وەڵامێك بۆ دوو چاوپێكەوتنی بەڕێزان كاك نەوشیروان مستەفا و كاك رابەری سەید برایم

كاك سەلام عەلی لە 6 بەرگی نیشتمانی گوڵە گەنمەكان تایبەت بە ئەنفالدا كۆی دیدارو چاوپێكەوتنەكانی لە گەڵ قوربانیان و پێشمەرگەو جاش و پارتیزانەكان و تەنانەت پێشمەرگە پزیشكەكان بلاو كردۆتەوە, دیدارەكانی بە ئامانەتەوە وەك خۆی چیوتراوە بڵاو كردۆتەوە, لە ئەو بەرگەی تایبەتە بە وتەی پێشمەرگە چەند سەرنجێكم هەبوو لەسەر دوو دیداریان كە لە گەڵ كۆچكردوو كاك نەوشیروان مستەفا و بەڕێز كاك رابەری سەید برایم ئەنجامی داوە, هەردوو سەرنجەكەش تایبەتن بە وتەكانیان لەسەر ئەنفالكراوانی قۆناغی ئەنفالی چوارەم, خۆزگەم زووتر كاك سەلام ئەم زنجیرە كتێبەی بڵاو بكردایەتەوە تا بەشداربووانی چاوپێكەوتنەكانی ئەم بەشەو بەشەكانی دیكە لە ژیاندا بوونایە و وتەكانی خۆیان ببینیایە.
ئەم شەش بەرگە بە تایبەت دوو بەشی قوربانییەكان (ژنان و پیاوان) دوو پەرتووكی زۆر گرنگن, بە تایبەتیش كاك سەلام نەیویستووە دەستكاری ناوەڕۆكی دیدارەكان بە ئیشتیهای بیركردنەوەی خۆی بكات و دەقەكانی وەك خۆی بڵاو كردۆتەوە, لە دیداردا دەستكاری دەق لە رووی ناوەڕۆك و داڕشتنەوە بەرهەمەكە دەكوژێت.
هەردوو بەڕێز كاك نەوشیروان مستەفا و كاك رابەری سەید برایم لە دیدارەكانیان باس لەوە دەكەن لە پرۆسەی بەدناوی ئەنفالدا, سنووری ناوچەی قۆناغی ئەنفالی چوار لەو پرۆسەیە هاووڵاتیانی بێ زیان دەرچوونە, كە وتەكانیانم خوێندمەوە سەرم سوڕما, چەند جارێك پێیدا چوومەوە, باوەڕم بە چاوەكانم ناكرد كە وا وترابێت, نازانم ئەم بەڕێزانە ئەم زانیاریانەیان لە كوێوە هێناوە, بە تایبەت بۆ كەسێكی وەك كاك رابەری سەید برایم كە سەرتیپی ناوچەیەك بووە خاوەند گوندی وەك جەلەمۆرد و گۆپتەپەو دەیان گوندی رەشپۆشی وەك ئەوانە, خودی خۆشی خەڵكی ئەو ناوچەیەیە, ئیتر نازانم چۆن توانیویەتی لێدوانی وا بدات, لێدوانی ئاوا ئازایەتی بێ پایانی دەوێت, چونكە بەرەو رووی روووبارێك خوێن دەبێتەوە, لە كۆتاشدا هەر بەرەو رووی راستییەكان دەبێتەوە, دەبوایا بیزانیایە ئەو شایەدییەی ئەو داوێتی 100% ناراستە, رۆژێك هەر بڵاو دەكرێتەوە كەسانێك لێی راست دەبنەوە, كە عەوداڵی دەرخستنی راستییەكان دەبن, هەرچەندە زانیاری ناڕاست پەتی كورتە, زوو ئاشكرا دەبێت, خودی پرۆسەی چاوپێكەوتنی مێژوویی شایەدی دانە لەسەر راستییەكان, ئاخۆ دەكرێت لە داهاتوودا كاك رابەر بە شایەد لەسەر رووداوەكان وتەی لێ وەربگرترێت؟, بێ متمانەمان ناكات بەرامبەر هەموو سەرگوزەشتەو گێڕانەوەكانی؟ .

ئەوان چییان وتووە؟

فەرموون دەقی لێدووانەكانی كاك نەوشیروان مستەفا و كاك رابەری سەید برایم كە بۆ كاك سەلام عەلییان داوە وەك خۆی دەخەمە روو بۆتان, كاك نەوشیروان مستەفا دەڵێت: ….. لە قۆناغی دووەمی ئەنفالدا زیانی گیانی زۆرمان بەركەوت, لە قۆناغەكانیتردا یەعنی لە ئەنفالەكانی دەشتی كەركوك و لە مەنتقەی خۆشناوەتی و ئەوانە پێشتر ئاگاداری خەڵكمان كردبوەوە, هەندێك لەوانە چوونە ناو شارەوە, خۆیان شاردەوەو هەندێكیتریان چوون بۆ ئێران. لە ئێران نیشتەجێمانكردن و جێگەمانكردنەوە, یەعنی تەنیا ناوچەیەك زەرەری زۆر گەورەی بینی ئەو ناوچەیە بوو كە ناوچەی گەرمیان ل20.
لە بەشێكی دیكەی چاوپێكەوتنەكەی هەمان بۆچوون دووبارە دەكاتەوەو دەڵێت: مەنتیقەی خۆشناوەتی هەموومان دەربازكرد, هی مەنتقەی دەشتی كەركوك هەموویمان دەربازكرد, یەعنی كەسێك نەبووە بمێنێتەوە مەگەر كەسێك خۆی ویستبێتی, پێشمەرگەش هەندێ نەبێت خۆیان لە گەڵمان نەمانەوە پێیانوابوو ئەگەر تەسلیمببنەوە باشترە, تەسلیمبوونەوەو كوشتنیان, ئەوانیش ئەگەر لە گەڵماندا بهاتایان رزگاریاندەبوو,…. ل32.
هەرچەندە ناوچەی خۆشناوەتیش زیانیان هەبوو لە ئەنفالدا بلەی سەرو یەكێكە لە نموونەكان لە پاڵ زیانی كیمیابارانەكان, ئەوانیش بە موتڵەقی هەموو رزگاریان نەبوو, وەلێ لە هەموو قۆناغەكانی ئەنفال زیانی ئەم ناوچەیە كەمتر بوو, ئەویش بەهۆی بەرگری پێشمەرگەوە نەك رزگاركردنیان.
كاك رابەری سەید برایم, لە كاتی پرۆسەی بەدناوی ئەنفال سەر تیپی 25ی خاڵخاڵان بوو, كە تیپەكە ئەو سنووری چالاكییەكەی چەقی ئەم ناوچەیە بوو دەڵێت: من بەرپرسیارم لەو قۆناغەی ئەنفال كە تیایدا بووم, لە ئەنفالی یەك خەڵك زوو ناوچەكەیان چۆڵكرد و دەرچوون, بەڵام بەهۆی سەرماو ئەوانەوە بەشێك لە خەڵك لە سەرمان مردن, لە ژن و مناڵ و پیر و پەككەوتە, لە ئەنفالی چوار كە تیایدا بەشدار بووم , پێش شالاوەكە خەڵك ناوچەكانیان چۆڵكرد, بۆ نموونە جاشەكان هەواڵیان بۆ كەسوكاریان ناردبوو كە دەرچن لە ناوچەكە و وەزعەكە وایە, بەڵام بۆ ئەنفالی دوو و سێ, من بەرپرسیار نیم, رەنگە رێگە لە خەڵك گیرابێت كە نەڕوات بەلام ئەوە نەبووە سیاسەتی یەكێتی و بەرنامەی یەكێتی نەبووە بە گشتی, ئەگەر لە ئەرشیفی برووسكەكانی یەكێتی نیشتمانی كوردستان لە ساڵی 1987 تا 1988 تەماشا بكە, كاك نەوشیروان برووسكەی هەیە بە چەند خاڵێك دەڵێت خەڵك ئازادە بڕوات و خۆتان وا رێك بخەن, وا بەرگریبكەن, بەڵگەشمان هەیە, كە لە چ رۆژ و ژ مێژوویەك ئەو برووسكەی لێداوەو ئەو كاتە كاك نەوشیروان لە ناوەوەی وڵات بوو سەرپەرشتی ینك ی دەكرد, بەڕێز مام جەلال لە دەرەوە بوو….. ل 280.

ئەم وەڵامانە راستن؟

دیارە لە ئەنفالی یەكیشدا پەرێز تەواو پاك نییە, زیاتر لە چوار سەد كەس ئەنفالكران لەوانە هاووڵاتیانی گوندەكانی سێدەر و سەرمۆرد و ….., بەشێكیش لە هاوولاتیانی گوندەكانی سنورەكە, بەهۆی خراپی گوزەرانیانەوە لە ئێران گەڕانەوە, دووای گەڕانەوەیان لە ئێران ئەنفالكران.
ئەگەر بەڕێزی بەرپرسە لە قۆاغی ئەنفالی چوار, ئایا ئێستاش بە پراتیك بەرپرسیارێتییەكە هەر قەبوڵ دەكات وەك ئەوەی ئەوسا وتوویەی؟ , فەرموو با لێكۆڵینەوەو بەدوادا چوون بەسەر پەرشتی لێژنەیەكی بێلایەن و پسپۆر لە كەسوكاری قوربانیان و نووسەران و لێكۆڵەرانی ئەنفال و دادوەری دەست بەكار بن بۆ لێكۆڵینەوە لەو لێدووانە بكات, لە دووایدا بەرپرسیارێتی رووحی ئەو هەزاران كەسە بكە لە ناوچەكەت ئەنفالكران, كە بە وتەی بەڕێزت هەرنین و بوونیان نییە و دەبێت ئەوانەی ئێمە دەڵێین ئەنفالكراون لە ژیاندا بن, مرۆڤ كە چووە ناو ساڵەوە هەقیەتی دان بە راستییەكان بنێت و ئازایەتی داوای لێبورن كردنی هەبێت و بەرپرسیارێتی هەڵەكانی رابردووی خۆی بگرێتە ئەستۆ, بۆیە من لێرەوە بانگەوازت دەكەم لەسەر ئەم لێدووانە داوای لێبوردن لە كەسوكاری قوربانیانی قەڵاسێوكە, شێخ بزێنی سەرو و خواروو , دەشتی كۆیەو شوان و سەرخاسە بكە, چونكە نكۆڵیكردن تاوانە.
ئاخر تیپەكەی بەڕێزت بە شایەدی خۆم تا بەیانی رۆژی 4-5-1988 رێگەتان لە خەڵك دەگرت خۆیان رزگار بكەن, دوایی وەك هەڵم چوون بە ئاسمانا, هەموو دەروازەكانتان داخست, كەڵەكتان دایە ئاوا, خەڵكتان لە شارەوە بە زۆر گەڕاندەوە بۆ ناوچە قەدەغەكراوەكان و دوواتر ئەنفال كران…….. چۆن وێراتان ئەم لێدووانە بدەن؟, لە رووحیانەتی هەموو ئەو مرۆڤانە نەترسان كە خرانە ژێر لمەوە, راستە لە كاتی چاوپێكەوتنەكە كەست لێ دیار نەبووە وەلامت بداتەوە, ئەدی ئێستا كە نووسراوەتەوەو خراوەتە سەر كاغەز چی دەفەرموون, هەر بەردەوامن لەسەر هەمان بۆچوون؟, لە كاتێك وەك خۆت دەڵێیت بەرپرسی لە ناوچەكەت, شاردنەوەی راستییەكان تەنها بۆ ئەوەیە نەكەونە بەر بەرپرسیارێتی, ئایا دەزانی رێگا گرتن لە خەڵك لە كاتی جەنگدا بە پێی بنەماكانی دادگا نێودەوڵەتییەكان دەچێتە چوارچێەی تاوانی جەنگەوە؟, دەزانی ئەم تاوانە چییە و لە كوێی تاوانەكانە؟.
بەڵێ ئێوە نەك خەڵكتان بە سەلامەتی رزگار نەكرد وەك ئیدعا دەكەیت, بەڵكە خەڵكتان وەك بارمتە دایە دەست جەلادانەوە, ئەوەی كردتان تاوانی مەزن بوو, مێژوو لێتان خۆش نابێت, نكۆڵی كردن لە بوونی تاوانەكەو ئەنفالكردنی نزیك 5000 كەسی نەگەڕاوە هەزارانی گەڕاوە بۆ خۆی تاوانێكە, ئەگەر ناوچەكەی تۆ ئەنفالكراوی نییە ئەدی 182000 ەكە, ئەم ژمارە زەبلاحە بە چی پڕ دەكەیتەوە؟.

ژمارەكە چەندە؟

كاك مەلا شاخی كە كادیری یەكێتی نیشتمانی كوردستان بووە لە سەروبەندی تاوانی جینۆسایدی ئەنفال و هاوڕێی خۆتانە, لە پەرتووكە ناودارەكەی بە ناوی ئەنفالی خاڵخاڵان لە ل 290 دا ژمارەی ئەنفالكراوە نەگەڕاوەكانی ئەم سنوورەی كە تۆ دەڵێی بە سەلامەتی رزگارمان كردوون بە 4228 كەس دیاریكردووە, 2895یان نێرن و 1333 كەسیان مێینەن, بە تێبینی نووسەر ئەوەی كە ئەم ئامارە فیرارەكان ( سەربازی هەڵاتوو) و گەڕاوەكان (ئەو ئەنفالكراوانەی لە دووبز و نگرە سەلمان گەڕاونەتەوە) ناگرێتەوە, بە تێبینی منیش زۆری دیكەش هەن .
بەڵێ دووای گەرمیان واتە ئەنفالی سێیەم, دەشتاییەكانی كەركووك و ناوچەی قۆناغی ئەنفالی چوارە دووەم زیانلێكەوتەی قۆناغەكانی ئەنفالن وەك ژمارەی قوربانیانی گۆڕە بە كۆمەڵەكان, بەڵام لە رووی كۆی ژمارەی ئەنفالكراوانەوە سێیەم ناوچەیە دووای ئەنفالی سێ و نۆیەم دووا قۆناغی ئەنفال ( بادینان), (( بە پێی بەڵگەنامەكانی سوپای عێراقی, لە ئەنفالی بادیناندا 13 هەزار و 553 كەس دەستگیركران )).
هیوادارم دووای ئەم وەڵامە كاك رابەر بەرپرسیارییەتی ئەنفالكردنی هاوولاتیانی ناوچەكەی بگرێتە ئەستۆ و داوای لێبوردن لە هاوولاتیانی سنورەكە بە گشتی و كەسوكاری قوربانیان بە تایبەتی بكات و راستییەكان وەك خۆی بڵاو بكاتەوەو ئەو ناوانە ئاشكرا بكات كە هۆكار بوون لە ئەنفالكردنی نزیك 10000 هاولاتی ناوچەكە, رێگریان كرد, خەڵكیان لە شارەكانەوە گەڕاندەوە, كەڵەكیان دایە ئاوا .

سەرچاوەكان:
1- نیشتمانی گوڵە گەنمەكان , سەلام عەلی, چاپی یەكەم 2024
كردەڕەهاتی ئەنفال لە زاری پێشمەرگەوە.
https://www.kurdipedia.org/?q=20260331153834682032&lng=1
2- https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=2012061016514969937

فارس نیعمە حوسێن محیاوی Neama Hussain AL-mihiwai Faris ناسراو بە ئەبو ریم, لەدایكبووی 03-07-1940 , سەر بە خێڵی محێیە كە لە شاری یوسفیەی خوارووی بەغداو ناو شاری بەغدا جێگیرن, لە شیعەو سونە پێك هاتوون, فارس لە باڵە شیعەكەیەتی.
فارس نیعمە دەرچووی خولی 36 ی كۆلێژی سەربازی بووە لە ساڵی 1960, بەشداری كودەتای سەربازی بەعسییەكانی كردووە لە 8ی شوباتی 1958, رۆژی 9ی شوبات سوكایەتی بە جەستەی عەبدالكەریم قاسم كردووە , لە بەردەم كەناڵی راگەیاندن جەستە ساردو سڕەكەی بە قژ رایكێشاوە, هەرچەندە سەرباز بووە, لێ لە ئەشكەنجەدانی سەلام عادیل بەشداری كردووە, دەرچووی خولی 35ی كۆلێجی ئەركانە لە ساڵی 1970.
زۆر پۆستی گرنگی لە سلكی سەربازی عێراقی وەرگرتووە, لەوانە ڕاگری كۆلێژی ئەركان لە ساڵی 1982، جێگری سەرۆكی ئەركانی سوپا بۆ كاروباری راهێنان، سەرۆكی زانكۆی البكر بۆ خوێندنی باڵای سەربازی , لە ساڵی 1983 بووە بە فەرماندەی فەیلەقی 1 , لە ساڵی 1988 بە وەكالەت فەرماندەی فەیلەقی 5 بووە.
عەقید نیعمە فارس محیاوی كە ئەوكاتەی فەرماندەی لیوای 6ی زرێپۆش بوو, فەرماندەیی سەركوتكردنی راپەڕینی سەفەری شیعەكانی كردووە لە لە رێكەوتی 8 و 9ی شوباتی ساڵی 1977, كە بەعس رێگری كرد ئەو ساڵە شیعەكان ئەربەعینییە بكەن, ئەو تاوانە لە مێژوودا بە روداوی خان نص بەناو بانگە( خان ئەلحەماد (خان نص) یەكێكە لە گرنگترین شوێنە مێژووییەكانی قەزای ئەلحەیدەرییە لە پارێزگای نەجەف).
لیواكەی محیاوی لە نزیك شاری موسەیب جێگیر ببوو, نزیكەی 40 كیلۆمەتر لە كەربەلاوە دوور بوو، نزیكترین پێكهاتەی سەربازی بووە لە شوێنی راپەڕینەكەوە. لیوای زرێپۆشی شەشەم بە هەر سێ كەتیبەكەی و فەوجی پیادەی میكانیكیەكەیەوە رۆڵی سەرەكییان گێڕا لە سەركوتكردنی راپەڕینەكە, راپەڕینەكە تاكو رێكەوتی 12ی شوبات بە تەواوی دامركاندەوە, لەو روداوەدا دەیان كەس كوژران و سەدان كەسیش لە راپەڕیوانان دەستگیر كران.
فارس نیعمە لە رێكەوتی 1ی فیبریوەری ساڵی 1976 پلەی سەربازی فەریق روكنی بۆ صەدام حوسێن بەست, لە گەڵ بەخشینی ماجستێر لە بواری زانستی سەربازی, لە كاتێك رۆژێك سەربازی نەكردبوو, لە رێكەوتی 17-7-1979 پلەی موهیب روكن لە لایەن ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆرشەوە پێ بەخشرا, پۆستێك وێنەی لە جیهاندا نەبووە .
بە پێی بەڵگەنامەی كۆمیسیۆنی باڵای نیشتمانی بۆ ریشەكێشكردنی بەعس – بەشی زانیاری، ژمارە 1، ڕیكەوتی 2-1-2005، سەبارەت بە لیوا ڕوكن نیعمە فارس محیاوی هاتووە (لیوا ڕوكن ، ئەفسەری پێشووی هێزە چەكدارەكان، لە ڕیزەكانی سەربازیی بەرز بوەوە تاكو گەیشتە پلەی لیوا روكن، وە لە ڕیزەكانی پارتی بەعسی لە ناوچوو (بیرۆی سەربازی) سەركەوت تا گەیشتە تا بوو بە ئەندامی مەكتەبی سەربازی (سكرتێری لقی سەربازی حوتەین و یەرموك)، پاشان وەك باڵیۆز لە یەكێك لە وڵاتان دامەزرا، یەكێكە لە تاوانبارانی سەردەمی شەڕی ئێران و عێراق، كە سەرۆكایەتی لیژنەكانی لە سێدارەدانی كردووە لە كەرتی چوارەم لە پارێزگای میسان و كەرتی فەیلەقی دوو لە پارێزگای دیالە دادەنرێت, بە یەكێك لە چەقۆكێشانی ڕژێمی پێشوو دادەنرێت, دەبێت لەسەر تاوانەكانی لە كاتی شەڕی ساڵانی نێوان 1980 تاكو 1988 ( شەڕی ئێران-عێراق) دادگایی بكرێت.
فارس نیعمە محیاوی دووا خزمەتی بۆ بەعس وەرگرتنی پۆستی باڵوێزی عێراق لە فلپین و نەمسا بوو, وە یەكێك بوو لەوانەی كاری بازرگانی بۆ عودەی دەكرد, دوای روخانی صەدامیش بەردەوام بوو بۆ كاركردن بۆ پاشماوەی بەعس, لە شاری ڤیەنا هێلانەیەكی سیخوڕی بۆ درووست كردبوون, دووا پۆستیشی دوای روخانی صەدام خانەنشینكردنی بوو بە پۆستی فەریق رووكن تا مردنی لە 28ی ئۆگستستی 2025 بەردەوام بوو, لە كاتێكدا ناوی لە لیستی تۆمەتبارانی ئەنفال هەبوو وە داواكراوی ەیسی تاوانی ئەنفال بوو.

بەشداریكردنی لە سەركوتكردنی گەلی كورد

زانیاری وردمان لەسەر كارەكانی نییە دژ بە گەلی كورد, هەرچەندە بە پێی وتەی عەلی حەسەن مەجید خزمەتی سەربازی بە پلەی ئەفسەری زۆر بووە لە كوردستان, كە لەو كاتەوەی ئەو كۆلێجی سەربازی تەواو كردووەو پلەی جیاجیای سەربازی هەبووە, لەو ماوەیە 26 ساڵی جەنگ بەردەوام بووە, ئەوەی بۆ ئێمە زانراوە بە بەڵگەی تاوانبارییەوە, لە پۆستی باڵاوە بەشداری هەردوو تاوانی جینۆسایدی بارزانی و جینۆسایدی ئەنفالی كردووە.
لە ساڵی 1983 ئەو پۆستی فەرماندەی فەیلەقی 1 وەردەگرێت, لەو كاتەی جەنگێك هاتە پێشەوە بە ناوی فەجری دوو بە كوردییەكەی بەناوی شەڕی حاجی ئۆمەران بە ناو بانگە, بارزانیش لە یاداشتەكانی خۆیدا ئاوا ئاماژەی پێ دەدات ” هێزەكانی ئێران لە لایەن شیرازی و موحسین ڕەزاییەوە فەرماندەیی دەكران, هێزەكانی عێراقیش لە لایەن فەریق ڕوكن, نەعمە حوسێن فارس ئەلمحیاوی, فەرماندەی فەیلەقی پێنجەوە سەرپەرشتیی دەكران. سەددام خۆیشی سەردانی دیانای كردبوو, لەم شەڕە عێراق چەكی كیمیایی بەكار هێنا-بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورد – بەرگی چوارەم 1975-1990 شۆڕشی گوڵان- ل 205. “.
لەو كاتە ئەو فەرماندەی فەیەقی یەك بوو نەك پێنج” فەیلەقی پێنج ئەوكات هێشتا پێك نەهێنرابوو”, لەو جەنگە ئەو شكستی هێنا بەشێك زۆر لە خاك و چیاكانی لە دەست دا, لیوای 65ی قوات خاصە بە هاوكاری جاشەكان گردمەندیان گرتەوە.
محیاوی لە پەلاماردانی بارزانییە سڤیلەكانی ناوچەی دیانا و شوێن بزركردنیان بڕیار دەربووە, وەك لە بەڵگەنامەی نهێنی و كەسی سەركردایەتی فەیلەقی یەكی پێشەنگ, ئەركانی گشتی , ئەمن ژمارە امن-11-1 لە رێكەوتی 25-8-1983 بۆ العمید الركن احسان كامل شبیب , بابەت پێكهێنانی لێژنە بە واژۆی اللوا الركن نعمە فارس حسین قائد الفیلق الاول ,وە پرۆفیسۆر عەلی تەتەر ئاماژەی پێ دەدات حكومەتی عێراق پاش ئەم تاوانە، لە ئابی 1983، بە فەرمانی سەركردەی فەیلەقی یەكی سوپای عێراق، لیوای ڕوكن نەعمەت فارس حوسێن بە هەماهەنگی لە گەڵ لقی باكووری لەشكری حزبی بەعس لیژنەیەكیان، بە سەرۆكایەتیی عەمیدی ڕوكن ئیحسان كامل شەبیب پێكهێنا بوو، كە كارەكەیان بریتی بوو، لە ئەنجامدانی ئامارێكی ئەمنی لە سەر هەموو نیشتەجێبووانی قەزای سۆران و ناحیەی دیانا و گوندەكانی دەوروبەر، بۆ ڕێوشوێنی پێویست بۆ دانانی ڕاددەیەك بۆ بزاڤی)خائین و بەكرێگیراوان (بە پێی دەربڕینی ئەوان و دۆزینەوەی جێگایەك، كە یەكەكانی لەشكری و ئیداری عێراق بۆی بگوازرێتەوە كە ئاسانتر بتوانن بیانپارێزین. هەروەها بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەر كردەوەیەكی نائاسایی، لە 9ی ئابی 1983 هێزێكی تەواویان پێكهێنا بوو، و پیلانێكی ئەمنییان دانابوو بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەر پێشهاتێك. بەم شێوەیە حكومەتی عێراق لاپەڕەیەكی نوێی لە سەر تاوانەكانی دژ بە مرۆڤایەتی و گەلی كورد لە بێدەنگی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی تۆمار كرد كە تا ئێستاش شوێنەوارەكانی بەسەر كومەڵگای كوردیدا ماوە. بەلام دوای ئازادكردنی عێراق، لەسەر كۆمەڵكوژی بارزانییەكان، هەر یەك لە عەلی حەسەن ئەلمەجید، تارق عەزیز عیسا، سەعدون شاكر مەحموود، سەفیان ماهرحەسەن، وەتبان ئیبراهیم حەسەن، حامد یوسف حەمادی و حكمەت مزبان ئیبراهیم لەلایەن دادگای بالای تاوانەكانی عێراق بە تاوانی كۆمەڵكوژی دادگایی كران -حكومەتی عێراق و جینۆسایدی بارزانییەكان پرۆفیسۆری هاریكار دكتور عەلی تەتەر-تایبەت بۆ گولان نوسیویەتی- كۆمەڵكوژی بارزانیەكان و بێدەنگی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ڕێگەی بۆ ئەنفالی گەرمیان و كیمیاباران خۆشكرد سیاسی ژمارە (940) 05-08-2013. رۆژی دووای دەستنیشانكردن و ئاگاداركردنەوەكەی 9ی ئاب, گرتن و بێسەروشوێنكردنی بارزانییەكانی قەزای سۆران دەستی پێكرد.
تەنانەت ئەو راپۆرتانەی ئیستخباراتی سەربازی دابوویان كە گوایە پارتی ئەفسەری پلە باڵای ئێرانی هێناوەتە ناو عێراقەوە بۆ نەخشە كێشان بۆ هێرشەكەی 23ی یۆلی 1983 ی حاجی ئۆمەران , رۆڵی محیاوی وەك فەرماندەی فەیلەق و بەرزترین بەرپرسی بەعسی سەربازی كوردستانی تێدا بووە, كەچی بە رووكەشیش بێت ناوی لە دۆسیەی بارزانییەكان نەهاتە پێشەوە.
سەبارەت بە كەیسی دووەم كە تاوانی جینۆسایدی ئەنفالە, فەریق ركن (نعمە فارس حسین) یەكێكە لە داواكراوانی كەیسی ئەنفال لە لیستی تۆمەتبارانی دادگای بالای تاوانەكانی عێراقی, وە یەكێكە لەو 24 تۆمەتبارە سەرەكییە داواكراوەی خولی یەكەمی دادگا, لە داوا نامەی دادگای باڵای تاوانەكاندا ناوی 24 تاوانبار هاتووە بە پێی نووسراوی ژمارە ف2، 1445 لە ڕێكەوتی 18-12-2005 ی دادگای باڵای تاوانەكان, ژمارەی فایل 9101 و 9102 لە كۆی 9302 فایلی ئامادەكراو بۆ دادگا لە كەیسی تاوانی ئەنفال, بڕیاری گرتن بۆ 24 تاوانبار دەرچووە لەسەر داوای دادوەری لێكۆڵینەوە, لەو داوا نامەیەدا نیعمە فارس ژمارە 13ەیە, (ناوی لە لیستی 423 تۆمەتباری ئەنفال هاتووە بە ژمارە 86 -الفریق الركن (نعمە فارس حسین) معاون ڕئیس اركان الجیش للتدریب).
لیوا ڕوكن فارس حوسێن محیاوی لە پاڵ كەماڵ ساجت و سوڵتان هاشم سەركردایەتی پرۆسەی ئەنفالی یەكی كردووە (23-02-1988 بۆ 19-03-1988)، لە دانپێدانانەكانی سولتان هاشمدا ناوی هاتووە 8147 بۆ 8179.
ئەو سەرپەرشتی قۆڵی مەرگە -بنگرد-كانی توی كردووە لە هێرشی پەلاماری ئەنفالی یەكدا, كە سەرەتای پرۆسەی ئەنفالی 1 لەو قۆڵەوە درزی تێكەوت, هێزەكەی ئەو كە فرقەی 24ی سەر بە فەیلەقی 5 بوو, لە كاتژمێر شەش و نیوی بەیانی رێكەوتی 5ی ئازاری 1988 گەیشتۆتە كانی تو, ناو قوڵایی ناوچەكە, بە بەشداری ئەم فەوجە جاشانە( 1,26,82,98,112,114,148,175,66,91,140,147,110,17,59,126,22).
” بە پێی وتەی سكاڵاكەرانی دادگای باڵای تاوانەكان هەرچی 80 بۆ 90 ئەنفالكراوەكەی گووندی سێدەرە كە لە رێكەوتی 5-3-1988 ئەنفالكراون, بردراون بۆ رانییە دەوروبەری 10 رۆژ ماونەتەوە(لە بارەگای فرقەی 24), دواتر بردراون بۆ هەولێر نزیك 40 رۆژ لەوێ ماونەتەوە, ئەوجا رەوانی سەربازگەی تۆبزاوە كراون, لەوێ 3 رۆژ ماونەتەوە, دواتر پیرەكانیان بردووە بۆ سەربازگەی نگرە سەلمان و گەنجەكانیان روفاتیات لە گۆڕە بە كۆمەڵەكان حەزەر دۆزراونەتەوە”.
“بەڵام بە پێی نووسراوی بێ ژمارەی بەڕێوەبەرایەتی حەرەكاتی سەربازی لە 2ی ئازار 43 پیاو و 39 منداڵ, 17 ژن لە سنووری مەرگە دەستگیركراون , وەك خێزانی تێكدەران ناسێنراون, وە 43 تێكدەر كوژراوە, 283 ش بریندار كراون”.
“لێ ئەوانەی بە لێبوردنە درۆینەكە گەڕاونەتەوە, وەك خۆیان دەگێڕنەوە لە پرۆسەی دادگایی ئەنفال, لە رۆژانی 28-3 و 7-4 لە گوندی سونێ و گوندەكانی تەنیشت سەنگەسەرەوە, لە رێگای جاشەكانەوە خۆیان داوە بە دەستەوە, لە سونێوە گواستراونەتەوە بۆ فرقەی چوارقوڕنە(فرقەی 24ی سەر بە فەیلەقی 5), رۆژێك لە مودیریەی ئەمنی هەولێر, بردراون بۆ سەربازگەیەك لە نێوان موسڵ و هەولێر 4 رۆژ لەوی ماونەتەوە, پێی دەچێت بارەگای فەیلەق بووبێت, چوار قاعە بووە, ژن و پیاو جیاكراونەتەوە, هەندێكی دیكە لە سونێوە بۆ چارقوڕنەو ئەوجا بۆ هەولێر مانگێك لەوێ ماونەتەوە, دواتر نێردراون بۆ زیندانی سەربازگەی تۆبزاوە”.
محیاوی لە بەرامبەر رۆڵی لە سەركردایەتیكردنی قۆڵێكی سەرەكی ئەنفالی یەك دووجار خەڵات كراوە, لە نووسراوێكی سەركردایەتی گشتی هێزە چەكدارەكان ,پێشنیار دەكرێت رێزلێنان بۆ كۆمەڵێك فەرماندەی سەربازی باڵا بكرێت كە محیاوی یەكەمیانە, نووسراوەكە بە واژۆ ی الفریق الركن علا‌والدین كاڤم حماد امین السر القیادە العامە للقوات المسلحە یە, لە رێكەوتی 8-11-1988 دەرچووە.
ناوەكان بریتین لە هەر یەكە: فریق روكن نعمە فارس حسین محیاوی جێگیری فەرماندەی فەیلەقی 5 ,بەخشینی نیشانەی ئازایەتی پێی, بەهۆی بەشداریكردنی لە پرۆسەی ئەنفالی یەك.
بە پێی نووسراوێكی دیكە, سەرۆكایەتی كۆمار – نووسینگەی سكرتاریەتی گشتی فەرماندەیی گشتی هێزە چەكدارەكان, بە واژۆی الفریق الركن علا‌والدین كاڤم حماد امین السر القیادە العامە للقوات المسلحە, بە نووسراوی ژمارە 1-18-5812, لە رێكەوتی 10-11-1988, كە بۆ دیوانی سەرۆكایەتی كۆمار نێردراوە, لە ژێر سەردێری بابەت رێزلێنان, رەزامەندی سەرۆك كۆمار فەرماندەی گشتی هێزە چەكدارەكان وەرگیراوە بۆ بەخشینی نیشانەی ئازایەتی بەمانەی لە خوارەوە ناو لە گەڵ پۆستەكانیان دیاریكراوە كە ناوبراو لە سەرتۆپی فەرماندەكانە: “فریق ركن نعمە فارس حسین جێگیری فەرماندەی فەیلەقی 5, خەڵات بكرێت بە نیشانەی ئازایەتی بەهۆی بەشداریكردنی لە ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی یەك”.
بە وتەی عەلی كیمیاوی بێت محیاوی لە كوردستان لە ماوەی 23 ساڵی جەنگدا خزمەتی زۆر بووە, هاوكات دوودڵ نەبووە لە پشتیوانی جینۆسایدكردنی خەڵكی كوردستان لە تاوانی ئەنفال و خاپوور كردنی لادێكان و كوشت و بڕی خەڵكە سڤیلەكەی( كۆبوونەوەی مەكتەبی باكوور بۆ پێداچوونەوەی پەلامارەكانی ساڵانی 1987 و 1988. نەوارەكە مێژووی لە سەر نییە، بەڵام لە ناو كۆمەڵێكدایە بە رۆژانی 21 و 22ی كانوونی دووەمی 1989 دیاریكراون.
” ترسناكترین قۆناخی هەڕەشەكردن لە عێراق، لە نێوان ئابی 1987 و نیسانی 1988دا بوو. بارودۆخێكی زۆر خەتەرناك بوو، ئێمە لە 18ی شوباتەوە تا 4ی ئەیلوولی 1988 لە بەرەی سەربازیدا كارێكی جیددیمان دەستپێكردبوو، تەواوی فەرماندە یەك لە دوای یەكەكانی فەیلەقی یەك و فەیلەقی پێنج: فەریق نزار (الخزرجی) و سوڵتان هاشمی فەیلەقی یەك و تاڵع الدوری و شەهید محمد الحدیسی و نعمە فارس و ئەیادی فەیلەقی پێنج .. هەموو ئەو پیاوانەی كە ناوم هێنان لەو فەرماندانەن كەوا لە پلەی مولازمییەوە لە باكووری عێراقدا خزمەتیان كردووە، یەكەم كەس لە ناو ئەمانەدا كە هاتبێتە ناو حیزبی بەعسەوە تاڵع الدوری بوو. كاتێ كە بڕیارماندا گوندەكان بڕووخێنین و كۆیان بكەینەوە و هێڵی جیاكەرەوەمان بۆ كێشا (ئەوەی كە بە هێڵی سوور ناودەبرێت) لە نێوان ئێمە و تێكدەراندا، یەكەم كەس كە دوودڵی و گومانی بۆ من دەربڕی لە بەردەم سەرۆكدا تاڵع الدوری بوو، یەكەم كەس كە ئاگاداری كردمەوە تالع الدوری بوو، تا ئەمڕۆش كاریگەریی تالع بە ئاشكرا دیارە. هەموو ئەو گوندانەی نەڕووخاند كە من داوام لێكردبوو، بە لای خۆشیەوە كۆنترین ئەندامی حیزبی بەعسە، ئەی كەوابوو دەبێ خەڵكی تر چۆن بن؟ چۆن قەناعەتمان پێبكردنایە كە كێشەی كورد چارەسەر دەكەین و تێكدەرانیش لە ناو دەبەین؟
بەمجۆرە بە تەلەفزیۆن كەوتینە پیشاندانی (ئەو تێكدەرانەی) خۆیان بەدەستەوە دابوو، بۆ ئەم فەرماندە پایە بەرزانە، باشە دەكرا من ئەمانە هەروا بە سەلامەتی بهێڵمەوە؟ ئەی كەواتە چیم لەم بزنانە بكردایە؟ من پەیامێكم لە پیاوە مەزنەكەوە، لە باوكەوە (واتە سەددام حوسێن) پێگەیشت و پێمڕادەگەیەنێت چاوت لە خێزانی تێكدەرانەوە بێت و ئەمە و ئەوە. فەرماندەی گشتیی ئەمەی بۆ ناردووم و منیش نامەكەم خستە سەرسەرم، بەڵام چاوم لەمانەوە بێت؟ نەخێر، من بە بلدۆزەر دەیانكەمە ژێر خۆڵەوە، پاشان داوای ناوی هەموو گیراوەكانم لێدەكەن بۆ بڵاوكردنەوەیان، منیش وتم: “باشە ئێوە قەناعەتتان نیە بەوەی كەوا لە سەر تەلەفزیۆن بینیوتانن و لە ڕۆژنامەدا خوێندووتانەوە؟” ئەی من ئەم خەڵكە لە ئەژمار نەهاتووە لەكوێ دابنێم؟ بۆیە كەوتمە دابەشكردنیان بە سەر پارێزگاكاندا، ئەوكاتەش دەبوو بلدۆزەرەكان بەملا و بەوڵادا بڵاوە پێبكەم…… ).
لەمانەی خوێندمانەوە, لە زمانی بەڵگەنامەكانەوە, بێ دوودڵی بۆمان دەردەكەوێت محیاوی دوژمنێكی كۆنی سەرسەختی گەلەكەمان بووە.

سكاڵا تۆماردن

لە رێكەوتی 19ی یۆنی ساڵی 2007 ەوە لە لایەن چەند ئەندامێكی ڕێكخراوی چاودێری كوردۆساید چاك و دەرەوەی ئەو رێكخراوەوە, وەك تۆمەتبارێكی ئەنفال سكاڵای یاسایی لەسەر تۆمار كرا لە لای پۆیسی نەمساوی, لە ڕێكەوتی 11-09-2007 سكالای سكاڵاكەران گەیشتبووە دەست دەزگاكانی نەمسا و لەو رێكەوتە وەڵامیان داینەوە, لە رێكەوتی 2-2-2009 داواكاری گشتی نەمسا وەلامیان داینەوە كە دۆسییەكە لە بەردەستیانەو چاوەڕوانی وەرگرتنی زانیارین لە عێراقەوە, وە شاندیان ناردبوو بۆ عێراق بۆ كۆكردنەوی زانیاری لیچ دەست بەتاڵ گەڕانەوە, ئەوانەی بەشدارییان كرد لە پرۆسەی سكالاكە: خوالێخشبوو ناجی عەقراوی, و ف هاوولاتییەكی عەرەب لە نەمسا زانیاری تایبەت بە ناوی فەرمی و ناونیشانی تاوانباری كۆكردەوە, وە كاك ڕەزا حەمەی شاعیر خۆبەخشانە چەند بەڵگەنامەیەك لەسەر تاوانباری ناوبراوی وەرگێڕایە سەر زمانی ئەڵمانی, هەروەها بەڕێزان شاخەوان شۆڕش, گۆران هەڵەبجەیی, هیشام ئاكرەیی,دەرسیم دیبەگەیی, قادر نادر, روناك شوانی و عەلی مەحمود سكاڵایان تۆمار كرد, نابێت ئەوە لە یاد بكەین تا مردنی كاك شاخەوان شۆرش بەردەوام نامەكانی بە ئینگلیزی نووسیووە بۆ لایەنەكان.
بە هۆی گەڕانەوەی من بۆ كوردستان و پچڕِانی پەیوەندییەكان, پشتگوێ خستنەوە لە لایەن دادگای بالای تاوانەكانی عێراقەوە كە هاوكاری داواكاری گشتی نەمسایان نەكرد, وە چەندین جار بانگەوازمان كرد كەس دەستی هاوكاری بۆ درێژ نەكردین, چەند هەوڵمان دا پارێزەرێك بگرین سەركەوتوو نەبووین, تەنانەت لەو كاتە بەڕێز عوسمانی حاجی مەحمود ئامادەیی ئەوەی دەربڕی خەرجی گرتنی پارێزەر بگرێتە ئەستۆ, هەروەها دەست نەگەیشتنمان بە بەڵگەنامە لەسەر ناوبراو, وە پەیوەندییەكانمان لە گەڵ رێكخراوە تایبەتمەندەكان وەك ئێستا نەبوو, بۆیە سەركەوتوو نەبووین ,هەرچەندە ماوەیەك پێش مردنی هەنگاوی باشمان نا بۆ زیندوو كردنەوەی دۆسیەكە كە بەڵگەی چاكمان دەست كەوتبوو, وەلێ كار لە كار ترازا.
هەرچەندە لە 11ی ئۆگستی 2022 لە رێگای پزیشكێكی ئازیزەوە بەناوی ه س بە نامەو ئیمەیل پەیوەندیمان كردەوە بە داواكاری گشتی نەمساوە بەڵام بێ وەڵامبوو, كێشەی كورد ئەوەیە زۆر كەس دڵسۆزەو نەتەوەییە وەلێ كە دەگاتە پرسی دادگایی تاوانباران ستاپ دەكات.
ئەو لە 28ی ئابی 2025 مرد و رزگاری بوو, كوردێك پرسەی گەرمی بۆ دانا, ئەویش تاوانبارێكی ئەنفالی دانیشتووی نەمسایە, نووسەر و رۆژنامەنووسەو ئەندامی ئەمنستی ئەنتەرناسیۆنال, راوێژكاری فەوجی 79ی جاشە سوكەكانی پێشووجەلال چەرمەگا بوو( https://algardenia.com/2014-04-04-19-52-20/qosqsah/68758-2025-08-29-15-11-02.html ),پرسەی ئەو لە نەمساو بەغدا گەرم بوو, لە حكوومەتی نوێی عێراقیش وەك فەریق روكنێكی خانەنشین مرد, لەو وڵاتە سەیرە قوربانی و جەلاد هەموو پێكەوە خانەنشینن, جیاوازییەكانیان ئەوەیە موچەی خانەنشینی زیاترەو پۆستەكانیان باڵاترە.
لەم چەند ساڵە محیاوی چوارەم تاوانباری جینۆسایدی كوردە لە دەرەوەی وڵات دەمرێت لە دوای تاریق رەمەزان, وەفیق سامەڕائی و مەلا عوزێرەوە, مردنی ئەوان بۆ دڵسۆزانی كەیسی جینۆساید ئازارەكەی بە ئەندازەی مەرگی باوكە, چونكە بێ دادگایی و سزا دەڕۆن و رزگاریان دەبێت, دەبێت دووعا بكەین تاوانبارانمان بۆ بهێڵیت بەڵكە رۆژێك غیرەت پەیدا بێت دادگایی بكرێن.

پرۆسەی ئەنفالی سێ بە ئەنفالی گەرمیان یان ئەنفالی ڕەش ناسراوە, لە رۆژی پێنج شەممە رێكەوتی 7-4-1988 بۆ رۆژی چوارشەممە رێكەوتی 20-4-1988 بەردەوام بووە, دوو هەفتەی خایاند, یەكێك لە قورسترین و بە زیانترین پرۆسەكانی ئەنفال بووە.
بە سەركردایەتی لیوا ڕوكن سوڵتان هاشم فەرماندەی فەیلەقی یەكی سوپای عێراق و لیوا ڕوكن كامل ساجت عزیز جەنابی فەرماندەی فەیلەقی دوو وە بە سەرپەرشتی راستەوخۆی وەزیری بەرگری عێراق فەریق روكن عەدنان خەیرواللە و عەلی حەسەن مەجید بەرپرسی بیرۆی باكووری پارتی بەعس و بە بەشداری بارق عەبدوڵا حاجی حەنتە جەلادی گەرمیانیەكان ” فەرماندەی هێزەكانی پارێزگاری نەوت لە كەركوك ” ئەنجامدرا.
سوڵتان هاشم لە پرۆسەی دادگاییكردنەكەیدا لەسەر پرۆسەی ئەنفالی سێ دانی بەوەدا نا كە ئەم قۆناغەی ئەنفال, فەیلەقی 1 و 2 سەرپەرشتیان كردووە, واتا لە لایەن سوپاوە سەركردایەتی كراوە.
لەم ئۆپەراسیۆنە پان و بەرینە دەیان یەكەی سەربازی و هێزی تایبەتی و دەیان فەوجی جاش و چەندین مەفرەزە خاسە بەشدارییان كردووە.
ئەنفالی سێ ناوچەكانی چەمچەماڵ، سەنگاو، سەگرمە, كفری، كەلار، قادركەرەم، دوز، پێباز و تیلەكۆ و لەیلان و قەرەحەسەن و قەرەهەنجیر و جەباری و نەوجول و كەركوكی گرتەوە, بە پانتایی زیاتر لە 6000 كیلۆمەتر چوارگۆشە مەزەندە دەكرێت, لە 18 قۆڵەوە پەلاماری هەڵەت و پێدەشتە كاكی بە كاكییەكانی ناوچەكە درا.
پرۆسەی ئەنفالی سێ لە رۆژی پێنج شەممە رێكەوتی ١٤ی نیسانی ١٩٨٨ گەیشتە لوتكە, تەنها لەو ڕۆژەدا ڕژێمی بەعس ژمارەیەكی زۆر منداڵ و ژن و پیاوی لە هەردوو گوندی كوڵەجۆ و ملە سوورەی گەرمیان كۆكردەوە، كە بەڕێوەبەری ناحیەی ئۆردوگای رزگاری و جاشەكان لە خشتەیانیان بردبوو, پێشتریش لە رێكەوتی 10 و 11 ی مانگ لە قادر كەرەم لە لایەن موستەشارەكان و موختارو مەلای قادر كەرەمەوە بەناوی لێبوردنی گشتییەوە بە هەمان دەرد بردران, گوایە لێبوردن هەیە, لە ئۆردوگا نیشتەجێ دەكرێن. دواتر بە ئیڤای سەربازی و تراكتۆرەكان خۆیان لە ملە سورەوە گواستیانیانەوە بۆ قۆڕەتووی نزیك كەلار” قەڵای قۆرەتوو بارەگای فیرقەی پیادەی 21ی تێدابوو, قەڵایەكی سامناك, بەلای كەمەوە نزیك دە هەزار كەس لە ئەنفالكراوانی تێدا كۆكرابوەوە”.
لە ناوچەی داوێ هێرشەكان فڕۆكەی كۆپتەریشی لە گەلدا بووە بۆ گواستنەوەی ئەنفالكراوان بۆ دوز ” سەنتەری لاوان و دوا ناوەندی رەشید “و قۆناغی دواتر شاری تكریت” كامپی سوپای میلی لە تكریت “, ئەنفالكراوە پیرەكانی تكریت و تۆپزاوە یەكسەر گواسترانەوە بۆ قەڵای سەربازی نگرە سەلمان , ئەوانەی لە تەمەنی نێوان 50 بۆ 110 ساڵ بوون, لە سەنتەری لاوان نزیك 2000 كەس كۆكراونەتەوە, لێ نزیك 500 كەسیان خۆیان رزگار كردووە.
سەرەتا گوندنشینەكانیان لە ملە سورەو قولیجانی ئەمین قارەمان و خۆرنەوازان و تاوێركەوەوە ڕەوانەی قەڵا سەربازیەكەی ناحیەی قۆرەتوو و دوز و لەیلان و چەمچەماڵ و قادر كەرەم و كەلار…كران, دواتر بۆ سەربازگەی تۆبزاوەو دوبزو تكریت گواسترانەوە, لەوێشەوە بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان یان قەڵای نگرە سەلمان د دووبز: میدل ئیست ۆچ ملە سورەو فەقێ مستەفاو مەیدان و ئالیاوەو لەیلانی بە سەنتەری كۆكردنەوەی ئەنفالكراوانی ئەنفالی سێ دیاریكردووە.
بەڵام بە پێی وردبینی ئێمە جگە لەو جێگایانەی میدل ئیست دیاریكردووە لە باوە شاسوار لە سنووری گوندی سەرقەڵای سەنگاو, هەزاران كەس كۆكرانەوە لەناو جێگایەك بە شۆفەڵ ساتری لە دەور دروست كرابوو لە بەر باران بۆ ماوەی تا 5 رۆژ خەڵكەكە ماونەتەوە , لە قادر كەرەمیش چەند رۆژێك راگیراون, ئێرەش ناوەندێكی كۆكردنەوەی سەرەتایی ئەنفالكراوان بووە. لە باوە شاسوارەوە بە ئۆتۆمۆبیلی هەمە جۆر گواستراونەتەوە بۆ قایمقامیەتی چەمچەماڵ , دوای دوو رۆژ بە ئۆتۆمۆبیلی داخراو گواستراونەتەوە بۆ سەربازگەی تۆبزاوە.
لە لەیلانیش بە پێی هەندێك سەرچاوە سەدان گەنجی نێرینەیان یەكسەر بۆ تیرباران بردووە, ئەوانەی كرابونە نا تەلبەندەكەوە, هەرچەندە شایەدحاڵێك كە دوای كاروانی بردنەكەیان كەوتووە بینیویەتی براونەتە ناو سەربازگەی سوپای میللی تۆبزاوەی نزیك سەربازگەی خالید.
لە رۆژی دووشەممە 11-4 بە كاروانێكی گەورەی ئۆتۆمۆبیل ژن و منداڵ و پیری سنوری سەنگاو گەرمیانی گواستەوە بۆ چەمچەماڵ, هەمان رۆژ برانە تۆبزاوە. حەڤدەی مانگیش كاروانەكەی قۆڕەتوو گەیشتونەتەوە تۆبزاوە.
هەرچەندە ئاماری فەرمیمان نییە بۆ ژمارەی ئەنفالكراوانی ئەم پرۆسەیە, وەلێ ئاماری نافەرمی دەڵێت 45777خێزان ئەنفال و ئاوارە كران. ژمارەی ئەنفالكراوان لە سنوری چەمچەماڵ 5645كەس, قادر كەرەم 14863, كەلار 4567, سەنگاو 4922, تیلەكۆ 3680, پێباز 442 كەسن. بە پێی ئاماری سی دی ئی ڤەی ئار كە ئامارێكی نا فەرمی ئەنفالكراوانی كردووە, لە ناوچەكانی ” تیلەكۆ, كەلار, سەنگاو, قادر كەرەم, چەمچەماڵ, دەربەندیخان”, بە پێی ئامارەكەی ئەوان لە شاڵاوەكەدا 43,204 كەس بێسەرو شوێنكراون, 48,45%ی كۆی ژمارەی دانیشتووان ناوچەكە پێك دەهێنن جگە لە ناوەندی قەزاكان, بەلام ئەم ئامارە بە ژمارەی ورد پشت راست نەكراوەتەوە, بە بۆچوونی من ژمارەی ئەنفالكراوانی پرۆسەی ئەنفالی 3 خۆی لە 15 بۆ 20 هەزار هاوولاتی دەدات.
لە پرۆسەی ئەنفالی سێ زیاتر لە 515 گوند و چوار ناوەندی ناحیە” قادر كەرەم, نەوجول,سەنگاو , تیلەكۆ” وێران كران, 430 مزگەوت و 340 قوتابخانە ,17200 ئۆتۆمۆبیل و تراكتۆر و ئامێری جۆراوجۆری هاووڵاتیان وێڕای مەڕو ماڵات و ماڵەكانیان و هەرچی لە گیرفانیان بوو تاڵانی كرا.
ئەنفالی سێ وەك ئۆپەراسیۆنەكانی دیكەی ئەنفال بە لێدانی كیمیاوی دەستی پێنەكرد, تەنها یەكجار لە شەڕی گوندی تازە شاری سەر رێگای دوز – قادر كەرەم لە رێكەوتی 9ی ئەپرێل واتا سێیەم رۆژی پرۆسەكە بەرامبەر بە بەرگری پێشمەرگەكانی حیزبی شیوعی و یەكێتی نیشتمانی كوردستان بەكار هاتووە”لێرەش جێگای پرسیارە”, تیایدا 22 پێشمەرگە پاش شەڕێكی مێژویی بێ نموونە بوونە قوربانی.
عەلی حەسەن مەجید لە رێكەوتی 13-4-1988 رێنوێنی ژمارە 434ی دەركرد, بە پێی رێنوێنییەكە ئەوانەی خۆیان بە دەستەوە دەدەن, ئەگەر دانیشتووی ناوچەكانی دەرەوەی پرۆسەی ئەنفالی 1 و 2 و 3 بن, ئەوا لای ئەو هێزەی خۆیان تەسلیمی كردووە دەمێننەوە, لێ ئەوانەی خەڵكی ناوچەكانی ئەنفالی 1 و 2 و 3 ن, بە پێی رێنمایی ژمارە 429 ی رۆژی 12ی نیسان مامەڵەیان لە گەڵدا دەكرێت, دەنێردرێن بۆ بەڕێوەبەرایەتی ئەمن. ئەوانەشی دەنێردران بۆ بەڕێوەبەرایەتی ئەمن, ناونووس دەكران دەبردران بۆ تۆبزاوا, یان راستەوخۆ بۆ تۆبزاوە, چونكە هەموو ئەم ناوەندانە ئەمن بەڕێوەی دەبردن.
ئەم رێنوێنییە بۆ مانفیستۆی مامەڵە لەگەڵ ئەنفالكراوان و دەرگای جهەنەمی بۆ گیراوانی ئەنفالی خستە سەر پشت, بڕیاری یەكلا كەرەوەی چارەنووس بوو.
لە 19ی مانگ ناوچەكانی ئەنفالی 3 بەتەواوی كۆنترۆڵ كرا, لە 20ی مانگ پرۆسەكە كۆتایی پێ هێنرا, ئەم ناوچە بەرفراوانە لە مرۆڤ و شوێنەواری ئاوەدانی پاككرایەوە, لا دیوارێك بە پێوە نەما, ئەوەشی نەڕوخابوو رۆژانی داهاتوو روخێنران.

لەم پرۆسەیە بەهۆی رۆڵیان لە قڕكردنی هاوولاتیانی سڤیلی ناوچەكە, كۆمەڵێك تاوانبار نیشانەی ئازایەتیان وەرگرت, لە خوارەوە ئەوەی دەستمان كەوتووە دایدەنێین بۆتان.
بە بڕیاری كۆماری ژمارە 808 لە رێكەوتی نۆی ئۆگستی 1988 بە واژۆی صەدام حوسێن سەرۆك كۆماری عێراق, بەهۆی بەشداری ئازایانەیان لەپرۆسەی ئەنفالی سێ لە سنووری فەیلەقی یەك دژ بە سوپای ئێرانی, نیشانەی ئازایەتی بەخشرا بەم 106 كەسەی كە لە خوارەوە ناویان هاتووە:
1- لیوا روكن رەمزی مەحمود عەبدوڵا قائد فق 33
2- عەمید روكن (ق خ ) بارق عەبدوڵا الحاج حنتە قائد قوات حمایە نفگ
3- عەمید الركن سەعد شەمسەدین خالص قائد ق جح د و -1 وكالە
4- عەقید عەلی شانی عودە مدرسە مدم و مستخدم فی مقر قیادە عملیە الانفال
5- عەقید عەلی عەبد غەزال امر مدم فق-23
6- عەقید الركن( ق خ ) امر ل 65 ق خ
7- عەقید ئەمجەد فەتحی حەسەن ش أ د فل 1
8- عەقید مەروان محەمەد عەبدوڵا امر لمش أ -46
9- عەقید الركن باسل عومەر صاڵح چ ر 2 ح ف ح النفگ
10- عەقید ئەكرەم دحام ئەحمەد امر قاگع 1 اژار
11- عقید خچر علی مگر امر قاگع الانتصار
12- عەقید حوسێن محەمەد حەسەن المقر المسیگر المدم ف ق جح د و -1
13- عەقید ( ق خ ) صباح نعیم غچیب امر ل ق خ-66
14- مقەدەم ئیحسان عەبدالڕەزاق جدوع امر ك مع النصر
15- مقەدەم صاڵح خەلیل ئیبراهیم امر لمش -443
16- مقدم (ق خ ) عصمت حمودی علی امر ف 2 ق خ ل -66
17- مقدم ( ق خ ) هادی حسن شهاب امر ف 1 ق خ ل -66
18- مقەدەم خچر محمود مزبان چ ت س الاقدم
19- مقەدەم هاشم كامل محمود چ ر 2 ا س ق ق ح ن
20- مقدم الركن جاسم محمد صاڵح چ ر2أس ق ق ح ن
21- مقەدەم نزهان خیرو عپمان ك مدرعات صلاحدین
22- مقەدەم محەمەد حوسێن شراد س الواجبات الخاصە فل 1
23- رائید وەلید صاڵح مصتەفا ف 1 ل أ-46
24- رائد ( ق خ ) مجید حوسین حمد امر ف 3 ل ق خ-65
25- رائد ( ق خ ) فاچل خلف رحیم امر ف2 ل ق خ-65
26- رائید (ق خ ) اسماعیل مخلف عبد امر ف 1 ل ق خ-65
27- رائد گیار فریق محمد علوان ج گ ج-1 س4
28- رائد گیار عادل عبداڵلە عبید ج گ ج-1 س4
29- رائد گیار عقیل ابراهیم ادهم ج گ ج-1 س4
30- رائد كامل فوزی وسمی ص ر ه ف ق ح ن
31- رائد احمد علاوی احمد امر ف 2 لمش أ-46
32- رائد لگیف مجید محمد امر ك د ب بن الهیپم
33- رائد محمد خلف حرج ف مغ فق-4
34- رائد محسن كرجی رجا صاڵح امر ك د ب -51
35- نقیب (ق خ ) ابا بكر عبداللە اسماعیل ف1 ل ق خ -66
36- نقیب الگیار ایاد عەبدالرزاق عەبدالگیف ج گ ج-1س-30
37- نقیب ( ق خ ) عبدالحمید سلێَمان عبداڵَلە ف 3 ل ق خ-65
38- نقیب حسین حمودی عبد ك مدرعات صلاحدین
39- ملازم اول گیار عبدالكریم جدعان علی ج گ ج -1س-41
40- ملازم اول گیار احمد ابراهیم احمد ج گ ج -1س-2
41- ملازم اول گیار شجاع یاس رومی ج گ ج -1س-2
42- ملازم اول عماد سعید محمد ف 1 مغ فق-4
43- ملازم علی عبدالحسین عگیە ك م م -10
44- ملازم عادل عزیز جاسم بگ خ-982
45- ملازم گیار مخلف سلیمان خلف ج گ ج -1 س- 30
46- مستەشار ئیبراهیم عەلی حاج عەلۆ فەوج 20
47- مستەشار مەدحەت تۆفیق مەنصور فەوج 47
48- مستەشار موعتەصەم عەبدالكەریم حەسەن فەوج 64
49- مستەشار رەفعەت محەمەد عەلی فەوج 25
50- مستەشار رەشید حەمەئەمین عەزیز فەوج 78
51- مستەشار هەڵگورد عەبدالكەریم كەسنەزانی فەوج 83
52- مستەشار محەمەد تاهیر زیناوە فەوج 107
53- مستەشار تەحسین شاوەیس سەعید فەوج 172
54- مستەشار تەیب شێخ محەمەد بەرزنجی فەوج 203
55- مستەشار محەمەد سەلیم قادر عوسمان فەوج 17
56- مستەشار مامند حمد مولود فەوج 51
57- مستەشار زیوك تاهیر سەعید فەوج 58
58- مستەشار سوعاد فەیزوڵا فەوج 60
59- مستەشار تاهیر عەلی عەبدالڕەحمان فەوج99
60- مستەشار خەلیل عەبدوڵا ئیبراهیم فەوج 109
61- مستەشار حەمە رەشید عەبدالڕەحمان فەوج 200
62- مستەشار رەزا تەها محێدین فەوج 211
63- عەدنان عەبدوڵا نەجم فەوج 212
64- ن چ براد جوی هاشم اسماعیل احمد ج گ ج-1س-4
65- ن ع خالید جبار مەحمود فص ح قائد ق ح ن
66- ج اول مپنی علی محمود فص ح قائد ق ح ن
67- جاش شەعبان محەمەد تەها فەوج 20
68- جاش محمد علی البداوی فەوج 20
69- جاش عەبدوڵا زكری فەوج 20
70- جاش هارون تقی فەوج 47
71- جاش عادل حەسەن ئەمین فەوج 47
72- جاش سنكور عەزیز قادر فەوج 64
73- جاش رەحیم محەمەد ئەمین فەوج 64
74- جاش فاتیح عەزیز حەسەن فەوج 25
75- جاش فرعۆ رەشید حەمەئەمین فەوج 78
76- جاش حەمە صاڵح شەریف فەوج 83
77- جاش حاجی رەشید حەمە فەوج 107
78- جاش هادی شاوەیس سەعید فەوج 172
79- جاش محمد گوڵ رەشید محەمەد فەوج 172
80- جاش سیروان ئیبراهیم محەمەد فەوج 203
81- جاش عەبدوڵا عەلی نادر فەوج 203
82- جاش عەبدالكەریم محەمەد سەلیم قادر فەوج 17
83- جاش رەشید مەحمود یاسین فەوج 17
84- جاش عەبدالڕەحیم سەلیم عەبدالقادر فەوج 17
85- جاش عزەت محەمەد صاڵح تۆفیق فەوج 17
86- جاش ئازاد حەسەن ئەحمەد فەوج 51
87- جاش سەعید دیوالی سەعید الدرزكی فەوج 58
88- جاش مەهدی حوسێن سەعید فەوج 58
89- جاش عبدالامیر غەفور وەلی فەوج 60
90- جاش ئەنوەر محەمەد سەعید فەوج 60
91- جاش حەمید رەشید فەوج 60
92- جاش سیود ئەحمەد خورشید فەوج 60
93- جاش السید فازڵ جابر حەسەن فەوج 99
94- جاش رەشید عەبدوڵا ئیبراهیم فەوج 109
95- جاش عەلی رەحیم حەمە خان فەوج 200
96- جاش دارا حەمە رەشید عەبدالڕەحمان فەوج 200
97- جاش سالار ئەحمەد خان فەوج 211
98- جاش كازم فائیق ئەمین فەوج 211
99- جاش صەڵاح محەمەد غەریب فەوج 212
100- جاشی كوژراو عەبدالڕەحمان عیسا عەزیز فەوج 47
101- جاشی كوژراو جەلال كەریم صاڵەح فەوج 47
102- جاشی كوژراو كەماڵ سلێمان جمعە فەوج 47
103- جاشی كوژراو محەمەد رەشید فەوج 47
104- جاشی كوژراو جبار عباس منصور فەوج 47
105- جاش وەهاب ئەحمەد محەمەد فەوج 211
106- “هاووڵاتی سڤیل” عەبدالكەریم ئەحمەد عەلی فەوج 172
( تاكە كەسی سڤیلە لە پرۆسەی ئەنفالی 3 و یەك و دوو چواریش نیشانەی ئازایەتی لە پرۆسەی ئەنفال وەربگرێت).
هەروەها بە بڕیاری كۆماری ژمارە 810 لە رێكەوتی 9-8-1988 بە واژۆی صەدام حوسێن, نیشانەی ئازایەتی بەخشرا بە 3 لە فەرماندەكانی سوپای عێراقی بەهۆی سەركردایەتیكردنیان لە پرۆسەی ئەنفالی 3 كە ئەوانیش بریتین لە ( لیوا روكن رمزی محمود عبداڵلە قائد فرقە 33, عمید الڕكن (ق خ ) بارق عبداڵلە حاج حنتە قائد قوات حمایە النفگ, لیوا ركن (ق خ ) سعد شمس الدین خالص قائد ق جح د و -1 وكالە.
هەروەها ملازم اول امن محمد عباڵلە ناصر لە بەڕێوەبەرایەتی ئەمنی سلێمانی لە رێكەوتی 20-10-1988 رێزی لێگیرا, بەپێی نووسراوی بەڕێوەبەرایەتی ئەمنی سلێمانی لە رێكەوتی 28-11-1988 ژمارە 966 كارگێڕی, بەهۆی بەشداری دیاری لە پرۆسەی ئەنفالی سێدا” پێی دەچێت هەمان ئەو ملازم محەمەدە بێت زۆر ناوی دێتە پێشەوە لە پرۆسەی ئەنفال لە ئەمنی سلێمانی).
هەروەها بە پێی بڕیاری كۆماری ژمارە 1014 لە رێكەوتی 3-10-1988 بە واژۆی صەدام حوسێن , ئەمانەی خوارەوە نیشانەی ئازایەتیان پێ بەخشراوە, بەهۆی بەشداری دیاریان لە پرۆسەی ئەنفالی سێ دا:
1- عەقید الركن سامی محمد عیسی امر لمش 444
2- العمید فتاح كەریم فەتاح جاف مستەشاری فەوجی 35
3- العقید الركن فوئاد ئیبراهیم محەمەد ف 18 الی لمع 70
4- العقید الگیار حمید كاگع السعد مستشار گ ح ف 7
5- المقدم الگیار حامد عگیە خوین
6- المقدم خمیس حسن جاسم ف2 ل 444
7- المقدم محمد كاڤم حسن الدراجی ف م 1 فق 1 خ
8- الرائد باسل تركی عبداللە ف1 لمش 1 خ
9- الرائد منژر ابراهیم یاسین ف مغ 1 فق 1 خ
10- الملازم الاول محمد عبالزهرە علی ف 1 لمش 444
11- الملازم الاول عدنان سلمان مصلح ف 1 مخ ف 1 خ
12- الملازم الاول الامن احمد عبداڵلە ناصر امن محافڤە السلیمانیە
13- الملازم الاول سعید حمید خچیر ف 18 لمغ 70
14- الملازم الاول احمد مصگفی شریف ك د ب الكرامە
15- الملازم كریم جاسم شریف ف مغ 1 فق 2 خ
16- الملازم شهاب عزیز حمزە ف مغ 1 فق 2 خ
17- مستەشار ئیبراهیم نەسرەدین عەزیز بەرزنجی
18- مستەشار محەمەد عیسا پیروەیس عیسا جاف
19- مستەشار كسرا محەمەد سەعید جاف
20- مستەشار محەمەد سەعید احمد محەمەد هارۆنی
21- جێگیری مستەشار عەتا عیسا پیروەیس عیسا جاف
22- جیگیری مستەشار عەلی ئەحمەد محەمەد هارۆنی
23- جاش صەباح عەبدالڕەحمان فتاح جاف
هەروەها بە پێی بڕیاری كۆماری ژمارە 1002 لە رێكەوتی 27-9-1988 بە واژۆی صەدام حوسێن نیشانەی ئازایەتی بەهۆی بەشداریكردنیان لە پرۆسەی ئەنفالی 3 بەخشرا بەم 28 كەسەی لە خوارەوە ناویان هاتووە:
1- نەقیب عبد عواد حمدان
2- ملازم مزحام بدیوی محمد
3- ر ع سعد فرید حوسێن
4- العریف جبار جیاد حمزە
5- العریف عباس موسی حسین
6- ن ع رسن خیبر عبود
7- ج م صلاح عبتالحسین علی
8- ج م مسلم حسین علی
9- ج م منعم جواد جاسم
10- ج م هاشم جاسم محمد
11- ج م سامی احمد حسن
12- ج م عبداڵلە رسن داود
13- ج م حسن خلیفە درویش
14- ج م هادی عبداڵلە محمد
15- ج م حسن هادی رجب
16- ج م عبدالحمید عباس جاسم
17- ج م عدنان عبالحسین
18- جاش علی خزعل جبار
19- جاش كریم احمد فتاح
20- جاش خلیل محمد یاوس
21- جاش شێرزاد حەمە صاڵح حەمەئەمین
22- جاش ئەسعەد عەلی حەمە ئەمین
23- جاش صاڵح فتاح كاكە ئەحمەد
24- جاش محەمەد عەلی محمد تاڵب
25- جاش محمد رەئوف سەعید
26- جاش محەمەد عەزیز محەمەدد
27- جاش صفر اسد ابراهیم الجاف
28- جاش خەلیل حەمید عەبدوڵا
هەروەها لە رێكەوتی 3-10-1988 بە فەرمانی 1013 بە واژۆی صەدام حوسێن نیشانەی ئازایەتی بەخشراوە بە العمید الركن عبدالالە حامد العناز قائید فق مش21 بەهۆی رۆڵی لە پرۆسەی ئەنفالی 3دا.
ئەوەی جیایە لە پرۆسەی رێزلێنان لە ئەنفالی سێ, لە پرۆسەكانی ئەنفالی یەك و دوو ئەوەیە, لەم پرۆسەیە كەسێكی سڤیل و دوو ئەفسەری ئەمن رێزلێنانیان بۆ كراوە, هەرچەندە ئەم لیستانەی من بڵاویان دەكەمەوە, تەنها ئەوانەن من دەستم پێیان گەیشتووە, دەشێت لیستی دیكەش هەبن.

