێیەم.. ئەکرەم سەعید

گەورەترین کێشەی خوێنەری کتێبی سەرمایە، و بەتایبەتی بەشی سەرمایەی ئەندێشەیی مارکس، ئەوەیە کە بابەت و باسی زۆر ئاڵۆز و ناوازە و پڕ لە هاوکێشەی بیرکاری و بانکییە. بۆیە زۆرینە خەڵک ئارەزووی خوێندنەوەی کتێبی سەرمایەیان نییە. لەم وتارانەدا تەقەلا دەدەین کە ئەم تیۆرییە قورسە ڕوون بکەینەوە بە بەکارهێنانی نموونەی زیندوو، بەتایبەتی لەم بەشەدا وەک: مایەپوچبوونی بنکی “یوینو” لە باراگوای (لەم دواییانەی ٢٠٢٦)، قەیرانی بانکەکانی لوبنان، و هەرەسی بنکی سیلیكون ڤالی. وە بەکارهێنانی هاوشێوەسازیی هاوچەرخ ئەنالۆجی – لێکچواندن؛ بەراوردکردنی سەرمایەی ئەندێشەیی بە سیستمی دارایی بە ”ئینتەرنێتی تاریک” و ”جیهانی مافیا”. ئەم بەراوردکارییە کۆمەکی خوێنەر دەکات بە ئاسانی تێبگات چۆن پارەیەک کە بوونی مادی نییە (تەنیا ژمارەیە لەسەر شاشەکان)، دەبێتە ئامرازێکی بێبەزەیی بۆ دزینی قوتی خەڵک بە کلیککردنی دوگمەیەک.

سەرمایەی ئەندێشەیی و تەقینەوەی بڵقەکان:
(هەواڵەکان: بەپشتبەستن بەوەی پێگەی ”جیهانی سۆسیالیست” بڵاوی کردووەتەوە، وڵاتی باراگوای ڕووبەڕووی تەنگژەیەکی دارایی و ڕامیاریی گەورە بووەتەوە، ئەمەش بەهۆی هەرەسی دارایی دەنگدانەوەداری بانکی “یوینو” کە بە یەکێک لە گەورەترین بانکە ژمارەیییەکانی ئەو وڵاتە دادەنرێت. لە سێی مانگی یانزەی ٢٠٢٦دا، بانکی ناوەندیی باراگوای سەرپەرشتیی ڕاستەوخۆی خۆی بەسەر ئەو بانکە ژمارەیییەدا سەپاند، دوای ئەوەی زانیارییە وردبینییەکان ئاشکرایان کرد کە توانای دارایی ئەو بانکە بە توندی دابەزیوە بۆ کەمتر لە نیوەی ئەو نزمترین ئاستەی کە یاسا دیاریی کردووە، ئەمەش دەسەڵاتدارانی دراوی ناچار کرد کە کارەکانی بە تەواوی ڕابگرن. ئەم هەنگاوە ناچارییە بووە هۆی سڕکردنی ژمارە ژمێریارییەکانی نزیکەی سێ ملیۆن پاشەکەوتکار و ڕاوەستانی تەواوی خزمەتگوزارییە ژمارەیییەکانی بانکەکە، سەرەڕای ئەو مەترسییە گەورانەی کە ڕوویان لە پارەکانی بەشی گشتی کرد، بەهۆی دەستبەسەرداگرتنی بانکەکە بەسەر پاشەکەوتە فەرمییەکانی دەوڵەتدا کە بەهاکەیان لە هەشتسەد ملیۆن دۆلار تێپەڕ دەکات).
ئەو دیمەنە پڕ لە ڕووداو و کتوپڕەی کە باراگوای لەم دواییانەدا بەخۆیەوە بینی، کە خۆی لە هەرەسی بانکی ژمارەییی “یوینو” و سڕکردنی پاشەکەوتە داراییەکانی نزیکەی لەسەدا شەستی هاوڵاتیانی ئەو وڵاتەدا بینییەوە، و ئەو شتانەی بەدوایدا هاتن وەک لادانی سەرۆکی وڵات ”سانتیاگۆ پینیا” و سەپاندنی مانەوەی ناچاری لە ماڵەوە بەسەریدا دوای ڕاپەڕینێکی گشتیی گەورە ــ بەرجەستەکردنێکی ڕوونی ئەو تێڕوانینانەیە کە تیۆری سۆسیالیستی دایڕشتوون سەبارەت بە “سەرمایەی ئەندێشەیی” و کاریگەریی تەقینەوەی بڵقە داراییەکان.

ئەم پەیوەندییە پێکهاتەییە لەم تەوەرانەی خوارەوەدا دەردەکەوێت:

  • سەرمایەی ژمارەیی و قورستربوونی بڵقە سەوداگەرییەکان: بەشی تەکنەلۆژیای ژمارەیی بووە هۆی گەورەکردنی شێرپەنجەییی بەهای بازاڕیی سامانەکان، کە ئەمەش بە پاڵپشتی سەرکێشییە داراییە نەژمێردراوەکانەوە. لەم چوارچێوەیەدا، بانکی “یوینو” لە باراگوای بە خێرایییەکی زۆر گەشەی دەکرد و سەرنجی نیوەی دانیشتووانی ئەو وڵاتەی ڕادەکێشا، بەڵام بەهۆی ئەوەی پێکهاتەکەی لەسەر بنەمای بڵقێکی دارایی ناسک و لەرزۆک ڕاوەستابوو و پشتئەستوور بوو بە “پێشبینییە بڕواپێکراوە ئەندێشەیییەکان”، بنەما مادییەکەی لەناوچوو و توانای داراییەکەی لە چرکەساتێکی کتوپڕدا هەرەسی هێنا -١-.
  • گۆڕانی خەیاڵی دارایی بۆ تەنگژەیەکی بژێویی خنکێنەر: سۆسیالیستەکان هەمیشە جەخت دەکەنەوە کە چینی کرێکار، ئەگەرچی بەشیان لە بۆرسە و سەوداگەرییەکاندا نییە، بەڵام قورسترین باج بە شێوازی ناڕاستەوخۆ ئەوان دەیدەن. ئەمەش لە باراگوای بە ڕوونی دەرکەوت؛ کاتێک سڕبوونی بازاڕ سیستمی دارایی پەکخست، یەکەم قوربانی ئەو توێژە چەوساوانە بوون لە مامۆستایان و شوفێرانی تەکسی، کە پاشەکەوت و داهاتی خانەنشینییان لە کۆڕیدۆرەکانی بانکەکەدا لەناوچوو، تا خۆیان لەبەر دەم دڵڕەقیی شەقامدا ببیننەوە.
  • کازینۆی بۆرسە و سێرکی ڕامیاریی سەرخان: کازینۆی سەوداگەرییە داراییەکان و سێرکی ڕامیاریی هاوچەرخ تەنیا دوو ڕووی یەک دراوی چینایەتین. چوارچێوەی ڕووداوەکان ئاشکرای دەکات کە سەرۆکی لادراو “پینیا” پێشتر بەشی هەبووە لەو کۆمپانیایەی خاوەنی بانکە هەرەسهێناوەکە بووە؛ واتە لوتکەی دەسەڵاتی ڕامیاری لەگەڵ لوتکەی سەرمایەی ئەندێشەیی و سەوداگەری لە خاڵێکی بەرژەوەندیی هاوبەشدا یەکیان گرتبووەوە. بۆیە، کاتێک قەوارەی بانکەکە داڕما، خێرا گرێبەستی پێکهاتەی ڕامیاریی سەرخانیش پسا و سەرۆکی دەوڵەت دەستبەجێ لادرا.
  • یاسای گەشەکردنی جیهانیی نایەکسان: سۆسیالیستەکان پێداگری دەکەن کە تەنگژەکانی سەرمایەی ئەندێشەیی لە وڵاتانی جیهانی سێیەمدا (وەک ئەوەی پێشتر لە لوبنان ڕوویدا و ئەمڕۆ باراگوای دەیچێژێت) شێوازێکی دڕندەتر و کوشندەتر بەخۆوە دەگرن و بە خێرایییەکی زۆرتر تێدەپەڕن بە بەراورد بە هاوشێوەکانیان لە وڵاتە سەرمایەدارییە ڕۆژاواییەکاندا، ئەمەش بەهۆی لەرزۆکیی ژێرخانە ئابوورییەکانی ئەم وڵاتانە و نەبوونی توانای بەرگەگرتنی لێکەوتە توندەکانی تەقینەوەی بڵقە داراییە گەورەکان.
    کاتێک سەرمایەی دارایی هەژموونی ڕەهای خۆی بەسەر سەرمایەی بەرهەمهێنەردا دەسەپێنێت، و سەرمایەداریی ئەندێشەیی دەبێتە دیارترین و باڵادەستترین خەسڵەت لە سیستمی سەرمایەداریی هاوچەرخدا، ناوەندی سەرکردایەتی و بڕیاردان بە ناچاری لە دەزگاکانی دەوڵەتەوە دەگوێزرێتەوە بۆ ژێرزەمینی ناوەندە داراییە جیهانییەکان، ئەمەش ئەوە جێگیر دەکات کە بە دیکتاتۆرییەتی شاراوەی پارە دەناسرێت. لە ژێر سێبەری ڕاوەستانی ئابووریی دەوڵەتان لە ڕووی پێکهاتەییەوە لەسەر قەرزە کەڵەکەبووەکان و بڵقە داراییەکان (سەرمایەی ئەندێشەیی)، حکومەتەکان خۆیان ڕووتکراوە لە سەروەری و سەربەخۆییی نیشتمانیی خۆیان دەبیننەوە؛ چونکە ئیتر بڕیارە ڕامیارییە چارەنووسسازەکان لە ناو پەرلەمانەکاندا دانەڕێژرێن یان لە لایەن نوێنەرانی شەرعیی گەلەوە بە یاسایی ناکرێن، بەڵکو بە ناچاری لە لایەن کارتیلی بانکە گەورەکان، سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، و دەزگاکانی هەڵسەنگاندنی داراییەوە دەسەپێنرێن. لێرەدا، ڕۆڵی دەوڵەت لە پاراستن و خزمەتی هاوڵاتییانەوە دەگۆڕێت بۆ تەنیا پاسەوانێکی دڵسۆز کە بەرژەوەندیی قەرزدەران و کۆمپانیا زەبەلاحەکان دەپارێزێت.
    ئەم گۆڕانکارییە لە فرمانی دەزگاکانی دەوڵەت و حیزبە بۆرژواکاندا لە پاراستنی کۆمەڵگە و هاوڵاتیانەوە بۆ بەرگریکردن لە بانکەکان و بڵقە داراییەکان لە جیهانی هاوچەرخدا، بووە هۆی لادانی ئامانجی زۆرینەی سەرکردە ڕامیارییەکان؛ ئیتر خەمی ئەوان پەرەپێدانی بەشەکانی پیشەسازی، کشتوکاڵ، یان بونیادنانی ژێرخانی ڕاستەقینە و بەرجەستە نەبوو، بەڵکو ڕۆڵی تەکنیکی و تەکنۆکراتییان کورت بووەوە لە پاراستنی “متمانەی بازاڕی دارایی” و ئارامییە دەستکردەکەیدا. زۆرینەی ڕامیارکارانی هاوچەرخ دۆخی ئەمڕۆی خۆیان تەرخان دەکەن بۆ ڕێگریکردن لە تەقینەوەی بڵقە داراییەکان، چونکە چاک دەزانن کە تەقینەوەی ئەو بڵقانە بە واتای هەرەسی حەتمیی دەسەڵاتی ئەوان دێت، ئەمەش وای کرد کە ڕامیاری لە ناخی خۆی وەک پڕۆژەیەک بۆ دادپەروەری خاڵی بێتەوە، و بیگۆڕێت بۆ تەنیا ئامرازێکی تەکنۆکراتی بۆ بەڕێوەبردنی تەنگژە خولییەکان و پاراستنی تۆڕی سەوداگرانی سەرمایە.
    دەستبەسەرداگرتنی سەرۆکی باراگوای، ڕووداوێکی مێژوویی هاوچەرخە کە ئەوە دەسەلمێنێت کاتێک “بڕواپێکردنی ئەندێشەیی و سەرابی دارایی” بانکەکان لەناو دەچێت، هێزی توڕەییی چینی کرێکار و هەژاران دەگۆڕێت بۆ واقیعێکی دڵڕەق بۆ تێکشکاندنی پارێزبەندیی ڕامیاریی بەرزترین پێگەی ڕامیاری لە وڵاتدا.
    هیچ گومانێک لەوەدا نییە کە ناڕەزایەتی و ڕاپەڕینی ئەم جەماوەرەی کە بژێوی و پاشەکەوتەکانیان لە ناو بڵقەکانی سەرمایەی ئەندێشەیی و کازینۆکانی بانکەکاندا لەناوچووە، خەباتێکی تەواو ڕەوایە. بەڵام کێشە بنەڕەتییەکە لێرەدا لەوەدایە کە ڕزگاریی ڕاستەقینە لە تاڵانکردنی نانی هەژاران و سامانیان، کورت ناکرێتەوە لە تەنیا تەقینەوەیەکی کاتیی توڕەیی، یان گۆڕینی دەموچاوە ڕامیارییەکان، یان تەنانەت زیندانیکردنی سەرۆکێک و چاوەڕوانیکردنی بەڵێنەکانی قەرەبووکردنەوە؛ چونکە ئەم جۆرە کاردانەوانە ناتوانن چاکسازی لە پێکهاتە قووڵەکەی سیستمی چەوسانەوەی سەرمایەداریدا بکەن.
    چارەسەری ڕیشەیی تەنیا کاتێک گەڵاڵە دەبێت کە کرێکاران و توێژە چەوساوەکان لە نامۆبوونی سەرمایەداری ڕزگاریان بێت، و بگەنە قۆناغێکی پێشکەوتوو لە هۆشیاریی چینایەتی ڕێکخراو؛ بۆ ئەوەی ڕابەرایەتیی وەرچەرخانێکی شۆڕشگێڕانە بکەن کە کۆتایییەکی بڕاوە بە خودی سیستمی سەرمایەداری بهێنێت، کە سەرچاوەی سەرەکی هەموو شێوازەکانی فێڵ و تەڵەکە، گەندەڵی، و باڵادەستیی مافیاویی چینی سەرمایەدارانە.

    سەرمایەی ئەندێشەیی، تۆڕی شاراوە و جیهانی مافیا:
    لێکچوونێکی بنیادگەریی قووڵ و ڕیشەیی هەیە لە نێوان میکانیزمەکانی “فێڵ و تەڵەکەی سەرمایەی ئەندێشەیی” لە ئابووریی دارایی و بازاڕی بۆرسەکاندا، لەگەڵ “خەڵەتاندن و دزینی دارک وێب – (٢)” لە جیهانی دیجیتاڵیدا. ئەگەرچی ئامرازەکان جیاوازن (لەکاتێکدا یەکەمیان لە ڕێگەی بانک و کۆمپانیا کاغەزییەکانەوە کار دەکات، دووەمیان لە ڕێگەی خوارزميات و وێبگەڕە کۆدکراو و مشەفەرەکانەوە)، بەڵام ئەندازیاریی دەروونی و دارایی تاوانەکە وەک خۆی دەمێنێتەوە؛ چونکە هەردوو جۆرەکە پشت بە دروستکردنی “بەها لە نەبوونەوە” و یاریکردن بە هۆشیاریی قوربانییەکان دەبەستن.
    بە دەربڕینکی تر؛ وەک چۆن سیستمی بانکی و کۆمپانیا کاغەزییەکان- سەرمایەی ئەندێشەیی، سەوداگەرییەک لەسەر بنەمای “پێشبینیکردنی قازانجی داهاتوو” بەبێ بوونی هیچ بەرهەمێکی ڕاستەقینە دروست دەکەن، بە هەمان شێوەش ڕێساکانی تەڵەکەبازی لە “تۆڕی شاراوە یان تۆڕی تاریک – الدارك ويب “دا (و ئەو دراوە دیجیتاڵییانەی چەسپ و پشتگیریی بەرهەمهێنانیان نییە، یان پڕۆژە هەڕەمییە دیجیتاڵییەکان) بەهایەکی سێبەری دروست دەکەن کە بە تەواوی پشت بە سووڕانەوەی دەستبەدەستی پارە و خەڵەتاندنی قوربانییەکە بە دەوڵەمەندبوونی خێرا دەبەستێت، بەبێ ئەوەی هیچ بەرهەمێکی خاوەن بەهای ئاڵوگۆڕی ڕاستەقینە لەئارادا بێت.

    نەبوونی چاودێریی ڕێکخراوەیی – کەلێنە یاساییە تاریکەکان:
    لە سەرمایەی ئەندێشەییدا تاوانباران سوود لە کەلێنە یاساییەکانی ناو ئەو وڵات و دوورگانە وەردەگرن کە باجیان تێدا نییە و وەک پەناگەی ئارامی دارایی دەناسرێن، هەروەها سوود لە نەبوونی هەماهەنگی لە نێوان دەوڵەتاندا وەردەگرن بۆ تێپەڕاندنی پارەکان لە ڕێگەی چینایەتییەکی ئاڵۆزەوە کە بەدواداچوونی زۆر ئەستەمە. لە تەڵەکەبازیی تۆڕی شاراوەدا تۆڕەکە لە ڕووی بەرنامەسازییەوە بە جۆرێک داڕێژراوە کە لە دەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەتاندا بێت؛ بە شێوازێک کە تۆڕەکانی ئاڕاستەکردنی هەڕەمەکی و دراوە دیجیتاڵییەکان وەک ئامرازێک بۆ تێپەڕاندنی پارەکان بە دوور لە سیستمی بانکیی باو بەکاردێن.
    لە سەرمایەی ئەندێشەییداپشتبەستن بە “سیستمی دەستەبەریی ساختە” (متمانە و ناوبژیوانیی درۆینە)، وەک ناوی بریقەدار، نووسینگەی ڕازاوە، ڕاپۆرتی دارایی پێداچووەوەی ساختە، و هەندێک جار یارمەتیوەرگرتن لە کەسایەتییە خاوەن دەسەڵاتەکان بەکاردێن بۆ بەخشینی نیشانەیەکی درۆینە لە ئارامی و متمانە. لە تەڵەکەبازیی تۆڕی شاراوەدا بازاڕەکانی پشت بە سەکۆکانی هەڵسەنگاندنی بەرنامەبۆکراو و سیستمی “ناوبژیوانیی دەستەبەری” دەبەستن؛ بە جۆرێک کە پارەکە دەخرێتە دەستی ناوبژیوانێک (کە لە ڕاستیدا خۆی خاوەنی ماڵپەڕە تەڵەکەبازەکەیە) تا کاتی گەیشتنی کاڵاکە. لە کۆتاییدا پرۆسەکە بەوە کۆتایی دێت کە پێی دەوترێت (بێسەروشوێنبوونی کتوپڕی تەڵەکەبازەکە)، کە تێیدا خاوەن ماڵپەڕەکە دوای کۆکردنەوەی بڕە پارەیەکی خەیاڵی، پێکەوە لەگەڵ سەکۆکە و سەرجەم پارە دەستەبەرکراوەکاندا لە چاو ون دەبێت.
    لەڕاستیدا هەردوو شێوەی فێڵکارییەکە لەسەر بنەمای دەروونناسیی مرۆڤەکان و قۆستنەوەی چاوچنۆکیی ڕەفتاری کار دەکەن. لە سەرمایەی ئەندێشەییدا یاریکردن بە هیوای “دەوڵەمەندبوونی خێرای دوور لە لۆجیک” و قازانجی سەرنجڕاکێشی دەرەوەی لۆجیکی بازاڕ دەکرێت (وەک وەبەرهێنانی خەیاڵی لە بازاڕی ئاڵوگۆڕی دراوە بیانییەکاندا). لە تەڵەکەبازیی تۆڕی شاراوەدا قوربانییەکان بەو دەرفەتانە فریو دەدرێن کە لە ئینتەرنێتی گشتیدا بوونیان نییە، وەک کڕینی کارتەکانی بڕواپێکردنی دارایی کە بە چارەکی بەهای خۆیان بارگاوی کراون، یان کڕینی ئامێری ئەلیکترۆنی بە داشکاندنی لەسەدا نەوەد، ئەمەش چاوی قوربانییەکە لە بیرکردنەوە لە لۆجیکیبوونی پێشنیارەکە کوێر دەکات.
    سەبارەت بەو بەراوردکارییەی کە لە نێوان سەرمایەی ئەندێشەیی و جیهانی مافیادا کراوە؛ جیهانی مافیا لە ناخی خۆیدا پشت بە ئەنجامدانی تاڵانکاریی ڕاستەوخۆ، سەرانەسەندنی ناچاری، و دزینی نانی کرێکاران و کاسبکاران بە زەبری چەکی ڕووت و لە دەرەوەی سەرجەم چوارچێوە یاساییە ڕێکخراوەکان دەبەستێت. لە بەرامبەردا دەبینین کە سەرمایەی ئەندێشەیی هەمان ڕەفتاری مافیا و هەمان کارکردی تاڵانکاریی ڕێکخراو بەرهەم دەهێنێتەوە، بەڵام لە ژێر پەردەیەکی تەواوی یاساکان و دەزگا فەرمییەکاندا. ئەمەش بە ڕوونی دەردەکەوێت کاتێک کارتیلی بانکەکان و سەوداگرە نێودەوڵەتییەکان بەهای پشکەکان و بڕواپێکردنەکان بە شێوازێکی شێرپەنجەیی و خەیاڵیی بێئەندازە بەرز دەکەنەوە؛ جا هەر کە سیستمی بانکی لەپڕێکدا هەرەس دەهێنێت و وەک کاغەزی یاری دەست بەسەر یەکدا دەدات ـ وەک ئەوەی لە مێژوودا لە تەنگژەکەی لوبناندا بەرجەستە بوو و لەم دواییانەشدا باراگوای چێشتی ـ خێرا پاشەکەوتی ملیۆنان هەژار و چەوساوە لە چرکەساتێکی کتوپڕدا وەک تەم نامێنێت و بەبا دەچێت. ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە ئەم پەککەوتنە تەنیا هەڵەیەکی تەکنیکیی کاتی نییە، بەڵکو دڵڕەقییەکی مافیاویی یاساییکراو و بەرنامەبۆکراوە کە ڕەنجی ساڵان و ئارەقەی نێوچاوان لە ڕێگەی کلیک‌کردنی دوگمەیەک و سەوداگەرییەکی ئەندێشەییی ژێرکەوتەی ئارەزووەکانی بازاڕەوە دەدزێت.
    مافیا هەمیشە هەوڵ دەدات ویژدانی پیاوانی ئاسایش، ڕامیارکاران، و دادوەران بکڕێت بۆ دەستەبەرکردنی پاراستنی خۆی و دڵنیابوونەوە لە بەردەوامیی کارە نایاساییەکانی. بەڵام سەرمایەی ئەندێشەیی لەوەش زیاتر دەڕوات؛ چونکە دیکتاتۆرییەتییەکی شاراوە دەسەپێنێت کە حکومەتەکان و حیزبە بۆرژواکان دەگۆڕێت بۆ تەنیا پاسەوانێک بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی قەرزدەران و کۆمپانیا زەبەلاحەکانی سەرانسەری کیشوەرەکان.
    پوختەی ئەم پێوەستبوونە لەسەر ئەوە ڕادەوەستێت کە مافیا و تۆڕی شاراوە لە ڕووی پێکهاتەییەوە لەسەر تۆڕێکی ئاڵۆز لە بەڵێنی دوولایەنە، نیشانە کۆدکراوەکان، و ڕێککەوتنە زارەکییەکان دامزراون کە بە تەواوی لەسەر متمانەی دەروونیی هاوبەش لە تاریکییە قووڵەکاندا وەستاوە، بە جۆرێک ئەگەر ئەم متمانە نیشانەیییە بلەقێت یان نهێنی و پێوەندییە قووڵەکان ئاشكرا ببن، خێرا تەواوی تۆڕە تاوانکارییەکە هەرەس دەهێنێت. لە هەمان چوارچێوەدا دەبینین کە سەرمایەی ئەندێشەیی پشت بە هیچ پەردەیەکی مادیی بەرجەستە یان بەرهەمێکی ڕاستەقینە نابەستێت، بەڵکو تەنیا و تەنیا لەسەر متمانەی خەیاڵی و پێشبینییە دەروونی و مێشکییەکانی وەبەرهێنەران و سەوداگران دەژی. لەبەر ئەوە، ئەم سیستمە داراییە لە ڕووی پێکهاتەییەوە خۆی لە پێویستییەکی تونددا دەبینێتەوە بۆ جبەخانەیەکی زەبەلاح و سوپایەک لە ئامرازەکانی فێڵ و تەڵەکەبازی و دروستکردنی هۆشیاریی ساختە، کە لە ڕێگەی هۆکاری گەیاندنی فەرمییەوە ئاڕاستە دەکرێن، لەگەڵ ناردنەدەرەوەی تەنگژەی شۆکە دەستکردەکان و شەڕە کولتوورییەکان، ئەمەش بە مەبەستی پاراستنی ڕاگرتن و یەکگرتوویی بڵقە داراییەکە لە تەقینەوە. جا هەر کە ئەم متمانە دەستکردە نامێنێت و خەیاڵەکانی بڕواپێکردن دەبنە هەڵم، خێرا کازینۆی سەوداگەرییە داراییەکان دەڕوخێت و هەیکەلی سەرووخانی سیستمەکە دەستبەجێ هەرەس دەهێنێت.
    سەرمایەی ئەندێشەیی، پێشکەوتووترین و دیکتاتۆریترین شێوازی مافیا و تۆڕی شاراوە بەرجەستە دەکات. تەنیا جیاوازیی بنەڕەتی ئەوەیە کە مافیا و تۆڕی شاراوە وەک قەوارەگەلێکی دەرکراو و دەرەوەی یاسا کار دەکەن، لە کاتێکدا باڵادەستیی مافیاویی چینی سەرمایەدار سەرکەوتوو بووە لەوەی کازینۆی سەوداگەرییە ئەندێشەیییەکان بکاتە تاکە سیستمی جیهانیی شەرعی، کە یاساکان دەنووسێتەوە و کۆنترۆڵی چارەنووسی گەلان و نانی هەژاران دەکات.

    سۆسیالیستەکان و جیهانی شێواوی سەرمایەداری:

    ئەمڕۆکە مرۆڤایەتی لە ناو جەرگەی فەزایەکی شێواوی پڕ لە تەنگژە و جەنگە یەکبەدوایەکەکاندا، تووشی سەرگەردانی و دڵەڕاوکێیەکی قووڵ بووە. کرێکاران و هەژاران لە لایەکەوە لە خەمی پاراستنی ژیان و سەلامەتیی خۆیان و خێزانەکانیاندان، و لە لایەکی تریشەوە ترسی برسێتی و نەبوونی بەرۆکی گرتوون. ئەم دڵەخورپەیە تەنانەت توێژی ناوەڕاست و کاسبکارانیشی گرتووەتەوە؛ ئەوان لە ناو داوی دڕدۆنگییەکی کوشندەدا دەژین و نازانن ئایا ئەو کەمە پاشەکەوتەی هەیانە لە بانکەکاندا بیپارێزن یان بیگۆڕنەوە بۆ زێڕ. لە سایەی ئەم بێئومێدییەدا، هەمووان چاوەڕوانی تێپەڕین بەرەو ڕۆژگارێکی تاریکتر دەکەن کە لە ڕێگایە.
    (کێڤن وارش، سەرۆکی ئەنجومەنی یەدەگی فیدراڵیی ئەمریکا ڕایگەیاند: ”ئەو پێیوایە کە بازدان لە وەبەرهێنان و گەشەکردنی پێکهاتەییدا لە ڕێگایە و بەڕێوەیە.” ـ ئەمەش لە کاتی بەشداریکردنی لە کۆبوونەوە ساڵانە هاوبەشەکانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و بانکی نێودەوڵەتی بۆ ساڵی ٢٠٢٦ لە بانکۆک). بەڵام دوای هەڵبژاردنە نیوەییەکانی ئەمریکا کاتێکی زۆری پێنەچوو، کە بۆرسەی وۆڵ ستریت بە بەهای زیاتر لە سێ تریلیۆن دۆلار هەرەسی هێنا.
    بۆچی گەشبینییەکەی کێڤن وارش لەبەردەم هەرەسی ملهوڕانەی بازاڕی بۆرسە و سیستمی سەرمایەداریدا پوچەڵ دەبێتەوە؟ چ تەمومژێک بەرچاوی ئەم پیاوەی گرتووە کە ناهێڵێت پێشبینی کارەساتە ئابوورییە یەکبەدوایەکەکان بکات؟
    ڕاستییەکە ئەوەیە کە وارش و هاوبیرانی نایانەوێت دان بەو ڕاستییە تاڵەدا بنێن کە بەهۆی هەژموونی سەرمایەی ئەندێشەییەوە، ئابووریی سەرمایەداری گۆڕاوە بۆ کازینۆیەکی گەورەی قومار؛ کازینۆیەک کە تێیدا مەترسیی دۆڕان، هەرەس و تەقینەوەی بڵقە داراییەکان هەمیشە لە کەمیندایە و لە چرکەساتێکدا دەتوانێت سەرجەم پڕۆژەکانی وەبەرهێنان و ڕەنجی مرۆڤەکان بکاتە سەراب.
    لەکاتێکدا کێڤن وارش و تەکنۆکراتەکانی دەسەڵات واقیعی قەیراناویی سەرمایەداریی هاوچەرخ دادەپۆشن، لە بەرەی بەرامبەردا، زۆربەی هێزە چەپەکان هۆشیاریی پێویستیان نییە و ئارەزووی خوێندنەوەی بابەتیی ئابووریی سیاسیی سۆشیالیستی ناکەن. ئەوان بێ ئەوەی لە مانا و لێکەوتەکانی سەرمایەی ئەندێشەیی و قەیرانە پێکهاتەییەکانی سەرمایەداری تێبگەن، باسی جیهانی ئەمڕۆ دەکەن و بەرنامە بۆ گۆڕینی دادەنێن! بە دڵنیاییەوە، ئەم جۆرە بۆچوون و بەرنامانەی چەپی مۆدێرن بۆ گۆڕینی جیهان، تەنیا کۆپییەکی شێوێنراو و بێبڕستی چەپی بۆرژوازی لیبڕاڵە کە هیچ چارەسەرێکی ڕیشەیی پێ نییە.
    سۆسیالیستەکان هەوڵ دەدەن بیری چاکسازیخوازیی چەپ تێپەڕێنن، چونکە زۆرینەی پارتە بەناو کۆمۆنیستەکان و نووسەرانی چەپ، بە تایبەتی لە جیهانی سێیەمدا، کێشەکان تەنیا لە پۆپۆلیزم و دەسەڵاتی دواکەوتویی ئایینی و بنەماڵەیی یان گەندەڵی فڵان بەرپرسدا دەبینن، و داوای چاکسازیی دیموکراسی و مۆدێرنانە دەکەن. سۆسیالیستەکان ڕەخنە لەم دیدگا کورتخایەنە دەگرن و نیشانی دەدەن کە کۆنەپەرستی و گەندەڵی تەنیا ئەنجامە نەک هۆکار؛ هۆکارە ڕەسەنەکە خودی سیستمی سەرمایەداریی مۆدێرنە.
    تاکە جێگرەوەی هێزە سۆسیالیستەکان بۆ ڕزگاربوون لەم جیهانە دڕندە و پڕ لە تەنگژەیە، تەنیا بەدیهێنانی کۆمەڵگەی سۆسیالیزمە. هاوکات لە ناو کایەی بیرکردنەوەی واقیعبینانەدا، ئەگەرچی بەرپاکردنی شۆڕشی سۆسیالیستی لەم دۆخە شێواوەدا مەحاڵ نییە، بەڵام کارێکی سادە و ئاسانیش نییە؛ هەر لەبەر ئەمەشە کە ئەوان لە ئێستادا خۆیان لە نووسینی دروشم و ڕستەی تەنیا شۆڕشگێڕانەی دوور لە واقیع دەپارێزن.


    پەراوێزەکان:

    (١) جیهان لە نێوان ساڵانی ٢٠١٠ و ٢٠٢٦دا چەندین هەرەسی گەورەی بانکی بەخۆیەوە بینی کە لە ڕووی پێکهاتەییەوە هاوشێوەی ئەو شتە بوون کە لەم دواییانەدا بەسەر بانکی ژمارەییی “یوینو”دا هات لە باراگوای. ئەم هەرەسانە یان بەهۆی تەقینەوەی بڵقی سامانە ژمارەیی و تەکنەلۆژییەکانەوە بوون، یاخود بەهۆی کێشانەوەی شڵەژاوانەی پارەی پاشەکەوتکاران بوو دوای لەدەستدانی ئەو “بڕواپێکردنە دەروونییەی” کە سەرمایەی ئەندێشەیی لەسەری ڕاوەستاوە:

  • بانکی دۆڵی سیلیكۆن: بانکی دڵخوازی کۆمپانیا تەکنەلۆژییە نوێیەکان بوو لە ئەمریکا و جیهاندا. تەنیا لە ماوەی چل و هەشت کاتژمێردا دوای تەقینەوەی بڵقی وەبەرهێنانە تەکنەلۆژییەکان هەرەسی هێنا، کاتێک پاشەکەوتکاران چل و دوو ملیار دۆلاریان لە یەک ڕۆژدا لە ڕێگەی بەرنامە ژمارەیییەکانەوە کێشایەوە، ئەمەش بووە هۆی مایەپووچبوونی و دەستوەردانی دەزگای یەدەگی فیدراڵیی ئەمریکا.
  • بانکی سيلفرغيت: هاوتەریب لەگەڵ بانکی دۆڵی سیلیكۆندا هەرەسیان هێنا، ئەمەش بەهۆی پێوەندیی توندیان بە وەبەرهێنانە ئەندێشەیییەکان و سەوداگەریی دراوە کۆدکراوە دیجیتاڵییەکانەوە، کە بووە هۆی کێشانەوەی لەناکاوی پارەی پاشەکەوتکاران و نەمانی توانای پارەدان.
  • بانکی فرست ريبابليك: لە مانگی پێنجی ٢٠٢٣دا بەهۆی هەمان هۆکارەوە هەرەسی هێنا، تا ببێتە دووەم گەورەترین هەرەسی بانکی لە مێژووی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا دوای تەنگژەکەی ساڵی ٢٠٠٨.
  • تەنگژەی بانکەکانی لوبنان (٢٠١٩ – ٢٠٢٠): سیستمی بانکیی لوبنان بە تەواوی هەرەسی هێنا دوای ئاشکرابوونی ئەو پێکهاتە سەوداگەرییەی کە لە مێژوودا وەک “پێکهاتەیەکی هەڕەمیی تەڵەکەبازی” وەسفکرا، کە بانکەکان بە هاوکاریی بانکی ناوەندی بەڕێوەیان دەبرد.
  • هەرەسی بانکی سویسری (کرێدیت سویس – ٢٠٢٣).
  • تەنگژەی بانکە ناوچەیییەکان لە چین (گوندەکانی هینان – ٢٠٢٢).
    (٢) دارک وێب – تۆڕی شاراوە یان ئینتەرنێتی تاریک: بەشێکی شاردراوەی تۆڕی جیهانیی ئینتەرنێتە کە بزوێنەرەکانی گەڕانی باو (وەک گووگڵ) نیشانە بەندی و ڕیزبەندی ناکەن، و پێویستی بە بەرنامەسازی و ڕێکخستنی تایبەت هەیە بۆ گەیشتن پێی. تۆڕی شاراوە تەنیا نزیکەی لەسەدا شەشی تەواوی ناوەڕۆکی ئینتەرنێت پێکدەهێنێت، کە ئەمەش بەشێکی زۆر بچووکە بە بەراورد بە “تۆڕی قووڵ” کە لەسەدا نەوەدی ئینتەرنێت پێکدەهێنێت و ئەو لاپەڕانە دەگرێتەوە کە بە تێپەڕەوشە (پاسۆرد) پارێزراون، وەک ژمارە ژمێریارییەکانی بانک و نامەوێب (ئیمەیڵ).
    تۆڕی تاریک چۆن کار دەکات؟. ئەم تۆڕە پشت بە “تۆڕە لێکدراوە” کۆدکراوەکان دەبەستێت، کە بەناوبانگترینیان تۆڕی پیازییە. زانیارییەکانی بەکارهێنەر کۆد دەکرێن و لە ڕێگەی چەندین خزمەتگوزارگوزاری جیاوازەوە (گرێکان) لە سەرانسەری جیهاندا تێپەڕ دەکرێن، ئەمەش بۆ شاردنەوەی تەواوی ناسنامە و ناونیشانی دیجیتاڵیی هێڵەکە، بە جۆرێک کە هیچ خزمەتگوزارگوزارێک بە تەواوی ڕێڕەوی گەیشتنی زانیارییەکان نازانێت. بۆ ئەوەی ڕوون بێت؛ تۆڕی قووڵ هەموو ئەو لاپەڕانەیە کە لە ژێر چاودێریی گشتیی بزوێنەرەکانی گەڕاندا نین و لە پشت تێپەڕەوشەوەن (وەک سیستمی ناوخۆیی بانکەکان، پۆستی ئەلیکترۆنی، ئەکاونتی سۆشیاڵ میدیا، و داتابەیسی کۆمپانیاکان).
    چۆن فێڵ لە تۆڕی قووڵدا دەکرێت؟ زۆربەی تاوانە ئەلیکترۆنییە باوەکان لێرەدا ڕوودەدەن؛ بۆ نموونە کاتێک هاوکێشەیەکی بیرکاریی هاککردن یان فێڵێکی ئەلیکترۆنی (وەک ناردنی لێنکی ساختە بۆ دزینی تێپەڕەوشەی بانکی) بەکاردێت، تاوانبارەکە دەچێتە ناو ئەکاونتی بانکیی تۆوە لە “تۆڕی قووڵ”دا و پارەکەت دەدزێت. جیاوازییەکەی لەگەڵ تۆڕی شاراوەدا چییە؟ لە تۆڕی قووڵدا، تۆ لە فەزایەکی یاساییدایت (بانکەکە ناونیشان و مۆڵەتی فەرمی هەیە)، بەڵام دزەکە هێرش دەکاتە سەر پێگەکەت. بەڵام لە “تۆڕی شاراوە”دا، خودی بازاڕەکە و سەکۆکە لە بنەڕەتدا بە نایاسایی و بۆ تەڵەکەبازی دروستکراون.



سەرمایەی ئەندێشەیی و کۆمەڵگەی نمایش – بەشی دووەم.. ئەکرەم سەعید

لە بەشی یەکەمدا ڕوونمان کردەوە کە چۆن سەرمایەداریی ئەمرۆ گەشەی کردووە بۆ ئاستێک کە تایبەتمەندییەێکی هەیە مارکسییەکان پێی دەڵێن «داراییبوون» یان سەرمایەی ئەندێشەیی، واتە بازاڕە داراییەکان و بۆرسەکان کە بەڕێوەبەرایەتیی تریلیۆنان دۆلار دەکەن، کە لە ئابووریی ڕاستەقینە جیابووەتەوە، کە مرۆڤەکان تێیدا دەژین و کاڵای تێدا بەرهەم دەهێنن. ئەم دیاردەیە لە ڕووی فەلسەفی و ئابوورییەوە بە «جیهانی سێبەرەکان» دەناسرێت؛ کە تێیدا بەهای کۆمپانیاکان بە بەهای نمایشکارییان لە بۆرسەدا دەپێورێت، نەک بە توانای بەرهەمهێنانیان. بۆ نموونە ئیلۆن ماسک دەبێتە دەوڵەمەندترین پیاوی جیهان، نەک لەبەر ئەوەی ئۆتۆمبێلی زیاتر لە تۆیۆتا بەرهەم دەهێنێت (چونکە تۆیۆتا چەندین هێندەی تێسلا بەرهەم دەهێنێت)، بەڵکو لەبەر ئەوەی پشکەکانی تێسلا لەسەر بنەمای ئەندێشە، سەرکێشیی دارایی و نمایشکردنی داهاتوویەکی مەحاڵ دامەزراون.
بەڵگەی مارکس لێرەدا سەبارەت بە سەرمایەی ئەندێشەیی و زێدەبایی بەڵگەیەکی بلیمەتانەیە؛ بیرۆکەکە لەسەر ئەوە وەستاوە کە سەرمایەدار سەرەتا ڕەنج و ماندووبوونی کرێکار لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی ڕاستەقینەدا دەدزێت؛ بەڵام ئەوەی کە چۆن دزەکان (سەرکێشە داراییەکان، بانکەکان، و خاوەن پشکەکان – سەرمایەی ئەندێشەیی) ئەم دەستکەوتە لە ڕێڕەوەکانی بۆرسەدا لە ڕێگەی ئامرازەکانی سەرمایەی ئەندێشەییەوە لە نێوان خۆیاندا دابەش دەکەن، واقیعی چەوسانەوەی بنەڕەتیی کرێکارەکە ناگۆڕێت.
لەم ڕووەوە، سۆسیالیستەکان پێیان وایە کاتێک باندێک کێڵگەکەت دەسووتێنن، دەست بەسەر موڵک و ماڵتدا دەگرن و خزمەکانت دەڕفێنن، ئیتر نابێت بۆت گرنگ بێت کە چۆن دزەکان ئەم دەستکەوتانە لە نێوان خۆیاندا دابەش دەکەن. ئەمەش وەسفێکی وردی تێزی مارکسە دەڵێت: ”ئەگەر سەرمایەدار خاوەنی ئەو سەرمایەیە بێت کە کرێکاران کاری پێدەکەن، ئەوا تەواوی زیادەباییەکە دەخاتە باخەڵی خۆیەوە، بۆیە بە هیچ شێوەیەک بۆ کرێکار گرنگ نییە کە ئایا سەرمایەدارەکە هەموو شتێک بۆ خۆی دەهێڵێتەوە، یان ناچارە بەشێکی بداتە کەسی دوەم و سێیەم”.
بێگومان، هەرچەندە زۆرینەی چینی کرێکار خاوەنی پشک نین لە بۆرسەدا یان دراوە دیجیتاڵییەکان (کریتپۆ)، و لەبەر ئەوەش بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و دەستبەجێ بەو داڕمانە کاریگەر نابن کە لە چینی ناوەڕاست و سەرکێشە داراییەکان دەدات، بەڵام ئەوان گەورەترین باج بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ دەدەن. چونکە هەر کە ئابووریی ڕاستەقینەی جیهانی بەهۆی تەقینەوەی بڵقەکانی سەرمایەی وەهمی پێ دەنێتە قۆناغی پاشەکشە (سستبوونی ئابووری- رکود)، ئەم وەهمە دەگۆڕێت بۆ تەنگژەیەکی بژێوی ڕاستەقینە و خنکێنەر کە بەرۆکی چینە هەژارەکان دەگرێتەوە لە ڕێگەی گرانی و بێکارییەوە.

پەیوەندیی سەرمایەی ئەندێشەیی بە داڕووخانی سیاسییەوە:
کۆمەڵگەی نمایش – چۆنیەتی گۆڕانی مرۆڤ لە بکەرێکی ڕاستەقینەوە بۆ تەماشاکەرێکی سەرقاڵکراو.
سۆسیالیستەکان لەو گرێدانە پێکهاتەیییەی (بنیادییەی) کە لە لایەک لە نێوان بانکی ناوەندی، داراییبوون و هەڵاوساندا دەیکەن تەنیا نین، و تەنها مارکسیستەکان نین کە بەدەست دۆخی ئیمپراتۆریەتی ئەمریکاوە دەناڵێنن و گلەیی دەکەن، بەڵکو لیبرتارییەکانیش شۆکبوون بەو ئاڕاستەیەی کە ڕۆژاوا گرتوویەتیە بەر. بۆ نموونە: جێفری تاکەری لیبڕالیست لە چاوپێکەوتنێکدا لە چەند ڕۆژ لەمەوبەردا ـ(سەرمایەداریی ئەمریکی لە لێواری داڕماندایە – شۆکەکە گەیشت) / ٣١ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٦ – لە کەناڵی(توێژینەوەکانی بێلایەنی عەرەبی)- هەمان ڕای هەیە دەربارەی سەرمایەی ئەندێشەیی. تاکەر تاووتوێی پاشەکشەی متمانە بە دامەزراوە ڕۆژاواییەکان دەکات، لە لایەکەوە گرێدان دەکات لە نێوان (بانکی ناوەندی، داراییبوون و هەڵاوسانی دراو – سەرمایەی ئەندێشەیی) و لە لایەکی تریشەوە لە نێوان نایەکسانی، شەڕەکان و ناسەقامگیریی بژێوی خێزانەکاندا. هەروەها باسی سەرکەوتنی ئابووریی چین، سنوورەکانی ئایدۆلۆژیا، و ئەوەش دەکات کە ئایا دیموکراسی شکستی هێناوە یان کەوتووەتە ژێر کۆنتڕۆڵی بەرژەوەندییەکانی ئۆلیگارشیاوە.
تێزی سۆسیالیستەکان دەربارەی پەرەسەندنی دیاردەی هەژاریی، قووڵبوونەوەی جیاوازیی چینایەتی، شەڕەکان، ناعەقڵانییەتی سیاسی و باڵادەستیی گوتاری نمایشکاریی بۆرژوازی، لەگەڵ میراتێکی تیۆریی مارکسی سەنگیندا یەکدەگرێتەوە، کە فراوانبوونی سەرمایەی ئەندێشەیی وەک بزوێنەرێکی بنەڕەتی بۆ قەیرانەکانی سەرمایەداریی هاوچەرخ دەبینێت.
سەرمایەداری لە قۆناغی ململانێکاریی خۆیدا لە نێوان ساڵانی ١٨٠٠-١٩٠٠، پێشتر هەموو ئەو تایبەتمەندی و خەسڵەتانەی تێدا بوو کە ئەمڕۆ قسەیان لەسەر دەکەین (هەژارکردنی چینی کرێکار، قەیرانە ئابوورییەکان، دڕندەیی و شەڕەکان، سەرمایەی ئەندێشەیی، و ناعەقڵانییەتی سیاسی). بەڵام جیاوازییەکە لە سەردەمی ئێستاماندا بەهۆی گەشەکردنی سەرمایەداری لە بواری تەکنەلۆژیادا، باڵادەستیی سەرمایەی ئەندێشەیی و گەشەکردنی ئاسۆیی خۆی، لەوەدایە کە قەیرانە ئابوورییەکان، دڕندەیی، شەڕەکان و ناعەقڵانییەتی سیاسی، سەرەڕای گوتاری چەواشەکارانەی دەسەڵاتە بۆرژوازییەکان، هەموویان گەیشتوونەتە ئاستێکی زۆر بڵند و ترسناک.
مەبەستی ئەم وتارە ئەوە نییە کە ئابووریی ئەندێشەیی و ئابووریی ڕاستەقینە وەک دوو قەوارەی بەتەواوی لێکجیاواز نیشان بدات؛ چونکە سەرمایەی ئەندێشەیی ناتوانێت بە جیا لە واقیع بوونی هەبێت و گەشە بکات، بەڵکو وەک «مشەخۆرێکی پێکهاتەیی» لەسەر ئەو زیادەباییە دەژی کە جیهانی ڕاستەقینە بەرهەمی دەهێنێت. کۆمپانیا تەکنەلۆژییە تریلیۆنییەکان نوێنەرایەتی وەهمێکی ڕەها ناکەن، چونکە ئەوان باڵادەستن بەسەر داراییە مادییە بەرجەستەکاندا؛ لە مافی داهێنان، سەنتەرە زەبەلاحەکانی داتا، و قۆرغکاریی لێشاوی داتا جیهانییەکان کە لە کۆتاییدا وەردەگێڕدرێن بۆ قازانجی ڕاستەقینە. لەسەر ئەم بنەمایە، ئێمە لەبەردەم دوو جیهانی تەریبدا نین کە هەرگیز یەکتر نابڕن، بەڵکو لەبەردەم پەیوەندییەکی خولیی و داینامیکیداین.
لەو چوارچێوەیەدا، سۆسیالیستەکان ڕایان وایە کە کەرتی ژیریی دەستکرد و نیمچەگەیەنەرەکان/ چیپە ئەلیکترۆنییەکان، نوێترین و مەترسیدارترین بەرجەستەبوونی چەمکی سەرمایەی ئەندێشەیین لە جیهانی ئەمڕۆماندا، و ئەو ئەڵقە ونبووە پێکدەهێنن کە تەوەرەی گەیشتنی ئەم وەهمە بە لوتکە ڕوون دەکاتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، وەسفکردنی ئەم پێشکەوتنە تەکنەلۆژییە بە فێڵ و تەڵەکەبازی، لەوانەیە وەک تێکەڵکردنی چەمکەکان لێیان وەربگیرێت؛ چونکە هەندێک جار جیاوازی ناکەن لە نێوان سەرمایەی ئەندێشەیی ڕەها (وەک قەرزەکان، داتاشراوە داراییەکان، و دراوە کریپتۆ پووچەکان) و سەرمایەی تەکنەلۆژیی دیجیتاڵی (وەک ژیریی دەستکرد و چیپە ئەلیکترۆنییەکان). چونکە ئەمەی دواییان، سەرەڕای هەڵاوسانە شێرپەنجەیییەکەی لە بەهای بازاڕیدا بەهۆی سەرکێشییە داراییەکانەوە، نوێنەرایەتی گەشەکردنێکی ڕاستەقینە و بازدانێکی جۆری دەکات لە هێزەکانی بەرهەمهێناندا، نەک تەنها فێڵێکی دارایی بێت. سەرەڕای ئەوەش، لۆمەکە لێرەدا ناکەوێتە سەر سۆسیالیستەکان؛ بەڵکو دەگەڕێتەوە بۆ سروشتی خودی واقیعی هاوچەرخ، کە تێیدا ئاستی تێکەڵبوون و یەکگرتن لە نێوان ئەوەی ڕاستەقینە و مادییە لەگەڵ ئەوەی وەهمی و مەجازییە گەیشتووەتە ڕادەیەکی زۆر گەورە، کە جیاکردنەوەی میکانیکی لە نێوانیاندا قورس دەکات.
لە کۆتاییدا، نابێت باڵادەستیی سەرمایەی ئەندێشەیی وەک دیاردەیەک تێبگەین کە تەنها لە وڵاتە سەرمایەدارییە ڕۆژاواییەکاندا قەتیس مابێت، بەڵکو دیاردەیەکی جیهانگیرە و لەسەر ئاستی جیهان دزەی کردووە، و لە هەر کۆمەڵگەیەکدا بەپێی ئاستی “گەشەکردنی نایەکسان”ی سەرمایەی جیهانی بەرجەستە دەبێت.
ئێمە لەم بەشەدا تیشک دەخەینە سەر پەیوەندیی نێوان (سەرمایەی ئەندێشەیی – ئابووریی جیهانی سێبەرەکان) بە کۆمەڵگەی نمایش و داڕووخانی سیاسیی جیهانەوە.
سۆسیالیستەکان مامەڵە لەگەڵ داڕووخانی سیاسیدا ناکەن (وەک دیاردەی ترامپ، ئیلۆن ماسک، پۆپۆلیزم، ڕەگەزپەرستی، گەڕانەوەی لاهوتی سیاسی و بێبنەمایی گوتاری سیاسیی گشتیی بۆرژوازی) وەک نیشانەیەکی ڕەوشتی یان ڕێکەوتێکی مێژوویی، بەڵکو ڕەچەڵەکەکەی دەگێڕنەوە بۆ بەرهەمێکی پێکهاتەییی حەتمیی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری لە قۆناغی ئێستاییدا. لە زانستە سیاسییە مارکسیستییەکاندا، سیاسەت وەک سەرخانێک دەبینرێت کە ڕەنگدانەوەی ژێرخانی ئابوورییە. کاتێک باڵادەستیی کەرتە ئابوورییە گشتییەکان لە بەرهەمهێنانی کاڵای ڕاستەقینەوە (کە پێویستی بە کرێکار، کارگە، سەندیکا، و دانوستانی بەکۆمەڵ هەیە، و لە ئەنجامدا پێویستی بە پرۆسەیەکی سیاسیی گەشەپێدەری نەریتی هەیە) دەگۆڕێت بۆ سەرمایەی ئەندێشەیی و سەرکێشییە داراییەکان لەسەر بنەمای هاوکێشەی (دراو- دراو) کە پشت بە کۆدە دیجیتاڵییەکان و داراییەکان دەبەستێت؛ ئەوا سیاسەت بە ناچاری دەستبەرداری عەقڵانییەتی خۆی دەبێت و بیرکردنەوەی واقیعیی خۆی لەدەست دەدات. بەم شێوەیە، سیاسەت لە سەردەمی سەرمایەی ئەندێشەییدا، ئەویش دەبێتە سیاسەتێکی ئەندێشەیی؛ کە بریتییە لە نمایش، خوارزمەکانی ئاڕاستەکردنی مێگەلی، و بەڵێنی پۆپۆلیستیی پووچ کە دەچنەوە سەر بەڵێنەکانی دەوڵەمەندبوونی خێرا لە ڕێگەی دراوە کریپتۆکانەوە. ئێمە لێرەدا هەوڵ دەدەین ئەوە بسەلمێنین کە کازینۆی بۆرسە و سێرکی سیاسەتی هاوچەرخ دوو ڕووی یەک دراون.
مەبەست لە داڕووخانی سیاسیی جیهانی سەرمایەداری لە تێڕوانینی مارکسیدا، ئەو قۆناغەیە کە تێیدا دامەزراوەکانی دەوڵەتی بۆرژوازی و دیموکراسییەکەی دەگەنە بنبەست؛ کاتێک دەستەوەستان دەبن لە چارەسەرکردنی قەیرانە ئابوورییە پێکهاتەیییەکانیان، ئەمەش پاڵیان پێوە دەنێت دەستبەرداری بنەما دیموکراسییەکانیان ببن و پەنا بەرنە بەر ئامرازە سەرکوتکارەکان و شێوازە دەسەڵاتخوازەکان (سەپێنەرەکان) بۆ پاراستنی مانەوەی سیستەمەکە – (وەک ئەو دیمەنانەی داڕمان کە ئەمڕۆکە لە فەرەنسادا بە بەرچاومانەوە دەگوزەرێ).
مارکسیستەکان پێیان وایە کە دیموکراسیی بۆرژوازی لە بنەڕەتدا دەمامکێکە کە دەسەڵاتی سەرمایە دەشارێتەوە (دکتاتۆرییەتی شاراوەی سەرمایە)؛ لەگەڵ قووڵبوونەوەی قەیرانەکاندا، ئەم دەمامکە لادەچێت بۆ ئەوەی دەوڵەت وەک ئامرازێکی سەرکوتکاری ڕاستەوخۆ دەربکەوێت بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی چینی باڵادەست (بۆرژوازی) دژی چینی کرێکار (پرۆلیتاریا). ئەم دیدگایە هەڵوێستی گشتیی سۆسیالیستەکان پێکدەهێنێت بەرامبەر بە سیاسەتی بۆرژوازی و ئامرازەکانی وەک دەوڵەت، بێگوێدانە قۆناغی سەرمایەداری و گەشەکردنی. بە دەربڕینێکی تر، قەیرانی ئابووریی سەرمایەداری -چ لە قۆناغی ململانێی ئازاددا بێت کە باڵادەستی بۆ ئابووریی ڕاستەقینە و بەرهەمهێنانی کاڵایە، یان لە قۆناغی قۆرغکاریدا بێت کە دیاردەی سەرمایەی ئەندێشەیی تێیدا باڵادەستە- حەتمەن دەبێتە هۆی بەسەربازکردنی ئابووری و بەرپاکردنی شەڕەکان. لەمەشەوە، هەناردەکردنی قەیرانە ناوخۆییەکان لە ڕێگەی کۆلۆنیالیزمی نوێ، شەڕەکان، دەستێوەردانە سەربازییەکان، و گەورەکردنی کۆمەڵگە پیشەسازییە سەربازییەکان، دەبێتە کۆڵەکەیەکی بنەڕەتی بۆ بەردەوامیی سیستەمی سەرمایەداری، کە ئەمەش دەبێتە هۆی داڕووخانی ڕەوشتی و سیاسی لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا.
لە لای سۆسیالیستەکانەوە زانراوە کە داڕووخانی سیاسی تەنها کەوتنی ڕەوشتیی سەرکردەکان نییە، بەڵکو دەرئەنجامێکی حەتمیی دژایەتیی پێکهاتەیی نێوان سروشتی کۆمەڵایەتیی بەرهەمهێنان و خاوەندارێتیی تاکەکەسیی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانە؛ کە تێیدا سەرخانی سیاسی بە نائومێدییەوە هەوڵ دەدات پێوەندییەکانی بەرهەمهێنانی دواکەوتوو و قەیراناوی بپارێزێت. ساڵانی ڕابردوو شاهیدی سەرکەوتنێکی بەرچاو بووین لە شیکارییە مارکسیستییەکاندا بۆ دۆخی سیاسیی جیهان، بەتایبەت لەگەڵ یەک لەدوای یەک هاتنی قەیرانە ئابووری و جیۆپۆلەتیکییەکان. مارکسیستە هاوچەرخەکان دۆخی سیاسیی جیهانی ئەمڕۆ وەک قەیرانێکی پێکهاتەییی توندی سەرمایەداری دەخوێننەوە کە ڕەنگدانەوەی قۆناغی گیانەڵا یان داڕووخانی مێژوویی سەرمایەدارییە؛ کە تێیدا هەموو شێوازەکانی دەوڵەتی سەرمایەداری -چ دیموکراسییە بۆرژوازییە نەریتییەکان لە ڕۆژاوا یان دەوڵەتە پارێزگارە ئاینی و نەتەوەییەکان لە لە وڵاتانی جیهانی سێیەمدا- دەستەوەستان دەبن لە پێشکەشکردنی چارەسەری ڕاستەقینە بۆ قەیرانەکانی بێکاری و تەنگژەی بژێوی ڕو لە زیادبوونی جەماوەری کرێکار.
لەسەر بنەمای ئەم خوێندنەوەیە، مارکسیستەکان دەگەنە ئەو ئەنجامەی کە دۆخی سەرمایەداریی هاوچەرخ دەیسەلمێنێت کە سەرمایەداری چیتر توانای پاراستنی خۆشگوزەرانیی کۆمەڵگە یان دەستەبەرکردنی سەقامگیریی دیموکراسییەکەی نەماوە؛ و ئەم جەمسەرگیرییەی ئێستا حەتمەن یان بەرەو مۆدێلی دەسەڵاتخوازتر و سەرکوتکارتر بۆ پاراستنی سەرمایەمان دەبات، یان بەرەو ڕاپەڕینی بزووتنەوە کرێکاری و سۆسیالیستییە ڕێکخراوەکان کە جێگرەوەیەکی ڕیشەیی بۆ سیستەمەکە دەخەنە ڕوو.
لەبەر ئەوەی سەرمایەی ئەندێشەیی لە جەوهەری خۆیدا لەسەر بنەمای متمانە، پێشبینییەکان، بەڵێنەکان و ئەندێشە وەستاوە؛ لە ژێر سایەی جیهانێکدا کە بەدەست قەیرانی متمانەوە دەناڵێنێت، لە ڕووی پێکهاتەییەوە پێویستی بە پیشەسازیی درۆی ڕێکخراو هەیە. ئەگەر متمانەی مەجازی پاشەکشە بکات، بۆرسە دەستبەجێ دادەڕمێت (وەک ئەوەی لە قەیرانی ٢٠٠٨دا ڕوویدا). بۆیە، ڕۆڵی سیاسییەکان و میدیا لە سەردەمی ئێستاماندا لە بەردەوامکردنی ئەندێشە و بێهۆشکردنی جەماوەردا دیاری دەکرێت؛ پۆپۆلیزمی ترامپی، شۆکە یەک لەدوای یەکەکانی میدیا، و سەرقاڵکردنی کۆمەڵگە بە بابەتە لاوەکییەکان و ڕۆشنبیریی بەکاربردنی ڕووکەش، هەموویان ئامرازی وەزیفین بۆ پاراستنی ئەم سیستەمە داراییە لەرزۆکە لە تەقینەوە. سیستەمەکە بە ناچاری پێویستی بە کۆمەڵگەیەکی بێئاگا هەیە کە ئەم پرسیارە جەوهەرییە نەخاتە ڕوو: ”ئەم تریلیۆنانە لە کوێوە دێن لە کاتێکدا مووچە ڕاستەقینەکانمان دەخورێن؟”.
چونکە سەرمایەی ئەندێشەیی بە سروشتی خۆی پشت بە دارایی مادی نابەستێت، بەڵکو پشت بە ”متمانە و پێشبینییە دەروونییەکان” دەبەستێت. لەبەر ئەوە، پاراستنی سەقامگیرییەکەی لە ڕووی پێکهاتەییەوە پێویستی بە جبەخانەیەکی گەورە لە ئامرازەکانی ساختەکاری و پیشەسازیی هۆشیاریی ساختە و درۆ هەیە (گوتاری ئایینی سیاسی و ڕەگەزپەرستی، پۆپۆلیزم، کاتبەسەربردنی باڵا، و شۆکەکانی میدیا). ئەگەر کرێکاران ژیرانە بیر لە جیاوازی چینایەتی نێو کۆمەڵ بکەنەوە (هەژاربوونی زۆرینەی خەڵکی و دەوڵەمندبوونی کەمینەێکی سەرمایەدار) ئەوا باوەڕبوون بە سیستەمەکە دەهەژێت و بۆرسە دادەڕمێت. بۆیە، ”بێبنەمایی سیاسەت” و سەرقاڵکردنی کۆمەڵگە بە بابەتە لاوەکییەکانەوە (وەک پرسی شوناسی مرۆڤەکان: ئایینی و نەتەوەیی)، میکانیزمێکی بەرگریی پێویستە بۆ پاراستنی ژێرخانی دارایی لەرزۆکی سەرمایەداری.
لێرەدا ڕۆڵی سەرمایەداریی نمایش یان ئەوەی بە ”ئابووریی نمایش” ناسراوە دەردەکەوێت، کە یەکێکە لە وردترین کلیلە تیۆرییەکان بۆ تێگەیشتن لە سەردەمی ئێستا؛ کاتێک سامان، سیاسەت، و ژیانی ڕۆژانە گۆڕاون بۆ تەنها نمایشێکی بینراو و بەبازاڕکردنی بەردەوامی ئەندێشە. ڕەچەڵەکە بنەڕەتییەکانی ئەم چەمکە دەگەڕێنەوە بۆ فەیلەسوف و کۆمەڵناسی مارکسیستی فەرەنسی گی دێبۆر لە کتێبە بەناوبانگەکەیدا کە لە ساڵی ١٩٦٧دا بە ناوی “کۆمەڵگەی نمایش” بڵاوکرایەوە، و ئەمەش ئەو بیرۆکەیەیە کە دواتر لەلایەن فەیلەسوفانی تری وەک ژان بۆدریار پەرەی پێدرا. دێبۆر سەرنجی دابووە ئەوەی کە سەرمایەداریی دواکەوتوو کاڵای گۆڕیوە بۆ ”وێنە و نمایش”. ئیلۆن ماسک و ترامپ ئەوەندەی ”وێنەی نمایشکاری” دەفرۆشن، هێندە کاڵا یان بەرنامەی سیاسی نافرۆشن. سیاسەتی ئەندێشەیی ڕووەکەی تری سەرمایەداریی نمایشە، کە تێیدا ئاڕاستەکردنی خوارزمی دەبێتە ئامرازێک بۆ کۆنتڕۆڵکردنی چینایەتی.
پێشێلکاری (ئیستفزاز) و دروستکردنی ورووژاندن لە سیاسەتدا:
پێشێلکاری و دروستکردنی ورووژاندن لە سیاسەتدا، لە دیارترین ئەو ئامرازانەن کە بۆ ڕاکێشانی سەرنج، ئاڕاستەکردنی ڕای گشتی، و سەرلەنوێ داڕشتنەوەی دۆخی سیاسی بەکاردێن. لە سەردەمی دیجیتاڵیی ئێستاماندا، ئەم ڕێگایانە لە تەنها تاکتیکێکی لاوەکییەوە گۆڕاون بۆ ستراتیژیی بنەڕەتی کە پارتەکان و سەرکردە سیاسییەکان پشتی پێ دەبەستن.
ئامانجە سەرەکەییەکانی پێشێلکاریی سیاسی بریتین لە کۆنتڕۆڵکردنی ئەجێندای میدیایی. سیاسیی پێشێلکار (ئیستفزازکار) ئامانجی ئەوەیە کە وا لە دەزگاکانی ڕاگەیاندن و نەیارەکانی بکات هەمیشە باسی ئەو و بابەتە مشتومڕاوییەکانی بکەن، ئەمەش ڕکابەرەکانی بێبەش دەکات لە دەرفەتی خستنەڕووی بەرنامە سیاسی یان ئابوورییە جدییەکانیان. پێشێلکاری بەشدارە لە دابەشکردنی کۆمەڵگە بۆ دوو بەرە (لە گەڵمان یان دژمان – کۆکردنەوەی بنکەی جەماوەری). ئەم دابەشبوونە دڵسۆزیی بنکە جەماوەرییەکان و یەکگرتووییان لە پشت سەرکردە سیاسییەکەوە زیاتر دەکات. دروستکردنی ورووژاندن وەک “بۆمبێکی دوکەڵاوی” بەکاردێت بۆ سەرقاڵکردنی سەرنجی ڕای گشتی لە ئابڕووچوونێکی سیاسی، یان شکستێکی ئابووری، یاخود بڕیارێکی ناپەسند لە لایەن خەڵکەوە. هەروەها پێشێلکاریی سیاسی وا لە کەسایەتییەکە دەکات وەک “یاخیبوو” یان “پیاوی توند” دەربکەوێت کە تەحەدای سیستەمی سیاسیی نەریتی دەکات، ئەمەش سەرنجی ئەو دەنگدەرانە ڕادەکێشێت کە تووڕە یان بێهیوان.

ئانسرۆپۆلۆژیای ئەندێشە (لە جادووگەری کۆشکەوە بۆ خوارزمە):
کاتێک داڕووخانی سیاسی، ئەندێشە، و چەواشەکاریی نمایشکاری لە سەردەمی ئێستاماندا بەراورد دەکەین بە میکانیزمەکانی کۆکردنەوەی جەماوەر و ڕاکێشانی سەرنجیان لە ڕێگەی جادووگەران و دەجالەکان و نمایشە چەواشەکارەکانیان لە سەردەمە کۆنەکاندا (وەک میسری کۆن و چینی کۆن)، دەبینین ئەم بەراوردکارییە دەست دەخاتە سەر جەوهەری فەلسەفەی سیاسی و مێژووی دەستکاریکردنی هۆشیاریی جەماوەر.
له واقیعدا، ئێمە لە ڕووی ئامانج و ڕەفتارە دەسەڵاتخوازییەکانەوە لە سەردەمێکی تەواو نوێدا ناژین، بەڵکو لەبەردەم وەشانێکی تەکنەلۆژیی زۆر پێشکەوتووی ئەو نەریتانەداین کە هێندەی مێژووی کۆمەڵایەتی کۆنن. سیاسەت، لە بەرەبەیانی مێژووی چینایەتییەوە (لە دەوڵەتە ناوەندییە کۆنەکانی وەک میسر و چین)، هەمیشە پێویستی بە ئەندێشە بووە بۆ شەرعییەتپێدانی دەسەڵات و تاڵانکردنی زیادە بەرهەم. تەنها جیاوازیی ئەمڕۆ ئەوەیە کە جادووگەری کۆشکی پاشایەتیی میسر یان غەیبزانی ئیمپراتۆریی چینی، شوێنیان گیراوەتەوە بە خوارزمەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، ڕاوێژکارانی پەیوەندییە گشتییەکان، و ئەستێرەکانی تەلەفزیۆنی واقیعی.
جادووی تەکنەلۆژیی هاوچەرخ بەرامبەر بە جادووی سەردەمە کۆنەکان:
لە سەردەمە کۆنەکاندا، هێزەکانی بەرهەمهێنان سەرەتایی بوون، و نەزانی و جەهل بە دیاردە سروشتییەکان (لافاو، مانگگیران و خۆرگیران) ئەو کەرەستە خاوە بوو کە قەشەکان «شەرعییەتی ئەندێشە»یان لێ دروست دەکرد بۆ فیرعەون یان ئیمپراتۆر تا زیادە بەرهەمی کشتوکاڵی تاڵان بکەن. ئەمڕۆ، هێزەکانی بەرهەمهێنان گەیشتوونەتە ژیریی دەستکرد و خوارزمەکان، بەڵام پێوەندییەکانی بەرهەمهێنانی بۆرژوازیی سەرمایەداری ئەم هێزە پێشکەوتووانە بەکاردەهێنن بۆ پیشەسازیی جەهل و نەزانی لە جۆرێکی نوێ: «جەهلی بەرهەمهاتوو لە ڕێگەی خوارزمەکانەوە». جادووی دیجیتاڵی (ترێند، ڤیدیۆ فۆڕجکراو/ دەستکاریکراوەکان) ڕووبەڕووی عەقڵ نابێتەوە، بەڵکو توانای بیرکردنەوەی ڕەخنەیی لای پرۆلیتاریا ئیفلیج دەکات بۆ ئەوەی ڕێگری لێ بکات لە خستنەڕووی پرسیارە پێکهاتەیییەکان سەبارەت بە شێوازی بەرهەمهێنانی ڕاستەقینە.
لە میسر و چینی کۆندا: فەرمانڕەواکان (پاشاکان و ئیمپراتۆرەکان) پشتیان بە قەشەکان، جادووگەران و دەجالەکان دەبەست بۆ سەرسامکردنی جەماوەر؛ کاتێک جادووگەرەکە فێڵی بینراوی بەکاردەهێنا (وەک گۆڕینی گۆچان بۆ مار، یان پێشبینیکردنی خۆرگیران لە ڕێگەی حیساباتی فەلەکیی نهێنییەوە، یان پێشبینیکردنی لافاو و کارەساتە سروشتییەکان) بۆ قەناعەتپێکردنی گەل بەوەی کە فەرمانڕەوا خاوەنی هێزێکی سەروو سروشتییە، یان ڕاسپاردەیەکی ڕاستەوخۆی خودایی پێدراوە وەک لە چەمکی چینی کۆنی ”ڕاسپاردەی ئاسمان”دا هەیە. نمایشەکە ئامرازێکی دەسەڵاتخوازی بوو بۆ بەرهەمهێنانی ترس و سەرسامی، و ئامانجەکەی ئیفلیجکردنی توانای بیرکردنەوەی ڕەخنەیی بوو لای ژێردەستەکان.
لە سەردەمی ئێستاماندا، ئەو فێڵە بینراوە کۆنانە گۆڕاون بۆ جادووی دیجیتاڵی. کاتێک ترامپ یان ئیلۆن ماسک دەردەکەون، ئەوان پێویستیان بە جادووگەرێک نییە کە گۆچان بکات بە مار، بەڵکو خاوەنی سوپایەک لە دیزاینەرانی وێنە، شارەزایانی مۆنتاژ، و بەرهەمهێنەرانی ناوەڕۆکن کە “ترێند” لە ڕێگەی خوارزمەکانەوە دروست دەکەن. وێنەی فەبریکەکراو، ڤیدیۆی کورتکراوە و دابڕێنراو لە دەق، و بەڵێنە ئەندێشەیییەکانی دەوڵەمەندبوونی خێرا (وەک دراوە کریپتۆکان) “تەلیسمەکانی جادووی هاوچەرخن” کە جەماوەر سەرسام دەکەن و پاڵی پێوە دەنێن بە کوێرانە شوێن سەرکردەکە بکەون.

پیشەسازیی قەیرانەکان و چارەسەرە ئەندێشەیییەکان:
لە ڕابردوودا ئەگەر وشکەساڵی یان لافاوێک لە میسری کۆندا ڕووی بدابایە، جادووگەران و دەجالەکان ڕێوڕەسمی نمایشکاریی زەبەلاحیان ڕێکدەخست بۆ قەناعەتپێکردنی خەڵک بەوەی کە خوداوەندەکان تووڕەن، و قوربانی پێشکەشکراو (کە فیرعەون پێشکەشی دەکات) تەنها چارەسەرە. لە ڕێگەی ئەم ڕێوڕەسمانەوە، هۆکارە مادییە ڕاستەقینەکە (وەک خراپیی بەڕێوەبردنی ئاو یان دیاردە سروشتییەکان) لادەدرا و ئەندێشەیەکی غەیبی دەخرایە شوێنی. لە سەردەمی نوێدا (ترامپیزم و نیولیبرالیزم،، هتد)، کاتێک کۆمەڵگە بەدەست قەیرانێکی ئابووریی پێکهاتەییی توندەوە دەناڵێنێت (بەهۆی چڵێسیی کۆمپانیاکان، هەڵاوسانی سەرمایەی ئەندێشەیی، و کەڵەکەبوونی قەرزەکانەوە)، سیاسییە بۆرژوازییەکان چارەسەری بنیادی پێشکەش ناکەن. لەبری ئەوە، دەجالییەت و چەواشەکاریی سیاسی بەکاردێت لە ڕێگەی ئاڕاستەکردنی تووڕەیی چینایەتی بەرەو هۆکاری ئەندێشەیی (وەک کۆچبەران، یان پیلانگێڕییە دەرەکییەکان). قسەکردنی ڕووت و بازاڕی دەربارەی ”شێوەی جەستەی نیکی میناج” یان ورووژاندنی شۆکی ڕەوشتیی هەڵبەستراو، تەنها ڕێوڕەسمی سەرقاڵکردنی هاوچەرخن ڕێک وەک ڕێوڕەسمی جادووگەرە کۆنەکان، کە ئامانجە وەزیفییەکەی ڕێگریکردنە لە جەماوەر تا سەیری ڕەچەڵەکە ئابووری و مادییەکەی کێشەکە نەکەن.
نمایشکردنی هێز وەک جێگرەوەی لێهاتوویی:
لە چینی کۆندا، ئیمپراتۆر هەمیشە دەوروبەری خۆی بە هالةیەک لە ڕێوڕەسمی ئاڵۆز، جلوبەرگی ناوازە، و نمایشە سەربازییە زەبەلاحەکان دەپۆشی تا بسەلمێنێت کە کوڕی ئاسمانە، تەنانەت ئەگەر لە ڕاستییشدا لاواز یان گەندەڵ بووبێت؛ لێرەدا نمایشکردن شوێنی نەبوونی لێهاتوویی ڕاستەقینە لە فەرمانڕەوایەتیدا دەگرتەوە. لە سەردەمی ئێستاماندا، سیاسەت گۆڕاوە بۆ براندێکی بازرگانی؛ کاتێک ترامپ وێنەی پیاوی بەهێز و بەئەزموون دەفرۆشێت، و ئیلۆن ماسکیش وێنەی ئەو بلیمەتە فریادڕەسە دەفرۆشێت کە مرۆڤایەتی ڕزگار دەکات و دەمانبات بۆ هەسارەی مەریخ. هەردووکیان پشت بە پرۆپاگەندەی نمایشکاری دەبەستن؛ کە تێیدا ئامارە ڕاستەقینەکان، مایەپوچبوونی کۆمپانیاکان، قەرزە فەلەکییەکان، گرانی و بێکاری و داڕووخانی ڕەوشتی لە پشتی پەردەوە دەشاردرێنەوە، مادام نمایشی بینراوی سەر شاشەکە بۆ بەکاربەر خۆش و سەرنجڕاکێش بێت.

سایکۆلۆژیای جەماوەر و پێویستی بوون بە ئەندێشە:
لە کاتی غیابی هۆشیاریی چینایەتیدا جەماوەر پێویستیی بە وەهمە. خاڵی هەرە گرنگی بەیەکگەیشتن لە نێوان چەرخی کۆن و هاوچەرخدا، لەو سروشتە مرۆییەدا کورت دەبێتەوە کە دەکەوێتە ژێر کاریگەریی ئاڕاستەکردن و چەواشەکارییەوە وەهم پیرۆز دەکەن و دڵدادەی وەهم دەبن.
تێڕوانین بۆ ئەوەی کە «جەماوەر بە ئاسانی بە دوای وەهمدا دەکەوێت» کاتێک هۆشیاریی چینایەتی و مادی ئامادە نییە، تەنیا تێزێکی دەروونناسیی ڕاستڕەو نییە (وەک لۆبۆن)، بەڵکو چەندین دەروونناس و فەیلەسوفی چەپ و سۆسیالیست بە قووڵی شیکردنەوەیان بۆ کردووە. جیاوازیی گەورەی ئەوان لەگەڵ لۆبۆندا ئەوەیە کە دەڵێن ئەمە «سروشتێکی گەمژانە» نییە، بەڵکو ئەنجامێکی نەخۆشخانەیی و دەروونیی سیستمی چەوسانەوەو سەرکوتکردنی کۆمەڵایەتییە.
ویلهێلم ڕایخ دەروونناسی مارکسی لە کتێبە بەناوبانگەكەیدا «دەروونناسیی جەماوەریی فاشیزم» پاش چوونە سەر کاری هێتلەر، گەورەترین پرسیاری چەپی ڕووبەڕووی خۆی کردەوە: بۆچی چینی کرێکار و جەماوەر لەبری شۆڕشی سۆسیالیستی، دوای وەهمی نازیەت و فاشیزم کەوتن؟.
ئێریش فرۆم دەروونناسی گەورەی ئەڵمانی و یەکێک لە پایە سەرەکییەکانی مەکتبی فرانکفۆرت (چەپی ڕەخنەیی) بوو. لە کتێبی «ڕاکردن لە ئازادی» شیکارییەکی مێژوویی قووڵ بۆ دەروونی جەماوەر دەکات. بەڕای فرۆم مرۆڤی هاوچەرخ کاتێک لەژێر دەستی سیستمی سەرمایەداریدا تووشی نامۆبوون دەبێت و هەست بە تەنیایی، پووچی و بێدەسەڵاتی دەکات لە بەرامبەر هێزە ئابوورییە گەورەکاندا، ناتوانێت بەرگەی ئەم بارە دەروونییە قورسە بگرێت. لێرەدا جەماوەر «لە ئازادی ڕادەکەن» و پەنا دەبەنە بەر وەهم، کۆنەپەرستی، و تەسلیمبوون بە ڕژێمە تۆتالیتار و پۆپۆلیستەکان (وەک جۆرە تخدیرێک و حەشارگەیەک بۆ ڕزگاربوون لە دڵەڕاوکێی ناخیان).
ئەم دەروونناسە چەپانە هاوڕان کە جەماوەر دەکرێت بە ئاسانی چەواشە بکرێت و دوای وەهم بکەوێت، بەڵام پێیان وایە جەماوەر قوربانییە نەک تاوانبار؛ وەهمەکە لەلایەن دەسەڵاتەوە “بنیات دەنرێت و بەسەریاندا دەسەپێنرێت”. کەواتە هۆکاری دوورکەوتنەوە لە ڕاستی، پێویستییەکی دەروونییە بۆ ڕاکردن لەو عەجز و چەوسانەوە مادییەی کە لە ژیانی ڕۆژانەیاندا بەدەست ملهوڕیی کۆمپانیاکان و سەرمایەی وەهمییەوە دەیچێژن. لێرەدا، سۆسیالیزمی ڕەخنەیی وا تەماشای ئەم دۆخە ناکات کە جەماوەر (کرێکاران و چەوساوەکان) بە سروشتی خۆیان گەمژە بن یان حەزیان لە وەهم بێت؛ بەڵکو کاتێک هۆشیاریی چینایەتیی ڕاستەقینە و بەدیلی شۆڕشگێڕ ئامادە نابێت، بیر و ئەقڵی گشتی لەلایەن ئایدۆلۆژیای چینی دەسەڵاتدارەوە داگیر دەکرێت. دەجالە کۆنەکان چاک دەیانزانی چۆن یاری بە هەستی ترس و ئومێدی جوتیارە سادەکان بکەن، و سیاسی و سەرکێشە داراییەکانی ئەمڕۆش (لەسەر ئاستی جیهان لە ترامپ و نەتانیاهۆ و ڕاستڕەوەکانی ئەڵمانیاوە، تا ئیسلامی سیاسی و پۆپۆلیزمە نەتەوەیی و خێڵەکییەکان) ڕێک بە هەمان میکانیزم کار دەکەن.
ئەوان لە ڕێگەی لۆگاریتمەکانی داتای زەبەلاح و مۆدێلەکانییەوە، نەخشەی وردی ترس و ئارەزووەکانی دەنگدەری هاوچەرخ دەزانن و هێزی کاریگەرییەکەی بە پێوەرەکانی کلیک و کارلێکی دیجیتاڵی دەپێون، تا ژەمی پێویست لەو وەهمە سیاسی و دۆگماییەی پێ بدەن کە وای لێدەکات چەپڵە بۆ بێبایەخی و چەوسانەوەی خۆی لێ بدات. جەماوەر لێرەدا ڕقیان لە ڕاستی نییە، بەڵکو لەبەرامبەر قورسیی قەیرانی ئابووریی سەرمایەی وەهمیدا تووشی دۆخی “نامۆبوون” بوون، و لە غیابی هێزی ڕزگاریخوازدا، پەنا دەبەنە بەر سەرابی شۆڤێنی و دۆگمایی وەک ئامرازێکی بەرگریی دەروونی، کە ئەمەش گەورەترین سەرکوتکردنی هۆشیاریی مادیی مرۆڤە.
گرنگترین خاڵی یەکتربینینی نێوان هەردوو سەردەمەکە لە مەبەست لێی نامۆکردنی مرۆڤەکانە لە واقیع (شێواندنی هۆشیاریی چینی ڕنجدەرانە)، کاتێک دەکەونە ژێر کاریگەریی ئاڕاستەکردنەوە؛ دەجالەکەی کۆن بە وردی دەیزانی چۆن یاری بە هەستی ترس و ئومێدی جووتیارە سادەکە بکات، و سیاسی و سەرکێشە داراییەکەی هاوچەرخیش (لە ڕێگەی خوارزمەکانی داتای زەبەلاح و مۆدێلەکانی وەک کامبریج ئەنالیتیکاوە) بە وردی نەخشەی ترس و ئارەزووەکانی دەنگدەری هاوچەرخ دەزانن، و کاراییەکەی بە پێوەرەکانی کرتەکردن و کارلێکی دیجیتاڵی دەپێون، تا ژەمی گونجاوی ئەو ئەندێشەیەی پێ بدەن کە وا دەکات چەپڵە بۆ بێبنەمایی و کەمبایەخیی خۆی لێبدات.
ئێمە لە سەردەمی سەرمایەداریی دڕندەداین، و لە کاتی دیبەیت و کەمپینە پڕوپاگەندەییە سیاسییەکاندا- بەتایبەت لە وەرزەکانی هەڵبژاردندا لە وڵاتانی ڕۆژاوادا- شاهیدی تاقمێک لە مەهزەکەران و گەپجاڕانی باڵی ڕاستی بۆرژوازین کە فیکر و سیاسەت بەرەو بەرزترین ئاستی گالته‌جاڕی، بێبنەمایی و سووکایەتیکردن بە خودی مرۆڤ دەبەن؛ لێرەدا بە دیاریکراوی، وێنە لەگەڵ جەوهەردا یەکدەگرێت و دەرکەوتنی دەرەوە لەگەڵ ناوەڕۆکدا یەکانگیر دەبێت، چونکە جەوهەری سەرمایەی ئەندێشەیی بەتەواوی لەگەڵ دیمەنی نمایشکاریی مەهزەکەرانی سیاسیی بۆرژوازی لە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان و ڕەگەزپەرستاندا دەگونجێت و یەکدەگرێتەوە.
کاتێک سیستەمی سەرمایەداریی هاوچەرخ دەستەوەستان دەبێت لە چارەسەرکردنی قەیرانە پێکهاتەیییەکانی خۆی (هەڵاوسانی قەرزە فەلەکییەکان، تەقینەوەی بڵقەکانی سەرمایەی ئەندێشەیی)، ڕووبەڕووی تەنگژەیەک دەبێتەوە؛ ئەگەر کرێکاران بزانن کە سیستەمەکە خۆی هۆکارەکەیە، ئەوا ڕاپەڕین دەکەن. لێرەدا دەجالییەتی نیولیبرالی و ترامپیزم دەستێوەردان دەکەن بۆ جیاکردنەوەی هۆکارە ڕاستەقینەکە و گۆڕینی بە ”ئەندێشەیەکی غەیبی یان کولتووری” (کۆچبەران، پیلانگێڕییەکان، شۆکە ڕەوشتییەکان، بایەخیی جەستەی ئەستێرەکان). ئەمە هاوتای هاوچەرخی پێشکەشکردنی قوربانییە بە ڕووباری نیل؛ گۆڕینی تووڕەیی چینایەتیی مادی بۆ شەڕە کولتوورییە لاوەکییەکان بۆ بەردەوامکردنی مانەوەی سیستەمەکە.

کاهینە نوێیەکانی سۆشیاڵ میدیا و ئەندازیاریکردنی سەرکەوتن:
لەکاتێکدا کە سەرمایەی وەهمی و ئۆلیگارشیی تەکنەلۆژی پێویستی بنياتی بە پاراستنی سیاسیی ڕاستەوخۆ هەیە، ستراتیژیی میدیایی ترامپ لە هەڵبژاردنەکاندا لەسەر گۆڕانکاریی توند لە نەزم و شێوازی پڕوپاگەندەدا بونیاد نرا. ترامپ چیتر پێویستی بە میدیا تەقلیدییەکان نەبوو، بەڵکو پشتی بە دەنگی ئەستێرە کاریگەرەکانی سۆشیاڵ میدیا، یوتیوبەرەکان و پێشکەشکارانی پۆدکاست بەست؛ ئەوانەی وەک (جۆو ڕۆگان، تاکەر کارلسۆن، و شۆن ڕاین – ئەمڕۆکە ئەم کاهینانە سەنگەری خۆیان گۆڕیوەو ڕەخنە لە ترامپ دەگرن)، کە لە ڕاستیدا “کاهینە هاوچەرخەکانی جیهانی دیجیتاڵین”.
ئەم کارەکتەرانە وەک نوێنەری “عەقڵانییەتی نوێ” یان بەرگریکاری ئازادی دەردەکەون (دەموچاوی جێریۆنی دادپەروەر)، بەڵام لە واقیعدا هێزی گەورەی ئامێری “سڕکردنی هۆشیاریی گشتین”. ئەوان لە ڕێگەی پۆدکاست و گفتوگۆ درێژە خافڵێنەرەکانیانەوە، توانیویانە ئاڕاستەی تووڕەیی چینایەتیی کرێکاران و دەنگدەران لە هۆکارە مادی و بنیاتگەرییەکانی قەیرانی ئابووری (وەک جەوری کۆمپانیاکان و بڵقی سەرمایەی وەهمی) بە تەواوی لابدەن، و بیگۆڕن بۆ شەڕی ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتیی لاوەکی. ئەم “کاهینە دیجیتاڵییانە” بە بەکارهێنانی لۆگاریتمەکان و دروستکردنی وروژاندنی بەردەوام، مێشکی جەماوەریان لە گیرفانیاندا (لەسەر هێڵی ٢٤ کاتژمێری مۆبایلەکان) داگیر کردووە؛ بەمەش بوونە باڵە میدیاییە سووکەکانی دیدالۆس کە سەرکەوتنی پۆپۆلیزمی ڕاستڕەویان لەسەر بنەمای بەڵێنی درۆزنانە، سەراب و وەهمی دارایی ئەندازیاری کرد، تا جارێکی تر کلیلەکانی دەسەڵات ڕادەستی ئۆلیگارشیی ملیاردێرەکان بکرێتەوە.
لە کۆندا، کاهینی پەرستگا وەبەرهێنانی لە دەستەوەستانیی مرۆڤ لە بەردەم سروشتدا دەکرد؛ ”خۆرگیران و لافاو” کەرەستەی خاوی دروستکردنی شەرعیەتێکی غەیبی بوون، تا تالانی زیادەبەرهەمی کشتوکاڵی لەبەرژەوەندیی دەسەڵات پاساو بدەن. بەڵام دۆخەکە ئەمڕۆ، لە هاودژییەکی مێژوویی ترسناکدا، چیتر پشت بە نەبوونی زانست نابەستێت، بەڵکو لەسەر بەکارهێنانی ئایدۆلۆژیانەی باڵاترین بەرهەمەکانی زانست دەژی. کاهینەکە گۆڕاوە بۆ ئەندازیاری لۆگاریتمەکان (خوارزميات)، وەرد و نزا کۆنەکانیش جێگەیان دراوە بە ترێند و ڤیدیۆ دەستکاریکراوەکانی تەکنەلۆژیای فێڵکردنی قووڵ. ئەم جادووە دیجیتاڵییە ڕێ بە گەشەی ئەقڵ و وشیاربوونەوە نادات، بەڵکو پەکی دەخات؛ جۆرە نەزانییەکی بەرهەمێنراوی لۆگاریتمی بڵاو دەکاتەوە کە پرۆلیتاریای هاوچەرخ لە دەریایەکی پڕ لە وروژاندن و نمایشدا نوقم دەکات، تا ڕوانینی بنیاتگەرییانەی ئەوان لە گەوهەری ڕاستەقینەی چەوسانەوەکەیان بشارێتەوە و ڕێگرییان لێ بکات لە ڕابەرایەتیکردنی خەباتی چینایەتیی ڕاستەقینە.

گوتاری پۆپۆلیستی و زاراوە ورووژێنەرەکان:
بەکارهێنانی زمانێکی سادەکراو، هێرشبەرانە، و شکاندنی پرۆتۆکۆلەکانی شیاوێتیی سیاسیی باو. قۆستنەوەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان: خوارزمەکانی ئەو پلاتفۆرمانەی وەک (ئێکس/ تویتەری پێشوو، تیک تۆک، فەیسبووک) پاداشتی ئەو ناوەڕۆکانە دەکەن کە تووڕەیی یان شۆک دروست دەکەن، ئەمەش وادەکات پۆست یان لێدوانە پێشێلکار و ورووژێنەرەکان بە خێراییەکی متمانەپێنەکراو بڵاوببنەوە. سەرلەنوێ داڕشتنەوەی ناسنامە و هەڕەشەکان: تەرکیزکردنە سەر بابەتەکانی ناسنامە، ئاین، کۆچبەران، یان ”دوژمنانی ناوخۆ و دەرەوە” بۆ دروستکردنی ترس و دڵەڕاوکێ، کە ئەمانەش ئەو هەستانەن پاڵ بە خەڵکەوە دەنێن بۆ گرتنی هەڵوێستی سیاسیی توند. هێرشی کەسی: ئاڕاستەکردنی سووکایەتیی ڕاستەوخۆ بۆ نەیارەکان لەبری گفتوگۆکردن لەسەر بیرۆکەکانیان، ئەمەش گفتوگۆی سیاسی دەگۆڕێت بۆ نمایشێکی کاتبەسەربردن یان “درامایەک” کە سەرنجی بینەران ڕادەکێشێت.
له ئەڵمانیا، سوید،، هتد، باڵی ڕاستڕەو بە ئاشکراو بە شێوازێکی ڕەگەزپەرستانەی نوێ، هێرشی دڕندە دەکاتە سەر پەنابەران لەسەر بنەمای ڕەنگی پێست و چاوەکانیان. لە ئەمریکاشدا، ترامپ لە گوتارەکانیدا هێرش دەکاتە سەر ئەو کۆچبەرانەی کە لە وڵاتانی ئەمریکای لاتین، سۆماڵ، لیبیا و هایتییەوە هاتوون. تەنانەت ترامپ لە گەرمەی پڕوپاگەندەی هەڵبژاردنیدا، لە جیاتی ئەوەی باسی بەرزبوونەوەی شێتانەی تێچووی بژێوی و پێداویستییەکانی ژیانی خەڵک بکات، ئاستی گوتارەکەی دادەبەزێنێت بۆ نمایشکردنی بابەتە بازاڕی و نزمەکان دەربارەی جەستەی ژنێک. ئەمەش نزمترین ئاستی داڕمان و بێبنەمایی هزر و گوتاری سیاسیی بۆرژوازی پیشان دەدات کە مەبەستدارە لە سڕکردنی جەماوەر و نامۆکردنیان لە ڕاستی (شێواندنی هۆشیاریی خەڵکی کارگەر).
خاوەن دەسەڵات و سیاسییەکانی ڕابردوو لە سەردەمە کۆنەکاندا (لە میسر و چین) گوتاری ڕقئامێزیان پەیڕەو دەکرد. فەرمانڕەواکان و سیاسییەکان لە کۆندا گوتاری ڕق، بەشەیتانکردن و هاندانیان بە شێوازێکی بەرفراوان و سیستماتیک پەیڕەو دەکرد. لە واقیعدا، لەو سەردەمەدا بە چەمکە یاساییە هاوچەرخەکەی پێی نەدەگوترا “گوتاری ڕق”، بەڵکو وەک بەشێکی بنەڕەتی لە “پڕوپاگەندەی سیاسی”، نەخشێنراوە شاهانەییەکان و ئایدۆلۆژیای دەسەڵاتدار پۆلێن دەکرا، بە ئامانجی جێگیرکردنی دەسەڵات، شەرعییەتپێدانی شەڕەکان، سەرکوتکردنی نەیاران، و داماڵینی مرۆڤایەتی لە نەیارەکان. نموونەی زیندوو و بەڵگەدارکراوی مێژوویی لە هەردوو شارستانییەتی میسری و چینی کۆن هەن کە پیشان دەدەن چۆن ئەم گوتارە لە میسری کۆندا بەکارهاتووە (بەشەیتانکردنی بیانییەکان و داماڵینی مرۆڤایەتی لە نەیارەکان). گوتاری سیاسی و ئاینی لە میسری کۆندا لەسەر بنەمای دووانییەکی ناوەندی وەستابوو: «ماعت» (سیستەم، دادپەروەری و سەقامگیری) لە بەرامبەر «ئیسفت» (فەوزا، شەڕ و وێرانکاری). لە میسری کۆندا هەر نەیارێکی دەرەکی یان ئۆپۆزسیۆنێکی ناوخۆییان وەک بەشێک لە «ئیسفت» پۆلێن دەکرد کە پێویستە پان بکرێتەوە.
مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوە بەڵام بە ئامرازی کارامەتر و دڵڕەقانەتر. لە کۆندا، دەجالییەت و چەواشەکاری تەنها لە پەرستگا یان کۆشکی پاشایەتیدا قەتیس مابوو و لە وەرزی دیاریکراودا دەگەیشتە خەڵک؛ بەڵام ئەمڕۆ، بە فەزڵی مۆبایلە زیرەکەکان و سەرمایەداریی نمایش، “دەجالییەت و جادووگەرەکە” لە ناو گیرفانماندان و لەسەر مدارای بیست و چوار کاتژمێردان. ئەو داڕووخانە سیاسییەی ئەمڕۆ شاهیدی دەبین، و قسەکردن لەسەر جەستەی ئەستێرەکان، و کورتکردنەوەی بابەتە چارەنووسسازەکانی مرۆڤایەتی لە “قسەبازی و تانە کۆمیدییەکان”دا، هاوتای هاوچەرخی یارییەکانی سێرک و زۆرانبازەکانە لە ڕۆمای کۆندا, یان فێڵی جادووگەرەکانە لە میسر و چین؛ ئەمە بەرهەمی سیستەمێکە کە بە باش درک بەوە دەکات کە لە ناو قەیرانێکی پێکهاتەییی کوشندەدا دەژیت (سەرمایەیەکی ئەندێشەیی کە چۆڵە لە هەر بەهایەکی ڕاستەقینە)، بۆیە پەنا دەباتە بەر بەرزترین ئاستی سەرسامکردن و سووکایەتیی بینراو بۆ دەستەبەرکردنی هێشتنەوەی جەماوەر لە دۆخی بێهۆشیی بەردەوامدا. سەردەمی سەرمایەداریی دڕندە ئەو ئەندێشەیە تێکدەشکێنێت کە دەڵێت ”سەردەمی تەکنەلۆژیا سەردەمێکی عەقڵانی و ڕۆشنگەرییە”، و دەری دەخات چۆن تەکنەلۆژیای باڵا لە ژێر سایەی سەرمایەداریی دواکەوتوودا گۆڕاوە بۆ تەنها ”پەرستگایەکی دیجیتاڵی” بۆ پەیڕەکردنی دەجالییەتی کۆن بە مەبەستی پاراستنی چینی بۆرژوازی.
پێویستە تێبینیی ئەوە بکەین کە سەرکەوتنی لایەنە چەپەکان لە (بەرازیل و سوید)، و باڵادەستبوونی دیموکراتەکان لە دوایین هەڵبژاردنە نیوەییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٦) کە تێیدا زۆرینەی کورسییەکانی کۆنگرێسیان بەدەستهێنا، بەڵام ئەم هێزە چەپانەش خۆیان هەڵگری شێوازێکی ترن لە ئەندێشەیی فیکری و سیاسی؛ چونکە پرسیاری جەوهەری لێرەدا ئەوەیە: ئەم جۆرە لە چەپ (کە نوێنەرایەتیی باڵی چەپی بۆرژوا-لیبڕاڵییەت دەکەن و لە باشترین نموونەشیدا لە سۆسیال-دیموکراتدا بەرجەستە دەبن) چ جۆرە چارەسەرێکی ڕاستەقینەیان بۆ قەیرانە ئابووری و سیاسییەکان پێیە؟.
واقیعەکە ئەوە دەسەلمێنێت کە قەیرانە ئابوورییە قووڵەکانی وەک (گرانی، بێکاری، پاشەکشەی بازاڕ، و قەرزە فەلەکییەکانی دەوڵەت) تەنها بە سیاسەتی سەپاندنی باجی بەرزتر چارەسەر ناکرێن؛ چونکە پەیڕوکردنی ئەم شێوازە لە وڵاتانی وەک سوید و فەرەنسا گەیشتووەتە بنبەستێکی تەواو. تەنانەت سەبارەت بە هەڵوێستی ئەم چەپە لیبڕاڵانە لە ئاست شەڕەکانی ئێستای جیهاندا (وەک شەڕی ئۆکرانیا و گرژییەکانی ناوچەی کەنداو)، دەبینین کە ئەوان یان هاوشێوەی ڕاستڕەوەکان تێوەگلاون یان هیچ جێگرەوە و چارەسەرێکی ڕاستەقینەیان بۆ کۆتاییهێنان بەم شەڕە ئیمپریالیستییانە پێ نییە.
گەورەترین مەترسی لەسەر چارەنووسی مرۆڤایەتی لەم قۆناغە پڕ لە تەنگژەیەدا، لە لاوازی هێزە سۆسیالیستەکان و ناهۆشیاری چینی کرێکاردا کورت دەبێتەوە؛ ئەگەر ئەم بەرەیە نەتوانێت ڕێگری لە شەڕ، دڕندەیی و قەیرانە ئابوورییەکانی سەرمایەداری بکات، ئەوا ئاسەواری وێرانکەری جەنگ، برسییەتی و پەتای کوژەر، کارەساتێکی مرۆیی وا دەخوڵقێنن کە قوربانییەکانی زۆر زیاتر دەبن لە کۆی زیانەکانی جەنگی جیهانیی یەکەم و دووەم.

تێبینی: بەشی یەکەمی ئەم وتارە لە ماڵپەڕی (ئەمڕۆ)دا لە بەرواری ٥\١١\٢٠٢٦دا بڵاوکراوەتەوە.
سەرچاوەکان:
(1) Fictional Capital and Crisis Theory – Michael Perelman/2008.
(2) From Marx to Goldman Sachs: The Fictions of Fictitious Capital
By Michael Friday, July 30, 2010.
(3) Value, Fictitious Capital and Finance. The Timeless of Karl Marx’s Capital. – John Milios / November 6, 2021.
و قسم الثاني:

الديانة المصرية القديمة – الكاتب: ياروسلاف تشرني (ترجمة د. أحمد قدري)، يوضح الصراع الكوني بين الخير والشر والنظام والفوضى في العقيدة المصرية.

Maat in Egyptian Autobiographies and Religious Texts – الكاتب: Vincent Arieh Tobin (يناقش هذا الكتاب مفهوم الماعت والنقيض له “الإسفت” في النصوص الدينية).

The Concept of Maat in Ancient Egypt – الكاتب: Anna Mancini (يستعرض كيف كان الفكر المصري القديم يرى الصراع بين النظام والفوضى وتأثير ذلك على القانون والسياسة).

Conceptions of God in Ancient Egypt: The One and the Many – عالم المصريات الشهير: Erik Hornung (كتاب مرجعي ممتاز يشرح اللاهوت المصري القديم وكيفية تجسيد قوى الفوضى مثل الثعبان “أبوفيس” في العالم الآخر).

The Pharaoh: Life and Death of a God – الكاتب: Thomas Logan (يشرح دور الفرعون السياسي والديني كحامٍ للبلاد من الإسفت الخارجي والداخلي).

موسوعة مصر القديمة – عالم الآثار المصري: سليم حسن (خاصة المجلدات التي تتناول الدولة الحديثة، معارك رمسيس الثاني، ورمسيس الثالث، حيث يشرح بالتفصيل نقوش المعابد وتصوير الأعداء). –

الديانة المصرية القديمة – الكاتب: ياروسلاف تشرني (ترجمة د. أحمد قدري)، يوضح الصراع الكوني بين الخير والشر والنظام والفوضى في العقيدة المصرية.




داڕمانی ئەفسانەی جیاوازبوونی ڕۆژئاوا ‪-‬ لە پەراوێزی خۆپێشاندانەکانی پاریسدا.. ئەکرەم سەعید

«هاوکات لەگەڵ نووسینی ئەم وتارەدا، سێ ساڵ بەسەر گیانبەختکردنی مامۆستا ‪”‬جیهان تەها‪”‬دا تێپەڕ دەبێت؛ بەم بۆنە خەمناکەوە، سەری ڕێز و نەوازش بۆ یادی نەمر و هەمیشە زیندووی ئەو جوانەمەرگە و سەرجەم گیانبەختکراوانی ڕێگای ئازادی و دادپەروەری دەچەمێنمەوە.»‪.‬

  • هەڵوەشانەوەی ئەفسانەی جیاوازبوونی ڕۆژئاوا ‪-‬ جیهانگیریی سەرکوتکاری:

لە زانستە سیاسییەکاندا مۆدێلی سیستمی حوکمڕانی لە ڕۆژئاوادا بە چمکی‪”‬جیاوازبوون یان تایبەتمەندێتیی مۆدێلی ڕۆژئاوا‪”‬ لە ڕووی دیموکراسی و گەشەکردنەوە، پێناسە دەکرێ. بەڵام لە ڕاستیدا لە ڕووی مێژووییەوە، سیستەمی سەرمایەداریی ڕۆژئاوایی جۆرە شێوازێکی پەیڕەو دەکرد کە دەکرێت ناوبنرێت بە ‪«دیموکراسی لە ناوخۆدا و وەحشیگەری لە دەرەوەدا – لە ڕۆخەکاندا»‬، وە لە ڕێگای ئاڵوگۆڕی ئابووری جیهانیدا ‪”‬بردنی بەهای زێدەکی لە جیهانی سێیەمەوە‪”‬ یان گواستنەوەی زێدەبایی و سەروەت و سامانە تاڵانکراوەکانی جیهانی سێیەمەوە، بۆ دابینکردنی بودجەی دەوڵەتی خۆشگوزەرانی و هێورکردنەوەی چینی کرێکار لە ڕۆژئاوادا بەکاردەهێنران، ئەوەش لە ڕێگەی پێشکەشکردنی ئازادییەکان و خزمەتگوزارییەکانەوە. بەڵام لە دۆخی ئێستادا بەهۆی قەیرانی ئابووری بەردەوام و جەنگەکانی نێو جیهانی سەرمایەداری دڕندەی مۆدێرن و لە سایەی داکشانی بازاڕەکان و داڕووخانی قەبارەی خواست لە بازاڕەکان و قەیرانەکانی هەڵاوسان و قەرزارییدا، وایکردووە کە چیتر ئەو سامانە بەردەست نەبێت بۆ هێورکردنەوەی بەرەی ناوخۆیی. دەرئەنجامەکەش ئەوەیە کە ئەم میکانیزمە سەرکوتکار و توندوتیژانەی پێشتر تاقیگەکانیان لە جیهانی سێیەمدا بوو (وەک گازی فرمێسکڕێژی پێشکەوتوو، چاودێریی توندی مەیدانی، توندوتیژیی لە ڕادەبەدەری پۆلیس و بەتاوانناساندنی خۆپێشاندان) ئێستا هاوردە دەکرێن و بەسەر خودی هاووڵاتیی ڕۆژئاواییدا لە فەرەنسا، ئیتاڵیا، پورتوگال، بەلجیکا،، هتد، و جێبەجێ دەکرێن. ئەو خۆپێشاندانە بەربڵاوانەی کە لەم دواییانەدا لە فەڕەنسا و وڵاتانی تری ڕۆژئاوا بەخۆیانەوە بینییان، لە پاڵ ئەو توندوتیژییە پەڕگیرەی کە دەزگا ئەمنییەکان دژی خۆپێشاندەران و قوتابییان پەیڕەوی دەکەن، بەرجەستەبوونێکی ڕاستەوخۆی ڕاستێتیی ئەو شیکارییە کە تێزی ‪”‬ لە کۆمەڵگەی کراوەوە بەرەو تۆتالیتاریزمی نوێ ‪”‬ دەیخاتەڕوو ‪*‬.

داڕووخانی وەهمی کۆمەڵگەی کراوە و بێلایەنیی دەوڵەت:

تێگەیشتنی نەریتی بۆ چەمکی کۆمەڵگەی کراوە (کە پێشتر فەیلەسوف کارل پۆپەر وەک واشەیەک بۆ دیموکراسی، ئازادیی ڕادەربڕین و مافی نەڕەزایەتی دەربڕین بانگەشەی بۆ دەکرد)، ئێستا بە ئاشکرا لەبەریەک هەڵدەوەشێت. کاتێک حکومەتە سەرمایەدارەکان دەستەوستان دەبن لە چارەسەرکردنی قەیرانە ئابوورییە خنكێنەرەکانیان، کە دەرئەنجامی هەڵاوسان، خەرجییەکانی جەنگ، قەرزەکان و بەرزیی تێچووی بژێویی ژیانن، پەنا بۆ گفتوگۆ نابەن، بەڵکو ڕاستەوخۆ دەست دەکەن بە هەڵوەشاندنەوەی دەستکەوتە دەستوورییەکان. بەکارهێنانی توندوتیژیی لەڕادەبەر دژی قوتابییان و کرێکاران لە پاریس و شارەکانی تری ڕۆژئاوادا، ئەو گریمانەیە دەسەلمێنێت کە دەوڵەتی لیبراڵی دەمامکی بێلایەنیی خۆی فڕێداوە و کەوتووەتە ناو پەیڕەوکردنی پارێزگارییەکی توندوتیژ لە بەرژەوەندییەکانی نوخبەی دەسەڵاتدار.

تۆتالیتاریزم وەک ئامرازێک بۆ پاراستنی سەرمایە:
دیموکراسییە ڕۆژئاواییەکانی ئێستا، جارێکی تر ستراتیژییەکانی ڕژێمە سەرکوتکار و تۆتالیتارەکان بەرهەم دەهێننەوە، بەڵام بە دەمامکێکی نیولیبرالییەوە. ئەم دۆخەش بە ڕوونی لەم خاڵانەی خوارەوەدا ڕەنگدەداتەوە:
‪‬ چوارچێوەدارکردن و دێوەزمەکردنی ناڕازییان: گۆڕینی هەر جووڵانەوەیەکی جەماوەری کە داوای دادپەروەریی کۆمەڵایەتی دەکات (وەک خۆپێشاندانەکانی دژی بەرزکردنەوەی تەمەنی خانەنشینی یان بزووتنەوە ئەمڕۆی قوتابییان و سەندیکاکان) بۆ ناو قالبگەلی ئامادەکراو ( ناساندنیان لەژێر ناونیشانی وەک دوژمنانی سەقامگیری، ئاژاوەگێڕان، یان توخمە توندڕەوەکان). ئەم شەرعییەتپێدانە میدیاییە بۆ ڕەواییدانە بە گۆشەگیرکردنی کۆمەڵایەتی و سەرکوتی پۆلیسی بەکاردەهێنرێت.
‪‬ چاودێری و سەرکوتکردنی ئازادییە دیجیتاڵییەکان: بەکارهێنانی تەکنۆلۆژیای هاوچەرخی چاودێریکردن بۆ شوێن پێهەڵگرتنی سەرکردەکانی جووڵانەوەکان، و فشارخستنە سەر پلاتفۆرمەکانی سۆشیاڵ میدیا بۆ سڕینەوەی ئەو گرتە ڤیدیۆییانەی کە توندوتیژیی دەسەڵات دۆکیۆمێنت دەکەن، جەوهەری “تۆتالیتاریزمی نوێ” نیشان دەدات؛ بە شێوەیەک کە تێیدا ئامرازەکانی چاودێریی دیجیتاڵی لەگەڵ دەزگای سەرکوتکاری دەوڵەتدایەکخراون.

دووڕوویی پێوەرەکان و گۆڕانی فەرمانکردنی یاسا:
سیستەمی لیبراڵی کە فرمێسکی ساختە بۆ مافەکانی مرۆڤ و سەرکوتکردنی خۆپێشاندەران لە دەوڵەتە دواکەوتووەکان یان ڕکابەرە جیۆپۆلەتیکییەکانیدا دەڕێژێت، خۆی توندوتیژییەکی ڕێکخراو و سیستەماتیک لە ناو سنوورەکانی خۆیدا پەیڕەو دەکات (وەک سەرکوتکردنی هێلەکە زەردەکان و خۆپێشاندانەکانی ئێستا). دەزگاکانی پۆلیس و ئامێری سەرکوتکاری دەوڵەتانی ئەوروپا، لە بەرامبەر ئەو توندوتیژی و تاوانانەی لە پێش چاوی جیهاندا ئەنجامی دەدەن، نە هیچ باکێکیان بە ناوبانگی دیموکراسی هەیە و نە ڕووبەڕووی چاودێری و لێپرسینەوەیەکی یاسایی ڕاستەقینەش دەبنەوە. ئەمەش گۆڕانی سیستەمی یاسایی لە ئیفلیجییەکی فەرمانییەوە بۆ هاوکاری و بەشداربوونی پێکهاتەییی ئاشکرا لە پێناو خزمەتکردنی سەرمایەدا دەسەلمێنێت.
خۆپێشاندانی جەماوەریی ئێستا لە فەڕەنسا و تەواوی وڵاتانی ڕۆژئاوادا، ڕووداوگەلی کاتی نین، بەڵکو نیشانەی قەیرانێکی پێکهاتەییی قووڵن لەناو سیستەمی سەرمایەداریی دڕندەدا. توندوتیژیی دەسەڵات دژی خۆپێشاندەران بە شێوازێکی بڕاوە پەیڕەوی ئەو پێشبینییە دەکات کە دەڵێت: کاتێک سەرمایە لەگەڵ دیموکراسیدا تووشی پێکدادان دەبێت، سیستەمی لیبراڵی دەستبەجێ دیموکراسی دەکاتە قوربانی، و بە خوێنێکی ساردەوە، قۆناغ بە قۆناغ لە چەمکی کۆمەڵگەی کراوەوە دەگۆڕێت بۆ ڕژێمێکی تۆتالیتاری ستەمکار؛ واتە بەربەرییەتی هاوچەرخی خاوەن ئامرازی تەواو بۆ ژێردەستەکردنی جەماوەر و زامنکردنی بەردەوامیی هەژموونی چینی دەوڵەمەند. سەرکوتی پۆلیسیی هاوچەرخ، بەڵگەی کرداریی ڕاستێتیی ئەم تێڕوانینەیە. ئەم ڕووداوانە و دیمەنەکانی لە وڵاتانی ئەوروپادا، بەکردەوە کۆتایییان بە ئەفسانەی ‪”‬دەوڵەتی دیموکراسیی بۆرژوازیی خاوەن دامەزراوە یاساییەکان و هاووڵاتیبوون‪”‬ هێنا؛ ئەو مۆدێلەی کە چەپی پڕۆ-ڕۆژئاوایی (مۆدێرنیست) لە کوردستان و ناوچەکەدا، کردوویەتی بە ئامانج و خەونی پێوە دەبینێت.