لە ڕۆژی سێشەممە رێكەوتی ٢٢ی ئازاری ١٩٨٨ ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی دوو دەستی پێكرد, تاكو رۆژی شەممە رێكەوتی 2-4 بەردەوام بوو, 12 رۆژی خایاند” هۆكاری كەوتنی زووی ناوچەكە لە داهاتوودا ئاشكرای دەكەین, ئەوەی لە ژێر پەردەیە دەیهێنینە سەر بەردە” لەم ئۆپەراسیۆنە ئەنفال ژمارە بەندی كرا.
ئۆپەراسیۆنەكە بە سەركردایەتی لیوا ڕوكن ئەیاد خەلیل زەكی البیاتی سەرۆكی ئۆپەراسیۆنەكانی فەیلەقی دوو، وە بەسەرپەرشتی راستەوخۆی فەریق روكن عەدنان خیراللە وەزیری بەرگری عێراق و عەلی حسن مەجید بەرپرسی بیرۆی باكووری حزبی بەعس و فەریق روكن نزار عبدولكریم فەیسەڵ الخزرەجی سەرۆكی ئەركانی سوپا ئەنجامدرا.
لە دە قۆڵەوە ‌هێرشكرایە سەر ناوچەكانی كڵەزەردە, قەرەداغ، سەنگاو، بازیان، عەربەت، زەڕایەن، ئۆردوگای نەسر و دەربەندیخان, ئۆپەراسیۆنەكە روپێوی پانتایی زیاتر لە 1000 بۆ نزیك 1500 كیلۆمەتر چوارگۆشەی گرتەوە.
ئەم شاڵاوەی ئەنفال بە كیمیابارانكردنی گوندی سێوسێنانیان لە رێكەوتی 22-3-1988 دەستیپێكرد, تیایدا 69 كەس لە هاووڵاتیانی گوندەكە بوونە قوربانی و زیاتر لە 85 كەسیش بریندار بوون, هەرەها لە رێكەوتی 23-3 گوندەكانی جافەران و ولیان و دوكەرۆ كیمیاباران كرانەوە, هەروەها لە رێكەوتی 24 ی ئازار گوندەكانی بەڵەكجارو ناحیەی قەرەداغ كیمیاباران كرانەوە, لە ئەنجامدا كەسێك بووە قوربانی و چەندینی دیكەش بریندار بوون. 27ی مانگیش گوندەكانی تەكیە, بەلەكجاڕ, بەڵخەو گومەتە كیمیاباران كران, لە ئاكامدا 2 قوربانی و 40 برینداری لێكەوتەوە, بە گشتی لە پرۆسەی ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی دوودا, 7 جار بە چەكی كیمیاوی هاووڵاتیانی ناوچەكە كیمیابارانكران.
جگە لە لیوا و تیپەكانی سوپای عێراق كە ژمارەیان 27 تیپ بوو، دەیان فەوجی جاشی سوك و مەفرەزە تایبەتەكانی سنووری پارێزگای سلێمانی بەشدار بوون, لە یەك پرۆسەی رێزلێناندا 77 موستەشار نیشانەی ئازایەتیان وەرگرت بەهۆی بەشداری دڵسۆزانەیان بۆ سوپای دڕندە لە ئەنفالی یەك و دوودا, وە 29 راوێژكاری دیكەش بە فەرمانێی سەرۆك كۆماری تایبەت رێزیان لێگیرا, وێڕای مەفرەزە خاسەكانی 29,68,87,119 … هتد و تەواری سلێمانی و هەندێك مەفرەزەی جاشی تایبەت و جاشە تایبەتەكانی ناوچەكە بەشدار بوون لە ئۆپەراسیۆنەكە.
ئەم سوپا تاوانكارە سەرجەم گوندەكانی‌ ئەم ناوچەیەیان‌ روخاند كە زیاتر لە 235 گوند بوون, 203 مزگەوت و 92 قوتابخانەیان تێدا بوو, (80) گوندیان راستەوخۆ كەوتنە بەر شاڵاوی ئەنفالكردنەكە, لە (2241) خانوو پێك دەهاتن, (12254) كەس لەم ناوچەیەدا دەژ‌یان.
هاووڵاتیانی ناوچەی پرۆسەی ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی دوو بە دوو قۆڵا ویستویانە خۆیان رزگار بكەن, “سەنگاو , گەرمیان ” و سلێمانی, یەكەم رێگا دوواتر لە پرۆسەی ئەنفالی 3 زۆریان گیراون, لە گەڵ خەڵكی ئەو ناوچانە ئەنفالكران, گواسترانەوە بۆ چەمچەماڵ و سەربازگەی قۆڕەتوو” قەڵای قۆرەتوو كە بارەگای فیرقەی پیادە بوو, لەوێوە بۆ سەربازگەی تۆبزاوە,لێ رێگای دووەم چوونە بۆ ناو شاری سلێمانی, ئەم بەشەیان زۆریان رزگاریان بووە, بەڵام ئەوانەی كەس داڵدەیانی نەداوە, یان لە پشكنینەكان لە رێگا دەستگیر كراون گواسترانەوە بۆ بارەگای هێزەكانی تەواری لە گەڕەكی چوارباخی شاری سلێمانی كە بە تەواریەكەی چوارباخ ناسرابوو, ئیتر ئەوانیش خۆیان لە تۆبزاوە بینییەوە.
بە وتەی كەسێكی سكاڵاكەر لە دادگای باڵای تاوانەكان, لە پرۆسەی ئەنفالی 2 نزیك گڵە زەردە لە دەربەندی چالكە لوغم زیاتر لە 20 كەسی كوشتبوو, هێزی مغاویر نزیك 500 كەسی گرتووە لەو كاتە, سكاڵاكەرێكی دیكە دەگێڕێتەوە كە دوای سێ رۆژ ژن و منداڵیان ناردووە بۆ سلێمانی, بە مێگەلی مەڕەوە گەیشتۆتە تانجەڕۆ لەوێ دەستگیر كراون, سێ رۆژ لە زیندانی فرقە ماونەتەوە, لە نێوان 31-3 و 1-4 بردراون بۆ تەوارییەكەی شاری سلێمانی, لەوكاتە لە تەوارییەكە نزیك 500 كەسی لێبووە, خەڵكی دیكەش گیراون, دوای هەژدە رۆژ بردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە, حەوتی رەمەزان, واتا رێكەوتی 24-4 گەیشتۆتە زیندانی قەڵای نگرە سەلمان, لەو سەرو بەندە لە ناو شاری سلێمانی لە ئاسمانەوە كۆپتەر بانگەوازی كردووە كە دەرگا بكەنەوە بۆ گەڕان بە دوای هەلاتووەكان قەرەداغ.
ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی دوو بە شێوەی فەرمی لە رۆژی شەممە رێكەوتی 2-4-1988 بە بەیانی ژمارە 3109ی فەرماندەیی هێزە چەكدارەكانی عێراق كۆتایی هات, لە بەیانەكە وێڕای ستایشی رۆڵی هێزە عێراقییەكان, دەستخۆشی لە چەكدارە كوردەكان كراوە كە دڵسۆزانە ئەركەكانیان راپەڕاندووەو لە پاداشتدا مەدالیای ئازایەتیان وەرگرتووە.
لە بەرامبەر ئەنفالكردنی هەزاران كەسی ناوچەی قەراغ و وێران كردنی گوندو قوتابخانەو مزگەوت و نەخۆشخانە و كیمیابارانكردنی ناوچەكە, پەلامار لە زەوی و ئاسمانەوە, سەدان كەس كە رۆڵیان هەبووە لە تاوانەكە لە لایەن خودی صەدام حوسێنەوە بە بڕیاری فەرمی كۆماری رێزیان لێ گیراوە, لە خوارەوە ناویان دەنووسین, دەشێت كەسی دیكەش هەبێت رێزی لێنرابێت ئیمە دەستمان بەو بەڵگەنامانە نەگەیشتبێت, یان كەسانی دیكە هەبێت هەقی رێزلێنانیان هەبووبێت بەڵام صەدام خەڵاتیانی نەكردبێت.
بە واژۆی دكتاتۆر صەدام حوسێن و فەرمانی كۆماری ژمارە 347 لیوا الركن ئەیاد خەلیل زەكی لە رێكەوتی 11-4-1988 نیشانەی ئازایەی پێ بەخشرا.
هەروەها بە پێی نووسراوی ئەمینداری فەرماندەیی گشتی هێزە چەكدارەكان زۆر نهێنی ژمارە ا-14-2057 لە رێكەوتی 5ی نیسانی 1988 بۆ دیوانی سەرۆكایەتی بابەت رێزلێنان , بە واژۆی الفریق الركن علا‌والدین كاڤم حماد ئەمینداری فەرماندەیی گشتی هێزە چەكدارەكان, بەهۆی رۆڵی نموونەییان لە سەركردایەتیكردنی ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی 1 و 2 , نیشانەی ئازایەتیان پێ دەبەخشرێت .
1- اللوا‌و الركن سلگان هاشم احمد قائد عملیە الانفال الاولی
2- اللوا‌و الركن ایاد خلیل زكی قائد عملیە الانفال الپانیە
هەروەها بە پێی نووسراوێكی نووسینگەی فەرماندەیی گشتی ئەمینداریەتی هێزە چەكدارەكان ژمارە ا-24-942 لە رێكەوتی 28-5-1988 زۆر نهێنی بۆ دیوانی سەرۆكایەتی بە واژۆی فەریق الركن علا‌والدین كاڤم حماد ئەمینداری فەرماندەیی گشتی هێزە چەكدارەكان, بابەت رێزلێنان, بە پێی ئەو دەسەلاتەی دراوە بە سەرۆكی ئەركانی سوپا لە لایەن سەرۆكی عێراقەوە , بە پێی نووسراوێكی زۆر نهێنی نێردراوە بۆتان لە رێكەوتی 3ی نیسانی 1988, بە ژمارە 2016 , ئەم ئەفسەرانەی لە خوارەوە ناویان هاتووە, هەر یەكەی بە 500 دینار خەڵات بكرێن, بەهۆی بەشداریكردنی راستەوخۆیان لە هەردووو ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی 1 و 2 , سەرباری ئامادەبوونیان لە گۆڕەپانی جەنگ بۆ جێبەجێكردنی نەخشەكان:
1-العمید الركن خالد حسین علی مدیریە الخگیگ
2-العمید الركن عدنان عبد چاحی مدیریە الخگیگ
3-العمید الركن علی عزیز الفدعم هیئە الامن الداخلی
4-العمید الركن كنعان خورشید عبدالوهاب مدیریە الصنف الكیمیاوی
5-العمید سعدی محمود محمد مدیریە مدفعیە المیدان
6-العقید الركن ولید نایف شبیب مدیریە الاستخبارات العسكریە العامە
7-العقید الركن صدام رشك عاتی مدیریە التخگیگ
8- العقید الركن ناصح توفیق سلمان مدیریە الاستخبارات العسكریە العامە

هەروەها بە فەرمانی كۆماری ژمارە 813 لە رێكەوتی 9ی ئۆگستی 1988 نیشانەی ئازایەتی بەخشرا بە هەر یەكە لە عەمید روكن زوهەیر یونس عەلی و لیوا روكن سەعد شەمسەدین خالص بەهۆی بەشداری ئازایانەیان لە پرۆسەی ئەنفالی دوو دا.
هەروەها لە رێكەوتی 09-08-1988 بە واژۆی دكتاتۆر صەدام حوسێن 130 كەس لە بەشداربووانی ئەنفالی 2 خەڵات كران, بە پێی فەرمانی كۆماری ژمارە 807 ئ, ەمەی خوارەوە ناوەكانیانە:
1- عەمید ركن زوهەیر یونس عەلی قائد قوات 50
2-عەمید ركن سەعد شەمسەدین خالص قائد ق جح د و -1
3-عەمید سەعد ودیع سەعید امر جح د و -3
4-عەمید محەمەد مستەفا اسماعیل شا د فل-5
5-عەمید محەمەد یاسین عەبدوڵا جح د و -2
6-عەمید روكن فائق عزەدین حەمودی چ ر 2 ح ش ا د فل-1
7-عەقید روكن عاصم مەهدی رەشید چ ر 2 ا س فل-1
8-عەمید روكن ژنون عبداللە جاسم قاگع ازمر
9-عەقید نصیف جاسم جواد امر لمش -420
10-عەقیدی تەیار(فڕۆكەوان) محەمەد عەلی مەحمود مستشار فل 1
11-عەقید فەهمی السید عادل رەشید امر قاگع قەرەداغ
12-مەحمود عەبدالڕەزاق امریە جح د و -3
13-عەقید روكن صكر هاشم حەسەن چ ر 1 ق جح د و -1
14-مقەدەم روكن ئەحمەد عەبد خەڵەف مستخدم فی ح ا د فل 1
15-مقەدەم حوسێن حەمزە خەلیل موقع الموصل
16-مقەدەم تەیار نجم عەبدالڕەزا عەبدالواحید المستشار الجوی ج گ ج-1
17-مقەدەم عەبدالكازم عبید جبار ف2 لمغ 2 فل-4
18-مقەدەم نەزهان خەلیل ئیبراهیم چ ر 3 ا س ش ا د فل-1
19-مقەدەم صعاب جدوع ژیاب ك م م -10
20-مقەدەم زیا عەباس بێجان امر ف 1 ل -438
21-رائید سعد كریم حوسێن امر ف 1 ل -420
22-رائید مەهدی مەزهەر علێوی ك م مت-40
23-رائید عەبدالستار محەمەد شانی ف 1 لمغ 2 فل-4
24-رائید عوسمان عەبدوڵا محەمەد عەلی ف 3 لمش-438
25- نەقیب موتان شفین عەباس فرت س ل -438
26-نەقیب مبدر خەڵخاڵ حوسێن امر بگ -982
27-نەقیب مزاحم عەبدالغەنی زەنون ف3 لمغ 2فل-4
28-نەقیب حەقی ئیسماعیل حەسەن و-امر ف 2 ل-438
29-نەقیب مەشعەل محەمەد صاڵەح امریە جح د و -3
30- نەقیب مەندوب ئەیوب حەسەن امر ف 2ل -420
31-نەقیب عەبدالقادر مەهدی حەبیب امر س 3 ك مع النصر
32-نەقیب خالید عەباس جاسم امر س 3 ك مع النصر
33-نەقیب مشرف حەمود نەجم امر ف 3 ل-420
34-نەقیب خچیر عەباس عەلی بگ 3 ك م م -949
35-ملازم ئەوەل فازڵ عەبدالسادە فەرەح س مغ ل -420
36-ملازم اول گلال كازم عەبدالئەمیر س 2 ك د ب-41
37-ملازم اول كاڤم سعد عاتی ك مت-762
38-ملازم اول نازم یونس عەلی ق ق -50
39-ملازم اول عەبدالئەمیر عەجیل عەكبابە بگ ا خ -3
40-ملازم اول تەیار قەیس حەبیب مصتەفا س -41
41- ملازم اول تەیار شەلال رەشید عەتیە س -41
42-ملازم اول تەیار سالم فەتحی حەسەن س-2
43-ملازم اول تەیار ئەحمەد عابد داود س-2
44- ملازم اول تەیار صەلاحەدین حەسەن یونس محەمەد ج گ ج -1س-4
45-ملازم اول مغاویر سامی نسەیف جاسم س مغ لمش-39
46-ملازم اول عیسا باقر شەلال بگ 1 ك م مت-40
47-ملازم تەیار حافز ئەحمەد حەسەن ج گ ج -1 س-30
48-ملازم عەبد الرەسوڵ جاسم محەمەد ك مت-40
49-مستەشار صاڵەح ئەحمەد حوسێن فەوج 162
50- مستەشار حەمە رەشید عەبدالڕەحمان فەوج 200
51- مستەشار خەلیل عەبدوڵا ئیبراهیم فەوج 109
52- مستەشار جەماڵ فەقێ حوسێن فەوج 97
53- مستەشار محەمەد عومەر ئەمین باساكی فەوج 81
54- مستەشار ئەنوەر محەمەد حەسەن فەوج 131
55- مستەشار خدر رەشید بەحری فەوج 173
56- مستەشار سوعاد فەیزوڵا محەمەد فەوج 60
57- مستەشار سالار نصراڵلە قادر فەوج 166
58- مستەشار مەحمود حەمە ئەمین حەمە صاڵەح فەوج 69
59- مستەشار مەحمود حەمە رەسوڵ ئاغا فەوج 26
60- مستەشار شێخ مەحمود سەید گوڵ فەوج 137
61- مستەشار حەمە خان دارا رەشید فەوج 202
62- مستەشار محەمەد عیسا جاف فەوج 100
63- مستەشار تاهیر عەلی عەبالڕەحمان فەوج 99
64- مستەشار عەباس حاجی ئاغا رەسوڵ فەوج 66
65- مستەشار حەمزە عەباس ماندا فەوج 22
66- مستەشار محەمەد سەعید ئەحمەد محەمەد فەوج 197
67- مستەشار سەعید قادر محەمەد جاف فەوج 199
68- مستەشار محەمەد حوسێن عەلی میرزا فەوج 74
69- مستەشار كسری محەمەد سەعید جاف فەوج 75
70- مستەشار عومەر بابەكر سەلیم ئاغا فەوج 114
71- مستەشار نەوزاد ئەنوەر بێتواتە فەوج 4
72- مستەشار فەتاح كەریم الجاف فەوج 35
73- مستەشار بایز عەزیز رەشید فەوج 213
74- مستەشار سەعید ئەحمەد شێتە فەوج 34
75- مستەشار حەسەن محەمەد عوسمان فەوج 175
76- مستەشار سەلیم مەمەند رەسوڵ ئاغا فەوج 98
77- مستەشار كەریم عەبدوڵا محەمەد فەوج 62
78-نائب زابت مقاتل جوی عوەید خیزران خەڵەف ج گ ج-1 س-30
79-نائب زابت براد جەوی خالد سەلمان حەبیب السرب 2
80-جاش محەمەد عەلی سەعید فەوج 34
81- جاش عەبدوڵا ئاغا مەولود فەوج 98
82- جاش حوسێن محەمەد حوسێن فەوج 175
83- جاش ئیسماعیل عەلی رەسوڵ فەوج 148
84- جاش عادل حوسێن ئەحمەد فەوج 62
85- =عەبدوڵا محەمەد موصتەفا فەوج 114
86- جاش حەسەن ئەحمەد حەمەد قادر فەوج 4
87- جاش جەماڵ مەولود فەوج 35
88- جاش تۆفیق ئەحمەد كەریم فەوج 213
89- جاش ئەحمەد مەجید ئیبراهیم فەوج 180
90- جاش ئەحمەد قادر سواری فەوج 80
91- جاش عەلی رەحیم حەمە خان فەوج 200
92- جاش رەزا مەجید رەحمان فەوج 200
93- جاش حوسێن عەبدوڵا حەسەن فەوج 109
94- جاش محەمەد رەشید جاسم محەمەد فەوج 109
95- جاش محەمەد قادر محەمەد فەوج 97
96- جاش محەمەد ئەحمەد صاڵەح فەوج 97
97- جاش ئەحمەد عومەر ئەمین باساكی فەوج 81
98- جاش جەماڵ رەئوف عومەر ئەمین فەوج 81
99- جاش عوسمان محەمەد رەزا فەوج 131
100- جاش رەشید عەباس فەوج 131
101- جاش عوسمان ئەحمەد عەبدوڵا فەوج 173
102- جاش عەتا مەحمود مەولود فەوج 173
103- جاش رەحمان حەمە عەلی فەرەج فەوج 60
104- جاش محەمەد عەبدوڵا محەمەد فەوج 137
105- جاش سەعید تۆفیق حەسەن فەوج 166
106- جاش فەتاح محەمەد رەزا فەوج 69
107- جاش محەمەد مەحمود رەزا فەوج 69
108- جاش ئیبراهیم عەلی حاج حلو فەوج 20
109- جاش عەبدوڵا زكری حاجی فەوج 20
110- جاش عابد محەمەد ئەحمەد فەوج 20
111- جاش كەماڵ ئیبراهیم محەمەد فەوج 20
112- جاش محەمەد عەرەب حاجی فەوج 20
113- جاش كەماڵ ئەحمەد محەمەد فەوج 58
114- جاش چیای دیوالی الدۆسكی فەوج 58
115- جاش سەعید دیوالی سەعید فەوج58
116- جاش سەعدی قادر سەعدی فەوج 58
117- جاش سكڤان رەشید محەمەد عەلی فەوج 58
118- جاش رەشید حەمە ئەمین عەزیز فەوج 78
119- جاش حەیدەر رەشید محەمەد ئەمین فەوج 78
120- عەبدولا رەشید محەمەدەمین فەوج 78
121- جاش تاهیر حەسەن میر محەمەد فەوج 78
122- جاش مام یەحیا عوسمان عومەر فەوج 86
123- جاش بێستون عوسمان عومەر فەوج 86
124- جاش نەوزاد صدیق ئەحمەد فەوج 86
125- جاش ئاسۆس عوسمان عومەر فەوج 86
126- جاش عەلی ئاوڕەحمان حەسەن فەوج 168
127- جاش عەبدولا ئیسماعیل خدر فەوج 168
128- جاش مەجید ئاوڕەحمان حوسێن فەوج 168
129- جاش جاسم زێباری فەوج 225
130- جاش تەیار زێباری فەوج 225
131- جاش ئەحمەد موحسین امر مجموعە
132- جاش سالار مەحمود امر مجموعە
هەروەها لە رێكەوتی 17-4-1988, بەشێك لەو سەرۆك جاشە موستەشارانەی بەشدار بوون لە هەردوو پرۆسەی ئەنفالی یەك و دوو نیشانەی ئازایەتییان پێ بەخشرا, وەك رێزلێنانێك بۆ رۆڵیان لە پرۆسەی تاوانی ئەنفالی یەك و دوو, لە رووی سەربازییەوە ئەم دوو پرۆسەیە مەترسییەكانی ئێرانی لە ناوچەكە كەم كردەوە, كە بە هاوكاری چەند پارتێكی سیاسی پەلاماری هاوبەشیان ئەنجام دەدا, كە راستەوخۆ نزار خەزرەجی سەرۆكی ئەركانی سوپا فەرماندەییانی كردووە.

1-لەتیف ئەحمەد زێباری.
2-سابیر ڕەقیب سورچی.
3-محەمەد كەریم زێباری.
4-ئیبراهیم عەلی حاج.
5-عاسف ئەحمەد زێباری.
6-سعید یونس زراری.
7-فەتاح كەریم جاف.
8-سادق زیڕۆ هەركی.
9-تاریق فایەق كاكەیی.
10-مەدحەت تۆفیق داودی.
11-مامەند محەمەد ڕەئوف.
12-جیای دێوانی دۆسكی.
13-سوعاد فەیزوڵا تاڵەبانی.
14-تاریق شەفیق نەعمان كافرۆشی.
15-موعتەسەم عەبدوالكەیم بەرزنجی.
16-رەفعەت محەمەد گلی.
17-محەمەد عەلی حوسێن شەمێرانی.
18-كیسرا محەمەد سەعید جاف.
19-ڕەشید حەمە دەمین.
20-الكور عبدالكریم الكزندانی.
21-تاهیر عەلی جەباری.
22-محەمەد عیسا جاف.
23-ئیبراهیم نەسروڵا.
24-محەمەد تاهیر زیناوە.
25-خەلیل ئیبراهیم شەریفانی.
26-ئەنوەر محەمەد ڕەزا جاف.
27-خدر فەتاح حوسێن قامیشی(خدر قامێشی).
28-شێخ نەجمەدین شێخ ساڵەح بەرزنجی.
29-تەحسین شاوەیس سەعید.
30-محەمەد سەعید هارۆنی.
31-محەمەد ڕەشید جاف.
32-شێخ تەیب شێخ عوسمان جاف.
33-شێخ ڕەزا تەها محێدین.
34-عەدنان عەبدوڵا نەجم جاف.
35-محێدین شێخ عەزیز بەرزنجی.
36-سەعید مەحمد غەریب جاف.
37-حسێن مەحمود الهورفانی.
38-سدیق عەلی محمد امین.
39-نوزاد انور خۆشناو.
40-ئیسماعیل محمود ڕەسوڵ پشدەری.
41-حەمزە عەباس مامند ئاكۆ.
42-مەحمود حەمە ڕەسوڵ ئاغا پشدەری.
43-مەجید بایز حەسەن بەرزنجی(شێخ مەجید).
44-كەریم عەبدوڵا محەمەد.
45-عەباس حاجی ئاغا ڕەسوڵ تركوش.
46-مەحمود حەمە ئەمین گولی.
47-فوئاد كەریم محەمەد هەمەوەندی.
48-سەعید ئەسعەد شێتنە.
49-قادر سوارا ئاغا بلباسی.
50-محەمەد عومەر ئەمین باسكای بەرزنجی.
51-فارس تاهیر مستەفا غەفوری.
52-عوسمان عومەر مام یەحیا الكورنی.
53-عەباس بایز بلە.
54-خالید مەحمود احمد علی غوارە(خالید خولە سور).
55-جەماڵ فەقێ حوسێن كەڵوڕی.
56-ڕەسوڵ مەمەند میراودەلی(ڕەسول میراودەلی).
57-عومەر حەمە رۆستەم شرمكە.
58-سەباح سەعید كەریم هواری.
59-عومەر بابكر سەلیم اغا پشدەری(عومەر پشدەری).
60-مەحمود ئەحمەد شەریف غەوارە.
61-ئیبراهیم كانی بالو
62-محەمەد عەلی بسكۆل.
63-عەبدوڵا حەسەن ساڵەح بابان.
64-محەمەد ئەحمەد بسكۆل.
65-خدر ڕەشید بەحری.
66-بایز عەزیز ڕەشید.
67-عەلی ئاوڕەحمان الكورانی.
68-سوارە فەتاح فەرەج.
69-تۆفیق سلێمان یاسین.
70-حەمید نوری خورشید هەركی.
71-عەلی شێخ ئەمین فەرەج.
72-حوسێن سورچی(حوسێن ئاغای سورچی).
73-ئەسعەد هەركی.
74-فەخری ئیسماعیل عەبدالقادر.
75-شەریف محەمەد مەعروف كرداری.
76-قاسم كەریم ئەحمەد شنكی.
77-كەماڵ محەمەد مام سۆرانی.

پرۆسەی ئەنفالی یەكەم شەوی سێشەممە كاتژمێری 2:25 بەرەبەیانی رێكەوتی 23-2-1988 دەستی پێكرد تاكو شەممە رێكەوتی 19-3-1988 بەردەوام بوو, كۆی گشتی 26 رۆژی خایاند, بە سەركردایەتی سوڵتان هاشم سەركرەی ئۆپەراسیۆنی ئەنفال, لیوا روكن كەماڵ ساجت فەرماندەی فەیلەقی یەك، لیوا روكن نیعمە فارس حوسین محیاوی فەرماندەی لەشكری پێنجی ئەوكات، وە بە سەرپەرشتی عەلی حەسەن مەجید بەرپرسی بیرۆی باكوری حیزبی بەعس، سەرۆكی ئەركانی سوپا فەریقی روكن نزارعەبدولكریم خەزرجی ئەنجامدرا.
لە ئۆپەراسیۆنەكە هێزی ئاسمانی بە فڕۆكەی شەڕكەر و كۆپتەر, یەكەكانی تۆپخانە, تانك, زرێپۆش, هێزی پیادەو تایبەت بەشدار بوون.
20 لیوای سوپای عێراق و 30 فەوجی سەر بە گاردی كۆماری و هەموو فەوجە جاشەكانی سەركردایەتی جەحافلی بەرگری نیشتمانی یەك” لە ئاستی فرقەدا بووە” و مەفرەزە تایبەتەكانی 29,68,87,119 تەواری سلێمانی و مەفرەزەكانی ئەمن ناسراو بە مەزفرەزە خاسەكان بەشداربوون لە ئۆپەراسیۆنەكە, كۆی هێزەكەی سوپای ئەنفال مەزەندە دەكران بە زیاتر لە 120 هەزار كەس, واتا هەر دە مەتر چوار گۆشە جاش یان سەربازێكی بەركەوتووە.
لە نۆ قۆڵەوە هێرشكرایە سەر گوندەكانی دۆڵی جافایەتی تا مەرگە بە درێژایی 70 كیلۆمەتر، كە بریتین لە گوندەكانی سنووری قەزا و ناحیەكانی (دوكان، بنگرد، چوارتا، قەڵا چوالان، ماوەت, كارێزە, سەرچنار و سورداش), پانتایی روپێوەكەی نزیك بە 1154 كیلۆمەتر چوارگۆشە دیاریكراوە.
بەرەبەیانی رۆژی سێشەممە رێكەوتی 23-2-1988, هێزە پەلاماردەرەكەی سوپای عێراقی بە چەكی كیمیاوی لە گوندەكانی چۆخماخ, یاخسەمەر, هەڵەدن, چاڵاوە, سەرگەڵو و بەرگەڵویان دا, رۆژانی 25 و 26ی شوبات گوندەكانی سەرگەڵو, هەڵەدن, یاخسەمەر و گوێزەڵە كیمیاباران كرانەوە. لە كیمیابارانەكەی 26 مانگ 8 شەهید و 201 بریندار هەبوون, دوای كۆتایی قۆناغی ئەنفالی یەك بە چوار رۆژ لە رێكەوتی 23-3-1988 جارێكی دیكە بە چەكی كیمیاوی لە گوندی شاناخسێی ناوچەی ماوەتی دا, 22 كەس شەهید بوون و زیاتر لە 720 سڤیل و پێشمەرگە بریندار بوون, هەمان گوند هەردوو رۆژانی پێشتریش كیمیاباران كراوە, لە پرۆسەی ئەنفالی 1 بە گشتی 7 جار دەڤەرەكە كیمیابارانكرا.
زیاتر لە 51 گوند لەم قۆناغەدا بەر شاڵاوەكە كەوتن و تەختكران، هەموو خانوو و مزگەوت و قوتابخانەو نەخۆشخانەكانی رۆخێنران و بەشێك لە خەڵكەكەشی ئەنفالكران, یەكێك لە ئامانجە سەرەكیەكانی ئەم قۆناغەی ئەنفال، لاوازكردنی هێزی پێشمەرگە بەتایبەتی یەكێتی نیشتمانی كوردستان بوو, كە دوواتر ئەنفال كرایە مۆدێلی ئۆپەراسیۆنی قڕ كردنی كورد.
لە ئەنفالی یەكدا دەیان كەس دوای بەجێهێشتنی ماڵەكانیان لە رێگا لە ناو بەفر رەقبونەوە, لە كاتی هەڵاتن بۆ ئەو دیو سنوورەكان, زیاتر لە 160 هاووڵاتی سڤیلی تریش لەو شەڕو گەمارۆیەدا كوژراون.
تەنها بە پێی نووسراوی بێ ژمارەی بەڕێوەبەرایەتی حەرەكاتی سەربازی 43 پیاو و 39 منداڵ, 17 ژن لە سنووری مەرگە دەستگیركراون, وەك خێزانی تێكدەران ناسێنراون, وە 43 تێكدەر كوژراوە, 283 ش بریندار كراون.
پرۆسەی ئەنفالی یەك بە بەیانی فەرمی ژمارە 3087ی فەرماندەیی هێزە چەكدارەكان لە رۆژی شەممە رێكەوتی 19-3-1988 كۆتایی هات, تیایدا وێڕای رۆڵی سوپا, ستایشی رۆڵی جاشە كوردەكانیش كراوە لە سرخستنی ئۆپەراسیۆنەكە, لەو رۆژەدا بۆ یەكەمجار دەستەواژەی ئەنفال بەكار هات, كە داهێنانی گۆڕ بە گۆڕ لیوا روكن ساجت جەنابی بووە.
لە ژمارە 960 ی رۆژی 24-3-1988ی رۆژنامەی هاوكاریدا بەو پەڕی شانازییەوە چاوپێكەوتنێكیان لە گەڵ عەمیدی تایبەت عەلی حسێن خەزعەل فەرماندەی هێزی بەدری كوبرا كردووە, كە بەم شێوەیە باسی شەڕەكان و بەشداری جاشەكان دەكات” هاریكاریكردن لە نێوان ئێمەو فەوجەكانی بەرگری نیشتمانی زۆر دیارو رێك و پێك بوو, تێیدا فەوجەكان لە رۆڵەكانی گەلی كوردی خۆشەویستمان قوربانیەكی مەزنیان بەخشی). هەروەها سابیر دوری كە ئەو كاتە بەڕێوەبەری ئیستخباراتی عەسكەری بووە لە پرۆسەی دادگایی ئەنفال دەڵێت” لە ئەنفالی یەك قورسایی پەلامارەكە جاشی خەفیفە بوو”. هەرچەندە نزار خەزرەجی ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی یەكەم بە ئۆپەراسیۆنی سوپا دەداتە قەڵەم. لە ئۆپەراسیۆنەكە 5 مەفرەزە خاسەو 105 فەوجی جاش بەشداری دەكەن, جگە لە قوربانییەكانی چەكی كیمیاوی و تۆپباران و رەقەوە بوو و هەڵدێران, ئەوانەی ناویان زانراوە 404 كەس ئەنفالكراوی نەگەڕاوەن.
ئەو پیاوە خۆفرۆشە ئازایانەی جەلاد سەدام حوسێن بەشداری لە كاولكردن و كوشتنی رۆڵەكانمانیان كرد, لە زەوی و ئاسمانەوە پەلاماری خەڵك و خاكی نیشتمانەكەمانیان دا, ئەم پیاوە ئازایانەن كە ئەوێ رۆژێ رێزیان لێگیراوە لە بەرامبەر كۆمەڵكوژكردنی گەلەكەمان, جگە لە بەشی سەربازی كە كوردی تێدایە, نزیك 70%یان جاش و چەكداری كوردن:
بە فەرمانی كۆماری ژمارە 346 لە رێكەوتی 11-4-1988 , بڕیاری بەخشینی نیشانەی ئازایەتی درا بە لیوا روكنی پیادە سوڵتان هاشم ئەحمەد . هەروەها بە فەرمانی كۆماری ژمارە 773 لە رێكەوتی 23-7-1988 بڕیاری بەخشینی نیشانەی رافدەینی پلە دوو درا بە لیوا روكنی پیادە سوڵتان هاشم ئەحمەد فەرماندەی ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی یەك, هەروەها بە فەرمانی كۆماری ژمارە 773-ا چوار نیشانەی ئازایەتی بەخشرایەوە بە لیوا روكن پیادە سوڵتان هاشم.
هەروەها لە رێكەوتی 10-11-1988 بە پێی نووسراوی ژمار ە 1-18- 5812 بە فەرمانی صەدام حوسێن نیشانەی ئازایەتی بەخشرا بە فەریق روكن فارس نیعمە حوسێن محیاوی جێگیری سەرۆكی ئەركانی سوپا بۆ راهێنان بە هۆكاری سەركردایەتی كردنی فەیلەقی پێنج لە ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی یەك.
بە پێی مەرسومی كۆماری ژمارە 675 لە رێكەوتی 26-6-1988 بەهۆی نواندی ئازایەتی لە پرۆسەی ئەنفالی یەك لە سنووری فەیلەقی یەك دژ بە ئێرانی دوژمن, نیشانەی ئازایەتی بەخشرا بەمانەی لە خوارەوە ناو پلەو پۆستیان هاتووە:
یەكەم:بە یەكەكانی بارەگای فەیلەقی یەك و یەكەكانی پەیوەست پێوەی.
1-لیوا عامر شیت حوسێن امر مدم انفال
2-عەمید ركن درع عەلی عەزیز الغدعم چ ر اقدم ش ا د فل 1
3-عەمید رافع حەمدون زەنون مقر فل 1
4-عەمید نیزامەدین مەحمود مقر فل 1
5-نقیب فەواز هاشم ئەحمەد امر س ح قائد فل 1
6-نائب زابت غانم خدر شاهین س ح قائد فل 1
7-نائب زابت محەمەد ئیبراهیم حامد س ح قائد فل 1
8- نائب زابت یوسف اعكوب وكاع س ح قائد فل 1
9-نائب زابت نعیم داود مرقص س ح قائد فل 1
10- جاش نەوزاد عەبدالڕەحمان رۆستەم فوج 115
11- جاش هادی عەبدالقادر ئەحمەد فەوج 61
12-جاش محەمەد ئیبراهیم محەمەد فەوج 171
13- جاش سەعید عەزیز رەشید فەوج 213
دووەم: بەخشینی نیشانەی ئازایەتی بە ئەندامانی یەكەی فرقەی مشاتی 4
1-لوا ركن عسمەت سابر عومەر قائد فق مش -4
2-عەمید حەبیب خدر ئیبراهیم امر مدم فق مش -4
3-عەقید شهاب ئەحمەد عەلی امر لمغ 2 فل 4
4-عەقید كاكل حەمەد امر فوج دفاع وگنی-51
5-مقدم ركن عامر یوسف حسێن چ ر 2 ح فق مش-4
6-مقدم قوات خاسە حەمید عەباس عەبدالرەسوڵ امر ف 2 لمش -19
7-مقەدم سەلاحەدین محەمەد عەبدالكەریم امر ك م م -662
8-رائید عەبدالستار محەمەد شانی ف1 لمغ 2 فل 4
9-رائید محسن كرجی رجا امر ك د ب -51
10-رائید صەباح نازم رەقیب سورچی امر فوج دفاع وگنی-2
11- نەقیب حسام حەمید حەسەن ف1 لمش -19
12- رائید مزاحم عەبدالغەنی زەنون ف 3 لمغ 2 فل 4
13- نقیب قوات خاسە عەبداڵلە حەسەن ساڵەح مستشار فوج دفاع وگنی 151
14-ملازم اول شهاب احمد حوسێن ف 1 لمغ 2 فل 4
15-ملازم اول حویش مەحمود رەجەب ف 3 لمغ 2 فل 4
16-ملازم اول جمعە حەمید رەحیم ف 1 لمغ 2 فل 4
17- ملازم فرهاد مامند حەمید فوج دفاع وگنی-51
18- مستەشار مامەند حەمەد مولود فوج دفاع وگنی-51
19-مستەشار صابیر رەقیب محەمەد سورچی فوج دفاع وگنی-2
20-مستەشار فەخری ئیسماعیل عەبدالقادر فوج دفاع وگنی-133
21- مستەشار محەمەد تاهیر زیكاوی فوج دفاع وگنی-107
22-مستەشار خەلیل عەبدوڵا ئیبراهیم الشرفانی فوج دفاع وگنی-109
23-مستەشار سوارە فەرەج فەتاح الجاف فوج دفاع وگنی -239
24-مستەشار حیدر رەشید حمد امین فوج دفاع وگنی -78
25-مستەشار شەعبان محەمەد تەها فوج دفاع وگنی -20
26-مستەشار قادر شەفیق نەعمان فوج دفاع وگنی -63
27-مستەشار شێخ مەجید بایز حەسەن فوج دفاع وگنی -61
28-مستەشار قاسم فارس تاهیر ئاغا فوج دفاع وگنی -85
29-مستەشار جەماڵ فەقێ حوسێن فوج دفاع وگنی -97
30-مستەشار شەریف مەحمود مەعروف فوج دفاع وگنی -126
31-مستەشار عوسمان عەبدالڕەحمان فەتح اللە فەوج 165
32-مستەشار عومەر ئەحمەد عەلی فەوج 171
33-مستەشار خدر رەشید بەحری فەوج 173
34- جاش رەشید رەحمان مەجید فەوج 51
35- جاش موحسین عەبدوڵا ئاغا مەجید ئاغا فەوج 51
36- جاش صەباح قادر محەمەد فەوج 51
37- جاش نازم رەقیب محەمەد فەوج 2
38- جاش بشار خەلیل تۆفیق فەوج 2
39- جاش برزۆ مەزهەر تقی الدین فەوج 2
40- جاش مەهدی سامی كزۆ فەوج 2
41- جاش فاروق محەمەد رەحیم فەوج 151
42- جاش حوسێن ساڵەح رەشید فەوج 151
43- جاش عەزیز كەریم حسەن فەوج133
44- جاش برهان ئەحمەد یونس فەوج107
45- جاش حەجی رەشید محەمەد فەوج107
46- جاش زیاد حوسێن عەبدوڵا فەوج 109
47- جاش كماڵ ئیسماعیل عومەر فەوج109
48- جاش عەلی حوسێن عومەر فەوج109
49- جاش تاریق سدیق حمە سو فەوج 239
50- جاش عەلی قادر مەجید فەوج 239
51- جاش جەمیل مستەفا محەمەد فەوج 51
52- جاش محەمەد حامد عەبداللە فەوج 2
53- جاش عەبدوڵا كەریم مەولود فەوج 61
54- جاش عەبدالڕەحمان حەسەن محەمەد فەوج 61
55- جاش سلێمان عارف حەمەد مستەفا فەوج 85
56- جاش بەكر عەبدولا رەشد كەریم فەوج 85
57- جاش ساڵەح محەمەد حەمەدەمین فەوج 97
58- جاش محەمەد عەبدالكەریم قادر فەوج 97
59- جاش حەسەن مەحمود هورمانی فەوج 115
60- جاش سدیق ئەحمەد عەلی فەوج 171
61- جاش محسن حسامەدین عەلی فەوج 126
62- جاش رەشید مەعروف محەمەد فەوج 126
63- جاش محەمەد ئەمین قادر محەمەد ئەمین فەوج 126
64- جاش یوسف بابا رەسوڵ عەلی فەوج126
65- جاش كەریم مەعروف فەیزوڵا فەوج 126
66- جاش فەتاح عومەر نەریمان فەوج 165
67- جاش سەعید عەبدوڵا عەزیز فەوج 165
68- جاش عەبدوڵا رەسوڵ ئیسماعیل فەوج 171
69- جاش مەحمود عەبدوڵا ئەحمەد فەوج 171
70- جاش بایز عەزیز رەشید فەوج 213
71- جاش محەمەد قادر بابۆ فەوج 1
72- جاش ئەحمەد ئەحمەد حوسێن فەوج 2
73- جاش سەلیم سوڵتان زێباری فەوج 23
74- جاش رسركوت حەسەن رەسوڵ فەوج 51
75- جاش عومەر بایز حەسەن فەوج 61
76- جاش جاسم فارس تاهیر فەوج 85
77- جاش كەماڵ فەقێ حوسێن فەوج 97
78- جاش ئیبراهیم مەحمود مەعروف فەوج 126
79- جاش كاكا دین محەمەد خورشید فەوج 165
سێیەم: بەخشینی نیشانەی ئازایەتی بە یەكەی فرقەی پیادەی 33
1-لوا‌و ركن مشاە رەمزی مەحمود عەبدوڵا قائید فرقە مش-33
2-عەمیدی قوات خاسە عەلی حوسێن مزعەل امر لمش 72
3-عەمید مەتەر محەمەد ساڵەح امر مدم فق-33
4-عەقیدی روكنی قوات خاسە خالید بەهلول العیبی امر لمغ-1 فل 1 خ
5-مقەدەمی روكن قوات خاسە ئەحمەد شاكر مەحمود مقدم لمغ -1فل 1 خ
6-رائید نوری حامید ئەحمەد امر ك مدم-956
7-رائید خزەیر عەبدوڵا سواد لمغ-1 فل 1 خ
8-رائید عامر ساڵەح محەمەد امر ف 1 لمش-72
9-رائید رەعد سوادی مراح امر ف 2 لمش-72
10-رائید رەعەد حەمید شەبیب امر ف 3 لمش-72
11- رائید عەلی كرمش حەسەن امر ك مدم-79
12-نەقیب قوات خاسە مەحمود سلێمان رەشید امر ف 3 لمخ – 1 فل 1 خ
13-نەقیب قوات خاسە سلاحەدین فلیح كاتع امر ف 2 لمخ – 1 فل 1 خ
14-نەقیب سەعدی عەبدالحەمید خەلیل امر ف 1 لمخ – 1 فل 1 خ
15-ملازم اول عەدنان ئەحمەد محەمەد ك د ب -41
16- جاش تەیب تاهیر ئەحمەد فەوج 2
17- جاش بەشیر عەزیز خدر فەوجی 2
18- جاش قادر فەرحان قادر فەوجی 51
19- جاش كاكە رەش مەولود خدر فەوج 51
20- جاش كامەران عارف عومەر فەوج 239
21- جاش عەلی سەعید محمد فەوج 239
22- جاش رەمەزان رەشید حەسەن فەوج 109
23- جاش حوسێن ئاشوور میكائیل فەوج 109
24- جاش ئەحمەد عوسمان عەزۆ فەوج 107
25- جاش سلیم یونس بوكان فەوج 107
26- جاش فەیسەل رەسوڵ مستەفا فەوج 133
27- جاش خالید محەمەد خالید فەوج 133
28- جاش عەبدوڵا حەمەد ئەمین فەوج 151
29- جاش صابیر قادر عەزیز فەوج 151
چوارەم: بەخشینی نیشانەی ئازایەتی بە یەكەكانی سەر بە قیادەی قوات جەحفەل 1
1- لیوا روكن ایاد خلیل زكی قائد قوات جح د و -1
2- عەمید قوات خاسە نسەیف جاسم حەمادی امر لمغ-2 فل 6
3- عەمید زەنون یونس عەبدوڵا امر المقر المسیگر لمدم ق ق جح د و -1
4- عەقید نزار ئەحمەد شەهاب امر لمش -39
5- مقەدەم روكن قاسم ئیبراهیم عەلوان چ ر 3 ق ق جح د و -1
6- مقەدەم ئەحمەد محەمەد فەرەج مقر ق ق جح د و -1
7- مقەدەم عەدنان خەلیفە جاسم امر ف 1 لمغ -2 فل 6
8- مقەدەم عەبدالقادر سەلمان عومەر امر لمر ف 3 لمش -36
9- مقەدەم حوسێن فەزڵەدین عەبدالقادر امر ك م م -22
10- مقەدەم عەلوان محەمەد عەلوان امر ف 1 لمش -39
11- مقەدەم سەعد عەبد الغنی عوسمان امر ف 2 لمش -39
12- مقەدەم روكن حوسێن عەلی حەمید امر لمش-36
13- رائید عەزاب ئەحمەد عەبد امر ف 2 لمغ 2-فل 6
14- رائید عەبدالسەلام عفریب كزار امر ف 3 لمغ 2-فل 6
15- رائید خالید محەمەد عەبدالەتیف امر ف 1 لمش-36
16- رائید جاسم محەمەد جاسم امر ف 3 لمش-36
17- رائید ناسر رەحیم یوسف ك م م -103
18- رائید عوسمان عەبدوڵا محەمەد عەلی امر ف 2 لمش – 438
19- نەقیب فازڵ حنەیتر جەوهەر ف 1 لمش -438
20- نەقیب عەلی حوسێن سریر ف 3 لمش -438
21- رائید حەقی ئیسماعیل حەسەن و-امر ف 2 لمش -438
22- ملازم اول عەبدالقادر معتەسەم شهاب ف 1 لمش-39
23- ملازم اول سالم تایە وەیس ف 2 لمش-36
24- ملازم اول حوسێن رەحیم سامر ف 3 لمش-39
25- ملازم اول محەمەد عرێبی شەمران ف 3 لمغ – 2 فل 6
26- ملازم اول سەمیر ئیبراهیم عەبدوڵا ك د ب-41
27- ملازم محەمەد ئیبراهیم تاڵب ك م م -662 ق خ
28- جاش ئیبراهیم شێخ نەسرەدین فەوج 102
29- جاش نامق عەزیز ئەحمەد فەوج 102
30- جاش محەمەد سەعید ئەحمەد حەمەد فەوج 197
31- جاش عەلی ئەحمەد محەمەد فەوج 197
32- جاش خدر فەتاح حوسێن فەوج 170
33- جاش مەحمود فەتاح حوسێن فەوج 170
34- جاش تەحسین شاوەیس سەعید فەوج 172
35- جاش هادی شاوەیس سەعید فەوج 172
36- جاش ئەنوەر رەسوڵ ئیسماعیل فەوج 171
37- جاش ئیسماعیل مەحمود رەسوڵ فەوج 21
38- جاش نەجمەدین ساڵەح ئەحمەد فەوج 174
39- جاش ئەكرەم جەعفەر ئەمین فەوج 174
40- جاش لەتیف ئەحمەد زێباری فەوج 1
41- جاش قەدری ئەحمەد زێباری فەوج 1
42- جاش مەلا محەمەد تاهیر خالید فەوج 1
43- جاش عاسف ئەحمەد زێباری فەوج 23
44- جاش عەلی تەمەر خالید عومەر فەوج 23
45- جاش خالید عەبدالڕەحمان فەوج 23
46- جاش سلیم مەمەند رەسول فەوج 98
47- جاش حوسێن محەمەد عوسمان فەوج فەوج 75
48-جاش سەعید زێراری فەوج 25
49- جاش محەمەد سەعید مەحمود فەوج 118
50- جاش ئەنوەر محەمەد رەزا مەحمود فەوج 131
51- جاش صەباح سەعید كەریم هاواری فەوج 106
52- جاش خالید مەحمود ئەحمەد فەوج 96
53- جاش محەمەد عومەر ئەمین فەوج 81
54- جاش حەسەن ئەمین فەرەج فەوج 201
55- جاش محەمەد سەلیم قادر عوسمان فەوج 17
56- جاش عەلی خدر دەروێش فەوج 17
57 -جاش شكور عەبدالڕەحیم ئەحمەد فەوج 172
58- جاش حەسیب دەروێش عوسمان فەوج 172
59- جاش كەریم ساڵەح مارف فەوج 237
60- جاش محەمەد مەمەند رەسوڵ ئاغا فەوج 98
61- جاش زەكی حاجی بابۆ فەوج 1
62- جاش ماهر حاجی فەوج 1
63- جاش ئەحمەد رەشید ئەسعەد فەوج 23
64- جاش شاكر كەریم زێباری فەوج 23
65- جاش عەزیز نەسرەدین عەزیز فەوج 102
66- جاش حەمەدەمین رەحمان حەمە فەوج 102
67- جاش جەماڵ مەحمود مارف فەوج 102
68¬ – جاش عومەر محەمەد رەزا فەوج 131
69- جاش رەحمان ئەحمەد ئەحمەد فەوج 171
70- جاش رەزا عەلی رەحیم فەوج 174
71- جاش خەلیل كەریم حەمە فەوج 51
72- جاش مستەفا تەها سەلام فەوج 1
73- جاش محەمەد ساڵەح محەمەد فەوج 23
74- جاش ئیسماعیل رەشید ئیسماعیل فەوج 239
75- جاش سەلام بایز حەسەن فەوج 61
76- جاش عەلی مەحمود محەمەد فەوج 173
77- جاش عومەر دەروێش نادر فەوج 174
78- جاش محەمەد حوسێن عەلی فەوج 118
79- جاش حەسەن سەعید ساڵەح فەوج 106
80- جاش محەمەد شەمسەدین فەوج 81
81- جاش كەریم خزەیر مشیر فەوج 201
82- جاش عەبدوڵا عەلی حەمە فەوج 96
83- جاش خەلیل میران قادر فەوج 71
پێنجەم: بەخشینی نیشانەی ئازایەتی بە كەرتی فڕۆكەوانی سوپای عێراقی
1- عەقید روكن تەیار ئیسماعیل سەعید فارس امر جناح گیران الجیش -1
2- مقەدەمی تەیار ئەحمەد رەشید فتنە امر سرب -2
3- مقەدەمی تەیار عەبدالڕەزاق ئیبراهیم عەبدالڕەزاق امر سرب -530
4- مقەدەمی فڕۆكەوان خزەیر عیسا جەواد امر سرب -4
5- رائیدی فرۆكەوان ئەنوەر حەمەدەمین سرب-4
6- رائیدی فرۆكەوان عەمران كازم هندی سرب-2
7- رائیدی فرۆكەوان عەبدالباست ئیبراهیم یاسین سرب-2
8- ملازم اول تیار خلف حسێن عەلاوی سرب-41
9- ملازم اول تیار الهام عون الرفیق یونس سرب-4
10- ملازم اول تیار خالید عەبدالعەزیز عەبدوڵا سرب 4
هەروەها بە پێی نوسراوی سەرۆكایەتی كۆمار ژمارە 1-18-2874 لە رێكەوتی 25-5-1988 بە واژۆی فریق ركن عەلائەدین كازم حەماد راستگری نهێنی سەركردایەتی گشتی هێزە چەكدارەكان ئەم 12 كەسە رێز لێنان بە نیشانەی ئازایەتیان بۆ كراوە كە بریتین لە:
1-مستەشار نەوزاد ئەنوەر بێتواتە فەوجی بەرگری نیشتمانی 4
2- مستەشار لەتیف ئەحمەد محەمەد زێباری فەوجی بەرگری نیشتمانی1
3- مستەشار مەحمود حەمە رەسوڵ فەوجی بەرگری نیشتمانی 26
4- مستەشار عەباس حاجی ئاغا سەرسیان فەوجی بەرگری نیشتمانی66
5- مستەشار سەلیم مامەند رەسوڵ ئاغا فەوجی بەرگری نیشتمانی 98
6- مستەشار جەماڵ خدر خالید دوبردانی فەوج بەرگری نیشتمانی 110
7- مستەشار عەباس بایز بالو ئاغا فەوجی بەرگری نیشتمانی 91
8- مستەشار عومەر بابەكر سەلیم فەوجی بەرگری نیشتمانی 114
9- مستەشار محەمەد عەلی رەسوڵ فەوجی بەرگری نیشتمانی 148
10- مستەشار حوسێن محەمەد عوسمان فەوجی بەرگری نیشتمانی 175
11- مستەشار بابەكر وسو محەمەد فەوجی بەرگری نیشتمانی 112
12- مستەشار محەمەد كانبی بالو ئاغا فەوج بەرگری نیشتمانی 147
ئەگەر ئەمانە نیشانەی ئازایەتییان پێ درابێت لە پرۆسەی ئەنفال, جگە لە كورد كوژەكان چ ناوێكی دیكەیان لێ بنێین؟.

ماوەیەك زۆر پێش ئێستا لە سەماوەوە بەڕێز قاسم كازم قوربانی و چالاكوانی جینۆساید تەلەفۆنی بۆم كرد وتی مامە حەجاجم دۆزیوەتەوە, بەساردییەكەوە وەڵامم دایەوە وتم دەستان خۆش و چونكە باوەڕم پێی نەبوو, ئاخر پێشتر هێندە درۆ لەسەر دۆزینەوەی حەجاج و مراندنی بڵاو كرابوەوە, سەفەری قوربانیان بۆ نگرە سەلمان كلیلی دۆزینەوەی نهێنی ئەو كەسە بوو كە ئیچستا ناوی عەجاجە, ئێمە پێشتر ناوەكەیمان بە هەڵە دەگوت, وێنەیەكی خەیاڵیمان بۆی درووست كردبوو, پسپۆرانی كوردە حەیاتەكەش شایەدییان بۆ راست و درووستی دەداو دەیان چیرۆكی خەیاڵییان بۆی هۆنیبوەوە.
ئێمە لە ڤیستیڤاڵی یەكەمی ئەنفالەكان لە نیوەی یەكەمی نەوەدەكان لە شاری هەولێر رێكخمان خستبوو بە دێوەزمەیەكمان شوبهاندبوو, لە گەڵ خەیاڵدانی هونەرمەندانی رێكخەرانی ئەو ڤیستیڤاڵە دەهاتەوە.
حوسێن رەشید و سەدام حوسێن لە كاتی دادگاییكردنیان باسی ئەوەیان كردووە, ئەم حەجاجە هەر ناوی دووبارە دەبێتەوە, مەعقولە بەم هەموو پارە و ئەم كات و دەسەڵاتە كە هەتانە نەزانرا كێیەو نەدۆزرایەوە؟
مەعقولە بەڕێوەبەری هەردوو سەربازگەی تۆبزاوەو نگرە سەلمان نەدۆزرانەوە؟, پرسیارەكانیان لە جێی خۆی بوون, بەرپرسی هەردوو سەربازگە لە بەردەستمان بوون وەك 258 جاشە كوردەكەو دەیانی دیكە ناویان هەر لە لیستەكە نییە , نموونە نەزار خەزرەجی هەر نەگرتران, كە دووجار پۆلیسی ئەنتەرپول پەیوەندییان پێتانەوە كرد بۆ ناوەكانیان بە فەرمی وەڵامتان نەبوو, مەعقولە مەجنون و حەمە پۆخچی و عەدنان دیسكۆ و سعید جەباری لە لیستدا بن ؟ ئەمانە ناوی مرۆڤن یان پیشەو شێتخانەو مەلها, مەعقولە هەموو لەسەر بڕیاری دەستگیركردنەكانیان ناونیشانیان نەزانراو بێت كەچی رۆژانە قونسوڵ و سەفارەتخانەكان سەردانیان بكەن لە ماڵەوە؟, دیوەخانیان جمەی بێت, خۆیان و نەوەكانیان كاندید بن؟, خانەنشینی لیواو فەریق روكن بن, مەعقوڵە دادوەری هەمان دادگا سەردانی ماڵە تاوانبار بكات و وێنەی لە گەڵ بڵاو بكاتەوە؟, مەعقولە لە نەمساوە داواكاری گشتی بێت بۆ دۆسیەی كەسێك كە تاوانباری دوو دۆسیەی ئەنفال و بارزانی بێت وەڵامی نەدەنەوە؟, مەعقولە دادە شاناز بۆتە فریشتەی ئەنفالكراوان رۆڵی مەهدی مونتەزر دەگێڕێت كەچی تاریق رەمەزانی پاراست و دراوسێی وەفیق سامەڕائی هەڵاتوو بوو لە لەندەن.
بێشك ئەمان هیچی مەعقول نییە, وەلێ گرتن و دۆزینەوەی عەجاج كە ناو سیڤی و وێنەكەشی تا ئێستا نەزانراو بوو خۆشییەكە دەكرێت وێڕای نە دۆزینەوەی ئێسك و پرۆسكی خۆشەویستانمان بیكەین بە شایی و لۆغانێك ئەمسەرو ئەوسەری نەبێت, دەكرێت ئەم دۆزینەوەیە كۆمەڵێك نهێنیمان بۆ ئاشكرا بكات نرخی بە هیچ پێوانە نەكرێت, لەوانە:
1- دۆزینەوەی هەیكەلی رێكخراوەیی زیندانی سەربازگەی قەڵای نگرە سەلمان, نەك زیندانی نگرە سەلمان وەك هەندێك دەڵێن, هێزەكانی پاراستن و بەڕێوەبەرایەتی سەربازگەكە كێ بوون؟, چی بوون؟چەند بوون؟.
2- كێ قوربانیانی بۆ ئەوێ ناردووە؟, كە لە دوو قۆڵەوە نێردراون تۆبزاوەو دووبز, بە واژۆی كێ نێردرابوون؟, بەرپرسانی ئەو دوو سەربازگەیە كێ بوون؟.
3- ژمارەی زیندانیان چەند بووە؟.
4- ژمارەی مردووان و هەڵدانەوەی تۆماری مردووان لە نەخۆشخانەو شارەوانی سەماوە.
5- بە دوكۆمێنتكردنی تاوانەكانی ناو زیندانەكە, لە رێگای پرۆسەی دادگاییكردن, شایەدیدان و وە دەستخستنی دۆكۆمێنتی نوێ.
6- دۆزینەوەی هەموو ئەوانەی كاریان كردووە تا شۆفێری تەنكەری ئاوەكە, كە خەزێنەیەك زانیاری نهێنی تەنها لە ئاو سەمونە رەقەكەدایە.
7- دیاریكردنی یەكەم رۆژی گەیشتنی قوربانیان و دەرچوونی دوا زیندانی.
هەموو ئەمانەو زۆری دیكە لە رێگای دۆزینەوەی عەجاجەوە دەشێت دەستمان پێی بگات, بۆیە دۆزینەوەی عەجاج لە جۆری سزا دانەكەی گرنگترە, لە بیرمان نەچێت زۆرترین رەگەزەكانی جینۆسایدی ئەنفال و هەڵەبجە لە مەرگەساتەكانی ژیانی ناو قەڵاو سەربازگەكانی تۆبزاوە, نگرە سەلمان, سەربازگەی تكریت, دووبز و سەلامیەو نزاركێیە, بە تایبەتیش قەڵای نگرە سەلمان كە تاكە جێگایە دوو دۆسیەی ئەنفال و هەڵەبجە بە یەكەوە گرێ دەداتەوە.

https://www.kurdipedia.org/?q=20250507111620635428&lng=1

لەم رۆژانە گفتوگۆیەكی گەرم لە هەناوی كۆمەڵگای كوردیدا هەیە لەسەر غەزە, گوایە چەپەكان و ئیسلامییەكان لە یەك بەرەدان بۆ غەزە, كورد بۆ ئەوان كێشە نییە .
لە كاتێك ئەم بەڕێزانە ئەم رەخنەیە دەگرن, كە رۆژئاوای كوردستان كەوتە مەترسیەوە سەدان چەپگەرا بگرە هەزارانیش لەسەرتاسەری جیهانەوە چوونە رۆژئاوا بۆ داكۆكی لەو ئەزموونە, زۆریشیان لە بەهەشتەكەی رۆژئاواوە رۆیشتن, لەم پێناوەدا دەیانیان گیانی خۆیان بەخت كرد, ئەم رەخنە گرانەش هەر لە فەیس بووكەوە درووشمیان دەدا, تا ئێستا درووشمێكی خۆیان نەكردووە بە كردار.
ئەوەی ئێستا لە غەزە دەگوزەرێت بە هەموو پێوەرێك جینۆسایدە, غەزە قەلای نگرە سەلمانێكە لە دەرەوەی زیندان, وڵاتێك سەرتاپا كراوە بە نگرە سەلمان, ئێمە وەك كورد كە 4 كەیسی جینۆسایدمان هەیە لە ماوەی 8 ساڵ لە دژمان ئەنجام درابێت, پێویستە لە هەمووان زیاتر هەست بەو جۆرە تاوانە بكەین بەرامبەر بە هەر گەل و نەتەوەو ئاینزایەك پیادە بكرێت, هەرچەندە هێشتا رێژەی مردنەكان غەزە لە چارەكی نگرە سەلمان تێپەڕی نەكردووە, كارەساتەكانی هەڵەبجە و نگرە سەلمان و دووبزو نزاركێ و بارزانی و فەیلی و شەنگال ترسناكتر بوون لە ئێستای غەزە وەك برسیەتییەكە, لەم لەحزەیەش كە هەردوو لامان تاوانی غەزە بە جینۆساید دەناسێنین , كە چەپڵە بۆ تاوان لێ نادەین بە هیچ بەهانەیەك, ئێمە لە گەڵ حاجی كاروانەكان لەم خاڵەشدا یەك ناگرینەوە, چونكە ئەو كۆمەكەكان بۆ یارەكانی خۆی دەنێرێت, ئارد و رۆنەكەی ئەوان بۆ ناو نەفەقەكانە, ئەگەر وانییە بۆ ئەو 180 كەسە لە برسان گیانیان بەختكرد, بۆ هاوكاری حاجی كاروانەكان برسییە راستەقینەكانیان نەدۆزییەوە تا نەمرن؟, هەروەها چاوی ئەوان كورتبینە تەنها هەندێك لە تاوانەكان دەبینێت.
ئێمە هەموو دۆزێك بە پرنسیبی خۆی دەپێوین نەك بە پێوەری ئیمان و هاوباوەڕی و هاوحیزبی, كێشەی ئەوان رێكخراوی حەماس و هاوباوەڕەكانی خۆیانە, كێشەی ئێمە برسییەكان و جۆری چەكی بەكار هاتوو و بەركەوتەی خەڵكی سڤیل و ژن و منداڵ و جۆری تاوانەكەیە, هەر ئەو تەرازوەی ئێمە كە ئەم تاوانەی پێ دەپێوین, تاوانی حەوتی ئۆكتۆبەریش بە جینۆساید دەناسێت كە حەماس ئەنجامی دا, هۆلۆكۆستیش بە جینۆساید دەناسێت, كۆمەڵكوژی ئەرمەن و ئێزیدی بە جینۆساید دەناسێت, لێرەدا چاوێلكەی حاجی كاروان ئەو تاوانانە نابینێت, ئەمەیە جیاوازییەكەمان, كێشەی ئەو خودی تاوانەكە نییە, بەڵكە جۆری ئەو مرۆڤەیە تاوانەكەی بەرامبەر دەكرێت, كێشەی ئێمەش خودی مرۆڤەكەیە كە جۆری تاوانەكەی بەرامبەر دەكرێت, سبەی حەماس سەت حەوتی ئۆكتۆبەر دووبارە بكاتەوە حاجی كاروانەكان چەپڵەی بۆ لێدەدەن.
لە كاتێكدا هیتلەر جووەكانی جینۆساید دەكرد, لەو كاتەدا ئەمین حوسێنی موفتی قودس دەستی لەگەڵ هیتلەرو مۆسۆلۆنی تێكەڵ كردبوو, لێرەدا ئێمە حوسێنی دەكەینە شەریكە تاوانی هیتلەر لە جینۆساید, بەڵام داوای هەڵوێست لە حاجی كاروان بكەین بەرامبەر حوسێنی دەبێت وەڵامی چی بێت؟, ئەمە ئەسڵی جیاوازییەكەمانە.
راستە حەماس دژ بە كورد هەڵوێستی هەبووە, بەڵام نە هەموو غەزە حەماسە, هەر دوێنی دژ بە حەماس هاتنە سەر جادە, نە هەموو هێزە فەڵەستینییەكانیش ئەمە هەڵوێستیان بووە, رۆژگارێك هاوكاریكەری پلە یەكی پێشمەرگە بوون لەو كاتەی هەموو جیهان دژمان بوو, هاوكات هەڵوێست وەرگرتن لە تاوان بە پێوەری دەستەوایی دیاری ناكرێت, بەڵكە هەڵوێستێكی مرۆڤانەیە بەرامبەر بە خودی تاوان, زمانی وێنەو فلیمەكان ئاشكرای دەكەن ئەوە جینۆسایدە لە غەزە دەگوزەرێت, پێویستە نەتەنیاهۆ راگرترێت نابێت لەبەر تاوانی حەماس هەمووان سزا بدات بە مەرگ, پشتیوانی جینۆساید بەشدارییە لە تاوانەكە, با لە گەلێكی قوربانییەوە نەبینە چەپڵە لێدەری تاوانبار و پشكمان لە خوێنڕژاندن و برسییكردنەكان بەر بكەوێت.

ناوچەی خواكورك سەر بە قەزای سیدەكانە، نزیكەی 30 گوندە، روپێوی خاكەكەی دەوروبەری 150 كم دووجایە، بە هۆی ئەوەی زۆربەی دێهاتەكانی‌ ناوچەكانی خواكوڕك و لۆلان و حەیات بە زۆرەملێ ڕاگوێزرابوونە قەزای دیانا و‌‌ ئۆردوگاكانی كەسنەزان و دێگەڵە و قوشتەپە و ……. هتد، ‌بۆیە لە كاتی پرۆسەی ئەنفال خەڵكێكی زۆر كەم لەم ناوچەیە دەژیان، بە هەر هەمووی خۆی نادا لە چەند سەت ماڵێك، ئەوانەی لەوێ بوون زۆربەیان پێشمەرگەو بنەماڵەكانیان و راكردووەكانی سەربازی و مەڕدارەكان بوون، لە گەڵ هاووڵاتییەكی كەمی خەڵكی رەسەنی ناوچەكە، سەرباری ئەوەی پاسداریش بنەو بارەگەیان لەوێ دانابوو، هاتوچۆیان درووست كردبوو لەوێوە بۆ ئێران لە رێگای خنێرەوە، پارتی و حیزبوڵاكان”ئەدهەم بارزانی، شێخ محەمەد خالید” دەیان هێنان و دەیان بردن، جگە لە هات و چۆی ئۆتۆمۆبێلی پاسداران، تەنانەت باسی نیشتنەوەی كۆپتەری پاسداریش وەك سەرگەڵو دەكرێت لە گەلی رەش.
ئەم ناوچەیە بە بەراورد بەناوچەكانی پرۆسەی 7 ئەنفالی پێشوو، كە ئەنفالی یەك و دوو بچووكترین پانتاییان هەبوو، پانتایی جوگرافیای شەڕی خواكورك نزیك یەك بە نۆی جوگرافیای ئەنفالی یەكە، بەڵام ناوچەیەكی ستراتیژی گرنگە بە تایبەت لە رووی سەربازی و سیاسییەوە، هەر سێ وڵاتی عێراق، ئێران، توركیا لەو خاڵە یەك دەگرنەوە.
شەڕی خواكورك لە بارودۆخێكدا كرا، حكوومەتی عێراقی لە چوار ئەنفالی پێشوو” 1،2،3،4″ سەركەوتوو بوو، لە ئەنفالی 5،6،7 بەرەو رووی بەرگری بوەوە، كۆنترۆڵكردنی نزیك 102 رۆژی ویست.
داستانی خواكورك (19ی تەممووز تاكو 5 ی ئەیلوولی 1988)، واتا 49 رۆژی خایان، دوو رۆژ دوای رەزامەندی رێكەوتنی ئێران و عێراق بۆ راگرتنی جەنگ دەستی پێكرد، یەكێكە لەو شەڕە دژوارانەی كە تیایدا ڕژێمی بەعس چەندین فرقەی هەردوو فەیلەقی (1 و 5)ی سەربازو هێزە تایبەتەكانی 66 و 68 و بە هەزاران جاش و جۆرەها چەكی قوڕس لە تانك و فڕۆكەوە هێرشی بۆ ناوچەی خنێرەو دۆڵی رەش و خواكورك و سێگۆشەی سنووری عیراق، ئێران و توركیا ئەنجامدا، كۆی هێزەكەی رژێمی عێراقی بە 30 هەزار كەس مەزەندە دەكرا، لە بەرامبەردا چەكی قورسی هێزی پێشمەرگەش بریتی بووە لە تەنیا 3 ئۆپ (120 ملم) و ژمارەیەك دۆشكە، كە هەندێكیان بە باشی كاری نەكردووە.
پەلامارەكەی سوپای عێراقی بە مەبەستی لەناوبردنی تەواوی هێزی پێشمەرگەی لایەنەكانی بەرەی كوردستانی و دەرەوەی بەرەی كوردستانی” بەرەی كوردستانی كە دوو مانگ و 12 رۆژ پێش ئەو مێژووە لەو جێگایە راگەیەنرابوو” هێزەكانی دەرەوەی بەرەی كوردستانی بریتی بوون لە ” ئالای شۆڕش و حیزبوڵاكان”، هەروەها كۆنترۆڵكردنی سنوور و رێگا گرتن لە خەڵكی ناوچەی خاتمە ئەلئەنفال”ئەنفالی بادینان” 26 رۆژ دواتر بەڕێوە چوو، لەوێوە خۆیان رزگار بكەن و بچنە ناو ئێرانەوە، كۆی جەنگەكە بە داستانی خواكورك لە ناو كوردستان بەناو بانگە.
شەڕی خواكورك هێرشی سوپاو جاشی حكوومەتی عێراقی بووە دەسپیچك لە خنێرەو گەلی رەش ەوە بۆ هەموو ناوچەی خواكورك، بە پێی ئەو گێڕانەوەیەی پێشمەرگە بەشداربووەكانی باسی دەكەن لە نێوان 19-7-1988 تاكو 5-9-1988 بەردەوام بووە، واتا 49 رۆژی خایاندووە، هەندێكیش كاتەكەی بە 51 رۆژ دەدەنە قەڵەم، لە سەرەتادا لە بەری گوندی خنێرە كە دەكەوێتە بەری رۆژهەڵاتەوە دەستی پێكردووە.
لەم داستانە هێزەكانی پارتی دیموكراتی كوردستان وەك هێزی مرۆیی بە پلەی یەكەم پێشمەرگەیان هەبووەو بەشدار بوونە” حیزبوڵا بە نزیك 300 پێشمەرگە”بەڵام رۆڵی دیاریان نەبووە تەنانە وەك ئاش یش” و حیزبی شیوعی عێراق”60 بۆ 80 پێشمەرگە” و ئاڵای شۆڕش بە” 30 پێشمەرگە” و پارتی گەل بە نزیك 30 پێشمەرگە، كۆی گشتییان نزیك 1000 پێشمەرگە بوونە، جگە لە هێزی بەرگری و خۆبەخشان لە دیوی رۆژهەلاتەوە هاتوونە، بەشداری شەڕ و هاوكاری جۆراوجۆری زۆریان هێناوە بۆ بەرەكانی جەنگ، ئەوانیش سەدان بە سەرەوە بوونە، هەرچەندە بەڕێز مەسعود بارزانی لە یاداشتەكانیا لە دوو جێگا باسی بەشداربوونی شەڕی خواكورك دەكات و دەڵێت” شەڕەكە دیسانەوە كەوتەوە سەر شانی پێشمەرگەكانی پارتی و، حزبی شیوعیش لە گەڵ هێزەكانمان مانەوە، لێ هەموو حیزبەكانی تر ناوچەكەیان جێهێشت و هیچ بەرگرییەكیان نەكرد. ل231……ئەم هێزانە بەشدارییان لە بەرگرییەكاندا كردووە: هێزەكانی بارەگای سەركردایەتیی شۆڕش و هێزەكانی لقی چوارو سێ و دووی پارتیمان و هێزی بارزان و هێزی ئاوارەو بەرگریی مللی و مەفرەزەیەكی پێشمەرگەكانی حزبی شیوعیی عێراق كە هاوپەیمانمان بوو …. 242″، بۆ بەشداربووانی حشع یش بە مەفرەزەیەكیان دەداتە قەڵەم، بەڵام ئەوانیش لە نووسراوە یاداشتییەكانیان باسی رۆڵی كاریگەرو قەوارەی زۆر زیاتری خۆیان دەكەن، هەروەها ئاماژە بە بەشداری ئاش و گەل لە شەڕەكە دەكەن، ئەم گفتوگۆو رۆڵی لایەنەكان بۆ خۆیان جێدێڵم پەیوەند نییە بە بابەتەكەمانەوە.
ناوچەكە ناوچەی باڵا دەستی پارتی و حیزبوڵاكان بووە، بارەگای سەرەكی حشع و پارتی گەل و ئاڵای شۆڕشی لێبووە، پارتی و حیزبوڵا بارەگاكانیان لە دیوی ئێران بووە، لە گەڵ كۆمەڵێك كەسایەتی سیاسی ئێرانی لە حیزبی تودەی ئێران و چریكەكانی فیدایی خەلقی ئێران باڵی ئەكسەریەت و حیزبی دیموكراتی كوردستان باڵی خەتی كۆنگرەی چوار میوانی حشع بوونە، یەكێك لە پیشمەرگەكانی چریك لەو داستانە كە پێشمەرگەی حشع بووە گیانی بەخت دەكات بە ناوی مام عەلی خەڵكی شاری سەقز مامۆستای فیزیا بووە.
لە پەلامارەكەی سوپای عێراقی بۆ ناوچەی خواكورك، ئەم هێزانەی سوپای عێراق و جاش بەشدار بوونە، بە پێی گێڕانەوەی پدك:

1. فرقەی ٣٣ سەربە فەیلەقی ٥.
2. فرقەی ٤٥ سەربە فەیلەقی ١.
3. فرقەی ١٨.
4. فرقەی ٣٥
5. لیوای ٦٦ی هێزی تایبەت
6. لیوای ٦٨ی هێزی تایبەت (قوات خاصە).
7. لیوای ٧٠٢ی پیادە (مشات).
8. فەوجی یەكی مغاویر لە فرقەی ٣٣.
9. لیوای ٤٠٢ی پیادە.
10. لیوای ١٢٠ی مغاویر.
11. لیوای ٢ی هێزەكانی ناوخۆ.
12. فەوجی ٣ی لیوای دووی مغاویر و فەوجی یەكی سەربەخۆی مغاویری سەربە فیرقەی٣.
13. هێزی چەكدارانی بەكرێگیراو (جاش) (افواج خفیفە).
14. پێنج كەتیبەی تۆپی مەیدانی و ژمارەیەك تۆپی هاوەن.
15. سێ كەتیبەی تانك.
16. ژمارەیەكی زۆر فڕۆكەی جەنگی و هەلیكۆپتەر.
    لە گەڵ 30 فەوجی جاشی سووك.