  • ئەفسانەی ‪”‬ تیۆریی پیلانگێڕی – دەستی دەرەکی‪”‬ و بەتاوانناساندنی ناڕەزایەتییەکان:

«تیۆریی پیلانگێڕی» شێوازێکە لە لێکدانەوەی سیاسی و سۆسیۆلۆژی کە تێیدا ڕووداوە گەورەکان، قەیرانە ئابوورییەکان یان بزووتنەوە جەماوەرییەکان ناگەڕێنرێنەوە بۆ هۆکارە بنياتی و قەیرانەکانی ئابووری و سیاسی، بەڵکو وەک دەرئەنجامی نەخشەسازی و ڕێککەوتنی شاراوەی هێزگەلێکی نادیار، دەستەبژێرێکی کەمینە یان دەستی دەرەکی وێنا دەکرێن.
لە مێژووی ڕژێمە سەرکوتکار و ستەمکارەکانی وڵاتانی جیهانی سێیەمدا(وەک ئێران، میسر، پاکستان و هتد)، بۆ کپکردنەوەی ڕاپەڕینە جەماوەرییەکانی کرێکاران و هەژاران، هەمیشە تێزی ئامادەکراوی دەستی دەرەکی و تۆمەتبارکردنی خۆپێشاندەران بە بەکرێگیراو و ئاژاوەگێڕ وەک چەکێکی سەرەکی بەکارهاتووە. ئەوەی جێی سەرنجە، ئەمڕۆکە ڕێک هاوشێوەی ئەو شێوازە ستەمکارییە، لە لایەن دەسەڵاتداران و میدیا فەرمییەکانی فەڕەنسا و ڕاستڕەوە توندەڕەوەکانەوە پەیڕەو دەکرێت‪-‬(ترەمپ بە نموونە هۆکاری خۆپیشاندانەکانی فەرنسا دەگەڕێنێتەوە بۆ کۆچبەران و موسڵمانەکان)؛ بە شێوەیەک کە بە چڕی کار لەسەر شێواندنی وێنەی خۆپێشاندانی کرێکاران و قوتابییان دەکەن و لە ڕێگەی گوتاری میدیاییەوە سیمایەکی تاوانکارییان پێ دەبەخشن، تاوەکو ڕەوایەتی لە داواکارییە بنەڕەتییەکانیان بسەننەوە.
ئایا لە ڕاستیدا ‪”‬دەستی دەرەکی‪”‬ لە خۆپێشاندانەکاندا بوونی هەیە؟ ئێمە لە سەردەمی سەرمایەداریی جیهانیی بەربەریدا دەژین؛ بۆیە لە هەر جووڵانەوەیەکی سیاسیی جەماوەریدا کە بۆ دەستەبەرکردنی مافە ڕەواکان (چ خۆپێشاندان بێت یان ڕاپەڕین) لە هەر پانتایییەکی ئەم جیهانەدا بەرپا ببێت، گومانی تێدا نییە کە جەمسەرە دڕندەکانی سەرمایەداریی نێودەوڵەتی هەمیشە لە پێناو پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆیاندا، هەوڵی دەستوەردان و گۆڕینی ئاڕاستەکەی دەدەن، بەڵام «ئەمە دەستوەردانێکی دژە-شۆڕشگێڕانەیە»، و پێویستە لە لایەن سۆسیالیستەکانەوە لە ڕێگەی داڕشتنی ستراتیژیی ورد و پلانی دروستی سیاسییەوە پووچەڵ بکرێتەوە، تاوەکو ڕێگری بکرێت لە بەلاڕێدابردن یان قۆستنەوەی ئیرادەی ڕاستەقینەی جەماوەر.

  • کێ حوکمی فەرنسا دەکات؟‪:‬
    لە کتێبی (دیموکراسیی بێ خەڵک -La Démocratie sans le peuple) لە نووسینی زانای سیاسیی فەڕەنسی مۆریس دوڤێرجێ ‪**‬ کە لە ساڵی ١٩٦٧دا بڵاوکرایەوە. دوڤێرجێ هەوڵیدا پەردە لەسەر شێوازی کارکردنی دەسەڵاتی سیاسی لە فەڕەنسا لابدات و شیكردنەوە بۆ پێکهاتەی حوکمڕانی دەکات. موریس دوفریجیە ڕای وا بوو کە ئۆلیگارشی و تەکنۆقرات حوکمی فەرنسا دەکات. تێڕوانینی مۆریس دوڤێرجێ لە بنەڕەتدا لەسەر ئەو بنەمایە دامەزراوە کە دیموکراسییە ڕۆژئاواییە مۆدێرنەکان (لەنێویاندا فەڕەنسا) لە پشت پەردەی دەقە دەستوورییەکان و سندوقەکانی دەنگدانەوە، لەلایەن جۆرێک لە ئۆلیگارشی پارتایەتی و تەکنۆکراتی دامەزراوەییەوە حوکم دەکرێن. دوڤێرجێ لە پەرتووکی ‪(دیموکراسیی بێ خەڵک)‬ دەربارەی پارتە سیاسییەکان و شیکارییەکانی بۆ کۆماری پێنجەمی فەڕەنسا، پێی وایە کە دەسەڵاتی ڕاستەقینە لە دەستی گرووپێکی کەمینەی ڕێکخراودایە.

پوختەی دیدگای مۆریس دوڤێرجێ‪:‬
١. مۆریس دوڤێرجێ و چەمکی ئۆلیگارشی پارتەکان‪:‬ دوڤێرجێ ڕستەیەکی بەناوبانگی هەیە کە دەڵێت: ‪”‬ دیموکراسییە مۆدێرنەکان بە حوکمی گەل دەناسرێن، بەڵام لە ڕاستیدا حوکمی ئۆلیگارشی پارتەکانن ‪”‬. ئەو پێی وایە کاتێک پارتە سیاسییەکان دەبنە ئامێری گەورە و بیرۆکراتی، بڕیاردان لە دەستی دەنگدەران یان تەنانەت ئەندامانی ئاسایی پارتەکە نامێنێت، بەڵکو کورت دەبێتەوە بۆ نوخبەیەکی ناوەندی کە جڵەوی پارتەکە و دەوڵەت دەکەن.
٢. تەکنۆکراسی و یەکبوونی ڕاست و چەپی ناوەند‪:‬ سەبارەت بەوەی کە ئایا ئەمە بەواتای حوکمڕانی ڕاستی ناوەند و چەپی ناوەند دێت، شیکارییەکەی دوڤێرجێ لەگەڵ واقیعی فەڕەنسا یەکدەگرێتەوە:
‪‬ نەمانی جیاوازی ئایدیۆلۆژی قووڵ: دوڤێرجێ ئاماژە بەوە دەکات کە سیستەمی هەڵبژاردنی زۆرینە (بەپێی یاسای دوڤێرجێ) هانی دروستبوونی دوو جەمسەری سەرەکی دەدات (دوو پارتی گەورە). کاتێک ئەم دوو جەمسەرە (ڕاستی ناوەند و چەپی ناوەند) دەگەنە دەسەڵات، بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت پشت بە نوخبەیەکی تەکنۆکراتی هاوبەش دەبەستن (وەک دەرچووانی قوتابخانە باڵاکانی فەڕەنسا).
‪
‬ حوکمی تەکنۆکراتەکان: ئەم نوخبە تەکنۆکراتە (شارەزایانی ئابووری، بیرۆکراتەکان، و ڕاوێژکاران) گرنگی بە ئایدیۆلۆژیای چەپ یان ڕاست نادەن، بەڵکو سیاسەتەکان بەپێی “لۆژیکی بازاڕ و بەڕێوەبردن” دادەڕێژن. لەبەر ئەوە، جیاوازی نێوان چەپی ناوەند و ڕاستی ناوەند تەنها دەبێتە کێبڕکێ لەسەر دەسەڵات، بەڵام لە جەوهەردا هەردوولا یەک جۆرە ئۆلیگارشی تەکنۆکراتی بەڕێوەیان دەبات.

جیاوازی نێوان شرۆڤەی مارکس و مۆریس دوڤێرجێ:
بۆ دۆزینەوەی جیاوازی شرۆڤەی نێوان مارکس و دوڤێرجێ بۆ (حوکمی فەڕەنسا و ململانێکان)، کورتە بەراوردێک دەکەین لە نێوان کتێبی ‪”‬دیموکراسیی بەبێ خەڵک‪”‬ ی مۆریس دوڤێرجێ، لەگەڵ کتێبی ‪”‬هەزدەیەمی برومێری لویی بۆناپارت- (١٨٥٢)‪”‬ی مارکس:

١. مۆریس دوڤێرجێ لە کتێبی ‪”‬دیموکراسیی بێ خەڵک‪”‬ لەژێر سێبەری کۆماری پێنجەمی فەڕەنسادا، تێزێکی ڕەخنەیی توند پێشکەش دەکات:
‪‬ نەهێشتنی ڕۆڵی گەل: ئەو پێی وایە دیموکراسیی فەڕەنسی بووەتە ‪”‬شێوەیەکی ڕواڵەتی‪”‬؛ خەڵک تەنها لە ڕۆژی هەڵبژاردندا دەبینرێن، بەڵام دوای ئەوە پڕۆسەی بڕیاردان بە تەواوی لە خەڵک دادەبڕێت.
‪‬ هاوپەیمانیی تەکەنۆکراسی و مەکینەی پارتەکان: دوڤێرجێ باس لەوە دەکات کە حاکمی ڕاستەقینەی فەڕەنسا، بیرۆکراسییەکی ساردی تەکنۆکراتی و ئۆلیگارشی پارتایەتییە. ڕاستی ناوەندگیر و چەپی ناوەندگیر وەک کۆمپانیا کار دەکەن کە تەنها لەسەر کورسی شەڕ دەکەن، بەڵام لە جەوهەردا، گەلیان لە هاوکێشەی حوکمڕانی و بڕیاری ئابووری وڵاتەکە دەرکردووە.
٢. مارکس لە کتێبی ‪”‬لویی بۆناپارت‪”‬ زیاتر لە سەدەیەک پێش دوڤێرجێ، سەیری گۆڕانکارییەکانی فەڕەنسا دەکات لە سەردەمی ناپۆلیۆنی سێیەمدا:
‪*‬ چەمکی بۆناپارتیزم: مارکس دەڵێت کاتێک ململانێی چینایەتی (لەنێوان بۆرجوازی و چینی کرێکار) دەگاتە بنبەست، دەوڵەت لە ڕێگەی سەرۆکێکی پۆپۆلیستەوە (لویی بۆناپارت) خۆی وەک هێزێکی سەربەخۆ نیشان دەدات کە گوایە نوێنەرایەتی هەمووان دەکات.

‪*‬ خزمەتکردنی سەرمایە: لای مارکس، گۆشەگیرکردنی خەڵک یان سەرکوتکردنیان تەنها یارییەکی سیاسی نییە، بەڵکو ئامرازێکی ئابوورییە؛ بۆناپارت دەسەڵاتی سیاسی بۆرجوازیی چەک کرد، بەڵام لە بەرامبەردا دەسەڵاتی ئابووری و سیستەمی سەرمایەدارییەکەیانی پاراست.
جیاوازییە بنەڕەتییەکانی نێوان هەردوو شیکارییەکە:

  1. ڕەگی کێشەکە (ئابووری بەرامبەر دامەزراوەیی):
    ‪‬ مارکس پێی وایە پەککەوتنی دیموکراسی و دوورخستنەوەی خەڵک، دەرئەنجامی ململانێی چینایەتی و بەرژەوەندی ئابووریی بۆرجوازییە.
    ‪
    ‬ دوڤێرجێ پێی وایە کێشەکە لە سروشتی پارتە مۆدێرنەکان و پێکهاتەی تەکنۆکراتی دەوڵەتدایە، کە بە سروشتی خۆیان مەیلیان بەرەو دروستکردنی ئۆلیگارشی هەیە و خەڵک پەراوێز دەخەن.
  2. سروشتی دەسەڵاتی حاکم:
    ‪‬ لای مارکس، حوکمڕانی فەڕەنسا (تەنانەت لەژێر دەسەڵاتی دیکتاتۆری بۆناپارتیشدا) لە کۆتاییدا لە خزمەت چینی خاوەن سەرمایەدایە.
    ‪
    ‬ لای دوڤێرجێ لە ‪”‬دیموکراسیی بەبێ خەڵک‪”‬دا، حاکم پێکهاتووە لە نوخبەیەکی کارگێڕی، سیاسی و تەکنۆکراتی (ڕاست و چەپی ناوەند) کە پێگەی خۆیان لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی مەکینەی پارتەکان و بیرۆکراسی دەوڵەتەوە دەپارێزن، نەک تەنها لەبەر خاوەندارێتی سەرمایە.
  3. شێوازی کۆنترۆڵکردن:
    ‪‬ مارکس باسی ‪”‬هێزی سەربازی، سەرکوت و چەواشەکاریی پۆپۆلیستی‪”‬ بۆناپارت دەکات بۆ بێدەنگکردنی چینی کرێکاران.
    ‪
    ‬ دوڤێرجێ باسی قۆرخکاریی سیستەماتیک دەکات لە ڕێگەی یاساکانی هەڵبژاردن و میدیا و بیرۆکراسییەوە، کە وایکردووە دیموکراسی بێدەنگ و بێ ڕۆحی گەل بەڕێوەبچێت.
    پوختە: مارکس لە دەسەڵاتی فەڕەنسادا ‪”‬دکتاتۆرییەتی چینایەتی سەرمایە‪”‬ دەبینێت کە لەپشتی دەمامکی بۆناپارتیزمەوە شاراوەتەوە، لە کاتێکدا دوڤێرجێ تیشک دەخاتە سەر “تەکنۆکراسی و ئۆلیگارشی پارتەکان” کە دیموکراسییان کردووەتە پڕۆسەیەکی وشک و بێ خەڵک.

  • شیکاریی سیاسی بۆ واقیعی ئێستای فەڕەنسا:
    تێڕوانینەکەی مۆریس دوڤێرجێ بۆ دۆخی ئێستای فەڕەنسا و جیهان زۆر ڕاست و پێشبینیکەرانە بوو، بەڵام بە گۆڕانکارییەکی نوێوە کە لەم ساڵانەی دواییدا ڕوویدا:
    ‪‬ کۆتایی دەمامکەکان ‪-‬ سەردەمی ماکرۆنیزم: بۆ ماوەی چەندین دەیە لە فەڕەنسا، ڕاستی ناوەندگیر و چەپی ناوەندگیر یارییەکی سیاسییان دەکرد کە گوایە دژی یەکن، بەڵام لەژێرەوە هەمان سیاسەتی تەکنۆکراتییان جێبەجێ دەکرد. لە ساڵی ٢٠١٧دا، بە هاتنی ئیمانوێل ماکرۆن، ئەم هاوپەیمانییە شاراوەیە ئاشکرا بوو. ماکرۆن (کە خۆی تەکنۆکراتێکی بواری بانک بوو) هەم ڕاستی ناوەند و هەم چەپی ناوەندی لەژێر یەک چەتردا کۆکردەوە، ئەمەش سەلماندی کە “ئۆلیگارشی تەکنۆکراتی” هەیە و جیاوازی نێوان چەپ و ڕاستی ناوەند تەنها ڕواڵەت بووە.
    ‪
    ‬ سەرهەڵدانی پۆپۆلیزم وەک پەرچەکردار: کاتێک گەل هەستی کرد کە سندوقەکانی دەنگدان تەنها نوخبەیەکی تەکنۆکراتی دەگۆڕێت بە نوخبەیەکی تری هاوشێوەی خۆی (کە گرنگی بە ژیانی کرێکاران و هەژاران نادات)، متمانەی بە ‪”‬ناوەندگێری سیاسی‪”‬ نامێنێ، ئەمەش بووە هۆی تەقینەوەی ناڕەزایەتییەکان لە شەقامەکاندا (وەک جووڵانەوەی هێلەکە زەردەکان و خۆپێشاندانەکانی باریس) و بەهێزبوونی جەمسەرە ڕادیکاڵەکان (چەپی توندڕەو و ڕاستی توندڕەو).
    پوختە: ڕای دوڤێرجێ تەواو ورد بوو؛ دیموکراسی نوێنەرایەتی لە ڕۆژئاوا گۆڕدراوە بۆ تەكنۆكراسییەکی سارد کە تێیدا بڕیارە ئابووری و سیاسییەکان لە دەستی چینێکی ئۆلیگارشی کەمینەدایە، ئەمەش ڕێک ئەو خاڵەیە کە دەبێتە هۆی تێکچوونی سەقامگیری کۆمەڵایەتی، وەک چۆن لە وتارەکەی پێشووترمدا ئاماژەم پێدابوو کە ‪)‬قەیرانی ئابووری دەمامکی ئەم دیموکراسییە لادەدات‪(‬.
    ئەو دەسەڵاتەی ئەمڕۆکە حوکمی فەڕەنسا دەکات، نوخبەیەکی دارایی و تەکنۆکراتییە کە وەک دەستەبژێرێکی سەرمایەداریی دڕندە ڕەفتار دەکات. لە ڕاستیدا، ئەم نوخبەیە چ لە ڕێگەی دەسەڵاتێکی خۆسەپێنی وەک “بۆناپارتیزم”ەوە بێت، یان لە ڕێگەی کاراکتەرە سیاسییەکان و کاربەدەستانی حکومەتی دەوڵەتی بۆرژوازییەوە، هەژموونی سەرمایە دەسەپێنێت و سیستەمەکەی دەپارێزێت‪.‬
  • یاسای کەڵەکەی سەرمایە و زیادبوونی هەژاری کرێکاران:

ئەمڕۆ لە نێوان خەڵکی ئاسایی و ڕۆژنامەنووساندا باسی ئابووریی K بووەتە باو. زاراوەی ئابووریی K گوزارشتە لە بوژانەوە و گەشەکردنی ئابووری لەسەر شێوازی پیتی K ئینگلیزی (K-shaped economic recovery). ئەم چەمکە ئابوورییە بەو مانایەیە کە ئابووری دوای تێپەڕبوون بە قەیرانێکی ئابووریدا، دابەش دەبێت بەسەر دوو ئاڕاستەی تەواو جیاوازدا؛ بە شێوەیەک کە بەشی سەرەوەی کۆمەڵگە گەشە دەکات و دەبوژێتەوە، لە کاتێکدا بەشی خوارەوە بەردەوام دەبێت لە پاشەکشێ و ناڕەحەتی و ژیانێکی کوڵەمەرگی.

  • گەشەکردنی هێڵی سەرەوە (هێڵی سەرکەوتووی پیتی K – جەمسەری سەرمایەداران): گوزارشت لەو چین و کەرتانە دەکات کە دوای قەیرانەکە بە خێرایی دەبوژێنەوە و دەوڵەمەندتر دەبن. ئەمەش بە شێوەیەکی گشتی کۆمپانیا گەورەکانی تەکنەلۆژیا، ئەو پیشانەی لە دوورەوە (ئۆنلاین) ئەنجام دەدرێن، و وەبەرهێنەرانی بازاڕەکانی پشک و خانووبەرە دەگرێتەوە. ئەمانە لەسەر مەودای درێژ زیانیان پێنەگەیشتووە، بەڵکو ڕەنگە بارودۆخی داراییان باشتر بووبێت.
  • لاوازیی هێڵی خوارەوە (هێڵی داکشاو لە پیتی K – جەمسەری چینی کرێکار): گوزارشت لەو چین و کەرتانە دەکات کە بە توندی زیانیان بەرکەوتووە و بەردەوامن لە داکشان. ئەمەش کرێکارانی ڕۆژانە، خاوەن مووچە نزمەکان، و کەرتە نەریتییەکانی خزمەتگوزاری (وەک فرۆشتنی وردە، گەشتوگوزار، و چێشتخانەکان) دەگرێتەوە. ئەمانە ڕووبەڕووی بێکاری، کەڵەکەبوونی قەرز، و دژواریی گەڕانەوە بۆ ئاستی بژێوی پێشوویان دەبنەوە. بە کورتی، ئەم جۆرە بوژانەوەیە ڕەنگدانەوەی فراوانبوونی کەلێن و نایەکسانیی ئابوورییە لە کۆمەڵگەدا، کە تێیدا هەمووان بە یەکسانی بەرهەمەکەی هەست پێناکەن.
    داهێنەری ئەم بیرۆکە و ناوە، شارەزای ئابووری و مامۆستای زانکۆی ئەمریکی پیتەر ئاتوۆتەر (Peter Atwater)ە. ئاتوۆتەر لە بەهاری ساڵی ٢٠٢٠دا ئەم زاراوەیەی ڕاگەیاند، بەتایبەتی لە هەفتەکانی یەکەمی سەرهەڵدانی پەتای کۆڤید-١٩دا. لەو کاتەدا تێبینی داڕووخانێکی ڕوون و دابەشبوونێکی توندی کرد لە ئاستی توانای دارایی نێوان فەرمانبەرانی کارگێڕی (خاوەن یەخە سپییەکان کە لە دوورەوە کاریان دەکرد) و کرێکارانی مەیدانی و دەستی (خاوەن یەخە شینەکان). زاراوەکە بە خێراییەکی سەرسوڕهێنەر بڵاوبووەوە و لەلایەن دامەزراوە داراییە گەورەکان و ڕۆژنامەکانی وەک The New York Times و Forbes بۆ وەسفکردنی واقیعی بژێوی پەسەندکرا. ئەم بیرۆکەیە وەک “تیۆرییەکی ئەکادیمی وشک” لە ناو کتێبێکی کۆندا دەرنەکەوت، بەڵکو وەک زاراوەیەکی شیکاری لە وتار و ڕۆژنامەگەریی ئابووریدا دەستی پێکرد، پێش ئەوەی ببێتە کۆڵەکەیەک بۆ لێکۆڵینەوە قووڵەکان دەربارەی نایەکسانی.

ئەم تیۆرییە تا چەند لە مارکسیستەکانەوە نزیکە؟

بیرۆکەی بوژانەوە لەسەر شێوازی پیتی ‪K‬ لەگەڵ شیکاریی مارکسیستی بۆ یاسای کەڵەکەی سەرمایە و زیادبوونی هەژاری کرێکاران یەکدەگرێتەوە، و زۆرێک لە بیرمەندانی سۆسیالیست و مارکسیست پێیان وایە کە پیتی K تەنها بەرجەستەبوونێکی بینراوی هاوچەرخی ئەو پێشبینییەیە کە مارکس کردبووی. مارکس ١٥٩ ساڵ لەمەوبەر ئەمەی نووسیبوو:
«هەموو ڕێگاکانی بەرهەمهێنانی بەهای زێدەکی/ زێدەبایی، لە هەمان کاتدا ڕێگایەکن بۆ بەدیهێنانی کەڵەکەکردن؛ هەر فراوانبوونێکیش لە کەڵەکەکردندا، لە بەرامبەردا دەبێتە ئامرازێک بۆ پەرەپێدانی ئەم ڕێگایانە. لەمەوە چاکبوونی باری کرێکار مەحاڵە و بە ناچاری بەرەو خراپتر بوون دەچێت، هەرچەند کەڵەکەکردنی سەرمایە زیاتر دەبێت، جا ئاستی مووچەکان بەرز بێت یان نزم. دواجار ئەو یاسایەی کە هەمیشە هاوسەنگی دەپارێزێت لە نێوان سەرڕێژی ڕێژەیی دانیشتووان یان سوپای یەدەگی پیشەسازی لەگەڵ ڕەهەند و توندیی کەڵەکەکردندا، ئەم یاسایە کرێکار بە سەرمایەوە دەبەستێتەوە بە توندتر لەو بەستنەوەیەی کە چەکوشی هێفایستۆس پرۆمیسیۆسی پێ بە تاشەبەردەکەوە بەستبووەوە. ئەو (یاسایە) کەڵەکەکردنی نەهامەتی دەسەپێنێت هاوتەریب لەگەڵ کەڵەکەکردنی سەرمایەدا. کەواتە کەڵەکەکردنی سامان لەم جەمسەرەدا، لە هەمان کاتدا کەڵەکەکردنی نەهامەتی، ئازاری کار، کۆیلایەتی، نەزانی، دڵڕەقی و داڕووخانی ڕەوشتییە لە جەمسەری بەرامبەردا، واتە لە جەمسەری ئەو چینەی کە بەرهەمی دەستی خۆی لە شێوەی سەرمایەدا بەرهەم دەهێنێت.»‪-‬ سەرچاوە: ‪”‬یاسای گشتیی ڕەهای کەڵەکەکردنی سەرمایەداری‪”‬ / لاپەڕە ٧٩٢ ــ سەرمایە ــ کارل مارکس ـ وەرگێڕانی فالح عەبدولجەبار.

  • فراوانبوونی کەلێنی نێوان دەوڵەمەند و هەژاران لە سەردەمی بەربەرییەتی سەرمایەداریدا:
    «لەو بەهەشتەی سەرمایەداریدا، دەبینین کە بچووکترین بەرزبوونەوە لە نرخی پێداویستییە هەرە سەرەکییەکانی بژێویی ژیاندا، لە بەرامبەردا دەبێتە هۆی زیادبوونی ڕێژەی مردن و تاوانەکان.» – مارکس/ پەرتووکی سەرمایە – وەرگێڕانی فالح عەبدولجەبار/ ل ٨٢٧.
    چەمکی ‪”‬بەربەرییەتی هاوچەرخ‪”‬ تەنها پێناسەیەکی ڕەوشتی نییە، بەڵکو لێکدانەوەیەکی زانستییە بۆ چۆنیەتی گۆڕانی سەرمایەداری لە قۆناغی ئێستایدا بۆ سیستەمێک کە وێرانکاری و قەیرانەکان وەک بەشێک لە خولی ئابووریی ئاسایی خۆی بەرهەم دەهێنێت، ئەوەش لە ڕێگەی:
    ١. بەکاڵاکردنی قەیران و جەنگەکان (ئابووریی وێرانکاریی مرۆیی):
    لە سەرمایەداریی کلاسیکدا، ئامانج بریتی بوو لە بەرهەمهێنانی ئەو کاڵایانەی کە مرۆڤ بەکاریان دەهێنێت بۆ بەدیهێنانی قازانج. بەڵام لە سەردەمی ئێستای بەربەرییەتی هاوچەرخدا، خودی قەیران و جەنگەکان گۆڕدراون بۆ کاڵا و سەرچاوەی قازانجکردنی دارایی کارەساتبار. ئەمڕۆ دەبینین چۆن کۆمپانیا گەورەکانی چەک و سندووقە زەبەلاحەکانی وەبەرهێنان (وەک بلاک ڕۆک و هاوشێوەکانی)، هاوتەریب لەگەڵ ململانێ گەرمەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەورووپای ڕۆژهەڵاتدا، قازانجی پێوانەیی و مێژوویی تۆمار دەکەن. وێرانکاری سوود بە کۆمپانیاکانی بونیادنانەوە دەگەیەنێت، و برسێتیش بازاڕی بۆرسەی نرخی دانەوێڵە و وزەی نەوت و گاز دەبوژێنێتەوە؛ ئەمەش ڕاستێتی ئەو تێزە دەسەلمێنێت کە دەڵێت سیستەمەکە بە مانا سەرەکییەکەی لەسەر نەهامەتیی مرۆیی دەژی.

٢. هەڵوەشاندنەوەی “دەوڵەتی خۆشگوزەرانی” و فەقیرکردنی چینی ناوەڕاست:
بەربەرییەتی هاوچەرخ لە ناوخۆی ڕۆژئاوا و لە دەوڵەتانی جیهانی سێیەمدا بە هەمان شێوە لە ڕێگەی تێکشکاندنی ئاسایشی کۆمەڵایەتییەوە ڕەنگدەداتەوە؛ چونکە سیاسەتە نیولیبرالییە هاوچەرخەکان بە ئاشکرا دەستبەرداری کەرتی گشتی تەندروستی، پەروەردە و خانەنشینی دەبن. هەڵاوسانی بەردەوام و بەرزبوونەوەی نرخەکان بووەتە هۆی لێدان لە سامانی چینی ناوەڕاست و خزانی ملیۆنان خێزان بەرەو هەژاری، لە کاتێکدا سامانی جیهانی لە دەستی لە ١٪ی مرۆڤایەتیدا کۆبووەتەوە. سەرمایەداریی دڕندە چیتر ناتوانێت هیچ خۆشگوزەرانییەک پێشکەش بکات، بەڵکو تەنها مۆدێلێکی چەوساندنەوەی ڕەها و بەربەریانە دەخاتە ڕوو بۆ هێشتنەوەی نوخبەکان لە لووتکەی هەرەمەکەدا.

٣. بەربەرییەتی ژینگەیی (تێکدانی هەسارەکە لە پێناو قازانجدا):
بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگر لەم بوارەدا، چۆنیەتی مامەڵەکردنی سیستەمی سەرمایەداریی ئێستایە لەگەڵ قەیرانی ژینگەدا. سەرەڕای کۆنگرە و بەڵێنە درەوشاوەکان، کۆمپانیا گەورەکان و وڵاتە پیشەسازییەکان بەردەوامن لە بەتاڵکردنی سەرچاوەکانی زەوی، پیسکردنی ژینگە و تێکدانی سیستەمی زیندەیی هەسارەکە، تەنها بۆ پاراستنی ڕێژەی گەشەی قازانجەکان لەسەر مەودای کورت. سیستەمەکە لەناوچوونی هەسارەکەی پێ باشترە لە قوربانیدان بە قازانجەکان؛ ئەمەش بەرجەستەبوونی ڕاستەقینەی چەمکی “بەربەرییەتی هاوچەرخ”ە کە گوێ بە دواڕۆژی مرۆڤایەتی نادات.

٤. سەرکوتکردنی ناسنامەی مرۆیی و گۆڕینی مرۆڤەکان بۆ ”ددانەی کارگێڕی”:
لەم سەردەمەدا، مرۆڤ لە بەها مەعنەوی و فیکرییەکانی دادەماڵرێت بۆ ئەوەی تەنها ببێتە بەکاربەر یان ئامرازێکی بەرهەمهێنان. میدیای دیجیتاڵیی ئاڕاستەکراو و خوارزمەییەکان بەکاردەهێنرێن بۆ ڕووکەشیکردنی هۆشیاریی گشتی، و سەرقاڵکردنی گەلان بە ململانێی لاوەکی، نەتەوەیی و کولتووریی دەستکردەوە، بە مەبەستی ڕێگریکردن لە تێگەیشتنیان لە ڕەگی قەیرانە ئابوورییە هاوبەشەکەیان.
بەم شێوەیە دەسەڵات لە لایەکەوە هەوڵ دەدات هەژموونی خۆی بەسەر سامان و سەرچاوەکانی کۆمەڵگەدا بپارێزێت لە بەرژەوەندیی خۆی و نوخبەی سەرمایەدارە گەندەڵەکەیدا، تەنانەت لە قورسترین قەیرانە ئابوورییەکانیشدا، ڕێگا بۆ چینی بۆرجوازی خۆش دەکات بۆ بەدەستهێنانی بەرزترین قازانج و سەرقاڵبوون بە کەڵەکەکردنی سەرمایە و خۆشگوزەرانیی کەسییەوە. ئەمەش بە مانای سەپاندنی سیستەمی ڕەوشتیی ئەو چینەیە کە بە پارە و دەسەڵاتەوە بەستراوەتەوە (کە ئەویش ڕەوشتی بازاڕە) بەسەر تەواوی کۆمەڵگەدا؛ ئەو ڕەوشتەی کە لەسەر بنەمای ڕاکردن بەدوای قازانج و کێبڕکێی دڕندانە لە جەنگەڵستانی بازاڕی دۆلار و بۆرسەی دارایی بێبەزەییدا دامەزراوە. لە لایەکی ترەوە، بۆ بەربەستکردنی خۆپێشاندانی هەژاران و زیانپێکەوتووان، دەسەڵات پەنا بۆ بەکارهێنانی توندوتیژی دژی کرێکاران و هەژاران دەبات، و ئاین، ڕەوشت، دابونەریت و بەها نیشتمانییەکان دەکاتە بیانوو؛ وەک ئەوەی نیشتمانپەروەری، ئاین و ڕەوشت لە دیدی دەسەڵات و بازرگانانی ئایندا تەنها پاساوێک بن بۆ ڕەواییدان بە هەژاری و بانگەشەکردن بۆ ئارامگرتن لەسەری، لە کاتێکدا هەژاری و گەندەڵی خۆیان سەرچاوەی سەرەکین بۆ هەموو لادان و دیاردە ناڕەوشتییەکانی کۆمەڵگە.
بناغە لەسەر ئەمە، هەرچەندە دەسەڵات زیاتر سامان لە دەستی کەمینەیەکی خاوەن دەسەڵاتدا کۆبکاتەوە لە لایەک، و توندوتیژی دژی کرێکاران و هەژاران پەیڕەو بکات بە بەکارهێنانی گوتاری ئاینی، ڕەوشتی و بەها نیشتمانییەکان لە لایەکی ترەوە، کۆمەڵگە زیاتر تووشی جیاوازیی ئابووری دەبێت و داڕووخان لە پێوەرەکانی ڕەفتاری دروستدا بەخۆیەوە دەبینێت. ئەمەش ئەو دژایەتییە بنەڕەتییەیە کە زوو یان درەنگ، دەبێتە هۆی ئەوەی دەسەڵات تەواوی کارتەکانی کایەی سیاسی و کۆمەڵایەتی لەدەست بدات.


پەراوێزەکان:
‪*‬ بێگومان، زۆرینەی ڕژێمە حاکمەکانی وڵاتانی جیهانی سێیەم، دەوڵەتگەلێکی سەرکوتکارن و بەربەرییەتێکی ڕووت و بێ دەمامک پەیڕەو دەکەن.
‪‬ ئەم دوو کتێبە، بە دوو پایەی سەرەکیی فیکری سیاسیی مۆریس دوڤێرجێ دادەنرێن بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی بەڕێوەچوونی دەسەڵات لە فەڕەنسا و جیهانی مۆدێرن:
١. کتێبی ‪”‬پارتە سیاسییەکان‪”‬ (١٩٥١): تێیدا باسی ئۆلیگارشی ناو پارتەکان و کۆنتڕۆڵکردنی کایەی سیاسی دەکات.
٢. کتێبی ‪”‬پاشایەتیی کۆماری‪”‬(١٩٧٤): تێیدا ڕوونی دەکاتەوە چۆن دیموکراسییە مۆدێرنەکان (بەتایبەت کۆماری پێنجەمی فەڕەنسا) لە ڕێگەی دەستوورەوە دەسەڵاتی پاشایانە دەدەنە سەرۆک کۆمار.




دەمامکەکانی زانیاری: هەڵوەشاندنەوەی ئەفسانەی سەربەخۆیی ناوەندەکانی بیرکردنەوە لە جیهانی هاوچەرخدا.. ئەکرەم سەعید

سەرمایە، دێوەزمەیەکی دڕندە و تۆقێنەرە
کێیە بوێریی ئەوەی هەبێت توڕەی بکات؟
هیچ شتێک کڵپەی شێتییەکەی دانامرکێنێتەوە،
جگە لە تاڵانکردنی سامان و خوێن ڕشتن.

شمشاڵژەنەکانی حەساری سەرمایە: لێکۆڵینەوەیەک لە پاشکۆیەتیی پێکهاتەییی دامەزراوە فیکرییە بۆرژوازییەکان:

هەردوو ئابووریناسی مارکسیست پۆڵ باران و پۆڵ سویزی لە کتێبی هاوبەشیاندا بە ناوی «سەرمایەی قۆرخکار» (١٩٦٦)، دەستەواژەی خوازراوی «ئەوەی پارەی شمشاڵژەن دەدات، ئاوازەکە دیاری دەکات» بەکاردێنن؛ بە مەبەستی توێژینەوە و لەبەرشیکردنی ئەو پاشکۆیەتییە ڕەهایەی کە دەزگاکانی ڕاگەیاندن، دامەزراوە فیکری و ئەکادیمییەکان لەبەرژەوەندیی چینی بۆرژوازی و سەرمایەی قۆرخکار بەدەستیەوە دەناڵێنن. ئەم شیکارییە دەسەلمێنێت کە ناوەندەکانی توێژینەوە، ڕۆژنامەگەری، زانکۆکان و دامەزراوە فیکرییەکان لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا، مەعریفە و زانیارییەکانیان لە فەزایەکی سەربەخۆ یان بێلایەنییەکی ئەخلاقیی پاكدا بەرهەم ناهێنن؛ بەڵکو بەردەوامی و کارەکانیان بەستراوەتەوە بە بەخشینی کۆمپانیا قۆرخکارە گەورەکان و ئەو پاڵپشتییە داراییە حکومییەی کە کەوتووەتە ژێر فەرمانەکانی دەوڵەتی سەرمایەداری و سەربازییەوە.

لە واقیعی کرداریدا، زۆربەی نوخبەی ڕۆشنبیر و دامەزراوە فیکرییەکان دەکەونە ژێر ڕکێفی پارەی بۆرژوازییەوە . بە پشتبەستن بەم بنچینە ئابوورییە، ئەو دوو توێژەرە پێیان وایە کە «داخوازیی کاریگەر» لە بازاڕی سەرمایەداریدا، سەرەنجام داوای «خستنەڕوویەکی مەعریفیی هاوتا لەگەڵ خۆی» دەکات؛ چونکە دامەزراوە داراییەکان مەرج و ئاڕاستە ئایدیۆلۆژییەکانی خۆیان بەسەر توێژەر و ڕۆشنبیراندا (شمشاڵژەنەکان) دەسەپێنن، ئەمەش وای لەو ئەکادیمیانە کردووە پەنا بەرنە بەر داڕشتنی تیۆری و پاساوی وەزیفی بە جۆرێک کە پارێزگاری لە پێکهاتە کۆنەکە بکات و میکانیزمەکانی چەوساندنەوەی پێکهاتەیی بشارێتەوە، و خۆیان لە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی عەقڵانیی ڕاستەقینە لەگەڵ واقیعی سیستەمەکە بەدوور بگرن. ئەم پێوەندییە پاشکۆییەی نێوان دەسەڵات، ڕۆشنبیران و دامەزراوەکانیان، دەرکەوتەکانی لە نێوان وڵاتانی جیهاندا لە ڕووی شێوازی ڕێکخستن و ئاستی شەفافیەتەوە جیاوازە، بەڵام لە ڕووی جەوهەری فیکرییەوە وەک یەک دەمێنێتەوە، ئیتر چ لە (ئەمریکا، ئەڵمانیا، ئیتالیا، عەرەبستانی سعوودی، ئیمارات، و هتد) بێت.

ئەم توێژینەوەیە هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی «ئەفسانەی کارایی عەقڵانی» دەدات لە ڕێگەی پێشکەشکردنی خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی پێکهاتەیی بۆ کارکردنی ناوەندەکانی بیرکردنەوە (Think Tanks) لە ژینگەی سەرمایەداریی هاوچەرخدا. کێشەی ناوەندیی توێژینەوەکە لە دەوری ڕوونکردنەوەی ئەو دژایەتییە پێکهاتەییە توندە دەسووڕێتەوە کە لە نێوان ڕووکەش و ناوەڕۆکدا هەیە؛ چونکە لە کاتێکدا وڵاتانی سەرمایەداری شایەتی هەڵاوسانێکی چەندایەتیی گەورەن لە ژمارەی سەنتەرەکانی توێژینەوە و دامەزراوە مەعریفییەکانی تایبەت بە بەرهەمهێنانی ستراتیژییەکان، بەڵام سیاسەتە گشتییەکان و ئاڕاستە سەربازییەکان و ئۆپەراسیۆنە جەنگییەکانی ئەم وڵاتانە بەرەو ئاستێکی بێپێشینە لە ناعەقڵانییەتی خۆکوژانە گلۆر دەبنەوە، کە لە چەقینی مەعریفی و گەمژەیی ستراتیژی نزیک دەبێتەوە. توێژینەوەکە بەرگری لەو تێڕوانینە دەکات کە ئەم دژایەتییە بەهۆی کەمیی لێهاتوویی تەکنیکی یان ئەکادیمی لای نوخبە فیکرییەکان نییە، بەڵکو دەرەنجامێکی حەتمیی بەستراوەتەوەیی بابەتە مەعریفییەکەیە بە یاساکانی بازاڕی سەرمایەداری و دارایی قۆرخکارییەوە. بە بەکارهێنانی چەمکەکانی ئابووریی سیاسیی مارکسیستی، دەردەکەوێت کە ئەم دامەزراوانە ڕۆڵێکی وەزیفیی پاساودەرانە دەگێڕن کە سروشتی «داخوازیی کاریگەر»ی چینی بۆرژوازی و دەوڵەتی جەنگ سەپاندوویەتی؛ بەو پێیەی «شمشاڵژەنەکان» لەم سەنتەرانەدا ناچارن نزیکبوونەوە و دیدگایەک بەرهەم بهێنن کە پارێزگاری لە دۆخی پێکهاتەیی ئێستا بکات، و شەرعیەت بدات بە «ستراتیژییەکانی دڕندەیی» بە مەبەستی بەڕێکردن و چارەسەرکردنی قەیرانە خولییەکانی سیستەمەکە. ئەم گەمارۆدانە ئایدیۆلۆژییە خودییە، لە ڕووی بابەتییەوە هەر ئەگەرێکی بەرهەمهێنانی چارەسەری عەقڵانیی ڕاستەقینە وەدەر دەنێت، و ئەو دامەزراوانە لە ئامرازی ڕۆشنگەری و پلاندانانی زانستییەوە دەگۆڕێت بۆ ئامێری بەرهەمهێنانی هۆشیاریی ساختە و سڕکردنی هۆشیاریی بەکۆمەڵ، ئەمەش تەواوی سیستەمی نێودەوڵەتی بەرەو لێواری بەربەریەت و وێرانکاریی بێمانا پاڵ پێوە دەنێت، تەنیا لە پێناو پاراستنی بەرژەوەندییەکانی سەرمایەدا.

لە سیستەمە سەرمایەدارییە دیموکراتیکەکاندا، بوونی ڕۆشنبیران و ڕۆژنامەنووسانی سەربەخۆ (لیبراڵەکان، چاکسازیخوازان، یان داکۆکیکارانی مافەکانی مرۆڤ) کە ڕەخنە لە سیاسەتەکانی دەوڵەتەکانیان دەگرن، وەک دیاردەیەکی بەردەوام و ئاسایی سەیر دەکرێت. بەگوێرەی مێتۆدی ئابووریی سیاسیی مارکسیستی، دەسەڵاتی سەرمایەداری مامەڵە لەگەڵ ئەم ڕەخنەگرانەدا ناکات لە ڕێگەی قەدەغەکردنی توند یان سڕینەوەی جەستەییی ڕاستەوخۆوە، مەگەر لە حاڵەتە ناوازە و فریاگوزارییەکاندا نەبێت. لەبری ئەوە، دەسەڵات پشت بە میکانیزمە «نەرم و پێکهاتەیییەکان» دەبەستێت بۆ هەرسکردنی ئەم ڕەخنانە و بێلایەنکردنیان؛ ئەمەش بەهۆی چەند هۆکارێکەوەیە:

١/ بەخشینی شەرعیەتی دیموکراتی: ئەم ڕۆشنبیرە سەربەخۆیانە وەک ئەو بەڵگەیە وایە کە دەوڵەتە سەرمایەدارەکان پێشکەشی دەکەن بۆ سەلماندنی ئەوەی کە ئەوان «کۆمەڵگەی ئازاد و فرەخواز»ن. بوونی ڕەخنەگران لە سیاسەتی باج، ژینگە، یان سیاسەتی دەرەوە لە ناو ڕۆژنامە گەورەکاندا، پسوڵەی لێخۆشبوونی سیاسی دەبەخشێتە سیستەمەکە و لە تۆمەتی دیکتاتۆریەت دەیپارێزێت.

٢/ زمانەوانەی دڵنیایی (هەڵمژینی تووڕەیی): ڕەخنەی نادۆژمنکارانە و نادژبەر (ناسۆسیالیست) وەک میکانیزمێک بۆ کەمکردنەوەی بارگرژی و تووڕەیی گشتی کار دەکات. چاکسازیخوازان داوای «باشترکردنی مەرجەکانی کایەکە» دەکەن (وەک زیادکردنی باج لەسەر دەوڵەمەندەکان یان توندکردنەوەی یاسا ژینگەیییەکان) بەبێ دەستکاریکردنی کرۆکی سیستەمەکە کە بریتییە لە «خاوەندارییەتی تایبەت و پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری». ئەم ڕەخنەیە یارمەتی سەرمایەداری دەدات کە ڕێڕەوی خۆی ڕاست بکاتەوە و لە قەیرانە شۆڕشگێڕییە توندەکان بەدوور بێت.

جێبەجێکردنە مەیدانییەکانی ناعەقڵانییەتی سەرمایەداری: جەنگەکانی وزە و ڕێڕەوەکان وەک نموونە:
«دەمامکەکانی زانیاری» لە جیهانی هاوچەرخدا بە شێوەیەکی زەق و تۆقێنەر دەردەکەون کاتێک بڕیارە ستراتیژییەکانی هەڵگیرساندنی جەنگە هاوچەرخەکان دەخرێنە ژێر لێکۆڵینەوەی ڕەخنەیی و زانستییەوە؛ وەک ململانێی توندی نێوان ڕووسیا و هاوپەیمانیی باکووری ئەتڵەسی (ناتۆ) لەسەر گۆڕەپانی ئۆکرانیا، پەرەسەندنی سەربازی و جیۆپۆلەتیکی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئێران لە ناوچەی کەنداوی عەرەبی، و ئەو جەنگەی کە سعوودیە لە یەمەن دژی گرووپی حوسییەکان سەرکردایەتی دەکات. کاتێک لۆژیکی پشت ئەم ململانێیانە دەپشکنرێت، ڕوون دەبێتەوە کە دیاریکەرە ئابوورییەکان و بەرژەوەندییە جیۆپۆلەتیکییە بەرتەسکەکان، پاڵنەری پێکهاتەییی یەکەم و ڕاستەوخۆی نوخبە دارایی و دەسەڵاتخوازە باڵادەستەکانن لە هەردوو بەرەی دڕندەی جەنگەکان، لە کاتێکدا ئەم بڕیارانە ڕێک بە پێچەوانەی بەرژەوەندییەکانی چینی کرێکار و توێژە کۆمەڵایەتییە هەژارەکانن، و تەنانەت دژ بە کەرتە بەربڵاوەکانی بۆرژوازیی وەبەرهێنەر لە کاڵا و خزمەتگوزارییە مەدەنییەکان و بۆرژوازیی بچووک کە لەژێر قورسیی ئابووریی جەنگدا پان دەکرێنەوە.
لێرەشدا ئەو دژایەتییە پێکهاتەییە بەدیار دەکەوێت کە ساختەکاریی ئەو «عەقڵانییەتە» ڕادەماڵێت کە ناوەندەکانی بیرکردنەوەی (Think Tanks) بۆرژوازی بانگەشەی بۆ دەکەن؛ ئایا چ زانیارییەکی عەقڵانیی گریمانەکراو لە پشتی بڕیاری پەرەپێدانی ڕووبەڕووبوونەوە دژی ڕووسیا و پووچەڵکردنەوەی تواناکانی ئۆکرانیادا هەیە، لە کاتێکدا ئەم بژاردەیە لە ڕووی بابەتییەوە بووە هۆی وێرانکردنی پێکهاتەی ئابووریی ئەورووپا بەهۆی پچڕانی هێڵەکانی گواستنەوەی گاز و نەوتی کەم تێچووی ڕووسی؟ ئەم بڕیارەی کە بووە هۆی بازدانی تیژ و توند لە نرخەکانی وزەدا، لە دەرەنجامیشدا بووە هۆی لاوازکردنی توانای پێشبڕکێی بنەڕەتیی پیشەسازییە گەورەکانی ئەورووپا لە بەردەم گەشەسەندنی ئابووریی چیندا. لە هەمان چوارچێوەدا، عەقڵانییەتی ستراتیژی لە هەوڵەکانی هەڵگیرساندنی جەنگ یان چوونە ناو ڕووبەڕووبوونەوەیەکی کراوە لەگەڵ ئێراندا دەسڕێتەوە، بەهۆی ئەو مەترسییە وێرانکەرانەی کە دەبنە هەڕەشە بۆ سەر ناوچەی کەنداوی عەرەبی وەک شاڕەگی سەرەکی و سەرچاوەی بنەڕەتیی وزە بۆ ئابووریی جیهان.

ئەم ناعەقڵانییەتە زیاتر چڕ دەبێتەوە کاتێک بڕیاری جەنگی سعوودیە لە یەمەن دەپشکنرێت؛ ئایا چەند دەستکەوتی ئابووریی ستراتیژی لە پشتی هەڵمەتێکی سەربازییەوە هەیە کە سەرەنجام بووە هۆی بەئامانجگرتنی دامەزراوەکانی کۆمپانیای زەبەلاحی «ئارامکۆ» و ژێرخانی پیشەسازیی گرنگی شانشینی سعوودیە؟ ئەمەش لە کاتێکدایە کە هیچ ئامانج یان دەستکەوتێکی ئابووریی خاوەن بەهای ڕاستەقینە لەو سنوورە جوگرافیایەدا نییە کە لەژێر کۆنترۆڵی حوسییەکاندایە، و قورسترین باج و تێچووش تەنیا کەوتە سەر شانی مەدەنییەکان. ئەم نموونە زیندووانە ئەوە پشتڕاست دەکەنەوە کە (ئەو مەعریفەیەی لە پشتی بڕیاردانی دەسەڵاتدارانن بۆ ئەو جەنگەگانە، چەند پووچ و نائەقڵانییە). ئەو شتانەی ناوەندەکانی بیرکردنەوەی سەرمایەداری وەک «ستراتیژی و عەقڵانییەتی سیاسی» پڕوپاگەندەی بۆ دەکەن، تەنیا دەمامکی ئایدیۆلۆژین؛ کە ئەرکیان شاردنەوەی سروشتی خۆکوژانەی سەرمایەداریی درەنگوەختە (Late Capitalism)، کە بە شێوەیەکی غەریزی بەرەو بەربەریەت و وێرانکردنی بنەماکانی ژیانی هاوبەش پاڵ پێوە دەنێت، تەنیا بۆ دەستەبەرکردنی مانەوەی کارتێلەکانی چەک، وزە و هەژموون، تەنانەت ئەگەر باجەکەشی وێرانکاریی ئابووریی گشتگیری کۆمەڵگاکان بێت.

دەمامکەکانی زانیاری لە نێوان ئەفسانەی تەمومژاویبوونی فوکۆیی و ڕەخنەی سۆسیالیستیدا:
لە چوارچێوەی هەڵوەشاندنەوەی «ئەفسانەی کارایی عەقڵانی»ی دامەزراوە فیکرییە سەرمایەدارییەکاندا، لە ڕووی مەعریفییەوە دەبێتە پێویستییەک کە بچینە ناو ململانێ لەگەڵ ئەو تێڕوانینە فەلسەفییانەی کە هەوڵیان داوە دیدگای جێگرەوە بۆ دژایەتیی نێوان زانیاری و هێز دابڕێژن؛ لە سەرووی هەمووشیانەوە تێڕوانینی فەیلەسوفی فەڕەنسی میشێل فوکۆ سەبارەت بە «دژایەتیی نێوان دەسەڵات و زانیاری». ڕەنگە ئەو برەو و باوە گەورەیەی کە تێڕوانینە فوکۆییەکە لە ئەکادیمیا هاوچەرخەکاندا بەدەستی هێناوە، پێویستیی ئەوە بسەپێنێت کە بخرێتە ژێر چەقۆی ڕەخنەی سۆسیالیستییەوە، بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە چۆن ئەم پێشنیارە ــ بە پێچەوانەی بانگەشە هەڵوەشێنەرەوەکانی خۆی ــ بەشدار دەبێت لە بەهێزکردنی دۆخی سڕکردنی ئایدیۆلۆژیی باو و پاساودانی دەستەوەستانیی ئەم دامەزراوە مەعریفییانە.
فوکۆ خاوەنی دیدگایەکی مایکرۆ-فیزیاییی تەمومژاوییە کە پێی وایە دەسەڵات ناوەندێکی جێگیر نییە (کورت نابێتەوە لە دەوڵەت یان چینی باڵادەستدا****)، بەڵکو تۆڕێکە لە ناو هەموو جومگەکانی کۆمەڵگەدا چوووەتە خوارەوە، و لە ڕووی پێکهاتەییەوە لە ڕێگەی گوتار و زانیارییەوە شێوە دەگرێت. بەڵام ئەم تێڕوانینە دەکەوێتە ناو لێژییەکی ئێپیستەمۆلۆژیی توندەوە کاتێک ڕووبەڕووی توندیی ماددیەتی دیالێکتیکی و ئابووریی سیاسیی مارکسیستی دەبێتەوە:

یەکەم/ پێچەوانەکردنەوەی هۆکارێتیی پێکهاتەیی (ڕەوتی نموونەیی/ ئایدیالیستیی فوکۆ): تێڕوانینەکەی فوکۆ پێوەندیی دیالێکتیکیی نێوان ژێرخان و سەرخان پێچەوانە دەکاتەوە؛ بەو پێیەی مامەڵە لەگەڵ زانیاری و گوتاردا دەکات وەک قەوارگەلێکی سەربەخۆ کە دەسەڵات لە ناخی خۆیانەوە بەرهەم دەهێنن. لە بەرامبەردا، ماددیەتی مێژوویی دەیسەلمێنێت کە دامەزراوە مەعریفییەکان و ناوەندەکانی بیرکردنەوە (Think Tanks) دەسەڵات لە بۆشایییەوە دروست ناکەن، بەڵکو ئەو چینەی کە کۆنترۆڵی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی ماددی دەکات (بۆرژوازیی قۆرخکار)، هەر خۆشی خاوەندارییەتی و بەڕێوەبردنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی فیکری دەکات. «داخوازیی کاریگەر»ی سەرمایە، دیاریکەری جەوهەریی سروشتی «خستنەڕووی مەعریفی»یە؛ بۆیە ئەو دەمامکانەی زانیاری کە ئەم دامەزراوانە دەیپۆشن، فەزای ئازاد نین بۆ بەرهەمهێنانی گوتار، بەڵکو ئامرازی ئایدیۆلۆژین کە چەکدار کراون بە دارایی بۆرژوازی بۆ پاراستنی شێوازی بەرهەمهێنانی هه‌بوو.

دووەم/ تەمومژاویکردنی ململانێی چینایەتی و بێلایەنکردنی جەلادی پێکهاتەیی: فوکۆ لە ڕێگەی پەرشوبڵاوکردنی چەمکی دەسەڵات و نیشاندانی بەوەی کە لە هەمووانەوە سەرچاوە دەگرێت و بە یەکسانی بەسەر نەخۆشخانە دەروونییەکان، بەندیخانەکان و گوتارە ڕۆژانەکاندا دابەش بووە، پرۆسەیەکی کوێرکردنی ئایدیۆلۆژی پەیڕەو دەکات کە ناوەندی ڕاستەقینەی ڕووبەڕووبوونەوە ون دەکات. ئەم پارچەپارچەکردنە مەعریفییە، ڕاستییە تاڵەکەی سیستەمی سەرمایەداریی هاوچەرخ دەشارێتەوە، کە تێیدا دەسەڵاتی زۆردار و بڕیاری ستراتیژی بە شێوازێکی یەکلاکەرەوە و زەق لە دەستی دەوڵەتی بۆرژوازی و کارتێلەکانی چەک و نەوتی کۆمپانیا فرەنەتەوەکاندایە. ئەفسانەی تەمومژاویبوونی فوکۆیی ئەم ناوەندە چینایەتییە لە بەرپرسیارێتیی مێژوویی بێبەری دەکات، و ڕەخنە دەگۆڕێت بۆ تەنیا مانۆڕ، یان جووڵەی فێڵاویی و شەڕەچەقەڵێکی پەراوێزی کە هەرگیز هەڕەشە لە کۆڵەکەکانی سیستەمەکە ناکات.
سێیەم/ دەستەوەستانی لە ڕوونکردنەوەی بەربەریەت و جەنگەکانی وزە: تێڕوانینی پۆست-پێکهاتەخوازیی فوکۆ ناتوانێت ڕوونکردنەوەیەکی زانستی بۆ «ناعەقڵانییەتی خۆکوژانە» و ئۆپەراسیۆنە جەنگییە هاوچەرخەکان پێشکەش بکات کە شایەتی وێرانکاریی ڕێکخراوی سەرچاوەکانی وزە و ژێرخانە کۆمەڵایەتییەکانن. لە کاتێکدا فوکۆ جەنگەکان و تەکنەلۆژیاکان وەک ئامرازی ڕێکخستن و بێلایەنیی زیندەیی (Bio-neutrality) دەبینێت، ئابووریی سیاسیی مارکسیستی ئاشکرای دەکات کە ئەم دڕندەیی و هەمجیەتە سەربازییە هاوچەرخە، وەڵامدانەوەیەکی زۆرەملێ و حەتمییە بۆ قەیرانی داکشانی پێکهاتەیی و زیادبوونی بەرهەمهێنانی سەرمایە. وێرانکاری بە بڕیارێکی «گوتارێکی مەعریفیی ڕووت» ڕوونادات، بەڵکو یاسا توندەکانی جووڵەی سەرمایە پاڵی پێوە دەنێت کە بەدوای بازاڕ و ڕێڕەوی نوێی دابینکردنی وزەدا دەگەڕێت.

چوارەم/ گلۆربوونەوە بۆ ناو لێواری نەهێلیزم (پوچگەرایی) و پانکردنەوەی ڕابوونی شۆڕشگێڕانە:
لۆژیکەکەی فوکۆ بەرەو ئاسۆیەکی سیاسیی بەستراو و پوچگەرایییەکی ڕەها کۆتایی دێت؛ چونکە مادام هەر زانیارییەک دەسەڵاتێکی نوێ بەرهەم بهێنێت، و هەر بەرگرییەک تەنیا ئەڵقەیەک بێت لە ناو تۆڕی هێزدا، ئەوا هەر جووڵانەوەیەکی جەماوەری دەبێتە کارێکی بێمانا و مەحکووم دەبێت بە بەرهەمهێنانەوەی سەرەڕۆیی و ستەمکاری. ئەم تێڕوانینە لووتکەی چەسپاندنی دۆخی «خەوزڕانی سیاسی» (ڕۆیشتن و قسەکردن لە کاتی خەودا) نیشان دەدات؛ چونکە جەماوەر قەناعەت پێدەکات کە گۆڕانکاریی ڕیشەیی بێسوودە. بە پێچەوانەی ئەمەوە، ڕەخنەی مارکسیستی جەخت لەوە دەکاتەوە کە ڕابوونی شۆڕشگێڕانەی ڕێکخراو، کە چەکدار بێت بە هۆشیاریی چینایەتی و تیۆری زانستی، توانای تێکشکاندنی پێکهاتە بۆرژوازییەکانی هەیە و دەتوانێت جێگرەوەیەکی عەقڵانیی سۆسیالیستی بونیاد بنێت کە کۆتایی بە چەوساندنەوەی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤەوە بهێنێت، لەبری خولانەوە لە ناو بازنەیەکی بەتاڵی گوتارە گریمانەیییەکاندا.
بەهای مێتۆدیی ئەم بەشە بەراوردکارییە لەوەدا کورت دەبێتەوە کە نیشانی دەدات هەڵاوسانی چەندایەتیی دامەزراوە فیکرییە سەرمایەدارییەکان و هاوکاتبوونی ئەمە لەگەڵ «گەمژەیی ستراتیژی و ناعەقڵانییەت» لە سیاسەتەکاندا، مەتەڵێکی ئەستەم نییە بۆ تێگەیشتن؛ بەڵکو دەرەنجامێکی سروشتیی گۆڕانی زانیارییە بۆ کاڵایەکی ملکەچی قۆرخکاری. هەڵوەشاندنەوەی ئەفسانەکانی تەمومژاویبوونی فوکۆیی، بایەخ دەگەڕێنێتەوە بۆ ناوەندیێتیی ململانێی چینایەتی، و بۆ خوێنەر پشتڕاستی دەکاتەوە کە چوونەدەرەوە لە لێواری بەربەریەتی هاوچەرخ بە گۆشەگیری لە ناو گوتارە ناڕوون و بێقاڵبەکاندا جێبەجێ نابێت، بەڵکو بە بەشداریکردن لە ڕێکخستنێکی مادیی هۆشیاردا دەبێت کە لە واقیعی ژیاودا ڕووبەڕووی دەسەڵاتی سەرمایە دەبێتەوە *****.
(ویژدانی ئەو ڕۆشنبیرەی کە لە ڕەوتی مێژوو دابڕاوە، قیبلەنمایەکی شکاوە کە ناتوانرێت متمانەی پێ بکرێت. مێژوو پرسی هەڵبژاردنی کردووە بە بابەتێکی ڕادیکاڵ و سادە کە هیچ شوێنێک بۆ گومان ناهێڵێتەوە: یان پاراستنی سەرمایەداریی دڕندە، یان بەشداریکردن لە شۆڕشی سۆسیالیستیدا.) – (وەرگیراوە لە دەقی “مرۆڤایەتی بێ ڕووبازی” (١٩٥٢) / جۆزێف شالاسینسکی). ئەم دێڕە وەرگیراوانەی دەقی جۆزێف شالاسینسکی، گورزێکی کوشندە نیشان دەدەن بۆ سەر ئەفسانەی «ڕۆشنبیرانی سەربەخۆ»ی نادژبەر و ناسۆسیالیست؛ چونکە بە لۆژیکی ماددیەتی مێژوویی ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە کە «بێلایەنیی فیکری» لە سەردەمی قەیران و بەربەریەتدا تەنیا وەهم و خیانەتێکی بابەتییە. ئەو ڕۆشنبیرەی کە هەوڵ دەدات لە ناوەڕاستدا بوەستێت (ڕەخنە لە سیاسەتەکان دەگرێت بەبێ دەستکاریکردنی ڕەگی سیستەمەکە)، خاوەنی «قیبلەنمایەکی شکاوە»؛ چونکە مێژوو لە قۆناغی هاوچەرخی خۆیدا هه‌ڵبژاردنێکی دووانیی بڕاوە دەسەپێنێت کە هیچ سێیەمێکی نییە: یان دەبیتە ددانەیەکی تەرخانکراو بۆ پاراستنی بەربەریەتی سەرمایەداریی هاوچەرخ، یان خەباتکارێکی هۆشیار لە پێناو شۆڕشی سۆسیالیستی و جێگرەوەی مرۆیی عەقڵانیدا.

پەراوێزەکان:

  • دەستەواژەی خوازراوی «ئەوەی پارەی شمشاڵژەن دەدات، ئاوازەکە دیاری دەکات» (Who pays the piper calls the tune)، لە لاپەڕە ٣ی دەقە ڕەسەنەکەی کتێبی «سەرمایەی قۆرخکار»دا هاتووە.
    ** میکانیزمەکانی مامەڵەکردنی سیستەمە بۆرژوازییەکان ــ کە لەسەر بنەمای دیموکراسیی نوێنەرایەتی (هەڵبژاردن) دامەزراون ــ لەگەڵ ڕۆشنبیران و ڕۆژنامەنووسانی سەربەخۆدا، لە ستراتیژییەکی کارکردنی دووانی پێکهاتووە، کە لە نێوان هەرسکردنی ئایدیۆلۆژی و وەدەرنانی پێکهاتەییی نەرمدا هاوسەنگی ڕادەگرێت. سیستەمی سەرمایەداری لە هەنگاوی یەکەمدا بەدوای سەرکوتکردنی مادیی ڕاستەوخۆ یان لەناوبردنی جەستەییی ئۆپۆزسیۆنی فیکریدا ناگەڕێت، بەڵکو ئەو فەزا ڕەخنەییانەی کە هەن بەکاردێنێت بۆ بەرهەمهێنانەوەی شەرعیەتە سیاسییەکەی خۆی؛ بە شێوەیەک کە بوونی نوخبە سەربەخۆکان وەک بەڵگەیەکی ڕێکاری بۆ پڕوپاگەندەکردنی چەمکەکانی «فرەخوازی و کۆمەڵگەی کراوە» بەکاردەهێنرێت، و تێڕوانینە چاکسازیخوازییەکانیان دەگۆڕێت بۆ پسوڵەیەکی دڵنیایی (زمانەوانەیەک)ی پێکهاتەیی کە تووڕەیی کۆمەڵایەتی هەڵدەمژێت و سەقفی داواکارییەکانیش لە چوارچێوەی «هەموارکردنی یاساکانی کایەکە»دا کورت دەکاتەوە، بەبێ دەستکاریکردنی کرۆکی سیستەمە ئابوورییەکە کە لەسەر خاوەندارییەتیی تایبەت دامەزراوە.
    بەڵام لەو چرکەیەی کە ئەم ڕەخنەیە لە سنوورە ڕێگەپێدراوەکان دەپەڕێتەوە و لە لەبەرشیکردنی ڕەگە پێکهاتەیییەکانی قەیرانەکانی سەرمایە یان کارتێلەکانی چەک و وزە نزیک دەبێتەوە، دەسەڵات جبەخانەی پارێزگاریی ناڕاستەوخۆی خۆی کارا دەکات. ئەم میکانیزمانەش خۆیان لە پەراوێزخستنی ئابووریی زۆرەملێدا دەبیننەوە لە ڕێگەی وشککردنی سەرچاوەکانی دارایی، و پەیڕەکردنی چاودێریی خودیی نەرم، سەرەڕای گەمارۆدانی بیرۆکە ڕادیکاڵەکان لە ڕێگەی ئەوەی کە بە «پیشەسازیی کۆدەنگی» ناسراوە؛ بە جۆرێک کە تێڕوانینە ڕەخنەییە قووڵەکان وەک بیرۆکەی «پەراوێزی یان نادروست و نادیدەیی» پۆلێن دەکرێن بۆ لاوازکردنی متمانەی کۆمەڵایەتییان. لەو کاتانەشدا کە قەیرانە جیۆپۆلەتیکییەکان توند دەبن، ڕەنگە ئەم دیموکراسییە ڕێکارییانە پاشەکشە بکەن بۆ ئامرازی تۆتالیتیاریی دەمامکدار بە یاسا، بۆ ماندووکردنی دەنگە سەربەخۆکان بە شەڕی دادوەری یان گوشاری کارگێڕی، ئەمەش ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە کە پەراوێزی ئازادیی فیکری لە ژینگەی بۆرژوازیدا لە ڕووی بابەتییەوە بەندە بەوەی کە نەبێتە هەڕەشە بۆ سەر ڕێڕەوەکانی کەڵەکەکردنی سەرمایە و سەقامگیریی سەرخانی سیستەمی فەرمانڕەوا.
    *** ئەم بەشەی گوتارەکە (ڕەخنە لە تێڕوانینی فوکۆ بۆ دەسەڵات)، وەرگێڕانی بەشێکە لە گوتارەکەم بە ناوی (ڕوانگەی مارکس بۆ دەسەڵات ــ وەڵامێک بۆ گوتارە ڕەخنەیییەکانی گۆڤاری ڕەهەند) لە خولی ساڵانەی ۱۹۹۸- ۱۹۹۹ی گۆڤاری حیزبی شیوعی کوردستان (بیری نوێ)دا بڵاوکراوەتەوە، لەگەڵ ئەنجامدانی هەموارکردن و زیادکاری تێیدا.

    **** دەوڵەت لە نێوان مەعریفە و بەرژەوەندیی ئابووریدا: هەندێک لە نووسەران تێڕوانینەکەی فوکۆ دووبارە دەکەنەوە کە دەڵێت (دەسەڵات لەسەر بنەمای مەعریفە بونیاد نراوە). ئەم تێڕوانینە خۆی لە خۆیدا شتێکی نوێ نییە، بەڵکو نووسەرانی سەردەمی ڕۆشنگەری و لە دوای ئەوانیش هیگڵ، بەم شێوازە دایانڕشتووە: (پێویستە دەوڵەت لەسەر بنەمای عەقڵ دابمەزرێت). هەموارکردنی داڕشتنی ئەم تێڕوانینە نایکاتە شتێکی نوێ. ئەم تێڕوانینە خۆی لە خۆیدا ناتەواوە، و نوێنەرایەتیی دیدگایەکی لیبراڵانە دەکات بۆ دەوڵەت. لە واقیعدا، دەوڵەتی سەرمایەداران لەسەر بنەمای پاراستنی بەرژەوەندیی ئابووریی چینی بۆرژوازی بونیاد نراوە. دەوڵەتی سەرمایەداران خاوەنی دوو فەرمان و ئەرکە:
    دەوڵەت خاوەنی چەندین دەزگای بیرۆکراتییە کە تێیدا چەندین دەستە لە پسپۆڕان و شارەزایان کار دەکەن بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگە بەگوێرەی بەرژەوەندییەکانی چینی بۆرژوازی؛ واتا دەوڵەت لە یەکێک لە ڕووەکانیدا دەستەیەکی کارگێڕییە لە خزمەت چینی خاوەن سەرمایەکاندا. هەروەها دەوڵەت لە ڕووەکەی تریدا هێزێکی زۆردار و زبرە: چونکە خاوەنی دەزگای توندوتیژییە [وەک پۆلیس و سوپا] کە کۆمەڵگە بە زەبری هێز ملکەچی ئەو یاسا ئابووری و سیاسییانە دەکات کە لە خزمەت چینی سەرمایەدارانداندایە.

    هیگڵ پێی وابوو کە “وێستگەی کۆتاییی مێژوو بریتییە لە ئازادی، و بەرجەستەبوونی ڕاستەقینەی ئەم ئازادییەش دەوڵەتە”، هەر لەبەر ئەمەش بوو کە هیگڵ بەرگریی لە دامەزراندنی “دەوڵەتی حەق” دەکرد کە تێیدا عەقڵی ڕەها بەرجەستە دەبێت. بەڵام مارکس پێی وابوو کە “مرۆڤایەتی ئازادیی ڕاستەقینە بە خۆیەوە نابینێت مادام دەوڵەت بوونی هەبێت، چونکە دەوڵەت ئامرازێکە بۆ دەسەڵات، و دەسەڵاتی سیاسی تەنیا هێزێکی ڕێکخراوی چینێکە بۆ چەوساندنەوەی چینێکی تر، و دەسەڵاتی جێبەجێکردنی دەوڵەتی مۆدێرن تەنیا لێژنەیەکی کارگێڕیی هاوبەشە بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری گشتیی تەواوی چینی بۆرژوازی” – مارکس / ئایدیۆلۆژیای ئەڵمانی.

    ***** ڕەخنەکانی سۆسیالیستەکان لە فۆکۆ بە کورتی: دیدگای مارکسیستیی پێیوایە چەمکی “دەسەڵات و زانیاری” لای میشێل فوکۆ، لەبری ئەوەی ڕاستییەکان ڕوون بکاتەوە، دەبێتە هۆی شاردنەوەی سەرچاوەی ڕاستەقینەی دەسەڵات. تەوەرە سەرەکییەکانی ڕەخنەکان لە فوکۆ بەم شێوەیەن:
    ۱/ ڕەتکردنەوەی چەمکی “دەسەڵاتی شل و ناوندۆز”:
    میشێل فوکۆ پێیوایە کە دەسەڵات لە دەستی قەوارەیەکی دیاریکراو یان چینێکی کۆمەڵایەتیدا چڕ نەبووەتەوە، بەڵکو وەک تۆڕێکی شل و بڵاو لە ناو تەواوی زمان، دامەزراوەکان و پەیوەندییە ڕۆژانەکاندا بوونی هەیە.
    ڕوانگەی سۆسیالیستی بۆ دەسەڵات ئەم تێڕوانینە فەلسەفییە ڕەت دەکاتەوەو پێیوایە کە فوکۆ بەم کارە چاوی مرۆڤ لە ئاست ناوەندی سەرەکی و دڕندەی دەسەڵات کوێر دەکات. لای سۆسیالیستەکان، دەسەڵات بێ خاوەن نییە، بەڵکو ناوەندێکی مادی ڕوونی هەیە کە ئەویش “سەرمایەی قۆرخکار و چینی بۆرژوازی”ـە کە هەموو شتێک بۆ بەرژەوەندی خۆی ئاڕاستە دەکات.

    ٢. باڵادەستیی دارایی مادی بەسەر دەسەڵاتی گوتاردا:
    کاتێک فوکۆ جەخت لەوە دەکاتەوە کە زانیاری و گوتار خۆیان دەسەڵات دروست دەکەنەوە، سۆسیالیستەکان هاوکێشەکە پێچەوانە دەکەنەوەو دەیبەنەوە سەر بنەما ماددی و ئابوورییەکە:
    “ئەوەی پارەی شمشاڵژەن دەدات، ئاوازەکە دیاری دەکات”- سۆسیالیستەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ناوەندەکانی بیرکردنەوەو توێژینەوە (Think Tanks) خاوەن دەسەڵاتێکی مەعریفی سەربەخۆ نین، بەڵکو ئەوان لە ڕووی پێکهاتەیی و مادییەوە بە تەواوی بەستراونەتەوە بە خاوەنانی سەرمایەوە. پۆشینی داتاکان بە بەرگی “زانستی و بێلایەن”، تەنیا دەمامکێکی ئایدیۆلۆژییە بۆ شەرعیەتدان بەو سیاسەتانەی خزمەت بە کەڵەکەکردنی سەرمایە دەکەن.
    ٣. ئامرازی شاردنەوەی ململانێی چینی:

  • فوکۆ پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی کورتکردووەتەوە لە تەنیا “پەیوەندییەکانی هێز”ی بچووک (Micro-politics). لە بەرامبەردا، سۆسیالیستەکان نیشانی دەدەن کە زمانی ئەکادیمی و تەکنۆکراتی ئاڵۆزی ئەم ناوەندانە، تەنیا ئامرازێکن بۆ شاردنەوەی “چەوساندنەوەی ئابووری و ململانێی ڕاستەقینەی چینایەتی”.



وشیاریی مرۆیی: لە ئەفسانەی ئەشکەوتی ئەفلاتۆنییەوە بۆ فەزای دیجیتاڵیی هاوچەرخ.. نووسینی: ئەکرەم سەعید


ڕوونکردنەوە:

داوای لێبوردن ئاراستەی خوێنەرانی بەڕێز دەکەم؛ لە وتاری پێشوومدا بە ناونیشانی «بەربەریزمی مۆدێرن: خوێندنەوەیەک بۆ بەڵگەنامەکانی جێفری ئێپستاین» لە ١٤ی شوباتی ٢٠٢٦ بڵاوکراوەتەوە، تێڕوانینێکی هەڵەی کارڵ مارکسم نووسی بوو، کە پێم وابوو دروستە. دوای پێداچوونەوەو پشکنینی سەرچاوە مێژووییەکان، بۆم دەرکەوت کە شوێنەوارناسی و مێژوونووسان، بوونی دیاردەی (لەشفرۆشیی خودایی دێرین و پیدۆفیلیا – سۆزانیی پەرستگاکان یان سۆزانیی پیرۆز) لە شارستانییەتەکانی وەک (میسری کۆن، مێزۆپۆتامیا، و یۆنانی کۆن) پشتڕاست ناکەنەوە. لەم ئەنجامەوە، وەک پابەندییەک بە ئەمانەتی زانستی ومتمانەی مەعریفی، داوای لێبوردن لە خوێنەران دەکەم بۆ ئەو هەڵەیەم. لە هەمان کاتدا، جەخت دەکەمەوە کە بەشەکانی تری وتارەکە سەبارەت بەم دیاردەیە لە کۆمەڵگەی هیندستانی دێریندا و باسەکان دەربارەی وڵاتی چینی دێرین تەواو دروستن، هەروەها بوونی دیاردەی لەشفرۆشی و پیدۆفیلیا لە چوارچێوەی کۆمەڵگە دێرینەکاندا ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە.
———————————
لە دوو هەفتەی ڕابردووەوە تاوەکو ئەمڕۆ، قەیرانی ئابووری بە شێوەیەکی توند پەرەی سەندووەو قووڵتر بووەتەوە، ئەمەش بەهۆی جەنگ لە (ئۆکرانیا، و ناوچەی کەنداوی عەرەبی، بەتایبەتی ڕووبەڕووبوونەوەکانی ئەم دواییەی نێوان حوسییەکان و شانشینی عەرەبستانی سعوودی). دەرەنجامی ئەمەش شەپۆلێکی گرانیی بێوێنە، هەڵاوسانی دراو، و بەرزبوونەوەی ڕێژەی بێکاری لێکەوتووەتەوە، کە بارگرانییەکی زۆری خستووەتە سەر شانی جەماوەر و بژێویی ژیانیانی شەکەت کردووە. لەم پێناوەشدا، مانگرتن و خۆپیشاندانی خەڵکی دژی گرانی وتەنگسێریی ژیان لە سووریا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا وچەند وڵاتێکی دیکە، سەردێڕی هەواڵەکانیان داگیرکردووە. لە چوارچێوەیەکی پەیوەندیداردا، دوو دەوڵەتی ئەوروپی بە فەرمی داوایان لە هاووڵاتیانی خۆیان کردووە کە بە بڕی چەند ڕۆژێک ئاو وخۆراک کۆگا بکەن، ئەمەش بەهۆی ئەو مەترسییە گەورانەی کە لەئارادان بۆ هەڵگیرسانی ململانێی چەکداری لەگەڵ ڕووسیادا. لە ژێر سایەی ئەم دۆخە قەیراناوی، شێواوی وحوکمڕان بە لۆژیکی جەنگەی ئەمڕۆدا، پرسیارە جەوهەرییەکە سەر هەڵدەدات: ئایا هیچ ئەگەرێک لە ئاسۆدا بەدی دەکرێت بۆ ڕاپەڕین یان شۆڕشێک کە چینی کرێکار ڕابەرایەتی بکات (دژی گرانی و جەنگەکان و لە پێناوی نان وئاشتی)دا؟. بێگومان وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە بەستراوەتەوە بە کۆمەڵێک فاکتەرو دیاریکەر، کە ڕەنگە دیارترینیان بریتی بن لە:(ئاستی وشیاریی چینایەتی لای چینی کرێکار، وڕادەی ئامادەیی هێزە سۆشیالیستەکان بۆ پشتیوانیکردن وئاراستەکردنی ئەم چینە). بەڵام لاوازیی ئەم دوو فاکتەرە بەتایبەتی (واتە دابەزینی ئاستی وشیاریی چینی کرێکارو نەبوونی ئامادەیی ڕێکخراوەیی لای سۆشیالیستەکان)، لە سەردەمی جەنگی یەکەم ودووەمی جیهانییەوە، وەک گرێکوێرەیەکی پێکهاتەیی ومێژوویی ماوەتەوە. بە پشتبەستن بەمەش، پێم وایە کەتواری وشیاریی چینایەتی لای کرێکاران وسۆشیالیستەکان لە سەردەمی ئێستاماندا، لە دۆخێکی باشتردا نییە بە بەراورد بەو قۆناغەی نێوان ساڵانی (١٩١٤- ١٩٤٠)، بەڵکو ڕەنگە تەنانەت لاوازترو پاشەکشێی زیاتریشی بەخۆوە بینیبێت.
تەمەنی مارکس و لەگەڵیشیدا نەوەیەک لە پێشەنگانی سۆشیالیزم کۆتایی هات، لە کاتێکدا ئەوان چاوەڕوانی ساتەوەختی مێژوویی یەکلاکەرەوە بوون بۆ ڕاپەڕینی ئەو دێوە مەزنە (پرۆلیتاریا)، تاوەکو لە ڕێگەی شۆڕشی سۆشیالیستییەوە، کۆڵەکەکانی سیستمی سەرمایەداری تێکبشکێنێت و بەدیلی سۆشیالیستی دابمەزرێنێت؛ بەڵام ئەم چاوەڕوانییە بەداخەوە، نەهاتە دی. گومانی تێدا نییە کە نەتوانین و هەڵنەستان بە کردەوەی شۆڕشگێڕانە، دەگەڕێتەوە بۆ چەندین ڕێگرو لەمپەری بابەتی و خودی؛ بەڵام ڕێگرەکان بە هەر شێوازێک پۆلین بکەین، دیسانەوە نامۆبوون و نزمی ئاستی وشیاریی چینایەتی وەک هۆکاری سەرەکی لە لوتکەی ڕیزبەندی دەمێنێتەوە. بێگومان هەڵوەشاندنەوەی گرێکوێرەی وشیاری و ئەو بەربەستانەی لە بەردەمیدا ڕاوەستاون، دەمانخاتە ڕووبەڕووی پرسیارێکی ئێپیستمۆلۆژیی ڕادیکاڵ: ئایا وشیاری، وەک چالاکییەکی دەروونی و هزریی، خاوەنی ئەم پێگە گرنگە یەکلاکەرەوەیەیە وەک هێزێکی سەرەکی و بزوێنەرێکی ئامانجدار بۆ سەرلەنوێ داڕشتنەوەی مەرجەکانی مێژوو وگۆڕانکارییەکانی کۆمەڵگە؟.
لەسەر ئەم بنەمایە، شیاوە ئەم پرسیارە سەرەتاییە لە خۆمان بکەین: وشیاریی چینی کرێکار بە تایبەتی، و وشیاریی مرۆیی بە گشتی، چۆن دیاری دەکرێت وشێوە دەگرێت؟ بێگومان پرسی دیاریکردنی وشیاری، چەقی مشتومڕە مێژووییەکان ویەکێکە لە مەزنترین گرێکوێرە ئێپیستمۆلۆژییەکان لە مێژووی فیکردا؛ چونکە ئەم پرسە ئەو پردەیە کە پەیوەندی لایەنی ماتڕیاڵ وئایدیاڵ بەیەکتر دەگەێنێ، جگە لەوەی یەکێکە لە قووڵترین شەڕە تیۆرییەکان لە مێژووی فەلسەفەدا. ناکۆکیی جەوهەری لێرەدا لە نێوان بیردۆزی ئایدیالیزمی( پلاتۆن و هیگڵ)و بیردۆزی ماتریالیستی مارکس لە وەڵامدانەوەی ئەم کێشەیەدا کورت دەبێتەوە: ئایا وشیاری بەرهەمی گەیشتنی مرۆکانە بە جیهانی بیرۆکە ڕووتەک وباڵاکان وڕۆحی ڕەها، یان داهێنانێکی پێویستە کە واقیعی مادی وبوونی کۆمەڵایەتی دەیسەپێنێت؟ چوونە ناو قووڵایی ئەم پرسیارە، ڕاستەوخۆ دەمانگوازێتەوە بۆ دەستدان لە یەکێک لە زیندووترین ودەوڵەمەندترین گفتوگۆکانی ناو فەلسەفەی مارکسی وناوەندە ئەکادیمییە هاوچەرخەکان: کە ئەویش جیاکاریی یەکلاکەرەوەو جومگەییی نێوان مادیگەرایی مێژوویی زانستییە ـ کە وشیاری وەک بزوێنەرێکی ئامانجدار دەبینێت کە لە ڕێگەی براکسیسەوە (پراکتیکی شۆڕشگێڕانە) لەگەڵ مەرجە بابەتییەکانی خۆیدا کارلێک دەکات ـ ونێوان ئابووریگەرایی میکانیکی یان حەتمییەتی ڕووت، کە مرۆڤی کورتکردووەتەوە بۆ تەنها بوونەوەرێکی بایۆلۆژی کە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی وەڵامی کاریگەرییە ئابوورییەکان دەداتەوە.
قوتابخانەی ئایدیالیزم (بەتایبەتی پلاتۆن و هیگڵ)، ئاڕاستەێکە پێی وایە بیرۆکە وڕۆح سەرچاوەی هەموو شتێکن، وجیهانی مادی تەنیا ڕەنگدانەوە یان بەرهەمی ئەوانە. پلاتۆن پێی وابوو جیهانی ڕاستەقینە جیهانی ئایدیاڵەکانە (بیرۆکە باڵا وڕووتەکانە). ئەو شتانەی لە جیهانی ماددیدا دەیانبینین تەنیا سێبەرێکی کاتی وناتەواوی ئەو بیرۆکە ئەزەلی وکامڵانەن کە لە دەرەوەی کات وشوێندا بوونیان هەیە. وشیاری ئێمە لە ڕێگەی یادخستنەوەی ئەو ڕاستییە باڵایانە دروست دەبێت. بەڕای پلاتۆن مرۆڤ دەبێت سەرەتا لەو باوەڕە باوانە وشتە ڕووکەشانە ڕزگاری بێت کە کۆمەڵگە یان هەستە سەرەتاییەکانی پێی دەبەخشن(کە هاوشێوەی سێبەرەکانی ناو ئەشکەوتەکەن). هەستەکانی مرۆڤ(بینین، بیستن و هتد) تەنیا وێنەیەکی شێوێندراو یان کاتیی لە ڕاستی نیشان دەدەن، کەواتە وشیاری ڕاستەقینە کاتێک دەست پێدەکات کە مرۆڤ ئەقڵ ولۆژیک بەکاردەهێنێت بۆ تێگەیشتن لە جیهان. پلاتۆن دەیگووت: ڕاستی ڕەها لە جیهانێکی باڵادایە کە پێی دەوترێت جیهانی ئایدیاڵەکان. لەم جیهانەدا چەمکەکانی وەک دادپەروەری، جوانی، وچاکە بە شێوەیەکی کامڵ و نەگۆڕ بوونیان هەیە. بەڕای پلاتۆن بۆ ئەوەی مرۆکان بە وشیاری بگەن – وشیارببەوە، پێویستیان بە تێڕامان و لێکدانەوەی قووڵ هەیە، بەم شێوەیە وشیاربوونەوە واتە تێگەیشتنی ئەقڵ لە چەمکە باڵاکان. پلاتۆن لەو باوەڕەدا بوو کە ڕۆحی مرۆڤ، پێش ئەوەی لە نێو جەستەدا نیشتەجێ بێت، لە جیهانی نموونە کامڵەکاندا ژیاوە (لەو شوێنەی کە حەقیقەتی ڕەها، چاکە و جوانی تێدایە). بەڵام کاتێک کەوتە ناو جەستە مادییە تاریکەکەوە (وەک ئەوەی لە ئەفسانەی ئەشکەوتەکەدا هاتووە)، ئەم حەقیقەتانەی لەبیرچووەوە. لای ئەو، دیاریکەری وشیاری لەوەوە دەست پێدەکات کە مرۆڤ تا چەند توانای بەکارهێنانی ئەقڵ و ڕامانی فەلسەفیی هەیە بۆ ڕزگاربوون لە ئەندێشەکانی جیهانی مادی (هەستپێکراو)و بەبیرهێنانەوەی حەقیقەتە ڕەهاکان. کەواتە وشیاری لێرەدا لە مادە جیایەو بە تەواوی لێی سەربەخۆیە.
وەلێ هیگڵ جیهان ومێژوو وەک پرۆسەیەکی گەشەسەندنی ڕۆحی گشتی یان عەقڵی ڕەها دەبینێت. بە بڕوای ئەو، مێژووی مرۆڤایەتی هیچی تر نییە جگە لە قۆناغەکانی وشیاربوونەوەی ئەم ڕۆحە بەسەر خۆیدا، وگۆڕانکارییە مادی وکۆمەڵایەتییەکان بەرهەمی ئەم گۆڕانکارییە دەروونی وهزرییەن. بەڵام بەڕای هیگڵ مرۆڤ ناتوانێت بە تەنیاو لە دەرەوەی کات بگاتە بیرۆکەی ڕەها. پێویستە تێڕامان لە مێژووی مرۆڤایەتی بکرێت. هیگڵ پێی وایە مێژوو پڕۆسەی بەئاگایی هاتنەوەو ئازادبوونی قۆناغ بە قۆناغی ئەقڵە. مرۆڤ لە ڕێگەی تێڕامان لە مێژوو، فەلسەفەو ململانێ دیالێکتیکییەکان و لێکدانەوەی دامەزراوە مرۆییەکان، دەگاتە ئەو ڕاستییەی کە ئەقڵ حوکمی جیهان دەکات ومرۆڤیش بەشێکە لەم پڕۆسە گەورەیەی بیرۆکەی ڕەها. بە دەربڕێنێکی دی هیگڵ لەو باوەڕەدا بوو کە وشیاری بەرهەمی “ڕۆحی ڕەها”و مێژووە. هیگڵ فەلسەفەی ئایدیاڵیزمی گواستەوە بۆ ناو چوارچێوەیەکی دینامیکی (بزوێنەر)و مێژوویی، و وشیاریی مرۆیی بە گەشەسەندنی ڕۆح یان عەقڵی گشتی لە درێژەی مێژوودا بەستەوە. هیگڵ پێی وایە تەواوی مێژووی مرۆڤایەتی بریتییە لە ڕەوتی گەشەکردنی ڕۆحی ڕەها بەرەو ناسینی خۆی و بەدیهێنانی ئازادییەکەی. وشیاریی تاکەکەسیی مرۆڤ دابڕاو نییە، بەڵکو بەشێکە لە وشیاریی گشتیی قۆناغێکی مێژوویی دیاریکراو. لای ئەو، دیاریکەری وشیاری بریتییە لە: گەشەسەندنی مێژوویی وکولتووریی خود. وشیاریی مرۆڤ لە ڕێگەی ساتەوەختی مێژوویی ودامەزراوە کۆمەڵایەتی وسیاسییەکانەوە (وەک دەوڵەت) دیاری دەکرێت، کە گوزارشت لە گەشەکردنی عەقڵی مرۆڤ دەکەن لە ڕەوتی بەرەو پێشچوونیدا بەرەو ئازادیی ڕەها. کەواتە لێرەدا بیرۆکە (ئایدیا) بنەڕەت و ئەسڵە، و واقیعی مادی تەنها ڕەنگدانەوەو دەرکەوتەیەکە لێی.

فەلسەفەی ماتریالیزمی مێژوویی و پراکسیسی مارکس
بەپوختی و بە زمانێکی سادە، کڕۆکی فەلسەفەی مارکس وڕخنەی ئەو لە ئیدیالیزمەکان ئەمەیە: کێشەی سەرکی مرۆکان پەیداکردنی خۆراک بووە. ئایا مرۆڤەکان لە مێژوودا چۆن فێری پاشەکەوتکردنی خۆراک بوون؟. ئایا سەرنجدانی مێروولە و سمۆرە، کە خۆراک پاشەکەوت دەکەن بۆ زستان، بۆ مرۆکان سوودی هەبووەو لەوانەوە فێربوون؟ یان چۆن گەیشتوون بەو بیرۆکەیە کە (ماسی وشک کەن بۆ زستان، یان میوەهاتەکان وشککەن و هەڵیگرن بۆ زستان)؟.
مرۆکان لە مێژوودا لە ڕێگەی تاقیکردنەوە، چاودێریکردنی سروشت، و ناچارییەوە سەرنجی سروشتی داوە، بیرییان کردۆتەوەو کارییان کردووە؛ بەمە فێری پاشەکەوتکردنی خۆراک بوون. گۆڕانی وەرزەکان، نەمانی سەرچاوەکانی خۆراک لە زستان یان وەرزی وشکەساڵیدا، و کۆچکردن بۆ شوێنە جیاوازەکان، وای لە مرۆڤی کۆن کرد کە بیر لە ڕێگایەک بکاتەوە بۆ پاراستنی خۆراک، تا بە زیندوویی بمێنێتەوە. مرۆڤەکان دەیانبینی کە سمۆرەکان گوێز و دەنکەکان دەشارنەوە، یان مێروولەکان بە درێژایی هاوین خۆراک کۆدەکەنەوە بۆ زستان. مرۆڤی کۆن کاتێک میوەی کۆدەکردەوە، دەیبینی ئەو میوانەی لەبەر هەتاو کەوتوون و وشک بوونەتەوە (وەک ترێ کە دەبێتە مێوژ، یان هەنجیر)، ڕزاو و گەنیو نەبوون و تامیان هێشتا خۆشە. ئەوان درکیان بەوە کرد کە ئاو هۆکاری سەرەکی تێکچوونی خۆراکە؛ کاتێک خۆر ئاوەکە دەمژێت، میوەکە دەتوانێت مانگانە بمێنێتەوە بەبێ ئەوەی تێکبچێت. ئەمە وەک نموونەیەکی زیندووی سروشتی یارمەتی مرۆڤی دا تا تێبگات کە “کۆکردنەوەی خۆراک لە کاتی فرەییدا، گرەنتی مانەوەیە لە کاتی کەمیدا”.
بەڵام مرۆکان لاسیکەرەوەێکی نەرێنی سروشت نین و کۆپییەی دەقاودەقی کاری سمۆرە و مێروو ناکەن، بەڵکو پێویستی فیزیکی مرۆکان بۆ خۆراک و ڕێگری لە نەخۆشکەوتن، بیرکردنەوەو کاری جیاوازو تایبەتی سەپاندووە. بۆ نموونە: مرۆکان فێیر بوون کە دەبێ ماسی و میوەکان سەرەتا لەبەر خۆردا وشک بکەن، ئەوجا هەڵیانگرن دەنا دەگەنێن، وە پەنیر دەبێ خوێی بەسەردا بکرێ ئینجا لە پێستەدا هەڵگیرێ بۆ زستان- خەڵکی کوردستان بەو شێوەیە پەنیریان هەڵگرتووە. بۆیە کاری مرۆڤ جیاکەرەوەی مرۆڤە لە ئاژەڵ؛ سمۆرەیەک یان مێروولەیەک بەپێی ئینستیتیوت (غەریزە) خۆراک پاشەکەوت دەکات؛ ئەو ملیۆنان ساڵە هەمان شت دووبارە دەکاتەوە بەبێ ئەوەی ئامرازەکەی پەرە پێبدات. بەڵام مرۆڤ کاتێک چاودێری سروشت دەکات، پڕۆسەی “بیرکردنەوەی داهێنەرانە” تێکەڵ بە کارەکەی دەکات. کەواتە پەیوەندی مرۆکان بە سروشت(سەرنجدان و بیرکردنەوە، کارکردن و گەشەدان بە شێوازی بەرهەمهێنانی خۆراک بەپێی گەشەی مێژوو)، بنەمای گەشەی ئەقڵ و کار و پەیوەندی مرۆڤەکانە. ئیدی لێرەدا(هزر – کار – مێژوو)لە پەیوەندێکی پێویستن بۆ ژیان و گەشەکردن.

لێرەوە، خاڵی جیاوازی بنەڕەتی لە نێوان دوو پارادایمی فەلسەفی دژبەیەکدا دەردەکەوێت:
له‌ لایه‌کەوە، ئایدیاڵیزمی ئەفلاتوونی پێداگری لەسەر پڕۆسەی تێڕامانی پەتی و دابڕان لە جیهانی ماددی دەکات؛ لەم ڕوانگەیەوە، هۆشیاری و ناسینی حەقیقەت تەنها لە ڕێگەی عەقڵانیەتێکی پشتبەستوو بە مۆدێلی “جیهانی نموونەیی” سەر هەڵدەدات، کە تێیدا مرۆڤ لە ڕێگەی دابڕانی مەعریفی لە دیاردە گۆڕاوەکانی فیزیا، بەرەو چەمکە باڵا و جێگیرەکان بەرز دەبێتەوە.
لەکاتێکدا لە بەری بەرانبەردا، ماتریالیزمی مێژوویی و چەمکی پراکسیس لای مارکس، ئەم هاوکێشەیە سەرەوژوور دەکەنەوە. لای مارکس، هۆشیاریی مرۆڤ دەرئەنجامی تێڕامانێکی گۆشەگیرانە نییە، بەڵکو بەرهەمی پڕۆسەیەکی دیالێکتیکی نێوان (هزر، کار، و مێژوو)ە. مرۆڤەکان لە ڕێگەی کاری بەرهەمهێنەرەوە ڕووبەڕووی سروشت دەبنەوە؛ ئەوان تەنها جیهانی ماددی ناگۆڕن، بەڵکو لە گۆڕینی دەرەوەدا، پێکهاتەی هۆشیاری، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و خودی عەقڵیەتی مێژوویی خۆشیان دە گۆڕن. لەم سۆنگەیەوە، مێژوو نابێتە گەشتێکی میتافیزیایی عەقڵی پەتی و دابڕاو لە پێویستییەکان و ناکۆکییەکانی جیهانی دەوروپشتی مرۆکان، بەڵکو دەبێتە بەشێکی گرنک کە پەیوەستی کارلێکی هەیە بە پڕۆسەیەکی مادی کە تێیدا مرۆڤ لە ڕێگەی کار و پراکتیکی کۆمەڵایەتییەوە، خۆی و جیهانەکەی دەگۆڕێ.
مارکس باسی بوونی مادیی بابەتی، پراکتیک و هزر دەکات و هێرش دەکاتە سەر دیدگا ئایدیاڵیستییەکان. ئەو نموونەی “هەرمێ یان سێو” دەهێنێتەوە(کە بە بەشی نهێنیی بیناسازیی ئایدیاڵیستی یان مەتەڵۆکی میوەکان دەناسرێت)؛ هەرمێ بە شێوەیەکی بابەتی لە سروشتدا هەیە، و خاوەن بوونێکی مادیی سەربەخۆیە لە دەرەوەی ئەقڵ و هزری مرۆڤەکان. مارکس دەڵێت:( ئایدیاڵیستەکان پێچەوانە دەبینن: ئەوان پێیان وایە چەمکی گشتیی «میوە» (کە بیرۆکەیەکی ناو مێشکی مرۆڤە) ئەسڵ و ڕاستی کایەکەیە، و سێو، هەرمێ و بادەم تەنها دەرکەوتەی دۆخی ئەو “میوە” گشتییەن.). مارکس پێی وایە کە ئەمە خڵەتاندنی ئەقڵە. لە واقیعدا تەنها هەرمێ و سێوی ڕاستەقینە و مادی لە سروشتدا بوونیان هەیە (بوونی مادیی بابەتی). چەمکی “میوە” تەنها ناو و داهێنانی ناو مێشکی مرۆڤە کە لە ڕێگەی دابڕاندن لە واقیع وەرگیراوە. بەڵام ئەوە مرۆڤەکانن کە لە ڕێگەی پەرەسەندنی ئەقڵییانەوە وشەی “هەرمێ”یان وەک چەمکێکی گشتی بۆ ناسینەوەی ئەو بەرهەمە داهێناوە. پاشان، مرۆڤەکان لە ڕێگەی ئەزموون و پراکتیکـەوە، ئەم بوونە مادییە دەگۆڕن؛ بۆ نموونە کاتێک بیرۆکەی وشککردنەوەی بۆ زستان، لە سوود وەرگرتن لە دیمەنی (سمۆرە و مێروولە کە خۆراک پاشەکەوت دەکەن بۆ زستان)، یان کاتێک لەگەڵ گەشەکردنی هێزەکانی بەرهەمهێناندا، هەرمێ دەکاتە کاڵاو لە ناو قوتوو و پاکەتدا دەیخاتە بازاڕەوە. لێرەوە دەردەکەوێت کە واقیعی مادی و ژێرخانی ئابووری بنچینەن، و هزری مرۆڤیش هێزێکی دینامیکییە کە لە ڕێگەی کارەوە واقیع دەگۆڕێت.
پێش مارکس، ماتریالیستە کۆنەکان (وەک فۆیەرباخ) تەنها دەیانوت “هەرمێ بە مادی و بابەتی لە سروشتدا هەیە”. بەڵام مارکس لێرەدا ناوەستێت؛ ئەو هێزی پراکتیکی مرۆیی بۆ زیاد دەکات، چونکە مرۆڤ تەنها تەماشاکەری سروشت نییە. کاتێک مرۆڤ بیرۆکەی بۆ دێت کە هەرمێیەکە وشک بکاتەوە بۆ زستان، یان کاتێک گەشەسەندنی هێزەکانی بەرهەمهێنان (قوتووکردن و هەناردەکردنی بۆ بازاڕ) ڕوودەدات، لێرەدا بیرۆکە و هزر کارلێک لەگەڵ مادەدا دەکەن، ئەمە پێی دەوترێت پراکتیک؛ واتە مرۆڤ لە ڕێگەی کار و تەکنەلۆجیاوە، سروشتی دەرەوە دەگۆڕێت و لە هەمان کاتدا وشیاریی خۆی لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا پەرەپێدەدات.
مارکس دیالەکتیکی ئایدیاڵیستیی هیگڵی سەرەوژێر کردەوەو لێی تێپەڕی، تاوەکو بنەما و ڕێسای دامەزرێنەری بەناوبانگی خۆی لە مادیگەرایی مێژووییدا دابڕێژێت: “وشیاریی مرۆڤەکان نییە کە بوونیان دیاری دەکات، بەڵکو بوونی کۆمەڵایەتییانە کە وشیارییان دەستنیشان دەکات”. بەپێی ئەم تێڕوانینە ئێپیستمۆلۆژییە، وشیاریی مرۆیی بە سەرجەم دەرکەوتە و ڕەنگدانەوەکانییەوە (لە فیکر، ئایین، سیاسەت و فەلسەفە) لە ئاسمانێکی ڕووتەکەوە دانابەزێت، بەڵکو لە ڕووی پێکهاتەییەوە لەلایەن شێوازی بەرهەمهێنانی مادی و ئەو پەیوەندییە ئابوورییانەی بەرهەمهێنانەوە دیاری دەکرێت کە لە قۆناغێکی مێژوویی دیاریکراودا باون؛ بەڵام ئەم وشیارییە، هەر کە شێوەی گرت، بە بێلایەنی ناوەستێت، بەڵکو دەگەڕێتەوە تاوەکو ڕۆڵێکی دینامیکیی یەکلاکەرەوە لە ئاراستەکردنی ململانێ کۆمەڵایەتییەکاندا بگێڕێت.
ڕەخنەی سۆسیالیستی، ئەو تێگەیشتنە هەڵەیە هەڵدەوەشێنێتەوە کە مارکس لە ماتریالیسمێکی میکانیکی و لە چەمکی حەتمییەتێکی ئابووریی کورتی دەکاتەوە، و لە جیاتی ئەوە، پێوەندیی دیالەکتیکیی نێوان پێکهاتەی ماتریال و کردەوەی هزری دەخاتەڕوو. هزر لەم خوێندنەوەیەدا خاوەنی “سەربەخۆیییەکی ڕێژەیی و بیرکردنەوەیەکی ئامانجدارە” کە توانای پێشبینیکردنی واقیع و سەرلەنوێ داڕشتنەوەی پێ دەبەخشێت. مرۆڤ وەک ئەوەی مارکس لە نموونەی ئەندازیارو مێشەنگویندا ڕوونی دەکاتەوە، سەرەتا لە ناو مێشکی خۆیدا بیر دەکاتەوە و دیزاین دەکات، ئەمەش فیکر دەکاتە مەرجێکی بوونی بۆ کارکردنی مرۆییی وشیارانە. بۆیە دروست نییە هێزی هزر لە مەرجە بابەتییەکانی کۆمەڵگە دابڕێنرێت، چونکە بیرۆکەکان تەنها بەهۆی بوونی ڕووتەکی خۆیانەوە لە جیهانی نموونەکاندا (وەک ئەوەی ئەفلاتۆن یان هیگڵ دەیبینن) گۆڕانکاری دروست ناکەن، بەڵکو کاتێک هێزی مادیی یەکلاکەرەوەی خۆیان بەدەست دەهێنن، کە دزە دەکەنە ناو وشیاریی جەماوەرەوەو دەگۆڕێن بۆ پراکتیکێکی شۆڕشگێڕانەی زیندوو کە توانای هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتەی سەرمایەداریی هەبێت.
بێگومان گەڕاندنەوەی هێزی هزر بۆ کارایییە مێژووییەکەی خۆی، یەکەمین ئەرکی پێکهاتەییی هێزە سۆشیالیستەکانی ئەمڕۆیە؛ کاتێک تەحەدایەکە لە تێکشکاندنی ئامرازەکانی نەزانی و ڕووکەشکردنی دیجیتاڵیدا کورت دەبێتەوە کە بۆرژوازیی باڵادەست دەیسەپێنێت، ئەمەش لە پێناوی داڕشتنی وشیارییەکی چینایەتی و مرۆییی ڕاستەقینەدا کە پێگەی مرۆڤبوون و ژیانی ئازاد بگێڕێتەوە بۆ ناو کایەکە.
لەگەڵ ئەوەشدا، وشیاریی مرۆڤەکان لە نێو کۆمەڵگەیەکی چینایەتیدا، تەنها لە ڕێگەی بیرکردنەوەو کارکردنی سادەی خۆیانەوە لە هەلومەرجێکی مێژوویدا دیاری ناکرێت؛ بەڵکو چەندین فاکتەری دیکە دێنە نێو کایەکەوە کە کار دەکەنە سەر ئاراستەکردنی. زۆربەی ئەم فاکتەرانەش لە چوارچێوەی میکانیزمەکانی کۆنترۆڵکردن و شێواندنی وشیاریدا کۆدەبنەوە، کە لە ڕێگەی تۆڕێک لە دیاریکەرە پێکهاتەیی و تێکەڵبووەکانەوە دەردەکەون:
١/ قۆرخکاریی چینایەتی بۆ ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی فیکری: مارکس پێی وایە ئەو چینەی کە باڵادەستە بەسەر ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی مادییدا (بۆ نموونە بۆرژوازی)، بە ناچاری کۆنترۆڵی خۆی بەسەر ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی فیکرییشدا دەسەپێنێت؛ بەمەش وشیارییەکی ساختە (ئایدۆلۆژیایەکی ڕێکخراو) بەسەر چینە چەوساوەکاندا (پرۆلیتاریا) دەسەپێنێت، بە مەبەستی ڕەواییدان بە مەرجەکانی کۆیلەکردنیان و هەمیشەییکردنی زێدەبایی و کەڵەکەی سامان. واتە سەڕەرای ئەوەی کرێکاران بە شێوەێکی بابەتی و خۆرسکی لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا نامۆ دەبن، دووچاری نامۆبوونی کەلتووریش دەبن، لە ڕێگەی ئەو ڕۆڵەی کە ئامرازە ئایدۆلۆژییەکانی دەوڵەتی چینی فەرمانڕەوا (وەک دامەزراوەکانی خوێندن، ڕاگەیاندن و پارتە نیزامییەکان) دەیگێڕن؛ چونکە ئەم ئامرازە پێکهاتەییانە کار لەسەر ئەندازیاریکردن، ڕووکەشکردن و ئاراستەکردنی وشیاریی هاووڵاتیان دەکەن، و ڕێگری دەکەن لە گۆڕانی مەینەتییە مادییەکانیان و شەکەتبوونی بژێویی ژیانیان بۆ وزەیەکی سیاسی و سۆشیالیستیی ڕێکخراو.
٢/ قورسایی میراتی مێژوویی (پاشماوەکانی ڕابردوو): وشیاری تەنها لە ڕێگەی بەریەککەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئێستادا دروست نابێت، بەڵکو دەکەوێتە ژێر قورسایی ئەو شتەی کە مارکس بە “مۆتەکەی نەوەکانی ڕابردوو” ناوی دەبات؛ بە جۆرێک وشیاری لە لایەکەوە وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ واقیعی ژیان و چۆنیەتی بەرهەمهێنانی ئامرازەکانی بژێوی لەلایەن مرۆڤەوە شێوە دەگرێت، و لە لایەکی دیکەوە مەحکومە بە گواستنەوەی مێژوویی بیرۆکەکان، دابونەریت و کەلتوورە کۆنەکان، کە دەبنە ڕێگر لە بەئاگاهاتنەوەی وشیاریی چینایەتی.

پرسی گرنگی ڕۆڵی هزر لە میراتی مارکسیدا ـ ڕەتکردنەوەی حەتمییەتی میکانیکی و گەڕاندنەوەی پراکسیس:
مارکس لە بەرگی یەکەم، بەشی دووەمی کتێبی (سەرمایە)، بە تایبەتی لە بەشی پێنجەمدا کە لە ژێر ناونیشانی “پرۆسەی کار و پرۆسەی پەرەپێدانی بەها ـ بڕگەی یەکەم: پرۆسەی کار” دا، ئاماژەی بەوە کردن کە ئێمە لێرەدا باس لە شێوازە سەرەتایی و غەریزییە ئاژەڵییەکانی کار ناکەین، بەڵکو باس لە کار دەکەین لە شێوە مرۆییە پەتییەکەیدا “وەک پرۆسەیەک کە لە نێوان مرۆڤ و سروشتدا ڕوودەدات”؛ لەوێدا دەنووسێت:{جاڵجاڵۆکە چەندین کرداری هاوشێوەی کارەکانی چنەرێک ئەنجام دەدات، و مێشەنگوینیش بە دروستکردنی شانە مۆمییەکانی، پێش زۆرێک لە ئەندازیارانی تەلارسازی دەکەوێت. بەڵام ئەوەی خراپترین ئەندازیاری تەلارسازی لە باشترین هەنگ جیا دەکاتەوە، ئەوەیە کە ئەندازیارەکە پێش ئەوەی شانەکە لە واقیعدا دروست بکات، سەرەتا لە ناو مێشکی خۆیدا دیزاینی کردووە.}ــ بەرگی یەکەم، بەشی دووەمی کتێبی سەرمایە / وەرگێڕانی د. فالح عەبدولجەبار (بڵاوکراوەی دار الفارابي) ــ لاپەڕە ٢٣٤.
بوونی ئەم پەرەگرافە لە دەستپێکی بەشی “پرۆسەی کار”دا، هۆکارێکی یەکلاکەرەوەیە بۆ سەلماندنی ئەو بیرۆکەیەی کە کارکردنی مرۆڤ لای مارکس (کارێکی ئامانجدارە). مرۆڤ بوونەوەرێکی غەریزی یان ئامێرێک نییە کە بە شێوەیەکی میکانیکی وەڵامی کاریگەرییە ئابوورییەکان بداتەوە (وەک مێشەنگوین)؛ نموونەی “ئەندازیار و مێشەنگوین” لە کتێبی سەرمایەدا، بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگرە لەسەر ئەوەی کە مارکس وشیاریی وەک تەنها ڕەنگدانەوەیەکی میکانیکیی ناچالاک (نەرێنی) بۆ ئابووری نەدەبینی، بەڵکو وشیاریی مرۆیی وەک هێزێکی کارا و کارلێککارێکی دیالەکتیکی لەگەڵ مادەدا تەماشا دەکرد. شیتەڵکردنی ئەم دەقە ئەوە دەسەلمێنێت کە مرۆڤ پێش ئەوەی دەست بە کردەوە مادییەکە بکات، وێنا دەکات، پلان دادەنێت، وئامانجێک (وشیارییەک) دیاری دەکات. وشیاری لێرەدا خاوەن پێشینەییەکی لۆژیکییە لە پرۆسەی کاردا. مارکس پێش ئەوەی بچێتە ناو ئاڵۆزییەکانی(سەرمایە و زێدەبایی)، ویستوویەتی پێناسەیەکی ئەنثرۆپۆلۆژی وفەلسەفی بۆ وشیاریی مرۆیی بەستراو بە کارەوە دابڕێژێت:{ئەندازیارەکە پێش ئەوەی شانەکە لە واقیعدا دروست بکات، سەرەتا لە ناو مێشکی خۆیدا دایمەزراندووە}. ئەم ڕستەیە ڕێگا بە تەواوی لە بەردەم هەر لێکدانەوەیەکی ئابووریگەرایی میکانیکی دادەخات کە مرۆڤ کورت دەکاتەوە بۆ تەنها ئامێرێکی بایۆلۆژی کە بێ ئیرادە و بیرکردنەوە وەڵامی ژینگەی دەوروبەری دەداتەوە. مارکس نکۆڵی لە بوونی ئەقڵ یان توانای دیزاینکردنی ناکات، بەڵکو جەخت دەکاتەوە کە وشیاریی مرۆڤ ڕێک ئەو شتەیە کە کارەکەی دەکاتە کارێکی مرۆیی و جیاوازی دەکات لە ئاژەڵ. ڕەوتی ئابووریگەرایی و چەقبەستوویی دۆگماتیکی مارکسیستی، کەوتنە ناو ئەو تەڵەیەی کە مادیگەرایی مێژوویی بگۆڕن بۆ یاسایەکی فیزیکیی ڕەق:(ئابووری = وشیاریی ڕاستەوخۆ). بەڵام مارکس وئەنگلس ئەم سادەکردنەوەیەیان ڕەتکردەوە. هەروەها خودی بەرهەمی مەعریفیی هاوبەشی نێوان مارکس و ئەنگلس خۆی، بە سەرجەم دەرکەوتەکانییەوە لە وتار و کتێبەکان، لە پاڵ چالاکییە سیاسییە بێوچانەکەیاندا، باشترین بەڵگە و پاڵپشتە لەسەر ئەوەی کە مارکس و هاوڕێکەی بڕوایەکی چەسپاویان هەبووە بەو ڕۆڵە گەورەو مەزنەی کە بیرۆکەو بنەما تیۆرییەکان دەیگێڕن لە خوڵقاندنی وەرچەرخانی کۆمەڵایەتی و گۆڕانی مێژووییدا.