كێ و چەند كەس ئەنفالكرا؟

كاتژمێر10:30ەی بەیانی ڕۆژی چوارشەممە رێكەوتی 27-7-1988 سوپای بەعس هێرشێكی مەزنی غافڵگیرانەی لەژێر ناوی (توكلت علی اللە) بۆ ناوچەكە دەستپێكرد، لە سەرسۆلەوە بەرەو سیارە پێشڕەوی كرد كە دەكەوێتە بەرزاییەكانی شێخانۆك” پێشتر بۆ ناوچەی خنێرە لە رۆژهەڵاتی ناوچەكە هێرشی كردبوو”، چەند ئۆتۆمبێلێكی خەڵك كەوتنە بۆسەیانەوە، لە ئەنجامدا هاوڵاتییەك بەناوی مستەفا ساڵەح و عومەر مستەفا سەڵەح تەمەن 12 ساڵ كوڕی ناوبراو دەستگیركران و ئیتر سەرنگون كران.
ئەم باوك كوڕە بوونە یەكەم و دوا ئەنفالكراوی پرۆسەی ئەنفالی 8، هەرچەندە بە پێی ئەو بەڵگەنامەیەی كە لە بەردەستە پرۆسەكە لە رێكەوتی 3ی ئاب و بۆ 9ی ئەلول وەك پرۆسەی ئەنفال ئەنجامدراوە، ئەو كارە مێژووەكەی ناچێتە چوارچێوەی پرۆسەی ئەنفالی 8 ەوە.
ئەو خەڵكەی دیكە كە لە ناوچەكە جێگیر ببوون، لە بنەماڵەی پێشمەرگەو راكردووەكانی جەنگ و هاوڵاتییەكانی ناوچەكەو مەڕدارەكان، بە سەلامەتی دەرباز بوون و چوونە ناو ئێرانەوە، هاوكات بە پێی وتەی هاوڕێ پشكۆ شەش پەنجە پێشمەرگەی ئاش و بەشداربووی شەڕەكە ژمارەیەك هاووڵاتی ناوچەی ئەنفالی بادینانیش بەو ناوچەیەیا پەڕینەوە بۆ ناو ئێران و لە تەڵەی ئەنفال رزگاریان بووە.

بەكار هێنانی چەكی كیمیاوی

لە شەڕی خواكورك بۆ بەكارهێنانی چەكی كیمیاوی بۆچوونی جیاواز هەیە لە بەكار هێنان و نەهێناندا، ئەوانەی پێیان وایە بەكارهێنراوە دەڵێن 60 پێشمەرگە لەو پەلامارە كیمیاوییە بریندار بووە.
دكتۆر غەفار پێشمەرگەی حشع كە سەرپەرشتی تیمی پزیشكی تەواوی بەرەی جەنگەكەی هەموو پارتەكانی كردووە دەڵێت” ئێمە لە بەرزایی بووین و ئەوان لە خوارمانەوە بوون، دەترسان دوكەڵەكە بۆ خۆیان بگەڕێتەوە بۆیە چەكی كیمیاوییان بەكار نەهێناوە، لە بەرەكانی دیكەش ئەگەر بەكار هێنرابێت دەبوایە ئێمە چارەسەرمان بكردبانایا، یان بە نامە و ئیمزای من بناردرانایا بۆ ئێران”، بەڵام هاوڕێ پشكۆ شەش پەنجە دەڵێت”لە سەرەتای ئۆپەراسیۆنەكە لە قۆڵی گەلی ڕەش چەكی كیمیاوی بەكار هات، ئێمە لەو قۆڵە نەبووین، بەڵام بە دڵنیاییەوە لەوێ بەكارهات، بریندار هەبوو بە چەكی كیمیاوی، نازانم ژمارەیان چەند بوو. بەڵام لە بەرگریەكەی دوا هێلی سنوور واتا قەبری زاهیر چەكی كیمیاوی بەكارنەهات، هەرچەندە ئێمە لە هەموو ئەو تۆپ و رۆكێتە دوكەڵاویەكان دەترساین، بەڵام بەكار نەهات”. پشكۆ هۆكاری بەكار نەهێنانی چەكی كیمیاوی دەگیەڕێنێتەوە بۆ”ڕەنگە هۆكاری بەكارنەهێنانی ئەوەبێت كە 1- سەنگەرەكانی پێشمەرگە لە لە بەرزاییەكانی زنجیرە شاخەكان بوو و دوژمنیش لە دۆڵەكان بوو كە زیان زیاتر بەخۆیان دەگەیشت. 2- هێلی سنووری ئێران – توركیا بوو، شەڕی عراق ئێرانیش وەستابوو”.
بەڵام بارزانی بەم شێوەیە باسی لێدانی كیمیاوی دەكات” لە كاتژمێر سێ بەرەبەیانی 3ی ئابی 1988 و لە رێی فڕۆكەیەكی پیلاتۆس پی سی 7 ەوەو بە چەكی كیمیاوی شاری شنۆو چەندین بنكە و بارەگای پێشمەرگەی لە گادەر، شنۆ و خواكورك بۆردومان كرد كە بە هۆیەوە 60 پێشمەرگە بریندار بوون ل231″، ئەوەی روونە ناوچەی شنۆ لە 2-8-1988 كیمیاباران كراوەو قوربانیانیان لە پرۆسەی دادگایی فرانس ڤان ئانرات لە هۆڵەندا بەشدارییان كردووە.
كاتژمێر 2:45 بەیانی رۆژی سێشەممە 2-8-1988، فڕۆكەكانی عێراقی بە گازی خەردەل و مێشك بۆمبابارانی شاری شنۆی سەر سنووری باشووری كوردستان دەكەن”هاسنووری ناوچەی ئەنفای 8″، 8 گەڕەكی باشوورو رۆژئاوای شارەكە دەگرێتەوە، دوای بۆمبارانەكە بۆ پشكنینی سكالای حكوومەتی كۆماری ئیسلامی ئێران شاندێكی نەتەوە یەكگرتووەكان سەردانی شاری شنۆ دەكەن، ژمارەی بەركەوتووان بە 2620 كەس دەدەنە قەڵەم، وە بە بڕیاری ژمارە 612 ئەنجومەنی ئاسایش عێراق تاوانبار دەكات، ئەمە لە كاتێك روودەدات 16 رۆژ پێشتر ئێران و عێراق رێكەوتنامەی ئاگر بەستیان واژۆ كردبوو.
ئەگەر كیمیابارانكردنی شاری شنۆی سنووری بەرەی شەڕی خواكوركی گرتبێتەوە، ئەوا پرۆسەی ئەنفالی 8 یش بە لێدانی كیمیاوی دەستی پێكردووە، هەر ئەم قەیرانەش بە هۆی تەداخولی نەتەوە یەگرتووەكانەوە،ا دەكات ل رۆژانی داهاتوو بە تایبەت لە بەرەی قەبری زاهیر كە شەڕێكی بەرەیی بووە چەكی كیمیاوی بەكار نەهێنرێتەوە چونكە هاوسنووری دوو وڵات بووە بە تایبەت ئێران.

پاسدار لە خواكورك
ناوچەی خواكورك لە ناوەڕاستی هەشتاكان بەدواوە ببوە جێگای رمبازێنی سوپای پاسداران و قەرارگای رەمەزان، بە تایبەتیش حیزبوڵاكان، ئەوان هێندە تێكەڵ بوون لە گەڵ سوپای پاسداران وەك بەشێك لە حیزبوڵا جوڵەیان دەكرد، ئەو كات حیزبوڵا موچەشیان 165 دیناری عێراقی بوو، دوو جاری جاشێكی فەوجە خەفیفە و 17 جاری پێشمەرگەی شیوعی و سێ جارو نیوی پێشمەرگەی یەكێتی وچەندین جاری پارتیشیان وەردەگرت، باسی ئاش و لایەنەكان دیكە مەكەن، چەكداری تێرو پۆش و پوختەو ئیسراحەت بوون.
پاسداران جگە لەوەی بۆ جەنگە هاوبەشەكان و كاری هەواڵگری پێویستیان بەم بارەگایانە هەبوو لەم ناوچەیە، هاوكات ئەو ناوچەیە شوێنی پەڕینەوەی پێشمەرگەكانی دیموكرات و كۆمەڵە بوون بۆ ئەودیوی سنوور، چەندین هێزی كاریگەری دیموكرات وەك هێزەكانی كێلەشین و ئاگرین و ……. رێگایان لەوێوە بوو، وە پێشمەرگەی گوردانی 22ی ورمێی كۆمەڵە، بۆیە كۆنترۆڵكردنی ئەم ناوچەیە بۆ كۆماری ئیسلامی ئێران بە كەڵك بوو، تا سەرچاوەی چالاكییەكانی پێشمەرگەكانی رۆژهەڵات لە سەرچاوەوە بگرن لەو رۆژگارە چالاك بوون، بۆیە پاسدار بنكەو بارەگای زۆری تێدا دانابوو، رێگایان كردبوەوە، هات و چۆی ئەم دیوو ئەو دیوو راستەوخۆ بە ئۆتۆمۆبیل هەبوو، بە تایبەتیش دۆڵی رەش بارەگای سەرەكی پاسدارانی لێبووە تا ئاستی نیشتنەوەی كۆپتەری ئێرانی، كە هێرش دەستی پێكردووە، چەك و تەقەمەنیان هەموو تەقاندۆتەوە هەڵاتوونە.
بە پێی سەرچاوەكانی پارتی، رۆژی سێشەممە رێكەوتی 26-7-1988 سەید باقر تەبا تەبایی فەرماندەی قەرارگای نەسری ڕەمەزانی سوپای پاسداران، لەگەڵ دەستەیەك پاسدار و چەند چەكدارێكی حزبوڵڵای كوردی عێراقی بە مەبەستی گواستنەوەی بارەگایان لە گەلی رەشەوە بۆ ناو خاكی ئێران، كە بە پێی رێكەوتنی ئێران -عێراق دەبوایا بكشێنەوە، سەردانی گەلی ڕەشیان كردبوو، ئاگاداری ئەوە نەبوون سوپای عێراقی رێگاكەی كۆنترۆڵ كردووە، كەوتوونەتە كەمینی هێزەكانی عێراق و هەموویان دیلكراون و هەر لەوێ گولە باران كراون، هەرچەندیشە 9 رۆژ بوو بڕیاری تەقە وەستان لە نێوان ئێران و عێراق درابوو.

بۆچی ئەم شەڕە ئەنفالی 8 ە
تا ئێستا شەڕی خواكورك لە ئەدەبیاتی سیاسی و لە نووسینەوەی مێژوو بە بەشێك لە ئۆپەراسیۆنی ئەنفال هەژمار نەكراوە، ئەمە پرسیاری چەند ساڵەی من بوو، چ لە ناو نوسینەكانمدا دەرم بڕیووە، یاخود لەگەڵ نووسەرانی وەك خاتوو عەدالەت عومەر و كاك شاخەوان شۆڕش گفتوگۆمان كردووە، ئەم پرسیارەم لە زووەكەوە بۆ درووست بووە بۆ ئەم شەڕە لەم كات و جوگرافیایە پەیوەندی نەبێت بە پرۆسەی ئەنفالەوە؟، زۆر جار ئەو بەڵگەنامانەم بەر چاو دەكەوت یان گوێم لە كەسانی وەك تاوانبار نزار خەزرەجی دەبوو، كە پرۆسەی ئەنفالی هەشت و خاتمەت ئەنفالی لە یەكتر جیا دەكردەوە، ئەوەی نزار خەزرەجی چونكە ئەنفالی چواری بە سێ لەو لێدوانانەی دیاریدەكرد بە پێی شوێنی جوگرافیا كە هاوسنووری دوكانە، بۆیە ناو هێنانی ئەنفالی 8 و نۆ لە لایەن ئەوەوە بۆ من جدی نابوو.
سێ جار دەستەواژەی ئەنفال لە بەیاننامەی سەربازی عێراقی هاتووە، دووی یەكەم بۆ پرۆسەكانی ئەنفالی یەكەم و دووەمە” 3109،3087 ” سێیەمیش ژمارە” 3226 “بە پێی ئەوەی ژمارەی لە گەلدا نییە وەك دووەم، وە دووری ژمارەكەی پێی دەچێت بۆ كۆتا ئەنفال بەكار هاتبێت، بۆیە ئەنفالەكانی 3،4،5،6،7،8 بە بەیانی سەربازی كۆتاییان نەهاتووە، تەنها ژمارەكانیان لە ڕێگەی نووسراو نامە سەربازییەكانەوە دیاری كراون.
تا ئێستا پەرتووكی جینۆساید لە عێراقدا وەك مانفیستۆی نووسینەوەی مێژووی ئەنفال سەیر كراوە، ئەو پەرتووكە وەك نووسراوێكی پیرۆز مامەڵەی لە گەڵ كراوە، لە راستیدا چەندە بۆ پرسەكە گرنگ بوو، چەندە رۆڵی هەبوو لە ناساندنی دۆزە لە ئاستی جیهانیدا، هێندەش تژییە لە هەڵەو كەموكوڕی، تا ئێستا بە كفرمان زانیووە هەڵەكانی دیاریبكەین و پێچەوانەی بڵێین، بەڵام كاتی شكاندنی ئەو پیرۆزیەیە، تەنانەت لە دیاریكردنی ژمارەی پرۆسەكانی ئەنفالیش، یەكێك لەو هەڵانە دیاریكردنی ژمارەی قۆناغەكانی ئەنفالە بە هەشت قۆناغ، بە پشكنینی چڕو پڕی ئەم چەند رۆژە، بۆم دەركەوت بەڵێ پرۆسەی ئەنفال نۆ قۆناغە، دوای ئەوەی بۆم روون بوەوە كە شەڕی خواكورك پرۆسەی ئەنفالی 8 ە، وەك لە ئاماژەی هەردوو بەڕێزان مامۆستایان” جەمال مەجید فەرەج و كۆسرەت ئەكرەم عەوڵا ” لە نامەی ماستەرنامەكانیان بەناوی” جینۆسایدی باشووری كوردستان و پرۆسەی ئەنفالی یەك، كۆیە لە شاڵاوی ئەنفالی چواردا- توێژینەوەیەكی مێژوویی-زارەكی یە، نامەیەكە، كۆسرەت ئەكرەم عەوڵا نووسیوویەتی-زانكۆی كۆیە بەشی مێژوو “هاتووە، كە ئەنفالی هەشت جیایە لە ئەنفالی كۆتایی، پاش پشكنینی ئەو بەڵگەنامەیەی ئەوان بڵاویان كردۆتەوە كە پێشتریش بەرچاوم كەوتبوو، بەڵام بەهۆی ئەوانەوە سەرنجم زیاتر چووە سەری، وە ئەو بەڵگەنامانەی خۆم هەمبوو، وە زاكیرەی ئەو رۆژانەی خۆم لەناو واقیعی ئەنفال بووم، وە گفتوگۆ لە گەڵ ژمارەیەك لە بەشدارانی داستانی خواكورك، كە بەشێك لەو شەڕە 49 رۆژییە بە پێی نووسراوەكەی سوپای عێراقی تا 9ی سەپتەمبەر بەردەوام بووە واتا بۆتە 53 رۆژ، 38 رۆژی دەچێتە ناو پرۆسەی ئەنفالی 8ەوە، بە پێی ئەو بەڵگەنامەیەی ئەو دوو بەڕێزە بڵاویان كردۆتەوە، ئەگەر لە داهاتوودا نووسراوی دیكە تایبەت بە پرۆسەی ئەنفالی هەشت نەبێت، ئاماژە و وردەكاری زیاتری جیای تێدا نەبێت، بە پێی نووسراوە بەڵگەنامەییە سەربازییەكە ئەم ئۆپەراسیۆنە لە رێكەوتی 2ی ئۆگستەوە بۆ 9ی سەپتەمبەر بەردەوام بووە، دیارە ئەم پرۆسەیەش وەك قۆناغی ئەنفالی 5 و 6 و 7، بەهۆی بەرگری هێزی پێشمەرگەوە بە تایبەت لە سەنگەری خاڵی قەبری زاهیر دووا پنتی سنووری عێراق لە گەڵ ئێران و توركیا پرۆسەكەی دوا كەوتووە، كە تەنها لەم خاڵە زیاتر لە مانگێك بەرگری كراوە.

ئەنفالی 8 لە زمانی بەڵگەنامەكانی بەعسەوە
ناوی كۆی پرۆسەكە بە ئەنفال، وە ژمارەبەندی ئۆپەراسیۆنەكان لە لایەن رژێمی بەعسەوە داندراوە، وەك لە نامەو نووسراو بەیاننامە سەربازییەكانیدا هاتووە، ئێمە تەنها تایبەتمەندی یاسایی ئەو پرۆسەیە كە جینۆسایدە ناومانە بە كۆی تاوانەكەوە، بۆ ناولێنان و جیاكردنەوەی پرۆسەكان و مێژوویان و جوگرافیاكانیان كەڵك لە بەڵگەنامە جۆراوجۆرەكانی بكەری تاوان وەردەگرین، وە بكەریش ناو دادەنێت.
بە پێی نووسراوێكی سەربازی كە راپۆرتی سەربازی پوختەی وردەكاری پلانی جێبەجێكردنی پرۆسەی ئەنفالی هەشتە بە دوو قۆناغ جێبەجێكراوە، لە رێكەوتی 2ی ئاب بۆ 27ی ئاب، 3ی سەپتەمبەر بۆ 9ی سەپتەمبەر لە ناوچەی خەزنە، دەكەوێتە تەنیشت گوندی شێخانۆك، لە دامێنی زنجیرە چیای خواكورك وەك ناوە فەرمییەكە، هەردوو فرقەی 33 و 45، لە گەڵ لیوای 6ی هێزە تایبەتەكان و حەوت فەوجی جاش (“فەوجی ژمارە 1، فەوجی قەدری محەمەد ئەحمەد زێباری”، “فەوجی ژمارە 6، فەوجی حوسێن حەمەد خدر سورچی”، “فەوجی ژمارە 11، فەوجی بەهرامی شێمەی هاروون”، “فەوجی ژمارە 23، فەوجی عاسیف ئەحمەد ئاغای زێباری”، “فەوجی ژمارە 77، فەوجی عومەر خدر حەمەد ئاغای سورچی و نەجمی كوڕی”، “فەوجی ژمارە 108، فەوجی محەمەد جەوهەر گۆران”، “فەوجی ژمارە 219، فەوجی زەید عومەر خدر سورچی”) تیایدا بەشدار بوونە، هێزەكە بە دوو ئاراستە جوڵەیان كردووە، ستوونی یەكەم لە 2ی ئۆگست كاتژمێر 8:30ی شەو لە روباری رەزگە پەڕیونەتەوە بۆ گوندی خۆماری كە لە لێواری روبارەكەیە، ستوونی دووەم بە ئاراستەی چیای ئاشمێ جوڵاوە.
بە پێی نووسراوەكە هەردوو ستوونەكە ئەم گوندانەیان سوتاندووە، كە لە راستێدا ماڵی زۆر كەمی تێدا بووە” خورمال، زێبارە، ئاشمێ، كلانوادە، كانی رەش”.
چۆن لە ئەنفالی 1 سوپای عێراقی دوو رۆژ دواتر سەركەوتنی خۆیان راگەیاند، تەنانەت لە ئەنفالی دووش، لە ئەنفالی 8 یش 4 رۆژ دوواتر سەركەوتنی خۆیان راگەیاندووە.

بەراوردكردن
وەك بەرواری جولە سەربازییەكە، وەك جوگرافیای ناوچەكە بە شاخ و گوند و رووبارەوە، وەك هێزە بەشداربووەكانی سوپای عێراقی كە پێشتر لە لایەن راگەیاندنی پێشمەرگەوە بڵاو كراوەتەوەو دامان ناوە، وەك مێژووی ناوچەكەو شەڕی خواكورك، بەراوردەكان دەریدەخەن كە پرۆسەی ئەنفالی هەشت بەشێكە لە شەڕی 53 رۆژەی خواكورك، وە ئەم قۆناغەی ئەنفال كە لە بەشی رۆژهەڵاتی شێروان مازنەوەیە جیایە لە پرۆسەی خاتمەت ئەنفال كە دەكەوێتە رۆژئاوای شێروان مازنەوە بە ئاراستە شاری زاخۆ، تەنها هێندەیە پرۆسەی ئەنفالی هەشت وەك مێژوو تێكەڵ بە پرۆسەی ئەنفالی 7 و 9 بووە، سەرەتا ئەنفالی 7 و كۆتایی ئەنفالی 8، چ وەك جوگرافیا هاووسنوور.
ئەنفالی كۆتایی بە فەرمی وەك لە بەڵگەنامە فەرمییەكاندا هاتووە لە رێكەوتی 28-8-1988 دەستی پێكردووە، سنوورەكەشی دەكەوێتە رۆژئاوای ناوچەی برادۆست و شێروان مازنەوە، سنووری توركیا لە باكورەوە، ئەتروش و عەقرە لە باشورەوە، چیای بێخێر لە رۆژئاواوە (005315)، هەروەها بە پێی بەڵگەنامەی ( تحلیل عملیە الخاتمە الانفال لفترە من 28-8-1988 لغایە 3-9-1988 ) دادگای باڵای تاوانەكانی عێراقی، لە شێروان مازنەوە بۆ چیای موسكەو شیرین هێرش كراوە( 005324)، بەڵام لە دینارتەوە كە باشووری رۆژئاوای پرۆسەی ئەنفالی بادینانە بۆ بلەو بیرەو چیای باڵندەو بازی هێرش كراوە ( 005325)، ئەو هێزانەی لەو دوو قۆڵەوە بەشداری پرۆسەی ئەنفالی بادینانیان كردووە بریتین لە (قیادە قوات 45 لە شێروان مازن، قیادە قوات جحافل 5 لە دینارتێ – 0054314) ” هیچیان لە ئاو نەپەڕینەوەتەوە بەرەو گەلی رەش و حەیات و خواكورك، هەرچەندە بۆ فەوجی جاشەكان جگە لە فەوجی 219، 6 فەوجەكەی دیكە لە هەردوو قۆناغەكە بەشدارییان كردووە، دەشێت دابەش بووبێتن، یان لە كاتی جیا بەشدار بووبێتن.
هەروەها لە نووسراوێكی دیكەدا لە وەزارەتی بەرگری عێراق-سەرۆكایەتی ئەركانی سوپاوە دەرچووە بە ژمارە 1076 لە رێكەوتی 16-8-1988 ئاراستەی فەرماندەكانی فەیلەقی یەك، دوو، پێنج كراوە، جوگرافیای ئەركەكانی فەیلەقەكان لە ئۆپەراسیۆنەكانی ئەنفالی تێدا دیاریكراوە، لە خاڵی ب دا، كە ئاراستەی فەیلەقی 5 كراوە، ئەركەكانی فەیلەقی 5 بۆ خاتمە ئەنفال لە زێوە شكان- زاخۆوە بە ئاراستەی گەلی رەش دیاری دەكات، گەلی رەش چەقی ئەنفالی 8 بووە، گەلی رەش بە خاڵێكی سەربازی بۆ سوپای عێراق دیاریكراوە، كە چەقی دەستپێكی پرۆسەی ئەنفالی 8 ە بەرەو خەزنە، لەم نووسراوە گەلی رەش ناخاتە ناو بازنەی چالاكی ئەنفالی كۆتاییەوە، لە بەڵگەنامەكان دوواتردا ئەم گەلییە ستراتیجییە ناوی دووبارە نابێتەوە لە پرۆسەی خاتم الانفالدا.
هەروەها دوو نووسراو تایبەت بە رێز لێنانی كۆمەڵێك فەرماندەی سەربازی لە سەرۆكایەتی كۆمارەوە لە بەردەستە، تیایدا بە ڕوونی هەردوو پرۆسەی ئەنفالی هەشت و خاتم الانفال لە یەك جیا دەكاتەوە، لە نووسراوی یەكەمدا كە یەك لاپەڕەیە، بە ژمارە 5812-18-ا رێكەوتی 10-11-1988 لە سەرۆكایەتی كۆمارەوە بۆ دیوانی سەرۆكایەتی كۆمار، بابەت رێلێنان، بە واژۆی فەریق روكن عەلائەدین كازم حەماد ئەمینداری نهێنی سەركردایەتی گشتی هێزە چەكدارەكانی عێراق. رێز لێنان لە لیوا روكن یونس محەمەد زەرب دەگرن وەك قائیدی فەیلەقی 5 بۆ سەركردایەتیكردنی ئەنفالی 8 و خاتم الانفال” واتە ئەنفالی 8 یش وەك خاتم الانفال زەرب سەركردایەتی كردووە، وە تێكەڵاوی نێوان هێزەكان هەبووە”، وە عەبدالسەلام حەمەندی ئەمین وەك رۆڵی نموونەیی لە ئەنفالی 8 و خاتمە ئەلئەنفال، بەڵام رێز لێنانی عەمید الركن سەباح ئیسماعیل فەرحان وەك فەرماندەی ق ق 45 بەشداربووی ئەنفالی 8 بە تەنها لێی نراوە، لێرەدا زۆر بە روونی هەردوو پرۆسەكە لێك جیاكراونەتەوە.
لە نووسراوی دووەمدا، كە 3 لاپەڕەیە، ناوی 26 پلەداری تێدا هاتووە، بە واژۆی هەمان كەس لە رێكەوتی 8-11-1988، جگە لە دووەكەی سەرەوە لە خاڵی (ه )دا ناوی لیوا روكن رەمزی مەحمود عەبدوڵا فەرماندەی فق مش 33 هاتووە، كە فرقەیەكی بەشدار بووی ئەنفالی 8 ە، وەك ناوی هاتووە، بۆیە دوو نیشانەی ئازایەتی لە پای بەشداریكردنی لە پرۆسەی ئەنفالی 8 پێ دەبەخشرێت، وە بڕی 1000 دینارییشی پێ دەدرێت لە هەمبەر بەشدارییەكانی لە ئەنفالەكانی دیكە (جارێكی دیكە جیای دەكاتەوە)، لە هەمان نامەدا ناوەكانی پێشووتر وەك بەشدارانی ئەنفالی 8، جیا لە ئەنفالی كۆتایی ئاماژەی پێدراوە.

ساغكردنەوە
دوای گفتوگۆیەكی زۆر لە گەڵ هاوڕێیانم بەڕێزان هاوڕێ ئەبو هادی، هاوڕێ هوشیار حوسێن برایم ناسراو بە هاوڕێ پشكۆ شەش پەنجە، كاك شەماڵ حەوێزی، هاوڕێ دكتۆر سەردار رەواندزی ناسراو بە دكتۆر غەفار، كاك رێكار ئەحمەد، وە لێكۆڵینەوەی ورد لەو كەمە بەڵگەنامەیەی لە بەردەستمدا بوو، هەروەها ئەو نووسین و لێكۆڵینەوانەی كراون لە سەر شەڕی خواكورك، هەر وەها ئەو بۆچوونانەی دەربڕاون لەسەر جیاكردنەوەی هەردوو پرۆسەی ئەنفالی هەشت و كۆتا ئەنفال لە یەكتر لە لایەن كاك جەماڵ و كاك كۆسرەتەوە وەك ئاماژەم پێیان دا، منیش بە تەواوی گەیشتمە ئەو بڕوایەی ئۆپەراسیۆنی ئەنفال كۆی گشتی 9 پرۆسە بووە، وە شەڕی خواكورك لەو كات و مێژوو و جوگرافیایە بە پێی بەڵگەنامەكان جیا نەبووە لە كۆی پرۆسەی ئەنفال و بەشێكە لێی، لە زمانی بەڵگەنامەكانەوە ئەوەندەی لە بەردەست منە، بەشێكە لە پرۆسەی ئەنفالی 8، چۆن شەڕی تازە شار بەشێكە لە پرۆسەی ئەنفالی 3، شەڕی سەری جوانەگاو بەنی هەریر بەشێكن لە ئەنفالی 5،6،7….هتد، بەهەمان شێوەش داستانی خواكورك بەشێكە لە پرۆسەی ئەنفالی 8، واتا شەڕی خواكورك رووداوێكە لە رووداوەكانی ئەنفالی 8، كە ئەهمیەتێكی مێژوویی هەیە لە چركە ساتی ئەنفال و لە ژینگەی داڕوخان و پاشەكشەو بێ هیوایی ئەنجامدراوە.، ئەو شەڕە دابڕاو نەبووە لە ئەنفال
ئەم شەڕە لەو كات و جوگرافیایە جیا نەبووە لە پرۆسەی ئەنفال، وە پێویستە ئەم كەلێنە پڕ بكرێتەوە، چونكە مێژوو، جوگرافیاو هێزە بەشدارەكان حكوومەتی عێراقی لە پرۆسەكە هەموو یەكن، تەنها كاتێك ناڕاستە كە بەڵگەنامەكان ساختە بن، پێویستە ئەم هەڵەیە لە نووسینەوەی مێژووی ئەنفال راست بكرێتەوە، وە هەموو ئەو بەڵگەنامانەی دیكە هەن بەرامبەر ئەنفالی هەشت ئازاد بكرێن.

گۆڕانكاری لە نووسینەوەی مێژووی ئەنفال

ناازنم بە چ پێوەرێك 6-9 بە رۆژی كۆتایی ئەنفال دراوەتە قەڵەم، لە كاتێك خاتمەت الانفال لە رێكەوتی 3-9-1988 بە پێی راپۆرتی فەرماندەكەی كۆتایی هاتووە، ئەگەر هۆكار لێبوردنە گشتییەكەی ژمارە 736ی ئەو رۆژە بێت، ئەوا رۆژانی دواتریش گرتن و شوێنبزركردن و ئیعدام و زیندە بەچاڵكردن بەردەوام بووە لە سنووری خاتمەتوالانفال، چ بۆ ئەوانەی پێشتر دەستگیر كرابوون، یان ئەو كریستان و ئێزیدییانەی لێبوردنەكە نەیانی گرتەوە، یاخود بێسەرو شوێنكردنی ئەو پیاوە گەنجانەی دواتر لە ناوچەی پرۆسەی ئەنفالی بادینان خۆیان دا بە دەستەوە گوایە لێبوردنەكە دەیان گرێتەوە، لە دەرەوەی یاساو رێسای لێبوردن شوێنبزركران.
هەروەها بە پێی ئەم ساغكردنەوەیەی لێرەدا سەلماندمان بۆ پرۆسەی ئەنفالی 8، ئەوا 9-9-1988 دوا رۆژی پرۆسەی ئەنفالە نەك 6-9-1988، پرۆسەكە تاكو 6 رۆژ دوای پرۆسەی كۆتا ئەنفال بەهۆی بەرگری سەنگەری قەبری زاهیر بەردەوام بووە، بەمەش ماوەی پرۆسەی ئەنفال لە 197 رۆژەوە دەبێتە 200 رۆژ، وە شەڕی خواكورك و جوگرافیاكەی دەچێتە چوارچێوەی ئۆپەراسیۆنەكانی ئەنفالەوە.
بۆ ئەوانەشی پێیان وایە پرسەی ئەنفالی 8 و نۆ یەك پرۆسەن، ئەوا دیسان ماوەی ئەنفای كۆتایی پێویستی بەراستكردنەوە دەبێت، رێكەوتی دەستپێك و كۆتایی ئەنفالی 8 دەبێتە رێكەوت و كۆتایی خاتم الانفال.

دوا وتە
كۆتایی بەرەی داستانی خواكورك كە شەڕی (قەبری زاهیر)یشی پێ دەوترێت، دوا پنتی سنووری سێگۆشەیەو ماوەیەكی زۆریشی خایاند”14ی ئاب بۆ 5ی ئەیلول، لەسەر سنوور پێشمەرگە مەترسی چەكی كیمیاوییان نەبوو، بە هاوبەشی پارتی، “حیزبوڵا، بۆم ساغ نەبۆتەوە”، شیوعی، ئاڵای شۆڕش، پارتی گەل بەرەو رووی هێرش بوونەوە لە ماوەی زیاتر لە مانگێك.
شیاوی گوتنە بەدرێژایی شەڕی خواكورك تاقە پێشمەرگەك تەسلیمی دوژمن نەبووە، یەك‌ پێشمەرگەش بەدیل نەگیراوە، كۆی گشتی 29 پێشمەرگە گیانیان بەخت كردووە، 28 پێشمەرگەی پارتی و یەكی شیوعی، بۆ بریندارەكانیش لە نێوان 104 بریندار و 160 بریندار باس دەكرێت، دیل و خۆ بەدەستەوەدان نەبووە، هەروەها سەدان خۆبەخش و بەرگری میلی هاتوونەتە بەرەكان و هاوڕێیانی عەرەب و كلدۆ ئاشووری و كوردی رۆژهەلات بەژدار بوون.
ئەركی من لەم نووسنە گێڕانەوەی وێنای بەرەكانی جەنگ نەبوو، ئەوە كاری بەشداربووانە، بەڵكە كاری من ساغ كردنەوەی ژمارەی پرۆسەكانی ئەنفالە.
بەهۆی بارودۆخی سیاسی ئەو رۆژگارە، وە ئاو هەوای ساردی ناوچەكە و هەڵكردنی رەشەبای تووند، كە وردە وردە بەرەو ساردتر دەچوو، ڕۆژی دووشەم رێكەوتی 5-9-1988 هێزی پێشمەرگە لە سەرەتا پارتی پاشەكشێ دەكات لە سەنگەرەكانی قەبری زاهیر دوای نیوەڕۆی هەمان رۆژ 5-9-1988 هەموو پێشمەرگە پاشەكشە دەكات لە سەنگەرەكان، دووای چوار رۆژ لە رۆژی هەینی رێكەوتی 9-9-1988رژێم سەركەتنی خۆی لە پرۆسەی ئەنفال 8 راگەیاندووە، 29 گیانبەختكردوەكەی ئەو داستان و بەرەو رووبونەووانەی ئەو رۆژانە دەبنە گیانبەختكردووانی پرۆسەی ئەنفال.
قەبری زاهیر و گۆرشی شوانێكە بووەتە قوربانی سنووری دروستكراوی دابەشكردنی كوردستان، بە هەڵە سنوور دەبڕێت، لەو خاڵە لە لایەن جەندرمەوە تەقەی لێدەكرێت دەكوژرێت، بەم شێوەیە گۆڕەكەی دەچێتە مێژووی ئەنفالەوە.

سەرچاوەكان:
كۆیە لە شاڵاوی ئەنفالی چواردا-توێژینەوەیەكی مێژوویی-زارەكی یە ، نامەیەكە، كۆسرەت ئەكرەم عەوڵا – زانكۆی كۆیە بەشی مێژوو.
جینۆسایدی باشوری كوردستان،پرۆسەی ئەنفالی یەك بە نموونە 21-1 بۆ 19-3-1988، جەماڵ مەجید فەرەج.
جینۆساید لە عێراق-پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد، هیومان رایتس ۆچ/میدل ئیست ۆچ، چاپی سێیەم، لە ئینگلیزییەوە محەمەد حەمە ساڵەح تۆفیق.
بارزانی و بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد-بەرگی چوارەم، مەسعود بارزانی
ئینسكلۆپیدیای تۆمەتبارانی شاڵاوی ئەنفال لە باشووری كردستان- نووسینی دەرسیم دیبەگەیی-باشووری كوردستان 2014
الكشافات التحلیلیە لبیانات القیادە العامە للقوات المسلحە العراقیە 1980-1988 بغداد 1989 اشراف الدكتور جاسم محەمد جرجیس، مركز التوپیق الاعلامی لدل الخلیج العربی
تحلیل عملیە الخاتمە الانفال لفترە من 28-8-1988 لغایە 3-9-1988
https://www.regaykurdistan.com/index.php/dydar/y-p-shm-rg-shyw-yy-kan-l-dastany-khwakw-k-hawyny-1988
https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%95%DA%95%DB%8C_%D8%AE%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%88%D8%B1%DA%A9
https://www.facebook.com/watch/?v=323817043227858
https://hawlerweb.net/kurdistan/2022/07/25914/
https://m.youtube.com/watch?v=JvoiUYm71Ss
https://www.facebook.com/100000277760176/posts/5857251747627359/?rdid=85QZeEF8Vx1mYFLT#
https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D8%B3%DB%8C%D8%AF%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86
https://partipedia.org/ku/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%89-%D8%AE%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%88%DA%95%DA%A9-%D9%A1%D9%A9%D9%A8%D9%A8?sfnsn=wa
https://www.kurdpress.com/news/2773496/%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D8%B4%D9%86%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF
https://farsnews.ir/azarbaijan_gharbi/1498851840000273932/%D8%A8%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A7%D8%B4%D9%86%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%B1%D8%A7-%D8%A7%D8%B2-%DB%8C%D8%A7%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D8%B1%DB%8C%D9%85

هاوولاتییە عێراقییەكان توڕە بوون لەوەی سەرۆكی پێشووی ئەمەریكا رۆناڵد ترامپ, 4 لە ئەندامانی بلاك وتەری ئازاد كرد, كە تۆمەتبار بوون بە كوشتنی 14 هاووڵاتی سڤیلی عێراقی لە گۆڕەپانی نسور لە سەپتەمبەری 2007, هەرچەندە كۆمپانیاكە بۆ هەر كوژراوێك جگە لە یەكیان 100000 دۆلارو بریندارەكانیش هەر یەكەی 50000 دۆلار قەرەبووی ژماردووە.
لەسەر دانانی ئاڵای كۆنی عێراقی لە كۆبونەوەی نێوان شاندی حكومەتی ئوردن و عێراق, وەزیری كشت و كاڵی عێراقی محەمەد خەفاجی داوای لە حكومەتی ئوردنی كرد داوای لێبوردن بكات, كەچی حكومەتی ئێستای عێراقی كە میراتگیری حكومەتی پێشووی بەعسی روخاوە, تا ئێستا ئامادە نییە داوای لێبوردن لە قوربانیانی تاوانەكان رابردووی كوردستان و عێراق بكات, قوربانیان ژمارەیان 16 كەس نییە, بەڵكە دەیان هەزاری ئەو ژمارەیەیە, وە دسیەكە ئاڵایەكی بە هەڵە دانراو نییە, بەڵكە 4049 گوندی تەنها لە كوردستان لە گەڵ زەوی تەخت كردووە, زیاتر لە 185 گوندو شاری كیمیابارانكردووە, نزیك ملیۆنێك هاووڵاتی كۆمەڵكوژ كردووە, ژێر بیابانە پان و بەرینەكانی عێراقی تژی كردووە لە روفاتی قوربانیان, لە كوێوە هەڵیدەكۆڵیت ئێسك و پرۆسكی مرۆڤت بۆ دەردەكەوێت, وڵات بۆتە گۆڕێكی بە كۆمەڵی پان و بەرین ئەمسەرو ئەوسەری نییە.
كلتوری داوای لێبوردن كردن
كلتوری داوای لێبوردن كردن, كلتورێكی مرۆڤدۆستانەی مۆدێرنە, كلتوری كۆتایی كەلە رەقی سستەمی دەرەبەگایەتی پیاوسالارییە, هەست كردنە بە هەڵەی رابردوو, دان پێنانە بە تاوان, پاككردنەوەی ویژدان و رزگاربوونە لە دڕندەیی, پاككردنەوەی مێژووە لە ناشرینییەكان رابردوو, گەردن ئازایییە لە قوربانیان, هەرچەندە هەموو بۆچوون و كەسەكان ناتوانن خۆیان لە دڕندەییەكان رابردوو پاك بكەنەوە, كلتورێكە ئازایەتی دەوێت بۆ بەرەو روبوونەوەی رابردووی رەش.

بۆ نایكەن؟
20 ساڵە لە هەمبەر ئەو تاوانانەی لە رابردوودا دەوڵەتی عێراق بەرامبەر بە خەڵكی كوردستان ئەنجامی داوە، داوا دەكرێت سەرۆك كۆماری عێراق وەك هێمای باڵای وڵات داوای لێبوردن بكات.
ئەركی جەنابی تاڵەبانی و بارزانی و فوئاد مەعسوم و بەرهەم ساڵەح بوو پێشتر ئەم كارە بكەن،” بارزانی مانگێك بووە سەرۆك كۆمار” دەبوایە ئەو ئەركەیان وەك كاری یەكەمیان جێبەجێ بكردبایا، دەبوایە بەدوای سوێند خواردنەكانیان یەكسەر بەم ئەركە هەڵبستانایا, دەیان جار ئەم داوایەی بەرەو رویان كرایەوە، كەچی وەڵام نەبوو، ئەوان نەیانتوانی بە ئەركی ئەخلاقی خۆیان هەڵبستن و سەروەریەك بۆ مرۆڤایەتی و مێژوو و خۆیان تۆمار بكەن. داواكارییەكە تەنها بۆ كورد نەبوو بەڵكە بۆ مرۆڤایەتی بوو، ناویان لە ریزی ئەوانەدا تۆمار دەكرا لە وڵاتانی خۆیان بەو شێوە هەڵوێستە مرۆیانە هەڵستاون، ئەوان مێژوو لە یادیان ناكات.

دكتۆر لەتیف رەشید تۆ ئەنجامی بدە

ئێستا ئەم داواكارییە دەخەینە بەردەست دكتۆر لەتیف رەشید سەرۆك كۆماری ئێستای عێراقی فیدراڵ, بەڕێز خاوەند شكۆ د. لەتیف لە كاتێك ئێوە باش دەزانن ئەم داواكارییە ئەركەو بەناوی دەوڵەتی عێراقەوە بەم كارە هەڵبستن, ئێمە پێویستمان بە وتەی سۆزداری و كردەی پۆپۆلیستی نییە, ئێمە دەمانەوێت لە گەڵ مێژووی ئەم وڵاتە ئاشتمان بكەنەوەو هاوكات دڵنیاشمان بكەنەوە ئەوجۆرە تاوانانە لە داهاتوودا دوبارە نابنەوە, بەوەی بەناوی دەوڵەتی عێراق و واژۆی خۆتانەوە داوای لێبوردن لە گەلی كوردستان و گەلانی عێراق بكەن, بەڵگەنامە شاراوەكانی رابردوو هەموو ئازاد بكرێن, تۆمەتبارانی تاوانە زەقەكان هەموو دادگایی بكرێن, عێراق ببێتە ئەندامی دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی, قەرەبووی قوربانیان بكرێتەوەو مۆنمێنتی یاداوەری بۆ سەرجەم قوربانیان لە پایتەختی عێراق دروست بكرێت.

لێبوردەیی چۆنە؟

لەم مەڵبەندەی جینۆسایدە كە ناوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە و ئەم وڵاتەی ئێمە كە ناوی كوردستانە، شوێنێك پنتێك نییە بۆ لێبوردەیی مرۆڤەكان، روباری خوێن، دنیایەك هەڵە، دڕندەیی, بونەتە بەشێك لە مێژوو و رۆشنبیری و كلتوری هەرێمەكە, بۆیە دان نان بە راستییە تاڵەكان رابردوو و ئێستا و داوای لێبوردن كردن بەشێكە لە ساڕێژی برینەكان, هەنگاوێكە روو لە ئایندە.
مێژوویەك ئێمە دەبەستێتەوە بەم وڵاتانەوە كە لە ناو خوێن و ئێسك و پروسكدا نغرۆ بووە، بۆ سڕینەوەی ئەو تاڵیانە پێویستمان بە دادپەروەرییە، لێ دادپەروەری و ئاشتەوایی پێكەوە گرێدراون، بە بێ یەكەم ئەنجامدانی دووەم زەلیلكردنە و هەرگیز بەدی نایات، وەك ئەوەی سیاسییەكانی كورد دەیكەن، لێبوردەیی هەموو كات دوای دان نان بە راستییەكانی تاوانەكان و دادپەروەرییەوە دێت، تاوانبار و قوربانییەكان لە ئاوێنەی دەرخستنی راستیەكانی رابردوەوە وەك ئەوەی هەن دەردەكەون نەك وەك ئەوەی لە تاوانەكانی رابردوو بشوردرێنەوە، كارێكی زۆر ناشایستەو ناڕەوایە داوا لە قوربانیانی تاوانەكان بكرێت ئاشتەوایی بكەن، لە كاتێكدا هێشتا دادوەری بە ڕۆڵی خۆی هەڵنەسابێت و دان بە راستییەكانی تاوانەكان نەنرابێت و تاوانباران دادگایی نەكرابێتن لە پێناو رزگار نەبوون لە سزاو بە دكۆمێنت كردنی تاوانەكان و دەرخستنی راستییەكان و نووسینەوەی روداوە تاڵەكان !!.

چۆن فێر بین لە ئەزموونی باشووری ئەفریقا؟

لە ئەزموونی خوارووی ئافریقیاوە فێر بین كە”باسكردنی سەرچاوەی تاوانەكان، دانپێنان، قەرەبووكردنەوە، دان نان بەو تاوان و كارەساتانەی لە رابردوو روویان داوە، هەندێك جار زۆر پڕ بایەخترە لە زانینی حەقیقەتەكانی بابەتەكە، ئەگەر چی مەرج نییە هەموو ئەو كەسانەی كە ئازاریان چەشتووە پێویستیان بە داوای لێبوردن كردن هەبێت بەشێوەیەكی فەرمی تا ناكۆكیەكان ڕابردوو لەبیر خۆیان ببەنەوە، لێكۆڵینەوە لە پرۆسەی لێخۆش بوونی “كۆمسیۆنی حەقیقەت و پێكهاتنەوە لە باشووری ئافریقا” ئەوە پیشان دەدات كە قەبوڵكردنی سەرەنجامەكان تا ئەندازەیەكی زۆر زیاد دەكات، كاتێك قوربانیانیان كەسوكاری قوربانیەكان دانپێنانێك و داوای لێبوردنێكی شەرعییان پێ دەگات.”پێكهاتنەوە چارلس ڤیلا ڤیسیستۆ”..

بۆ قەرەبووكردنەوە؟

قەرەبووكردنەوە تەنها پاداشتی مادی نییە لە بەرامبەر ئەو زیانانەی لە قوربانیان كەوتووە, بەڵكە خۆی لە پاداشتی مادی یان ڕەمزی یان پێكەوە دەبینێتەوە, ڕەنگە پاداشتی دارایی بێت یان پۆزش و داوای لێبوردنكردن بێت لە قوربانیان یاخود هەردووكیان پێكەوە, نابێت لە یادمان بچێت كە بژاردن هەم قەرەبووكردنەوەیە و هەم پەیمانیشە بۆ دوبارە نەكردنەوەی تاوانەكانی ڕابردوو لە ئایندە, ئێمە لەم مەڵبەندی جینۆسایدە پێویستمان بەمەیان زیاترە كە روداوەكان رابردوو دوبارە نەكرێنەوە, جارێكی دیكە نەمان بەنەوە بۆ ناو قەسابخانەكانی گۆڕە بە كۆمەڵەكان و شانزەی سێ, وەك دەبینین بەردەوام لەناو بازنەكەداین و لیچی دەرناچین, لە كاتێكدا نە قەرەبوو كراوینەتەوە نە داوای لێبوردنیشمان لێكراوە, نە وڵاتیش بۆتە ئەندامی دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی, بۆیە روداوە تاڵەكان رابردوو لە ژینگەیەكی وادا ئاساییە دوبارە ببنەوە, وەك بەردەوام دوبارە دەبنەوە لە شەنگالەوە بۆ دوز و سبایەكەر و لە داهاتووشدا بۆ ناوەكانی دی, راستە ئەمانە رابردوو ناگۆڕن و ژیان بۆ قوربانیان ناگەڕێننەوە, وەلێ ژیان بۆ داهاتوو دور لە تاوان مسۆگەر دەكەن, قوربانیان هەست بەوە دەكەن گوێبیستی داواكارییەكانیان بوونە.
قەرەبووكردنەوە كەرامەتی مرۆڤایەتی و هەندێك لە زیانە مادییەكان دەگەرێنێتەوە بۆ قوربانیان, بۆ ئەوانەی مافیان پێشێل كراوە, بۆیە مافی قەرەبوو مافێكی بێ ئەملاو ئەولای سازش هەڵنەگرتووی قوربانیانی كوردستانە, كەسیش بۆی نییە بە ناویانەوە ئەو سازشە بكات ئەگەر لە ترۆپكی دەسەڵاتیش بێت, دەبێت تەنها خۆیان لە بەرامبەر ئەو زیانانەی پێیان گەیشتووە بەم كارە هەڵبستن.

بەرپرسیارێتی عێراق وەك دەوڵەت
دەوڵەتی ئەنجامدەری تاوان كە عێراقە, نابێت لە بەرپرسیارێتی تاوانەكانی ڕابردووی عێراق هەڵبێت, تاوانی جینۆساید بەرپرسیارێتی دەوڵەتە، چونكە ئەو تاوانەی ئەنجام دراوە بە چەك و كەرەسەی سەربازی و توانا و ئیمكاناتی دەوڵەت ئەنجام دراون، ئەم بەرپرسیارێتییە بە گۆڕینی سستەم و رژێم و حكومەتەكان كۆتاییان نایات, بەڵكە بۆ هەتا هەتایە لەگەڵ دەوڵەتەكان و جێگرەوەكانیان بەردەوام دەبێت تاكو بەدی دێت لە داوای لێبوردن كردن و قەرەبووكردنەوەو سزادانی بكەران و جێگیر كردنی لە مێژووی وڵاتدا.
تەنانەت بە سزادانی بكەرانیش كۆتایی نایات, چونكە بكەر بە چەك و تفاقی عێراق تاوانی ئەنجام داوە. عێراقی ئێستا كە داوای لێبوردن دەكات و قەربووی قوربانیان دەكاتەوە, لە بەر ئەوە نییە بەرپرسە لە تاوان و هەڵەكان ڕابردووی سەدام, بەڵكە لە بەر پابەند بوونیەتی بە بەرژەوەندی گشتییەوە و كاركردنیەتی بۆ دووبارە تێكەڵكردنەوەی قوربانیەكان بەكۆمەڵگاو گەڕاندنەوەی كەرامەتە بۆیان و متمانەیان دەداتێ بەوەی عێراقی داهاتوو ئەوەی رابردوو نییە, لە تاوانەوە گواستراوەتەوە بۆ پۆزش هێنانەوە, لە ئەنجامدانی جینۆسایدەوە هاتۆتە سەر واژۆكەرانی پەیمانامە نێودەوڵتیەكانی بەرپرسیارێتی لە بەرامبەر تاوانە مەزنەكان, تا ئەمانە نەكات, دوبارە بونەوەی تاوان لەكات و ساتدایەو هیچ گۆڕانكاریەك نەكراوە, وەك تا ئێستا لە ناو بازنەی رابردووداین.

خۆ پاككردنەوەی دەوڵەت

بە داوی لێبوردن كردن بەرپرسیارێتی هەڵگرتنی ئەو تاوانە گەورانەی لە ڕابردوودا ئەنجامدراون, تاكە زەمانەتی هاوسەنگی ڕاگرتنە لە نێوان مافی قوربانیان و بەرپرسیارێتی تاوانكاران, دەوڵەت بەردەوام دەبێت لە هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی سیاسەت و كاری فەرمانڕەواكانی پێشووی خۆی.
ئەو بەرپرسیارییەتی هەڵگرتنە مانای تاوانبار بوون ناگەیەنێت, بەڵكە خۆ پاككردنەوەو شۆردنەوەیە لێی, پاككردنەوەی دەوڵەتە لەو ڕابردووە تاڵە خوێناوییە پڕ لە تاوانە كە لەم وڵاتە رویانداوە, وە خودیشە لە ئەرك و بەرپرسیارێتی, شۆردنەوەی وڵاتە لە شوێنەوارەكانی تاوان دڕندەیی رابردوو, شوردنەوەی ولاتە لە گازی خەردەل و خوێن و روفاتی ناو گۆڕە بەكۆمەڵەكان و پەتی سێدارە, ئەمە لە باشووری ئافریقیا و شیلی و ئاڵمانیاو ئەرجەنتین و ….. تەواوی ئەو وڵاتانەی گۆڕانكاری تیایاندا ئەنجامدرا لە پاش دەسەڵاتی نازیەت و ئاپارتاید و دیكتاتۆریەت پەیرەو كرا, كوردیش چاوەڕوانی دەكات لە ئێراقی دوای سەدام حوسێن كە ئێستا ئێوەی بەڕێز سەرۆكین ببێتە پرنسبێكی دەسەڵاتداریەتی داهاتوو, ئەوەی لە عێراق كراوە نەك كەمتر نییە لەوەی لەو وڵاتانە كراوەو بگرە بارتەقای چەندینیانە.

سەرۆكی شیلی چی كرد؟
سەرۆكی شیلی Ricardo Lagos هەڵستا بە ناردنی نامەی پاساو هێنانەوەی كەسی یان داوای لێبوردنكردن بۆ سەرجەم كەسوكاری قوربانیانی دەست ڕژێمی سەربازی پێشوو بە سەركردایەتی بینۆتشە, ئەم پرۆسەیە لە ساڵی 1996 ەوە بۆ 2008 درێژەی كێشا, كەچی سەرۆك كۆمار خۆی قوربانی و نەیاری ئەو دەسەڵاتە بوو كە تاوانی ئەنجام دابوو, ئەو نامانەی ناردی بۆ سەرجەم قوربانیان ئەویان نەكردە تاوانبار, بەڵكە نامەكانی وڵاتی لە تاوانەكانی بینۆتشەی تاوانبار شوشتەوەو ناشرینیەكانی پاككردەوەو خۆشی بردە ریزی سەركردە مەزنەكانەوە, بۆیە دەبێت عێراقیش لە تاوانەكانی سەدام حوسێن بشۆردرێتەوە, بۆ ئەوەی ئەوكارە بكرێت پێویستمان بە مرۆڤە بۆ مێژوو, كێ ئەوە بكات شوێن لە مێژوو دەگرێت.

ئەڵمانیاو هەنگاوی مەزن
قوربانیانی دەستی ڕژێمی نازی ئاڵمانیا, لە پاڵ قەرەبووی مادی, هەر یەكەیان نامەی سەرۆك كۆمار یوهانز راو” 1931-2006″ لە پارتی سۆسیال دیموكرات یان پێگەیشت, كە لەساڵی 1999 ەوە بۆ 2004 سەرۆك كۆماری وڵات بوو, لە نامەكەیدا داوای لێبوردنی لە قوربانیانی دەسەڵاتی نازی هیتلەر كردبوو”تعویز العمال الاسترقاقیین والقسریین فی المانیا النازیە-یونامی”, لە دوا هەڵوێستیشدا بڕیار درا جووە جەزائیرییەكان كە زۆرینەیان لە فەرەنسا دەژێن, ئەوانەی لە هۆلۆكۆست رزگاریان بووە, هەر یەكەیان بە 2300 ئیرۆ قەرەبوو بكرێنەوە.
هەروەسا سەرۆكی ئەڵمانیا یواكیم غاوك 1940, سەرۆك لە ماوەی 18-3-2012 بۆ 18-3-2017 دانی بەوەدا نا كە ئەڵمانیا بەرپرسیارێتی بەشێك لە جینۆسایدی ئەرمەنی دەكەوێتە ئەستۆ.
ساڵی 2008 ئەنغێلا مێركلیش داوای لێبوردنی لە ئیسرائیل كرد بەرامبەر بە هۆلۆكۆست, وتی ئەڵمانیا هەست بە شەرمەزاری دەكات, وە ساڵی 2004 غێرهارد شرۆدەر داوای لێبوردنی لە گەلی روسیا كرد بەرامبەر بە تاوانەكانی نازیەت.
سەرۆكی سۆسیال دیموكراتی ئەڵمانیا فرانك فالتر شتاینمایر لە ئایاری 2021 داوای لێبوردنی لە گەلانی جینۆسایدكراوی نامیبیا كرد. ئەڵمانیا سێ هەنگاوی نا لەو بوارە” دروستكردنی مۆنمێنت, داوای لێبوردنكردن, قەرەبووی مادی”.
ئەڵمانیا كە لە ساڵی 1884 ەوە بۆ ساڵی 1915نامیبیای داگیر كردبوو, داوای لێبوردنی كرد بەهۆی ئەوەی لە نێوان ساڵانی 1904 بۆ 1908 دەیان هەزاری لە گەلانی هیریرو نامای لە نامیبیا كۆمەڵكوژ كردبوو ” 65000لە گەلی هیریر, 10000 لە گەلی ناما”, بە هەردوولایان 75%ی ئەو گەلانە بوون, بە گشتی وا مەزەندە دەكرێت ژمارەی قوربانیان بگاتە 100000 كەس.
ئەم تاوانانەش بەهۆی بەرهەڵەستیكردنیان لە زەوتكردنی زەوی و ئاژەلەكانیان كە ئەڵمانەكان دەیانەویست ئەنجامی بدەن.
ئەم تاوانەش بە یەكەم كۆمەڵوژی سەدەی بیست ناونراوە, ئەڵمانیا قەرەبووی قوربانیانی كردەوە بە 1,1 ملیار ئیرۆ بەڵام لەماوەی چارەكە سەدەیەك, كەسوكاری قوربانیان بە رێكەوتنەكەو شێوازو قەبارەی قەرەبووەكە رازی نین.
هەرچەندە ئەڵمانەكان هێشتا زۆر برینی گەلان ماوە ساڕێژی بكەنەوە نموونە لەوانە لە نیسانی 1941 نازییەكان یۆنانیان داگیركرد, ئاڵای خۆیان لەسەر ئەكرۆبۆلیس هەڵكرد, لە دوای سێ ساڵ و نیو داگیركاری وڵاتیان بە كەلاوەیی بۆ یۆنانییەكان جێهێشت, لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە, یۆنانیەكان داوای قرەبوو دەكەنەوە لە دەسەڵاتداری ئەڵمانەكان وەك جێماوی یاسایی رژێمی هیتلەر, حكومەت و پەرلەمانی یۆنانی داوای 300 ملیار دۆلار قەرەبوكردنەوە دەكات, تا ئێستا یۆنانییەكان تەنها 115 ملیۆن مارك و 25 ملیۆن دۆلاریان وەك قەرەبوو وەرگرتووە, كە پێی رازی نین, پۆڵۆنییەكانیش هەمان داواكارییان لە ئەڵمانەكان هەیە.

ئیتاڵیاش هەنگاوی ناوە
ساڵی 2008 سەرۆك وەزیرانی ئیتاڵیا سیلفیۆ برلسكۆنی بە فەرمی داوای لێبوردنی لە گەلی لیبیا كرد بۆ سەردەمی كۆڵۆنیالیزەكردن, وە بڕیاری دا 5 ملیار دۆلار لە ماوەی 25 ساڵدا وەك قەرەبوو لە شێوەی سەرمایەگوزاری بدات بە وڵاتان و گەلانی زەرەر مەند لە داگیركاری ئیتاڵیا.

رۆتە ناچاربوو داوای لێبوردن لە بازرگانیكردن بە كۆیلەوە بكات

سەرۆك وەزیرانی هۆڵەندا مارك رۆتە لە رێكەوتی 19-12-2022 داوای لێبوردنی كرد لە رۆڵی رابردووی هۆڵەندا لە بە كۆیلەكردن, وە تاوانی كۆیلەكردنی مرۆڤی وەك تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی ناساند كە باپیرانی ئەوان ئەنجامیان داوە.
بەناوی حكومەتی هۆڵەندییەوە داوای لێبوردنی كرد, لە هەموو ئەو كۆیلانەی لە جیهاندا ئازاریان لەم كارە بینیوە لەسەر دەستی هۆڵەندییەكان, وتی داوای لێبوردن لە نەوەكانیان دەكەم.
هۆڵەندا لانی كەم بە وتەی خۆیان ماوەی 250 ساڵ گلاوەنەتە بە كۆیلەكردنی مرۆڤەوە, لەو ماوەیەدا لانیكەم نیو ملیۆن ئەفریقی بە كۆیلە كردووە.
رۆتە پێشتر دەیووت ئەم دۆسیەیە كۆنە و ماوەی زۆری بەسەردا تێپەڕ بووە, وەلێ دوایی گەیشتە ئەو بڕوایەی سەدان ساڵ چەوساندنەوەو زەبروزەنگ كاریگەری لە سەر ئێستا دادەنێت.
ساڵی 1863 كۆیلەداری لە هۆڵەندا قەدەغە كراوە, وەلێ تا ساڵی 1873 كۆیلەداری لە هۆڵەندا هەر هەبووە.
هەرچەندە رەخنەگرانی پرۆسەكە پێیان وایە, قەرەبووی 200 ملیۆن ئیرۆ بەس نییە بۆ 400 ساڵ كۆیلەكردن, كاتی ئەوەش هاتووە راستییەكان هەموو بوترێت- أحفاد اڵافارقە: اعتژار هولندا عن ماچی العبودیە لیس كافیا
HTTPS://ALGHAD.COM/%D8%A3%D8%AD%D9%81%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D9%82%D8%A9-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D9%87%D9%88%D9%84%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D8%B9%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%B6%D9%8A-%D8%A7/

فەرەنسا داوا دەكات توركیا داوای لێبوردن لە ئەرمینیا بكات, وەلێ خۆی لە جەزائیۆی ناكات
شیراك سەرۆكی كۆچكردووی فەرەنسا داوای لێبوردنی كرد لە بەرامبەر دەستگیركردنی 13 هەزار جولەكە لە پرۆسەی ئەلفیل دیف لە ساڵی 1942 لە میانی جەنگی جیهانی دووەم و پاشان بە كۆمەڵ كوشتنیان لە لایەن هیتلەرەوە, هەرچەندە ئەو وەك بیروباوەڕ و پرۆسە لێی بێبەرییە.
هەروەها بەپێی ئەو یاسایەی كە پەرلەمانی فەڕەنسا پەسندی كردبوو كۆمپانیای هێڵی شەمەندەفەری فەڕەنسا ناچار كرا تا ساڵی ٢٠١٥ قەرەبووی كەسە ماوەكانی هۆلۆكۆست بكاتەوە بەو پێیەی كاتی خۆی ئەم كۆمپانیایە یارمەتی ئەڵمانیای دابوو لە گواستنەوەی جولەكەكان لە فەڕەنساوە بۆ كەمپەكانی ئەشوڤیتس، بە هەمان شێوەیە لۆبی جولەكە لە ئەڵمانیاش توانی كارێك بكەن پەرلەمانی ئەو وڵاتە یاسایەك دەربكات كە حكومەتی ئەڵمانیا ناچار بكات قەرەبووی جولەكەكان بكاتەوە.”
پەیسەر- چۆن دەتوانرێت دەوڵەتی عێراق پابەند بکرێت بە قەرەبووکردنەوەی ئەنفال و هەڵەبجە؟
https://www.peyserpress.com/detail/7644
لێ هەر فەرەنسا بەرامبەر كۆمەڵكوژی جەزائیرییەكان نكۆڵی كرد, لە ساڵی 2008 عەبدالعەزیز بلخادم ئەمینداری گشتی بەرەی ئازادیبەخشی جەزائیری داوای لە فەرەنسا كرد داوای لێبوردن بكات وقەرەبووی 132 ساڵ داگیركاری و كۆمەڵكوژیان بكاتەوە, كە لە رێكەوتی 19-3-1962 شەڕ كۆتایی هات, تەنانەت فەرەنسا تاكو ساڵی 1999 دانی نەنا بە بوونی شەڕەكەش, هەڵوێست وەرگرتن لە بەرامبەر رابردووی داگیركاری جەزائیر سەختە بۆ سیاسییەكان, چونكە لەناو فەرەنسا 7 بۆ 8 ملیۆن كەس پەیوەندی راستەوخۆیان بە شەرەكەوە هەیە, ئەمانەش لە هەڵبژاردندا هێزێكی مەزنی دەنگدەران پێك دەهێنن, بەسەر نەیارو لایەنگردا دابەش بوونە.
هەرچەندە ماكرۆن سەرۆكی فەرەنسا سەبارەت بە جەزائیر وتی نە نكۆڵیكردن وە نە داوای لێبوردن كردن, وەلێ ئەنجومەنی یاسایی فەرەنسا لە 8ی شوباتی 2018 بڕیاریدا هەموو قوربانیانی جەنگی نێوان ساڵانی 1954 بۆ 1962 كە لە جەزائیر ژیاون لەو كاتەدا قەرەبوو بكرێنەوە, هەرچەندە هێشتا فەرەنسا دانی بە هەقیقەتی یاسایی تاوانەكانی خۆی لە جەزائیر نەناوە كە ملیۆن و نیوێك قوربانی لێكەوتۆتەوە, تەنانەت جەزائیرییەكان نەك داوای لێبوردن و قەرەبووی تاوانەكانی سەردەمی داگیركاری دەكەن, بگرە داوای قەرەبووكردنەوەی روداوی 57 تاقیكردنەوی لە نێوان 1945 بۆ 1960 چەكی ناوكی لە بیابانەكانی جەزائیر بە تایبەت ناوچەی رقانی وڵات دەكەن, بە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی هەژماریان كردووە كە لە لایەن فەرەنسییەكانەوە ئەنجامدراوەو قوربانی سڤیلی لێ كەوتۆتەوەو ژینگەی ناوچەكەی تێكداوە.
هەروەها ماكرۆن لە كاتی بانگەشەی هەڵبژاردندا وتی كۆلۆنیاڵی فەرەنسی تاوانی دژ بە مرۆڤایەتییە, ماكرۆن ساڵی 2021 ئیدانەی ئەو تاوانانەی كرد سوپای فەرەنسی لە 17-10-1961 بەرامبەر خۆپیشاندەران ئەنجامیان دا, وەك تاوانێك كە لێبوردنی نییە. لەمەش زیاتر ماكرۆن داوای لێبوردنی لەسەر ئەشكەنجەدان كرد كە لە ماوەی شۆڕشدا لە جەزائیر ئەندامدرا.
بەلام فەرەنسا رەتی كردەوە داوای لێبورن بكات لە سەردەمی داگیركاری 132 ساڵی نێوان سالانی 1830 بۆ 1962, كە داواكارییە سەرەكییەكەی گەلی جزائیرە.
لە كاتێك تونس و جەزائیر داوای داوای لێبوردن دەكەن لە فەرەنسا, كەچی فەرەنسا داوا دەكات توركیا داوای لێبوردن لە ئەرمینیا بكات, بەلام بۆ خۆی هەنگاوی تەواو نانێت و بەرەو رووی رابردوو نابێتەوە, لە ترسی هێزی راستڕەوەكان, نەیاری هەر بەرەو روبونەوەیەكی میژوون لە جیهاندا” د. أحمد القدیدی-اعتژار الدول لمن ڤلمتهم
https://al-sharq.com/opinion/24/07/2020/%D9%8A%D8%B4%D8%B1%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%A3%D9%86-%D8%AA%D8%B9%D8%AA%D8%B0%D8%B1-%D9%84%D9%85%D9%86-%D8%B8%D9%84%D9%85%D8%AA%D9%87%D9%85-%D8%AD%D8%AA%D9%89-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%AF
سەبارەت بە دۆسیەی تێوەگلانی فەرەنسا لە دۆسییەی رواندا, سەرۆكی فەرەنسا لە ٢٧ی ئایاری 2021 سەردانی ڕواندای كرد. ئەم سەردانە مێژووییە دەبێ نوێنەرایەتی هەنگاوێكی نوێ بكات لە ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان پاریس و كیگالی, ئیمانوێل ماكرۆن ڕایگەیاند كە هاتووە بۆ داننان بە “بەرپرسیارێتی” فەرەنسا بەرامبەر بە جینۆسایدی توتسییەكان لە ساڵی ١٩٩٤.
ئەو وتی فەرەنسا “هاوبەش نەبووە” لە پرۆسەی ئەنجامدانی جینۆسایدەكەدا، بەڵام ئەركی ئەوەی لەسەر شانە “ڕووبەڕووی مێژوو ببێتەوە و دان بەو ئازارانەدا بنێت كە بەسەر گەلی ڕواندا گەیاندراوە، بە بەرز نرخاندنی بێدەنگی بۆ ماوەیەكی زۆر لەسەر پشكنینی ڕاستییەكان”. هەرچەندە بە پێی راپۆرتی موسیۆ 13 كەسایەتی سیاسی و 20 سەربازی فەرەنسی راستەوخۆ گلاونەتە تاوانەكەوە.
فەرەنسا لەسەر كۆمەڵكوژی توتسییەكان لە لایەن هۆتسییەكانەوە, تۆمەتبارە بە دەست تێكەڵكردن لە گەڵیان كە لە 6ی ئەبرێلی 1994 كۆمەڵكوژییەكە تا 4ی تەموزی هەمان ساڵ بەردەوام بوو, رۆژانە 10 هەزار تۆتسی دەكوژران, لەم كۆمەڵكوژییەدا 70%یان لەناودران.
ماكرۆن دانی نا بە بەرپرسیارێتی فەرەنسا لە كۆمەڵكوژی روانداو پاش 25 ساڵ كێشە لە نێوانیان لەسەر دیاریكردنی رۆڵی فەرەنسا لەكۆمەڵكوژییەكە.
وتی فەرەنسا بەرپرسە نەك بەشێك بێت لە ئەنجامدانی كۆمەڵكوژییەكەو وە داوای لێبوردنی نەكرد .