ئەو شیکارییەی سەرەوە بە شێوازێکی ئەکادیمی لەو پێشەکییە گشتگیرەدا دەردەکەوێت کە ئێرنست ماندێل بۆ بەرگی یەکەمی کتێبی سەرمایە نووسیویەتی. ماندێل لەم پێشەکییەداو لە کاتی شیتەڵکردنی مێتۆدی مارکسی و تیۆریی بەهادا، جەختی لەسەر ئەو ڕەگ و ڕیشە ئەنثرۆپۆلۆژی و فەلسەفییانە کردووەتەوە کە مارکس بۆ کار دایڕشتوون؛ تێیدا پشتبەستن بە هەمان پەرەگراف دەهێنێتەوە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە ”خودی بیرکەرەوەی مرۆیی” کار دەکاتە سەر مادە و دەیگۆڕێت، ئەمەش لەسەر بنەمای ئامانجگەلێکی عەقڵانی، وشیارانەو پێشوەختە داڕێژراو لە ناو مێشکدا. ئەم دەقە لە ساڵی ١٩٧٨دا نووسراوە وەک بەشدارییەک لەلایەن ماندێلەوە لە سیمینارێکی تایبەت بە ڕێزلێنان لە فەیلەسوفی مارکسیی ئەڵمانی ئێرنست بلۆخ (خاوەنی کتێبی پرەنسیپی ئومێد). ماندێل لەم لێکۆڵینەوەیەدا دەقی ”ئەندازیار و مێشەنگوین”ی هێناوەتەوە؛ بە ڕوونی باسی لەسەر ئەوە کردووە کە ئەم دەقە دەیسەلمێنێت کارکردنی مرۆڤ لای مارکس مەرجدارە بە بوونی (پڕۆژەیەکی مێشکیی پێشوەختە -المشاريع الذهنية الاستباقية) لە وشیاریی بەرهەمهێنەرەکەدا. بەمەش، مارکس لێرەدا پێشینەیی دەداتە بیرکردنەوەی وشیارانە و وێناکردن (خەیاڵکردن)، ئەمەش نێوانی ئەو لەگەڵ میراتی دیالەکتیکیی هیگڵیدا نزیک دەکاتەوە کە پێگەی ”خود-وشیاری” بەرز دەنرخێنێت، و بە تەواوی تێزەکانی مارکسیزمی سادەکراو و ئابووریگەرایی ڕەت دەکاتەوە کە ڕۆڵی ئەقڵ لادەبەن و بیرۆکەکان تەنها وەک دیاردەیەکی لاوەکیی پاشکۆی ئابووری سەیر دەکەن.
ئەنگلس چەند نامەیەکی بەناوبانگی نووسیوە (لەوانەش نامەکەی بۆ یووسف بلۆخ لە ساڵی ١٨٩٠)، کە تێیدا ئەوەی ڕوون کردەوە کە لە دواجاردا لایەنی ئابووری دیاریکەرە بەڵام تەنها بزوێنەری تاقانە نییە، بەڵکو سەرخان (بیرۆکەکان، سیاسەت، یاسا) لای خۆیەوە کاریگەری لەسەر ژێرخان دادەنێت. بوونی کۆمەڵایەتی وشیاری وەک “چوارچێوەیەکی گشتی” یان وەک ئاسۆدەیەک دیاری دەکات، کە پێشهاتە گونجاو و مەحاڵەکان دەخاتە بەردەم ئەقڵ، بەڵام بە شێوازێکی میکانیکی هەموو بیرۆکەیەک یان دیزاینێکی ئەندازیاری بەسەر مرۆڤدا ناسەپێنێت.
جیاوازیی کارکردی نێوان ئەزموونی سروشتی و ئەزموونی مێژوویی-سیاسی:
لە پڕۆسەی گەشەسەندنی مرۆڤایەتیدا، پێویستە جیاکارییەکی مەعریفیی بنەڕەتی لە نێوان دوو جۆر لە ئەزموون بکرێت: ئەزموونی مرۆڤ لە پەیوەندیی دیالێکتیکییدا لەگەڵ سروشت، و ئەزموونی مێژوویی لە چوارچێوەی ململانێی چینایەتی و سیاسیدا. لە کاتێکدا ئەزموونی یەکەم (سروشتی) دەبێتە هۆی کەڵەکەبوونی زانیاریی پراکتیکی و گەشەی هێڵیی هێزەکانی بەرهەمهێنان، ئەزموونی دووەم (سیاسی) لە ژێر سایەی سیستمی سەرمایەداریدا ناتوانێت بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی ببێتە هۆی ڕزگاریی مەعریفی یان وشیاریی چینایەتی بۆ چینی چەوساوە (پرۆلیتاریا).
لێرەدا، ئەوەی مارکس بە “وشیاریی ساختە”و ئەنتۆنیۆ گرامشی بە “هەژموونی کولتووری” ناوی دەبەن، دێتە کایەوە. چینی بۆرژوازی دەتوانێت لە ڕێگەی داڕشتنەوەی هزر، بەها، و سیاسەتەکانەوە، واقیعەکە چەواشە بکات و جەماوەر بکاتە پاشکۆی ئایدیۆلۆژیی خۆی، سەرەڕای هەبوونی ئەزموونی تاڵی مێژوویی، بە چەشنێک کۆمەڵ لە بەرژەوەندیی چەوسێنەرەکانی خۆی بجوڵێتەوە. وەک ئەوەی خەڵکی دووچاری خڵەفانی گشتی یان فەرامۆشیی بەکۆمەڵ – زەهایمیر بووبێ، یان جەماوەر دووچاری جۆرێک لە نوستالژیا -“خەونبینینی بەکۆمەڵ بە ڕابردووەوە” و “حەزێکی قووڵ بۆ پاشەکێش و گەڕانەوە بۆ دواوە” دەبێت. ئەم دیاردانە لە کاتی قەیرانە گەورەکانی سیستمی سەرمایەداریدا چڕ دەبنەوە؛ کاتێک واقیعی بەرچاو (ئێستا) لێوانلێو دەبێت لە دڵەڕاوکێی ئابووری، نامۆبوونی کۆمەڵایەتی، ئیدی خڵەفانی گشتی و نوستالژیا وەک ئامرازی ئایدیۆلۆژی بۆ شێواندنی یادەوەریی مێژوویی کار دەکەن، ئەمانە دەبنە دیواری پێشگرتن لە وشیاریی چینایەتی کرێکاران.
بەو هۆیانەوە ئەزموونەکانی مێژووی سیاسی، بەبێ وشیاری سۆسیالیستی، هێندە بۆ خەڵکی سوودی نابێ. ئەم دابڕانە لەوێوە سەرچاوە دەگرێت کە ململانێ کۆمەڵایەتییەکان لە بۆشاییدا ڕوونادەن، بەڵکو چینی باڵادەست (بۆرژوازی) لە ڕێگەی دەزگا ئایدیۆلۆژییەکانی دەوڵەت وهێزی نەرمەوە، دەست بەسەر کایەی گشتی وبەرهەمهێنانی مانادا دەگرێت. ئەم نوستالژیاو زەهایمەرە کۆمەڵایەتییە، دەرئەنجامی تێکچوونی بایۆلۆژیی مێشک نییە، بەڵکو بەرهەمی پیشەسازیی هۆشیاری و میدیای پۆپۆلیستی هاوچەرخە، کە بە بەردەوامی واقیعەکە پارچەپارچە دەکات و یادەوەریی مێژوویی لە ڕەگ و ڕیشاڵە ڕاستەقینەکەی دادەبڕێت. لە ڕێگەی ئەم میکانیزمەوە، تراژیدیاکانی ڕابردوو (وەک فاشیزمی نازی یان ستەمی عوسمانی) لە زەینی گشتیدا کورتدەکرێنەوە بۆ چەمکگەلێکی جوانکراو یان بەتاڵ لە ناوەڕۆک. لە ئەنجامدا، جەماوەر نەک هەر ناتوانێت سوود لە ئەزموونە تاڵەکانی ڕابردوو وەربگرێت، بەڵکو بە هۆشیارییەکی سڕکراوەوە، دووبارە دەبێتەوە بە سووتەمەنی بۆ هەمان ئەو پڕۆژە سیاسی و ئیمپریالیستیانەی کە لە مێژوودا چەوساندویانەتەوە. بۆیە ئێمە ئەمڕۆکە نموونەی دەنگی بەشێکی خەڵکی ئەڵمانیا بە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان- نازییە نووێکان دەبینین، یان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەمڕۆکە بەشێکی بەرچاو لە جەماوەری ناوچەکە (لە تورکیا، سووریا و شوێنانی تر)، لەژێر کاریگەریی گوتاری ئیسلامی-پۆپۆلیستیی پارتی داد و گەشەپێدان و ستراتیژی “عوسمانیزمی نوێ”ی ئەردۆغاندان.
{مرۆڤ ئەقڵی خۆی بەکاردەهێنێت، بەڵام نەک لە هەموو جارێکدا بە شێوازێکی عەقڵانی}
ئەم دەستەواژەیە پێناسەیەکی سادەو ڕاستەوخۆیە بۆ چەمکی مارکس دەربارەی وشیاریی ساختە. مرۆڤ لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریی هاوچەرخدا، ئاڵۆزترین پرۆسەی مێشک و ئەقڵییەکان بۆ پەرەپێدانی تەکنەلۆجیا، ئەژمارکردنی قازانجەکانی بۆرسە، و پرۆگرامسازیی خوارزمیتەکان (ئەلگۆریتمەکان) بەکاردەهێنێت، کە ئەمەش بەکارهێنانی ئەقڵە، بەڵام لەسەر ئاستی گشتی و کۆمەڵایەتی، دەکەوێتە ناو ناعەقڵانییەتێکی ڕەهاوە کاتێک پشتگیری لە جەنگە وێرانکەرەکان دەکات، یان بیرۆکەی ڕەگەزپەرستانە دژی پەنابەران لە لەندەن و بەرلین دەگرێتەبەر، یان پێی وایە چارەنووسی لەلایەن تیۆرییەکانی پیلانگێڕییەوە مەحکوم کراوە لەجیاتی ململانێی چینایەتی. لێرەدا یاری بە ئەقڵ دەکرێت و دەخرێتە خزمەت بەرهەمهێنانی ئایدۆلۆژیایەکەوە کە واقیع ڕەوا دەکات لەجیاتی ئەوەی ڕەخنەی لێ بگرێت؛ بەمەش ئەقڵ دەگۆڕێت بۆ ئامرازێک بۆ شەرعییەتپێدانی باڵادەستی و دڕندەیی. ڕستەی “مرۆڤ بیردەکاتەوە، بەڵام نەک هەمیشە بە شێوازێکی عەقڵانی” بە تەواوی لەگەڵ تێزەکانی قوتابخانەی فرانکفۆرتدا دەربارەی ناعەقڵانییەت یەکدەگرێتەوە. مرۆڤ خاوەنی مێشکی مرۆڤ دەزگاێکی مەعریفییە کە توانای بیرکردنەوەی عەقڵانیی هەیە، بەڵام ئەم ئەقڵە دەکەوێتە ژێر کاریگەریی کێشکردنی ئابووری و نامۆبوونی سیستمەوە. کاتێک مرۆڤ لە نێو پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتیی چینایەتی ناعەقڵانیدا دەژی (وەک سیستمێکی سەرمایەداری کە پێشەنگی و پیرۆزی دەداتە قازانج لەسەر حیسابی مرۆڤ)، ئەوا ئەقڵەکەی ڕووبەڕووی پرۆسەیەکی شێواندنی سیستماتیک دەبێتەوە. ئەو ئەقڵی خۆی بۆ چارەسەرکردنی کێشە تەکنیکییەکان بەکاردەهێنێت، وەک بەڕێوەبردنی خوارزمیتەکان یان دیزاینکردنی موشەکەکان، بەڵام زۆرینەی خەڵکی، لە دۆخێکدا کە هزری چینی دەسەڵاتدار بەسەریدا زاڵە، لەسەر ئاستی مۆڕاڵی یان مرۆیی خاوەن بیرکردنەوەیەکی ناعەقڵانین؛ چونکە لە ڕووی وشیارییەوە دەبنە کۆپییەک یان ڕەنگدانەوەیەک لە چینی بۆرژوازی، پشتیوانی جەنگەکان دەکات یان دەکەونە ناو تەڵەی ڕەگەزپەرستییەوە؛ لێرەدا ئەقڵ دەبێتە ئەقڵێکی ئامرازی ئامانجە مرۆییەکەی خۆی لەدەست دەدات.
پوختە: مارکس فەلسەفی ماتریالیزمی ڕووت نییە کە ڕۆڵی ئەقڵ ـ هزر بە کەم بنرخێت، بەڵکو ئەو خاوەنی فەلسەفی ماتریالیزمی(پراکسیسە). بەڕای مارکس وشیاری و بوونی مادی لە نێو پەیوەندییەکی دیالەکتیکیدا(کاریگەریی دوولایەنە) دەژین. مرۆڤ لە ڕێگەی گۆڕینی جیهانی مادی بە هۆکاری کارکردن، سروشت و وشیاریی خۆی دەگۆڕێت. ناعەقڵانییەتی ئێستا لە جیهانی ئەمڕۆماندا، بەڵگە نییە لەسەر نەبوونی ئەقڵی مرۆیی، بەڵکو بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە مەرجە بابەتییەکانی سەرمایەداریی دڕندە، ژینگەیەکیان داڕشتووە کە ئەقڵی مرۆڤ ناچار دەکات بە شێوازگەلێکی ناعەقڵانی دژی بەرژەوەندییە بوونی و مرۆییەکانی خۆی کار بکات. لە سەردەمی قەیرانەکان و جەنگە سەختەکاندا کە سیستمە سەرمایەدارییە هاوچەرخەکان هەڵیدەگیرسێنن، تاقیکردنەوەی مێژوویی و چارەنووسسازی خودی شۆڕشگێڕانە دەردەکەوێت؛ ئەگەر چینی کرێکار فاقدی وشیارییەکی تیژی چینایەتی و بە ئاگایییەکی ستراتیژی بێت، و تەسلیمی بێهۆشیی چەقەچەق و تێوەگلان لە مشتومڕە دیجیتاڵییە بێبەرەمەکاندا بێت، لە ڕێگەی پلاتفۆرمە مەجازییەکانی پەیوەندییەوە ـ ڕێک هاوشێوەی (تاقمی دەمڕاستەکان لە ڕۆمانی نەجیب مەحفووزدا)، کە ئەم پلاتفۆرمانە جێگەی کەشتییە لەنگەرگرتووەکانی سەر کەناراوەکانی ڕووباری نیل یان گرتووەتەوە ـ ئەوا ئەم دۆخە تەنها ڕاکردن نییە لە واقیع، بەڵکو بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگرە لەسەر سەرکەوتنی بۆرژوازیی فەرمانڕەوا لە تێکشکاندنی ئەقڵی مرۆڤ و بە تەواوی نامۆکردنی. لەو کاتەشدا، کۆمەڵگە ئامرازە بەرگرییەکانی خۆی لەدەست دەدات، و لە بەردەم مێژوودا هیچ شتێک نامێنێتەوە جگە لە چاوەڕوانیکردنی ڕوودانی ئەو کارەساتە حەتمییەی کە دێتە پێش.
وشیاریی مرۆیی لە ئەفسانەی ئەشکەوتەکەی پلاتۆندا:
لە کتێبی (کۆمار)ی ئەفلاتۆندا، بە تایبەتی لە پەرتووکی حەوتم و لە چوارچێوەی “ئەفسانەی ئەشکەوت”ە بەناوبانگەکەدا، بەپێی وەرگێڕانی عەرەبیی پەسندکراوی دکتۆر فوئاد زەکەریا ــ کە ئەم بەشە لە لاپەڕە ٣٨٣ بەدواوە دەست پێ دەکات ـ بابەتەکە لە قالب و شێوازی دیالۆگێکدا لە نێوان سوکرات (کە بە ناوی ئەفلاتۆنەوە دەدوێت) و گلاوکۆن (برا گەورەکەی ئەفلاتۆن)دا داڕێژراوە. لەم بەشەدا، وەرگێڕانی چەند پەرەگرافێکی جەوهەری و دەقە ڕەسەنەکانی ئەفلاتۆن (لەسەر زاری سوکرات) سەبارەت بە ئەشکەوتەکە دەخەینە ڕوو، کە بە تەواوی بەرجەستەی پرسی بەرتەسککردنەوەو داماڵینی وشیاری دەکەن:[دیاریکردنی دۆخی زیندانییەکانی ناو ئەشکەوتەکە: سوکرات سروشتی شوێنەکە و حاڵی مرۆڤەکانی ناو ڕوونکردنەوە دەدات بۆ گلاوکۆن]:” ئەشکەوتێکی ژێر زەوی وێنا بکە، کە درێژایییەکەی بە کونیەکی فراوانەوە دەڕوانێتە سەر ڕووناکی. لەم ئەشکەوتەدا مرۆڤگەلێک دەژین کە لە تەمەنی منداڵییەوە لێی نیشتەجێ بوون؛ قاچ و گەردنیان بە کۆت و زنجیر بەستراوەتەوە، بە جۆرێک کە لە جووڵە کەوتوون و هیچ بژاردەیەکیان نییە جگە لە تەماشاکردنی ئەو شتەی کە ڕاستەوخۆ دەکەوێتە بەردەم دەموچاویان (دیواری ئەشکەوتەکە)؛ چونکە زنجیر و کۆتەکان ڕێگری دەکەن لە چاوگێڕانیان و سووڕانی سەریان یان گۆڕینی ئاراستەی ڕوانینیان. لە پشت سەریشیانەوە، لە مەودایەکی دووردا، ئاگرێک داگیرساوە کە ڕووناکییەکەی دەدرۆشێتەوە” لێرەشدا سوکرات وەسفی ئەو کەسانە دەکات کە سێبەرەکان دروست دەکەن، و ڕوونی دەکاتەوە کە لە نێوان ئەم ئاگرە داگیرساوەو زیندانییە بەستراوەکاندا، ڕێگایەکی بەرز درێژ دەبێتەوە؛ وێنای بکە کە لەسەر ئەم ڕێگایە دیوارێکی کورت دروست کراوە، کە ڕێک هاوشێوەی ئەو بەربەستانەیە کە نمایشکارانی قەرەگۆز و جووڵێنەرانی بووکەڵە لە بەردەم خۆیاندا دایدەنێن، تاوەکو لە سەر ئەو دیوارەوە بووکەڵەکانیان نمایش بکەن.]. چەمکی ئەشکەوتی ئەفلاتۆنی ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە چۆن مرۆڤەکان وەک دیل و بەستراوە لە ناو بیرۆکە و وەهمە سۆزداری و دەروونییە خودییەکانی خۆیاندا دەژین، و پەککەوتەن لە بەئاگاهاتنەوە لە حەقیقەتی بابەتی، چونکە سەرچاوەی مەعریفەیان جووڵەی سێبەری بووکەڵەکانی سەر دیواری ئەشکەوتەکەیە، ئەو دیوارەی بۆیان بۆتە پەنجەرەو شاشەێک و لێیەوە لە دونیا دەڕوانن.
نامۆبوونی مرۆڤ و هەڵهاتن لە جیهانی ڕاستەقینە
ڕۆمانی “دەمەتەقێ لەسەر نیل”ی نەجیب مەحفووز، وێنەیەکی ڕوون لە نامۆبوونی بوونی دەخاتە ڕوو، و مۆدێلی کەشتیی(العوّامة) لەسەر کەناراوەکانی نیل وەک هاوتایەکی بابەتی بۆ ئەشکەوتەکەی ئەفلاتۆن پێشکەش دەکات؛ چونکە لەم ڕۆمانەدا، تاقمێک لە ڕۆشنبیران و فەرمانبەران لە ناو کەشتییەکی لەنگەرگرتووی سەر ڕووباری نیلدا کۆدەبنەوە. لە ناو یاداشتنامەی ڕۆژنامەنووس “سەمارە بەهجەت”ەوە هاتووە:{ئەنيس زەکی حاڵەتێکی چارەسەرنەکراوە لە نامۆبوونی دەروونی و بوونی. ئەو گوزارشت لە داڕووخانی تەواوی سیستمی بەهاکان دەکات؛ کەسێکە کە بە جەستە لە ئێستادا دەژی، بەڵام ئەقڵ و هزرەکەی بۆ سەردەمە دوورەکانی مێژووی فیرعەونەکان و پاشاکان هەڵهاتووە، وەک بڵێی بەدوای شکۆیەکی ونبوودا دەگەڕێت تا بێدەسەڵاتی واقیعی ڕۆژانەی پێ دابپۆشێت. ئەوەی لە ئەنیسدا ترسناکە ئەوەیە کە ئەو نەزان نییە، بەڵکو ڕۆشنبیرێکی تێکشکاوە. خاوەنی وشیارییەکی تیژە کە وای لێدەکات قەبارەی ئەو کارەساتەی دەوروبەری درک پێ بکات، بەڵام وشیارییەکی ئیفلیجە و توانای کردەوەی نییە. شیکارییەکەم بۆ ئەو، من دەگەیەنێتە تەنها یەک حەتمییەت: ئەنیس زەکی تەنها قوربانیی خودی خۆی نییە، بەڵکو قوربانیی قۆناغێکی مێژوویی تەواوە کە قیبلەنومای خۆی ون کردووە، و گەورەترین ترسم ئەوەیە کە ئەم کۆمەڵگەیە بە زللەیاکی بەئازار بەئاگا بێتەوە تا درک بەوە بکات کە بێهۆشییەکەی ئەنیس تەنها سەرەتایەک بوو بۆ کۆتایی… هەندێک جار وا بۆم دەردەکەوێت کە ئەو نیوە شێت یان نیوە مردووە؛ کەسێکە کە سەرکەوتوو بووە لەوەی بە تەواوی ئەو شتە لەبیر بکات کە لێی ڕادەکات، تەنانەت خۆی لەبیرچووەتەوە. .. کامەیان بۆ خاوەنەکەی بەبەزەییترە نیوە شێتییەک کە لە وشیارییەکەی دەیپارێزێت، یان نیوە مردنێک کە لە هەستەکانی بێبەری دەکات؟ ئەمە گوزارشت لە ڕاکردنی نەرێنی دەکات لە پەڕگیریی دەرکەوتەکانیدا، بە جۆرێک کە ڕزگاربوونی تاکەکەسی دەبێتە ئامانج، تەنانەت ئەگەر باجەکەشی دەستبەرداربوون بێت لە مرۆڤبوون و ژیانکردن وەک سێبەری مرۆڤێک.}.
لە نێو عەوامەکەی مەحفوزدا تاقمێک لە ڕۆشنبیران وفەرمانبەرانن هەن، کە شەوو ڕۆژ حەشیش دەکێشن، وتێوەگلاون لە چەنەبازی پووچ و مشتومڕی بێهوودە؛ ئەمەش بە مەبەستی ڕزگاربوون وڕاکردن لە تاڵیی واقیع، وئەو قەیرانە سیاسییانەی لە جیهانی دەرەوەدا دەوریان داون. کەشتییەکە (العوّامة) بووەتە هاوشێوەێکی وردی ئەشکەوتی ئەفلاتۆن؛ چونکە پانتایێکی جوگرافی داخراو وتاریکە کە مرۆڤەکان وەک زیندانی تێیدا نیشتەجێ بوون ونامۆبوو. دووکەڵی حەشیشەکە وئەو گفتوگۆ سەرپێیی وبێ بەرهەمانە لە ناو کەشتییەکەدا دەگوزەرێن، دەبنە هاوتای بابەتیی ئەو سێبەرە ساختانەی کە لەسەر دیواری ئەشکەوتەکەی پلاتۆن ڕەنگ دەدەنەوە. بەهۆی سڕکردن وبێهۆشکردنی سیستماتیکەوە، کارەکتەرەکان لە واقیعی ڕاستەقینەی خۆیان دابڕاون و لە ترس وهەراس وگریمانەیی وەک تەنها حەقیقەتی بوون دەبینن. ئەم دژایەتییە لە کۆتایی ڕۆمانەکەدا دەردەکەوێت؛ کاتێک بە ئۆتۆمبێلەکەیان لە ڕێبوارێک دەدەن ودەبنە هۆی گیان لەدەستدانی مرۆڤێک. یەکێک لە کارەکتەرەکان (ئەنیس) هەوڵ دەدات کۆت وزنجیرەکانی ئەشکەوتەکە بشکێنێت وبچێتە لای پۆلیس بۆ دانپێدانانی تاوانەکە، وەک هەنگاوێک بەرەو گەڕاندنەوەی وشیاری وڕووبەڕووبوونەوەی واقیعی مادیی بەرجەستە. بەڵام تاقمە چەنەبازەکەی باقی ناو کەشتییەکەدا ڕێگریی لێ دەکەن، و بە گاڵتەجاری ونکۆڵیکردن ڕووبەڕووی دەبنەوە؛ ئەمەش هاوشێوەکارییەکی تەواوە بۆ ئەوەی چۆن زیندانییەکانی ئەشکەوتەکەی ئەفلاتۆن ڕووبەڕووی ئەو هاوڕێیەیان بوونەوە کە ڕزگاری ببوو وگەڕابووەوە بۆ لایان لە کاتێکدا تیشکی حەقیقەت ومژدەی بەئاگاهاتنەوەی پێ بوو.
فەزای دیجیتاڵی لەمڕۆدا، کە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، شاشەی مۆبایلەکان و ئەپڵیکەیشنەکانی وەک پلاتفۆرمی تیک تۆکدا خۆی دەبینێتەوە، بووەتە ئەو فەزایە تەنگ و داخراوەی کە تێیدا خوارزمیتەکان (ئەلگۆریتمەکان) ئاراستەی زمان و بیرکردنەوەمان دەکەن، تاوەکو بە وردی وەک “ئەشکەوتی ئەفلاتۆنی” و “عەوامەکەی نەجیب مەحفووز” کار بکات؛ لە جیاتی کێشانی حەشیشی مادی لە ناو کەشتییەکەی نەجیب مەحفووزدا لەسەر کە ناراوەکانی ڕووباری نیل، زۆربەی جەماوەر لەمڕۆدا حەشیشی دیجیتاڵیی مەجازی دەكێشن. لەم جیهانە هاوچەرخەدا، دەسەڵاتی باڵادەست پەنا ناباتە بەر سەرکوتکردنی خەڵک بە هێزی چەکی ڕووت، بەڵکو دەرمانێکی دەستکردیان پێشکەش دەکات کە لەم فەزا دیجیتاڵییە گشتگیرەدا بەرجەستە دەبێت؛ ئەم دەرمانەش وەک ماددەیەکی هۆشبەر کار دەکات کە دڵخۆشییەکی ساختەیان پێ دەبەخشێت و وشیارییان بە تەواوی لێ زەوت دەکات. لێرەدا، مرۆڤەکان بە ویست و خواستی خۆیان کۆتوزنجیرەکانی کۆیلایەتیی خۆیان قبوڵ دەکەن؛ چونکە سیستمی سەرمایەداری سەرکەوتوو بووە لە هۆشبەرکردنی وشیاریی گشتیی ئەواندا، ئەمەش لە ڕێگەی میکانیزمەکانی کات بەسەربردن، بەکاربردن و پیشەسازیی چێژی بەردەوامەوە. کۆیلەکردن و نامۆکردنی مرۆڤ لەمڕۆدا، لە ڕێگەی شاردنەوەی زانیاری و ڕێگریکردن لە مەعریفە ئەنجام نادرێت (کە میکانیزمی قەدەغەکردنی تۆتالیتارییە وەک چۆن جۆرج ئۆروێل لە ڕۆمانی ۱۹۸٤دا وێنای کردووە)، بەڵکو ڕێک بە پێچەوانەوە، لە ڕێگەی نوقمکردنی وشیارییەوە دەبێت لە ناو لافاوێکی خنكێنەر لە زانیاریی پووچ، بێناوەرۆک و کات بەسەربردنی بێکۆتاییدا. لەم چوارچێوەیەدا، ڤیدیۆکانی تیک تۆک و کورتە بڕگە بینراوەکان ( شۆرتس/ ڕێڵز) وەک هۆشبەرێکی کارکردەیی ناوازە کار دەکەن؛ چونکە بە بەردەوامی دۆپامین دەڕژێننە ناو مێشکی جەماوەری چەوساوەوە، تاوەکو کات و توانای بیرکردنەوەی ڕەخنەیی قووڵ و وشیاریی ئامانجدارو ڕزگاریخوازانەیان لێ زەوت بکەن.
بە پێچەوانەی ئەشکەوتەکەی ئەفلاتۆن کە تێیدا مرۆڤەکان بە زۆرەملێ و بە کۆتوزنجیر زیندانی دەکرێن، “کەشتییەکەی نەجیب مەحفووز” گوزارشت لە ئەشکەوتێکی ئارەزوومەندانە دەکات کە ڕۆشنبیران و فەرمانبەرانی شەکەت لە بژێویی ژیانیاندا، بۆی ڕادەکەن. کەشتییەکە (العوّامة) فەزایەکی جوگرافیی دابڕاو و لەسەر ئاوەکەیە، کە لە شوێنی خۆیدا بەند کراوە و لەنگەری گرتووە؛ ئەمەش لە ڕووی فیکرییەوە هێمایە بۆ چەقەبەستوویی مێژوویی و پەککەوتن لە کردەوەو گۆڕانکاریدا. ڕێک وەک چۆن سیستمی سەرمایەداریی هاوچەرخ تەنها بە بەرهەمهێنانی کاڵاکانەوە ناوەستێت، بەڵکو میکانیزمەکانی نەزانیی دیجیتاڵی و ڕووکەشکردنی مەعریفیی سیستماتیک سەرلەنوێ بەرهەم دەهێنێتەوە ـ لە ڕێگەی فەزای مەجازی و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە، بەو شێوازەی کە لە عەوامەکەی نەجیب مەحفووزدا بەرجەستەمان کرد، بە هەمان شێوە و بە هەمان قەبارەش بەربەستی پێکهاتەیی دەخوڵقێنێت کە ڕێگری دەکەن لە گۆڕانی مەینەتییە مادییەکانی ڕۆژانەی جەماوەر بۆ وشیارییەکی سیاسی و سۆشیالیستیی ڕێکخراو.
ئەگەر بۆ مارکس نووسرابایە کە لە ساڵی ٢٠٢٦دا بژی، تووشی سەرسوڕمانێکی بێپایان دەبوو؛ ئەمەش بەهۆی بینینی ئەوەی کە چۆن سیستمی سەرمایەداری، لە ڕێگەی بەکارهێنانی بازدانە تەکنەلۆژییە ئێجگار پێشکەوتووەکانەوە، سەرکەوتوو بووە لە سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی شێوازێکی قووڵترو ترسناکتری باڵادەستی و زەوتکردنی وشیاریی گشتی. مارکس لە سەردەمی خۆیدا جەختی لەسەر هەڵوەشاندنەوەی میکانیزمەکانی چەوساندنەوەو نامۆبوونی دەکردەوە کە کرێکار لە ناو کارگە کلاسیکییەکاندا ڕووبەڕووی دەبووەوە؛ بەڵام بۆ ئەمڕۆ، بێگومان سەرمایەداریی هاوچەرخ بووەتە سیستمێک بۆ داگیرکردنی وشیاری و دەستبەسەرداگرتنی سەرنجی مرۆڤ. خوارزمیتەکانی تیک تۆک و ئینستاگرام لە ڕوانگەی مارکسەوە تەنها ئامرازێکی بێتاوان بۆ کات بەسەربردن و کەیفسازی نەدەبوون، بەڵکو وەک کارگەی زەبەلاح دەبینران بۆ سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی پەرستنی کاڵای دیجیتاڵی. لەم ئەشکەوت و عەوامە نوێیە (شاشەی مۆبایل)، مرۆڤەکان بە کۆتوزنجیری ئاسنینی زۆرەملێ بەند نەکراون، بەڵکو لە ڕێگەی میکانیزمەکانی لایک (سەرسامبوون)و ڕژانی دەستبەجێی دۆپامینەوە، خۆبەخشانە بوونەتە ئەسیرو نامۆ بوون. بە دڵنیایییەوە، مارکس خۆی تەرخان دەکرد بۆ دۆزینەوەی ڕێگاو پراکتیک کە گەرەنتیی گۆڕینی ئەم کاڵا دیجیتاڵییە، کە لە شاشەی مۆبایلدا کورتبووەتەوە، بۆ چەکێک لە دەستی چینی کرێکاردا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سیستمی سەرمایەداریی دڕندە.

نووسینی: ئەکرەم سەعید
—————————-

پەراوێز:
۱/ ئەم وتارە بە زمانی عەرەبی (الوعي البشري: من أسطورة الكهف الأفلاطوني إلى الفضاء الرقمي المعاصر – أكرم سعيد) لە ماڵپەڕی (الحوار المتمدن) لە بەرواری ۲۰۲٦ / ۹ / ۲۰ دا، بڵاوکراوەتەوە.
۲/ کاتێ ئەم وتارەم وەڕگێڕایە سەر زمانی کوردی، دەستکاری هەندێ بڕگەیم کردووە، و هەندێ بڕگەم لابردووە، بەتایبەتی پەرەگرافەکانی (پێری ئەندەرسۆن و ئیرەجی ئازەرین)م لابردووە. بەهۆی ئەوەی دووبارە نەبێتەوە، چونکە لە وتاری(هێزی هزر – پێری ئەندەرسۆن) کە لە بەرواری ۲۰۲٥-۱۱-۱۸ بڵاوکراوەتەوە، ئەو دوو پەرەگرافە لە دەقەکەدا.
۳/ وشیاریی چینایەتی بە شێوەیەکی خۆرسک و ئۆتۆماتیکیی بەهۆی قەیرانی ئابووری و برسییەتی گەشە ناکات، وەک چۆن ڕەوتی ئابووریگەرایی لە مشتومڕەکانیدا دژی تێزەکانی لێنین وا تێگەیشتبوو؛ بەڵکو وشیاری پێویستییەکی حەتمیی بە هێزێکی پاڵنەری ڕێکخراوەیی و پێشەنگ هەیە (کە لە پارتی پێشەنگ و سەندیکا سۆشیالیستەکاندا بەرجەستە دەبێت)، ئەم هێزە پاڵنەرە سۆسیالیستییە تاقە زامنە بۆ سەرلەنوێ داڕشتنەوەی “بیرۆکە کارا و بزوێنەرەکان” و گۆڕینی ڕیشەیییان بۆ هێزێکی مادیی کارا کە توانای ڕابەرایەتیکردنی وەرچەرخانی مێژوویی هەبێت.
٤/ مەرجی بابەتی فەراهەم و بەردەستە خۆی لە دۆخی قەیرانی ئابووری و جەنگەکاندا دەبینێتەوە. بەپێی تێڕوانینی مارکسی، سیستمی سەرمایەداری بە ناو قەیرانە خولییەکانی خۆیدا تێپەڕ دەبێت، کە ئەوانیش بە سروشتی خۆیان ژینگەیەکی گرژو تەنگسێراو (جەنگ و هەژاری) دەخوڵقێنن؛ ئەم مەرجەش لە واقیعی هاوچەرخدا بە تەواوی هەیە و بەرجەستەیە، بەڵام مەرجی خودی کە بریتییە لە وشیاریی چینایەتی لای ڕەنجدەران و ئامادەیی هێزە سۆشیالیستەکان، لاوازەو ئامادە نییە.
٥/ بۆ زیاتر خوێندنەوەی فەلسەفەی ماتریالیزمی مێژوویی و پراکسیسی مارکس، سوود لە هەردوو کتێبەکانی وەک «خێزانی پیرۆز» و «ئایدۆلۆژیای ئەڵمانی» وەرگیراوە.
٦/ دیالێکتیکی بێبڕانەوەی تیۆری و پراکسیس- ڕەخنەیەک لە دۆگماتیزمی مەعریفی: لە پڕۆسەی گەشەسەندنی فیکری و مێژووییدا، پەیوەندی نێوان کاری تیۆری و پراکسیس وەک پڕۆسەیەکی دیالێکتیکیی بەردەوام، داینەمیکی و هەمیشە نوێبووەوە وێنا دەکرێت. لەم سۆنگەیەوە، مەعریفەی ڕەخنەیی (بەتایبەت لە چوارچێوەی فیکری سۆسیالیستیدا) ناتوانێت لە خاڵێکی مێژوویی دیاریکراودا بوەستێت یان بانگەشەی “تەواوبوون” و کەنارگیربوونی مەعریفی بکات. بە گوزارشتە فەلسەفییەکە، کاتێک تیۆری لەگەڵ جێژنی بەردەوامی ژیان و کاردا یەکدەگرێت، هاوکێشە کلاسیکییەکەی گۆتە ڕەتدەکاتەوە و دەسەلمێنێت کە “درەختی ژیانی مەعریفە و کار هەمیشە سەوزە” و هەرگیز خەمڵینی کۆتایی بەخۆیەوە نابینێت.
لێرەوە، هەر گوتارێکی سیاسی یان فیکری کە پێی وابێت کاری تیۆری پڕۆژەیەکی جێگیرە و لە قۆناغێکی دیاریکراودا “تەواو بووە”، دووچاری دۆگماتیزمێکی میکانیکی بووەتەوە. ئەم جۆرە ڕەوانبێژییە تەنها لەو دیدگا کەمکوڕانەوە سەرچاوە دەگرێت کە ناتوانن لە ڕاستی پێکەوە بەسترانی ئۆرگانیکی نێوان تیۆری و پراکتیک لە مێژوودا تێبگەن. مێژوو لە گۆڕانی بەردەوامدایە، شێوازەکانی بەرهەمهێنان و ململانێی چینایەتی فۆرمی نوێ وەردەگرن، بۆیە ململانێی کۆمەڵایەتییەکان بەردەوام پرسیاری نوێ دەهێننە ئاراوە؛ ئەمەش وا دەکات کاری تیۆری نەبێتە دەقێکی پیرۆزو نەگۆڕ، بەڵکو ببێتە ئامرازێکی زیندووی هاوشانی پراکسیس بۆ تێگەیشتن و گۆڕینی واقیع. بۆیە، ڕەتکردنەوەی سنووردارکردنی کاتی بۆ کاری تیۆری، بنەمای هەر فیکرێکی ڕادیکاڵ وشۆڕشگێڕە کە دەیەوێت لەگەڵ ساتی مێژووییدا هاوچەرخ بمێنێتەوە.




لە کۆمەڵی کراوەوە بۆ توتالیتاریزمی نوێ.. ئەکرەم سەعید

لە ڕوانگەی شیکاریی هاوچەرخەوە، وا دەردەکەوێت کە دیموکراسیی لیبڕاڵی ئێستا بەرەو وەرچەرخانێکی پێکهاتەیی دەچێت، لە ڕێگەی سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی ئامرازەکانی هەژموونی دەسەڵاتی توتالیتاری. ئەم دیاردەیە لە مەیلی پەرەسەندنی دەسەڵاتە ڕۆژئاواییەکان بۆ لاوازکردنی گەرەنتییە دەستوورییەکان و مافە کۆمەڵایەتییەکان ڕەنگدەداتەوە، کە لە ئەنجامی خەباتە مێژووییەکان بەدەستهاتوون، بە ئامانجی دامەزراوەییکردنی چاودێری و بەرتەسککردنەوەی فەزای ئازادی و یەکسانی گشتی. لەم چوارچێوەیەدا، لیبڕالیزمی نوێ دوورخستنەوەیەکی ئایدۆلۆژیی ڕێکخراو پەیڕەو دەکات، کە لەسەر بنەمای پۆلێنکردنی خۆکارانەی تێڕوانینە جیاوازەکان لە ژێر ناونیشانی ”دوژمنانی کۆمەڵی کراوە” بۆ شەرعیەتدان بە پەراوێزخستنیان وەستاوە؛ ئەمەش ستراتیژییەکە کە لە ڕووی پێکهاتەییەوە هاوشێوەی سیستمە ستەمکارەکانە کە لەسەر بنەمای شەیتانکردنی ئۆپۆزسیۆن و کورتکردنەوەی لە چوارچێوەی قاڵبە باوەکاندا بۆ پاساودانی گۆشەگیری و سزای سۆسیۆ-پۆلیتیکی (کۆمەڵایەتی-سیاسی). ئەم ئاڕاستەیە بە شێوەیەکی ئەزموونی لەو نزیکبوونەوە ئەمنییانەدا دەردەکەوێت کە دەوڵەت ڕووبەڕووی جووڵانەوە ناڕەزایەتییە گەورەکانی وەک ”هێلەک زەردەکان” و خۆپیشاندانی کرێکاران دژی هەموارکردنەوەی یاسای خانەنشینی لە فەرەنسا بووەوە، لەگەڵ سنووردارکردنی جووڵانەوەکانی هاوسۆزیی دژ بە جەنگی سەر غەزە. ئەم گۆڕانکارییانە جەخت لەسەر پەیوەندیی مەرجداری توند لە نێوان قەیرانە پێکهاتەییەکانی سەرمایەداریی درەنگوەخت و گەڕانەوەی سیستمە بۆرژوازییەکان بەرەو بەسەربازیکردنی دەوڵەت و گرتنەبەری بژاردەی جەنگ دەکەنەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی گۆڕینی یۆتۆپیای کۆمەڵی کراوە بۆ واقیعی کۆمەڵە داخراوەکان کە لەژێر کۆنترۆڵی دەسەڵاتی ئەمنیی گشتگیرخوازی دان لە قووڵایی ئەوروپای هاوچەرخدا.
هەڵوەشاندنەوەی چەمکی ”کۆمەڵی کراوە” لە واقیعی سیاسیی ئێستادا، لەو قەیرانە پێکهاتەییەوە سەرچاوە دەگرێت کە ڕووبەڕووی بەهاکانی عەقڵانییەت و ئازادیی بۆرژوازی بووەتەوە؛ بەو پێیەی ئەم سیستمە کەوتووەتە ژێر پرۆسەیەکی بەردەوامی داڕمان لەلایەن ڕەوتە کۆنەپارێزەکان و دیاردە نوێیەکانی ڕەگەزپەرستییەوە. لە ژێر سایەی دۆخی جیھانیی ئێستادا کە بە شلۆق و ئاڵۆزی بێپێشینە دەناسرێتەوە. لەم ژینگەیەدا تاک بەخۆرسکی دەبێتە بەکاربەرێکی وتارە ئایدۆلۆژییە چەواشەکارییەکان کە لەلایەن نوخبە دەسەڵاتدارەکانەوە بە مەبەستی قۆرغکردنی ڕاستی بەرهەم دەهێنرێن، مەگەر ئەوەی پشت بە بیرکردنەوەی سۆسیالیستی ببەستێت وەک ئامرازێکی شیکاریی ڕەخنەیی، کە توانای هەڵوەشاندنەوەی ئەم پێکهاتە گوتارییانەی هەیە. کێشە بنەڕەتییەکە لە ناتوانیی گێڕانەوە لێبڕاڵە بۆرژوازییەکاندا خۆی دەبینێتەوە لە پێشکەشکردنی تێڕوانینی زانستی بۆ ڕوونکردنەوەی قەیرانە پێکهاتەییەکانی ئێستا، کە لەم خاڵانەدا ڕەنگدەدەنەوە: قەیرانە ئابوورییەکان، سەرھەڵدانی شەپۆلی پۆپۆلیزمی ئایینی سیاسی و ڕەگەزپەرستی، ململانێ جیۆپۆلیتیكییەکان، و قووڵبوونەوەی جیاوازییە چینایەتییەکان و گەندەڵیی دامەزراوەیی ڕێکخراو.
ئەم وتارە پشت بە ئامرازەکانی شیکاریی ماتریالیزمی مێژوویی و تیۆریی ڕەخنەیی دەبەستێت بۆ هەڵوەشاندنەوەی میکانیزمەکانی هەژموون لە سیستمی سەرمایەداری هاوچەرخدا. دەقەکە جەخت لەسەر ئاشکراکردنی ئەو دژایەتییە دەکاتەوە کە هەیە لە نێوان(ڕووکەشی ڕێکار یان کارکردنی دیموکراسی و جەوهەرە ئابوورییەکەی)کە لەسەر بنەمای چەوساندنەوە دامەزراوە، بەتایبەت لە قۆناغی هاوچەرخی سەرمایەداری ئەمڕۆدا، کە تێیدا دەوڵەت دەستی لە دابینکردنی خزمەتە کۆمەڵایەتییەکان هەڵگرتووەو کەرتی تایبەت و بازاڕەکانی بە تەواوی ئازاد کردووە، ئەمەش بووەتە هۆی زاڵبوونی کەڵەکەی سامان لەسەر حسابی مرۆڤ.
ڕۆشنبیرانی بۆرژوازی پێیان وایە کە ڕۆژئاوا هێشتا بە کۆمەڵگەیەکی کراوە ولووتکەی ئازادی ومافەکانی مرۆڤ دادەنرێت. لە ڕاستیدا ئەم بانگەشە گوتارییانە تەنها وەک ”پۆشەرێکی ئایدۆلۆژیین” کە میکانیزمەکانی سەرکوتکاریی پێکهاتەیی نادیار دەشارێتەوە؛ چونکە دیموکراسیی ڕۆژئاوایی کورتکراوەتەوە بۆ تەنها (میکانیزمێکی ڕێکار یان هەڵبژاردنی خولیی چوار ساڵ جارێک) بێ ئەوەی ناوەڕۆکێکی ڕاستەقینەی هەبێت. ئەم تێڕوانینە هاوتەریبە لەگەڵ بیرۆکەکانی کۆمەڵناسی فەرەنسی پیێر بۆردیۆ سەبارەت بە ”سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان”، بەو پێیەی هەڵبژاردنەکان پێکهاتەی چینایەتی سیاسەت و دەسەڵات ناگۆڕن، بەڵکو شەرعیەتێکی یاسایی نوێبووەوەی پێ دەبەخشن.
بۆیە ئەمڕۆکە هاوشێوەیی لە ناوەڕۆکدا لەنێوان (پارتە ڕاستڕەوەکان و چەپی چاکسازیخواز)دا لە وڵاتانی وەک فەرەنسا، بەریتانیا، و سوید،، هتد، دەبینین. ئیدی وەرچەرخانی مێژوویی پارتەکانی ”چەپی دیموکراتی کۆمەڵایەتی – سۆسیال دیموکراتەکان”، لە هێزگەلێکەوە کە دژە جەنگ بوون و هەوڵی پاراستنی خۆشگوزەرانی کرێکارانیان و مافی پەنابەرانیان دەدا، بۆ هێزگەلێ کە پەیڕەوی لە بەڕێوەبردنی سەرمایەداری دڕندە دەکەن، و لە کاتی قەیرانەکاندا سیاسەتی توندوتۆڵی ئابووری (پاشەکەوتکردن) دەگرنەبەر، وبوونەتە نوخبەی جەنگ دژی ڕووسیا، وسیاسەتی توندتوڵ دژی قبوڵکردن ودەرکردنی پەناهەندەکان پەیڕەو دەکەن. ئەم لێکچوون و هاوشێوەییە وادەکات ئەو بژاردە سیاسییانەی لەبەردەم هاوڵاتیاندا هەن، ببنە بژاردەی وەهمی و ناڕاستەقینە، چونکە هەم دەسەڵاتی فەرمانڕەواو هەم ئۆپۆزسیۆن لە ژێر سەقفی فەرمانەکانی بازاڕی ئازادا دەجووڵێنەوە. بۆیە دەبینین پارتە لیبڕاڵ و سۆسیال دیموکراتەکان، بەشێک لە ئەجێندا و سیاسەتەکانی ڕاستڕەوی توندڕەویان، بە تایبەتی لە پرسی پەنابەراندا، لە چوارچێوەی بەرنامەی سیاسیی خۆیاندا جێگیر کردووە؛ ئەمەش ڕەنگدانەوەی ئەو شەپۆلە دڕندەیەی کۆمەڵگەی سەرمایەدارییە کە گشت کایەکان بەرەو ئاڕاستەیەکی ڕاستڕەوانە پاڵ پێوە دەنێت.
لەم ڕوانگە شیکارییە سۆسیالیستییەوە، گۆڕانی کۆمەڵ لە ڕێگەی گۆڕینی سەرخانی فۆڕماسیۆنەکەیەوە (یاساکان، دەستوور، و سندووقەکانی دەنگدان) نایەتە ئاراوە، بەڵکو بە گۆڕینی ژێرخانی (پێوەندییەکانی بەرهەمهێنان، خاوەندارێتی هۆکارەکانی بەرهەمهێنان، و دابەشکردنی سامان) بەدی دێت. تا ئەو کاتەی ئابووری ژێرخانی کۆمەڵ بە سەرمایەداری بمێنێتەوە، ئیدی مەرجەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی چینی کرێکار بەهۆی هێزەکانی بازاڕەوە بەرەو داڕمانی بەردەوام دەچێ و ئازادی و یەکسانی نێوان مرۆڤەکان زیاتر پێشێل دەکرێ، بەبێ گوێدانە ئەوەی کام پارت لە هەڵبژاردنەکاندا سەرکەوتن بەدەست دەهێنێت.
هەڵوەشاندنەوەی ” کۆمەڵی کراوە ”ی پۆپەر
تێڕوانینی پۆپەر بۆ چەمکی کۆمەڵی کراوە لە بنەڕەتدا لەسەر زەمینەیەکی ئیپیستمۆلۆژی (مەعریفەناسی) دامەزراوە، ئەمەش غیابی پێکهاتە شیکارییە ماددییە بەرھەستەکان بۆ ئەم چەمکە لە ئەدەبیاتی ئەودا ڕووندەکاتەوە؛ بە جۆرێک کە جیاوازیی نێوان ئەم چەمکە و ستەمکاریی سۆڤیەتی وەک کۆمەڵگەیەکی داخراو، دەبێتە گرنگترین دەروازەی شیکاری بۆ تێگەیشتن لێی. بە گەڕانەوە بۆ دەقەکانی کتێبە سەرەکییەکەی “کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنەکانی”، دەکرێت ڕەهەندە پێکهاتەییەکانی ئەم تێڕوانینە فەلسەفییە دەستنیشان بکرێن. پۆپەر لەم چوارچێوەیەدا بڕیار دەدات و دەڵێت: « کۆمەڵگای جادویی یان خێڵەکی یان کۆگەرا، بە کۆمەڵگای داخراو ناوزەد دەکەین، و ئەو کۆمەڵگایەی کە تاکەکان تێیدا لەگەڵ بڕیاری تاکەکەسی بەرەوڕوون بە کۆمەڵگای کراوە ناو دەبەین.» (کارل پۆپەر، کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنەکانی – وەرگێڕانی ئیدریس شێخ شەرەفی، ب١، بەشی ١٠، ل ٣٨٧). هەروەها جەخت دەکاتەوە و دەڵێت: «گرنگترین تایبەتمەندی کۆمەڵگای کراوە رکەبەرایەتی ئەندامەکانیەتی بۆ بەدستهێنانی پێگە» – (هەمان سەرچاوە، ل ٣٨٩). کۆمەڵی کراوە چییە؟ کاڕل پۆپەر دەڵێ:( کۆمەڵێکە ئازادی بە تاکەکان دەدات ڕەخنە لە دەسەڵاتی حکومەت بگرن و تەنانەت بیگۆڕن.).
لە ڕووی ڕێکار، کۆمەڵگەی کراوە گەرەنتیی ئەو فەزا مافییە دەکات کە ڕێگە بە هاوڵاتیان دەدات ڕەخنەی پێکهاتەیی لە دەسەڵاتی فەرمانڕەوا بگرن و لە ڕێگەی ئاشتیانەوە سەرلەنوێ دایبڕێژنەوە؛ ئەمەش دەبێتە هۆی بەدیهاتنی سیستمێکی دیموکراتی کە خاوەنی کەناڵی دامەزراوەیی وایە کە توانای هێنانەکایەی گۆڕانکاری و دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵاتی هەبێت، بەمەش لەمپەر دادەنێ لەبەردەم حەتمییەتی پێکدادانی شۆڕشگێڕانە و توندوتیژی و خوێن ڕشتندا.
تێڕوانینە بەرگرییکارانەکەی کارل پۆپەر بۆ دیموکراسیی لیبڕاڵ لەسەر ئەو گریمانەیە دامەزراوە کە سیستمە سەرمایەدارییە ڕۆژاواییەکان، سەرکەوتوو بوون لە دامەزراوەییکردنی دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵاتدا؛ ئەویش بە پشتبەستن بە هەڵبژاردنی خولیی وەک میکانیزمێکی ئەزموونی، کە ڕێگە بە هێنانەکایەی گۆڕانکارییە پێکهاتەیییەکان دەدات وەک جێگرەوەیەک بۆ توندوتیژیی شۆڕشگێڕانە. لەم ڕوانگەیەوە، پۆپەر دووانییەکی بوونخوازیی یەکلاکەرەوە دادەڕێژێت و دەڵێت: « دەتوانین ڕێگای گەڕانەوە بۆ ئاژەڵەکان بگرینە بەر. بەڵام ئەگەر بمانەوێت بە مرۆڤی بمێنینەوە، لە ڕێگاێک زیاترمان نییە و ئەویش ڕێگای چوونە ناو کۆمەڵگای کراوەیە و بەس. » – (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنەکانی، ب١، ل ٤٢٨). لە هزری سیاسیدا، ئەم پێشبینییەی پۆپەر لە پێکهاتە هۆشداریکەرەوەکەیدا، هاوشێوەی ئەو پارادایمە دووانییەیە کە ئەدەبیاتی مارکسیستیی کلاسیک پێشکەشی کردووەو لەم وتەیەدا کورتکراوەتەوە: «یان سۆسیالیزم یان بەربەرییەت». بەڵام دیدگای مارکسیستی ڕەگ و ڕیشەی ئەم هاوکێشەیە لە ڕووی پێکهاتەیییەوە قووڵ دەکاتەوە؛ بەو پێیەی پێی وایە غیابی پێشەنگی شۆڕشگێڕ کە توانای هەڵوەشاندنەوەی پێوەندییەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریی هەبێت، پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکە بە دیلی قەیرانە توندەکانی کەڵەکەبوونی سەرمایە و چەوساندنەوەی چینایەتیدا دەهێڵێتەوە. ئەم چەقبەستووییە پێکهاتەیییە، بە گوێرەی شیکاریی ماددی، مرۆڤایەتی بەرەو داڕمانی بەهایی و ماددی پاڵ پێوە دەنێت، کە بە حەتمی دەبێتە هۆی پاشەکشە و گەڕانەوە بەرەو قۆناغی بەربەرییەت.

فۆرمالیزمی هەڵبژاردن و سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی قەیرانی پێکهاتەیی سەرمایەداریی هاوچەرخ

زۆرێک لە تیۆرییە هاوچەرخەکان هاوڕان لەسەر وەسفکردنی سیستمی نێودەوڵەتیی ئێستا بە “لیبڕالیزمی دڕندە”، وەک ئاماژەیەکی ڕوون بۆ ئەوەی کە میکانیزمەکانی دیموکراسیی بۆرژوازی و باوەڕەکانی کە لەسەر بنەمای ”کۆمەڵی کراوە” و دەستاودەستکردنی ئاشتیانە و دیموکراتیانەی دەسەڵات، لە هەر چوار ساڵ جارێکدا وەستاوە، لە ڕووی پێکهاتەیییەوە دەستەوستانن لە جڵەوکردنی دڕندەیی سەرمایەداری. خوێندنەوەی ڕەخنەیی بۆ مێژووی سیاسیی هاوچەرخ ئەوە ئاشكرا دەکات کە ئەم دەستاودەستکردنە جێبەجێکارییەی هەڵبژاردنەکان، مرۆڤایەتی لە کارەسات نەپاراستووە؛ بەو پێیەی گواستنەوەی خولیی دەسەڵات لە ناو سیستمە ڕۆژاواییەکاندا، چ لە نێوان هەردوو پارتی دیموکرات و کۆماری لە ئەمریکا، یان لە نێوان ڕاستڕەو و چەپی چاکسازیخوازدا وەک ئەوەی لە فەرەنسا، بەریتانیا، و سوید، یان هەر وڵاتێکی تری ئەوروپیدا دەبینرێت، تەنها سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی هەمان چینی فەرمانڕەوایە بە ناوی جیاوازەوە. لە ڕوانگەیەکی ماددییەوە، ئەم گۆڕانکارییە شێوەییە (فۆڕماڵیە) ڕەنگدانەوەی ئەرێنی بەسەر واقیعی چینی کرێکار و توێژە ڕەنجدەرەکاندا نابێت، کە ڕووبەڕووی دابەزینی بەردەوامی بژێوی ژیانیان و قووڵبوونەوەی نەهامەتییە ڕۆژانەییەکانیان دەبنەوە. داتا و پێدراوەکانی ئێستا جەخت لەسەر بێدەسەڵاتیی بژاردە سیاسییە بۆرژوازییەکان (چ دەسەڵاتی فەرمانڕەوا و چ ئۆپۆزسیۆن) دەکەنەوە لە داڕشتنی چارەسەری ڕاستەقینە بۆ قەیرانە ئاڵۆزەکان، و پەنابردنیان لە جیاتی ئەوە بۆ سیاسەتەکانی توندوتۆڵی ئابووری (پاشەکەوتکردن) و پەراوێزخستن؛ ئەمەش جیهانی سەرمایەداریی ئەمرۆ دەخاتە ناو جەرگەی پشێوی و جەنگەکانەوە، و سندووقی دەنگدانیش تەنها دەکاتە ڕووکەشێکی جوانکاری بۆ سیستمێک کە لە ڕووی پێکهاتەیییەوە قەیران گرتووە.
کۆمەڵی کراوەو دیموکراسییەت کە پۆپەر پێشکەشی کردووە، دەکەوێتە ناو جەرگەی قەیرانی فەلسەفەی سیاسیی لێبڕاڵی هاوچەرخەوە، و ڕخنەگرتن لە بیرۆکەکانی پۆپەر دەست بۆ ئەو دژایەتییە جەوهەرییە دەبات کە لە نێوان تیۆریی لێبڕاڵ و واقیعی دامەزراوەیی دەوڵەتی مۆدێرندا هەیە. لە ڕوانگەیەکی ئەکادیمییەوە، بڕواو دڵنیایی پۆپەر لە کتێبەکەیدا ”کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنەکانی” لەسەر ئەو تێزە دامەزراوە کە گۆڕینی حکومەت بەبێ خوێن ڕشتن، پێوەرێکی سەرەکییە(یان تاکە پێوەرە) بۆ دیموکراسی بوون. بەڵام کاتێک گۆڕانی چەق و هێزی ڕاستەقینەی دەسەڵات کە لە پشت پەردەوە خاوەن بڕیارن-(کە خۆیان لە ئامرازە هەمیشەیی و هەڵنەبژێردراوەکاندا، ئەوەی پێی دەوترێت تۆڕی شاراوەو دەوڵەتی قووڵ Deep State دەزگا ئەمنییەکان و بیڕۆکراسییە سەربازییەکان و ڕاوێژکارە سەروەرییە جێگیرەکان، لۆبییە قۆرغکارەکان، و کاریگەریی ڕێکخراوی پارەی سیاسی دەبیننەوە.)- دەخرێنە ناو شیکارییەکی مێتۆدییەوە، ئیدی سنوورداریی مەعریفیی فەرزەکەی پۆپەر ئاشكرا دەبێت. هێنانەناوەوەی ئەم کاراکتەرە نادیارانە بۆ ناو هاوکێشەی ڕەخنەی سیاسی، ئەوە دەسەلمێنێت کە کۆمەڵگەی کراوەی پۆپەری تەنها کرانەوەیەکی شێوەیی و ڕووکەشییە کە بەسەر ڕووبەری سیاسییەوە سەرئاو کەوتووە. لە کاتێکدا سندووقەکانی دەنگدان وەک میکانیزمێکی جێبەجێکردن بۆ جەماوەر بەجێدەهێڵرێن، بەڵام دەسەڵاتی ڕاستەقینە و دروستکردنی بڕیاری ستراتیژی لە ناو ڕەهەندە پێکهاتەییەکاندا قەتیس دەبن، کە بە تەواوی لە چاودێریی گەل یان لێپرسینەوەی دیموکراتی دابڕاون. ئەم دابڕانە پێکهاتەییە، دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵات دەگۆڕێت بۆ تەنها مۆدێلێکی خولیی دەستاودەستکردن لە نێوان نوخبەکاندا؛ بە جۆرێک کە دەموچاوە پارتە ڕکابەرەکان دەگۆڕێن، لە کاتێکدا بەرژەوەندیی کارتێلە فرەنەتەوەییەکان و ئامرازە سەروەرییە جێگیرەکان، وەک ئاڕاستەکەر و هێزی ڕاستەقینەی سیاسەتەکانی دەوڵەت دەمێننەوە، ئەمەش کۆمەڵگەی کراوە لە ناوەڕۆکەکەی خاڵی دەکاتەوەو دەیکاتە ئامرازێک بۆ شەرعیەتدان بە سەردەمی ستەمکاری و ناعەقڵانییەت.
ئەم پارادۆکس و دژایەتییە، لە ڕێگەی هەڵوەشاندنەوەی سەرلەنوێی فەلسەفەی پۆپەر و بەراوردکردنی بە واقیعی کۆنکرێتی بەدیار دەکەوێت. ئەو کەلێنە مێتۆدۆلۆژی بنەڕەتییەی کە لە هزری سیاسیی پۆپەردا هەیە، لەمەیلی توندڕەوانەی بۆ فۆرمالیزمی ئیجرایی سەرچاوە دەگرێت و ڕەنگدەداتەوە؛ بەو پێیەی شیکاریی ئەو بۆ چەمکی کۆمەڵگەی کراوە لەسەر بنەمای بەپیرۆزکردنی میکانیزمی گۆڕانکاری لە سندووقەکانی دەنگدان و دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵاتدا دامەزراوە، ئەمەش هاوتەریبە لەگەڵ فەرامۆشکردن و جیاکردنەوەی زۆرەملێی ”فەزا و پانتایی گۆڕانکاریی ڕاستەقینەی” لە ناو پێکهاتە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکاندا. بە لای پۆپەرەوە، کۆمەڵگەی کراوە لە ڕووی ئەزموونی، تەنها بە توانای تاکەکان بۆ چوونە سەر سندووقەکانی دەنگدان و گۆڕینی نوخبەیەکی پارتی بە نوخبەیەکی تر (جێگرتنەوەی پارتی A لە جیاتی پارتی B) پێناسە دەکرێت، بێ ئەوەی وڵات تووشی ململانێی چەکداری یان جەنگی ناوخۆیی ببێت. ئەم جەختکردنەوەیە لەسەر ”پرۆسەی ئیجرایی” شێوەیی، و پشتگوێخستنی دژایەتییە پێکهاتەیییەکان، خاڵی لاوازیی جەوهەریی تێڕوانینەکەیەتی؛ چونکە دەستەوستانە لە ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە چۆن سەرمایە ”کارتێلە قۆرغکارەکان”، دەتوانن دیموکراسی بگۆڕن بۆ قۆزاخە و ڕووکەشێکی دەرەکی، و لە ڕێگەی بەرهەمهێنانی ناعەقڵانییەت وهۆش وکولتووری پوچەڵ، بەم شێوەیە پێشوەختە کۆنترۆڵی بژاردەکانی دەنگدەران دەکەن، ئەمەش وا دەکات خودی دەستاودەستکردنی ئاشتیانە ببێتە ئامرازێک بۆ سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی هەمان سیستمی ستەمکار، بەڵام بە پۆشەرێکی لێبڕاڵی جوانکارییەوە. لە لایەکی ترەوە، شیکاریی پێکهاتەیی ئەوە ڕووندەکاتەوە کە کاتێک تۆ (A) بە (B) دەگۆڕیت، ئیدی تۆ تەنها ”ئیدارەی سیاسیی کاتیی” دەوڵەت دەگۆڕیت، لە کاتێکدا دامەزراوە بنەماییە گەورەکان(سیستمی سەرمایەداری، پابەندییە جیۆپۆلیتیكییەکان، پێکهاتەی دارایی، دەزگا ئەمنی و سەربازییەکان) بە جێگیری دەمێننەوە، و لە لایەن دەزگا هەڵنەبژێردراوەکانەوە (دەوڵەتی قوڵ) دەپارێزرێن. بۆیە، ئازادیی گۆڕانکاری لێرەدا تەنها ئازادیی هەڵبژاردنە لە ژێر ئەو چەترەی کە ڕێگەی پێدراوە، نەک ئازادییەک بۆ گۆڕینی خودی چەترەکە. لەڕاستیدا ئەم کورتکردنەوەو سادەکردنەوەیەی پۆپەر بۆ کۆمەڵی کراوە لە (دەنگدان و گۆڕینی حکومەت بە ئاشتیانە)، جۆرێکە لە ”کوێریی پێکهاتەیی -( کوێریی پێکهاتەیی (Structural Blindness) مەبەست لەم دەستەواژەیە لێرەدا نەبوونی توانای پێویست بۆ بینین و ناسینەوەی کێشە، نوقسانی یان مەترسییەکانی نێو پێکهاتەکانە.)”؛ چونکە مامەڵە لەگەڵ سیستمی سیاسیدا دەکات وەک ئامێرێکی دابڕاو لە فەزادا، و ئەوە فەرامۆش دەکات کە ئازادیی دەنگدان هیچ بەهایەکی نییە ئەگەر ئەو ژینگەیەی کە هۆشیاریی دەنگدەری تێدا چەمکڕێژ دەکرێت، پێشوەختە لەلایەن هێزگەلێکی نادیموکراتەوە ئاڕاستەکرابێت و کۆنترۆڵکرابێت.
ئەم ڕەخنەیە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئامرازەکانی تیۆریی ڕەخنەیی (قوتابخانەی فرانکفۆرت) یەکدەبڕێت، بە تایبەتی لەگەڵ بیرۆکەکانی ”تیۆدۆر ئەدۆرنۆ و ماکس هۆرکهایمەر” سەبارەت بە ”پیشەسازیی کولتوور”. تیۆریی ڕەخنەیی ئەوە ڕووندەکاتەوە کە کارتێلە سەرمایەدارییەکان پێویستییان بە ساختەکردن لە سندووقەکانی دەنگداندا نییە؛ بەڵکو ئەوان پرۆسەی ”ئەندازیاریی پێشوەختەی بژاردەکانی دەنگدەر” پەیڕەو دەکەن لە ڕێگەی دابینکردنی دارایی بۆ هۆکارەکانی ڕاگەیاندن، تا کار لەسەر پڕوپووچکردنی کولتووری و فەرهەنگی و ئاڕاستەکردنی ڕای گشتی بکەن. لەم سۆنگەیەوە، خودی دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵات دەگۆڕدرێت بۆ میکانیزمێکی کارایی(فەنکشناڵی)، بۆ خزمەتکردنی سیستمە ستەمکارەکە و نوێکردنەوەی شەرعییەتەکەی بە شێوەیەکی خۆبەخشانەو لە ڕێگەی دەنگی خودی قوربانییەکانەوە.
فەیلەسۆفی ئەڵمانی یورگن هابەرماس پرسی شێوەخوازیی (فۆرمالیزمی) هەڵبژاردنی لە ژێر ناونیشانی ”قەیرانی شەرعییەت” لە چوارچێوەی سەرمایەداریی درەنگوەختدا تیۆریزە کردووە. بەڕای هابەرماس سیستمی سەرمایەداری، بۆ ڕێگریکردن لە تەقینەوەی دژایەتییە چینایەتییەکان، پێویستی بە سندووقی دەنگدان هەیە بۆ بەرهەمهێنانی کۆدەنگییەکی وەهمی، کە تێیدا هاوڵاتی هەست بکات شەریک و بەشدارە لە بڕیارەکاندا، لە کاتێکدا بڕیارە چارەنووسسازەکان (وەک جەنگەکان، سیاسەتەکانی توندوتۆڵی ئابووری، و تایبەتمەندکردن/ کەرتی تایبەت) لە داڵانەکانی کۆمپانیا و بانکە ناوەندییەکان و دامەزراوە داراییە نێودەوڵەتییەکاندا دەدرێن، نەک لە ناو پەرلەمانەکاندا.

لویس ئاڵتوسەر دەربارەی زۆرەملێی و توندوتیژی بۆ گۆڕینی دەسەڵات، ئەوە ڕووندەکاتەوە کە دەوڵەت لە ڕێگەی دوو جۆر ئامرازەوە پارێزگاری لە خۆی دەکات: ئامرازە سەرکوتکارە هەمیشەیییەکانی دەوڵەت وەک سوپا، دەزگا سیخوڕییەکان، و ئێفبیئای (FBI)؛ کە لە کاتی پێویستدا بە شێوەیەکی ماددی بۆ پاراستنی سیستمەکە دەستوەردان دەکەن. ئامرازە ئایدۆلۆژییەکانی دەوڵەت: وەک قوتابخانەکان، ڕاگەیاندن، و پارتە تەقلیدییەکان؛ وەزیفەی ئەمانەش قەناعەتپێکردنی هاوڵاتیانە بەوەی کە ئەم “سەقفە دیاریکراوە” تەنها بژاردەی عەقڵانی و تاقە دەروازەیە بۆ پاراستنی سەقامگیری. لەسەر ئەم بنەمایە، کاتێک پۆپەر باسی غیابی توندوتیژی دەکات، توندوتیژییەکە ون نەبووە، بەڵکو لە لایەن ئامرازە سەرخانییەکانەوە دامەزراوەییکراوە و قۆرغکراوە، بۆ ئەوەی گەرەنتیی ئەوە بکرێت کە کۆمەڵگا لە بنەڕەتدا بیر لە تێپەڕاندنی نەکاتەوە. بۆیە لەم دۆخەدا سیستمەکە هیچ پێویستییەکی بە بەکارهێنانی تانک و کەرەستەی سەربازی نییە، تا ئەو کاتەی قوتابخانە و میدیا توانای ئەوەیان هەبێت تاک قەناعەت پێبکەن کە سیستمی باڵادەستی ئێستا، تەنها بژاردەی عەقڵانی و یەکلاکەرەوەیە.

هێربێرت مارکۆزە مشتومڕێکی ڕەخنەیی ڕاستەوخۆی دژ بە کارل پۆپەر ئەنجامدا، بە تایبەتی لە وتارەکەیدا کە لە ساڵی ١٩٥٩دا لە ژێر ناونیشانی ”کارل پۆپەر و کێشەی یاسا مێژووییەکان” بڵاوکرایەوە، کە دواتر خرایە ناو کتێبەکەیەوە ”مشتومڕەکان لە تیۆریی ڕەخنەییدا” (١٩٧٢) و پاشانیش لە ژێر ناونیشانی ” لە لۆتەرەوە بۆ پۆپەر” (From Luther to Popper) سەرلەنوێ چاپکرایەوە. مارکۆزە لەم دەقەدا ڕەخنەیەکی پێکهاتەیی ئاڕاستەی کتێبەکەی پۆپەر ”مەینەتیی مێژووخوازی” دەکات، و تێیدا ئەو کورتکردنەوە پۆزیتیڤیستییەی (پۆزەتیڤیزم) دیاردە کۆمەڵایەتییەکان و ئەو شێواندنە ئایدۆلۆژییەی لیبڕالیزمی پلە بە پلە هەڵدەوەشێنێتەوە. مارکۆزە لە تێڕوانینە بەناوبانگەکەیدا سەبارەت بە ”لێبوردەیی سەرکوتکار” (Repressive Tolerance)، هێرش دەکاتە سەر ئەو بیرۆکەیەی پۆپەر کە پێی وایە ئازادیی گفتوگۆ و ئازادیی ڕادەربڕین لە کۆمەڵگەی کراوەدا، بە شێوەیەکی خۆکارانە بەرەو ڕاستی و گۆڕانکاریی ئاشتیانە دەچێت.
بەبڕوای مارکۆزە لەژێر سایەی سەرمایەداریی پێشکەوتوودا، هۆکارەکانی ڕاگەیاندن و کولتوور دەکرێنە کاڵا و دەگۆڕدرێن بۆ ئامرازێک لە دەستی چینی باڵادەستدا. کاتێک دەوڵەت ڕێگە بە “ئازادیی ڕادەربڕین بۆ هەمووان” دەدات، دەنگی ئۆپۆزسیۆنی ڕاستەقینە (ڕادیکاڵ) ون دەبێت و لە ناو زەریایەکی فراوانی پڕوپاگەندەی سەرمایەداری و بەکاربەریدا قووت دەدرێت. ئەم لێبوردەیییە دەبێتە “سەرکوتکار”، چونکە شەرعیەتێکی ساختە بە سیستمەکە دەبەخشێت کە گوایە کۆمەڵگەیەکی کراوەیە، لە کاتێکدا لە واقیعدا گشت بیرکردنەوەیەکی گۆڕانکاریخوازی ڕاستەقینە بێلایەن دەکات و کاریگەرییەکەی لەباردەبات. توێژینەوە ئەکادیمییە هاوچەرخەکان لە بواری کۆمەڵناسیی سیاسیدا ئەوە نیشان دەدەن کە سیستمە دیموکراتییە ڕۆژاواییەکان جۆرە مۆدێلێکیان پەرەپێداوە کە بە ”ستەمکاریی نەرم” یان ”دیموکراسیی بەڕێوەبراو ” (Managed Democracy) دەناسرێت. لەم مۆدێلەدا کۆمەڵگا لە پرسە کۆمەڵایەتی، کولتووری، وناسنامەیییەکاندا ”وەک ئازادیی ڕادەربڕین، مافی کەمینەکان، و شێوازی ژیان” بە تەواوی بە کراوەیی بەجێدەهێڵرێت، بەڵام لە پرسە سەروەری و ئابوورییەکاندا(سیاسەتی دراو، کۆنترۆڵکردنی کۆمپانیاکان، و پڕچەککردن) بە توندی دادەخرێت. ئەم جیاکردنەوە زیرەکانەیە وادەکات هاوڵاتی هەست بە ئازادی بکات، چونکە حکومەتەکان دەگۆڕێت و لە ئازادیی کەسیی خۆی بەهرەمەندە، ئەمەش ئەگەری پەنابردنی بۆ توندوتیژی کەمدەکاتەوە، کە ئەمەش دەقیقەن ئەو ئامانجە بوو کە پۆپەر هیوای بۆ دەخواست، بەڵام ئەمە لەسەر حسابی جەوهەری گۆڕانکاریی ڕاستەقینە بەدی دێت.
تەوژمێکی ڕاستڕەوی دونیای ئەمڕۆ دەبات بەرەو بەسەربازیکردنی فەزای کۆمەڵایەتی، و وەرچەرخانی ”دۆخی نائاسایی” بۆ پارادایمێکی فەرمانڕەوایی وەزیفیی (کارکردی) دەوڵەتی بۆرژوازیی هاوچەرخ. لە ساتەکانی دەرکەوتنی ئاشکرای دیوی دڕندەیی سەرمایەدارییەوە، کە خۆی لە قەیرانە ئابوورییە خنكێنەرەکان، جەنگەکان، و هەڕەشە جیۆپۆلیتیكییە بوونخوازییەکاندا دەبینێتەوە، ئیدی دەوڵەتی بۆرژوازیی شێوی سیاسەتی خۆی بۆ هەژموون بەسەر کۆمەڵ، گواستنەوەیەکی ناچاری دەکات لە میکانیزمەکانی هەژموونی نەرمەوە بەرەو ستراتیژە چڕەکانی “کۆنترۆڵی زۆرەملێ” (Coercive Control). کاتێک بۆرژوازی خواست و توانای پێکهاتەییی خۆی بۆ پاراستنی بەهاکانی ئازادی و پێشکەوتنی مرۆیی لەدەست دەدات، پەنا دەباتە بەر سەرلەنوێ داڕشتنەوەی فەزای کۆمەڵایەتی و گۆڕینی بۆ سەربازگەیەکی داخراو، ئەویش لە ژێر سێبەری دروشمە ئایدۆلۆژییەکانی وەک ”ئاسایشی نەتەوەیی یان دۆخی نائاسایی ئابووری”.

ئەم داینامیکە جێبەجێکارییە، ڕەگوڕیشەی فەلسەفیی خۆی لە تێڕوانینە سەرەکەییەکەی جۆرجیۆ ئاگامبێن دا سەبارەت بە «دۆخی نائاسایی»(State of Exception) دەدۆزێتەوە؛ کۆمەڵ وەک خێوەتگاێک – کەمپێکی گەورەی لێهاتووە؛ لێرەدا خێوەتگا-کەمپ وەک مۆدێلی سیاسی سەردەم دیزاین دەکرێ. بە بڕوای ئاگامبێن کەمپ شوێنی ڕەهای دۆخی نائاساییە. کەمپ ئەو شوێنەیە کە تێیدا دەسەڵات بە تەواوی کۆنترۆڵی جەستەی مرۆڤ دەکات. ئەمڕۆ پێکهاتەی کەمپ گواستراوەتەوە بۆ ناو کایە گشتییەکانیش (وەک فڕۆکەخانەکان و سیستەمەکانی چاودێری). واتە گۆڕانی دۆخی کاتی بۆ دۆخی هەمیشەیی. ئەگەر لە ڕابردوودا دۆخی نائاسایی تەنها بۆ کاتی شەڕ یان کارەساتی گەورە بووبێ، بەڵام ئێستا دەوڵەتەکان بە بەهانەی شەڕی دژە تیرۆر، قەیرانی ئابووری یان مەترسی نەخۆشییە گوازراوەکان و بڵاوبوونەوەیان درێژەی پێدەدەن. بەم سیاسەتە ئیدی دیموکراسییە مۆدێرنەکان لە ناوەڕۆکدا هاوشێوەی دەوڵەتە تۆتالیتارەکانیان لێهاتووە. بەو پێیەی ئاگامبێن ڕوونی دەکاتەوە کە یاسا نائاساییەکان، بەسەربازیکردنی دەزگا پۆلیسییەکان، و کاراکردنەوەی چاودێریی دیجیتاڵیی گشتگیر، چیتر تەنها ڕێوشوێنی کاتی نین بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕووداوێکی لەناکاو، بەڵکو گۆڕاون بۆ ”بنەڕەتی پێکهاتەیی و مۆدێلی پێوانەیی فەرمانڕەوایی”. ئەم یاسا نائاساییانە وەک ئامرازێکی سەروەری بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی کارتێلەکان و قۆرغکارییە فەرمانڕەواکان بەکاردەهێنرێن، و بۆ پاراستنیان لە دژی هەر تەقینەوەیەکی جەماوەری یان ڕاپەڕینێکی پرۆلیتاریی؛ کە بێگومان بەهۆی قەیرانەکانی سەرمایەوە، ناوبەناو بێئومێدی بەهۆی بێکاری، ناڕەزایەتی لە گرانی و بەرزبوونەوەی بەردەوامی تێچووی بژێوی، ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان دەتەقنەوە.

لە پەکخستنی دەستووری لیبڕاڵەوە بۆ شەرعیەتدان بە سیستمی ڕەگەزپەرستی و سەرکوتکاری
:

دیدگای ڕەخنەیی سۆسیالیستی دەست نیشانی وەرچەرخانێکی جەوهەری لە فەزای یاسایی ڕۆژاوادا دەکات کە هاوتەریبە لەگەڵ سەرھەڵدانی ڕەوتەکانی ڕاستڕەوی توندڕەودا؛ بەو پێیەی واقیعی هاوچەرخ شایەتی پەککەوتنێکی وەزیفی (Functional Paralysis) دەستوور و یاساییە لێبڕاڵەکانی وڵاتانی ڕۆژئاوا دەکات لە ڕووبەڕووبوونەوەی پەرەسەندنی ڕەگەزپەرستیدا. لە ژینگەی یاسایی تەقڵیدیی دیموکراسییە ڕۆژاواییەکاندا، یاسا بە توندی گوتاری ڕقوکینە و هەڕەشە کۆنترۆڵ و تاوانبار دەکات؛ بە جۆرێک کە هەر ڕەفتارێک سووکایەتی کردن بە ناسنامەی ئایینی، جێندەری، یان ڕەگەزیی تاکەکانی تێدابێت، یان هەڕەشەیەکی بەدۆکیومێنت کراو (چ لە ڕێگەی نووسین، میدیای دیجیتاڵی، یان شایەتحاڵی ڕاستەوخۆوە) لەخۆبگرێت، پێویستی بە ڕاوەدوونانی دادوەری هەیە، کە دەبێتە هۆی سزای تاوانکاریی و سلبکردنی ئازادی (زیندانیکردن) کە لە شەش مانگ کەمتر نەبێت. بەڵام ئێمە ساڵانێکە، واقیعی سیاسی دووڕوویی و جیاکارییەکی پێوەرخوازیی پێکهاتەیی ئاشکرا دەبینین؛ بەو پێیەی نوخبە و ڕەوتەکانی ڕاستڕەوی توندڕەو، چەندین ساڵە لە ڕێگەی سەکۆکانی ڕاگەیاندن و گوتاری گشتییەوە، پێشێلکاریی دژ بە ڕۆحی دەستوور پەیڕەو دەکەن، ئەویش لە ڕێگەی ئاڕاستەکردنی سووکایەتی و هەڕشەی دەرکردنیان لە ئەڵەمانیا، لێنەپرسینەوە لە جۆرە هەڕەشێکی لەو چەشنە بۆ سەر توێژێکی بەرفراوان لە هاوڵاتیانی ئەوروپی (ئەوانەی بە یاسایی ڕەگەزنامەیان/ هاووڵاتیبوونیان بەدەستهێناوە – یان لەم وڵاتانەدا لەدایکبوون)، بێ ئەوەی هەڕەشەکەرەکان ڕووبەڕووی هیچ لێپرسینەوەیەکی یاسایی ڕاستەقینە یان سزادانی دادوەری ببنەوە، ئەمە بەڵگەی پەکخستنی دەستوورو یاسایە بەقازانجی ڕەگەزپەرستەکان. ئەم داڕمانە دەستوورییە لە نوێترین ڕەنگدانەوەی ئێستایدا، لەو هەڕەشەنەدا دەردەکەوێت کە لەلایەن بەرپرسێکی باڵای پارتی “جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا” (AfD) دژ بە بەشێکی بەرفراوان لە هاوڵاتیانی ئەڵمانی ئاڕاستەکراون، ئەمەش بەڵگەیەکی زیندوو پێشکەش دەکات لەسەر گواستنەوەی دەوڵەتی ڕۆژاوایی لە قۆناغی “ئیفلیج بوونی یاسا لێبڕاڵەکان”ەوە بۆ قۆناغی دامەزراندنی ناڕاستەوخۆی سیستمێکی یاسایی و جێبەجێکردن کە لەسەر بنەمای جیاکاریی ڕەگەزی و سەرکوتی دامەزراوەیی وەستاوە.
ئەم وەرچەرخانە پێکهاتەیییانە بە شێوەیەکی کۆنکرێتی (بەرجەستە) لە گوتاری سیاسیی هاوچەرخدا ڕەنگدەدەنەوە؛ بەو پێیەی بەرپرسانی پارتی “جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا” (AfD) و لە سەرووی هەموشیانەوە ڕێبەری پارتەکە “ئالیس ڤایدڵ” (Alice Weidel)، بەڵێنی گرتنەبەری ڕێوشوێنی نائاسایی، توند و بێپێشینەیان داوە دژ بە کۆچبەران و پەنابەران لە ئەگەری گەیشتنیان بە لوتکەی دەسەڵات. لە هەمان چوارچێوەی پەراوێزخستن و دوورخستنەوەدا، لێدوانەکانی بەرپرسی دیاری ئەم پارتە لە ویلایەتی ساکسۆنیا-ئەنھالت، “ئۆلریش سیگمۆند” (Ulrich Siegmund) دەرکەوتن-(لە سێپتەمبەری ٢٠٢٦دا و دوای سەرکەوتنی پارتەکەی لە هەڵبژاردنەکانی ویلایەتەکەدا)، کە تێیدا پەیوەندییەکی دلالەتی و مەترسیداری لە نێوان خێراکردنی پرۆسەی بەرهەمهێنانی چەک لە ناوخۆدا، لەگەڵ چڕکردنەوەی هەڵمەتەکانی دەرکردن و ڕاوەدوونانی زۆرەملێی کۆچبەراندا دروستکرد. ئەم مۆدێلە ئەڵمانییە دابڕاو نییە، بەڵکو بەشێکە لە دیاردەیەکی گشتگیر؛ بەو پێیەی دەکرێت سەدان مۆدێلی هاوشێوە لەم هەڕەشە بوونخوازی و گوتارە ڕەگەزپەرستییانە لە سەرانسەری نەخشەی سیاسیی ئەوروپادا دەستنیشان بکرێن. ڕووی ڕاستەقینەی دووڕوویی دەسەڵات لە وڵاتانی ئەوروپا بۆ پاڕاستنی مافی هاوڵاتییان و مرۆڤ لێرەدا لێرەدا لەوەدایە کە ئەم پێشێلکارییە ڕێکخراوانە بەبێ هیچ ڕاوەدوونانێکی دادوەری یان لێپرسینەوەیەکی یاسایی ڕاستەقینە تێپەڕ دەبن، ئەمەش بەڵگەیەکی زیندووە لەسەر گواستنەوەی سیستمی یاسایی لێبڕاڵ لە قۆناغی ئیفلیجیی وەزیفییەوە بۆ قۆناغی هاوکاری و مەیلی سازشی پێکهاتەیی لەگەڵ سەرکوتکاری و جیاکاریدا.

دووڕوویی پێوەرخوازی لە پۆلێنکردنی توندوتیژیی سیاسیدا و داڕمانی بێلایەنیی دەوڵەت:

داڕمانە دامەزراوەیی و دەستوورییەکان تەنها لە فەزای گوتاری سیاسی و تیۆریی ڕووتدا ناوەستێتەوە، بەڵکو بە شێوەیەکی کۆنکرێتی لەو دووڕوویی پێوەرخوازییە پێکهاتەیییەدا (Structural Double Standards) ڕەنگدەداتەوە، کە دەزگا سەروەری و میدیایییەکانی ڕۆژاوا لە پۆلێنکردن و پێناسەکردنی “کردەوە تیرۆریستییەکانی دژ بە مەدەنییەکان” پەیڕەوی دەکەن. لە کاتێکدا مامەڵەیەکی دەستبەجێ و یەکلاکەرەوە لەگەڵ هەر کردەوەیەکی توندوتیژیدا دەکرێت، کە لەلایەن تاکێکی سەر بە کۆمەڵگەی پەنابەران یان کۆچبەرانەوە ئەنجامبدرێت و وەک “کردەوەیەکی تیرۆریستیی گشتگیر” وەسف دەکرێت، کە تێیدا تاکەکە و تەواوی پاشخانە کولتووری و ئاینییەکەی تاوانبار دەکرێن، کەچی لە بەرامبەردا، پێناسە یاسایی و ڕاگەیاندنەکان بۆ زۆرێک لە پرۆسە تیرۆریستییە گەورەکان کە ڕەوت و کەسایەتییەکانی سەر بە ڕاستڕەوی توندڕەو لە پشتیانەوە وەستاون، کەم دەکرێتەوە و لێڵ دەکرێت، و لە ناسنامە ئایدۆلۆژییە ڕێکخراوەکەیان دادەماڵرێن. مۆدێلی ئەم جیاکاری و لایەنگرییە پێکهاتەیییە لە ڕێگەی چەندین بەڵگەی مێژوویی و هاوچەرخی گەورەوە لە باکووری ئەوروپادا دەستنیشان دەکرێت: لە شانشینی نەرویجدا: ئەم پارادۆکسە لەو نزیکبوونەوە فەرمی و شیکارییەدا دەردەکەوێت کە بۆ کۆمەڵکوژییە مێژووییە تۆقێنەرەکەی “دوورگەی ئۆتۆیا” لە ساڵی ٢٠١١دا پەیڕەوکرا، کە لەلایەن توندڕەوی ڕاستڕەوی نەرویجی ئاندەرس بێرینگ برێڤیک (Anders Behring Breivik) جێبەجێکرا. سەرڕای ئەوەی پرۆسەکە لە ڕووی ئایدۆلۆژییەوە ڕەگەزپەرستی و مەسیحی سیاسی توندڕەوی ڕێکخرابوو، و بووە هۆی کوژرانی ٦٩ کەس لە دوورگەکەدا(کە زۆرینەی هەرە زۆریان گەنجان و مێردمنداڵانی سەر بە پارتی کرێکاران بوون)، لەگەڵ ٨ قوربانی تر لە تەقینەوەکەی ئۆسلۆی پایتەختدا، بەڵام گوتاری باڵادەست زیاتر بەرەو ئەوە چوو کە تاوانبارەکە وەک “حاڵەتێکی دەروونیی دابڕاو” یان گورگێکی تەنیا نیشان بدات، و خۆی لە دادگاییکردنی ئەو سیستمە فکرییەی ڕاستڕەوی توندڕەو لادا کە ئەم گەنجەی بەرهەمهێنابوو. لە شانشینی سویددا: ئەم ڕەفتارە دامەزراوەییە لە ڕووداوە هاوچەرخەکانیشدا دووبارە دەبێتەوە، وەک ئەوەی لە ڕووداوی تەقەکردنی بەکۆمەڵی خوێناویدا لە ڕێکەوتی ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ لە قوتابخانەی (Campus Risbergska) بۆ فێربوونی گەوران لە شاری ئۆرێبرۆ (Örebro) ڕوویدا؛ کە تێیدا هێرشە ڕێکخراوەکە بووە هۆی کوژرانی ١١ کەس (بە هێرشبەرەکەشەوە) و برینداربوونی چەندانی تر. سەرڕای ئەو ڕەهەندە ڕەگەزپەرستی و پەراوێزخەرەی کە هاوتەریبە لەگەڵ بەئامانجگرتنی ئەم جۆرە ناوەندە پەروەردەیییانەی کە بۆ کۆچبەران یان توێژە لاوازەکان تەرخانکراون، بەڵام دەزگا فەرمییەکانی دەوڵەت و سەکۆ میدیاییە باڵادەستەکان هەمیشە ڕەهەندە ئایدۆلۆژییەکان لێڵ دەکەن و خۆیان لە بەکارهێنانی وەسفی “تیرۆری ڕێکخراو” دەدزنەوە، کاتێک بکەری ڕووداوەکە بە مەرجەعەکانی ڕاستڕەوی فەرمانڕەوا یان توندڕەوەوە بەسترابێتەوە. ئەم نمونانە ئەوە دەسەلمێنن کە بەڵێنەکانی دەوڵەتی دیموکراسی لێبڕاڵ بۆ پاراستنی مافە یەکسانەکان و بێلایەنیی یاسا، دەستبەجێ لە کاتی بەریەککەوتنی لەگەڵ دژایەتییە ڕەگەزی و چینایەتییەکاندا هاڕە دەکەن و دەڕوخێن؛ بەو پێیەی یاسا وەک ئامرازێکی ئایدۆلۆژیی هەڵبژێردراو بۆ سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی هەژموون، و وەک هۆکارێک بۆ بەرهەمهێنانی ناعەقڵانییەت لە ڕێگەی یاریکردن بە پێناسەکانی ئاسایش و تاوانەوە بەکاردەهێنرێت، بە مەبەستی پاراستنی پێکهاتە سەرمایەدارییە باڵادەستەکە.
پارادۆکسی ڕەفتاری و شێوانی پێوەرخوازی لە گوتاری سیاسیی ڕۆژاوایی هاوچەرخدا، لەو هەڵوێستەدا بەدیار دەکەوێت کە ڕێبەری پارتی دیموکراتی مەسیحیی ئەڵمانیا (CDU)، “فریدریش مێرتس” (Friedrich Merz) دەری بڕی، کاتێک پارتی “جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا” (AfD)ی تۆمەتبار کرد بە بانگەشەکردن بۆ ”پاکتاوی ڕەگەزی” و پەراوێزخستنی تاکەکان لەسەر بنەمای ڕەچەڵەک یان ڕەنگ؛ (مێرتس وتی: «ئەو کەسانەی خاوەن پاشخانی کۆچبەرین، لەو پیشانەشدا کار دەکەن کە پێویستیان بە کارامەیی پسپۆڕانە هەیە… ئەگەر ئەوەی لێرەدا پێی دەوترێت (سەرلەنوێ کۆچپێکردنەوە – هاوتای پاکتاوی وەسف دەکرێت /Re-migration) ببێتە واقیعێکی بەرھەست، ئەوا تەنها هاوواتایەک دەبێت بۆ پاکتاوی ڕەگەزی کە لەسەر بنەمای ڕەچەڵەک و ڕەنگی پێست وەستاوە.») ـ سەرچاوە: ڕۆیتەرز، ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٦.
ئەم هەڵوێستە کە سەرکۆنەی ڕەگەزپەرستەکان دەکات لە ئەڵەمانیادا جێگای دەستخۆشییە، بەڵام خاوەنی ئەم هەڵوێستە تەنها لەناوخۆی ئەڵەمانیادا دژی ڕەگەزپەرستی و پاکتاوی ڕەگەزییە. لە کاتێکدا گوتاری فەرمیی دەسەڵاتدار لە ناوخۆدا هەڵوێستی بڕیاردەرانە بۆ سەرکۆنەکردنی تێڕوانینە ڕەگەزپەرستییەکان دەگرێتەبەر، بە مەبەستی پاراستنی سەقامگیریی ئیجرایی سیستمەکە، کەچی لە هەمان کاتدا لایەنگرییەکی پێکهاتەیی و سازشێکی ئاشکرا لە گۆڕەپانە دەرەکییەکاندا پیشان دەدات؛ ئەمەش لەو پشتگیرییە بێمەرجەدا ڕەنگدەداتەوە کە هەمان نوخبەی سیاسی، لەوانەش خودی مێرتس، پێشکەشیان بە ڕەفتارەکانی ئیسرائیل کردووە کۆکوژی منداڵان و پاکتاو خەڵکی غەززەدا، کە لە لایەن دەستە و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانەوە وەک ڕەفتارگەلێک وەسفکراون کە پاکتاوی ڕەگەزی و جینۆسایدیان (کۆمەڵکوژی) تێدایە. ئەم دووفاقییە ئەوە دەسەلمێنێت کە چەمکەکانی مافی مرۆڤ و دژایەتیکردنی جیاکاری وەک بەهای ئەخلاقیی ڕەها مامەڵەیان لەگەڵدا ناکرێت، بەڵکو وەک “ئامرازی ئایدۆلۆژیی وەزیفی” (Instrumental Ideology) دەبینرێن کە بە شێوەیەکی سودخوازانە (پراگماتیستی) بەکاردەهێنرێن و لە چوارچێوەی ڕاستەقینەی خۆیان دادەماڵرێن؛ بە جۆرێک لە ناوخۆدا بۆ پاراستنی ڕووکەشە لێبڕاڵییە جوانکارییەکە دادەگیرسێنرێن، بەڵام لە دەرەوەدا دەستبەجێ لە کاتی بەریەککەوتنی لەگەڵ بەرژەوەندییە جیۆپۆلیتیكی و ئابوورییە بەجیهانیبووەکانی کارتێلەکانی دەسەڵاتدا، دەکوژێنرێنەوە. ئەمە “دووڕوویی پێکهاتەییی ڕێکخراو” (Structural Hypocrisy) نیشان دەدات کە تایبەتمەندیی فەزای سیاسیی هاوچەرخە. – (دووڕوویی پێکهاتەییی ڕێکخراو (Structural Hypocrisy) دۆخێکە کە تێیدا یاسا، ئامانج یان بەهای فەرمیی ڕێکخراوێک یان سیستەمێک، بە تەواوی پێچەوانەی گوتار و ڕەفتاری ناوخۆی خۆیەتی.).
لەکۆتاییدا بەم دەرئەنجامە دەگەین: سیستمی سەرمایەداریی نێودەوڵەتیی هاوچەرخ وەک گشتێکی یەکگرتوو قەیران لێدراوە؛ بۆیە چاکسازیکردنی ئەم سیستمە لە ناوخۆی خۆیەوە و لە ڕێگەی ئەو ئامرازانەی کە خۆی سازو ئامادەی کردوون (وەک فۆرمالیزمی هەڵبژاردنەکان) مەحاڵە. ئەمەش بەو پێیەی قەیرانەکە لە لێنەهاتوویی کارگێڕیی فەرمانڕەواکاندا کورت نابێتەوە، کە لە بنەڕەتدا وەک “بوکەڵەکانی سەرمایە گوزارشت دەکەن Capitalist Puppets”، بەڵکو قەیرانەکە لە خودی پێکهاتە و بنەما کڕۆکییەکانی سیستمی سەرمایەداریدایە؛ ئەو سیستمەی کە جەنگ و پشێویی کۆنکرێتی وەک میکانیزمێکی حەتمی بۆ ڕەوانەکردنی قەیرانەکانی و بەردەوامیدان بە پرۆسەی کەڵەکەبوونی سەرمایە بەرهەم دەهێنێتەوە. لەم سۆنگەیەوە، هێزە سۆسیالیستەکان هیچکام لە مۆدێلە دیموکراتی و بەها کۆمەڵایەتییەکانی ئەو دوو جەمسەرە باڵادەستە قبوڵ ناکەن؛ نە دیموکراسییەتی ستەمکارانەی ڕۆژهەڵات بەناوی دیموکراسیی پێکهاتەیی لەسەر بنەمای (هۆز، تائیفە، پێکهاتەی نەتەوەیی یان ئیتنیکی)، و نە دیموکراسییەتی پارتە کۆمپانیاییەکانی ڕۆژئاوا لە ژێر پۆشەری نیولیبڕالیزمدا، شیاوی قبوڵکردنن. لایەنی ڕەخنەیی ئەم گوتارە ڕەتکردنەوەی هاوکاتی بەها ئاینی، تائیفی و نەریتییە کۆنەکانی ڕۆژهەڵاتە، لەپاڵ بەناو بەهاکانی ئازادی و مافەکانی مرۆڤ لە ڕۆژئاوادا، کە لە ڕاستیدا ئامرازی جەوهەریین بۆ بەکۆیلەکردن و زۆمبیکردنی مرۆڤەکان لە خزمەت کاڵاکانی بازاڕی سەرمایەداریدا. بەرامبەر بەم ئاوێتەبوونی ستەمکارییە، سۆسیالیستەکان بڕوایان بە مۆدێلی کولتووریی چینی کرێکار هەیە؛ کولتوورێک کە یەک ناسنامەی مرۆیی گشتگیر بۆ هەموان دادەڕێژێت، کە ئەویش ناسنامەی “مرۆڤبوون”ە؛ کولتووری ژیانی ئازاد، یەکسانیی ڕادیکاڵی مرۆڤەکان، کاری هەرەوەزیی هاوبەش، و بەدیهێنانی خۆشگوزەرانیی گشتی بۆ تەواوی کۆمەڵ.

——————————————-
پەراوێز:

هەر ئەو دەوڵەتە سەرمایەدارانەی ” کارەبا، فرۆکەخانە، مۆبیل تەلەفۆن، کۆمپیتەر و دەرمانیان بۆ هێناوی،، هتد ”، هەر ئەوانیشن بە جۆرەها چەک ئینسانەکان دەکوژن. هەر ئەو دەوڵەتە سەرمایەدارانەی باسی “ئازادی ڕادەربڕین، ئازادی ڕێکخراوبوون، دیموکراسییەت و هەڵبژاردن، و مافی ژنان” دەکەن، هەر ئەوانن کۆمەڵگەیان دابەشکرد بۆ تائیفە و بنەماڵەکان، تاقم و پارتی سەرکوتگەر، و ڕێکخراوی میلیشیای و کەسانی گەندەڵیان لە عێراق، لیبیا و سوریا،، هتد زاڵ کرد بەسەر دەسەڵاتدا، و کۆمەکی تیرۆریستانیان دەکرد،، هتد؛ بە کورتی یانی ئەوانەی باسی خۆشگوزەرانی و ئازادییان دەکرد، هەر ئەوان و هاوپەیمانەکانیان بوون کە برسیانکردی و سەرکوتیانکردی، ئەوانەی مەدەنییەتی سەرمایەیان هێنا لەتەکیدا کۆنەپەرستیان زاڵ کرد، ئەمە دیاردە ناکۆکەکان و دوو ڕوویی سەرمایەدارییە.

ئەم وتارە بە زمانی عەرەبی لە ماڵپەڕی(حیوار المتمدن) لە بەرواری ۱۳/ ۹ / ۲۰۲٦ بڵاوکراوەتەوە.

«بەشێک لە تەوەرەکانی ئەم توێژینەوەیە لە وتارێکی نووسەرەوە لەژێر ناونیشانی: “کۆمەڵگەی سەرمایەداری: لە لێبڕالیزمەوە بەرەو توتالیتاریزم” وەرگیراون، کە بە زمانی کوردی لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٤ لە ماڵپەڕەکانی (هاوپشتی) و (دەنگەکان) بڵاوکراوەتەوە.».

هاوكات لەگەڵ نووسینی ئەم وتارەدا، ئاماژەیەکی ئومێدبەخش لە ئەنجامەکانی هەڵبژاردنی گشتیی سویدەوە ڕاگەیەندرا کە لە ڕۆژی یەکشەممە، ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ بەڕێوەچوو؛ بە جۆرێک پێدراوە سەرەتاییەکان پاشەکشەی پارتی ڕاستڕەوی توندڕەو [دیموکراتەکانی سوید – SD] نیشان دەدەن، و دەرەنجامەکان تا ئێستا دەریانخستووە کە بلۆکی ڕاستڕەو دەنگێکی کەمتری لە چەپەکان بەدەستهێناوە. هیوایش هەیە کە لە فەرەنساش پۆپۆلیزمی ڕاستڕەو بە ڕێبەرایەتیی (لۆپێن) تووشی شکست ببێت. بەڵام وەک چوارچێوەی شیکاریی وتارەکە ڕوونی دەکاتەوە: ڕەوتی گشتیی سیستمی سەرمایەداری بەرەو ڕادیکاڵبوونی ڕاستڕەوانە وەرچەرخاوە، ئەمەش وا دەکات مافەکانی چینی کرێکارو پەنابەران زیاتر بکەونە ژێر پرۆسەی پێشێلکاریی پێکهاتەیییەوە. لە پرسی پەنابەرانیشدا، بەهۆی چوونەناوەوەی جیهان بۆ فۆڕماسیۆنی “پۆست-لیبڕالیزم” و قەیرانە بەردەوامەکانی جیهانگیریی سەرمایەداری، سنوورە نیشتمانییەکان بە توندی بەڕووی پەنابەراندا دادەخرێن؛ لێرەوە، پێویستە خوێندنەوەی مادی و ڕەخنەیی بۆ داینامیکەکانی جیهانی سەرمایەداری بکرێت. لە کۆتاییدا، ئومێدەکە لەسەر ئەوە وەستاوە کە بزووتنەوەی کرێکاری و هێزە سۆسیالیستەکان بگەنە ئاستێک لە جەمسەرگیریی بەهێز کە بتوانن کۆتایی بە نەهامەتی و چەوساندنەوەی چینایەتیی کرێکاران و مرۆڤە پەراوێزخراوەکانی ناو پرسی کۆچبەری بهێنن.

لە زانستە سیاسییەکاندا، بیرمەندان (وەک سەمۆئێل هێنتینگتۆن و جۆزێف شومپیتەر) جیاکاری لە نێوان دوو جۆر دیموکراسیدا دەکەن: دیموکراسیی جەوهەری؛ کە سەروەریی یاسا، جیاکردنەوەی ڕاستەقینەی دەسەڵاتەکان، و دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵات گەرەنتی دەکات. دیموکراسیی ئیجرایی/شێوەیی؛ کە تێیدا نوخبە فەرمانڕەواکان ڕووکەش و واجهەی دیموکراسی (هەڵبژاردن، پەرلەمان) وەک ئامرازێک بۆ شەرعیەتدان بە دەسەڵاتەکەیان لە بەردەم کۆمەڵگادا دەهێڵنەوە.

فەیلەسۆفی مارکسی فەرەنسی ئێتیان بالیبار Étienne Balibar، ڕوونکردنەوە و هەڵوەشاندنەوەیەکی پێکهاتەییی ئێجگار گرنگ پێشکەش دەکات سەبارەت بە چۆنیەتیی گۆڕانی سیستمە دیموکراتییە ڕۆژاواییە هاوچەرخەکان بۆ مۆدێلگەلێکی خاڵیکراوە لە ناوەڕۆکی دەستور و یاسای سەروەریی خۆیان. بالیبار لە ئەدەبیاتە ئەکادیمییە بڵاوکراوەکانیدا لەم دەیان ساڵەی دواییدا، چەمکی ”نادیموکراتیزەکردنی ڕێکخراو” (Dedemocratization) یان ئەوەی لە ئەدەبیاتی ئەوروپیدا بە “پۆست-دیموکراسیی بەڕێوەبراو” دەناسرێت، داڕشتووە.

پێم باشترە وشەی(سەرمایەداری دڕندە بەکاربهێنرێت لە بری وشەی سەرمایەداری بەربەریزم). چونکە چەمکی“بەربەریزم”لەناو بیری کۆمەڵایەتی بە گشتی و تیۆری سۆسیالیستی بە تایبەتی ڕەچەڵەکی درێژ و ئاڵۆزی هەیە. وشەی یۆنانی(باربارۆس )لە بنەڕەتدا ئاماژەیە بۆ هەر کەسێک کە بە زمانی یۆنانی قسەی نەکردبێت. یۆنانیەکان وەک هەموو شارستانییەتە کۆنەکان خۆیان وەک ناوەندی جیهان حیساب کردووە، وە هەموو گەلانی دیکەیان بە وەحشی وەسفکردووە، چونکە ئەوانە لە پەراوێزێکی جوگرافی و کولتووریدا نیشتەجێن کە دوورە لە کەلتوورو جۆگرافیای یۆنان. یۆنانیەکان هەموو بەربەرییەکان وەک کەسێکی کەمتر لە ئینسان سەیر دەکرد. بەم پێیە بەڕای بۆ بیرمەندانی یۆنانی و لاتینی ئەوکات، جیاوازێکی بنەڕەتی هەیە لەنێوان گەلی خاوەن شارستانی باڵا لە ناوەندی جیهان کە یۆنانییەکانن و بەربەری خوارەوە کە لە پەراوێزدان. (پلاتۆن) عەقیدەی کۆیلایەتی سروشتی نووسی، کە تێیدا بە شتێکی ئاسایی زانی کە یۆنانیەکان ” یان بەربەرەکان بکوژن یان بیانکەنە کۆیلە ”، بیروباوەڕێکی لەم چەشنە لە جیهانی ئەمڕۆدا یەکێکە لە خاڵە سەرەکییەکانی دیدگای ڕاسیزمی نوێ.

هەر ئەو دەوڵەتە سەرمایەدارانەی ” کارەبا، فرۆکەخانە، مۆبیل تەلەفۆن، کۆمپیتەر و دەرمانیان بۆ هێناوی،، هتد ”، هەر ئەوانیشن بە جۆرەها چەک ئینسانەکان دەکوژن. هەر ئەو دەوڵەتە سەرمایەدارانەی باسی “ئازادی ڕادەربڕین، ئازادی ڕێکخراوبوون، دیموکراسییەت و هەڵبژاردن، و مافی ژنان” دەکەن، هەر ئەوانن کۆمەڵگەیان دابەشکرد بۆ تائیفە و بنەماڵەکان، تاقم و پارتی سەرکوتگەر، و ڕێکخراوی میلیشیای و کەسانی گەندەڵیان لە عێراق، لیبیا و سوریا،، هتد زاڵ کرد بەسەر دەسەڵاتدا، و کۆمەکی تیرۆریستانیان دەکرد،، هتد؛ بە کورتی یانی ئەوانەی باسی خۆشگوزەرانی و ئازادییان دەکرد، هەر ئەوان و هاوپەیمانەکانیان بوون کە برسیانکردی و سەرکوتیانکردی، ئەوانەی مەدەنییەتی سەرمایەیان هێنا لەتەکیدا کۆنەپەرستیان زاڵ کرد، ئەمە دیاردە ناکۆکەکان و دوو ڕوویی سەرمایەدارییە.