بەریتانیا زۆر هەنگاو ماوە بینێت
بەریتانیا كە ژمارەیەكی زۆر وڵاتی داگیركردو, زۆر تاانی لە میچژوودا ئەنجامداوە بەرامبەر بە گەلان, هەندێك هەنگاوی ناوە, وەلێ زۆر هەنگاویش ماوە بینێت , نموونە گەلی كوردستان بەریتانیا و فەرەنسا داگیریو دابەشیان كردووە, بەرامبەر بە كوردی باشوور بەریتانییەكان تاوانیان ئەنجامداوە, بەریتانیا داوای لێبورنی بۆ داگیركاری میسرو …..زۆر ولاتی دیكە داوای نەكردووە.
تۆنی بلێر سەرەك وەزیرانی پێشوی بەریتانیا داوای لێبوردنی لە سەردەمی كۆیلەداری كرد, ساڵی 2016 بەریتانیا داوای لێبوردنی لە هیند كرد.
بەڵام بەریتانیا رەتیكردەوە دان بە تاوانەكانیدا بنێت بەرامبەر بە گەلی ماو ماو لە كینیا, كە لە ساڵی 1950 دژ بە داگیركاری راپەڕین , بەریتانییەكان لە وەڵامدا 5000 ی لێكوشتن.
هەرچەندە 3000 دۆلار قەرەبووی بۆ هەر قوربانییەك دا, پەشیمانی دەربڕی بەڵام داوای لێبوردنی فەرمی نەكرد.
لە ئازاری 2022 كاتێك شازادە ویلیام چوو بۆ جامایكا غەمباری قولی دەربڕی بۆ سەردەمی كۆیلەداری كە نابوایا روی بدایە , مێژووی بەریتانیا بۆ هەتا هەتایە پیس بكات, خەڵك داوایان كرد قەرەبو بكرێنەوە و كۆتایی بە پاشكۆیەتی وڵات بۆ تاجی بەریتانیا بهێنرێت..الاعتژار عن الاستعمار-بشیر عبد الفتاح
https://www.shorouknews.com/columns/view.aspx?cdate=09012023&id=242b7408-9e62-4693-8d10-7fb919de4af9
هەروەها لە مانگی ئەبرێلی 2022 هاوولاتیانی سانت فنسنتین لە كاریبی داوای قەرەبووی سەردەمی كۆیلەدارییان كرد لە بەریتانیا
https://www.telesurtv.net/news/-san-vicente-granadinas-desligarse-reina-britanica-jefa-estado-20220727-0002.html

ئەمەریكا زۆر داوایلێبوردن قەرزارە
لە 25ی ئازاری ساڵی 1998 دا بیل كلنتۆن لە سەردانێكی سێ كاتژمێری بۆ وڵاتی رواندا داوای لێبوردنی لێیان كرد, بەهۆی هەڵوێستی حكومەتی ئەمەریكاەوە لەو گەلكوژیانەی لەو وڵاتە رویان دا, وتی پێویستە بەرپرسیارێتی هەڵگرین, هەروەها بەرامبەر شەڕی قڕێژ لە ئەمەریكای ناوەندیش داوای لێبوردنی كرد, ئۆباماش دانی نا بە شەڕی قڕێژ بەرامبەر بە كوبا, پیرۆ, ئەرجەنتین, هەروەها جۆرج بۆشی باوك داوای لێبوردنی لە ئەمەریكییە بنەچە یابانییەكان كرد كە لەسەر بنچینەی ژاپۆنی بوون دەستگیر كرابوون لە كاتی جەنگی جیهانی دووەم, قەرەبووشیانی كردەوە, “دوای لێدانی بیرل هابەر لە لایەن ژاپۆنیەكانەوە, 110 هەزار ژاپۆنی لە ئەمەریكا نێردران بۆ زیندانەكان وەك تێكدەر و سیخوڕ, وێڕای نەیاری وەزارەتی دادی ئەمەریكی” بەڵام هێشتا لەسەر هیرۆشیما و لاوس, ڤێتنام, ….. داوای لێبوردن نەكراوە.
ئیدارەی ترامپ دژ بە كەلتوری داوای لیچبوردن كردن بوو, پێی وابوو دان نان بە هەڵە لایەنی لاوازی ئەمەریكا دەردەخات, وتیان ئێمە شانازی بە مێژوومانەوە دەكەین, راستگەرای نەتەوەیی سپی پێستی باڵا كۆیلەی رابردووە ناشرینەكانە وەك هەر راستگەرایەكی دی.

دۆسیەی ژنانی ئاسودەیی
16-1-1992 ژاپۆن داوای لێبوردنی لە كۆریای باشوور كرد بەرامبەر بە دەستدرێژی سەربازانی ژاپۆنی بەرامبەر ژنانی كۆری كردویانە كە ژمارەیان نزیك 200000 بووە, وتە بێژی حكومەتی ئەو كاتە كۆیتشی كاتۆ وتی ” ناتوانین نكۆڵی بكەین لەوەی سوپای ژاپۆنی پێشوو رۆڵی هەبووە لە رفاندن و دەست بەسەركردنی ژنانی ئاسودەیی, بۆیە داوای لێبوردن رادەگەیەنین”, دواتر لە سەردانیدا بۆ كۆریای باشوور داوای لێبوردنەكەی دوبارە كردەوەو رایگەیاند قەرەبووی قوربانیان دەكەینەوە, بەڵام رەتیكردەوە ژاپۆن بەرپرسیارێتی یاسایی بگرێتە ئەستۆ.
سەرۆك وەزیرانی ژاپۆن تۆمیشی مۆرایاما لە رێكەوتی 15ی ئۆگستسی 1995 بە بۆنەی 50 ساڵەی كۆتایی جەنگی جیهانی دووەمەوە لە بەیاننامەیەكدا داوای لێبوردنی لە هەموو ئەوانە كرد ژاپۆن وڵاتەكەیانی داگیر كردووە یان لە میانی جەنگدا زیانی پێ گەیاندوون, حكومەتی ژاپۆنی داوای لێبوردنی كرد لە كۆری و چینییەكان, هەموو دەیەیەك سەرۆك وەزیرانی ژاپۆنی داوای لێبوردنەكەیان دووبارە كردۆتەوە لە بەرامبەر ئەو تاوانانەی لە جەنگی جیهانی دووەم ژاپۆن بەرامبەر دراوسێكانی ئەنجامی داوە.
هەرچەندە ساڵانە برینی چینی و كۆرییەكان دەكولێتەوە, كە قوربانی لەسەر مۆنمێنتی یاسۆكۆنی دەكرێتەوە, یاسۆكۆنی هێمای میلیتاریزم رابردووی ژاپۆنیەكانە.
وەلێ كاتێك لە ساڵی 2018 سەرۆكی كۆریا مۆن جیە كە وتی ژنانی ئاسودەیی تاوانی دژ بە مرۆڤایەتییە, ژاپۆن ناڕەزایەتی دەربڕی.
داواكاری ژنانی ئاسودەیی بریتییە لە ” دان نان بە تاوان, داوای لێبوردنكردن, دانانی مۆنمێنت, قەرەبووی دارایی قوربانیان, گۆڕینی پەرتووكی قوتابخانەكانی ژاپۆن تیایدا دان بە كۆیلایەتی جنسی بنرێت ئەوان بنرێت”.
مۆن جیە سەرۆك كۆماری كۆریای باشور لە ساڵی 2018 وتی پێویستە ژاپۆن دان بە راستییە مێژووییەكان بنێت, داوای لێبوردنی راسگۆییانە بكات.
ژاپۆن و كۆریای باشور پەیوەندی توندی ئابوورییان هەیە, بەڵام شەڕیان لەسەر یادەوەرییەكانی رابردووە, ئەمەش كاری لەسەر ئەو پەیوەندییە ئابوورییە زەبلاحە داناوە, كێشەی ژنانی ئاسودەیی بەردەوام سەر هەڵدەداتەوە, هەرچەندە لە ساڵی 1965 لەسەری رێكەوتوونە, ژاپۆن بە بڕی 9,3 ملیۆن دۆلار قەرەبویانی كردۆتەوە, كۆرییەكان داوای قەرەبوو بۆ ئەو كرێكارانەش دەكەن, كە ژاپۆنییەكان بە سوخرە كاری زۆرەملێی پێكردوون, هەرچەندە ئەو كرێكارە كۆریانەی بران بۆ كاری زۆرە ملێ لە ژاپۆن, دواجار بوونە ناوكی گەشەی ئابووری وڵاتی كۆریا.
ساڵانە لە 13ی دیسەمبەر, چینییەكان یادی كۆمەڵكوژی 300 هەزار هاووڵاتی سڤیلی شاری نانجینگ دەكەنەوە, كە لە ساڵی 1937 ە بە دەستی ژاپۆنییەكان كۆمەلچكوژكران, لە نانجینگ وێڕای كۆمەڵكوژی 300 هەزار هاووڵاتی 20 بۆ 80 هەزار ژنیش لاقە كراون لە لایەن ژاپۆییەكانەوە.
كۆری و چینییەكان وێڕای پەیوەندی ئابووری زۆریان لە گەڵ ژاپۆنییەكان, بەڵام لە بیرنەكردنی تاوانەكان رابردوو بەرامبەریان وەك پاراستنی كەرامەتی ئەمڕۆ سەیر دەكەن.

ئوسترالیا داوای لێبوردنی ناتەواو
لە فبرایری ساڵی 2008دا سەرۆك وەزیرانی پێشوی ئوسترالیا كیفن رود “2007 بۆ 2010” داوای لێبوردنی كرد لە هەمبەر تاوانێك كرد كە بەرامبەر هاووڵاتیانی رەسەنی ئوسترالیا بە تایبەت دزینی 17000 لە منداڵەكانیان, بەڵام رەتی كردەوە داوای لێبوردن لە هاووڵاتیانی رەسەنی وڵاتەكەی بكات لە بەرامبەر داگیركردنی وڵاتەكەیان و ئەو پێشێلكارانەی لە رابردوو بەرامبەریان كراوە وتی: نابێت نەوەی ئێستا لێپرسینەوەی بەرامبەر بە كاری نەوەی رابردوو لە گەڵدا بكرێت.

كەنەدا زۆرترین قەرەبوو
لە كەنەداش پەیكەری یەكەم سەرەك وەزیرانی وڵات جۆن مەكدۆناڵد شكێنرا, بەهۆی سیاسەتی پڕ لە زەبرو زەنگی بەرامبەر بە هاوڵاتیانی رەسەنی كەنەدا, كە لە نێوان 1863 بۆ 1896 سەرەك وەزیرانی كەنەد بووە, بە زۆر 150000 منداڵی لە هاووڵاتیانی رەسەنی كەنەدی لە خێزانەكانیان سەندووەو ناردویانیەتە 139 قوتابخانەی تایبەتەوە, لە بەشی ناوخۆیی زیندانیانی كردووە, زۆربەیان لەو ماوەیەدا ئەشكەنجە دراون, تەنانەت هەندێكیان مردوونە, ناوی 2800 كەسی لەو قوربانیانە ئاشكرا كراوە, زمانی رەسەنیان لێ قەدەغە كراوە و كلتوریشیان یاساغ كراوە, لە یۆنی ساڵی 2008 سەرۆك وەزیرانی ئەوكاتی كەنەدا ستیفن هاربەر لە بەردەم پەرلەمانی وڵاتەكەی داوای لێبوردنی لێیان كرد, هاوكات قەرەبووی قوربانیانیش لو كاتە لە روی مادیەوە كرایەوە بە 2,3 ملیار دۆلار.
80000 لەو قوتابیانە تا ساڵی 2008 لە ژیاندا مابوون.

قەرەبووكردنەوە لە كەنەدا بۆ هاوولاتیانی رەسەن تا ئێستا لە چەندین پرۆسەدا بەڕێوە چووە, لە قەرەبووی داگیركردنی زەوییەوە تا قەرەبووی ئەو قوتابییە رفێنراوانە كە جینۆسایدی رۆشنبیری بەرامبەریان ئەنجامدراوە.
لە كۆتا رێكەوتندا لەگەڵ هاووڵاتیانی رەسەن لە یۆلی 2022 حكومەتی كەنەدی بڕیاری دا قەرەبووی ئەو مندالانە بكرێتەوە كە دوورخراونەتەوە لە خێزانەكانیان لە نێوان 1-4-1991 بۆ 31-3-2022, خۆیان و دایك و باوكیان دەگرێتەوە, قەبارەی قەرەبووەكە 20 ملیار دۆلارە.
بۆ قەرەبووكردنەوەیان لە لایەن حكومەتی كەنەدییەوە, بڕیاردراوە هەر منداڵێك یان بەخێوكەرێك لەوانە لانی كەم بە 40000 دۆلاری كەنەدی قەرەبوو بكرێتەوە.
هاوكات بەشی دووەمی رێكەوتنەكە بە 19,81 ملیار دۆلار بۆ هەمواركردنەوەی بەرنامەی خزمەتگوزاری منداڵ و خێزانی گەلانی یەكەمی وڵاتە.
https://ici.radio-canada.ca/rci/ar/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/1895714/%D9%83%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82-%D8%AA%D8%B3%D9%88%D9%8A%D8%A9-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D8%A9-20-%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%D9%88%D9%8A%D8%B6-%D8%A3%D8%B7%D9%81%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B5%D9%84%D9%8A%D9%8A%D9%86لە 25ی ئۆكتۆبەری 2022, دادگای مافی مرۆڤی كەنەدی رێكەوتنەكەی رەتكردەوە بۆ قەرەبووكردنەوە.
https://www.alaraby.co.uk/society/%D9%83%D9%86%D8%AF%D8%A7-%D9%85%D8%AD%D9%83%D9%85%D8%A9-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D9%81%D8%B6-%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%82%D8%A7%D9%8B-%D9%84%D8%AA%D8%B9%D9%88%D9%8A%D8%B6-%D8%A3%D8%B7%D9%81%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B5%D9%84%D9%8A%D9%8A%D9%86

پاپا دادگاییكردنی رابردوو
پاپا لە رێكەوتی 30-7-2022 داوای لێبوردنی كرد لە بەرامبەر كۆمەڵكوژی مندالانی هاوولاتیانی رەسەنی ئینۆیت لە كەنەدا, كە منداڵاكانیان لە لایەن حكومەتەوە رفێنرا بۆ ئەوەی رۆشنبیری و بیركردنەوەیان بگۆڕن, لەو پرۆسەیە زیاتر لە 4100 منداڵ مردوونە بەهۆی نەخۆشی و خراپی خواردنەوە لە كۆی 150000 منداڵی رفینراو لە 139 ناوەند كە 60%ی لە لایەن كەنیسەوە بەڕێوە دەبردران, دابڕێندرابوون لە كەسوكارو زمان و رۆشنبیرییان.
دوای ئەوەی لە ناوەڕاستی 2021 لە دوو پرۆسەدا تەرمی 215 و 751 منداڵ لە قوربانییەكان دۆزرانەوەو هەندێكیان تەمەنیان كەمتر لە 3 ساڵ بوو, ئەمەش كەنەداو جیهانی هەژاند.
ئینۆتەكان رەخنەی ئەوەیان لە پاپا گرت كە لە داوای لێبوردنەكەی باسی پەلاماری سێكسییەكانی نەكردووە كە بەرەو روی ئەو منداڵانە بۆتەوە.
هەروەها پاپا داوای لێبوردنەكەی بەناوی كەنیسەوە نەبوو, بەڵكە بەناوی هەندێ كریستانەوە كرد, وە پێویستە قەرەبووش بكرێنەوە, هەرچەندە پاپا رایگەیاند داوای لێبوردنكردن كۆتا رێگا نییە, بەڵكە سەرەتایە.
هەروەها سەرۆكی مەكسیك ئەندریس مانۆیل لۆبیز داوای لە ڤاتیكان و ئیسپانیا كرد دان بە پێشێلكاریەكان رابردوو بنێن و داوای لێبوردن بكەن بەرامبەر بە هاووڵاتیانی رەسەنی مەكسیك زیاتر لە 500 ساڵ لەمەوپێش كۆمەڵكوژیكران بە شمشێر و خاچ, هەرچەندە پاپا داوای لێبوردنی لە هاووڵاتیانی رەسەنی ئەمەریكای لاتین كردووە لە بەرامبەر كۆمەڵكوژكردنیان.

تاوانبارە بەلجیكییە گەورەكەی مێژوو
تشارلز میشیل سەرۆك وەزیرانی بەلجیكا ” 2014 بۆ 2019″ و كەنیسەی كاسۆلیكی داوای لێبوردنیان كرد بەرامبەر رفاندنی بە زۆری زیاتر لە بیست هەزار منداڵی بە بنەچە تێكەڵ لە ژنانی وڵاتانی بۆرندی و روانداو كۆنگۆی دیموكراتی و پیاوانی بەلجیكی, تەنانەت دوای رفاندنیان زۆرینەیان ناسنامەی بەلجیكیشیان پێ نەدرا.
شای بەلجیكا لویس فیلیب لیوبولد ماری پەشیمانی قولی بۆ ئەو دڕندەییانە دەبڕی وڵاتەكەی لە كاتی داگیركردنی كۆنگۆی دیموكراتی ئەنجامیان داوە, بە تایبەت لە سەردەمی لیوبۆلدی دووەم (1865 و1909 كە لە نێوان سالانی 1865 بۆ 1909 زیاتر لە 10 ملیۆنی لێیان كوشت و هەموو گەلەكەی كرد بە كۆیلەو وڵاتەكەشی كردە موڵكی تایبەتی خۆی, تەنانت باخچەی ئاژەڵانی مرۆڤیشی لە ماڵەكەی هەبووە, بە یەكێك لە دڕندەترین مرۆڤی مێژوو دێتە ژماردن. ئەو پەشیمانی دەربڕی نەك داوای لێبوردنی فەرمی بكات, پەیكەری ناوبراو لە 2020 لە شاری ئەنتوێرب و غێنت و ئۆستند و ترفۆرنی نزیك برۆكسل سوتێنراو خراپكران.
الاعتژار عن الاستعمار-بشیر عبد الفتاح
https://www.shorouknews.com/columns/view.aspx?cdate=09012023&id=242b7408-9e62-4693-8d10-7fb919de4af9
https://www.bbc.com/arabic/world-53056574
لە ئەبرێلی 2000 گای فێر هۆفشتات سەرەك وەزیرانی بەلجیكا” 1999-2008 ” چوو بۆ روانداو داوای لێبوردنی كرد, وتی بەناوی وڵاتەكەمەوە و بەناوی گەلەكەمەوە ودەچەمێمەوە بۆ قوربانیان و داوای لێبوردنتان لێدەكەم , لێرە بەرپرسیارێتی ولاتەكەم لە بری دەسەلاتی سیاسی و سەربازی دەگرمە ئەستۆ .
بەلجیكا وڵاتی داگیركەری رواندا بوو, لە 7 ی ئەبرێلی 1994 پاش كوژرانی 10 سەربازی ئاشتی پارێزی بەلجیكی لە لایەن چەكدارانی حكومەتی رواندییەوە بڕیاری دا بكشێتەوە لە رواندا, رێگای بۆ بكوژەكان خۆش كرد تاوانی مەزن ئەنجام بدەن.
https://www.lesoir.be/art/au-nom-de-mon-pays-je-vous-demande-pardon-verhofstadt-j_t-20000408-Z0J2VE.html

كۆمەڵگای جیهانی شەرمەزاری رواندان
كۆفی عەنان ئەمینداری گشتی نەتەوەیەكگرتووەكانیش لەسەردانی بۆ رواندا لە 6 و 7-5-1998 دانی بە شكستی نەتەوە یەكگرتووەكان ناوە سەبارەت بە پرسی جنۆسایدی رواندا لە ساڵی 1994 وتی “دەبێت، و دان بەوەدا بنێین كە جیهان لەو كاتەی خراپەدا شكستی بە ڕواندا هێنا”. كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و نەتەوە یەكگرتووەكان نەیانتوانی ئیرادەی سیاسی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی كۆبكەنەوە. جیهان دەبێ بە قووڵی پەشیمان بێتەوە لەم شكستە.

پەرلەمانی كەتەلۆنیا لە رێكەوتی 26-6-2022 , متمانەی گەڕاندەوە بۆ ئەو 700 ژنە جادوگەرەی لە دەیەی یەكەمی سەدەی حەڤدە بەشێوەی دڕندانە كوژران, كە لە كەتەلۆنیاوە هەڵمەت دژیان دەستی پێكرد سەرتاپای ئەوروپای گرتەوە.
https://www.justiceinfo.net/en/87454-pardoning-witches-middle-ages-symbol-our-times.html
ساڵی 1998 سەرۆك وەزیرانی نەرویج داوای لێبوردنی لەو 10000 منداڵە كرا كە لەو ژنە نەرویجی و پیاوە سەربازە ئەڵمانیانە كەوتنەوە, لە ماوەی داگیركاری دایك و باوكیان پەیوەندییان دانابوو, داوای لێبوردنی كرد لە خۆیان و دایكیان , كە 14000ژن لەوانەی پەیوەندیان لە گەڵ ئەڵمانەكان هەبوو زیندانی كران , وە 5000یان بۆ ساڵ و نیوێك ناچاری كاری سوخرە كران بێ ئەنجامدانی لێكۆڵینەوە
https://www.zamenpress.com/Detail_wtar.aspx?jimare=4220
لە ساڵی 2018 دانمارك داوای لێبوردنی لە غانا كرد, بەهۆی رۆڵی دانیماركییەكان لە بازرگانی كۆیلەدا.
سەرۆك وەزیرانی نەمساش سیباستیان كۆرتز داوای لێبوردنی كرد سەبارەت بە پێشوازیكردنی وڵاتەكەی لە سوپای هیتلەر.

داوای لێبوردن لە ئەفریقا, ماندیلاش كردی
لە سیرالیۆنیش لە ساڵی 2010 سەرۆكی وڵات بە شێوەی فەرمی داوای لێبوردنی لەو ژنانە كرد كە قوربانی ململانێ چەكدارییەكان بوون.
ماندێلا داوای لێبوردنی لە قوربانیانی كردارە سەربازییەكان سەردەمی خەبات دژ بە ئاپارتاید كرد.

كەمبۆدیاو تەیمووری رۆژهەڵات
لە كەمبۆدیا سەرباری ئەوەی ناوی قوربانیان لەسەر ماڵپەڕی دادگای نێونەتەوەیی كەمبۆدی بڵاو كرایەوە داوای لێبوردنیشیان لێكرا.
تەیموری ڕۆژهەڵات گەل داوای قەرەبووی ماوەی داگیركاری كردووە لە دەسەڵاتی ئەندەنوسی لە پاڵ قەرەبووی پێشێلكارییە گەورەكان, ئەمەش بۆ گەلی كوردستان جێگای هەڵوێستەیە و پێویستە وانەی لێ وەرگرێت.

ئەردۆگان و داوای لێبوردنی ناتەواو
لە 23ی نۆڤەمبەری 2011, رەجەب تەیب ئەردۆگان سەرۆك كۆماری توركیا بە فەرمی لە بەرامبەر تاوانی جینۆسایدی دەرسیم لە بری دەوڵەتی تورك بە شێوەی زارەكی داوای لێبوردنی كرد, بەڵام داوای لێبوردنەكان پێویستە بە نووسراوبن و بڕیاری فەرمییان بۆ دەربچێت و هەڵوێستەكان دوربن لە بەرژەوەندی سیاسی, لە ویژدانەوە دەرچوبێت.
ئەگەر مامەڵە وەك تاوان دەكات ئەوا پێویستە دان بە جینۆسایدی كریستان و ئێزیدی و ئەرمەنیەكانیش بنێت و كۆتایی بە سەردەمی نكۆڵی كردن بهێنێت, كۆتایی بهێنێن بەو جەنگە سەختەی لە بەرامبەر دەرخستنی حەقیقەتی یاسایی ئەو كۆمەڵكوژییانە گرتویەتییە بەر, ملكەچی حەقیقەتە مێژوییەكان بێت.
ئەردۆگان لە هەلچوێستێكی تەواو دژدا بە توندی رەخنەی گرت لە نامەی 200 ئەكادیمی و رۆژنامەنووسی توركی كە لە ساڵی 2008 كە داوای لێبوردنیان لە ئەرمەنەكان كردبوو.

راستڕەوەكان دژ بە داوای لێبوردن
بە پێچەوانەی نموونەكانی سەرەوە حكومەتی راستگەرای پۆڵەندا سزای 3 ساڵی دانا بۆ ئەوانەی پۆڵەندییەكان بە هاوبەش دادەنێن لە تاوانی هۆلۆكۆست و دان دەنێن بە رۆڵیان لە تاوانەكە, ئەمەشیان بە داكۆكی لە كەرامەتی نیشتمانی دانا, بۆخۆی ئەمەش داكۆكییە لە هاوبەشانی تاوانەكانی نازیەت.
هەمان هەڵوێست راستڕەوە نەتەوەییەكان هەیانە بەرامبەر بە پرسی داوای لێبوردن لە ئەمەریكا, بەلجیكا, فەرەنسا, ……. زۆر جێگای دیكە.

نموونەكان لە زیادبووندان
نموونەی زۆری دیكە لە بەردەستدان و نموونەكانیش هەمیشە لە زیادبوندان چونكە سەردەم سەردەمی داوای لێبوردن كردنە لە رابردووە تاڵەكان, سەردەمی بە مرۆڤ بوونە بەرامبەر بە دڕندەییەكان رابردوو, سەرەمی ساڕێژكردنەوەی ئازارەكانەو سەردەمی پێداچوونەی مێژووە.
داوای لێبوردنكردن بەشێك لە برینەكانی قوربانیان سارێژ دەكات, چاككردنی پەیوەندی گەلانی قڕكراو لەگەڵ دەوڵەتی بكەری تاوان تەنها بە داوای لێبوردنكردن و دادگاییكردنی تاوانباران و قەرەبووكردنەوەو زەمانەتی دووبارە نەكردنەوەی تاڵییەكان دەبێت, نەك بەناوچەوان ماچكردن و وتەی سۆزداری هەنووكەیی.

تەنها قەرەبوو خوێن باییە
دەبێت ئەوە بزانین ئەو قەرەبووە مادیانەی بە بێ یاسا و ئاشكراكردنی ڕاستییەكان و داوای لێبوردنكردن لە لایەن دەوڵەتی بكەری تاوانەوە دەبەخشرێت وەك خوێن بایی و هەوڵی كڕینی دەنگی قوربانیان تەمەشا دەكرێت لە بڕی سڕینەوەی رابردووی خوێناوی, كورد پێویستی بە خوێن بایی عێراق نییە, بەڵكە چاوەڕوانی ئەوەیە دەوڵەتی بكەری تاوان بە فەرمی لە رێگای بەرپرس و سەرۆكەكەیەوە بە بڕیاری فەرمی نووسراو بڕیار لەسەردراو داوای لێبوردنی لێ بكات.

ئەركی بەڕێز دكتۆر لەتیف رەشیدە لە ئێستادا
بەڕێز دكتۆر لەتیف رەشید كە هەنووكە لە سەروی فەرمەنڕەوایی ئێراقەوەیە ئەركە لەسەری بەمكارە هەڵبستێت, وەك ئەو سەرۆكانەی ئاماژەمان بە ناوەكانیان دا, بە ناوی دەوڵەتی عێراقەوە نامە بۆ یەك بە یەكی قوربانیانی جینۆساید و پێشێلكارییە زەقەكانی رابردوو لە كوردستان و عێراق بە تایبەتی و سەرجەم قوربانیان بە گشتی بە بێ جیاوازی نەتەوەیی و ئاینی بە واژۆی خۆی بنێرێت, ئەمە وەك تاك, وەك نەتەوەش داوای لێبوردن لە كورد و توركمان و ئاشور و كلدان و شیعە و كریستان و ئێزیدی و سائیبەو شەبە و كاكەیی و …. بكرێت, هیوادارم بەم ئەركە هەڵبستن و هەڵەكانی تاڵەبانی و بارزانی و مەعسوم و ساڵەح دوبارە نەكەنەوە.

چاوەڕوانی نامەی جەنابی سەرۆك كۆمارین لە یادی جینۆسایدی هەڵەبجەو ئەنفال و فەیلی وبارزانی

چاوەڕوانین هەموو قوربانیانی جینۆساید و تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و پێشێلكاری گەورە لە كوردستان و عێراق لە جەنابی سەرۆك نامەی داوای لێبوردنیان پێ بگات لە زوترین ماوەدا, بە تایبەت لە یاداوەری 35 ساڵی تاوانی جینۆسایدی كوردستاندا, ئەوە گەورەترین پەیام و بەرزترین دڵنەوایی و چاكترین هەنگاوی پاككردنەوەی رابردووە, ئەگەر بەو ئەركە هەڵنەستن ئەوە بە ئەركی ئەخلاقی و ویژدانی خۆتان هەڵنەستاون لە كاتێكدا زانیاری تەواوتان لەسەر ئەو نموونانەی هەژمارم كرد لە مافی قوربانیان و رۆڵی قەرەبووكردنەوەو داوای لێبوردنكردن لە ساڕێژكردنی برینەكان رابردوو هەیبووە.
وەچەرخانە مەزنەكانی ولاتان و كۆمەڵگای مرۆڤایەتی پێویستی بە سەركردەی ئاسایی باو نییە, بەڵكە بەوانەی تێڕامانی دوورو ئازایەتی جێبەجێكردنیان هەیە. فەرموون لە یاداوەری 35 ساڵەی تاوانی ئەنفال و هەڵەبجەدا, داوای لێبوردن بكەن.

قەڵای نزاركێ لە رۆژهەڵاتی ناوەندی شاری دهۆكە، لە نزیك گوندی بەڕۆشكێڤە، لەناو سنوری گوندی نزاركێیە، لە گەلی بێسێرێ و بەرزاییەكانی ئەردێ كەلهێ یە.
لە كۆتایی ساڵی 1976 دەست بە دروستكردنی ئەم تەلارە زەبلاحە كۆنكریتییە كراوە، لەسەر رەنگڕێژی تەلارسازی سۆڤیەتی، لە ماوەی 5 ساڵ تەواو كراوە، هەموو قەڵاكان عێراق یەك رووبەر و ئەندازیارییە 15000 مەتری چوار گۆشەیە و لە چوار لاوە چەكی دژە فڕۆكە پاراستونی.
قەڵای نزاركێ یەكێكە لە 2 قەلاكەی بادینان، لە پاڵ قەڵای سەربازی ئاكرێ، هەروەها چەند قەلایەكی دیكە بە دیزاینێكی زۆر بچووكتر هەن كەلها دەڤەرا بێرسڤێ و شێخان و زاخۆ.
لە رێكەوتی 28-8-1988 ەوە، سێ رۆژ دوای دەستپێكردنی ئەنفالی بادینان، ئەنفالكراوانی بادینانیان هێناوەتە زیندانی سەربازگەی قەڵای نزاركێ، ئەم قەڵایە تا نزیك مانگی دەی هەمان ساڵ بەردەوام ئەنفالكراوانی تێدا بووە، چونكە لە لێبوردنە گشتییەكەی 6-9-1988 یش بە دواوە لە جوگرافیای ئەنفالی بادینان ئەنفالكردن بەردەوام بووە، تەنانەت ئەوانەشی خۆیان داوە بە دەستەوە كار بە بڕیاری لێبوردن و ریكارە راگەیەنراوەكان نەكراوە بەرامبەریان.

ئەنفالكراوانی بادینان ژمارەیان چەند بووە

بەهۆی دەستكەوتنی بەڵگەنامەیەكەوە، هەموو ئاماری ئەنفالكراوانی بادینان لە پرۆسەی ئەنفالی هەشتدا ئاشكرا دەبن، بەپێی راپۆرتی ژمارە 28/8 لە رێكەوتی 3-9-1988ـی فەیلەقی پێنج كە لیوا روكن یونس محەممەد زەرب فەرماندەی فەیلەق واژۆیكردووە، لە پرۆسەی ئەنفالی هەشتدا كۆی گشتی 14473 كەس دەستگیركران، لەو ژمارەیە 2252 یان پیاو بوونە، 3303 كەسیان ژن بوونە، 7847 كەسیشیان منداڵ بوونە، هەروەها 211 كەس خۆیان داوە بە دەستەوە، 482 كەسی دیكەش لەوانەی بە موستەلەحی ئەوان “تێكدەر” ناویانیانی بردووە دەستگیركراون، بەشی زۆری ئەمانە بە قەلای نزاركێدا تێپەڕیوون جگە لەوانەی زیندانی سەربازگەی قەڵای ئاكرێ بوونە. زیندانیان لەم زیندانە لە رۆژێكەوە تا دوو هەفتە بۆ بەشێك لە پیرەكان زیاتریش ماونەتەوە.

ئەنفالكراوان لە كوێوە هێنران؟

خەڵكە دەستگیركراوەكەی قۆناغی ئەنفالی هەشت، كە پانتایی جوگرافیایەكەی زیاتر لە 10 كیلۆمەتری چوارگۆشە بووە، لە كۆمەڵێك جێگاوە گواستراونەتەوە بۆ هەردوو قەڵای سەربازی نزاركێ لە شاری دهۆك و قەڵای سەربازی لە قەزای ئاكرێ.
یەكەم قۆناغی زیندانیكردنی هەندێكیان كۆمەڵگای دێرەلوك بووە، هەندێكی دی سۆری ژێرێ و كوانێ و قوتابخانەیەك لە هاوینە هەواری سەرسەنگ، لە قەزای ئامێدیش ناوەندی پۆلیس و سەربازگەی شارەكە و بارەگای یەكێتی مامۆستایان جێگای كۆكردنەەی ئەنفالكراوان بوونە، لە قەزای زاخۆ كۆمەڵگای بێرسفێ و هێزاواو وە قەڵا سەربازییەكەی مانگێش.
لە ناحیەی مانگێش هەندێك لە ئەنفالكراوان بردراون بۆ شوێنی ئاژەڵان، بەڕێوەبەری ناحیەی مانگێشی ئەوكات كە پیاوێكی كریستان بووە، پاڕاوەتەوە لە ئەفسەری بەرپرسی سەربازی نەیان كوژن، رۆژی دواتر بردراون بۆ تەلاری ناحیەی مانگێش، ژن و منداڵی كەمتر لە 15 ساڵ بە پاس، پیاوەكانیش بە ئۆتۆمۆبیلی سەربازی بردراون بۆ زیندانی سەربازگەی قەڵای نزاركێ. بەشێك لە ئەنفالكراوانی زیندانیكراو لە ناحیەی مانگێش، سێ رۆژ لە ناحیەی مانگێش ماونەتەوە، ئەو ماوەیە خواردنیان نەداوە پێیان، هاووڵاتیانی ناحیەی مانگێش خواردنیان بۆ بردوون. هەندێكی دی لە زیندانیان وەك دەگێڕنەوە، سەرەتا بردراونەتە ناو قوتابخانە لە ناحیەی مانگێش، رۆژی دواتر بردراون بۆ زیندانی قەڵای نزاركێ، لە قوتابخانەی مانگێش پیاو لە ژورەوە دەرگایان لێ دخراوە، منداڵ و ژنانیش لە گۆڕەپانەكەی كۆكراونەتەوە. بەشێكیش سەرەتا لە نافشكە كۆكراونەتەوە، لەوێوە گواستراونەتەوە بۆ مانگێش، دواتر بۆ بەڕێوەبەرایەتی ناحیەی مانگێش، ئەوجا بۆ سەربازگەی قەڵای نزاركێ.
مریەم كەڕەم مەرعان سیتەیی رێكانی هاووڵاتی گوندی سیتە دەڵێت دوو گیان بووم بە زیل بردراین بۆ ئۆردوگای دێرەلوك، كە گەیشتین هەزاران كەس لە دێرەلوك بە زیندانی كۆكرابوونەوە، ژن و پیاویان لەوێ لە یەكتر جیا كردەوە، دوو رۆژ لە ئۆردوگای دێرەلوك ماینەوە. ئوسمانی باوك منداڵەكانم بۆ ماوەیەك لەوێ بینی، ئەفسەرەكە رێگەیانی داوە بۆ بینینی، ئەو وتبووی بە شەق و پۆستاڵ ئێمەیان كردە ناو زیلەكە كە هێنامانیان بۆ ئێرە. دواتر لە ئۆردوگای دێرەلوكەوە هێنامانیان بۆ سەربازگەی قەڵای نزاركێ بە ئۆتۆمۆبیلی زیلی سەربازی.
هەروەها بەشێك لە خەڵكە ئەنفالكراوەكان بە ئۆتۆمۆبیلی سەربازی بردراون بۆ قەڵای سەربازی قدش، لە كۆمانەوە بە سەیارەی سەربازی بردراون بۆ قەڵای قدش، لەوێ لێكۆڵینەوەیان لە گەڵ كراوەو ئەشكەنجەی پیاوەكان دراوە. بەشێكی دی براونەتە گوندی فرشا؟؟ لەوێ ژن و منداڵ جیاكراونەتەوە، بە جادەی سەرەكی كانا وە بەڕێ كراون، بەدوای یەكا بەسەر شەقامەكەیا، پیاوەكان كراونەتە ناو زیلەوە، ژن و منداڵیش بە جیا بۆ قەڵای قدش ؟، دوای كاتژمێرێك مانەوە ئەوجا بردراون بۆ زیندانی سەربازگەی قەڵای نزاركێ.
دوای دەرچوونی لێبوردنە گشتییەكەش لە ئەنفالی هەشت خەڵك دەستگیر كراون، ئەوانەی كە خۆیان تەسلیم كردووە، بە ئۆتۆمۆبیلی سەربازی برداون بۆ قەڵای قدیش، دواتر گواستراونەتەوە بۆ زیندانی قەلای سەربازی نزاركێ.
هەرچەندە میدل ئیست ۆچ وا رادەگەیەنێت “بە گوێرەی قسەی ئەفسەرە مەیدانییەكانی ئەوسا لە بادینان، كەوا فەرمانیان پێگەیشتبوو چیتر بەندییەكانیان نەكوژن” وەلێ دوای لێبوردنە گشتییەكە لە كوشتنی پیاوانی گەنجی ئەنفالی بادینان بەردەوام بوونە.
كەتان تاهیر زێوەیی هاووڵاتی گوندێ زێوا شێخ پیرامیسی نزیك بامەڕنی دەڵێت”دوای لێبوردنە گشتییەكە كە گرتمانیان جاش و جەیش بردمانیان بۆ كۆمەڵگای قەدش، جنێویان پێمان دا، چیمان پێ بوو لێمانیان سەند، ئەو ماوەیە خواردنیان پێمان نەدا، دوایی بە ئیڤای عەسكەری بردمانیان بۆ زیندانی قەلای نزاركێ.
گروپێكیش دوای لێبوردنە گشتییەكە خۆیان تەسلیم كردۆتەوە، بردراون بۆ ئەنشكا دواتر راستەوخۆ بۆ سەربازگەی قەڵای نزاركێ.
بەشێكیش لە ئەنفالكراوان بردراون بۆ قەڵای سەربازی ئاكرێ، كە لەسەر تەرزی قەڵای نزاركێ دروست كراوە، لە قەبارەرەو شێوەدا وەك ئەوە، راستەوخۆ لەوێشەوە بردراون بۆ ئۆردوگای زۆرە ملێی جێژنیكان، نایف رەشو لەم بارەوە دەڵێت ” روزا 5/9 ئەم نەچاربووین زاروك و خێزانیت خۆ مە تەسلیم كرن ،و ئەم هاتین دابین چیایێ گارەیی نێزیك 10هەزار كەس لناف چیایێ گارەیی ئاسێ مابۆن ئەم ژی وەك هەزاران كەسین دی هاتن گرتن.
ئەم ڤەگوهاستین بۆ قەلعا ئاكرێ و پاشی بۆ بارگەیی جیش شعبی، سوپاس بۆ جەماوەرێ ئاكری بومە خوارن ئینا ئەو جەند روژ بوو مە خوارنەك دورست نەخوار بوو ئەم سیاری سەیاڕێت ئیڤایێن سەربازی كرین، من ج ژ خێزان و زاروكێت خۆ نەد زانی ئەم برین بۆ ناحیا كەلەكێ توماركرین ئەم برین بەحركێ و مە ل و ێدەرێ خێزان و زاروكین خۆ ل جەژنیكان دیتن، ” ” ل دوو میحوەرا شەر بوو هەر ژ ئەتروش هەتا زاخو ئەو كەسێن د گرتن د برنە قەلعا نزاركێ ئانكو قەلعا هنگافتنێ و ژ ئەتروش هەتا خواكورك وسوران ئەوێن د هاتنە گرتن و ڤەدگوهاستن بۆ قەلعا ئاكری”. قەلای سەربازی ئاكرێ ” 95 كیلۆمەتر لە شاری مووسڵەوە دوورە و ١٢٠ كیلۆمەتر دەكەوێتە باشووری رۆژهەڵاتی شاری دهۆكەوە، لە نێوان سێ چیادایە”.
ئەم دوو قەڵایە كە ئەنفالكراوانی بادینانیان بۆیان گواستۆتەوە، هەر یەكەیان لە ژێر سەرپەرشتی بەڕێوەبەرایەتییەكی ئەمنی شارێكدا بوونە، قەڵای سەربازی ئاكرێ بەڕێوەبەرایەتی ئەمنی شاری موسڵ سەرپەرشتی زیندانییەكان ناوی كردووە، قەڵای سەربازی نزاركێش لە دهۆك لە ژێر سەرپەرشتی بەڕێوەبەرایەتی ئەمنی دهۆك بووە.

جیاكردنەوە

لە سەربازگەی قەڵای نزاركێ وەك سەربازگەی تۆپزاوا ئەوانەی تازە دەگەیشتنە جێ، یەكسەر جیادەكرانەوە، پیاو و كوڕە گەنجەكان دەكرانە لایەكەوە، ژن و منداڵ و خەڵكی بەتەمەنیش لە لاكەی دیكەی گۆڕەپانی سەربازگەكە رادەگیران.
پۆڕێ سندی دەگێڕێتەوە دەڵێت لە دهۆك مەبەستی زیندانی قەلای سەربازگەی نزاركێیە، بە قامچی بەرەو روومان هاتن لەو كاتەی دەگەن، گەنج و پیریان جیا كردەوە.
كاتێك كە جیاكردنەوە تەواو دەبوو، بەندییەكانیان بە سەر هۆڵە گەورە پیس و بۆگەنەكاندا دابەش دەكرد، هۆڵی رەق و تەقی تەڕ بە میز و پیسایی زیندانییەكان پێشتر سواق درابوو، بە تایبەت ئەوانەی درەنگ دەگەیشتن.
لە سەربازگەی قەڵای نزاركێ پیاوەكان لە نهۆمی خوارەوە دەمانەوە، ژن و منداڵیش لە بەشی سەرەوە.
زۆربەی زیندانییەكان لە نهۆمی دووەمی قەڵاكەدا بەندكرابوون، چونكە پیاوە گەنجەكان وێڕای ئەوەی ژمارەیان كەمتر بوو، زووتریش رەوان دەكران بۆ مەرگ، نهۆمی سەرێ ئەوەندە پڕ و قەرەباڵغ بووە، زیندانیان یان بە چینچكەوە دانیشتوونە، یان لەبەر قەرەباڵغی و پیسی لە تاوا دەچوونە بەر هەیوانەكان.

لێكۆڵینەوە

لە زیندانی سەربازگەی قەلای نزاركێ لێكۆڵینەوەی ورد و جیاكردنەوەی بە دیقەت لە گەڵ ئەنفالكراوان وەك زیندانی سەربازگەی تۆبزاوا نەكراوە، كەمە زانیارییەكیان لە پیاوەكان وەرگرتووە و ئەشیای بەرباخەڵ و ناسنامەكانیان لێسەندوون، بەڵام پرسیار لە ژن و منداڵەكان نەكراوە،.
دام و دەزگای ئەمن كە سەرپەرشتی زیندانی قەلای نزاركێیان كردووە بەو پێیەی كە پەرۆشی هەڵگرتن و پاراستنی تۆماری بەڵگەنامەیی بوون، ئەو كورتە لێپرسینەوەیان بە ڤیدیۆ تۆمار كردووە كە لە گەڵ پیاوەكانیان كردووە.

ئەشكەنجە

ئەو پیاوانەی لە ناو ئۆتۆمۆبیلەكان كە گەیشتوونەتە زیندانی سەربازگەی قەڵای نزاركێ، بە لێدان دایانیان گرتووەتە خوارەوە، هەندێكیان لە هۆش خۆیان چوونە، دوای سووكە لێكۆڵینەوەیەكی سەرەتایی، ئەوجا بە راكێشان بردراون بۆ نهۆمی خوارەوە، ئەوەندەیان لێیان داوە، تەنانەت هەندێكیان لە جێگا كەوتوونە.
پیاوەكان بە بەرچاوی ژن و خوشكەكانیانەوە لەو لایانەوە مات و مەلول و بێدەسەڵات بە كزی راوەستابوون، منداڵەكانیش دەگریان و هاواریان دەكرد بۆ بینینیان، قیژە و هاواریان بوو و بۆ لای باوكەكانیان ڕایاندەكرد، بەڵام بە سۆندەو شەق و جنێو دەیانگێڕانەوە بۆ لای دایكیان. پیاوەكان بە دار و سۆندە و كێبڵ فەلاقە دەكران و بەر شەق و مستەكۆڵە و زلەیان دەدان و سوكایەتیان پێ دەكردن، رێزیان لە كەرامەتیان ناگرت.
سكالاكەرانی دادگای بالای تاوانەكانی عێراقی وێنای چەند جۆرە ئەشكەنجەیەك بۆ دادگای بالای تاوانەكانی عێراقی دەگێڕنەوە، لەوانە ریشی زیندانییەكیان سوتاندووە تەنها لە بەر ئەوەی درێژ بووە، پێنج لە زیندانییە پیاوەكان بە دەست و چاو بەستراوەییەوە ئۆتۆمۆبێل بەسەر سكیانا رۆیشتووە و كوشتویانیانە، بە بلۆك كێشاویانە بە سەری زیندانییا شەهیدیان كردووە، هەروەها بەستنەوەی زیندانیان بە ستوونی نا حەوشەی زیندانییەكەوە لەبەر گەرمای مانگی ئاب و سەرەتای سەپتەمبەر.
زیندانییەكان پەڵە خوێنیان بە دیواری هۆڵەكانی خوارەوەی زیندانەكەوە بینیووە، كە شوێنی ئەشكەنجەدانی پیاوە گەنجەكان بووە. هاوكات لەسەر شێوەی دیزاینی جل و بەرگی گەنجەكان، جۆری دوورینی، درێژی ریش و زۆری پشدێن و درێژی تەزبێح و شوێنەواری كەتافەی سەر شان و لێپرسینەوە تا ئاستی فەلاقەو لێدانی زۆر بەرامبەر بە پیاوە گەنجەكان كراوە.
چەندین حالەتی ئەنجامدانی كۆمەڵكوژی لە زیندانی سەربازگەی قەڵای نزاركێ لەسەر زاری زیندانیان و هەندێك شایەدحاڵ دەگێڕدرێتەوە، وەك كۆمەڵكوژی 18 گەنجی گوندەكانی سپێندارەو سوارێی، وە سەلام زێوەیی رزگاربوویەكی ئەنفالە ئەو شاهیدی كۆمەڵكوژی 13 پیاوی ئەنفالكراوە، كە لەژێر ئەشكەنجەدا شەهیدبوون و لە تەنیشت قەڵاكە نێژراون. “هەموو ئەوانە بە دار و بەرد و بلۆك شەهیدكران، تاوەكو گیانیان دەرچوو ئەشكەنجەدران، خوێنی ئەوان بە دار و دیوارەوە بوو. من بینیم دوای ئەوە هەموویان بردن و نەیان هێنانەوە.”، شایەدحاڵی دیكە دەڵێن تەنها لە دوو رۆژی مانگی ئەیلول 20 كەس لە نزاركێ مردوونە، بەڵام تا ئێستا گۆڕی هیچ كام لەو كۆمەڵكوژیانە نەدۆزراوەتەوە، تاكو لە رێی دۆزینەوەی روفاتەكانیانەوە پشت راست بكرێنەوە، سێ ئەگەر هەیە” یان روفاتیان تا ئێستا نەدۆزراونەتەوە، یان ئەمن لە جێگایەكی دیكە ناشتویانن، یان تەنها ئەشكەنجە دراون دواتر بردراون بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان لەوێ كۆتایی بە ژیانیان لەگەڵ پیاوە گەنجەكانی دی هێنراوە.
بەڵام زیندانی قەڵای سەربازگەی ئاكرێ، بەڕێوەبەرایەتی ئەمنی شاری موسڵ سەرپەرشتی كردووە، ئەشكەنجەدان تیایدا وەك سەربازگەی قەلای نزاركێ نەبووە كە ئەمنی پارێزگای دهۆك بەڕێوەی بردووە، پێی دەچێت ئەوەی گەیشتبێتە ئەو قەڵایە بەخت یاری بووبێت.

ئەو ئەنفالكراوەی بە بلۆك شەهید كرا

كەم لە ئەنفالكراوانی بادینان هەن كە دەم دەكاتەوە، چیرۆكی ئەو ئەنفالكراوە ناگێڕێتەوە لە سەربازگەی قەڵای نزاركێ، بە بەرچاوی هەموو زیندانەكانەوە بە بلۆك شەهید كراوە.
ئەو كەسەش حەیدەر عەبدوڵا حەمۆ گەرماڤی یە، یەكەم گیان بەختكردووی زیندانی سەربازگەی قەڵای نزاركێیە كە بە بلۆك درا لە سەری، گیانی بەختكرد.
ئەو پێشمەرگەی پارتی دیموكراتی كوردستان بووە لە گەڵ پێنج برای، خەڵكی گوندی گەرماڤی دەڤەری دۆسكییە، كوڕێكی لە تۆپباران لە ساڵی 1985 شەهید بووە، ئەو لە رێكەوتی 25-8-1988، لە یەكەم رۆژی ئەنفالی بادینان لە گوندی بیسكێ ئەنفال كرا، پاش ئەوەی گوندەكەیان لە رۆژهەلاتی برجینی، كەوتە بەر كیمیاباران.
هەروەها فەریدا عەلی گوندی ئیسیان دەڵێت دوو برام بە ناوەكانی شەهید ئەرجان و شەهید فەرید لە قەڵای نزاركێ و قەڵای ئاكرێ بە دارو و بلۆك كوژران.

نان و ئاو

لە زیندانی سەربازگەی قەڵای نزاركێ خەڵكەكە برسی، نەخۆش، پێ پەتی بوون، لێرە خواردنیان بە گیراوەكان نەدەدا، هەرچەندە هەندێك دەگێڕنەوە كە سەموونی رەقیان بە شەق بۆیان تێگرتووە. هەروەها رێگایان نەداوە خەڵكەكە بۆڕی ئاوی حەوشەی سەربازگەكە بەكار بهێنن، ئاوی ناو تەنكی گەرم كە پیس بووە داویانە بەو خەڵكەكە.
بەشێك لە پیاوە پیرەكان ماوەیەك زیاتر لەم سەربازگەیە ماونەتەوە، دواتر ئەوانیش كەوتوونەتە شت كڕین لە حەرەسەكان، یاخود خەڵكی دهۆك خواردنیان لە نزیك تەلبەندەكە بۆ داناون، ئەوانیش چوونە هەڵیان گرتۆتەوە.

پیاوەكان چارەنووسی نادیار
لە پرۆسەی ئەنفالی هەشتدا كۆی گشتی 2945 پیاو دەستگیر كراون یان خۆیان داوە بە دەستەوە، بە پیاوە پیرەكان و ئەوانەشی دواتر ئازاد كران، یان وەك ئەوانەی لە قەڵای ئاكرێ ئازاد كران.
پیاوە گەنجەكانیان كە جیا كردەوە، دوا جار بوو ئەوان بینران وەك گەنجەكانی تۆبزاوە، لەماوەی كورتدا لە چاو بزركران، لە پارەو سەعات و تەزبێحەوە بۆ ئەوەی پێیان بووە لە لێیان سەنراوە، گەنجەكانی نزاركێ جیاكرانەوە بە روتی تەنها بە دەرپێیەكی ژێرەوە بە ئۆتۆمۆبیلی تایبەتی بردران بۆ شوێنی نادیار ئیتر ببڕای ببڕ نەبینرانەوە. شایەدحاڵێك دەگێڕێتەوە كە رۆژی دوای هێنانیان، پیاوەكان بە چاو و دەست بەستراوی لە پشتەوە، لە سەربازگەی قەڵای نزاركێوە بردراون بۆ جێگای تا ئێستا نەزانراو، كە منداڵی كەمتر لە 15 ساڵیشییان لە گەڵدا بووە. بەڵام پیاوە پیرەكان هەندێكیان 10 رۆژ بۆ 2 هەفتە لە نزاركێ ماونەتەوە.

ناردن بۆ سەربازگەی سالمیە

سەربازگەی سەلامییە لە باشوری رۆژئاوای سەنتەری شاری موسڵە بە دوری 30 كیلۆمەتر، دەكەوێتە ناو سنووری ناحیەی نەمرودەوە، لە ژێر كارگێری شارۆچكەی نەمرودە، سەربازگەی سەلامییە دەورە درابوو بە سوپا، بۆ خۆشی پێشتر سەربازگەی سەربازی بووە.
ئەنفالكراوانی ژن و منداڵ و پیرەكان، پاش چەند ڕۆژێك لە مانەوەیان لە قەڵای نزاركێ و بینینی ئەو رۆژە حەشرە، یەكەم گروپیان رەوانەی جێگایەك كرد، كە ژن و منداڵەكان زۆریان قەت بەو رێگایەیا نەرۆیشتبوون، دوای پێنج كاتژمێر دەگەنە جێگاكە، لە كاتی گواستنەوەی یەكێك لە كاروانەكان، بە دەم رۆیشتنەوە ژنێك منداڵی دەبێت ناوی دەنرێت هاوار.
زیندانییەكان بە پاسی داخراوی بچووك و هەندێك جاریش پاسی بچووك یان كۆستەر و جاری واش بووە ئیڤای سەربازی ئاسایی بردراون، كە چەكداری ئەمن و ئیستیخبارات لە پاش و پێشی كاروانەكەوە دەڕۆیشتن و بە وردی چاودێریانیان كردووە.
لە زیندانی سەربازگەی سالمییە بۆ یەكەم جار نانووسین و لێكۆڵینەوەی زیندانیان دەستی پێكردووە، لەم سەربازگە یەك نهۆمییە گەورەیە كە كرابووە دوو بەشەوە، زیندانییەكان لە ئۆتۆمۆبیلەكان دابەزێنران و تەسلیمی پۆلیس و جەیشی شەعبی كران، خرانە ناو هۆڵەكانەوە، رۆژانە تەنها سەمونی سەربازی و ئاوی گەرمی تانكییان پێ دراوە.
زیندانیان لەناو ئەو هۆڵە گەورە گەرمانە بێ بان و بن دەخەوتن، ئاودەستەكانی پیس و بۆگەن بووە، هەروەها زیندانییەكان لە ماوەی ئەو دوو بۆ سێ هەفتەییەی كە لێرە بوونە، پەیوەندی لە نێوان قاوشەكاندا نەبووەو زیندانییەكان ئاگایان لە یەكتر نەبووە.
زیندانییەك دەڵێت دوو شەو لە نزاركێ ماینەوە، دوواتر بردمانیان بۆ زیندانی سەربازگەی سەلامییە، كۆستەر و گەڵابەو سەیارەكان پێشتریان هێنایەوە بۆ گواستنەوەمان، بە روت و قوتی هیچمان پێ نەبوو، كردمانیانە ناو ئەو هۆڵە گەورانەوە بێ هەواو پانكە بەو گەرمایە، برسی و تێنی بووین، لە سەربازگەی سەلامیە مامەڵەیان خراپتر بوو لە سەربازگەی نزاركێ.
پۆڕێ سندی رزگاربووی ئەنفالی بادینانە دەگێڕێتەوە رۆژی پێنجەم كۆكراینەوە بۆ بردن، نەچوینایەتە ناو ئەو ئۆتۆمۆبیلەی بۆ ئێمە راگیرابوون بە قامچی دەمانیان كردە ناویەوە، بردمانیان بۆ سەربازگەی سەلامییە، چەند كاتژمێر بەڕێوە بووین، مونشەئەكان لە رێگا هیچ رانەوەستان، لە سەرەتا لەو زیندانە برسی بووین، بارودۆخمان زۆر خراپ بوو، بەڵام لە كۆتایی حانوتیان دانا، ئەوجا شتمان كڕی باشتر بووین.
ئەنفالكراوێكی دیكە بۆ دادگای باڵای تاوانەكان قسە دەكات و دەڵَێت دوای 8 رۆژ بردمانیان بۆ زیندانی سەربازگەی سەلامییە، ژمارەی هۆڵەكانی 12 هۆڵ بوو، ژیان لەو سەربازگەیە زۆر ناخۆش بوو، لە كۆتاییدا دوای دەرچوونی لێبوردنە گشتییەكە بە زۆر هەڵپەڕكێیان بە خەڵكەكە كرد بە دەهۆڵَ و زوڕناوە لە خۆشی لێبوردن گشتی.
زیندانییەكی دیكە بۆ دادگای بالای تاوانەكانی عێراقی دەگێڕێتەوە كە پیاوەكانیان بۆ ماوەی 3 رۆژ بردۆتە زیندانی سەربازگەی سەلامییە، دوایی لەوێ بردویانیانە بە ئۆتۆمۆبیلی سەربازی داخراو براون بە دەست و چاو بەستراوەیی ئیتر نەبینراونەتەوە، ئەو دەڵێت خواردن خراپ بووە، خزمەتگوزاری تەندروستی نەبووە، سەربازگەكە و هۆڵەكان پیس بوونە، بۆیە منداڵ و پیر زۆر لەوێ مردوونە.

زیندانیانی كریستان و ئێزیدی

هەر لە سەربازگەی قەڵای نزارێكێ ئەنفالكراوانەوە، ئەنفالكراوە موسڵمانەكانیان لە ئەنفالكراوە كریستان و ئێزیدییەكان بە دیوارێكی دابڕكەر جیا كردۆتەوە.
هەرچەندە بەشێك لە كریستانەكان لە فەوجە جاشەكەی ملكۆ بوون، بەڵام لێبوردنە گشتییەكە ئەوانی ناگرتەوە، چونكە لە ئاماری ساڵی 1977 ەوە كریستان و ئێزیدییەكان بە عەرەب درابوونە قەڵەم.
كریستان و ئێزیدییەكان بەشێكیان ئاوارەی توركیا بوون و بە لێبوردنی گشتی گەڕانەوە، بەشێكیشیان دوای روخانی لادێكانیان چوونە شاخەكان، لە ناویشیاندا زۆرێك هەبوون پێشمەرگە بوون.
دوای لێبوردنە گشتییەكەی ژمارە 736 ی رێكەوتی 6-9-1988، ژمارەیەك پەنابەری كریستان و ئێزیدی لە توركیاوە گەڕانەوە بە خاڵی سنوری ئیبراهیم خەلیلا خۆیان رادەست كردەوە، هەر لەوێ ئەوانیان لە كوردە موسڵمانەكان جیا كردەوە، وەك ئەنفالكراوە گرتراوەكان نێردران بۆ زیندانی سەربازگەی قەڵای نزاركێ، بەلام كوردە وسڵمانەكانیان نارد بۆ ئۆردوگای زۆرە ملێی بەحركە، لە سەربازگەی نزاركێ شەش هۆڵیان لە نهۆمی سەرەوە لە جێگای ژن و منداڵەكان پێشتر، كە ئەوكاتە بردرابوون بۆ سەربازگەی سەلامییە بۆیان جیا كردبوەوە.
ژن و منداڵ و پیرەكانیش پاش ئەوەی تاقە شەوێك لە دهۆك هێشتبوونیانەوە بە پاس ڕەوانەی ئۆردوگای بەحركە و جێژنیكانیان كردوون. هەر وەها تەواوی پیاوانی گەنجی كریستان و ئێزیدییان بە ئۆتۆمبیلی داخراو وەك گەنجە كوردە موسڵمانەكان بۆجێگایەكی نەزانراو رەوانە كردووە.
هێشتا بنەو بارگەیان تەواویان نەخستبوو لە ئۆردوگای زۆرە ملێی بەحركەو جێژنیكان، لەو دەشت و دەرە لە ناو مارو دووپشك بوون، لە سەرەتای هەفتەی كۆتایی مانگی سەپتەمبەردا كریستان و ئێزیدییەكان لە لایەن ئیستخباراتی عێراقییەوە دەستگیر دەكرێن، لەوێ پێیانیان وتبوو دەتانبەین بۆ لای پیاوەكانتان.
دواتر لە بنكەی پۆلیس هەموو ناوەكانیان بەراورد دەكرێن، كریستان ئێزیدییەكان لە یەك جیا دەكەنەوە، وە ئێزیدییەكانیش ئەوانەی لە سەربازگەی قەڵای ئاكری و قەڵای نزاركێ بوونە، لە یەكتری جیا دەكرێنەوە، ئەوانەی لە زیندانی قەڵای ئاكرێ وە هێنرابوون دەستگیر ناكرێنەوە لە گەڵ چەند كریستانێك لە ئۆردوگاكە دەمێننەوە، تا نزیك ئەوكاتەی سەدام كوەیت داگیر دەكات و قەدەغەی هات و چۆ هەڵدەگرترێت، ئیتر دەگەڕێنەوە بۆ ناوچەكان خۆیان. لەم پرۆسە زاڵمانەیە كۆی گشتی 152 هاووڵاتی ئاشورو كلدانی كریستان و 183 هاووڵاتی ئێزیدی ئەنفالكران .

گۆڕێكی بە كۆمەڵ

لە ساڵی 2018 لە رێورەسمی یادی 30 ساڵەی ئەنفالی بادیناندا 13 رووفات لە قەڵای نزاركێ بە خاكسپێردران، كە لە ساڵی 2007دا لە گۆرستانی شاخكێ لە گۆڕێكی بە كۆمەڵ دەرهێنرابوون، ئەو رووفاتانە تا ئێستا نەناسراونەتەوە، ئێستا شوێنی لە گۆڕنانیان وەكو گۆڕستانی ئەنفالكراوان دەناسرێت لە قەڵای نزاركێ، كەسوكاری قوربانیان داوا دەكەن پشكنینی DNA بۆ قوربانییان بكرێت، تا رووفاتەكان بناسرێنەوە، ئیتر تاكو ئێستا هیچ گۆڕێكی بە كۆمەڵی پیاوە گەنجەكانی ئەنفالكراوانی بادینان نەدۆزراونەتەوە.

ئۆردوگاكانی بەحركەو جێژنیكان جهەنەمێك بۆ ئەنفالكراوان

ئەنفالكراوانی بادینان لە هەموو لایەكەوە رێگاكەی روو لە بەحركەو جێژنیكان بوو، لە زیندانی سەربازگەی سالمییەوەو لە زیندانی قەڵای ئاكرێوە، لە زیندانی قەلای سەربازی نزاركێوە، لە ئیبراهیم خەلیلەوە، لە سنووری ئێرانەوە، تەنانەت هەندێك لە ناحیەی بێكوڤای زاخۆوە، لەو ماڵەی هەڵاتووی ناوچەی ئەنفالكراوی بادینانی تێدا گیراوەو بە دوایدا زیندانی كراون، پاش ماوەیەك ئەشكەنجەدان بە لێبوردنی گشتی ئازادكراون و رەوانەی ئۆردوگای زۆرە ملێی بەحركە كراون.
ئەم ئۆردوگایانە توند ئابلووقە درابوون، بواری هات و چۆ زۆر كەم بوو، هیچ خزمەتگوزارییەكیان بۆ دابین نەكرابوو، لەناو خۆڵ و تۆزو مارو دووپشك لە ژێر خێمە، بێ نەخۆشخانە و قوتابخانە و ئاو و كارەبا لە سەرەتا، لەسەر هاوكاری و میهرەبانی خەڵكە میهرەبانەكەی هەولێر دەژیان. ئەنفالی هەشت تا راپەڕین بەردەوام بووە، مردن لە بەحركەو جێژنیكان بێسنوور بووە وەك درێژەی ئەنفالكردن، تەنانەت هەندێك باس لە مردنی حەوت سەت منداڵ دەكەن، كە لەو دوو ئۆردوگایە مردبێتن.

سەرچاوەكان:

1- گەلها نزاركێ خالد ئەحمەد بادی كوردستان – دهۆك بەرگی دووەم 2024 چاپخانەها پارێزگوها دهۆكێ
2- ئەنفالا بادینان قوناغا هەشتێ ودوماهێک قوناغا قرکرنێ(خاتمە الانفال)/ نایف رەشو
3- جینۆساید لە عێراقدا ..پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد – هیومان ڕایتس وۆچ/ میدڵ ئیست وۆچ چاپی سێیەم 2013 چاپخانەی كەماڵ – وەرگێڕان لە ئینگلیزییەوە محەمەد حەمە ساڵەح تۆفیق
4- سی دی دۆسیەی ئامادەكراوی ئەنفال لە لایەن دادگای باڵای تاوانەكانەوە.
5- محكمە الانفال اعداد ریكار مزوری بمساعدە محامی ایاد كاكەیی
6- https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/250820239
7- https://www.facebook.com/watch/?v=948272956677311

كاتێك پزیشكەكەی لە سەرەتای ئەمساڵدا هاتە لای بۆ ئەوەی ئاگاداری بكاتەوە كە پشكنینی تاقیگەیی دەریخستووە كە جەستەی وەڵامی دواین چارەسەری ئەو شێرپەنجەیە ناداتەوە كە ساڵانێكە بەدەستیەوە دەناڵێنێت، موخیكا سەرۆكی پێشووی ئۆرۆگوای وتی: كاتی ئەوە هاتووە كە من بڕۆم، منیش بە ئامادەییەوە چەكەكەم دادەنێم”. بەم شێوەیە ئەم چەند مانگەی بە هێمنی بردە سەر, تەنانەت سەرەتای ئەم مانگە نەیتوانی بەشداری هەڵبژاردنی شارەوانیەكانی وڵاتەكەی بكات و دەنگ بە پارتەكەی بدات., مەرگ ئەوەندە دڕندە بوو رێگای نەدا هەفتەی داهاتوو ئاهەنگی 90 ساڵەی لە دایك بوونی بگێڕێت, بەلام بەشداری سەركەوتنی كاندیدەكەی لە ساڵی 2024 بۆ پۆستی سەرۆك كۆماری یاماندۆ ئۆرسی لە بەرەی بەرفراوانی چەپگەرا كرد, ناوی سەركەوتنەكەی نا دیاری بەجێهێشتن.
تا مرد لە گەڵ سەگەكەی مانوێلا و تراكتۆرە مۆدێل 1987 ەكەی ئۆتۆمۆبیلە فۆلكس فارگۆنەكەی بوو كێڵگە كشتوكاڵییەكەی لە لادێ بەجێ نەهێشت, لە گەڵیان سەری نایەوە, وەلێ كولتورێك لە رەوشت بەرزی و ئازایەتی بۆ مرۆڤایەتی جێهێشت..