داڕووخانی لیبرالیزم و پۆست لیبرالیزم.. ئەکرەم سەعید

قیژەێک لە ساکسۆنی-ئانهاڵتی ئەڵمانیاوە

دوای ئەوەی دوێنێ پارتی جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا ٤٤%ـ ی دەنگەکانی لە هەڵبژاردنی ئەڵمانیا بەدەستهێنا، قیژەێک لە ویلایەتی ساکسۆنی-ئانهاڵت خەڵکی لە مەترسیەک ئاگادار کردوە( گەڕانەوەی چەپۆکە ڕەشەکان – نازییە نوێکان بۆ دەسەڵات)، ئەو نازییە نوێیانەی خۆیان وەک فریاڕەس پیشانی خەڵکی دەدەن. ئێمە ئەمڕۆکە لە ساتەکانی سەرەتای وەرچەرخانێکی سیاسی ترسناکدا دەژین، لە خولێکی ڕاگوزاری لە جیهانی یەک جەمسەرییەوە بۆ جیهانێکی فرە جەمسەری، لە کۆمەڵگەی دیموکراسی وکراوەی ڕۆژئاواوە بەرەو کۆمەڵگەی تۆتالیتاری وداخراو. مەترسییەکان بەزۆری بۆ سەر مافە ئابووری و سیاسییەکانی چینی کرێکاران و پەناهەندەکانە.
لاوازبوون و پوکانەوەی بنەماکانی حوکمی دیموکراسی و لیبرالیزم، کە لەم سەردەمەی ئێمەدا بە پۆست لیبرالیزم ناو دەبرێ، نموونەیمان لە نزیکەی ناوەڕاستی ساڵانی هەزارو هەشت سەدەکاندا، بە جۆرێکی دی و لە هەلومەرجێکی جیاواز لە ململانێی چینایەتیدا بینیووە. لە ساڵی ۱۸٤۸ دا مارکس وەسفی ئەو هەلومەرجە دەکات کە پاڵ بە چینی بۆرژوازی فەرەنسییەوە دەنێ تا لە پێناو پاراستنی سەروەت و سامانەکەیان ملکەچی دیکتاتۆریەتی پۆناپارت بن. شیکارەکەی مارکس بۆ وەرچەرخان و گۆڕانی بۆرژوازەکان لە دیموکراسییەوە بۆ دیکتاتۆری، بە شاکارێکی فیکری و قووڵ لە مێژووی فەلسەفەی سیاسیدا دادەنرێت. مارکس لە کتێبەکەیدا«هەژدەی برۆمێری لویی بۆناپارت» بە شیکاریی زانستی نیشانی دەدات کە چۆن بۆرژوازی فەرەنسی، بۆ پاراستنی مڵکداریی تایبەت و بەرژەوەندییە داراییەکانیان، کۆماری دیمۆکراتیی خۆیان لەباربردوو وخۆیان تەسلیمی سەرکوتکاریی بۆناپارت کرد. لۆژیکی بۆرژوازی:( قوربانیدان بە تاجی سیاسی لە پێناو جزدانی پارەکانی ). مارکس لە بەشی پێنجەمی کتێبەکەدا، بە زمانێکی زۆر ڕوون و بێپەردە وەسفی ئەو مامەڵە مێژووییە دەکات کە بۆرژوازی لەگەڵ دیکتاتۆرەکەدا کردی:« بۆرژوازی بە ڕوونی ڕایگەیاند کە بەرژەوەندییە چینایەتییەکانی خۆی ناچاری دەکەن دەست لە بەشداریکردنی ڕاستەوخۆ لە دەسەڵاتی سیاسیدا هەڵبگرێت؛ و بۆ ئەوەی ئارامی و سەقامگیری لە وڵاتدا بگەڕێنرێتەوە، دەبێت پێش هەموو شتێک پەرلەمانی بۆرژوازی بێدەنگ بکرێت؛ وە بۆ پاراستنی هێزی کۆمەڵایەتی و ئابوورییان (واتە کارگە و بانکەکانیان)، دەبێت هێزی سیاسییان بشکێنرێت. بۆرژوازی تێگەیشت کە بۆ ئەوەی بتوانێت جزدانی پارەکەی بپارێزێت، دەبێت تاجەکەی لەسەری دابگرێ، و ئەو شمشێرەش کە بڕیارە بیپارێزێت ( واتە سوپای دیکتاتۆر ) لە هەمان کاتدا وەک شمشێری دۆمۆکلیس بەسەر سەری خۆیەوە هەڵبواسێت.».
هەروەها مارکس ڕوونی دەکاتەوە کە بۆرژوازەکان دیمۆکراسی وەک مەترسی بۆ سەر سەرمایەداری چاو لێدەکەن، کاتێک سەرنجیاندا کرێکاران و گەل دەتوانن لە ڕێگەی دیمۆکراسییەوە داوای مافەکانیان بکەن، ئیدی بۆرژوازەکان دیمۆکراسیی وەک خاڵی لاواز یان وەک دوژمن تەماشا کرد، تەنانەت ئەگەر دیمۆکراسییەکە هی خۆشیان بوایە:« بۆرژوازی تێگەیشت کە هەموو ئەو چەکانەی کە بۆ لێدانی دەرەبەگایەتی کۆن دروستی کردبوون (وەک ئازادی ڕادەربڕین، مافی دەنگدان، کۆماریخوازی)، ئێستا گۆڕاون بۆ چەکێک کە ڕوویان لە خۆیەتی … بۆیە هەموو ئەوانەی کە پێشتر ناوی نابوون ” ئازادی پێشکەوتنخواز ”، ئێستا وەک هەڕەشەیەکی سۆسیالیستی پێناسەی کردنەوە و مەدالیای تاوانبارییان بەسەردا بڕی.» – کەواتە ” تەنها دیکتاتۆریەت دەتوانێت کۆمەڵگای بۆرژوازی ڕزگار بکات! ”.
مارکس لە بەشی شەشەمی کتێبەکەدا باسی قۆناغی کۆتایی پێش کودەتاکەی بۆناپارت دەکات، کاتێک بۆرژوازی شێتبووبوو بەدەست ناسەقامگیری بازاڕ و ترسی شۆڕشی کرێکاران، بۆیە داوای دیکتاتۆریەتی دەکرد:«بۆرژوازی هاواری دەکرد: ” کۆتاییەکی بەئازار نەک ئازارێکی بێ کۆتایی! ”. ئەم هاوارە بە تەواوی لە لایەن بۆناپارتەوە بیسترا … کاتێک پەرلەمانتار و ڕۆژنامەنووسە بۆرژواکان داوای ئازادییان دەکرد، بازرگان و سەرمایەدارە بۆرژواکان لە دەرەوەی پەرلەمان سووکایەتییان پێ دەکردن و هانی بۆناپارتیان دەدا بۆ ئەوەی دەنگی ئەوان کپ بکاتەوە، چونکە پێیان وابوو چالاکییە سیاسییەکان دەبنە هۆی شڵەژانی بازاڕ و بازرگانی.».
ئەنگلس لە چەندین شوێندا بە دەق و بە ڕوونی باسی ئەم پاشەکشە مێژووییەی بۆرژوازی و چەمکی ” بۆناپارتیزم ” دەکات. لە گرنگترین ئەو بەڵگە و دەقانەی کە وەک سەرچاوە دەتوانیت بەکاریان بهێنین، ئەمانەن: نامەی ئەنگلس بۆ مارکس (١٣ی نیسانی ١٨٦٦). ئەم کورتە نامەیە بە یەکێک لە ڕوونترین سەرچاوەکان دادەنرێت کە تێیدا ئەنگلس پێناسەی بۆناپارتیزم دەکات وەک ” ئایینی بۆرژوازی ”:
« بۆناپارتیزم ئایینی ڕاستەقینەی بۆرژوازی مۆدێرنە. بۆم دەرکەوتووە کە بۆرژوازی توانای ئەوەی نییە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ حوکمی سیاسی وڵات بکات؛ بۆیە ئەگەر ئۆلیگارشییەک (کەمینەیەکی دەسەڵاتدار) نەبێت کە لە پێناو بەرژەوەندی ئەواندا دەسەڵات بگرێتە دەست… ئەوا دیکتاتۆریەتێکی نیوە – بۆناپارتی دەبێتە شێوازی ئاسایی دەسەڵات. ئەم جۆرە دیکتاتۆریەتە بەرژەوەندییە ماددییەکانی بۆرژوازی دەپارێزێت ( تەنانەت ئەگەر لە دژی ویستی خۆشیان بێت )، بەڵام هیچ پشک و بەشێک لە دەسەڵاتی حکومەتدا بە خودی بۆرژوازی نادات.» – سەرچاوە: نامەکانی مارکس- ئەنگڵز ١٨٦٦/ نامەی فریدریش ئەنگڵس بۆ کارل مارکس لە مارگەیت، ١٣ی نیسانی ١٨٦٦.
وە لە پێشەکی بۆ چاپی سێهەمی کتێبەکەی مارکس «هەژدەی برۆمێری لویی بۆناپارت» – ١٨٨٥، ئەنگلس مێژووی فەرەنسا ولۆژیکی بۆرژوازی ڕوون دەکاتەوە:« فەرەنسا ئەو وڵاتەیە کە تێیدا ململانێ مێژووییەکانی نێوان چینەکان، زیاتر لە هەر شوێنێکی تر، هەرجارەو بە بڕیارێکی یەکلاکەرەوە کۆتایی هاتووە… بۆرژوازی فەرەنسی لە دوای ساڵی ١٨٤٨، کاتێک لەبەردەم مەترسی ڕاپەڕینی سووری (سۆسیالیستی) کرێکاراندا پشتی شکا، پەنای بردە بەر سەرکوتکاریی پۆلیسی و سەربازی؛ ئەوان ئامادەبوون ئازادییە سیاسییەکانی خۆیان بدەن بە بۆناپارت لە پێناو هێشتنەوەی کۆیلایەتی ئابووریی چینی کرێکار و پاراستنی سەقامگیریی بازاڕەکانیان.».
ئەم شیکارییەی مارکس و ئەنگلس ئەوە دەسەلمێنێت کە بۆرژوازی هیچ دڵسۆزییەکی بنەمایی بۆ دیمۆکراسی یان لیبرالیزمی سیاسی نییە یانی پراگماتیزمە؛ چونکە دیمۆکراسی لە ڕوانگەی بۆرژوازییەوە تەنها ئامرازێکە بۆ حوکمڕانی. کاتێک سەرمایەداری لە خولێکی قەیرانی قووڵدا هەست دەکات دیمۆکراسی بووەتە هەڕەشە بۆ سەر مانەوەی سەروەتەکەی، یان ڕێگا خۆش دەکات بۆ سەرکەوتنی هێزە ڕادیکاڵەکان( پۆپۆلیست یان چەپخواز )، ئەوا دەستبەجێ دەمامکە لیبراڵییەکەی فڕێ دەدات، و پەلە دەکات بۆ خۆحەشاردان لە باوەشی دکتاتۆریەت (تۆتالیتاریزم) و حوکمی ” ڕابەری بەهێز ” دا؛ ئەمەش ڕێک ئەو ترسەیە کە ڕەخنەگران لە گوتاری ئەمڕۆیاندا دەیخەنە سەر واقیعی هاوچەرخی ئەوروپا.

بەڵام بارودۆخی ئێستای ئەوروپا بە تەواوی لەگەڵ فەرەنسای ساڵی ١٨٤٨دا یەکناگرێتەوە؛ چونکە ئەمڕۆ کرێکاران و چەپەکان هەڕەشە لە دەسەڵاتی بۆرژوازی ناکەن لە ئەوروپادا؛ ئەمە یانی جیاوازی هەلومەرجی مێژووی لە داڕمانی لیبڕالیزم و پاشەکشەی بۆرژوازی لە دیموکراسییەوە بۆ دیکتاتۆری، لە سەردەمی مارکس و سەردەمی ئێمەدا، بەتایبەتی جیاوازی لە پلەی ململانێی چینایەتی نێوان کرێکاران و بۆرژوازەکان دایە. لە سەردەمی ئێمەدا، بەهۆی ناهۆشیاری چینی کرێکاران و لاوازی ململانێیان لەتەک بۆرژوازەکان، لەمەوە ئەوەی پاڵ بە بۆرژوازەکانەوە دەنێ ( تاجی سیاسی- دەسەڵاتی لیبڕالی بکاتە قوربانی لە پێناو جزدانی پارەکانی ) ترس نییە لە شۆڕشی سۆسیالیستی، بەڵکو ڕووسیا، ململانێ نێودەوڵەتییەکان و قەیرانە ئابوورییەکان مەترسییە گەورەکەن. ئەو مەترسییە وجودییەی کە ئێستا هەڕەشە لە بژاردەی بۆرژوازی باڵادەست دەکات لە ئەوروپادا، سەرهەڵدانی بزووتنەوەیەکی کرێکاریی شۆڕشگێڕ نییە وەک ئەوەی لە فەرەنسای ١٨٤٨دا هەبوو، بەڵکو مەترسییە لە قەیرانە ئابوورییەکان، ململانێ نێودەوڵەتییە توندەکان و گەشەی جیۆپۆلەتیکی ڕووسیا و چیندا کورت دەبێتەوە. ئەم جیاوازییە بنەڕەتییە، یەکێک لە گەورەترین دژبەیەک (پارادۆکس) و مەتەڵەکانی سیاسەتی نێودەوڵەتی هاوچەرخ دەخوڵقێنێت؛ چونکە چۆن دەکرێت بژاردەی بۆرژوازی ڕۆژئاوایی چاوپۆشی بکەن یان فەرشی سوور لە مەیدانی هەڵبژاردندا بۆ ڕەوتە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان ڕاخەن (وەک: پارتی جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا و مارین لۆپان لە فەرەنسا،، هتد)، لە کاتێکدا ڕۆژ بە ڕۆژ دەسەلمێنرێت کە ئەوان پەیوەندییەکی توندوتۆڵیان لەگەڵ ڕووسیا و پۆتیندا هەیە، کە خۆی دوژمنی یەکەمی جیۆپۆلەتیکی ئەوروپایە؟ ئەم ” مەتەڵ و دەمارە شاردراوە گەورەیە ” دەکرێت لە ڕێگەی ئەم ڕەهەندانە سەرەکییەوە شیبکرێتەوە، کە نهێنیەکان ونادیارییەکانی ئەم کایە سیاسییە دەردەخەن.
بۆچی پۆتین پاڵپشتیی ڕاستڕەوی توندڕەو دەکات؟ وە بۆچی ئەوانیش کێشی لای ئەو دەبن؟.پەیوەندیی نێوان کرملین و حیزبەکانی وەک ” حیزبی بەدیل بۆ ئەڵمانیا ” یان ” کۆبوونەوەی نیشتمانی ” لە فەرەنسا چیتر نهێنی نییە، بەڵکو ستراتیژییەکی بەرژەوەندیی هاوبەشە. چەکی هەڵوەشاندنەوەی ئەوروپا لە ناوخۆوە؛ پۆتین درک بەوە دەکات کە ناتوانێت بە شێوەیەکی سەربازیی ڕاستەوخۆ سەرکەوتن بەسەر هاوپەیمانیی ناتۆ یان یەکێتیی ئەوروپادا بهێنێت. بۆیە، باشترین ئامراز بۆ لاوازکردنی ڕۆژئاوا بریتییە لە پاڵپشتیکردنی حیزبە ناسیۆنالیستەکان (ڕاستڕەوی توندڕەو) کە داوای هەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی ئەوروپا، ڕاگرتنی هاوکارییەکانی ئۆکرانیا و سەرلەنوێ گەڕاندنەوەی پەیوەندییە ئابوورییەکان لەگەڵ مۆسکۆ دەکەن. بەڵام بۆ ڕاستڕەوی توندڕەو لە کەسایەتیی پۆتیندا نموونەیەک بۆ “پیاوی بەهێز” دەبینێت، واتە ئایدیۆلۆژیا و کاریزمای پۆتین لەتەک بیروباوەڕی ڕاستڕەوی توندڕەو هاوبەشیان هەیە، چونکە پۆتین بەرەنگاری جیهانگیریی لیبراڵ دەبێتەوە، و بەها کۆنەخوازە نەریتییەکان لە دژی ئەجێندا کولتوورییە هاوچەرخەکانی ڕۆژئاوا دەپارێزێت. سەرەڕای ئەمەش، چەندین ڕاپۆرتی هەواڵگریی ڕۆژئاوایی بە بەڵگەوە ئاماژەیان بەوە کردووە کە هەندێک لەم حیزبانە کۆمەک و قەرزی داراییان لە بانکە ڕووسییەکانەوە پێگەیشتووە، یان لە ڕێگەی کەمپینەکانی چەواشەکاریی دیجیتاڵی و” سوپای ئەلیکترۆنیی ڕووس ”یەوە پاڵپشتی کراون. هەروەها پشتگیری ترەمپ و ئیلون ماسک بۆ ڕاستڕەوە توندڕەوەکانی ئەوروپا، هۆکارەکەی بوونی بەرژەوەندی سیاسی و هزری هاوبەشە.
پرسیاێک لێرەدا دەتوانین لە خۆمانی بکەین: بۆچی بژاردەی بۆرژوازی دەسەڵاتدار لە ئەوروپادا چاوپۆشی لەم مەترسییە دەکات؟. ئەگەر ڕاستڕەوی توندڕەو هاوپەیمانی پۆتین بێت، ئەی بۆچی دەسەڵاتدارانی لیبراڵ نایانشکێنن و لەناویانبەرن؟.

دەسەڵاتدارانی ئەوروپا ئەمڕۆکە پراگماتیزمانە بیردەکەنەوە و گەمەێک دەکەن؛ ئەوان دەیانەوێ ئاراستەی توڕەیی کۆمەڵانی خەڵکی بگۆڕن، چونکە قەیرانە ئابوورییەکانی ئێستا( هەڵاوسان، قەیرانی وزە، پاشەکشەی خۆشگوزەرانی ) توڕەییەکی جەماوەریی بەربڵاوی خوڵقاندوە. بۆ سیستەمی سەرمایەداریی دەسەڵاتدار، سەرکەوتنی ڕاستڕەوی توندڕەو کە توڕەیی جەماوەر بەرەو ڕووی کۆچبەران، پەنابەران و کەمینەکان ئاراستە دەکات، بژاردەیەکی ” بێوەیە وەک زمانەی دڵنیایی ” دەبینرێت؛ چونکە ئەم گوتاری نازییە نوێکان دەستکاری جەوهەری سیستەمی ئابووریی سەرمایەداری ناکەن، وهەڕەشە لە پێکهاتەی مڵکداریی تایبەتی سەرمایەداران ناکەن (بە پێچەوانەی ئەوەی چەپی ڕادیکاڵ دەیکات ئەگەر بێتە سەر دەسەڵات). بەشێک لە خاوەن کارگەکان لە ئەوروپادا بەرژەوەندییان هەیە لە پرۆگرامی نازییە نوێکان، چونکە بەڵێنی کەمکردەنەوەی باج لەسەر سەرمایە ولابردنی باجی ژینگە کە یەکیەتی ئەوروپی سەپاندوویەتی دەدەن، و تووڕەیی چینایەتی خەڵک بەرەو کۆچبەران دەگۆڕێ، بۆیە دەشێ زۆرینە سەرمایەدارانەکان دژی هاتنی هێدی بە هێدی ڕەگەزپەرستەکان نین بۆ سەر حوکم، و ئەگەر بە ئاشکرا نەیکەن ئەوا لە پشتی پەردەوە کۆمەکییان دەکەن. هەروەها مەتەڵی شەرعییەتی سندوقەکانی دەنگدان (دیموکراسییەت)؛ بژاردەی ئەوروپی لە نێو ڕێساکانی ” کۆمەڵگەی کراوە ”دا گەمارۆدراون. ئەگەر بێن و ئەو حیزبانە قەدەغە بکەن کە نوێنەرایەتی ٣٠٪ یان ٤٠٪ی دەنگی دەنگدەران دەکەن (وەک ئەوەی لە ویلایەتەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەڵمانیا یان لە فەرەنسا ڕوودەدات)، ئەوا شەرعییەتی دیمۆکراسیی خۆیان بە دەستی خۆیان لەناو دەبەن و بۆ رای گشتی دەسەلمێنن کە دیکتاتۆریەتێکی دەمامکدارن، ئەمەش ڕەنگە ببێتە هۆی هەڵگیرسانی شۆڕشی ناوخۆیی زۆر مەترسیدارتر لە مەترسیی دەرەکیی ڕووسیا. دەشێ نهێنییە گەورەکە لەم کایەیەدا ئەوەبێ کە بۆرژوازیی دەسەڵاتدار گرەو لەسەر ” ماڵیکردن و ڕاهێنانی ” ڕاستڕەوی توندڕەو دەکات، هەر بەو شێوەیەی کە لە دەسەڵات نزیک دەبنەوە. مێژووی نزیک ڕاستیی ئەم گرەوە دەسەلمێنێت: ئەگەر سەرنجی نموونەی جۆرجیا میلۆنی بیدەن لە ئیتاڵیا؛ ئەو لە پاشبنەمایەکی ڕاستڕەوی توندڕەو و نیمچە فاشیستییەوە هات و ڕەخنەگرێکی سەرسەختی یەکێتیی ئەوروپا بوو، و نزیک بوو لە تێڕوانینە کۆنەخوازەکان و دۆستی پۆتین بوو، بەڵام هەر کە گەیشتە لوتکەی دەسەڵات، گۆڕا بۆ هاوپەیمانێکی گوێڕایەڵی ناتۆ، سیاسەتێکی ئابووریی نیولیبراڵیی تەواو هاوتای خواستەکانی بانکە گەورەکانی گرتەبەر، وپشتگیریی ڕەهای خۆی بۆ ئۆکرانیا دژی ڕووسیا ڕاگەیاند. بژاردەی بۆرژوازی پێیان وایە کە خاوەنی هێزێکی دارایی و دامەزراوەیی هێندە قووڵن کە دەتوانێت هەر حیزبێکی ڕاستڕەوی توندڕەو ناچار بکات “بەڵێننامەی دڵسۆزی” بۆ سیستەمی سەرمایەداری و سیاسەتی دەرەکی واژۆ بکات. لەم بڕوایەوە هەر نازیێک کە پۆستی وەزاریی وەرگرت، ئیدی دوای ئەوە دروشمەکانی هەڵبژاردنی خۆی و لایەنگری خۆی بۆ پۆتین، دەکاتە قوربانی.
ئەم دیمەنەی شانۆی سیاسی ئەمڕۆ لە ئەوروپا کۆپییەکی سادەی ساڵی ١٨٤٨ نییە، بەڵکو داڕشتنێکی ئاڵۆزە لە )بۆناپارتیزمی جیۆپۆلەتیکی هاوچەرخ (. بژاردەی سەرمایەداریی ئێستا ڕازی دەبن بە مەترسیی شۆفێنیزم (ڕاستڕەوی توندڕەو) و ئاساییکردنەوەو ماڵیکردنی، نەک لەبەر ترسیان لە کرێکاران، بەڵکو وەک ئامرازێک بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانە ئابوورییەکان و مژینی شۆکە کۆمەڵایەتییەکان؛ ئەوان بەهۆی خۆبەزلزانیی چینایەتییانەوە پێیان وایە دەتوانن کۆنترۆڵی ئەم دێوەزمەیە بکەن، و ڕێگری لێبکەن لەوەی لە کۆتاییدا ئەوروپا ڕادەستی پۆتین بکات.

من بەڕاستی زانیاریم وردم نییە، بەڵکە هەواڵەکان دەخوێنمەوەو شیکارو پێشبینی دەکەم. لە گەمەی پراگماتیسمی دەوڵەتەکانی ئەوروپا و پۆتین لەتەک نازییە نوێکانی ئەوروپا کە ترامپ و ئیلۆن ماسک پشتگیریان دەکەن تێدەگەم، بەڵام ئەم گەمەیە مافیا ئاساییە زۆر مەترسیدارە. پۆتین گەر پێی وابێ نازییە نوێکان (مۆرەێک – داشێک )ی سیاسی باش و بەسوودن لە گەمەی شەترەنجەکەی لەتەک ناتۆ، چونکە دەشێ بۆ کورت ماوە کۆمەکی کەن، بەڵام بۆ درێژماوە نازییە نوێکان کە پۆتین لە ئۆکراینان دەرەقەتیان نایەت، ئەگەر هەموو ئەوروپا بگرنە دەست، ئەوکات وەک هیتلر هێرش دەکەن بۆ ڕوسیا. بێگومان دەسەڵاتدارانی ئەوروپاش بەرامبەر چین دەیدۆڕێنن ئەگەر نازییە نوێکان دەسەڵات بگرنە دەست، چونکە ئابووری ئەوروپا بەرگەی کارەساتی ناسەقامگیر ناوخۆی و دەستوەشاندنی چەپ و ڕاستی توندڕەو لە یەکتر ناگرێ و هەرەس دەهێنێ، وە ئەوروپا بێ پەناهەندە ناتوانێ گەشە بکات و بەرامبەر چین دەیدۆڕێنێ.
خاڵە هەستیارە ستراتیژییەکانی ئەو یارییە جیۆپۆلەتیکییە ئاڵۆزن کە ئەوروپا لە ٢٠٢٦ پێیدا تێپەڕ دەبێت. لێرەدا مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوە، چونکە کاتێ پۆتین دەکەوێتە تەڵەی “نازییە نوێیەکان”، ئەمەش تاڕادەێکی زۆر هەر بەو جۆرە لە مێژوودا بەڕێوە چووە؛ دیکتاتۆرەکان هەمیشە پێیان وابووە دەتوانن هێزە ڕادیکاڵ و شۆڤێنییەکان وەک “پادۆنی/ سەربازی شەترەنج ” دژی نەیارەکانیان بەکاربهێنن. پۆتین وا دەزانێت پشتگیریکردنی حیزبەکانی وەک حیزبی ئەلتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا کە لە ساڵانی ٢٠٢٥ و ٢٠٢٦دا گەشەی مێژووییان بەخۆوە بینیوە، ئەوروپا لاواز دەکات. بەڵام ئەگەر ئەم هێزە نەتەوەپەرستە توندڕەوانە (کە ئێستا لەلایەن دۆناڵد ترامپ و ئیلۆن ماسکەوە هاندانی میدیایی و سیاسی دەکرێن) دەسەڵات بگرنە دەست، ئایدیۆلۆژیای ڕەگەزپەرستی ئەوان لەسەر بنەمای ” باڵادەستی نەتەوەیی ” کار دەکات. لە کۆتاییدا، ڕووسیا بۆ ئەوان دەبێتەوە بە دوژمنی مێژوویی و هەمیشەیی، وەک چۆن هیتلەر دوای ڕێککەوتنی “مۆلۆتۆف-ڕیبێنترۆپ” هێرشی کردە سەر یەکێتی سۆڤیەت. توندڕەوی ناسیۆنالیستی کۆنترۆڵ ناکرێت و پۆتین دەبێتە قوربانی یەکەمی ئەو دێوەزمەیەی کە خۆی یارمەتی بەخەبەرھێنانەوەی داوە.
وە بە زیادبوونی هەژموونی نازییە نوێکان سەقامگیری سیاسی و کۆمەڵایەتی لە ئەوروپادا تێکدەچێ، وتێکچوونی هاوسەنگی ئابووری بەرامبەر چین، ئەمە گرنگترین لایەنی مۆدێرنی ئابووری سیاسییە؛ ململانێی توندی نێوان ڕاستی توندڕەو و چەپی ڕادیکاڵ لە ناوخۆی ئەوروپا، دەبێتە هۆی پەککەوتنی بازاڕەکان و ناسەقامگیری کۆمەڵایەتی. ئابووری ئەوروپا ئابوورییەکی پیشەسازی و خزمەتگوزاری ناسکە و بەرگەی گرژی و جەنگی ناوخۆیی سەر شەقامەکان ناگرێت. ئەگەر ئەوروپا لە ناوخۆدا سەرقاڵی جەنگی ناسنامە و ئایدیۆلۆژیا بێت، ئەوکات گۆڕەپانی کێبڕکێی جیهانی بە تەواوی بۆ چین چۆڵ دەکات، کە بە بێدەنگی و ستراتیژی خەریکی کۆنترۆڵکردنی بازاڕەکانی جیهانە.

ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە ئەوروپا بێ پەنابەران لاواز دەبێ، لوتکەی هاوچەرخی شیکاریی دیمۆگرافی و ئابوورییە. ئەوروپا کیشوەرێکی “پیرە”؛ ڕێژەی لەدایکبوون تێیدا لە دابەزینی بەردەوامدایە و هێزی کاری ناوخۆیی تێرکەری پێویستییەکانی بازاڕ نییە. لایەنی پراگماتیستی دەسەڵاتی بۆرژوازی دەزانێت کە: هێزی کار و گەشەی ئەوروپا بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی سندوقەکانی خانەنشینی و دابینکردنی هێزی کاری کارگە و کەرتی تەندروستی، پێویستییەکی حەیاتی بە کۆچبەران و پەنابەران هەیە. بەڵام دروشمی ستراتیژی نازییە نوێیەکان بۆ دەرکردنی کۆچبەران یاخود کەمکردنەوەی مافەکانیان، لە ڕووی ئابوورییەوە کەتوارێکی خۆکوژییە بۆ ئەوروپا. بەبێ هێزی کاری نوێ، پیشەسازی ئەڵمانیا و فەڕەنسا توانای کێبڕکێی بازاڕی چینیان نابێت.
باسی وڵاتی چین بکەین کە چۆن دەڕوانێتە بەهێز بوونی نازییە نوێکان لە ئەوروپادا؟. ئایا وەک مەترسی یان فرسەتی لاوازبوونی ئەوروپا چاوی لێدەکات؟. پەیوەندەییەکان چین بە ئەوروپاێکی خاوەن دەسەڵاتی تۆتالیتاری چۆن دەبێ لە پاشەڕۆژێکی نزیکدا؟. لێکۆڵینەوە و داتا سیاسییەکانی ساڵانی ٢٠٢٥ و ٢٠٢٦ دەری دەخەن کە پەکین (چین) بە دیدگایەکی زۆر پراگماتیستی(بەرژەوەندیخوازانە)و دووڕەهەندی دەڕوانێتە بەهێزبوونی نازییە نوێکان و ڕاستڕەوە توندڕەوەکانی ئەوروپا. چین لە یەک کاتدا وەک فرسەتێکی کاتی و مەترسییەکی ستراتیژیی قووڵ سەیری ئەم دۆخە دەکات:
١. یەکێتیی ئەوروپا هەمیشە وەک سەرئێشەیەک بووە، چونکە ئەوروپایەکی یەکگرتوو هاوشانی ئەمریکا دەبێتە هێزێکی گەورە دژی چین. بۆیە باڵاکردنی نازییە نوێکان ئەم فرسەتانە بۆ پەکین دەڕەخسێنێت؛ واتە تێکدانی یەکڕیزی ئەوروپا، چونکە حیزبە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان، دژی سیاسەتە ناوەندییەکانی برۆکسلن. چین سیاسەتی (پەرتکە و زاڵبە) بەکاردێنێت؛ کاتێک یەکێتی ئەوروپا لاواز دەبێت، چین دەتوانێت بە جیا کڕین و فرۆشتن و ڕێککەوتنی ئابووری لەگەڵ تاکە وڵاتەکان بکات، بەبێ ئەوەی گوێ بە یاساکانی یەکێتییەکە بدرێت.

۲/ حیزبە ڕاستڕەوەکان گرنگی بە پرسی مافەکانی مرۆڤ لە چین (وەک كێشەی ئیگۆرەكان، تایوان و هۆنگ کۆنگ) نادەن. ئەوان تەنها باسی “سەروەری نیشتمانی” دەکەن، ئەمەش بۆ چین زۆر گونجاوە، چونکە چیتر ڕووبەڕووی کێشەی سیاسی و ڕەخنەی ئەخلاقی نابێتەوە لەلایەن ئەوروپاوە. بۆیە لە چەند ساڵی ڕابردوودا ئاشکرا بووە کە مۆدێلی “پراگماتیزمی ئابووری” خاڵێکی هاوبەشە لە نێوان توندڕەوەکان و چین؛ بەشێک لە سەرکردەکانی ڕاستی توندڕەوی ئەوروپا تەنانەت سەردانی چینیان کردووە و دژی سزادانی ئابووری پەکین دەنگیان داوە، یانی پەیوەندی ژێربەژێر .
بەڵام بێگومان باڵاکردنی نازییە نوێکان بۆ وڵاتی چین لایەنی مەترسیشی هەیە، وەک “پارێزگاری ئابووری” و داڕمانی بازاڕ؛ نازییە نوێکان و ڕاستڕەوەکان لەسەر بنەمای ” ناسیۆنالیزمی ئابووری ” کار دەکەن. چونکە دروشمی ئەوان پاراستنی بەرهەمی ناوخۆییە. ئەمەش گەورەترین مەترسییە بۆ چین، بە تایبەتی داخرانی بازاڕەکانی ئەوروپا بە ڕووی کاڵاکانی چیندا. ئابووری چین بە تەواوی پشت بە هەناردەکردنی کاڵا بۆ ئەوروپا بەستوە (ئێستا چین ڕۆژانە بڕی ١ ملیار یۆرۆ کورتهێنانی بازرگانی بەسەر ئەوروپادا دەسەپێنێت). ئەگەر نازییە نوێکان دەسەڵات بگرنە دەست و باجی قورس بخەنە سەر کاڵای چینی، ئابووری چین تووشی شۆکێکی گەورە دەبێت. هەروەها ناسەقامگیری جیهانی لە ئەنجامی نازییە نوێکان، بەتایبەتی ئەگەر ئەوروپا بکەوێتە شێواوی ناوخۆیی و گۆشەگیری ئابووری، ئیدی هێزی کڕینی نامێنێت. بازاڕی تێکچووی ئەوروپا ناتوانێت کڕیاری کاڵا گرانبەها و تەکنەلۆژییەکانی چین بێت.
کەواتە بۆرژوازەکان و نوێنەرەکانیان لە دەسەڵاتدا لە زۆربەی وڵاتاندا گەمەی سیاسی ئاشکراو پشت پردە بە شێوازێکی مافیایی و کورتبینانە دەکەن؛ کە تێیدا لایەنەکان تەنها بەرژەوەندی کاتی خۆیان دەبینن. ئیدی ئەمە لۆژیکی بۆرژوازەکانە: کاتێک سەرمایەداری تووشی قەیران دەبێت، چاوپۆشی لە کێشە مەترسیدارەکان دەکەن. بەڵام گەمەیەک کە تێیدا ڕێگە بە هێزی توندڕەوی ڕەگەزپەرست بدرێت گەشە بکات بەو هیوایەی کۆنترۆڵ بکرێن، مێژوو سەلماندوویەتی کە هەمیشە بە کارەسات کۆتایی دێت؛ کارەساتێک کە تێیدا هەم ئابووری ئەوروپا بەرامبەر داهاتووی ئاسیا (چین) دەدۆڕێنێت، و هەمیش ئاسایشی جیهانی دەکەوێتە مەترسییەوە.

گۆڕهەڵکەنەکانی لیبرالیزم و جیهانی پاش لیبرالیزم
گەشەسەندنی خێرای تەکنەلۆژیا و سەرکەوتنی بزووتنەوە پۆپۆلیستییەکان، نوێنەرایەتی دوو گۆڕهەڵکەنی سەرەکی دەکەن، کە پێکەوە هەڕەشە لە بنچینەکانی دیمۆکراسیی لیبراڵ و ئازادییە کلاسیکییەکان دەکەن. مۆدێرنیتە و جیهانگیری، کە ڕۆژانێک وەک دەستکەوتی مەزنی لیبرالیزم تەماشا دەکران، ئێستا چەکێکی بەهێزیان بەخشیوە بە دوژمنەکانی. لیبرالیزم بە فەلسەفە و دەستوورەکەیەوە لەسەر [ ئازادیی تاک و پاراستنی تایبەتمەندێتی تاک ] دامەزرا بوو، بەڵام ئێستا دەوڵەتان و کۆمپانیا زەبەلاحەکان بە فەزڵی تەکنەلۆژیاوە، چاودێرییەکی توند بەسەر ژیانی تایبەتی تاکەکان و گشت خەڵکیدا دەسەپێنن و تایبەمەندیەتی تاکەکانیان پێشل کردوە:( ئەمڕۆکە: لە هەر جێگاێک ئۆتۆمبێلەکەت ڕاگری، یان زەنگی تەلەفۆنی بۆ هەر کەس لێبدەی، یان پۆستێک لە واڵەکەت دابەزێنی، گەشت بکەیت، بچیتە مۆڵەکان کەلوپەل بکڕیت،، هتد، ئەوە کاکی گەورە چاوی لێتە.). وە دەوڵەتان چیتر وەک ئامرازێکی جیهانیی گەشەپێدان تەماشای تەکنەلۆژیا ناکەن، بەڵکو وەک چەکێکی ناسیۆنالیستی بۆ سەپاندنی سەروەری و باڵادەستی دەیبینن، ئەمەش دەبێتە هۆی پەکخستنی بازرگانیی ئازاد و کرانەوەی جیهانی ( کە دوو کۆڵەکەی سەرەکین بۆ لیبرالیزم ). لە هەمان کاتدا، بزووتنەوە پۆپۆلیستییەکان زەمینەیەکی بەپیت بۆ گەشەی ڕەگەزپەرستی و لاهوتی سیاسی دەڕەخسێنن کە لیبرالیزم بە خاک دەسپێرن. پۆپۆلیزمی نوێ ” سۆزی نەتەوەی و ڕەگەزپەرستی – خاک و خوێن ” و ” پاساوە لاهوتییەکان ” سەر لەنوێ دەگەڕێنێتەوە بۆ داڵانەکانی دەسەڵات؛ بە جۆرێک پۆپۆلیستەکان لە دەوڵەتانی ڕۆژئاوادا خۆیان وەک) ڕزگارکەری نیشتمان و نەتەوە و ڕەگەز یان وەک پارێزەری شارستانییەتی مەسیحی/ ناسیۆنالیستی( پێشکەش دەکەن، ئەمەش عەقڵانییەتی سیاسیی لیبراڵ لە نێو دەبات. هاوکات، ڕەگەزپەرستی چەمکی هاوڵاتیبوون دەگۆڕێت بۆ تەنها شوناسێک؛ لە سیستەمی لیبراڵیدا، مرۆڤەکان لە ڕوواڵەتدا لەبەردەم یاسادا یەکسانن (هاوڵاتیبوون)، بەڵام بزووتنەوە پۆپۆلیستییەکان لە ڕێگەی زیندووکردنەوەی ڕەگەزپەرستی و دەمارگیریی نەتەوەییەوە کۆمەڵگە دابەش دەکەن بەسەر دوو جەمسەردا:) دانیشتوانی ڕەسەن و بێگانەکان/ پەنابەران(، ئەمەش دەبێتە هۆی پەکخستنی چەمکی مافەکانی مرۆڤی جیهانی. دەرئەنجام ئەم دوو دیاردەیە وەک دوو شەپۆلی هاوتەریب کار دەکات: تەکنەلۆژیا مرۆڤ لە ناوەوە پوچەڵ دەکاتەوەو تایبەتمەندی تاکەکەس و ئازادییەکەی پوچەڵ دەکات، لە کاتێکدا پۆپۆلیزم لە دەرەوە، بە پشت بەستن بە هێزی جەماوەری ناهۆشیار و بە دروشمە لاهوتی و ڕەگەزپەرستییەکانی، هێرش دەکاتە سەر دامەزراوە دیموکراسییەکان و یاساییەکان.

پەراوێز:

  • هەڵبەتە حکومەتەکانی ئێستای ئەوروپا لە ڕووی پێکهاتەییەوە وەک کۆماری ڤایمار – ساڵی ۱۹۱۹ و۱۹۳۳ کەنەفت و لەرزۆک نین، بەڵکو حکومەتگەلێکی قەیراناوین کە بە دوای هاوسەنگییەکدا دەگەڕێن لە نێوان پاراستنی ماف و ئازادییەکان لە لایەک، و بەرەنگاربوونەوەی ڕەوتە پۆپۆلیستە توندڕەوەکان لە لایەکی ترەوە. مەترسیی ئەمڕۆ لە داڕووخانی لەناکاوی دەوڵەتدا نییە لەسەر دەستی نازییە نوێیەکان کە جلی سەربازییان پۆشیوە، بەڵکو لەوەدایە کە زانایانی سیاسی ناوی دەنێن ” داخورانی پلە بە پلەی دیمۆکراسی ” لە ناوەوە؛ بە شێوازێک کە بەهاکانی لێبوردەیی و فرەیی بە هێواشی بەتاڵ دەکرێنەوە لە پێناو جێبەجێکردنی سیاسەتی پەڕاوێزخستن و سەپاندنی یاسای توند کە ئازادییەکان بە ناوی پاراستنی ئاسایش و قەیرانە ئابوورییەکانەوە بەرتەسک دەکەنەوە.
  • بەشێک لە نووسەران ڕایان وایە کە ( ئەوروپا بێ پەنابەران لاواز دەبێ، شیکاریی دروستی دیمۆگرافی و ئابوورییە، چونکە ئەوروپا کیشوەرێکی “پیرە”؛ ڕێژەی لەدایکبوون تێیدا لە دابەزینی بەردەوامدایە و هێزی کاری ناوخۆیی تێرکەری پێویستییەکانی بازاڕ نییە.)، بەڵام ڕخنە لەم دیدگایە ئەوەیە کە سەردەمی ئێمە ( سەردەمی ڕۆبۆت و زیرەکی دەستکرد )ە، ئیدی چەند ساڵی ئاییندەی نزیک، تەکنەلۆژیای نوێ، کێشەی کەمی کرێکاران بۆ وڵاتانی ئەوروپا پڕ دەکاتەوە.
  • چەند جار لە وتارەکانی پێشومدا خۆم داوە لە باسی(فاشیزم و مەترسیان لە سەر دیموکراسی و پەناهەندەکان). بۆ نموونە وتاری: (۱/ کۆمەڵگەی سەرمایەداری لە لیبڕالیسمەوە بەرەو تۆتالیتاریسم.. ۲/ فاشیسمی نوێ لە ئەوروپادا . ۳/ وەرزی کۆچی پەناهەندەکان بەرەو باشوور ) کە لە ” سایتی دەنگەکان و هاوپشتی کرێکاری ” بڵاوکراونەتەوە.
  • جگە لە چەندەها کتێبی زۆر بە سوود لەسەر داڕمانی لیبڕالیسم یان پاش لیبڕالیسم، هێشتا بەڕای من کتێبەکەی ئیمانیۆل ڤالەرشتاین «داڕووخانی لیبرالیزم» کە لە ساڵەکانی ۱۹۹۰ چاپکراوە، یەکێکە لە سەرچاوە بە سوودەکان.



مارکس و مۆدێرنیتە *.. ئەکرەم سەعید

  • خوێندنەوەیەک بۆ ڕەخنەی چینایەتی لە پڕۆژەی ڕۆشنگەر

    مەحاڵە لە فەلسەفەی مارکسیستی بگەین بەبێ دابڕانی لە چوارچێوەی مۆدێرنیتەی ئەورووپیدا؛ چونکە مارکسیزم لە ناخی ئەو وەرچەرخانە گەورانەوە لەدایکبوو کە بزووتنەوەی ڕۆشنگەری و شۆڕشی پیشەسازی هێنایانە کایەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، هەڵوێستی کارڵ مارکس بەرامبەر بە مۆدێرنیتە تەنها قبوڵکردنێکی کوێرانە یان ڕەتکردنەوەیەکی ڕەها نەبوو، بەڵکو خاوەنی ڕوانگەیەکی ڕەخنەیی دیالێکتیکیی بێوێنە بوو. ئەم توێژینەوەیە هەوڵ دەدات لێکۆڵینەوە لەوە بکات کە چۆن مارکس سەیری “سەرهەڵدانی مێژوویی سەرمایەداری” کردووە، و چۆن ئەو دژایەتییە جەوهەرییانەی هەڵوەشاندووەتەوە کە لەناو بەڵێنەکانی مۆدێرنیتەی بۆرژوازیدا سەبارەت بە ئازادی، یەکسانی و عەقڵانییەت شاردراونەتەوە، بە جۆرێک کە تێڕوانینەکەی لە ڕەوتی پۆستمۆدێرنیتە و پارێزگارە نوێیەکان جیادەکاتەوە؛ یانی مارکس هەردووک دیوی ڕووناک و تاریکی مانگی مۆدێرنیتەی بینییوە.

    یەکەم: سەرهەڵدانی سەرمایەداری و گۆڕانی مێژوویی کارڵ مارکس دەستەواژەی(سەرهەڵدانی مێژوویی سەرمایەداری)ی بەکاردەهێنا بۆ پرۆسەی گواستنەوەی مێژوویی لە کۆمەڵگەی دەرەبەگایەتییەوە بۆ کۆمەڵگەی سەرمایەداری، کە ئەم پرۆسەیە خۆی لە زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا بە ناوی (گواستنەوە لە کۆمەڵگەی نەریتییەوە بۆ کۆمەڵگەی هاوچەرخ یان مۆدێرن) ناسراوە. مارکس لە کتێبی “سەرمایە”دا، شیکردنەوەکانی لەسەر لایەنی ئابووریی ئەم پرۆسەیە چڕکردەوە، بەڵام هاوڕێکەی فریدریش ئېنگڵس لە نووسینەکانیدا وەک “(دژە دۆهرینگ)” و “(کۆتایی فەلسەفەی کلاسیکی ئەڵمانی)” لایەنە فکرییەکانی ئەو پرۆسەی گواستنەوەیەی ڕوون کردەوە. مارکس و ئېنگڵس ستایشی بەرزی ڕۆڵی شۆڕشگێڕانە و پێشکەوتنخوازی چینی بۆرژوازییان کرد لە سەرجەم مەیدانەکانی ململانێی فکری، ئابووری و سیاسی دژ بە دەسەڵاتی مادی و ڕۆحیی دەرەبەگەکان، پیاوانی ئایینی و شاهانە؛ ئەوان سەرهەڵدانی سیستمی سەرمایەدارییان – سەرەڕای هەموو ئەو تراجیدیایانەی کە لەگەڵ ڕشتنی خوێندا هاوڕێی بوون – بە قۆناغێکی مێژوویی باڵاتر لەوەی پێش خۆی دادەنا. هەروەها پێیان وابوو کە بزووتنەوەی ڕۆشنگەری بە عەقڵانییەت و فەلسەفە لیبراڵییەکەیەوە، شۆڕشی پیشەسازی و دەرئەنجامەکانی لە گەشەکردنی سەرمایەداریدا، و شۆڕشی فەرەنسا و دەرهاوێشتەکانی لە دیموکراسی، مافە مەدەنییەکان و عەلمانییەت، پرۆسەیەکی تاقەتپڕوکێن و مەزنیان پێکهێنا بۆ لەدایکبوونی کۆمەڵگەی مۆدێرن (واتە کۆمەڵگەی بۆرژوازی سەرمایەداری).

    دووەم: ئاژاوەی بازاڕ و دژایەتییەکانی عەقڵانییەتی بۆرژوازی لەلایەکی ترەوە، مارکس تێبینی ئەوەی کرد کە ئەم کۆمەڵگە مۆدێرنە لە یەکەم ڕۆژی لە دایکبوونییەوە، دژایەتی و کەمکوڕی ترسناکی لە ناخی خۆیدا هەڵگرتووە لەناو هەر یەکێک لە دیاردە فکری، سیاسی و ئابوورییە نوێیەکانیدا. مارکس لە شیکردنەوەکانیدا لە کتێبی “سەرمایە” پیشانی دەدات کە یاسای ئابووریی سەرەکی کە پرۆسەی بەرهەمهێنان لەم کۆمەڵگە مۆدێرنەدا لەسەری وەستاوە بریتییە لە (یاسای بەرهەمهێنانی زێدەبایی)؛ بەو مانا‌یەی کە دەرئەنجامی پرۆسەی بەرهەمهێنانی ئەم سیستمە، لە لایەکەوە، لە بەرژەوەندیی کەڵەکەبوونی سامانە بۆ کەمینەیەکی کەمی کۆمەڵگە (واتە بۆرژوازی)، و لە لایەکی ترەوە، دەبێتە هۆی هەژاری و بێکاری بۆ زۆرینەی هەرە زۆری ئەندامانی کۆمەڵگە (واتە کرێکاران). لێرەوە مارکس ڕوونی دەکاتەوە کە عەقڵانییەتی سیستم لە کۆمەڵگەی مۆدێرندا بەدەست کەمکوڕی قورسەوە دەناڵێنێت؛ چونکە ئەوپەڕی ئەوەی کە بۆرژوازییەک دەتوانێت بە عەقڵانیانە پلانی بۆ دابنێت، لە سنووری کارگەکەی خۆی تێپەڕ ناکات، بەڵکو لەسەر ئاستی کۆمەڵگە و جیهان، ئاژاوەی بازاڕ و ناعەقڵانییەتی ئەون کە حوکم دەکەن و زاڵن. ئەمەش بە تەواوی دژبەیەکە لەگەڵ ئەو عەقڵانییەتی سیستمەی کە بیرمەندانی بۆرژوازی لە بزووتنەوەی ڕۆشنگەریدا داوایان دەکرد. هەروەها مارکس لە ڕێگەی شیکردنەوەی بۆ (یاسای مەیلی دابەزینی تێکڕای قازانج)، سه‌لماندی کە سیستمی کۆمەڵگەی مۆدێرن ڕووبەڕووی قەیرانی ئابووریی خولیی دەبێتەوە، کە دەبێتە هۆی لەناوچوونی سامانی کۆمەڵگە، و خزانی ژمارەیەکی زۆر لە ئەندامانی چینی کرێکار و بۆرژوازی بچووک بۆ ناو بێکاری و هەژاریی ڕەها.

    سێیەم: وەهمی ئازادی و یەکسانیی ڕواڵەتی لە مەیدانی ئازادی و چەمکەکەیدا، مارکس ڕوونی کردەوە کە ئەم ئازادییە کەمکوڕە؛ چونکە لە کۆتاییدا واقیعیبوونی پیادەکردنی ئازادی لە کۆمەڵگەی چینایەتی مۆدێرندا بەستراوەتەوە بە پێگەی تاک و شوێنی لە دابەشکاریی چینایەتیدا، بە جۆرێک کە پیادەکردنی ئازادیی ڕاستەقینە بەندە بەوەی کە تاک چەندە خاوەنی سامانە. بۆ نموونە: ئەگەر بتەوێت بچیتە ناو چێشتخانەیەک، یان گەشت بکەیت بۆ شوێنێک بۆ حەوانەوە، ئەوا یاسای ئازادی لە کۆمەڵگەی مۆدێرندا نییە کە ڕێگەت پێدەدات یان ڕێگریت لێدەکات یان هەڵبژاردنەکانت دیاری دەکات، بەڵکو بڕی ئەو پارەیەی کە هەتە و توانای دارایی خۆت بۆ دانی تێچووەکان، ئەوانەن کە هەڵبژاردنە واقیعییەکانت دیاری دەکەن. هەمان شت بەسەر یەکسانیشدا جێبەجێ دەبێت؛ کاتێک هاوڵاتیان تەنها لە شێوازی یاساییدا یان لەبەردەم یاسادا یەکسانن، ئەم یەکسانییە ڕواڵەتییە (شکڵییە) بەهای ڕاستەقینەی خۆی لەدەست دەدات کاتێک هاوڵاتیان لە ڕووی ئابوورییەوە نایەکسان بن. ڕێک وەک ئەو یاسا بەناوبانگەی کە دەڵێت:(خەوتن لەژێر پردەکاندا قەدەغەیە بۆ هەر تاکێک، چ دەوڵەمەند بێت یان هەژار **)؛ بەڵام کێ لە واقیعدا ناچارە لەژێر پردەکاندا بخەوێت لە هەژار و لانەوازان زیاتر؟. بەم شێوەیە هەموو یاساکانی کۆمەڵگەی مۆدێرن دژ بەوانە جێبەجێ دەکرێن کە خاوەنی هیچ نین، یان کەمترین شتیان هەیە، و لەبەر ئەوە یەکسانی نێوان هاوڵاتیان دەبێتە یەکسانییەکی ڕواڵەتی نەک کرداری و واقیعی.

    چوارەم: تێپەڕاندن نەک لە نێوبردن ( ڕەخنەی مارکس لە مۆدێرنیتە) بە سەرنجدان لەمە، ڕەخنەی مارکس بۆ مۆدێرنیتە و ڕۆشنگەری ڕەخنەیەکی چینایەتییە لە ڕوانگەی سۆسیالیستیی کرێکارییەوە؛ لە لایەکەوە دەبینین چەندە وەک هەنگاوێکی پێشکەوتنخواز بەرەو پێشەوە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا دەنرخێنێت، بە هەمان ئەندازەش ڕەخنەی لێدەگرێت و خەبات دەکات لەپێناو تێپەڕاندنی و گەشەپێدان و بەرزکردنەوەی لە کۆمەڵگە و سیستمێکی نوێدا.لێرەدا ڕوانگەی مارکس لە ڕەوتە فەلسەفییەکانی تر جیا دەبێتەوە: مارکس داوای “تێپەڕاندنی” مۆدێرنیتە دەکات نەک “لە نێوبردنی” و کەوتنە ناو پووچگەرایی (عەدەمەیەت) و ئاژاوە، وەک ئەوەی لەو ڕەخنانەدا هەیە کە لەلایەن فەیلەسوفانی پۆستمۆدێرنەوە وەک (نیچە و هایدیگەر). ڕەخنەکەی مارکس ڕەخنەیەک نییە بۆ تەواوکاری لەگەڵ مانەوە لە سنووری مۆدێرنیتەدا وەک ئەوەی یۆرگن هابەرماس باوەڕی پێیەتی. هەروەها ڕەخنە و ڕووخاندنی ڕۆشنگەری و مۆدێرنیتە نییە بۆ پاشەکشە بەرەو پێش-مۆدێرنیتە (گەڕانەوە بۆ کۆمەڵگەی نەریتی یان کۆنەپارێز) وەک ئەوەی لیۆ شتراوس و پارێزگارە نوێیەکان دەیانەوێت.
    کۆتایی و دەرئەنجامەکان: له‌ کۆتایی ئەم کورتە وتارەدا دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی کە ڕەخنەی مارکس بۆ مۆدێرنیتە نوێنەرایەتی تێزێکی بێوێنە دەکات کە لە دووانەی قبوڵکردنی ڕەها یان ڕەتکردنی پووچگەرایی تێدەپەڕێت؛ دەکرێت گرنگترین دەرئەنجامەکانی ئەم ڕەخنەیە لەم خاڵانەی خوارەوەدا کورت بکرێنەوە:

  • دیالێکتیکی پێشکەوتن و چەوساندنەوە: سەرمایەداری هەنگاوێکی مێژوویی پێشکەوتنخواز بوو کە کۆتوبەندەکانی دەرەبەگایەتی تێکشکاند، بەڵام لە هەمان کاتدا مەرجی نوێی بۆ چەوساندنەوە و ڕشتنی خوێن هێنایە کایەوە.
  • ڕواڵەتیبوونی بنەما لیبراڵییەکان: عەقڵانییەت، ئازادی و یەکسانی لە کۆمەڵگەی مۆدێرندا تەنها بنەمای “ڕواڵەتی” و یاسایین، و بە دەستەوەستان و سنووردار دەمێننەوە مەگەر ئەوەی یەکسانی ئابووریی ڕاستەقینە بێتە دی و دژایەتییە چینایەتییەکان چارەسەر بکرێن.
  • “تێپەڕاندن”((Aufhebung)): چارەسەری مارکسیستی بۆ قەیرانی پێکهاتەیی مۆدێرنیتە لە تێکدانی دەستکەوتەکانیدا نییە وەک ئەوەی پۆستمۆدێرنیتە دەیکات، نە لە پاشەکشەکردن بەرەو ڕابردوو (وەک ئەوەی پارێزگارە نوێیەکان دەیانەوێت)، بەڵکو لە تێپەڕاندنیایەتی؛ واتە لە پاڵنانی ئەم دەستکەوتانەیە بەرەو ئەوپەڕی خۆی و ڕزگارکردنیان لە چوارچێوە سەرمایەدارییەکان لە ڕێگەی گواستنەوە بۆ کۆمەڵگەی سۆسیالیستی.

پەراوێز:

  • ئەم وتارە وەرگێڕانی بەشی یەکەمی وتارێکمە (ماركس و الحداثة .. ملاحظات من دفاتر اليومية ۱- أكرم سعيد)، کە لە بەرواری ۲۰۱۲ / ۷ / ۱٥ بە زمانی عەرەبی لە ماڵپەڕی (الحوار المتمدن) بڵاوکراوەتەوە.
    ** خاوەنی ئەم وتە بەناوبانگە ئەدیب و ڕۆماننووسی فەرەنسی (ئاناتۆل فرانس Anatole France)ە. ئەم وتە تانەئامێز و قووڵە لە بەشی حەوتەمی ڕۆمانە بەناوبانگەکەیدا بە ناوی “نێرگسی سوور Le Lys Rouge” هاتووە کە لە ساڵی ١٨٩٤دا بڵاوکراوەتەوە، و دەقی تەواوەتییەکەی بەم شێوەیەیە:”یاساکان، لە یەکسانییە شکۆدارەکەیاندا، ڕێگری لە دەوڵەمەند و هەژار دەکەن بە یەک شێوە: لە خەوتن لەژێر پردەکاندا، سواڵکردن لە شەقامەکاندا، و دزینی نان”.



ئیلاهیاتی ڕامیاری و سەرمایەداری.. ئەکرەم سەعید

پێشەکی
با لە سەرەتاوە ئەو پرنسیپە دووپات بکەینەوە کە سۆسیالیستەکان دژی بیروباوەڕی ئایینی خەڵکی نین، بەڵکە دژی سەرمایەدارین، دژی تێکەڵکردنی ئایین و سیاسەتن، دژی بازرگانیکردنن بە بیروباوەڕی ئایینی خەڵکییەوە؛ واتە دژی بەکارهێنانی ئایینن وەک ئایدۆلۆژیاێک بۆ مەرامی سیاسی و فریودانی خەڵکی. لەم سۆنگەیەوە وەڵامەکەی حیزبی شیوعی ئەمەریکا بە ترەمپ دروستە:(دوژمنی ئێمە خودا نییە، بەڵکو سەرمایەدارییە.).

خەڵکی ئەمڕۆ ئەگەر بەراورد بکەن لە نێوان دۆخی ساڵانی ۱۹٦۰و ساڵانی دووهەزار، بە ڕۆشنی پاشەکشەی هزری و سیاسی دونیا دەبینن بەرەو ڕاستڕەوی؛ واتە جیاوازی نێوان دۆخی ساڵی ١٩٥٥ هاوپەیمانی بەغداد و دۆخی ڕێککەوتننامەی مەککە ۲۰۲٦.(هاوپەیمانی بەغداد) بە بەشداری”عێراق، تورکیا، بەریتانیا، پاکستان و ئێران”- بوو(دواتر عێراق لێی چووە دەرەوەو ناوی گۆڕا بۆ هاوپەیمانی سەنتو). ئامانجی ئەو هاوپەیمانییە ڕێگریکردن بوو لە فراوانبوونی نفوزی یەکێتیی سۆفێت و بڵاوبوونەوەی بیری شیوعی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەما(ڕێککەوتننامەی مەککە) لە ئێستادا بە هاوبەشی”عەرەبستانی سعوودی، تورکیا و پاکستان”ە. ئامانجی ئەم ڕێککەوتننامەیە بەرگریی ئەو وڵاتانەیە لە مەترسییەکانی دوای لاوازبوونی ئەمەریکا لە ناوچەکەدا، و دورستبوونی بۆشایێک کە ئێران و ئیسرائیل پڕی دەکەنەوە. ئەوەی لێرەدا بۆ ئەم وتارە گرنگە بەراوردی دۆخی هزرو سیاسی نێوان ئەو دوو ڕێککەوتننامەیەیە. لەیەکەمدا بەشێکی جیهانی سەرمایەداری کۆنەپەرست و تانجی وڵاتانی ئیمپریالیزم بوون دژی بەشێکی پێشکەتووخواز و سیکولار. لەو خولەدا ناوی وەک:(عەبدول کەریم قاسم، جەمال عەبدول ناسر، جۆسیپ تیتۆ ، جەواهرلال نهرو، گیڤارا و هۆشی منە) لە جیهاندا باوی بوو، بەڵام لە ساتەکانی(ڕێککەوتننامەی مەککە) لە ڕۆژئاواوە بۆ ڕۆژهەڵات، بە شێوەیەکی گشتی ناوی سەرکردەو ڕابەری پارتە کۆنەپارێزی بۆرژوازی دڕندە باویەتی، کە ئایین تێکەڵ بە سیاسەت دەکەن.

بۆچی جیهان هێندە لە ڕوی هزرو سیاسەتەوە پاشەکشەی کردووە؟ هۆکاری چییە لە سەردەمی مۆدێرن و لە نێو کۆمەڵگەی مەدەنی بۆرژوازیدا، دوای بزووتنەوەی ڕۆشنگەری و بڵاوبوونەوەی ئەقڵانیەت و بیروباوەڕی ئازادی تاکەکەس و دەوڵەتی سیکولار، جارێکی دی《ئیلاهیاتی سیاسی》هێندە لە جیهاندا پێگەی بەهێزە و ڕۆڵی هەیە؟. بێگومان گەلێ هۆکار هەیە بۆ پاشەکشەی کۆمەڵ، بەڵام دەتوانین لە شرۆڤەی تایبەتمەندییەکانی سەرمایەداری، ڕۆشنتر بنەمای هۆکارەکان بناسینەوە. بۆ وەبیرهێنانەوەی خوێنەری هێژا، من لە چەند وتاری پێشوومدا دەربارەی”تایبەتمەندییەکانی سەرمایەداری” بە کورتی باسم لە【* قەیرانی سەرمایەداری. * دڕندەیی/بەربەریسم. * سەرمایەی وەهمی. * تۆتالیتاریسم/ سەرکوتگەری】کردووە، بێگومان بەبێ باسکردنی ڕۆڵی《ئیلاهیاتی سیاسی》لە سەردەمی مۆدێرندا، باسەکانمان دەربارەی تایبەتمەندییەکانی سەرمایەداری کەموکورت دەبێ.

ئیلاهیاتی ڕامیاری و سەرمایەداری

«ئیلاهیاتی ڕامیاری و سەرمایەداری» یەکێکە لە ئاڵۆزترین بابەتە تیۆرییەکانی سەردەمی نوێ. ئەم بابەتە باس لە کاریگەری ئیلاهیاتی سیاسی لەسەر سیستەمی سەرمایەداری «پێکهاتە ئابوورییەکەی/ ژێرخانی سەرمایەداری» و پێکهاتە هزری و سیاسییەکەی/ سەرخانی سەرمایەداری» دەکات، و تیشک دەخاتە سەر ڕۆڵی گەورەی ڕێکخراوە مەدەنی و سیاسییەکانی ئایینی، لە ململانێی کۆمەڵی نوێدا.
لە سەردەمی کۆندا ئیلاهیاتی سیاسی پایەێکی سەرەکی دەسەڵات بووە؛ لە میسری کۆندا سیستەم بریتی بوو لە تێکەڵکردنی ئایین و دەوڵەت، کە پادشا بە کوڕی خوداوەندەکان یان خۆی بە خوداوەندێک لەسەر زەوی دادەنا، بەم شێوەیە دەسەڵاتی ڕەها و ئیلاهی بە دەسەڵاتەکەی خۆی دەبەخشی. بەم جۆرە سیستەمی حوکمڕانی لەسەر بنەمای “پاشایەتی ڕەها” کە لە ڕووی ئیلاهیاتەوە پشتیوانی لێدەکرا خۆی دامەزراند بوو، پاشا وەک سەرۆک کاهینێک کە بەرپرسیار بوو لە دەستەبەرکردنی دادپەروەری گەردوونی (مەعات) و سەقامگیری وڵات، پشتی بە ئامێرێکی ئیداریی ئاڵۆز دەبەست بۆ جێبەجێکردنی فەرمانەکانی. وە ئیلاهیاتی سیاسی لە وڵاتی چین لە کۆندا: تێکەڵەیەکی ناوازەیە لە بنەما فەلسەفی/ئاینییە نەریتییەکانی(کۆنفۆشیۆسیزم، تائۆیزم)و دەسەڵاتی سیاسی، کە تیشک دەخاتە سەر”ویستی خودایی” وەک سەرچاوەی شەرعیەت، ئەمەش وا دەکات فەرمانڕەوا ببێتە نێوەندگرێک لە نێوان ئاسمان و زەویدا. بەم پێیە لەڕووی مێژووییەوە دەسەڵات بەرئەنجامی تێکەڵاوبوونی ئایین و سیاسەت بووە.
ئەنگلس دەربارەی کۆمەڵگەی نەرێتی نووسیبووی:( لەسەردەمی چەرخی ناوەڕاستدا، مرۆڤایەتی یەک جۆرە ئایدۆلۆژیای زانییوە ئەویش (ئایین و لاهوت) بوو. بەڵام، لەسەدی هەژدەهەمدا، کاتێ بۆرژوازی گەیشتە پلەێک لە هێز کە بەس بێت بۆ ئەوەی ئایدۆلۆژیاێکی تایبەت بەخۆی هەبێت، و گونجاو بێت لەتەکە دۆخی چینایەتی خۆی، بە پشتبەستن تەنها بە هزری یاسای و سیاسی، هەڵستا بە هەڵگیرسانی شۆڕشە مەزن و ڕەساکەی(شۆڕشی فەرەنسا)بێ ئاوڕدانەوە لە ئایین، تەنها مەگەر کاتێ ڕێگری بۆ دروستکردبێ. بەڵام ئەوەی بە مێشکیدا نەهاتووە کە لەبری ئایینی کۆن ئایینێکی نوێ بخاتە جێگەی.) – ئەنگلس/ فیۆرباخ و کۆتایی فەلسەفەی کلاسیکی ئەڵەمانی/ لاپەڕە ٥۱.
ساڵانێکە (لاهووتگەرایی سیاسی)ی هەموو ئایینەکان، وەک ئەنجامێکی قوڵبوونەوەی ناکۆکیەکانی کۆمەڵگەی سەرمایەداری مۆدێرن، لە بوژانەوەدایە، و ڕۆڵی لە سیاسەت و کۆمەڵگەدا زیاد دەکات و جێگا بۆ خۆی داگیر دەکات، لێرەوە شەپۆلی ڕەشی بیروباوەڕی ڕاستڕەوی، هێرش بۆ سەر لیبڕالیزم(ئازادی تاکەکەس و یەکسانی یاسایی هاوڵاتیان )و لایەنگرانی سۆسیالیزم دەبات. ئەگەر بپرسین هۆکاری چییە لە سەردەمی مۆدێرندا، دوای بڵاوبوونەوەی بیروباوەڕی ئەقڵانی و سیکولاری ڕۆشنگەری و فەلسەفەی ماتریالیسمی، جارێکی دی فەلسەفەی ئایدیالیست و بیروباوەڕی نائەقڵانی و کۆنەپارێز دەبووژێتەوە؟ یان بۆچی لەژێر سێبەری مەدەنیەتی بۆرژوازیدا(لاهووتگەرایی سیاسی)ی هەموو ئایینەکان سەوز دەبنەوە؟. بلیخانۆف بەم جۆرە وەسفی کێشەکە دەکات:
“ماتریالیسمه‌کانی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م پێیان وابوو که ‌بۆ یه‌کجاری کۆتاییان به‌ ئایدیالیسم هێناوه‌و میتافیزیکی کۆن له‌نێوچووه‌و نراوه‌ته‌ گۆڕه‌وه‌، ئیدی ئه‌قڵ هیچ حه‌زی نییه‌ گوێ بیستی بێت، به‌ڵام هه‌ر زوو ئاقاری حاڵه‌کان‌ ڕه‌وتێکی تری وه‌رگرت، ئه‌وه‌ چه‌ند ڕۆژێکه‌ فه‌یله‌سوفه‌کان له ‌ئه‌ڵه‌مانیادا فه‌لسه‌فه‌ی ئادیالیسمیان بووژاندۆته‌وه‌، وه‌ له ‌سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مدا گوێکان خنران له ‌ئاست وتاری ماتریالیسمیداو به‌ مردوو ده‌ژمێرا، و له‌لای جیهانی فه‌لسه‌فه‌ و ئه‌ده‌ب بیروباوه‌ڕی ماتریالیسمی وه‌ک “خه‌مۆکی و چەقبەستو” چاوی لێده‌کرا، وه‌ک “گۆته‌” وای ده‌بینی که‌ “ماتریالیسم وه‌ک تارماییێک مووچڕکه‌ به‌له‌شی خه‌ڵکیدا ده‌هێنێ”. به‌م جۆڕه‌ ئایدیالیسمیش به‌ بڕوای خۆی لای وابوو که‌ دوژمنه‌که‌ی بۆ هه‌تاهه‌تایی شکستی پێ هێنراوه‌.” – بلیخانۆف/ به‌رهه‌مه‌ فه‌لسه‌فیه‌کانی – ماتریالیسمی مارکس / لاپه‌ڕه‌ ۱۲۵.
وردبینی‌ بلیخانۆف لەو چەند دێرەی سەرەوەدا بۆ سەردەمەکەمان تابڵێیت بلیمەتانەیە؛ دروست لە نێو بڕێک لە چەپ و سۆسیالیستەکان هه‌مان وه‌همی سه‌رکه‌وتن و بڕوابوون به‌ له‌ نێوبردن و بنبڕکردنی دوژمنه‌کانی فه‌لسه‌فه‌ی ماتریالیسمی مارکس بره‌وی هه‌بوو. که‌س دوای ماتریالیسمی مارکس بڕوای نه‌بوو بیروباوه‌ڕی ئایینی (لاهوتی ڕامیاری) هێنده‌ به‌هێز ببێته‌وه‌. لەڕاستیدا لەژێر سێبەری سەرمایەداریدا (واتە لە سەردەمی مۆدێرن: سەردەمی ڕۆشنگەری و دەوڵەتی سیکولار و کۆمەڵی مەدەنی بۆرژوازیدا)، ئیلاهیاتی سیاسی بە گووتەی مارکس(ئامادەیێکی بەهێزی هەیە). بیرمەندانی وەک: ”سپینۆزا، مارکس، ماکس وێبەر و کارل شمیت” ڕایان وا بوو (کە چوارچێوە تیۆلۆژییەکان بەشدارییان لە سەرهەڵدانی هزر و سیاسەت و دەوڵەتی سەرمایەداریدا کردووە). مارکس لە بەشێک لە بەرهەمەکانیدا لێکچوونەکان لەنێوان مەسیحیەت(وەک ئایین)و (تایبەتمەندییەکانی) سەرمایەداریدا دەکێشێت. ئەم لێکچوونانە بەتاببەتی بەشێوەێکی سەرنجڕاکێش لە کتێبی “سەبارەت بە پرسی جوولەکەکان” دەست نیشانکراوە. مارکس ڕای وا بوو کە ئایین لەژێر سایەی ئەو دەوڵەتە بۆرژوازییە کە سیکولارە ئامادەیێکی بەهێزی هەیە لە کۆمەڵدا، و کارل شمیت دەستەواژەی “ئیلاهیاتی سیاسی”ی بەکارهێنا بۆ ئەوەی نیشان بدات کە هەموو چەمکە مۆدێرنەکانی دەوڵەت چەمکی ئایینی سیکولارن.
بەڕای سپینۆزا ئیلاهیاتی سیاسی ئامانجی کۆنترۆڵکردنی جومگە گشتییەکانی کۆمەڵە، لە ڕێگەی ئایینەوە بۆ مەبەستی سیاسی. ئەمە ناوەڕۆکی کتێبەکەی سپینۆزایە بە ناوی «نامەیەک لەبارەی ئایینزانی و سیاسەت» کە لە ساڵی ١٦٧٠ بڵاوکرایەوە. سپینۆزا ڕای وایە کە بە(سیکولاریزم – جیای ئایین لە دەوڵەت) ناتوانرێ ئیلاهیاتی سیاسی لە کۆمەڵدا کەم بکرێتەوە، بەڵکە دەبێ دەوڵەت زیاتر هەنگاو بنێ بەرەو (جیای سیاسەت لە ئایین)، و دەوڵەت تاکە دەسەڵات بێ بەسەر ئاییندا، ئامانجی ڕاستەقینەی سپینۆزا ئەوە بوو کە دەوڵەت کۆنترۆڵی ئایین بکات، نەک تەنها جیایان بکاتەوە، واتە دەبێ ئایین بخرێتە ژێر سەروەری سیاسی دەوڵەتەوە. مارکس لەم ڕاونگەیەوە نزیگ بووە. لێرەدا مانایەکی تری سیکولاریزم دەبینین، کە جیاوازە لە تێگەیشتنی باو، ئەم ڕوانگەیەی سپینۆزا و مارکس، بەتایبەتی لەلایەن چەپەکانەوە، ساڵانێکە پشتگوێ خراوە.

لیو شتراوس و لاهوتی سیاسی

ئه‌گەر لە‌ زەمه‌نی کۆمە‌ڵگەی یۆنانی کۆندا سۆکرات فه‌لسە‌فه‌ی له ‌ئاسمانەوە‌ دابە‌زاندە سە‌ر زە‌وی، و پێشنیاری بۆ مرۆڤەکان کرد کە ‌بۆ گە‌ڕان بە ‌دوای ڕاستیدا “سه‌یری زەوی بکە‌ن”، ئەوا مارکس لە‌ سەردەمی کۆمە‌ڵگەی سەرمایە‌داریدا، داوای کرد‌ بۆ دۆزینەوە‌ی ڕاستی نامۆی مرۆڤ و چەوسانەوەی مرۆڤەکان، لەبری تەنها پشکنین لە ‌نێو فە‌لسە‌فە و سیاسە‌تدا، دە‌بێ بچینە‌ ڕه‌خنە‌ی ئابووری سیاسی، و ‌شۆڕش بەسه‌ر پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا، واتە شۆڕش به‌سه‌ر کۆمه‌ڵگه‌ی مەدە‌نی و مۆدێرنی سە‌رمایە‌داریدا، بکە‌ین. بەڵام‌ فه‌لسه‌فه‌ی بۆرژوازی کۆنزەرفاتیزم، به‌پێی ڕێنماییەکانی لیو شتراوس، داوا ده‌کات که‌ جارێکی دی بۆ دۆزینه‌وه‌ی حه‌قیقه‌ت و ڕەوشتبەرزی، ده‌بێ مرۆڤه‌کان ڕووبکه‌نه‌وه‌ ئاسمان و سه‌یری ئاسمان بکه‌ن. لە نووسینی “پێشەکی بۆ کتێبەکەی هۆبز” لیو شتراوس ناوەڕۆکی باسەکانی خۆی ئاشکرا دەکات:( زیندووکردنەوەی لاهووت منی لەگەڵ “کارل بارت و فرانز ڕۆزنزڤایگ”دا دەبەستەوە ،، لەوکاتەوە پرسی”لاهوتی سیاسی” جێی سەرنجی لێکۆڵینەوەکانم بووە.).
سێ سوچکه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی شتراوس بریتییه‌ له‌: ۱/ ڕه‌وشت. ۲/ سیاسه‌ت. ۳/ ڕه‌خنه‌ له‌ مۆدێرنێته‌ و ڕۆشنگه‌ری، و داوای له‌یه‌ک هه‌ڵپێکانی جارێکی دی سیاسه‌ت و ئایین. لیو شتراوس وەک دامەزرێنەری فەلسەفەی سیاسی ڕەوتی «نیوکۆنزەرفاتیزم» لە ئەمریکا تەماشا دەکرێت. یەکێک لەگرنگترین باسەکانی فەلسەفە سیاسییەکەی دەربارەی پەیوەندی «قودس و ئیتینا – »یە، کە تێیدا پێکداچوون و ململانێی نێوان ئایین (ڕۆح) و فەلسەفە (عەقڵ) شیدەکاتەوە. بەڕای لیو شتراوس ئەم دوو شارە تەنها دوو شوێنی جوگرافی نین، بەڵکو دوو کۆڵەکەی سەرەکین کە شارستانیەتی ڕۆژاوایان دروست کردووە: قودس- هێمای تەورات، ئایین – ڕۆح و باوەڕە؛ نوێنەرایەتی ژیانێک دەکات کە لەسەر بنەمای ملکەچی و خۆشەویستی بۆ یاسای خودایی دامەزراوە. ئیتینا: هێمای فەلسەفەی یۆنانی- عەقڵ و لێکۆڵینەوەی ئازادە؛ نوێنەرایەتی ژیانێک دەکات کە لەسەر بنەمای گەڕان بەدوای حیکمەت و تێگەیشتنی سەربەخۆدا دامەزراوە. «نیوکۆنزەرفاتیزمەکان» یەکیەتی ئەم دوو شارەیان لە سەردەمی ئێمەدا کردە پایەی هزر و سیاسەتی( یەهودی زایۆنی و مەسیحی زایۆنی )، چونکە بەڕای لیو شتراوس یەکیە‌تی ئه‌و دوو شارە‌ بۆ خۆرئاوا به‌ درێژای مێژوو پایە‌ و هێزی ڕۆژئاوا بووە‌، لەم ڕوانگەیەوە دە‌بێ بۆ چارە‌سە‌ری قه‌یرانی وڵاتانی ڕۆژئاوا، کە سەرچاوەکەی قه‌یرانی‌‌ مۆدێرنێتەیە، بە یه‌کگرتنه‌وه‌ی” ئه‌تینا و قودس ” چاره‌سه‌ر بکرێ. سەیر نییە دەبینین ترامپ به‌ گه‌شته‌که‌ی خۆی له‌ سعویه‌وه‌ بۆ ئیسرائیل و له‌وێوه‌ بۆ ڤاتیکان، بازنه‌که‌ی “لیوشتراوس”ی فراوانکردو یه‌کیه‌تی”مه‌که‌ و قودس و ڤاتیکان”ی له‌بری دانا، واته‌ یه‌کیه‌تی “ئیسلام و یه‌هودیه‌ت و مه‌سیحیه‌ت” یان (ڕێککەوتنامەی ئیبراهیمی)، کە زنجیرەیەک ڕێککەوتنی ئاشتییە کە لە ساڵی ٢٠٢٠ لەژێر چاودێریی دۆناڵد ترەمپ لەنێوان ئیسرائیل و چەند وڵاتێکی عەرەبیدا واژۆ کرا.
ئایا دوای ئاوابوونی خۆری ئیمپراتۆریەتی ئەمەریکا و لاوازبوونی( یەهودی زایۆنی و مەسیحی زایۆنی )، ئێمە هزر و سیاسەتی( چەپ یان ڕاست )ی نوێ، کە یەکبگرێ لەتەک ئیسلامی سیاسی، لە ئەمەریکا و ئەوروپادا دەبینین؟!. چونکە هەم لە دەوڵەتی چین و ڕوسیا، و هەم لە دەوڵەتەکانی ڕۆژئاوا، ڕەوتێکییان تێدایە کە خۆی نزیک دەکاتەوە لە ئیسلامی سیاسی. لێرەوە ئێمە و نەوەی نوێش، لەژیر سایەی سیستەمی سەرمایەداریدا، بۆ چەند ساڵێکی تریش دەرگیری کێشەی ڕۆڵی ئیلاهیاتی ڕامیاری لە هزر و سیاسەتی کۆمەڵدا دەبین.
سەرکەوتنی( ممدانی و عەبدول ) وەک دوو نوێنەری بزووتنەوەی چەپ( سۆسیال- دیمموکرات ) کە بێگومان هەواڵێکی پۆزەتیڤە، هێمای لاوازبوونی هەژموونی مەسیحی زایۆنیزمە لە ئەمەریکادا، بەڵام لەهەمان کاتدا دەشێ تۆوی سەوزبوونی چەپێک بێ کە خۆی نزیک دەکاتەوە لە ئیسلامی سیاسی، ئەمەش دیاردەێکە ساڵانێکە لە وڵاتانی ئەوروپادا نموونەیمان بینیوە، بەتایبەتی دوای ھێرش بۆ سەر غەززە. ئەمە یانی ئەگەر لە ئێستاو چەند ساڵی داهاتوودا، (مەسیحی و یەهودی زایۆنی) لاواز ببێ، بەڵام (ئیسلامی سیاسی) و هاوپەیمانانی لە مەسیحی سیاسی و چەپ لە زیاد بووندایە؛ کەواتە ئیلاهیاتی ڕامیاری تا چەند ساڵی تریش هەر ئامادیی بەهێزی دەبێ لە جیهاندا.

خوێندەنەوەێکی ڕەخنەگرانە بۆ ڕای چەپەکان دەربارەی هۆکاری باڵاکردنی ئیسلامی سیاسی

ساڵانێکە ئیلاهیاتی سیاسی دیسانەوە لە خۆڵەمێشی خۆیەوە هەڵساوەتەوەو ڕۆڵی گەورە دەبینێ لە جیهاندا. ئیسلامی سیاسی توخێمکه‌ ده‌یه‌وێ کۆمه‌ڵگه‌ ڕاکێشێ به‌ره‌و ڕابووردوو، بزووتنه‌وه‌یه‌که‌ وه‌ڵامێکی کۆنه‌په‌رستانه‌ به‌ کێشه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ ده‌داته‌وه‌. باڵاکردنی ئیسلامی سیاسی جێگای گه‌لێ باس و لێکۆلینه‌وه‌ بووه‌، ئه‌وه‌ی من ده‌مه‌وێ تیشکی بخه‌مه‌ سه‌ر:
۱/ بینینی ئه‌م دیارده‌یه‌ وه‌ک توخمێک، وه‌ک بزووتنه‌وه‌ێکی کۆمه‌ڵایه‌تی سیاسی له ‌کۆمه‌ڵگه‌دا، واته‌ ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ وا ته‌ماشای نه‌کرێ که ‌دروستکراوی ده‌ستی وڵاتان یان ده‌زگای جاسوسی به‌ریتانی یان ئه‌مه‌ریکیه‌، ئه‌گه‌رچی ئه‌وه‌ فاکتێکی حاشا هه‌ڵنه‌گره‌ که ده‌ستی یارمه‌تی ئه‌و ده‌زگایانه‌ هه‌بووه‌ له‌ پێکهێنانی ئه‌حزاب و که‌سه‌کانی سه‌ر به‌م بزووتنه‌وه‌یه‌، به‌ڵام خودی بزووتنه‌وه‌که‌ ڕه‌گوڕیشه‌ی واقیعی‌‌ خۆی هه‌یه‌ له ‌نێو کۆمه‌ڵه‌گه‌دا، ئه‌مه‌ له‌لاێک وه‌ له ‌لاێکی دی په‌یوه‌ندی باڵاکردنی ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ به‌ هه‌لومه‌رجی گشتی جیهانی سه‌رمایه‌داریه‌وه‌. سه‌رهه‌ڵدانی بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی سیاسی هاوسات و هاوشانی سه‌رهه‌ڵدانی بزووتنه‌وه‌ کۆنه‌په‌رسته‌کانی ئایینی سیاسی تر بووه‌ له ‌جیهاندا، بۆیه هه‌ڵه‌یه‌ بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی سیاسی وه‌ک تاقانه‌ چاو لێ بکه‌ین، و ده‌سته‌ خوشکه‌کانی هاوشێوه‌ی خۆی له مه‌سیحی سیاسی، یه‌هودی سیاسی، هیندۆسی و بودی سیاسی نه‌بینین.

۲/ باری فکری و سیاسی سه‌رده‌می سه‌رمایه‌داری دڕنده‌ قۆناخێکی کۆنه‌په‌رستییه‌، ئه‌مه‌ش زه‌مینه‌ێکی گونجاوه‌ بۆ گه‌شه‌ و باڵاکردنی بزووتنه‌وه‌ ئایینیه‌کان، ئه‌م بزووتنه‌وه‌ ئاینییه‌ سیاسیانه‌ له‌م‌ سه‌رچاوه هاوبه‌شه‌وه‌ ئاو ده‌خۆنه‌وه‌، و بیروباوه‌ڕی ئایینی خه‌ڵکیان کردۆته‌ ئاڵای بزووتنه‌وه‌کانیان بۆ پا‌سه‌وانکردنی سه‌رمایه‌داری.

له ‌کتێبی( ئایینیه‌ گشتیه‌کان له‌ جیهانی ئه‌مڕۆدا) خۆزیه‌ کازانوڤا ده‌نووسێ:” ئه‌و گفتوگۆیانه‌ی له‌مه‌ڕ حیجاب هه‌یه‌ له‌ جیهانی عه‌ره‌ب و تورکیا و ئه‌وروپادا هاوشێوه‌ی ئه‌و باسانه‌ن له‌مه‌ڕ له ‌باربردن ( إجهاض – abortion ) که ‌له‌ ئه‌مه‌ریکادا هه‌ن، مشتومڕێکی گه‌رمی ئایینی سیاسین. باوه‌ڕێک باوبوو له‌ دوای سه‌رده‌می ڕۆشنگه‌ری و زاڵ بوونی ڕوانگه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی سه‌ده‌ی بیست که ‌ڕۆڵی ئایین له ‌سیاسه‌ت و کۆمه‌ڵگه‌دا پاشه‌کشه‌ ده‌کات و ده‌بێته‌ لاوه‌کی، به‌ڵام له‌ته‌ک شۆڕشی ئیران و جه‌نگی ئه‌فگانستان و ڕوداوه‌کانی دواتر بینیمان ڕۆڵی ئایین له‌ کۆمه‌ڵگه‌ و سیاسه‌تدا ڕوو له‌ زیادبوونه‌ “.
بڕواناکه‌م که‌سێ هه‌بێ له‌گه‌ڵ ئه‌م بینینه‌ی خۆزێ کازانوڤا ڕاێکی پێچه‌وانه‌ی هه‌بێ، به‌ تاییبه‌تی له‌ نێو به‌هاری عه‌ره‌بیدا( ئه‌گه‌ر نه‌ڵێین به‌هاری ئیسلامی سیاسی )و هه‌ڵبژاردنه‌کانی ئه‌مه‌ریکا، زیادبوونی ڕۆڵی ئاینی سیاسی حاشا هه‌ڵنه‌گره‌. کێشه‌که‌ له‌مه‌دا نییه‌ به ‌قه‌د ئه‌وه‌ی له‌وه‌دایه‌ کاتێ هۆکاره‌کان و فاکته‌ره‌کانی زیادبوونی ڕۆڵ و باڵاکردنی ئایینی سیاسی ده‌ست نیشان ده‌کرێ. زۆرێک له ‌نووسه‌ران هۆکاری باڵاکردنی ئیسلامی سیاسی ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ شکستی بۆرژوازی له پڕۆسه‌ی ‌به‌ مۆدێرنیز‌کردنی ووڵاتانی عه‌ره‌ب:( گه‌شه‌ی ئیسلامی سیاسی میلیتانت له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا به‌رئه‌نجامی شکستی ناسۆنالیسم و سکولاریزم و مۆدێرنیزمی بۆرژوازییه‌ له‌م وڵاتانه‌دا.( – بڕوانه‌: مەنسوور حیکمەت “باڵاکردن و ئاوابوونی ئیسلامی سیاسی” )، و سه‌میر ئه‌مین له‌ نووسراوی ” ئیسلامی سیاسی، ڕوویه‌کی تری سه‌رمایه‌داری مته‌وه‌حش ” ده‌نووسێ:( سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌و بزووتنه‌وانه‌ی په‌یوه‌ندیان به ‌ئیسلامه‌وه‌ هه‌یه‌، بریتین له ‌یاخی بوونێکی تندوتیژ دژی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری مه‌وجود و ئه‌و مۆدێرنێته‌ ناکامڵ و شێوێندراو گومڕاکه‌ره‌ی که‌ له‌گه‌ڵ خۆیدا هێناوه‌ ).

به‌ ڕای من ئه‌م جۆره‌ لێکدانه‌وانه‌ تێگه‌شتنێکی کەموکورتی له‌خۆی هه‌ڵگرتووه‌ بۆ مۆدێرنێته‌، وه ‌چاوه‌ڕێی شتێکی گه‌وره‌ له ‌مۆدێرنێته‌ ده‌کات که‌ ئاسته‌مه‌ له‌سایه‌ی سیسته‌می سه‌رمایه‌داریدا مۆدێرنێته‌ بتوانێ ئه‌وه‌ به‌رئه‌نجامی بێ. پرسیارێک که‌ ده‌کڕێ بیکه‌ین ئه‌وه‌یه‌: باشه‌ ئه‌گه‌ر هۆکاری سه‌رهه‌ڵدان و بەهێزبوونی بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی سیاسی ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ شکستی بۆرژوازی له‌ پڕۆسه‌ی ‌به‌ مۆدێرنیز‌کردنی( عصرنة أو تحديث ) وڵاتانی عه‌ره‌بی، ئه‌ی هۆکاری سه‌رهه‌ڵدان و بەهێزبوونی بزووتنه‌وه‌ی مه‌سیحی سیاسی له ‌ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریکادا چییه؟ چونکه‌ لۆژێک نییه‌ بڵێین له ‌ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریکادا پیشه‌سازی گه‌شه‌ی نه‌کردووه‌ یان ‌بڵێین بزووتنه‌وه‌ی مه‌سیحی سیاسی به‌رئه‌نجامی شکستی ناسۆنالیسم و سکولاریزم و مۆدێرنێته‌ له‌و وڵاتانه‌دا. به‌ شێوه‌ێکی گشتی مۆدێرنێته‌ له‌ ژێر سایه‌ی سیسته‌می سه‌رمایه‌داریدا پرۆسه‌ێکی ناکامڵ و شێواوی بڕیوە. مارکس ڕای وابوو کە ( مۆدێرنێنته‌ له‌ هه‌ناوی خۆیدا ناکۆکی هه‌ڵگرتووه‌ )، ئه‌مه‌ به ‌جیا له‌وه‌ی باسی چ جوگرافیاێک ده‌که‌ین، وه‌ڵامێکی گشتییه‌ بۆ دیاریکردنی هۆکارێکی سه‌رهه‌ڵدانی بزووتنه‌وه‌ ڕاستڕه‌وه‌کان، به‌ڵام ئه‌مه‌ نه‌ هۆکاری سه‌ره‌کییه، ‌و نه‌ وه‌ڵامێکی تایبه‌تیمان پێ ده‌داته‌وه‌ که‌ بۆچی ئیسلامی سیاسی وه‌ک بزووتنه‌وه‌ێکی سیاسی و جه‌ماوه‌ری ڕۆڵی ڕوو له‌سه‌ره،‌ وه‌ ده‌سه‌ڵات ده‌گرێته‌ ده‌ست. به‌ڵکه‌ گرنگ ئه‌و فاکته‌ره‌یه‌ که‌ سه‌رمایه‌داری له سه‌رده‌می دڕنده‌یی و قه‌یرانی ئابووریدا، ‌پێویستی به ‌بزووتنه‌وه‌ کۆنه‌په‌رسته‌کانه‌ بۆ ڕاگرتنی جڵه‌وی مێژوو تا نه‌چێته‌ پێش، واته‌ به‌کارهێنانی ئایین وه‌ک پاسه‌وانێکی دڵسۆزی سه‌رمایه‌داری‌، وه‌ له‌لایه‌که‌ی تره‌وه‌‌ سوود وه‌رگرتنی وڵاتانی ڕۆژئاوا و هاوپه‌یمانه‌کانی له ‌بزووتنه‌وه‌ ئایینه‌کان به‌تایبه‌تی ئیسلامی سیاسی میلیتانت دژی روسیا و چین، و بەکارهێنانی له ‌گه‌مه‌ی ئاژاوەو بێسەروبەری هه‌تا له‌ نێو خودی وڵاتانی ڕۆژئاوادا بۆ سه‌رنج ڕاکێشانی کرێکاران بۆ کێشه‌ی لاوه‌کی و خولقاندنی دۆخێکی کۆنەپەرستی پڕ لە تیرۆرو تۆقان. ئه‌مانه‌ ئه‌و مەبەستانەن ‌له‌ پشت خه‌رجکردنی ملیاره‌ها دۆلار بۆ گه‌شه‌ و به ‌هێزبوونی ئیلاهیاتی ڕامیارییەوەیە‌ له‌ جیهانی ئێمه‌دا.

  • سەردەمی مۆدێرن – “کوردستانێکى ئازاد و مۆدێرن”
    بەڕای هەندێک لەڕوناکبیران دەبێ ستراتیژى چەپەکانی کوردستان “کوردستانێکى ئازاد و مۆدێرن” بێت: (دەبێت کۆنگرەیەکى بەرەنگاری لە لایەن چەپەکانەوە ببەسترێت تیایدا بە وەلانانى جیاوازیی فیکرى و سیاسی، و ئەولەویەتەکە “وەڵامدانەوە بە واقیعى هەرێمى کوردستان” بێت و کارنامەى نوێ و گشتگیر سەرپێ بخەن کە بنەڕەت و ستراتیژى کۆنگرەکە “کوردستانێکى ئازاد و مۆدێرن” بێت.) – (هاورێ‌ عبداڵە و شاهۆ عەلی )/ خوێندنەوەیەك بۆ ئەركی نوێی چەپی كوردی لەسەردەمی مۆدێرنەدا – هەفتەنامەی ڕێگای كوردستان .
    لە وەڵامی پرسیاری بەگشتی مانگێک چەند شەو و ڕۆژە؟. زۆرینەی خەڵک دەڵێن:(مانگێک سی ڕۆژە). لەڕاستیدا (مانگێک بە گشتی ٣٠ یان ٣١ شەو و ڕۆژە). لێرەدا دەبینین کە خەڵکی بۆ کورتکردنەوە، شەوەکانی لە مانگەکەدا نەژماردوە، وەک شاردنەوەو باس نەکردنی دیوی تاریکی مانگەکە. هاوشێوەی ئەوە، زۆرینەی سەردیاتەکان دەربارەی(سەردەمی مۆدێرن)، باسی دیوی تاریکی سەردەمەکەی تێدا نییە و شاردراوەتەوە. لە ڕاستیدا (سەردەمی مۆدێرن) دەڕبڕینێکی مەکتەبی لیبڕاڵییە بۆ سیستەمی سەرمایەداری؛ یانی ئەگەر بڕوامان وایە کە بۆ ڕزگارکردنی کوردستان لە ئەحزابی میلیشیای و بنەماڵەی و ئیلاهیاتی سیاسی، پێویستە “کوردستان ئازاد و مۆدێرن” بکەین، ئەمە یانی کوردستان بە سەرمایەداری بکەین. پرسیارەکە ئەوەیە ئایا هۆکاری قەیرانی سیاسی و ئابووری کوردستان ناسەرمایەداری/ نا مۆدێرن بوونیەتی؟!. کەواتە هۆکاری دیاردەکانی ئیلاهیاتی سیاسی و تۆتالیتاریسم، ڕاسیزم و فاشیزم لە وڵاتانی ئەوروپا و ئەمەریکا چییە؟. لۆژیک نییە بڵێین نامۆدێرن و لەوێکانە سەرمایەداری و پیشەسازی بەرهەمهێنانی کاڵاکان گەشەی نەکردووە.
    پوختەی ڕای من ئەوەیە کە به‌هۆی تایبەتمەندییەکانی سەرمایەداری بەتایبەتی له‌م سه‌رده‌مه‌دا‌، ئیدی سه‌رمایه‌داری وه‌ک ( پاڵتۆ شڕه‌که‌ی گۆگۆل )ی لێهاتوه‌و به‌ پارچه‌ شڕه‌ی کۆنی وەک( مۆدێرنێته‌ و سیکولاریزم ) پینه‌ و پەڕۆ ناکرێ.

پەراوێز:

  • سۆسیالسیتەکان ئازادی بیروباوەڕی ئایینی بۆ خەڵکی لە بەرنامەکەیاندایە، و لە کۆمەڵگەی سۆسیالیستدا ماف و ئازادی بیروباوەڕی ئایینی بۆ خەڵکی بە یاسا دابین دەکرێ.
  • لە ئێستادا لە جیهاندا دوو دەوڵەت بە تەواوی سیستەمێکی تیۆکراسی (سایۆکراسی) ڕەهایان هەیە، بە شێوەیەک کە پیاوانی ئایینی ڕاستەوخۆ سەرۆکایەتی دەوڵەت و سەرکردایەتی باڵای سیاسی دەکەن: یەکەم فاتیکان: پاپا (ڕێبەری باڵای کەنیسەی کاسۆلیکی جیهانە)، لە هەمان کاتدا پاشای ڕەها و سەرۆکی دەسەڵاتی جێبەجێکردن، یاسادانان و دادوەرییە لەم دەوڵەتەدا. سەرجەم وەزیر و بەرپرسە باڵاکانیش پیاوانی ئایینی مەسیحین. دووەم ئێران: لە دوای شۆڕشی ١٩٧٩وە سیستەمی “ویلایەتی فەقێ” پەیڕەو دەکرێت. ڕێبەری باڵای کۆماری ئیسلامی کە پیاوێکی ئایینی شیعەیە(مەرجەع)، بەپێی دەستوور خاوەنی دەسەڵاتی ڕەهایە بەسەر سوپا، دادگا و سەرجەم جومگە سەرەکییەکانی دەسەڵاتدا. بەڵام بەپێی ڕاپۆرتەکانی(سەنتەری توێژینەوەی پیو)، نزیکەی ٤٣ بۆ ٤٨ دەوڵەت لە جیهاندا بە فەرمیی خاوەنی دەوڵەتی ئایینین، و زیاتر لە ٨٠ وڵاتیش بە فەرمی یان ناڕەسمی پشتگیری یەک ئایین دەکەن. ئیسلام، مەسیحیەت و بودایی باوترینن لەم دەوڵەتانەدا. دابەشبوونی دەوڵەتە ئایینییەکان بەپێی جۆری ئایین: ئیسلام لە ٢٧ وڵاتدا وەک عەرەبستانی سعوودیە، ئێران، و میسر ئایینی فەرمییە. مەسیحیەت: لە ١٣ بۆ ١٥ وڵاتدا وەک ڤاتیکان، یۆنان، و دەنیمارک ناسراوە. ئایینەکانی تر: وەک بودایی لە کامبۆدیا و بۆتان، و ئایینی یەهوودی لە ئیسرائیل. دەتوانین بڵێین کە نزیکەی ٤٠ بۆ ٥٠ وڵات لە جیهاندا هەن، کە ئایین و ئیلاهیاتی سیاسی تێیاندا، ڕۆڵێکی گەورە و فەرمی لە دەسەڵات و یاسادانان و کۆمەڵدا، دەگێڕێ.
    *بەڕای سۆسیالیستەکان سکولاریزم بۆرژوازی (Bourgeois Secularism) چەمکێکە بۆ پێناسەکردنی جۆرێک لە جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت کە لەسەر بنەمای بەرژەوەندییەکانی چینی بۆرژوازی و بازاڕی سەرمایەداری داڕژاوە.
  • ماکس وێبەر دەڵێ، ئەخلاقی پرۆتستانت (وەک زاهید و كاركردن و ماندووبوون) ئەو چوارچێوە تیۆلۆژییەیان پێکهێنا کە بەشدا



مارکس و پرسی مۆڕاڵ.. ئەکرەم سەعید

( قانوون، ئەخلاق، مەزهەب لەچاو ئەوەوە کۆمەڵێک پێشداوەری بۆرژوازیین کە کۆڵێک قازانج و مەسڵەحەتی بۆرژوازی لە پشتیانەوە حەشاردراوە.)- مارکس و ئەنگڵس/ مانیفێستی کۆمۆنیست/ لاپەڕە ۲۳.

”مایکل ڕۆزن” پرسیارێک دەکات: ئایا مارکس ڕەهەندێکی ئەخلاقی یان تیۆرێکی ئەخلاقی هەیە؟. بەڕای مایکل پرسی مۆڕاڵ یەکێکە لە مشتومڕترین پرسەکانی مارکس. ئەم پرسەش بۆیە سەختە، چونکە مارکس لەلایەک لەبارەی ئەخلاقەوە بڕوای بە مافی نەرێنی هەیە (مافی نەرێنی مافی مەدەنی وسیاسی لەخۆدەگرێ: وەک ئازادی ڕادەربڕین، مافی ژیان، خاوەندارێتی تاکەکەسی، ئازادی ئایین، دادوەری دادپەروەرانە)، بەڵام لە دوای ساڵی ١٨٤٥ مارکس دووپاتی دەکاتەوە کە تیۆریەکەی؛ تیۆرێکی یۆتۆپیای یان ئەخلاقی نییە، بەڵکو “زانستێکی ئەرێنی ڕاستەقینە”یە (مافی ئەرێنی- مافە ئابووری وکۆمەڵایەتی وکولتوورییەکانە:وەک خۆراک، نیشتەجێبوون، پەروەردەی گشتی، دامەزراندن، خزمەتی تەندروستی، ئاسایشی کۆمەڵایەتی)، بەڵام لەلایەکی دیکەوە بەشێکی زۆری ئەو زمانەی کە بۆ وەسفکردنی سەرمایەداری بەکاری دەهێنێت بە ئاشکرا ئیدانەکردنە (بۆ نموونە کە دژایەتی ستەمکاری و چەوسانەوە دەکات). ئایا ئەمە نوێنەرایەتی ناتەبایی لە فکری مارکسدا ناکات؟ ئایا ئەمە لەیەک کاتدا ئەخلاق و ڕەتکردنەوەی ئەخلاق نییە؟.
نۆرمان گێراس لە نامیلکەکەیدا “مشتومڕ لەسەر مارکس و دادپەروەری” نووسیبووی:(مارکس لە کتێبی “ڕەخنە لە بەرنامەی گۆتا”دا دەڵێت:”دابەشکردنی دادپەروەرانە” چییە؟ ئایا بۆرژوازی بانگەشەی ئەوە ناکات کە دابەشکردنی ئێستا “دادپەروەرانەیە”؟وە ئایا لە ڕاستیدا تاکە دابەشکردنی”دادپەروەرانە”نییە لەسەر بنەمای شێوازی بەرهەمهێنانی ئێستا؟ ئایا بارودۆخی ئابووری بە چەمکی یاسایی ڕێکدەخرێت؟ ئایا بە پێچەوانەوە نییە کە پەیوەندییە یاساییەکان لە پەیوەندییە ئابوورییەکانەوە سەرهەڵدەدەن؟ ئایا سۆسیالیستەکانیش بیرۆکەی جیاوازیان نییە سەبارەت بە دابەشکردنی “دادپەروەرانە”؟).
بەڕای من ئەو پرسیارانە دروستن، بەڵام ئەوکات وەڵام وەردەگرێتەوە کاتێ تەواوی تیۆری مارکس لە شرۆڤەی بۆ کۆمەڵگەی سەرمایەداری دراسە بکرێ. لەو دوو کۆپلە قسانەی سەرەوە ئالۆزی باسەکان و هەڵوێستەکان لەسەر دیاردەکان لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا پیشان دەدات. ئالۆزی پرسەکان دەگەڕێتەوە بۆ ئاڵۆزی کۆمەڵگەی سەرمایەداری خۆی، چونکە کۆمەڵگەێکی ڵنگەوقوچە و ناکۆکی تێدایە، بۆ نموونە:هەندێک لە چمکەکان ئەوە پیشان دەدەن کە”چاکە و دادپەروەری” تەنیا سیفەتی نەرێنین، بەڵام لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا ”چاکە و دادپەروەری” لە بنەڕەتدا تەنها سیفەتی نەرێنی یان ئەرێنی نین، بەڵکە لە خزمەتی پاراستن و بەردەوامی سیستەمەکەن. هەروەها “کۆمەڵگەی یەک کەلتووری یان فرە کەلتووری” هیچکامیان لە ناوەڕۆکدا باسێک نییە لە پێشکەوتووخوازی یان ئازادی و دادپەروەری، بەڵکە هەردووک هزر و سیاسەتی بۆرژوازین، وە لە خزمەتی پاراستنی سیستەمی سەرمایەدارین. بێگومان پرسەکانی وەک:(ژینگە، ژنان، ئازادی ڕادەربڕین، مافی کەمایەتییەکان، مافی نەتەوە ژێردەستەکان، مافی کۆمەڵگەی میم) پرسێکی سەروچینایەتی و مافی ئەبستراکت نین، بەڵکە ئەم پرسانە بەرژەوەندی سیستەمی سەرمایەداری و ئەجەندای چینی بۆرژوازی لە پشتیانە.
ڕەخنەکانی مارکس لە کۆمەڵگەی بۆرژوازی بە شێوەیەکی تایبەت پەیوەستە بە نامۆیی بوونی ئینسانەکان؛ سروشتی مرۆڤ لەناو پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە بۆرژوازییەکاندا چەقبەستووەو شێواوە. ئەمە یەکەمجار ئەوە دەگەیەنێت کە مرۆڤ سروشتی نییە و بە ناچاری بەدیهاتووەو تەنیا سروشتێکی پۆتانسێلە. مارکس سەرمایەداری بەوە لەکەدار دەکات کە ڕێ لە مرۆڤەکان دەگرێ لە بەدیهێنانی سروشتی مرۆیی خۆیان؛ مرۆڤەکان بە ڕای مارکس لە سایەی سەرمایەداریدا گەشەکردنیان وەستاوەو گرگن دەکرێن- بڕوانە کتێبی (ئیدۆلۆژیای ئەڵەمانی).
تیۆری مارکس هەم ئەزموونییە و هەم نۆرماتیڤە، کەوابێ شتێک نییە لە کۆمەڵگەی چینایەتی سەرمایەداریدا ناوی(سروشتی مرۆڤی ڕاستەقینە)بێ، بەڵکە سروشتی ڕاستەقینەی مرۆیی بە کۆتایی پێهێنانی کۆمەڵگەی سەرمایەداری دەبێ بەدی بهێنرێت، یانی بە کۆتایی پێهێنانی مێژووی درندەیی و دەستپێکردنی مێژووی ڕاستەقینەی ئینسانی لە کۆمەڵگەی سۆسیالیسمەوە بەدواوە دەتوانرێ سروشتی مرۆڤی ڕاستەقینە بناسرێ. بەم پێیە بەتایبەتی جۆرە جەدەلێک لەسەر مافی (هاوڕەگەزخوازەکان، جەندەر) بە پشتگیری یان دژی، پەیوەندی بە مافی سروشتی مرۆڤەوە نییە، بەڵکە ئەوە بۆ خۆی مافێکە لە چوارچێوەی کۆمەڵگەی بۆرژوازییەوە تاوتوێ دەکرێ. مارکس لە دراسەی بۆ کۆمەڵگەی سەرمایەداری جەخت لەسەر کارەکتەری چینایەتی ماف و ئەخلاق دەکاتەوە، ئەخلاقی بۆرژوازی؛ جەختکردنە لەسەر ڕێزگرتن لە موڵک و ماڵ، قبوڵکردنی دەسەڵات و ڕازیبوون بە نایەکسانی سامان و دەسەڵات، ئەمە خزمەت بە ئەرکی پاراستنی بارودۆخی زاڵبوون و کۆنترۆڵکردنی چینایەتی دەکات. ئەمە چۆن بەدی دێت؟ بۆرژوازەکان و کۆمەڵگەی سەرمایەداری دەیەوێت بە هەلومەرجی بابەتی یان هزر شەرعیەت بەوە بدات کە ئێمە/ واتە مرۆڤەکان جیاوازین بەڵام یەکسانین، شوناس و حەزەکان و ڕەنگمان جیاوازە بەڵام لەبەرامبەر یاسا یەکسانین. لێرەدا بەشێوەێکی ناڕاستەخۆ نایەکسانی چینایەتی شەرعیەت وەردەگرێ، ئەمە فۆرمی پاراستنی سیستەمی سەرمایەدارییە.

  • ڕەخنەکانی مارکس بەرامبەر بە ”مافەکان”
    ڕەخنەکانی مارکس بەرامبەر بە”مافەکان” زیاتر لە سەرنجەکانی جاڕنامەی مافەکانی مرۆڤ (١٧٩١)و هاوڵاتیدا ڕوون دەبێتەوە، کە لە وتارەکەیدا”لەبارەی پرسی جوولەکەکان”دا لە ساڵی ١٨٤٣نووسراوە. مارکس لەوێدا ڕەخنەی خۆی لە بیرۆکەی مافەکانی مرۆڤ بەگشتی دەخاتەڕوو: (ئەو مافانەی کە پێیان دەوترێت مافەکانی مرۆڤ، بەسادەیی مافی ئەندامی کۆمەڵگەی مەدەنییە، واتە مافی مرۆڤی ئیگۆیست، مافی مرۆڤی گۆشەگیر لە مرۆڤەکانی دیکە وکۆمەڵگە).
    ناڕەزایەتی مارکس لێرەدا لەو ناڕەزایەتیانە دەچێت کە پێشتر لە کتێبی ڕەخنەی فەلسەفەی مافی هیگڵدا نووسیوویەتی. ئەو مافانەی کە لە کایەی سیاسیدا دابڕانی تاکەکان لە یەکتر مسۆگەر دەکەن، کە ئەوە بۆ خۆی تایبەتمەندی نامۆبوونی ئابووری سەرمایەدارییە. سەرنجەکانی مارکس لەسەر مافەکان دیسانەوە ئەوە دووپات دەکەنەوە کە ئەم جۆرە مافانە پێشگریمانە لە “ئیگۆیزم/ ئەنانیەتی”ی ئەو تاکانە دەکەن کە ئازادییان گەرەنتی دەکرێت: ( [ماف و ئازاد]ی مرۆڤ لەسەر بنەمای پەیوەندی مرۆڤ لەگەڵ مرۆڤدا نییە، بەڵکو لەسەر جیابوونەوەی مرۆڤ لە مرۆڤ دامەزراوە.).
  • پاڵپێوه‌نه‌ری کاری چاکه‌ و فه‌زیله‌ت
    لای مرۆڤێکی خاوه‌ن بڕوای ئایینی، پاڵپێونه‌ری کاری چاکه‌ و فه‌زیله‌ت ترسه‌ له سزای خودایه‌ک یان بۆ وه‌رگرتنی پاداشتێکی ئاسمانییه‌، واته‌ گه‌مه‌ی قامچی و گوێزه‌ر، بۆیه‌ پاڵپێوه‌نه‌ره‌کانی بڕواکه‌ران ته‌واو خۆویستی (ئه‌نانیه‌تی) ڕووته‌. به‌ڵام پاڵپێوه‌نه‌ری چاکه‌ و فه‌زیله‌ت لای که‌سێکی سۆشیالیست بەدیهێنان و بەرجەستەکردنی ئینسانی خودی خۆیەتی، واته هه‌ستکردنی به مرۆڤایه‌تی خۆیه‌تی. له‌ هه‌ردوو حاڵه‌ته‌که‌دا پاڵپێوه‌نه‌ره‌کان بۆته‌ عه‌قیده و هه‌ڵقوڵاوی ناخیانه‌، له یه‌که‌میان خۆویستێکی ڕووته‌، ئەما بۆ دووه‌م مرۆڤ دۆستی حه‌قیقه‌تی ڕووته‌. چونکه‌ که‌ سۆشیالیستێک چاکه‌ ده‌کات و گیانی خۆی به‌خت ده‌کات، ئه‌و له‌ ترسی سزای خوایه‌ک ئه‌مه‌ ناکات و سووریش ده‌زانێ به‌هه‌شتێ له‌ ئاسمان چاوه‌ڕێی ناکات. یانی که‌سی سۆشیالیست یاخییه‌کی ڕه‌هایه‌ و چوارچێوه‌ی گه‌مه‌ی”قه‌مچی و گوێزه‌ر”ی تێکشکاندووه‌و لێی ده‌ربازبووه‌و بۆته‌ جه‌نگاوه‌رێکی سه‌رسه‌خت بۆ حه‌قیقه‌ت. جه‌نگاوه‌رانێکی لەو چەشنە سیستمی سه‌رمایه‌داری لێیان ده‌ترسێ، چونکه‌ پراگماتیزمی و دبلۆماسی و مساوه‌مه‌چی نین، و له خه‌باتیان دژی سیستمه‌که‌ به‌ که‌متر له‌ ڕماندنی و له‌نێوبردنی قایل نابن.
    وتمان پاڵنەری ئەخلاقی نوخبە و کەسانی هۆشیاری سۆسیالیستی (ڕزگارکردنی چینی کرێکارانە لە چەوسانەوەی سەرمایەداری و دیفاعکردنە لە چەوساوەکان و ڕزگارکردنی ئینسانەکانە لە چەوسانەوە)، ”بەرگری لە مافی ئینسانە بەشخوراوەکان و وەستانەوە دژی چەوسانەوەی ئینسان” پرنسیپێکی مەزنی ئەخلاقی سۆسیالیستەکانە، ئەما پاڵنەری ئەخلاقی چینی کرێکاران لەسەرەتادا تەنها(داواکاری ئابووری ڕووتە/ مافی ئەرێنی ئابوورییە)، چونکە چینی کرێکاران تا ئەو کاتەی هێشتا سۆسیالیست نین؛ واتە هۆشیارو ڕێکخراو نەکراون، تەنها بیر لە مافە ئابووریەکانی خۆی دەکاتەوە، یانی پاڵنەرێکی ئەنانی/ خۆویستی هەیە وەک: داواکاری زیادکردنی کرێ یان باشترکردنی ژینگەی کارو کاتی کار.
    بۆیە کاتێ ئەحزابەکان بانگەوازی چینی کرێکاران دەکەن بۆ دیفاکردن لە (مافە نەرێنیەکانی گروپەکانی کۆمەڵگە/ کە بێگومان مافە لیبڕاڵەکانن) ئەوە تەنها لایەنگرانی وەک ئەفراد لە چینی کرێکارانەوە بە دەنگیانەوە دەچێ نەک کرێکاران وەک چینێک. لێرەوە چەپەکانیش ناچار دەبن بۆ پرس و مافە نەرێنیەکان وەک پۆپۆلیست ڕووبکەنە (خەڵک، جەماوەر) بەگشتی. کەواتە بانگەوازەکە بەم جۆرەی لێدێ:(خەڵکینە وەرن با هەڵواسراوی سیاسی کوردستان چارەسەرکەین. جەماوەری پێشکەوتوخواز وەرن با دەوڵەتی سیکولار دامەزرێنین. جەماوەری ئازادیخواز با دیفاع لە: مافی ژنان، کۆمەڵگەی میم، ئازادی ڕادەربڕین وڕۆشنبیران،، هتد، بکەین.). کەی سۆسیالیستەکان و چینی کرێکاران توانیان خەباتیان بۆ(مافە نەرێنی و مافە ئەرێنیەکان بە دەربڕینێکی چڕتر: مافە مەدەنییەکان و مافە ئابوورییەکان) بەیەکەوە ببەستنەوە، بەمەرجێ ئەو خەباتە لە خزمەت ئامانجی کۆتایی پێهێنانی پێکهاتی ئابووری و سیاسی سەرمایەداری بێ، ئەوکات دەتوانین بڵێن بزووتنەوەی سۆسیالیستی و بزووتنەوەی چینی کرێکاران پەیوەست بوون بە یەکترو بوونەتە یەک بزووتنەوەی مێژووی مەزن بە ئامانجی دامەزراندنی پێکهاتی ئابووری و سیاسی سۆسیالیستی، دەنا بێ ئەو پەیوەستگرتنە بە یەکتر و بە فەرامۆشکردنی ئەو مەرجەی خەباتەی سەرەوە، ئیدی ئەوە تەنها وەهم و خۆفریودانە، و بزووتنەوەی جۆراوجۆری بۆرژوازییە بەناوی سۆسیالیستی و چینی کرێکارانەوە.

سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە:
۱/ نۆرمان گێراس: مشتومڕ لەسەر مارکس و دادپەروەری.
۲ / ئی . پرێۆبراژێنسکی: ئەخلاق و نۆرمەکانی چینایەتی.
۳/ مایکل ڕۆزن: ڕەخنەی مارکسیستی لە ئەخلاق و تیۆری ئایدۆلۆژیا.




بۆرژوازە خۆکوژەکان – لە پەراوێزی جەنگی ئەمەریکا و ئێران.. ئەکرەم سەعید

بۆرژوازە دڕندکان لە سەردەمی ئێمەدا وەک داعشیەکان خۆکوژن، و بۆ گەیشتن بە ئامانجە پوچەکانیان بۆمبیان لە خۆیان بەستووەو ئامادەن خۆیان و جیهان بتەقێنەوەو خاپوری بکەن؛ جەنگ لە(ئۆکراینا، غەززە، سودان، و جەنگی ئەمەریکا و ئێران لەم ڕۆژانەدا لە کەنداوی عەرەبی و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست)نموونەی جەنگی بۆرژوازە خۆکوژەکانە. جەنگی نێوان ئەمەریکا و ئێران نموونەیەکە لە جەنگی دڕندەکانی سەردەمی مۆدێرن، یانی کوشتنی خەڵکی مەدەنی لە جەنگەکانی دەوڵەتە دڕندەکانی سەرمایەداریدا نە هەڵەیە و نە زیانی لابەلا، بەڵکە ئامرازێکە بەئامانجی ئیفلیج پێکردنی هێزی دوژمن. بۆیە تیۆری”پێنج ئەڵقە”ی عەقید(جۆن واردن)بە دیارترین تیۆری سەردەمی مۆدێرن دادەنرێت. ئەم تیۆریەی جەنگی دڕندەکان لەلایەن عەقید”جۆن واردن”داڕێژراوە، و لە پلاندانان بۆ ئۆپەراسیۆنی زریانی بیابان(۱۹۹۱)بەکارهێنراوە. تیۆرەکە لەسەر بەئامانجکردنی”ئیفلیج”پێکردنی دوژمن دامەزراوە نەک لەناوبردنی سوپاکەی”، یانی ئامانج ئیفلیج پێکردنی ژێرخانی فەرماندەیی و کۆنترۆڵکردن(کارەبا، پەیوەندییەکان، گواستنەوە)یە. هەرچەندە تیۆرەکە بە ڕاشکاوی کوشتنی خەڵکی مەدەنی ناکاتە ئامانجی ڕاستەوخۆ، بەڵام لە کردەوە سەربازییەکاندا بە عەمەلی(موشەک گرتنە باڵەخانەێک و کوشتنی منداڵان و خەڵکی مەدەنی لەبری موشەک گرتنە زرێپۆش پەیڕەو دەکرێ). هەروەها بۆردومانی ژێرخانی کۆمەڵگە لە وزە و کارەبا و ئاو(کە خزمەت بە هەردوو سەربازی و دانیشتوانی مەدەنی دەکات)دەبێتە هۆی ئازاری توندی خەڵکی مەدەنی و لەدەستدانی خزمەتگوزارییە جەوهەریەکان، بەمەش فشار دەخرێتە سەر سەرکردایەتی سیاسی ئەو وڵاتە.
ئەم وتارە شیکاری وردی جەنگی نێوان ئەمەریکا و ئێران نییە و هەواڵەکانی ڕۆژانەی ئەو جەنگە ناچێتە ناو باسەکانییەوە، بەڵکە بە گشتی باسە لە دوو تیۆری جەنگ و هەندێ سەرنج لە جەنگەکانی سەردەمی ئێمە *.
جەنگ و وەهمی تیۆرەکان
[وەهم دروستکردنی دونیاێکە لە خەیاڵدا کە لەڕاستیدا بوونی نییە].

تیۆری ململانێی شارستانیەتەکان
هاکان فیدان وەزیری دەرەوەی تورکیا لە(۲٦.۱۱.۲۰۲٤)دا گووتی:”هیچ کات هێندە لە پێکدادانی شارستانیەتەکان نزیک نەبووینەتەوە”. ئەم ساختەچییە خۆی و حیزبەکەی بە موسڵمان دەزانێ لەکاتێکدا وڵاتەکەی ئەندامی پەیمانی ناتۆیە، و تورکیا هاوکاری ئەمەریکاو ئیسرائیلی کردووە دژی سوریا، میسر و ئێران، و تورکیا زیاد لە سەد ساڵە کوردەکانی ناوچەکە کۆکوژی دەکات کە ئایینی ئەو خەڵکە ئیسلامە، و کەچی باسی ململانێی شارستانیەتەکان دەکات؛ بەڕاستی مەهزەلەیە.
“ململانێی شارستانیەتەکان”، ئەو تیۆرییەی کە”ساموێل هەنتینگتۆن”لەسەرەتای نەوەدەکاندا بڵاویکردەوە، پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە کاتێک ڕووبەڕووبوونەوەی ئایدیۆلۆژیی نێوان کۆمۆنیزم و سەرمایەداری کۆتایی هات، ململانێی نێودەوڵەتی لە نێوان ئەو وڵاتانەدا سەرهەڵدەدەن کە ناسنامەی کولتووری و ئایینی جیاوازیان هەیە، و”بەریەککەوتنی شارستانیەتەکان”زاڵ دەبێت بەسەر سیاسەتی جیهانیدا. بۆ هەندێ کەس هێرشەکانی قاعیدەو شەڕەکانی ئەفغانستان و عێراق ئەم بۆچوونە پشتڕاست دەکەنەوە. بەڵام وەک ئێستا دەزانین ئەوەی ڕوویداوە ئەوەیە کە ململانێکان زیاتر لەناو شارستانیەتەکاندا بووە نەک لە نێوانیاندا. تیرۆریستە ئیسلامییە خواپەرستەکان زۆر زیاتر لە هەموو کەسێک خەڵکی مەدەنی موسڵمانی بێتاوانیان کوشتووە، وە شەڕەکانی نێوان شیعە و سوننە بەردەوامە و زۆرینەی قوربانیانی موسڵمانانی لێدەکەوێتەوە، ئەمڕۆکە هێزەکانی(ئەبو مەحەمەد جۆلانی)بە کۆمەکی وڵاتی سعودییە و ئەمەریکا خۆیان ئامادەکردووە کۆکوژی شیعەکانی لوبنان بکەن، وەک چۆن کۆکوژی عەلەویەکانی سوریایان کرد، و هەروەها ئێران کۆمەکی ئەرمینیا دەکات کە مەسیحین و دژی ئازەربایجانە کە شیعەن،، هتد. جەنگی ئێستای نێوان غەرب و ڕووسیا لە ئۆکراینا هەردوو لاکەی ئایینی مەسیحی تێیدا زاڵە، ململانێی تایوان و چین کێشەکە کەلتوور و ئایین نییە، بەڵکە جەنگی هەژموونی ئابووری و سیاسی و سەربازی نێوان بلۆکی چین و بلۆکی ئەمەریکایە. کەواتە تیۆری ململانێی شارستانییەکان بۆ فریودانە و شایستەی ئەوەیە کە فرێبدرێتە ناو زبڵدانی مێژووەوە.

تیۆری ململانێی چینایەتی
لە تیۆری مارکسیدا(هێزە بەرهەمهێنەرەکان و پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان)هێزی چالاکن کە ڕووداوە مێژووییەکان و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان دروستدەکەن. هێزە بەرهەمهێنەرەکان، لەوانەش تەکنەلۆجیا و پرۆسەی کار، ئەو دینامۆیەن کە گەشەسەندنی کۆمەڵگا دەباتە پێشەوە، لە کاتێکدا پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان(پێکهاتە چینایەتییەکانی کۆمەڵایەتی)بنەمای بزووتنەوە سیاسییەکان و ئەحزابەکانە کە فکرو بەرنامەی کارکردنیان هەوڵدانە سامان چۆن دابەشبکرێت و دەسەڵات چۆن ڕێکبخرێت. گۆڕانکاری کۆمەڵگە لەئەنجامی ململانێی چینایەتی ئەم هێزانەدا، بەتایبەتی لەڕێگەی ململانێی چینی چەوساوەو چینی چەوسێنەر، وەک فاکتۆری سەرەکی گۆڕانکاری مێژووی کۆمەڵایەتی، لەلایەن مێژوونووسانی بۆرژوازی فەرەنسی و کۆمۆنیستە سەرەتاییەکان و مارکس، سەیر دەکرێت. ئایا تاچەند ئەم تیۆرە ڕووداوەکانی مێژوو بە دروستی شرۆڤە دەکات؟.
بێگومان ڕۆڵی(گەشەی هێزەکانی بەرهەمهێنان و ململانێی چینایەتی)لە کۆمەڵگەدا چەندەها فاکت و ڕووداوی مێژوویی پشتڕاستی دەکاتەوە، بەڵام ئەوە تاکە فاکتۆری گۆڕانی کۆمەڵگەکان نییە لە مێژوودا، چونکە گۆڕانی کۆمەڵگە و مێژوو لە سەردەمە دێرنەکان و نوێشدا(ململانێی نێوان خاوەن دەسەڵات و هێزەکان)ڕۆڵی گرنگیان بینیوە، بەڵکو زۆربەی کات ململانێی خاوەن دەسەڵات و هێزەکان کە هەموویان سەر بە چینی چەوسێنەرن، ئەوە بۆتە فاکتۆری گۆڕان و ڕووداوی لە مێژوودا دروست کردووە، نەک ململانێی نێوان(چینی چەوساوە و چینی چەوسێنەر). بە ماناێکی دی؛ هێزی چالاک ئەو هێزانەن کە کاریگەرییان لەسەر دروستکردنی ڕووداوەکان هەیە، جا چ لە ڕێگەی کردارەوە بێت یان کاردانەوەی چ ناوەکی یان دەرەکی؛ واتە زۆر کات ململانێی ئەو هێزانە ڕاستەوخۆ دەبنە هۆی یان کاریگەرییان لەسەر دۆخی یان گۆڕانی ڕژێمەکان هەیە، هەرەس بە دەسەڵات و دەوڵەتەکان دەهێنن. کەواتە ململانێی هێزەکانی خاوەن دەسەڵات بزوێنەری ڕووداوەکانن، دەبنە هۆی ڕوودان یان گۆڕینی ڕێڕەوەکەیان. بۆ بەڵگە زۆر دوور نەڕۆین تەماشی ڕووداوەکان بکەین لەساڵانی جەنگی جیهانی یەکەم تا ئێستا و پرسیار لە خۆمان بکەین: ئایا لەتەک ئەوەش کە چینی چەوساوە(بەشێوەێکی بابەتی چینی کرێکاران هەبوون و هەندێ جار خۆپیشاندانیان کردووەو هۆشیارانە هەندێ جار ڕاپەڕینیان کردووە)، بەڵام ئایا چ ململانێک و چ هێزێک ڕووداوەکان و گۆڕانەکانی دروستکردووە؟.
با سەرنج لەمڕۆ بدەین: کە ئەمریکا زلهێزێکی باڵادەستە و چین هێزێکی هەڵکشاوە، ئایا کێبڕکێی نێوان ئەو دوو هێزە نییە لە گشت مەیدانەکان و لەئاستی جیهانیدا کە ڕووداوەکان دروست دەکات؟. جەنگی نێوان: ڕووسیا و ناتۆ لە ئۆکراینا، ئیسرائیل و ئێران،، هتد. ئایا ململانێی هێزەکان و جەنگەکانیان کە ڕووداو دروستدەکەن لەکام جۆری ململانێی چینەکانە؟. بێگومان ململانێی چینە خاوەن دەسەڵاتە چەوسێنەرەکانن، نەک ململانێی نێوان چینی چەوساوە و چینی چەوسێنەر؛ بە ماناێکی دی بەزۆری ئەوە ململانێی نێوان خودی چینی بۆرژوازی خاوەن دەسەڵاتە کە ڕووداو دروست دەکات لە مێژووی سەردەمی نوێدا، هەر بەهەمان شێوە کە ململانێی نێوان ئیمپراتۆرییەتەکانی سەردەمی(میسری کۆن، مێزۆپۆتامیا، ساسانیەکان و ڕۆم، مەملەکەتەکانی وڵاتی هیند و چین)ڕووداویان دروستدەکرد.
هۆکاری ئەم دیاردانە لە مێژوودا چییە؟ یانی هۆکاری ڕۆڵی مەزنی فاکتۆری ململانێی چینە خاوەن دەسەڵاتە چەوسێنەرەکانن چییە؟.
لەم سەردەمەدا بەهۆی(لاوازی سۆسیالیستەکان، ئەزموونی خراپی دامەزراندنی بەناو دەوڵەت و کۆمەڵگەی کۆمۆنیستی، خامۆشی چینی کرێکاران،، هتد)، ململانێی چیانیەتی بەمان مارکسییەکەی(واتە ململانێی نێوان چینی چەوساوە/ پرۆلیتاریا و چینی چەوسێنەر/ بۆرژوازی)زۆر لاوازبووەو کاریگەری لە دروستکردنی ڕووداوەکان کەم بۆتەوە، هەتا ئێستاش بەڵگە نییە کە ناڕەزایەتی چینی کرێکاران ڕۆڵی هەبووبێ لە ڕێگری لە هەڵگیرساندنی جەنگ یان ڕاگرتنی؛ بۆ نموونە(جەنگی ئۆکراینا، جەنگ لەسەر غەززە، جەنگی ئەم دواییەی نێوان ئەمەریکا و ئێران).
مارکس لە وەسفی ڕۆڵی وەهم لە مێژوودا لەپێشەکییەکەی ساڵی ١٨٦٩ی چاپی دووەمی کتێبی(هەژدەی برۆمێری لویی بۆناپارت)دا ئاماژەی بەوە کردووە کە مێژوو بە تەواوی بە داینامیکی چینایەتی دیاری ناکرێت، ئەوە بەهۆی یەک شت”ڕۆڵی هەست و وەهمەکانی مرۆڤەکان”، چونکە مرۆڤەکان”لەڕێگەی نەریت و پەروەردەکردنەوە”کە دەگوازرێنەوە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەێکی دی، وادەکات لە ئەنجامدا مرۆڤەکان”ڕەنگە خەیاڵ بکەن کە پاڵنەرە ڕاستەقینەکان و خاڵی دەستپێکی چالاکییەکانی پێکدەهێنن- مارکس”، بەڵام لەڕاستیدا زۆرینەی کارو بیری مرۆڤەکان بەرهەمی هەلومەرج و وەهمەکانن.

ئەنجامەکانی دوای جەنگ
لە مێژووی کۆن و نوێدا ئیمپراتۆرییەتە مەزنەکان بەهۆی قەیرانی ئابووری و ناکۆکی ناوخۆی و جەنگی دەرەکییەوە کۆتاییان هاتووە. پۆسێدۆنیۆس (١٣٥ پێش زایین – ٥١ پێش زایین) مێژوونووس و فەیلەسوفی یۆنانی کۆن دەیگوت: (لە ساتەوەختی لەنێوبردنی تەحەدای کارتاجیەکان بۆ دەسەڵاتی ڕۆما، فەزیلەتەکانی ڕۆما پێشێلکراوە.). فەزیلەتەکانی ڕۆما وا پێناسە دەکرا کە بریتییە لە شارستانیەت، و گوایە پێچەوانەی بەربەریسمی جەرمەنەکانە، کە هەمەجی بوون لە کوشتاری خەڵکیدا. بەڵام کاتێ ڕۆما قەرتاجەی سووتان، و دڕندانە کۆکوژی خەڵکەکەی کرد، ئیدی تەواوی بەهاکانی ڕۆما پێشێلکرا، وە دەرکەوت کە ڕۆما لە جەرمەنەکان و قەرتاجیەکان بەربەریترە.
ئەمریکا ساڵانێکە پرۆپاگاندەی بەهاکانی شارستانییەتی غەرب دەکات:(ئازادی، یەکسانی، برایەتی و ئاشتی) کە دروشمەکانی شۆڕشی فەرەنسی ساڵی ١٧٨٩–١٧٩٩یە، وە پروپاگاندەی ئەوەی دەکرد کە مافی مرۆڤ دەپارێزێ، بەڵام ئەمڕۆکە لە هەڵوێستیدا بەرامبەر پەلاماری ئیسرائیل بۆ سەر غەززە و جەنگی ئەمەریکا و ئێران، تەواوی بەهاکانی خۆی پوچەڵ دەکاتەوە. ئیدی ئەمریکا بەهاکانی خۆی دۆڕاندووە، لێرەوە هەتا ئەگەر ئەمەریکا شەڕەکەی دژی ئێران و هاوپەیمانەکانی بەرێتەوە، بەڵام جەنگەکەی لە بەرامبەر ڕووسیا و چین دەدۆڕێنێ. چونکە سبەینێ دوای جەنگ، هەتا ئەگەر ئەمەریکا براوە بێ، بەهۆی ئەوەی کە خاوەنی تەکنەلۆژیای پێشکەوتووی سەربازییە، چۆن دەتوانێ باس لە ڕوسیا بکات تاوانی جەنگی کردووە لە ئۆکراینا؟! یان چۆن دەتوانێ ڕەخنە لە چین بگرێ کە موسڵمانانی ئیگۆر دەچەوسێنێتەوە؟! لەکاتێکدا ئەمەریکا خۆی و ئیسرائیل هەزارەها خەڵکی مەدەنی و منداڵیان لە غەززەو ئێران و ناوچکەدا کۆکوژی کردووە!. بۆ چینی کرێکاران و خەڵکی هەژاری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەگەر براوە ئەمەریکا و هاوپەیمانەکانی بن، یان براوە ئێران و هاوپەیمانەکانی بن، هیچ جیاوازییان نییە، و چارەنووس هەر بەشمەینەتییە، چونکە هەردوو لایەنەکەی جەنگەکە دوو مەعەسکەری سەرمایەداری دڕندەیە.

سۆسیالیستەکان و جەنگ
لە ژیانی مارکسدا جەنگی جیهانی ڕووینەداوە، بۆیە مارکس تیۆرێک یان مەفهومێکی تایبەتی بۆ جەنگ دانەڕشتووە، بەڵام میتودێک کە بەکاری هێناوە لەشیکاری بۆ هۆکارەکانی جەنگی ئەمەریکای باکوور دژی ئەمریکای باشوور، دروست بووە. ئەنگلس لە کتێبی(ئەنتی دوهرینگ)دا باسی ڕۆڵی تندوتیژی کردووە لە مێژوودا، بەڵام مارکس و ئەنگلس بڕوایان بەوە نەبووە کە جەنگ ڕێگایەکە بۆ گۆڕینی شۆڕشگێڕانەی کۆمەڵگای سەرمایەداری، بەڵکە دروشمیان ئەوە بووە کە”چینی کرێکارانی جیهان یەکگرن”، و بە پێویستیان زانیووە کە پەیڕەو لە پرەنسیپی هاوپشتی نێونەتەوەیی کرێکاران بکەن.
دەشێ ساتەکانی جەنگ دوژوارترین و خراپترین کات بێت بۆ بەرپاکردنی شۆڕشی سۆسیالیستی، چونکە کۆمەڵگای سۆسیالیسم نە دابەشکردنی هەژارییە، و نەگونجاوە لەسەر وێرانەێک دامەزرێ. ئەم دەربڕینە دروستە بەڵام مەرج نییە بۆ هەموو جەنگەکان دووبارەی بکەینەوە، بەڵکە هەلومەرجی مێژوویی ساتی جەنگی دەوڵەتە سەرمایەدارییەکان، بڕیاردەرە کە چ هەنگاوێک دروستە بنرێ، نەک بڕگەێکی دەقێک.
سۆسیالیستەکان تا پێش جەنگی جیهانی یەکەم، دروشمیان ئاشتی و دژی عەسکەرتاری دەوڵەتی سەرمایەداری و جەنگ بووە، چونکە جەنگ دەبێتە هۆکاری برسیەتی، بێکاری، کاولکاری، و کۆکوژی کرێکاران و خەڵکی مەدەنی. لەکاتی جەنگی جیهانی یەکەم، نێونەتەوەیی دووەم نەیتوانی هەڵوێستێکی یەکگرتوو دژی جەنگی ئیمپریالیستی دەوڵەتە سەرمایەدارەکان، وەربگرێ. لە بەرامبەر ئەم دیمەنەدا، ڕۆزا و لینین بە دەنگی بەرز دژی جەنگ بوون. لۆکسمبۆرگ بە ڕوونی نیشانی دا کە چۆن میلیتاریزم بڕبڕەی پشتی دەوڵەتە، و ڕای وا بوو کە دەبێ دروشمی“جەنگ دژی جەنگ“ببێتە دروشمی بنەڕەتی سیاسەتی چینی کرێکاران. لەو کاتەوە ئامانجی سەرەکی پرۆلیتاریا بوو بە“بەرەنگاربوونەوەی ئیمپریالیزم و هەڵوێستی دژی جەنگ“. ئەم دروشم و هەڵوێستانەی”ڕۆزا و لینین”ئەگەر چی دروست و شۆڕشگێڕانە بوو، بەڵام ئەفسووس لە عەمەلدا نەتوانرا دژی جەنگی جیهانی یەکەم لەلایەن سۆسیالیستەکانی ئەو سەردەمە پەیڕەوی لێ بکرێ، و بەهۆی هەڵوێست بەرامبەر جەنگی جیهانی یەکەم دووبەرەکی و لێکترازان لەنێو ڕیزەکانی سۆسیالیستەکان دروست بوو.
ڕاکەی”ئیتیان بالیبار”دروستە کە نووسیبووی:(شەڕ بۆ مارکسیزم بەتەواوی چەمک نییە، بەڵام بە دڵنیاییەوە کێشەیەکە. لە کاتێکدا مارکسیزم نەیتوانی چەمکێکی شەڕ دابهێنێت، بەڵام دەیتوانی دووبارە دروستی بکاتەوە، ئەگەر بڵێین: واتە پرسی شەڕ بخاتە ناو کێشەدارەکەی خۆیەوە، و ڕەخنەیەکی مارکسیستی لە شەڕ، یان تیۆرێکی ڕەخنەیی لە شەڕ و بارودۆخ و پرۆسەکانی جەنگ، بە ناوەڕۆکێکی تەواو ڕەسەن بەرهەم بهێنێ. بە جۆرێک دەتوانرێت ئەمە وەک جۆرێک لە تاقیکردنەوە بۆ توانای مارکسیزم بۆ جێگیرکردنی خۆی وەک گوتارێکی سەربەخۆی ڕاستەقینە بسەلمێنرێ. بیری مارکسیستی دەوڵەمەندیێکی شیکاری هەیە سەبارەت بە شەڕ بە گشتی، و جۆرە تایبەتەکانی شەڕ. بەڵام شتێکی نائاسایی ڕوویدا: کێشەی شەڕ لەبری ئەوەی یارمەتیدەر بێت بۆ پتەوکردنی یەکگرتوویی مارکسیزمەکان، لەبری ئەوە کاریگەرییەکی قووڵی وێرانکەری بەرهەمهێنا ،،،.)- مارکسیزم و جەنگ/ ئیتیان بالیبار.
ئەمڕۆکە لە کاتی جەنگ لەسەر غەززە، هەندێ لە کۆمۆنیستەکان لە بەیاننامە و وتارەکانیاندا، هەڵوێستەکەی لینین و ڕۆزا دووبارە دەکەنەوە: باڵێکی کۆمۆنیستی بڕوای وایە کە دەبێ جەنگی غەززە بکرێ بە جەنگی چینایەتی دژی ئیمپریالیسمی ئەمەریکا، بەمە فرسەتی شۆڕشی سۆسیالیستی زیاد دەبێ؛ یانی ئەم هاوڕێیانە گرنگی بە کۆنەپەرستی پرۆژەی حەماس و هاوپەیمانەکانی نادەن، بەڵکو قورسایی خۆیان خستۆتە سەر دژایەتی ئیسرائیل و ئەمەریکا، واتە یەک تاک چاون، وە بڕوایان وایە لەتەک حەماس دژی ئەمەریکا، زەمینەی جەنگی چینایەتی خۆش دەبێ!. باڵێکی دی کۆمۆنیستەکان ڕای وایە کە ئەم جەنگە بکرێ بە فرسەتی بەرپاکردنی شۆڕش بەسەر دوژمنی ناخۆیی(یانی گۆڕینی جەنگ بۆ شۆڕش بۆ نموونە لە ئێراندا). بەڕای من ئەم هاوڕێیانە گەرچی هەڵوێستی ئینسانیان دژی جەنگی ئیسرائیل و ئەمەریکا، دروستە و جێگای دەستخۆشییە، بەڵام بانگەوازو دروشمەکانیان تەواو خەیاڵییە، و بیرکردنەوەیان دوورە لە بەرژەوەندی چینی کرێکاران. چونکە ئەو بلۆکەی بەرامبەری ئەمەریکایە، بلۆکێکی دڕندەو کۆنەپەرستی سەرمایەدارییە؛ واتە ئەمە جەنگی دوو بلۆکی سەرمایەداری دڕندەن، ئیدی چۆن جەنگی حەماس و ئێران لەتەک ئیسرائیل و ئەمەریکا دەبێ بە زەمینەسازکردن بۆ بەرپاکردنی شۆڕشی سۆسیالیستی؟!. ئەمە خۆشخەیاڵییەکەی لینینە دەربارەی شۆڕشی گەلانی چەوساوە دژی ئیمپریالیسم بەشێوەێکی کاریکاتێری. وە لە سەردەمی ئێمەدا، پرسەکانی وەک فەڵەستینیەکان یان کوردەکان، دەمێکە بۆتە مەیدانی کێشمەکێشی بۆرژوازە کۆنەپەرستەکانی لۆکاڵی و جیهانی، ئیدی هیچ بزووتنەوەێکی گەلانی چەوساوەو ژێردەست نەماوە کە پێشکەتووخواز بێ، و دەمێکە ئەوە کەشف بووە کە جەنگی بۆرژوازی گەلانی ژێردەست دژی دەوڵەتی سەردەست، ناکرێ بە موتەحالفی چینی کرێکاران، و سەربەخۆیی(فەڵەستین و کوردستان)بەسەرکردایەتی بۆرژوازییە ناسیۆنالیستەکان بێ یان ئیسلامییەکان، نابێتە بەردەباز بەرەو سۆسیالیسم؛ ئەوە تەنها ئەستۆرەیە. وە فرسەت هێنان لەکاتی جەنگ بۆ بەرپاکردنی شۆڕش لە ئێران یان ئێراقدا؛ ئەقڵی موغامری کەمایەتێکی نێو فەزای مەجازییە، چونکە لەئێستادا هیزێکی سۆسیالیستی نییە بتوانێ ئەوە بکات، وە شۆڕش لەئێستادا لەو وڵاتانەدا، دەچێتە خزمەت بەرەکەی دییەوە. بۆ سۆسیالیستەکان بەتایبەتی ئەوە گرنگە کە سیاسەتی سەربەخۆی چینی کرێکاران دژی دەوڵەتەکانی سەرمایەداری بپارێزن، وە بەتایبەتی لەم پرسەدا:”دژی جەنگ”بن، و هۆشیاربن نەکەونە ناو سەنگەری ئەمریکا یان ئێران.
وه‌حشه‌كانی مۆدێرنه‌
پۆتین سه‌گه‌كه‌ی له‌ منداڵێكی سوری
خۆشتر ده‌وێ.
پۆتین خوێن ده‌ڕێژێ و
یاری به‌ سه‌گه‌كه‌ی ده‌كا.
لای پۆتین ڕژانی خوێن و
یاری سه‌گ لێك ده‌چن.
تره‌مپیش جارێك گوتبووی:
سه‌دام گاڵته‌یه‌كی كیمیاوییانه‌ی
له‌گه‌ڵ هه‌ڵه‌بجه‌ كردبوو،
بۆ وا لێیان كردبووه‌
هه‌ڵڵا و هه‌را؟…
ئه‌رێ خه‌ڵكینه‌، ئه‌مانه‌ مرۆڤن؟
یان وه‌حشه‌كانی سه‌رمایه‌ و مۆدێرنه‌؟
به‌ختیار محه‌مه‌د

فەلسەفە لەزمەنی داڕماندا
ساتێک بۆ پاشەوە و ساتێک بۆ پێشەوە

سەردەمەکەی ئێمە بەوە دەناسرێتەوە کە بۆرژوازەکان سامان بەخێرایی کەڵەکە دەکەن و کرێکاران و زۆربەی خەڵکیش زیاتر هەژار دەکەن. ئەوەی جێی سەرسوڕمانە بۆرژوازە دەسەڵاتدارەکان توانیویانە زۆربەی هەر ئەو خەڵکەی کە هەژاریان کردووە فریو بدەن، و بیانکەنە لایەنگرانی ئەحزاب و بیروباوەڕە کۆنەپەرستەکانی خۆیان. لەخوێندنەوەی دەقەکانی”سۆسیالیستەکان و مارکس”کە پێداگریان دەکرد لەسەر(ڕۆڵی هۆشیاری/ ئەقڵانییەت)، بەتایبەتی شرۆڤەی مارکس بۆ کۆمەڵگەی سەرمایەداری، ڕایان وا بوو کە چینی کرێکاران؛ ئەم چینە نوێیە نابێت ڕێگە بدات بکەوێتە تەڵەکانی هۆشی موزەیەف/ ساختە/ ئیدۆلۆژیاکانی دەسەڵات؛ یانی بەجۆرێک نابێت ڕێگە بەخۆی بدات بە بەرتیلێکی گەورە یان بچووک(ئیسڵاحات)ئارام بکرێتەوە، یان نابێت لە بێزاری و بێهێزی بچێت ملکەچی دەسەڵاتی بۆرژوازی بێ، وەک چۆن زۆرێک لە چینەکانی مێژووی پێشوو(کۆیلەکان و جوتیاران ملکەچی دەسەڵات و بیروباوەڕی خاوەن کۆیلەکان و دەرەبەگەکان بوون)، و پرۆلیتاریا نابێت ڕێبدات گەوجبکرێ بە بیروباوەڕی ئایینی سیاسی و ڕەگەزپەرستی.
بەڵام ئایا ئەمڕۆکە بەشێکی زۆری چینی کرێکاران و خەڵکی هەژار بەدوی(داعش، ڕەگەزپەرستەکان، ئەحزابی هیندۆسیەکان، مەسیحی سیاسی، ڕاستڕەوی توندڕەو،، فکری بنەماڵە و هۆزەوە) نین؟!. ئایا ئەمڕۆکە بەشێکی پرۆلیتاریا لە(ئەمەریکا، ئەوروپا،، و کوردستان،، هتد)کە بژێوییان سەختە و بێکارن، بەدوی سیاسەت و بیروباوەڕی بۆرژوازییەوە نین؟. بۆرژوازی توانیویەتی بە سیاسەت و ئیدۆلۆژیا لە ڕێگەی بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای نوێ لە میدیا و سۆسیال میدیا، پرۆلیتاریا نەک تەنها لە هۆشیاری چینایەتی دووربخاتەوە، بەڵکە ویژدان و هەست و میهرەبانی ئینسانی نەھێڵێ و بیکاتە دڕندە(بۆرژوازەکان جیهان لەسەر شێوەی خۆیان دروست دەکەن – مارکس/ مانیفێستی کۆمۆنیست).
ئەگەر سەرنج بدەین چەمکی وەک(مرۆڤی نامۆ، مرۆڤی مەسخ، مرۆڤی زۆمبی، مرۆڤی گرگن، مرۆڤی فریودراو، مرۆڤی گەمژەکراو)لە ئەدەبیاتی سۆسیالیستیدا بەکارهێنراوە بۆ وەسفی حاڵەتی ئەو بەشە فریودراوەی خەڵک، کە لەم سەردەمدا بەناشیترین شێوە لە کردەوەکانی ڕەگەزپەرستەکانی ڕۆژئاواو شوێن کەوتووەکانی ئەحزابی ئایینی سیاسی لە: سوریا، سودان، یەمەن، عێراق، هیندستان،، هتد، دەی بینین. ئەمڕۆکە ململانێی چینایەتی لە هەلومەرجێکی زۆر نالەباردایە و فەلسەفەی سۆسیالیستی ساڵانێکە لە پاشەکشەدایە. لەڕاستیدا ئەمە سەدەیەکە بۆ ناعەقڵانییەتی بۆرژوازی؛ بۆیە کەسانی سۆسیالیست و چەپی وەک ئێمە و بڕێک لە خەڵکی مەدەنی و سکولار وا هەست دەکەن کە ئێمە دواهەمین نەوەی سەردەمێک بووین بەسەرچووە، و ئەو سەردەمە هەروا ئاسان ناگەڕێتەوە.
چۆن گەیشتینە ئێرە؟ بۆچ بیروباوەڕ و هەلومەرجی کۆمەڵگە هێندە پاشەکشەی پێکراوە؟. ململانێی بیروباوەڕ هاوشێوەی شەڕ سیجالە؛ بۆ پێشەوەو بۆ پاشەوەی تێدایە، واتە فەلسەفە لە ململانێدایە و وەرچەرخان دەکات، شەڕێکە و سەرکەوتن و شکستی بەدوایەکتری تێدایە؛ یانی هەر فەلسەفەیەو لە سەردەمێکدا سەرکەوتن بەدەست دەهێنێت و لە سەردەمێکی دیکەدا شکستی پێدەهێنرێت.
لە سەردەمی دەرەبەگایەتیدا فەلسەفەی کۆنسەرڤاتیڤ و چەمکەکانی شەرەف، داب و نەریەت، و دڵسۆزی بۆ هۆز و خێزان زاڵ بوون، لە سەردەمی سەرمایەداریدا بەتایبەتی لە سەرتایدا و تا ساڵانی ۱۹۹۰ فەلسەفەی لیبڕالی و چەمکەکانی تاکەکەس، ئازادی و یەکسانی سیاسی و یاسایی باو بوو، بەڵام ئەمڕۆکە بە زۆری بۆرژوازی دەمانگەڕێنێتەوە بۆ کەلتووری شەرەف و دڵسۆزی بۆ: دەسەڵات، نیشتمان، ئایین، ڕەگەز، هۆز و بنەماڵە. ئەما سۆسیالیستەکان خەبات دەکەن بۆ دامەزراندنی کۆمەڵگەێک کە ئازادی و یەکسانی بە ناوەڕۆکی هەردووک سیاسی و ئابووری تێیدا زاڵ بێ.
ساڵەکانی ۱۸۰۰- ۱۹۸۰ بەوە دەناسرێتەوە کە ململانێی نێوان فەلسەفەی لیبڕالیسم و سۆسیالیسم باڵی بەسەر جیهاندا کێشابوو، بەڵام لەتەک سەرهەڵدانی قۆناغی ئیمپریالیسم، بە هەوڵی بیرمەندانی وەک(نیتشە، کارڵ شمیت، هایدگەر، لیۆ شتراوس، ساموێل هینتینگتۆن،، هتد)فەلسەفەی کۆنسەرڤاتیڤ پشتی ڕاستکردووەو مەیدانی داگیر دەکرد، و هێدی هێدی بەهاتنی(ماگرێت تاتچەر و ڕێگان)بۆ سەر حوکم، فەلسەفەی کۆنسەرڤاتیڤ و سیاسەتەکانی لە دونیادا زاڵ دەبوون، تا ئەنجامەکەی وای لێهات ئەمڕۆکە هەردووک فەلسەفەی(لیبڕالیسم و سۆسیالیسم)پاشەکشەیان کردووەو لاواز بوون، بەڵام بیروباوەڕی کۆنسەرڤاتیڤ لەوپەڕی بەجەماوەر بووندایەو لاێکی دونیا کۆنەپەرست و دڕندەیە. ئایا دونیا وەرچەرخانێکی فەلسەفی و سیاسی نوێ بەخۆیەوە دەبینێ؟ ئایا ئێمە فەلسەفەی سۆسیالیستی دەبینین جارێکی دی دونیا بە(ئازادی و یەکسانی ئینسانەکان)ڕووناک بکاتەوە؟. بەڕای من بەڵێ ئەوە ئەگەرێکە و بەندوبەستراوە بەوەی کە ئینسانە ئازاد و یەکسانخوازەکان تا چەند:

  • واقیعیانە لە دونیای ئەمڕۆکە تێگەیشتوون و چ کارێک دەکەن بۆ گۆڕینی، چونکە دەبێ لە دونیای ئەمڕۆکە دروست تێبگەین تا بتوانین بیگۆڕین.
    *سۆسیالیستەکان(دۆست و دوژمن)؛ کە بنەمای هەموو فەلسەفەێکی سیاسییە، چۆن و بە چ پێوەرێک دیاری دەکەن.
    * تاچەند سۆسیالیستەکان لەگورپچییەتی(سیکتاریسم)خۆیان بەدوور دەگرن و هەوڵی کاری هاوبەش دەدەن.

پەراوێز:

  • بۆ خوێندنەوەی ڕای نووسەر لەسەر هۆکارەکانی جەنگی ئەمەریکا و ئێران دەتوانن ئەم وتارانە بخوێنەوە:
    ۱/(سەرمایەداری: قەیران و بەربەریسم – ئەکرەم سەعید) – لە کتێبی”تێگەیشتنێک لە شۆڕشی سۆشیالیستی“.
    ۲/ (جەنگ و فریودان) – ئەکرەم سەعید.
    ۳/ (جەنگی دڕندەکان بەرەو کوێ دەچێ؟) – ئاسۆ کەمال – ئەکرەم سەعید.



بەربەریسمی مۆدێرن.. ئەکرەم سەعید


خوێندنەوەێک بۆ بەڵگەنامەکانی“جێفری ئپستین”

“پسپۆرانی بێ ڕۆح و کات بەسەربەرانی بێ دڵ” – ماکس وێبەر.

تێوەگلانی نوخبەی خاوەن سامان و دەسەڵات لە دەستدرێژیکردنە سەر منداڵان، نیشانەێکی ئەو ڕاستییەیە کە ئێمە لەژێر حوکمی بەربەریسمی مۆدێرندا ژیان بەسەر دەبەین، چونکە دەستدرێژی بۆ منداڵان، نەریەتی مرۆڤە دڕندەکانی سەردەمی کۆنە و ئەمڕۆکە لە سایەی سیستەمی سەرمایەداریدا بەردەوامی هەیە.
🔺بۆچی نوخبە سیستەمی سەرمایەداری لە سکانداڵ ڕزگاریان دەبێت، و بۆچی لێپرسینەوە لەتەکیان لە دادگاکانی سیستەمەکەی خۆیاندا تەنها شانۆگەرییەکە و ناتوانێ پێکهاتەی سیستەمەکە بگۆڕێ، وە بۆچی لە کۆمەڵگای سەرمایەداری مۆدێرندا بە بەردەوام دوای ئەم سکەنداڵە ڕەوشتی و سیاسییانەدا کۆمەڵگە پاشەکشە دەکات و دەسەڵاتی نوخبە بەهێزتر دەبێت. کۆمەڵگای سەرمایەداری مۆدێرن وا گریمانە دەکات کە هەرکەسێ لادان لە یاسا و کاری تابو/ کاری قەدەغەکراو/ سکەنداڵ بکات دەچێتە بەردەم دادگا و لێپرسینەوەی لەتەک دەکرێ سزا دەدرێ. بۆیە خەڵکی وا تێدەگەێنرێن لە بەرامبەر دادگادا کاتێک سکانداڵ سەرهەڵدەدات، جیاوازی نییە لە نێوان(نوخبەی پوڵ و سیاسەت لەتەک هاوڵاتێکی سادە)، بەمە هەموو وەک یەک لێپرسینەوەیان لەتەک دەکرێ و دواجار نوخبەی دەسەڵاتداران دەکەونە بەر مەترسی لێپرسینەوەو سزادان. بەڵام ئەمڕکە ئێمە دەبینین کەهەموو(سەرۆک و ملیاردێرو شازادەکان) کەناویان لە دۆسیەی ئیپشتاین هاتووەو بەشداری تاوانەکانن، ئێستا هەوڵدەدەن ناوی خۆیان پاک بکەنەوەو تاوانەکە لەملی خۆیان داماڵن و بیکەنە خەتای خەڵکی تر. لەڕاستیدا مامەلەی وەزارەتی دادی ئەمەریکا لەتەک سکەنداڵەکانی دوورگەی ئیپستین پووچی ئەم بڕوا و گریمانەیە دەردەخات.
🔺(بەرهەمهێنەری هۆلیوود باری جۆزێفسۆن ئیمەیڵێکی بۆ ئیپشتاین ناردووە و تێیدا هاتووە:زۆر بیرم لەو پرسیارە کردۆتەوە کە تۆ لە“بیل گەیتست”کرد سەبارەت بەوەی چۆن ڕزگارمان بێت لە هەموو هەژارەکان.)-
بەشێکی بەڵگەنامەکان پڕۆژەی دوژمنایەتی چینایەتییە: ئیپشتاین و هاوشێوەکانی بیردەکەنەوە کە چۆن هەژاران لەنێوبەرن. بیرکردنەوەی خاوەن سامانەکان بۆ لە نێوبردنی هەژاران لە مێژوودا نوێ نییە. لە پەیمانی کۆمەڵایەتی جان جاک ڕۆسدا(خەڵکی ئیلتزام بە یاساکانەوە دەکەن و دەوڵەت دەیانپارێزێ) بەڵام لەم سەردەمەدا سەرمایەداری لە پەیمانەکە یاخی بووە، و لەبری پاراستنی ژیان و کەرامەتی مرۆڤەکان بەبرسی کردن و کۆکوژی لەناویان دەبات، ئیدی یاسا و دادپەروەری و دەزگاکانی دەوڵەت تەنها چینی خاوەن دەسەڵات دەپارێزێ و مافی خەڵکی لە ژیان و کەرامەت پێشێل دەکات .
🔺ئێمە لەم دورگەیەدا تەنها دیمەنی نوخبەێکی بەدڕەوشت نابینین کە دڕندەن و بەس؛ بەڵکە تایبەتمەندی سیستەمی سەرمایەداری دەبینین کە لەم خولەدا(دڕندەیی و گەندەڵی، چەتەگەری و مافیایی، بەدڕەوشتی و بەزاندنی هەموو هێلە سوورەکان تا پلەی جەنگی فەوتانی مرۆڤەکان و سروشت، بۆتە ڕێگا چارەی مانەوەی وجودی خۆی). لەخوێندنەوەی مێژووی سەرمایەداری بۆمان دەردەکەوێت کە گەندەڵی و بەدڕەوشتی نوخبەی دەسەڵاتدارانی سیستەمی ئابووری و سیاسی و فەزیحەتەکانیان، بە دەگمەن سیستەمی دەسەڵاتی لاوازکردووە، بەڵکو زۆرجار زیاتر سەقامگیریان دەکات. سکەنداڵەکانی نوخبە توڕەیی کاتی خەڵکی و ناڕەزایەتی ڕواڵەتی بۆ لێپرسینەوە دروست دەکات، بەڵام دامەزراوە سیاسییەکان شۆکەکەی خەڵکی هێمن دەکەنەوەو خۆیان دەپارێزن، بێگومان هەندێ تاکەکەس دەکرێنە قوربانی، بەبێ گۆڕانکاری ڕیشەیی لە سیستەمەکەدا. بەکارهێنانی سکانداڵەکان و توێژینەوەی کەیسەکان سوودی لێوەردەگیرێ بۆ کێشمەکشی نێوان باڵەکانی دەسەڵاتداران، بۆیە خەڵکی کە بڕوایان وایە بە(کەیسی گەندەڵی و بەدڕەوشتی نوخبەی دەسەڵاتداران)دەتوانرێ چاکسازی بکرێ، زۆرجار ئەم هیوایە شکست دەهێنێ، چونکە تەنها توڕەیی لە بێئەخلاقی دەسەڵاتداران کە خۆیان نوێنەری سیستەمێکی چەوسێنەرو بەدڕەوشت و نادادپەروەرن، بە بێ شۆڕش بۆ گۆڕانی ئابووری و سیاسی سیستەمەکە، لە دواجاردا ئەو توڕەییە بەبێ ئەنجام هێدی هێدی هێمن دەبێتەوە.
🔺گومان دەکرێ کە ئیپستین دەستێکی شاراوەی ڕێکخراوی هەوڵگیرییە لە تاریکیدا کە(کاری نائەخلاقی بە نوخبە دەکات و دواتر وەک کارتی گوشار بەکاری دەهێنن بۆ کۆنتڕۆڵکردنی بڕیارەکانی دەسەڵاتداران، و گرێبەستی ئابووری و سیاسی نایاسایی و نادەستوری بەو نوخبەیە دەکەن)؛ ئەمە تەنها عادەتێکی ئاسایی دەسەڵاتداران نییە کە لە مێژوودا چەندەها جار نموونەیمان بینیووە*، بەڵکە ئەمە دیاردەێکی ترسناکی دەسەڵاتدارانە لە خولی تایبەتی سەرمایەداری کە پێی دەڵێین”سەرمایەداریی دڕندە یان بەربەریسم/ سەرمایەداریی لە خولی پایزدا/ سەرمایەداریی درەنگ”.
🔺دەوڵەت و ئەحزابەکان چۆن خۆیان لە بەربەڕیسمی“جێفری ئپستین” بەدوور دەگرن
هەموو لاێک بەجۆرێک هەوڵ دەدات بیسەلمێنێ کە ئەوان لەو بەربەریسمەی نێو“دوورگەکەی ئپستین”ەوە دوورن:

  • گوتاری ئیسلامی سیاسی دەربارەی دوورگەکەی ئیپستین ڕای وایە کە(ئەمە تەنها ڕەفتاری تاکەکەسی نییە، بەڵکو بیری ئیلحادی لە پشتە، و شوکر بۆ نیعمەتی خودا کە ئێمە موسڵمانین و دوورین لەو بەدڕەوشتیە). بەڵام ئەم بەڕێزانە ئەوەیان بیردەچێ کە(لاقەی کیژانی خوار تەمەنی ۱٥ ساڵ، لێدان و ئازردان و کوشتنی ژنان)کەلتوری هەموو ئایینەکانە بە ئیسلامیشەوە. ئەوەی لە دورگەێک دڕندە مۆدێرنەکانی خاوەن پۆل و دەسەڵات بە نهێنی کردیان، ئایینەکان بەناوی شەرع و وەسیەتەکانی خودا بۆ پیاوانی بە ئاشکرا حەڵاڵی دەکات.
  • “ئەلێکسەندەر دۆگین”ڕای وایە بە دۆسیەی ئیپستین ئیدی ڕۆژئاوا ئیمزای لەسەر مەرگی خۆی کردووە. ئەو بەڕێزە لەوە حاڵی نابێ کە ئەم بەڕبەریسمە مۆدێرنە پەیوەندی بە جوگرافیاێکی دیاریکراو یان مۆدێلێکی کەلتوور و دەوڵەتی سەرمایەدارییەوە نییە، بەڵکە هاوشێوەی دورگەی“جێفری ئپستین” لەهەموو وڵاتانی جیهاندا هەیە.
  • ڕای ناسیۆنالیستی کوردی:(جێی دڵخۆشییە، هیچ كوردێك ناوی لە دۆسیەی ئیپستیدا نییە). بۆ ئەم بیرتەسکانە من هیچ تەعلیقێکم نییە.
    🔺لەشفرۆشی ئیلاهی و پیدۆفیلیای سەرمایەداری – 1 /
    لەشفرۆشی و پیدۆفیلیای ئیلاهی(سۆزانی پەرستگاکان یان سۆزانی پیرۆز – لە زۆر جێکای هیندستان پێیان دەگووتن: خزمەتکارانی خودا، کە بەزۆری کیژی تەمەن نۆ ساڵ تا پازدە ساڵ بوون)، دیاردەێکی کۆنی کۆمەڵگە دێرینەکانی(میسری کۆن، میزوپۆتامیا، یۆنانی کۆن، هیندستان و چین)ە. ئەم دیاردەیە کە لەکۆندا ئایین پەردەپۆش و شەرعیەتی پێ دەدا، ئەمڕۆکە لە کۆمەڵگەی سەرمایەداری جیهانیدا لە زۆربەی کۆمەڵگەکان گەرچی نایاسایین، بەڵام بە کردەوە بوونی هەیە و دەکرێ، لە هەندێ کۆمەڵگەش لە سایەی دەسەڵاتی کۆنەپەرستی ئایینی شەرعیەتی پێ دەدرێ و بێ شەرمانە بەناوی ئایینەوە مومارەسە دەکرێ – وەک (لە ئێران هاوسەرگیری کاتی”زەواجی موتعە” کە لەشفرۆشییەکی ئیسلامیانەیە، وە لە ئێراق تەمەنی هاوسەرگیری بۆ کچانی ١٥ساڵ کە هێشتا منداڵە، لە هەمواری یاسای باری کەسی پێشنیارکراوە). شوێنکەوتوانی زۆرێک لە ئایینەکان لە هیندستان وەک شارستانیەتەکانی تر چەندین خوداوەند دەپەرستن وەک بەشێک لە کولتوورەکەیان. ئەم خوداوەندانە زیاتر لەلایەن کۆمەڵێک کەسەوە دەپەرسترێن کە لە شوێنێکدا کۆدەبنەوە بە دروستکردنی شوێنی نیشتەجێبوون وەک پەرستگا، مەزارگە لە ژێر هەر دارێک یان لە سەرووی هەر سەکۆیەکەوە کە سەقفی هەبێت یان بێ سەقف. ئەم کەسانە خوداوەند بە پارێزەری خۆیان یان گوندەکە دەزانن لە نەخۆشی و یارمەتیان دەدات لە خۆشگوزەرانی. هەندێک جار دایک و باوکێک بڕیار دەدەن کە منداڵەکەیان دوای لەدایکبوونی ئەگەر ئەو کۆرپەیە مێ بێت، ئەوە وەک لەشفرۆشێکی ئیلاهی پێشکەش بە یێلامما بکەن. کاتێک کچێک دوای چەندین ڕێوڕەسمی ئایینی تەرخان دەکرێت بۆ مەزارگەی یەڵەما، دەنێردرێتە لای پیاوێک کە لە مەزارگەی پەرستگاکە چاوەڕێی دەکات بۆ جووت بوون. پێدەچێت لەو ڕۆژەوە ئەو خێزانەی کە کچەکەیان بە دیاری بەخشیوە بە خوداوەندەکە، چاوەڕێی بەدەستهێنانی نیعمەتی خوداوەندەکە و خۆشگوزەرانی بن.). سەرچاوە:- پەرستنی یەلامما و لەشفرۆشی ئیلاهی: پێشینەی مێژوویی و کولتووری/ ئارون جاگاناتان ڤی. ئاڕ زانای توێژینەوە، بەشی سانسکریت ساهیتیا، سری سانکاراچاریا زانکۆی سانسکریت، کالادی، کیرالا، هیندستان.
    لەوتارێکدا بۆ ڕۆژنامەی نیویۆرک تریبیون، لە ٨ی ئابی ١٨٥٣، مارکس ئینگلیزەکانی بەوە تۆمەتبار کردبوو کە قازانج لە(لەشفرۆشی)ی دەکەن، مارکس نووسی بووی: ”ئایا ئەوان بۆ ئەوەی پارە لەو زیارەتکارانە پەیدا بکەن کە دەچنە پەرستگاکانی ئۆریسا و بەنگال، دەستیان بە بازرگانی لەشفرۆشی نەکردووە کە لە “پەرستگای جەگەرنۆت” ئەنجامدەدرا؟”.
    لەڕاستیدا ئەوەی(لەشفرۆشی و پیدۆفیلیا)ی لە کۆمەڵگەکاندا، لە دەمێ ساڵەوەیە کردووە بە دیاردە، خواستی قازانجی سەرمایە و زاڵکردنی کەلتووری کۆنەپەرستی سەرکوتی ئینسانەکانە، چونکە گەر تەماشای دونیا بکەین، بنەمای ئەو دیاردەیە لە هەندێ لە وڵاتاندا بە ڕووکەش پەیوەندی بە ئایین و پیاوانی ئایینیەوە هەیە، بەڵام لە پانتایێکی جیهاندا ئەوە بزنسی تۆڕێکی گەورەی کۆمپانیاکانی کازینۆ و بارو ڕێکخراوە مافیاکانە، کە بەشێکی سەرمایەی جیهانی ئەمڕۆکەن.
    وەکاتێ داعش ئافره‌ته‌کانی وه‌ک کۆیله‌ی سێکس له‌ بازاڕی”نخاسه‌”بۆ فرۆشتن نمایش ده‌کرد، و پیاوه‌ شه‌هوانییه‌کان به ‌پاره‌ ده‌یانکڕین، دیمه‌نێکی هێنده‌ وه‌حشی و نائینسانی بوو مرۆڤی په‌ست و تووڕه‌ ده‌کرد. هه‌ڵبه‌ته‌ ئایینی ئیسلام هه‌م له ‌توراسیداو هه‌م له ‌مێژوویدا، گه‌لێ دیمه‌نی ناشرینی وای تیادایه‌. دیاره‌ هه‌ر ئایینی ئیسلام وا نییه‌، به‌ڵکه‌ زۆرێک له ‌ئایینه‌کان هاوشێوه‌ن. له‌م کاته‌داو به‌حیساب به‌رامبه‌ر و دژی ئه‌م دیمه‌نه‌ ناشیرینه‌ وه‌حشیانه‌ی داعش، چه‌ند وه‌حشێکی دی هاتبوونه‌ مه‌یدان:”برجوازه‌ مۆدێرنه‌کان، لیبڕاله‌کان، سیکۆلاریسته‌کان و بڕێک له ‌چه‌په‌کان”و چه‌ند ده‌وڵه‌تی وه‌ک”ئێران، سعودیه‌، تورکیا، ئه‌مه‌ریکا، روسیا و سوریا..هتد”، ده‌یان ویست به ‌خه‌ڵکی بسه‌لمێنن که ‌ئه‌و دیمه‌نه‌ ناشرین و وه‌حشیانه‌ی ده‌یانبینن، به‌رهه‌می سیسته‌می سه‌رمایه‌داری نییه‌، به‌ڵکه‌ به‌رهه‌می خوێندنه‌وه‌ی به‌ هه‌ڵه‌ی چه‌ند ده‌قی ئایینێکه‌، به‌رهه‌می نه‌ریه‌تی کۆنی ئایینێکه‌ که چه‌ند گۆمڕاکه‌رو سه‌رلێشێواوێک ده‌یانه‌وه‌ێ زیندووی بکه‌نه‌وه‌ له‌م دونیا جوانه‌ی ئێمه‌دا. ئه‌م ده‌ستەیه‌‌ درۆی گه‌وره‌یان بۆ خه‌ڵکی ده‌کردو ده‌یان گوت: شارستانی دونیای سه‌رمایه‌داری ناگونجێ له‌ته‌ک دیمه‌نی ناشرین و وه‌حشی له‌و شێوه‌یه‌دا، و ئه‌م دیمه‌نانه‌ سه‌ر به‌ ئێستا نین،‌ به‌ڵکه‌ له‌ مۆزه‌خانه‌ی کۆنی که‌لتوری ئیسلامه‌وه‌ خواستراوه‌. به‌ڵام ڕاستییه‌که‌ی ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌م دیمه‌نانه‌و له‌وه‌ش وه‌حشیتر ڕوویداوه‌و ڕۆژانه‌ ڕووده‌دات، و ئه‌م دونیای سه‌رمایه‌داریه‌ دڕنده‌یه‌ پڕیه‌تی له ‌دیمه‌ن و سه‌رگوزشته‌ی به ‌تاک و کۆی فرۆشتنی منداڵ و ژنان، و بازاڕی کۆیله‌کان گه‌رمه‌ له‌ به‌شێکی ئه‌م سه‌ر زه‌مینه‌ی که‌ ئه‌و به‌ڕێزانه‌ لێیان کردووین به ‌شامی شه‌ریف. هه‌ڵبه‌ته‌ وه‌ک چۆن کرده‌وه‌کانی داعش جێگای نه‌فره‌ته‌ هه‌روه‌هاش ئه‌و بازرگانی سێکس و کۆیلایه‌تییه‌ به ‌ژن و منداڵ ده‌کرێ جێگای نه‌فره‌ته‌، و ئه‌مانه‌ به‌شێکن له ‌دیارده‌کانی سیسته‌می سه‌رمایه‌داری، و پایه‌کانی سه‌رمایه‌داری”پێویستی بازار و قازانج”مرۆڤ و جه‌سته‌ی ده‌کاته‌ کاڵاێک بۆ کرین و فرۆشتن، و بازار و قازانج دیمه‌نی له‌وه‌ وه‌حشیتری به‌رهه‌م هێناوه‌. ساڵی ۲۰۱۳ “ده‌زگای مافی ئوسترالیا “ڕاپۆرتێکی بڵاوکرده‌وه‌ که‌ له ‌ئێستادا نزیکه‌ی ۳۰ ملیۆن کۆیله‌ هه‌یه‌ له ‌جیهاندا که‌ به ‌زۆری له ‌ئاسیا و ئه‌فه‌ریقا دان. ساڵی ۲۰۱٤ ڕاپۆرتی “ڕێکخراوی ووک فری”بۆ مافه‌کان پیشانیدا که‌ ۳٦ ملیۆن کۆیله‌ هه‌یه‌ له‌ ۱٦۷ وڵاتدا. گه‌ر که‌سێکیش به‌ ڕاپۆرته‌کانی ڕێکخراوه‌ مه‌ده‌نی و یاساییه‌کانی ئه‌مه‌ریکادا بچێته‌وه‌ له‌ دوای ڕمانی یه‌کیه‌تی سۆڤیه‌ت، ده‌بینێ لایه‌ک له ‌ئافره‌تانی ئه‌و وڵاتانه‌، مافیاکان بردیانن بۆ ئه‌مه‌ریکاو وه‌ک کۆیله‌ی سێکس کڕین و فرۆشتنیان پێوه‌ ده‌کردن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ ده‌نگوباسی ڕێکخراوه‌کانی تاوان له ‌ئه‌وروپا و ئاسیا و ئه‌مه‌ریکا به‌لاشه‌ی منداڵ و ژنانه‌وه. له‌به‌رئه‌وه‌ محامیه‌کانی برجوازی زۆر گه‌مژه‌ن‌، چونکی هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی خه‌ڵکی ته‌ماشای ئینترنێت بکەن و به ‌دوای زانیاریدا بگه‌ڕێن، ئه‌وه‌ عه‌یب و عاری سه‌رمایه‌داری هێنده‌ که‌شفه‌ به ‌درۆی ئه‌وان داناپۆشرێ؛ داعش به‌رهه‌می سه‌رمایه‌دارییه‌ و ئه‌و کوڕه‌ له‌و باوکه‌یه‌. ڕاپۆرتێکی ئه‌مه‌ریکا لە ساڵی ۲۰۱۲ ده‌ڵێت ساڵانه‌ بایی ۱٥۰ ملیار دۆلار بازرگانی به‌ کۆیله‌ی سێکس ده‌کرێت، یانی له‌ بازاڕی چه‌ک و ته‌قه‌مه‌نی زیاترە، وه‌ لادێک له‌ ناوه‌ڕاستی مه‌کسیک که‌ ناوی”تينينسينغ”ە، له‌ هه‌رێمی “تلاكسالا”یە، ئەوێ پایتەختی کۆیله‌ی سکێکسی جیهانە‌.

——————————————————————————————

  • لە ڕۆمانی(سەدو بیست ڕۆژ لە سۆدۆم)- (١٧٨٥)ی مارکیز دی ساددا، خاوەندارانی سامان، پیاوانی کەنیسە، دەسەڵاتی دادوەری و ئەرستۆکراسی، بۆ ماوەی چوار مانگ لە قەڵایەکی دابڕاودا کۆدەبنەوە بۆ ئەوەی بە دڕندەترین شێوە دەستدرێژی بکەنە سەر قوربانییە گەنجەکان”کوڕ و کچ”. ئەوان بە بێباکییەکی تەواوەوە بەرەوڕووی ئازارەکانی ئەم قوربانیانە دەبنەوە: ئەشکەنجەدان بۆ خۆی ئامانجێکە؛ ئەم ئەشکەنجەدانە تەنها چێژ نییە کە خزمەت بە تێرکردنی ئارەزووی دڕندەکان دەکات و بەس، بەڵکو خزمەت بە مەزنکردنی هۆشی ئەوانیش دەکات؛ زیاترمتمانەیان بەخۆیان دەبێ کە ئێمەی دەوڵەمەندو دەسەڵاتداران دەتوانین لە فەزای بێ یاسادا بەدڵی خۆمان چیمان بوێت دەتوانین بیکەن. – مارکسی لاو: فیتیشیزم و سێکس و ئایین – پیاچوونەوەێک بە “دەفتەرەکانی بۆن” / لەلایەن: کان کانگال.

ئەکرەم سەعید

———————————-

  • سەرچاوەکان:
    1/ پاشخانی کولتووری و ئایینی خوێنمژگەرایی سێکسی لە چینی کۆن – پاوڵ ڕ. گۆڵدین
    توێژینەوە لەسەر تەکنیکە سێکسییە ماکرۆبایۆتیکییەکانی چینی کۆن لە ژینگەی کولتووری و ئایینی کۆن، تیشک دەخاتە سەر ئەو ساتانەی کە بە ڕێنماییە نهێنییەکانی ژووری نووستنی”یەشت” ناسراوە. توێژینەوە کە ڕوونی دەکاتەوە کە چۆن دایکی ڕۆحی ڕۆژئاوا(هێزێکی ئایینی چینی دێرینە)کە لە بنەڕەتدا مرۆڤێکی ئاسایی وەک هەر کەسێکی دیکە بووە، هێزی زۆرێک لە کوڕانی گەنجی بە جووتبوون لەگەڵیان بۆ خۆی بردووە، و لەوێدا خۆی گۆڕی بۆ خوداوەندێکی بەناوبانگ. هەرچەندە زۆرێک لە لێکۆڵینەوەکانی پێشووی سێکسییەتی چینی تیشکیان خستۆتە سەر ئەم جۆرە شێوازانە (مێژوونووس R.H. van Gulik یەکەم کەس بووە کە بە “خوێنمژگەرایی سێکسێ” ناوی بردووە)، بەڵام بە دەگمەن پرسیار کراوە کە بۆچی کەسانی ڕوناکبیر و دانای ڕابردوو بە جددی وەریانگرتووە. لێکۆڵینەوەکە پیشانی دەدات کە خاوەن سامان و دەسەڵات لە کۆندا بڕوایاین بەوە هێناوە کە ئەم جووتبوونە سێکسییە لەتەک لاوان تەندروست و تەمەن درێژیان دەکات.
  • The Cultural and Religious Background of Sexual Vampirism in Ancient China – Paul R.Goldin
  • Yellamma Cult and Divine Prostitution: Its Historical
    and Cultural Background
    Arun Jaganathan V.R
    2/ Yellamma Cult and Divine Prostitution: Its Historical and Cultural Background / Arun Jaganathan V.R Research Scholar, Dept. of Sanskrit Sahithya, Sree Sankaracharya University of Sanskrit, Kalady, Kerala, India.
    3/ Young Marx on Fetishism, Sexuality, and Religion / Revisiting the Bonn Notebooks /by Kaan Kangal.
  • پەیوەندی نێوان”بازرگانی و ئایین و سێکسوالیتە” لە بەڵگەنامەی مێژوویی بۆتیگەردا سەبارەت بە ئایینەکان-یش سەرچاوەیەکی تیۆری مارکسە لە ژێر کاریگەری دی برۆسدا. ڕستەیەک کە مارکس نووسیویەتیەوە باس لە “کچانی گادیتانی” دەکات کە لە سەردەمی شانشینی ڕۆمدا لە ئیسپانیا وەک ژنە لەشفرۆش کاریان کردووە. مارکس کاتێک ئەم ناوە لە بۆتیگەرەوە وەرگرتووە، دەبێ بیری لە بەشێکی پێشوو کردبێتەوە کە بۆتیگەر تێبینییەکی لەسەر ڕێنمایی ئەسکەندەری مەکدۆنی کردبوو بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی “پەرستگای بێلۆس” لە بابل، کە شوێنێکی ناسراوە بۆ لەشفرۆشی پیرۆز. هەروەها مارکس لیستی نموونەکانی لەشفرۆشی پیرۆزی بۆتیگەری لە جوگرافیاکانی دیکەوە لەبەرچاو گرتووە. بۆ نموونە مارکس وێناکردنی هیرۆدولۆی لەلایەن بۆتیگەرەوە وەرگرتووە، کە کۆیلەی پەرستگاکان بوون و لە ناوچەی پۆنتۆس لە نزیک دەریای ڕەش و لە کاپادۆکیای ناوەڕاستی ئەنادۆڵ خزمەتیان بە “خودای گەورەی سروشتی ئاسیا” کردووە. لە دەفتەرەکانیدا مارکسدا دەنووسێت(هیرۆدولۆیەکان بەشداربوون لە[لەشفرۆشی] و “بازرگانی سۆزانی پیرۆز”دا).
    4/ Marxism for Whores / by Magpie Corvid | August 1, 2015
    5/ The most shameful practice:Temple prostitution in the ancient Greek world Strong, Rebecca Anne. University of California, Los Angeles ProQuest Dissertations & Theses, 1997.



پایزی سەرمایەداری *.. ئەکرەم سەعید

(ئێمە شاهیدی پایزی مۆدێلی سەرمایەداریی ئێستاین، بەڵام هێشتا لە بەهاری گەلاندا نین، چونکە هێشتا ئەڵتەرناتیڤەکە نەخەمڵیوە. لەئێستادا بزووتنەوەو ناڕەزایەتییە جیهانییەکان لە قۆناغی ئاژاوەگێڕیدان، و دەکرێت ئەمە ببێتە مایەی بزووتنەوەی توندڕەو، ڕژێمی فاشیستی، تەنانەت ڕووخانی دەوڵەتەکان، یان دەشێت ببێتە هۆی شتێکی تەواو نوێ)- سمير امين: نشهد خريف الرأسمالية/ بِدَايَات/ فصلية ثقافية فكرية/ ساڵی ٢٠١٥.
“سەمیر ئەمین”لە دوا ساڵانی تەمەنیدا زۆر باسی لە پایزی سەرمایەداری دەکرد. پایزی سەرمایەداری زاراوەیەکە ئاماژەیە بۆ خولێکی پڕ لە قەیران و شێواوی و جەنگ لە سیستەمی سەرمایەداریدا؛ دیاردەی وەک نایەکسانی ئابووری، ناسەقامگیری و نائەمنی، نادادپەروەری کۆمەڵایەتی و زیادبوونی کارەساتی ژینگە. لە ڕاستیدا دابەشکردنی مێژوو بۆ خولی”بەهار و پایز”مێژوونووسانی کۆنی وڵاتی چین بەکاریان هێناوە. مەبەستیان لە بەهار خولی سەقامگیری و گەشەکردنی ئابووری(کشتوکاڵ، بازرگانی، کاری پیشەیی و هونەر) بووە، و پایز وەک خولی(داڕمانی ئابووری و شێواوی و جەنگ). لە خولی پایزدا(شانشینی ژۆو)لە ڕۆژهەڵاتی چیندا لاواز بووەو میرنشینە فیۆداڵیەکان سەربەخۆ بوون، و سەردەمی جەنگی میرنشینەکان دەستی پێکردووە **.

سەرمایەداری چەندجار دووچاری قەیرانی ئابووری و سیاسی و جەنگ هاتووەو بە سەلامەتی لێی قووتار بووە. سەرمایەداری لە ساڵی ١٩٠٠ تا ١٩۲۹ بە قۆناغی گەشەسەندنی خێراو بە(ساڵانی بەختیاریی ۱۹۰۰ و بیستەکان) ناوبانگی دەرکردوە، بەڵام دواتر کەسادی گەورەی وێرانکەر بەدوایدا هات، و ئەنجامەکەی لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٩ داڕمانی وۆڵ ستریت بوو لە نیویۆرکدا، کە بووە هۆی بێکاری بەکۆمەڵ و شکستی بانکەکان و کەمبوونەوەی بازرگانی لەسەر ئاستی جیهاندا. جارێکی دی له‌ مانگی ئۆکتۆبه‌ری ۲۰۰۸ دا “وۆڵ ستریت” تووشی داڕمان هات – ساڵی ۲۰۱۹ پەتاى کۆڤید/۱۹ – ساڵی ۲۰۲۲ جەنگی ئۆکراینا، و تا ئەمڕۆکە بە گشت کێشەکانی هەڵئاوسانی دراو، گرانی، بێکاری و جەنگ لێرەو لەوێ؛ لەو کاتەوە جیهان چۆتە وەرزێکی پایزی نوێی سەرمایەدارییەوە. یەکەم وەرزی پایزی سەرمایەداری لانیکەم بیست ساڵی خایاندووە، بەڵام هێشتا دیار نییە ئەم خولە نوێیەی پایزی سەرمایەداری کەی و چۆن کۆتایی دێت.

نیشانەکانی خولی پایزی سەرمایەداری
۱/ قەیرانی ئابووری و مەترسی داڕمانی بازاڕ و بازرگانی:
ئەگەر جیهانگیری لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە، پاڵنەرو لۆژیکی فراوانبووی سەرمایەداریی بازاڕی ئازاد بووبێ، ئەوا ئەمڕۆکە سیاسەتی سەپاندنی باجی گومرگی تڕەمپ، وە بە زیادبوونی پەلاماری گەشتی بازرگانییەکان لە دەریادا، و بە سیاسەتی داخستنی سنوورەکان بە ڕوی پەناهەندەکان و دیپۆرتکردنەوەیان، ئەوا شتێکی سەیر نییە کە جیهانی سەرمایەداری دەچێتە نێو خولێکی ناکۆک لەتەک خودی پایەکانی سەرمایەدا.
گۆڤاری”ئیکۆنۆمیست”ی بەریتانی لە مانگی نۆڤەمبەردا ژمارەیەکی تایبەتی بەناونیشانی(جیهانێک لە پێشمان/ العالم أمامنا / The World Ahead ***)بڵاوکردەوە. ڕاپۆرتەکە باسی چارەنووسی جیهان دەکات لە ساڵی ٢٠٢٦دا؛ کە ساڵێک لە نادڵنیایی دەبێت! . بەڕای گۆڤارکە جیهان لە ساڵی ٢٠٢٦دا دەچێتە ناو نادیارەوە، بۆیە دەپرسێ: ئایا ئێمە لەبەردەم ساڵێکی”ڕووخان”داین یان ساڵێک لە”دەرفەتەکان”؟. چونکە لەگەڵ گەڕانەوەی دۆناڵد ترەمپ و سەرهەڵدانی ئەژدیهای چین، جیهانی کۆن کۆتایی هاتووەو یاساکانی یارییەکەش بە تەواوی گۆڕاون. پێشبینییەکانی ڕۆژنامەکە بۆ ساڵی ٢٠٢٦ وێنەیەکی تاریک و پڕ لە پشێوی بۆ جیهان دەکێشێت، کە ململانێ جیۆپۆلەتیک و جەمسەرگیری سیاسی و پێشبڕکێی تەکنەلۆژی زاڵن بەسەریدا، لە کاتێکدا شەڕ و قەیرانە ئابوورییەکان بەردەوام دەبن.

۲/ زیادبوونی دیاردەی ستەم و شەڕ:
دەوڵەتەکان لەمڕۆدا خەڵکی بە خۆیان و ماڵومنداڵیان بە کۆیلەی خۆیان دەزانن، و دەسەڵاتە دڕندەکان بۆ بەرژەوەندی خۆیان بە زۆری هێزو فریودان ژیانی ئەو خەڵکەیان خستۆتە بەردەم مەترسی فەوتان، چونکە بە فرمانی خۆیان لە سەرەوە، بێ هیچ بەشداری خەڵک و ڕەزامەندییان، دەوڵەتەکان بڕیاری جەنگ دەدەن و کۆمەڵگەیان خستۆتە نێو کەشێکی سەربازییەوە؛ بڕوانە: بڕیارەکانی ڕووسیا بۆ جەنگ دژی ئۆکراینا، بڕیاری ئەمەریکا بۆ جەنگ دژی ڤێنیزوێلا، بڕیاری سەرۆک وەزیرانی یابان بۆ چوونە نێو جەنگ ئەگەر چین پەلاماری سەربازی تایوان بدات،، و سەدەها حاڵەتی دی. هەموو ئەو بڕیارانەش لە ئاکامی قەیرانی ئابووری و کێشمەکێشی بازرگانییەوە سەرچاوەیان گرتووە، وە بێگومان لە ئەنجامی جەنگەکانیشدا هێندەی دی قەیرانەکان قوڵتر دەبنەوە.

۳/ سەرهەڵدانەوەی دیاردەی چەتەگەری سەرمایەداران – {عادت حليمة إلى عادتها القديمة} – بۆ نموونە وەک:

  • تەقاندنەوە یان دەستگرتن بەسەر کەشتیەکان لە دەریادا؛ چەتەگەری دەریایی دەوڵەتەکان لە زیادبووندایە.
  • وەزیرانی دارایی ئەوروپا باسی بەکارهێنانی سەروەت و سامانی بەستووی ڕوسیا بۆ دابینکردنی کۆمەکی دارایی بۆ ئۆکراینا دەکەن – دەستگرتن بەسەر بڕی زیاد لە ۳۰۰ ملیار دۆلار لە سەروەت و سامانە داراییەکانی ڕووسیا کە لە بانکەکانی ئەوروپا.
  • بەخۆماڵیکردنی کارگەکانی وڵاتی چین لە ئەوروپا: لەگەڵ پەرەسەندنی شەڕی کانزا دەگمەنەکانی نێوان چین و ڕۆژئاوا، ئەوروپا گەرەکی بوو دەستبگرێ بەسەر”کۆمپانیاکانی چیپ”ی چینی لەسەر خاکەکەی، هۆڵەندا دەست بەسەر”کۆمپانیای نێکسپریای چینی”دروستکەری چیپدا(الرقائق)بگرێت. و بەخۆماڵیکردنی دەگەڕێتەوە بۆ بەریتانیا: شەڕێکە بۆ ڕزگارکردنی دوا کورەی پۆڵا لە چنگی وەبەرهێنەری چینی.
    بەڵام دەستبەسەرداگرتن بەسەر سەروەت و سامانی ڕووسیا لە بانکەکان، پایەکانی ئابووری یەکێتی ئەوروپا وێران دەکات، چونکە متمانە بە بانکە ئەوروپییەکان نامێنێ و زۆربەی وڵاتانی دیکە سەرمایەکانیان دەکێشنەوەو کارەکانیان لە شوێنێکی تر ئەنجام دەدەن.

    ٤/ نوخبەی دەسەڵاتدارانی سەرمایەداران ڕۆژ دوای ڕۆژ وەک(نوخبەێکی سەرکوتگەر و دژی پەناهەندە، گەندەڵ، جەنگخواز و بەدڕەوشت)دەردەکەون؛ بۆ نموونە:

  • نوخبەی جەنگخوازی ئەوروپا دەیانەوێت شەڕ لە ئۆکراینا بەردەوام بێت، ئەوەش لە پێناوی ڕزگارکردنی خۆیان و فراوانکردن و چەسپاندنی کۆنترۆڵییان بەسەر خەڵکی ئەوروپادا.
  • ئیهانەی ترەمپ بۆ خەڵکی وڵاتانی(ئاسیا، ئەمەریکای لاتین وئەفەریقا)، و لێدوانی ڕەگەزپەرستانەی ڕاوێژکاری ئەڵەمانیا”فریدریش مێرتز”:(پەنابەران دیمەنی شارەکانی ئەڵمانیا تێکدەدەن).
  • فەزیحەی(دوورگەی جێفری ئیپستین).
  • هاوشێوەی مرۆڤ کە دەچێتە ساڵەوە زۆر باسی ڕابردوو دەکات، سیستەمی سەرمایەداریش لە خولی پایزیدا زۆر باسی ڕابردوو دەکات و نەریەتە کۆنەکان لە(ئایین، ڕەگەز، خێڵ و بنەماڵە)زیندوو دەکاتەوە. بۆرژوازی دەسەڵاتدار جیهان بەلای ڕاستدا وەردەچەرخێنێ؛ هێندە تووند بەلای ڕاستدا کە مەترسی دەخاتە سەر وجودی سیستەمی سەرمایەداری، چونکە ستافی فەرمانڕەوای بۆرژوازی لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا نوخبەێکی جەنگخوازو سەرکوتگەرو کۆنەپەرستەو گوتارو سیاسەتی لیبڕالی گۆڕیوە بە گوتارو سیاسەتی کۆنەپارێزی ئایینی و نەژادپەرستی و ناسیۆنالیستی توندڕەو.
  • وەرزی پایزی سەرمایەداری وەرزی ناسەقامگیری کۆمەڵگە و شێواوی سیاسییە؛ وەرزی زیادبوونی تەقەکردنە لە خۆپیشاندانی مەدەنی و تیرۆر و کۆکوژی.

ئەم خولی پایزی سەرمایەدارییە سیستەمەکە دەخاتە بەردەم دوو ئەگەر:

  • ئەگەری قوڵبوونەوەی قەیرانە ئابوورییەکان تا پلەی داڕمان، و فراوانبوونی جەنگەکان تا پلەی جەنگی جیهانی سێیەم کە کۆتایی بە ژیان دەهێنێ لەسەر گۆی زەوی.
  • یان دەسەڵاتدارانی سەرمایەداری دانوستان دەکەن و ڕێدەکەون لەسەر دابەشکردنی نوێی کار و سامانی جیهان.
  • وەسفکردنی خولی داڕمانی سەرمایەداری بە (وەرزی پایزی سەرمایەداری) مێتافۆریکییە؛ واتە وەسفکردنی شتێک بە بەکارهێنانی لێکچوون یان وێنەیەک، کە بە شێوەیەکی ڕستەیی ڕاست نییە. مێتافۆریک بەکاردێت بۆ دروستکردنی وەسفێکی بەهێز و مەجازی بۆ شتێک، بەزۆری بە بەراوردکردنی لەگەڵ شتێکی تر کە تایبەتمەندی هاوشێوەی هەیە. بۆ نموونە وتنی”ژیان سەفەرە”، ئەوە وەسفێکی مێتافۆریکە بۆ ژیان، چونکە ژیان بە شێوەیەکی ڕستەیی سەفەر نییە، بەڵکو تایبەتمەندی هاوشێوەی هەیە، وەک هەبوونی سەرەتایەک، شوێنی مەبەست و دەرفەتی ئەزموونکردنی شتی جیاواز لە ڕێگادا. لێرەدا”پایزی سەرمایەداری” هەستێک و ڕوانگەێک وەسف دەکات کە مۆدێلی سەرمایەداریی ئێستا لە قەیرانی بووندایە، واتە خراپبوونی بەردەوام، کە ڕەنگە سەرمایەداری لە گۆڕانکارییەکی بەرچاو یان داڕمان نزیک بێتەوە.

    ** بۆ یەکەم جار وەسفی سەردەمی”بەهار و پاییز”-(نزیکەی ساڵی ٧٧٠-٤٧٦ پێش زایین)، لەلایەن مێژوونووسانی چینی کۆن، لە سەردەمی بەشی یەکەمی(شانشینی ژۆو)بەکارهێنراوە.
    *** بڕوانە: The World Ahead 2026 / from The Economist / 10 nov. 2025
    ڕۆژنامەی ئیکۆنۆمیست ڕاپۆرت دەربارەی ساڵی ۲۰۲٦ بڵاودەکاتەوە. ڕۆژنامەکە ڕای وایە کە وڵاتانی دەوڵەمەند لە دەرەوەی تواناکانی خۆیان دەژین، وە مەترسی قەیرانی بازاڕی بۆندەکان لە زیادبووندایە.




دوو تێبینی لەسەر: ستراتیژی ئاسایشی نیشتمانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.. ئەکرەم سەعید

چەند ڕۆژ لەمەوپێش ترەمپ و ستافەکەی نەخشەڕێگاێکیان بڵاوکردەوە، کە بڕێک خەونی وەنەوشەیی و ڕەخنە بوو لە وڵاتانی ئەوروپا.
تێبینی یەکەم: خەونە وەنەوشەییەکانی ترەمپ
(ئێمە بەهێزترین بنکەی پیشەسازی جیهانمان دەوێت. دەسەڵاتی نیشتمانی ئەمریکا پشت بە کەرتێکی پیشەسازی بەهێز دەبەستێت کە توانای دابینکردنی هەردوو داواکاری بەرهەمهێنانی سەردەمی ئاشتی و جەنگی هەبێت.). سەرچاوە – ستراتیژی ئاسایشی نیشتمانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا / لاپەڕە ٤ *.
لێرەوە ئەم خەونە بەڵێنی فرسەتی کارو خۆشگوزەرانی دەدات بە خەڵکی ئەمەریکا.
بەپێچەوانەی خەونە وەنەوشەییەکانی ترەمپ و گفتەکانی، لەم چەند ساڵانەی دوواییدا جیهان بەهۆی گەشەکردنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان”ڕۆبۆرت و تەکنەلۆژیای زیرەکی دەستکرد و ئامێری خۆبزووێن”، وە بەهۆی قەیرانی سەرمایە کە ئیفلاسی زۆرێک لە کارگەکان و کەرتی خزمەتگوزاری دەرئەنجامی بووە، ڕێژەی بێکاری ڕوی لە هەڵکشانە، بەتایبەتی لە چەند ساڵی ئایندەی نزیکدا، فرسەتی کار کەم دەبێتەوە، چونکە پرۆسەی کار پێویستی بە دەستی کاری کرێکاران زۆر نامێنێ، بەتایبەتی لە وڵاتانی پێشکەوتوو لە ڕوی تەکنەلۆژیاوە(وەک ئەمەریکا و ئەوروپا،، هتد)، بەرهەمهێنان لەو وڵاتانەدا لە نێو کارگە تاریکەکان یان کارگە بێ دوکەڵەکان بەڕێوە دەچێ؛ یانی کارگەێک کە کەمترین کرێکاری تێدایە. ئیدی بەڵێنی ترەمپ بە گەڕانەوەی پیشەسازی بۆ ئەمەریکا و زیادکردنی فرسەتی کار، درۆێکی گەورەیە و لە ئەقڵی خەڵکانێکەوە هاتووە کە هێشتا وا دەزانن کارکردن لە جیهانی سەرمایەداری ئەمڕۆدا هاوشێوەی کارگەکانی ساڵانی ۱۹۰۰کانە.
ڕاپۆرتی دەزگاکان و پسپۆڕانی ئابووری بەهۆی گەشەی تەکنەلۆژیاوە باس لە زیادبوونی بێکاری دەکەن لە جیهاندا، ئیدی ترەمپ و ستافەکەی دەتوانن بە خەونە وەنەوشەییەکانی نێو نەخشەڕێگاکەیان بۆ کورت ماوە هەندێ خەڵکی فریو بدەن، بەڵام دواتر ناڕەزایەتی دژی بێکاری وەک بۆمب بە ڕویاندا دەتەقێتەوە. بێکاری بۆمبێکی کاتییە کە سەرەتا ئارام دەردەکەوێ، بەڵام لە ساتێکی دیاریکراودا دەتەقێتەوەو کۆمەڵگە دەهاژێنێ. بۆ نموونە لە وڵاتی سویدا لە چوار گەنج یەکێکیان بێکارە، کە بێگومان ئەوە کارەساتە، بەتایبەتی کاتێ وەزیری کاری ئەو وڵاتە بە کەمکردنەوەی بیمەی بێکاری چارەسەری بێکاری دەکات، لەو بڕوایەوە کە:(گورگە برسییەکان باشتر ڕاو دەکەن). بڕوانە وتاری: بێکاری بۆمبێکی کاتییە/ یان جی ئەندەرسۆن – بەزمانی سویدی **.

تێبینی دووەم: دەربارەی پەناهەندەکان
لە(ئێمە تۆمان دەوێت) بۆ ( ئێمە تۆمان ناوێت) ***
بەهاتنی ترامپ و ستافەکەی بۆ نێو کۆشکی سپی لە ئەمەریکادا، دونیا هێندەی دی ئاڵۆزو پڕ لە کێشە بووە. بەتایبەتی دەربارەی کەیسی پەناهەندەکان کە مۆڵەتی مانەوەی فەرمییان نییە، مامەلەی دەزگاکان لەتەکیان هاوشێوەی مامەلەیە لەتەک تاوانباراندا، تا ئەو ڕادەیەی هەواڵ وایە بەشێک لەو پەناهەندانە بگوازرێنەوە بۆ بەندیخانەی”گوانتانامۆ” کە جێگای تاڵیبان و داعیشییەکان بوو.
هەڵبەتە ئەمە سەرەتای شەپۆلی دیپۆرتکردنەوەی پەناهەندەکانە، کە ھێشتا شێوازێکی نەرمە، و ساڵانێکە لە بەریتانیا و سوید،، هتد، ئەم جۆرە سیاسەتە پەیڕەو دەکرێ، بە تایبەتی لە سوید هانی پەناهەندەکان دەدرێ بە گفتی بەخشینی بڕێک پوڵ، واز لە مۆڵەتی نیشتەجێبوون و پاسپۆرتەکانیان بهێنن و بگەڕێنەوە بۆ نیشتمانی یەکەمی خۆیان. بێگومان چەند ساڵی دی ژینگەی ئابووری و سیاسی و نائەمنی نێو سوید و ئەوروپا، بەشێک لە پەناهەندەکان ناچار دەکات بە کۆچ بەرەو وڵاتانێ کە لێوەی هاتوون، کە بەزۆری دەکەوێتە ئاسیاو ئەفەریکا و ئەمەریکای لاتین، واتە وڵاتانی باشووری گۆی زەوی.
هۆکاری دەرکردنی پەناهەندەکان وەک ڕواڵەت، زاڵبوونی باڵی ڕاستڕەوی توندڕەوە بەسەر فکر و سیاسەتی کۆمەڵگەو حکوماتەکانیاندا، بەڵام لەڕاستیدا بنەمای ئەم دیاردەیە هەلومەرجی ئابووری جیهانی و قەیرانەکانی سەرمایەدارییە، کە لێرەدا هەرچی پەیوەندی بە پەناهەندەکانەوە هەیە لە (ئێمە تۆمان دەوێت) بۆ (ئێمە تۆمان ناوێت)ی کردووە بە ڕێگا چارەی سەرمایەی دڕندە بۆ چارەسەری قەیرانەکانی.
زیاد لە شەست ساڵ لەمەوپێش لە سوید بە خۆشییەوە پێشوازییان لە هاتنی یەکەم شەپۆلی پەناهەندەکانی کارکردنی(یۆنانی و ئیتاڵی) دەکرد، لە نەوەدەکان بەدواوە پەناهەندەی(ئێراق، ئێران، سوماڵ، بۆسنیە، ئەفگانستان، هتد) ژمارەیان لە زیادبوون بوو. هەڵبەتە دیمەنەکە هاوشێوەیە لە وڵاتانی ڕۆژئاوای ئەوروپا و ئەمەریکا.
ئەو خولە لە گەشەی سەرمایەداری هێشتا کارگەکان، بەشەکانی کەرتی خزمەتگوزاری سەرمایە پێویستی بە هێزیکار بوو، وە پەناهەندەکان دەیانتوانی ئاستی پێویست لە(سوپای یەدەکی هێزیکار/ بێکاران) لە ڕێژەێکی گونجاو بۆ قازانجی سەرمایە ڕابگرن، بۆیە(ئێمە تۆمان دەوێت) دیمەنی گشتی سەرمایەداری ئەو ساڵانە بوو.
بە گەشەکردنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان”ڕۆبۆرت و تەکنەلۆژیای زانیاری و ئامێری خۆبزووێن” لەم چەند ساڵانەی دوواییدا، وە بەهۆی قەیرانی سەرمایە کە ئیفلاسی زۆرێک لە کارگەکان و کەرتی خزمەتگوزاری دەرئەنجامی بووە، ڕێژەی بێکاری ڕووی لە هەڵکشانە، بەتایبەتی چەند ساڵی ئایندەی نزیک، فرسەتی کار کەم دەبێتەوە. بۆیە بە کورتی ئەم هۆکارانە ئابوورییانە لە پاڵ ژینگەی فکری و سیاسی دژی پەناهەندەکان، دیمەنەکەی لە بەشێکی زۆری وڵاتانی سەرمایەداریدا کردۆتە:(ئێمە تۆمان ناوێت).
(بەرەوپێشبردنی گەورەیی ئەوروپی: کاربەدەستانی ئەمریکی کە بیر لە کێشەکانی ئەوروپا دەکەنەوە، وا ڕاهاتوون لە ڕوی کەمی خەرجی سەربازی و چەقبەستوویی ئابوورییەوە لێی بڕوانن. ڕاستی لەم بابەتەدا هەیە، بەڵام کێشە ڕاستەقینەکانی ئەوروپا لەمانە قووڵترن. ئەوروپا پشکی لە بەرهەمی ناوخۆیی جیهانی عDP لەدەست دەدات(لە سەدا ٢٥ لە ساڵی ١٩٩٠بۆ لەسەدا ١٤ لە ئەمڕۆدا دابەزیوە) ،،، بەڵام ئەم دابەزینە ئابوورییە، سێبەر لەسەر ئەگەری ڕاستەقینەی سڕینەوەی شارستانی دادەنێ … سیاسەتی کۆچ کە خەریکە کیشوەرەکە دەگۆڕێ و ململانێ دروست دەکات، سانسۆرکردنی ئازادی قسەکردن و سەرکوتکردنی ئۆپۆزسیۆنی سیاسی، دابەزینی ڕێژەی لەدایکبوون و لەدەستدانی ناسنامەی نەتەوەیی و متمانە بەخۆبوون. ئەگەر ڕەوتەکانی ئێستا بەردەوام بن، ئەوا کیشوەرەکە لە ٢٠ ساڵ یان کەمتردا ناناسرێتەوە.). سەرچاوە – ستراتیژی ئاسایشی نیشتمانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا / لاپەڕە ۲٥.
بەشێک لە خەڵکی پشتیوانی لەم ڕایە دەکەن کە لە ڕاپۆرتەکەدا هاتووە، بە پاساوی ئەوەی کە مسوڵمانەکان ڕێزی کەلتوور و یاسای وڵاتانی ئەوروپا ناگرن. ڕاستی لەم قسەیەدا هەیە، بەڵام(ڕاستڕەوە توندڕەوەکان)لە ئەوروپا و ئەمەریکادا هەوڵی دیپۆرتکردنەوەی تەنها مسوڵمانەکانیان نییە، بەڵکو گشت پەناهەندەکانە. ئایا بەڵگە هەیە بۆ ئەم ڕایە؟. بەڵێ؛ بڕوانە ترەمپ یەکەم جار ئیهانەی ئەمەریکا لاتینیەکانی دەکردو داوای دەرکردنیانی دەکردن. بێگومان خەڵکی ئەمەریکای لاتین خەڵکی لیبڕال وچەپیان تێدایە و مەسیحین نەک موسڵمان. ڕاوێژکاری ئەڵەمانیا”فریدریش مێرتز”ڕەگەزپەرستانە لێدوانیداو وتی:(پەنابەران دیمەنی شارەکانی ئەڵمانیا تێکدەدەن)، مەبەستی تەنها مسوڵمانەکان نەبوو، بەڵکو مەبەستی هەرکەسێ کە لە سەنتەری شارەکاندایە و سەری ڕەشە و پێستی سپی نییە. فەلسەفەی سیاسی ڕاسیسم لە سەر بناغەی(ڕەگەز)دامەزراوە؛ ڕەگەزی ژێرمانی(یان جێرمانی – ئەڵمانی، ئینگلیزی، هۆڵەندی، سکاندیناڤی)کە(سپی پێستن و چاویان شینە و قژیان زەردە)، دروشمی ڕاسیستەکان(دەسەڵات بۆ پیاوی سپی)و باقی خەڵکی دەبێ کۆیلە بن. ۲/ سیاسەتی دژی خەڵکی موسڵمان و(ئیسلامفۆبیا)بەشێکە لە پڕوپاگاندەی ڕاسیسمەکان، دەنا ترەمپ پەیوەندی باشی هەیە بە جۆلانی و ستافە تیرۆریستەکەیەوە. هەر لە کۆنەوە لە ساڵانی ۱۹٤۰بەریتانیا کۆمەکی ئیسلامیەکانی کردوە، بەتایبەتی کۆمەکی(حەسەن بەننا)ی دامەزرێنەری برایانی موسڵمانانی کردوە، و ئەمەریکا لە ساڵانی ۱۹۸۰دژی سۆڤیەت کۆمەکی تاڵیبان و قاعیدەی کردوە، و ئەمەریکا بە دانپیانانی سەرکردەکانی خۆیان وەک(ھیلاری کڵینتن)داعشیان دروستکردوە. ڕاسیسم دژی هەموو پەناهەندەکانە و ناپرسێ تۆ چ بیروباوەڕێکت هەیە، لێرەوە سەرکوتی ئازادی و یەکسانی گشت خەڵکی لە وڵاتەکانەدا دەکات؛ لێرەدا خوێندنەوەی ئەزموونی نازیەکانی ئەڵەمانیا لە ساڵانی ۱۹۳۰- ۱۹٤٥بە سوودە بۆ تێگەیشتن لە چۆنایەتی کارکردنی سیاسەتی نازیزمەکان.
هەڵبەتە ڕۆژانە ئێمە گوێمان لە پڕوپاگاندەی دەزگاکانی حکومەتە ڕاستڕەوەکانە کە دەڵێن:(ئێمە ئەو پەناهەندانە دیپۆرت دەکەینەوە کە خۆیان ناگونجێنن لە گەڵ یاسا و کەلتووری ئەوروپا و ئەمریکا). ئەم پڕوپاگاندەیە یەکەم هەنگاوە/ یەکەم پێپلیکانەی سیاسەتی ڕاستڕەوەکانە دژی پەناهەندەکان بە گشتی و دژی یاسای هاوڵاتی بوونە. ڕاستڕەوەکان سیاسەت دەکەن؛(سیاسەتی بۆرژوازەکان بەشێکی زۆری فریودان و تەفرەقە دروستکردنە لە نێوان خەڵکی تا یەک نەگرن)، بۆیە پڕوپاگاندەکەیان لەیەکەم هەنگاویدا سەری ڕمەکەی دەکەنە ڕوی ئەو پەناهەندانەی کە(خۆیان لەگەڵ یاسا و کەلتووری ئەوروپا و ئەمریکادا ناگونجێنن)، و هەرکات ئەمەیان بۆ چووەسەر ئیدی هەنگاوی دووەم دەنێن کە دیپۆرتکردنەوەی تەواوی پەناهەندەکانە. با بپرسین ئایا کەسێ کە ڕەگەزنامەی ئەوروپی وەرگرتوە ئەو کەسە هاوڵاتی نییە؟ وە ئایا نابێ ئەگەر تاوانێکی کرد، ئەوا بەیاسای ناوخۆی دەوڵەت سزا بدرێ و لەوێکانە بەند بکرێ؟. کە حکومەت بڕیار بدات ڕەگەزنامەکەی لێدەستێنێتەوە، ئەوە بۆ خۆی پێشێلکردنی دەستور و یاسایە. خەڵکی کە ڕەگەزنامەی ئەوروپی هەیە یان لە وێکانە لە دایکبوون ئیدی ئەو خەڵکە هاوڵاتین، ناوبردن و ئیهانەکردنیان بەناوی پەناهەندەیە و سەری ڕەشە یان پێستی ئەسمەرە، و ئەگەر موخالفەی یاسا بکات دیپۆرتی دەکەینەوە، ئەوە بۆ خۆی یەکەم شێوەی سیاسەتی ڕاسیسمییە کە دژی مافی هاوڵاتیبوونە کە جێبەجێ دەکرێ. وە ئەمە هێشتا سیاسەتێکی نەرمە، چونکە ئەگەر ڕاستڕەوەکان بە تەواوەتی حوکم بکەن لە ئەوروپادا، بێگومان شێوازی زبر و خراپتر دەبینین.

پوختەی قسە:
ئەوکاتەی پەناهەندەکان لە ئەوروپا و ئەمەریکادا دەردەکرێن، لە هەمان کاتدا ئازادی و یەکسانی لەوێکانە پێشل دەکرێن.

  • National Security Strategy of the United States of America – November 2025
    ** Jan G Andersson : Arbetslösheten – en tickande bomb / 8 december 2025 – Sydöster tidning
    *** بڕوانە وتاری(وەرزی کۆچی پەناهەندەکان بەرەو باشوور – ئەکرەم سەعید/ سایتی دەنگەکان – ۲۷ شوبات ۲۰۲٥).



هێزی هزر – پێری ئەندەرسۆن.. ئەکرەم سەعید


سەرنج لەسەر {بەشی ۱ کتێبی: هێزی هزر – پێری ئەندەرسۆن}

۱/ ڕۆڵی هزر تا چەند گرنگە لەو هەڵچوونە سیاسییانەی کە گۆڕانکاری مێژوویی گەورەی بەخۆیەوە بینیوە؟ ئایا هزر تەنیا دیاردەی دەروونی پرۆسەی ماددی و کۆمەڵایەتی زۆر قووڵترن، یان خاوەنی سەربەخۆیی یەکلاکەرەوەن وەک هێزی هەڵخرانی سیاسی؟. بە پێچەوانەی ڕواڵەتەکانەوە، ئەو وەڵامانەی کە بۆ ئەم پرسیارە دەدرێن، چەپ لە ڕاست بە توندی جیاناکاتەوە. بێگومان زۆرێک لەکۆنسەرڤاتیڤ و لیبراڵەکان گرنگییەکی زاڵ و گەورەی ئایدیاڵە بەرزەکان و بەها ئەخلاقییەکانیان لە مێژوودا بەرز نرخاندووەو سەرکۆنەی ئەو ماتریالیستە ڕادیکاڵانەیان کردووە کە پێداگری لەسەر ئەوە دەکەن کە ناکۆکییە ئابوورییەکان بزوێنەری گۆڕانکاری مێژوون. نموونە بەناوبانگە مۆدێرنەکانی ئەم جۆرە ئایدیالیزمە ڕاستڕەوە بریتین لە کەسایەتی وەک(فریدریش ماینێک، بێنێدێتۆ کرۆس یان کارل پۆپەر). بۆ ئەم جۆرە بیرمەندانە بەوتەی یماینێک:”هزرەکان، کە لەلایەن کەسایەتییە چالاکەکانەوە دەگۆڕدرێن، تابلۆی مێژووی ژیان پێکدەهێنن”، بەڵام دەتوانین کەسایەتییە سەرەکییەکانی دیکەی ڕاست بدۆزینەوە کە هێرش دەکەنە سەر وەهمە عەقڵانییەکان، کە بە ڕای ئەمان عەقیدەی دروستکراون، لەبری ئەوە بڕوایان بەوەیە کە داب و نەریتییەکان یان غەریزە بایۆلۆژییەکان ڕۆڵی مەزن و قوڵ دەبینن،(فریدریش نیچە، لویس نامیر، گاری بێکەر)،لە ڕوانگەی جیاوازەوە، تیۆریستەکانی بەرژەوەندییە مادییەکان بوون، کە سوکایەتییان دەکرد بە بەها ئەخلاقییەکان یان سیاسییەکان, و هەوڵیان دەدا بایەخی ڕۆڵیان کەم بکەنەوە. تیۆری بژاردەگەرایی عەقڵانی، کە هەژموونی لەسەر بوارە بەرفراوانەکانی زانستی کۆمەڵایەتی ئەنگلۆساکسۆن هەیە، ناسراوترین پارادایمی هاوچەرخی ئەم جۆرەیە.
بەڵام هەمان دابەشبوون دەتوانرێت لەلای چەپ بدۆزینەوە. ئەگەر سەیری مێژوونووسە گەورە مۆدێرنەکانی چەپ بکەین، بێباکییەکی تەواو لە ڕۆڵی هزرەکان لەلای”فێرناند براودێلدا” دەبینین، کە بە پێچەوانەی ڕای”ر. هـ. تاونی”کە ڕۆڵی هزری بە گرنگ دەزانی. لە نێو خودی مارکسیستە بەریتانیەکاندا، کەس هەڵوێستەکانی”ئێدوارد تۆمپسۆن”لەیاد ناچێ کە هەموو کارەکانی ژیانی مشتومڕێک بوو لە دژی ئەوەی کە وەک بچووککردنەوە بۆ فاکتەری ئابووری دەیبینی، لەگەڵ هەڵوێستەکانی”ئێریک هۆبسباوم”لە نووسینی مێژووی سەدەی بیستەمدا هیچ بەشێکی جیاوازی تێدا نییە کە تەرخانکرابێت بۆ هزرەکان. ئەگەر سەیری سەرکردە سیاسییەکان بکەین، هەمان دابەشبوون بە شێوەیەکی وردتر خۆی دووبارە دەکاتەوە، بۆ نموونە گووتەی:‘‘بزووتنەوە هەموو شتێکە، ئامانج هیچ نییە‘‘ی بێرنشتاین. ئایا دەکرێت بێبەهاکردنی توندتر لەمە زیاتر بۆ هزرەکان هەبێت لە بەرژەوەندی بزووتنەوە؟ بێرنشتاین پێی وابوو کە ئەو لە دڵسۆزییەوە بۆ مارکس ئەو دیکتۆمەی گوتووە. لەهەمان قۆناغدا، لینین لە ماکسیمێکی(کورتە دەستەواژە)بەهەمان شێوە بەناوبانگدا، کە کاریگەرییەکی تەواو دژە، وەک شتێک کە هەموو مارکسیستێک دەبێ بزانێت، ڕایگەیاند کە‘‘بەبێ تیۆری شۆڕشگێڕانە ناتوانرێت بزووتنەوەیەکی شۆڕشگێڕانە هەبێت‘‘. جیاوازی لێرەدا تەنیا لە نێوان ڕیفۆرمخواز و شۆڕشگێڕدا نەبوو، بەڵکە لە ڕیزەکانی خودی چەپی شۆڕشگێڕدا هەمان دووانەیی دەبینینەوە. بۆ لۆکسمبۆرگ وەک خۆی دەڵێت:‘‘لە سەرەتاوە کردەوە بوو‘‘؛ واتە نەک هیچ بیرۆکەیەکی پێشوەختە، بەڵکو تەنیا کردەوەی خۆبەخۆیی جەماوەر، ئەوە خاڵی دەستپێکی گۆڕانکاری مێژوویی گەورەیە، ئەنارکیستەکان هاوڕای ئەو بیرۆکەیە بوون. لەلایەکی دیکەوە بۆ گرامشی بزووتنەوەی کرێکاری هەرگیز ناتوانێ سەرکەوتنی بەردەوام بەدەست بهێنێت، مەگەر تەنها کاتێک کە سەرکەوتنێکی ئایدیاڵی بەدەست بهێنێ؛ ئەوەی ئەو ناوی لێنابوو‘‘هەژموونی کولتووری و سیاسی‘‘بەسەر کۆمەڵگادا بە گشتی. ستالینیش وەک سەرۆکی دەوڵەت بنیاتنانی سۆسیالیسمی بە گەشەپێدانی ماددی هێزە بەرهەمهێنەرەکان سپارد، وە ماو بە شۆڕشێکی کولتووری کە توانای گۆڕینی عەقڵیەت و عادەتەکانی هەبێت**.
لێرەدا وەرگێڕانی بەشی(۱)ی کتێبەکە تەواو بوو *.

سەرنج لەسەر {بەشی ۱ کتێبی: هێزی هزر – پێری ئەندەرسۆن}
ڕۆڵی هرزەکان لە گۆڕانی کۆمەڵگەدا چەندە گرنگن بەراورد بە بەرژەوەندی و هێزی ماددی؟ بۆ وەڵامی ئەو پرسیارە بە کورتی ئەندەرسۆن باسی مێژووی هزر دەکات لە لیبڕالیسم و مارکسیزم، تا دەگاتە ئەمڕۆکە لە هەژموونی نیولیبرالیزم و کۆنسەرڤاتیڤ بەسەر جیهاندا.
بەڕای مارکس ‌مرۆڤ ئه‌قڵ به ‌کارده‌هێنێ لە سەرنجدان لە جیهانی دەرەوەی خۆی، لێرەوە دەگات بە هزر، و لێرەوە نه‌خشه‌ دروست ده‌کات له‌ مێشکیدا، پێش ئه‌وه‌ی له‌ پراکتیکدا جێبه‌جێی کات، به‌مه‌ کاری مرۆڤ له‌ کاری هه‌نگ جیاده‌کرێته‌وه‌. به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانه‌ی پێیان وایه‌ مارکس بڕوای بە گرنگی کاری ئەقڵ نییە، یان کاری ئەقڵ(تیۆر- هزر)هەمیشە دوای پراکتیکە، دەبێ باش لەم دەربڕینەی مارکس لە سەرمایەدا وردببنەوە، مارکس ده‌نووسێ:{بێگومان جاڵجاڵۆکه‌ هاوشێوه‌ی فه‌رشچن کار ده‌کات، هه‌نگیش له‌ دروستکردنی شانه‌ی هه‌نگوینه‌‌کان زۆرێک لە تەلارسازەکان شەرمەزار دەکات، بەڵام ئەوەی خراپترین تەلارساز لە باشترین هەنگ جیادەکاتەوە ئەمەیە، تەلارساز یه‌که‌م جار لە مێشکی خۆیدا تەلارەکە بنیات دەنێ ‌پێش ئەوەی لە واقیعدا‌ دروستی ‌بکات.}- مارکس/ سه‌رمایه‌ – بەرگی یەکەم/ پرۆسەی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری/ لاپەڕە 198.
ئەم بیرۆکەیەی مارکس جەخت لەوە دەکاتەوە کە بیرکردنەوە(هزر- تیۆری)پێش کردار(پراکسیس)دەکەوێت؛ یانی مرۆڤ توانای ناوازەی هەیە بۆ بیرکردنەوە، بۆیە مرۆڤ بە پلانێکی هۆشیار کاری جەستەیی دەکات.
(لە هەموو سەردەمێکدا، هزرەکانی چینی دەسەڵاتدار، هزرە زاڵ و باوەکانن؛ واتە ئەو چینەی کە نوێنەرایەتی دەسەڵاتی ماددی لە کۆمەڵگادا دەکات، هێزی فیکریشی باڵادەستە. ئەو چینەی کە خاوەنی ئامرازە ماددییەکانی بەرهەمهێنانە، هاوکات کۆنتڕۆڵی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی فیکریش دەکات)- مارکس/ئایدۆلۆژیای ئەڵمانی.

دوو جۆر هزر: هزری ڕەسەن و ئایدۆلۆژیا
مارکس بڕوای به‌وه‌ بووه‌ ‌مرۆڤ ئه‌فسانه‌کان به ‌ئه‌قڵ داده‌ڕێژێ، به‌ڵام ئەوانە ده‌ربڕینێکی ئه‌قڵانی نیین‌، بەڵکە ڕه‌نگدانه‌وه‌ی هه‌لومه‌رجی ماتریالی مرۆڤ خۆیه‌تی.
مارکس لەباسکردنی پەیوەندی هۆشیاری به واقیعی کۆمەڵایەتی‌، ئاماژەی بەوەدا کە پەیوەندییەکی نزیک لە نێوان هۆشیاری(وەک هزر و ئایدۆلۆژیا)و ژیانی کۆمەڵایەتی هەیە‌، ئەو پێیوابوو ژیانی ماددی هۆشیاری دیاری دەکات نەک بە پێچەوانەوە‌، ئەما هزری ڕاستەقینەی شۆڕشگێڕییە بە پراکتیک کۆمەڵگە دەگۆڕێ، بەڵام ئایدۆلۆژیا واقیع دەشێوێنێت و شکست دەهێنێت لە کێشانی وێنەیەکی ڕاستەقینە دەربارەی واقیع.
ئیرەجی ئازەرین لە نووسراوێکیدا پەیوەندی نێوان(بوون و هۆش‌ و پراکتیکی هۆشیارانه‌)ی بە شێوەێکی دروست ڕۆشن کربووەوە:{له‌ ماتریالیزمی مێژووی مارکسدا پێکهاتی ئابووری کۆمه‌ڵگه‌ له‌ شێوازێکی به‌رهه‌م هێناندا، پایه‌ و ژێرخانی ئابوورییه‌، و ته‌واوی شێوه‌ی سیاسی، ماف و یاسا، ئیدۆلۆژیای زاڵی نێو کۆمه‌ڵگه‌، دیاری ده‌کات و به‌وه‌وه‌ په‌یوه‌ستن. له‌م تێگه‌یشتنه‌ی ماتریالیزمی مێژووی مارکس ئابووری بڕیارده‌ر و دیاریکه‌ره‌. به‌ڵام له‌م تێگه‌شتنه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌ گه‌ر به‌ ئه‌نجامگیرێکی ئیکۆنۆمیستی وا بێینه‌ ده‌ره‌وه‌ که‌”گه‌شه‌ی هێزه‌کانی به‌رهه‌م هێنان یان هه‌ر جۆرێکی ئابووری ماتۆری پێشکه‌وتن و گۆڕانی مێژووه‌”. چونکه‌ له‌ بیری دروستی مارکس ژێرخانی ئابووری یه‌کسان نییه‌ به‌ هێزه‌کانی به‌رهه‌م هێنان به‌ ته‌نها، وه‌ له‌و بۆچوونه‌ دروسته‌ی ماتریالیسمی مارکس که‌ ژێرخانی ئابووری سه‌رخانی کۆمه‌ڵگه‌ دیاری ده‌کات هێشتا باس له‌ دیاریکردنی دینامیکیه‌تی گۆڕانی ژێرخانی ئابووری و سه‌رخانی کۆمه‌ڵگه‌ له‌ دیدی مارکس ناکات. به‌ ماناێکی ترو به‌ زمانی فه‌لسه‌فی مارکس(ماتریال له‌ پێش ئیدیاڵه‌ یان بوون پێش هۆشه‌)ئەمە ته‌واوی(زانستناسی/ Epistemology)مارکس نییه‌، به‌ڵکه‌ تا ئێره‌ فه‌لسه‌فی ماتریالیسمی پێش مارکسه‌. تایبه‌تمه‌ندی ماتریالیسمی مارکس له‌ یه‌کیه‌تی ماتریاڵ و ئیدیاڵه‌/بوون و هۆش(واقیع و هۆشیاری)له‌ پراکتیکی هۆشیارانه‌ و شۆڕشگێڕانه‌ی مرۆڤدا ده‌ناسێنێ(واته‌ گرنگی ڕۆڵی پراکتیک و کاری شۆڕشگێڕانه‌ له‌ گۆڕانی کۆمه‌ڵگه‌دا} – در نقد سوسیالیسم عرفانی/”دوران گوزار”- بتلهایم -.)
مارکس له‌ گرۆندریسه‌دا ده‌نوسێ :”ئه‌گه‌ر ئێمه‌ نه‌توانین له‌ شیکاری هه‌لومه‌رجی به‌رهه‌م هێنان و په‌یوه‌ندی به‌رهه‌م هێنانی کۆمه‌ڵگه‌ی سه‌رمایه‌داری ئێستادا، پێویستی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی سۆشیالیستی ڕوونکه‌ینه‌وه‌، ئیدی جه‌نگی ئێمه‌ دژی سه‌رمایه‌داری وه‌ک جه‌نگی که‌سانێک وایه‌ دژی ئاشی با / واته‌ دۆنکیشۆتییه‌”. ئه‌م داواکارییەی‌ مارکس چی ده‌گه‌ێنێ و چۆن ئێمه‌ داواکه‌ی جێبه‌جێ که‌ین له‌ ڕاڤه‌کانمان ده‌رباره‌ی ململانێ و کێشه‌کانی سه‌رمایه‌داری سه‌رده‌می ئێمه؟.
بلیخانۆف له‌ دراسه‌ی ڕووداوه‌کانی نێو کۆمه‌ڵگه‌دا پرسیارێکی جوان ده‌کات:(بۆچی ڕوداوه‌کانی مێژوو به‌م ڕێگه‌یه‌ یان به‌م لایه‌ که‌وته‌وه‌ نه‌ک به‌ ڕێگا و لاکه‌ی دی). هه‌ڵبه‌ته‌ لای مارکس ئاشکرایه‌ که‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ڕووداوه‌ سیاسیه‌کانی نێو کۆمه‌ڵگه‌ بگه‌ین ده‌بێ دراسه‌ی ناکۆکیه‌کانی”سه‌رمایه‌ و ململانێ چیانیه‌تی”بکه‌ین؛ چونکه ململانێی بیروڕا و سیاسی نێو کۆمه‌ڵگه‌ په‌رده‌یه‌که‌ به‌سه‌ر ململانێی چینایه‌تیدا، و ده‌سپێکی دراسه‌ی ململانێی چیانیه‌تی بریتیه‌ له‌ زانینی ناکۆکیه‌کانی سه‌رمایه‌ و قه‌یرانه‌کانی له‌ سه‌رده‌می سه‌رمایه‌داری دڕنده‌دا. ئه‌مه‌ ماتریالیزمی مێژووی مارکسه‌ که‌ به‌داخه‌وه ‌زۆر که‌س پشت گوێی ده‌خات و به‌ وتنه‌وه‌ی چه‌ند بڕگه ‌و ده‌ربڕینێک که‌ سوودی نییه‌، خۆی له‌ دراسه‌کردنی زیندووی ئێستای کۆمه‌ڵگه‌ ده‌دزێته‌وه‌.