بیبی كێیە؟
خوسی ئەلبەرتۆ مۆخیكا كوردانۆ ناسراو بە بیبی لە باوكێكی بە رەچەڵەك باسكی-ئیسپانی بە ناوی دیمیتریۆ و دایكێكی ئیتاڵی بەناوی ولوسی كوردانۆ لە 20ی ئایاری ساڵی 1935 لە شاری مۆنتفیدیۆی پایتەختی ئۆرۆگوای لە دایك بووە, لە تەمەنی 6 ساڵی باوكی مردووە, بۆ هاوكاریكردنی خێزانەكەی ملی كاركردن دەگرێتە بەر لە كێڵگەی كشتوكاڵی, لە تەمەنی 13 ساڵییەوە خولیای پاسكیل سواری بووەو پەیوەست بووە بە چەندین یانەی وەرزشییەوە, لە تەمەنی لاویدا پەیوەست دەبێت بە پارتی یەكێتی گەلەوە, دواتریش تێكەڵاو بە بزووتنەوە چەپگەراكان دەبێت, تەمەنی 15 ساڵ نەبوو, بەشداری خۆپیشاندانی كردووە بۆ كرێ دادپەروەرانە بۆ كرێكاران, زانكۆ تەواو ناكات خولیای سیاسەت دەبێت, سەرەتا بیری نەتەوەیی دەبێت, لە گەشتی سیاسی بۆ كوبا جیڤارا دەبینێت, لە ساڵی 1964 ەوە چووە ریزی بزاڤی تۆبامارۆسەوە, دوای 8 ساڵ لە پێشینەی كاری سیاسی لە ریزی بزاڤی چەپ, لە نۆڤەمبەری هەمان ساڵدا بزووتنەوەكە بە شێوەی فەرمی خۆی راگەیاند, كە لەساڵی 1960 دامەزرابوو لە لایەن راول ساندیكەوە, لە 2 ساڵی پێشوتر لە لایەن دامەزرێنەرانییەوە كاری سەربازی ئەنجامدرابوو, وەلێ وەك رێكخراو بە فەرمی خۆی رانەگەیاندبوو, مۆخیكا جەنگاوەرێكی گەنجی بزوتنەوەی رزگاری نیشتمانی تۆبامارۆس بوو, بە توندی داكۆكی لێدەكرد و تا مەرگ باوەڕی پێ بوو .
بیبی لە ژیانی گەریلاییدا 4 جار زیندانی كراوەو 9 گولەی پێوەیە, لە چەندین چالاكی سەربازییدا لە ناوجەرگەی پایتەخت بەشداری كردووە, كە سروشتی بزووتنەوەكەو وڵاتەكە وابوو خەباتی ناو شار هەڵبژێرن, بەهۆی ئەوەی وڵات شاخی تێدا نەبوو, گەریلا ماركسیستەكانی تۆبامارۆس تێكۆشانە چەكدارییەكەیان زۆرجار لە بەرژەوەندی هاووڵاتیان ئەنجام دەدا بۆ گەڕاندنەوەی مافەكانیان, ئەمە جیای دەكردنەوە لە بزاڤە چەكدارییەكان دی, بۆیە گۆڤاری تایمی ئەمەریكی نووسی ئەمانە لەسەر شێوازی رۆبن هود خەبات دەكەن .
بیبی لە ساڵی 1969 بەشداریكردووە لە گرتنی شاری باندۆی نزیك پایتەخت, كە بۆ ماوەیەكی كەم تۆبامارۆسەكان دەستیان بەسەردا گرت.
لە دوا نیوەرۆیەكی ساڵی 1970 بیبی لە گازینۆیەك لەگەڵ هاوڕێیانی دانیشتبوون لە بیر لافیای پایتەخت دوای ئاشكرا بوونی لە لایەن پۆلیسەوە, لە شەڕێكی دەستەویەخەدا دوو پۆلیس بریندار دە كات و خۆشی 6 گولە بەر سنگی دەكەوێت, لە نەخۆشخانەی سەربازی هاوڕێیەكی چارەسەری دەكات 12 بوتڵ خوێنی دەداتێ, دواتر دەینێرن بۆ زیندانی بۆنتا كاریتاس , مۆخیكا لەو زیندانە هەڵدێت, مۆخیكا لە نێو زیاتر لە 106 توپامارۆسیە و 5 زیندانییەی دی بوو كە لە مانگی ئەیلولی ساڵی 1971 لە زیندانی پۆنتا كارێتاس هەڵهاتن بە هەڵكەندنی تونێلێك لە ناو زیندانەكەوە كە دەچووە ژووری میوانی خانوویەكی نزیك, كە بە یەكێك لە نەبەردییە گەورەكان مێژووی نوێ دێتە ژماردن و كراوە بە فلیمی بەناو بانگی ز دۆگ, موخیكا دوای كەمتر لە مانگێك دوای هەڵهاتنی جارێكی دیكە دەستگیركرایەوە, بەڵام لە نیسانی ساڵی 1972دا جارێكی دیكە لە پۆنتا كارێتاس هەڵهات. لەو بۆنەیەدا ئەو و نزیكەی دوانزە هەڵهاتووی دیكە لە تونێلەكەوە هەڵهاتن كە لە لایەن توپامارۆسەكانەوە لە دەرەوەی زیندانەكەوە هەڵكەندرابوو.
جارێكی تر بۆ دواجار لە ساڵی 1972 دەستگیركرایەوە، نەیتوانی بەرەنگاری دەستگیركردن بێتەوە. لە چەند مانگی دواتردا وڵاتەكە تووشی كودەتای سەربازی ساڵی ١٩٧٣ بوو، لەم نێوەندەدا موخیكا و هەشت توپامارۆی دیكە بە شێوەیەكی تایبەت هەڵبژێردران بۆ ئەوەی لە ژێر دەستی سەربازیدا بمێننەوە وەك بارمتە و لە دۆخێكی خراپدا بمێننەوە. بە گشتی ١٣ ساڵ لە دیلدا ژیانی بەسەر بردووە.
ئابی 1972 , لە كاتێك خەوتبوو لەو دەشتە, بە رەشاش و بۆمبێكی دەستییەوە دەستگیركرایەوە, 13ساڵ لە زیندانی تاكە كەسییدا بوو, خۆی و هاوڕێكانی هیچ كەسێكیان نابینی, 7 ساڵ پەرتوكیشیان پێی نەدا بیخوێنێتەوە, زیندانەكان میزی خۆیان دەخواردەوە, گەورەترین كێشەیان میز كردن بوو, تا دایكی میزدانێكی بۆ هێنا, وەلێ پۆلیسەكان نەیاندا پێی, تا رۆژێك لە بەردەم شاندێكی بیانی ناڕەزایەتی دەربڕی و بووە خاوەند جێیەك تا میزی تێدا بكات, كە لە زیندان ئازاد كرا لە ساڵی 1985 میزدانەكە بەشانییەوە بوو , بەخۆی میزدانەكەیەوە لە دەرگای زیندان هاتە دەرەوە بەرەو ئازادی و خەباتی سیاسی پاش ئەوەی وڵات گۆڕا بۆ دیموكراسیەت.
بەهۆی ئەوەی چەندین جار لە زیندان هەڵات و گرترایەوە, بۆ زیندانی ژوری تاكە كەسی لە ناو بیرە قوڵەكان گواسترایەوەو 2 ساڵ لەو جهەنەمە بە تەنها مایەوە, پانتایی زیندانەكەی تەنها مەترێكی چوارگۆشە بوو, لەناو بیرەكە بۆقی بەخێودەكرد و جرجی تێر دەكردو زۆر لە كاتەكان لە زیندان تەنها مێرولەی دەبینی و هاوڕێی بوون.
بیبی یەكێك بو لە 9 بارمتەیەی تۆبامارۆس كە رژێم هەڕەشەی كرد بە لە سێدارەدانیان ئەگەر رێكخراوەكەی چەك هەڵبگرێتەوە.
13 ساڵی دوایی بێ دادگایی زیندانی كرا, وەك دیل لای سوپا هێڵرانەوە , كە هاورێكانی دەست بدەنەوە چەك ئیعدام دەكرێن.
بیبی بەردەوام لە زندانەوە لە پەیوەندیدا بوو لە گەڵ راول ساندیكی دامەزرێنەری تۆبامارۆس, لە ئازاری ساڵی 1985 لەو كاتەی لێبوردنی گشتی درا بۆ زیندانیان درا و دیموكراتیەت گەڕایەوە بۆ وڵات , حكومەتی دیكتاتۆری كە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا پشتیوانی بوو روخا, لە گەڵ رائۆڵ سندیك ئەنتۆناشیۆ و 11 لە سەركردەكانی دی تۆبامارۆس بە یەكەوە ئازاد كران, ئیتر لێرەوە قۆناغێكی دیكەی خەباتی ناو شار دەستی پێكرد.
كە خۆی و خۆشەویستە گەریلاكەی لە زیندان دەردەچن, بەهۆی خراپی گوزەرانەوە, خۆی كاردەكات لە كێڵگەی كشتوكاڵی و هاوسەرەكەی لۆسیا تۆبۆلانسكی(25-9-1944-) ” ئەندازیاری تەلارسازی, لە ساڵی 1969 پەیوەست بووە بە تۆبامارۆسەوە, لە كاتی چالاكی سەربازی ناسی, كە دواتر دەبێتە جێگیری سەرۆك كۆمار” لە بارێكدا كار دە كەن تا ساڵی 1986.
” لوسیا لە ساڵی 1967 ەوە پەیوەندی خۆشەویستی لەگەڵ مۆخیكا دەبەستێت و پێكەوە ژیاون، جگە لە 13 ساڵ دابڕانی سەردەمی زیندانی مۆخیكا، لە ساڵی 2005 هاوسەرگیرییان كردووە، لە هەڵبژاردنی 31 ی ئۆكتۆبەری 2004 دا، سەرۆكایەتی لیستی چەپی بەرەی بەرفراوانی كردووەو و بە تەنها زیاتر لە پارتی كورالادۆی دەسەڵاتداری ئەوكات دەنگی هێناوەتەوە “
بیبی هەرچەندە چەندین جار لە دزینی بانكەكان بەشداریكرد بۆ هاوكاری خەڵك, رۆبن هودێكی راستەقینە بوو, بەلام كە لە زیندان دەرچوو تەنها خاوەند میزدانێك بوو بە شانییەوە, سامانەكەی هەر هێندە بوو.

بیبی و بزوتنەوەی تۆبامارۆس
تۆبامارۆس یەكێك لە گروپە چەكدارە ئەفساناوییەكانی ئەمەریكای لاتین , كە لە سەرتاسەری جیهان لایەنگر و بزاڤ و دەروێشی خۆی هەبوو, ئەم رێكخراوە بەناوی تۆباك ئەمارۆی دووەم (هیندییە سورەكانە) ناو نرا كە سەركردەیەكی ئەلینكای ئەمەریكای لاتین بوو لە ساڵی 1572 بە دەستی ئیسپانیەكان كوژرا.
بەرەی رزگاری نیشتمانی FLN ناسراو بە (Tupamaros ) لە ساڵی 1960 لە ئۆرۆگوای لە لایەن گروپێك كەسانی ماركسیەوە بە سەرۆكایەتی راول ساندیكی ماركسیستی پارێزەرەوە دامەزرا (“راول ساندیك ئەنتۆناكسیۆ لە بەرواری 16-3-1925 لە دایك بووە, لە بەرواری 27-4-1989 كۆچی دوایی كردووە, بە پسپۆری پارێزەر, وەلێ نەیان هێشت ببێتە خاوەند پیشەكە, لە پەنجاكان پەیوەست بوو بە پارتی سۆسیالستی ئۆرۆگوایەوەو وەك پارێزەرانی كرێكارانی كشتوكاڵی دەستی بەكار كرد,لە كۆتایی پەنجاكان بزووتنەوەیەكی دروست كرد بەناوی لە گەڵ ساندیكا دەبینە خاوەند زەوی, لە ساڵی 1958 نوێنەرایەتی سۆسیالستەكانی ئۆرۆگوای كرد لە كۆنگرەی سۆسیالستی جیهانی لە كوبا, بووە پارێزەری یاسایی كرێكارانی پیشەسازی شەكر, باوەڕی بە نا ناوەندی لە بەڕێوەبردن هەبوو لە ژێر كاریگەری فكری برۆدۆندا, هەرچەندە لە خەباتی چینایەتی پەیڕەوی لە بۆچونەكانی ماركس دەكرد, لەساڵی 1962 گروپی كاری راستەوخۆی دروستكرد, دوایی گۆڕا بۆ كۆمەڵەی تەنسیق, پاشان بوو بە تۆبامارۆس, لە ساڵی 1962 لە گەڵ كرێكارانی قامیشی شەكر پەلاماری یەكێتی ئۆرۆگوایان دا لە شاری مۆنتینیگرۆی پایتەخت و سوتاندیان , ئەمە یەكەم چالاكی رێكخراوەكە بوو, لە ساڵی 1963ش پەلاماری یانەی سویسرایان دایەوە لە پایتەخت و چەند چەكێكیان بە دەستكەوت گرت كە بووە هەوێنی بزوتنەوە چەكدارییەكەی تۆبامارۆس, مێژووی چالاكیەكەش بە بەرواری دامەزراندنی تۆبامارۆس داریكرا, لە ساڵی 1963 بەهۆی هەوڵی گرتنی راول سادیكەوە لە لایەن حكومەتەوەو خۆشاردنەوەو یاخی بوونی سەرۆكەكەیەوە, رێكخراوەكە چووە قۆناغی خەباتی ژێر زەمینییەوە, بەشێك لە هاوەڵانی ساندیك خۆیان تەرخان كرد بۆ پاراستنی راول سادیك و بەشەكەی تریان بۆ راهێنانی سەربازی چوون بۆ كوبا, لە ئابی 1970 دەستگیر كرا, لە سەپتەمبەری 1971 لە گەڵ 105 تۆبامارۆس كە بیبیشی لە گەڵدا بوو, لبە یاوەری 6 زیندانی دیكە هەڵاتن.لە یەكی سەپتەمبەری 1972 لە روبەروبونەوە لە گەڵ پۆلیس لە شاری مۆنتیفیدیۆی پایتەخت, پاش برینداربوونی بە سەختی لە دەموچاوی دەستگیر دەكرێت, دوای 13 ساڵ زیندانی لە ئازاری 1985 لەگەڵ سەركردەكانی دیكەی تۆبامارۆس بە لێبوردنی گشتی ئازاد بوو “) .
بەهۆی ئەوەی ئەو كات 80%دانیشتوانی ئۆرۆگوای شارنشینی بوون و نزیك بە نیوەیان لە شاری مۆنتینیگرۆدا دەژیان و لایەنگرانیان لە پایتەختدا بوون, هاوكات وڵات شاخی تێدا نەبوو وەك ئەو وڵاتانەی ئەوكات چەپەكان تیایاندا دەستیان دابووە خەباتی چەكداری دژ بە زەبروزەنگی سوپاس و حكومەتە راستگەراكانی پاشكۆی ئەمەریكا, بۆیە تۆبامارۆسییەكان خەباتی خۆیان لە شارەكانەوە دەستپێكرد بەتایبەت پایتەخت كرایە چەقی خەباتی چەكدارییان.
ئەم رێكخراوە لە یەكگرتنی چەندین گروپی ماركسیستی سەر بە دەستە و بۆچونی جیاجیا پێك هات ژمارەیان لەسەروبەندی گەشەكردندا بە 6000 بۆ 10000 گەریلا دیاریدەكرا, كە پێك دەهاتن لە سۆسیالستەكان و ماوی و ئانارشیستەكان ……, هێزەكانی دەوڵەتیش لە 12000 سەرباز و 22000 پۆلیس پێك دەهات.
ئامانجیان لە خەباتی چەكداری ناو شار ئەوەبوو زەمینەی شۆرشی سۆسیالستی خۆش بكەن, كە ئیلهامیان لە شۆڕشی كوباوە وەردەگرت,چالاكی تۆبامارۆسییەكان لە كۆتایی شەستەكان و سەرەتای حەفتاكان زیادی كرد كە بریتی بوو لە رفاندنی كەسانی كاریگەر لە ریزی حكومەت لە پێناو ئاڵوگۆڕپێكردنیان بە بەندكراوەكانی رێكخراوەكە و دەستبەسەردا گرتنی بانك و خۆراك و دابەشكردنی بەسەر هەژاراندا,رفاندنی كەسانی گەندەڵ لەناو حكومەت, سوتاندنی لقی كۆمپانیای جەنەراڵ مۆتۆڕ, رفاندنی فەرمانبەرانی پلە باڵای بانكەكان, چالاكیەكانی رێكخراوەكە لە ساڵی 1972 سنوری ئۆرۆگوای تێپەڕاند و پەڕیوەوە بۆ وڵاتانی دەوروبەر و مەترسی لەسەر وڵاتانی راستگەرای نۆكەرو پاشكۆی ئەمەریكای لەناوچەكە دروستكرد, لە مەكسیك بزووتنەوەی 23ی سەپتەمبەری كۆمۆنیستی و چەپی شۆرشگێر لە شیلی و سوپای سور لە یابان و گروپی سوپای سور ناسراو بە راف لە ئەلمانیا و ئەلویەی سور لە ئیتاڵیاو گەریلا چەپگەراكانی توركیا و فەنزوێلا …..ئیلهامیان لە تۆبامارۆسەكان وەردەگرت و هەمان رێچكەی تێكۆشانیان گرتە بەر, بەهۆی ئەو چالاكییە سەركەوتوانەی تۆبامارۆسییەكان ئەنجامیان دەدا كە لە بەرژەوەندی خەڵكدا بوو .
بزووتنەوەكە چالاكییەكانی بە پەلامار بۆ سەر بانكەكان و كۆمپانیاو ئەو شوێنانە دەست پێكرد كە خواردنی زۆر لێبوو پاشان بەسەر هەژاندا دابەشیان دەكرد , بۆیە لەسەرەتاوە وێنای رۆبن هودی بەخۆوە بینی كە ئێستا بۆتە ئارمی بزووتنەوە ناڕەزایەتیەكانی هەژاران كە بە بزووتنەوەی 99% ناسراوە لە سەرتاسەری جیهان.
لە ساڵی 1969 ئەمەریكا دان میتریۆنی لە ئێف بی ئایەوە نارد بۆ ئۆرۆگوای تا بە ناوی رێكخراوی ئەی ئای دی مرۆڤ دۆستەوە كار بكات, بۆ راهێنانی پۆلیسی ئۆرۆگوای بۆ سەركوتكردنی بزووتنەوەی تۆبامارۆس, كە پێشتر ناوبراو لە سەرەتای شەستەكان لە پێكهێنانی تیمەكانی مەرگ لە بەرازیل دژ بە چەپگەراكان هەمان رۆڵی هەبوو, لێ لە ئۆرۆگوای كاری ناوبراو راهێنانی پۆلیس بوو بۆ ئەشكەنجە دان بە كارەبا, تۆبامارۆسییەكان توانیان ناوبراو برفێنن و لە بەرامبەریدا داوای بەردانی زیندانییەكان بكەن, بەڵام كە وەڵامیان نەدرایەوە كوشتیان, بەهەمان شێوە باڵوێزی بەریتانیاشیان رفاند.
بەهۆی قەیرانی دارایی و گەندەڵی حكومەت لە ساڵانی 1970 بۆ 1971 حكومەتی ئۆرۆگوای پشتیوانی گەلی لە پشت نەما و كەوتە ناو قەیرانەوە, لە مانگی نۆڤەمبەری 1971 بڕیاردرا هەڵبژاردن ئەنجام بدرێت.
بۆ بەشداریكردن لە هەڵبژاردنەكان چەپەكان بە تۆبامارۆسییەكانەوە بەرەی بەرفراوان (ئەمپیلۆ)یان دامەزراند, سەرجەم پارت و رێكخراوە چەپگەراكانی ئۆرۆگوای لە ریزەكانی خۆی كۆكردەوە لە سۆسیالست و شیوعییەكانەوە تا لاهوتی ئازادیبەخش , توانیان 18,6%ی دەنگەكان بهیننەوە, ئەمە یەكەم بەشداری تۆبامارۆسییەكان بوو لە هەڵبژاردنەكان, لە ئەنجامی هەڵبژاردنەكان پارتی سور توانی 40,3%ی دەنگەكان بهێنێتەوەو حكومەت پێك بهێنن و بەدوایدا بڕیاری شەڕی تۆبامارۆسی دا و تێسرەواندنی كاریگەریان لە بزووتنەوەكە دا و سەرۆك و 12 سەركردەی دیكەیان لە ناویاندا بیبی كەوتنە زیندانەوە تا لە ساڵی 1985 ئازادكران, هاوكات لە بەرواری 27-5-1972 زیندانی گەل كە دیلەكانی تۆبامارۆسییەكانی تێدا بوو لە پایتەخت ئاشكرا بوو كە باڵوێزی بەریتانیا جیفری جاكسۆن لەناو دیلەكاندا بوو, پەلاماری زیندانەكە درا, بەدوای شكستهێنانی سەربازی بەسەر تۆبامارۆسدا كودەتای سەربازی ئەنجامدراو پارتە سیاسییەكان قەدەغەكران و پەرلەمان هەڵوەشایەوە .
لە ساڵی 1989 كە ساڵی مردنی راول ساندیكی دامەزرێنەرە, تۆبامارۆسییەكان بزووتنەوەی بەشداری خەڵكیان دامەزراند كە لە گەریلاكانی پێشوو و چەند گروپێكی دیكە پێك دەهات, بۆ هەڵبژاردنی ساڵی 2004 بەرەی بەرفرانیان راگەیاند كە لە 18 پارت و رێكخراوی سیاسی پێك دێت لە گەریلاكانی تۆبامارۆسەوە بۆ شوعیەكانی سەر بە سۆڤیەت و سۆسیالستەكان و سۆسیال دیموكراتەكان و دیموكراتە كریستانەكان و لاهوتی رزگاریبەخش ……… .
لە كۆتایدا یادگارییەكی رۆبون هودیانەی تۆبامارۆسییەكانتان بۆ دەگێڕمەوە, شەوێك تۆبامارۆسییەكان دەدەن بەسەر یانەیەكی دەوڵەمەندەكاندا یەكێك لە دروشمە هەرە بەناو بانگەكانیان لەسەر دیواری یانەكە دەنووسنەوە ((یان هەموو سەما دەكەن, یان كەس سەما ناكات)), لەوساوە ئەم درووشمە بە سەرتاسەری جیهاندا بڵاو بوەوە, بە پێچەوانەی سەرمایەدارەكانی كوردەوە كە دەڵێن خەبات دەكەین لە داهاتوودا ئێوەش وەك ئێمەتان لێبێت, نەك لە ئێستادا هەموو وەك یەك بین و پێكەوە سەما بكەین, وەك لە خشتە بردنێكی خەڵك, ئەمان وتیان یان ئێستا هەموو سەما دەكەین یان كەس سەما ناكات.
لە كۆتا رستەدا دەڵێم تۆبامارۆسییەكان خاوەند ویژدانێكی زیندوو بوون وەك كۆمۆنارەكان, بەڵام سیاسەت دەبێت ریالیستیانە بچێتە پێشەوە بۆ ئەوەی بەردەوام و سەركەوتوو بێت, بۆیە لە قۆتاغی یەكەم شكستیان هێنا, لە قۆناغی دووەم سەركەوتن.

تۆبامارۆس و خەباتی سیاسی

تۆبامارۆس لە ساڵی 1994 دوو ئەندامی پارتەكەی بۆ یەكەمجارچوونە پەرلەمانەوە یەكیان بیبی بوو, ئەو سەردەمە بەوە ناسرا بە ماتۆڕ هاتوچۆی پەرلەمانی دەكرد, دوای 11 ساڵ كە سەركەتن لە هەڵبژاردنەان, بیبی لە نێوان ساڵانی 2005 بۆ 2008 وەزیری كشتوكاڵ و سامانی ئاژەڵی ئۆرۆگوای بوو لە یەكەم حكومەتی چەپگەرای لە مێژووی ئۆرۆگوایدا, پاشان لە پۆستەكەی دەستی كێشایەوە بۆ جێگیرەكەی وتی من شارەزایم لێ نییەو هەموو كارەكان ئەو دەیان كات با بۆ خۆی وەزیر بێت, لە مارسی 2010ەشەوە بووە سەرۆكی ئیكوادۆر, ئەو رۆژگارە كاتە بەتاڵەكانیان لەگەڵ هاوسەرەكەی كە لە روی حیزبییەوە بەرپرسی بیبیە خەریكی چاندن و پەروەردە كردنی گوڵن بون بۆ باشتر كردنی باری ئابوورییان, بیبی باوەڕی بە بیری ئاینی نەبوو, بۆینباخی نابەستی و بەرگی فەرمی سەرۆكایەتی لە بەرناكرد , بە شێوازە سادەییەكەی سەردانی وڵاتانی دەوروبەر و سەرۆكەكانیانی دەكرد, بەمەش بووە یەكێك لە سەركردە ئاوازەكان .
بیبی هیچ ژمارەیەكی بانكی نەبوو بۆیە قەرزاریش نەبوو, پارەشیی نەبوو, ئەمە گەورەترین بەختەوەری بوو بۆ ئەو, بە نرخترین شت كە هەیبوو سەگەكەی بوو بەناوی مانوێلا و ئەو ئۆتۆمۆبیلە بۆقیە فۆلكس واگن بیتڵەكەی بوو كە نرخەكەی لە بازاڕی وڵاتەكەی بایی 1945 دۆلار بوو, لە وڵاتانی بیانی بە تایبەت یەكێتی ئەوروپا چەند سەد دۆلارێكی كەم زیاتر ناكات, لە موچە مانگانەكەشی كە 12500 دۆلارە تەنها 775 دۆلاری بۆ خۆی هەڵدە گرت ئەوی دیكە وەك سەردەمی گەریلاییەكەی بەسەر رێكخراوە خێرخوازییەكان و هەژاراندا دابەشی دەكرد رۆڵی رۆبن هودییەكەی لە دەستبەسەردا گرتنی بانكەكانەوە گۆڕیوە بۆ دابەشكردنی داهاتی خود, لە دابەشكردنی گیرانی سەرمایەدارانەوە بۆ دابەشكردنی گیرفانی خود.ئەو دەیووت ئەوەندەم بەسە زیاترە لە داهاتی زۆر لە هاووڵاتیانی وڵاتەكەم چونكە زۆربەی گەلەكەم بە برسیەتی دەژێن, بۆ ئەوەی بەشێوەیەكی شەرافەتمەندانە بژێم بەسمە.
لە سەردەمی دەسەڵاتداریەتی بیبیدا گەندەڵی بە ئەندازەیەكی زۆر بە پێی ئامارەكانی رێكخراوی شەفافیەتی نێو دەوڵەتی لە ئۆرۆگوای دابەزی , ئێستا ئۆرۆگوای یەكەم وڵاتە لە بواری كەمی گەندەڵی لە ناو وڵاتانی ئەمەریكا لاتین و ناوەنددا, لە سەردەمی دەسەڵاتی ئەودا هەژاری لە 38% ەوە دابەزی بۆ 11% , لانی كەمی كرێ بە رێژەی 100% زیاد كرد.
لەو كێڵگەیەی كە ستۆدیۆ 45 مەترییەی كە كەوتۆتە ناو كێڵگە كشتوكاڵییەكەی هاوسەرەكەیەوە, 14 پیاوی پیری دیكە دەژێن, لە دەوروبەری خانویان دروست كردووە, وەك پیرخانەی لێهاتووە, بیبی لە ناو گەڕەكەكان لە گەڵ مناڵان یاری دەكرد, سەماو قسەی خۆش لەگەڵ هاووڵاتیانی سەر رێگاكەی دەكرد, هیچ پارێزەر و شوفێرێكی نەبوو, تەنانەت رێگای ماڵەكەی خۆڵ بوو تا ئێستاش قیرتاو نەكراوە, لە روی بیروباوەڕەوە ئەو خۆی بە چەپێكی نیمچە ئانارشیست دەزانی, وێڕای ئەوەی قسەكەرێكی لێهاتوو زیرەك و وردە لە سیاسەت و خوێنەرێكی جدی بوو, هاوكات ئەفسانەیەكی ئەرێنی سیاسییە جیگواراو گاندی و ماندێلا لە كەسایەتی ئەودا هەموو پێكەوە رەنگیان دایەوە, وەك جیگوارا جەنگاوەر بوو, پاڵەوانی شەڕی شەقامەكان بوو, عاشقی پەرتووكە سورەكان بوو, وەك گاندی سادە بوو, تەنانەت لە چینی براهماش نەبوو, بۆیە نەهرۆو گاندی تێپەڕاند, وەك ماندێلا لێبوردەیە كە بووە سەرەك كۆمار لێپرسینەوەی لەوانە نەكرد 13 ساڵ بە ئەشكەنجەوە لە زیندان هێشتیانەوە, تەنانەت داوای لێیان نەكرد دان بەتاوانەكانیان بنێن و داوای لێبوردن بكەن وەك پرۆسەی داننان بە راستییەكانی باشوری ئەفریقا.
بیبی دژ جگەرە كێشان بوو, لەسەردەمی دەسەڵاتی ئەودا كەوتە كێشەوە لەگەڵ كۆمپانیای فیلیپ مۆریس, هاوكات لەسەردەمی حوكمڕانی ئەودا , بڕیاری مافی لە باربردن, زەواجی هاوڕەگەزەكان , چاندنی مەرەگۆنا بە ئاشكرا درا, لە گەڵ ئەمانەشدا مرۆڤ دۆستێكی نێونەتەوەییە , بە شێوازی جیا پێشوازی كرد لە قوربانیانی شەڕی ناوخۆیی سوریا, لە كۆشكی كۆماری پێشوازیكرد لە 100 منداڵی هەتیوی سوری, هەرچەندە گەریلا بوو, بەشداری شەڕی شەقامەكانی دەكرد, لێ دژ بە جەنگ بوو, نەك تەنها لە ناو وڵاتەكەی لە دەرەوەش سادەو ساكاربوو, لەسەردەمی حوكمڕانیدا فرۆكەی و ئۆتۆمۆبیلی تایبەتی و قافڵەی پاسەوانی ئاشكراو نهێنی وەك سەرۆكەكانی دیكەی نەبوو, تەنها ئۆتۆمۆبیلە بۆقییەكەی ئامرازی گواستنەوەی بوو, لە ئۆكتۆبەری 2015 كە چووە ئەستەمبوڵ لە میوانخانەیەكی 3 ئەستێرەیی خۆی و هاوسەرەكەی دابەزین, هەرچەندە كار بۆ هاووڵاتیانی ئۆرۆگوای دەكات وەلێ هاوكات سۆسیالستێكی نێونەتەوەییشە, یەكێكە لە ئەستێرەكانی كۆڕبەندی ساوپاولۆ , كە پارت و بزووتنەوە چەپەكانی ئەمەریكای لاتین لە ژێر چەترەكەیدا خۆیان رێكخستووە, هەرچەندە قسە لە روەوەو زۆر لێدوانی توندی دژ بە سەركردە چەپەكانی ئەمەریكای لاتین داوە بە بزنی شێت و كوێرەو شتی وا ناوزەدیانی كردووە, لێ لە كاتی كێشەكاندا هاوڕێیەكی بەوەفایان بووە, لە زیندان سەردانی لۆلای كرد و پشتیوانی بۆ دەربڕی, پشتیوانی حكومومەتی فەنزویلای كرد بەرامبەر شەڕی ئۆلیگارشییەكانی ناوخۆو ئەمەریكا, تا گەیشتە هاوسۆزی دەربڕین بۆ گەلی كورد لە باكوری كوردستان, لە هەركوێیەك پێویست بكات ئەو ئامادەیە.

هەمیشە لە پێشەوە
مۆخیكا لە ساڵی 1994 وەك ئەندامی پارلەمان هەڵبژێردرا, لە ساڵی 1999 وەك ئەندامی ئەنجومەنی پیران , لە ساڵی 2004 زۆرترین دەنگی لە لیستی بەرەی بەرفراوان هینایەوە ,لە ساڵی2005 بووە وەزیری سامانی ئاژەڵ, لە ساڵی 2008 لە وەزیری دەستیكێشایەوەو گەڕایەوە ئەنجومەنی پیران .
مۆخیكا لە هەڵبژاردنی 25ی ئۆكتۆبەری سەرۆكایەتی ئۆرۆگوای كە 89,9%ی دەنگدەران بەشداریان تێیدا كرد لە كۆی 2563397 دەنگدەر 2303336 كەس پشكداریان كرد لە خولی یەكەمی هەڵبژاردنەكاندا 1093869 كەس كە دەیكردە 49,6%ی دەنگدەران دەنگیان پێی داو نزیكترین پاڵێوراو نیوەی دەنگەكانی ئەوی هێنایەوە لە ناو 5 پالێوراوەكەی سەرۆكایەتی, لە خولی دووەمدا كە لە 29ی نۆڤەمبەری 2009 ئەنجامدرا توانی بەهێنانی 1183503 دەنگ كە دەیكردە 54,8% دەنگدەران بیباتەوە, هەرچەندە زۆربەی كاندیدەكان لە دژی هاوپەیمانیەتی موقەدەسیان پێك هێنا.

چەپ و حوكمڕانی لە ئۆرۆگوای
ئۆرۆگوای لە نێوان ساڵانی 2001 بۆ 2002 بەهۆی دابەزینی ریالی بەرازیلی ونەخۆشی تای مانگاو قەیرانی دارایی ئەرجەنتینەوە تووشی داڕمانی ئابووری هات, داهاتی نەتەوەیی بە رێژی 11%دابەزی ,بێكاری بە رێژەی 20% بەرز بوەوە بە تایبەت لە ناوچە لادێیەكان , 40%ی هاووڵاتیان باری ژیانیان بۆ ژێر هێڵی هەژراری دابەزی, لە ساڵب 1930 دا ئۆرۆگوای یەكێك بوو لە 10 وڵاتە دەوڵەمەندەكەی جیهان, هاوكات یاسای گرنگی هەبوو وەك 8 سەعات كار لە رۆژێك, پشوی دایكایەتی ,بۆیە ناونرابوو سویسرای ئەمەریكا, داهاتی تاك لە دابەزینی بەردەوامدا بوو, بە ناچاری وڵات 3,2 ملیار دۆلاری لە سندوقی دراوی نێو دەوڵەتی قەرز كرد, ئەم قەیرانە ئابورییە رێگای بۆ چەپگەراكان خۆش كرد تا تاباری فاسكۆیزی پزیشك و سۆسیالست خوازی ماركسیست لە 3ی ئۆكتۆبەری 2004 سەرۆكایەتی بەرەی بەرین بكات بۆ گەیشتن بە دەسەڵات, ناوبراو لایەنگرێكی سەرسەختی هەژاران و پێشتر پارێزگاری شاری مۆنتینیگرۆی پایتەخت بوو, كە گەیشتە دەسەڵات دەرگای كۆشكی كۆماری بۆ هەژاران خستە سەر پشت, ئەوەی شایانی باسە لە ساڵی 1994 هەردوو پارتی ركابەری سەرمایەداری دەسەڵاتداری پێشوو یەكیان گرت دژ بە بەرەی بەرفراوان بۆ ئەوەی نەگات بەدەسەڵات كاتێك تاباری فاسكۆیز مایەوە بۆ خولی دووەمی هەڵبژاردن.
خۆسێكا مۆخیكا ناسراو بە بیبی پشتیوانی فاسكۆیز بوو, تەنانەت ئەم گەریلایە لە كاتی سوێندخواردنەكەی لە تەنیشتییەوە بوو, چەپەكان پاش بە دەسەڵات گەیشتنیان لە نۆفەمبەری 2006 هەموو قەرزەكانی سندوقی دراوی جیهانیان دایەوە و رێككەوتننامەكەی لە گەڵیا هەڵوەشاندەوەو بێكارییان كەمكردەوە , هاوكات لەسەردەمی فاسكوێزدا سەرۆكی پێشووی وڵات ماریا بوردابیری و جەنەرال غریغۆریۆ ئەلزاریز زیندانیكران بەهۆی پێشیلكاری مافی مرۆڤەوە دژ بە تۆبامرۆسیەكان و چالاكانی سیاسی, ئەمەش پاش بڵاوبونەوەی پەرتووكی لۆس ئەنیۆس ئۆسكۆرۆس 1967-1987 لە نووسینی مێژوونووسی ئەمەریكی سكوت مایرز رویدا.
كاتێك خۆسیە مۆخیكا خۆی پاڵاوت بۆ پۆستی سەرۆك كۆماری راستگەراكانی ئۆرۆگوای ترسیان لێ نیشت ئەم گەریلا ماركسیستە بگات بە دەسەڵات, تەنانەت ركابەرە سەرەكیەكەی لویس لاكای لە هەڵمەتەكەیدا بە رابردووی تۆبامارۆسیەكەی ویستی نەیارەكانی بترسێنێت و لە خۆی كۆیانبكاتەوە , لێ هاووڵاتیانی ئۆرۆگوای سەیری مۆخیكایان وەك گەریلای تۆبامارۆس و وەك سیاسیەكی میانەڕەو دەكرد لەم نێوەدا دابەش ببوون بەسەر دووبەرەدا, توندڕەو و میانەڕەو , بە تایبەت لایەنگرانی ئەو لە كرێكاران و جوتیاران پێك دەهاتن و چاوەڕوانی گرتنە بەری سیاسەتێكی ئابووریانەی رادیكاڵیان لێدەكرد , مۆخیكا وتی من وەك تۆبامارۆس هەڵنەبژێردراوم, وەلێ نكۆڵی لە رابردووم ناكەم, كە راستگەراكان دەسەڵاتیان بەجێ هێشت پاش ئەو قەیرانەی وڵاتی تێكەوت, بەرهەمی نەتەوەیی داڕمابوو بۆ 12,067 ملیار دۆلار لە ساڵێك,كە بیبی كورسی سەرۆك كۆماری جێ هێشت بەرهەمی نەتەوەیی وڵات گەیشتە 40,285 ملیار دۆلار , بیبی تەنها ژیانی خۆی چاك نەكرد, باری ژیای هەمووانی گۆڕی, بۆیە جێی خۆیەتی بە باوكی راستەقینەی گەل ناوببردرێت, ئەو ناوە تەنها پڕ بە پێسستێتی سیاسییەكی ئەفسوناوی ئاوایە.
ئێستا دوای مەرگی بیبی, كە ئۆرۆگوای بەجێهێشت, پۆستی سەرۆك كۆماری و پارێزگاری پایتەختیان بە دەستەوەیە.

ئەزموون لە بیبییەوە
14 ی “ئابی 2018” سەرۆكی پێشووی ئۆرۆگوای مۆخیكا ناسراو بە بیبی، وەك هەمیشە، جارێكی دیكە خۆی ئۆتۆمبێلە شینە بۆقییەكەی بونەوە سەردێری هەواڵەكانی جیهان، وەك سیاسییەك جیا لەوانی دی نیشان درایەوە، پاش ئەوەی دەستی لە ئەندامێتی ئەنجومەنی پیران كێشایەوە بێ وەرگرتنی خانەنشینی، كە لە ساڵی 2014 ەوە ئەندامی ئەنجومەنەكە بوو، هەرچەندە خۆ كاندیدكردنی بۆ پۆستی ئەنجومەنی پیران خۆی لە خۆیدا نیشانەی سادەیی ئەم سیاسەتمەدارەیە كە بە باوكی هەژاران لە وڵاتەكەیدا ناسراوە، پێشتر سەرۆكی وڵات بوو, ناوبراو رایگەیاند لە ئێستا بەدواوە خۆی تەرخان دەكات بۆ كاری سیاسی بزووتنەوەی بەشداری گەل (MPP)،
بیبی باوەڕی وایە , ئەوەی عاشقی پارەیە جێگای نییە لە سیاسەت, منیش ئەوەی بۆ زیاد دەكەم بەتایبەت لە بزاڤی چەپدا جێگای عاشقانی پارە نابێتەوە, لە نێوان گیرفانی خود و گیرفانی گەلدا دەبێت وەك بیبی گیرفانی گەل هەڵبژێردرێت, چەپەیاتی تەنها ریزكردنی وشەی دادپەروەری و یەكسانی نییە, تەنها بوون بە ئەندام لە پارتێكی شیوعی یان ماركسی یاخود سۆسیالستی نییە, بەڵكە سەرەتا كوشتنی ئارەزوە كەسییەكانە و تاواندنەوەیەتی لەناو داخوازەكانی خەڵك, خود بۆ خەڵك, نەك خەڵك بۆ خود, چەپایەتی پێش ئەوەی فكر بێت پەیمانێكی ئەخلاقییە, دیارە بە بێ تێۆری شۆڕشگێڕانە بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانە دروست نابێت, بزوتنەوەی شۆڕشگێڕانەش ئەگەر ئاكارو رەوشت و هەڵسوكەوتی شۆڕشگیِڕانە بەرهەم نەهێنێت ئاكامی داڕمانە.
بیبی رۆیی وەك جەستە, وەلێ وە ئاكار سەلماندی سەرۆك دەتوانێت دیوارو پەرژینی كۆشك و ماڵەكەی لە گەڵ خەڵك بڕوخێنێت, زیندانەكان بكات بە باخچەی گوڵ و رێحانە, نەك باخچەكان بكات بە بەنزینخانە.

بەشێك لە ژن و منداڵەكان و كوڕانی خوار تەمەن 15 ساڵ و منداڵانی بچووكی جیاكراوەی تەنها لە كەسوكاریان, دوای جیاكردنەوەیان لە زیندانی سەربازگەی تۆبزاوەوە, گواستراونەتەوە بۆ فێرگەی شەڕكردن لە دووبز”مەقەر كەتیبەی هەندەسەی عەسكەری”, زیندانیان لە تۆبزاوەوە بە ئۆتۆمۆبیلی ئیڤای سەربازی و گەڵابەو …. گواستراونەتەوە بۆ سەربازگەی دووبز, گروپێكی دیكە لە تۆبزاوەوە بە ئۆتۆمۆبیلی داخراو بردراون بۆ سەربازگەی دووبز, یەكەم گروپ شەو گەیشتونەتە زیندانەكە لە كاتێكدا كارەبای ناوچەكەیان بڕیوە, بۆ ئەوەی خەڵك ئاگادار نەبێت لە هاتنیان.
ئەو سەربازگەیە پێشتر كە هێزی كۆماندۆی عێراق – مەغاویر “مەقەر كەتیبەی هەندەسەی عەسكەری” مەشقیان تێدا كردووە, كەوتۆتە قەراخ شارۆچكەكە لە نزیك فلكەی ڕێگای نێوان كەركووك – مووسڵ, سەربازگەیەكی كۆنتر و پەرپوتتر بوو لەوەی تۆبزاوە.
دووبز گوندێكە لە ساڵی 1953 دروستكراوە, لە رێكەوتی 14-8-1960 بووە بە ناوەندی ناحیە, لە رێكەوتی 4-9-1972 ەوە كراوە بە ناوەندی قەزا.
دووبز قەزایەكە سەر بە پارێزگای كەركوك, پێشتر ناوی دووبز بووە. لە 31 كم باكووری رۆژئاوای ناوەندی شاری كەركوكە, 25 كم لە باكووری حەویجەوەیە, لە باكوورەوە قەزای دەشتی هەولێر و لە رۆژئاواوە قەزای مەخمورە.
وشەی دووبز وشەیەكی لێكدراوە لە دوو كە ژمارەیە و (بز) واتای لك، لە سەر زێی بچووك هەڵكەوتووە لە ئاستی شاری دووبزدا زێی بچووك دەبێتە دوو لق, بۆیە ئەو ناوەیان لێ ناوە, ئێستا بە فەرمی بە دبس ناو دەبرێت.
سەربازگەكە بە تێلبەندی بەرزی دڕكاوی دەورە درابوو, ئەم سەربازگەیە بەكار هاتووە بۆ ماوەی نزیك لە حەوت مانگ لە 17ی چواری 1988ەوە تا كۆتایی مانگی دە, ژن و منداڵی ئەنفالی تێدا كۆكراوەتەوە.
سەربازگەی دووبز دوا وێستگەی مانەوەی ژن و منداڵە ئەنفالكراوەكان نەبووە, بەڵكە لێرەوە ئامادە كراون بۆ ناردنیان بۆ زیندانی سەربازگەی نگرە سەلمان و زیندانی تكریت, لە تكریتیشەوە بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان, ئەوانەشی رزگاریان بوو, بەهۆی لێبوردنە گشتییەكەوە فریای ناردن نەكەوتن.
هەرچەندە ژیان لە ناو زیندانی سەربازگەی دووبز لە چاو زیندانی سەربازگەی نگرە سەلمان بەهەشت بووە لە چاو ئەو جهەنەمەوە, ئەویش بەهۆی هەڵكەوتەی جوگرافیای قەڵای نگرە سەلمانەوە زیاتر, بەڵام لە سەربازگەی دووبز مرۆڤەكان ئامادە كراون بۆ مەرگ, بۆ لە كۆڵكردنەوە, پێی دەچێت زیندانی یەدەكی تۆبزاوە بووبێت, كەواتە سەربازگەی دووبز مەترسیدارتر بووە لە سەربازگەی نگرە سەلمان, بە پێچەوانەی میدل ئیست ۆچ وتەنی, لە كاتێكدا ئەو بۆچوونەی دەربڕیووە ئاگاداری چارەنووسی زۆرینەی ئەو زیندانیانە نەبووە كە چارەنووسیان نادیار بووە, كە لەوێوە بردراون بۆ جێگایەكی نادیار, پێم وایە میدل ئیست ۆچ لە بەشی دەردو مەینەتی ئەنفالكراوان لە دووبز غەدرێكی گەورەی لە كەیسی زیندانیان لەم زیندانە نەگریسە كردووە.

كەی ئەنفالكراوان هێنران بۆ سەربازگەكە
بە پێی وتەی ئەبو ئەیمەن كە بەرپرسی جەیشی شەعبییەكان ناو سەربازگەكەو هاوولاتی عەرەبی شاری دووبز بووە, ئێستا لە ژیان نەماوە, لە رێكەوتی 8-4-1988 یەكەم كۆمەڵی ئەنفالكراوان هێنراون بۆ سەربازگەی دووبز. بە وتەی ئەو دوای رۆژێك لە ئامادەكردن و پاككردنەوەی ئەو كۆنە سەربازگەیە, كە لەو كاتە چۆڵ بووە. لێ بە وتەی ژنێكی هاووڵاتی گوندێكی 300 ماڵەی گەرمیان, لە دایك بووی ساڵی 1955, بۆ دادگای باڵای تاوانەكان قسەی كردووە, دەڵێت” لە گەڵ هاووڵاتیانی گوندی محە بارام سوار ترێكتەر بووین بڕۆین بۆ چەچەماڵ, چوینە گوندی قرخ, لە قەرەتامور دەستگیر كراین, بارق پیاوە گەنجەكانی جیاكردەوە, بە لێدان بردیانی, ژن و منداڵ چوار رۆژ لەوێ ماینەوە, پێنجەم رۆژ بە گەڵابە بردیانین بۆ قائمقامیەتی قەزای چەچەماڵ, ئەو رۆژە خۆپیشاندان كرابوو لە چەمچەماڵ, هەر ئەو عەسرە بردمانیان بۆ تۆبزاوە, لەوێ هۆڵەكان بەتاڵ بوون,
ئێمە یەكەم گروپ بووین لە سەربازگەی تۆبزاوە, هەر ئەمان شەشەم رۆژ یەكەم گروپ بوونە نێردراون بۆ سەربازگەی دووبز”, كەواتە جیاوازی لە نێوان وتەی ئەبو ئەیمەن و ئەم ژنە 8بۆ 9 رۆژە.
هەرچی میدل ئیست ۆچە لە پەرتوكەكەی لەسەر ئەنفال, بەرواری هێنانی یەكەم گروپی زیندانیكراوانی ئەنفالی دیاری نەكردووە بۆ سەربازگەی د,وبز, بەڵام دەڵێت”ئەم ئافرەتانە و منداڵەكانیان لە ناوەڕاستی مانگی نیساندا بە ژمارەیەكی زۆر لە تۆپزاواوە گوێزرابوونەوە بۆ دووبز”.

ژمارەی ئەنفالكراوانی سەربازگەی دووبز

بە پێی وتەی ئەبو ئەیمەن یەكێك لە بەرپرسانی ئەم سەربازگەیە لە نەتەوەی عەرەب, لە هێزی جەیشی شەعبی و بەعسی, تەنها لە رۆژانی 8 و 9 و 10 ی ئەبرێلی 1988دا , 10322 كەس لە ژن و منداڵ هێنراون بۆ زیندانی سەربازگەی تۆبزاوە, لە ناویاندا منداڵی پەرا گەندەش هەبوونە دایك و باوكیان بردراون بۆ جێگای دی, پێم وایە ئەم مێژووەو ژمارەكە هەڵەیە, چونكە لەو رۆژانە هێشتا ژمارە زۆرەكەی ئەنفالكراوانی ئەنفالەكانی 3 و 4 نەك نەناردرابوون بۆ دووبزو تۆبزاوە, بەڵكە هێشتا ئەنفالیش نەكرابوون.
هەروەها جەعفەر موسەوی سەرۆكی دەستەی داواكاری گشتی ژمارەی ئەو ئەنفالكراوانەی بردراونەتە سەربازگەی دووبز بە نزیك لە 26000 كەس وەك سەربازگەی تۆپزاوا دیاری دەكات, دیارە نابێت هەردوو سەربازگە هەمان ژمارە بووبێتن, چونكە زیندانیانی سەربازگەی تۆبزاوە, بۆ سێ ئاراستە رەوان كراون”نگرە سەلمان, دووبز, راستەوخۆ بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان لە پیاوانی گەنج و تەنانەت ژن و منداڵیش” .
بەڵام بە وتەی هیومان رایتس ۆچ ئەم سەربازگەیە “نزیك 7000 گیراوی لە خۆ گرتووە لە ژن و منداڵ”.
ژنێكی زیندانی لە سەربازگەی دووبز, لە وتەیدا بۆ داددگای باڵای تاوانەكان ژمارەی زیندانیانی سەربازگەكەی دووبز بە 9000 كەس دەداتە قەڵەم.
بە وتەی نێرگز عەزیز بابا عەلی, كە مامانی زیندانەكە بووەو هەموو هۆڵەكانی بەسەركردۆتەوە بۆ كاری مامانی پێی وایە 25000 زیندانی لە سەربازگەی دووبز بوونە.

ژمارەی مردووان

بۆ ژمارەی مردووانی ناو سەربازگەی دووبزی ئەنفالكراوان, ژمارەی جۆراو جۆر دەدرێت, میدل ئیست ۆچ لە پەرتووكەكەیان لەسەر زاری شایەدحاڵێكەوە دەڵێت”مردنی منداڵان زۆر بووە لێرە, تا مردنی 50 منداڵی مردوو دەستنیشان كراوە”,” محەمەد كوڕێكی نۆ ساڵ بوو، مەزەندەی پەنجا حاڵەتی مردنی دەكرد لەو زیندانە گەورەیەدا كەوا خێزانەكەیانی تێدابوو، لە ماوەی پێنج مانگی دەسبەسەرییاندا. زۆربەی ئەوانە منداڵی بچووك بوون بەڵام هەندێ پیرەژنیش مردبوون”.
بەڵام ئەبو ئەیمەن بەرپرسی ئەو جەیش شەعبیانەی لەو سەربازگەیە بوون و ئەركی پاراستنی سەربازگەكەیان لە ئەستۆ بووە, چونكە زۆر جار ئەوان سەرپەرشتی بردنی تەرمەكانیان كردووە, ژمارەی مردووان بە ” 68 بۆ 74 ” كەس دەداتە قەڵەم.
بە پێی وتەی مام ئەحمەد موختاری شارۆچكەی دووبز بێت, ژمارەی منداڵە مردووەكان بە 274 منداڵ مەزەندە دەكات, وەلێ حاجی ئیبراهیمی مەیت شۆر دەڵێت: 150 تەرم بە بانەوەم شوشتووە.
بەلام ئەو گۆڕانەی دۆزراونەتەوەو لە لایەن وەزارەتی شەهیدانەوە دەرهێنراون, 106 روفاتیان دەرهێناوە “104 منداڵ و 2 ژن” بوونە, دەشێت روفاتی دیكەش هەبن گۆڕ ون بن, تەنانەت كوڕە بچوكەكەی نێرگز لەوێ مردووە, وەلێ تەرمەكەی بردۆتەوە بۆ چەمچەماڵ, مردنی ئەوی لە پیاوانی حكومەت شاردۆتەوە.
تەرمی منداڵەكان لە دووبز بەم شێوەیە نێژراون” لاشەی منداڵە ساواكانی تر لە مزگەوتە كۆنەكەی شارەوە دەبران بۆ ناشتن، بە گوێرەی قسەی كەریمی قوتابیی تەمەن بیست ساڵ…….خەڵكی شارۆچكەكە دەهاتنە مزگەوت بۆ شۆردنی لاشەكان و لە دواییشدا گەنجەكانیان، كە كەریمیشیان تێدابووە لە كۆنە گۆڕستانێكی لاتەریكی منداڵاندا كە ماوەی میلێك لە مزگەوتەكەوە دووربووە گۆڕیان بۆ هەڵكەندوون و ناشتنیان. كەریم خۆی یارمەتیی ناشتنی لاشەی چوار منداڵی ساوای داوە و لە ماوەی نێوانیشیاندا هاوەڵەكانی یارمەتیی ناشتنی پەنجا منداڵیان داوە، كە هەر هەموویان لە ساڵەوەخت كەمتر بوون، خەڵكی دووبز پارچە زەوییەكیان لە گۆڕستانەكەدا دیاریكردبوو بۆ گۆڕی ئەو منداڵانە و هەر گۆڕێكی بچووكیش بە جیا نیشانە دەكرا”.
لێرە ئەنفالكراوان كێشەی لە گۆڕ نانی روفاتەكان و شوشتنیان بە پێی شەریعەتی ئیسلام و كفن كردن و تەڵقین خوێندنیان وەك زیندانی نگرە سەلمان نەبووە, بەڵكە ئەو مافەیان پێ دراوە, لە رێگای مەراسیم لە دەرەوەی زیندانەكە, وەلێ بێ پرسە.

چیرۆكەكانی مەرگ

ژنێك قسە بۆ دادگای باڵای تاوانەكان دەكات و باسی كچێك دەكات كە تەمەنی نۆ ساڵ بووە, لە دووبز دایك و خوشكێكی مردووەو خۆی بە تەنها ماوەتەوە لەو زیندانە, هەمان ئەو ژنە دەڵێت لە دووبز 5 ژن مردوونە, وەلێ تا ئێستا رووفاتی دووان لەوانە دۆزراونەتەوە. ژنێكی دیكە خەڵكی گوندی شێخ محەمەدی سەرو لە ناحیەی قادر كەرەم بۆ هەمان دادگا قسە دەكات و دەڵێت” منداڵەكەیان بە نەخۆشی ڵی سەندووەو بردویانە, هێشتا نەمردبوو , كەچی نەیان گەڕاندەوە بۆی, نەیزانیوە منداڵەكەی چی بەسەر هاتووە ناوو گۆڕی ونە و چارەنووسی نا دیارە”.
دایكێكی دیكە لەسكاڵانامەكەی نووسراوە ” دوو منداڵی مردووە و منداڵێكیشی لە زیندانی دووبز بووە” . یەكی دیكە دەڵێت ” لە دوبس ژنان لە كاتی منداڵ بوون مردوونە” , ئامینە مەحمود حەمەخان لە دایك بووی ساڵی 1966 خەڵكی سەرقەلای سەنگاو منداڵی لە دووبز مردووە, ژنێكی دیكە بەناوی فەوزیە محەمەد ئەشرەف خەڵكی گوندی مورادلی سەنگاو, ساڵی لە دایك بوونی 1950, دوو منداڵی مردووە لە دووبز, نەیان هێشتووە بزانێت لە كوێ ناشتویانە.
“كاتێ كە بەهار بەسەرچوو و ڕێی بۆ گەرمای هاوین خۆشكرد، ڕێژەی ( مردن ) زیادی كرد. ئامینەی خەڵكی ئاكۆیان، لە دووبز منداڵێكی كچی بوو، بەڵام پاش دوو مانگ منداڵەكە نەخۆشكەوت و مرد. تەنها لە خەڵكی بلە چوار یان پێنج منداڵ مردن. نەبات، دایكێكی تەمەن بیست و هەشت ساڵی خەڵكی قادر كەرەم بوو، دوو منداڵی ساوای لەدەستدا و ماوەی نێوانیان مانگێك بوو. یەكەمجار شارۆی كچە سێ ساڵانی مرد و مانگێك دوای ئەوەش نۆرە هاتە سەر كوڕە دوو ساڵانەكەی، دیار. نەبات دەیگوت: “ئەوان لەترسا مردن، چونكە هێند تۆقیبوون نەخۆش كەوتن و سكچوون و ڕشانەوەیان تووشبوو”. “شێرزاد كە كوڕێكی چواردە ساڵ بوو تاقە یەك شەو حەوت منداڵی ساوای ژماردبوو كە لە دووبز مردبوون”.

خواردنی زیندانەكان

لە زیندانی دووبز ژیان باشتر بووە لە زیندانی قەڵای نگرە سەلمان, كێشەی ئاو هەر نەبووە, بۆ خواردن سەرەتا بۆ ماوەی سێ مانگ رۆژی تەنها یەك سەمون دراوە بە زیندانیان, كاتەكەی كە هاوتا بووە لە گەڵ مانگی رەمەزان, زۆربەی ژنانیش لەوێ بەرۆژو بوونە, نێرگز دەڵێت ” سەمونەكەمان بۆ فتاری ئێوارە هەڵدەگرت” , پێچەوانەی سەربازگەی نگرە سەلمان كە لەو مانگە خواردنی باشیان داوە بە ئەنفالكراوان, لە دووبزیش وەك زیندانی تۆبزاوەو زیندانی تكریت لە مانگی رەمەزان خواردنی باشیان نەداوە بە خەڵك, لە زیندانی دووبز دواتر جگە لە سەمون خواردنكەیان برنج و شۆربای نیسكی تێدا بووە, گوایە قزعەی سەربازیان لە سەربازگەی تۆبزاوەوە بۆ هاتووە, خواردنەكە لە جاران چاكتر بووە, بەڵام هەر شیر نەبووە بۆ منداڵ.
بە پێی بەدواداچوونی میدل ئیست ۆچ “لە مانگی حوزێراندا ئەو كاتەی كە ئامینە – ژنە گەنجەكەی خەڵكی ئاكۆیان – گەیشتە ئەوێ بەشە خۆراك لە دووبزدا هەفتانە دوو هێلكە و ماست و چای تێكەوتبوو، لەدواییشدا وایلێهات كەمێ شووتیشیان دەدا “.
لە زیندانی دووبزیش وەك زیندانی نگرە سەلمان شت فرۆشتن هەبووە, هەروەها بە وتەی هەندێك لە زیندانیان گەندەڵی لەناو زیندانەكە هەبووە, ئەو كوردانەی ببونە بەرپرسی هۆڵەكان هەندێك لە كەلوپەلەكانیان بۆ خۆیان فرۆشتۆتەوە.”گاردەكانیش سابوون و شەكر و چایان بەو ژنانە دەفرۆشت كە هێشتا پارەیان پێمابوو، هەروەها دەسەڵاتدارانی بەندیخانەكەش هەر حەوت بەندی و بەتانییەكیان دەدایە.”.
ئەو چەكدارانەی لەوێ بوونە, ئەوانیش دەستیان كردووە بە شت فرۆشتن, نابێت ئەوە لە یاد بكەین هەندێك لە حەرەسەكان ناو سەربازگەكە هاوكاری خەڵكەكەیان كرددوە, لەوانە باسی بەرپرسێكی جەیشی شەعبی دەكرێت بەناوی ئەبو ئەیمەن و چەكدارێكی دیكە بەناوی هادیە كوێر.
“هەژار غازی عەزیز بابە، كە یەكێك لەو چوار منداڵەی كە رۆژی 29/4/1988 لە سەربازگەی دووبز لە سنووری كەركوك لەدایك بووە. هەژار لەوساوە تا ئێستاش گرفتی ئاخاوتنی هەیە و بە پێی راپۆرتی پزیشكیش ناتەواوییەكەی پشتڕاست كراوەتەوە، واتا بەتەواوی ناتوانێت قسە بكات، چونكە لە راپۆرتەكەدا هاتووە بە هۆی نالەباربوونی شوێنی لە دایكبوونی، ئەو كێشەی تووش هاتووە……….ئەو منداڵەی بە بەرد ناوكی دەبڕن و هیچ پەڕۆیەك شك نابەن كە تێوەی بپێچن، ئەو منداڵەی كە بەهۆی خراپی دۆخی زیندانەوە زمانی بە باشی ناگەڕێ و زمانی ناتەواوە. ئەو منداڵەی كە بە خێزانێكی حەوت كەسی تەنها دوو سەمونیان دەدەنێ”.
هەژار دەڵێت”دایكم دەیوت لە زیندان شەش منداڵم بە ریشەوە ببوو(ئەرك و خەم و بەرپرسیارێـی شەش منداڵی لە ئەستۆ بووە).(دایكی هەژار پێی وتووە كە رۆژانە بە هەموویان دوو سەموونیان پێدراوە، بۆیە ئەو دایكە تەنها كەمێكی خواردووە لبەر ئەوەی كەمێك شیری هەبێت بۆ هەژار و باقییەكەشی داوە بە منداڵەكانی تری”, ئەم چیرۆكە زیندووانە جیان لە چیرۆكەكانی میدل ئیست ۆچ.

ژمارەی هۆڵەكان

بە پێی وتەی ئەبو ئەیمەن بەرپرسی جەیش شەعبییەكانی سەربازگەكە, سەربازگەكە لە 34 هۆڵ پێك هاتبوو, وەلێ زیندانییەكان ژمارەی جۆراو جۆر دەدەن, هەروەها بە پێی وتەی ئەوان هەر جەناحێك ناوی تایبەتی خۆی هەبووە.
بە وتەی چەند كەسێك كە زۆرینەن, سەربازگەكە لە 24 هۆڵ و 3 بۆ 4 جەناح پێك هاتووە بە ناوی جەناحی حەویجە, جەناحی 1ی حوزەیران, جەناحی كەركوك هەروەها جەناحی ئەربیل , یەكی دیكە دەڵێت 12 هۆڵ بووە, یەكێ دەیكاتە 14 هۆڵ, دانەیەكی دیكە دەڵێت هەر 3 هۆڵ پێكەوە بوونە, یەكیكی دی دەڵێت جەناحی 9 هۆڵ بووە واتا 36 هۆڵ, چەند كەسێكی دیكەش دەڵێن, سەربازگەكە 36 هۆڵ بووە.
هەرچی ژمارەی زیندانیانی ناو هۆڵەكانە, یەكێ دەڵێت لە هۆڵەكەمان 250 زیندانی تێدا بووە, یەكێكی دی باسی 470 زیندانی دەكات لە هۆڵەكەیان.
ئەنفالكراوێك دیكە دەڵێت هۆڵەكان 300 بۆ 400 كەسی تێدابوووە, سارد بووە بەتانی نەبووە بیدەینە خۆمانا.
نێرگز پێی وایە هۆڵەكانی دووبز, قەبارەیان وەك هۆڵەكانی سەربازگەی تۆبزاوە گەورە بوونە, بەڵام سەربازگەی دووبز كۆنتر بووە لەوەی تۆبزاوە, وە چۆڵیش بووە پێش ئەوان, چونكە هەموو بنمیچەكەی خۆڵ و تۆز بووە, ژمارەی هۆڵەكانیشی 30 هۆڵ بووە, سەری هۆڵەكانی بە جەمەلۆن داپۆشراوە.
ئەبو ئەیمەن پێی وایە, سەربازگەكە 5 جەناح بووە, بە گشتی سەربازگەكە بەسەر كۆمەڵێك كەرتی جەیشی شەعبی دابەش كراون” دوبس, كەركوك , حوزەیران , اربیل”.

هەلاتنی خاوەر قادرو هاوڕێكانی

پێی دەچێت لە سەربازگەی تۆبزاوە بواری هەڵاتن هەبووبێت, هەرچەندە بە پێی بەدواداچوونەكان لە نگرە سەلمانیش بواری هات و چۆ هەبووە, بەڵام هەڵكەوتەی جوگرافیای سەربازگەكەو ژینگەكەی, بواری هەڵاتن نەبووە لە قەڵای نگرە سەلمان, هەرچەندە لەم سەربازگەیە منداڵە هەرزەكارە كوڕەكان ویستووویانە هەڵبێن, بەڵام پیاوانی رژێم بە لێدان دووریانیان خستۆتەوە, ئەمە دەقی چاوپێكەوتنی دلێر كەریمە لە گەڵ خاوەردا, كە لەم سەربازگەیە هەڵاتووە” نوێژی عیشا بوو, دنیا تاریك بوو بوو, وتم ئێستا دەڕۆم, دوو ژنی تر وتیان ئێمەش دێین, یەكێكیان خەڵكی تەوێڵەو بیارە بوو, ئەویتریشیان خەڵكی مەملەحە بوو, بەو تاریكەو بە نهێنی لە زیندانەكە هەڵدێن, دەچنە سەر قەبرستانێك و دەیانەوێت شوێنێك بدۆزنەوە بۆی بڕۆن, نا شارەزایی بڕستی بڕیبوون. ئۆتۆمۆبێلێك بەو جادەیەیا تێدەپەڕێت و سەریان دەخات و دەیانگەیەنێتە كەركوك. لەوێشەوە دەگەڕێنەوە چەمچەماڵ, دیارە كابرای شۆفێر دەزانێت ئەمانە قوربانی ئەنفالن و دڵی پێیان دەسووتێت و هاوكاریان دەكات بۆ دەربازبوون.
رەحمە نەجمەدین كە لە هەمان زیندان لە گەڵ خاوەر قادر بووە وتی زانیمان خاوەر رایكردووە چونكە بەردەوام دەیگووت رادەكەم, كە دەنگۆی راكردنی بڵاو بوەوەو هاتنە لامان پرسیاریان كرد بزانن كەی و چۆن هەڵاتووە, براژنم رەسمیە كە زمانی دەزانی و وەكو بەرپرسی بەشەكەمان بوو وەڵامی دانەوە كە ئاگامان لێ نییەو بە وردی بۆی بگەڕێن هەر لەم ناوەیە.
ئەوانەی لە زیندانەكە دەبن دواتر دەبڕێنە تكریت و لەوێش ناوی خاوەرو هاوڕێكانی دەخوێننەوەو خۆیانیش هەڵهاتبوون.دیارە لیستی ناوی قوربانییەكان هاوپێچ كرابوون, بەرپرسانی زیندانەكە نەیان وێرابوو ناویان بسڕنەوە, ئەوان لە تكریت باردەكرێن بۆ زیندەبەچاڵكردن و لێبوردنەكە دەیان گرێتەوەو رزگاریان دەبێت. لە كتێبی لە كەریم باسامەوە بۆ تكریت ئەو مەرگە ساتانەم تۆمار كردووە. بەڵام میمكە خاوەر وا دەزانێت ئەوانیش مردوون, تا دوایی ئازاد بوونیان, كە دێنەوەو باسی دەكەن بە چ حاڵەتێك دەربازیان بووە….. زۆربەی ئەو ژنانەی لە دبز بوون بەهۆی مناڵەكانیانەوە نەیان دەتوانی هەڵبێن, تەنیا ئەو سێ ژنە منداڵیان لە گەڵ نەبوونەو هەڵهاتوونە.”.
وەك چۆن لە كاتی گرتندا جاشەكان هۆكار بوون بۆ گرتنیان, دوای رزگار بوونیشی جارێكی دیكە بە دواوەین بۆ بە گرت دانەوەی”كە هاتوونەتەوە جاشێكی ناسیاریان دەچێت هەواڵ دەداتە بەعس, بەڕێوەبەری ئەمن دێت و بە دایك و باوكی میمكە خاوەر دەڵێت فڵان كەس هەواڵی لێتان داوە, بێم خۆی ناگرم لە بری خاوەر ئەو برایەی دەگرم كە ماوە, من چی لە گرتنی ژنێك بكەم, بۆیە و لەوە بە دوا بۆ پاراستنی ژیانی خۆیان دەگوازنەوە بۆ شوێنێكی نزیك بەغداو تا دوای راپەڕین لەوێ ژیان دەگوزەرێنن”.

ژمارەی ئەنفالكراوانی سەربازگەی دووبز
تا ئێستا هیچ ئامارێك بۆ هیچ كام لەو سەربازگایانەی ئەنفالكراوانی بۆ بردراوە نەكراوە بە سەربازگەی دووبزیشەوە, ئەوەی هەیە گریمانەیە, لیستێكی ئەنفالكراوانی هیچ كام لە سەربازگەكان نییە كەوتبێتە دەست, یاخود حكومەتی هەرێم ئامارێكی وردی بۆیان كردبێت, میدل ئیست ۆچ لە پەرتوكەكەیدا دەڵێت” كەمپەكە – كە دوو بینا بوو لە ناو یەكدا حەوت هەزار گیراوی كوردی تێدایە.”
ئەبو ئەیمەن ژمارەی زیندانیكراوانی دووبز تەنها لە سێ رۆژی 8 و 9 و 10ی نیسان بە 10322 كەس دەداتە قەڵەم , وەلێ یەكێك لە زیندانیان كە لەو زیندانە بووە, ژمارەی زیندانیان بە 9000 كەس دەداتە قەڵەم. نێرگز مامانەكەی زیندانی دووبز ژمارەی زیندانیان بە 25000 كەس دیاری دەكات.

چەندیان و بۆ كوێ رەوانە كران؟

زیندانی سەربازگەی دوبز كاتی بوو, رۆڵی یەدەكی سەربازگەی تۆبزاوەی دەبینی بۆ دیسانەوە رەوانە كردنەوە بۆ دوا مەنزڵگا, دوای كۆمەڵكوژی پیاوە گەنج و هەرزەكارەكان و بەشێك لە ژن و منداڵەكان سەربازگەی تۆبزاوەو سەربازگەی تكریت, ئەوجا نۆرە هاتەوە سەر زیندانیانی ناو سەربازگەی دووبز بۆ یەكلا كردنەوەی چارەنووسیان, كە لە دوو مانگی یەكەمدا دوو گروپیان لێیان نارد بۆ قەڵای نگرە سەلمان, بەڵام كاروانەكانی دوای ئەوە هەموو بۆ سەربازگەی تكریت بوون, تكریت سەربازگەی ئامادەكاری بوو بۆ ناردنیان بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان.
زیندانییەكان بە پێی قاوش و ژمارە بردراون نەك ناو, خێزانی وا هەبووە هەندێكیان بردراون بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان هەندێكی دییان ماونەتەوە لە دووبز, دواتر بە لێبوردنی گشتی ئازادكراون, یەكێك لە زیندانە رزگار بووەكانی دووبز دەڵێت” 9000 ئەنفال لە سەربازگەی دووبز بوو, زیاتر لە 5000 یان بردران و نەگەڕانەوە, من 6 خوشكمی تێدا بوو, لە ئەوانەی نەگەڕانەوە “.
ژنێك دەگێڕێتەوە كە لە پێش لێبوردنەكە بردمانیان بۆ تكریت دواتر ئێمەیان هێنایەوە, دوو منداڵ لە رێگا مردن تەرمەكانیان بەجێ هێڵرا. یەكێ دیكە دەڵێت 50 ژن و منداڵ بردران لە هۆڵەكەی ئێمە بە لێبوردن گشتی گەڕاونەتەوە.
خاوەر قادر دەڵێت: هەینی بۆ هەینی 350 كەسیان بە ئۆتۆمۆبیلی تایبەت دەبرد, بۆ نموونە دایكەكە بكەوتایەتە بەر حسابەكە دەبرا و منداڵەكەیان نەدەبرد.یان بە پێچەوانەوە, منداڵەكە بكەوتایەتە بەر حسابەكە دەیان برد و دایكەكەیان بۆ وەجبەكەی تر جێ دەهێڵا.
لەو هەموو ئەنفالكراوە تەنیا دوو هۆڵی گەورە خەڵك مایەوە. لە ماوەی ئەو شەش مانگەدا هەموو خەڵكەكەیان برد .
لە دووبزەوە دەڵێن 4 بۆ 5 وەجبە ژن و منداڵ بردراون بۆ تكریت بۆ رەمیكردن, ژنێك دەڵێت دوای 20 رۆژ لە دووبز بە 16 پاس كچە عازەبەكانیان بردووە, ژنی گەنجی منداڵ داریشیان لە گەڵ بووە, ماڵ هەیە بەس كچەكەی بە تەنها جیاكراوەتەوە و بردراوە.
ئەم ژن و مندالانە بە لێدان بردراون بۆ تكریت, بە سەیارەی داخراوی سەوز, دیارە چیرۆكی بردنەكان بە شاراوەیی ماونەتەوە, بەڵام لەو كاروانەی كە بەر لێبوردنەكە كەوتن , زۆر منداڵ لەناو ئۆتۆمۆبیلی مەرگەكان مردوونە.
میدل ئیست ۆچ كە زانیاری تەواوی چنگ نەكەوتووە لەسەر ژمارەو جێگای بردنی ئەنفالكراوان, دەڵێت” بەڵام هەزاران كەسیتر لە بەندییەكان كە ڕەنگە نیوەی ژمارەی گیراوەكانی دووبز بووبێتن، ڕاپێچی لایەكی تری نادیار كران و لە تاریكیی ئەنفالدا ونبوون”. ئەو لایە نادیارە سەربازگەی تكریت بووە, ئەوەی بۆی رەوانە كرا نەگەڕایەوە, جگە لە دوا كاروان, كە لە دوای ئەوەی لەوێ باركران بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان بە رێكەوت شانس یاریان بوو, بەهۆی لێبوردنەكەوە گەڕێنرانەوە.
یەكێك لە ئەنفالكراوە ئازادكراوەكانی سەربازگەی دووبز دەڵێت” سەربازگەكە 24 هۆڵ بوو, 15 هۆڵیان باركراون و بردران بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان. لە دووبز ئەو ژن و منداڵانەی بردراون بۆ گۆڕە بەكۆمەڵەكان, شتومەكەكانیان لە گەڵ خۆیان نەبردووە.
چۆن هێنانی ئەنفالكراوان بۆ سەربازگەی دووبز لە ژێر سەرپەرشتی ئەمن بووە, بە هەمان شێوە مانەوەشیان لەوێ و بردن و گواستنەوەشیان بە هەمان شێوە لە ژێر سەرپەرشتی ئەمنی كەركوكدا بووە, چونكە دووبزا قەزایەتی پارێزگای كەركووك بووە لە رووی كارگێڕییەوە.

منداڵ بوون
زیندانی سەربازگەی دووبز, لەبەر ئەوەی جێگای ژنانی گەنج و منداڵ بووە, بۆیە منداڵ بوون یەكێك لە كێشە بەرچاوەكانی ئەم زیندانە بووە, هەر لە ژانی دایكانەوە بۆ مامانی و ناوك بڕین و خوێن بەربوون تا دەگاتە برسێتی و نەخۆشی و نەبوونی شیرو داو دەرمان كێشەی زیندانیانی ناو ئەم زیندانە بووە.
بە بەرد و چەقۆ ناوك منداڵیان بڕیوە, بە قوماشی هەنگوچك پێچاویانەتەوە و ناوكیان گرێداوە, یەكی دیكە ناوكی منداڵی بە شوشە بڕیووە, ئەوی دی بە بەرد, ژن هەبووە لە ئاودەست منداڵی بووە, نێرگز دەڵێت ” لەم زیندانە مامانیم بۆ نزیك 200 منداڵ كردووە كە لێرە لە دایك بوونە, هەبووە یەكسەر مردووە, هەبووە پاش چەند رۆژێك, تیاشیان هەبووە ئێستا زەلامە”.
نێرگز دەڵێت ” سەرەتا بە بەردی نوك تیژ ناوكی منداڵی بڕیوە, دواتر حەرەسەكان موسیان بۆیان هێناوە, ژن منداڵی بووە, پەڕۆ نەبوو خوێنەكەی پێ بسڕێتەوە, پەڕۆ نەبوو منداڵەكەی پێ پاك بكەیتەوەو لێی لول دات, خواردن نەبوو بیدەیتە دایكەكە لەو كاتە”.
جل و بەرگی منداڵەكان دیكەیان كردۆتە بەر منداڵە لە دایك بووەكان, جل و پەڕۆیان بۆیان كۆ كردونەتەوە, یان بە گونیەی پەتاتە دایانیان پۆشیوە, شیرو دایبی نەبووە, منداڵە لە دایك بووەكانی ناو زیندانەكانی ئەنفال, لە دووبز و نگرە سەلمان و تۆبزاوە بێناز بوون لە هەموو رویەكەوە.
وێڕای ئەمە وەك ژنێكی زیندانی دەگێڕێتەوە, ژنانیان بردووە دەرزیان لێیان داوە, بۆ ئەوەی سوڕی مانگانە نەكەن, خوار سكمان دەیدا لە ئێش.
منداڵێكی كەم ئەندام ئاوا چیرۆكی لە دایك بوونی خۆی دەگیڕێتەوە لە زیندانی دوبز” ئەو كاتەی كە دایكم و خوشك و براكانم دەگوزانەوە بۆ زیندانی سەربازگەی دوبز، دایكم بە منەوە دووگیان بووە، زۆرجار دایكم دەیوت: رۆڵە ناوكی تۆمان بە بەرد بڕیوە، چونكە چەقۆ و هیچ كەرەستەیەكی دیكە نەبوو و تەنانەت داوایان لە هێزەكانی ناو زیندان كردووە كە چەقۆیەك یان تەنانەت موسێكی بەكارهاتووش بێت بیاندەنێ بۆ ئەوەی ناوكی منداڵەكەی پێ ببڕن، بەڵام نەیانداونەتێ، بۆیە دایكم بە ناچاری لە حەوشەی زیندانەكە بە دوو بەرد ناوكی بڕیوم، تەنانەت خوشكم شەش بۆ حەوت قاعە دەگەڕێت بۆ ئەوەی پارچە پەڕۆیەك پەیدا بكات لە منییەوە بهاڵێنن، دەستیان ناكەوێت، تا دواجار لە یەكێك لە قاعەكان كۆڵوانەیەك لەلای پیرەژنێكی خەڵكی گوندی» تەختە مینا» پەیدا دەكەن و دەیكەنە پۆشاك بۆ من.”.

نەخۆشی

لە زیندانی سەربازگەی دووبز چارەسەری پزیشكی نەبووە, تەنانەت بۆ نەخۆشییە قورسەكانی وەك گورچیلەو شێرپەنجەش, سیلدارەكان جیا نەكراونەتەوە, لە ناو خەڵكەكەدا بوونە, هیچ خزمەتگوزارییەكی پزیشكی لەو زیندانانە نەبووە, چارەسەریش بۆ نەخۆشییە مەترسیدارەكان نەبووە, وێڕای بارودخی سەختی ژیان لە ناو زیندانەكە.
لە دووبز سارد بووە سەرەتا, تیفۆید و سك چوون و رشانەوە بلاو بۆتەوە, رۆژانە خەڵك بە تایبەت منداڵ پێی مردوونە, دواتر گرانەتاو سورێژەش هاتۆتە سەری لەگەڵ حوما ماڵتا. هەموو زیندانەكان لەسەر زەوی رەق خەوتوونە, بە منداڵە ساواكانیشەوە, بەرپرسانی زیندانەكە تەنانەت هەندێك جار بەتانییەكانیان لە خەڵك سەندوەو لە پێش چاویان سوتاندویانە, بەم هەموو هۆكارەوە نەخۆشی زۆر بووە.
بە پێی وتەی شایەد حاڵێك “لە دووبز منداڵیان بێ دایكی بردووە بۆ نەخۆشخانە بە مردویی هێناویانەتەوە, نەشیان هێشتووە دایكی بەشداری پرسەكەی بكات”.
لە سەربازگەی دووبز ئاودەست نەبووە, لە ناو هۆڵەكە دەستیان بە ئاو گەیاندووە. هەر لەوێ میكرۆبیان بە خەڵكدا رشتووە, گیانیان پڕ بووە لە مێشولە كە پێشتر ئەو جۆرەیان نەبینیووە.
لە زیندانی دووبز كچێك بە ناوی بیان عەودل جەوهەر خەڵكی گوندی كوەلەَ شێت بووە, شەوان كارەبایان لەسەر خەڵك كوژاندۆتەوە. هەر لە زیندانی دووبز وەك تۆبزاوەو نگرە سەلمان, منداڵەكانیان بۆ ماوەیەك وەك سزا جیاكردۆتەوە دواتر هێناویانەتەوە.

منداڵە پانزە ساڵانەكان

لە چاوپێكەوتنێكدا رائیدی ئەمن صەباح ئەلحەمدانی باسی ئەوە دەكات گوایە لە كاتی ئامار كردندا زۆر منداڵی پانزە ساڵ زیاتری بە منداڵی كەمتر لەو تەمەنە دیاریكردووە, كردویانیەتە ناو ژن و منداڵەكانەوە, لە لایەكەوە ئەمە دەربڕی ئەوەیە لە سەرەتاوە بڕیارەكە زانراوە كە هاوڵاتیانی نێرینەی تەمەن 15 ساڵ بە سەرەوە چارەنوووسیان بۆ مەرگە, بەڵام لە واقیعدا ئەوەی روویداوە پێچەوانەكەی راستە, زۆر منداڵی كەمتر لە 15 ساڵیان فڕێ داوەتە ناو گەورەكانەوە, ئەوانەی لە دووبز بوونە رەتی دەكەنەو منداڵی گەورەتر لە 15 ساڵ لە كەمپەكە هەبوو بێت, وە زیندە بە چاَڵكردنی زۆر منداڵی كەمتر لە 15 ساڵ لێرەدا بە نموونە دێنینەوە كە لە تۆبزاوەوە نێردراون بۆ مەرگ لە تیمی ناوو نوسین رزگاریان نەبووە.
سكاڵاكەرێك بۆ دادگای باڵای تاونەكان دەڵێت” لە 12 ساڵی بەسەرەوە منداڵەكانیان برد نەگەڕانەوە, دەستیان لە پشتەوە بەسترایەوە و پێشتر پیاوەكانیان بردبوو, گوێمان لە تەقە بوو”. یەكێكی دیكە دەڵێت”كوڕەكەی 12 ساڵ بووە دیار نییە, نەبردراویشە بۆ دووبز “.
خاوەر قادر كوڕە 15 ساڵانییەكەی كە ئاماری 1987 یشی كردووە, بۆ میوانی چووە بۆ ماڵی خاڵی, لە گەڵ پیاوەكان راماڵراوە بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان”كوڕە 15 ساڵانەكەی لە شارەوە چووە بۆ ماڵی خاڵۆكانی بەر ئەنفال كەوتووە, لە تۆبزاوە لێك دادەبڕێن, تەنها 2 كاتژمێر لە تۆبزاوە پێكەوە دەبن”.
زۆر شایەدحاڵ هەیە كە كوڕی پانزە ساڵ و روو لە خواریان بردراون لە گەل َپیاوەكان و نەگەڕاونەتەوە تا ئێستا گۆڕ ونن.
فەرەج رزگاربووی گۆڕە بە كۆمەڵەكان دەگێڕێتەوە “دوو منداڵیان لەگەڵ بووە”خەڵكی قیڕە بوون” مویان لێ نەهاتووە, زۆر منداڵ بوونە رەمی كراون “.
ئەوانەشی نیمچە بوونە و بردراون بۆ زیندانی دووبز بەردەوام لەبەر هەڕەشەدا بوونە, یەكێ لەوان ئاوا چیرۆكی خۆی بۆ میدل ئیست ۆچ دەگێڕێتەوە”ئەو منداڵانەی كەمێك كزربوون و دەیانتوانی هەڵبسووڕێن پاسەوانەكان بە زۆر قاوش و ئاودەستەكانیان پێپاكدەكردنەوە. كوڕێكی چواردە ساڵ كە پێنج مانگی لە سەربازگەكەی دووبزدا بەسەربردبوو دەگێڕێتەوە و دەڵێ: “ئەمن و ئیستیخبارات و بەعسییەكان چاودێرمان بوون، هەمیشە دەهاتن و بێ هۆ بەندییەكانیان فەلاقە دەكرد و چەند جارێك دەستیان بەستوومەتەوە و لێیانداوم، جارێكیشیان سێ ئەمن بە دار زۆریان لێدام و پشت و قاچمیان داڕزاند. لەو قاوشەشدا كە تیایدا دەخەوتم دووجار لە بەیانییەوە تا ئێوارە بەستمیانەوە بێئەوەی بیەڵن هیچ بخۆم. من نەمدەتوانی و بۆم نەبوو بپرسم بۆچی و هیچ كەسیش نەیدەتوانی بەرپەرچی یاسای بەعس بداتەوە”.
بە گشتی چەند منداڵێكی كەم لە دەوروبەری 15 ساڵ لە زیندانی سەربازگەی دووبز بوونە و بۆ یەكتر ناسراو بوونە, ژمارەیان كەم بووە, هیچ منداڵێكی زیاتر لە 15 ساڵ لە زیندانی سەربازگەی دووبز نەبووە.

سەردانی بەرپرسان
بە پێی وتەی زیندانییەكان, عەلی حەسەن مەجید ئەندازیاری پرۆسەی ئەنفال, 3 جار سەردانی زیندانی سەربازگەی دوبزی كردووە, هەر جارەی گروپێكی ئەنفالكراوانی لە گەڵ خۆی بردووە, نەزانراوە ئەو زیندانیانە چییان لێ هاتووە, ئەوەی زانراوە بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان بووە.
هەروەها عزەت دوری جێگیری ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕشیش چووە بۆ زیندانی سەربازگەی دووبز, بە زیندانییەكانی وتووە ئێوە كەسوكاری پێشمەرگەن بەرتان نادەین.

چ هێزێك سەربازگەكەی پاراستووە
ئەو هێزەی سەربازگەی تۆبزاوەی بەڕێوە بردووەو پارستوێتی هێزێكی هەمە رەنگ بووە, ئەبو ئەیمەن كە لە رێكەوتی 4-4-1988 ەوە لە فەرمانگەكەیەوە پێی رادەگەیەنن ئامادە بێت بۆ دەوامكردن وەك جەیشی شەعبی لە سەربازگەی بارەگای كەتیبەی هەندەسەی عەسكەری لە دووبز, دەڵێت ئێمە وەك جەیشی شەعبی 70 چەكدار بووین دیاریكراین بۆ دەوامكردن لە سەربازگەی دووبز, لە دبس,داقوق, حەویجە, ناوەندی پارێزگای كەركوك ەوە هاتبووین, كە بانگ كراین كەسیشمان نامانزانی بۆ چی بانگ كراوین؟. هەر ئەو دەڵێت دوای دوو رۆژ چەند مەفرەزەیەكی سەربازی هاتن بۆ ئامادەكردنی سەربازگەكە, ئاوو كارەبایان چاككردەوە.
بە پێی وتەی رائیدی ئەمن سەباح حەمدانی بێت ئەو بەرپرس زیندانی دووبز و مونەسقی نێوان هەردوو سەربازگەی دووبزو تۆبزاوە بووە, پێی دەچێت دووبز هەر وەك بەشێك لە سەربازگەی تۆبزاوە مابێتەوە لە ژێر سەرپەرشتی ئەمنی كەركوكدا بووبێت چونكە ئەو خۆی لە میلاكی ئەمنی كەركووك بووە, زیندانیانیان لەوێ راگرتووە بۆ قۆناغی دواتر, بەشێكیان بۆ نگرە سەلمان نێردراون, زۆریشیان بۆ تكریت و گۆڕە بە كۆمەڵەكان, ئەوەشی ماون ریكەوت هێشتویانییەتەوە دوواتر ئازاد كراون.
زۆرینەی زیندانیان باسی ئەوە دەكەن كە حەرەسەكان عەرەب و زۆربەیان خەڵكی حەویجە بوونە. زیندانیان باسی ناوی وەك كەنعان و ئەبو نەعمان ابو عارف و ئەبو عروبە هەردوكیان وەك بەرپرس لە دووبز باس دەكەن, پێی دەچێت بە فەرمی داوایان لێكرابێت ناویان نهێنی بێت, تەنها بەو ئەبو وانە بانگ یەكتر بكەن, بۆیە تا ئێستا ئاشكرای ناكەن.
زیندانییەكی دیكە باس ئەوە دەكات كە حەرەسەكان سەرباز بوونەو بێری سوور لە سەریان بووە. لە پاڵ ئەبو ئەیمەن باسی هادیە كوێریش دەكرێت كە حەرەس بووە لە دووبز, هاوكاری زیندانیانی كردووە بۆ نامە هێنان و پەیوەندیكردن. “میدل ئیستیش باسی چەكداری جل زەیتونی دەكات كە حەرەسیاتی زیندانییەكانیان كردووە” چەكداری جل زەیتوونییان لەتەكدایە. پاشان دووكاندارەكانی دووبز سەرنجیان دەدا وا كۆمەڵ كۆمەڵی شەش حەوت كەسیی ئافرەتی بەندكراو بە یاوەریی پاسەوان دێنە لایان و هەر زوو زانییان كە ئەمانە لە سەربازگەكەی دووبزەوە دێن.”.
میدل ئیست مۆفەق نەبووە لە باسكردنی كەمپی دووبز, نەیتانیووە وەك خۆی نیشانی بدات, كە سەربازگەیەك بووە ئامادەكاری تێدا كراوە بۆ زیندە بە چاڵكردن, زۆر زانیاری نا دروست كە لە دڕندەیی زیندانەكە كەم دەكاتەوە , بەمەش لێرە زیان بە دۆسیەكە دەگەیەنێت, تەنانەت بەڕێوەبەری زیندانەكەش دەكاتە كوردێك كە راست نییە ” بەڵام لەگەڵ ئەم هەموو (باشەیەیدا) ئەگەر بەراورد بكرێ، دووبزیش دیسان ترس و سامێكی كەم نەبوو. بۆ گاڵتەجاڕیی دەوران، گیراوەكان ڕوانییان بەڕێوەبەری ئەم سەربازگەیە هاوڵاتییەكی كوردە و پیاوێكی خەڵكی دەڤەری هەولێرە بە ناوی حاجی ئەحمەد فەتاح و حەجی مەككەی كردبوو.”.
هەرچەندە بەرگ سەوزو زەیتونییەكان ئەگەری زۆرە ئەمن بووبێتن, وەك خێروڵا حەمادی لە دان پێنانەكەیدا دەگێڕێتەوە, لە كاتی پێویستدا بەرگی سەربازی بێ روتبەمان دەپۆشی.

گێچەڵی سێكسی
ژمارەیەكی زۆر لەو ژنانەی لە زیندانی سەربازگەی دوبز بوونە, بۆ دادگای باڵای تاوانەكان ئەوەیان گێڕاوەتەوە, كە گێچەڵی سێكسی لەو زیندانە لە هەموو زیندانەكانی دیكەی ئەنفالكراوان زیاتر بووە, ئەو شایەد حاڵانە دەڵێن كچانی جوانیان دەركردۆتە دەرەوە و دواتر هێناویانەتەوە, شەوان كچانیان بردۆتە ناو باخەكان دەوروبەری زیندانەكە و تەعەدایان لێیان كردووە, ئەفسەرەكان شەوان كچانی كوردیان بردووە, 12ی شەو بە دواوە كچانیان بردووە, ئەمانەو زۆر چیرۆكی دیكە دەگێڕنەوە, هەموو دەربڕی ئەوەیە لەم سەربازگەیە بە بەرفراوانی گێچەڵی سێكسی بەرامبەر بە زیندانیان ئەنجامدراوە.

ئەشكەنجەدان
هەرچەندە زیندانەكان ئێرە هەموو ژن و منداڵ بوونە, بەڵام لە زیندانی دووبز یش وەك تۆبزاوەو نگرە سەلمان و نزاركێ لێدان هەبووە, تەنانەت وەك دەگێڕنەوە بە لێدان بە كێبڵ دوو منداڵ مردوونە. سەربازگەكە دەرگاكەی زۆر كات داخراوە, هەروەها شەوان كارەبایان لەسەریان كوژاندۆتەوە, ئەمانەش ئەشكەنجەی دەروونی بووە.

ئازادكردن
ئەبو ئەیمەن دەڵێت “زیندانییەكان پێنج مانگ و یانزە رۆژ لە سەربازگەی دووبز مانەوە” , ژنێكیش خەڵكی توكنە دەڵێت شەش رۆژ دوای لێبوردنە گشتییەكەی 6-9 لە سەربازگەی دوبز ئازاد كراون, ئتر نازانم ئەوانیش دوای بڵاو كردنەوەی لێبوردنەكە لە وەقائعی عێراقی لە رێكەوتی 20-9 ئازاد كراون یان زووتر, بە وتەی ئەم بێت 12ی مانگ ئازاد كراوە.
هەژار غازی عەزیز بابە كە هەر لەو زیندانە لە دایك بووە دەڵێت “رۆژی 20/10/1988 رژێمی بەعس لێبوردنی گشتی دەركرد و ئێمە گەڕاینەوە بۆ چەمچاڵ – شۆڕش، لە قادركەرەمییەكان نیشتەجێ بووین”..
كە لە زیندان ئازاد كراون, زیندانیانی سەربازگەی دووبزیش وەك نگرە سەلمان بردراون بۆ عەربەت, دواتر دابەش كراونەتە دوو بەش, چەمچەماڵ و كەلار” رزگاری, شۆڕش”. نێرگز دەڵێت تاكو رێكەوتی 25-10-1988 لە سەربازگەی دووبز ماوەتەوە, ئەوان وەك سەربازگەكان دی بە چەند گروپێك ئازادكراون , ئەمان بەشی كۆتایی زیندانییەكان نەبوونە, وەلێ پێی دەچێت تاكو كۆتایی ئۆكتۆبەر و سەرەتای نۆڤەمبەر هەموو ئازاد كرابێتن.

سەربازگەكەش فرۆشرا

هادی غەزایی كە لە شێخەكانی ساڵەییەو كوردە و خزمی خوالێخۆشبوو ئەحمەد موختارە كە زۆر بۆ ئەنفالكراوان باش بووە، دە ساڵ قایمقامی شاری دووبز بوو, وەك دەگێڕنەوە قاعەكانی سەربازگەی دووبزی ….. دا بە كەسێك بە ناوی ئەحمەد بایز, بە …….., ئەویش شیش و قاپی و جەمەلۆنی بانی و پەنجەرەكانی دەردێنێ و دەیان فرۆشێت, خەڵكیش دوایی ئەوە شوێن كەلاوەكەی دەكەنە خانوو, ئێستا هیچ شوێنەواری ئەو سەربازگە گرنگە نەماوە, بۆتە ماڵ و گەڕەكێكی لە سەر ئاوەدان كراوەتەوە, ئێمەش دەمانەوێت سەربازگەی قەڵای نگرە سەلمان لە دووری نزیك 1000 كیلۆمەتر بكرێتە مۆنمێنت, كەچی ئەوەی ماڵی خۆمان كاول كرا بە دەستی خۆمان, ئێستا بە ملیۆنان و ملیاران دۆلار هەمان سەربازگەمان بۆ درووست نابێتەوە؟.

عەلی مەحمود محەمەد

—————————-

سەرچاوەكان:
سی دی دۆسیەی ئامادەكراوی ئەنفال لە لایەن دادگای باڵای تاوانەكانەوە.
محكمە الانفال اعداد ریكار مزوری بمساعدە محامی ایاد كاكەیی
بەرنامەی بەڵگەنامەیی خۆم لەوێ بووم , تەلەفزیۆنی ئازادی,كەناڵی گەرمیان
جینۆساید لە عێراقدا ..پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد – هیومان ڕایتس وۆچ/ میدڵ ئیست وۆچ چاپی سێیەم 2013 چاپخانەی كەماڵ – وەرگێڕان لە ئینگلیزییەوە محەمەد حەمە ساڵەح تۆفیق
-لە تۆپخانەوە بۆ عەر عەر , كوردستان كەركوك 2004 , چاپخانەی ئۆفێستی
-لە تاوانی ئەنفالدا: ژنێك ویستی بمرێ,كەچی ژیا!- دلێر كەریم رێگای كوردستان ژمارەی تایبەت 11-4-2023
-چیرۆكی ئەو منداڵەی لە زینداندا لەدایكبوو2024-06-10-جەواد حەیدەری

• نێرگز لە دۆزەخی ئەنفالدا عارف قوربانی 2020 چاپخانەی حەمدی

بەخێر بێن بۆ جهەنەم, دروشمێك لەسەر دەرگای هاتنە ژورەوە بۆ سەربازگەی نگرە سەلمان بە خەتێكی گەورە نووسرابوو, باشترین دەربڕین بووە بۆی, بۆ ژیانی ئەوانەی لە نێوان 2 بۆ 8 مانگەی تێیدا ژیان, هاتنە ژورەوە هەبوو, دەرچوون تەنها بەهۆی عارەبانە یەك تایە بچوكەكانەوە بوو, ئەویش بۆ گۆڕستانەكەی, بۆ ناشتنی مردووان و مردووەكانی ناو عارەبانەكە, لەو زیندانە بێبایەخترین پێداویستی ژیان نەبووە, ئەوەی دەهات بۆ ئێرە كەمێك خوێندەواری بزانیایە دەبوایە بیزانیایە بۆ جهەنەم هێنراوە.
قەڵای نگرە سەلمان سەربازگەیەكە لە سنووری نێوان هەردوو وڵاتی عێراق و مەملەكەتی عەرەبی سعودیە لە پارێزگای سەماوە, لە ناو بیابانێكی پان و بەرینی كاكی بە كاكی وشك و برینگی گەرمی ژینگە دۆزەخی, بە هۆی شەپۆڵی گەرماو شەپۆڵی لمەكەیەوە, بە تایبەتیش لەو وەرزەی ئەنفالكراوان تێیدا ژیان لە ترۆپكی دۆزەخی خۆیدایە, بە تایبەتیش بۆ هاووڵاتیانی كوردستان كە ئاووهەوای ناوچەكانیان فێنك و وڵاتی سەوزاییە, ئەوێ بۆیان جهەنەمە راستەقینەكەیە.
لێرە لە دەرگای سەرەكییەوە هەر دەهاتیتە ژورەوە, لە گۆڕەپانی گەراجەكە جوت دەكران, بەخێرایی ناو، پیشە و شوێنی نیشتەجێ بوونی رابردوو تۆمار دەكرا, فڕێ دەدرایتەوە ناو هۆڵێكی گەورە لە ژورەوە, ئیتر مەگەر لە پەنجەرە بچووكە قایمكراو بە شیشە ئەستورەكانەوە دەرەوەت ببینیایە, ئەویش گڕەی گەرماییەكەی وەك تارمایی نیشانی دەداو شارۆچكە تۆزاوییەكی نگرە سەلمان لەناو گڕەو گەردەلولی لمدا زۆرجار شوێنەوارەكەی بە چاو نابینرا.
ئەو خەڵكەی لێرە بوون لە مرۆڤایەتی خرابوون, ڕێگە بە حەجاج و دارودەستەكەی درابوو دیلەكانی ئەنفال وا لێبكەن لە بارودۆخێكی زۆر نامرۆڤانەدا بژین, لە جێگای زۆر قەرەباڵغدا، بەبێ سەرچاوە و ئاوی خواردنەوە و لە ژێر بارودۆخی برسێتیدا, نەبوونی چارەسەری پزیشكی و رایەخی خەو بان و بن و دەستشۆر حەمام و فێنككەرەوەو گەرمای بەتین و تەنانەت بێ ئۆكسجینی و ….. درێژە بە ژیان بدەن ئەگەر شانسی مانیان هەبووبێت.

قەلای نگرە سەلمان
زیندانی نگرە سەلمان, كە پێشتر یەكێك بووە لەو سەربازگە قەڵاییانەی لە زۆر ناوچەی كوردستان وەك سوسێ, حەسار, قەرەبەگ, چەمچەماڵ, قۆڕەتوو, ئاكرێ, نزاركێ….هەن. لە كۆتایی ساڵی ( 1976 ) ەوە لە سەرتاسەری عێراق دەست بە دروست كردنیان كراوە, لە ماوەی 5 ساڵ تەواو كراوە, لەسەر رووبەری 15000 مەتر چوار گۆشە, لەسەر دیزاینی سۆڤییەتی, كە لە هەر چوار لاواوە دژە فڕۆكە پاراستوونی, شێوەی لاكێشەییە, درێژییەكەی كەمترە لە دووجاری پانییەكەی درێژی 192 شەقاو پانییەكەی 118 شەقاو.
بەشێك لەمانە بۆ زیندانی دیلەكانی ئێران بەكار هێنراون, جگە لە زیندانی نگرە سەلمان, سەربازگەی قەڵاكانی سوسێ و قۆڕەتوو و ئاكرێ و نزاركێش كرانە ناوەندی كۆكردنەوەی ئەنفالكراوان و زۆر بەسەرهات و چیرۆكی رەشیان هەیە, بەتایبەت قەڵای نزاركێ و قەڵای نگرە سەلمان.
زیندانی قەڵای سەربازگەی نگرە سەلمان 144 كم لە شاری سەماوەوە دوورە, كەمتر لە 2 كیلۆمەتر لە شاری سەلمان, لە باشووری رۆژئاوای قەزای سەلمانەوەیە, هەر بە ناوی قەزای سەلمانیشەوە ناو نراوە, كەوتۆتە ناوچەیەكی كەم دانیشتووانی پان و بەرینی خێڵەكییەوە, سەلمان بە خۆی و هەر 16 ناحیەكەیەوە ژمارەی دانیشتووانی ناگاتە 10هەزار كەس, بەڵام پانتایی خاكەكەی 46928 كیلۆمەتری چوارگۆشەیە.
ئەم سەربازگەیە, زیندانی بەناو بانگی كۆنی نگرە سەلمان نییە وەك هەندێك وا ئاماژەی پێ دەدەن, كە ئینگلیزەكان لە ساڵی 1928 لە سەردەستی كلوب باشا دروست كراوە, ئەمە 73 ساڵ دواتر بەعس بۆ سەربازگە دروستی كردووە.

هێنانی ئەنفالكراوان

زیندانەكانی ناو قەڵای سەربازگەی نگرە سەلمان لە 3 جێگاوە هێنران بۆی, بەڵام بە چەندین كاروان.
1-لە سەربازگەی تۆبزاوەوە: سەربازگەی نگرە سەلمان لە تۆبزاوەوە نزیك بە 674 كیلۆمەتر دوورە, ئەمانە ئەو ژن و پیاوانەی قۆناغەكانی 7 پرۆسەی ئەنفالەكانن جگە لە كۆتا ئەنفال, كە تەمەنیان لە سەروی پەنجا ساڵەوە بووە, لە گەڵ هەموو ئەو زیندانیانەی ئەنفالی هەڵەبچە كە پێش لێبوردنە گشتییەكەی 6-9-1988خۆیان تەسلیم كردۆتەوە پێكەوە بێ جیاكردنەوە بردراون بۆ ئەو زیندانە.
سەفەرە شومەكە لە گوندی تۆبزاوەی 10 كیلۆمەتری باشووری كەركووكەوە بۆ سەربازگەی قەڵای نوگرە سەلمان، نێوان 14 بۆ 17 كاتژمێری خایاندووە، هەندێك جاریش تا شەو و رۆژێك, ئۆتۆمبیلی ئەمن و ئیستیخباراتیش كەوتبوونە پێش و پاشی كاروانەكان بە بێتەلەوە, بەردەوام لە پەیوەندیدا بوونە لەگەڵ سەرەوەی خۆیان.
لە ڕێگا لە هیچ جێگایەك وەستان نەبووە, هیچ سەرئاوییەك نەبووە, هیچ نان و ئاوێكیان بە گیراوەكان نەداوەو بۆیان دابین نەكردوون, بە تەنگە نەفەسی و تەنگاوی و تێنوێتی و برسێتی ئەو سەفەرەیان بردۆتە سەر, تا ئاستی مندالڵان ناو ئۆتۆمۆبیلە سەربازییەكان بێ مامان لە دایك بوونە, بوورانەوەو لە هۆش خۆ چوون و پیسایی كردنە خۆ بەربڵاو بووە تەنانەت لە بردنیان بۆ زیندانی نگرە سەلمان منداڵ لە دایك بووە بەر بۆتەوە هەڵیان نەگرتۆتەوە.
2-بەشێك لەو ژن و منداڵانەی لە زیندانی دوبس بوون, دوو كاروانیان لە ناوەڕاستی مانگی شەش نێردران بۆ زیندانی سەربازگەی نگرە سەلمان, لە ناوەڕاستی یۆنی بۆ ناوەڕاستی یۆلی, دوای ئەم دوو كاروانە ناردن بۆ نگرە سەلمان راوەستا, ناردنەكان لەوێوە بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان گواسترانەوە لە رێگای ناردنیان بۆ سەربازگەی تكریت.
” لێرە هەر ماوە نا ماوەیەك و بە پێی وەختێكی دیاریكراو كۆمەڵە پاسێكی داخراو خۆیان دەكرد بە بنكەكەی دووبزدا و ژمارەیەكی زۆریان لە گیراوەكان باردەكرد. لایكەمەكەی دوو جاریان ئەو كۆمەڵە خەڵكەی ناوچەی كەلاری باشووری گەرمیان بوون، كە بە پێی مەزەندەیەك تێكڕا نزیكەی پێنج سەد ژن و منداڵ دەبوون و گوێزراونەتەوە بۆ بەندیخانەی نوگرە سەلمان “.
3-ئەو ژن و پیاوە پیرانەی زیندانی تكریت تەمەنیان لە سەروی 50ساڵییەوە بووە, ژن و منداڵیان لەم زیندانەوە بەهەمان پێوەری تۆبزاوەو دووبز نەهیناوە بۆ زیندانی نگرە سەلمان.
واتا زیندانیەكانی تۆبزاوەی قۆناغەكانی ئەنفال و سەربازگەی تكریت بژاردە كراون, پیرەكانیان راگواستووە بۆ سەربازگەی نگرە سەلمان, بەشێكی تۆبزاوە نێردراون بۆ دووبز, لە تكریتیش پیرەكان بۆ نگرە سەلمان بوونە, گەنجەكانیش بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان, بەڵام لە قۆناغی ئەنفالكراوانی هەڵەبجەدا كە لە مانگی ئابی 1988 پێش لێبوردنە گشتییەكەی بڕیاری 736 تەسلیم ببوونەتەوە, هەموویان پێكەوە هێنراون بۆ سەربازگەی نگرە سەلمان. بە پێی نامەی نەخۆشخانەی سەماوە, لە ناو مردووەكاندا زیندانی 110 ساڵانە هەبووە.

یەكەم زیندانەكانی نگرە سەلمان كەی هێنران و كێ بوون؟

بە پێی گێڕانەوەی زیندانیان, رۆژی گەیشتنی یەكەم كاروانی ئەنفالكراوان بۆ سەربازگەی تۆبزاوە دیاری دەكرێت, چونكە بەڵگەنامەی وامان لەبەردەستدا نییە سەڵمێنەری ئەوە بێت كەی یەكەم زیندانی بۆ قەڵای نگگرە سەلمان نێردراوە.
پیاوێكی خەڵكی گوندی تەپە سورە لە دایك بووی ساڵی 1931 دەگێڕێتەوە, دوای دەستگیركردنەكەیان دوو رۆژ لە تەواری سلێمانی ماونەتەوە, دوو رۆژیش لە سەربازگەی تۆبزاوە, بۆ سێیەم رۆژ گواستراونەتەوە بۆ سەربازگەی نگرە سەلمان, كە گەیشتوونەتە ئەوێ چۆڵ بووە, بەڵام خەڵك پێشتر لەوێ بوونە شوێنەواریان دیار بووە, بە پێی لێدوانی ئەو بێت, ئەوان ئێوارەی پێش یەكەم رۆژی رەمەزان گەیشتونەتە نگرە سەلمان, واتا رۆژی شەممە رێكەوتی 16-4-1988 بۆ شەوەكەی گەیشتونەتە سەربازگەی قەڵای نگرە سەلمان.
جەبار محەمەد ساڵەح خەڵكی گوندی چیمەنی جەباری دەڵێت “دوای گرتنیان براونەتە قەرە تاموور, لەوێوە بۆ چەمچەماڵ و دواتر بۆ سەربازگەی تۆبزاوە, ئەوان یەكەم گروپ بوونە براونەتە سەربازگەی نگرە سەلمان, كە گەیشتوونەتە ئەوێ, كراونەتە دوو هۆڵەوە, یەك بۆ ژنان یەكیش بۆ پیاوان, دوای دوو شەو كاروانی دیكە هێنراوە بۆ زیندانەكە. ئەویش بەهەمان شێوە دەڵێت كە گەیشتوونەتە سەربازگەی نگرە سەلمان, بە پێی شوێنەوارەكانیان پێشتر خەڵكی لێبووە, هەموو پیاو بوونە, ئەمانیان بردۆتە جێگای ئەوان, بە پێی وتەی ناوبراو خواردنە باشەكەی مانگی رەمەزان كە داویانە پێیان, پێشبینی دەكرێت بۆ زیندانەكان پێشوو بوو بێت, بەڵێندەر گرتبێتی بۆ ئەوان, لە سەرەتا تا كۆتایی مانگی رەمەزان خواردنیان باش بووە. بە پێی وتەی ئەو سەرەتا سەربازگەكە موبەریدەو ئاویشی لێبووە, هی زیندانەكان پێشوو بوون بەجێ مابوو, تەنانەت ئەوان كشتوكاڵیشیان بۆ خۆیان كردووە … ئەویش بە هەمان شێوە دەڵێت پێش رەمەزان گەیشتوونەتە ئەوێ.
سەبری عومەر ئیسماعیل لەو زیندانیانە بووە كە براونەتە قەرەتامور دەڵێت” ئێمە یەكەم كەس بووین چوینە نگرە سەلمان, سەرەتا ژورەكە هەموو شتی تێدابوو, لە جلوبەرگەوە بۆ دۆڵمەو كەرەوس و ….” , هەروەها خەڵكی ناوچەكەش لە مانگی رەمەزان شوتی و نانیان بۆیان بردووە. ئەو دەڵێت”زیندانی دیكە پێشتر لە نگرە سەلمان بووە, ئەگەر هەیە دیلی ئێرانی بووبێتن, نگرە سەلمان دوو رۆژ پێشتر بۆ ئێمە چۆڵكراوە؟؟؟”.
كەچی هیومان ڕایتس وۆچ/ میدڵ ئیست وۆچ – لە پەرتووكە بەناو بانگەكەی بە ناوی “جینۆساید لە عێراقدا ..پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد” بە پێَچەوانەی ئەوانەوە دەڵێت “ئەوانەی كە یەكەمجار لە ناوەڕاستی نیساندا لە تۆپزاواوە گەیشتبوون تەماشایان كردبوو نوگرە سەلمان تاریك و چۆڵە”, هەروەها دەنووسێت “چەند ساڵ بوو بە چۆڵی مابووەوە و كۆچەرە عەرەبەكان مەڕوماڵاتیان تێدەكرد. سەر دیوارە ڕووتەكانیش تێكەڵ و پێكەڵ یاداشتنامەی زیندانییە سیاسییەكانی لێنووسرابوو”. بەلام پێی دەچیت پێش زیندانییە ئەنفالەكان زیندانی یان دیلی ئێران یان سەربازی عێراقی تێدا بووبێت, ئەو زیندانە جیایە لە زیندانی زیندانییە سیاسییەكان وەك بەناو بانگە.

ژمارەی زیندانیان
تا ئێستا ئامارێكی ورد نەكراوە بۆ ژمارەی ئەو زیندانیانەی لە قەڵای نگرە سەلمان و زیندانەكانی دیكەدا بوونە, ئەمەش خەمساردییەكی گەورەی حكومەتی هەرێمی كوردستان دەردەخات.
هیومان ڕایتس وۆچ/ میدڵ ئیست وۆچ لە پەرتووكی جینۆساید لە عێراقدا .. پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد پێی وایە ( بەندییەكان بە چوار كاروانی سەرەكی گەیشتن. سەرجەم گیراوەكانی نوگرە سەلمان لە سەردەمی ئەنفالدا پێدەچێت 6 تا 8 هەزار بووبێتن”, هەرچەندە ئەو زانیارییەی كە ئەنفالكراوان بە چوار كاروان گەیشتبێتنە نگرە سەلمان زۆر هەڵەیە, راستییەكەی ئەوان 4 گروپن” تۆبزاوە, دووبز, تكریت, هەڵەبجە, نەك چوار كاروان, چونكە ژمارەی كاروانەكان زۆر لەوە زیاترن, تەنانەت روونیش نییە بە چەند كاروان گەیشتبێتن”.
یەكێ لە زیندانیكراوان خەڵكی گوندی گۆپتەپە, ساڵی لە دایك بوونی 1935 ە, لە رێكەوتی 2-1-2005 لە وتەی بۆ دادگای باڵای تاوانەكان داوە دەڵێت ” ئێمە هەموو 10 بۆ 12 رۆژ جارێك ئامار كراوین, بە پێی ئەو زانیارییەی وەرم گرتووە لە سەربازەكانەوە , ئێمە ئەنفالكراوان ژمارەمان ( 8706 ) كەس بووە لە زیندانی نگرە سەلمان”.
ئەو زیندانیانەی هەڵەبجە كە بردراون بۆ نگرە سەلمان ژمارەیان 1205 كەس بوونە, ئەوان زیندانیانی ئەنفالی خۆیان بە رێكوپێكی ئامار كردووە.
پێی دەچێت ژمارەی زیندانیانی نگرە سەلمان لە نێوان 8000 بۆ 9000 هەندێكیش بە 11000كەسی دەدەنە قەڵەم, زیندانیان ئەوانەی لەوێ بوونە لەسەر ژمارەیەك دیاریكراو كۆك نین.

سەربازگەكە چۆن بوو؟

نەخشەی ئەم سەربازگەیە وەك لە ئاسمانەوە دیارە, تەلارێكی دوو نهۆمی لاكێشەییە, باكوورو باشووری كەمتر لە دووجاری رۆژهەلات و رۆژئاواكەیەتی, وا دەردەكەوێت نزیك بە ئەندازەی یاریگایەكی تۆپی پێ بێت, بە جێگای سەیركەرانەوە, چەند هۆڵ لە سەرەوە بووبێت, هەمان ژمارەی هۆڵیش لە خوارەوە هەبووە, هەرچەندە لەمەشدا هیومان ڕایتس وۆچ/ میدڵ ئیست وۆچ كەوتۆتە هەڵەوە كە دەڵێت ” پاسەكان لە یەكێك لە دوو دەروازە گەورەكەوە چوونە ژوورەوە و لە ناوەڕاستی حەوشەیەكی پان و پۆڕدا وەستان كە “سێ ئەوەندەی یاریگاكەی تۆپی پێی سلێمانی بوو”, هەموو زیندانییەكانیشیان لە دەروازەی پێشەوە بردۆتە ژورەوە, لایەنە فەرمییەكانی ژماردن, ناو نووسین و وەرگرتن لەوێ بوونە.
بۆ ژمارەو قەبارەی هۆڵەكان ژمارەی جۆراو جۆر دەوترێت بە پێی وتەی گیراوەكان, كە هەر یەكەی ژمارەیەك دەدەن” 34 هۆڵ, 24 هۆڵ, 48 هۆڵ,56 هۆڵ……”, بەپێی دیزاینی وێنەی سەرەوەش بێت 24 هۆڵ و 4 كۆمەڵ تەوالێتی 3 ژوری و حەمام و دەستشۆری…. هەبووە, لەگەڵ ژمارەیەك ژوور بۆ بەڕێوەبەرایەتی و كارە كارگێڕییەكان.
هۆڵە ڕەقوتەقەكان هەر یەكەی چەند پەنجەرەیەك بچووكی تێدا بوو, لە قەبارەدا جیاواز بوون، بۆ قەبارەی هۆڵەكانیش كۆمەڵێك ژمارە لە لایەن زیندانییەكانەوە دەوترێن لەوانە ” بردینیان بۆ نهۆمی دووەم و لەوێ شەست و چوار كەسیان لێمان خستە ژوورێكەوە كە بە ئەندازەی نزیكەی 8 × 6 مەتر دەبوو – هیومان”.
یەكێكە دیكە دەڵێت “هۆڵەكان قەبارەیان 12 بە 24 مەتر بوو”, یەكی دی دەڵێت 10 بە 12 مەتر بوو.
هۆڵەكان هەموو وەك یەك نەبوونە, هەبووە گەورەتر بوو لەوەی دی….زیندانییەك دیكە دەڵێت “لە هۆڵەكەی ئێمە 448 كەسی تێدا بوو”, بەڵام پێی دەچێت بەشێك لە جیاوازی ژمارەی زیندانییەكان ناو هۆڵەكان پەیوەندی بە خودی پێكهاتەی زیندانییەكان و ئەو جێگایەی لێوە هاتوون بووبێت, نموونە زیندانییەكان هەڵەبجە هەموو بەشی سەرەوەیان بۆ تەرخان كراوە خۆشیان 1205 زیندانی بوونە, زیندانییەكان قۆناغەكانی ئەنفال زیاتر لە پێنج جاری ئەوان بوونە خراونەتە خوارەوە.
لە هەموو سووچێكی زیندانەكەشەوە قولەی چاودێریی پاسكردنی خڕی هەبووە بۆ دژە فڕۆكە, كە خوارەوەی وەك گۆڕەپانێكی بچووك وابوو, جارێكیان حەجاج منداڵەكانی لە خوارەوەی ئەو قولانە زیندانی كردووە وەك سزادان.
زیندانەكە دوو حەوشەی هەبووە, حەوشە گەورەكە گۆڕەپانی دوو گۆڵی تێدابووە, شیشی گۆڵەكەیان بۆ ئەشكەنجەو بەستنەوەی ئەنفالكراوان بەكار هێناوە, حەوشە بچوكەكە كە لە لای دەرگا سەرەكییەكەوە بوو, پێی دەوترا ساحەی گەراجەكە. لە دیوای گۆڕەپانی گەراجەكە لە رۆژهەڵاتی ئیستخبارات, لە رۆژئاوا هۆبەی پۆلیس هەبووە, هەروەها چواردەوری زیندانەكە پەرژینی تەلدڕك بووە.

گەیشتن و دابەش كردن بەسەر هۆڵەكاندا

وەك وتمان یەكەم گروپ ئەنفالكراونی گەرمیان لە رێكەوتی 16-4-1988 گەیشتنە نگرە سەلمان, دوا گروپیش هەڵەبجەییەكان لە رێكەوتی 10 یان 12ی ئۆگەست گەیشتونەتە سەربازگەكە, واتا 4 مانگ دواتر.
سەرەتا ژن و پیاو لە نگرە سەلمان هەیوان و حەوشەكانیان تێكەڵ بووە, تەنها هۆڵەكانیان جیا بووە, دوای مانگی رەمەزان هەیوان و حەوشەكانیان جیاكراوەتەوە, بە بەرمیل دیوارێكیان لە نێوان هەیوانی بەردەم هۆڵەكانیان دروست كردووە, دوای هاتنی دوو كاروانەكەی زیندانی دووبز, ئەو منداڵ و ژنانەیان لێك جیا نەكردۆتەوە, بەڵكە ئەوانیان پێكەوە بردۆتە بەشی سەرەوە, بەڵام بە هاتنی هەڵەبجەییەكان كچ و ژنە گەنجەكان كە خرابوونە بەشی سەرەوە, هێنایاننە خوارەوە بۆ لای ژنە پیرەكان, ئیتر ئەنفالكراوان لە خوارەوەو ئەنفالكراوە هەڵەبجەییەكانیش لە سەرەوە.
دەرگاكان لە كاتژمێر 10ی شەوەوە بۆ 7ی بەیانی دادەخران، لە وەختی تردا گیراوەكان بە سەربەستی لە هۆڵ و بەرهەیوانەكان دەسووڕانەوە.
لێ هەڵەبجەییەكان كوڕو كچی گەنجیشیان لە گەڵدا بوو, هەموو پێكەوە بوونە, ژن و پیاو, گەنج و پیر و منداڵ لە یەكتر جیا نەكراونەتەوە, خۆشبەختانە ئەوان گەنجەكانیان نەبردراوون بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان سزاكەیان سوكتر بووە.

كەم ئەندامەكان

لە پۆلێنكاری ئەنفالكراوان لە سەربازگاكانی تۆبزاوەو تكریت, تەنها لەسەر بنچینەی تەمەن زیندانییەكان لە یەكتر جیاكراونەتەوە, ئەوانەی لە پەنجا ساڵ بە سەرەوە بوونە نێردراون بۆ سەربازگەی نگرە سەلمان, جگە لە دوو كاروانی زیندانی دووبز كە نێردراون بۆ نگرە سەلمان كە نزیك 1000 زیندانییەك بوونە, لە گەڵ بەشێك لەوانەی تا لێبوردنە گشتییەكە لە دووبز ماونەتەوە, ئەوانی دی بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان نێردراون, خوارو سەروی 15 ساڵ نێر و مێ پێكەوە كۆمەڵكوژ كراون, واتا جیاوازی زۆر نەبووە لە نێوان ئەو منداڵەی بە 15 ساڵ یان كەمتر دراونەتە قەڵەم, لە پۆلێنكردنی تۆبزاوەو تكریت, كەم ئەندامیش مامەڵەی مرۆڤی ساغیان بۆ كراوەو گەنجەكانیان بە ناوی پێشمەرگەوە كۆمەڵكوژ كراون, پیرەكانیش نێردراون بۆ نگرە سەلمان.
نگرە سەلمان زیندانی كوێر و شەل و شێت و سەقەتی تێدا بووە, نزیك 50 كوێری تێدا بووە, لە پێشدا كوێرەكان كەوتوونەتە مردن بە هۆی برسێتی و نەتوانینی خزمەتكردنی خۆیان, چاویان نەیبینیوە خۆیان لە ئەسپێ و پیسی پاك بكەنەوە, تا گەیشتۆتە ئەوەی كرم لێیانی داوە, نەشیان توانیوە لە بەر قەرەباڵغی و پاڵە پەستۆ و نەبوونی بینایی ئاو و خۆراك بۆ خۆیان وەربگرن بەردەوام تێنوو برسییان بووە, زۆریشیان كەسی خۆیان لەگەڵ نەبووە خزمەتیان بكەن.

كێشەی ئاو

ئەنفالكراوان بۆ دواجار هەر لە ماڵ خۆیان دەرچونە, كێشەی تێنویەتیان هەبووە, لە هەموو قۆناغەكانی زیندانیدا وەك سزا تێنوو كراون.
لە ناوەڕاستی مانگی یۆنی بە دواوە, بە دوو كاروان ئەنفالكراوانی ژن و منداڵی دووبزیان كە هێناوە بۆ نگرە سەلمان, بە پێی وتەی شایەتحاڵەكان لە رێگا منداڵ لە تێنوەتیدا مردووە.
لە سەرەتا ئاوی بۆڕی لەناو سەربازگاكە هەبووە, دەڵێن كاتێك ئاوی بیرەكەمان دەخواردەوە, لێومان سپییەوە دەبوو, بەهۆی زۆری خوێی ئاوەكەوە, ئاوێكی گەرم و شوێر و تاڵ وەك دەگێڕنەوە وەك ژەهری مار بووە.
ئەم ئاوە نە بۆ خواردنەوەو نە بۆ خۆشوشتن و جل شوشتن بەكار نایات, تەنها بۆ ئاوڕشێنی زەوی بەكار هاتووە, وەلێ ئەم ئاوە بۆ ئەنفالكراوان نیعمەت بووە.
لە پێش مانگی تەموزەوە ئاوەكەیان گرتۆتەوە, ئیتر بە تەنكەر ئاویان لە شاری سەماوەوە بۆیان هێناوە, دەگێڕنەوە كە ئاوی تەنكەرەكە خراپتر بووە لە ئاوی بۆڕییەكە. تەنانەت دەڵێن لە جەژنی قوربان تكێ ئاوی شۆریشیان پێمان نەداوە.
رۆژانە دوو جار ئاو هاتووە, ئاوەكە لە بەر پیسی و شوێری تاڵ بووە, دەڵێن كە دەڕشا زوو دەبووە قەوزە, پڕی كرم بووە, بە جەمەدانی و قوماش پاڵیویانە, لە بەر گەرمی بە كارتۆن باوەشێنیان دەكرد تا سارد بێتەوە ئەوجا بیخۆنەوە.
كە ئاو هاتووە سەجانەكان ” هەر هۆڵێك دوو نوێنەری هەبووە, بۆ وەرگرتن و دابەشكردنی خۆراك” و زیندانییە بەهێزەكان زۆربەیان بۆ خۆیان بردووە, لاوازەكان زۆرجار دەستیان نەكەوتووە, زیندانییەكان هەنندێك جار لەسەر ئاو لە یەكترییان داوە.
وەك دەگێڕنەوە جاری وا هەبوو ئاویان لە دۆلكەو سەتڵدا دەهێنا لە یەك كاتدا چەندین كەس سەریان دەخستە ناو سەتڵەكەوە بۆ ئاو خواردنەوە، دەبووە راكێش راكێش ئاوەكە لەو نێوەدا دەڕشا. ئەم ئاوە پیسە سەرچاوەی سەرەكی بەشێك لە نەخۆشییەكان بوو لە زیندانەكە. لە هەمان كاتدا ئاو فرۆشیش پەیدا بووە, شۆفێری تەنكەرەكان ئاویان بە زیندانەكان فرۆشتووە, سەتڵی تا چوار دینار فرۆشراوە.

ئەی خواردن چۆن بووە؟
وەك وتمان سەرەتا لە مانگی رەمەزان خواردنیان داوە بە ئەنفالكراوان زیندانی سەربازگەی قەڵای نگرە سەلمان , هەرچەندە یەكەم رۆژی رەمەزان بۆ پارشیو هیچیان نەداوە پێیان بیخۆن, بەڵام ئەو مانگە سەرتاپا تاكو رەمەزان تەواو بووە خواردنیان باش بووە, تەنانەت خەڵكی ناوچەكەش لە مانگی رەمەزان شوتی و نانیان بۆیان بردووە, لەو ماوەیەدا برنج و شلەو جارجارە گۆشت و میوەش دراوە پێیان.
كاروانێكی ئەنفالكراوانی ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی چوار, كە خەڵكی بناری خاڵخالان و شێخ بزێنی سەرو و كۆیەو ناوچەكانی ئەنفالی چوار بوونە, 3 رۆژ پێش جەژن رەمەزان گەیشتۆتە نگرە سەلمان, ئەو ژنەی لە تەق تەق كە منداڵەكەی گریاوە بەهۆیەوە دۆزراوەتەوە, لە گەڵ ئەو كاروانە بووە دەڵێت ئەو 3 رۆژە تەماتەو باینجان و برنجی وەرگرتووە و لێی ناوە, دواتر خواردن گۆڕاوە بۆ سەمونی وشك و ئاوی سوێر.
كە رەمەزان تەواو بوو, شلەو برنج و خۆراكیش تەواو بوو, ئەمە وای كرد دوای رەمەزان, زیندانییەكان لە برسان بكەونە دەرهێنانی كۆنە نانی بە كەڕە شیفەو پیسی ناو بەرمیلی پاشماوەكان پێشووتری خۆیان.
رۆژانە هەر یەكەی نیوەڕوان دوو بۆ سێ سەمونی بچووكی بێ خوێی بۆری رەق و ئاوی خوێیاویان داوە پێیان بۆ تەواوی رۆژەكە, لەبەر بێ خوێیی سەمونەكانیان بە خوێوە خواردووە, یان بەهۆی رەقی كوتاویانە ئەوجا خواردوویانە, یاخود دواتر كە ئاوتەماتە پەیدا بووە, بە ئاو تەماتەوە خواردوویانە, ئاو تەماتە و پیاز بە لەزەتترین خۆراكیان بووە, تەنانەت لە جەژن خواردنیان نەداوە پێیان, ئەمە وایكردووە سكی خۆیان توند لە برسان بگوشن بۆ ئەوەی خەویان لێبكەوێت.
بەهۆی خراپی خواردن و كەمی ئاوەوە ژنان شیریان نەبووە, شیری قوتوش نەبووە, داوای شیریان بۆ منداڵە ساواكانیان كردووە نەیان داوە پێیان, بۆیە منداڵان لە برسان زۆریان مردوونە.
حەنیفە فەتاح عومەر بە رەگەز عەرەب ئەنفالكراوی گەرمیان , منداڵی كچی بووە, خۆی ناوكی بڕیووە لە ئاو دەست, منداڵەكەی داوەتە سەگ بیخوات لە نگرە سەلمان, لەبەر برسێتی و نەبوونی شیر.

فرۆشتنی خۆراك

سەرەتا شت فرۆشتن نەبووە لە سەربازگەكە, نەنها ئەو خواردنەی دراوە بە زیندانییەكان هەبووە, فرۆشتنی خۆراك دوای نزیك 3 مانگ پەیدا بوو, واتا لە ناوەڕاستی یۆلییەوە, دوای هاتنی ژن و منداڵەكان دووبز بە ماوەیەك پاسەوان و شۆفێری تەنكەرەكان بۆ قازانجی خۆیان كەوتوونەتە هێنانی شت و مەك و خۆراك بە پارەیەكی زۆر, نزیك بە 10 جار زیاتری نرخی بازاڕ.
خزمێكی حەجاجیش یەكێك بوو لە ئەوان, تا گەیشتە ئەوەی لەناو سەربازگەكە چەندین وردە بەقاڵیش پەیدا ببوون, بە كۆ خواردن و پاكەتەكەیان لێیان دەكڕییەوە و بە قازانج دەیان فرۆشتەوە بە زیندانییەكان دیكە.
نرخی شت و مەكەكان زیاتر لە 10 جار قیمەتی بازاڕ بووە, كیلۆی رۆن لە 3 پەنجاییەوە فرۆشراوە بە دینارو نیوێك تا دوو دینار, پیاز سەلكی بە دینارێك و زیاتریش, ئاوی تەماتە بە زیاتر, برنج كیلۆی لە 125 فلسەوە بۆ 2 دینارو بەرەو بان, شیری قوتوو پاكەتی جگەرەو شەربەتی وشك و تەنانەت برنج و شەكریش بە فەردە فرۆشراوە.
برنج و ئاتەماتە و جار جارە گۆشتیش هەبووە بۆ فرشتن, بەلڵام كێشەی لێنانیش هەبووە, نەبوونی ئاگر كێشەی سەرەكی بووە, بایی كوڵاندن نەبووە تەنها بایی گەرم كردن هەندێك جار هەبووە, ئەویش بە پارچە پەڕۆی دامێن كراس و كەواو جلی ژێرەوە و خوارەوەی قاچ دەست و ملیوانی جل و بەرگەكانیان ئەنجامیان داوە, یان لە دەرەوە پوش پەڵاشیان كۆكردۆتەوە, هەندێكیش باس لە بوونی تەباخێكی غازی یەكچاو دەكەن لەناو قەڵاكە.
ئەوەی پارەی نەبوایە لە نگرە سەلمان وەزعی خراپ بوو, نایتوانی شت بكڕێت, كەس قەرزی بە كەس ناداوەو هەشبووبێت زۆر كەم بووە, هەندێك لە زیندانییەكان ناچار بوونە جل و بەرگی بەری خۆیان بفرۆشن بۆ كڕینی خۆراك, زۆربەی ئەوانەی كە مردوونە, ئەوانە بوونە پارەیان پێ نەبووە.
هەندێك لە زیندانەكان پارەیان پێ بووە, چونكە لە هەموو قۆناغەكان گیرفانیان گەڕاون و ئەوەی پێیان بووە لێیانیان سەندووە, بەڵام لە سەربازگەی تۆبزاوە, بەڵگەنامەو پارەكانیان لە پیرەكان نەسەندووە, بۆیە بەشێكیان پارەیان پێ مابوو لە نگرە سەلمان.

ئەشكەنجەدان

ئەشكەنجەدان لە هۆڵی گەراجەوە كە تازە ئەنفالكراوانیان بۆی هێناوە, تا رۆژی گەڕانەوە لەو زیندانە بەردەوام بووە, چەندین كەس بە لێدان مردوونە ناویان ئاشكرایە.
پیاوێك خەڵكی كەریم باسان بووە, عەبدی ناو بووە, نەخۆش بووە, لە كاتی ناو خوێندنەوە, ناوی باوكی نەوتووە, بە دار كوشتویانە, كەڕێكی هاواری لای هەڵەبجەش گوێی لێ نەبووە ناوی خوێنراوەتەوە, بە هەمان دەرد براوە.
شێخ ساڵەح شێخ نەسرەدین هاوولاتی گوندی سماقەی سەر بە قەزای تەق تەق بە لێدان مردووە لە نگرە سەلمان, لێدان بە كێبڵ دیاردە بووە رۆژانە, تەنانەت وەك زیندانییەكان دەگێڕنەوە منداڵی 4 ساڵان بە لێدان كوژراوە.
لە مانگی تەموز, تەموزی سەلمان, زەلامیان بە عامودی دوو گۆڵییەكەوە لەبەر خۆرەتاو بەستاوەتەوە, پێست بە گیانییەوە داماڵاوە لەبەر گەرما.
كێبڵ وەشاندن و فەلاقە كردنی زەلامی بە تەمەن, شێت, منداڵ, ژنان رۆژانە بەردەوام بووە تا مردن.
حەجاج بە گەرمای مانگی تەموز لە كاژێر یەكی نیوەڕۆوە تا چواری عەسر خەڵكەكەی دەهێنایە بەر خۆرەتاوەكە وەك شێوازێك لە ئەشكەنجە دان.
لەو زیندانە زۆر شێوازی ئەشكەنجەو سوكایەتی بە پیاوەكان كراوە, كە خێزانەكان لە یەك جیا كراونەتەوە, بە بەرمیل و سیم بەین كراون, لەسەر ئەوەی پیاوەكە چۆتە لای خێزانەكەی بۆ بینینی چەند خولەكی لە پیسایی ئاو دەستەكانیان وەرداوە, لە كاتێك ئاو و بەرگی زیادەی نەبووە. ئەشكەنجەدانی جەستەیی و ئەشكەنجەدانی كەرامەت شكاندنی زیندانیان بەردەوام بووە.

پیسی و ئەسپێ
بەهۆی پیسی ژورەكان و نەبوونی پاككەرەوە و ئاو و قەرەباڵغی زۆر, نەهاتنە ژورەوەی خۆرەتاو, نە شوشتنی خۆیان و جل و بەرگەكانیان و نەگۆڕینی, بووە هۆی ئەوەی ئەسپێ لەناو زیندانەكە پەیدا ببێت, بە ئاستێك جگە لەوەی لە زیندانییەكانی دابوو و هەراسانی كردبوون, وەك دەگێرنەوە لەسەر زەوییەكە رێی دەكرد, بە گسك رایان دەماڵی, ئەسپێ جگە لەوەی مرۆڤ هەراسان دەكات, هاوكات هۆكاریشە بۆ گواستنەوەی نەخۆشی.
هەروەها تەواڵێتەكانیش زۆر پیس بوونە, پیسایی تیایدا پەنگی خواردۆتەوە, لە ناوی بەسەر بەرددا رۆیشتوونە, دوای چوونە سەر ئاو دەست شوشتنیش نەبووە, جار جارە ئەوانەی پارەیان نەبوووە لە بەرامبەر پارەیەكی كەم پاكیان كردۆتەوە.

رۆژە ترسناكەكە

بەردەوام دەردو نەخۆشی ئاسایی لە سەربازگەكە هەبووە, وە پزیشك و داودەرمانی چارەسەری نەبووە, چونكە خەڵكانێكی لاواز و بە تەمەن لێرە كۆكرابوونەوە, وێڕای پیسی و خراپی خواردن و خواردنەوەو نەبوونی چارەسەر لە داو دەرمان, بۆیە بەردەوام نەخۆشی و مردن رۆژانە هەبووە, بەهۆی خراپی خۆراكەوە شەو كوێری زۆر بووە, بەهۆی كەم ئاوییەوە پێست وشك بۆتەوە, تیفۆئید و حومە ماڵتاو كولێراش بڵاو بۆتەوە, كوێرەكان بەهۆی نەبوونی بینایی و نەتوانینی خزمەتكردنی خۆیانەوە سەرەتا ئەسپێ و كرم لەوانی داوە.
هەروەها لە زۆر حاڵەتدا دژە چارەسەری كراون, نموونە ژنێك دەگێڕێتەوە كە دەرزیان لە منداڵەكەی داوە, ناو دەمی رەش بۆتەوەو بە هۆیەوە مردووە.
دوای هاتنی هەڵەبجەییەكان بە تایبەت لە نامەی نەخۆشخانەی سەماوە تایبەت بە مردنەوە دەردەكەوێت, رێكەوتی 19-9-1988 ژمارەیەكی زۆر هاووڵاتی مردوونە.
ئەوان دەڵێن, لەو رۆژەدا بەهۆی ئاوەكەوە هەموو توشی رشانەوەو سك چوون بووین چاومان چوو بوو بە قوڵا, دەردەكە وابوو تەراِیی لە جەستەدا ناما, نەخۆشییەكە بتیگرتایە بە بیست خولەك دەتیكوشت, لە رۆژی مردنە زۆرەكە كەس نەیوێراوە بچێ بە لای تەرمەكاندا, كە لەناو سەربازگەكە لە هەموو كونج و لایەكی سەربازگەكە تەرمەكان وەك تارماییەكی ترسناك كەوتبوون, ئەو رۆژە ترسناك بوو, مەرگ باڵی بەسەر سەربازگەكەدا كێشابوو, راكردن لەو رۆژە ئەستەم بووە.
ئەو رۆژە دوای هاتنی تیمی تەندروستی لە شاری سەماوەوە, هەر یەكە لە نەخۆشەكان یەكی دوو حەبی زكچوویان داوە پێیان, سەرەتا زۆریان ترساون نەیان خواردووە, وایان زانیوە دەرمان خواردیان دەكەن.
هەرچەندە لەو كاتە نزیك دوو هەفتە بوو لێبوردنە گشتییەكەش درابوو, ئەو رۆژە تاك تاكە خەڵكیان بردووە بۆ نەخۆشخانەی سەماوە, وە هۆڵێكیشیان لە نهۆمی سەرەوە لە ناو هەڵەبجەییەكان چۆڵكردووەو تەرخانیان كردووە بۆ چارەسەری بە پەلە, موغەزیان بۆ هەندێك نەخۆشی مەترسیدار بەستاوە, كە هەموو وشكەوە بوبوون, ترساون دەردەكە بگوازرێتەوە بۆ دەرەوە, تیمێكی پزیشكییان لە سەماوەوە هێناوە بۆ چارەسەركردن, یەكێك لەوان كەسێك بووە بە ناوی سادات محەمەد سەرحان عەبدالموتەلیب … یاریدەدری پزیشك خەڵكی دومیاتی میسر بووە, لە گەڵ نەخۆشەكان مامەڵەیەكی مرۆڤانەی كردووە.

دەستدرێژی سێكسی
یەكێك لەو زیندانیانەی كە كاری ئاشپەزخانەی بۆ حەجاج و شەمخی ملازم ئەمن و هاوەڵانی كردووە, ژووری حەجاجیش لە سەرەوە بووە, خۆی لە ئەنفالكراوانی هەڵەبجە بووە, دەڵێت چەند كچە گەنجێكی ئەنفالەكانیان جیاكردبوەوە, دەستدرێژییان لێیان دەكرد, هەروەها چەند ژن و پیاوێكیان بۆ كاری سوخرا دانابوو بۆ خزمەتی خۆیان, خواردنیان پێ لێ دەنان و خزمەتی تایبەتی خۆیانیان پێ دەكردن. وێڕای ئەوە كاریان بە منداڵەكانیش كردووە. هەروەها زیندانییەكان دەگێڕنەوە كچی سك پڕی بچووك لە نگرە سەلمان هەبووە.

مەراسیمە ئاینییەكان
حكومەت لە كاتی رەشبگیری ئەنفال, دەستی نە پاراست لە گرتنی پیاوانی ئاینی, بۆیە ژمارەیەك مەلا كەوتنە سەربازگەی نگرە سەلمانەوە, فەقێكانیش لە تۆبزاوەو تكریتەوە نێردران بۆ مەرگ, لە هۆڵەكان مەلا هەبووە بەیانیان بانگی داوەو پێش نوێژی بۆ زیندانییەكان بە بێ دەست نوێژو بەرماڵ كردووە, تەنانەت نوێژی جەژن و هەینیشیان بە جەماعەت كردووە.
لەبەر ئەوەی بەرماڵ و ئاویان بۆ دەست نوێژ دەست نەكەوتووە, بۆیە زۆربەی جارەكان تەیەمومیان كردووەو نوێژیان لە بان جل و بەرگ و جەمەدانی و پشدێنەكانیان ئەنجام داوە, تەنانەت لە بۆنە ئاینییەكان لە بری قوربانی هەندێكیان لەو برسێتی و نەبوونییە شەكرو برنجیان كردۆتە خێر بەسەر زیندانییەكان دابەشیان كردووە.

مردن دێوەزمەكەی نگرە سەلمان

مردن دێوەزمەی ئەنفالكراوان بوو لە زیندانی نگرە سەلمان, هەڵەبجەییەكان كە دەگەنە زیندانەكە, دەگێڕننەوە ئەنفالكراوانان هەموو رەنگی مردوویان گرتبوو, دیمەنیان ترسناك بووە, هەموو پێستیان ژەنگاوی و وشك ببوەوە, نەخۆشی پێستیان گرتبوو, لاوازو لات, كەمخۆری و نەخۆشی و گڕەی گەرما بڕستی لێ بڕیبوون, گەرمای ئەو بیابانە, مانەوەی شەو رۆژلەو هۆڵە گەرمانە بێ ئامێری فێنك كەرەوەو ئاو, نەبوونی كزەیەكی با وێرانی كردبوون, لە بەر گەرما یەكپارچە هاوار و زریكەو گریان بوو لە هۆڵەكان. لەو زیندانە ترسناكە لە ئاودەست منداڵ بووە, ژن لەسەر منداڵ مردووە منداڵەكە ماوە.

هیومان ڕایتس وۆچ/ میدڵ ئیست وۆچ لە پەرتوكەكەیان دەنووسێت:” عەبدولقادر كارێكی زۆر باشی كردووە كە ژمارەی مردووەكانی تۆماركردووە و تا سەرەتای ئەیلوول كاتێ كە لە بەندیخانە بەردرا، 517 قوربانیی بارودۆخی نامرۆڤانەی نوگرە سەلمانی ژمێرە كردبوو” , لە راستیدا زانیارییەكە بەشێكی هەڵەیە, سەرەتای ئەیلول هیچ زیندانییەك لە سەربازگەی نگرە سەلمان بەر نەدراوە, لە رێكەوتی 19-9 ەوە بڕیاری لێبوردنەكە لە رۆژنامەی وەقائیعی عێراقی بڵاو كراوەتەوە, دوای ئەوە دەست كراوە بە بەردانی زیندانیان, ئەوانیش دوای دەستپێكردنی پرۆسەكە هەفتەیەك بۆ زیاتریش لە سەماوە ماونەتەوە, هیچ كاروانێكیش لە سەماوە نەكوتونەتە یەك, وە شەوێكی دیش لە تۆبزاوە ماونەتەوە, واتا ئازادكردنییان یەكەم كاروانی ئەنفالكراوان لە سەربازگەی نگرە سەلمان كەوتۆتە كۆتایی سەپتەمبەر و سەرەتای مانگی ئۆكتۆبەرەوە, زیاتر ئەگەری مانگی ئۆكتۆبەری هەیە.
هەروەها شێخ عەبدالقادر زیندانی پرۆسەی ئەنفالی چوار بووە, ئەوان نزیك مانگێك دوای ئاوەدان كردنەوەی سەربازگەی نگرە سەلمان گەیشتونەتە ئەوێ, بۆیە ئامارەكەی ئەو كەماسی تێدایە.
شایەدحاڵێك دیكە دەڵێت “فەقێ عەلی خەڵكی گوندی چەوری یاداشتی 850 كەسی كردووە لە نگرە سەلمان مردوونە”, یەكێكی دیكە شایەدحاڵی ناو نگرە سەلمانە ژمارەی مردووەكان بە 779 داوەتە قەڵەم.
زیدانییەكی جەلەمۆردی دەڵێت: لە نگرە سەلمان رۆژێك بەهۆی ئاوەوە 18 كەس مردن, فازڵ حەمە مەولود جەلەمۆرد و غەفور خەڵكی گوندەكەیان لەو مردووانە بوونە, دەڵێت كۆی گشتی تا ئیمە لەوێ بووین 770 كەس مردن.
شایەدحاڵێكی دیكە دەڵێت 355كەس لە نگرە سەلمان مردووە, یەكێك دی دەڵێت 360 كەس, بۆیە ژمارەیەك دیاریكراو نییە, بەلام هەژمار كردنی مردووان ئاماركردنی قورس نییە, دەبوایا بكرابایا.
خۆشبەختانە هەڵەبجەییەكان ئاماری مردووەكانی خۆیان كردووە لە زیندانی نگرە سەلمان, ژمارەیان 71 كەس بووە, 61یان ناویان زانراوە.
نەخۆشخانەی نگرە سەلمانیش لیستی ناوی 93 كەسی لابووە لە مردووان, ئەوانەی نەخۆشخانە یاداشتیانی كردووە, تەمەنیان لە چوار مانگەوە بۆ 110 ساڵ بووە, 40 كەسیان تەنها لە رێكەوتی 19-9-1988 مردوونە, ئەوانی دیكەش مردووی 14 رۆژی جیای دیكەن لە 14-6-1988 بۆ 19-9-1988ە .