تیۆری بژاردەگەرایی عەقڵانی کە”ئەندەرسۆن”ئاماژەی پێداوە، ئەمڕۆکە لە جیهاندا باوە. بڕێک لە ڕوناکبیران بەتایبەتی کە باسی خەڵکی ڕۆژهەڵات(کوردستان، سوریا، میسر،، هتد)دەکەن، هۆکاری ستەم و بێدەنگی خەڵکی دەخەنەوە سەرشانی تاکەکان و خەڵکی خۆیان، چونکە گوایە خەڵکی وازیان لە ئازادی هێناوە، ئەمە ڕێک وەک ئادەم شاف نووسیبووی:{لیبڕالیسم ئازادی تاکەکەسی بەخشیوە بە مرۆڤ بۆ ئەوەی سەرکۆنەی بکات لەسەر کارەکەی لە جیهانێکدا کە لێی بەرپرسیار نییە، هەروەها ئەقڵانیەت خودی مرۆڤ دەکاتە دادوەری خۆی لە بەکارهێنانی ئاقڵانەی ئازادی و هەڵبژاردەکانی لە دۆخێکدا کە مرۆڤی تاک کۆنترۆڵی نییە بەسەر دۆخەکەدا.}- مارکسیست بوون مانای چییە؟ ئادەم شاف/ .
لە یەکەمین کۆڕبەندی کۆمەڵایەتی جیهانی لە ساڵی ٢٠٠١ کە لە شاری پۆرتۆ ئەلیگری بەڕازیل بەڕێوەچوو، دیدگاێک سەریهەڵدا مژدەی بە جیهانێکی باشتر دەدا، ئەو دیدگایە”ڕۆحی پۆرتۆ ئەلیگری”بوو کە بەسەر چەپدا زاڵ بوو، ئەم گەشبینییەی”پۆرتۆ ئەلیگری”سوودی لە هیواکەی”ئێرنست بلۆخ” وەرگرت بوو، وە دەستەواژەکە کەڵکی لە دیالێکتیکی هیگڵی وەردەگرت بۆ وەسفکردنی ئەم ڕۆحە وەک هێزێک دژی”ڕۆحی داڤۆس”کە پەیوەستە بە کۆڕبەندی بەرژەوەندی نوخبەی ئۆلیگارشی جیهانی. دژایەتی ئەم دوو لایەنە پێکدادانی نێوان لەلاێک بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان بوو کە پێشنیاری ئەلتەرناتیڤیان دەکرد بۆ نیولیبرالیزم، و لەلاکەی دی دەسەڵاتدارانی نیولیبڕالیسمی سەرمایەداری کە لە دوای ساڵانی ۱۹۹۰ و ڕوخانی دیواری بەرلین سەرکەوتنی لیبڕالیسمییان ڕاگەیاند.

ئایا دۆخی ئەمڕۆی جیهان لە ساڵی ٢٠٢٥ چۆنە؟
دوای چەند ساڵێک لە قەیرانی ئابووری، ئەمڕۆکە زۆرێک لە شارەزایان هۆشداری ئەگەری داڕمانی ئابووری جیهان دەدەن. جگە لە جەنگ لە(ئۆکراینا و سودان)، مەترسی جەنگ لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ڤەنزوێلا و دەریا باشووری چین،، هتد، هەر هەفتەیە و سەرکردەێکی وڵاتانی ئەوروپا بانگی خەڵکی دەکات(خۆتان ئامادەکەن بۆ جەنگ)، زیادبوونی هەڕەشەی بزووتنەوەی ڕاستڕەوی توندڕەو(ڕەگەزپەرستی)لە ئەوروپادا،، هتد.
تروسکایێک لەم نێوەدا بەهێزبوونی باڵی چەپی حیزبی دیموکراسی ئەمەریکایە(دیاردەی زەهران مەمدانی؛ ڕیفۆرم لە خولی داڕماندا)، کە هەوڵێکە بۆ یەکگرتنی خەڵکی کرێکاران و ستەملێکراوەکان(پەناهەندەکان، موسڵمانەکان، یەهودیەکان، ژنان، هۆمۆکان،، هتد)دژی دەسەڵاتی ئیستبدادی سەرمایەداری دڕندەی ترەمپ و بزووتنەوەی ماگا و حیزبی کۆماری و باڵی ڕاستی حیزبی دیموکراتی ئەمەریکی.
ئەمڕۆکە لەهەر جێگاێک لەم جیهانە سەرمایەدارییە دڕندە پڕ لە قەیران و جەنگەدا، هەر کەسێ & لایەنێک، بە هەر شێوەێکی خەبات(هەڵبژاردنی پەرلەمانی، خۆپیشاندانی مەدەنی، یان بە هەر شێوەێکی دی)بۆی بکرێ نانێک بخاتە سەر سفرەی کرێکاران و هەژاران، و ژیانی خەڵکی بپارێزێ لە کوشتارو نائەمنی، و خەڵکی ستەملێکراوان لە دەوری چینی کرێکاران کۆبکاتەوە دژی دەسەڵاتی ئیستبداد و گەندەڵی فەرمانڕەوای بۆرژوازی، ئەو لایەنە شایستەی پشتگیری هەموو مرۆڤێکی یەکسانیخواز و دادپەروەرە. لەم دیدەوە ئەگەر کۆمۆنیستەکان/شیوعیەکان لە هەڵبژاردنی عێراقدا هەوڵ بۆ ئەو ئیسڵاحە گچکەیە دەدەن، بێگومان شایستەی پشتگیرین و هیوادارین هاوشێوەی زەهران مەمدانی لە عێراقدا دەرکەوێت.
ئومێدێکی دی ئەوەیە کە بزووتنەوەی ناڕەزایەتی کرێکاران دژی سەختی باری ژیان لە جیهاندا زیادبکات. بێگومان بزووتنەوەی پڕۆلیتاریا، بزووتنەوەێکی بابەتییە کە هەلومەرجی پەیوەندی کارو سەرمایە بەشێوەێکی خۆبەخۆیی چینی کرێکاران دەبزوێنێ دژی چینی سەرمایەداران و دەسەڵاتدارانیان بۆ باشترکردنی بژێوی ژیانیان. ئەم بزووتنەوە سەندیکایی و خۆبەخۆییە، لە باشترین حاڵەتیدا کە پەیوەندی هەبوو بە بزووتنەوەی سۆسیالیستی، ئیدی دینامۆی شۆڕشی سۆسیالیستییە، بەڵام بزووتنەوەی خۆبەخۆیی کرێکاران بەبێ سۆسیالیستەکان، دەتوانێ لە چوارچێوەی سیستەمی سەرمایەداریدا تەنها ڕیفۆرمی ئابووری و سیاسی بکات، نەک شۆڕشی سۆسیالیستی.
بەڵام لە دیمەنێکی تری ئەم سەردەمەدا، چەندە زەیتی زەیتوون و هەنگوینی ساختە لە بازاڕدا هەیە، دە هێندە لە سیاسەتدا بیروباوەڕو ئەحزابی ساختە هەیە. بە پێچەوانەی بانگەشەی هەندێ نووسەر کە دەیانگووت(سەردیەتە گەورەکان کۆتاییان هات – سەردەمی کۆتایی ئایدۆلۆژیایە)، ئەم سەردەمەی ئێمە فولە لە ئایدۆلۆژیا؛ سەردەمی زیندووکردنەوەی پەیوەندی هۆزایەتی و عەقیدەی تائیفییە، پڕە لە ئەحزابی ئایینی سیاسی، لیبڕالیسمی، دیموکراسی ساختە و چەپی ساختە.


  • سەرچاوە:- Perry Anderson – IDÉES-FORCES / new left review – 2025 / ئەم چەند دێڕە بەشی یەکەمی کتێبەکەیە.
    **جگە لە”ماو”، “لین پیاو”وەزیری بەرگری چین سەرکردەێکی شۆڕشی ڕۆشنبیری بووە. لە وتارێکدا بۆ جەماوەرێکی بەرفراواندا کە نزیکەی یەک ملیۆن ئەندامی”پاسەوانی سوور”بەشدارییان تێدا کردبوو، ئەرکەکانی شۆڕشی ڕۆشنبیری کورتکردەوەو ڕایگەیاند کە بۆ”لەنێوبردنی چوار ئەهرەمەنە کۆنەکە بووە: بیرۆکە کۆنەکان، کولتوورە کۆنەکان، داب و نەریتە کۆنەکان و خووی کۆن”.



ڕاپەڕین و شۆڕش و گۆڕینی کۆمەڵگە.. ئەکرەم سەعید

سەرنجێک لەسەر ڕاپەڕینەکانی سەردەمی ئێمە

بۆ لاوان و چینی کرێکاران گرنگە بزانن ناوەڕۆکی ڕاپەڕین و شۆڕش چییە و جیاوازیان چییە؟. شۆڕش گۆڕانی ڕیشەییە لە پایەکانی سیاسی و ئابووری کۆمەڵگە؛ یانی گۆڕینی دەسەڵاتی چینی بۆرژوازییە بۆ دەسەڵاتی چینی کرێکاران – گۆڕینی شێوازی بەرهەم هێنان و پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییە بۆ سۆسیالیستی، ئەما ڕاپەڕین لە باشترین حاڵەتیدا گۆڕینی سیستەمی سیاسییە(گۆڕینی حکومەت و ستافی دەسەڵات و هەندێ دەستکەوتی مافی مەدەنی و ئابوورییە)، بەم پێیە ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان دژی گەندەڵی و سەرکوت ناتوانێ پایەکانی ئابووری سەرمایەداری کۆمەڵگە بگۆڕێ. ڕاپەڕین بە تەنها دژی گەندەڵی و سەرکوت هێشتا دیموکراسی و لیبڕالیسمە، بۆیە لە سنووری گۆڕینی ستافێک بۆ ستافێکی دی دەوڵەتی بۆرژوازی زیاتر ناڕوات، و ناتوانێ دەست بۆ گۆڕینی پایەی ئابووری کۆمەڵگەی سەرمایەداری بەرێ، بە دەربڕینێکی دی ڕاپەڕین دەسەڵات لە ئیستبدادییەوە دەگۆڕێ بۆ دیموکراسی، ستافی دەوڵەتێکی گەندەڵی بێ پەردە دەگۆڕێ بۆ دەوڵەتی خاوەن یاسا و دەزگای خاوەن بودجەی شەفاف،، هتد.
دەشێ ڕاپەڕین و شۆڕش لە کرداری تندوتیژی خێرادا هاوشێوە بن، چونکە ئەگەری هەیە زیاتر تەقینەوەێکی مەزنی کتوپڕی بەهێز بن، پێداکێشانی دوو هێز یان زیاتری دژ بەیەک بن: هێزی دەسەڵاتی کۆن کە بەرگری لە بۆ مانەوە خۆی دەکات، وە هێزی جەماوەری ناڕازی کە دەیەوێت دەسەڵات و سیستەم بڕوخێنێ. بەم مانایە ڕاپەڕین و شۆڕش ململانێی سیاسی دوو ئیرادەیە کە جەنگیانە لەسەر دەسەڵات.
تا ئێرە ئێمە پێناسەی ڕاپەڕین و شۆڕش دەکەین وەک هێز و ئامانجێکی دیار و بینراو، وەک گۆڕینی بواری سیاسی و تەنها لە ڕەهەندی سیاسییەوە چاویان لێ دەکەین. ئەما شۆڕش جگە لەم دیمەنە بینراوە، جگە لە بوار و ڕەهەندی سیاسی، دیمەنی شاراوەو هێزێکی مێژووی نادیار لە پشتەوە ماتۆڕی ئیرادە و گۆڕانیەتی؛ یانی شۆڕش بە دیوە شاراوەکەیدا بواری کۆمەڵایەتی و بەرژەوەندی چینایەتی و ئامانج و ڕەهەندی ئابووری گەورەتر و گۆڕانی ڕیشەیی شێوازی ئابووری کۆمەڵگەی هەیە.
بۆ سۆسیالیستەکان شۆڕش یانی ئالۆگۆڕی سیاسی و ئابوورییە، ئامانج لە شۆڕش گۆڕینی دەسەڵاتی چینی بۆرژوازییە بۆ دەسەڵاتی چینی کرێکاران، گۆڕینی شێوازی بەرهەمهێنان و پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییە، کۆتایی هێنانە بە دابەشبوونی چینایەتی کۆمەڵگە، کۆتایی هێنانە بە جیاوازی نێوان شار و لادێ، کۆتایی هێنانە بە جیاوازی نێوان کاری جەستەیی و کاری فکری، ئەما بۆ لیبڕالیسمەکان شۆڕش تەنها مانای گۆڕانی بواری سیاسی و بە دەستهێنانی ئازادی تاکەکەس و بە دیموکراسی کردنی دەوڵەتە.

شۆڕش بە ڕای ئەلێکسیس دی تۆکڤیل و مارکس
شۆڕش دیاردەێکی ئاڵۆزە، کێشەی سەرەکی لە توێژینەوەی ئەم دیاردەیە، ناسینی پەیوەندی نێوان ڕۆڵی هێزی هۆشیار و ئیرادەی ئینسانەکانە لەتەک ڕۆڵی هێزی ڕەوتی مێژووییە کە بابەتییە لە پشتی ئینسانەکانەوە کاری خۆی دەکات، و لە دوا ئەنجامدا وەک بڵێی شۆڕش کارێکە ئینسانەکان کردوویانە یان شتەهاێکیان گۆڕیوە کە جێبەجێکردنی زەرورەتی ڕەوتی مێژوو بووە. ئەم کێشەیە(پەیوەندی نێوان ئیرادەی ئینسانەکان و ستروکتور/ ڕەوتی مێژوو)، کێشەی سەرەکی چەندجار دووبارە بووەی نێو دەقەکانی”ئەلێکسیس دی تۆکڤیل و مارکس”ە.
گرنگتر لەم کێشەیە لە ڕاڤەی شۆڕش، دیاریکردنی مەیدانەکانی گۆڕانە لە شۆڕشدا. هەر دوو دی تۆکڤیل و مارکس بڕوایان بەوە بووە کە شۆڕش گۆڕانێکی سیاسی و کۆمەڵایەتییە. شۆڕش تەنها دەوڵەتی کۆن ناڕوخێنێ و بەس، بەڵکە پایەی ئابووری و پەیوەندی چینایەتی کۆمەڵگەش دەگۆڕێ. بۆ نموونە: شۆڕشی فەرەنسی تەنها دەسەڵاتی پاشایەتی و کەنیسەی کۆتایی پێ نەهێناوە، بەڵکە ئابووری دەرەبەگایەتی گۆڕی بۆ ئابووری سەرمایەداری. کەواتە شۆڕش لە دوو بوار و مەیداندا کاری گۆڕین دەکات: گۆڕینی سیاسی دەوڵەت و گۆڕینی پایەی ئابووری کۆمەڵگە، ئەمەی دوایی بە ڕای مارکس یانی گۆڕینی پەیوەندی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری و کۆتایی هێنان بە دابەشبوونی چینایەتی کۆمەڵگە، یانی گۆڕینی پێکهاتی ئابووری و سیاسی سەرمایەداری بەرەو پێکهاتی ئابووری سیاسی سۆسیالیسم.

جیاوازی نێوان ڕیفۆرم و شۆڕش
(هەر هەوڵێک بدرێ بۆ گۆڕینی پێکهاتی سەرخانی یاسایی و سیاسی دەوڵەت، گەرچی هەلومەرجی ئابووریش لەتەکیدا بگۆڕێ، هێشتا بە کارێکی ئیسڵاحی پێناسە دەکرێ، مادام لە چینی خاوەن فەرمانڕەوای سیاسی و ئابووری کۆمەڵگەوە سەرچاوەی وەرگرتووە. بە پێچەوانەوەی ئەوە، ئەو کردەوانە بۆ گۆڕانکاری بە شۆڕش پێناسە دەکرێ، کاتێ لە چینێکەوە کە لە ڕووی ئابووری و سیاسیەوە چەوساوەتەوە، و ئەمڕۆکە دەسەڵاتی سیاسی دەگرێتە دەست، و لە بەرژەوەندیایەتی بە خێرایی ئاڵۆگۆڕی سیاسی و ئابووری بکات ،،.)- شۆڕشی کۆمەڵایەتی/ کارڵ کاوتسکی.
کەواتە: بە پێی ڕای کاوتسکی”شۆڕشی سیاسی نابێ بە شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی هەتا چینی ژێردەستە پێی هەڵنەستێ بۆ بەرژەوەندی چینایەتی خۆی”. لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا چینی کرێکاران چینی چەوساوەن، بێگومان کاتێ ئەو چینە شۆڕش دەکات تەنها بە گۆڕانی دەسەڵات ڕاناوەستێ، بەڵکە پەیوەندی بەرهەمێنان و بوونی چینایەتی سەرمایەداری دەگۆڕێت(یانی پێکهاتی ئابووری سەرمایەداری دەگۆڕێت بۆ سۆسیالیسم)، ئەوکات دەتوانین بڵێن شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی ڕویداوەو سەرکوتوو بووە. کاتێ لە ئەنجامی شەڕو پێکدادانی زبری باڵەکانی چینی بۆرژوازی، تەنها ئاڵوگۆڕ لە سەرخانی سیاسی(ئازادی زیاتر بوو، یان مافی مەدەنی باشتر بوو، مافی ژنان ڕێزی لێ گیرا، گەندەڵکاران سزادران،، هتد)، ئیدی ئەوە ڕاپەڕینی(دیموکراسی)سیاسی بۆرژوازییە.
بە کورتی: ڕاپەڕین گۆڕینی سەرخانی کۆمەڵگەیە، گۆڕینی سەرپۆشە نەک بنەما، ئەما شۆڕش گۆڕینی سەرخان و ژێرخانی کۆمەڵگەیە؛ بەم مانایە ڕاپەڕین گۆڕانێکی سنووردار و ناتەواوە، واتە گۆڕانی بەشێکی یان مەیدانێکی پێکهاتی کۆمەڵگەیە بەتایبەتی دامەزراوە سەر بە پێکهاتەکانی(سیاسی، یاسایی، ئایینی). لەسەر ئەو بنەمایە ڕاپەڕین”بچوکترە”لە شۆڕش لە ڕووی پانتایی و جۆری گۆڕان لە کۆمەڵگەدا. شۆڕش گۆڕینی بارودۆخی بوونی ئینسانەکانە لە ڕووی(ئابووری و سیاسی و فکری)یەوە. شۆڕش کردەوەیەکی سیاسی تندوتیژە بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی چینێکی کۆمەڵایەتی، بۆ گۆڕینی قۆناغێکی مێژوویی کۆمەڵگە.
لێرەوە کەمێ تێفکرین و لە خۆمان بپرسین: ئایا بەناو شۆڕشەکانی سەردەمی ئێمە؛ لە بەناو شۆڕشی مەجەری ساڵی ۱۹٥۹، لە شۆڕشی بەناو پۆرتوقاڵی لە ئۆکراینا، و شۆڕشی بەهاری عەرەبی،، هتد، بە چ بیروباوەڕێک و بەرژەوەندێک بەو دیاردەو ڕووداوانە دەگوترێ شۆڕش؟ ئایا سۆسیالیستەکان بڕوایان وایە ئەوانە شۆڕش بوون؟!.

خەونەکانی جەماوەری ناڕازی
بەهۆی قەیرانی ئابوورییەوە ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکان لە وڵاتانی باشووری ئاسیا، بووە هۆکاری گۆڕینی هەندێ حکومەت، بۆ نموونە: لە مانگی ئەیلولی ٢٠٢٢، سەرۆکی سریلانکا “گۆتابایا ڕاجاپاکسا”دەستی لەکارکێشایەوە، پاشان لە مانگی ئابی ساڵی ڕابردوودا”شێخ حەسینە”سەرۆکوەزیرانی بەنگلادیش لە دەسەڵات دوورخرایەوە، و لەم هەفتەیەدا لە نیپاڵ سەرۆکوەزیران”پی شارما ئۆلی”دەستی لەکارکێشایەوە. داواکاری ڕەوای ئەو جەماوەرە ناڕازییە(ئازادی و نان)ە، لێرەوە ئەمەریکا بۆ لاوازکردنی پێگەی وڵاتی چین، هەوڵدەدات ناڕازایەتییەکانی جەماوەری باشووری ئاسیا بە(خەونی ئەمەریکا)وە ببەستێتەوە.
نەک تەنها لەو چەند وڵاتەی باشووری ئاسیا، بەڵکو لە(چین، ڤێتنام، ئێران،، هتد، لەو وڵاتانەی بە حیساب دەوڵەتەکەیان دژی مۆدێلی فکر و سیاسی غەربە)، کەچی مۆدێلی ژیانی ئەمەریکی ئاواتی زۆربەی خەڵکە؛ یانی مەیلی پڕۆئەمەریکی/پڕۆغەربی لە نێو جەماوەردا بەهێزە.
لەڕاستیدا(خەونی ئەمریکی)بەڵێنی بەختەوەری و دەوڵەمەندبوون لە ڕێگەی کارکردنەوە، هەرگیز ئەو خەونە جگە لە بڕێک لە تاکەکەس، دەنا بۆ هەمووان بەدەست نەهاتووە. کاتێک”جەیمس ترونسلۆ ئادەمز”لە ساڵی ١٩٣١دا ئەم زاراوەیەی داهێنا، بەم جۆرە وەسفی کرد:”بۆ هەموو هاوڵاتییەک بەبێ گوێدانە بارودۆخی لە دایکبوونی یان پێگەی کۆمەڵایەتی”، بەڵام بۆ چینی کرێکاران و هەژارانی خەڵکی ئەمەریکا ئەو خەونە ئەفسانەێک بوو، و ئەمڕۆکە ژمارەێکی زۆری لاوان و کرێکارانی ئەمەریکا بەهۆی بێکاری و قەرزەوە ژیانیان دۆزەخە، و خەون بە مۆدێلێک لە دەوڵەت و کۆمەڵگە دەبینن کە(ئازادی و خۆشگوزەرانی و ئاسایشیان)بۆ دابین بکات، خەون بە دەوڵەتی خۆشگوزەرانی دەبینن، و ئاواتیان دەوڵەتێکە(خزمەتگوزاری خەستەخانە بۆ هەمووان، بیمەی بێکاری، خزمەتی پیران و بێ ماڵ و حاڵەکان)پێشکەش بکات. بۆیە خەونەکانی زۆربەی جەماوەر لە ئاسیا پێچەوانەی خەونەکانی زۆربەی جەماوەرە لە غەرب.
بۆ خەڵکی هۆشیار کاتێ دەبینێ دۆزەخی مۆدێلی ژیان و سیستەمی ئەمەریکا بۆتە ئاوات و خەونی جەماوەری ئاسیا، دەگەنە ئەو قەناعەتەی کە ئەو جەماوەرە ناهۆشیارە، چونکە دۆزەخی لێ بۆەتە بەهەشت، ئەوەش ئاکامی ئەوەیە کە ئەو خەڵکە لە هەلومەرجێکی خراپدا دەژین، و خەون بە مۆدێلێکەوە دەبینن کە دیوی دووەمی هەمان شێوازی بەرهەم هێنانی سەرمایەدارییە.

کازاخستان؛ ڕاپەرینی جەماوەر دژی گرانی و هەژاری –
ڕۆڵی فاکتەری دەرەکی لەسەر ململانێی چینایەتی و بزووتنەوە جەماوەریەکان لە سەردەمی ئێمەدا:
لە ٢ی بانەمەڕ ساڵی ٢٠٢٢ دوابەدوای بەرزبوونەوەی کتوپڕی نرخی غاز، کە حکومەتی کازاخستان بە وتەی خۆی بەهۆی زیادبوونی خواست و جێگیرکردنی نرخەوە بووە، خۆپیشاندان لە کازاخستان سەریهەڵدا. کازاخستان نموونەێکی نوێ و زیندووە کە چۆن ململانێی بلۆکەکانی سەرمایەداری پاڵ بە ململانێی چینایەتی نێوخۆی وڵاتێکەوە دەنێ بۆ دواوەو دایدەپۆشێ – ١.
ئەمڕۆکە کەم چەپ و سۆسیالیست هەیە لە دونیادا بەوەی دەگوزەرێ لە کازاخستاندا ناو بنێ شۆڕش، لەتەک ئەوەی کە جەماوەر دژی گرانی و هەژاری توانی حکومەت برۆخێنێ و پەلاماری دەسەڵاتی دەوڵەت بدات. هۆکاری ناو نەنانی شۆڕش بۆ ڕاپەڕینی جەماوەری کازاخستان کۆبوونەی چەندەها ئەزموونی لەوەوپێشە لە ڕوداوەکانی هاوشێوە لە(ئۆکراینا، تونس، میسر، سوریا، سودان و،، هتد.).
سۆسیالیستەکان ناچارن بۆ تێگەیشتنی زانستی لە دیاردەکانی جیهانی ئەمڕۆ، دراسەی ئەو بزووتنەوە جەماوەریانە دژی گرانی و هەژاری بکەن، کە چۆن فاکتەری دەرەکی و دەستێوەردانی بلۆکەکانی سەرمایەداری، دەبێتە هۆکاری گۆڕینی ئاقار و ئامانجی بزووتنەوە جەماوەرییەکان و بە ناکام گەیشتنیان.
بە تەنها باسکردن لە ململانێی چینایەتی نێوخۆی وڵاتێک، وە بە تەنها بەژماردنی ململانێی چینایەتی نێوخۆی وڵاتێک وەک فاکتەری سەرەکی لە گۆڕانی دەسەڵات، وەک تیۆری مارکسیسمی کلاسیکی مەزەندەی دەکات، دەکەوینە هەڵەی تیۆری و تێگەیشتنێکی نادروست لە بزووتنەوە جەماوەریەکانی سەردەمی ئێمە. گرنگی ڕۆڵی فاکتەری دەرەکی، گرنگی فاکتەری ململانێی دەوڵەتە سەرمایەدارەکان لەسەر بزووتنەوە جەماوەریەکانی سەردەمی ئێمە چارەنووسازە، و گەر لە ململانێی چینایەتی نێوخۆیی کاریگەرتر نەبێ ئەوا لەو کەمتر نییە. بە تایبەتی لە نەبوونی حیزبێکی سۆسیالیستی بە توانا لە نێو بزووتنەوە جەماوەریەکاندا، هێندەی دی جەماوەر گەرچی داواکاری ڕەوای هەیە دژی دەسەڵاتی سەرمایەداری، بەڵام بەلاڕێدا دەبرێ و دەکەوێتە پاشکۆی ململانێی باڵەکان و لایەنەکانی ناوخۆو دەرەکی سەرمایەدارانەوە.
هه‌موو ڕاپەڕینێک پێمان دەڵێ جه‌ماوه‌ر خه‌ون به‌ چییه‌وه‌ ده‌بینێ و جه‌ماوه‌ر چی ده‌وێت، چه‌ندایه‌تی و چۆنایه‌تی هاتنه‌دی خه‌و‌نه‌کانی جه‌ماوه‌ر به‌نده‌ به‌ ئاستی هۆشیاری چینایه‌تی جه‌ماوه‌ری شۆڕشگێره‌وه‌. بۆیە کاتێ جەماوەری ناڕازی بێ هۆشیاری سۆسیالیستی ڕاپەڕین دەکات، ئەنجامەکەی لە گۆڕینی دەسەڵات لە نێوان مۆدێلەکانی دەوڵەتی بۆرژوازی زیاتر، دەنا هیچی دی بەرهەمی نابێ، لێرەوە دەتوانین ئەو جۆرە ڕاپەڕینانە بە(قسەکردن و ڕۆشتن لە کاتی خەو)ی ئینسانێک بشوبهێنین کە لە ڕاستیدا هیچ بەهای نییە چی دەڵێ یان بۆ کوێ دەچێت. بۆیە بەشێکی ڕاپەڕینەکانی جەماوەر لە سەردەمی ئێمەدا(بەهاری عەرەبی بە نموونە)، بەهۆی زاڵ بوونی کۆنەپەرستەکان بەسەر ڕاپەڕینەکاندا ئاکامی کۆنەپەرستی و بەدژی داواکاری و خواستی(نان و دادپەروەری و ئازادی)خەڵکی بووە(نموونە: تونس و میسر ). بە ماناێکی دی کرێکاران و خەڵکی ناڕازی چەندەها ڕاپەڕینیان دژی سیستەمی سەرمایەداری کردووە، بەڵام ئەنجامەکەی لەو دیمەنە دەچێ کە خەڵکی بەردیان هاویشتبێتە کۆشکی دەسەڵاتداران، کەچی بەردەکان گەڕابێتنەوەو بەر سەری خۆیان کەوتووە.
جیهانی ئێمه‌ سیریالیه؛ چونکه‌ له‌یه‌ک کاتدا به ‌چه‌نده‌ها شێوه ‌و دیمەنی جیاواز خۆی ده‌رده‌خات، واقعیه‌تی خۆی له‌ چه‌نده‌ها فۆڕمدا به ‌مرونه‌تێکی گه‌وره‌وه‌ به‌رهه‌م و دوو‌باره‌ به‌رهه‌م ده‌هێنێته‌وه‌، و به‌هۆی ژماره‌ێکی زۆری مۆدێلی جیاواز جه‌وهه‌ری گه‌لێ ته‌موومژاوییه‌، بۆیه‌ به‌بێ تیۆریکی زانستی و پراکتیکی شۆڕشگێڕانه‌ کە ئامانجی دامەزراندنی کۆمەڵگەێکی(ئازاد و دادپەروەر و خۆشگوزەران)بێ، مه‌حاڵه‌ هیچ ڕاپەڕین و شۆڕشێک ڕێگای ده‌ربازبوون بێت له‌م دۆزه‌خه‌.

………………………………………………..

١- ڕوسیا هێزی سەربازی نارد بۆ هاوکاری دەوڵەتی کازاخستان بۆ سەرکوتی جەماوەر بە ناوی دژە تیرۆر و فەوزا، ئەمەش جۆرێکە لە فاکتەری دەرەکی کە ململانێی بەرژەوەندیەکانی دەوڵەتە سەرمایەداریەکان فەرزی کردووە.




نائەقڵانییەت لە جیهانی ئەمڕۆدا.. ئەکرەم سەعید

سەرمایەداری بە دیوێکیدا سیستەمێکی نائەقڵانییە. ئەم بڕوایە لە دوو کتێبی نوسەرانی مارکسی(جۆرج لۆکاش، بۆل باران و بۆل سویزی)ڕوونکراوەتەوە. لۆکاش لە کتێبی(لە ناوبردنی ئەقڵدا)لە ئاستی سەرخانی کۆمەڵگەی سەرمایەداری(فکری فەلسەفی بۆرژوازی)نائەقڵانییەتی سەرمایەداری پیشانداوە، و باران و سویزیش لە کتێبی(مۆنۆپۆلی سەرمایەداری)نائەقڵانییەتی سەرمایەدارییان لە پەیوەندییە ئابوورییەکاندا(واتە لە ژێرخانی کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا)دەرخستووە. بەڕای زۆرێک لە سۆسیالیستەکان ئەو دوو کتێبە گرنگن بۆ تێگەیشتن لە سیستەمی سەرمایەداری کە چۆن کار دەکات.
هەڵبەتە بۆرژوازی دەسەڵاتدار بۆ زاڵکردنی نائەقڵانییەت لە جیهانی ئەمڕۆدا، تەنها بە بڵاوکردنەوەی فەلسەفەی نائەقڵانی نەوەستاوە، بەڵکو لەپاڵیدا سوودی لە بڵاوکردنەوەی شوناسی(ئایینی، تائیفی و ئیسنی، تیرۆریسم، زیندووکردنەوەی پەیوەندی هۆز و خێڵ)وەرگرتووە. بۆیە جیهانی ئەمڕۆکە لە ناکۆکییەکی زۆر دژواردا دەژی؛ چونکە لەپاڵ ئەوەی لەلاێک گەشەی زانست و تەکنۆلۆژیا زۆر ئەقڵانییە، کەچی لەلاێکی دی دیاردەی فکر و سیاسەتی نائەقڵانی و توندوتیژی و جەنگ زاڵ و باوە. بۆیە ئێمە ئەمڕۆکە دیاردەی ناکۆکی وەک(ئیلۆن ماسک)دەبینین؛ بە دیوێکدا ڕابەری تەکنەلۆژی نوێیە لە جیهاندا، و بە دیوەکەی تریدا سەرکردەێکی ئایینی ڕاستڕەوی توندڕەوە(بزووتنەوەی ماگا)، و هاوپشتی بزووتنەوە ڕاستڕەوە توندڕەوەکانی ئەوروپا دەکات.
ئەما نائەقڵانیەت و ناکۆکییەکانی سیستەمی سەرمایەداری لە بەشێکیدا ڕەگوڕیشەیان بابەتییە(واتە سەرچاوەی ئەو ناکۆکییانە هەلومەرجی شێوازی بەرهەم هێنان و پەیوەندییەکانی سەرمایەدارییە).
مرۆڤ ئەمڕۆ کە سەرنج لە جیهان دەدات گەلێ دیمەنی جیاواز و دژ بەیەکی ترسناک دەبینێ: دیمەنی ڕاسیستەکان لە شەقامەکانی لەندەن کە هەڕەشە لە پەناهەندەکان دەکەن، دیمەنی جەنگ لە ئۆکراینا، مەترسی داڕمانی ئابووری جیهان، تۆقانی خەڵکی لە دڕندەیی دەسەڵاتداران، ناکۆکی نێوان: توانای مرۆڤایەتی بۆ بەرهەم هێنانی سامانی بێ شومار کەچی بڕێکی زۆری خەڵکی هەژار و برسین، گەشەی زانست و تەکنەلۆژیا کەچی زۆربەی خەڵکی ناهۆشیار و کاڵفامن(تەکنۆلۆژیای نوێ و سۆشیال میدیا و زیرەکی دەستکرد بە پلانی دەسەڵاتداران بوونەتە مایەی گەمژەکردنی زۆرێک لە خەڵکی)، دونیا لە لاێک مۆدێرن و پێشکەوتووە کەچی بڕێکی زۆری خەڵک ڕاسیست و کۆنەپەرست و دڕندەن.

مارکس ناکۆکییەکانی سەردەمی ئێمەی لەم چەند دێرەدا کورتکردۆتەوە:
{لە سەردەمی ئێمەدا پێدەچێت هەموو شتێک لەنێو خۆیدا دژەکەی لەخۆ گرتبێت. ئێمە ئامێرەکان دەبینین، کە خاوەنی هێزێکی سەرسوڕهێنەرن بۆ کورتکردنەوەی ماوەی کاری مرۆڤ و بەرهەم هێنانی زیاتر، کەچی ئەوانە برسێتی و ماندوێتی بۆ خەڵکی دەهێنن. سەرچاوەی سامانی نوێ بە کۆمەڵێک جادوی سەیر و نامەفهوم، دەگۆڕدرێن بۆ سەرچاوەی هەژاری. پێدەچێت نرخی سەرکەوتنە تاکتیکییەکان داڕمانی ئەخلاقی باجەکەی بووبێت. وادیارە مرۆڤایەتی تا زیاتر سروشت ملکەچ کات بۆ خۆی، خۆی دەبێتە کۆیلە بۆ کەسانی دی یان دەبێتە کۆیلەی بەدڕەوشتی خۆی، تەنانەت ڕووناکی پاکی زانستیش، وا دیارە، تەنیا دەتوانێت لە پشتی تاریکی نەزانیدا بدرەوشێتەوە. ئەمە وەک ئەوە وایە هەموو دۆزینەوەکانمان و هەموو پێشکەوتنەکانمان بەرەو ئەم واقیعە دەچێت، واتە هێزە ماددیەکان توانای فیکری بەدەست دەهێنن لە کاتێکدا مرۆڤایەتی لایەنی فیکری خۆی دەدۆڕێنێ و دەبێتە تەنها هێزێکی ماددی. ئەم دژایەتییەی نێوان پیشەسازی مۆدێرن و زانستی مۆدێرن لەلایەک و هەژاری مۆدێرن و داڕمانی مۆدێرن لەلایەکی دیکەوە، ئەم دژایەتییەی نێوان هێزە بەرهەمهێنەرەکان و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی سەردەمی ئێمە، واقیعێکی حەتمی و هەستپێکراوی حاشاهەڵنەگرە.}

– وتارێک لە ساڵیادی ڕۆژنامەی گەل – کاڕڵ مارکس /۱۸٥٦‪-‬ Speech at anniversary of the People’s Paper l




دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی و جەنگ.. ئەکرەم سەعید

دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی و جەنگ
ئەمڕۆکە جگە لە مەترسی خولێکی نوێی جەنگی کاولکارانەی نێوان ئێران و ئیسرائیل، بەشێکی جیهان لە حاڵەتی ئامادەباشیدایە بۆ جەنگ. لەکاتی قەیرانی ئابووریدا دەسەڵاتدارانی جیهان لە هەر جێگاێکی ئەم دونیایەدا بن لە(پاریس، لەندەن، ئەنقەرە، سلێمانی و هەولێر، قاهیرە یان هەر شارێکی ئەفەریقا)ئەمە پیلانیانە: کێشەی ئابووری بێ چارەسەرمان هەیە، دەی ئاگری شەڕ و ئاژاوە هەڵگیرسێنن؛ واتە(تۆقان و شەڕ)باشترین شێوازە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی خەڵکی و ملکەچ پێکردنیان.
دوای بەریتانیا فەرەنساش(فەرمانی بە نەخۆشخانەکان کرد تا مانگی ئازار ئامادەی جەنگ بن)-(سەرچاوە: سایتی گراوند نیوز *). دوێنێ ڕۆژنامەی(لۆکانار ئێنشانێ)لە ڕاپۆرتێکدا کە بەڵگەنامەیەکی دەستکەوتووە، ئاماژە بەوە دەکات کە وەزارەتی تەندروستی فەرەنسا دەزگا ناوچەییەکانی ڕاسپاردووە بۆ ئەوەی لە ماوەی ساڵێکدا خۆیان بۆ قەیرانەکان ئامادە بکەن. هەروەها”کاترین ڤۆترین”وەزیری تەندروستی فەرەنسا فەرمانی بە نەخۆشخانەکان کرد تا مانگی ئازاری ٢٠٢٦ ئامادەکاری بۆ پێشوازی لە هەزاران سەربازی بریندار بکەن. لە وڵاتی(سوید، نەرویج و ئەڵەمانیا)چەند مانگ لەمەوپێش، بانگەوازی خەڵکیان دەکرد کە خۆیان بۆ جەنگ ئامادەکەن.
ئایا جەنگ ڕوودەدات؟ وە بۆچی جەنگ ڕوودەدات؟ خەڵکی ئەوروپا چیان پێدەکرێ بۆ وەستانی جەنگ؟. جەنگی دەوڵەتەکانی ئەوروپا لەتەک کێ؟. لەتەک ڕووسیا؟ لەکاتێکدا ڕووسیا ئەوە زیاد لە سێ ساڵە هێشتا سوپاکەی نەیتوانیوە بگاتە کیێڤ- پایتەختی ئۆکراینا، ئیدی ڕوسیا سوپای هێندە لە کوێ بوو تا بگاتە(بەرلین، پاریس و لەندەن)؟، بە مووشک بەڵێ ڕووسیا دەتوانێ بۆردومانی کوێی بوێ دەیکات، بەڵام بۆچی ئەم مووشەکانە دەگەنە ئێرە؟ هۆکارەکانی ئەم جەنگە چییە و لە بەرژەوەندی کێدایە؟.
ئەمڕۆ خەڵکی ئەوروپا چەند بەشێکن: بەشێک گوێبیستی میدیاو ڕاگەیاندنەکانی دەوڵەت و حکومەتن، و بڕوایان وایە ڕوسیا هەڕەشەیە بۆ سەر ئاسایشی ئەوروپا، و پۆتین دوای ئۆکراینا نیازیەتی لە بەڵقان بپەڕێتەوەو لانیکەم ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا داگیر بکات. لە دیالۆگ لەتەک ئەم بەشە لە خەڵک تا ڕوونی بکەیتەوە بۆیان کە ئەو جەنگە لە بەرژەوەندی دەوڵەتە سەرمایەدارەکان هەڵگیرسێراوە، ئەوان بەم جۆرە وەڵام دەدەنەوە:(حکومەتەکەمان شتەکان باشتر دەزانێ وەک لە ئێمە).
بەشکی دی خەڵکی گەوجکراون بە بیروباوەڕی ڕاستڕەوی و ڕاسیسمی، ناڕازین بە سیاسەتەکانی(ئەحزابی دیموکرات و سۆشیال دیموکرات)، لە ڕاستیدا ئەوان یەک ڕا نین، بەڵام دەیانەوێ بە شێوازی ترەمپ مامەلە لەتەک جەنگەکەدا بکەن؛ واتە(بە ڕواڵەت دژی و لە ڕاستیدا گەڕان بەدوای بەرژەوەندی و سوود لە جەنگ ). ئەما باقی ئەو خەڵکەی کە چەپ و سۆسیالیستن دژی جەنگەکەن، بەڵام لە ناڕەزایەتی نێو پەرلەمان و شەقام زیاتر، کە هیچ کاریگەری نییە، زیاتریان پێ ناکرێ.
هەرچی خەڵکی پەناهەندەشە لە ئەوروپادا، زوربەیان(بە لاشە لە ئەوروپادا دەژین و بە مێشک لە نیشتمانی یەکەمی خۆیانن)؛ یانی(زۆربەی: کوردەکان، تورکەکان، جەزائیریەکان، مەغریبیەکان، سۆماڵیەکان،، هتد) ئەوەندەی لەنێو کەلتوری خۆیاندا دەژین و گوێ بە هەواڵ و دەنگوباسی نیشتمانی یەکەمیان دەدەن، هێندە ئاوڕ لە کێشەکانی نێو ئەو وڵاتە ئەوروپیە نادەنەوە کە خۆی و ماڵومنداڵی تێیدا دەژین.
پوختەی قسە: من ڕام وایە ئەمڕۆکە دەسەڵاتداران لە ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات چیان بوێ دەیکەن، وە بۆ وەڵامی داواکاری خەڵکی ناڕازی، تۆقان و هەڵگیرساندنی شەڕ دەکەنە ڕێگای چارەسەری کێشەکان. ئیدی خەڵکی ناڕازییە و خۆپیشاندان دەکات دەسەڵات باکی نییە، چونکە لە خراپترین حاڵەتیدا ئۆپۆزیسیۆنێک هەیە، ئەگەر هەتا حکومەتیش بگوڕێ ئەوا دەسەڵات هەر لە بازنەی بەرژەوەندی سیستەمی سەرمایەداریدا باقییە.

ئایا دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی ڕێگاچارەیە؟
ئۆپۆزیسیۆن لە هەرێمی کوردستانی عێراق ڕێگای چارەسەری کێشەکانی کوردستان بە(دروستبوونی دەزگاکانی دەوڵەت وەک: یەک سوپا و یەک خەزێنەی حکومەت،، هتد) دەزانێ، یان زۆرێک لە چەپەکان(دەوڵەتی دیموکراسی مەدەنی و سکولار )بە چارەسەری کێشەکان بۆ هەرێمی کوردستانی عێراق و ئاشتی کوردەکان لەتەک دەوڵەتی تورکیا دەزانن.
لە دەقەکانی مارکس و ئەنگڵسدا بە ڕۆشنی وەسفی{سیمای چینایەتی شارستانییەتی بۆرژوازی و دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی و پارلەمانتاریزمی بۆرژوازی}داڕێژراوە، وە زۆربەی سۆسیالیستەکانی نەوەی مارکس ئەو بیرۆکەیان دووپاتکردۆتەوە. ئەو دەقانە پێمان دەڵێت تەنانەت دیموکراسیترین کۆمارە بۆرژوازییەکانیش هیچی تر نین جگە لە ماشێنێک بۆ چەوساندنەوەی چینی کرێکاران لەپێناو بەرژەوەندی چینی بۆرژوازی. بەڵام ئەمڕۆکە لەنێو ئەوانەی خۆیان بە مارکسی و کۆمۆنیست دەزانن و دژی دیکتاتۆریەت و دەسەڵاتی میلیشیان لە وڵاتەکەی خۆیاندا، دەوڵەتی دیموکراسی و هاوڵاتیبوون لە کۆمەڵگەی دیموکراسیدا بە ڕێگاچارەی کێشەکان و قەیرانەکان دەزانن. ئەم جۆرە لە مارکسیەکان دەیانەوێت ئەو بڕوایە بڵاوبکەنەوە کە“دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی”ئاشتی و سەقامگیری لە کۆمەڵگەدا دابین دەکات، و ئەمە ڕێگاخۆش دەکات بۆ چینی کرێکار کە بچێتە ململانێی چینی بۆرژوازی و هۆشیاری چینایەتی چنگ کەوێ و خۆی ڕێکبخات بۆ شۆڕشی سۆسیالیستی، وەک ئەوەی بۆرژوازی بەرامبەر هەر ناڕەزایەتێکی کرێکاران گوێڕایەڵی زۆرینەی خەڵکی کرێکار بووبێت. بەم جۆرە لە دیدگای ئەم جۆرە لە مارکسیەکان سیماتی دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی وەک ئامێرێکی سەرکوتکردن و فریودان پەردەپۆش دەکرێ، ئەو دەوڵەتەی کە ئامادەیە بە‪”‬جەنگ و فەوزا‪”‬کۆمەڵگە خاپوور بکات لە بەرخاتری قازانجی سەرمایە و پاراستنی سیستەمی سەرمایەداری باس ناکرێ، چونکە ئەو چەپانە ئەوەیان لە یادکردووە کە دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی ناکۆکە لەتەک ئازادی و کۆمەڵگەی مەدەنی بۆرژوازی، و ڕۆڵی دەوڵەتی سەرمایەداری لە خولی قەیران و دەڕندەییدا سەپاندنی ژینگەێکی عەسکەرتریزمە بەسەر کۆمەڵگەدا

هەڵبەتە لەم سەردەمەی ئێمەدا زیاتر لە دەقەکانی مارکس، بە فاکت لە چەندەها وڵاتانی ئەوروپادا(لە ساتی جەنگی جیهانی یەکەم و دووەم، و ئەمڕۆکەش لە کێبڕکێی نێوان ڕوسیا و ناتۆ لە ئۆکراینا،، هتد)، پایەکانی لیبڕالیسم و دەوڵەتی دیموکراسی پوکاوەتەوەو ڕۆڵی دەوڵەت وەک ماشێنێکی(فریودان، سەرکوت و جەنگ)زۆر ئاشکرا بووە، بەڵام هێشتاکە هەندێ خەڵک لە ناوچەی ڕۆژهەڵات هەر لەسەر ئەو بڕوایە ماوەن کە(دەوڵەتی دیموکراسی وهاوڵاتیبوون لە کۆمەڵگەێکی مەدەنی بۆرژوازی)ڕێگاچارەیە.
ئایا دەوڵەتی دیموکراسی بۆرژوازی دەتوانێ ڕۆڵی چارەسەر بگێڕێ؟ لەڕاستیدا ئەو جۆرە دەوڵەتە هەر ئەو ڕۆڵە دەگێڕێ کە بۆ قەیران و کێشەکانی(یۆنان، ئەڵەمانیا و فەرەنسا،، هتد)گێڕاویەتی؛ واتە تەنها دەزگاێکی فریودان و سەرکوتە لە خزمەت بەرژەوەندی سەرمایە. بەڕای من لە سەردەمی سەرمایەداری قەیران و دەرندەییدا، ئەگەر لیبڕالیسم و ئەم مودێل و شێوەی دەوڵەتە سوودی هەبووایە، ئەوا هەڵبەتە لە ئەوروپادا سوودی دەبوو، کە زیاد لە سەد ساڵە(دەوڵەتی دیموکراسی و مەدەنی و کۆمەڵگەی بەناو کراوەن). کێشەکانی جیهانی ئەمڕۆ لە هەر جێگاێک بێت، هیچ لەو چارەسەرانەی(مۆدێرنێتە و ڕۆشنگەری)دەردی چارەسەر ناکات، بەڵکە تەنها شۆڕشی یەکسانی و داپەروەری خەڵکی کە بتوانێ کۆتایی بە سیستەمی سەرمایەداری بهێنێ، ئەوە دەتوانێ کۆتایی بە دۆزەخی سیستەمەکە و کێشەکانی بهێنێ.

  • Ground News – article/ 2025 – 08 – 27 Visa mindre



تیۆری ئاژاوەی داهێنەرانە.. ئەکرەم سەعید

تیۆری ئاژاوەی داهێنەرانە – الفوضى الخلاقة creative chaos theory

“دوژمنەکەت بناسە”حیکمەتێکی دێرینە؛ لەم وتارەدا هەوڵ دەدەین بیروباوەڕی چینی بۆرژوازی سەردەم بناسین.
هیچ سه‌رده‌مێک مرۆڤه‌کان بێ ئوستووڕەی سیسته‌مه‌که‌ نه‌ژیاوون. به‌تایبه‌تی له‌سه‌رده‌می سه‌رمایه‌داری دڕنده‌دا گه‌لێ ئوستووڕەی جۆراوجۆر داهێنراوه‌ بۆ گه‌مژه‌کردنی خه‌ڵکی و بۆ ڕه‌واپێدان به‌ شه‌رعیه‌تی مانه‌وه‌و کاره‌کانی سیسته‌مه‌که‌. یه‌کێک له‌و ئوستووڕانەی ساڵانێکه‌ ڕه‌واجی هه‌یه‌: ئاژاوەی داهێنەرانە – الفوضى الخلاقة – Creative chaos یه‌. مانای سیاسی ئوستووڕەکە‌ ئه‌مه‌یه‌:”حاڵه‌تێکی کۆنترۆڵکراو دیسانه‌وه‌ بنیاتده‌نرێته‌وه‌ دوای ئه‌وه‌ی به‌ده‌ستی ئه‌نقست به ‌فه‌وزاێک، ڕمێنرا و تێکوپێک درا”- واتە{سەرەتا داڕمان و دوایی بنیاتنانەوە}بە گوێرەی پلان و بەرژەوەندی ئەمەریکا.”مایکل لیدن”بەداڕێژه‌ری ئه‌م تیۆره‌ حیساب ده‌کرێ. مایکل یه‌کێکه‌ له ‌ئه‌ندامه‌ پایه‌ به‌رزه‌کانی”په‌یمانگای ئینتربرایز”که ‌قه‌ڵای کۆنسه‌رڤاتیڤه‌ نوێکانی ئه‌مه‌ریکایه‌. مایکل تیۆریه‌که‌ی خۆی له‌ پرۆژه‌که‌ی ‌له‌ژێر ناونیشانی”گۆڕانی سه‌رتاپای ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست”داڕشتووه‌. دیاره‌ ئه‌م پرۆژه‌یه‌ی مایکل که‌ کۆنسه‌رڤاتیڤه‌ نوێکان له‌سه‌رده‌می”جۆرج بۆشی دووه‌م”دا ته‌به‌نیان کرد، له‌سه‌ر بناغه‌ی تێڕوانینی ‌هه‌ریه‌ک له‌”فۆکۆیاما بۆ کۆتای مێژوو و سامۆئیل هینتیغتون بۆ جه‌نگی شارستانیه‌کان”دامه‌زراوه‌، که ‌دوو ئوستووڕەی تری کۆنسه‌رڤاتیڤه‌کانن که ‌واقیعی مێژووی سه‌رده‌می ئێمه‌ ئه‌م ئه‌فسانانه‌ به‌ درۆ ده‌خاته‌وه‌.
گرنگ نیه‌ سه‌رچاوه‌ی”تیۆری فه‌وزا”له ‌کوێوه‌ هاتووه‌و کێ یه‌که‌م جار باسی کردووه‌. ده‌کرێ دوای پشکنین هه‌ندێ ده‌ربڕین ده‌رباره‌ی فه‌وزا لای”میکاڤیلی”بدۆزینه‌وه‌، یان لەنێو دیالکتیکی هیگڵ”گۆڕانی چەندایەتی بۆ چۆنایەتی و یاسای نه‌فی”دا، یان لای فرێدریک ئه‌نگلس لەکتێبی”دیالکتیکی سروشت”دا، یان لای جوزيف شومپيتری ئابووریناسی برجوازی کاتێ باسی لەگه‌شه‌ی تەکنەلۆژیا کرد، کەناوه‌ڕۆکی ده‌ربڕینه‌که‌ی ئه‌وه‌ی ده‌سه‌لماند کەگه‌شه‌ی کاوه‌خۆیی لەنێو کاڵاکاندا ورده‌ورده‌ فۆرمی نوێ له‌نێو فۆرمی کۆندا په‌یدا ده‌بێت کەفۆرمی پێشووی خۆی تێکوپێک ده‌شکێنێ، بۆ نموونه‌:(گه‌شه‌ی ته‌له‌فیزیون وه‌ک فۆرم و سیسته‌مێکی نوێ لەگه‌شه‌ی فۆرمی ڕادیۆوه)‌.
گرنگ ئه‌م تیۆریه‌ی کەسه‌رچاوه‌که‌ی زانسته‌ سروشتیه‌کان و ئابووری و سیاسیه‌،‌ کۆنسه‌رڤاتیڤه‌‌‌ نوێکان لەچه‌ند ده‌ربڕینی جیاوازو شێواوی سیاسیدا بەکاری ده‌هێنن بۆ تیۆرێزه‌کردنی پرۆژه ‌کۆنه‌په‌رسته‌ فاشیزمه‌که‌یان بەئامانجی هه‌یمه‌نه‌ی ئیمپراتۆریه‌تی ئه‌مه‌ریکا بەسه‌ر جیهانه‌وه‌. ئه‌م تیۆریه‌ ئه‌مرۆکه‌ بەنێوی”زانستی فیزیا و سیاسه‌ت”ناسراوه.

سیاسه‌ت و تیۆری شێواوی – chaos theory in politics
پارادایمی بیرکردنه‌وه‌ی ئیمپراتۆرییه‌ته‌کان له‌خولی لاوازیبوون و ئاوابوونی خۆریاندا، بریتیه‌ له‌ نانه‌وه‌ی پشێوی له‌ ده‌وروپشتی خۆیاندا. ئه‌مه‌ حاڵی ئه‌مڕۆی بیرکردنه‌وه‌و ڕه‌فتاری وڵاته‌ یه‌گکرتووه‌کانی ئه‌مه‌ریکایه‌. ساڵانێکه‌ کۆنسه‌رڤاتی نوێ که ‌لە ‌ئه‌مه‌ریکاوه‌ ته‌شه‌نه‌ی کردووه‌، به‌پشت به‌ستن بەبیردۆزه‌کانی فیزیایی چه‌ندایه‌تی “کوانتی”پلاتفۆرمێکی فه‌لسه‌فه‌ی سیاسی داڕشتووه‌، کە بۆته‌ به‌رنامه‌ی کاری زۆرێک له ‌سیاسه‌تمه‌دارانی ڕۆژئاوا. ئه‌توانین بڵین زۆرێک لەڕوداوه‌کانی ئه‌م خوله‌ی جیهانی ئێمه‌”هه‌ر له‌ جه‌نگی ئه‌فگانستان و عێراقه‌وه‌ تا سوریا و دیارده‌ی داعش” ئه‌نجامی په‌یره‌وکردنی ئه‌و پلاتفۆرمه‌ فه‌لسه‌فییه‌ سیاسیه‌یه‌ که ‌ده‌سه‌ڵاتدارانی سه‌رمایه‌داری له‌ به‌رامبه‌ر قه‌یرانه‌کاندا په‌یره‌وی لێده‌که‌ن.

سه‌رخه‌تی ئه‌و پلاتفۆرمه‌ فه‌لسه‌فی سیاسیه‌یه‌ به‌کورتی بریتیه‌ له‌:
۱/ شتێک نیه‌ ناوی حه‌قیقه‌ت بێت. حه‌قیقه‌تێک نییه‌ تا مرۆڤ هه‌وڵ بدات بیناسێ. له‌وانه‌یه‌ له‌ دواجاردا چه‌ند حه‌قیقه‌تێکی جیاواز و دژ به‌یه‌ک هه‌بێت، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ که‌ یه‌قین نییه‌.
۲/ مادام حه‌قیقه‌ت نییه‌ که‌واته‌ بێ هوده‌یه‌ به”میتودی ئیستقرائی”؛ واته‌ لێکۆلینه‌وه‌ له‌ دیارده‌کانه‌وه‌ بۆ زانینی جه‌وهه‌ری شته‌کان هه‌وڵ بده‌ین خوێندنه‌وه‌مان و پێشبینیمان بۆ پاشه‌ڕۆژ هه‌بێ، چونکه‌ بۆ پاشه‌رۆژ ده‌کرێ چه‌نده‌ها ئه‌گه‌ری بێ شوماری دژبه‌یه‌ک هه‌بێ.
۳/ دونیا/ گه‌ردوون و بوون بریتیه‌ له‌ فه‌وزا/ ئاژاوە/کاوس chaos، هه‌موو دیارده‌ێک و شتێک له‌م گه‌ردوونه‌دا له ‌نێو فه‌و‌زادایه‌. هه‌موو دیارده‌ێک به‌ ڕووکه‌شی ده‌ره‌وه‌ی رێکوپێکه‌ به‌ڵام لەڕاستیدا لەناخیدا له‌فه‌و‌زادا ده‌ژی. مێژووی کۆن و ئێستا و ئاینده‌ی جیهان بریتیه‌ له ‌فه‌وزا. که‌واته‌ گێلیه‌تیه‌ و هه‌ڵه‌یه ئێمه‌ بەرێکوپک کردنیه‌وه‌ خۆمان ‌خه‌ریک که‌ین. به‌درێژای مێژوو‌ مرۆڤه‌کان له ‌جه‌نگدا بوون دژی یه‌کتری و کوشتاری یه‌کتیریان کردووه‌. مێژووی مرۆڤایه‌تی پڕیه‌تی له ‌داستانی کۆکوژی، که‌واته‌ ئێمه‌ بۆ ئه‌بێ بچین به‌ دژی ئه‌م لۆژێکه‌ی مێژوو کار بکه‌ین و جه‌نگه‌کان بووه‌ستێنین. مرۆڤ تا ئه‌و ساته‌ی له‌سکی دایکیایه‌تی له‌حاڵه‌تێکی ئاسایی و جێگیردایه‌، هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی لەدایک بوو تووشی فه‌وزا ده‌بێت؛ ڤایرۆس و میکرۆبه‌کان هێرشی بۆ ده‌هێنن، نه‌خۆش ده‌که‌وێت، گه‌ر نه‌مرێ ئه‌وا که‌ گه‌وره‌ بوو ده‌شێ له‌ کاره‌ساتێکی سه‌یاره‌ یان له ‌شه‌ڕێکدا یان به‌ نه‌خۆشیک ده‌مرێ. مرۆڤ چاره‌نووسی هه‌ر مردنه‌ که‌واته‌ ئێمه‌ بۆ ده‌بێت خۆمان سه‌غڵه‌ت که‌ین بەهۆی مردنی یان کوژرانی مرۆڤه‌کانه‌وه‌. دیارده‌ی داعش شتێکی چاوه‌ڕوانکراوەو ئاساییه‌ بۆ ئه‌و ناوچانه‌، ئیدی بۆ ده‌بێ ئێمه‌ بەهێزی خۆمان له‌به‌ینی به‌رین. ئێمه‌ هه‌ر سنووری وڵاته‌که‌ی خۆمان ده‌پارێزین گه‌ر کارێکیش بکه‌ین به‌ کاوه‌خۆی و بێ زیان به ‌ئابووری و سه‌ربازی خۆمان ده‌یکه‌ین.
٤/ شتێک نیه‌ ناوی ڕێزی سه‌روه‌ری و شکۆ و سنووری ده‌و‌ڵه‌ته‌کان بێت. هه‌ر وڵاتێک ویستی به‌ره‌نگاریمان کات، کافیه‌ بۆ ڕماندنی ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی و نانه‌وه‌ی فه‌وزا تێیدا، بەئاسانی بەلێدانێک له‌ڕووکه‌شی ده‌ره‌وه‌ی که ‌خۆگرتوو و ڕێکوپێک دێته‌ پێشچاو، برینداری بکه‌ین تا له ‌فه‌وزاو جه‌نگی ناوخۆی هه‌موو دژی هه‌موو‌ ده‌گلێت، ئه‌و ده‌مه‌ زۆر به‌خێرایی خه‌ڵکی ئه‌و وڵاته‌ دابه‌ش ده‌بن بۆ گرووپی دژ به‌یه‌ک، و له‌ جه‌نگێکی چه‌ند ساڵه‌وه‌ ده‌گلێن و له‌ خوێنی یه‌کترا ده‌گه‌وزێن، دواتر ئێمه‌ زۆر سانا هه‌ژموون و ده‌سه‌ڵاتی خۆمان ده‌سه‌پێنین به‌ سه‌ریاندا. کوێمان بووێ به‌ ئاسانی ده‌توانین له ‌پاشاگه‌ردانی و فه‌و‌زادا غه‌رقی که‌ین.
٥/ به‌پێی داله‌ی گاوس یان چه‌ماوه‌ی گاوس”Gauss curve” زیاد له‌سه‌دا هه‌شتای مرۆڤه‌کان، هۆشێک و هۆشیارێکی دیاریکراویان هه‌یه‌، بەزمانێکی تر یانی گه‌وج و گه‌مژه‌ن. ئه‌م بڕه‌ زۆره‌ی به‌شه‌ر ده‌توانین به ‌بیروباوه‌ڕی ئایینی و ئه‌فسانه‌کان و خورافات هه‌ژموونی خۆمانی به ‌سه‌ریاندا فه‌رزکه‌ین. بۆیه‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی بیری ئایینی هه‌ر له‌(پیرۆزی مانگای هیندۆسیه‌کانه‌وه،‌ تا ده‌گاته‌ خورافاتی دنیای پڕ له‌ دادپه‌روه‌ری و ئاشتی سه‌رده‌می خه‌لافه‌ته‌کانی ئیسلامیه‌کان، یان ئه‌فسانه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ی مه‌سیح و جه‌نگی هرمجدون، جیاوازی تائیفی نێوان شیعه‌ و سونه‌ یان کاتولیک و پروتستانت،، هتد)به‌ بڵاوکردنه‌وه‌ی ئه‌م ئه‌فیونانه‌ جه‌نگ و فه‌وزای سه‌د ساڵ مسۆگه‌ر ده‌که‌ین له ‌دونیادا. چونکه‌ ئاشتی و هاڕمۆنی و پێکه‌وه‌ گونجان، حاڵه‌تێکی کاتی و تێپه‌ڕه‌، به‌ڵام جه‌نگ و ئاشووب و ململانێ و په‌رته‌وازه‌ بوون، حاڵه‌تێکی هه‌میشه‌یی و به‌رده‌وامی‌ مرۆڤه‌کانه‌.
٦/ فره‌ قه‌یرانی شێوازی هه‌ره‌ سه‌رکه‌تووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی دوژمنان بخه‌یته‌ بازنه‌یه‌کی داخراوه‌وەو نه‌توانێ لێی ده‌رباز بێت، به‌ ده‌ردێکی ده‌به‌ین که‌ له‌ ژان و کێشه‌یه‌که‌وه‌ بۆ ژان و کێشه‌یه‌کی دی ته‌پاوتل بخوا، و سه‌ری نه‌په‌رژێته‌ ئه‌وه‌ی هێز کۆکاته‌وه‌و به‌ره‌نگاری ئێمه‌ کات.
ئه‌م پرنسیپانه‌ی‌ کۆنسه‌رڤاتیه‌ نوێکان بخەرە ‌به‌رچاوی خۆت و ته‌ماشای حاڵی عێراق و سوریا بکه‌، جه‌نگی پیرۆزو تیرۆر به ‌ناوی ئایینه‌کان و موقه‌ده‌ساته‌وه‌، له ‌کێشه‌کانی باکووری ئه‌فه‌ریکا بڕوانه‌ و بیرێک له ‌قه‌یرانی په‌ناهه‌نده‌یی بکه‌ره‌وه‌ له ‌ئه‌وروپا، سه‌رنجتداوه‌ ڕۆژ نا ڕۆژێک جۆره‌ نه‌خۆشیه‌کی ترسناک پروپاگانده‌ی بۆ ده‌کرێ؟! یان ترس له ‌هه‌ڵگیرسانی جه‌نگی جیهانی سێیه‌م. نانه‌وه‌ی فه‌وزا له‌ دونیادا بۆ ئه‌وه‌ی دواتر ده‌سه‌ڵاتی خۆت فه‌رزکه‌یت به‌ سه‌ریا، سیاسه‌تی نوێی باڵی موحافیزکاری بۆرژوازی جیهانییه‌. له‌ سه‌رده‌می تێکه‌ولێکه‌ و ترازانی په‌یوه‌ندیه‌کان و شته‌کان، سه‌رده‌می سڕینه‌وه‌ی سنووره‌کان، سه‌رده‌می مردنی موقه‌ده‌س و سه‌رهه‌ڵدانی موقه‌ده‌سی نوێ، سه‌رده‌می فره‌ قه‌یران و مردنی مۆڕاڵ و ئینسان، مردنی شکۆ و ڕوخان، ئێمه‌ چۆن و به‌ چ بیروباوه‌ڕێکه‌وه‌ ده‌توانین ڕووبه‌ڕووی دونیای مته‌وه‌حشی سه‌رمایه‌داری ببینه‌وه‌؟!. ئه‌م تیۆریه‌ کۆنسه‌رڤاتیڤه‌ ساڵانێکه‌ سیاسیه‌کانی بۆرژوازی کاری پێده‌که‌ن و فه‌وزاو داڕمانی ده‌وڵه‌ت و کۆمه‌ڵگه‌ی”ئێراق، لیبیا، سوریا، یه‌مه‌ن،، هتد”به‌رئه‌نجامی پراکتێزه‌کرنی ئه‌م تیۆریه‌ وه‌حشیه‌ی سه‌رمایه‌دارانی سه‌رده‌می ئێمه‌.

قەیران و جەنگ و شێواوی
(لە شاری سلێمانی هێزەکانی سەر بە پاڤێڵ هێرشیان کردە سه‌ر لاله‌زاره‌/ هێزەکانی سەر بە جۆلانی پەلاماری دێرەزۆر دەدەن/ هێزەکانی زیلینسکی بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان هێرشیان کردە سەر وێستگەی ئەتۆمی کورسکی ڕووسیا و ئاگری لێکەوتەوە/ گەمارۆدانی ڤەنزوێلا لەلایەن هێزی دەریایی ئەمریکا کۆکردنەوەی سەربازی بەرفراوانی لێکەوتەوە – قەیرانی کاریبی/ جوڵاندنی هێزەکانی ئەمەریکا لە عێراق و باسی مووشەکی نوێی ئێران باسێکە بۆ ئامادەکردنی ناوچەکە بۆ خولێکی نوێی جەنگ لە نێوان ئەو دوو لایەنەدا)- ئەوانە کورتەی چەند هەواڵێکی ئەم چەند ڕۆژەی ڕابردووە.
جیهانی سه‌رمایه‌داری ئه‌مڕۆ بەهۆی قه‌یرانی ئابووری و کێشمەکێشی دەوڵەتەکان و ئەحزابەکان لەسەر دەسەڵات و سامان، وەک گۆمێکی لیخنی بۆگەنی لێهاتووە کە پڕە لە تیمساح و پەلاماری یەکتر دەدەن.
له‌ سیاسه‌ت و فکردا ‌چه‌نده‌ها پرۆژەو ڕه‌وت گوزارش لەم قەیران و پشێویە ده‌کات. ئه‌مڕۆکه بوونی موئامه‌را‌ت و تیۆری فه‌وزای خه‌لاقه‌ و ئیداره‌ی ته‌وه‌حش، و ده‌رکه‌وتنی ڕه‌وت و بزووتنه‌وه‌ کۆنه‌په‌رسته‌کان و فاشیزمه‌کان، داڕمانی ده‌و‌ڵه‌تان و کۆمه‌ڵگه‌کان و بوونی ده‌وڵه‌تی فاشل، کارەساتی کۆچ و په‌نابه‌ری، پارچه‌پارچه‌کرنی وڵاتان و دابه‌شکرنیان له‌سه‌ر بناغه‌ی شوناسی تائفی و قه‌ومی،، هتد، هه‌موویان له‌م خوله‌ مێژووییه‌دا بەرئەنجامی قه‌یران و فه‌وزای نێو به‌رهه‌م هێنانی سه‌رمایه‌دارین.
ئه‌وه‌ حه‌قیقه‌تێکی به‌رچاوه‌ که ‌سیسته‌می سه‌رمایه‌داری له‌ قه‌یران و پشێویدایه‌، که‌س نکوڵی له‌وه‌ ناکات که‌ سیسته‌مه‌که ‌ئه‌گه‌ری هه‌یه‌ به‌ چه‌ند سینارێوی ترسناکدا بڕوات، چونکه سیسته‌مه‌که‌ له‌نیو قه‌یرانی وجودی و کینونه‌ی خۆیدا ده‌ژی؛ ساڵ به ‌ساڵ قه‌یران و جه‌نگ و بڵاوبوونه‌وه‌ی پشێوی زیاد دەکات، جه‌نگێک ته‌واو نه‌بووه‌ سیناریۆی جه‌نگێکی تر داده‌ڕێژرێ، به‌ سوریایی بوون و به‌ لیبیایی بوونی وڵاتانی دی، جه‌نگ له‌ ئوکرانیا یان له‌ ده‌ریای چین، پشێوی و تیرۆر له‌ ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریکا،، هتد، له ‌زیادبوونه‌ و پانتایی تازه‌ داگیر ده‌کات، گه‌ر ساڵه‌کانی نه‌وه‌ده‌کان ئه‌فگانستان و عێراق و سۆمال بوو، ئه‌مڕۆکه‌ کێشه‌ی زیاد له‌ نیوه‌ی جیهانه‌. بۆیه‌ تاکه‌ ئه‌گه‌ر بۆ ئاینده‌ی نزیک یان ئه‌گه‌ری سه‌ره‌کی بوونی نییه‌، به‌ڵکه‌ چه‌نده‌ها ئه‌گه‌ر و گریمانه‌ هه‌ڵده‌گرێ، و ده‌شێ هه‌ر گریمانه‌ێک و ئه‌گه‌رێک به ‌ئه‌ندازه‌ێک دروست بێ.
بۆیه‌ هیچ هێزێکی جیهانی و ناوچەیی ناتوانی سه‌قامگیری بگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ سیسته‌مه‌که‌، هیچ ڕێکه‌وتنێک و کۆبوونه‌وه‌ێکی سەرکردەی وڵاتە زل هێزه‌کان(شی و بایدن لە کۆبوونەوەی واشنتۆن – ترەمپ و پۆتین لە کۆبوونەوەی ئالاسکا)له ‌قه‌ره‌ی چاره‌سه‌ری ده‌ردی دنیای سه‌رمایه‌داری نایه‌ت، که‌س نه‌توانا، نه‌ڕێگا چاره‌، نه‌ نه‌خشه‌ڕێگای ده‌ربازبوون له ‌قه‌یران و فه‌وزای پێ نییه‌، چونکه‌ هێزو ڕه‌وتی تێکدان ‌له‌ کێشه‌ی کینونه‌ت و ناکۆکیەکانی ناوخۆی سه‌رماییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه، ‌ئه‌و قه‌یرانه‌ بنیه‌وی و فه‌وزایه‌ی سه‌رمایه‌، بوونه‌ته‌ پاڵنه‌رێک و ماتۆڕێک، بوونه‌ته‌‌ هێزێکی دینامیکی بۆ جه‌نگ و تیرۆر که‌ قاتووقڕی و کوشتار ساڵ بە ساڵ زیاد ده‌کات، تازه‌ وه‌ک بڵێیت ئه‌م مه‌یل و ڕه‌وته‌ تێکده‌ره‌ لە نێو ڕەحمی سیستەمی سەرمایەداری هاتوونه‌ته‌ده‌ر، دوێنێ تارمایێک بوون بەڵام ئەمڕۆکە بوونەتە بەرجەستە و واقیع.
ئێمه‌ ڕۆژانه‌ ‌له‌گه‌ڵ کێشەی”جه‌نگ و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگه‌کان و ده‌وڵه‌تەکا‌ن و لێکترازان و برسیه‌تی و کۆچ”دا ده‌ژین، ئەوکێشانە بوونه‌ته‌ هەواڵی ڕۆژانه ‌و به‌چاوی خۆمان ده‌یان بینین.
ئه‌گه‌رچی ئه‌م واقیعه‌ تاڵه‌ پیلان و نه‌خشه‌ی ستراتیژی و به‌رئه‌نجامی به ‌گژاچوون و ململانێی هێزه‌کان و ده‌وڵه‌تەکان زیاتر قوڕه‌که‌ خه‌ستر ده‌کاته‌وه‌، به‌ڵام هیچ کام له‌و هێز و لایه‌نانه‌، نه‌ویست و نه‌توانای چاره‌سه‌ری ئه‌م حاڵ و ئاقاری وێران بوونه‌ی بۆ ناکرێت، وهه‌ندێ ده‌وڵه‌ت و هێزیش بەپێی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان کار له‌سه‌ر فه‌وزای دونیا ده‌که‌ن.

تازه‌ کار له‌ کار ترازاوه‌، چاو هه‌ته‌ر ناکا،
ئێمه‌ رێمان ون کردووه‌.
شه‌یتانه‌کان بوونه‌ته‌ ڕێبه‌رمان
تا بۆ هه‌میشه‌ چه‌واشه‌مان بکه‌ن.
ئه‌وان زۆرن
ئاخۆ به‌ره‌و کوێمان ده‌به‌ن؟
ئاخۆ به‌ سرودی ماته‌مبار چی ده‌بێژن؟
ئه‌وه‌ جنۆکه‌یه‌ک به‌ خاک ده‌سپێرن؟
یان ئاهه‌نگی زه‌ماوه‌ندی عیفریته‌یه‌ک ده‌گێڕن؟- پۆشــــــــــــــــــــــکین -.

عێراق لە داڕمانی دەوڵەتەوە بۆ هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگە
ئەو باسە لە نێو مەلەفی{ستراتیژی ئاژاوەی داهێنەرانەی ئەمەریکی بۆ ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست}دا تاوتوێ دەکرێ، چونکە عێراق یەکەم وڵات بوو کە ئەمەریکا لە ساڵی ۱۹۹۱وە پلانی ئاژاوەی داهێنەرانەی تێدا پەیڕەو کرد، بە لێدانی سوپا و دەوڵەتی عێراق لە(گەردەلولی بیابان بەناوی ئازادکردنی کووەیت)، و بەهۆی گەمارۆی ئابووری و ناوچەی دژە فڕین لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمان بە مەرامی پاراستنی باکوور و باشووری عێراق دروستکرا؛ و کوردەکان بوونە خاوەنی مافی ئۆتۆنۆمی بەڕێوبەری خۆسەری ژێر دەسەڵاتەکانیان؛ و شیعەکانی سەر بە ئێران هێزیان بەرفراوانتر بوو، لەو کاتەوە بونیادی دەوڵەتی عێراق بە فعلی داڕما و نابوتکرا. بەتایبەتی دوای لێدانی ساڵی ۲۰۰۳ ئیدی لە عێراقدا دەزگاکانی دەوڵەت لەوانە بۆ نموونە{سوپا، دادگا، دەزگاکانی باج کۆکردنەوە،، ھتد}وەک بوونێکی مادی ڕاستەقینە نەما، بەڵکە عێراق تەنها ناوێک بوو یان وەک سیمبۆل لەسەر نەخشە و هۆڵەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان وێنەێکی بێناوەڕۆک بوو.
لە عێراقدا هاوکات و بە موازی پرۆسەی داڕمانی دەوڵەت پرۆسەی هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگە دەستی پێکردووە، کە ئەمەی دوایی لەوەی یەکەم ترسناکترە؛ چونکە لە(پلانی ستراتیژی ئاژاوەی داهێنەرانەی ئەمەریکی)دا پرۆسەی داڕمانی دەوڵەتەکان لە(عێراق، لیبیا، سوریا، سودان،، هتد)دەبێتە مایەی دەوڵەتی فاشل و گرگن کە میلیشیاکان دەسەڵاتییان هەیە نەک دەزگاکانی دەوڵەت، ئەما پرۆسەی هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگە دەبێتە لیکترازانی پێکهاتی چینایەتی کۆمەڵگە و گۆڕینی بۆ پێکهاتی تائیفی و ئیسنی، لێرەوە دۆخ و ژینگەێکی کۆنەپەرستی زاڵدەبێ کە هاوکاری و پیشتوانی مرۆڤەکان بۆ یەکتر نامێنێ، و کۆمەڵگە دەبێتە جەنگەڵستانێکی پڕ لە گروپی دڕندە کە(دۆزەخی جەنگی هەمووان دژی هەمووان – جەنگی ناوخۆیی)تێیدا بەرقەرار دەبێ؛ یانی بە واقیعی و فیعلی لەتەک بوونی دیاردەی تەکنەلۆژی لە چەک و ئامرازەکانی پەیوەندیگرتن، بەڵام عێراق گەڕاوەتەوە بۆ سەردەمی پێش مۆدێرنێتە – بۆ سەردەمی تاریکی چەرخی ناوەڕاست.
ئەمرۆکە دەوڵەت و کۆمەڵگەی عێراق نزیکەی ۳٥ ساڵە لەنێو دۆزەخی(ئاژاوەی داهێنەرانە)دا دەژی، و لە ڕاستیدا سیما و بونیادی دەوڵەت و کۆمەڵگەی نۆڕماڵی لەدەستداوە، چونکە عێراق هەر بەو پلانە خرایە ژیر بەرداشی کێبڕکێکی دەوڵەتەکان(ئەمەریکا و ئێران -هەروەها تورکیا، سعودیە، ڕوسیا و چین)، لێرەوە کێشمەکێشی هێزەکانی(شیعەکان، حیزبی بەعس، سونەکان، ناسیۆنالیستە عەرەبەکان و کوردەکان و تورکەکان،، هتد)هەم لە بەرژەوەندی بەرتەسکی گورپەکانی ناوخۆ وهەم پەیوەند بە بەرژەوەندی دەوڵەتە زل هێزەکانی جیهانی و ناوچەیی، دیمەنی عێراقێکی خاوەن دەوڵەتی فاشل و گەندەڵ و کۆمەڵگەێکی هەڵوەشاوە نمایش دەکەن.
ئەم دیمەنی هەڵوەشاندنەوەی(پەیمانی کۆمەڵایەتی ڕۆسۆ و لاوازی ڕۆڵی پێکهاتی چینایەتی و ململانێی چینایەتی لە کۆمەڵگەدا)ئەنجامی ڕاستەوخۆی پرۆسەی(ئاژاوەی داهێنەرانە – الفوضى الخلاقة)ئەمەریکا پێی وایە بۆ داڕمانی دەوڵەت و هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگەکان؛ بەتایبەتی لەم سەردەمەشدا بەهۆی بە بنبەست گەیشتنی ئەزموونەکانی مارکسیسم و ئەحزابەکانی، خودی بزووتنەوەی کرێکاری و سۆسیالیستی لە هەژاری فکری و لاوازی کاری شۆڕشگێریدا دەژین.
دەشێ ئەو قسانەی سەرەوە بۆ زۆرێک لە خەڵک نوێ نەبێ، و خەڵکی زیاتر بە دوای ڕێگاچارە و ئەڵتەرناتیڤەوەیە. بەڕای من لە خولی قەیرانی ئابووری و دڕندەیی سەرمایەداری ئەمڕۆکەدا، کە کۆنەپەرستی و جەنگ و پشێوی ناوچەیی و جیهانی دیاردەێکی زاڵە، ئەو بیروباوەڕ و ئەحزابانەی ئێستاکە هەن بە هەرچ بەرنامە و ئیدعاێکەوە کە هەیانە، توانای دەربازکردنی مرۆڤایەتیان نە لە عێراق و نە لە هیچ ناوچەێکی دیدا نییە، چونکە ئەوانە خۆیان هەڵگری ڤایرۆس و سینتۆمی خولی دڕندەیی سەرمایەدارین، و ئەنجامی کارەکانیان بە هەرچ نیازپاکی و دڵسۆزییەکەوە کە هەیان بێ، لە خولانەوە لە بازنەی داخراوی سیستەمی سەرمایەداری دڕندە زیاتر دەنا هیچی دی ئەنجامی نابێ.
کۆمەڵگەی عێراق وەک شوتیێک بە چەقۆ قاش قاش کرابێ، بەوجۆرە ئەویش بۆ فرەنەتەوە و ئیتنیك و ئایینزای جیاواز دابەشکراوە، لێرەوە ئەرکی یەکەم گەڕانەوەی شوناس و هۆشیاری ئینسانییە بۆ خەڵکی و گەڕانەوەی دەسەڵاتە بۆ دەستی ئەو خەڵکە، ئەوەش بەبێ تووڕدانی(ئەمەریکا و ئیران)بۆ دەرەوەی عێراق، و دادگایی و سزادانی تاوانباران و گەندەڵکاران مەیسەر نابێ. ئیدی باسی سودانی چی دەکات بۆ داماڵینی چەکی حشد و کوردەکان چی دەڵێن دەربارەی مووچە و نەوت و پەیوەندی هەرێم و ناوەند، یان هەڵبژاردن ئەنجامی چییە، و ئەمەریکا و ئێران لەم ڕۆژانەدا چۆن هەوڵی قایمکردنی نفوزی خۆیانن، و پارتی چۆن سەرکوت دەکات، و پاڤێل چۆن دەیەوێ سلێمانی پاککاتەوە لە نەیارانی دەسەڵاتی یەکیەتی،، هتد، ئەوە هەمووی تەفاسیلە.

ئەفسانەی باڵندەی سیمرخ
من دوای ئەوەی بڕوام بە هیچ کام لەو بیروباوەڕ و ئەحزابانەی ئەمڕۆکە هەن نەما، دەمتوانی بێدەنگی هەڵبژێرم، وەک بڕێک لە سۆسیالیستەکان کە وازیان هێناو بێدەنگ بوون و بەئەسپایی خۆیان لە نووسین دوورخستەوە، بەڵام من پێم باشە لانیکەم ڕای خۆم بنووسم بەهیوای ئەوەی سوودی هەبێ.
دوای ئەوەی خەڵکی(ناحیەی وەرتێ)لەدژی بێکارەبایی هاتنە سەرشەقام و هێزەکانی ئاسایش بەشێوەیەکی دڕندانە و هەڕەمەکیانە کەوتنە لێدان و دواتر تەقەکردن لە خۆپیشاندەران، بەڕێزێک نووسیبووی:(درەنگ یان زوو ئەبێ دەسەڵاتی بنیاتنراو لەسەر بەشداری و دەخاڵەتی ڕاستەوخۆی جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێش لەڕێگەی شورا و ڕێکخراوەکانی خۆیەوە جێگەی ئەمان بگرێتەوە.). منیش ساڵانێک ئەو ئومێدە جوانەی سەرەوەی ئەو بەڕێزەم هەبووە، بەڵام ئێستا ڕام وایە کە ئەوە ئومێدێکی زۆر خەیاڵییە؛ ئاخر چۆن لە هەرێمێکی گچکەی وەک کوردستان کە چواردەووری بە دوژمن گیراوە(شورا و ڕێکخراوەکانی جەماوەری کرێکار دەسەڵات دەگرنە دەست)؟ ئایا چارەنووسی دەسەڵاتی ئەو شورایە لە کۆمۆنەی پاریس باشتر دەبێ؟. من ڕام وایە لەم سەردەمەی سەرمایەداری دڕندەدا(ئەگەر شۆڕش بە ڕێکەوت لە ئەنجامی تەقینەوەی تووڕەیی جەماوەر بێ، و شۆڕشێکی بێ پشتیوانی هێزی مەزنی شۆڕشگێڕان لەجیهاندا بێ)ئاکامەکەی کارەسات و تراجیدیایە.
مرۆڤایەتی چۆن لە کۆیلایەتی ڕزگاری دەبێت؟ ویستی مرۆڤایەتی بۆ گەیشتن بە ئازادی و یەکسانی کۆتایی نییە، لەتەک ئەوەی هەرجارەی لە هەوڵ و ڕاپەریندا بۆ گەیشتن بەو ئامانجانە شکستی خواردبێ، جارێکی دی بە وزەو تەقەلاێکی نوێ هەوڵی داوەتەوە تابگات بە ئامانجەکانی، بۆیە مرۆڤایەتی هاوشێوەی باڵندەی سیمرخە. هەڵبەتە لە کۆمەڵگەی(کۆیلایەتی، دەرەبەگایەتی، سەرمایەداریدا)مرۆڤە چەوساوەکان چەندجار خەباتیان کردووە تا بە ئازادی و یەکسانی بگەن، بەڵام شکستیان هێناوە، و هەموو بیروباوەڕەکان بە مارکسیشمەوە لە کۆتاییدا بوونەتە ئایدۆلۆژییاێک*، و لەبری ئەوەی کۆمەک بە مرۆڤایەتی بکەن بۆ گەیشتن بە خەونەکانی، بە پێچەوانەوە بوونەتە وەهێک و مرۆڤایەتییان لە بازنەێکی داخراوی سیستەمی چەوسانەوەدا هێشتووەتەوە.
بۆ دەربازبوون لەو بازنە داخراوەو تێکشکاندنی سیستەمی چەوسانەوە، مرۆڤایەتی ڕێگاچارەی نییە جگە لەبوون بە هاوشێوەی باڵندەی سیمرخ؛ واتە لەنێو بڵێسەی ئاگری سووتاندنی هێلانە کۆنەکەی، دەداتە شەقەی باڵ و بڵنددەبێتەوە؛ یانی تەواوی بیروباوەڕەکان و ئەحزابەکانی ئێستا بداتە بەر ڕەخنە و بیری نوێ و ڕێگای نوێ دابهێنێ بۆ ڕماندنی سیستەمی سەرمایەداری دڕندە. تەنها بە لەدایکبوونی بیروباوەڕ و هێزێکی نوێ کە سەرجەم ئەم جەنگەڵستانە بسوتێنێ و تێیپەڕێنێ، ئومێد بە ڕزگاربوون و قوتاربوون لە دۆزەخی سەرمایەداری هەیە. ئێمە ئەمڕۆکە لە ساتەکانی ژانی لە دایکبوونی ئەو بیروباوەڕ و هێزە دادپەروەر و یەکسانی خوازەداین لە جیهاندا، و هیوادارین ئەو لە دایکبوونە زۆر نەخاێنێ.


  • أسطورة طائر فينيق /ئوستووڕەی باڵندەی سیمرخ / The legend of the Phoenix: چیرۆکێکی ئەفسانەییە دەربارەی باڵندەیەکی نەمر کە لەڕێگەی مردن و لەدایکبوونەوە خۆی نوێ دەکاتەوە. سیمرخ بە زۆری وەک باڵندەیەکی جوان و بەهێز وێنا دەکرێت، کە هێمای نەمری و نوێبوونەوە و هیوایە. لەم ئەفسانەیەدا کاتێک باڵندەی فینیکس لە مردن نزیک دەبێتەوە، هێلانەیەک لە گیا و لق و پۆپی بۆنخۆش بۆ خۆی دروست دەکات و ئاگری تێبەردەدات، و لەو خۆڵەمێشەوە باڵندەیەکی نوێ هەڵدەستێت بۆ ئەوەی جێگەی بگرێتەوە.
    ** یەکەم کەس کە گووتی بیروباوەڕی مارکس کراوە بە ئایدۆلۆژیا”کاڕڵ کۆرش”بوو:(ئەم داڕمانەی مەزهەبی/دکتۆرینی بیروباوەڕی مارکسی و بوونی بە تەنها پاساوێکی ئایدۆلۆژی بۆ دەوڵەتێکی سەرمایەدار کە لەسەر بناغەی سەرکوتی بزووتنەوەی چینی کرێکارانی شۆڕشگێر دامەزراوە، ئەمە قۆناغی یەکەمی پێکهاتنی ئایدۆلۆژیای مارکسی بوو لە ڕوسیا.)./کاڕڵ کۆرش/ ئایدۆلۆژیای مارکسی لە روسیا/ لە ساڵی ۱۹۳۸ نووسراوە/ سەرچاوە ئەرشیفی مارکسیسم بە زمانی ئینگلیزی.



ئایا کوردەکان دەبنە خاوەنی دەوڵەت؟.. ئەکرەم سەعید

{له ‌سه‌رده‌می ئیمپریالیزمدا ته‌نها جه‌نگی به‌رژه‌وه‌ندی هه‌یه‌ ،، نه‌ته‌وه‌ وه‌همێکه‌ خه‌ڵکی پێ ده‌خرێته‌ خزمه‌ت دوژمنه‌ دڕنده‌که‌یانه‌وه ،، ‌‌گه‌له‌ گچکه‌کان هه‌میشه‌ ده‌کرێنه‌ دامه‌ی گه‌مه‌ی وڵاته‌ ئیمپریالیستییه‌کان.}- ڕۆزا لۆکسمبۆرگ/ جونيوس.
لە ساڵی ١٩١٦ ڕێکەوتنی سایکس – پیکۆ ساتی دامەزراندنی دەوڵەتەکان بوو لە پانتایی سنووری نەتەوەی سەردەست لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەوکاتە کوردەکان شانسیان نەبوو ببنە خاوەن دەوڵەت، ئەما لەم سەردەمەدا لە دوای جەنگی کەنداو دامەزراندنی(شار- دەوڵەت)بۆتە ئەلگۆێک لە عێراق و لیبیا، و بەتایبەتی لە جەنگی غەززەوە لە(سوریا و لوبنان)و سبەی دەشێ لە(ئێران، میسر، تورکیا، و پاکستان،، هتد) لەو نموونەیە زۆر ببینین.
ناڵێم کوردەکان لەم خولەشدا شانسی بوون بە خاوەنی دەوڵەتیان نییە لە(شار- دەوڵەت)زیاتر ، چونکە ئەگەر هەوڵەکانی ئەمەریکاو ئیسرائیل بۆ دامەزراندنی(ئیسرائیلی گەورە)سەر بگرێ، ئەوا لەنێو ئەو پلانەدا دامەزراندنی دەوڵەت بۆ کوردەکان ئەگەری هەیە، بەڵام ئەم ئامانجە هێندە سانا نییە بە پێچەوانەی ئاراستەی ویستی دەوڵەتەکانی ناوچەکە و زلهێزەکانی دی دونیا بێتە دی.
بەڕای من هۆکاری ئەوەی کوردەکان نەبوونەتە خاوەنی دەوڵەت ناگەڕێتەوە بۆ هۆکاری ڕەفتار و ئەخلاقی سیاسی سەرکردوەو ئەحزابەکانیان، بۆیە من کەمتر ڕەخنەی ئەخلاقی وەک(گەندەڵی، کۆنەپەرستی، نامۆدێرن، سەرکوتگەر و ملکەچی بێگانە)لە دەسەڵاتدارانی کورد دەگرم، چونکە ئەوە سیفاتی زۆرێک لە ئەحزاب و سەرکردەکانی بۆرژوازی ئەمرۆکەی دونیایە کە خاوەنی دەوڵەتیشن، وە کەمتر بەوە حیزبە ناسیۆنالیستە کوردەکان تاوانبار دەکەم کە ویست و فکری بوون بە خاوەنی دەوڵەتیان نییە، چونکە دروسترە لە سیاقی هەلومەرجی کێشمەکێشەکانی سیاسی و ئابووری دەوڵەتەکانی ناوچەکە و زلهێزەکانی دونیادا هەل و فرسەتی بوون بە خاوەن دەوڵەتی کوردەکان بخوێنینەوە.
ڕەخنەکەی من هەر وەک ڕەخنەم لە دەوڵەتی(سوید، چین، ئەمەریکا،، هتد)ئەوەیە کە ئەو دەوڵەتەی کوردەکانیش پێکی بهێنن هەر دەزگای خزمەتکاری بەرژەوەندی سەرمایە دەبێت، وە ئەوە بەڕای من ئەفسانەێکی مارکسییەکانە کە پێیان وایە بە دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوەیی و نەمانی ستەمی ملی لەمپەر لەبەردەم هۆشیاری چینی کرێکاران و شۆڕشی سۆسیالیستی نامێنێ. لەم سۆنگەیەوە ئەگەر هەتا کوردەکان لەهەر پارچەێکی بێت یان لەهەر چوارپارچەکەی پێکەوە، ببنە خاوەنی دەوڵەتیش لەو سیستەمە سەرمایەدارییە باشتر دروست ناکەن کە ئەوە زیاد لە سی ساڵە لە هەرێمی کوردستانی عێراق خەڵکی دەچەوسێتەوە لەسایەیدا.
لەم پێشەکییەوە بچینە باسی ناوەڕۆکی پۆستەکە:
دەسەڵات؛ گەڕانەوە بۆ شار- دەوڵەت
سه‌رهه‌ڵدانی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی لە سەردەمی کۆندا لە ئەنجامی پەرەسەندنی کۆمەڵگاکان لە فۆڕمی سادەی ڕێکخراوەیی وەک خێزانەوە بۆ پێکهاتەی خێڵەکی، پاشان شار-دەوڵەت و ئیمپراتۆریەت پێکهاتووە. دەسەڵات لە سەرەتادا دەسەڵاتی سەرکردەی گروپەکان و پیاوانی ئایینی و سەرۆک هۆزەکان بووەو لەگەڵ گەشەکردنی کۆمەڵگاکان، فۆرمەکانی حوکمڕانی پەرەیانسەند و بووە دەسەڵاتی پاشایەتی و ئیمپراتۆریەتەکان.
مارکس له‌ شیکارێکی ماتریالیزمی مێژووییه‌وه‌ بۆ سه‌رهه‌ڵدانی دیارده‌ی ده‌سه‌ڵات، له‌ قۆناغه‌ سه‌ره‌تایه‌کانی پێکهاتنی کۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تییه‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌بینی که‌ سه‌ره‌تایترین و گشتیترین ده‌سه‌ڵات بریتی بووه‌ له‌و”هێزه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی”که‌ له‌ یه‌کیه‌تی توانا ساده‌کانی مرۆڤه‌کان له‌ پرۆسه‌ی دابینکردنی پێویسته‌کانی ژیان له‌ دایک بووه،‌ ووه‌ک شێوه‌ێکی ڕێکخستنی ساده‌ بووه‌ بۆ دابه‌شکردنی کارو به‌رهه‌مه‌کان به‌ یه‌کسانی. هۆکاری په‌یدابوونی ئه‌م هێزه‌ گچکه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌/کۆمۆنه‌ سادانه‌ له‌ پێداویستی به‌ڕێوه‌بردنی کاروباره‌کان سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌، که‌ به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌شی سه‌رجه‌م ئه‌ندامه‌کانی ده‌گرێته‌وه‌و بۆ جێبه‌جێکردنی کاری به‌رێوبه‌رایه‌تیه‌که‌ لانیکه‌م ده‌سته‌ێکی هه‌ڵبژێراوی له‌ ئه‌ندامانی ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ گچکه‌یه‌ پێویست ده‌کرد که‌ ئه‌رکەکانی ڕاپه‌ڕاندنی ڕێکخستنه‌که‌ بخه‌نه‌ سه‌رشانی خۆیان، ئه‌م ده‌سه‌ته‌یه‌ هه‌رچۆنێک هه‌ڵبژێرابن و ژماره‌یان چه‌ند بووبێ، بریتی بوون له‌ ده‌سته‌ێکی ده‌سه‌ڵاتدار. ده‌سه‌ڵاتی کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌سه‌ته‌که‌ خه‌ڵکانی کۆمۆنه‌که‌ پێی نامۆ نین، ووه‌ک هێزی خودی یه‌کگرتووی خۆیان دێته‌ پێش چاویان، بۆیه‌ خۆبه‌خۆی و بێ زۆره‌مله‌یی ملکه‌چی بڕیاره‌کانی ده‌سه‌ڵاته‌که‌ی ده‌بن.
ئه‌نگلس له‌”دژی دۆهه‌رنیک”دا ده‌نووسێ:
{هه‌روه‌ک چۆن خه‌ڵکی سه‌ره‌تایی له‌ مه‌مله‌که‌تی ئاژه‌ڵان ده‌چنه‌ ده‌رێ”به‌مانای ته‌سکی ووشه‌که‌”ئاواش ده‌چنه‌ ناو مێژوو، که‌ هێشتا شێوه‌ ئاژه‌ڵێکن، دڕنده‌و وشک، ده‌سته‌وه‌ستان ڕاوه‌ستاون به‌رامبه‌ر هێزی سروشت، نامۆ و ناهۆشیار به ‌هێزی خۆیان، و هه‌ژار وه‌ک مه‌ڕو ماڵات یان که‌مێ له‌وان به‌ به‌رهه‌متر.
له‌و ساتانه‌ی که‌ یه‌کسانی باو بوو له‌ هه‌لومه‌رجی بژێوی، و بۆ سه‌رۆکی خێزانه‌کان جۆرێک له‌ یه‌کسانی هه‌بوو له‌ ڕووی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌و لانیکه‌م چینه‌کان بوونیان نه‌بووه‌، له‌ نێو ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ نیشته‌جێ بوووانه‌ی که‌ به‌کاری کشتوکاڵه‌وه‌ خه‌ریک بوون. له‌ نێوان ئه‌م کۆمه‌ڵانه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ گه‌لێ به‌رژوه‌ندی هاوبه‌ش هه‌بوو که‌ ناچاری ده‌کردن پاسه‌وانی بکرێ، و ئه‌م ئه‌رکه‌ ڕابسپێرن به‌ چه‌ند ئه‌ندام که‌ له‌ ژێر چاودێری گشتدا بوون: وه‌ک ناوبژیکردن له‌ کاتی کێشه‌دا، ڕاگرتنی ده‌ستدرێژی هه‌ندێ که‌س که‌ زیاد له‌ مافیان تێده‌په‌رن، پاسه‌وانکردنی دابه‌شکردنی ئاو به‌ تایبه‌تی له‌ ناوچه‌ گه‌رمه‌کان و فه‌رمابه‌ریه‌تی ئایینی،، هتد. ئاشکرایه‌ که‌ بۆ جێبه‌جێ کردنی ئه‌و ئه‌رکانه‌ ده‌سته‌ هه‌ڵبژێراوه‌که‌ قه‌باره‌ێک له‌ ده‌سه‌ڵاتی ده‌بێت، که‌ ئه‌وه‌ سه‌ره‌تای ده‌سه‌ڵاتی به‌ڕێوه‌بردن ده‌نوێنێ، و له‌ته‌ک پێ به‌پێی زیادبوونی هێزی به‌رهه‌مهێنان و چڕبوونی دانیشتوان دووجۆر به‌رژه‌وه‌ندی ده‌هاته‌گۆڕ، لێره‌ به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌ش و له‌وێ به‌رژه‌وه‌ندی ناکۆک له‌ نێوان ده‌سته ‌و تاقمه‌ جیاوازه‌کان، که‌ ده‌بووه‌ مایه‌ی یه‌که‌ێکی گه‌وره‌تر‌، و ئه‌مه‌ به‌ ڕۆلی خۆی ده‌بووه‌ هۆی دابه‌شکردنی نوێ بۆ کارو پێکهێنانی ده‌زگاێک له‌ پێناوی پارێزگاری له‌ به‌رژوه‌ندی هاو‌به‌ش و گشتی، و به‌ره‌نگاری به‌رژه‌وه‌ندییه‌ دژ به‌یه‌که‌کان، و ئه‌م ده‌زگایه‌ ناوه‌ندێکی بۆ خۆی داگیر ده‌کرد به‌ ڕوی هه‌ر ده‌سته‌و تاقمێک به‌ جیا، و زۆر جاڕیش ناوه‌ندێکی نه‌یار. ئه‌م ده‌زگایه‌ که‌ ئیدی بۆته‌ نوێنه‌ری به‌رژه‌وه‌ندی گشتی، جێگایه‌کی تایبه‌تی هه‌بوو به‌رامبه‌ر هه‌ر تاقمێک به‌ ته‌نها، و ئه‌م ده‌زگایه‌ لێره‌وه‌ به‌ خێرای سه‌ربه‌خۆییه‌کی خودی گه‌وره‌شی بۆ خۆی په‌یدا ده‌کرد، جا ئه‌وه‌ به‌ هۆی میراتی ئه‌رکه‌وه‌ بووبێ(له‌ جیهانێکدا که هه‌موو ئه‌رکه‌کان جێ به‌جێ ده‌کرا وه‌ک له‌ سروشتدا)یان به‌هۆی نه‌توانایی ده‌ستبه‌رداربوون لێی به‌هۆی زیادبوونی مشتومڕی ده‌سته‌و تاقمه‌کان، به‌ڵام چۆن به‌جێگه‌یاندنی ئه‌رکێکی کۆمه‌ڵایه‌تی توانی له‌گه‌ڵ کاتدا، به‌رزبێته‌وه‌و ‌سه‌ر‌به‌خۆی خودی هه‌بێت به‌رامبه‌ر کۆمه‌ڵ، و ببێ به‌ ده‌سه‌ڵاتێک به‌بان سه‌ری کۆمه‌ڵگەوە‌و چۆن خزمه‌تکارێکی سه‌ره‌تای وێنه‌که‌ی هێدی هێدی گۆڕاو بوو به‌ سه‌ید، و چۆن ئه‌م سه‌یده‌ ده‌رکه‌وت وه‌ک سوڵتانێک و زۆردارێکی ڕۆژهه‌ڵاتی، یان وه‌ک فه‌رمانبه‌ر لای هۆزه‌کانی گریک یان وه‌ک ڕابه‌رێک لای خێلی سلتیه‌، ئه‌مه‌ بۆمان گرنگ نییه‌ لێره‌دا، به‌ڵکه‌ ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ئه‌م ڕاستییه‌یه‌: که‌ به‌جێگه‌یاندنی ئه‌رکه‌ کۆمه‌ڵاته‌تیه‌کان له‌ گشت جێگایه‌کدا بۆته‌ پایه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی، و دواتر هیچ ده‌سه‌ڵاتێکی سیاسی نه‌بووه‌ له‌ هیچ ماوه‌ێکی مێژووی ته‌نها کاتێ ئه‌م ئه‌رکه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی به‌جێگه‌یاندووه‌.}- ئه‌نگلس ‌- دژی دۆهه‌رنیک- لاپه‌ڕه‌ ۲۱۵/ دار دمشق لنشر ۱۹٦٥.
بەڕای من وەڵامی پرسیاری(چۆن خزمه‌تکارێکی سه‌ره‌تای وێنه‌که‌ی هێدی هێدی گۆڕاو بوو به‌ سه‌ید، و چۆن ئه‌م سه‌یده‌ ده‌رکه‌وت وه‌ک سوڵتانێک و زۆردارێکی ڕۆژهه‌ڵاتی کە مەیلی بە ئیمپراتۆریەت بوون و حەزی فراوانکردنی پانتایی دەسەڵات بووە)گرنگە، چونکە لە ساتەوەختێکی مێژووی وەک ئەمڕۆدا کە دونیای قەیران و بەربەریسمی سەرمایەدارییە و خولی داڕمانی دەوڵەتەکان و هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگەکانە، وەڵامی ئەو پرسیارە ڕۆشنایی دەخاتە سەر پرۆسە پێچەوانەکەی کە گچکەبوونەوەی پانتایی دەسەڵاتە لە ناوچەکەی ئێمەدا(شار- دەوڵەت / دەسەڵات لە شاری سلێمانی و دەسەڵات لە شاری هەولێر)؛ واتە چۆن(دەسەڵاتی سەرکردەێک و زۆردارێکی ڕۆژهه‌ڵاتی)لە دەوڵەتێکی خاوەن پانتایی جوگرافی وەک دەسەڵاتی(سەدام بەسەر ئێراق، قەزافی بەسەر لیبیا و بەشار ئەسەد بەسەر سوریا)بچووک دەکرێتەوەو دەگەڕێتەوە بۆ(شار دەوڵەت)یان دەسەڵاتی گچکە لە زۆنی زەرد و سەوز لە هەرێمی کوردستان یان لە سوریا، لیبیا، سودان،، هتد، کە هەر شارەو دەوڵەتێکی گچکەی حیزب و تاقمێکە.
ساڵانی۱۹٥۰-۱۹۷۰ ئەو دیاردەیەی زەقە لە ناوچەکەدا و گرنگە هۆکارەکانی شرۆڤە بکرێ(پرۆسەی گۆڕینی حیزب و دەسەڵاتە بۆ حزب و دەسەڵاتی بنەماڵە)لە سنووری دەوڵەتی نەتەوەیی؛ نموونەی حیزبی بەعس لە سوریا و عێراق(هەردوو حیزبەکە بوونە حیزبی بنەماڵەی سەدام و ئەسەد)، ئەمڕۆکە بەزۆری حیزب و دەسەڵات میلیشیای ئیدۆلۆژین یان بنەماڵەن، بەڵام دەسەڵاتەکەی لە سنوورێکی گچکەدایە(نموونەی عێراق، سوریا، سودان و لیبیا).
ئایا دەسەڵاتدارانی جیهان بە تایبەتی ئەمەریکا، و سبەی دەشێ ڕووسیا و چین بەم جۆرە لە دابەشکردنەی ناوچەکە قایل بن، بۆچی پانتایی دەسەڵات لە چوارگۆشەی گچکەی جوگرافیدا بەسوود دەزانن؟!. یانی گەڕانەوە بۆ شێوەی(شار- دەوڵەت)چۆن خزمەت بە بەرژەوەندی ئابووری و سیاسی سەرمایەداری جیهانی دەکات، و سوودەکانی ئەم جۆرە دەسەڵاتە گچکانە بۆ هەژموون بەسەر ناوچەکەدا بۆ بۆرژوازی دونیا چییە؟. و ئەم شێوەی(شار- دەوڵەت)ە چۆن لەمپەر دەخاتە بەردەم شۆڕشی خەڵکی کرێکاران و هەژاران؟. ئەوە ئەو پرسیارانەیە کە دەبێ وەڵامی بدەینەوە.




ئۆردوگان و ترەمپ کامیان قوڵبڕترە؟.. ئەکرم سەعید

مەکیاڤیڵی لە کتێبی(میر)بەم شێوەیە ئامۆژگاری میر دەکات:
(فەرمانڕەوای هەر ناوچەێکی داگیرکراو ،، دەبێت خۆی بکاتە پێشەواو پارێزەری دراوسێ لاوازەکانی، و هەوڵی لاوازکردنی بەهێزەکان بدات. ،، هەر وڵاتێک ڕۆمەکان چووبێتنە ناویەوە، لەسەر داوای خەڵکەکەی بووە.) – کتێبی(میر)نیکۆلۆ مەکیاڤیڵی/لاپەڕە ۹۷.
ئەمڕۆکە ئەمەریکا و ئیسرائیل بە ڕووکەش لەتەک دورزەکان و کوردەکان لە سوریادا ئەو سیاسەتەی ڕۆمەکان جێبەجێ دەکەن، ئەما ئۆردوگان هەڕەشە لە دروزو کوردەکان دەکات، و بە نهێنی و بەناوی یەکپارچەیی خاکی سوریا هانی ئەبو مەحەمەد جۆلانی و تیرۆریستەکانی بەردەستی دەدا تا(عەلەویەکان، دروزەکان وە دیارە دواتر کوردەکان)کۆکوژی بکەن.
ساڵانێکی زۆر لەمەوپێش(بێرنارد لویس، هێنری کیسینجەر، ئۆدێد ینۆن/پلانی ینۆن*،، هتد)نەخشەی دابەشکردنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستییان بۆ پێکهاتی تائیفی و ئیسنی، داڕشتووە، کەچی ئۆردوگان و وەزیرەکانی وەک تازە بە ئاگا هتبێتنەوە دەڵێن:(نابێ سوریا دابەشبکرێ، نابێ سەروەری وڵاتی سوریا پێشێل بکرێ)- ئەی خەلیفە ئۆردوگان تۆ لە ساڵی ۲۰۱۱ وە چیت دەکرد لە سوریا؟!.
لەڕاستیدا سیاسەتی خاوەن سامان و دەسەڵاتدارەکان پڕیەتی لە فریوودان، بەڵام ئۆردوگان لە فیروودان و قوڵبڕیدا ناگەتە تۆزی پێی(ترەمپ، بایدن و ئوباما)، بۆیە ئۆردوگان وەک(ئیبراھیم زەبۆک)ی بەسەر هاوتووە:
(بەڵی، جەناب، ئەو(زەبووك زادە)ی ئێمە شەیتانێکی سەیرە! ڕوستەمی زاڵیش ناتوانی بەرامبەری بوەستێ، سەر لەبەری یاسای نامەردی و بی شەرەفی لەبەر كردووەو لەبێ شەرەفی و سەگبابی و قۆڵبڕی، لە هەموو دونيادا تاكى نييه. وريا بن ڕیشتان نەکەویتە بەردەستی) ،،، ئەگەر هەزاریکی ئەو قسانە ڕاستبوونایە تۆ دەبوایە ئێستا سەرۆک وەزیران بی، چۆنه لە نوينەرايەتيش لایان نای؟! ..
زۆر بەگران و سەنگینی(ئیبراھیم زەبۆک)وەڵامی دایەوە:
برا تۆ چ دەڵێی؟ تۆ لەكۆیی؟ منیش پیش ئەوەی بچمە نەنقەرە وەکو تۆ بیرم دەکردەوە، وامدەزانی پیاوێکی زرنگم، بەڵام کاتێ کە چوومە ئەنجوومەن ئەوسا زانیم چ هەڵەیەكم كردووە. ئەوێ شێرى واى تيدايە هەزار کەسی قۆڵبڕ و تەلەکەبازیی وەکوو من بە نینۆکی پەنجەی گەورەیان نابێ. تۆ نازانی دایکان ج جۆرە كوڕيكيان هيناوەتە دونيا!! من له پازدە و شازدە ساڵی دەستم بەتەلەکەبازی و فیروودانی خەڵک کرد، ئەوان بە ڕوح بەر لەوەى بينە دونیا و بەکردەوە لە دامەنی دایکیانەوە دەستیان پێکردووە.) ڕۆمانی قۆڵبڕ(ئیبراھیم زەبۆک)- عەزیز نەسین/ لاپەڕە ۲۱٤ – ۲٦۲.
کاتی خۆی بلیخانۆف ڕاهاتبوو لە وەڵامی ڕەخنەگرانی دەیگووت:(ئەوەی بڵێ ئەلف دەبێ بڵێ بێ)؛ لێرەدا یانی ئەوەی دوێنێ بە پێشلکردنی سەروەری دەوڵەتی سوریا و ڕماندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆری ئەسەد قایل بووبێ کە پلانی ئەلفی ئەمەریکا بوو، ئەمڕۆکەش دەبێ بە پلانی بێ(دابەشکردنی سوریا بۆ حوکمی زاتی تائیفی و ئیسنی)قایل بێت.
بۆیە هیچ نابێ شۆک بین، لەتەک ئەو هەموو بۆمبە دەنگییەی ئۆردوگان و هاکان فیدان دژی ئیسرائیل لەم چەند ڕۆژەدا دەیتەقێنن، لەدوا جاردا ببینین ڕێبکەون، چونکە تورکیا لەتەک ئەمەریکا لە پرۆژەی(ڕێڕەوی زانجیزور کە بەشێکە لە ڕێگایەکی گواستنەوەی ستراتیژی کە لە باکۆی ئازەربایجانەوە تا پارێزگای قارسی تورکیا درێژ دەبێتەوە)سوود مەندە، ئەمە جگە لە گەمەکانی تورکیا وەک هاوپەیمانێکی ئەمەریکا و ئەندامی ناتۆ دژی ئێران و ڕووسیا.