ناشتنی مردووەكان و مەراسیمی ئاینی

مردن لەسەرەتای هێنانی زیندانییەكانەوە بۆ نگرە سەلمان هەر لە رێگاوە هەبووە, بەڵام دوای هاتنی گەرما لە كۆتایی مایسەوە بووە بە دیاردە, لە گەڵ هاتنی ژن و منداڵەكان لە دووبزەوە زیادی كردووە, بە هاتنی هەڵەبجەییەكان و بڵاوبوونەوەی تیفۆید و گرانەتاو حومە ماڵتا و شەو كوێری یەكجاری چۆتە سەر.
مردنی ژنان لەسەر منداڵ بوون چەندین جار هەبووە, بەهۆی نەبوونی خزمەتگوزاری پزیشكییەوە, نموونە دانای بابا عەلی منداڵێك بوو, بیست رۆژ ژیا, دایكی بەسەر لە دایك بوونی ئەوەوە مرد. كوشتن بە لێدانیش نموونەی زۆرە لە منداڵی بەرباوەشەوە تا پیری بە تەمەن.
لە نگرە سەلمان مەراسیمی پرسەو شیوەنكردن بۆ مردووان قەدەغە بووە, كە شیوەنیان كردووە چونەتە گیانیان, كفن نەبووە سەرەتا, رزگار نەجمەدین تەمەن 12 ساڵانە مردووە كەشیدەی حاجییەكیان لێ ئاڵاندووە لە جیاتی كفن, زۆر جاران مردووەكان كە مردوونە بەتانی و پارچە قوماشی مردووەكەیان لێیان ئاڵاندووە لە بری كفنكردن.
بۆ مردوو شوشتن ئاویان لە زیندانییەكان كۆكردۆتەوە, بە قوتی ئاوتەماتەو ….دواتر كە شت فرۆشتن پەیدا بووە, لە دوای جەژنی قوربانەوە, كفن پەیدا بووە, ئیتر كفنێكی كەم بۆ زۆربەی مردووەكان دابین كراوە, كفن فرۆشیش لەناو زیندانەكە پەیدا بووەو هەندێك لە زیندانییەكانیش كفنیان كڕیووەو لە بەریان كردووە, ئامادە بوونە بۆ مردن.
مردووەكان كفن دەكران و دەشۆردران, سوچێك لە ناو سەربازگەكە بۆ كۆكردنەوەی تەرمی مردووەكان داندرابوو, هەفتانە تەنها شەمووان مردووەكانیان بە عارەبانەیەكی بچووكی یەك تایەیی دەبردرایە دەرەوە بۆ ناشتن, هەر جارەی چەند تەرمێكیان ناوەتە بان یەكەوە, هەندێكیش دەڵێن رۆژانە بردراون.
لەبەر ئەوەی ئەنفالەكان بێ هێز بوون, زۆر جار هەڵەبجەییەكان مردووەكانیان دەنایە قەبر, ئەوان هەم تازە هاتبوون, هەم كوڕی گەنجیان لە گەڵدا بوو, وە پارەو خۆراك و شتومەكیانیشیان لە گەڵ خۆیان هێنابووە ناو زیندانەكە , كەمتر برسێتی و نەخۆشی و گەرما پەی پێیان بردبوو.
زەوییەكە رەق بوو ناتوانرا بە دەست زۆر قول بكرێت بۆ لێدانی گۆڕ, شاخی رەقەن بووە, بۆیە سەگەكان دواتر تەرمەكانیان دەردەهێناو دەیان خوارد, دایك منداڵی خۆی دەبینی بە دەم سەگەوە.
بۆیە دواتر هەفتەی جارێك شۆفەڵ هاتووە لە سەماوەوە گۆڕەكانیان بە قوڵایی نزیك مەتریك وەك خەتێكی درێژ هەڵكەندووە, دوای ئەوەی پڕ كراون لە تەرم خۆڵی كردووە بە بان مەیتەكانا بۆ ئەوەی سەگەكان روفاتەكان دەرنەهێنن, هەرچەندە لەسەر داوای زیندانیان سەگە رەشەكە كوژراوە, ئەوجا شۆفەڵەكان خەتێكی دیكەیان لێداوە بۆ گۆڕی نوێ, گۆڕستانی ئەنفالكراوان لە رۆژهەڵاتی سەربازگەكەوە بوو بە دووری چەند سەت مەترێك لە سەربازگەكەوە, گۆڕەكان هیچ شوێنەوارێكی دەستنیشان كراویان نەبووە تا لە ئێستادا بناسرێنەوە.
هەرچەندە مەلای زیندانی هەبووە لە نگرە سەلمان, بەلام رێگای تەڵقین خوێندن و نوێژی مردوو خوێندن و پرسە نەدراوە, مەگەر بە نهێنی, تەنها چەند كەسێك لە گەڵ مردووەكان چوونە بۆ ناشتنیان, بە خێرایی گەڕاونەتەوە.

لێبوردنی گشتی

دوا نیوەڕۆی رۆژی سێشەممە رێكەوتی 6-9-1988 بڕیاری لێبوردنی گشتی بە ژمارە 736 دەرچوو, بەڵام بڕیارەكە نەچووە بواری جێبەجێكردنەوە بۆ زیندانیانی نگرە سەلمان تاكو لە رۆژنامەی وەقائعی عێراقی ژمارە 3220 لە رۆژی 19-9-1988 بڵاو نەكرایەوە, بۆیە لە دیدار لە گەڵ زیندانییەكان هەموو باس لەوە دەكەن لە رێكەوتی 20-9-1988 هەواڵی لێبووردنە گشتییەكە دەگاتە ناو زیندان.

بەرتیل دان بۆ بەربوون

لە دوای رۆژی سێشەممە 20 سەپتەمبەرەوە, دوای ئەوەی بڕیاری لێبوردنی گشتی ژمارە 736 چۆتە بواری جێبەجێكردنەوە, هەفتەی كاروانێك لە زیندانییەكان ئازادكراون, هەر كاروانەی 400 بۆ 500 كەس بوونە, بۆ پێشخستنی ناو بۆ دەرچوون ئەوانەی پارە یان زێڕیان پێ بووە بەرتیلیان داوە, بە تایبەت هەڵەبجەییەكان وەزعیان باشتر بووە لە ئەنفالەكان, زێڕ و پارە بەخشراوە بە حەجاج بۆ پێش خستنی كەسەكان.
یەكەمجار زیندانی ناو ئەو هۆڵانەی لە پێشەوە بوونە لە گەڵ كوێر و شەل و نەخۆش و منداڵە نەخۆشەكانیان ئازاد كردووە.
بۆ كاروانی یەكەم بەشێك زۆر لە زیندانییەكان نەیان وێراوە ناوی خۆیان بنووسن بۆ ئازادكردن, ترساون لە مەرگ بە تایبەت فڕێیان دەنە دەریاوە, بە پێچەوانەوە هەندێكی دیكە دڵیان خۆش بووە لە نگرە سەلمان بیان بەن ئەگەر بۆ زیندە بەچاڵكردنیش بووبێت, هەرچەندو پیاوانی بەعس وتوویانە دەردەچن و دەچنەوە لای كوڕو پیاوەكانتان, ئەوان خانوویان بۆتان ئامادە كردووەو چاوەڕێی ئێوەیانە.
قادر سدیق هاووڵاتی ناوچەی ئەنفالی یەك, كە یەكەم كاروان بەر كەوتووە, بەهۆی ئەوەی لە هۆڵەكانی پێشەوە بووە, دەڵێت رێكەوتەكەی لە 20-9-1988 بوو بردیانین بۆ ئازادكردن.
ئەنفالكراوان دووای بردنیان لە سەربازگەی نگرە سەلمان, دوو سێ رۆژ, بەشێك هەفتەیەك, هەندێكیش دەڵێن دوو هەفتە لە ناو شاری سەماوە ماونەتەوە, ئەو ماوەیە خواردنی باش و خۆشوشتنیان هەبووە, پشكنینی پزشكییان بۆ كراوە, لە بازاڕیش نوێنەرەكانیان شتیان بۆیان كریووە, هەر 100 كەس نوێنەرێكیان هەبووە, ئەمەش بۆ ئەوەی شوێنەواری ئەو مەرگە ساتە بە سیمایانەوە نەمێنێت, كەڵكی بردنەوەیان بۆ ناو خەڵك هەبێت.
هەموو رۆژێك كاروانی بەردان نەبووە, هەفتانە بووە یان زیاتر, هیچ كات دوو كاروان لە شاری سەماوە و سەرباگەی تۆبزاوا تێكەڵ نەبوونەو پێی ناچێت رۆژێكی دیاریكراو هەبووبێت بۆ ئازادكردن, یەكێك دەڵێت 27-10 بەردراوین كە دەكاتە رۆژی پێنج شەممە, یەكی دیكە دەڵێت 19-12 كە دەكاتە دووشەممە, یەكێكی دی وتی سێشەممە 20-9-1988.
دووشەمە 19-12-1988 كاروانی پێش كۆتایی دەهێنرێنە ناو شاری سەماوە, دوو هەفتە لەوێ دەمێننەوە, رۆژێكیش لە رێگاو رۆژێكیش لە سەربازگەی تۆبزاوە, كەواتە بەربوونیان كەوتۆتە سەرەتای ساڵی 1989, زیندانیان لەسەر ئەم زانیاریانە كۆك نین.
ئەگەر لە چوون بۆ نگرە سەلمان منداڵ لە دایك بووە, كە بەر بۆتەوە هەڵیان نەگرتۆتەوەو لە ڕێگا بەجێیان هێشتووە, لە ئازاد بوونیش لە كاتی هاتنەوە لە نگرە سەلمان, پیاوێك لە رێگا مردووە لە ئۆتۆمۆبیلەكە بەریان داوەتەوە, وتویانە لە سەر شارەوانییە بینێژن ئێمە نایبەینەوە ئەوان دەینێژن, لە رێگای بەربوون ژمارەیەكیان لێ مردووە, مردووش هەبووە, خاوەنەكەی دەنگی نەكردووە تا گەیشتۆتەوە كوردستان لەوێ رایگەیاندووە مردووە, بۆ ئەوەی روفاتەكەی ببەنەوە.

چەند كەس گەڕاونەتەوە

ئاماركردنی گەڕاوەكان و مردووەكان نگرە سەلمان سانا بوو, ئەگەر حكومەتی هەرێمی كوردستان بیكردبایا, وەك بە نافەرمی بڵاو كراوەتەوە بە گشتی نزیك 6400 كەسیان گەڕاونەتەوە لە ئەنفال رزگاریان بووە” لە ئۆردوگاكانی عەربەت, كەلار, شۆڕش, باینجان نیشتەجێكران” جگە لە ئەنفالكراوانی بادینان, یاخود رزگاربووانی ناو مەڵبەندی لاوان لە دوز” نزیك 2000 زیندانی تێدا بووە” و یان تەق تەق هەندێك هەڵاتوون یان بەر لێبوردن كەوتن “لە دوزو تەقتەق هەندێك جاش خەڵكیان رزگار كردووە”, یاخود ئەوانەی لە دووبز بەر لێبوردنەكە كەوتن.
هەڵەبجەییەكان 1152 كەسیان نێردراوە بۆ نگرە سەلمان, لەو ژمارەیە 71 یان لەوێ مردوونە, ئەوی دیكە گەڕاونەتەوە.
گەڕاوەكانی ئەنفال سێیەكیان پیاون و زیاتر لە 80%یان تەمەنیان لە 10 ساڵ كەمتر یان لە شەست ساڵ زیاتر بووە, زیاتر 10%یان لە نگرە سەلمان گیانیان بەختكرد بەهۆی ئەشكەنجەدان و كەمخۆراكی و نەخۆشییەوە.
حوسێن رەشید و سەدام حوسێن لەكاتی دادگاییكردنیان باسی ئەوەیان كردووە, ئەم حەجاجە هەر ناوی دووبارە دەبێتەوە, مەعقولە بەم هەموو پارە و ئەم كات و دەسەڵاتە نەزانرا كێیەو نەدۆزرایەوە؟
مەعقولە بەڕێوەبەری هەردوو سەربازگەی تۆبزاوەو نگرە سەلمان نەدۆزرانەوە؟, پرسیارەكانیان لە جێی خۆیەتی, مەعقوڵە نەتان دۆزینەوە؟.

سەرچاوەكان

1- جینۆساید لە عێراقدا ..پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد – هیومان ڕایتس وۆچ/ میدڵ ئیست وۆچ
2- هەڵەبجەییەكانیش ئەنفالكران – گوڵاڵەی گەرمیان – چاپخانەی كارۆ 2024
3- جینۆسایدی باشووری كوردستان: پرۆسەی ئەنفالی یەك بە نموونە 21-2-1988 – 19-3-1988
جەماڵ مەجید فەرەج
4- سی دی دۆسیەی ئامادەكراوی ئەنفال لە لایەن دادگای باڵای تاوانەكانەوە.
5- محكمە الانفال اعداد ریكار مزوری بمساعدە محامی ایاد كاكەیی
6- بەرنامەی بەڵگەنامەیی خۆم لەوێ بووم , تەلەفزیۆنی ئازادی,كەناڵی گەرمیان
7- پێوانی پانی و درێژی سەربازگەكە لە لایەن نووسەری بواری جینۆساید دلێر كەریم.

كەمپی سوپای راهێنانی میلی تۆپزاوە, بە ناوی گوندی تۆبزاوەی449 ماڵەی 11 كم لە باشووری خۆرئاوای ناوەندی شاری كەركوكەوە ناونراوە, گوندەكە لە ناوچەیەكی ستراتیژی گرنگدایە لەسەر رێگای حەویجە – تكریت, لە زۆر ناوچەی كوردستان بە هەمان ناوەوە چەندین گوندی دیكە هەیە, گوندی تۆبزاوە لە رێكەوتی 20-5-1987 دوای 20 رۆژ ئاگاداركردنەوە, دوا ماڵی گواسترانەوە, كە هەموویان كورد و كەمایەتییەكی شەش ماڵەی توركمان بوون. دوای گواستنەوەی هاووڵاتییە كورد و توركمانەكانی ناوچەكە, بە تایبەت دوای چۆڵكردنی سەربازگەكە بۆ كۆكردنەوەی ئەنفالكراوان تیایدا, ناوچەكە بووە بە ناوچەپەكی سەربازی, تۆبزاوە بۆ یایچی, بۆ گوندەكانی دوبەك تەپە و كەیوان ….ئاوەدانیان تێدا نەما, جگە لە سەربازو چەكدار نەبێت.
سەربازگەی راهێنانی سوپای میلی تۆبزاوە لە سەر رووبەری 122 دۆنم زەوی لە ساڵی 1979 دەست بە درووستكردنی كراوە, لە ساڵی 1980 تەواو كراوەو كراوەتە سەربازگەی راهێنانی سوپای میلی, لەو زەوییە 20 دۆنمی بۆ 22 هۆڵی گەورەی 25 بە 8 مەتری و ژوری دیكە تەرخان كرا, 102 دۆنمەكەی دیكەی كراوەتە گۆڕەپانی راهێنانی سەربازی بۆ سوپای میلی, راهێنانی سەربازی فەرمانبەران و قوتابیان و خەڵكانی دیكە لە ریزەكانی جەیشی شەعبی كە لە دوای دەستپێكردنی جەنگی ئێران- عێرق توێژێكی بەرینی خەڵك بە زۆر لە لایەن حكومەتەوە پەیوەست بوون پێوەی.

وەك ناوەندی كۆكەرەوەی ئەنفالكراوان
سەربازگەی تۆبزاوە, وەك ناوەندی سەرەكی كۆكردنەوەی ئەنفالكراوان لە 7 پرۆسەی ئەنفال ” یەك بۆ حەوت” و زیندانیانی هەڵەبجە بەكار هاتووە, رۆڵی ئاوشفیتزی جینۆسایدی جولەكەی لە عێراق بینیوە بۆ پرۆسەی جینۆسایدی ئەنفال, لێرەوە ئەنفالكراوان بەسەر سەربازگەكانی دیكە دابەشكراون” ئەنفالكراوان لە رۆژێكەوە بۆ مانگێك و زیاتریش لێرە ماونەتەوە”.
تۆپزاوە جگە لە ناوەندی كۆكەرەوە, هەروەها جێگای لێكۆڵینەوەو جیاكردنەوەو دابەشكردن بووە, بۆ دابەشكردن و ناردنی قوربانیان بۆ سەربازگەكان و گۆڕە بە كۆمەڵەكان, ناوەندی سەرەكی دابەشكردنیش بووە لە بەشی زۆری حەوت پرۆسەی ئەنفال, لێرەوە قوربانیان نێردراون بۆ سەربازگەكانی”دوبس و نگرە سەلمان” و گۆڕە بە كۆمەڵەكان.
دواتر زیندانی دوبزیش بۆتە ناوەندی دابەشكردن بۆ نگرە سەلمان و تكریت, لەوێوە لە تكریتەوە ئەنفالكراوان نێردراون بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان, هەر چەندە پێم وایە زیندانی سەربازگەی دووبز هەر لقێكی زیندانی سەربازگەی دووبز بووە.

یەكەم گروپی ئەنفالكراوان كێ بوون هێنرانە تۆبزاوە؟
ژنێكی لە دایك بووی ساڵی 1955 ناوچەی گەرمیان, بۆ دادگای باڵای تاوانەكان دگێڕێتەوە, دەڵێت “لە گەڵ خەڵكی گوندی محە بارام سوار ترێكتەر بووین بۆ چەچەماڵ, چوینە گوندی قرخ, لە گوندی قەرەتامور دەستگیركراین, بارق پیاوە گەنجەكانی جیاكردەوە بە لێدان بردیانی, ژن و منداڵەكان چوار رۆژ لەوێ ماینەوە, پێنجەم رۆژ بە ئۆتۆمۆبیلی گەڵابە بردیانین بۆ بارەگای قائمقامیەتی چەچەماڵ, ئەو رۆژەی خۆپیشاندان كرا لە چەمچەماڵ” دەوترا 11 ی چوار خۆپیشاندان كراوە, هەندێك بەڵگەنامەم لایە بە پێی ئەوان بێت گوایە 12ی مانگ خۆپیشاندان كراوە”, هەر ئەو عەسرە بردمانیان بۆ سەربازگەی تۆبزاوە. ئێمە كە گەیشتینە تۆبزاوەو هۆڵەكان هەموو بەتاڵ بوون, ئێمە یەكەم گروپ بووین بردراین بۆ ئەوێ و كراینە ناو هۆڵە گەورە ساردو سڕەكانەوە, رۆژی دواتر پیاوە گەنجەكانی سلێمانی ئەوانەی كە لە گەڵ ئێمە بوون هێنایانیان بۆ سەربازگەكە, سێیەم شەو منداڵەكانیان لێمان جیاكردۆتەوە, دواتر گەڕاندیانیانەوە بۆ كەسوكارەكانیان, شەشەم رۆژ پیرو گەنجەكانیان لە یەكتر جیاكردۆتەوە بۆ سێ بەش, هەر ئەم ژنەو ئەوانەی لە گەڵیا بوونە هەمان رۆژ یەكەم گروپ بوونە نێردراون بۆ زیندانی سەربازگەی دووبز.

ئەنفالكراوان لە كوێوە هێنران ؟

زیندانی سەربازگەی تۆبزاوە, ناوەندی سەرەكی كۆكردنەوەی ئەنفالكراوان بووە, هەموو ئەنفالكراوانی پرۆسەی ئەنفالەكانی” یەك, دوو, چوار, پێنج, شەش, حەوت”یان بە گشتی بۆی هێناوە, زۆرینەی ئەنفالكراوانی پرۆسەی ئەنفالی سێ ش, جگە لە ئەنفالكراوانی ناوچەی داوێ بردراون بۆ زیندانی مەركەز شەبابەكەی دووز.
جگە لە ئەنفالكراوانی ئەنفالی هەشت و كامپی سوپای میلی تكریت “ئەنفالكراوانی داوێی گەرمیان”, و كۆمەڵێك لە ئەنفالكراوان راستەوخۆ بردراوان بۆ گولەبارانكردن, وە ئەنفالكراوانی ناو زیندانێك لە نێوان دوبس و كەركوك, كە زیاتر لە 180 زیندانی تێدا بووە” بە وتەی ئەوان پێش ئەوانیش زیندانی ئەنفالی دیكە لەو زیندانە هەبوونە, دوای لێبوردنی گشتییەكە زیندە بەچاڵ كران, ئەوانی دیكە هەموو هێنراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە, لێرە پۆلێن و دابەش كراون, هەندێكیشیان یەكسەر لێرە كوژراون یان مردوونە, وەك لە ئەنجامی پشكنینی گۆڕە بە كۆمەڵە هەڵدراوەكەی سەربازگەی تۆبزاواوەو ئەو وەفاتنامانەی كە بەردەستن دەردەكەوێت.
زیندانەكانی ئێرە, لە تەوارییەكەی سلێمانی” ئەنفالی یەك, دوو, ئەنفالكراوانی هەڵەبجە”, كۆیە, تەق تەق, شوان, چەمچەماڵ” قادر كەرەم و باوە شاسواری سەنگاو, ناو سیمەكەی لەیلان و ئالیاوەو قۆڕەتوو و فرقەی چوارقوڕنەو هەولێرو “سپیلك” ەوە هێنراون بۆی.

چۆن و كەی هێنران؟
قوربانیانی ئەنفالی یەك بەم شێوەیە باسی ناردنی خۆیان دەكەن بۆ سەربازگەی تۆبزاوە” خەڵكی سێدەر لە رێكەوتی 5-3-1988 ئەنفالكران, بە دە ئۆتۆمۆبێل بردرانە ناحیەی بنگرد, لەوێوە بۆ چوارقوڕنە (بارەگای فرقەی 4), چوار رۆژ لەوێ مانەوە, دوای جیاكردنەوەی ژن و منداڵەكان لێیان, نێردراون بۆ هەولێر, 5 رۆژ لە هەولێر ماونەتەوە, شەوێكیش لە كەركوك, دوایی لە تەواری شاری سلێمانی نزیك دوو مانگ ماونەتەوە, لە گەڵ ئەنفالكراوانی پرۆسەی ئەنفالی دووی ناوچەی قەرەداغ, بە 22 ئۆتۆمۆبێل بردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە”.
“خەڵكی گوندی سێكانیانی ناوچەی پرۆسەی ئەنفالی یەك, چونەتە ئێران, لە گەڕانەوەیان لە سونێ دەستگیركراون, “36 كەسیان روفاتیان لە حەزەر دۆزراونەتەوە” یەكسەر بە 3 ئیڤای سەربازی بردراون بۆ شاری هەولێر, دوو رۆژ لە سەربازگەیەكی هەولێر بوونە, دواتر 28 رۆژ لە سەربازگەیەكی دیكە, بە پاس بردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە, سێ رۆژ لە تۆبزاوە ماونەتەوە”.
یەكێكی دیكە لە زیندانیانی ئەنفالی یەك ئاوا چیرۆكی ناردنی خۆیان بۆ تۆبزاوا دەگێڕێتەوە” 20 كەس لە ئەشكەوتێك گیراون, چوار رۆژ لە گوندەكە زیندنیكراین, دوو شەو لە سەربازگەی سوسێ ماینەوە, چل رۆژ لە تەوارییەكەی شاری سلێمانی, دوایی نێردراین بۆ زیندانی سەربازگەی تۆبزاوە.
یەكێك دیكەی قوربانیانی ئەنفالی یەك دەڵێت” 32 كەس دەستگیركراین, حەفتەیەك لە گوندەكەیان زیندانی بوونە, لە سەربازگەی سوسێ شەوێك, لە تەوارییەكەی شاری سلێمانیش پێنج شەو, لێكۆڵینەوەیان لە گەڵ كراوە, دواتر لە پۆلیسی قەزای دوكان بە كەفالەت ئازاد كراون, دوای كەمتر لە مانگێك بانگ كراونەتەوەو جارێكی دیكە دەستگیر كراونەتەوە, دیسان نێردراونەتەوە بۆ سەربازگەی سوسێ, یەك كاتژمێر لەوێ ماونەتەوە, هەژدە رۆژیش لە تەواریەكەی شاری سلێمانی, دواتر نێردراون بۆ زیندانی سەربازگەی تۆبزاوە”.
هەرچی قوربانیانی ئەنفالی دووە, ئەوان نموونەی چیرۆكیان بەم شێوەیە دەگێڕنەوە بۆ دادگای باڵای تاوانەكان” پێش سەری مانگی چوار, جاش بە هاوولاتیانی سێوسێنانیان وتووە خۆتان رزگار بكەن, سوپا هێرش دەكەن و دەتان گرن”, لە كاتی ئۆپەراسیۆنی ئەنفال, منداڵ و ژنانیان ناردووە بۆ سلێمانی, بە مێگەلی مەڕەوە ویستویانە خۆیان دەربكەن, گەیشتۆتە تانجەڕۆ, لەوێ دەستگیركراون, بردراون بۆ تەوارییەكەی شاری سلێمانی….. لەوكاتە تەوارییەكە نزیك 500 كەسی لێبووە, ئەو رێكەوتە نزیك سەری مانگ بووە 31 ی سێ بۆ یەكی چوار بووە, خەڵكی دیكەش دەستگیركرابوون, دوای هەژدە رۆژ مانەوەمان لە تەوارییەكە ئەوجا بردراین بۆ سەربازگەی تۆبزاوە”.
لە گەرمیان سەرەتا, پێش دەستپێكی پرۆسەی ئەنفالی سێ, ئەنفالكروان نێردراون بۆ تەوارییەكەی سلێمانی واتا ئەمن, ئەم ئەنفالكراوە ئەوا چیرۆكی خۆیان بۆ دادگای باڵای تاوانەكان دەگێڕێتەوە” لە رێكەوتی 5-4-1988 لە قەزای كەلار دەستگیركراون, تا رێكەوتی 10-4 لەوێ هێڵراونەتەوە, واتا دوو رۆژ پێش پرۆسەكە دەستگیر كراون, نێردراون بۆ تەواری شاری سلێمانی, هەموویان نزیك 180 كەس بوونە, لە رێكەوتی 23-4 بە پاس لە تەوارییەكەوە نێردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە”.
هەرچی ئەوانەی چواردەی چوار و دواتر دەستگیركران لە پرۆسەی ئەنفالی سێ, نێردراون بۆ سەربازگەی قۆڕەتوو, دواتر تاكو جەلەولا بردراون بە ئۆتۆمۆبێل بۆ ئەوەی بیان بەن روو لە باشوور, كۆپتەر لە ئاسمانەوە چاودێرییانی كردووە, لە پڕ فەرمانیان بۆ هاتووەو گەڕاندویانیانەتەوە بۆ سەربازگەی قەلای قۆڕەتوو, ئەوجا نێردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوا, واتا حكومەت ویستی خۆی گۆڕیوە لەو ماوەیە.
لێ ئەوانەی لە سنووری سەنگاو و قادر كەرەم دەستگیركراون, یەك لەوان دەگێڕێتەوە” بۆ سوكایەتیكردن بە گەلەكەمان, لە لیواكەی چەمچەماڵ شەرواڵی ژن كرابووە چەنچی تراكتۆرا, ئەوان تەنها 45 دەقە لە لیواكەی چەمچەماڵ راگرتراون, جارێكی دیكە سوپا ناونووسیانی كردۆتەوە, لە چەمچەماڵ پێیانیان وتووە هەموو گولە باران دەكرێن, بە هەمان ئۆتۆمۆبێل دوای كەمتر لە كاتژمێرێك گواستراونەتەوە بۆ سەربازگەی تۆبزاوا”.
لە چەمچەماڵ مەقەڕ لیوا و قایمقامیەت شوێنی كۆكردنەوەی خەڵك بوونە, لەوێوە هەندێ بردراون بۆ تەواری شاری سلێمانی, دواتر بۆ سەربازگەی تۆبزاوە, زۆریش راستەوخۆ بردراون بۆ زیندانی سەربازگەی تۆبزاوە, یان لە چەمچەماڵەوە براون بۆ هەیئەی ئەمنی كەركووك, لەوێوە بۆ سەربازگەی تۆبزاوە.
بەڵام هەرچی قوربانیانی ئەنفالی چوارە ئاوا قوربانیان چیرۆكی ناردنی خۆیان دەگێڕنەوە” شەوێك لە سەربازگەی سوسێ, شەوێكیش لە تەوارییەكەی سلێمانی, لەوێوە نێردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە.
یەكێكی دیكە دەڵێت” لە ناحیەی تەق تەق رۆژێك ماونەتەوە, دواتر بە ئیڤای سەربازی بردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە, هەندێكی دی شەوێك لە دەواجنێكی ناحیەی تەق تەق ماونەتەوە, رۆژی دواتر بردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە”.
لە قۆناغی ئەنفالی چوار, ئەنفالكراوان لە تەوارییەكەی سلێمانی, چەمچەماڵ, تەق تەق و كۆیەو شوانەوە بۆ سەربازگەی تۆبزاوە بردراون.
هەرچی قۆناغەكانی پرۆسەی ئەنفالەكانی 5 و 6 و 7 ە, كە ماوەیەكی زۆری خایاند و كەمترین زیانی مرۆیی هەبوو, بەشێك لە ئەوانەی دەستگیركران لە رێكەوتی 30-8 كە دەستگیركراون, ژنانیان بردووە بۆ ناحیەی خەلیفان, پیاوەكان بە ئیڤا یەكسەر بۆ سەربازگەی تۆبزاوە, منداڵەكانیان بردووە بۆ سەربازگەی سپیلك, بە هەمان ئۆتۆمۆبێل دوای دوو رۆژ بۆ ئەمنی هەولێر, دوای 3 رۆژ ئەوانیش بردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە, بەمەش ئەوان لە رێكەوتی 4-9-1988 گەیشتونەتە سەربازگەی تۆبزاوە, دەڵێ 6 مانگ لە سەربازگەی تۆبزاوە ماینەوە, ماوە ماوە گروپێك زیندانیان دەبرد بۆ كوشتن, بە وتەی ئەمان بێت تا ئازاری 1989 لە سەربازگەی تۆبزاوە ماونەتەوە.
بەلام هەڵەبجەییەكان, ئەوەی لە سنوری سەقزو بانەوە گەڕاونەتەوە, دوای تەوارییەكەی سلێمانی, بردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە, هەروەها ئەوانەی لە ناو شار سلێمانی دەستگیركران, برانە ئەمنی بەرامبەر فیرقە, نزیك مانگێك لەوێ ماونەتەوە, ژن و پیاویان جیا كردۆتەوە, دواتر گواستراونەتەوە بۆ سەربازگەی تۆبزاوە, لەوێ ژن و پیاویان لە یەكتر جیا كردۆتەوە, سەدو پەنجا كەس لە تۆبزاوە بووە, كاتی لێبوردنی گشتییەكە, لە 8-9 هێنراونەتەوە بۆ شاری سلێمانی لای حەسیب ساڵەح, لەوێوە بۆ عەربەت, ئەوجا ئازادكراون.

ئەنفالكراوان چۆن وەرگیراون
سابیر دوری بەرپرسی ئیستخباراتی عێراقی دەڵێت”ئیستخباراتی عەسكەری كەرتەكانی باكورو رۆژهەڵات دیلەكانی ئەنفالیان وەرگرتووە. سابیر دووری لە درێژەی وتەكانیدا بۆ دادگای باڵای تاوانەكان دەڵێت”مەوزومەی ئیستخباراتی شیمالی ئەركی وەرگرتنی خێزانە ئەنفالكراوەكانی لە ئەستۆ بوو, كە فەرحان ساڵەح موتڵەگ جبوری بەرپرسی بوو, ئەمان وەریان گرتوون و تەسلیم تەنزیم شیمالیان كردووە, سكرتاریەتی لیژنەی تەنزیمی شیمال كە بەرپرسەكەی تاهیر تۆفیق عانی بووە وەریانی گرتووە.
خەڵك لە رێگەی سەربازو ئۆتۆمۆبیلی سەربازی, دەبردران بۆ مەوزومەی ئیستخباراتی عەسكەری لە شاری كەركوك, دوای ئەوە رەوانی مەكتەبی تەنزیماتی شیمال دەكران, هەروەها فەرمان لە عەلی حەسەن مەجید و نزار خەزرەجی وەرگیراوە بۆ راپەڕاندنی ئۆپەراسیۆنی ئەنفال و چارەنووسی ئەنفالكراوان.
هەروەها پیاوە ئەنفالكراوەكان لە ئیستخباراتەوە نێردراون بۆ ئەمن, ئەوان وەریانیان گرتووە.
ئەوەی شایانی باسە, لە سەردەمی پرۆسەكانی ئەنفالدا مەوزومەی ئیستخباراتی شیمالی و شەرقی لە ئیستخباراتی گشتی دابڕان, خرانە سەر مەكتەب تەنزیم شیمال, لە ساڵی 1987 بۆ 1989 ئەوەی دەستگیر بكرابایا لە دائرەی قانوونیەوە نا نێردرا بۆ مەحكەمەی تایبەت, بەڵكە رەوانەی مەكتەب تەنزیم شیمال دەكرا, ئەوان بڕیاریان لەسەر چارەنووسی گیراوەكان دەدا.
بەڵام ئەفسەرێكی پێشكەوتووی شوعبەی سێ دەڵێت”خەڵكەكە دابەش كراونەتە دوو بەشەوە, یەكەم چەكدارەكان” ئەوانەشی تۆمەتبار كراون یان چەكیان كڕیوە كڕیوەتەوە كە مستەشارو مەفرەزە خاسەكان تەسلیمیانیان كردۆتەوە وەك پێشمەرگە ” ئیستخباراتی فەیلەق راستەوخۆ دوای بەناو لێكۆڵینەوە لە گەڵیان كە نەبووە, ئیعدامیانیان كردووە, بێ ناردنیان بۆ دادگا ……”. بەشی دووەم خەڵكە سڤیلەكە,ئەوان نێردراون بۆ ئەمنی پارێزگاكان, بەڕێوەبەرایەتی ئەمنی پارێزگاكە مامەڵەی لە گەڵیان كردووە, زۆریان نێردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە, عەلی حەسەن مەجید زۆر متمانەی بە ئەمن بووە, بۆیە ناردویانیەتی بۆ دائیرەی ئەمن”.

ژمارەی زیندانییەكان
بە وتەی رائیدی ئەمن سەباح حەمدانی لە ئەمنی پارێزگای كەركوك, كە بە وتەی خۆی بەشداری لە پۆلێنكردنی ئەنفالكراوان و وەرگرتنی ئیفادەیان و ئاماركردنیان كردووەو مونەسقی نێوان زیندانی سەربازگەی تۆبزاوەو زیندانی سەربازگەی دووبزی ئەنفالكراوان بووە, بە وتەی ئەو ژمارەی ئەنفالكراوان نزیك 17000 كەسە. وەلێ جەعفەر موسەوی سەرۆكی دەستەی داواكاری گشتی دەڵێت, ژمارەی ئەو ئەنفالكراوانەی بردراونەتە سەربازگەی تۆپزاوا بە 26000 كەس دیاری دەكات.
بەڵگەنامە نییە لەسەر كۆی ژمارەی هاتن ودەرچوونی قوربانیان لە سەربازگەی تۆبزاوە, لەو بوارە تەنها یەك بەڵگەنامە تا ئێستا بەردەستە, بە پێی بەڵگەنامەیەكی بەڕێوەبەرایەتی ئەمنی سلێمانی ژمارە 25163ی رێكەوتی29-10-1988 بۆ بەرێوەبەری ئەمنی ناو نەبراوی ناوچەی ئۆتۆنۆمی ناردووە, دوای 53 رۆژ لە تەواو بوونی ئۆپەراسیۆنی ئەنفال, لە بەشێكیدا دەڵێت” 9030 كەس لە ئەنفالەكان كە لە لایەن ئەوانەوە دەستگیر كراون, پێك دێن لە 2532 كەسی سەڵت و 1869 خیزان, نێردراون بۆ بارەگای جەیشی شەعبی, مەبەستی سەربازگەی تۆبزاوەیە, ئەم ئامارە تەنها ئەوانە دەگرێتەوە لە تەوارییەكەی شاری سلێمانی و لقەكانی دیكە ئەمن لە پارێزگای سلێمانی نێردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە” بەڕێوەبەری ئاسایشی هەرێمی باكور لە كەركووك = داوای ڕاپۆرتی پێشەوەچوونی كاروباری دەكرد لە ئەمنی پارێزگای سلێمانی، وەڵامەكەش كە “نهێنی و شەخسی و تەنها ئەو كەسەی بۆی نێردراوە بیكاتەوە” بەم شێوەیە دەست پێدەكات: “بە ناوی خوای بەخشندە و میهرەبان: جەنابی بەڕێز بەڕێوەبەری ئەمنی ناوچەی ئۆتۆنۆمی، ئاماژە بە گفتوگۆ تەلەفۆنییەكەمان، ئەو ئامارەی داوای دەكەن ئەمانەی خوارەوەیە …” “نۆ تێكدەری تاوانبار لەگەڵ هەژدە كەس لە خێزانەكانیان ئیعدامكران، بە پێی فەرمانی مەكتەبی هەڤاڵ علی حسن المجید، نۆزدە كەسی تر ئیعدامكراون لە بەر ئەوەی لە ناوچە قەدەغەكراوەكاندا بینراون و بڕیاری ژمارە 4008ی 20ی حوزێرانی 1987 یان پێشێل كردووە، چل و حەوت تێكدەری تر حوكمی سێدارە دراون لە لایەن دادگای شۆڕشەوە. لە كۆتاییشدا دێتە سەر ئەوەی كەوا ” 2532 كەس و 1869 خێزان كە سەرجەم ژمارەیان 9030 كەسە، لەوانەی كە لە ماوەی ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی قارەماندا گیراون، نێردران بۆ كەمپی سوپای میللی لە پارێزگای تەئمیم (كەركووك), یان بە واتایەكی تر بۆ تۆپزاوا. ” نووسراوی ژمارە 25163 لە 29ی ئۆكتۆبەری 1988دا، لە ئەمنی سلێمانییەوە بۆ ئەمنی ناوچەی ئۆتۆنۆمی .
هەروەها ئەم بەڵگەنامانەی خوارەوە, كە لە دادگا پشت راستكراوەتەوە, كۆی ناوەكان 1031 ناوەو كە لە چوارچێوەی ژمارەكەی ئەمنی سلێمانی نییە, لە سەركردایەتی هێزەكانی پارێزگاری نەوت” بارق فەرماندەی بووە” اركان استخبارات -ژمارە 304 لە رێكەوتی 12-4-1988 بۆ بەڕێوەبەرایەتی ئەمنی كەركوك, بابەت ناردنی تێكدەران لە پاشكۆیدا 312 ناو هەیە, هەروەها ژمارە 284 یش لە رێكەوتی 10-4-1988 لەویشدا 30 ناو هەیە. وە ژمارە 295 لە رێكەوتی 12-4-1988 , 151 ناو هەیە, عوائل سلموا انفسهم نەك مخەرب نرسل الیكم العوائل المرفقە والژین سلموا انفسهم الی القگاعات العسكریە فی 11-4-1988 نرجوا اتخاژ ما یلزم, هەرەها نووسراوی ژمارە 323 لە رێكەوتی 14-4-1988, 399 ناو پێك هاتووە, وە نووسراوێك بێ ژمارە لە رێكەوتی 11-4-1988 لە 139 ناو پێك هاتووە, لە خوارەوە ناوەڕۆكەكەی دادەنێین.
“الكتاب صادر من قیادە حمایە النفگ الاركان العامە للاستخبارات الی مدیریە السلیمانیە مدیریە امن جمجمال الموچوع ارسال اشخاص – موچوع ارسال الاشخاص نرسل الیكم الاشخاص مدرجە اسمائهم فی القائمە المرفقە والژی سلموا انفسهم الی قگعاتنا یوم 11-4-1988 بدون الهاربین و المتخلفین من الخدمە نرجوا اتخاژ ما یلزم بصددهم حسب توجیە مكتب الشمال و اعلامنا الاستلام المرفقات 4 قائمە تتچمن 139 اسم”.
یەكێك لەم قوربانیانەی كە لەم نووسراوانە ناوی هاتووە, لە گۆڕی بە كۆمەڵ گەڕاوەتەوە, دەڵێت هەندێكمان لە لای بارقەوە راستەوخۆ بردراین بۆ سەربازگەی خالید لە شاری كەركوك, لەوێوە بۆ سەربازگەی تۆبزاوە كە نزیكی یەكترن.
هەروەها ڕاپۆرتی دەستنووسی ڕۆژانە ژمارە 8280 لە 6ی مایسی 1988دا لە فەرماندەی فەیلەقی یەكەوە بۆ بارەگای ئۆپەراسیۆنەكانی سوپا نێردراوە تیایدا هاتووە” ڕاپۆرتێكی مەیدانیی ڕۆژانە كە لە لایەن فەیلەقی یەكەوە دەردەچوو، بۆ ڕۆژی 6ی مایس”چوارم رۆژی ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی چوار” تێبینی ئەوەی داوە كە ئەوانەی ئەو ڕۆژە لە نزیك تەقتەق خۆیان بە دەستەوە داوە 60 پیاو، 129 ئافرەت و 396 منداڵ بوون، بێجگە لە 37 تێكدەر” كۆی گشتییان 622 كەسەو ئەم ژمارەیەش لە چوارچێوەی ژمارەكەی ئەمنی سلێمانی نییە.
ئەمەی باسمان كرد تەنها بەشێكن لەو ئەنفالكراوانەی لە بەڵگەنامەكاندا هاتووە ئەوانەی نێردراون بۆ سەربازگەی تۆبزاوە, ئەمە جگە لەوانەی لە ناو سیمەكەی لەیلان, قۆڕەتوو, كۆیە, تەق تەق و شوان و گوندی جەلەمۆردو بناری خاڵ خالان و ئەنفالی پێنج و شەش و حەوت و شاری هەڵەبجە” زۆربەیان”و دەوروبەرو گەڕاوەكانی ئێران……. هیچیان بەشێك نین لەو ژمارەیەی ئەمنی سلێمانی داویەتی, هەروەها تا ئێستا ئەم ئامارانەی باسیان دەكەین, ئەنفالی 8 و ئەنفالكراوانی سەربازگەی تكریت ناگرێتەوە, كە ئەوانیش بەشێكن لە كۆی ئەنفالكراوانی كوردستان.

تۆماركردن
ئەوانەی بە سواری ئیڤای سەربازی و كۆستەرو … دەهێنران, بە تایبەت لە كاتی قۆناغەكانی ئەنفالی 3 و 4, چونكە قوربانیانی ئەنفالی یەك و دووش, لە نێوان ئەو دوو قۆناغە گواستراونەتەوە بۆ سەربازگەی تۆبزاوە. هەر ئۆتۆمۆبێلەكان دەگەیشتن, بە خێرایی و راكێشان ئەنفالكراوان دادەگرتران, دەست دەكرا بە رێكخستنیان بە گروپ گروپ, دواتر پیاوانی ئەمن دەستیان دەكرد بە ناو نووسینیان, پێش ئەوەی بیان بەن بۆ هۆڵەكان كاری خۆیان تەواو دەكرد, لە كاتی زۆر قەرەباڵغی بڵندگۆو گۆڕەپانی راهێنانەكەش بەكار دەهێنران.
كە ئەنفالكراوان ناو نووس كراون, زانیارییەكانیان لێ وەرگیراوەو پۆلێن كراون, بە پێی رێنماییەكان, ئەو جا بە پاڵ بە خێرایی خراونەتە ناو یەكێك لە هۆڵە گەورەكانی سەربازگەكەوە.
ئەو پرسیارانەی كە لە زیندانییەكان دەكرا, ناوی سیانی, ناوی سیانی دایك, ساڵی لە دایك بوون, ناو و ژمارەی خوشك و براو منداڵەكان, ساڵی هاوسەرگیری,, پیشەو شوێنی نیشتەجێ بوون.
بۆ پیاوان پرسیاری پێشمەرگایەتی و لایەنی سیاسی و بەشداریكردن لە شەڕیشیان لێیان پرسیووە, ئەوانەی چەكیان لە گەڵیان تەسلیم كردۆتەوە, هەموو بە پێشمەرگە درابوونە قەڵەم. هەندێك جار پرسیاری دراوسێ و خزمی شاریشیان لێ كردوون.
محەمود مستەفا رەسول دەڵێت”ناوی سیانی, كار, خەڵكی كام دێهاتی, چەند منداڵت هەیە و لە كوێن؟, ئەم پرسیارانە دەكران لە تۆبزاوە. پرۆسەی پۆلێنكاری لە تۆبزاوە زۆر هەرەمەكی بووە, بە خێرایی و بێ بنەما بووە, چارەنووسی ئەو خەڵكە لە لایەن ئەو ئەفسەرانەوە دیاریكراوە كە لێكۆڵینەوەیان لە گەڵیان كردوون “, ئەوان چارەنووسی خەڵكەكەیان زانیووە, هەر لەوێ بە هەندێكیان وتووە بۆ مەرگ دەڕۆن.

جیاكردنەوەو پۆلێنكردن
بە پێی زانیارییەكان ئەوانەی پۆلێنی ئەنفالكراوان یان كردووە لە سەربازگەی تۆبزاوە, سەر بە ئەمنی پارێزگای كەركووك بوونە. سەرەتا چەند رۆژێك لە سەربازگەی تۆبزاوە ئەنفالكراوان لە یەكتر جیا نەكراونەتەوە, ژن و پیاو و منداڵ و گەنج لەو هۆڵە گەورانەی تۆبزاوە پێكەوە بوونە, دواتر دەستكراوە بە جیاكردنەوەی زیندانیان و پۆلێن كردنیان, دابەش چوار بەش كراون, ژنانی پیر, پیاوانی پیر, پیاوانی 15-50 ساڵی, ژن و منداڵ, ژنانی بێ منداڵی گەنج و كچانی گەنجیش لە هەندێك حالەت جیاكراونەتەوە بەڵام زۆرجار لەگەڵ ژن و منداڵەكاندا بوونە.
لە پرۆسەی پۆلێن كردندا نێرینەی 15 بۆ 50 ساڵی, مامەڵەی تایبەتییان لە گەڵدا كراوە, هەر لە كاتی جیاكردنەوەدا بڕیاری مەرگیان ئامادە بووە بێ دوو دڵی, بە پێی زانیارییەكان بۆ منداڵان كەم ریك كەوتووە منداڵێك لە پانزە ساڵ و بە سەرەوە بووبێت لەو پۆلێنە رزگاری بوو بێت, بەڵام كەمترەكان زۆر جار تێكەڵ گەورەكان كراون, هەرچەندە زۆرینەی ئەوانەشی رزگاریان بووە لە ژن و منداڵەكان دواتر هەمان چارەنووسیان هەبووە لە گۆڕە بە كۆمەڵەكان خۆیان بینیوەتەوە.
هەندێك لە ئەنفالكراوان لە دانپێنانەكانیان بۆ دادگای باڵای تاوانەكان دەڵێن “لە 12 ساڵی بە سەرەوە منداڵەكانیان برد نەگەڕانەوە, دەستیان لە پشتەوە بەسترایەوە, پێشتر پیاوەكانیان بردبوو, گوێمان لە تەقە بوو هەر لەناو تۆبزاوە”.
یەكی دیكە دەڵێت”13 ساڵ بووە كردویانەتە ناو گەورەكان, دایكی بە گریان وەری گرتۆتەوەو هێناویەتەوە, واتا ئەوانەی ئاماریان كردووە, لە خاوەند بڕیارەكان دڵرەقتر بوونە” زۆربەی گۆڕە بە كۆمەڵە دۆزراوەكان ژن و منداڵن, كەواتە ئەوانیش رزگاریان نەبووە لە جیاكردنەوەكان.
پۆلێنكردن بە پێی ناسنامەی باری كەسی نەبووە, بەڵكە هەڕەمەكی بە پێی مەزندە بووە, دەشیا گەورەتر بێت بەڵام بچووك و منداڵ خۆی نواندبێت نەبردرابێت, یان بچووكتر بووبێت گەورە خۆی نیشان دابێت بردرابێت لەگەڵ پیاوەكان.
محەمەد حەمە فەرەج لە دایك بووی ساڵی 1949 خەڵكی سێوسێنانی ناوچەی قەرەداغ دەڵێ, تەسكەرەم پێ نەبوو,”ئەوكات 39 ساڵ بووە ” سەرو ریشم سپی ببوو, ئەفسەرەكە وتی بچۆرە ناو پیرەكان, منیش زۆر هەوڵمدا نەمخەنە ناو پیرەكان, یەكێ لە ئەفسەرەكان پێ وتم بەخوا گەنجەكان یەكی ناگەڕێنەوە, لەو كاتەدا ئەوانەی ئاماریان كردووە, بڕیاری لەناو دانیانیان زانیووە, هەر لە سەرەتاوە پێیانیان وتووە ئێوە موخەربین دەتان كوژین, تەنانەت لە چەمچەماڵ پێیانیان وتووە هەموو گولەباران دەكرێن.
لە سەرەتاوە ویستوویانە منداڵەكانیش بە تەنها داببڕن و جیایان بكەنەوە, شەوێك بۆ ماوەی نزیك شەش كاتژمێر منداڵە ساواكانیان لە دایكەكان جیا دەكەنەوە, ئەو شەوە وەك دەڵێن لە بەر گریان و قیژەو فیزاح حەوت تەبەقەی ئاسمان رادەچەڵەكێت, دوایی دەیان گەڕێننەوە, نازانرێت نیازی چییان هەبووە.
تەنانەت ئەوانەشی لە ئامارەكەی 17-10-1987 بەشدارییان كردووە, لەكاتی دەستگیركردنیان بە رێكەوت لە مردن رزگاریان نەبوو, خاوەر قادر سەبارەت بە سەربازگەی تۆبزاوە دەگێڕێتەوە دەڵێت” منداڵی دوو سێ ساڵیان لە دایكی سەندووە داویان بە زەویداو كوشتویانە. پاشان كەوتوونەتە گیان زەلامەكان. كوڕەكە پانزە ساڵانەكەی خۆی بینیوە لە گەڵ پیاوەكان سەنگاودا گرتبوویان و بۆ ئەوێ هینابویان. كەش و هەوا باو بۆران دەبێت. دوای ماوەیەك گوێبیستی تەقەكردنەكان دەبێت”, خاوەر ئەوە دواجاری دەبێت كوڕەكەی ببینێت, ئیتر ببڕای ببڕ نایبینێتەوە.

ئەشكەنجەدان

لە سەربازگەی تۆبزاوە, لێدان هەر لە گەیشتنە ناو سەربازگەكەوە تا دەرچوون لێی هەبووە, تەنانەت لە كاتی هێناندا ژنانیان بە لێدان لە ئیڤاكان داگرتووە, پیاوانیش هەمیشە لێدانیان لەسەر بووە, لە دابەزاندنیان لە ناو ئیڤاكانەوە بۆ سواركردنیان بە روتی و دەست و چاو بەستراوی دوو دوو بۆ ناو ئۆتۆمۆبیلە داخراوە سەوزەكان, هەموو بە لێدان و پاڵ نان بووە, پیاوە گەنجەكان ئەو چەند رۆژەی لە وێ بوونە, بێ لێدان ئاو و سەمونیان نەداوە پێیان, وە نەیانیان بردووە بۆ سەر ئاو, ئەوە ئەگەر یەكێك بەرگێكی رەنگ و شێوە گوماناوی بۆ ئەوان لە بەر بوایە و ریشی هەبوایە زیاتر دەكەوتە بەر ئەشكەنجە.
بە وتەی زیندانییەكان, لە تۆبزاوە لێدان هەبووە, فەلاقە كردن و بەستنەوە بە پانكە و داخكردن و شەق وەشاندن, لە هۆڵێكی تایبەت زیندانییە پیاوەكان لێیان دەدرا, پیاوە گەنجەكان روت كراونەتەوە, تەنانەت بە روتی و دەست و چاو بەستراوی, لەبەر سەرمای بەیانی زوو دوو دوو پێكەوە بردراون بۆ كوشتن, لەو كاتە بێ پێلاو تەنها شۆرت لە پێیان بووە خراونەتە ناو ئۆتۆمۆبیلە داخراوەكانەوە.
بەو سەرمایە جل و بەرگی پیاوانیان داكەندووە, بە دەرپێیەك كورتەوە, ئاویان كردووەتە ژێریان لە ناو هۆڵ ساردە بێ پەنجەرەكان, لە خەڵك دراوە بە كێبڵ, بە تایبەت گەنجان ئەو كاتانەی بردویانیانە بۆ سەر ئاو, هەروەها سەری گەنجەكانیان سفر كردووە. ناسنامە, پارە, سەعات, شانە, ئاوێنە, تەزبێح, مووكێش,….چی لە گیرفانیان بووە لێیانیان سەندووە. زیندانییە پیرو ژنەكان بە چاوی خۆیان ئەشكەنجەدانی گەنجە پیاوەكانیان بینیوە, تەنانەت لە پیرەكانیشیان داوە.

بارودۆخی ژیان
لە سەربازگەی تۆبزاوە, بارودۆخی ژیان زۆر سەخت بووە, دوای ئاماركردن, زیندانییەكان بە پاڵ و لێدان كراونەتە ناو هۆڵە گەورە ساردو سڕە تاریكە شێدارەكانەوە, گڵۆپ لەناو هۆڵەكان نەبووە, دەڵێن روناكیمان نەبینی تەنها لەو كاتەی دەچووینە سەر ئاو, خواردنی خراپ تەنها سەمونە رەقێك بووە رۆژانە, زەوییەكەی پیس و شێدار, بێ بان و بن و پانكەش بە خێرایی بەردەوام پێ كراوە, بایە ساردەكە لە زەوییە تەڕەكەی دەدا زیاتر ساردی كردووە, لە گەرما پانكە نەبووە لە سەرما پێیان كردووە, پێ كردنی پانكە لەو سەرمایە بەشێك بووە لە سزا دان.
جار جارە چای و سەمونیان داوە پێیان, هەندێك جاریش شۆربایەك پیس زۆر جار نیسك بووە, پاشماوەی قزعەی سەربازی, یان شلەیەكی چەور, لە برسان پارچە سەمونیان لە دەرەوە كۆكردۆتەوە, شیر نەبووە بۆ منداڵ بۆیە بەردەوام لە برسان گریاون, دەست بە ئاو گەیاندن لە ناو هۆڵەكان بووە لە سەرەتا, لە ژورەوە دەستیان بە ئاو گەیاندووە, میزوو پیساییان كردۆتە ناو قوتی و سەر چەمنەتۆكە, یان لە دەرگاوە كردویانەتە دەرەوە, یاخود بە كۆمەڵ یان گروپ گروپ رۆژانە دووجار بردراون بۆ ئاودەستەكان, لە ژێر چاودێری و هەندێك جار بە لێدان , كە سەربازگەكە 3 كۆمەڵە ئاودەستی تێدا بووە, هەر كۆمەڵەی 17 ئاودەست بووە, بەڵام زیندانیان لە تۆبزاوە, كێشەی تێنویەتیان وەك سەربازگەی نگرە سەلمان نەبووە.
یەكێك لەو گەنجە كەمانەی كە لە تۆپزاوا ڕزگاریان بوو, ئاوا باسی خواردنەكەیان دەكات:”چاكتر وایە هەر باسی نەكەین، تۆ ئەگەر برسیت نەبوایە قەت نەتدەخوارد، جۆرە شۆربایەك بوو تەنها لەگەڵ ئێسقانی ڕووتداو ڕۆنێكی زۆری بە سەرەوە بوو و هەموو كەس نەخۆش كەوتن”. زۆربەی گیراوەكانی تۆپزاوا ئەمەشیان دەست نەدەكەوت بەڵكو ڕۆژانە هەركەسە و دوو سەموونی بچووكی كۆنی وشكهەڵاتوویان دەدانێ لەگەڵ تۆزێك ئاودا. هەندێكیش خواردنی هەر بەرنەدەكەوت., زۆرینەیان تەنها باسی سەموونە رەقەكە دەكەن رۆژانە پێیان دراوە
لە سەربازگەی تۆبزاوە لە گەیشتنیانەوە تا ناردنیان, بەتایبەت ئەوانەی بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان لە ئۆتۆمۆبیلی داخراودا نێردراون مردن زۆر هەبووە, هەروەها منداڵ بوونیش لە ئاودەست و ناو هۆڵەكان لە كاتی گواستنەوەدا هەبووە.
ئەنفالكراوان ئەو چەند رۆژەی لە سەربازگەی تۆبزاوە بوونە, كێشەی نوێژكردن و راپەڕاندنی سرووتە ئاینییەكانیان هەبووە, بە تایبەت لە مانگی رەمەزاندا كە هیچ خواردنێكیان نەداوە پێیان.
هەروەها بەهۆی قەرەباڵغییەوە ئەو هۆڵە گەورانە كە پانتاییان نزیك 400 مەتر بووە , زۆریان لە پیاوان كردووە شەو تا بەیانی دەستەو ئەژنۆ لە سەر چیچكان دانیشن و هەر كەسێ بیویستایە هەڵبسێتە سەر پێ داركاری كراوە لە لایەن حەرەسەكانەوە, بەهۆی نە خەوی و دانیشتن لەسەر چوچكان زۆریان لە بەر پیری و بە هۆی بێهێزییەوە لە هۆشی خۆیان چوونە.

رەوانە كردن
سەربازگەی تۆبزاوە شوێنی كۆكردنەوەو ئامادەكردنی ئەنفالكراوان بووە بۆ زیندان و جێگاكانی دیكە, زیندانیانی تۆبزاوە زۆرینەیان لە رۆژێك بۆ سێ و چوار رۆژ لەوێ ماونەتەوە, هەندێكی كەمیش زیاتر, سەرەتا ژن و پیاوە پیرەكانی سەروی پەنجا ساڵیان بۆ نگرە سەلمان ناردووە, دوای سێ رۆژ لە ئاوەدانكردنەوەی تۆبزاوە, یەكەم وەجبەی زیندان نێردراوە بۆ زیندانی نگرە سەلمان.
بە هەمان شێوە ژن و منداڵیش نێردراون بۆ سەربازگەی دوبس, كوڕە پیاوە گەنجەكانیش بە ئۆتۆمۆبیلی داخراو نێردراون بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان.
بە پێی شوێنەواری قوربانیانی ناو گۆڕە بە كۆمەڵەكانی تەل شێخییە و وتەی تەیمور رزگاربووی گۆڕە بە كۆمەڵەكان, بەشێك لە قوربانیان راستەوخۆ لە تۆبزاوەوە بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان نێردراون, بە پێی بەرگەكانی بەریان لە وەرزی سەرمای ئەو ساڵە واتا ناوەڕاستی مانگی چوار بۆ ناوەڕاستی مانگی پێنج نێردراون بۆ گۆڕە بە كۆمەڵەكان, هەروەها بە پێی وتەی شایەدحاڵەكانی نگرە سەلمانی ئەنفالی چوار, ژن و منداڵیان لە رێگا بینیوە لە كاتی بردنی ئەوان بۆ زیندانی سەربازگەی نگرە سەلمان, نەزانراوە بۆ كۆێ دەبردرێن.
لە ناو ئەنفالكراوان زیندانیانیش هەبووە لە تۆبزاوە ماوەتەوە تا لێبوردنەكە . هەرچی ئەنفالكراوانی كیمیابارای شاری هەڵەبجەیە ئەوان لە یەكتر جیا نەكراونەتەوە, هەموویان پێكەوە نێردراون بۆ زیندانی سەربازگەی نگرە سەلمان.
عوزێر یەكێك لە دەربازبووانی گۆڕە بە كۆمەڵەكانە بەم شێوەیە كاتی رەوانە كردنی خۆیان دەگێڕێتەوە” تەماشای كردبوو هەر پیاوە و بە زنجیرە ژمارەیەكی دراوەتێ و ژمارەكەی ئەم 375 بوو، ئەوان هەر كە ناوەكانیان بانگ دەكرا دەس بەجێ لە قاوشەكە دەبرانە دەرەوە و هەشت هەشت كۆمەڵیان دەكردن. بە جووتە بە یەكەوە كەلەپچە كرابوون و پێڵاوەكانیشیان بردن، گەلێ جار پیاوەكان چاویشیان بەستراوەتەوە و بە پێی قسەی هەندێ كەسیش جلوبەرگیان لەبەردا نەهێشتوون و تەنها دەرپێیان لە پێدا ماوە. دواجار خستوونیانە ئەو ئۆتۆمبیلە شوومە بێ پەنجەرانەوە كە بە ڕەنگی سپی یان سەوز بۆیە كرابوون، وایش باسدەكرێن كە پاس، ئەمبوڵانس یان بارهەڵگری داخراو بوون.
ئەم ئۆتۆمۆبیلانە ئەوەندە پڕ كراون, هاوكات بە هۆی داخراوی تەنگە نەفەس بوونە, ئەو چەند كاتژمێرەیان وەك ناو گۆڕە بە كۆمەڵەكان بووە بۆ ژن و منداڵەكان, زۆر لە منداڵەكان پێش گەیشتنیان بۆ ناو گۆڕە بە كۆمەڵەكان لە رێگا مردوونە.

گۆڕی بە كۆمەڵ
تا ئێستا سەربازگەی تۆبزاوا یەك گۆڕی بە كۆمەڵ دۆزراوەتەوە, كە لە نێوان 80 بۆ 81 روفاتی تێدا بووە ” بە وتەی وەزارەتی شەهیدان و ئەنفالكراوانی سەر بە حكومەتی هەرێمی كوردستان 81 روفاتە, وەلێبە پێی ژمارەی گۆڕەكان 80 گۆڕە”, بەشێك لە روفاتەكان شوێنەواری گولە بە جەستەیانەوەیە, پێی دەچێت كۆمەڵكوژی پیاوە گەنجەكان لێرەوە دەستی پێكردبێت. ێشتا پشكنینی ورد بۆ دۆزینەوەی شوێنەواری هەموو گۆڕە بە كۆمەڵەكان لە سەربازگە 122 دۆنمییەكەی تۆبزاوە نەكراوە.

نەخۆشی
هۆڵەكانی سەربازگەی تۆبزاوە جگە لەوەی چەمنتۆیەكی رەق و تەق بووە, هاوكات پیسیش بوون, ناو هۆڵەكان وەك زبڵدانێكی بۆگەن وا بووە, تەنانەت زیندانییەكان پیساییەكانیشیان زۆربەی كاتەكان لە هۆڵەكان كردووە, چونكە دەرگایان لێ داخراوە لێیانیان نەكردۆتەوە, بە هۆی سك چوونیشەوە زیاتر هەراسان بوونە, زەوییەكە تەڕ بووە, زیندانییەكان لە سەر زەویە رەقە ساردە تەڕە خەوتوونە بە برسێتی و سەرما, نەبوونی بان و بن, هاوكات پانكەكان وەك سزا بەو سەرمایە هەڵكراون و پەنجەرەكانیش شوشەیان پێوە نەبووە, زۆربەی زیندانییەكان جل و بەرگی پێویستیان لەبەر نەبووە, كۆكە و سك چوون و تیفۆئید و گرانەتا لەناو زیندانییەكان بڵاو بۆتەوە, لە مانگی دوانزەی ساڵی رابردووەوە”1987″ەوە, گرانەتاو تیفۆئید لە ناوچەكانی ئەنفالی سێ و چوار بە بەربڵاوی بڵاو ببوەوە, بەهۆی نەبوونی چارەسەرەوە بەردەوامی هەبوو, وێڕای ئەم هەموو نەخۆشییە پزیشك و چارەسەریش نەبووە, تەنها لە هەندێك حالەتدا كە ئەوانیش زۆریان مردوونە.

دەستدرێژی سێكسی
هەرچەندە زیندانیان ماوەیەك كەم لە سەربازگەی تۆبزاوە ماونەتەوە, بەڵام لەو ماوە كەمەشدا كچان و ژنان بێ بەری نەبوونە لە پەلاماری سێكسی, هەندێك دەڵێن كچە جوانەكانیان جیا كردۆتەوەو بردوویانەو ئیتر نەبینراونەتەوە, زۆر شایەدحاڵ هەبوونە شایەدییان داوە لەسەر ئەوەی پەلاماردانی سێكسی هەبووە لە زیندانی سەربازگەی تۆبزاوە.

بۆ نەدۆزرانەوە
لە دوای روخانی سەدام, دەكرا هەیكەلی بەڕێوەبەری ئەم كەمپانەی راگرتن و ناردنی ئەنفالكراوان ئاشكرا بكرابانایا, لە كاتێكدا سەربازگەی تۆبزاوە و دووبز لە ژێر دەسەڵاتی ئەمنی شاری كەركووكدا بوونە, لە پێشوازیەوە بۆ ناردن و بەڕێوەبردن.
دەڵێن سەربازگەی تۆبزاوە بە چڕی ئابلوقە دراوەو چاودێری توندو تۆڵ كراوە, كەس لەو پرۆسەیە هەڵنەهاتووە, بەلام هیچكام لەوانە نەدۆزرانەوە.
حەرەسەكان بەرگی مەدەنی لە بەریان بووەو پێی دەچوو ئەمن بوبێتن, چونكە سەربازگەكە ئەمنی پارێزگای كەركووك بەڕێوەی بردووە, هەندێك جەیشی شەعبی لە توركمانەكانی ناوچەكە لەوێ بوونە, بەڵام زوو لایانیان داوە. تا ئێستا بەرپرسانی ئەم كامپانە, هەیكەلی بەڕێوە بردنی نەدۆزراونەتەوە.
ئەمە پرسیارێكی شەرمەزاری كەر بوو, كاتێك لە پرۆسەی دادگایی ئەنفالدا, هەردوو تاوانبار حوسێن رەشید و سەدام حوسێن باسی ئەوەیان كرد, ئەم حەجاجە هەر ناوی دووبارە دەبیتەوە, مەعقولە بەم هەموو پارە و كات و دەسەڵاتەوە نەزانرا كێیەو تا ئێستا نەدۆزرایەوە؟, مەعقولە بەڕێوەبەری سەربازگەی تۆبزاوەو نگرە سەلمان نەدۆزرانەوە؟. ئایا مەعقولە حكومەتی عێراق و كوردستان.

سەرچاوەكان:

• ئاوشفیتز تۆبزاوە دالیا عومەر 2015 كەركوك چاپخانەی كارۆ
• هەڵەبجەییەكانیش ئەنفالكران گوڵاڵەی گەرمیان چاپخانەی كارۆ 2024
• سی دی دۆسیەی ئامادەكراوی ئەنفال لە لایەن دادگای باڵای تاوانەكانەوە.
• محكمە الانفال اعداد ریكار مزوری بمساعدە محامی ایاد كاكەیی
• بەرنامەی بەڵگەنامەیی خۆم لەوێ بووم , تەلەفزیۆنی ئازادی,كەناڵی گەرمیان
• جینۆساید لە عێراقدا ..پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد – هیومان ڕایتس وۆچ/ میدڵ ئیست وۆچ چاپی سێیەم 2013 چاپخانەی كەماڵ – وەرگێڕان لە ئینگلیزییەوە محەمەد حەمە ساڵەح تۆفیق
• لە تاوانی ئەنفالدا: ژنێك ویستی بمرێ,كەچی ژیا! – دلێر كەریم رێگای كوردستان ژمارەی تایبەت 11-4-2023

بۆ یادی ئەنفالی 2024 بابەتێكم نووسی بەناوی ( 14-4 كێ كردی بە ڕۆژی ئەنفال ؟ )، تا لە رۆژنامەی كوردستانی نوێ بڵاو بكرێتەوە،دواتر لە رۆژنامەكەوە پەیوەندییان پێمەوە كرد كە بابەتەكەت درێژە كورتی دەەكەنەوە، بۆیە وتم رایگرن، كەچی كە ژمارە 9147 ی رۆژنامەكە لە رێكەوتی 14-4-2024 كە دەرچوو بابەتێكی كاك تەیب جەباری تێدا بڵاو كرابوەوە بەناوی ( چۆن 14/4 كرا بەساڵڕۆژی ئەنفال؟)، زۆر لام سەیرو سەرنج راكێش بوو، چ رێكەوتێكە دوو كەس بە یەك ناونیشان بابەت بۆ یەك رۆژنامە بنووسن؟، بابەتە پڕ لە سەرچاوەو وردەكەی من رەتبكەنەوە، بابەتە سادەكەی خۆیان بڵاو بكەنەوە، دەبێت سیاسەت تەداخول لە هەموو شتێك بە مێژووەوە بكات؟.

بۆ رۆژێك؟

ئەنفال مەرگی خێراو لەسەرخۆی بە ئازاری گەلێك بوو، مەرگێك پرۆسەی روح كێشانەكەی 197 ڕۆژی خایاند، ڕژێم شەوی دەدایە دەم ڕۆژەوە بۆ قەسابیكردنی لادێنشیینەكان كوردستان و سوتاندنی خاك و وێرانكردنی ئاوەدانی و وشككردنی سەوزایی و كانییەكانی و نەهێشتنی مرۆڤێك بە ناوی كوردەوە، لە سەرەتا لە دەرەوەی شارەكان جاڕی كۆمەڵكوژی دا، دوایی ناو شارەكانیشی گرتەوە، سوپای عێراق لە سەرباز و جاش بە خەفیفەو مەفرەزە تایبەتییەكانەوە وەك حەزییایەك لە هەر چوار لاوە پەلاماری تەواوی لادێكانی كوردستانیان دا، ئەوەی ڕزگاری نەبوو لەو ڕۆژەوە ببڕیای ببڕای نەیانمان بینییەوە. هەموو ڕۆژەكانی ئەو ئۆپەراسیۆنی مەرگە، مەرگەساتێكی پڕ لە وەیل بوو، ڕۆژگارەكانی دواشی ژیانی ناو مەرگەساتەكانی تۆپزاو و نگرەسەلمان، چاڵ و پەناگای گولەبارانكردنی بە كۆمەڵی ئەنفالكراوان هەموو مێژووییەكی دانەبڕاون لە یەكتر، بە ئەڵقەیەكی هەتا هەتایی پێكەوە گرێدراون، مێژوویەك بوو پڕ لە یاداوەری مەرگ و تاوان، جێی خۆیەتی یادی هەموو ئەو تاوان و كارەسات و قوربانیانە بكرێتەوە كە لە ماوەی ئەو حەوت مانگەدا ئەنجام دران بە ناوی ئەنفال. ئەوەی لە ناوییدا نەژییا بێت، ئەوەی بە چاوی خۆی وێنە ترسناكەكانی تاوان و كارەساتە جەرگ بڕەكانی نەبینیبێت، ئەوەی ئێش و ئازارەكانی بە جەستە و روح نەچەشتبێت، ئەوەی ڕۆژی نەدابێتە دەم شەوەوە بۆ بینینەوەی خۆشەویستەكانی، گەڕان بە دوای پارچە جگەرەكانی، ئەوەی بە پێی خۆی ڕزگار نەبووبێت و لەو جەهەنەمە نەگەڕابێتەوە، ناتوانێت وینای چیرۆكەكانی ئەو مەرگە ساتە بكێشێت، ئەمە لە خەونی شاعیرانە زۆر دوورترە، ئەمە ئەو جیهانەیە لە وێنای جەهەنەمی ئاینەكان و دۆزەخی عاشقان گەورەترە، ئەمە جیهانێكی تایبەتە كورد ناوی ناوە ئەنفال و مرۆڤایەتیش ناوی ناوە جینۆساید.
خۆ ناشتوانرێت هەموو ڕۆژەكانی ئەنفال، بكرێت بە شین و شەیپوری یاداوەرییەكانی قوربانیان، چونكە فەزایەك بۆ ژیان، كاتێك بۆ بیركردنەوە و هەنگاو نان بۆ ئایندە، چركە ساتێك بۆ ژیانی دوا ڕۆژ نامێنێتەوە .
لە بیركردنەوەی یاداوەرییەكانیش مانای لە بیركردنی تاوان، لە یاد كردنی خیانەت، لە بیر كردنی مێژووی تاڵ و شكستەكانی ڕابردوو دێت، گەلێكیش ڕابردووی غەدر و كارەساتەكانی لە بیر بكات، مانای ڕازییە بە كوشت و بڕەكانی داهاتووش، مانای ملكەچ دەكات بۆ زەلالەت و قەسابییەكان كەوا چاوەڕوانین، لە بیركردنی یاداوەرییەكان یانی دەست ئاواڵە كردنی داهاتووە بۆ دوبارە بوونەوەی كارەساتە ترسناكەكان. بۆ ئەوەی لە داهاتوو مەرگە سات و قەسابی كردنەكانی رابردووی خۆمان لە یاد نەچێت، بۆ ئەوەی ئێسكەكانمان لە بیابان و ناو حەوزی تێزابەكان دەركەینەوەو تف لە حەجاج و حەجاجییەكان بكەین، پێویستمان بەوە هەیە لە ڕێگەی یاد كردنەوەی ئەنفالەوە خۆمان وەك گەلێكی بەردەوام لە پرسە و خەبات كەر بۆ دواڕۆژێكی ڕۆشن دانێین، گەلێك ئامادەیی ئەوەی هەیە ڕابردووەكان خۆی وەك ئەوەی هەبووە بخوێنێتەوە بۆ هەنگاوەكانی داهاتوو، ئێمە چاومان لە داهاتووە، بۆیە ڕابردوو دەخوێنیینەوە بۆ ئەوەی داهاتوییەكی ڕون و گەش دابین بكەین و هەڵەكان دووبارە نەكەینەوە، هەرچەندە بوونی تاوانبارانی كورد لە ناومان بەردەوام ئازاری دەروونیمان زیاد دەكات و یادكردنەوەكانمان تاڵە كەن، بەردەوام ئازارمان دەدەن.
یادكردنەوە بەشێكە لە قەرەبووی روحی، بەشێكە لەخۆ ئامادە كردنەوە بۆ هەنگاونان بۆ دادپەروەری، بەشێكە لە بەرەو ڕوبوونەوەی مەرگ و كەرامەت.