دەسەڵاتداران لە ساتی ئاساییدا ڕۆژانە هەندێ درۆی گچکە دەکەن، ئەما لەکاتی قەیران و جەنگدا ڕۆژانە چەندەها درۆی گەورە دەکەن‪.‬

ئۆردوگان و ئۆجەلان ‪-‬ ئازارەکانی زیندانییەک
چ هێزێک حوکمڕانی جیهان دەکات؟ خودا، سەرکردە، بیروباوەڕ یان بەرژەوەندی؟.
ئەمڕۆ لە جیهانی سیاسەتدا پیلانگێڕی و هەلپەرستی و قەیرانی متمانە زاڵ و باوە، و تەپڵی جەنگ لە زۆر جێگای دونیادا لێدەدرێ، ئەما لە ناوچەی سوورداش لای ئەشکەوتی جاسەنە، ڕەشەبا ئاوازێکی خەفەتبار دەژنێ، لەوێکانە سی گەریلا لە ڕێورەسمێكدا پڕۆسەی دەستهەڵگرتن لە چەكیان دەستپێكرد، بەناوی ڕێوڕەسمی هێنانەدی(ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراسی)کە خەڵکی ئاسایی ساڵانێکە خەون بەو وەهمەوە دەبینن، بەڵام بۆ دەوڵەتە بەهێزەکانی ناوچەکە و جیهان بەرژەوەندییە جیۆپۆلیتیکییەکان لەپشتی پەردە خۆی حەشارداوە.
ئەوەی ئەم چەند مانگە لەنێوان پەکەکە و دەسەڵاتی دیکتاتۆری تورکیادا دەگوزەرێ، هاوشێوەی چیرۆکە ئەفسانەییە کۆنەکانەکانی ڕۆژهەڵاتە. لەیەکێک لەو چیرۆکانەدا ئیمپراتۆر(ا)لە جەنگ لەتەک وڵاتێکی دراوسێیدا، لەلایەن ئیمپراتۆر(ب)ی دوژمنی کە تەماحکارەو مەیلی بۆ فراوانخوازی دەسەڵاتەکەی هەیە، بە دیل دەگیرێ.
(ب)بەدیلگرتنی(ا)دەکاتە فرسەت بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی، چونکە دەزانێ(ا)لای گەلەکەی پاشاێکی پیرۆزەو ئاسایش و گەشەی مەملەکەتەکەی پێوە بەستراوە ‪‬، بۆیە بڕێکی زۆر زێڕو پانتاێکی فراوان لە خاکی بەپیت دەکاتە مەرجی ئازادکردنی ئیمپراتۆر(ا). ئازادکردنی ئیمپراتۆری دیل نەک تەنها گەلەکەی پێویستی پێیەتی، بەڵکو ئەو جیهانە پڕ لە پشێووەش، هەوڵدان بۆ ئازادکردنی ئەو دیلەی کردبووە ئەرکی مەزن و پیرۆز.
پاشا(ب)دیلەکەی کە پاشا(ا)یە ناچار دەکات نامەێک بنووسێ بۆ مەملەکەتەکەی، و داوای بڕێکی زۆر زێرو خاک بکات لە بەرامبەر ئازاکردنەکەی یان لە سێدارەدانی. بە گەیشتنی نامەی پاشای زیندانیکراو، مەملەکەتەکەی دووچاری پشێوی دەبێ و دەبنە دوو دەستە: دەستەێکیان ڕای وایە کە زێرو خاک ببەخشن بە پاشای(ب)تا پاشاکەیان لە دیلی ڕزگاری بێت، دەستەێکی دی ڕای وایە کە ئەوە بۆسەیە و مەبەست لێی نانەوەی دووبەرەکییە لە نێومانداو لاوازکردنمان، و دەشێ(ب)دوای بەدەستگەیشتی فیدیەکەش هەر پاشاکەمان ئازاد نەکات.
لە بیروباوەڕو سیاسەتدا یەکێک لە خراپترین تاوانەکان فریودانی خەڵکییە. سیاسییەکان دەزانن کە بوونی سەرکردەێکی پاڵەوان پێویستیێکی سایکۆلۆژییە بۆ خڕکردنەوەی جەماوەر بە دەوری حیزبدا، چونکە مرۆڤە چەوساوەکان ئاشقی پاڵەوانی ئەفسانەیین، ئەمە خاڵی بەهێزی پەکەکە بووە، بەڵام ئەوە چەند ساڵێکە لەوەتی ئۆجەلان بەدیل گیراوە، ئەم لایەنە بەهێزە بۆتە خاڵی لاوازی پەکەکە. ڕەنگە ئەوەش ئەو ڕاستییە بێت کە حیزبێک لە جۆری پەکەکەی ڕابەر پەرست، کە زۆر لەمەوبەر بە دەستگیرکردنی سەرکردەکەی تووشی شکستێکی زەلیلکەر هاتووە، بۆیە ئەمڕۆکە بۆ ئازادکردنی ڕابەرەکەی و گوێگری بۆ داواکانی ڕابەر باسی”ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراسی”دەکات، ئەوەش لەڕاستیدا لە وەهم بەخشینەوە زیاتر دەنا هیچی دی نییە؛ دەشێ ئەمانە هەمووشی گەمەو فریودانی سیاسی بن لەلایەن ئۆردوگانەوە، چونکە من وا هەست دەکەم ئەوەی نامە دەنووسێ و قسە دەکات ئۆجەلان نییە بەڵکە ئۆردوگانە، یان ئۆجەلانێکی زیندانی بەرمەجەکراوە، پەلەشمان نەبێ ئەنجامەکان بەم نزیکانە خۆیان دەدوێن.

ڕووەکانی ئیبلیس
لە نێو گەرمەی قەیرانی ئابووری و جەنگی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بازرگانێکی ملیاردێر کە نوێنەری ترەمپە ڕووی کردۆتە ناوچەکە، ئەم بازرگانە کە دۆستی ترەمپە ناوی(تۆماس باراك)ە.
ئەم بازرگانە دیپلۆماتە چەند ڕوویەکی هەیە، بۆیە گەرچی تورکەکان، سوریەکان و لوبنانییەکان دڵیان بەهاتنی خۆشە، بەڵام بە ووریاییەوە مامەلەی لەتەک دەکەن، چونکە کەس نازانێ نیازی ڕاستەقینە و پلانی نێو مێشکی ئەم بازرگانە چییە.
ئەم کابرایە لەیەک کاتدا وەسفی(سیستەمی ولایەتەکانی دەوڵەتی عوسمانی)دەکرد، چونکە بەڕای ئەو دەوڵەتی عوسمانی ئیمپڕاتۆرییەتێکی فرە نەتەوەو فرە ئایینی خەڵکی ناوچەکە بوو، بۆیە خۆی بە دۆستی(عوسمانی نوێ)پیشان دەدات، و پێی وایە مودێلێکی سیاسی گونجاوە بۆ ناوچەکە. بەڵام لەهەمان کاتدا پەیوەندییەکانی لەتەک(ئەبو مەحەمەد جۆلانی)و نزیکردنەوەی سوریا لە ئیسرائیل، و کۆمەکی سەربازی و پوڵی ئەم چەند ڕۆژەی پێشووی ئەمەریکا بۆ هەسەدە، ڕوویەکی دی پێچەوانەی تۆماس باراك بە تورکیا پیشان دەدات.
ئەم بازرگانە بە ڕوویەک باس لە پێکەوە ژیانی ئایینەکان دەکات لە ناوچەکەدا، لەهەمان کاتدا کە ئەو بەرپرسیاری ناوچەکەیە(لە سوریا کۆکوژی عەلەویەکان کراو، لەم ڕۆژانەش هێزەکانی دیمەشق لە سنووری لوبنان کۆکراوونەتەوەو شیعەکان و مەسیحیەکانی لوبنان ترسیان هەیە لە کۆکوژی).
هەروەها لەتەک ئەوەی کۆمەکی هەسەدە دەکات و بە هاوپەیمانی ئەمەریکا وەسفیان دەکات، بەڵام لەهەمان کاتدا پێیان دەڵێ:(دەبێت هەسەدە بەخێرایی ئەوە قبوڵ بكات كە سوریا یەك نیشتمان، یەك سوپا و یەك گەلە.)، ئەوەش بە پێچەوانەی خواست و سیاسەتی هەسەدەیە و لە قازانجی تورکیا و دیمەشقە.
سیاسەت بۆ خۆی فڕوفێڵە، جا بەتایبەتی بازرگانێکی وەک تۆماس باراك سیاسەت بکات کە(شایلۆک‪*‬)بەشاگرد ڕاناگرێ.

لە سەردەمی دڕندەییدا گرنگە مرۆڤ بتوانێ فکر و ئەخلاقی ئینسانی خۆی بپارێزێ و نەکەوێتە شوێن هیچ کام لەلایەنە ساختەچییەکان.
شاری خودا و شاری مرۆڤ
لەکتێبی(شاری خودا)،”سانت ئۆگستین”دیدێکی فەلسەفی دەخاتە ڕوو سەبارەت بە جیاوازی نێوان”شاری خودا”کە لەسەر بنەمای خۆشەویستی و دادپەروەری دامەزراوە، و”شاری مرۆڤ”کە بە سۆز و بەرژەوەندییەکان بەڕێوەدەچێت.
ئەمڕۆکە دەرکەوت جیاوازی نییە لەنێوان دۆزەخی:(شاری خودا لە: تاران، تەلئەبیب، کابول، ڤاتیکان، ڕەقەی داعیش و دیمەشقی ئەبو مەحەمەد جۆلانی) و (شاری مرۆڤ: مۆسکۆی یەکیەتی سۆڤیەت، پەکینی ماوی بەناو کۆمۆنیست و لەندەن، واشنتۆن و پاریسی دیموکراسی)دا. مرۆڤایەتی دەبێ ڕێگاێک بدۆزێتەوە بۆ دروستکردنی جیهانێکی ئینسانی ئازاد و یەکسان و دادپەروەر دوور لە ساختەیی، ئەمەش بەبێ تێشکاندنی سیستەمی جیهانی ئەمڕۆ و چوونە دەرەوە لێی مەیسەر نابێ.

سیاسەت و مۆڕاڵ
“غایەت ڕەوایی بە ئامرازەکان دەدات”؛ ئەم وتەیە بەو مانایەیە: کە ئامانجێکی بەرز پاساو بۆ بەکارهێنانی هەر ئامرازێک(بە هەر ڕێگاێک)بۆ گەیشتن بەو ئامانجە دەدات، تەنانەت ئەگەر ئەو ئامرازە بێ ئەخلاقیش بێت، یان بە شێوەیەکی ئاسایی قبوڵ نەکراو بێت. ئەم دەستەواژەیە”الغاية تبرر الوسيلة”دەگەڕێتەوە بۆ فەیلەسوفی سیاسی ئیتاڵی”نیکۆلۆ ماکیاڤێلی”.
ئەما(مارکس)فەیلەسوفی سیاسی سۆسیالیستی بڕوای وابوو کە:(ئامرازەکان بۆ گەیشتن بە غایەت دەبێ بە ئەندازەی غایەتەکە جوان بن)-(ڕێگای گەیشتن بە ئامانج دەبێ بە ئەندازەی ئامانجەکە جوان بێت)، ئەمە پرنسیپی ئەخلاقی سیاسی سۆسیالیستەکانە لە خەباتدا. بەڕاستی ئەمڕۆ لە جیهاندا(مۆڕاڵ، معیار، پرنسیپ یان بنەماکانی فەلسەفی و سیاسی)کراوە بە قوربانی بەرژەوەندی کاتی و سوود؛ یانی لەم جەنگەڵستانەدا پراگماتیسم زاڵە، بۆیە زۆربەی دەوڵەت و ئەحزابی سیاسی جیهان، لە ڕاستەوە بۆ چەپ، قوتابی ماکیاڤێلین نەک مارکس.
‪——————————————————————————‬

  • پلانی ینۆن ئاماژەیە بۆ بابەتێک کە لە شوباتی ١٩٨٢ لە گۆڤاری عیبری کیڤونیم(ئاڕاستەکان)بەناوی”ستراتیژێک بۆ ئیسرائیل” لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بڵاوکراوەتەوە. بابەتەکە لەلایەن ئۆدێد ینۆنەوە نووسراوە، کە زیاتر وەک ڕاوێژکاری پێشووی ئاریێل شارۆن ناسراوە، بەرپرسێکی باڵای پێشووی وەزارەتی دەرەوەی ئیسرائیل بوو. پلانەکەی ینۆن وەک نموونەیەکی سەرەتاییە بۆ پڕۆژە سیاسییەکانی دابەشبوونی تائیفی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
    ‪‬ هەڵبەتە لە دەوڵەتە دێرینەکانی گەلانی ڕۆژهەڵات وا تەماشای پاشایان کردوە کە لە بنەماڵەی ئاسمانە؛ جا یان وەک خودا یان نوێنەری خودا تەماشاکراوە. تائێستاش لە وڵاتی یابان خەڵکەکەی بەو جۆرە تەماشای پاشای یابان دەکەن. *‪‬ شایلۆک:یەکێکە لە کەسایەتییە سەرەکییەکانی شانۆگەری”بازرگانی ڤینیسیا”ی شکسپیر. شایلۆک لەبەرئەوەی پیاوێكی پیسكەی سووخۆرە كەس خۆشی ناوێت. خاڵی نێگەتیفی ئەم شانۆگەرییە ئەوەیە وێنەیەكی زۆر ناشیرین و دزێوی کەسایەتیکی جووی بەرجەستە كردووە. بەڵام باوباپیرەی باراک مەسیحی لوبنانی بوون کە لە ساڵی ١٩٠٠ لە شاری زەحلەی لوبنانەوە کۆچیان کرد بۆ ئەمریکا. مەسەلەکە پاشخانی ئایینی و بیروباوەڕی کەسەکە نییە جا با موسڵمان بێ یان هەتا چەپیش، بەڵکە مەسەلەکە ئامانج و ئەو سیاسەتەیە کە پەیڕەوی دەکات.

ئەکرم سەعید




جەنگ و فریودان.. ئەکرەم سەعید

(فریودان و خێرایی و شۆک بنەماکانی هێرشکردنە)- سون تزو

کاریگەری کتێبی{هونەری جەنگ}ی فەیلەسوفی سەربازی کۆنی چین(سون تزو) لەسەر هزری سەربازی وڵاتانی جیهان زۆر مەزنە. سون تزو ئامۆژگارییەکانی خۆی لەیەک دەربڕیندا پوختکردۆتەوە:{جەنجاڵی لە ڕۆژهەڵات، گورزوەشاندن لە ڕۆژئاوا}، ئەمەش ڕێک ئەو شێوازەیە کە دوژمنەکانی روسیا لەم لێدانەی دوایی روسیا بەکاریان هێناوەو پۆتی(پۆتین)یان شکاندووە، چونکە ئەوان گورزیان لە چەکی ستراتیژی روسیا وەشاندووە، بەڵام روسیا تەنها دەتوانێ بۆردومانی ئەو شوێنانە بکات کە هێندە ستراتیژی نین، و بایەخیان هێندەی فرۆکەکانی روسیا نییە. ئایا روسیا بژرادەێکی دی هەیە بۆ لێدان و تۆڵەکردنەوە بێ ئەوەی ببێتە مایەی جەنگێکی کراوە لەتەک ناتۆ؟ وە ئایا روسیا جارێکی دی هانی ئێران و کۆریای باکوور دەدات بجوڵێن و هێندەی دی ئاگری جەنگ خۆش بکەن؟!.
چەند ڕۆژ لەمەوپێش چاودێرانی سیاسی و سەربازی باسیان لە هاوینێکی گەرم دەکرد، لە دوێنێوە سەرەتاکەی لە”ئەڵەمانیا و بەریتانیا”دەرکەوتووە، چونکە نوخبەی جەنگی ئەو دوو وڵاتە پلەی گەرمایان بەرز بۆتەوەو تەپڵی جەنگ دەکووتن؛ ئەڵەمانیا سوپاێکی بەهێز پێکدەهێنێ و بەریتانیا باس لە فڕۆکە و غەواسەی ئەتۆمی دەکات.

  • ئەمەریکا و فریودانی ستراتیژی
    ئەمڕۆکە “ترەمپ، پۆتین، نیتنیاهۆ، خامنەئی،، هتد”، گووتەکەی پاشای ئیمپراتۆریەتی ئاشور دەڵێنەوە:
    {لە پێشم شارەکانە و لە پشتمەوە وێرانە}.

ئەمەریکا توانی بە بەڵێنی هێورکردەنەوەو دانوسان دوژمنەکانی فریو بدات، و بە دوایدا گورزی سەربازی کوشندە لە سێ دوژمنی خۆی بدات:
۱/ لێدان لە حیزبوڵڵای لوبنانی وکوشتنی سەرکردەکانی، لە کاتێکدا دوو ڕۆژ پێش ئەوە بەڵێنی ڕێکەوتن هەبوو.
۲/ لێدان لە فرۆکە ستراتیژە ئەتۆمیەکانی روسیا لە کاتێکدا بەڵێن بوو لە ئەستەمبوڵ دانوسان بۆ ئاشتی بکرێ – ئۆپراسیۆنی تۆڕی جاڵجاڵۆكە.
۳/ لێدان لە سەرکردەی سەربازی و زانایانی ئەتۆمی ئێران لە بەرەبەیانی ڕۆژی هەینی لە کاتێکدا بەڵێن بوو کە ڕۆژی یەک شەممە دانوسان بکرێ-ھێرشی ئیسرائیل بە ناوی(شێری راپەریو).
ئەمە یانی بەڵێنی هێورکردنەوەو ئومێد بەئاشتی لە ئەنجامی دانوسان وەک حەبی خەو بەکارهێنراوە تا دوژمن دڵنیا بێت و هەستی ئەمنی سڕ بکرێ، بەڵام لە پڕ گورزی سەربازی کوشندەی لێدەدرێ – {ترەمپ نیوەڕۆی پێنج شەممە گووتی:”من ئاشتیم دەوێ لەتەک ئێران، بەڵام ئیسرائیل گەرەکیەتی لە ئێران بدات، ئەما ئەو لێدانە بەم نزیکانە نییە”- ترەمپ ئەمەی لەکاتێکدا گووت کە دەیزانی پاش چەند کاتژمێرێکی دی لە ئێران دەدرێ}.
فریودانی ستراتیژی ئەمەریکا لەوەدا بەرامبەر دوژمنەکانی سەرکەوتووە کە توانیویەتی قەناعەت بە دوژمنەکانی بکات کە ئەوە وەکیلەکانی/ تانجیەکانی ئەمەریکایە(ئۆکراینا و ئیسرائیل)جەنگتان لەتەک دەکەن نەک ئەمەریکا خۆی، لێرەوە بەرپەچدانەوەی(حیزبوڵڵای لوبنانی، روسیا و ئێران)لە سنووری لێدان لە وەکیلەکانی ئەمەریکا قەتیس کراوە، بەمە ئەمەریکا خۆی پاراستووە لە زیان بەرکەوتن، و دوژمنەکانی لە بازنەێکی داخراودا دەخولێنێتەوە کە بە”فێڵ و شۆک”چوارپەلیان دەبڕێ.

  • ئێران و شەیتانی گەورە
    مەلا دەسەڵاتدارەکانی ئێران وەک هەموو ئەحزابی سیاسی بۆرژوازی تری سەردەمی ئێمە پراگماتیزمن/ ۱. بۆیە گەرچی ئەمەریکا بە شەیتانی گەورە ناو دەبەن، کەچی دانوسانی لەتەکدا دەکەن. دیارە نەک تەنها ئیسلامی سیاسی ئێران کاری وا دەکات، بەڵکە بۆ نموونە(ئەبو مەحەمەد جۆلانی)و بزووتنەوەی سەلەفی جیهادی، هاوکاری”ئەمەریکا/کافرەکان”دەکەن، و بڕێکیش لە چەپ(بەتایبەتی لە کوردستانی سوریا)هاوپەیمانی ئیمپریالیسمی ئەمەریکان، و زۆر کەم لە کۆمۆنیستەکانی ناوچەکە ڕەخنە لە کوردەکانی سوریا دەگرن، چونکە پراگماتیسم بۆتە میتودی زۆرێک لە کۆمۆنیستەکانیش.
    دانوسانی مەلاکانی ئێران لەتەک ئەمەریکا ئەگەر بگاتە ڕێکەوتن، ئەوە باڵی ئیسڵاحی ئیسلامی سیاسی ئێران بەسەرکەوتنی دەزانێ بۆ میتودە پراگماتیسمەکەی، وە ئەگەر ڕێنەکەوتن و بووە جەنگ، ئەوا باڵی موحافزینی مەلا توندڕەوەکان دروشمی(مەرگ بۆ ئەمەریکا)زیاتر بەرز دەکەنەوە.
    لە دوێنێوە هەلومەرج لە ناوچەکەدا گرژ بووە، ئەگەری هەیە گەر ڕۆژی یەکشەممە ڕێکەوتن بە بنبەست بگات، ئەوا ئاگری جەنگ ناوچەکە دەسوتێنێ. ئایا ئەمەریکا ڕێ دەدات بە جەنگ لە ناوچەکەدا کە سەرچاوەی بڕێکی زۆری وزەی نەوت و گازە بۆ جیهان و ڕێگای بازرگانی دەریایی کاڵاکانە؟!.
    ئایا جەنگ دەبێ؟ لەڕاستیدا درگا لەبەردەم هەموو ئەگەرەکان کراوەیە، بەڵام ئابووری جیهانی سەرمایەداری بەرگەی کارەساتێکی گەورەی لەوچەشنە ناگرێ، مەگەر دەسەڵاتدارانی چینی بۆرژوازی تەواو ئەقڵی لەدەستدابێ.
    لە سەردەمی کۆندا ئیمپراتۆریەتی ڕۆمای مەزن نەیدەهێشت جەنگ نزیک وڵاتی میسر ببێتەوە، چونکە ڕوباری نیل و کێڵگە گەنمەکانی میسری کۆن سەبەتەی خۆراکی ڕۆما بوو. ئایا ئەمڕۆکە ئەمەریکای مەزن ئامادەیە کێڵگەی نەوت و گازی کەنداوی عەرەب بسووتێ؟ دەشێ بەم نزیکانە وەڵامی ئەو پرسیارە وەرگرینەوە.
  • ڕوخاندنی ڕژێمی ئێران یان لاوازکردنی

“ جەنگ مەملەکەتی تەمومژییە ”- کارل ڤۆن کلاوزێڤیتز
یەکێک لە تیۆرییە بەناوبانگەکانی بیرمەندی ستراتیژی سەربازی“کارل ڤۆن کلاوزێڤیتز”دەربارەی جەنگ، ئەو تیۆرەیە کە پێی دەوترێت “تەمومژی جەنگ ”؛ واتە شەڕەکان سوپرایزیان تێدایە، بۆیە کردەوەکان هەتا ڕوونەدەن ناتوانیت بیانزانیت. ئەمە مرونەتی گۆڕینی پلانەکانی جەنگە لە ڕووی سیاسی و سەربازییەوە، کە زۆر گرنگە بۆ چارەسەرکردنی گۆڕانکارییە فریاگوزاریەکان و کەمکردنەوەی هەڵەکان. بەم مانایە تەمومژی شەڕ ڕەنگدانەوەی ناتەبایی لەنێوان(ڕواڵەت و حەقیقەت) یان جیاوازی هەواڵ و ئەوەی بەڕاستی لە پلانی جەنگدا هەیە دەگەێنێ، کە دەبێتە هۆی چەواشەکاری و فریودان.
لەم تێگەیشتنەوە دروست نییە دەربارەی ئەم جەنگەی ئێستا وەک زانیاری باس لە ڕوخاندنی ڕژێمی ئێران یان لاوازکردنی* بکەین، بەڵکە وەک ئەگەرێکی شیکارەکەمان بیخەینە ڕوو. بۆیە من سەرم سوڕماوە لەو کەسانەی لە سۆشیال میدیا دەنووسن: ئەم جەنگە فراوان نابێ و نابێتە جەنگی ناوچەیی، ڕژێمی ئێران یان ئیسرائیل دەڕوخێ؟. ئەمە چۆن دەزانن؟ گەر زانیاری نەبێ، وە چۆن زانیاری دڵنیامان هەیە خۆ کەس لە ئێمە بەشداری کۆبوونەوە نهێنیەکان کۆشکی سپی نییە! بەڵکە وەک شیکار دەتوانین بڵێن: ئەم جەنگە دەشێ فراوان نەبێ یان فراوان بێ، و ئامانجی ئیسرائیل و ئەمریکا لەم جەنگەدا ڕوخاندنی ڕژێمی ئێرانە لەژێر ناوی نەهێشتنی بەرنامەی ئەتۆمی ئێران، بەڵام دەشێ ئەم ئامانجە بە پرۆسەێکدا تێپەڕێ کە بە لاوازکردنی ڕژێمەکە دەست پێ دەکات، هاوشێوەی(نەک کۆپییەی) پلانی ڕوخاندنی ڕژێمەکەی سەدام حوسین لە عێراقدا.
دوای ئەوەی ساڵی ۱۹۹۱ لە هێزەکانی سەدام درا، هانی خەڵکی عێراقیاندا(ڕاپەڕن/هەڵپەڕن)، دواتر هەرێمی کوردستانیان لە دەسەڵاتی سەدام جیاکردەوە، و بۆ چەند ساڵ ڕژێمەکەی سەدام بەلاوازی هەر مایەوە تا ساڵی ۲۰۰۳ بە تەواوەتی کۆتاییان بەو گەمەیە هێناو دۆزەخی ئێراقێکی دیموکراتی ئەمەریکیان دامەزراند.
ئەمڕۆکە لێدانەکان لە(ناوچەکان، دەزگاکان، ھێزەکانی پۆلیس و ئاسایش)ی ئێران، مەبەستی لاوازکردنی ڕژێمەکەی پێوە دیارە، وە ئامادەکردنی(سازمانی موجاهیدین، ئەحزابەکانی کوردەکان: پژاک، دیموکرات و کۆمەڵەی عەبدوڵڵا موهتەدی، سوپای دادگەریی بلوچستان، عەرەبەکانی ئەحواز و هێزەکانی پەهلەوی،، هتد) ئاماژەیە بۆ سیناریۆی ڕاپەڕینی خەڵک دژی ڕژێم بۆ ڕماندنی یان لاوازکردنی.
بێگومان ڕژێمی ئیسلامی سیاسی لە ئێران سەرکوتگەر و کۆنەپەرستی سەرمایەدارییە، کە دەستی بە خوێنی هەزارەها مرۆڤی ئێران و ناوچەکە سوورە، هاوشێوەی ڕژێمە بەناو دیموکرات و مەدەنییەکەی یەهودی سیاسی لە ئیسرائیل کە ئەویش دەستی بە خوێنی هەزارەها منداڵی غەززەو خەڵکی مەدەنی ناوچەکە سوورە. . ئاشکرا بووە کە شۆڕشە ڕەنگاوڕەنگەکان(لە نموونەی بەهاری عەرەبی) کە دەستکردی دەزگاکانی هەواڵگری ئەمریکایە، لێرەدا وەک ئەنجامی سیاسی جەنگی ئەم دوو دەوڵەتە دڕندانە دەردەکەوێت، کە بێگومان ئەم بەناو ڕاپەڕینەی جەماوەر بەهیچ شێوەێک ئازادی و دادپەروەری ئامانجی نییە، بەڵکە ئامانج گۆڕینی ڕژێمەکانی ناوچەکەیە بۆ بەرژەوەندی ئەمەریکا بەپێی لیستەکەی ساڵی ۲۰۰۰:(ئەفگانستان، ئێراق، لیبیا، سوریا، ئێران، میسر، تورکیا، وە جائیزە گەورەکە سعودییە).)
ئەما ئەمڕۆکە ئەمەریکا تاکە قوتبی جیهان نییە، و پێویستی بوونی هاوسەنگی لە هاوکێشەی هێزی دوو لایەنەکە:(روسیا چین/ ئەمەریکا و ناتۆ)لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ڕێگا نادات گۆڕانی دەسەڵاتەکانی(ئێران، میسر، تورکیا، ئیسرائیل، سعودییە)بەئاسانی ڕووبدات. دەشێ بە پێچەوانەوە ئەم جەنگە ببێتە مایەی چەقینی قاچی ئەمەریکا لە ئێران، وە ئەمە پلانی چین و روسیا بووبێ بۆیە پاکستان دەجوڵێنن بۆ کۆمەکی مەلاکانی ئێران؛ وە ئەگەری ئەوەش هەیە کە ئێران ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی یانی لانیکەم چەکی چەپەڵ، ئەمەش سوپرایزێکی جەنگەکەیە.

  • هەڵوێست بەرامبەر جەنگی ئێران و ئیسرائیل
    لە هەڵوێست بەرامبەر جەنگی ئێران و ئیسرائیلدا مرۆڤ دەبێ هۆشیار بێ نەکەوێتە سەنگەری هیچ لاێکیانەوە، چونکە ئەمە جەنگێکی دادپەروەرانە نیە، و پاساوی دەوڵەتەکانی بەشدار لەم جەنگەدا هیچ ڕەوا و شەرعیەتی نیە. لەڕاستیدا ئەمە جەنگی دەوڵەتە سەرمایەدارە دڕندەکانە، جەنگە بە ئامانجی دەسەڵات و هەژموونی(یا ئێران یان ئیسرائیل)بەسەر ناوچەکەدا، هەر لایەی لە بەرژەوەندی خۆی و بلۆکێکی دەوڵەتە سەرمایەدارەکانی جیهان*. بۆیە ئەم جەنگە، هاوشێوەی جەنگ لە ئۆکراینا، زیان بە ژیان و بەرژەوەندی کرێکاران دەگەێنێ، بەم پێیە ئەوە دروستە کە سەرکۆنەی هەردوو ئێران و ئیسرائیل بکەین، نەک تەنها لاێکیان.
  • شەوەزەنگ و شۆڕشی سۆسیالیستی
    لەناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست شەوەزەنگە و جەنگی دڕندەکان کاولکاری لەتەک خۆی دەهێنێ، و زریانی ئەتۆمی لە ناوچەکە نزیک دەبێتەوە. لەو هەلومەرجەدا شانسی هێزێکی ئینسانی و شۆڕشگێر تابتوانێ ئاڵوگۆڕ بە قازانجی ئینسانە بەشمەینەتەکانی ئەو ناوچەیە بکات زۆر کەمە، هەر وەک چۆن سۆسیالیستەکان نەیانتوانی هیچ بەرامبەر جەنگی یەکەم و دووەمی جیهانی بکەن.
    بەکورتی من ڕام وایە ئەگەری شۆڕشی سۆسیالیستی کرێکاران لەم خولەدا و لەم ساتەوەختەی جیهاندا شانسی کەمە، چونکە بۆ نموونە هەر لە ناوچەکەی ئێمەدا:(ئیسلامی سیاسی، سازمانی موجاهیدینی خەڵکی ئێران، پەکەکە، پارتەکەی هەردوو بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانی، ئەحزابی بەناو دیموکراتی و چەپ و کۆمۆنیست، و دەیەها ئەحزابی لەو چەشنە)هێندە زۆرن، و پاسەوانی سیستەمی سەرمایەداری دەکەن و دەیپارێزن، و چینی کرێکاران پارچەپارچە و ناهۆشیارو خامۆشە، بۆیە سەری سەرمایە سەلامەتە، ئیدی باس لە شۆڕشی سۆسیالیستی باسێکی بێ بەڵگەیە، و ئاواتی دڵ و ڕوانگەی زیهنی بڕێک کەسانی مارکسییە نەک حەقیقەتێکی واقیعی و کۆنکرێت.

۱/ پراگماتیزم ڕێبازێکی فەلسەفییە کە جەخت لەسەر بەکارهێنانی کردەیی بیرۆکەکان و دەرئەنجامەکانیان دەکاتەوە، نەک گەڕان بەدوای حەقیقەتی ڕەهادا، نەک گرنگی دان بە پرنسیپ و مۆڕالی سیاسی. ئەم قوتابخانەیە پێی وایە بیروباوەڕ دەبێت کۆمەک بکات تا کردەوە بەشتی بە سوود بگات، نەک خەریکی مشتومڕی ئاڵۆزی باسی ئەبستراکت بێت. لەڕاستیدا پراگماتیزم بە مانای ئیتیمۆلۆژی وەک پراکتیک پێناسە دەکرێت، و ئەمە سەرچاوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ فەلسەفەی کۆنی یۆنانی.
پراگماتیزم فەلسەفەیەکە، لە سەدەی نۆزدەهەمدا لە ئەمریکا لەدایک بووە، کە لە بنەڕەتدا دەڵێت:“هەرچی بەسوود بێت، دروستە”. لە کۆتاییدا پراگماتیزم میتۆدۆلۆژیایەکە کە ڕەگ و ڕیشەی لە ئایدیالیزمی سوبژێکتیڤدا هەیە.
ئایدیالیزمی سوبژێکتیڤ دەڵێت تەنها عەقڵ و هەستە دەروونییەکانمان بوونیان هەیە، یانی شتەکان تەنها تا ئەو ڕادەیە بوونیان هەیە کە هەستیان پێدەکرێت. ئەم ئایدیالیزمە سوبژێکتیڤە خاڵی دەستپێکی پراگماتیزمە. بۆ پراگماتیست هیچ واقیعێکی ماددی هاوبەش و بابەتیی لەگەڵ یاسا گشتگیرەکاندا نییە، هیچ شتێک لە ڕووی بابەتییەوە ڕاست نییە، بەڵکو تەنیا لە ڕێگەی کردەی سوبژێکتیڤی دەبێتە ڕاست، هەر ئیدیعایەک بۆ حەقیقەتی بابەتیی جێگەی خۆی دەداتە هەر شتێک کە بەسوود بێت.
مارکسیست-لینینیستەکان خۆیان بە کەسانی پراکتیکی پێناسە دەکەن، ئەمەش لە تێزی یازدەهەمی بەناوبانگی مارکس لەسەر فویرباخ:“فەیلەسوفەکان بە شێوازی جۆراوجۆر تەنها جیهانیان لێکداوەتەوە، بەڵام مەسەلەکە ئەوەیە کە بیگۆڕین”سەرچاوەی گرتووە، لەم تێگەیشتنەوە بەشێک لە مارکسییەکان خۆیان بە“پراگماتیست”دەزانن، بێ ئەوەی درک بەوە بکەن کە(پراکتیکی شۆڕشگێڕی سۆسیالیستی و پراگماتیسم جیاواز و دژ بەیەکن). لەکۆتاییدا پراگماتیزم بەرەو هەلپەرستی هەنگاو دەنێ، چونکە ئەم بۆچوونە پێی وایە کە گرنگ نییە پابەند بین بە بنەماکانمانەوە، بە مەرجێک ئەنجامەکانمان دەست بکەوێت.




کێشەی هۆشیاری چینایەتی و نامۆبوون/ پارادۆکس لە فەلسەفەی سیاسی مارکسدا-٢-.. ئەکرەم سەعید

بەشی دووەم..

خەڵکی هەرێمی کوردستان ناڕازی و تووڕەبوون لە نالەباری ژیانییان، بۆیە لە نێوان ساڵانی(۲۰۱۲ تا ۲۰۱٦)چەندجارێک بارەگای حیزبەکانی دەسەڵات و ئۆپۆسیزیۆنیان سووتاند، بەڵام لەساڵی ۲۰۱۷ زۆربەی هەر ئەو خەڵکە کەوتنە دوای دروشمی(ڕیفراندوم بۆ سەربەخۆی کوردستان)ی ئەحزابەکان. پرسیار: بۆچی ناڕەزایەتی و تووڕەیی خەڵکی کوردستان، بە درێژایی ئەو چەند ساڵە نەبووە هۆشیارێکی چینایەتی ڕۆشن و پتەو دژی دەسەڵات؟ هۆشیارێک کە ئیدی بیانپارێزێ و بە دروشم و بەڵێنەکانی ئەحزابی دەسەڵاتداران و ئۆپۆسیزیۆن فریوو نەخۆن؟.
لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکادا، ئەوە زیاد لە سەد ساڵە دوو حیزب(کۆماری و دیموکراتی)، هەر جارەی یەکێکیان بە بەڵێنەکانی کاتی هەڵبژاردن، کرێکاران و هەژارانی ئەمەریکا فریوو دەدەن. پرسیار: بۆچی لەماوەی ئەو هەموو ساڵانەدا، جگە لە دیاردەی خۆپشاندان بۆ داواکاری ئابووری و هەندێ مافی گروپەکان زیاتر، کەچی هۆشیاری چینایەتی کرێکاری و سۆسیالیستی لە ئەمەریکادا هێندە گەشەی نەکردووە؟.
مارکس لەلاێک دەیسەلمێنێ کە چینی کرێکاران بە شێوەێکی بابەتی لە سیستەمی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا نامۆ دەبن-(نامۆبوون وەک خۆی دەڵێ یەکسانە بە ئاژەڵ بوون و لە دەستدانی زاتی ئینسانی)، وە لەلاێکی دی مارکس باس لە هۆشیاربوونەوەی چینی کرێکاران دەکات لە ئەنجامی(ململانێی چینایەتی و خەباتی ئابووری و کۆمەکی سۆسیالیستەکان).
ئایا ئەم دوو دیوە دژبەیەکەی شرۆڤەکانی مارکس چۆن لە واقیعدا دەرکەوتووە، و تائێستا کام لایەنی دراسەکانی مارکس وەک کۆنکرێت دروستە و هاتۆتە دی؟!

“کارۆل جۆنسۆن” لە وتاری(کێشەی چاکسازی و تیۆری فیتیشیزمی مارکس)دا دەنووسێ:
(ئامانجی ئەم لێکۆڵینەوەیە ئەوەیە کە ناکۆکی نێوان دوو توخم کە بەڕواڵەت دژ بەیەکن لە بیری مارکسدا دەربخات؛ واتە یەکەم: ئەو باوەڕەی کە هۆشیاری شۆڕشگێڕانەی پرۆلیتاری لە ژێر سەرمایەداریدا بە شێوەیەکی تاڕادەیەک ڕاست و دروست(خۆرسکی) گەشە دەکات، و دووەم: ئارگومێنتەکەی لە نووسینە ئابوورییەکانی دواتردا، کە سروشتی فیتیشیزەکراوی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە سەرمایەدارییەکان فۆرمەکانی عیرفانی ئایدیۆلۆژی لێدەکەوێتەوە کە بە شێوەیەکی بەرچاو تایبەتمەندییە بنەڕەتییەکانی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری دەشارنەوە …. بەشی یەکەمی ئەم بابەتە تەرخان دەکرێت بۆ سەلماندنی ئەوەی کە تێزی پێشوو لە ڕاستیدا ڕای مارکس بووە لەو بەرهەمانەی کە پێش نووسینە ئابوورییە پێگەیشتووەکانی نووسیویەتی، و بەشی دووەمیش هەڵوێستی مارکس لە دوای ئەو ماوەیە دەکۆڵێتەوە. دەوترێت کە مارکس لەبری ئەوەی پێداچوونەوە بە بۆچوونەکانی پێشوویدا بکات، ئارگیومێنتەکانی نوێکانی خۆی خستۆتە ناو دیدگاکانی پێشووی خۆیەوە سەبارەت بەو ئاسانییە ڕێژەییەی کە هۆشیاری شۆڕشگێڕی پرۆلیتاریا بە سانا گەشە دەکات و بەمجۆرە یەکدەنگییەکی جەوهەری لە نێوان بۆچوونەکانی دواتر و پێشووی مارکسدا هەیە. لە ئەنجامدا مارکس بە توندی ئەو پشتگیرییە بەربڵاوەی بۆ ڕیفۆرمخوازی کەم کردەوە کە لەکۆتایی ژیانی بە ئاشکرا دەهاتە بەرچاو؛ بۆیە نەیتوانی بە شێوەیەکی گونجاو مامەڵە لەگەڵ ئەو کێشەیەدا بکات کە تا ئێستاش وەک جددیترین کێشەی بەردەم شۆڕشگێڕان لە ووڵاتانی پێشکەوتووی سەرمایەداریدا ماوەتەوە.
ئەم کێشانە لە نووسینەکانی مارکسدا بە شێوەیەکی جددی فەرامۆش کراون. هەندێک لە شرۆڤەکاران، ڕاستە، سەرنجیان بۆ شکستی مارکس ڕاکێشاوە لە پەرەپێدانی ڕەخنەیەکی گونجاو لە ڕیفۆرمخوازی بەڵام هۆکارە ڕاستەقینەکانی ئەم کێشەیە هەرگیز بە شێوەیەکی دروست لێکۆلینەوەی لێنەکراوە. ئەوان نەیانتوانیوە درک بەوە بکەن کە، لە کاتێکدا تیۆری مارکس سەبارەت بە عیرفانی کە لە سروشتی فیتیشیزەکراوی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە سەرمایەدارییەکانەوە سەرهەڵدەدات، پێویستە بۆ تێگەیشتن لە ڕەخنەکانی لە ئابووری سیاسی، بەڵام مارکس کاریگەرییەکی زۆر سنوورداری فیتیشیزمی لەسەر هۆشیاری پرۆلیتاری لە فۆرمەکانی چاکسازیخوازانە یان شۆڕشگێڕانەدا دەبینی.
کێشەکانی عیرفان و پەرەسەندنی هۆشیاری شۆڕشگێڕانە، ئەو کێشانەبوون کە لە قۆناغێکی تاڕادەیەک سەرەتایی کارەکانیدا، مارکسیان نیگەران کردبوو. هەر لە ساڵی ١٨٤٢دا دەیگوت:”ئایین و فۆرمەکانی تری هۆشیاری عیرفانی لە واقیعێکی شێواوە سەریان هەڵداوە و تەنیا بە گۆڕینی ئەو واقیعە دەتوانرێت هەڵبوەشێنرێتەوە.”. ئەم ئارگیومێنتانە لە ئێستاوە کێشەی ئەوە دروست دەکەن کە چۆن مرۆڤایەتی دەتوانێت هۆشیار بێت لە پێویستی گۆڕینی واقیع بە لەبەرچاوگرتنی ئەو فۆرمە عیرفانییانەی هۆشیاری کە نامۆبوونی لێدەکەوێتەوە.
وەڵامی مارکس بۆ یەکەمجار لە پێشەکی کتێبی(بەشداری لە ڕەخنەی فەلسەفەی یاسای هیگڵدا)دا دەردەکەوێت. کلیلەکە لە پرۆلیتاریای ئەڵمانیدا بوو، کە ئەو دەڵێت لە ڕاستیدا نامۆیە نەک لە بیرکردنەوەدا، بەڵکە بەهۆی دواکەوتوویی مێژوویی ڕێژەیی ئەڵمانیا، بۆرژوازی ئەڵمانیا چانسی ئەنجامدانی شۆڕشێکی سیاسی لەدەستدابوو کە تێیدا بتوانێت وەک نوێنەری گشتی کۆمەڵگا بە گشتی دەربکەوێت. بەڵکو پرۆلیتاریا لە ئێستاوە دەستی بە خەباتکردن لە دژی دەکرد. مارکس پێی وایە پرۆلیتاریا تاکە چینە کە توانای هێنانەدی ئازادییەکی گشتی لەو شێوەیەی هەیە، چونکە ستەملێکراوترین چینە لە کۆمەڵگەی ئەڵمانیدا؛ سروشتی گەردوونی ئازارەکانی چینی کرێکاران، دژایەتێکی بەرامبەر بنەماکانی دەوڵەتی ئەڵمانیای تێدا دروستدەکات.).

١- سەردەمی پڕوپووچیی یان سەردەمی نامۆبوون
“ئالان دۆنۆ” لە کتێبی(سەردەمی پڕوپووچی)دا ڕای وایە کە سیستەمی سەرمایەداری لە بەرژەوەندییایەتی کە فکر و دەروونی خەڵکی پڕوپووچ بکات، و بیرکردنەوەی لۆژیکی زۆربەی خەڵک پەکبخات و گەوجیان بکات، تا بەو هەلومەرجە سەختەی ئێستاکە هەیە، نەک تەنها ڕەزامەند بن، بەڵکو بە گونجا و ئەقڵانی بزانن.
بێگومان سیاسەتی چینی بۆرژوازی لە بەرژەوەندییایەتی کە مرۆڤەکان گەوج بن، بەڵام جگە لەم سیاسەتە نەخشە بۆ دڕێژراوەی بۆرژوازییەکان کە لە ڕێگای(گوتارەکان، میدیاکان، ئیدۆلۆژیاکان)مرۆڤەکان فریوودەدرێن، وە ئەمە ڕۆڵی سەرخانی کۆمەڵگەی سەرمایەدارییە(واتە ڕۆڵی لایەنی زاتی/ سۆبژەکتیڤ)لە گەوجکردنی کرێکاراندا، هەر وەها سیستەمی سەرمایەداری لە ژێرخانیدا، واتە لە پرۆسەی کار و پەیوەندی کار و سەرمایەدا بۆ خۆی بە شێوەێکی بابەتی، بێ سیاسەتی چینی بۆرژوازی و دەستوەردانی زاتی(واتە ڕۆڵی لایەنی بابەتی/ ئۆبژەکتیڤ)، چینی کرێکاران لە سیستەمی کاری کرێگرتەی سەرمایەداریدا نامۆ و گەمژە دەکرێن.
لە نامۆبووندا مرۆڤ زیاتر و زیاتر لە ئامێرێک دەچێت، و تا دێت لە سروشتی مرۆڤایەتی دوور دەکەوێتەوەو ناتوانێت کارامەیی و کەرەکتاری ئینسانی خۆی پەرە پێبدات. مارکس زیاد لە ۱۷۰ ساڵ لەمەوپێش نووسیبووی:
(کار بۆ دەوڵەمەندەکان شتە نایابەکان بەرهەم دەهێنێت، بەڵام بۆ کرێکاران بێبەشی بەرهەم دەهێنێت … کار بۆ دەوڵەمەندەکان جوانی بەرهەم دەهێنێت، بەڵام بۆ کرێکاران شێواوی. کار بۆ دەوڵەمەندەکان زیرەکی بەرهەم دەهێنێت، بەڵام بۆ کرێکاران گەمژەیی.).-(کرێکار تەنیا لە ئەرکە ئاژەڵییەکانیدا: کاتی خواردن و خواردنەوەو زاوزێکردن،، هتد، هەست بە خودی خۆی دەکات وەک ئینسان، ئەما لە ئەرکە مرۆییەکانیدا(کە کارکردنە)تەنیا ئەو هەستێکی هەیە بۆ لایەنی ئاژەڵی: ئەوەی ئاژەڵییە دەبێتە مرۆڤی، وە ئەوەی مرۆڤییە دەبێتە ئاژەڵی.)-What is animal becomes human and what is human becomes animal.)
لە دونیاێکی سەرمایەداری پڕ لە جەنگ و قەیراندا بوو، کە ۷۰ ملیۆن مرۆڤ کە مافی دەنگدانیان هەیە، ساڵی ۲۰۲٤ لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمەریکادا ترامپیان هەڵبژارد، وە شتێ کەمتر لە ۷۰ ملیۆنەکەی دی دەنگیان بە بایدن دابوو کە دیوەکەی ئەو دیوی دراوەکەیە. لە ڕاستیدا پێناسەێک بۆ ئەو نزیکەی ۱٤۰ ملیۆنە مرۆڤە لە(فریوودراو، ناهۆشیار و نامۆ) زیاتر، پێناسەێکی دی نییە. ئیدی ئاشکرایە دونیای ئەمڕۆکەی ئێمە پڕە لە مرۆڤی گرگنی نامۆی شوێن کەوتووی ئایدۆلۆژیاکان، کە وەک پارچە قوماشێک وایە، دراوە بەسەر چاویدا و ڕاستییەکان نابینێ.

لەمپەرەکانی بەردەم هۆشیاربوونەوەی چینی کرێکاران
سادەترین تێبینی بۆ هەرکەس ئەمڕۆکە ئەوەیە کە بڵێ:(چینی کرێکاران هۆشیار نین)-(چینی کرێکاران فریوخواردووی سیاسەتەکانی بۆرژوازین)، وە هەردوو تێبینیەکەشی دروستە. ئەمە لە ساتەوەختێکدایە کە دونیای سەرمایەداری ئەمرۆکە لە قەیرانێکی سەختی ئابووریدایە، جیهان خەریکە گلۆردەبێتەوە بۆ نێو ئاتوونی جەنگێکی ترسناک، و بۆرژوازی و دەسەڵاتدارانی پێشێلی مافەکان دەکەن و سەرکوت دەکەن.
ئەو پرسیارەی لێرەدا دەبێ هەر سۆسیالیستێک لەخۆی بکات ئەوەیە: بۆچی چینی کرێکاران هۆشیار نییە و شۆڕشی سۆسیالیستی ناکات؟!.
وجودی کۆمەڵایەتی چینی کرێکاران مەفروزە هۆشیارێکی شۆڕشگێڕی بەچینی کرێکاران ببەخشێ بەپێی ئەوەی:(بوونی کۆمەڵایەتی هۆشیاری کۆمەڵایەتی دیاری دەکات )، بەڵێ ئەوە دروستەو چینی کرێکاران ئیمکانیەتی گەیشتنیان بەو هۆشە سۆسیالیستییە هەیە، بەڵام کۆمەڵگەی سەرمایەداری چەندەها لەمپەر لەبەردەم ئەم ئیمکانییەتە دادەنێ. دەتوانین لەمپەرەکانی بەردەم هۆشیاربوونەوەی چینی کرێکاران دابەشکەین بۆ دوو کەتەگۆری:

١ / لەمپەرە ئۆبژەکتیڤەکان – ۲ / لەمپەرە سۆبژەکتیڤەکان
لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا(بە فیتشیسم بوون و بەنامۆیی بوون) لەمپەر لەبەردەم هۆشیاربوونەوەی چینی کرێکاران دادەنێن- لەمپەرە ئۆبژەکتیڤەکان، و چینی بۆرژوازی لەڕێگای گەلێ کەناڵەوە بیروباوەڕی خۆی زاڵ دەکات بەسەر کۆمەڵگەدا-(بیروباوەڕی زاڵ لە کۆمەڵگەدا بیروباوەڕی چینی دەسەڵاتدارە)- لەمپەرە سۆبژەکتیڤەکان. بۆیە چینی کرێکاران بەبێ کۆمەکی سۆسیالیستەکان ناتوانن تەنها خۆبەخۆی لە بەرئەنجامی ئەزموونەکانی خەباتی ئابووری خۆیان هۆشێکی چینایەتی شۆڕشگێریان چنگکەوێ، وەکاتێ بە درێژایی زیاد لە سەدساڵە سۆسیالیستەکان لاوازن، چەپی کۆن و چەپی نوێ چینی کرێکاریان بە هۆش و سیاسەتی بۆرژوازی ڕەونگاوڕەنگ گۆش کردووە.
“جۆرج لۆکاش”هەوڵیدا ڕۆڵی گرنگی حیزب لە هۆشیارکردنەوەی چینی کرێکاران و شۆڕشی سۆسیالیستیدا ڕوون بکاتەوەو دیفاع لەو تێزە بکات کە لە کتێبەکەی(مێژوو و هۆشیاری چینایەتی)هاتووە، لۆکاش نووسیبووی:(هەر جارێک هێرشێکی هەلپەرستانە دەکرێتە سەر دیالێکتیکی شۆڕشگێڕانە، لە ژێر ئاڵای”دژی سوبژێکتیڤیزم”دا بەرەوپێش دەچێت-(بێرنشتاین دژی مارکس، کاوتسکی دژی لینین.)،،، لەم ڕوونکردنەوەی خوارەوەدا دەیسەلمێنم کە لە ڕاستیدا ئەوەی لە مەترسیدایە هەمیشە پرسی ڕۆڵی حیزبە لە شۆڕشدا ،،،. کەواتە پێش هەموو شتێک زاراوەی سوبژێکتیڤ چی تێدەگەین؟. ،،، ئەرکی سوبژێکتیڤ لە پرۆسەی گەشەکردنی مێژوودا چییە؟.).- ۳.
بەڕای من کەموکورتی ڕونکردنەوەکەی لۆکاش لەوەدایە کە ئەو بەتەنها باس لە ڕۆڵی(سوبژێکتیڤ)ی- حیزبی کۆمۆنیستی و هۆشیاری چینی کرێکاران دەکات لە هەلومەرجەکەدا، و حیساب بۆ ڕۆڵی سوژەکەی دی کە ئەحزاب وئیدۆلۆژیەکان و سیاسەتەکانی بۆرژوازییەکانە ناکات، کە لەمپەر دادەنێن لەبەردەم هۆشیاربوونەوەی چینی کرێکاران و شۆڕش و گەشەی مێژوو. هەروەها ئەو پرسیارە لە خۆی ناکات کە ئایا ئەو حیزبانەی بە خۆیان دەڵێن کۆمۆنیست یان سۆسیالیست بەڕاستی هۆشیارێکی سۆسیالیستیان پێیە تا بیگەێنن بە چینی کرێکاران؟ وە ئایا پرۆژەی ئەو حیزبانە بەڕاستی دامەزراندنی دەسەڵاتی چینی کرێکاران و کۆمەڵگەی سۆسیالیسمە؟!.
——————————————————
سەرچاوەکان:
۱/ The Problem of Reformism and Marx’s Theory of Fetishism / CAROL JOHNSON
۲/ – کارل مارکس/ دەستنووسە ئابووری و فەلسەفیەکانی ساڵی ١٨٤٤ – کاری نامۆیی/ ئەرشیفی کارل مارکس لە ئینتەرنێت بە زمانی ئینگلیسی. – Economic and Philosophical Manuscripts of 1844. Karl Marx – Estranged Labour.
۳/ کێشەکانی هۆشیاری چینایەتی – ۱. سوبژێکتیڤیزم/ بەرگرییەک لە مێژوو و هۆشیاری چینایەتی – تایلزم و دیالێکتیک / جۆرج لۆکاش / وەرگێڕانی ئیستەر لێسلی لەگەڵ پێشەکییەک لەلایەن جۆن ڕیس و پۆستفەیس و سلاڤۆ ژیژەک/ لاپەڕە٥۰. Tailism and the Dialectic/Georg Lukacs – Translated by Esther Leslie
٤/ Marx and Alienation – Essays on Hegelian Themes – Sayers Sean -2011
٥/ ALIENATION, FREEDOM & COMMUNISM – RAJEEV KUMAR SEHGAL -(2016)- الاغتراب والحرية والشيوعية – راجيف كومار سيغال




ئۆردوگان خەونی ناسیۆنالیستەکانی کوردستانی پوچەڵکرد.. ئەکرەم سەعید

بانگەوازەكەی(ئۆجالان- بانگەوازی ئاشتی و كۆمەڵگەی دیموكراتیك)لە بەرواری ۲۷/۲/۲۰۲٥ بڵاوکرایەوە، بەڵام دوێنێ ۱۹/۳/۲۰۲٥؛ واتە تەنها دوای بیست ڕۆژ لەو گەمە و شانۆگەرییەی ئۆردوگان بۆ(ئاشتی و كۆمەڵگەی دیموكراتیك)، دەسەڵاتدارانی تورکیا (ئەکرەم ئیمام ئۆغلۆ)یان دەستگیر کرد*.
هەر دوای بانگەوازەكەی ئۆجالان بە چەند ڕۆژێ ئەمە هەواڵەکانی ناوچەکەیە: کۆکوژی خەڵکی مەدەنی لە سوریا. شەڕ لە سنورەکانی سوریا و لوبنان. هێرشی ئەمەریکا بۆ سەر یەمەن. هێرشی نوێی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە. مەترسی شەڕی نێوان میسر و ئیسرائیل، و ئەگەری هێرشی ئەمەریکا بۆ سەر ئیران. ئیدی ئەو هەواڵانە خەونە وەنەوشەیەکانی ناسیۆنالیستەکان وچەپەکانی بە(ئاشتی و كۆمەڵگەی دیموكراتیك)پوچەڵکرد.
ئەوەی جێگای سەرسوڕمانە بڕێک لە مارکسی و کۆمۆنیستەکانی کوردستان گلەییان لەوە دەکرد کە بانگەوازەکەی ئۆجالان نابێتە مایەی پرۆسەی کۆتایهاتنی ستەمی میلی لە تورکیا!!.
(موساڵەحەی نیوان پەکەکەو تورکیا یەکسان نیە بە چارەسەری کێشەی کوردو هەڵگرتنی ئەو ستەمەی بەسەر خەڵکی کوردستانی تورکیاوەیە. هەرچەندە هەم پەکەکە و خودی ئۆچ ئالان و دەولەتی تورکیا و هەم ئەحزابە ناسیونالیستەکانی کورد و ڕۆشنبیرانی دەوروبەریان وا باس دەکەن کە ئەم ڕیکەوتنە کێشەی کورد چارەسەر دەکات، لەکاتێکدا نمونەی ڕێگاچارەی ئەمریکایی و ئیمپریالیستی بۆ کێشەی کورد لەکوردستانی عێراق کە بەرگی فیدراڵیزمی قەومی بەبەردا کرا، نەک کێشەکەی چارەسەر نەکرد، بگرە خەڵکی کوردستانی روبەڕوی چەندین کارەسات کردەوە. ئەم نمونەیە کە زۆر زیاترو واوەترە لەو ڕیکەوتن و موساڵەحەیەی کە بڕیارە لەنیوان پەکەکە و تورکیادا بەڕیوەبچێت، بۆیە بەدڵناییەوە بەهیچ جۆرێک کێشەی کورد نە لە تورکیاو نە لە سوریاو نە لە ناوچەکە وەک ئەوەی ئۆچەلان بانگەوازی بۆ دەکات، چارەسەر نابێ و وەک برێنێک بە جەستەی کۆمەلگاکانەوە دەمێنیتەوە و لە هەر گۆرانکاریەک کە لە بارودۆخ و هاوکێشە سیاسیەکاندا ڕووبدات، دوبارە سەرهەڵدەداتەوە. کێشەی کورد کاتێک دەتوانێ ڕێگایەکی سیاسی بۆ پەیداببێت کە سیستەمی سیاسی لەو ولاتانەی ئەم کێشەیەیان تێدایە، بگۆڕدرێ بۆ سیستەمێکی ئازاد و سکولاری نەقەومی و نەدینی وا کەفرسەتی گەرانەوە بۆ ڕای خەڵکی کوردزمان بڕەخسێننێ تا بڕیاری ئازادانە لەسەر داهاتوی خۆیان بەمانەوە وەیا جیابونەوە و پێکهێنانی دەولەتی سەربەخۆی خۆیان بدەن. ئەمەش ئەو بابەتەیە کە”پڕۆسەی ئاشتی لەتورکیا”دا، بەهیچ جۆرێک بەلایدا ناچێت.) – “پرسی ئاشتی” و مەسەلەی کورد لەتورکیا – گفتوگۆ لەگەڵ خەسرەو سایە، سەرۆکی مەکتەبی سیاسی حزب/ ٢٢/٢/٢٠٢٥.
وە بەڕای ئاسۆ کمال بانگەوازەکەی ئۆجالان بۆ ئاشتی، دەبێتە مایەی نەمانی پاساوی تیرۆر بە دەست دەسەڵاتدارانی تورکیا بۆ سەرکوت و پەرتەوازەکردنی ڕیزەکانی چینی کرێکاران، و ئەمە کۆمەک بە هۆشیاربوونەوەو یەکگرتنی چینی کرێکاران دەکات.(پرۆسەی چەک دانانی پەکەکە دەستیپێکی قۆناغێکی نوێی سیاسی دەبێ بۆ کۆمەڵگەی تورکیا بەوەی دێوەزمەی بیانوی “تیرۆر” بەدەست دەوڵەتی تورکیاوە نامێنێ.)- “چەک دانانی پەکەکە بۆ تورکیا چی دەگەیەنێ؟” / ئاسۆ کمال – ۲۰۲٥-۳-۲ / هاوپشتی.
بۆ ڕای یەکەم پرسیارێک بکەین: ئایا لە هەرێمی کوردستانی ئێراق ستەمی میلی کۆتایی نەهاتووەو دەسەڵات بەدەست ئەحزابی ناسیۆنالیستی کوردەکانەوەیە؟ دەی باشە کاتێ سەرەڕای ئەوەی مووچە بە مامۆستایان و فەرمانبەران نادەن، و ئەو خەڵکە کرێکار و هەژارە بۆ داوای مافەکانییان خۆپیشاندانی مەدەنی دەکەن، لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە چی بەو خەڵکە دەوترێ؟ پێیان ناگوترێ(ڤایرۆس و میوانی ڕەزاگران)، و ئاسایشیان تێبەرنادەن و سەرکوتیان دەکەن.
بەڕای سۆسیالیستەکان دەسەڵاتداران(ناسیۆنالیستی:عەرەبی، تورکی، فارسی، کوردی) یان (سیکولاریستی یان ئایینی)بن، ئەو ڕەواڵەتە جیاوازانە ڕۆڵی سەرەکیان نییە، چونکە کاکڵەی دەسەڵات کە دەسەڵاتی چینی بۆرژوازییە گرنگە، نەک قسەی پڕوپووچی چەپی نوێ دەربارەی شوناسی جیاوازی ئەحزابەکانی بۆرژوازی.
(سیستەمێکی ئازاد و سکولاری نەقەومی و نەدینی) ئەم دەر‌بڕینه باوه‌ لای کۆمۆنیزمی بۆرژوازی، بەتایبه‌تی له‌ نێو نیقاشه‌کانیان، به‌کارییان ده‌هێنا بۆ وه‌سفی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ی که‌ نیازه‌ پێکبێت دوای ڕیفراندۆم له هه‌رێمی کوردستاندا. “ده‌وڵه‌تێکی نەقه‌ومی و نەدیینی”ئه‌م ده‌ربڕینه‌ لەکوێوه‌ خوازراوه‌؟.
هه‌ڵبه‌ته‌ لەده‌زگای فکری مارکسیدا ده‌ربڕینێکی وا بۆ وه‌سفی ده‌وڵه‌ت بەکار نا‌یه‌ت، چونکه‌ لای مارکسیزم هه‌ویه‌تی چینایه‌تی ده‌وڵه‌ت ده‌رده‌خرێت، نه‌ک ڕواڵه‌تی ئیدۆلۆژی و ده‌ستوری ده‌وڵه‌ت. واته‌ مارکسیزم بۆ وه‌سفی ده‌وڵه‌تی بۆرژوازی گه‌ر دیموکراتی بوو، ده‌ڵێ:ده‌وڵه‌تی دیموکراتی بۆرژوازی، و گه‌ر ده‌وڵه‌ته‌که‌ فاشی بوو، ده‌ڵێ: ده‌وڵه‌تی فاشی بۆرژوازی. جۆری یه‌که‌م له‌ ده‌وڵه‌تی بۆرژوازی لە‌ناو مه‌کته‌به‌کانی زانستی سیاسی بۆرژوازی به‌”ده‌وڵه‌تی یاسا یان ده‌وڵه‌تی هاووڵاتی” ناوی ده‌برێت.
بۆچی هێنده‌ له‌م ناوو مانای چمکانه‌ وورده‌کاری ده‌که‌م؟!. چونکه‌ من وام ده‌زانی ئه‌وه‌ ته‌نها “گۆڕان”ه‌، که‌ بۆ سه‌ر لێشێواندن چمکه‌کان وه‌ک خۆیان ناڵێ، واته‌ له‌بری ئه‌وه‌ی بڵێ ئێمه‌ ده‌وڵه‌تی دیموکراتی بۆرژوازی ئامانجمانە، ده‌یان گووت ئێمه:”ده‌وڵه‌تی یاسا و ده‌زگاکانمان”ده‌وێت، به‌ڵام گۆڕان ئیدعای کۆمۆنیستی بوون ناکات، که‌واته‌ ئاساییه‌ گه‌ر دەر‌بڕینی دووه‌م بۆ وه‌سفی ده‌وڵه‌تی بۆرژوازی به‌کار بهێنێ، به‌ڵام کۆمۆنیزمی به‌ناو کرێکاری بۆچی په‌نا بۆ وه‌سف و ناوی ڕواڵه‌تی ده‌وڵه‌ت ده‌بات؟.
کۆمۆنیزمی ناکرێکاری نایه‌وێ بڵێ: ئێمه‌ ده‌وڵه‌تی دیموکراتی بۆرژوازی یان ده‌وڵه‌تی یاسا و هاووڵاتی دیموکراتی بۆرژوازی داده‌مه‌زرێنین، تا خه‌ڵکی سه‌رنجیان نه‌چێته‌ سه‌ر ناوه‌ڕۆکی چینایه‌تی بۆرژوازی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ی که ئێستا حکککه‌ به‌خه‌ڵکی ده‌فرۆشێ، دوای ۲۰ ساڵ له‌ جاردان بۆ ڕماندنی ده‌وڵه‌تی بۆرژوازی، ئەمەش جۆرێکە لە فریودان و چاوبەست لە سیاسەتدا.
گرنگتر له‌وه‌سف و ناوی ده‌وڵه‌ت، ناوه‌ڕۆکی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌”نەقه‌ومی و نەدیینی”یه‌ی حکککه‌ چی ده‌گه‌ێنێ؟ ئایا له‌ سه‌رده‌می سه‌رمایه‌داری وه‌حشیدا، له ناوچه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و جیهاندا، له‌ کاتی جه‌نگ و فه‌وزای به‌رده‌وامدا، چینی بۆرژوازی و سیاسه‌تمه‌داره‌کانی، کە ئه‌حزابی ده‌سه‌ڵاتدارانی سه‌رمایه‌ی پۆناپارتی مافیا ئاسان، ئایا ئەوانە چ جۆره‌ ده‌وڵه‌تێک داده‌مه‌زرێنن؟ ئایا ده‌وڵه‌تی( نەقه‌ومی و نەدیینی به‌پێی دەر‌بڕینه‌که‌ی حکککه،‌ و ده‌وڵه‌تی یاسا و هاووڵاتیبوون به‌پێی ده‌ڕبرینه‌که‌ی گۆڕان، و ده‌وڵه‌تی دیموکراتی‌ بۆرژوازی به‌پێی ده‌ربڕینی مارکسی)،‌ قابلی قبووڵه‌ لای ئه‌حزابی بۆرژوازی، که هه‌موویان ئه‌حزابی فاشین یان نیمچه‌ فاشیێکن؟!. وە ئایا کاری سۆسیالیستەکان و ئامانجیان ئەوەیە دەوڵەتی(دیموکراتی/ دەوڵەتی یاسا و دەزگاکانی بۆرژوازی)دامەزرێنن؟!.
بەڕاستی ئەحزابی کۆمۆنیستی ساڵانێکە هیچ ئامانجی دامەزراندنی کۆمەڵگەی سۆسیالیستیان نەبووە، بەڵکو چەپی کۆن کۆمەڵگە و سەرمایەداری دەوڵەتی،‌ و چەپی نوێ دەوڵەتی یاسا و کۆمەڵگەی دیموکراتی بۆرژوازی، ئامانجیان بووە.
بۆ ڕای دووەم: دوای جەنگی جیهانی دووەم زیاد لە سەد وڵات سەربەخۆ بوون و ڕزگاریان بوو لە دەسەڵاتی ئیمپریالیسم و ستەمی میلی کۆتایی هات، و بیانوی ژێردەستەیی و نەبوونی سەروەری و سەربەخۆی نیشتمان نەما بەدەست چینی بۆرژوازی و ئەحزابەکانیەوە. ئایا ئەوە نزیکەی زیاد لە حەفتا ساڵە دوای کۆتایی هاتنی ئیمپریالیسمی کلاسیکی، چینی کرێکارانی کام وڵات لە(ئاسیا، ئەفەریکا و ئەمەریکای لاتین)هۆشیاربۆتەوەو یەکگرتووە؟!. ئاخر هاوڕێ ئاسۆ بۆرژوازی پەکی دەکەوێت لە بیانوگرتن بۆ سەرکوت؟!.
بەڕاستی ڕاکەی”هیگل”دروستە:(زۆربەی مرۆڤایەتی سوود لە مێژوو وەرناگرن). ئاخر سۆسیالیستەکان لەم خولەدا باس لە دڕندەیی(بەربەریسمی)سەرمایەداری دەکەن، باس لە بوونی قەیرانی ئابووری لە ستروکتوری سەرمایەداری دەکەن، ئیدی هیچ ریفۆرم و بانگەواز و بەڵێنێکی ئەحزاب و سەرکردەی بۆرژوازەکان نابێ فریومان بدات، بەڵام بەڕاستی دەرکەوتووە کە زۆرێک لە خەڵک(سوود لە خوێندنەوەی تیۆر و مێژوو)وەرناگرن.
———————————————————

  • دەستگیرکردنی”ئەکرەم ئیمام ئۆغڵو”وەرچەرخانێکی هەلومەرجی سیاسی مەترسیدارە لە تورکیادا، لەو ڕۆژەوە خۆپیشاندانی مەزنی ئۆپۆزیسیۆن لە شارە سەرەکییەکان بەردەوامە، و ئابووری تورکیا زیانی زۆر گەورەی بەرکەتووە(بەهای لیرە دابەزیوە: یەک دۆلار=٤۰ لیرە، و بۆرسە زیانی گەورەی کردووەو هەڵهاتنی سەرمایە لە وڵاتەکەدا). ئۆردوگان دوو شێوەی لەبەردمدایە بۆ مامەلەکردن لەتەک هەلومەرجەکەدا:
    ۱/ بەکارهێنانی فروفێڵ بۆ ڕازیکردنی خەڵک بۆ ئەوەی بە شێوازەکەی ئۆردوگان بۆ پاکتاوکردنی”ئەکرەم ئیمام ئۆغڵو”ڕازی بن. ۲) بەکارهێنانی هێز بۆ ناچارکردنی خەڵک بۆ ئەوەی ملکەچ بن.
    ئایا ئۆردوگان و حیزبەکەی سەرکەوتوو دەبن لەم کارەیاندا؟ یان بە پێچەوانەوە(ئیمام ئۆغڵو)دەبێتە پاڵەوانێکی/ئایکۆنێکی/ سیمبولێکی نیشتمانی تورکیا، و دەبێتە مایەی شکستی ئۆردوگان. بەڕاستی هێشتا زووە ئەنجامی ئەم قەیرانە دەرکەوێت.
    سەرچاوەکان:
    1/Erdoğan’s move against main rival plunges Turkey into crisis –
    Ayla Jean Yackley in Istanbul and Andrew England in London/ Published – MAR 20 2025 – financial times. / هەنگاوی ئەردۆغان بەرامبەر ڕکابەری سەرەکی تورکیای خستە ناو قەیرانەوە – ئایلا جان یاکلی لە ئەستەنبوڵ و ئەندرۆ ئینگلتەرا لە لەندەن/ بڵاوکراوەتەوە – MAR 20 2025 – financial times.
    ۲/ بازاڕەکانی تورکیا لەگەڵ پاکتاوکردنی”ئەکرێم ئیمام ئۆغڵو” نوقمی قەیرانی قووڵبوون -(سەرچاوە: بلومبێرگ)/ ١٩ی ئازاری ٢٠٢٥. – Turkish Markets Sink Most in World as Erdogan Deepens / Bloomberg



پارادۆکس لە فەلسەفەی سیاسی مارکسدا – بەشی یەکەم.. ئەکرەم سەعید

فەلسەفە سیاسی مارکس و دێترمینیزم*

(دەقەکانی مارکس وەک شەمشەمەکوێرە وان: مرۆڤ دەتوانێت هەم باڵندە و هەم مشکیان تێدا ببینێت).-(پارێتۆ- لەلایەن ئۆلمان/ ساڵی ۱۹۷۱- وەرگێڕدراوە).

لەبەرئەوەی بیروکاری سیاسی بەململانێی چینایەتی کۆمەڵگەوە پەیوەندی هەیە، لێرەوە فەلسەفە سیاسییەکان بەپێی بەرژەوەندی ئەو چینەی نوێنەرایەتی دەکەن، لە پرنسیپەکان و ڕێبازەکانیاندا جیاوازن. بۆ نموونە کێشە سەرەکییەکانی فەلسەفەی سیاسی بۆرژوازی(کۆنسەرڤاتیڤسم و لیبڕالیسم) بریتین لەڕێکخستنی خەڵکی، بەجۆرێک کە ئەندامانی کۆمەڵگە ملکەچی دەسەڵاتی سیاسی چینی بۆرژوازی بکەن، بەڵام فەلسەفەی سیاسی سۆسیالیستی هەوڵی هۆشیارکردنەوەو ڕێکخستنی چینی کرێکاران دەدات تا شۆڕش بکەن بەسەر دەوڵەتی بۆرژوازەکانداو دەسەڵاتی کرێکاران دابمەزرێنن.
بە بۆچوونی مارکس فەلسەفەی سیاسی سۆسیالیستی پێش خۆی، دابڕاوبوون لە لێکۆڵینەوەی زانستی کۆنکرێتی، و لەپراکتیکدا پەیوەندییان بەخەباتی چینی کرێکارانەوە نەبووە، بۆیە مارکس لە ڕەخنەی تیۆری کۆمەڵایەتی و ئابووری سیاسیدا، ئەوانی تێپەڕاند، بەڵام خوێنەرە وردبینەکان لە دەقەکانی فەلسەفەی سیاسی مارکسدا، کۆمەڵێک ڕوونکردنەوەو چەمکی دژ بەیەک/ پارادۆکسی تێدا دەدۆزنەوە.
مشتومڕ سەبارەت بە فەلسەفەی سیاسی مارکس، بووەتە هۆی ناکۆکی نێوان سۆسیالیستەکان کە ئایا کام ڕوایەت/ خوێندنەوە بۆ دەقەکانی، مەبەستی مارکس بە دروستی دەخاتە بەردەست.
پێدەچێت زوڵم بێت فەلسەفە سیاسییەکەی مارکس، کە لە هەموو ڕەوتێکی تری فەلسەفەی سیاسی هاوچەرخ شۆڕشگێڕترە، بەوە ڕەخنەی لێ بگیرێ کە پارادۆکسە. لەڕاستیدا مارکس فەلسەفە سیاسییەکەی لە یەک کتێبدا کۆنەکردوەتەوەو پێشکەشی بکات، بەڵکە بەدرێژایی چالاکی نووسین و سیاسیەتکردنی، پرنسیپەکانی فەلسەفە سیاسییەکەی داڕشتووە. مارکس هەرگیز بە شێوەیەکی سیستماتیک پەرەی بە فەلسەفە سیاسییەکەی خۆی نەداوە، لێرەوە خوێندنەوەی بەرهەمە سیاسیەکانی مارکس، کە بە ڕواڵەت هارمۆنییە و مەحاڵە لێک جیابکرێنەوە، بووەتە هۆی ئەوەی ئەنجامگیری زۆر جۆراوجۆری جیاوازو دژ بەیەکی لێ بکرێ، واتە دەقەکانی مارکس فرە گوتارەو لە هەندێ جێگادا پەرەدۆکساڵە.

فەلسەفەی سیاسی مارکس و دێترمینیزم*
ئەگەرچی مارکس و ئەنگلس هۆشداریدەدەن کە(مانیفێست بووەتە بەڵگەنامەیەکی مێژوویی کە ئێمە چیتر مافی گۆڕینیمان نییە.) – مارکس و ئەنگڵس – پێشەکی بۆ چاپی ئەڵمانی ٢٤ی حوزەیرانی ١٨٧٢، لەندەن. بەڵام بڕێک لە مارکسیستەکان تا ئەمڕۆکەش، دەگەڕێنەوە بۆ بەکارهێنانی هەندێ دربڕین و ڕستەی نێو مانیفێست، کە ماناێکی دێترمینیزمی دەبەخشێ.
یەکێک لەو پەرەگرافانەی نێو”مانیفێست”کە بۆتە هۆی ئەوەی مارکس بە(دێترمینیزم) تاوانبار بکرێ ئەم دەربڕینەیە:(بەمجۆرە پێش هەر شتێک، ئەوەی بورژوازی بەرهەمیدەهێنێت گۆڕهەڵکەنانی خۆیەتی؛ ڕووخانی بورژوازی و سەرکەوتنی پڕۆلیتاریا، وەکوو یەک مسۆگەرە.)- مانیفێست – لاپەڕە ۲٤ – هاوڕێ موسلح وەرگێڕانەکەی لە زمانی ئینگلیسیەوە کردووەو بەراوردیشی کردووە بە زمانی سویدی.
وشەی: inevitable – oundviklig – unvermeidlich – بە ئەڵەمانی و ئیگلیسی مانای:”ڕێگری لێناکرێت – حتمي / لا مفر منه” دەگەێنێ.
پارادۆکسەکە لێرەدا ئەوەیە کە خودی”مانیفێست” بۆ ڕێکخراوێکی نێونەتەوەی کۆمۆنیستەکان نووسراوە؛ واتە هەوڵی کۆمۆنیستەکان بۆ هۆشیارکردن و ڕێکخستنی چینی کرێکاران یەکبخات بۆ گۆڕانی کۆمەڵگەی سەرمایەداری، یانی تا سوژە(کە چینی کرێکارانە)بتوانێ شۆڕشی سۆسیالیستی بکات، بەم مانایە مارکس بڕوای بەوە هەبووە کە ڕۆڵی سوژە گرنگە لە گۆڕانی مێژوودا. لێرەدا یەکەم شت مرۆڤ بە مێشکیدا دێت ئەوەیە: ئەی کەواتە چۆن(ڕووخانی بورژوازی و سەرکەوتنی پڕۆلیتاریا، وەکوو یەک مسۆگەرە) یانی حەتمییە!، ئەگەر داڕمانی سەرمایەداری و دەسەڵاتی چینی بۆرژوازی و سەرکەوتنی چینی کرێکاران یاساێکی سروشتی و جەبری مێژووەو حەتمییە، ئیدی ئێمە خۆمان بۆ ماندوو بکەین؟!.
فەلسەفەی سیاسی سۆسیالیستی دەبێ ئەو سیناریۆیەی مارکس نووسیبووی دەربارەی شۆڕشی سۆسیالیستی چینی کرێکاران جارێکی دی بەشێوەێکی واقیعی بنووسێتەوەو ڕزگاری بێت لە ڕوانگەی دێترمینیزمی‪.‬
من بڕوام بەوە هەیە کە ئەوکاتەی چینی کرێکاران، لە هەلومەرجێکی شۆڕشگێڕیدا، بەکۆمەکی سۆسیالیستەکان(هۆشیاربوونەوەو یەکگرتووبوون)، ئەوکات شانسی شۆڕشی سۆسیالیستییان هەیە، لێرەوە ئەگەری هەیە کە شۆڕشی سۆسیالیستی دەسەڵاتی چینی بۆرژوازی تێک بشکێنێ و کۆمەڵگەی سۆسیالیستی دابمەزرێنێ، بۆیە دروسترە باس لە(شانس و ئەگەر)بکەین نەک مسۆگر/ حەتمی. من هاوڕای بەشێک لە سۆسیالیستەکانم کە دەربڕیینەکەی ‪”‬ڕۆزا‪”‬ بە دروست دەزانن‪:‬(یان سۆسیالیسم یان بەربەریسم ***)، چونکە ئەم دربڕینە دوو ئەگەر نیشان دەدات لەبەردەمی مرۆڤایەتیدا، و ئێستاکە ئێمە لە نێو خولی سەرمایەداری دڕندەدا ژیان بەسەر دەبەین.

بۆچی دەربڕینی دێترمینیزمی نێو مانیفێست دروست نییە؟!.
چونکە بە دیوێکیدا هەوڵ و گەمەکانی چینی بۆرژوازی بۆ پارێزگاری لە سیستەمی سەرمایەداری و دەسەڵاتەکەی؛ واتە ڕۆڵی لایەنی زاتی(سوژەکەی دی کە دژە شۆڕشی سۆسیالیستییە – چینی بۆرژوازی) ناخاتە حیسابی خۆیەوە. لەڕاستیدا چینی بۆرژوازی بەهۆی گوتاری ئایدۆلۆژی ناسیۆنالیستی وئایینی و ڕەگەزپەرستییەوە، توانیویەتی چینی کرێکاران پارچەپارچەک بکات و فریویان بدات، وە سۆسیالیستەکانیشی لاوازکردووە، وە بەهۆی سەندیکای زەردەوە، چینی کرێکاران تەنها خەبات بۆ داوای مافی ئابووری سەندیکای دەکەن، و ئەوە زیاد لە سەد ساڵە ئەم خەبات هێندە نەچووەتە پێش تاببێتە هۆشیاری سیاسی سەربەخۆی سۆسیالیستی.
وە بە دیوەکەی تریدا، دێترمینیزمی مارکسی ئەگەری ئەوەی لەبەرچاو نییە کە ڕۆڵی فاکتۆری بابەتی(گەشەی سەرمایەداری: تەکنەلۆژیا نوێ، و قەیرانی ئابووری و قەبەبوونی سەرمایەی وەهمی لەم سەردەمەدا)، دەشێ درگاێک بکاتەوە بۆ قووتاربوونی سیستەمی سەرمایەداری بە لەمپەردانان لەبەردەم پەیدابوونی هەلومەرجی شۆڕشگێڕی، یان حیساب بۆ ئەوە ناکات کە ئەو فاکتۆرە بابەتییانەی سەرەوە کۆمەڵگەی سەرمایەداری، بەهەردوو چینەکەوە، بەرەو داڕمان و فەوتان ببات.
هیوادارم ئەم کورتە وتارە کۆمەکی بەو خەڵکانە بکات کە بیردەکەنەوەو بەدوای ڕاستیدا دەگەڕین.


  • پارادۆکس بریتییە لە ناتەبایی لە نێوان ئەوەی تیۆرێک باسی دەکات و ئەوەی عەقڵ چاوەڕێی لێدەکات یان لە بەکارهێنانی بنەما و ڕێسای گشتی پەسەندکراو و بەڕواڵەت دروست، کە دەبێتە هۆی دژایەتی چاوەڕواننەکراو یان لێدوانی بە ڕواڵەت نالۆژیک و ناعەقڵانی. یان پارادۆکس بە دەڕبڕینێک دەوترێ کە بە پێوانەی لۆژیکی لەگەڵ خۆیا ناتەبا بێت، یا ڕێگایەک بگرێتە بەر پێچەوانەی چاوەڕوانییەکان.
    ** دێترمینیزم(به انگلیسی: Determinism)‪:‬ لە فەلسەفە و زانستدا، ئەو تێزەیە کە هەموو ڕووداوەکانی کۆمەڵگە و مێژوو، بە بڕیارو کردارەکانی مرۆڤیشەوە، لەڕووی هۆکارەوە بەلایەوە حەتمییە.
    *** کاوتسکی ١٨٩٢ دەنووسێ: یان دەبێت بچینە پێشەوە بۆ ناو سۆسیالیزم یان بکەوینەوە ناو بەربەرییەت(es heißt entweder vorwärts zum Sozialismus oder rückwärts in die Barbarei).
    لۆکسمبۆرگ ١٩١٥ دەنووسێ: یان گواستنەوە بۆ سۆسیالیزم یان پاشەکشە بۆ بەربەرییەت(entweder Übergang zum Sozialismus oder Rückfall in die Barbarei).
    “مایکل لۆوی” لە وتارێکی ئەم دواییەدا پێشنیاری ئەوە دەکات کە ڕەنگە لۆکسمبۆرگ ئاماژەی بەم بڕگەیە کردبێت لە کتێبی”دژە دورینگ”دا:(هەم ئەو هێزە بەرهەمهێنەرانەی کە شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری مۆدێرن دروستی کردووە و هەم سیستەمی دابەشکردنی کاڵا کە لەلایەن ئەوەوە دامەزراووە، کەوتوونەتە دژایەتی لەگەڵ خودی ئەو شێوازە بەرهەمهێنانە، و لە ڕاستیدا تا ڕادەیەک کە ئەگەر هەموو کۆمەڵگای مۆدێرن لەناو نەچێت، دەبێت شۆڕشێک لە شێوازی بەرهەمهێنان و دابەشکردندا ڕووبدات).
  • سەرچاوەکان:
    1/Marxism And the Paradox of Contemporary Political Thought Stanley Rothman – مارکسیزم و پارادۆکسی بیری سیاسی هاوچەرخ / ستانلی ڕۆتمان
    2/ Philosophy and Progress – KARL MARX’S CONTRIBUTION TO SOCIAL AND POLITICAL PHILOSOPHY
    3/ SIMON CLARKE Althusserian Marxism
    4/ Cyril Smith 1998 / Marx’s Critique of Political Philosophy
    5/ Karl Marx’s Political Epistemology – Subjectivity, abstraction and the state in the writings o f the early 1840s – James Martin Mclvor
    6/ The development of Marx’s social and political theory
    7/ David McLellan’s:Marx Before Marxism



سەرمایەی وەهمی و ساختەکاری.. ئەکرەم سەعید

”ئادەم سمیس ڕای وابوو کە سەرمایەی وەهمی ئابووری بە باڵەکانی دایدالۆسەوە کە لە دراوی کاغەز دروستکراوە هەڵدەواسێ” 1/
حیزبی دیموکراتی ئەمەریکا بەڵێنی خۆشگوزەرانی ئابووری و ئاشتییەکی بەردەوامیان ددەدا بە چینی کرێکاران، بەڵام ئەم حیزبە نیولیبرالە(کە پارتی پارێزگاران پێیان دەڵێن چەپ)ئازادی و خۆشگوزەرانی بە بازاڕی ئازادەوە دەبەستەوە. زۆری نەخایاند دەرکەوت پشتگیری ئەمریکا بۆ ئۆکراینا دژی ڕوسیا و ئیسرائیل دژی حەماس، جیهانێکی ئارامتر و سەقامگیرتری لێنەکەوتەوە، وە بایدن کە بازاڕی ئازادی بەرەوپێش دەبرد، لەبری ئەوەی “ئاشتی لە ڕێگەی خۆشگوزەرانییەوە” بەدەستبهێنێ بۆ جیهان، تەنیا ناڕەزایەتییە کۆمەڵایەتییەکانی وروژاند و جیهان ناسەقامگیرتر بوو.
ئەما پارتی پارێزگاران بە سەرۆکایەتی ترامپ نەک تەنها ئەمەریکا، بەڵکە سەرتاپای جیهانی بە بڕیارەکانی دووچاری”شۆک و تۆقان”کردووە. ترامپ هەندێ کێشە و جەنگ چارەسەر دەکات، بەڵام درگای لەبەردەم گەلێ کێشە و جەنگ کردۆتەوە. سیاسەتی ترامپ لە لۆژیکێکی ڕاستڕەوانەوە(ماف بۆ بەهێزە) و “ئاشتی لە ڕێگەی هێزەوە”، وەک بازرگانێک گرێبەست دەکات. ئیدی لێرەوە چاوەڕێین کە چوار ساڵ لەتەمەنی سەرۆکایەتی ترامپ دونیا لە لایەێک بەرەو ڕاست وەرچەرخێ، وە لەلاکەی دی بەرەنگاری دژی سیاسەتی ڕاستڕەوی زیاد بکات.
بەرنامەی “چاودێری نایەکسانی” لە ئەمەریکادا، سەرنجی ئەوەی دابوو کە سەد ساڵ لەمەوپێش سەرمایەدارە پیشەسازییەکانی/ نەهەنگەکانی بازاڕ و سەرمایەی وەک(جۆن پێرپۆنت مۆرگان و جۆن دی رۆکفێلەر) وڵاتیان بەڕێوە دەبرد، بەڵام ئەمڕۆکە نوخبەی تەکنەلۆژی(ئیلون ماسک خاوەنی تیسلا، ماڕک زەکەربێرگ خاوەندارێتی کۆمپانیای ئەمریکی مێتا/فەیسبووک، جێف بیزۆس کۆمپانیای ئەمازۆن و سوندار پیچای بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیای گووگڵ)لە ساتی ئاهەنگی دەستبەکاربوونی ترەمپ، لە کورسیەکانی ڕیزی پێشەوە دانیشتبوون. لە ڕێڕەوی هەڵمەتی هەڵبژاردن، دۆناڵد ترەمپ و بزووتنەوەی ماگا چەندین جار خۆیان وەک نوێنەری ڕاستەقینەی چینی کرێکاری ئەمریکی نیشانداوە، بەڵام دیمەنی ڕۆژی دەستبەکاربوونی ترەمپ لە کاپیتوڵ، ئیدارەی ترەمپ پڕە لە ملیاردێر و ئۆلیگارشی کۆمپانیاکان کە سامانە سەرسوڕهێنەرەکانیان ساڵ لە دوای ساڵ زیاد دەکات.
ئایا ئەم دیمەنە شتێک لە تایبەتمەندی سەرمایەداری سەردەمی ئێمەمان پێ دەڵێت؟!.
خەڵکی سەردەمی سەرمایەداری ئێمە لە بێ کاتی و بێ حەوسەڵەیی، ژیانی ڕۆژانەیان لەچاو نەوەی پێشوو، سیفەتی خێرایی وەرگرتووە(خواردنی خێرا، سناپ چات و سناپ كاش). زۆربەی خەڵکی کات و ئارەزووی نییە و دارایی نزمە بۆیە خواردنی تەندروستی کە کاتی دەوێ بۆی گونجاو نییە، لەبری پەنا بۆ خواردنی ماکدۆناڵز و نۆدلز دەبات، هەروەها خوێندنەوەی کتێب، جگە لە ئەکادمییەکان، دەنا زۆربەی خەڵکی کاتی نییە و بۆیان مایەی سەرئێشەیە، بۆیە سەردەمی خوێندنەوەی کورتە پۆست و قسەی بێ ناوەڕۆکە، ئەمە ئەنجامەکەی دەمان گەێنێ بە(کۆمەڵگەی هۆش و ئارەزووی نزم). گەر ئەمە سیفاتی کۆمەڵایەتی ئێستا بێ، ئەوا لە بازاڕدا باوی قازانج و پوڵی خێرایە – سناپ كاش. ئیدی سەرمایەی وەهمی لەم سەردەمەدا لە هەموو کات زیاتر تۆڕەکانی پانوپۆڕتر بووەو جۆرەکانی فرەچەشن بووە.
مارکس وەک زاناێکی ئابووری لەم سەردەمەی ئێمەدا، لە باسی سێ بابەتدا:(قەیرانی ئابووری، گەشەی ئامێرو بە ئۆتۆماتیکی بوونی پرۆسەی بەرهەمهێنان، سەرمایەی وەهمی) ئامادەیە لەتەکماندا، چونکە ئەو بناغەی شرۆڤەی ئەو باسانەی داڕشتوە. بۆیە بەتایبەتی کاتێ باسی(سەرمایەی وەهمی)بکەین، ناکرێ نەگەڕینەوە بۆ مارکس، دەنا باسکردنەکەمان کەموکورت دەبێ. بۆیە بۆ لێکۆڵینەوە لە سەرهەڵدانی”سەرمایەی وەهمی”و گەشە و پانوپۆربوونی تۆڕەکانی لە پانتایی جیهاندا، سەرتا دەبێ بگەڕێینەوە بۆ ڕەخنەی مارکس لە ئابووری سیاسی کلاسیکی بۆرژوازی.
مشتومڕ سەبارەت بە هۆکاری داڕمانی بازاڕی بۆرسە و دراوی کریپتۆ لەم دوو ڕۆژەدا، پرسیاری چەندایەتی ڕۆڵی فاکتۆری بڕیارەکان حکومەتەکانی بۆرژوازەکان و گەمەکانی بانکەکانی ناوەندی بە بازاڕی دارایی وەک سەرچاوەێکی سۆبژەکتیڤ لە قەیرانی سەرمایەداریی ئێستادا، کردۆتە پرسیارێک سەبارەت بە مانای تیۆری قەیرانی سەرمایەداری مارکس، ئەم کورتە وتارە بەشدارییەکە لەو مشتومڕەدا.
بۆ نووسەرانی لیبڕاڵ لە قوتابخانەی ئابووری سیاسی کلاسیک، سەرمایەی وەهمی بە واتای دروستکردنی سەرمایەیە بە شێوەی”دراو” لە ڕێگەی سیستەمی قەرزەوە، بەبێ ئەوەی هیچ سەرچاوەێکی ڕاستەقینەی بەنرخی هاوتای هەبێ لەسەر زەوی. سەرمایەی وەهمی زاراوەیەکی سووکایەتیپێکردنە، لەگەڵ گومان لە فێڵی بەردەوام بە بەکارهێنانی قەرزی نوێ بۆ توانای ئەوەیان هەبێت قەرزە کۆنەکان بدەنەوە.
بەو مانایەی سەرەوە سەرمایەی وەهمی چمکێکە، ئابووریناسەکانی بۆرژوازی بە چەندەها ساڵ پێش مارکس باسیان کردووە، بەڵام مارکس لە کتێبی کەپیتاڵدا- بەم جۆرە باسی پرسەکە دەکات:
(شیکارییەکی وردی سیستەمی قەرز و ئەو ئامرازانەی کە پارەی قەرز بۆ خۆی دروستی دەکات، لە دەرەوەی بازنەی پلانی توێژینەوەکەدایە، ئێمە لێرەدا بە جەختکردنەوە لەسەر چەند خاڵێک خۆمان ڕازی دەکەین، بۆ ئەوەی بە گشتی تایبەتمەندی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری بزانین، خۆمان لە مامەڵەکردن لەگەڵ بابەتی بازرگانی و بانکیدا سنووردار دەکەین. سەبارەت بە پەیوەندی نێوان گەشەپێدانی ئەم دووانە و پەرەپێدانی قەرزی گشتی، دەکەوێتە ژێر ڕەچاوکردنی ئێمە.
پێشتر لە سەرمایە، کتێبی یەکەم، بەشی سێیەم (ب)دا نیشانم داوە کە چۆن پارە وەک ئامرازێکی پارەدان لە سووڕانەوەی سادەی کاڵاکانەوە سەرهەڵدەدات و لەگەڵیدا پەیوەندی قەرزدەر و قەرزکەر لە نێوان بەرهەمهێنەرانی کاڵا و بازرگانی کاڵادا سەرهەڵدەدات. هاوتەریب لەگەڵ گەشەسەندنی بازرگانی و پەرەسەندنی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری، کە لەژێر ئەو شێوازەدا بەرهەمهێنان تەنها لە پێناو سووڕانەوەدا ڕوودەدات، ئەم بنەما سروشتییەی قەرزکردن فراوان دەبێت و گشتگیتر دەبێت ،،،.).- بڕوانە( بەرگی سێیەم: پرۆسەی بەرهەمهێنانی سەرمایە بە گشتی/ وەرگێڕان: د. فالح عەبدولجەبار/ بەشی بیست و پێنج / قەرز و سەرمایەی وەهمی/ لاپەڕەی ٤٦٤).
بەم مانایە لای مارکس سەرمایەی وەهمی کۆمەڵێک سەرمایەی پارەی قەرزکراوە(LMC)، لەبەردەستدایە کە پەیوەندی نێوان قەرزدەر و قەرزوەرگر، تێیدا ڕوودەدات. لە گروپی سەرمایەی قەرزدا، سەرچاوە و بەکارهێنانی پوڵە قەرزکراوەکان هیچ پەیوەندییەکیان نییە، چونکە نیگەرانییەکە لە دڵنیابوونە لە گەڕاندنەوەی پارەکە و لەگەڵ بەدەستهێنانی “سوود”ە کە بتوانای مسۆگەری بکات. بەڵام هەر لەبەر ئەم هۆکارە، مارکس دەستەواژەی سەرمایەی پارەی قەرزکراو(LMC)ی بەکارهێناوە بۆ وەسفکردنی کارکردنی بازاڕەکانی پارە بە گشتی، کە ئەرکە بنەڕەتییە جیاوازەکانی دراو وەک پوڵ کە ئامرازێکی ئاڵۆگۆڕە، وە دراو وەک سەرمایە، لە یەک بازاڕدا کۆدەبنەوە، کە ڕێژەی سوود دیاری دەکات(لانی کەم بە شێوەیەکی ئەبستراکت).
هاوکێشەی(پوڵ-کاڵا-پوڵ) ئەمە بازنەی سەرمایەدارییە لە پڕۆسەی بەدەستهێنانی قازانجی سەرمایەی کەرتی پیشەسازی و بازرگانی، بەڵام سەرمایەی وەهمی هاوکێشەی(پوڵ- پوڵ)ە، واتە ئاڵوگۆڕی پوڵ، کە دەتوانێ سوود و قازانجی چنگ کەوێ بەدوور لە پرۆسەی بەرهەمهێنان و ئاڵوگۆڕی کاڵاکان(یانی لە دەرەوەی پرۆسەی بەرهەمهێنانی ڕاستەقینەوە).
(پوڵ-کاڵا): سەرمایەدار بە پوڵەکەی مەوادی خام و هێزیکاری کرێکاران دەکڕێ، لەم بەشەدایە لە نێو پڕۆسەی بەرهەم هێناندا زێدەبایی بەرهەم دێ، دواتر سەرمایەداران کاڵای بەرهەمهاتوو دەگۆڕنەوە بە پوڵ(کاڵا-پوڵ) کە هەڵگری(زێدەباییە)، کە وەک قازانج دەردەکەوێت لە ئاڵۆگۆڕی بازاڕدا. ئەم بازنەیە لە سەرمایەی وەهمی بێ پرۆسەی کارە بۆ بەرهەهێنانی ڕاستەقینەی کاڵا(واتە بێ پرۆسەی بەرهەمهێنانی کاڵایە کە هەڵگری زێدەباییە)، بەڵکە تەنها ئاڵوگۆڕی جۆرەکانی(دراو، دراوی کریپتۆ، پشکی کۆمپانیاکان، قەرز،، هتد) کە هەڵگری سوودە، ئەو سوودەی کە لە دواجاردا بەشێکە لە کۆی زێدەبایی بەرهەم هێنراو.
مارکس بەم جۆرە لەم چەند دێڕەدا وەسفی سەرمایەی وەهمی دەکات:
”بەم شێوەیە هەموو پەیوەندییەک لەگەڵ پرۆسەی ڕاستەقینەی کەڵەکەی سەرمایە تا دوا شوێنەوار لەدەست دەچێت، و بەو هۆیەوە چەمکی سەرمایە وەک شتێک کە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی خۆی فراوانتر دەکات بەهێزتر دەبێت . . . ڕەنگە کەڵەکەبوونی سامانی ئەم چینە[سەرمایەدارە پارەدارەکان] بەئاراستەیەکی زۆر جیاواز لە کەڵەکەبوونی ڕاستەقینەدا بەرەوپێش بچێت . . . جگە لەوەش لێرەدا هەموو شتێک پێچەوانە دەردەکەوێت، بەو پێیەی هیچ نرخێکی ڕاستەقینە و بنەمای ڕاستەقینەی ئەوان لەم جیهانە کاغەزییەدا دەرناکەون، بەڵکو تەنها دراو، دراوی کانزا، کۆمپیالات،، هتد. بە تایبەتی لەو ناوەندانەی کە هەموو بازرگانی پارەی وڵاتەکە تێیدا چڕبۆتەوە، وەک لەندەن، ئەم ڕەنگدانەوەیە بە ئاشکرا دەردەکەوێت؛ تەواوی پرۆسەکە دەبێتە شتێکی نامەفهوم.”. (سەرمایە/ مارکس- ڕەخنە لە ئابووری سیاسی- بەرگی سێیەم: پرۆسەی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری – لاپەڕە ٥٤٩، ٥٦١، ٥٧٦/ بەزمانی ئینگلیسی).
مارکس هەوڵی داوە خۆی لە دیاردەکانی ساختەکاری و کاری نایاسایی و نائەخلاقی سەرمایەداران(خاوەنداریەتی دزییە) بەدوور بگرێ، و زیاتر شیکاری بۆ پەیوەندی کار و سەرمایە و یاساکانی ڕەوتی گەشەو قەیرانەکانی سەرمایە کردووە. لەتەک ئەوەشدا مارکس بەکورتی باسی لە سەرمایەی خەیاڵی کردووە، کە بنەمای شرۆڤەی سۆسیالیستەکانە بۆ دیاردەی سەرمایەی مالی و بۆرسە و قەرز و سەنەدات و ئەسهم، کە لەم سەردەمەدا(سەرمایەی کازینۆ) بەشکی بەرچاوی سەرمایەیە. (شیکاری سەرمایەی وەهمی مارکس، تاڵەکانی سەرمایەی ڕاستەقینە و دراویی، بۆ تیۆری قەیران بەیەکەوە دەبەستێتەوە.) – سەرمایەی خەیاڵی و تیۆری قەیران – مایکل پێرێلمان/ ٢٠٠٨.
دەبێ ئەوە بڵێین کە لە چەند دەیەی ڕابردوودا کەرتی بانکی و دارایی(سەرمایەی وەهمی) پەرەسەندنێکی مەزنی بەخۆیەوە بینیوە، لەوە زیاتر کە مارکس یان هەر نووسەرێکی تری سەدەی نۆزدەهەم خەیاڵی کردبوو. کەواتە گەر بمانەوێ سوود لە تیۆری مارکس بۆ قەیرانی سەرمایە وەرگرین، دەبێ لە باسەکانی مارکس دەربارەی سەرمایەی خەیاڵی/ وەهمی تێبگەین؛ چونکە بەبێ شیکاری دروست بۆ ڕۆڵی سەرمایەی وەهمی لە دونیای ئەمڕۆدا، مەحاڵە لە قەیران و ئاقاری سیستەمی سەرمایەداری سەردەم تێبگەین، بەتایبەتی ئەمرۆکە سەرمایەی وەهمی زۆر قەبە بووە، بۆ نموونە:

  • (تەنها سێ کۆمپانیای ئەمریکی “Nvidia, Apple و Microsoft / نيفيديا، أبل و مايكروسوفت” بەهای بازاڕیان لە هەموو بازاڕی بۆرسەی چین زیاترە.) سەرچاوە: ئەمریکا و پێوەرەکانی سەراب – سەرمایەداری گازینۆ لە سۆسیالیزمی پیشەسازی دەباتەوە! الصين بالعربية X – 8 juni 2024.
  • براون و هاوکارانی(2017)، لە ڕووپێویکردنی ئەوروپا، لێکۆڵینەوە لە گەشەی زەمانەتنامە داراییەکان بۆ بەرهەمی ناوخۆیی گشتی دەکەن، و دەبینن کە پشکەکانی FIRE (نێوەندگیری دارایی، بیمە و خانووبەرە) هەڵکشاوە، و بەشداریکردنی دارایی لە بەرهەمی ناوخۆیی لەچاو کەرتی بەرهەمهێنان، زیادبووە.
  • دەیڤس و والش لە(2016)دا ڕۆڵی حکومەتی بەریتانیا لە دابەزینی پیشەسازی و بەرزبوونەوەی دارایی ئاشکرا دەکەن، لە کاتێکدا وانگ لە (2015)دا دەڵێت: دەوڵەتی چین بۆتە “دەوڵەتی خاوەن پشکەکان”.

سەرمایەی وەهمی و ساختەکاری
لە کۆتاییدا سەرمایەداری بە فڕێدانی دەمامکەکانی، ئەم سیستەم و دەسەڵاتە نەفرەتییە ڕوی ڕاستەقینەی خۆی دەرخست. دەمامکەکانی سەرمایەداری مژدەی خۆشگوزەرانی و سەردەمی زێڕینی بە چینی کرێکاران و هەژاران دەدا، و مۆسیقا و سروودی خۆشەوستی و ئاشتی لە لێوەکانییەوە دەچڕی، بەڵێنی سەقامگیری و پێشکەوتوخوازی نوێ دەکردەوە، بەڵام لە کۆمەڵگەدا ساڵ بە دوای ساڵ هەژاری و ساختەکاری و کۆنەپەرستی و جەنگ و تیرۆر زیادی کردووە.
دانتێ لە کتێبی”کۆمیدیای ئیلاهی”دا وەسفی “گێریۆن”ی ساختەکار بەم شێوەیە دەکات:
ئەو دەموچاوەی پیشانی دەدا، دەموچاوی پیاوێکی دادپەروەر بوو،
ڕواڵەتی دەرەوەی سیماکانی زۆر بەخشندە بوون؛
و باقی قەدو باڵای جەستەی مارێک بوو
هەموو کلکی لە بۆشاییەکەدا دەلەرزان
لە کاتێکدا نوکە ژەهراویەکەی بەرەو سەرەوە دەپێچایەوە،
هەر وەکو کلکی دووپشکێک
ئەم وێنەیە سروشتی ساختەکاری بە باشی دەردەخات. قوربانییەکان دەبنە نێچیری وێنە و ڕوخساری چاکەی ساختاکارەکان، دواتر بەهۆی ئاڵۆزییەکانەوە سەرییان لێ دەشێووێ و دەکەونە چنگی شتێکی چاوەڕواننەکراوەوە، پێش ئەوەی نوکە ژەهراوییەکان پێیانەوە بدات.
دادگای تاوانەکانی تورکیە بڕیارێکی بێ وێنەی لە دژی دامەزرێنەری سیستەمی دارایی ساختەی ناسراو بە “بانکی کێڵگە”، مەحەمەد ئایدن ناسراو بە “توسونجوک” دەرکرد. سزای زیاد لە ٤٥ هەزار ساڵ لە زیندانی بەسەردا سەپێندرا، دوای ئەوەی بە چەندین تاوان سزا درا، لەوانە ساختەکاری لەڕێگەی سیستەمی زانیاری و پارە سپیکردنەوەی و پێکهێنانی ڕێکخراوێکی تاوانکاری. – سەرچاوە/ سایتی ڕۆژنامەی(ئەنبات/ ۲۰۲٥-۲-٦).
ئەمە سەرگوزشتەی یەکێکی گرگنی(پارڤێنیر2/)ی سەردەمی ئێمەیە. مارکس لە سەرمایەدا دەنووسێ:(لەبری ئیستغلالکارە کۆنەکان، کە ئیستغلالکردنیان کەم تا زۆر پیاوسالاری بوو، چونکە تاڕادەیەکی زۆر ئامرازێکی دەسەڵاتی سیاسی بوو، پارڤێنویەکی شێتی پارە هەنگاو دەنێت و دێتە پێش).
ساختەکاری لە مێژە تایبەتمەندییەکی سەرمایەداری بەریتانیا بووە. فریدریش ئەنگڵس لە کتێبی(دۆخی چینی کرێکار لە ئینگلتەرا – ١٨٤٥)دا باسی لەوەکردووە کە چۆن لە مانچستەردا، “ساختەکاری لە فرۆشتنی هەموو جۆرەکانی شتومەکدا ئەنجام دەدرێت: فالینە، و گۆڕەوی و،، هتد، دوای یەکەم شۆردن دەچنە ئاو“.
لە وەڵامی پرسیاری “ئایا دراوی کریپتۆ ساختەکارییە “؟!. ئیلۆن ماسک وەڵام دەداتەوە: بەڵێ(دراوی کریپتۆ ساختەکارییە/ فێڵە 3/). کەچی هەر ئەم سەرمایەدارە ساختەکارە خۆی گەمەی بە نرخی دراوی کریپتۆ دەکردو خەڵکی فریودەدا، بەمە ملیارەها دولاری چنگ کەوت.
تایبەتمەندێکی سەرمایەداری سەردەمی ئێمە هەژمونی سەرمایەی وەهمی ساختەکارییە بەسەر جیهاندا، کە جیهانێکی موازی/ هاوتەریبە بە جیهانی سەرمایەداری ڕاستەقینە.
دوێنی ڕۆژی هەینی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، دروستکردنی یەدەگێکی ستراتیژی لە سامانی دیجیتاڵی ڕادەگەیەنێت. ترەمپ گووتی: ئەمریکا دەببێتە“پایتەختی دراوی کریپتۆی جیهان”، ئەو دراوەی کە بە ڕای ماسک ساختەکارییە. ئەو هەواڵە لە دوێنێوە هەڵکشان و داکشانی بە نرخی بۆرسەکان و پشکەکان و دراوی کریپتۆ کردووە، زیانی ملیارەها دۆلاری لە بازاڕی دراو داوە /٤.
بەڵام سۆسیالیستەکان ڕایان وایە کە: کاتێک چەتەی کێڵگەکەتی سووتاند و دەستیان بەسەر موڵک و ماڵەکەتا گرت و کەسوکارتی ڕفاند، نابێت ئەوەت بەلاوە گرنگ بێ کە چەتەکان چۆن غەنیمەکان دابەشدەکەن. ئەمە وەسفێکی دروستە بۆ ئارگیومێنتەکەی مارکس کە دەڵێت: “ئەگەر سەرمایەدار خاوەنی ئەو سەرمایە بێت کە کاریان پێدەکات، ئەوا تەواوی زێدەبەهاکە دەخاتە گیرفانی خۆیەوە، ئیدی بە هیچ شێوەیەک بۆ کرێکار گرنگ نییە، ئایا سەرمایەدار هەمووی بۆ خۆی دەبات، یان دەبێت بەشێکی بدات بە کەسی دووەم و سێیەم”.
بێگومان ئەم هەرەسەی بازاڕی دراو و بۆرسەکان ڕاستەوخۆ زیانی بۆ چینی کرێکاران نییە کە خاوەنی پشک و دراوی دیجیتاڵ/ کریپتۆ نین، ئەوە چینی مامناوەندە زیانی بەردەکەوێت، بەڵام ناڕاستەوخۆ کاتێ ئابووری ئەمەریکا دەچێتە خولی ڕکود، بژێوی بۆ چینی کرێکاران سەختر دەبێ. گەمە ئابوورییەکەی ئەم چەند ڕۆژەی حکومەتی ئەمەریکا بە سەرکردایەتی ترامپ، وەک خۆی دەڵێ بۆ کەمکردنەوەی قەرزی دەوڵەتی ئەمریکایە، و ناچار ئابووری بە خولێکی ڕاگوزاریدا تێپەڕ دەبێ، بەڵام ئەم گەمەیە ناڕاستەوخۆ زیانی گەورە بە بژێوی چینی کرێکاران و هەژاران دەگەێنێ.
————————————————————————————
/1 لە ئەفسانەدا کاتێک دایدالۆس و کوڕەکەی ئیکارۆس دەخرێنە زیندانەوە، دایدالۆس لە مۆم و پەڕ بۆ خۆی و کوڕەکەی باڵ دروست دەکا تا پێی بفڕن و لە زیندان نەجاتیان بێ. دایدالۆس بە ئیکارۆس دەڵێ کە نابێ زۆر بەرز بفڕێ بەڵام ئیکارۆس دەیەوێ بەرزتر و بەرزتر بەرەو خۆر بفڕێ. بەهۆی گەرمای خۆر مۆمەکە دەتوێتەوە و ئیکارۆس دەکەوێتە ناو دەریا.
/2 پارڤێنیر کەسێکە کە تاڕادەیەک تازە بووە بە چینێکی ئابووری کۆمەڵایەتی پلە بەرز. وشەکە لە زمانی فەرەنسی وەرگیراوە؛ parvenir مانای:(هاتنە پێش، گەیشتن، توانیان شتێک بکەن) دەگەێنێ.
/3 گفتوگۆ لەتەک (ئیلۆن ماسک)دەربارەی دراوە کریپتۆکانی وەک دۆجکۆین. ماسک دانبەوەدا دەنێ کە دراوە کریپتۆکانی وەک دۆجکۆین ساختەکاری و فێڵە – hustle meaning : fraud / swindle / cheat-، کەچی خۆشی کڕین و فرۆشتنی بە دراوەکان دەکرد، و لە سایتی X پرۆپاگاندەی بۆ دەکردن.
/٤
/ MAR 8, 2025 – لەلایەن ئەندرۆ ڕ.چۆو – کات / MAR 8, 2025 – by Andrew R.Chow – Tim




ئۆجەلان و فەلسەفەی سیاسی لیبڕالیسم.. ئەکرەم سەعید

“جێهێشتنی هەڵە بەبێ ڕەتکردنەوە، هاندانی بێ ئەخلاقی فیکرییە.”- مارکس.
پێشەکی دەبێ ئەوە بڵێم: کە هەموو حیزبێک مافیەتی و ئازادە چ(ئامانجێک و فەلسەفەێکی سیاسی و شێوەی خەبات هەڵدەبژێرێ)، هەروەها سۆسیالیستەکانیش مافیان هەیە ڕەخنەی ئسوڵی لەو حیزبانە بگرن.

لە بانگەوازەكەی ئۆجەلاندا دوو پرس هەیە:(یەکەم پرسی كۆمەڵگەی دیموكراتیك و دووەم پرسی ئاشتی). ئۆجەلان دەڵێ:(كۆمەڵگەی دیموكراتیك، پێویستییەكی حاشاهەڵنەگرە. … دەوڵەتنەتەوە جیاجیاكان، فیدراسیۆن، خۆبەڕێوەبەریی ئیداری و چارەسەرە كەلتوورییەكان كە دەرئەنجامی پێویستی نەتەوەپەرستیی توندن، ناتوانن ببنە وەڵامگۆی سۆسیۆلۆژیای كۆمەڵگەیەكی مێژوویی.)، و دووەم:(چەكەكانتان دابنێن و پەكەكە خۆی هەڵبوەشێنێتەوە)- / ۱. ئەم بانگەوازەی ئۆجەلان فەلسەفەی سیاسی لیبڕالیسمی کردۆتە ڕێگای تێکۆشانی پەکەکە، واتە وازی لە(دەوڵەتنەتەوە جیاجیاكان، فیدراسیۆن و خۆبەڕێوەبەریی ئیداری) هێناوە کە لە ساڵانی ۲۰۰٤ بۆ ۲۰۰٥ بانگەوازی بۆ دەکرد، و لە بەشی کوردستانی سوریا”خۆبەڕێوەبەریی ئیداری”وەک نموونەێک دامەزرا.

  • تاکە ئازادەکان لە کۆمەڵگەی دیموكراتیكدا:
    “تاکەکەس وەک هاووڵاتی دەوڵەتێکی دیموکرات”چەمکێکی سەرەکی یاسایی و سیاسی لیبرالیسمە، وە پێدەچێت شاووشەی فەلسەفەی سیاسی لیبرالیسم پێک بهێنێ. بۆیە سۆسیالیستەکان نابێت خۆیان لە ئەرکی ڕەخنەگرتن بەدوور بگرن، لە کاتێ حیزبێک یان سەرکردەێک”هاوڵاتیبوون”دەکاتە ئامانجی خۆی، و ئەوە خاڵی سەرەکی بانگەوازەکەی بێت، چونکە لە ئسوڵی فەلسەفەی سیاسی مارکسدا ڕەخنەیەکی ڕیشەیی لە چەمکی “تاکەکەس – هاوڵاتی/هاوڵاتیبوون” هەیە.
    لە دیدگای فەلسەفەی سیاسی مارکسدا مافەکانی تاکی مرۆڤ-مافەکانی هاوڵاتی، ئەوانەی بە ئەندامانی کۆمەڵگەی مەدەنی پێناسە دەکرێن، مافەکانی مرۆڤی خۆپەرستە، مرۆڤی گۆشەگیر و نامۆیە، کە جیاکراوەتەوە لە ئەوانی تر و لە کۆمەڵگە.
    بەم شێوەیە مارکس ڕای وایە کە چوار‘‘مافی سروشتی مرۆڤ”وەک ئەوەی لە جاڕنامەی مافەکانی مرۆڤ و هاووڵاتیدا هاتووە:”ئازادی، یەکسانی، ئاسایش و مافی خاوەنداریەتی تایبەتی موڵک و ماڵ”، ئەو مافانە دەگەڕێنەوە بۆ سامان، وە ئەو مافانەی”هاوڵاتی و مرۆڤ”وەک مەتافۆرێک کار دەکەن، و لە ناوەڕۆکدا مافەکانی چینی بۆرژوازییە.- /۲.
    مارکس لە نووسینەکانیدا جەخت لەوە دەکاتەوە کە مرۆڤ لە کۆمەڵگەی دیموکراتی سەرمایەداریدا لە پرۆسەی بەرهەمهێنان و ئاڵۆگۆڕدا لەتەک مرۆڤەکانی دی؛ واتە لە پەیوەندی کۆمەڵایەتیدا: دەبێتە بوونەوەرێکی نامۆ، چونکە مامەڵەێکی ئۆبژێکتکردن بەسەریدا فەرزدەکرێت و سەرکوتکردنێکی بابەتی بەسەریدا دەسەپێنرێت، ئیدی مرۆڤ وەک تاکەکەس/هاوڵاتی نامۆیە، و زاتی خۆی نادۆزێتەوەو ناتوانێ ئازادی و یەکسانی ڕاستەقینەی ئینسانی خۆی لە کۆمەڵگەدا چنگ کەوێ.
    ئەم ڕەخنە سۆسیالیستییە فاقیدە لە وتارەکان دەربارەی بانگەوازەكەی ئۆجەلان، چونکە زۆربەی وتاری چەپەکان گرنگییان بە”پرسی ئاشتی”داوە .

ئاشتی لە ناوچەێکی ناسەقامگیر و پڕ لە میلیشیادا
(ئەگەر مرۆڤ بیەوێت هەر شتێک بەدەست بهێنێت، هەرچییەک بێت، سەرەتا دەبێت پێوەرێک دابمەزرێنێت کە ڕێگاکەی ئاسان بکات، چونکە بەبێ ئەو پێوەرە هیچ دەستکەوتێک بەدەست ناهێنێت) – فەیلەسوف مۆزی – حەکیمێکی وڵاتی چین *.
لە کاتێدا(یاسای جەنگەڵ .. یاسای ماف بۆ بەهێزە)لە جیهانی ئەمڕۆدا زاڵە، داخۆ چەکدانانی پەکەکە تاچەند کۆمەک بە ئاشتی و سەقامگیری لە تورکیا و ناوچەکەدا دەکات؟، لە کاتێدا تورکیا و هاوپەیمانانی لە ناتۆ، بە جەنگ و بە زۆری چەک دەسەڵاتی بەشار ئەسەدی دیکتاتۆرییان گۆڕی، و دەسەڵاتی ئیسلامییە تیرۆریستەکانیان بەسەر خەڵکی سوریادا سەپاند، تاچەند دەسەڵاتدارانی ئەو تورکیایە، جگە لە مانۆرێکی سیاسی بۆ خۆقایمکردن لە دونیای نادڵنیایی ئەمڕۆدا، لە ناوچەی پڕ لە ململانێی چەکداری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بڕوایان بە ئاشتی هەیە؟.
کەواتە دیارە تورکیا پراگماتیسمانە گەمەێک دەکات و هەروەهاش پەکەکە پراگماتیسمانە دەچێتە نێو ئەو گەمەیەوە. ئەمڕۆکە دونیای سیاسەت پڕ بووە لە پراگماتیسمەکان. بۆ هەمووان ئاشکرایە کە تورکیا قازانجی لە چەکدانان و هەڵوەشاندنەوەی پەکەکە و دەسەڵاتی کوردەکانی سوریا هەیە، دەنا تورکیا خۆی خاوەنی هێزی میلیشیایە لە سوریا و لیبیادا. ئیدی دیارە”سوودی هەنوکەیی – پراگماتیسم”لە پرۆسەی بەناو ئاشتیدا، پێوەری تورکیا و پەکەکە و ناسۆنالیستەکانی کوردستانە.
بێگومان بۆ خەڵکانی سۆسیالیست(پەکەکە و دەسەڵاتی کوردەکانی سوریا)، خەباتی چەکداری بکەن یان ئاشتیخواز بن، ئەوە ڕۆڵێکی جەوهەری نییە لە هەڵسانگاندن و هەڵوێست بەرامبەریان، چونکە تێکۆشانی ئەوان پەیوەندی بە سۆسیالیسمەوە نییە.
بەڵام ئەو بانگەشەیەی کورد ناسیۆنالیستەکان ئەمڕۆکە دەیکەن بۆ ئاشتی و دژی شێوازی خەباتی چەکداری، دەبێتە بڕواێک، کە ئەگەر سبەی هێزێکی ڕاستەقینەی سۆسیالیست بڕیاری خەباتی چەکداری بدات، ئەوە زۆربە دژی دەوەستن.
لە ڕاستیدا بەدریژایی میژوو حەقدارێکی بی هێز، چەنده پرسەکەشی ڕەوا بووبێ، نەی توانیوە لە ململانێدا لە بەهێزێکی ناحەقداری بەرێتەوە.
ئایا شێوازی خەباتی ئاشتیخوازانە و مەدەنییانە لە نێو جیهانی سەرمایەداری پڕ لە قەیران و پشێوی ئەمڕۆدا، تاچەند کۆمەک بەهۆشیاربوونەوەو یەکگرتنی چینی کرێکاران دەکات؟!.
بەڕای من چ لە تورکیا و چ لە جێگای دی لە دونیادا کۆمەکی زۆر ناکات. چونکە بۆ نموونە لە چەند سەد ساڵێک لەمەوپێش(جەنگ لە نێوان ئینگلیسەکان و ئیرلەندییەکاندا هەبوو)، دواتر ساڵی ۱۹۲۲ ڕێککەوتنی ئینگلیز و ئێرلەندییەکان کۆتایی بەم شەڕە هێنا، و دەوڵەتی ئازادی ئێرلەندا کە پلەی دۆمینیۆنی هەبووە، لە ساڵی ١٩٢٢ دامەزرا. بەڵام جەنگ و پشێوی لە بەشەکانی دی هەر بەردەوام بوو، تا لە ڕۆژی ۱۰ی نیسانی ۱۹۹۸دا واتە ۲۷ ساڵ لەمەوپێش، ڕێککەوتنی ئاشتی واژۆ کراو، کۆتایی بە سێ دەیەی توندوتیژی لە ئیرلەندای باکوور هێنا.
(پێشبینی دەکرا کە شەڕی ئێرلەندا بۆ سەربەخۆیی کاریگەری شۆڕشگێڕانەی لەسەر کرێکارە ئینگلیزەکان هەبێت، و ئەوان بۆ تێکۆشان بجوڵێنێ. لەکاتێکدا لە چل و پەنجاکانی ۱۸٤۰- ۱۸٥۰ سەدەی ڕابردوودا، مارکس پێیوابوو کە ئێرلەندا لە ڕێگەی سەرکەوتنی چینی کرێکاری ئینگلیزەوە ئازادی خۆی بەدەست دەهێنێت، لە شەستەکاندا ۱۸٦۰ بە ئەگەرێکی زیاتری دەزانی کە سەرکەوتنی ئێرلەندا، کرێکارانی ئینگلتەرا بخاتە سەر ڕێگای تێکۆشان بۆ سۆسیالیسم. کاتێک ئێرلەندا لەدەستچوو، مارکس لە ٥ی ئازاری ١٨٧٠ بۆ پۆڵ و لۆرا لافارگ نووسی:”جەنگی چینایەتی لە ئینگلتەرا کە تا ئێستا لە خەوێکی درێژخایاندایە، فۆڕمی توند وەردەگرێت”). – (بڕوانە کتێبی”مارکس ئەنگێڵز – ئێرلەندا و پرسی ئێرلەندی”- پێشەکی لاپەڕە ۳۸/ کتێبەکە بە زمانی ئینگلیسییە/ MARX ENGELS – Ireland and the Irish Question/ Progress Publishers – Moscow.).
ئایا ئەو مێژووە لە جەنگ و دواتر چەند ساڵ ئاشتی، هیچ ڕۆڵی هەبوو لە هۆشیاربوونەوەو یەکگرتنی چینی کرێکاران و هاندانیان بۆ خەبات وەک مارکس پێشبینی دەکرد؟ لە ڕاستیدا نەخێر، و چاوەڕوانیەکەی مارکس لە جێگای خۆیدا نەبووە. ناهۆشیاری و پەرتەوازەیی ڕیزەکانی چینی کرێکاران لە جیهاندا، گەلێ هۆکاری بابەتی و زاتی هەیە، لێرەدا بواری چوونە ناو باسێکی گرنگی وا نییە.
ناسیۆنالیستی و سوودی گچکەی پراکتیکی(پراگماتیسم) پێوەرەکانی ئەحزابی بۆرژوازییە لە باسی ئاشتی نێوان پەکەکە و تورکیادا، بەڵام بۆ سۆسیالیستەکان خودی پرۆسەکە مامەلە و سەودای ئەحزابی بۆرژوازییەکانە و بایەخی نییە، و تاکە پێوەری سۆسیالیستەکان لەم هەڵوێستەیاندا بەرژەوەندی چینی کرێکارانە، کە نابێ ڕێبدرێ بە گەمە و گووتاری ئەحزابەکان فریووبخۆن.

کێشەی سەرەکی جیهانی ئەمڕۆ بۆ چینی کرێکاران و هەژاران نانە؛ برسیەتی و قەیرانی ئابوورییە،گرانی وهەڵئاوسانی دراو، بێکاری، بێ مووچەیی بەشی زۆری کرێکاران و خەڵکی هەژاری ماندوو کردووە. بۆیە لەبری ئەوەی ئومێد بە ئاشتی دەوڵەتە بۆرژوازەکان بهێنین، کە هەمووی گەمەی سیاسی و فریودانە، با زیاتر خەبات دژی سەرمایەداران و دەسەڵاتەکەیان بکەین، کە لە ئاشتی و جەنگیاندا هەر مایەی نەهامەتین بۆ چینی کرێکاران.

  • مۆزی، ناوی کەسی(مۆ دی)-فەیلەسوفێکی چینی بووە، یەکێکە لە گرنگترین کەسایەتییەکانی سەردەمی(٤٧٥ – ٢٢١ پێش زایین) چین.
    سەرچاوەکان:
    ۱/(دەقی بانگەوازەكەی ئۆجەلان – “بانگەوازی ئاشتی و كۆمەڵگەی دیموكراتیك”)- شارپرێس/ ۲۷/۰۲/۲۰۲٥.
    ۲/ ستاتیس کوڤێلاکیس – ڕەخنەی مارکسی لە هاووڵاتیبوون: بۆ دووبارە خوێندنەوەی کتێبی(لەسەر پرسی جولەکەکان) . – Stathis Kouvélakis – The Marxian Critique of Citizenship: For a Rereading of On the Jewish Question
    ۳/ سەرنووسەر: کۆتایی هاتنی ئەو سیستەمەی کە لە دوای ساڵی ١٩٤٥ سەریهەڵدا.
    دۆناڵد ترەمپ ململانێیەکی هاوشێوەی مافیایی بۆ دەستەڵاتی جیهانی دەستپێکردووە -بەڵام یاسا نوێیەکان لەگەڵ ئەمریکادا ناگونجێت. – سەرچاوە: زە ئیکۆنۆمیست- بە زمانی ئینگلیسی. / Leaders | The end of the post-1945 order
    Donald Trump has begun a mafia-like struggle for global power
    But the new rules do not suit America / The economist – Feb 27th 2025.
    هەروەها بڕوانە وتاری: ماتس لارسۆن: دۆناڵد ترەمپ وەک سەرۆکێکی مافیا مامەڵە دەکات – سەرچاوە: ڕۆژنامەی ئێکسپرێسن – بە زمانی سویدی-
    MATS LARSSON – Donald Trump agerar som en maffiaboss Publicerad 26 feb 2025 kl 13.18.



وەرزی کۆچی پەناهەندەکان بەرەو باشوور .. ئەکرەم سەعید

نە(ئێمە تۆمان دەوێت) بۆ ( ئێمە تۆمان ناوێت) *
بەهاتنی ترامپ و ستافەکەی بۆ نێو کۆشکی سپی لە ئەمەریکادا، دونیا هێندەی دی ئاڵۆزو پڕ لە کێشە بووە. بەتایبەتی دەربارەی کەیسی پەناهەندەکان کە مۆڵەتی مانەوەی فەرمییان نییە، مامەلەی دەزگاکان لەتەکیان هاوشێوەی مامەلەیە لەتەک تاوانباراندا، تا ئەو ڕادەیەی هەواڵ وایە بەشێک لەو پەناهەندانە بگوازرێنەوە بۆ بەندیخانەی”گوانتانامۆ” کە جێگای تاڵیبان و داعیشییەکان بوو.
هەڵبەتە ئەمە سەرەتای شەپۆلی دیپۆرتکردنەوەی پەناهەندەکانە، کە ھێشتا شێوازێکی نەرمە، و ساڵانێکە لە بەریتانیا و سوید،، هتد، ئەم جۆرە سیاسەتە پەیڕەو دەکرێ، بە تایبەتی لە سوید هانی پەناهەندەکان دەدرێ بە گفتی بەخشینی بڕێک پوڵ، واز لە مۆڵەتی نیشتەجێبوون و پاسپۆرتەکانیان بهێنن و بگەڕێنەوە بۆ نیشتمانی یەکەمی خۆیان. بێگومان چەند ساڵی دی ژینگەی ئابووری و سیاسی و نائەمنی نێو سوید و ئەوروپا، بەشێک لە پەناهەندەکان ناچار دەکات بە کۆچ بەرەو وڵاتانێ کە لێوەی هاتوون، کە بەزۆری دەکەوێتە ئاسیاو ئەفەریکا و ئەمەریکای لاتین، واتە وڵاتانی باشووری گۆی زەوی.
هۆکاری دەرکردنی پەناهەندەکان وەک ڕواڵەت، زاڵبوونی باڵی ڕاستڕەوی توندڕەوە بەسەر فکر و سیاسەتی کۆمەڵگەو حکوماتەکانیاندا، بەڵام لەڕاستیدا بنەمای ئەم دیاردەیە هەلومەرجی ئابووری جیهانی و قەیرانەکانی سەرمایەدارییە، کە لێرەدا هەرچی پەیوەندی بە پەناهەندەکانەوە هەیە لە (ئێمە تۆمان دەوێت) بۆ (ئێمە تۆمان ناوێت)ی کردووە بە ڕێگا چارەی سەرمایەی دڕندە بۆ چارەسەری قەیرانەکانی.
زیاد لە شەست ساڵ لەمەوپێش لە سوید بە خۆشییەوە پێشوازییان لە هاتنی یەکەم شەپۆلی پەناهەندەکانی کارکردنی(یۆنانی و ئیتاڵی) دەکرد، لە نەوەدەکان بەدواوە پەناهەندەی(ئێراق، ئێران، سوماڵ، بۆسنیە، ئەفگانستان، هتد) ژمارەیان لە زیادبوون بوو. هەڵبەتە دیمەنەکە هاوشێوەیە لە وڵاتانی ڕۆژئاوای ئەوروپا و ئەمەریکا.
ئەو خولە لە گەشەی سەرمایەداری هێشتا کارگەکان، بەشەکانی کەرتی خزمەتگوزاری سەرمایە پێویستی بە هێزیکار بوو، وە پەناهەندەکان دەیانتوانی ئاستی پێویست لە(سوپای یەدەکی هێزیکار/ بێکاران) لە ڕێژەێکی گونجاو بۆ قازانجی سەرمایە ڕابگرن، بۆیە(ئێمە تۆمان دەوێت) دیمەنی گشتی سەرمایەداری ئەو ساڵانە بوو.
بە گەشەکردنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان”ڕۆبۆرت و تەکنەلۆژیای زانیاری و ئامێری خۆبزووێن” لەم چەند ساڵانەی دوواییدا، وە بەهۆی قەیرانی سەرمایە کە ئیفلاسی زۆرێک لە کارگەکان و کەرتی خزمەتگوزاری دەرئەنجامی بووە، ڕێژەی بێکاری ڕووی لە هەڵکشانە، بەتایبەتی چەند ساڵی ئایندەی نزیک، فرسەتی کار کەم دەبێتەوە. بۆیە بە کورتی ئەم هۆکارانە ئابوورییانە لە پاڵ ژینگەی فکری و سیاسی دژی پەناهەندەکان، دیمەنەکەی لە بەشێکی زۆری وڵاتانی سەرمایەداریدا کردۆتە:(ئێمە تۆمان ناوێت).

  • گەردەلولی ڕاستڕەوی بەسەر جیهاندا
    دوای هاتنی ترامپ و سەرکەوتنی”ڕاستڕەوەکان/ موحافزین”لە ئەڵەمانیادا، جیهان ڕەنگی شین دەپۆشێ / ۱. هەڵبەتە لە بەشێکی جیهاندا(هیندستان، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، سوید، ئەرجەنتین،، هتد) ساڵانێکە ڕاستڕەوەکان حوکم دەکەن.
    بۆرژوازی دونیا بەلای ڕاستدا وەردەچەرخێنێ، و سیستەمی یەک قوتبی دەبێ بەسیستەمی فرە قوتبی، ستافی فەرمانڕەوایەتی و گوتاری ئایدۆلۆژی و سیاسی لیبڕالی گۆڕاوە بە گوتار و ستافی کۆنەپارێزی ئایینی و نەژاد پەرستی و ناسیۆنالیستی.
    تۆبی ویلکینسن لە کتێبی(سەرهەڵدان و داڕمانی میسری کۆن)دا باس لەوە دەکات کە میسرییە کۆنەکان چەمکی “دەوڵەت-نەتەوەیان” داهێنا کە تا ئێستاش زاڵە بەسەر هەسارەکەماندا. پاشاکان ئامرازەکانی وەک:(پۆلیس، دژایەتی بێگانە و سەرکوتکردنی دڕندانەی ناڕەزایەتییەکان)یان بەکارهێناوە بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتیان.
    کەواتە فۆبیا لە بێگانە، و ڕق و کینە بەرامبەر بێگانە، دوژمنایەتیکردنی ئەو خەڵکانەی کە لە ئێمە ناچن و لە ئەسڵدا پەناهەندەن، ئەم هەست و هۆشە کە ساڵانێکە کێشەێکی بەرچاوە لە مەیدانی سیاسی جیهانی ئەمڕۆدا، دیاردەێکە هەبووە لە کۆمەڵگە دێرینەکانی سەردەمی کۆنی میسر، چین، هیندستان،، هتد .
    جیاوازییەکە لەوەدایە کە لەسەردەمی دێریندا پەرستگاکانی ئایینەکانی دەسەڵات، هانی خەڵکیان دەدا کە ڕقیان لە بێگانەکان بێت و دژایەتیان بکەن، بەناوی ئەوەی ئەو غەریبانە لە ئێمە ناچن و هەڵگری ئایینی ئێمە نین و دەوڵەتەکەمان تێک دەدەن، بەڵام ئەمڕۆکە لە سەردەمی سەرمایەداریدا، ئەحزابەکانی بۆرژوازی ڕاستڕەو و ناسیۆنالیست هەمان وەزیفەی پەرستگاکان جێبەجێ دەکەن.
    (دژایەتی بێگانە و پەناهەندەکان)ڕۆڵێکی گەورە دەبینێ لە پارچەپارچەکردنی یەکیەتی چینی کرێکاران و فریودانیان، ئەمە ئاسانکاری دەکات بۆ سەپاندنی هەژموونی دەسەڵاتی سەرمایە بەسەر خەڵکیدا، و کاتێ خەڵکی چوونە ژیر سیاسەت و هۆشی بۆرژوازەکان، ئیدی وەک ئەو مانگایەیان لێ دێ کە چەقۆی قەسابەکە دەلێستێەوە.
  • گەمەی سیاسی بۆرژوازەکان و تاوانبارکردنی قوربانییەکان
    لە کاتێکدا(تەقەکەری قوتابخانەکەی شاری ئۆریبرۆ لە وڵاتی سوید”ڕیکارد ئەندەرسۆن”)هیچ جیاوازی نەدەکرد لە نێوان(موسڵمان، مەسیحی، یەهودی، بودی و کۆمۆنیستی، کوردی، عەرەبی، تورکی،، هتد، کار دەکەیت یان بە کۆمەکی سۆسیال دەژیت؟)، چونکە بکوژ لە قوربانییەکانی نەدەپرسی تۆ کێیت؟ بەڵکە ئەو هاتووە پەناهەندەکان بە گشتی کۆکوژی بکات، مشتومڕێک لە نێو خەڵکیدا زیادی کردووە:
    کە داخۆ تندوتیژی و زیادبوونی ئیسلامی سیاسی و ڕەگەزپەرستی خەتای کێیە؟!.
    ساڵەکانی نەوەدەکان و دووهەزارەکان باڵی لیبڕالیسمی نوێ لەژیر ناوی کۆمەڵگەی فرە کەلتووری، کۆمەکی ئیسلامییەکانییان دەکرد تا گەشە بکەن(مزگەوت بە کۆمەکی تورکیا و سعودیە و،، هتد، دروست دەکرا، تەکیەی سونی و شیعە، قوتابخانەی خوێندنی قورئان و،، هتد، کەنیسەی ئینجیلی و پەرەستگای بودی زیادی دەکرد)، ئەمە لە وڵاتانێکدا کە دەوڵەت بە حیساب بە دەستور سیکولاریستە و کۆمەکی هیچ لایەنێک و گورپێکی ئایینی ناکات و، خوێندن دەبێ نیشتمانی بێت نەک ئایینی گروپێک.
    دوای ئەوەی ئەم دیاردانە زیادی کرد، کە خۆشیان باشیان دەزانی کە بەرپەچەکەی زیادبوون و گەشەی بیروباوەڕی ڕاستڕەوی توندڕەوەو ڕەگەزپەرستییە لە کۆمەڵگەدا، ئەمڕۆکە خەتای ئەو پشێوی و تیرۆرانەی ڕوودەدەن، دەخەنە ئەستۆی قوربانیەکان-(پەناهەندەکان).
    به‌ هه‌ر دوو دیوه‌که‌یدا: به‌ بڕوابوون به‌ ململانێی شارستانیه‌کان یان به‌ دیالۆگی شارستانیه‌کان، به‌ بڕوابوون به‌ کۆمه‌ڵگه‌ی فره‌کولتوری یان کۆمه‌ڵگه‌ی تاککولتوری ئێمە له‌ نێو ژووره‌کانی فکرو پراکتیکی بۆرژوازیدا ده‌سوڕێینه‌وه،‌ وه‌ ئه‌م هۆشیارییه‌ که‌ له‌ ئه‌سڵدا هۆشیاری چینی بۆرژوازییه‌، ئه‌مڕۆ له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا هه‌ژموونی هه‌یه‌.
    ئەحزابە بۆرژوازەکان ئه‌ژدەهاێکی فرە سەرن
فاشیسم له‌ ئه‌وروپای ئه‌مڕۆدا له ئه‌ژدەیهاێکی چه‌ند سه‌ر ده‌کات. سۆشیالیزمه‌کان یه‌که‌م ده‌سته‌ بوون که‌ چونه‌ جه‌نگی ئه‌م ئه‌ژده‌هایه‌ی وا ڕۆژ دوای ڕۆژ گه‌وره‌ ده‌بێت، ئه‌ما سۆشیالیزمه‌کان یه‌ک ڕه‌وت و یه‌ک بۆچوون نین. چه‌پی سونه‌تی و چه‌پی نوێی ئه‌وروپی مارانگازی ڕاسیزمن‌، بۆیه‌ شه‌ڕ له‌ته‌ک ئه‌م سه‌ره‌ی ئه‌ژدیهاکه‌ ده‌که‌ن و ئیسلامی سیاسی چاو لێ ناکات وه‌ک به‌شک و سه‌رێکی ئه‌ژدیهاکه‌، به‌شێکی دی مارکسیزمه‌ په‌ناهه‌نده‌کانن، ئه‌وانه‌ی مارانگازی فاشیزمی ئیسلامی سیاسین، بۆیه‌ په‌لاماری ئه‌و سه‌ره‌ی ئه‌ژدیهاکه‌ ده‌ده‌ن که‌ ئیسلامی سیاسیه‌ و چاو له‌ سه‌رتاپای ئه‌ژدیهاکه‌ و سه‌ره‌کانی دی ناده‌ن. ئه‌م ده‌رده‌ تاک بینیه‌ نموونه‌یمان هه‌یه‌ له‌ مێژووی بزووتنه‌وه‌ی سۆشیالیسمیدا. بۆ نموونه‌ له‌ به‌رامبه‌ر مه‌ترسی شۆفینزمی نه‌ته‌وه‌یی، به‌شێک له سۆشیالیزمه‌کان ته‌نها شۆفینزمی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ستیان ده‌بینی، به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ به‌شێکی دی له‌ سۆشیالیزمه‌کان ته‌نها شۆفینزمی نه‌ته‌وه‌ی ژێرده‌ستیان به‌ مه‌ترسی له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دا. نه‌بوونی سیاسه‌تێکی سۆسیالیستی دژی فاشیزم، تا خەڵکی بتوانێ بچێتە جه‌نگێکی وشیارانه‌ له‌ته‌ک هه‌موو سه‌ره‌کانی ئه‌ژدەهای فاشیزم، که‌م و کورتییه‌کی ترسناکی تیئوری و سیاسیه‌ که‌ به‌ زیانی گه‌وره‌ له‌سه‌ر یه‌کیه‌تی و به‌رژه‌وه‌ندی چینی کرێکاران ته‌واو ده‌بێت.

/۱ ڕەنگی شین؛ ڕەنگی ئەحزابی موحافزینی بۆرژوازییە.
/۲ لە گریکی کۆن بەو خەڵکانەی کە زمانی گریکیان نەزانییوە گتووە(بەربەر – barbarus) بەمانای دڕندە و وەحشی.




کۆمەڵگەی سەرمایەداری لە لیبڕالیسمەوە بەرەو تۆتالیتاریسم.. ئەکرەم سەعید

چەند سەرنجێکی ڕەخنەگرانە لە (کۆمەڵگەی کراوەی کاڕڵ پۆپەر)

بۆچی باسی کۆمەڵگەی کراوە دەکەین؟ لەبەر ئەوەی لەم سەردەمەدا، تەنانەت ئازادی وعەقڵانیەتی بۆرژوازی لەلایەن بزووتنەوە کۆنەخوازەکان و ڕاسیسمە نوێکانەوە دژایەتی دەکرێت، یان بەگومانەوە سەیر دەکرێت. دونیای ئەمڕۆکە پڕە لە پشێوی و ئاڵۆزی، بەتایبەتی کاتێک تۆ میتۆدی ڕوونی مارکسیزمت نەبێ بۆ شرۆڤەکردن، ئیدی لە ناو گوتاری میدیا و سیاسەتمەدارانی چینی دەسەڵاتدار کە بانگەشەی ڕاستییەکان بۆ خۆیان دەکەن، دووچاری سەرەگێژە دەبیت، چونکە بۆرژوازەکان ناتوانن وەڵامێکی زانستیانە بە هۆکارەکانی:قەیرانی ئابووری، زیادبوونی بزووتنەوە پۆپۆلیستەکان و ڕاسیسمەکان، شەڕەکان، نایەکسانی و گەندەڵی، لە جیهانی ئەمرۆدا بدەنەوە.
کۆمەڵگەی کراوە چییە؟ کاڕل پۆپەر دەڵێ:( کۆمەڵگەیەکە ئازادی بە تاکەکان دەدات ڕەخنە لە دەسەڵاتی حکومەت بگرن و تەنانەت بیگۆڕن.)، و (کۆمەڵگەی کراوە کۆمەڵگەیەکی دیموکراسییە کە دیدێکی دیاریکراو، ئایدیاڵ، کۆتایی بەڕێوەناچێت، بەڵکو بە هەنگاوی یەک لە دوای یەک بە ڕێنمایی هەوڵێکی بەردەوام بۆ گەشەکردن و پێشکەوتن، هەوڵێک کە کراوەیە بۆ بیرۆکە و ڕەوتەکان.). ئەمە دیدگاێکی لیبرالیسمە پۆپەر پێشکەشی دەکات. لە ڕاستیدا لە خولی بوژانەوەو سەقامگیریدا، واتە لە خولی ئاسایی گەشەی سەرمایەداریدا، ووڵاتەکانی سەرمایەداری غەرب تا ڕێژەێک کۆمەڵگەی کراوە بوون بەو مانا لیبڕالیسمە، واتە تەنها بە ڕێژەێک کراوە بوون لە مەیدانی سیاسیدا.
(زۆر جار ئەوە دەبیستین کە تۆتالیتاریزم سەرئەنجام بە جۆرێ لە جۆرەکان حەتمیەو بۆ خۆلێبواردن ناشێت. گەلێ لەو کەسانە کە بەهۆی هۆش و خوێندنیانەوە دەبێت لە بەرامبەر ئەو شتەی دەیڵێن بە بەرپرس بزانرێن، جاڕی ئەوە دەدەن کە هیچ ڕێگاێکی دەربازبوون لەمە نییە.) کاڕڵ پۆپەر کتێبی (کۆمەڵگای کراوەو دوژمنەکانی)- پێشەکی/ لاپەڕە ۱۹/ وەرگێڕ: ئیدریس شێخ شەرەفی.
سەرنج بە پۆپەر خۆی ڕای وایە کە ئەو کەسانەی بڕوایان بەوەیە کە (لە سیستەمی سەرمایەداریدا لیبڕالیسم و تۆتالیتاریسم دووانەێک یان دوو دیووی یەک دراون) دەبێ “بە بەرپرس بزانرێن” چونکە جاڕی ڕاێک دەدەن کە لەتەک پۆپەر ناگونجێ. یانی چی؟ داخۆ دەیاندەن بە دادگا و سزایان دەدەن؟ بابپرسین ئایا ئەوانە مافی ئازادی ڕادەربڕینیان نییە لە کۆمەڵگە کراوەکەی پۆپەردا؟. کارل پۆپەر هەر کەسێک لیبڕاڵ نەبوایە وەک دوژمنی کۆمەڵگەی کراوە سەیری دەکرد.
تادێت ڕوونتر دەبێتەوە کە لیبرالیزمی ئەمڕۆ خەریکە دەبێتە تۆتالیتاری. دەسەڵاتدارانی غەرب لە ڕێگەی لابردنی پلاتفۆرم و گۆڕانی دەستوور کە ئازادی و مافە کۆمەڵایەتییەکانی خەڵکی مسۆگەر دەکرد، سەرکوت و سانسۆر زیاتر دەکەن. هەرکەسێک لیبرالیزم نەبێت لەلایەن لیبرالیزمی هاوچەرخەوە وەک دوژمنی کۆمەڵگەی کراوە تەماشا دەکرێت کە دەبێت سەرکوت بکرێ. تۆتالیتاریزمی لیبراڵ، هاوشێوەی ڕژێمە تۆتالیتارییەکانی دیکە، لەسەر کولتووری لە ناوبردنی دوژمن و سەرکوتی نەیاران دامەزراوە. لە تۆتالیتاریزمی لیبراڵدا نالیبراڵەکان بە “فاشیست”، “ستالینیست”، “تیرۆریست”، “توندڕەو” ناوزەد دەکرێن و بە دوژمن دادەنرێن کە پێویستە سەرکوت بکرێن و سزا بدرێن. بڕوانە سەرکوتی بزووتنەوەی هیلەک زەردەکان و بزووتنەوەی دژی گۆڕینی تەمەنی خانەنشینی لە فەرنسادا، هەروەها سەرکوتی ئەمڕۆکەی بەریتانیا بۆ بزووتنەوەی هاوپشتی لە غەززە. هەرکاتێک سەرمایەداری دووچاری قەیرانی گشتی بووبێ، دەسەڵاتدارانی ڕاستڕەوی بۆرژوازی کۆمەڵگەی کراوە بەرەو کۆمەڵگەی داخراو، بەرەو کۆمەڵگەی جەنگ پاڵپێوە دەنێن، ئیدی عەسکەرتاریسم و تۆتالیتاریسم باڵ بەسەر کۆمەڵگەدا دەکێشێ، وەک ئەمڕۆکە لە ئەوروپادا دەیبینین.
کەواتە کۆمەڵگە چەندە کراوەیە یان داخراوە مەسەلەێکی ڕێژەییە، و بەندو بەستراوە بە هەلومەرجی ئابووری و سیاسی لۆکاڵی و جیهانییەوە.
کۆمەڵگەی کراوەی بە چ ماناێک؟!
مانای کۆمەڵگەی کراوە چییە؟ لە ڕاستیدا پۆپەر مانایەکی ئیبستمۆلۆژی دەبەخشێ بە کۆمەڵگەی کراوە، بۆیە زۆر نەچۆتە باسکردنی کۆنکرێت و پێناسەی ئەو مۆدێلە لە کۆمەڵگە. گرنگ کۆمەڵگەی داخراوی سۆڤیەت بهێنەرە بەرچاوی خۆت و پێچەوانەی کەرەوە. بەڵام دەتوانین هەندێ تایبەتمەندی ئەو کۆمەڵگەیە لە لاپەرەکانی کتێبی (کۆمەڵگای کراوەو دوژمنەکانی) بدۆزینەوە.
(کۆمەڵگەی جادویی یان خێڵەکی یان کۆگەرا، بە کۆمەڵگەی داخراو ناوزەد دەکەین، و ئەو کۆمەڵگەیەی کە تاکەکان تێیدا لەگەڵ بڕیاری تاکەکەسی بەرەوڕوون بە کۆمەڵگەی کراوە ناو دەبەین.) – کارل پۆپەر / کۆمەڵگەی کراوەو دوژمنەکانی/ و: ئیدریس شێخ شەرەفی) – بەرگی یەکەم/ بەشی ۱۰/ لاپەڕە ۳۸۷. (گرنگترین تایبەتمەندی کۆمەڵگای کراوە رکەبەرایەتی ئەندامەکانیەتی بۆ بەدستهێنانی پێگە)- هەمان سەرچاوە/ لاپەڕە ۳۸۹.
کۆمەڵگەی کراوە ئازادی بە تاکەکان دەدات، تا بتوانن ڕەخنە لە دەسەڵاتی حکومەت بگرن و تەنانەت بیگۆڕن، بێ ئەوەی پێویستی بە بەکارهێنانی توندوتیژی بی. واتە کۆمەڵگەی کراوە سیستەمی دیموکراسییە کە میکانیزمێکی دامەزراوەیی بۆ چاکسازی و ئاڵوگۆڕی دەسەڵات و دەستاودەستکردنی، بەبێ ئەوەی پێویستی بە خوێنڕشتن و شۆڕش هەبێت.
پۆپەر دەیگوت لیبراڵ دیموکراسی باشترین فۆڕمی حکومەتە، و مۆدێلی دیموکراتییەتی ووڵاتانی سەرمایەداری ڕۆژئاوا نموونەیە، چونکە لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە، دەسەڵاتی فەرمانڕەوایی حکومەتەکان بەبێ پێویستی بە خوێنڕشتن و شۆڕش، چوار ساڵ جارێک بە دەنگدان، ئاڵوگۆڕیان بەسەردا هاتووە. پۆپەر نووسیبووی: (دەتوانین ڕێگای گەڕانەوە بۆ ئاژەڵەکان بگرینە بەر. بەڵام ئەگەر بمانەوێت بە مرۆڤی بمێنینەوە، لە ڕێگاێک زیاترمان نییە و ئەویش ڕێگای چوونە ناو کۆمەڵگای کراوەیە و بەس) – کارل پۆپەر/ کتێبی(کۆمەڵگای کراوەو دوژمنەکانی) – بەشی۱۰ /لاپەڕە ٤۲۸.
ئەمە هاوشێوەی هۆشداری و پێشبینیەکەی مارکس و ئەنگلسە کە لە “مانیفێستی کۆمۆنیست” نووسیبوویان:(یان سۆسیالیسم یان بەڕبەڕیسم)؛ ئەمە یانی بە بڕوای مارکس و ئەنگلس ئەگەر شۆڕشی سۆسیالیسمی نەکەین بەسەر سەرمایەداریدا و کۆمەڵگای سۆسیالیسم دانەمەزرێنین، ئەوا لە نێو کۆمەڵگای سەرمایەداریدا دووچاری هەموو جۆرەکانی قەیران و چەوسانەوە دەبینەوەو دەبینە بەربەری.
جیاوازی هۆشداری و پێشبینیەکەی پۆپەر لەوەدایە کە ئەو کۆمەڵگەی کراوە کە خاوەنی سیستەمێکی لیبراڵی دیموکراسییە، بە مەرجی خۆپارێزی لە گەڕانەوە بۆ بەربەریسم دەزانێ.
ئەمڕۆکە زۆرێک لە نووسەرانی غەیری سۆسیالیستی بە جیهانی ئەمڕۆکە دەڵێن:(لیبڕالیسمی دڕندە/ لیبڕالیسمی تووندڕەو)، ئەمە یانی کۆمەڵگەی کراوەی سەرمایەداری و سیستەمە لیبراڵە دیموکراسییەکەی بۆرژوازی کە فڕەییە و چوارساڵ جارێ هەڵبژرادن سازدەکرێ، و دەسەڵاتی فەرمانڕەوایی حکومەت بە ئاشتیانە لە زۆرێک لە ووڵاتاندا دەستاودەست دەکات، لەمپەر نییە تا بمانپارێزێ جیهان نەچێتە نێو خولێکی دڕندەیی.
هەروەها ئەم دەستاودەستی ئاشتیانەی دەسەڵات مرۆڤەکانی نەپاراستووە لە دڕندەیی، چونکە چوارساڵ جارێک یان زیاتر، گۆڕینی دەسەڵاتی حکومەت:لە ئەمەریکا(لە بۆش بۆ کلینتۆن، لە جۆرج بۆش بۆ ئوباما، لە ئوباماوە بۆ ترامپ، لە ترامپەوە بۆ بایدن)، یان لە سوید (لە حیزبی سۆسیال- دیموکراتەوە بۆ ئەحزابی ڕاستڕەوەکان)،، هتد، ئەمە دەستاودەستی دەسەڵاتە لە نێوان باڵەکان و ئەحزابەکانی بۆرژوازیدا. ئەمە ئەرزش و سوودی چییە بۆ خەڵکی کرێکاران و هەژاران؟! کاتێ هەلومەرج ڕۆژ داوی ڕۆژ خراپتر دەبێ، و کێشەکان و چەرمەسەرییەکان هەر وەک خۆی باقییە، وە هیچکام لەم حکومەتانەی ئەحزابی بۆرژوازی لە سەرکوت و هەژارکردنی خەڵکی زیاتر، بەدیلی دەرباز بوونی لە قەیران و نائەمنی کۆمەڵگای پێ نییە. یانی جیهانی سەرمایەداری ئەمرۆ لەسەر لەپی دێوەزمەێکدایە، لە نێو قەیران و پشێویی و جەنگدا، دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆنی بۆرژوازی یەک لەوی دی بەدترن، ئیدی ئالۆگۆڕی ئاشتیانەی دەسەڵات لە نێوان ئەحزابەکاندا هیچ چارەسەری ڕاستەقینە نییە بۆ دەربازبوون لە قەیرانەکان.
بۆیە مرۆڤ ئەمڕۆکە وەک (مۆریس کورنفۆرس) دەتوانێ پرسیار ئاراستەی هاوڕێکانی پۆپەر دەربارەی کۆمەڵگای کراوە بکات و بپرسێ:(ئایا کۆمەڵگەێک کراوەیە کاتێ بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی بەندو بەستراو بێ بە مسۆگەرکردنی زێدەبایی و کەڵەکەی سەرمایە؟ واتە کاتێ قازانج و ئیمتیازاتی هەندێک بەندە بە چەوسانەوەی کاری ئەوانی تر؟!. وە ئایا بەڕاستی ئەقڵی کەسێ کراوەیە ئەگەر توانای بینینی ئەو حاڵەی کۆمەڵگەی سەرمایەداری نەبێ؟!.) – مۆریس کورنفۆرس – کتێبی/ دفاعا عن الماركسية/ لاپەڕە ۱٥/ کتێبەکە بە زمانی عەرەبی هەیە.
لە ڕاستیدا لەم سەردەمەدا کەسێ دەستاودەستکردنی دەسەڵاتی حکومەت لە نێوان ئەحزابی بۆرژوازی، و ئیسڵاحی گچکەی بۆرژوازی بە بنەمای کۆمەڵگەی کراوە بزانێ، لە خۆشخەیاڵ و ساویلکە زیاتر هیچی دی نییە.
پۆپەر خۆشی هەستی بەو خۆشخەیاڵییە کردووە، بۆیە نووسیبووی: (لەگەڵ تێپەڕاندنی ساڵەکانی پاش جەنگ، بەشی زۆری ئەو پێشنیارانەی خستوومەتە ڕوو لە هەموویان دیارتر ئەو هەستە گەشبینییە بەهێزەی کە بەسەر کتێبەکەدا بڵاوبۆتەوە، ڕۆژ دوای ڕۆژ وەک هەستێکی سادەو ساویلکانە دەهاتە بەرچاوم، دەنگم هێدی هێدی وەک دەنگی لە ڕابردوو دوورەکانەوە بە گوێم دەگەیشت، وەک دەنگی یەکێک لە ڕیفۆرمیستە کۆمەڵایەتییە گەشبین و بەهیواکانی سەدەی هەژدە یان تەنانەت حەڤدە.). – دیباچە بۆ چاپی دووەم – هەمان سەرچاوەی کێبی ( کۆمەڵگای کراوە و دوژمنەکانی).
لەو ساتانەدا کە سەرکردە سیاسییەکانی بۆرژوازی، وەک گەمژە و کلاون/ موهەریج لەلایەن خەڵکەوە گاڵتەیان پێدەکرێت، و ئەو سەرکردانە وەک تارماێکی ڕابردوویەکی نادیار لەسەر شانۆی سیاسەت لە ناکاو دەرکەوتوون، و خەڵکی جیهان دەترسێنن، ئیدی شیکاری هەلومەرجی ئابووری و سیاسی بۆ سەرمایەداری سەردەم دەبێ بە زەرورەتێک، تا لە مەسەجی تارمایەکانی بۆرژوازی لە هەلومەرجی ترسناکی دونیا، باشتر تێبگەین.
ئەو پرسیارەی لێرەدا گرنگە وەڵامی بدەینەوە: بۆچی تاڕادەێکی زۆر کۆمەڵگەکانی سەرمایەداری غەرب کراوەترن لە چاو ڕۆژهەڵات کە زۆرکات دەسەڵات ئیستبدادی و سەرکوت، و کۆمەڵگەکەی داخراوە؟!.

دوو هۆکاری ئابووری و سیاسی کۆمەڵگەی داخراو لە ڕۆژهەڵات:
لە سەردەمی دامەزراندنی سەرمایەداری، کۆلۆنیالیسمی کلاسیک و دواتر ئیمپریالیسم، ووڵاتانی غەرب سامانی ووڵاتانی جیهانی بەناو سێیەمیان بۆ خۆیان بردووە. ئەو کەڵەکە سەرمایە مەزنەی غەرب کە بنەمای دەوڵەتی ڕفاه و خۆشگوزەرانێکی ڕێژەییە لە غەربدا، پایەی کۆمەڵگەی کراوەیە لەوێکانە، کەواتە دیارە لەسەر حیسابی هەژاریکردنی کرێکاران و خەڵکی ڕنجدەری ووڵاتانی جیهانی سێیەم، غەرب تا ڕادەێک و بۆ ماوەێکی مێژوویی سەرخانی لیبڕاڵ و کۆمەڵگاکەی کراوە بووە -(هەروەها کێبڕکێی ڕۆژئاوای خاوەن کۆمەڵگەی کراوە دژی یەکیەتی سۆڤییەتی خاوەن کۆمەڵگەی داخراو لە ساڵانی جەنگی سارد، ڕۆڵی هەبووە لە دەرکەووتنی غەرب وەک جیهانێکی ئازاد). هەر کاتێکیش بزووتنەوەێک و سەرکردەێک لە ووڵاتانی جیهانی سێیەم پەیدابووبێ، و ئامانجی گۆڕینی هەلومەرجی ئابووری ووڵاتەکەی و دامەزراندنی کۆمەڵگای کراوەی هەبووبێ، زۆرێک لەو بزووتنەوانە لەلایەن غەربەوە سەرکوت کراون، وە سەرکردەکانیان تیرۆرکراوە نموونەی: “موسەدەق” لە ئێران، وە “سەلڤادۆر ئالێند” لە ووڵاتی شیلی.لە هەلومەرجی سەرمایەداری دڕندەی جیهانی ئەمڕۆدا، لە ڕوی سەرخانی کۆمەڵگەوە، خەریکە شێوەی ئایدۆلۆژی دەوڵەت، شێوەی حکوماتی سەربازی یان مەدەنی، دیموکراتی یان نا دیموکراتی بایەخی نامێنێ، چونکە چ لە ڕۆژهەڵات و چ لە ڕۆژئاوادا، دەسەڵاتی نوێنەرانی سەرمایەداران بەرەو ئیستبدادی و کۆنەپەرستی وەردەچەرخێن. گەر لە هەندێ جێگای دونیادا هێشتا “ئازادی تاکەکەسی و مافی مەدەنی لیبڕاڵی” مابێ، ئەوەش لەژێر هەڕەشەدایە. بۆیە خەبات لەسەردەمی ئێمەدا گەر بۆ دامەزراندنی کۆمەڵگەی سۆسیالیستی نەبێ، ئەوا لەتەک هەلومەرجی بابەتی و ڕەوتی مێژوودا ناکۆکە، و لە کۆتاییدا بێ ئەنجامە. مرۆڤایەتی ئەگەر لە سەردەمەکەی خۆی تێنەگات، ناتوانێ بیگۆڕێ. سەردەمی ئێستا؛ نە شارستانییە، نە ئازادییە، نە مەدەنییە، بەڵکە جەنگەڵستانی سەرمایەداری بەربەریسمە. تاکە ڕێگا بۆ ڕزگاربوون لەم جەنگەڵستانە شۆڕشی سۆسیالیستییە.

میتودی شیکردنەوەی پۆپەر بۆ تۆتالیتاریسم
کە دەچیتە نێو سیاسەت هۆشت بەخۆتەوە بێ، چونکە تۆ چوویتەتە نێو ئاهەنگی دەمامک پۆشین/ حفلة تنكرية / costume party.
نزیکەی هەشتا ساڵ لەمەوبەر لە نێوان ساڵانی ۱۹۳۸ – ۱۹٤۳ کاڕڵ پۆپەر کتێبی【کۆمەڵگای کراوەو دوژمنەکانی】نووسیووەو ساڵی ۱۹٤٥چاپ کراوە. تائێستاش ئەم کتێبە هاوڕاو ڕەخنەگری هەیە. (ئەم کتێبە،،، هەندێ لەو کێشانە دەخاتە بەر باس کە شارستانیەتی ئێمە لەگەڵیدا بەرەو ڕویە،، گەڕانەوە بۆ کۆمەڵگەی داخراو “خێڵ پەرستی”، تۆتالیتاریسم.) -【کۆمەڵگای کراوەو دوژمنەکانی】- بەرگی یەکەم – و: ئیدریس شێخ شەرەفی) پێشەکی کتێبەکە/ لاپەڕە ۱۸. (هەوڵی ئەم کتێبە بۆ یارمەتی دانی تێگەیشتنمانە لە تۆتالیتاریسم و گرنگی و مانای خەباتی هەمیشەیی لە دژی چڕکراوەتەوە.) -هەمان سەرچاوە/ لاپەڕە ۱۸.
هەر ئەم دوو کورتە پەڕەگرافە لە پێشەکی کتێبەکەدا وا لە خوێنەر دەکات باسەکەی لا گرنگ بێ، چونکە کێ هەیە گەر ئازادیخواز بێ نەیەوێ لە تۆتالیتاریسم تێبگات و خەبات دژی نەکات؟!، بەڵام کێشەکە لەوەدایە کە پۆپەر تۆتالیتاریسم تەنها لە سەرخانی کۆمەڵگەدا (حکومەت و دەوڵەت) قەتیس دەکات، و توێژینەوەکانی ناچێتە سەر بنەمای پەیوەندییەکانی کۆمەڵایەتی، و ڕەگ و ڕیشەی تۆتالیتاریسم لە تۆڕەکانی پەیوەندی ئابووری کۆمەڵگەدا باس ناکات، و بۆ دۆزینەوەی هۆکار و سەرچاوەی تۆتالیتاریسم، پۆپەر تەنها دراسەی میتودی میێژووگەریی فەیلەسوفانی وەک (ئەفلاتۆن، هیگڵ و مارکس) دەکات. ئەمە میتودێکی ئایدیالیستییە لە توێژینەوەی دیاردە سیاسیەکاندا.
پۆپەر ڕای وایە ئەوەی ئێستا بە تۆتالیتاریسم دەیناسین، سەر بە نەریتێکە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ خودی شارستانییەتەکەمان. نووسەر ڕەخنە لە “ئەفلاتون و هیگڵ و مارکس” دەگرێ و تاوانباریان دەکات بەوەی ئەم بیرمەندانە پەیڕەوی (میتودی مێژووگەریی) دەکەن، کە میتودێکی داخراوەو دەبێتە هۆکاری دامەزراندنی کۆمەڵگاێکی داخراو.
تیۆری تۆتالیتاریسمی پۆپەر سەرنجی جۆرێک لە پەرەسەندنی هێڵی میتودی مێژووگەریی لە(ئەفلاتونەوە بۆ مارکس)ی داوە. ئەم جۆرە دراسەیە ئامانجێکی زۆر سادەی هەبووە: وێناکردنی هەردوو تۆتالیتاریسم و لیبرالیسم وەک دوو مۆدێلی تائەبەد جیاواز، کەسەر بە هەلومەرجی ئابووری و سیاسی مێژوو نین، بەڵکو سەر بە خودی میتودی فکری ئەو مرۆڤانەن کە خوازیاری دامەزراندنی دەسەڵاتی تۆتالیتاریسمن.
بەڕای پۆپەر مارکس کاتێ دراسەی یاساکانی کۆمەڵگەی سەرمایەداری کردووە، بە “میتودی مێژووگەرایی” پێشبینی گۆڕان و گەشەی سەرمایەداری کردووە، و لێرەوە مارکس پێشگۆیی کردووە بۆ مێژوو. بۆیە بیروباوەڕی مارکس جەوهەرگەریی و دۆگمایە، کە ئەنجامەکەی فکری داخراو دروست دەکات، کە لە سەردەمی ئێمەدا دەبێتە هۆکاری دامەزراندنی دەوڵەتی تۆتالیتاریسم و کۆمەڵگەی داخراو.
(بەم شێوەیە پۆپەر پەیوەندییەک لە نێوان تۆتالیتاریسمی میتۆدۆلۆژی و سیاسیدا دیاری دەکات: یەکەمیان وەک بڵێی پاساوی لۆژیکی و فەلسەفی بۆ دووەمیان دابین دەکات. لە ئەنجامدا، پووچەڵکردنەوەی لۆژیکی یەکەمیان، مەحاڵبوونی ڕاستەقینەی دووەمیان دەسەلمێنێت.) – Studies in Critical Philosophy- کارل پۆپەر و کێشەی یاسا مێژووییەکان ~ هێربێرت مارکیۆز/ ساڵی ۱۹٥۹ بڵاوکراوەتەوە/ Karl Popper and the Problem of Historical Laws [I959] / Marcuse, Herbert.
هەڵبەت بیروباوەڕی ئینسانەکان ڕۆڵی مەزنیان هەیە لە مێژوودا، وە کاتێ بیروباوەڕ بە جەماوەری دەبێت، مارکس ووتەنی: “دەبێتە هێزێکی ماتریالی و کۆمەڵگە دەگوڕێت”، بەڵام بیروباوەڕ لە هەلومەرجێکدا دەتوانێ هەم بەجەماوەری ببێت، وە هەم ڕۆڵی مەزن بگێڕێ، چونکە ڕاکان لە ئاسمانەوە دانابەزن بۆ مرۆڤەکان، وە بیروباوەڕەکان بە ڕێکەوت وەک قارچکەکان لە دارستانێکدا ناڕوێن، بۆیە ناتوانرێ تەنها بە دراسەی بیروباوەڕ لەخۆیدا وەڵامی پرسیاری ئەوە وەرگیرنەوە کە بۆچی (بیروباوەڕ حوکمی دونیا دەکات)، دەبێ بۆ دۆزینەوەی دروستی زانیستیانە بۆ هۆکارەکان نەک تەنها لە دەقەکانەوە، بەڵکە لە هەلومەرجی ژیانی واقیعی ئینسانەکانەوە لە کۆمەڵگەدا بکۆڵینەوە، و بزانین ئەم بیروباوەڕانە لە کوێوەو لە چ پێویستییەکەوە سەرهەڵدەدەن.
(مەفهومی ئایدیالیستی بۆ مێژوو لەسەر ئەو تەفسیرە دامەزراوە کە گەشەی مێژوو بەندە بە گەشەی سروشتی مرۆڤ و بیروباوەڕ و ڕاکان، وەک ئەوەی بیرمەندانی سەدەی هەژدەهەم دەیانگووت.) – فەلسەفەی مێژوو و مەفهومی ماتریالیسم بۆ مێژوو/ بلیخانۆف/ لاپەڕە ۱٦.
(نەخێر ڕای مرۆڤەکان و سۆزەکانیان ناکەوێتە ژێر ڕێکەوتەوە، بەڵکە لە گەشەو سەرهەڵدانیاندا دەکەونە ژێر هەندێ یاسا کە دەبێ دراسە بکرێن. ،، گەر بڕواتان وایە کە (بیروڕا حوکمی دنیا دەکات) بەڵام حوکمی دنیا ناکات بەشێوەێکی ڕەها، بەڵکە ئەویش بە دەوری خۆی مەحکومە، بۆیە باشترە باسی هۆکارە قوڵەکانی بزووتنەوەی مێژوو بکەین.) – هەمان سەرچاوە/ لاپەڕە ۲۳.
(لە دۆخی کۆمۆنیزمدا فاکتەرە بنەڕەتییەکانی تیرۆر سروشتێکی زۆر جیاوازیان هەیە. کۆکوژی هاوسات بوو بە “پلانی پێنج ساڵەی یەکەم” لە ڕەوتی بەگشتیکردنی گەشەی پیشەسازیی توندوتیژدا ڕوویدا، کە لە دژی دانیشتووانێکی دواکەوتوو، بێباکانە، یان دوژمنکارانە ئەنجامدرا. تەنانەت ئەگەر مرۆڤ چەمکی مارکسی سەبارەت بە یاسا نهێنیەکانی گەشەسەندنی مێژوویی تا ئەو ڕادەیە درێژ بکاتەوە کە پیشەسازیی پێشکەوتوو وەک پێشمەرجێکی حەتمی بۆ سۆسیالیزم دیاری بکات، ئەوا سەختە بتوانین بڵێین ئەم تێڕوانینە هیچ ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی لە سیاسەتی ستالینیزمدا هەبووە. بنیاتنانی خێرای توانای ئابووری و سەربازی کۆمەڵگەی سۆڤیەت بۆ ئەوەی بتوانێت بەرگەی مەترسی سەرمایەداری و بە تایبەتی فاشیزم بگرێت، وەک هێزی بزوێنەری ئەم سیاسەتە دەردەکەوێت و پێویست ناکات هیچ فەلسەفەیەکی شمولی ڕوونی بکاتەوە. دراسەی تیۆری بەهۆی پلانی ستالینییەوە جامدکرا نەک تەواوکرا. سەبارەت بە پاکتاوکردنەکانی ناوەڕاست و کۆتایی سیەکان و دواتر دیسانەوە کۆتایی چلەکان: ناتوانم بزانم چۆن بە خەیاڵیش بێ دەگەڕێندرێنەوە بۆ چەمکێکی فەلسەفی.) – کارل پۆپەر و کێشەی یاسا مێژووییەکان ~ هێربێرت مارکیۆز – لاپەڕە ۱۹٦/ ساڵی ۱۹٥۹ بڵاوکراوەتەوە/ Studies in Critical Philosophy / Karl Popper and the Problem of Historical Laws [I959] / Marcuse, Herbert.
گەر نووسەرێ بڕوای وابێ کە میتودێکی فەلسەفی (مێژووگەریی) هۆکاری دامەزراندنی دەوڵەتێکی تۆتالیتاریسمە، ئەی کەواتە دیاردەی ناکۆکی و ململانێی باڵەکانی نێو بزووتنەوەێکی سەر بەو فەلسەفەیە چۆن شرۆڤە دەکرێ؟!. هەموو خوێنەرێکی مێژووی بزووتنەوەی سۆسیالیستی جیاوازی نێوان (کاوتسکی و لینین و ڕوزا)، و جیاوازی نێوان ( ستالین و تروتسکی) دەزانێ.
لە ڕاستیدا وەسوەسەی تۆتالیتەریسم لە هەموو بزووتنەوە فکری و سیاسیەکانی سەردەمدا بووونی هەیە. هیچ بزووتنەوەێکی فکری و سیاسی لە کۆمەڵگای مۆدێرندا: “کۆنەپارێزان، لیبڕالیسم، سۆسیالیسم” نییە کە لەنێو باڵەکانیدا مەیلێکی دەسەڵاتی شمولی نەبوو بێ. لە سۆسیالیسمدا باڵی (سەرمایەداری دەوڵەتی/ ستالینیسم و ماو) بوونی هەبووە، لە بەرامبەریاندا باڵی (ڕۆزا، کاوتسکی، تروتسکی، کاڕڵ کۆڕش) ڕەخنەگر بوون. هەر لە ساڵانی ۱۹۰٥دا (ڕۆزا) ڕەخنەی لە ئیستبدادی بلشفیکەکان گرتووە. داخۆ ئەم باڵە جیاوازانە هەموویان بڕوایان بە میتودی (مێژووگەریی) بووە؟!. گەر میتودی (مێژووگەریی) بنەمای فکریانە، کەواتە بۆچی جیاوازن؟!. میتودی فکری وەڵامی ئەو پرسیارە نادەنەوە، لێرەوە دەبێت جیاوازی باڵەکان دراسە بکەین کە ڕوانگەی جیاوازیان هەبووە. هەروەها لیبرالیسمی کلاسیکی دوو باڵی جیاوازی هەبووە، وە لەم سەردەمەدا جیاوازی باڵی لیبڕالیسمی سیاسی و لیبڕالیسمی ئابووری، دوایی زاڵبوونی لیبڕالیسمی نوێ، زۆر شەفافتر دەرکەوتووە، و باڵی لیبڕالیسمی ئابووری (لیبڕالیسمی بازاڕی ئازاد – لیبڕالیسمی نوێ) مەیلێکی تۆتالیتاریسمی هەیە.

پێشبینیەکەی پۆپەر: کۆمەڵگەی ئەبستراکت
کارل پۆپەر لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنەکانی)دا ئەم چەند دێڕە لەسەر (کۆمەڵگەی ئەبستراکت ) دەنووسێ:
(لە ئەنجامی لەدەستدانی کارەکتەری ئۆرگانیکی، کۆمەڵگەیەکی کراوە ڕەنگە پلە بە پلە ببێتە ئەوەی کە من حەز دەکەم ناوی لێ بنێم (کۆمەڵگەیەکی ئەبستراکت). لەوانەیە تا ڕادەیەکی بەرچاو سیمای کۆمەڵەیەکی کۆنکرێتی یان ڕاستەقینەی مرۆڤەکان، یان سیستەمێکی ئەو جۆرە گروپە ڕاستەقینەیانە لەدەست بدات. ،،، ئەم خاڵە بە دەگمەن درک کراوەو دەتوانین بە پەنا بردن بۆ موبالەغەێک ڕوونی بکەینەوە. وێنای کۆمەڵگاێک بکە کە تاڕادەێک هەرگیز مرۆڤەکان تێیدا لەگەڵ یەکتر بەرەو ڕوو نابنەوەو هەموو کارەکان بە تاکی دوورە پەرێزەوە ئەنجام دەدرێن کە بە نامەی تایپکراو یان بە تەلەگرام پەیوەندی دەکەن و بە ئۆتۆمبێلی داپۆشراو هاتۆچۆ دەکەن. ،،، کۆمەڵگەیەکی وەها خەیاڵی دەتوانرێت بە “کۆمەڵگەیەکی تەواو ئەبستراکت” یان بێ کەسایەتێ ناوببرێت. ئێستا خاڵە سەرنجڕاکێشەکە ئەوەیە کە کۆمەڵگای مۆدێرنمان لە زۆر لایەنی خۆیدا لە کۆمەڵگایەکی تەواو ئەبستراکت دەچێت. هەرچەندە ئێمە هەمیشە لە ئۆتۆمبێلی داپۆشراودا و بە تەنیایی هاتووچۆ ناکەین (بەڵکە ڕووبەڕووی هەزاران مرۆڤ دەبینەوە کە لە شەقامەکەدا بەلای ئێمەدا تێدەپەڕن) بەڵام دەرئەنجام تاڕادەێک هەمان شتە “واتە لە بنەمادا هیچ جۆرە پەیوەندییەکی تاکەکەسی لەتەک ڕێبوارەکانی تردا دروست ناکەین”. ،،، زۆر کەس هەن لە کۆمەڵگایەکی مۆدێرن دەژین کە هیچ پەیوەندییەکی کەسایەتییان نییە، یان لە ڕادەبەدەر کەم، کە لە نادیاربوون و گۆشەگیریدا دەژین و لە ئەنجامدا لە ناخۆشیدا دەژین. چونکە هەرچەندە کۆمەڵگا بووەتە ئەبستراکت، بەڵام پێکهاتەی بایۆلۆژی مرۆڤ زۆر گۆڕانکاری بەسەردا نەهاتووە؛ ئینسانەکان پێویستی کۆمەڵایەتیان هەیە کە ناتوانن لە کۆمەڵگەیەکی ئەبستراکتدا تێری بکەن.)/ 1.
ئەمە ئەو پێشبینیە دروستەیە کە پۆپەر بۆ گەشەی ڕواڵەتی کۆمەڵگە کردوویەتی، کە لە سەردەمی سەرمایەداری دیجیتاڵ و تەکنەلۆژی زیرەکدا خشت پێکاویەتی./۲.
دیارە ئەمڕۆکە مرۆڤەکان بڕێک لە کارکردن لە ماڵەوە جێبەجێ دەکەن بێ ئەوەی پێویست بکات بچنە ئۆفیسەکان، وە بۆ بەشێک لە کڕینی کاڵاکان پێویست بە چوون بۆ نێو بازاڕ و مۆڵەکان ناکات، دەتوانین بە ڕێگای ئینترنێت داواکاریەکانی خۆمان بنێرین، هەروەها بۆ هەواڵ پرسی و گفتوگۆ لەتەک دۆستەکانمان، پێویست بەسەردان ناکات و لە ڕێگای پرۆگرامەکانی شات مەیسەر دەبێ، یان گەر کەسێ لەم ڕۆژگارەدا گەرەکی بێ کۆرسێک بخوێنێ، پێویست بەوە ناکات بچێ بۆ قوتابخانەێک و بە فیزیکی ئامادەیی هەبێ لە پۆلێکدا، بەڵکە لەڕێگای “دیستانس – ئینترنێت” دەتوانێ کۆرسەکەی تەواو بکات.
بیرمەندانی بۆرژوازی جۆرەها ناوی دیکەیان داهێناوە بۆ وەسفی کۆمەڵگەی سەرمایەداری. لەم سەردەمەدا لەبری کۆمەڵگەی سەرمایەداری دڕندە ناوی وەک: کۆمەڵگای کراوە، کۆمەڵگەی پۆستمۆدێرنیسم، کۆمەڵگای شەفاف، کۆمەڵگای چاودێری، کۆمەڵگەی ڕیسک،، هتد، بەکاردەهێنن. ئەوەی ئەم بیرمەندانە لە وەسفی کۆمەڵگەدا دەیانەوێ پەردەپۆشیکەن ناوەڕۆکی دابەشبوونی چینایەتی و دڕندەیی سەرمایەدارییە.
گرنگ لێرەدا ئەوە دووپات بکەینەوە کە بە گۆڕانی ڕواڵەتی کۆمەڵگە و بە تەکنەلۆژی بوونی کەم یان زۆری پەیوەندییەکانی ئینسانەکان، ئەوە هیچ لە حەقیقەتی ئەوە ناگۆڕێ کە بنەمای ئەو کۆمەڵگەیە هێشتا سەرمایەدارییە و لەسەر پەیوەندی (کار و سەرمایە ) دامەزراوە، پەیوەندییەکانی کۆمەڵگە کۆنکرێت بێ یان بڕێکی کەم تا زۆری دیجیتاڵ بێ، هێشتا ئەو کۆمەڵگەیە چینایەتییە، مادامەکی گۆڕان بەسەر پێکهاتی ئابووری و شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەدریدا نەهاتووە، چونکە بەردەوام زۆربەی ئینسانەکان کارێک دەکەن و بەرامبەری ئەوە کرێ وەردەگرن، و نوخبەێکی کۆمەڵگەش خاوەنی کۆمپانیا و بانک و ئۆفیسەکانن و قازانج لە بەری کاری ئەوانی دی دەکەن.
پۆپەر خۆی زۆر دژی پێشبینییەکان بوو، و بەڵگەی داڕشتووە کە دەڵێ: بە هۆکاری لۆژیکی ناتوانین داهاتوو بزانین؛ نووسیویەتی:( ڕەوتی مێژووی مرۆڤایەتی بە توندی لە ژێر کاریگەری گەشەی زانستی مرۆڤدایە، بەڵام ناتوانین بە شێوازی عەقڵانی یان زانستی پێشبینی گەشەی داهاتووی زانستە زانستییەکانمان بکەین. بۆیە ناتوانین پێشبینی ڕەوتی داهاتووی مێژووی مرۆڤایەتی بکەین). لە کتێبی کۆمەڵگەی کراوە – کاڕڵ پۆپەر/ ساڵی [۱۹٤٥].
وەک لە کتێبی (هەژاریی مێژووگەرایی: The Poverty of Historicism)دا پۆپەر پێی خۆی لەسەر دژایەتیکردنی پێشبینی دادەگرێت، بڕوای وایە کە مێژوو دەستنیشان ناکرێت، بۆیە پێشبینی بۆ ئاییندە نازانستی و هەڵەیە، وە شیاوی ئەوە نییە متمانەی پێ بکرێ و پشتی پێ ببەسترێت. واتە مێژوو چوارچێوەو سنووری بۆ دانانرێت و پۆپەر دژی ئەوەیە پێشبینی بۆ ئاییندە بکەین.
پۆپەر ئەم ئارگیومێنتەی بەکارهێناوە بۆ ڕەخنە لە مارکس، وە بە تایبەتی لە کتێبی (هەژاریی مێژووگەرایی)دا ئیدیعای ئەوەی دەکرد کە مارکس پەیڕەوی فەلسەفەی (مێژووگەرایی) دەکات و بڕوای بە حەتمیەتی مێژووییە، و لێرەوە پۆپەر دەیگوت کە مارکس وەک پێغەمبەر و فاڵچیێکی درۆزن وایە پێشبینی دەکات. ئەوەی لێرەدا دەمەوێ بە کورتی بیڵێم: مارکس نە پێغەمبەرەو نە بڕوای بە “حەتمیەتی مێژوویی” بووە، بەڵکە وەک زاناێک دوای دراسەی فاکتەکانی واقیعی کۆمەڵگەی سەرمایەداری پێشبینی کردووە، هەر وەک پۆپەر خۆشی کردوویەتی؛ ئایا پێشبینیکردن بۆ پۆپەر خۆی حەڵاڵە و بۆ مارکس حەرامە؟!.

دوژمنە نوێکانی کۆمەڵگەی کراوە
بە بڕوای پۆپەر، دوژمنەکانی کۆمەڵگەی کراوە، بەتایبەتی (کاڕل مارکس و هاوڕێکانی)، ئەوانەن کە بانگەشەی خاوەنداریەتی مەعریفە و چاکەیەکی گشتی دەکەن. بانگەشەی ئەوە دەکەن کە دەتوانن بە شێوەیەکی زانستی و دادپەروەرانە کۆمەڵگا کۆنترۆڵ بکەن، بۆ ئەوەی یۆتوبیاێکی پڕ لە بەختیاری بەدیبهێنن. ئەم زانستە لای نوخبەێکی پێشڕەوە کە حیکمەتیان دۆزیوەتە، هەم ڕاستی زانستییە و هەم نۆرماتیڤ-ئەخلاقییە. کەواتە بە مەعریفە و ئەخلاق دەسەڵاتێکی بیروکراتی حەکیم دادەمەزرێنن تا خەڵکی دەربازکەن لە قەیران و دۆزەخ. بۆیە ئەم مەعریفە و ئەو دەسەڵاتەی دروستی دەکەن، لە سەروی ئازادی تاکی مرۆڤەوەیە، واتە لە سەروی حوکمدانی خۆیانەوە بڕیار دەدرێت سەبارەت بەوەی کە چۆن دەبێ ژیانی خۆیان لە قاڵب بدەن. فەلسەفەی سیاسی پۆپەر لیبڕالیسم و دیموکراتییەتی سەرمایەداری ڕۆژئاوای هاوچەرخی وەک مۆدێلی “کۆمەڵگەی کراوە” قبوڵ دەکرد، وە دژی (سۆڤیەت و نازیەکان) بوو، چونکە تۆتالیتاریسم و کۆمەڵگەی داخراون بوون.
کەواتە گەر لەم سەردەمەدا بە دوای دوژمنەکانی کۆمەڵگەی کراوەدا بگەڕێن ئەمانەن: “چین، کۆریای باکوور، کوبا” ئەمانە خۆیان بە کۆمۆنیست دەزانن. “ئێران، ئەفگانیستانی تاڵیبان، سعودیە” ئەم دەوڵەتانە ئیسلامین و کۆمەڵگەی داخراون. هەروەها هەر حیزب و بزووتنەوەێک کە ”میتودێکی مێژووگەریی” و دۆگمان و ئیدۆلۆژی هەیە، ئەمانەش ئامانجیان دامەزراندنی تۆتالیتاریسم و کۆمەڵگەی داخراوە، و بە دوژمنەکانی کۆمەڵگەی کراوە دەژمێردرێن.
بەڵام جیهانی سەرمایەداری ئەمڕۆکە دوای کۆتایهاتنی جەنگی سارد، گۆڕانی بەسەردا هاتووە. ئەمڕۆکە هەندێ لایەن پەیدا بوون کە بە دوژمنە نوێکانی کۆمەڵگەی کراوە دەژمردرێن، کە ناکەونە نێو ئەو خشتەیەی پۆپەر دایڕشت بوو.
لەمڕۆدا سەرمایەداری لە قەیرانی ئابووری و ناسەقامگیردا کۆمەڵگەی خستۆتە ژێر چاودێری، و تایبەتمەندی تاکەکەسەکان پێشێل دەکات. کاتێ ئینسانەکان لە شەقامەکان، مۆڵەکان، یان لە فرۆکەخانەکاندا بن، بە تەکنەلۆژیای زیرەک دەموچاویان دەناسرێتەوە. کامێرای چاودێری دەزانێ لە چ جێکایەک سەیارەکەت ڕاگرتووە، یان بەهۆی سۆسیال میدیا و مۆبایلەکانەوە هەموو زانیاری تایبەتی تاکەکەسەکان خەزنکراوە. ئەمرۆکە تۆڕی داتا و ئینترنێت وەک دەسەڵاتێکی شمولی بەسەر سەری ئینسانەکانەوەیە، و لەتەک گەشەکردنی زیاتری “زیرەکی دەستکرد” ئەم دەسەڵاتە شمولییە زیاتر دەبێ.
بزووتنەوەکانی ڕاستڕەوی توندڕەو (ڕاسیسمی نوێ و فاشیسمی نوێ) هەر بەناوی پاراستنی دیموکراتییەت و شارستانیەتی ڕۆژئاوا جەماوەریان ڕۆژبەڕۆژ زیاد دەکات. ڕاستڕەوی توندڕەو هیچ ناچێتە ژێر ئەو پۆلێنەی پۆپەر، چونکە بڕوایان بە میتودی مێژووگەریی نییە، و باس لە پاڕاستنی (ئازادی و سیکولاریسمی) غەرب دەکەن دژی پەناهەندەکان. دیاردەی نوێی وەک (خراپ بوونی ژینگە، بڵاوبوونەی درم و ڤایرۆسەکان، ململانێی بلۆکەکانی سەرمایەداری – ڕوسیا و چین دژی ڕۆژئاوا) هێندەی دی کۆمەڵگەی کراوەی بەرەو تۆتالیتاریسم بردووە. ململانێ نێوان باڵەکانی بزووتنەوە بۆرژوازەکان کە بڕوایان بە دیموکراتی و لیبڕالیسم هەیە، و ململانێ نێوان کۆمپانیاکانی سەرمایەداران، کۆمەڵگەی کراوە بەرەو تۆتالیتاریسم دەبات. چەند نموونەیەک: ئەو کەسانەی دژی دۆگما لیبڕاڵەکانن (مافی کۆمەڵگەی میم)، ئەوانەی گریمانە لیبڕاڵەکان دەخەنە ژێر پرسیارەوە، بە ناوی ڕاستڕەوی توندڕەو ناوزەد دەکرێن. ئەوانەی کاتی کۆڤید نەیانویستایە دەمامک ببەستن یان دژی کۆڤید خۆیان بکوتن، لە زۆر ماف بێبەش دەکران. ئەگەر کەسێک بیەوێت زانست لە پشت گەرمبوونی جیهانەوە بخاتە ژێر پرسیارەوە، ئەوا وەک “ئینکاریکەری گۆڕانی ژینگە” سووکایەتییان پێدەکرێت. دیارە لەتەک تووندبوونەوەی قەیران و کێشەکان، مەیلی بەرەو سەرکوتکردن و تۆتالیتاریسم زیاتر دەبێ.
قەیرانی ئابووری و سیاسی جیهانی ئەمڕۆ لە زۆر ووڵاتاندا ئەگەری تەقینەوەی جەنگی ناخۆیی زیاد دەکات. پشێوی کاتی هەڵبژراردنی بایدن بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا، زەنگێکە هۆشداری بە ئەگەری خولێکی زۆر مەترسیدار دەدات لە نێو دڵی کۆمەڵگەی کراوەی سەرمایەداری ڕۆژاوادا. لەگەڵ سەرهەڵدانی بزووتنەوە کۆنەپەرستەکان و پۆپۆلیزم لە دونیای ئەمڕۆدا، کە مەیلی پاوانخوازیان هەیە، وە زیادبوونی ئەوەی پێی دەوترێت “فرە قەیران”، ئاسانە بگەینە ئەو ئەنجامەی کە دیموکراسی بۆرژوازی و مۆدێلی کۆمەڵگەی کراوە مەحکومە بە بن بەست، و جیهانی سەرمایەداری چۆتە خولێکی نوێی دڕندەیی.

———————————————————
تێبینیەکان:
1/ دەتوانن ئەم چەند دێڕە لە(کۆمەڵگای کراوە و دوژمنەکانی – بەرگی یەکەم – ۱۰/ لاپەڕە ۳۸۹ – و: ئیدریس شێخ شەرەفی) بخوێنەوە کە زمانەکەی باشترە. من لە زمانی ئینگلیزیەوە وەرمگێڕاوە.
۲/ دیمەنی تاکگەرایی و تەنیایی ئینسانەکان لە نێو کۆمەڵگەی مۆدێرنی سەرمایەداریدا گەلێ نووسەر (جگە لە تیۆری نامۆیی مارکس) باسیان لێوە کردووە. من لێرەدا پەرەگرافێکی ڕۆمانێکی دیستۆڤیسکی بە نموونە دەهێنمەوە کە لە ساڵی ١٨٨٠ـ ١٨٧٩ چاپ و بڵاوکراوەتەوە:
(ئەو گۆشەگیرییەی مرۆڤ تێیدا دەژی، بەتایبەتی لە سەردەمی ئێمەدا، لە هەموو بوارەکاندا دیارە. لەم سەردەمەی ئێمەدا تەنیایی کۆتایی نەهاتووە، تەنانەت نەگەیشتووەتە لوتکە. هەموو مرۆڤێک لەم سەردەمەدا هەوڵدەدات تامی ژیان بە تەواوی بکات، بەڵام دوور لەوانی دی، بۆیە بە دوای بەختەوەری تاکەکەسیدا دەگەڕێت. بەڵام مەحاڵە ئەم هەوڵانە ببنە هۆی تامێکی تەواو لە ژیان، چونکە تەنها دەبێتە هۆی لە ناوچوونی تەواوەتی ڕۆح، و تەنها دەبێتە هۆی جۆرێک لە خۆکوژی ڕۆحی لە گۆشەگیرێکی خنکێنەردا. کۆمەڵگا لە سەردەمی ئێمەدا لە تاکەکاندا تواوەتەوە، هەریەکەیان وەک ئەهریمەنێک لە کولانەکەی خۆیاندا دەژین، و لە یەکتر هەڵدێن و تەنها بیر لە شاردنەوەی سامانەکانیان لە یەکتر دەکەنەوە. وە لەمەوە دەگەنە ئەوەی ڕقیان لە یەکتر دەبێتەوەو تا خۆشیان شایستەی ڕق لێبوونەوەش دەبن. مرۆڤ لە تەنیاییدا سامان لەسەر سامان کەڵەکە دەکات و دڵخۆش دەبێت بەو دەسەڵاتەی کە پێی وایە بەم کارە خاوەنییەتی، لە دڵی خۆیدا دەڵێت: “کە ڕۆژەکانم بەم شێوەیە مسۆگەر بووە”، ئیدی گەمژەیی خۆی نابینێت کە زیاتر کەڵەکە بووە، بەمە زیاتر خۆی دەخزێنێتە ناو بێهێزییەکی کوشندە. ئەوەش لەبەرئەوەی ڕاهاتووە کە تەنها پشت بەخۆی ببەستێت و بڕوای بە هاوکاری نەماوە، و لە گۆشەگیریدا ئەو یاسایانە لەبیردەکات کە بەڕاستی مرۆڤایەتی بەڕێوەدەبەن، و کۆتاییەکەی هەموو ڕۆژێک لە ترسی لەدەستدانی پوڵەکانی دەلەرزێت کە ڕۆژێک دێت لە هەموو شتێک بێبەش دەبێت. خەڵکی بە تەواوی لەیادیان چووە کە ئاسایش و سەقامگیری ڕاستەقینە لە ژیاندا بە گۆشەگیری بەدەست ناهێنرێت، بەڵکە لە هاوپشتی و هاوکۆیی هەوڵەکانی یەکتر بەدی دێ.).

/ ڕۆمانی برایانی کارامازۆڤ/ فیدۆر دۆستۆیڤسکی).




فاشیسمی نوێ لە ئەوروپادا.. ئەکرەم سەعید

هەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەوروپا لەم ڕۆژانەدا: لە ٦-٩ی حوزەیرانی ٢٠٢٤ بەڕێوە دەچێت، کە ئەنجامەکەی وا چاوەڕوان دەکرێ ئەحزابی ڕاستڕەوی توندڕەو زۆربەی دەنگەکان بەدەست دەهێنن. لە ڕاستیدا پێش ئەم هەڵبژاردنەش، چەند ساڵێکە ئەحزابی ڕاستڕەوی توندڕەو جەماوەریان لە زیادبووندایە.
مارکس و ئه‌نگلس له‌ مانیفێستی کۆمۆنیسمدا نوسیبوویان:(با چینە ده‌ست ڕۆشتوە‌کان له‌ ترسی شۆڕشی کۆمۆنیزمی سه‌رتاپایان بێتە له‌رزین)، به‌ڵام له‌ جیهانی ئه‌مڕۆی سه‌رده‌می سه‌رمایه‌داری دڕنده‌دا، وێنه‌که‌ ته‌واو پێچه‌وانه‌ بۆته‌وه‌، چونکه له ترسی شێتۆکه‌ی و دڕنده‌یی چینی برجوازی و دارو ده‌سته‌که‌ی، له‌ سوپاکه‌ی و ئه‌و گشت بزووتنه‌وه‌و ڕێکخراوه‌ مرۆڤ کوژانه‌ی له‌ نموونه‌ی داعش و ڕاسیزمی نوێ،، هتد، زۆربەی مرۆڤایه‌تی سه‌رتاپایان هاتۆته‌ له‌رزین و له‌ ترس و تۆقاندا ده‌ژین. ئێستاکە ئەو تارماییەی بەسەر سەری ئەوروپادا دەسووڕێتەوە، تارمایی کۆمۆنیستی نییە، بەڵکە تارمایی فاشیسمی نوێیە. ئەمڕۆکە زیاتر لە سەدەیەک، دوای سەرهەڵدانی قەیرانی گەورەی ساڵانی ١٩١٤-١٩٤٥، کە ئەنجامەکەی: فاشیسم لە ئیتالیا، ناسیسم لە ئەڵەمانیا، دەوڵەتی ئیستبدادی لە روسیا و جەنگی یەکەم و دووەمی جیهانی بوو؛ ئێمە شاهیدی گەڕانەوەی لە ناکاوی شەڕ و فاشیزمین لە بەشێکی زۆری جیهاندا.
بەڕای مارکسیسمەکان فاشیزم لە بنەڕەتدا پەیوەستی بە سەرمایەداریەوە هەیە. بۆ نموونە “ڕێنتۆن” دەڵێ:(فاشیزم تایبەتمەندییەکی دووبارەبووەوەی سەرمایەداریی مۆدێرنە)، و “نیوکلیوس” نووسیبووی:(فاشیزم پێش هەموو شتێک ئایدۆلۆژیایەکە کە پیشەسازی مۆدێرن دروستی کردووە). هەروەها “ڕۆبن” لەسەر نازییەکانی ئەڵەمان ڕای وایە کە:(فاشیسم بە پشتیوانی دارایی سەرمایەداری مۆنۆپۆلی مۆدێرن چەکدار کرا، و دیکتاتۆرییەکەی خۆی لە ڕێگەی نوێترین تەکنیکی پڕوپاگەندە بۆ کۆکردنەوەی جەماوەر، وە بە سەرکوت سەپاندی بەسەر کۆمەڵگەدا، و شەڕەکانی بە تێکەڵەیەکی ترسناک لە وردبینی سەربازی و بوێری سیاسی بەڕێوە دەبرد. فاشیزمی ئەڵمانی بۆ گەیشتن بە دەسەڵات هێماکانی هۆزە ئارییە کۆنەکانی زیندووکردەوە ،، ئەستۆڕەی بتپەرستی “خوێن و خاک”ی بڵاودەکردەوە. لە سەرەتاوە تا کۆتایی دژە شۆڕشی سەرمایەی دارایی ئەڵمانی، خۆی بە جلوبەرگی سەردەمی تاریکەوە ڕازاندەوە.) – ۱/ فاشیزم لە ئەڵمانیا – ڕۆبن بلیک/١٩٧٥- بەشی یەکەم.
دیاردەی بە جەماوەربوونی (ڕاستڕەوی توندڕەو یان ڕاسیسم و فاشیسمی نوێ) چەند پرسیارێک دەخاتە بەردەممان:

  • جیاوازی بنکەی جەماوەری و ئەستۆرەکانی فاشیسمی پێشوو لەتەک فاشیسمی نوێ لە چیدایە؟!.
  • ئایا جارێکی دی نازیسم و فاشیسم دەتوانن ڕۆڵی گەورە بگێڕن، و لە تەواوی وڵاتانی سەرمایەداری ڕۆژئاوادا بێنە سەر حوکم؟ کە دیارە ئەمەش بە کۆمەکی باڵێکی بۆرژوازەکان مەیسەر دەبێ، کە لەسەر حیسابی لیبراڵ و چەپی بۆرژوازەکان، ڕاستڕەوی تووندڕەو دەنگ دەهێنێ و بەرزدەبێتەوە بۆ لوتکەی دەسەڵات: واتە هەمان سیناریۆی ساتەوەختی قەیرانی پێش جەنگی جیهانی دووەم، گەرچی کەمێ ئەمڕۆکە دیکۆری شانۆی سیاسی جیهان گۆڕاوە.
  • ئایا دەسەڵاتی فاشیسمی نوێ کارەساتی کۆکوژی هاوشێوەی هۆلاکۆست، بەڵام ئەمجارە بە “کۆکوژی چەپ و موسڵمانەکان و کەمایەتییەکان” دووبارە دەکاتەوە؟!.

    بنکەی جەماوەری فاشیسمی نوێ
    لێرەدا بەکورتی باسی سێ لە مارکسییەکان دەکەین کە شرۆڤەیان بۆ بنکەی جەماوەری فاشیسم کردووە:
    ۱/ “ئەنتۆنیۆ گرامشی” لە ساڵی ١٩٢۱، پێنج ساڵ پێش دەستگیرکردنی لەسەر دەستی هێزەکانی مۆسۆلینی، دەنووسێت:(چینی “وردە بۆرژوازی” کە لە هەموو وڵاتانی سەرمایەداریدا هەن، ئەم چینە بنکەی جەماوەری فاشیزمە). واتە بەڕای گرامشی بنکەی پشتیوانی فاشیستەکان لەو کاتانەدا چینی وردە بۆرژوازی بوو، نەک چینی کرێکاران.
    ۲/ “کلارا زێتکین” لە وتارێکدا ساڵی ١٩٢٣، کە بۆ کۆمینترن پێشکەشی کرد، ڕای وایە کە (هەڵگرانی فاشیزم کاستێکی بچووک نین، بەڵکو کۆمەڵایەتی فراوانن). واتە بەڕای زێتکین بنکەی جەماوەری فاشیزم تەنها چینی وردە بۆرژوازی نییە، بەڵکە تەنانەت چینی کرێکارانیشە. وە دەیگووت:(تەنها کاتێک تێبگەین کە فاشیزم کاریگەرییەکی وروژێنەر و زاڵی بەسەر جەماوەری بەرفراوانی دانیشتوواندا هەیە، ئەوکات دەتوانین بەرەنگاریی ببینەوە.) – کلارا زێتکین (خەبات دژی فاشیزم )- ئەم ڕاپۆرتەی خوارەوە لە ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٢٣ دراوە بە پلینۆمی سێیەمی دەستەی بەڕێوەبەری ئینتەرناسیۆنالی کۆمۆنیست./ ۲.
    ۳/ ترۆتسکی پشتیوانی جەماوەری بۆ فاشیزم لە (وردە بۆرژوازی و چینی ناوەڕاستی نوێ؛ پیشەوان و دوکاندارە بچووکەکانی شارەکان، بەرپرسە بچووکەکان، کارمەندان، کارمەندانی تەکنیکی، ڕۆشنبیران، جووتیارە هەژارەکان) پێک دێت. وەک “دانیال گێرین” کە سۆسیالیستێکی شۆڕشگێڕی فەرەنسییە، و لەژێر کاریگەریی ترۆتسکیدا بووە، دەڵێ “وردە بورژوازی “ناخوازن بۆرژوازی گەورە وەک چینێک لەناوببەن”، بەڵکو ” ئەوان حەزدەکەن خۆیان ببنە بۆرژوازی گەورە”. بەڵام وردە بورژوازی بێ توانا بوو لە پەیڕەوکردنی سیاسەتی سەربەخۆ، هەرچەندە فاشیزم “لەسەر پشتی وردە بورژوازی سەرکەوت بۆ دەسەڵات”.
    بەڕای من هاوڕێیان (گرامشی، زێتکین، ترۆتسکی) بۆ ئەو کاتەی خۆیان، خاڵی دروستیان نووسیووە، بەڵام بۆ سەردەمی سەرمایەداری ئێمە زۆرتر ڕۆشن بۆتەوە کە جگە لە چینی وردە بۆرژوای، لەمڕۆکەدا چینی کرێکاران بنکەێکی جەماوەری فاشیسمی نوێن. ئەمەش لەلاێک ئاکامی گەشەی ئابووری سەرمایەدارییە لە نێو کۆمەڵگەی زۆرێک لە وڵاتانی سەرمایەداری ڕۆژئاوادا، کە لەچاو ساڵانی۱۹۰۰- ۱۹٤۰ ڕێژەی (جوتیاران و خاوەن پیشەییەکان) کەم بۆتەوە.

    چینه‌کان و ڕاسیسم له‌ سوید

    پێته‌ر لارشۆن بڕوای وایه‌:{کرێکاران له‌وه‌ ترسیان هه‌یه‌ که‌ په‌ناهه‌نده‌کان هه‌ڕه‌شه‌ دروست که‌ن له‌سه‌ر جێگاوشوێنی کۆمه‌ڵایه‌تیان؛ واته‌ جێگایان بگرنه‌وه‌ له‌ کارداو بێکاریان که‌ن. به‌ڵام چینی مامناوه‌ند که‌ جێگاوشوێنی کۆمه‌ڵایه‌تی بڵندیان هه‌یه‌، هیچ ترسێکیان نییه‌ له‌م هه‌ڕه‌شه‌یه‌.}.
    له‌ ڕاستیدا ئه‌مه‌ ناوه‌ڕۆکی نامه‌ی دکتۆراکه‌ی “میکایل سڤێنسۆن”ه‌، که‌ له‌ژێر ناونیشانی (چۆن چینایه‌تی جیاوازی دروست ده‌کات) نووسیبووی. لارشۆنیش له‌ ئه‌نجامی لێکۆلینه‌وه‌ێک له‌ته‌ک چه‌نده‌ها کرێکاران و چینی مامناوه‌ند گه‌یشتۆته‌ ئه‌م ئه‌نجامگیریه‌. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌وه‌ی چه‌ند ساڵێک کاری کردبێ، یان ژیابێ له‌ سوید یان هه‌ر ووڵاتێکی دی ئه‌وروپا، ئه‌نجامگیریه‌که‌ی لارشۆنی به‌لاوه‌ دروسته‌.
    هه‌ڕه‌شه‌ له‌سه‌ر جێگای کۆمه‌ڵایه‌تی مه‌رج نییه‌ به‌ ته‌نها هاتنه‌خواره‌وه‌ی ئاستی کرێ بگرێته‌وه‌، چونکه‌ له‌ هه‌ندێ ووڵاتانی سه‌رمایه‌داری ڕۆژئاوادا بڕی کرێ بۆ کاره‌کان به‌ یاسا و کۆنتراکتی سه‌ندێکا دیاریکراوه‌، بۆیه‌ جیاوازی ڕه‌نگی پێستی مرۆڤه‌کان و که‌لتور ڕۆڵی نییه‌ لێره‌دا.
    هەروەها بەڕای “لارشۆن” چینی مامناوه‌ند(دادوەرەکان، دکتۆرەکان، پارێزه‌ره‌کان، ئه‌فسه‌ری سوپاو ده‌زگا ئه‌منیه‌کان، هونه‌رمه‌نده‌کان، شاره‌زایانی بواری ته‌کنه‌لۆجی) ترسیان لەوە نییه‌ به‌هۆی په‌ناهه‌نده‌کانه‌وه کاره‌کانیان له‌ ده‌ستبدەن، و جێکاو شوێنی کۆمه‌ڵایه‌تیان‌ بێتەخوارەوە.

    بەڕای من ئه‌م تۆلێرانسی چینی مامناوه‌نده‌ که‌ هێشتا په‌ناهه‌نده‌کان هه‌ڕه‌شه‌ نین له‌سه‌ر جێگاوشوێنی کۆمه‌ڵایه‌تیان به‌هۆی بڵندی مه‌قامی کاره‌کانیان‌، له‌ته‌ک هاتنه‌ناوه‌وه‌ی نه‌وه‌ی نوێی په‌ناهه‌نده‌کان که‌ له‌و ووڵاتانه‌ له دایک بوون و گه‌وره‌ بوون بۆ نێو باڕازی کار، و به‌ هۆی گه‌شه‌ی ته‌کنه‌لۆجیاوه‌، ئه‌م بێ خه‌می و تۆلێرانسه‌ی چینی مامناوه‌ند هه‌روا وه‌ک خۆی نامێنێ.
    ئه‌ما کرێکارانی جۆری پیشه‌ی ئاسایی ئه‌و ترسه‌یان هه‌ر ئێستا هه‌یه‌. لێره‌وه‌ ئه‌م دڵه‌ڕاوکێیه‌ ئابوورییه‌، مه‌یلی به‌شی خواره‌وه‌ی چینی کرێکارانی ووڵاتانی دایک زیاتر به‌ره‌و ڕاسیسم پاڵ پێوه‌ ده‌نێ. بۆ نموونە: لە هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی (۲۰۱۹)، ڕێژەی٦۰% دەنگەکان کە ترەمپ بەدەستی هێناوە، لە نێو چینی کرێکاری ئەمەریکییەوە هاتووە.- (سەنتەری توێژینەوەی – ساڵی ۲۰۱۹).
    بێگومان هۆکاری زیادبوونی مه‌یلی به‌شی خواره‌وه‌ی چینی کرێکارانی وڵاتانی دایک به‌ره‌و ڕاسیسم ته‌نها هۆکاری کۆمه‌ڵایه‌تی نییه‌، به‌ڵکه‌ هۆکاری فکری ڕۆڵی گه‌وره‌ ده‌بینێ له‌م نێوه‌دا. بڵاوبوونه‌وه‌ی فکری ڕاسیسم، فکری (ترس له‌ بێگانه‌ – الإكزينوفوبيا Xenophobia / ترس له‌ ئیسلام – Islamophobia) له‌ وڵاتانی سه‌رمایه‌داری ڕۆژئاوادا، ڕۆڵی گه‌وره‌یان بینیوه‌ له‌ زیادکردنی جه‌ماوه‌ری ڕاسیسمه‌کان.
    زیادبوونی مه‌یلی چینی کرێکاران به‌ره‌و ڕاسیسم هۆکاری ئابووری خۆی هه‌یه‌ که‌ سیسته‌می سه‌رمایه‌داری سه‌رچاوه‌یه‌تی، به‌ڵام ئیدۆلۆژیسته‌ بۆرژوازه‌کان هۆکاری جیاوازی ڕه‌گه‌زو که‌لتوری بۆ داده‌تاشن تا سه‌رچاوه‌ی سه‌رمایه‌داری په‌رده‌پۆش که‌ن. واته‌ کرێکارانی وڵاتی دایک ڕقیان له‌ کرێکارانی په‌ناهه‌نده‌ ده‌بێته‌وه‌ له‌ ترسی له‌ ده‌ستدانی کاره‌کانیان. وه‌ک له‌ ئێران به‌ چاوێکی نزم سه‌یری کرێکارانی ئه‌فغانی ده‌کرێ، و له‌ تورکیا ڕاسیستانه‌ مامه‌ڵه‌ له‌ته‌ک کرێکارانی سوریا ده‌کرێ، کرێکارانی پۆلۆنی و سربی بێزراون له‌ به‌رچاوی کرێکارانی ئه‌وروپیدا، گه‌رچی له‌ نێوان ئه‌و خه‌ڵکه‌دا جیاوازی ئاینی و ڕه‌نگی پێست نییه‌. به‌ڵام نووسه‌رانی بۆرژوازی تێزی ململانێی که‌لتور یان ململانێی شارستانی ده‌هێنه‌ نێوان که‌ له‌ ڕاستیدا هیچ بایه‌خێکی ڕاسته‌قینه‌ی نییه‌و گه‌مه‌ێکی سیاسییه‌ بزووتنه‌وه‌ فاشیه‌کانی بۆرژوازی ده‌یکه‌ن بۆ فریودانی خه‌ڵکی.
    هۆکاری ڕاسته‌قینه‌ی که‌مبوونی کاری ئاسایی له‌ ئه‌وروپادا په‌ناهه‌نده‌کان نین، به‌ڵکه‌ گه‌شه‌ی ته‌کنه‌لۆجیا و گواستنه‌وه‌ی کارگه‌کانه‌ بۆ وڵاتانێ که‌ ئاستی کرێ و باج تێیدا نزمه‌ و بازاڕی گه‌وره‌یان هه‌یه‌.
    به‌هۆی نزمی هۆشیاری سۆسیالیستی له‌ نێو ڕیزه‌کانی کرێکاراندا ڕق و کینه‌ و دووبه‌ره‌کی ده‌که‌وێته‌ نێوان چینی کرێکاران، و هه‌ر به‌شێک له‌ چینی کرێکاران ده‌چێته‌ ژێر هه‌ژموونی ئایدۆلۆژیای بۆرژوازیێک؛ یان ئایدۆلۆژیای ڕه‌گه‌زپه‌رستی و ئاینی مه‌سیحی سیاسی یان ئایدۆلۆژیای ئیسلامی سیاسی، و به‌مه‌ ده‌سه‌ڵاتی بۆرژوازی له‌سه‌ر خۆیان زیاتر ده‌که‌ن.
    لەم ساتەی کە ئەوروپا لە قەیران و پشێویدا دەژی، و خۆی ئامادە دەکات بۆ جەنگ لەتەک ڕوسیا، ئیدی هێزی پۆلیس و ئاسایشی ئاسایی، و ئەحزابی لیبڕال و چەپی بۆرژوازی لەتەک پەرلەمانێکی بێ ئیعتبار، ناتوانن کۆمەڵگە لە دۆخێکی سەقامگیردا ڕابگرن و ئامادە بە جەنگی کەن، بۆیە نوخبەی جەنگی دەسەڵاتی بۆرژوازی ستافی حوکمڕانی دەگۆڕێ، ئیدی نۆرەی ڕژێمی فاشیستییە بێتە سەر شانۆ، و ڕۆڵی خۆی بگێڕێ.

    “کریستۆف ڤاندرایەر” لە پارتی یەکسانی سۆسیالیستیی لە ئەڵمانیا دەڵێ:-
    (چۆن ئەتوانرێت شکست بە پارتی ڕاستڕەویی توندڕەوی (AfD) بهێنرێت؟
    دوابەدوای ئاشکراکردنەکانی کۆبوونەوەیەکی نهێنی نێوان بەرپرسانی پارتی [ئەڵتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا(AfD)] و نوێنەرانی بازرگانییەکان سەبارەت بە پلاندانانیان بۆ دەرکردنی بەکۆمەڵی ئەو خەڵکانەی کە پێشینەی کۆچبەرییان هەیە، سەدان هەزار کەس لە سەرانسەری ئەڵمانیا دژی سیاسەتە ڕاستڕەو و نامرۆڤەکانی پارتی ئەڵتەرناتیڤ ڕژانە نێو شەقامەکان و خۆپیشاندانیان سازکرد. (پارتی یەکسانی سۆسیالیستیی) پێشوازی لەم ناڕەزایەتی گردبوونەوانە ئەکات. بەڵام نابێت هەر تەنها دژ بە ئەڵتەرناتیڤ (AfD) بێت، بەڵکو ئەبێت بەرامبەر سەرجەم ئەو حکومەتە بێت کە بەرنامەی فاشیستەکان لەخۆئەگرێ و ڕێگایان بۆ خۆش ئەکات.
    کۆبوونەوە نهێنییەکە نیشانی دا کە پلانەکانی دیکتاتۆرییەت و دیپۆرتکردنەوەی بەکۆمەڵ تا چەند چوونەتەپێش. (AfD) پارتێکی فاشیستە کە درێغی لە جێبەجێکردنی ئەم پلانانە ناکات. پەیوەندییەکی نزیکی بە تۆڕە تیرۆریستییە ڕاستڕەوە بێشومارەکانی ناو دەزگاکانی پۆلیس و سوپا و خزمەتگوزارییە نهێنییەکانەوە هەیە، کە خۆیان بۆ “ڕۆژی X” ئامادە ئەکەن کە ئەیانەوێت نەیارانی سیاسی و کۆچبەران کۆبکەنەوە و بیانکوژن. بەڵام مەترسییەکە تەنها لە (AfD)ەوە نایەت. لە هەموو جیهاندا پارتە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان گەشە ئەکەن و حکومەتەکان پەنا بۆ شێوازە دڕندەییەکانی سەرکوتکردنی سیاسی ئەبەن و تادێت بڕەوی پێ ئەدەن. .
    حکومەتە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان، وەک حکومەتەکانی مێلۆنی لە ئیتاڵیا یان میلای لە ئەرجەنتین، جیاوازییەکی زۆریان لەگەڵ حکومەتە “دیموکرات”ەکانی وەک جۆ بایدن یان ئۆلاف شۆڵزدا نییە هەموویان هەنگاوی دڕندانە دژی پەنابەران ئەگرنەبەر و خۆیان بۆ شەڕی بەرفراوان چەکدار ئەکەن، سەرکوت و پێشێلکردنی ئازادی ڕاده‌ربڕین بڕەو پێ ئەدەن.

    سەرچاوە:

How can the far-right Alternative for Germany be beaten? – 19 January 2024 – Christoph Vandreier

سەرچاوەکان:
۱ / Fascism in Germany. Robin Blick 1975 – Chapter I: The Roots of
German Reaction
۲/ Clara Zetkin – The Struggle Against Fascism / The following report was given June 20, 1923, to the Third Plenum of the Executive Committee of the Communist International.
۳/ هه‌وڵدان بۆ جێگاوشوێنی کۆمه‌ڵایه‌تی ڕاسیسم ده‌بزووێنێ – پێته‌ر لارشۆن / Statusjakten driver fram rasismen
Petter Larsson läser en avhandling, som slår hål på myten om den toleranta medelklassen – Aftonbladet /Publicerad 2020-07-28
٤/ بەشێک لە کتێبی ژیاننامەی “دیدیە ئێریبۆن – گەڕانەوە بۆ ڕیمس”، کە لەنێو شتەکانی تردا باس لە هۆکارەکانی سەرکەوتنی پۆپۆلیزمی ڕاستڕەو دەکات لەنێو دەنگدەرانی چینی کرێکار لە فەرەنسا. هەروەها وتاری (لە چینایەتییەوە بۆ ڕەگەز) لە سایتی (فلاممان ١٢ی تەمموزی ٢٠١٨). بەڵگەکان ئاشکرای دەکەن کە پۆپۆلیزمی ڕاستڕەو لە ئەوروپا و ئەمریکادا پشتیوانییەکی بەرچاوییان لەنێو کرێکاراندا بەدەستهێناوە.




کارەساتی بێ ئومێدی و چەنەبازی ئینسانە گچکەکان.. ئەکرەم سەعید

“من کەسێکی نیمچە شێت و نیمچە مردووم” – چیرۆکی: چەنەبازی لەسەر نیل/ نەجیب مەحفوز

مەحفوز لەسەر زاری “ئەنیس” کە یەکێکە لە چەنەبازەکانی سەر ڕووباری نیل و پاڵەوانی چیرۆکەکەیە، “حەقیقەتی کەسایەتی خۆی باس دەکات بۆ ئەوانی دی:(من کەسێکی نیمچە شێت و نیمچە مردووم). هەڵبەتە ئەوە هەر بەتەنها ئەنیس و هاوەڵەکانی نییە، لە نێو بەلەمێکی سەر نیل کەسایەتیان لەو چەشنەیە، بەڵکە لەڕاستیدا زۆربەی زۆر خەڵکی میسر و جیهان لە ساڵاکانی ۱۹٥۰- وە تا ئێستاش (نیمچە شێت و نیمچە مردوون)، ئەوەش دوا پلەی نامۆیی و بە شمەکبوونە، و لە دەستدانی هۆشیاری ئینسانی و چینایەتییە، کە ئینسانەکان لە ژێر سایەی سیستەمی سەرمایەدریدا دووچاری هاتوون.
ئەمە توانج و وەسفێکی ناشرین نییە بەتەنزەوە بە مرۆڤەکان، بەڵکە ئەمە کێشانی دیمەنی واقیعی حاڵی ئینسانەکانە لە سەردەمی ئێمەدا. ئەمە سەرگوزشتەێکی ڕاستەقینەیە بۆ حاڵی کۆمەڵگە و ئینسانەکان لە ئێستادا، وە دەمامکە درۆزنەکان ئاشکرا دەکات، و لە گوتاری ئیدۆلۆژی دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆنی ساختە هاتۆتە دەرەوە، وەسفی ئەو دۆخە خەسار و پارچەپارچە بوونە باس دەکات کە خەڵکی دوێنێی میسر و ئەمڕۆکەی جیهان بەدەستیەوە دەناڵێنێ، کە بێگومان ئاکامی ئەم ناهۆشیارییە( نیوە شێت و نیوە مردووە)ی ئینسانەکان، ئەنجامەکەی دونیا بە ناچاری بەرەو کارەسات دەبات.

  • کاتی قەیران و جەنگی دەوڵەتە دڕندەکانی سەرمایەداری، گەر چینی کرێکاران و ئازادیخوازان هۆشیار نەبوون، و هاوشێوەی پێڕە چەنەبازەکەی ڕۆمانەکەی مەحفوز لە بری نێو بەلەمێک لەسەر نیل، ئەمڕۆکە لە نێو سۆشیال – میدیا خەریکی دیالۆگی کەرەکان و چەنەبازی بن، ئیدی چاوەڕێی کارەسات بکە ڕووبدات.
  • لە دووهەفتە لەمەوبەر تا دوێنێ، ئۆکرانیا دووجار هێرشی کردۆتە سەر (وێستگەی ئەتۆمی زابوریجیا بۆ بەرهەمهێنانی ووزە)، ئەو وێستگە گەورەیە گەر بتەقێتەوە، جگە لە بەشێکی ڕوسیا کە زیانی بەردەکەوێ، ئۆکرانیا بۆ خۆی دەبێتە پنتایێک لە خاک کە بەکەڵکی ژیان نامێنێ، ئەمە جگە لەوەی زیان بە (پۆلۆنیا، ڕۆمانیا، و باقی ووڵاتانی بەلکان) دەکەوێت، و تەنانەت تیشکی ئەتۆمی تەقینەوەی ئەو وێسگەیە زیانی هەیە بۆ تەندروستی خەڵکی ووڵاتانی (فیلەندا و سوید).
  • لە هێرشی ئەم دواییەی “ئێران و ئیسرائیل” بۆ سەر یەکتری ڕاستەخۆ یان ناڕاستەخۆ، هەڕەشەی پەلاماردانی وێستگە ئەتۆمییەکان هاتۆتە گۆڕێ. گەر کارەساتێکی ئەتۆمی بە ئەنقەست یان نەخوازراو ڕووبدات، بە ملیۆناها مرۆڤ زیانمەند دەبن، و ناوچەکە شیاوی ژیان نامێنێ.
  • لە کاتێکدا دڕندەکانی سەرمایە خەریکن مرۆڤایەتی دووچاری کارەساتێکی ئەتۆمی دەکەن، کە کارەساتی هیرۆشیما و ناکازاکی و کارەساتی ئەتۆمی وێستگەی چێرنۆبڵ لەساڵی ۱۹۸٦، لە چاویدا کارەساتێکی گچکەیە، کەچی مرۆڤایەتی هاوشێوەی (پێڕە چەنەبازەکەی مەحفوز)، کە هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا لە خۆدەگرێت، لە مامۆستا و ڕۆشنبیر و دز و بەرپرس و سەماکار و کرێکار، هەموو وازیان لە کەیف و چەنەبازی خۆیان نەهێناوە، و بەرامبەر ئەو هەموو قەیران و کارەساتەی جەنگ و کۆکوژی منداڵ و خەڵکی مەدەنی، توانای زۆرەبڵێی و چەنەبازییان لەدەست نەداوە، بەڵام ئەفسوس زۆر هەنگاوی عەمەلی ڕاستەقینە دژی سەرمایەداران و دەسەڵاتەکانیان، و دژی نوخبەی جەنگی بۆرژوازی جیهانی، بۆ ڕاگرتنی مەترسی فەنابوون و فەوتان، تا ئێستاکە نەنراوە.
  • زۆر دەگمەن سۆسیالیستەکان تەشەنە لە ئاست نزمی هۆشی خەڵکی دەدەن، بەڵام لە بەرامبەر ساویلکەیی خەڵکی، لە پێش جەنگ و کاتی جەنگی جیهانی دووەم، خەڵکی ئەڵەمان و بەشێکی دیاری چینی کرێکاران، بە ئیدۆلۆژی و پروپاگاندەی نازییەکان و هیتلەر فریوو درابوون. لەم ساتەوەختەدا بوو کە ولیام ڕایش (گوێ بگرە مرۆڤی گرنگن)ی نووسی؛ هەڵبەتە سۆسیالیستەکان بە مرۆڤەکان ناڵێن( بچوک یان گرگن )، بەڵام مرۆڤ لەو هەلومەرجە و لە دەروونی “ولیام ڕایش” تێدەگات کە بۆچی وا تووڕە بووە، چونکە ئاستی هۆشیاری و پراکتیکی چینی کرێکاران و خەڵکی ئازادیخواز لە ئاستی هەڕەشەکاندا نەبووەو کۆمۆنیستەکانیش بێ توانا و بێ کەڵک بوون، و خەڵکیش هەر خەریکی کەیف و چەنەبازی خۆیان بوون . لەم ساتانەدایە چیرۆکەکەی “نەجیب مەحفوز” دیمەنی دوێنی میسر و دیمەنی ئەمرۆکەی جیهان، بەیەکەوە دەبەستێتەوە.
  • لە ڕاستیدا ئەوە مەترسیدارە کە سیستەمی سەرمایەداری لەمڕۆکەدا دڕندانە هێرش بۆ سەر بژێوی چینی کرێکاران دەبات و هەژاریان دەکات، وە نوخبەی سەرمایەی فەرمانڕەوا دڕندەیە، و ئاگری جەنگ لێرەو لەوێ هەڵدەگیرسێنێ و کارەسات دەقەومێنێ، بەڵام لەوە مەترسیدارتر و کارەساتبارتر ئەوەیە کە زۆربەی مرۆڤەکان لەم سەردەمەی ئێمەدا، ناهۆشیار و بێ دەرباسین، یان ووە دووی ئەحزابی بۆرجوازی ناسیۆنالیست و ئایینی کەوتوون.
لەڕاستیدا زۆربەی مرۆڤایەتی لەمرۆکەدا ( نیمچە شێت و نیمچە مردوو)ن؛ شێت بەمانای ناهۆشیار، و مردوو بەمانای بێ جوڵە و بێ پراکتیکی شۆڕشگێڕانە بۆ گۆڕینی دونیای سەرمایەداری.

تێبینی:

  • چات یان “چەنەبازی لەسەر ڕووباری نیل”، چیرۆکی کۆمەڵێک مرۆڤی نامۆ و پەراوێزخراو، کۆمەڵێک ئینسان کە لە نێو کێشەکان و چڵپاوی کۆمەڵگادا، پشتگوێخراون و بێ ئومێد و بێ متمانەن بە فکر ، خاوەنی هیچ خەون و ئامانجێک نین، دەچنە شوێنێک بۆ سەر گەرمکردن.
    “بەلەمێک لەسەر ڕوباری نیل” ئەو شوێنەیە کە خەونەکانی ڕزگاربوون لە ستەمکاری بەدی دەهێنێ لە ژیانێکی بێ مانا کە مرۆڤە کچکەکان هیچیان پێناکرێ لە چات زیاتر، جا چات بێ لە نێو بەلەمێکی سەر ڕوباری نیل یان چات بێ لەمڕۆدا لەنێو نێت، جیاوازی ئەو تۆی نییە.
  • دەتوانی چیرۆکەکە لە نێتدا بەخۆڕای وەک “پی دی ئف” بخوێنیتەوە، وە هەروەها چیرۆکەکە کراوە بە فلیم بە ناوی (ثرثرة فوق النيل)، دەتوانی چێژ لە فلیمەکەش وەرگری، چونکە تا بڵێی ئەکتەرەکان نواندنێکی جوان پێشکەش دەکەن.

ئەکرەم سەعید