بۆ بەرواری 14-4

شێخ وەسانان و بادینان و شاری سەردەشت یەكەم شارو ناوچە بوون، بەر لێدانی چەكی كیمییاوی كەوتن لە كوردستان، بەڵام هەڵەبجە كرا بە ڕۆژی شەرمەزاركردنی چەكی كیمیاوی لە كوردستان وە چووە لیستی گینزەوە وەك خاوەند زۆرترین قوربانی چەكی كیمیاوی لە جیهان، چونكە قەبارەی زیانەكانی گەورەتر بوو لە هەمووان و تاوانەكە ناسراوتر تربوو لەوانی پێشوتر كە دواتر كە هاتن. بۆ بەرز راگرتنی یادگە، هەموو تاوانێك پێویستە ڕۆژێك هەبێت بۆ یادكردنەوەی، بوونی ڕۆژێكی وا گرنگە بۆ ناوەندیدان بە یادەكە لە لایەن نەتەوەوە بۆ لەبیر نەكردنەوەو سزا دانی بكەرانی، هەروەها گرنگیشە بۆ بەردەوام هێشتنەوەی لە زەینی نەوەكانی داهاتوو و باشتر كردنی باری ژیانی ئەوانەی پەیوەستن بەو تاوانەوە، ئەمە لە پاڵ ئەوەی بەرز راگرتنی یاداوەری بەشێكە لە قەرەبوو كردنەوەی مەعنەوی قوربانیان.

كام رۆژ بۆ ئەنفال؟

ئەنفالیش بەهەمان شێوە دەبێت ڕۆژێك تیایدا دیاری بكرێت بۆ یادكردنەوەی ئەو تاوانە 197 رۆژییەی كە لە جەرگەیدا نزیك بە 10% گەلەكەمانی تێدا كوشت و بڕ كرا، نە یەكەم ڕۆژی و نە دوا ڕۆژی ئەو تاوانە لە رویی مرۆییەوە ئەو زیانە گەورەیەی نەبووە تا دیاری بكرێن بە ناوەندی ڕۆژی یاداوەری، گەورەترین قەبارەی تاوانەكە لەپرۆسەكە ئەنفالی سێی گەرمیانە .
ئەنفالی گەرمیان كە لە ڕۆژی ڕەشی 7 نیسان یادی دامەزراندنی پارتی بەعس دەستی پێكرد و لە 20-4 كۆتایی پێهات، وەك بەعس ئاسا دڕندانەترین قۆناغی ئەنفالەكان بوو، هەرچەندە لەم شاڵاوەیان چەكی كیمیاوی بەكار نەهات جگە لە گوندی تازە شار وەك شیمانە دەكرێت، بە پێچەوانەی ئەنفالەكانی دیكە، كە سەرجەمیان بە لێدانی چەكی كیمیاوی دەستیان پێكرد، وەلێ پێدەشتەكانی گەرمیان ئەو جوگرافیایە نەبوو بۆ بەرەو ڕوبونەوەی سوپای بەعس بۆیە زیانەكان گەورە بوون، ئەمە لە پاڵ لە خشتەبردنی خەڵك لە لایەن جاشەكانەوە بە بوونی لێبوردنی گشتی، هەندێك جار مەلای مزگەوتەكانیش كەوتوونەتە ئەو تەڵەیەوە.
لە گوندی تازە شار كە چەكی كیمیاویش بەكار هات پێشمەرگەكانی (( یەكێتی نیشتمانی كوردستان، حیزبی شیوعی عێراقی)) قوربانی گەورەیان دا، بەڵام نەتوانرا پێش بە هێرشەكان بگیرێت، قەبارەی سوپای هێرش بەر گەورەتر بوو لە توانای بەرەنگاربوونەوەی پێشمەرگە و جەماوەر، كە پێشر لە دوو پرۆسەی ئەنفالدا تێسرەواندنی كاریگەریان بەر كەوتبوو و تواناكانیانی لاواز كردبوو.
زیانی گەورەی ئۆپەراسیۆنەكانی ئەنفال لەپرۆسەی ئەنفالی گەرمیان و لە ڕۆژەكانی 13-14-15—4-1988دا بوو، بە تایبەتیش ڕۆژی 14-4، زیانەكانی ئەو ڕۆژانەی تاوانەكە گەورەترین و زۆرترین زیان بوون كە بە سێیەك بۆ نیوەی كۆی قوربانیەكانی هەموو تاوانی ئەنفال مەزەندە دەكرێت، شەوی 13 لەسەر 14 ی 4 بازنەی ئابلوقەدانی خەڵك تەسككرایەوە، كە رۆژی دواتر لە گوندی ملە سوورە زۆربەی خەڵكەكە لە لایەن جاشەكانەوە تەسلیمكرانەوە، لەو رۆژانە لە قادر كەرەم و سەنگاو لەیلانیش زیانەكان زۆر بوون، لە ڕۆژی 14 نیساندا لە هەردوو گوندی ملەسورەو كوڵە جۆی حاجی حەمەجان زۆربەی خەڵكی ناوچەكە پاش تەنگكردنەوەی بازنەی ئابلوقە لە سەریان بە ئالای سپییەوە لەوێ كۆببونەوە، هەموویانیان كۆكردەوە و ئەنفالیانیان كردن، جاشەكان ڕۆڵی كارایان هەبوو لە ئەنفالكردنی ئەو خەڵكە، لەو ڕۆژەدا هەزاران كەس لە خەڵكی ناوچەكە كە بەشی زۆریان ژن و مناڵ و پیر و پەككەوتە بوون كۆكرانەوە و بە ئیڤای سەربازی و تراكتۆرو ئۆتۆمۆبێلی هاووڵاتییانی ئەنفالكراو گواسترانەوە بۆ سەربازگەی قۆڕەتوو (قۆڕەتوو دەكەوێتە سنوری ناحیەی مەیدانی شاری خانەقینەوە، ئەم ناوچەیە لە دوای ساڵی 1974 ەوە تەعریب كراوە). پاشماوەی شمەك و جل وبەرگەكانیان تا ناوەڕاستی نەوەدەكانیش مابوون.
بەم هۆیەوە رێكەوتی 14-4 وەك ڕۆژێك تیایدا دڕندەیی ئۆپەراسیۆنەكانی ئەنفال گەیشتە ترۆپكی تاوان هەڵبژێردرا بە ڕۆژی ڕەشی ئەنفال، ڕۆژێك دەیان هەزار هاووڵاتی پاش ئابلوقە دان و قەتیسكردنەوەیان لە ناو بازنەیەكی تەسك لە لایەن جاشەكانەوە لە پێشیانەوە فەتاح بەگی جاف و چەندینی دیكە تەسلیم بە بەعس كرانەوە، بۆیە كاتێك 14-4 دێتە پێشەوە، دەبێت ناوی ئەو جاشانە لە پێشی پێشەوە بن بۆ دادگاییكردن، ئەگەر تا ئێستاش دادگایی نەكرابێتن مخابن دوای ئەوەی دادگای باڵای تاوانەكانیش بەشێكیانی وەك تۆمەتبار بۆ دادگاییكردن ناساند.

حكومەت لە خەو هەستا

دیاریكردنی ڕۆژی 14-4 بە ڕۆژی ئەنفال هەنگاوێكی گرنگ بوو لە سەر دیاریكردنی ڕاستە ڕێگایەكی درووست بۆ بە گەلی كردنی یاداوەری تاوانی ئەنفال و جینۆسایدناسینی و بە مێژووكردنی و هەوڵدان بۆ باشتر كردنی باری ژیای بەجێماوەكانی قوربانیان.
هەموو كات زیان هەتیوەو قازانج باوكی زۆرە، كە بۆ یەكەم جار داواكرا 14-4 بكرێت بە ڕۆژی ئەنفال، دەستە بژێرێكی كەم لە دەوری بانگەوازەكەی كۆبوونەوە، كەسێك خۆی ناكرد بە خاوەندی، وەلێ كە هەوڵی بێپسانەوە و بەردەوامی دەیان كەس كە ناویان هاتووە دەگات بە ئەنجام، لە هەموو لایەكەوە دەڵێن منم، هەموو كات خەڵكانی بەرژەوەند خواست لە دوای هەوڵەكانەوە ئامادەن بۆ دورینەوەی رەنجی خەڵكانی خۆنەویست .
دوای 19 ساڵ لە تاوانی ئەنفال، دوای 16 ساڵ لە ئازادبوونی كوردستان، دوای 12 ساڵ لە نووسینەوەی یەكەم بەیانی فەرمی كە تیایدا داواكراوە 14-4 بە ڕۆژی ئەنفال بناسرێت لە كوردستان، هەمان بەیاننامە لە ڕۆژی خۆیدا لە ڕۆژنامەو دەزگاكانی ڕاگەیاندن بە بەربڵاوی بڵاوكراوەتەوە و ئەرشیفكراوە، دوای ئەوەی ترسی هەڕەشەی كەس و كاری ئەنفالكراوەكان و شەرمەزاری بەرپرسان لە نە هێنانەوەی ڕوفاتی ئازیزی كەس و كارەكانمان تۆقاندیانی، لە بەرواری 4-4 -2007 بڕیار لەسەر ئەوە درا 14-4 بەڕۆژی ئەنفال بناسرێت:” پیشنیوه‌رۆی دوینی 4/4/2007، ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانی كوردستان به‌سه‌رۆكایه‌تیی نیچیرڤان بارزانی سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران و عومه‌ر فه‌تاح جیگری سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌ن، له‌ ته‌لاری ئه‌نجومه‌نی وه‌زیراندا كۆبوونه‌وه‌ی ئاسایی خۆی كرد. له‌كۆبوونه‌وه‌كه‌دا ره‌زامه‌ندیی له‌سه‌ر پرۆژه‌ی بریاری دانانی رۆژی 14/4ی هه‌موو ساڵیك به‌رۆژی ئه‌نفالكراوه‌كان وه‌رگیرا “.
بۆ نەپرسین دوای 16 ساڵ لە ئازادبوونی كوردستان، زوو نەبوو رۆژێكتان دیاریكرد بە رۆژی ئەنفال؟.

هەوڵەكان بۆ دیاریكردنی رۆژی 14-4 بە رۆژی ئەنفال

ئەو اۆژانەی دۆزی ئەنفال جێی گرنگی پێدانی لایەنەكان نەبوو، نووسەران و چالاكڤانانی ئەم بوارەش لە ژمارەی پەنجەكانی دەست كەمتر بوون، ئەنفال دۆسیەیەكی بص خاوەند بوو، كەمتر لە راگەیەناندنەكان باسی لێوە دەكرا، ئەوەی هەشبوو پەرتوبڵاو بوو، هوشیاری لە بواری دۆزەكە زۆر لە خوار بوو، لەو ڕۆژانەدا كۆمەلصك چالاكوان و اۆشنبیر و هونەرموند و دلسۆزی ئەم گەلە، بە سكی برسی و ماندوەیەتی سەختی ژیانەوە، لە پاڵ نەبوونی و هەژاری خەمی ئەنفالەكانیان لە كۆل نا و شەویان دایە دەم اۆژەوە بۆ بە مصژوو كردنی ئەم تاوانە و دیاری كردنی اۆژصك بۆ یادكردنەوەی دەستە جەمعی، تاكو لەو ڕۆژەدا قورسایی بدرێتە تاوانەكە و ساڵانە لە كات و ساتی خۆیدا یاد بكرێتەوە، ئەو یاداوەرییە نەمرێنرێت، لە بیری تاكەكانی گەلەكەمان بە زیندویی بمێنێتەوەو ببێتە ڕچەی ناساندنی لە ئاستی جیهانیدا .
پصویستە ئەو مرۆڤە دڵسۆزانەی كە هەوڵەكانیان بەری گرت بۆ دیاریكردنی ئەو ڕۆژە بە ڕۆژی ئەنفال، ناویان بچصتە مصژووی بەگژدا چونەوەی ئەنفال و ئەنفالچییەكان، منیش وەك ئاگادارصكی زۆرتر لە هەر كەسصكی دیكە لە بەشێكی زۆری ئەو چالاكیانە، چەند دصرصك لەم یادە دەخەمە سەر كاغەز، بە داوای لێبوردن لە هەموو ئەو ناوانەی بە بێ هیچ هۆكارێك لە یادیانم كردووە، ناڕەوایە ڕەنجی كەسانێك بۆ بە مێژوو كردنی ئەنفال هەوڵیان داوە لە یاد بكرێن، بەری ڕەنجی كەسانی دیكە، هەوڵ و ماندوبوونی كەسانی دی ئەگەر لە گەڵیانیشدا نەبیت لە یاد بكەیت، دۆزەكە پێویستە دوور بخرێتەوە لە بازرگانی كردن بە خوێنی خەڵكەوە.

كێن ئەوانە؟

پاش گەڕانێكی وورد بە ناو ڕۆژنامەكانی دوای ڕاپەڕین، ئەوەی كەوتە بەر چاوم، یەكەم وتاری بلاوكراوە لە سەر ئەو اۆژە نووسرابێت بە اصز ( ا خ ) لە رۆژنامەی كوردستانی نوصی ژمارە 66 نووسیویەتی، كە دوایی بە پرسیار بۆم دەر كەوت ئەو كەسایەتیە ئازیزە ناوی بەاصزی كاك اەحمان خانییە لە شاری دەربەندیخان، ئەمە وەك یەكەم ئاماژە دان بە رۆژی 14-4.
ڕۆژنامەكان ئەو ڕۆژانە باشترین بەڵگەنامەن بۆ ئەوەی بزانیین ئەم هەوڵانەی دراون بۆ دیاریكردنی ڕۆژی 14-4 بە ڕۆژی ئەنفال چەند كاریگەر بوونە لەو رۆژگارە جێگای خۆیان گرتوەو گەیشتوونە بە جێی مەبەست، توانیویانە ئەو داواكارییە بسەپێنن لە ئاستی گەل و كەناڵەكانی راگەیاندنی ئەوكات یان نا؟.
ڕۆژنامەكانی كوردستان هیچ یەكێكیان تاكو ساڵی 1995 ئەو ڕۆژەیان بە ڕۆژی ئەنفال نەناساندووە، بۆ ئەم مەبەستە با چاوێك بە چەپكێك ناونیشان و مانشێتی ڕۆژنامەكانی ئەو كاتانە بخشێنین لە رۆژی 14ی چواردا .
كوردستانی نوێی ژمارە 66ی رێكەوتی 14-4-1992یدا لە مانشێتەكەی هاتووە: (سەركەوتنێك لەگەڵ ڕژێم بەهای ئەو كاغەزەی نابێت كە لە سەری مۆر دەكرێت ).
كوردستانی نوێ ژمارە660 ی رێكەوتی 14-4-1994، لە مانشێتەكەیدا هاتووە: (بەییانامەی م س ینك بە بۆنەی كۆچی دوایی هەڤاڵ ڕەسوڵ مەمەند )، لێ ئیتحادی عەرەبی ژمارە 75 ی رێكەوتی 16-4-1994 یش هەمان بابەتە .
الاتحادی ژمارە 127 رێكەوتی 15-4-1995 لە مانشێتەكەی هاتووە، (امریكا قلقە علی حقوق الانسان خصوصا فی اقلیم الكردی بتركیا).
بەڵام كوردستانی نوێ ژمارە 962 رێكەوتی 14-4-1995 مانشێتەكەی بریتی بوو لە: (لە ژێر ڕۆشنایی ڕاپۆرتەكەی ئەكیوسدا بڕیاربوو دوێنێ ئەنجومەنی ئاسایش پڕۆژەی فرۆشتنی بەشێك لە نەوتی عێراق پەسەند دەكات) (هەرچەندە لەم ژمارەیەدا بابەتی زۆر لەسەر ئەنفال لە لاپەڕەكانی ناوەوە بڵاو كراوەتەوە، لە ناویشیاندا بەیاننامەی ڕێكخراوی ئاوارەو ئەنفالەكان لەسەر 14-4 رۆژی ئەنفال، كە یەكەمین بەیاننامەیە بە بۆنەی رۆژی ئەنفالەوە تا ئەوكاتە دەرچووبێت، هەروەها چالاكییەكانی ڤیستیڤاڵی یەكەمی ئەنفالەكان) ی تێدا بلاوكراوەتەوە، رۆژانی دواتریش لەسەر هەمان ڤیستیڤاڵ هەواڵ بڵاو كراوەتەوە، هەموو ئەوانەش لەسەر داواكاری ئێمە بوو.
هەرچی كوردستانی نوێی ژمارە 1262 ی ڕۆژی یەك شەممەی رێكەوتی 14-4-1996ە، لە مانشێتەكەیدا هاتووە (تەنها بە دادگاییكردنی ئەنفالچییەكان ڕوحی شەهیدانمان شاد دەبێت)، ئەمەش دووای هەفتەیەك چالاكی ڤیستیڤاڵی دووەمی ئەنفالەكان لە هەولێرو شەقڵاوە، “لە وكاتە كۆمەڵەی روناكبیری كۆمەلایەتی كەركووك ویستیان هەبوو 17-4 وەك رۆژی ئەنفال دیاریبكەن، بەلام هەوڵەكانیان شكستی هێنا ” .
هەرچی ڕۆژنامەی برایەتییە ژمارە 1920 رێكەوتی 14-4-1994 ە، لە مانشێتەكەی هاتووە: (هێژا مسعود بارزانی لە پرسەی خوالێخۆشبوو رسول مامەند ئامادە دەبێت )، هەرچەندە پەیامی برایەتی هەمان ژمارە لەسەر تاوانی ئەنفالە، وەلێ هیچ ئاماژەیەك بە رێكەوتی 14-4 وەك ڕۆژی ئەنفال نەكراوە.
ڕۆژنامەی یەكگرتوو ژمارە 86 ی رێككەوتی 12-4- 1996 لە مانشێتەكەیدا هاتووە:( فرە زمانی و فرە ڕەگەزی نیشانەی گەورەیی خودان و دەبێ بپارێزرێن، ڕیسوا بێت سیاسەتی جینۆساید و قڕ كران )” بەهۆی بەشداری كاك عەبدالڕەحمان سدیق لە رێكخستنی ڤیستیڤالی یەك و دوو كاریگەری لەسەر راگەیاندنی یەكگرتوو هەبوو لەو رۆژگارە، لەسەر پێشنیاری ئێمەش ئەو مانشێتە نووسرا”.
هەرچی رۆژنامەی ئاڵای ئازادی زمانحاڵی ئەوكاتی حیزبی زەحمەتكێشانی كوردستان بوو، لە ژمارە 68 ی رێكەوتی 11-4-1993 یدا لە مانشێتەكەی هاتووە: بە سەرخستنی دەست پَیشخەری pkk، بەرنامەی هاوبەش و هاوكاری سیاسی، ئەركێكی نەتەوایەتییە.
بەڵام لە ئاڵای ئازادی ژمارە 166 ی رێكەوتی 16-4-1995 دا هاتووە (ئەنفال بەڵگەی خۆڕاگری میللەتەكەمان و دڕندەیی دوژمنانە)، ئارمی ڤیستیڤاڵی یەكەمی ئەنفالەكان لە لاپەڕە یەكدا بڵاو كراوەتەوە.
لە مانشێتی ڕۆژنامەی ڕێگای كوردستانی ژمارە 2ی ساڵی 48 ی ساڵی 1992 هاتووە:(پڕۆژەی بەڵگەنامەی بەرنامەی..)، بەڵام لە ژمارە 94ی رێكەوتی 12-4-1993 هاتووە:(هەلومەرجی كوردستان وا دەخوازێ كە بە پەلە هەوڵی بەستنی كۆبونەوەی سەركردایەتی سیاسی بەرەی كوردستانی بدرێ). وەلێ ڕێگای كوردستانی ژمارە 104ی رێكەوتی 19-4-1994دا هاتووە:(بە بۆنەی یادی شەشەمین ساڵڕۆژی شاڵاوی ئەنفالە بەدناوەكان پێویستە بایەخێكی زیاد بە 182000 ئەنفالكراوو كەس و كارەكانییان بدەین )، سەرباری ئەوەی بابەتی ڕێگامان كە سەروتاری رۆژنامەكەیە لەسەر ئەنفالە. بەڵام ڕێگای كوردستانی ژمارە 152 ی بەرواری 11-4-1995 لە مانشێتەكەی هاتووە: (14 ی نیسان ساڵگەردی ئەنفالە شوومەكان و ڕەمزی گەورەترین تاوانی سەدام دژ بە گەلەكەمان )(ڕۆژی 14 نیسان ڕۆژێكی هەرگیز لە یاد نەچووە لە بیرو هزری َڕۆڵەكانی گەلەكەمان. ئەم ڕۆژە هێمایەكە بۆ گەورەترین تاوان كە ڕژێمە شۆفینیستیەكەی سەدام دژ بە گەلەكەمان ئەنجامی دا).
بەم جۆرە دەبینیین لە ساڵی 1994 ەوە لە مانگی نیسان باسی ئەنفال كراوە، بەڵام لە ساڵی 1995 ەوە جەخت لەسەر دیاریكردنی ئەم ڕۆژە بە ڕۆژی ئەنفال كراوەتەوە، ئەوەش بە هەوڵی ئێمە بووە، راستەوخۆ پەیوەندی بە رۆژنامەكانەوە كراوە.
ڕۆژنامەی ووڵاتی رێكەوتی 15-4-1996 ژمارە 151 دا هاتووە: (یادی ئەنفالەكان هاندەرێكە بۆ سوور بوون لەسەر خەبات)، بەرنامەی ڤیستیڤاڵەكەش لە هەمان ژمارە لە دوا لاپەڕە بلاو كراوەتەوە.
لە رۆژنامەی بۆ پێشەوەی ژمارە 18 ی رێكەوتی نیسانی دا، لە سەروتارەكەی هاتووە1995 :(با یەكی ئایار بكەینە ڕۆژی بەرپاكردنی بزووتنەوەی شورایی جەماوەری بۆ كۆتایی هێنان بەشەڕ و برسێتی)، هاوكات لە هەمان ژمارەدا بابەتێك بڵاوكراوەتەوە بە ناوی (كارەساتی ئەنفال و وەحشییەتی ناسیۆنالیزم).
ساڵی 1996 و لە یادی ئەنفالدا ڕۆژنامەكانی وڵات، ئاڵای ئازادی، یەكگرتوو، پاڵە…… مانشێتەكەیان لەسەر ئەنفال بوو، رۆژنامەی ڕێگای كوردستانیش ئەو ژمارەیەی سەرتاپای بە ڕەش دەرچوو و مانشێتەكەشی لەسەر ئەنفال بوو.

هەوڵە پراتیكییە سەرەتاییەكان

بۆ یەكەمجار یادی ئەنفال لە رێكەوتی 15-4-1992 لە شاری سەید سادق ناو كابینەكانی شانەدەری ( 350 ماڵ بوونە ) بە شێوەیەكی سادە و خۆرسكانە كراوەتەوە، رێكخەرانی بریتی بوون لە مستەفا مەلا ئەحمەد سپی سەری زەنگەنە، مامۆستا حەسەن حاجی ستاری كفری،محەمەد قەیتولی، نەوزاد شوانی”خەڵكی گوندەكانی نزیك چەمچەماڵ “، عەلی كارێزە.
لە رێكەوتی 15-4-1992 بە بەشداری ئەو ئاوارانەی لە شاڵاوەكانی ئەنفال رزگاریان ببوو، وە خۆیان لە ناوچە جیاجیاكان ملە سورە بۆ كەلار، نەوجول بۆ دوز و قادر كەرەم و مەنیلە بۆ چەمچەماڵ .. ئاڵای سپییان بەرز كردبوەوە، یادی ئالا سپییەكانی ئەنفالیان كردەوە، رۆژی پێشتر 14-4 باران بووە، بۆیە خستویانەتە كاتژمێر 8 بەیانی رۆژی دواتر 15-4-1992، شانۆی مەراسیمەكە عارەبانەی تراكتۆر بووە، هەموو لافیتەكان وەك ئاڵا سپییەكانی رۆژی 14-4 سپی بوونە، بە رەنگی رەش لەسەریان نوسیبوو، هەڵبژاردنی رۆژەكە 14-4 بۆ یاداوەرییەكە بە راوێژی مام خەلیفە عەلی حەدەمین باوكی حاجی ئاسكە بووە، لە مەراسیمەكە 50 قاتی تراكسۆت دابەش كراوە بەسەر كچان و كوڕانی ناوو كابینەكان، عەلی كارێزە و مامۆستا حەسەن بڕی 13000 دیناریان بۆ یادەكە كۆكردۆتەوە، لەو بڕە 3500 دیناری مستەفا زەنگەنە بەخشیویەتی.
لە پەرتووكی تونی مەرگ كە بەڕێز كاك زیاد عەبدڕەحمان ” نەجمەدین فەقێ عەبدوڵا” نووسیوییەتی هاتووە: (( (c.d.a.w.e) لە ساڵی 1993 هەمان ڕۆژی 14-4 بە ڕۆژی یادكردنەوەی هەڕەشەكانی ئەنفال داناوە و یادی كردەوە.
هەروەها دەنووسێت :(( لە هەمان ڕۆژی ساڵی 1994 یش دا یادی ئەو ڕۆژە لە سنووری پارێزگای كەركووك لە گەرمیان كرایەوە، پێدەچێت ئەو ڕۆژە لە داهاتوودا ببێتە یادی قڕكردنی بە كۆمەڵی گەلی كورد( پەرتووكی تونی مەرگ –ل9). لێرەدا نووسەر وشەی پێدەچێت بەكار دەهێنێت ئەگەرێك دادەنێت بۆ بوونی ئەم ڕۆژە بە ڕۆژی یادی قڕكردنی بە كۆمەڵی گەلی كورد، نەك بە كردنی بە ڕۆژی ئەنفال .
سەبارەت بە هەمان چالاكی ساڵی 1994، ساڵی 1994 لە ژێر درووشمی (دیاریكردنی چارەنووسی ئەنفالكراوەكان ) كۆمیتەی باڵای یادكردنەوەی ڕۆژانی ئەنفال لە یادی 6 ەمین ساڵەی كارەساتی ڕۆژانی ڕەشی ئەنفالە بەدناوەكانی بەعس. لە ڕۆژانی 14-15-4-1994 زنجیرە چالاكییەكی لە كەلار و سمود ئەنجامدا، لیژنەی سەرپەرشتی یادەكە لە لایەن مەڵبەندی كەركوكی ینك و هاوڕێیانی شیوعی-حشكع- محەلی كەركووك و یەكێتی هونەرمەندانی كوردستان سازدرا بوو (ك ن 18-4-1994 ژمارە 663).
لە دەڤەری گەرمیان بەرصزان رەحمان خانی، تەها سولێمان، سەردار عەبدللە، دڵشاد تالەبانی، …. …….. چالاكانە كاریان لەسەر دۆزی ئەنفال كردووە لەو رۆژانە. كاك سەردار عەبدللە بە منی ااگەیاند بۆ ساڵی دواتر مەبەستی 1996 ە، كە بینیمان لە 14-4-1995 لە هەولصر یادی ئەنفال بە بەر فراوانی كرایەوە، ئصمەش لەوە بە دواوە سوور بوین لەسەر دیاریكردنی 14-4 وەك اۆژی ئەنفال.
هەروەها بەڕێز تەها سلێمان لە وتارێك بەناوی ( هێشتا ماوین، چواردەی چوار؟ ) لە رۆژنامەی كوردستانی نوێی ژمارە 9153 ی رێكەوتی 21-4-2024 دا دەنووسێت: ( هەردوو مەڵبەندو كۆمیتەی پارێزگای كەركوكی حیزبی شیوعی بەهابەشی یادەكەیان گێڕا، نەك حیزبی شیوعی هاوكاربێت، پاشان (شێخ سدیق، تەها سڵیمان) ئەندامی لیژنەی باڵای یادەكە بووین ).
هەر سەبارەت بەو یادكردنەوەیە بەڕێز دڵشاد تاڵەبانی لە ڕۆژی 17/4/2024 لە ژمارە (9150) ی رۆژنامەی كوردستانی نوێ وتارێكی بە ناوی ( راستكردنەوەیەك بۆ وتاری: چۆن 14 ی 4 كرا بە رۆژی ئەنفال؟) نووسیووە”
تیایدا هاتووە (لە مانگی 1ی 1994 كۆمیتەیەكمان دامەزراند بۆ سازكردنی مەراسیمی یادكردنەوەی ئەنفال لە رزگاری ( سمود) و كەلار. كۆمەڵێك چالاكی ترمان لە سلێمانی، چەمچەماڵ، باوەنور و گۆپتەپە كرد، بە هاوكاری دەیان نووسەر و هونەرمەند. رۆژی 14ی 4 مان دیاریكرد وەك یەكەم رۆژی یادەكە كە لەو رۆژەدا زۆرترین قوربانی ئەنفال لە ملە سوورە كۆكرابوونەوە…….
لە 14ی 4ی 1994 مەراسیمەكە بە نمایشی پڕۆسەی ئەنفال لە رێگای ملە سورەوە دەستی پێكرد، وەك چۆن روویدابوو وەك خۆی بە عەرەبانە و سەرباز و ئۆتۆمبیلە سەربازییەكان و تەلبەندەوە پیشاندرا، لەگەڵ كۆمەڵێك شانۆ و نمایشی تر. لایەنەكانیش وتاریان هەبوو( پارتی دیموكراتی كوردستان لە كۆمیتە و چەلاكییەكان بەشدار نەبوو، بەڵام وتاری هەبوو)، چەندین كۆڕ و كۆبوونەوە لە هۆڵەكانی كەلار لە ماوەی 3 رۆژدا بەردەوام بوو، دەیان نووسەر و رۆشنبیر و شاعیری وەك شێركۆ بێكەس، د. حەمەی حەمە ساڵەح بەشدارییان كرد.
رێپێوانی ژنانی ئەنفالمان رێكخست بۆ بەردەم بارەگای نەتەوە یەكگرتووەكان لە سلێمانی و پێدانی یاداشت بەوان، لە گەڵ رێپێوانی 182 منداڵ بە چراوە بۆ بەردەم بارەگاكەیان، بە هاوكاری خوالێخۆشبوو حوسەین مسیری، ئاری بابان و دەیان هونەرمەندی تر لە یەكێتی هونەرمەندانی كەركوك و سلێمانی و چەندین چالاكی تریش. …….دەیان كەسی دیكەش رۆڵی هەبوو بۆ سەركەوتنی، لەوانەی بیرم مابێت د.عەدالەت عەبدوڵڵا، سەبوور(هێمن چاوسەوز)، رەحمان خانی، ئیبراهیم باجەلان بەرپرسی ئەو كاتەی ئێزگەی گەرمیان، جەمیل پیروەیس، رزگار حاجی حەمید، سەلام عەلی، سەربەست ئەحمەد، ئەمین ساڵح و دەیان كەسی تر لە یەكێتییەكان.” ناوی ئەوانەی دەرەوەی ینكی نەنووسیووە، مێژوو ئاوا نانووسرێتەوە”.
https://knwe.org/KU/ArticleDetails/4752 ).
هەروەها دەڵێت :(دروشمیشمان كردنی 14ی 4 بە رۆژی ئەنفال و بە جینۆدساید ناساندنی ئەو تاوانە بوو. )…. لە كاتێك من وەك نووسەری ئەم بابەتە هەموو ئەرشیفی رۆژنامەكانی ئەوكات بە تایبەت هەردوو رۆژنامەی رێگای كوردستان و كوردستانی نوێ كە حیزبەكانیان یادەكەیان رێكخستبوو گەڕام، نە دروشمێَكی وام دۆزییەوە، نە بەیانننامەیەك بە بۆنەی ئەو یادەوە، نە وێنەیەك دروشمەكەی لەسەر نووسرابێت، تا راستی دروشمەكە دەربخات، بۆیە پێی ناچێت ئەم دروشمە راست بێت، ئەو سەردەمە هوشیاریشمان لە بواری جینۆساید زۆر سادەو لاواز بوو.
ئەمە لە كاتێكدایە گردبونەوەی بەردەم نەتەوە یەكگرتووەكان خاتوو فائیزە فوئاد و تەها مامشەیی لە رێكخەرانی بوونە، فائیزە فوئاد نوێنەری خۆپیشاندەران بووە بۆ چوونە لای بەرپرسانی نەتەوەیەكگرتووەكان” لە هەمان چالاكیدا سورانی مامە حەمەو خوشكەكانی بەشدار بوونە وەك كەسوكاری ئەنفال و قوتابی لە قوتابخانەی حەمدی تێكەڵاوی سەرەتایی بەشدار بوونە كە زۆربەیان ئاوارەی كەركوك بوونە”.
هەروەها فایزە فوئاد لە بەرنامەیەكی تەلەفزیۆنی دەڵیت” من پێشنیارم كرد بۆ كۆمیتەی ئەنفالەكان (c.d.a.w.e) كە 14-4 بكرێتە رۆژی ئەنفالەكان”.
“(c.d.a.w.e) یەكەم گروپی بێ مۆڵەتی رێخكراوە كاری بۆ ئەنفال كردوەو زۆربەی ئەندامەكانی سەر بە ینك بوونە، لە نیوەی دووەمی 1992 لە لایەن نەجمەدین فەقیچ عەبدولاو فائیزە فوئادەوە دامەزراوە، كاری پڕ بەهایان كردووە، دوای بلاوكردنەوەی ناوی جاشەكان لە لایەن ی ن ك ەوە راگیراوە)”.
نابێت ئەوەش لە یاد بكەین لە ئایاری ساڵی 1994 شانۆگەری وەرزێكی شووم لە شاری هەولێر پێشكەشكرا كە بەڕێزان فەخرەدین گەرمیانی، خاڵە حەمرین، لالۆ ڕەنجە، حەسەن گەرمیانی، فەخرەدین گەرمیانی و …….. كۆمەڵێك دڵسۆزی دیكە ڕۆڵیان تێیدا هەبووە، گوزارشتی لە تاوانی ئەنفال دەكرد، وەلێ بە ئامانجی دیاریكردنی 14-4 نەبوو بە ڕۆژی ئەنفال، لێ رۆڵی پۆزەتیفی هەبوو لە ناساندن و وەبیر هێنانەوەی تاوانی ئەنفال و گرنگیدان پێی و هوشیاركردنەوە .

ڤیسیتیڤاڵی ئەنفالەكان بۆ دیاریكردنی 14-4 بە رۆژی ئەنفال

پێشتر بە پەرتەوازەیی یادی تاوانی ئەنفالمان دەكردەوە، وەلێ جێگای ناگرت بۆ دیاریكردنی رۆژێك بۆ ئەنفال، بانگەوازی ڤیستیڤالی یەكەمی ئەنفالەكان لە 12-3-1995 بۆ ئەنجام دانی یەكەم ڤیستیڤال لە هەولصر بڵاو كرایەوە، لە 14-4 ڤیستیڤاڵەكە بۆ ماوەی یەك هەفتە لە هۆلی میدیا بەردەوام بوو، بەرفراوانترین و رێكخراوترین یادكردنەوە بوو تاكو ئەوكات، ئەم بەاصزانە اۆلیان لە ئامادە كردن و سەركەوتنی گصاا جگە لە بەندە ((محمد ملا سدیق –لالۆ اەنجدەر –سەدرەدین خۆشناو- ئەندازیار عەبداڵەحمان سدیق، فاتیح شەیدا-كەریم غەفور” كەریمۆك” –د.كەماڵ غەمبار، قادر نادر-فریاد هیرانی-ئاشتییە سور ” دارا و پایزە” -هاوار مستەفا خان-سۆزان مامە-بدرالدین ساڵح-نیهاد دزەیی-كەریم سەركەش-هەردی سەردەم –دەشتی بەرزەواری -مامۆستا اەحیم-عوسمان عمر( عوسمانی خەتم ) -ازگار مام بۆرە- مامۆستا فرهاد خالید-نیهاد جامی –تەحسین فایەق-ئاوارە خان-كەریم مەلا- هونەرمەند محەمەد ئیسماعیل- پارێزەر دلێر محەمەد شەریف -سەلاح مەزن – ئازاد سلصمان و گەشمردە هاوكاری رۆژنامەی رێگا و هصمن حەساری و شەفیق حاجی خدری و كنێر جەمیل و شەوقی دارەتوو و و عەدنان كۆچەر و خالید كاوێز و ئازاد و محەمەد مشیر و ……..هتد.
هەروەها بەاصزان ازگار شوانی و ازگار حەساری و فواد سدیق لە رۆژنامەی اصگای كوردستان و كاك ستران عبدللە و كاك دلشاد عبدللە و ئیسماعیل عەبدالكەریم لە رۆژنامەی كوردستانی نوص و كاك غازی حەسەن و ئیدریس شەیداهۆ و كاك بصكەس حەمەد قادر لە رۆژنامەی ئاڵای ئازادی ملازم چەتۆ لە رۆژنامەی رزگاری بەشداری كاریگەریان كرد لە ڕێگەی پشتیوانی و بەشداری و ڕۆژنامەكانیانەوە، تەنانەت كاریگەریان لەسەر ڕۆژنامە و ڕاگەیاندنەكانیان دانا بۆ ئەوەی 14-4 وەكو ڕۆژی ئەنفال بناسن.
بۆ سالی دواتر 1996 جگە لەو بەاصزانەی ناویان لە ڤیستیڤاڵی یەكەمدا هاتووە، بەاصزان سەرهەد تۆفیق –شوان داودی –غازی حەسەن- گرفتار كاكەیی- هەردوو مامۆستای هصژاو تصكۆشەر خالید دلصر و سەعید ناكام و پاڵەی خالید دلێر و هیوا ناسیح و ئەسكەندەر جەلال و فەرحان و خالید كاوێس و ئازاد و ،،،، هتد بەشداری چالاكانەیان كرد.
دیارە ئاماژەم بە زۆر ناو دا لە سەروە، كەسانی تێدا بوو وەك مامۆستا خالید دلێر و مامۆستا بەدرەدین حەمەساڵەح و كاك نیهاد دزەیی و شوان داودی و سەرهەد تۆفیق و ئەرخەوانی كچی لە ڤیستیڤاڵی دووەم زۆر ماندوو بوون، كەسانی دیكەش بەشدارییەكی ڕەمزییان كرد بەڵام ناكرێت ناویان لە یاد بكرێت، پشتیوانییەكی مەعنەوی بوون بۆ یاداوەرییەكە .
ئەو ساڵە بە داواكاری ئصمەو بە هاوكاری بەاصز كاوە نادر پارت و اصكخراوە سیاسی و اۆشنبیرییەكان دەیان بەیاننامەیان لە رێكەوتی 7-4 ەوە دەركرد بە بۆنەی 14-4 و ناساندنی وەك ڕۆژی ئەنفال، لەوە بە دواوە ئیتر 14-4 وەك اۆژی ئەنفال بوو بە ئەمری واقیع.
بەشێك لە بەشداربوونی چالاكییەكانی ڤیستیڤاڵی یەكەم جگە لە بەشداربووانی پێشانگای كاریكاتێر “كاك گرفتار كاكەیی” و بەشە هونەرییەكە: عەبدالڕەزاق سافی، سەلاح مەزن، سەدرەدین خۆشناو، فاتیح شەیدا، فریاد هیرانی، كەریم غەفور، عەلی مەحمود، عەبدالڕەحمان سدیق، ناڵە حەسەن، بەهرە موفتی، ئیدریس شەیداهۆ، خالید عوسمان، سۆزان مامە، بەختیار مامە، سەرهەنگ ئیسماعیل، زانا خالید.

بەیاننامەكان
ساڵی 1995 یەكەم بەیاننامە بە بۆنەی 14-4 ڕۆژی ئەنفال، ڕێكخراوی ئاوارەو ئەنفالەكانی كوردستان و دواتر دەزگای ناوەندی ڕاگەیاندنی یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان دەریان كرد، هەرچەندە لە بەیاننامەكەی یەكگرتوودا هاتووە (ئێمە لە ئاوا ڕۆژێكدا كە یادی ئەو كارەساتە بێ دینی یە دەكەینەوە ،داوا لە هەموو دەزگاكانی ڕاگەیاندنمان دەكەین، كە وەك تاوانە جینۆسایدییەكانی سەدەكانی ناوەڕاست و، جەنگە جیهانییەكان و، كارە بە كۆمەڵ كوژییەكانی ستالین و هیتلەر، لە قەڵەمی بدەن و ،گڵاوی نیازی ڕژێم لە بەكارهێنانی وشەی (ئەنفال) ڕسوا بكەن و، وشەو زاراوەیەكی بۆ بەكار بێنن كە ڕێسی پیلانی هەڵوەشێنێتەوە ) ئەمە بەشێك بوو لە بەیاننامەی مەكتەبی ڕاگەیاندن بە بۆنەی یادی كارەساتی بەناو ئەنفالەوە – یەكگرتوو ژمارە 37 )، دیارە ئەم هەوڵەش لە لایەكەوە دڵسۆزییە بۆ پرۆسەكە، لە لایەكی دیكەوە بەشێك بوو لە نەخشەكانی پارت و لایەنە ئیسلامییەكان بۆ سڕینەوەی وشەی ئەنفال، نە چەسپینی لە كۆمەڵگای كوردەواریدا، كە لەگەڵ بۆچوونەكانیان ناهاتەوە سەبارەت بە بەكارهێنانی دەستەواژەی ئەنفال.

چیتر كرا

ساڵی 1996 بەهۆی سەركەوتن و دەنگدانەوەی ڤیستیڤاڵی یەكەمی ئەنفالەكان هەوڵەكان گەورەترەوە بوون، بە هەوڵ و كۆششی ڕێكخراوی ئاوارە و ئەنفالەكان لیژنەی سەرپەرشتی لە شارەكانی هەولێر و شەقڵاوە پێكهێنرا، هەروەها داوا لە حزب و ڕێكخراوە سیاسی و جەماوەری و ڕۆشنبیرییەكان كوردستان كرا، بەیاننامە بەبۆنەی 14-4 دەربكەن و لافیتە لەو یادەدا بنووسن و لە شوێنە گشتییەكان بە تایبەتیش دەوروبەری هۆڵی میدیا لە شاری هەولێر هەڵیواسن، كە شوێنی سازدانی ڤیستیڤاڵی دووەمی ئەنفالەكان بوو، تاكو شاری هەولێر سیمای ئازییەت باری گشتی بە خۆوە بگرێت.
لە ساڵی 1996 لیژنەی كاری هاوبەشی حیزبە كوردستانیەكان لە 1-4 ەوە بەیاننامەی هاوبەشیان دەركرد لەسەر 14-4 و ناساندنی وەكو ڕۆژی ئەنفال، كە لە 7 حیزبی كوردستانی پێك هاتبوون، سەرباری ئەم لایەنانەی خوارەوە: بزوتنەوی موسڵمانانی كوردی فەیلی –سەركردایەتی شۆڕگێڕ -–حزبی اتحادی توركمانی–كۆمەڵەی جوێلۆجی كوردستان-یەكێتی مامۆستایانی كوردستان-یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان-ڕێكخراوی ئاوارەو ئەنفالەكانی كوردستان-حزبی سۆسیالستی كوردستان-یەكێتی نەتەوەیی دیموكراتی كوردستان-دەستەیەك لە ڕابەرانی بزووتنەوەی كرێكاری-كۆمەڵەی ڕوناكبیری كۆمەڵایەتی گەرمەسێر بەیانیان دەركرد.
سەرباری ئەوەی دەیان پارت و ڕێكخراوی سیاسی لافیتەیان بە داواكاری ئێمە لە ناو هۆڵی ڤیستیڤاڵەكەو شەقامەكانی هەولێر و بەردەم بنكەو بارەگاكانیان هەڵواسی كە تا ئەو كاتە كوردستان و شاری هەولێر دیاردەی راگەیاندنی گەورەی وای بۆ تاوانی ئەنفال و كۆمەڵكوژی بەخۆوە نەبینیبوو، ئەو لافیتەو بایاننامانەش هەموو بە سوپاسەوە بە داواكاری ئێمە دەركراون.
ئەم بروسكەی پشتگیرییانەش گەیشتنە بەڕێوەبەرانی ڤیستیڤاڵەكە: ( دەستەی ڕۆژنامە نووسانی ئازاد-حزبی الاتحادی توركمانی-مكتب سیاسیی– تیپی شانۆی نیشتمان-مەكتەبی پەیوەندییەكانی یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان-حزب الاخاو توركمانی –مكتب سیاسی- بزاڤی خوێندكارو لاوانی كوردستان-سكرتارییەتی باڵا- حیزبی ڕزگاری كوردستان-مەكتەبی سیاسی -–مەڵبەندی ڕۆشنبیری میزۆپۆتامییا-یەكێتی پێشەنگانی كوردستان-كۆمەڵەی جەنگاوەرانی پێشەنگی كوردستان-كۆمەڵەی جیۆلۆجی كوردستان-یەكێتی بێكارانی كوردستان-كۆمەڵەی ئاوارەكانی كوردستان-ڕێكخراوی جیهانی بۆ داكۆكی كردن لەمافی مرۆڤ(ئەمینداری گشتی)-بزوتنەوەی ڕۆشنبیرانی ئاشتیخواز-هەولێر—كۆمەڵەی نەتەوەیی كورد-مەڵبەندی چوار—كۆمیتەی ڕێكخستنی هەولێری حیزی كۆمۆنیستی كرێكاری عێراق—كۆمەڵەی فەرهەنگ و ئاوەدان كردنەوەی باڵەكەیاتی—یەكێتی ژنانی كوردستان-مەكتەبی سكرتاریەت—ئەنجومەنی پارێزەرانی كوردستان—تیپی شانۆی ڕۆژی نوێ—بزووتنەوی دیموكراتی گەلی كوردستان—كۆمەڵەی زیندانیە سیاسییەكان—مەكتەبی تەنفیزی یەكێتی جوتیارانی كوردستان—خوێندكارانی یەكێتی نەتەوەیی دیموكراتی كوردستان—كۆمیتەی پارێزگای هەولێری حیزبی شیوعی كوردستان—كۆمەڵێك لە ڕۆشنبیرانی شاری هەولێر—كۆمیتەی تایبەتی مەكتەبی سیاسی ی ن ك—خوێندكارانی پەیمانگای هونەرە جوانەكان—ڕێكخراوی ئاوارەو ئەنفالەكانی كوردستان—لەشكری 16 دەشتی هەولێر ینك—تیپی شانۆی حەمرین—كۆمەڵەی ئافرەتانی كوردستان—ڕێكخراوی چاودێری مافی مرۆڤ لە كوردستان (كوردستان ۆچ)—ناوەندی هەولێری پارتی كاری سەربەخۆیی كوردستان –ڕادیۆی ڕێگای كوردستان—ڕێكخراوی تێكۆشانی ڕەنجدەرانی كوردستان—ڕێكخراوی ڕەوتی بەلشەفیك—یەكێتی گشتی قوتابییانی كوردستان).
ئەم لایەنانەی سەرەوە ناویان هاتووە، زۆربەشیان بە هەڵواسینی لافیتە لە دەرەوەی هۆڵی ڤیستیڤاڵ بەشدارییان كرد.
ئەم لایەنانەی خوارەوەش تەنها لافیتەیان لە ڤیستیڤاڵەكەدا هەبوو: ( بیرۆی پارتی كاری سەربەخۆیی كوردستان- یەكێتی نەتەوەیی دیموكراتی كوردستان- ڕۆژنامەی ووڵات-ڕۆژنامەی شمس وەتەن-حیزبی شیوعی عێراق-پارتی كرێكارانی كوردستان-لیژنەی پارێزگای كەركوكی حیزبی شیوعی كوردستان-یەكێتی ئافرەتانی زەحمەتكێشان-لقی هەولێری حیزبی زەحمەتكێشانی كوردستان-كۆمەڵەی خوێندكارانی كوردستان-ڕادیۆی نیشتمان-حیزبی شیوعی كوردستان مەكتەبی سیاسی-كۆمەڵەی ڕوناكبیری كۆمەڵایەتی كەركووك- كۆمەڵەی ڕوناكبیری و كۆمەڵایەتی گەرمەسێر –مەكتەبی مافی مرۆڤی ی ن ك-یەكگرتووی خوشكانی ئیسلامی كوردستان).

پێشانگای كورد قڕان

هەروەها ئەم هونەرمەندانەش بە تابلۆ بەشدارییان كرد لە پیشانگای كورد قڕان: (جوهەر محەمەد خدر-دارا محەمەد عەلی-دلێر محەمەد شەریف—سلێمان شاكر—سەربەست عومەر—سۆران-جعفر محمد غریب-جماڵ مشیر-عبداڵلە سەراج-فیسەڵ عوسمان-كامران – ڕزگار فقێ عبداڵلە-ئازاد ئەنوەر-گرفتار كاكەیی)(چارەنووس ژمارە 2 –حوزەیرانی 1996)*.

شانۆگەری ئەنفالستان

شانۆگەری (ئەنفالستان) ئامادەكردن و دەرهێنانی: كەریمۆك غەفور نواندنی: هاوار مستەفا خان، كەریم مەلا، سۆزان مامە، جەلال ئەنوەر، عەلی سیاسی، كەریمۆك غەفور، بەرهەم محەمەد، هەردی حسێن، كامەران عەبدولوەهاب، شیلان سەدرەدین، عەبدولقادر محەمەد، گوڵالە عوسمان، گۆران حسێن، رزگار ئیسماعیل، ڕەوا دڵشاد وەسانی، ئازاد ئەنوەر، ئەحمەد عەدۆ.
لەرێكەوتی ١٩-٤-١٩٩٥ لە چوارچێوەی چالاكییە هەفتەییەكەی ڤیستیڤاڵی یەكەمی ئەنفالەكان نمایش كرا، لە هۆڵی میدیا-هەولێر.
ڤیستیڤاڵی یەكەم بە شانۆگەری شەقام لە ناوەندی رۆشنبیری سەردەم لە قەلاوە بۆ هۆڵی میدیا بەناو بازاڕدا دەستی پێكرد، هەردوو پەرلەمانتار عیدۆ بابا شێخ و نەهلە خان لە لیستی ینك بەشدار بوون تیایدا.
شانۆگەرییەكە لالۆ رەنجدەر، تەحسین فایەق، نیهاد جامی، كەریمۆك، ئاوارە خان ئامادەیان كرد و زۆری دیكە بەشداربوون تیایدا.

بەشداربووان بە بەرهەم لە ڤیستیڤاڵی دووەم: عەزیز وەهاب محەمەد، كەماڵ غەمبار، محەمەد ساڵەح ئامێدی، د.ئاسۆ عەبدوڵا، ئارام، شەفیق حاجی خدری، مامۆستا ئەحمەد چاوشین، د.رەشاد میران، مامۆستا بهائالدینی جوتیاران، حەسەن جاف، عەبدالڕەزاق مەرزنگ، غازی حەسەن، عەلی مەحمود محەمەد، جەلیل كاكە وەیس، سەرفراز نەقشبەندی، سەدرەدین خۆشناو، ئارام سەلیم، كەریم غەفور، مامۆستا عەبدالڕەحمان سدیق.

هەوڵێكی دیكە

كاك تەیب جەبار لە ژمارە 9147 ی رۆژنامەی كوردستانی نوێی رێكەوتی 14-4-2024 دەرچووە بابەتێكی بلاوكردۆتەوە بەناوی ( چۆن 14/4 كرا بەساڵڕۆژی ئەنفال؟)،لە وتارەكەیدا دەڵێت: ( تا ساڵی 1996 هیچ كاتێك دیاری نەكرابوو بۆ بەرزڕاگرتنی یادكردنەوەی رۆحی ئەنفالكراوان و یادی ئەو تاوانە، واتە هیچ مەراسیم و یادكردنەوەیەك نەبوو، نە لەلایەن حكومەتی هەرێم و نە لەلایەن حزبەكانەوە. ) ، دەبوایە دەستەی نووسەرانی كوردستانی نوێ چاكەیەكیان لە گەڵ بەڕێزی بكردبایە و بەهۆی ئەوەی بابەتەكەی من لە بەردەستیان بوو، بۆیان بڵاو نەكردایەتەوە، بۆ ئەوەی نەكەوێتە ناو ئەو هەڵەیەوە، چونكە زۆر بە وردی و بە سەرچاوەوە هەموو ئەوانەی وترا بوون و ئەوەی كرابوو دیاریم كردبوو.
پاشان بەڕێزی دەڵێت ( دەستنیشانكردنی یادی ئەنفال بە دەستپێشخەریی حكومەتی هەرێم نەبوو، هەروەها بە دەستپێشخەریی حزبەكانیش نەبوو، بەڵكو بە دەستپێشخەریی كۆنگرەی یەكەمی كۆمەڵەی رووناكبیری و كۆمەڵایەتیی كەركوك بوو.
ئەنجامی ئەو جموجوڵ و دیدار و گفتوگۆیانە خۆی لە بەستنی كۆنگرەی یەكەمی كۆمەڵەكەدا نواند. وەك لە بیرم بێت مانگی پێنج یان شەشی ساڵی 1995كۆنگرەكە لە شاری هەولێر بەسترا، لە هۆڵێك بوو سەربە دەزگایەكی وەزارەتی تەندروستی بوو، نزیك بینای ئێستای پارێزگای هەولێر. …..
هەموو قایل بووین بە رای كۆتایی كاك عوسمانی حاجی مەحمود كە رۆژی 14/ 4/ 1988و رۆژانی دواتر سەختترین شەڕ كرا و زۆرترین خەڵك راپێچی ئۆردوگاكان كران. ) . لێرەشدا باوەڕ ناكەم كاك عوسمان وتبێتی شەڕەكانی 14-4 و رۆژانی داتر سەختترین شەڕ كرابێت، چونكە 14-4 كۆتایی بوو، هەڵەیەكی دیكەش ئەوان باوەڕیان وابوو 17-4 بكرێتە رۆژی ئەنفال لەو كاتەدا.
پاشان بەڕێزی دەڵێت ( …….. یەكەمجار بە رەسمی یادی ئەنفالكراوان لەو ساحەیە لە رۆژی 14/4/ 1996 لە سلێمانی كرایەوە. من ئەوكاتە دەوامم لە هەولێر بوو، بەڵام لەبەر یادەكە هاتمەوە بۆ سلێمانی و كەمێك پێش وادەی دیاریكراو چووم بۆ ساحەكە، كورسییەكی زۆر دانرابوو و شانۆیەك سازكرابوو لەگەڵ مایكرۆفۆن و ئامێری دەنگ، خەڵكێكی زۆر لە ریزەكانی دواوە لەسەر كورسییەكان دانیشتبوون و برادەرانی دەستەی لقی كەركوك بەپێوە وەستابوون، لە لێپرسراوانیش تەنیا رەحمەتی (جەبار فەرمان) لە ناوەڕاستی ریزی پێشەوە بە تەنیا دانیشتبوو. كە لە سەیارەكە دابەزیم، چاكوچۆنیم لەگەڵ برادەرانی لقدا كرد، كاك جەبار فەرمان ئیشارەتی بۆم كرد چوومە لای ئەو دانیشتم، پاشان لێپرسراوانی تر هاتن و ساحەكە پڕ بۆوە و رێوڕەسمەكە دەستیپێكرد. لەو ساڵەوە یادی ئەنفال لە 14/4ی هەموو ساڵێك دەكرێتەوە و بە یەك رۆژ هەموو رێوڕەسمی یادەكە تەواودەبێت. https://knwe.org/KU/Details/17082 ) .
لە راستیدا ئەوە یەكەم یادی ئەنفال نەبوو، بەڵكە یەكەم چالاكی كۆمەڵەی روناكبیری كۆمەڵایەتی كەركووك بوو.

چەسپینی رۆژەكە

هەرچەندە ڤیستیڤاڵی دووەمی ئەنفالەكان یاساغكرا و ڕێگە لە ئەنجامدانی گیردرا لە شاری هەولێر بە فیتی كۆمەڵەی روناكبیری كۆمەڵایەتی كەركوك، لەبەر ئەوەی بە بودجەیەكی زەبلاح و بەكارهیچنانی دەسەلات لە سەندنەوەی هۆڵ لێمان نەیانتوانی هیچ بكەن، منیش تۆمەتبار كرام بە تێكدانی لافیتەی بەدر كە هۆلچی پیشانگایان بۆ ئەوان لیچ سەندینەوە، وەلێ كە مەممنوع كرا زیاتر مەرغوب بوو، گرنگ ئەوەیە پەیامەكانی چەسپی و لە كۆتاییدا ڕۆژێك دیاریكرا بە ڕۆژی ئەنفالكراوەكانمان، لەو ڕۆژەدا خەم و داواكارییەكانمان یەك دەخەین، خامەكانمان دابەش دەكەین، بە چاو بۆ ئازیزانمان دەگرێین، بە بیر ڕێگایەك دەدۆزینەوە بۆ بە یاساییكردن بە مێژووكردنی و بە جیهان ناساندنی وەك تاوانی جینۆساید، بە دەست و دەنگێكی بەرزیش ئازایانە دەڵێین سەرجەم تاوانكاران بێجیاوازی بۆ بەردەم دادگا.

تێكدانی ڤیستیڤاڵی دووەم

كە ڤیستیڤاڵی یەكەم دەنگ و سەدای گەورەی دایەوە لە ناو خەڵك و كەناڵی راگەیاندنەكان، كۆمەڵەیەك لە هەولێر لقێكی هەبوو بە ناوی كۆمەڵەی روناكبیری كۆمەڵایەتی كەركوك كە بەڕێز جەلال جەوهەر ئەو كات بەرپرسیان بوو لەو بەشە، لە لایەكەوە دەیانویست رۆژی 17-4 بسپێنن وەك رۆژی ئەنفال، لە لایەكی دیكەوە كەوتنە خۆ ئامادە كردن بۆ یادكردنەوەی ئەنفال و دەیانەویست هەوڵەكە لە ئێمە بسێننەوەو خۆیان پێی هەڵبستن، هەروەها سەردانی وەزارەتی ناوخۆیان كرد مۆڵەتی رێكخراوی ئاوارەو ئەنفالەكان وەربگرنەوە و بۆ خۆیان رێكخراوێك تۆمار بكەن بەناوی ئەنفالەكان، هەروەها داوایان لە قوربانیان و هونەرمەندان كرد بەشداری چالاكییەكانمان نەكەن.
لە كاتێك ئێمە هۆڵی میدیاشمان لە چەند مانگ زووترەوە گرتبوو، ئامادە بووین هۆڵەكە بۆ ئەوان بەجێ بهێڵین و مەراسیمەكەی خۆمان لە 7ی نیسانەوە ئەنجام بدەین، هێشتا لە گێچەڵ كردنی خۆیان نەكەوتن، سەرەتا مۆڵەتی رۆژی 14-4 یان لیچ سەندینەوە، كە بینییان سەدان لافیتە بۆ پشتیوانی ڤیستیڤاڵەكەمان لە ناو هۆڵی میدیاو دەوروبەری هەڵواسراوە، دەیان بەیاننامە بۆ پشتیوانیمان دەركراوەو بەشداری بەرفراوانی نووسەران و هونەرمەندان لە ڤیستیڤاڵەكەی ئێمە وە پەراوێز كەوتنەوەی ئەوان، تەنانەت مەكتەبی سیاسی ینك بە 10000 دینار پاڵپشتی ئێمەیان كرد، ئەوجا بە پشتیوانی خوالێخۆشبوو جەبار فەرمان مۆڵەتی گرتنی هۆڵی میدیا و گەلەرییەكەیان لێمان سەندەوە دایان بە سەوڵەی بەدری سەر بە مەجلس ئەعلای ئیسلامی، بۆ شەوەكەی لافیتەكانیان بە پیسایی تێكدراو تۆمەتەكەیان خستە سەر من، لە لایەكی دیكەوە كاریگەرییان لەسەر یەكێك لە رزگاربووانی گۆڕە بە كۆمەڵەكان دانا لەسەر مینبەر لە كاتی سمیناردا بێدەنگی لێكرد و وەلامی پرسیاری كۆڕگێڕی نەدایەوە، وێڕای هەموو ئەو گێچەڵانە بەڵام شكستیان هێنا.

روداوەكان دوای راپەڕین ئەگەر ئەنجامی نەبوایە, كەس خۆی ناكردە خاوەندی, وەك ئەوەی 17ی شوباتی 2011, سەركەوتن باوكی زۆرە, شكستیش هەتیوە, ئێستاش ئەنواع چیرۆكی بۆ دەهۆننەوە, هەمووشی ناڕاستن.
لە راستیدا راپەڕین شكستی خوارد, هەڵاتنی خەڵك دوای شكستەكە كە ناوی كۆڕەوە, بەهۆی وێنە تراژیدییەكەیەوە سەركەوت, لەوەشدا پارتەكان رێگر بوون, شەوی كۆڕەوی 31-3-1991, تا بەیانی رێگریان كرد لە هەڵاتنی خەڵك لە شاری هەولێر, خەڵكیان خستە بەردەم ئاگری بەعس. یەكێك نییە بڵێ من یەكەم كەس هەڵاتم؟, ئەندازیاری كۆڕەوم.

پێشینە مێژویینیەكان
ئەگەر باسی راپەڕینی 5ی ئاداری 1991 ی گەلی كوردستان بكەین, ناتوانین باسەكە دەرباز بكەین بێ ئەوەی بچینەوە سەر داگیركردنی كوەیت و جەنگی كەنداوی دوو و راپەڕینی باشووری عێراق كە ئیسلامی سیاسی شیعە ناوزەدیان كردووە بە راپەڕینی شەعبانییە, چونكە ئەگەر پانۆرامایەكی هەمە لایەنە نەخەینە بەردەست, وا دەبینرێت كەسێك هاتووە لە كوردستان راپەڕینی ئەنجامداوەو كۆشكە زستانییەكانی قەیسەرەكانی یەك لە دوای یەك گرتووەو فەتحیانی كردووە, بۆیە كە باسی راپەڕین دەكەین دەبێت روداوەكانی ئەو 7 مانگ و سێ رۆژە لە 2-8-1990 ەوە بۆ 5-3-1991 بە وردی بخوێنینەوەو چاوێك بە تەقویمی رۆژەكانیدا بخشێنین, هەڵسەنگاندن بۆ وردو درشتی روداوەكانی بكەین, هەمووی تەواوكەری یەكن.
خۆ لەماوەی هەشت ساڵەی جەنگی ئێران عێراقدا ئەم لایەنە سیاسییانەی كوردستان و عێراق هەزاران جاریش نەبێت سەدان جار داوای راپەڕینیان لە خەڵ كرد, كەسیش گوێی لێیان نەگرت.
دەشێت كەسێك, فەرماندەیەككی پلە یەك یان خوارتر دوای دەستپێكی راپەڕین لە عێراق بە 5 رۆژ و زیاتریش لە كوردستان نەخشەی گرتنی شارو شارۆچكە و مەخفەری پۆلیس و رەبایەیەك و دەزگایەك و خۆپیشاندانێكی داڕشتبێت, یان حیزبێك یان چەند حیزبێك دوای ئەنفال ورە بە بەریا هاتبێتەوە چەند مەفرەزەیەكیان لە كوڕی خەڵكی ناردبێتە خوارەوە, وەلێ لە گشتدا روداوەكان پێمان دەڵێن راپەڕین و كۆڕەو محاڵەو بارودۆخی زاتی نەك مەوزوعی هێنابیانیەتە پێشەوە, بەڵكە كارە زاتییەكان دوای روداوە مەوزوعییەكان كە گرتنی كوەیت و لێدانی عێراق و سیناریۆی خەیمەی سەفوان خولقاندویەتی, كارەساتی ئەو رۆژانە هێندە گەورەن مێژووی جیهانیان گۆڕی, جیهانیان لە جوت جەمسەرییەوە كردە تاك جەمسەری, هەموو كورد لەناو روداوەكاندا دڵۆپێكە لە دەریایەكدا.

پانۆرامای شەڕی دووەمی كەنداو”كوەیت”
لە كاتێكدا جیهان بەرەو روی داگیركاری كوەیت لە لایەن عێراقەوە ببوەوە بە یەكێتی سۆڤیەتیشەوە, بۆ یەكەمجار ڤیتۆی بۆ پشتیوانی لە عێراق بەكار نەهێنا لە نەتەوەیەكگرتووەكان, ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەكگرتووەكان هەمان رۆژ برشیاری 660 دەركرد, داوای لە عێراق كرد دەست بەجێ بكشێتەوە لە خاكی كوەیت, هەروەها لە رێكەوتی 7-8 ئەمەریكا ئۆپەراسیۆنی قەڵغانی بیابانی راگەیاند, لە 16ی سەپتەمبەریش بڕیاری 667 ی بە كۆی دەنگ دا, كە عێراق تا 15ی ئۆكتۆبەر لە كوەیت بكشێتەوە. لە رێكەوتی 15ی ئۆكتۆبەری 1990 عێراق بڕیاری دا نەكشێتەوە لە كوەیت, بە دوایدا هاوپەیمانی جیهانی ئۆپەراسیۆنی زریانی بیابان رایگەیاند”ئۆپەراسیۆنی رزگاری كوەیت”, كە لە رێكەوتی 17ی یەنایەرەوە بۆ 28ی فبرایەر بۆ ماوەی 43 رۆژ بەردەوام بوو. ئۆپەراسیۆنەكە پێك هاتبوو لە هاوپەیمانی سوپای 34 وڵات و بە بەشداری 966344 سەرباز كە 74%یان ئەمەریكی بوون.

لێدانی عێراق

لە بەرەبەیانی رۆژی پێنجشەممە رێكەوتی 17ی جەنیوەرییەوە فرۆكە جەنگیەكانی هاوپەیمانان سەرتاپای عێراقیان بۆردومان كرد, بە بەشداری 2430 فڕۆكەی پێشكەوتووی نوێی ئەوێ رۆژێ, هاوپەیمانان لە ماوەی چل و دوو رۆژدا109867 جار بۆردومانی ناو عێراقیان كرد, بەڕێژەی 2555 جار لە رۆژێكدا, رۆژانە 60624 تەن باروتیان بەسەر خەڵك و دازەگا سڤیلەكان و سەربازگاكانی عێراقدا دەباراند, عێراقیان غەرقی دوكەڵ و ئاگرو خوێن و مەرگ و وێرانە كرد, شوێنەوارە تەندروستی و ژینگەییەكانی ئەو جەنگە تا هەنووكە ماوە, تەنها لە جارێكدا لە پەناگەی عامریە لە شاری بەغدا ئێسك و پروسكی 315 ژن و منداڵیان هاڕی و تاوانی جەنگیان ئەنجامدا.
هاوكات ئەمەریكا بە رۆكێتی دور هاوێژی كرۆز و بۆمبی هیشۆیی و بۆمبی زیرەك و چەكی لیزەری پێشكەوتوو تا دەگاتە یۆرانیۆمی چاككراو لە عێراقی دەدا, 288 تۆماهۆكی لە دەریای سورەوە بە عێراقەوە نا, عێراقیش 86 سكودی نا بە ئیسرائیل و سعودییەوە, بە گشتی لە دوای جەنگی كۆریاوە ,شەڕی كوەیت گەورەترین جەنگ بوو لە جیهاندا لە ماوەی چوار دەیەدا. لە بەرامبەردا سەدام حوسێن لە هەمان رۆژی راگەیاندنی زریانی بیابان, دایكی جەنگەكانی راگەیاند كە لای عێراقییەكان بە دایكی دۆڕانەكان بەناو بانگ بوو.
لەسەر داوای یەكێتی سۆڤیەت لە رێكەوتی 22ی شوبات, عێراق رازی بوو هێزەكانی لە ماوەی 24 كاتژمێردا لە كوەیت بكشێنێتەوە, لە رێكەوتی 24 ی فیبریوەری 1991 هاوپەیمانان هاتنە ناو كوەیتەوە, 26 مانگ لە هێزەكانی عێراقیان دا كە لە باری پاشەكشەدا بوو, لە ئەنجامدا لە ماوەی چەند كاژێرێكدا 70 بۆ 100 هەزار سەربازی عێراقی كوژران و 60000 كەسیان بە دیل گیران, بە یەكێك لە گەورەترین تاوانەكانی مێژوو تۆماركرا, لە گەڵ تێكشكانی4000 تانك, 3100 تۆپ, 1856 ئۆتۆمۆبیلی سەرباز گواستنەوە. ئەوەشمان لە یاد نەچێت لە 23ی یەنایەر لە كۆی 750 فرۆكەی جەنگی عێراق تەنها 122 فرۆكەی بە ساغی مابوو, ئەویشی تەسلیم ئێران كرد, ئەویش دەستی بە سەردا گرت. لە كاتێكدا لە ماوەی 8 ساڵەی شەڕی ئێران – عێراقدا, هێزی ئاسمانی عێراقی جوڵەی لە هێزی ئاسمانی ئێرانی بڕیبوو, هەمان ئەو فڕۆكانە تاوانیان دژ بە ئێران ئەنجام دەدا, ئێستا لەسەر سینی زێڕین لە لایەن سەدامەوە پێشكەش ئێران دەكرێت.
عێراق لە پاشەكشەدا لە كۆی 1080 بیرە نەوتی كوەیتی 727 یانی تەقاندەوە, ملیۆنێك بەرمیل نەوتی رژاندە كەنداوی عەرەبییەوە, 128 پەڵە نەوتی گەورە كەنداوی عەرەبی داپۆشی, بەمەش گەورەترین تاوانی ژینگەیی لە مێژوودا ئەنجامدا. لە جەنگێكی 99 كاتژمێریدا دۆڕانی خۆی راگەیاند, جۆرج بۆش لە 27ی مانگ ئازادكردنی كوەیتی راگەیاند, 28ی مانگ ئەمەریكا كۆتایی جەنگی راگەیاند.
وێنای شكستی سوپای عێراقی ئەو رۆژانە لە جەنگی جیهانیشدا نەبووە, ریزی دیلەكان و تەرمی قەراغ رێگاو بانەكان و دوكەڵ و تارمایی ئامێرە تێكشكاوەكان لە ناو چڕە دوكەڵی بیابانی پان و بەریندا شاشەی تەلەفزیۆنەكانی لە جیهاندا داگیر كردبوو, عێراق سێیەكی سوپاكەی لەو 99 كاتژمێرە جەنگە لە دەستدا.

خێمەكەی سەفوان
رێكەوتی 2-3-1991 نەتەوە یەكگرتووەكان بڕیاری 686ی راوەستانی جەنگی دا, تیایدا عێراق رەزامەندی دا لە جێبەجێكردنی هەر 12 بڕیارەكەی لەو بڕیارە ئاماژەی پێ درابوو. بۆ جێبەجێكردنی تەكنیكی راوەستانی جەنگ , دانوسانەكانی ئاگربەست لە ٣ی ئازار لە ژێر خێمەی سەفوان دەستیپێكرد.
كۆبونەوەكە لە فڕۆكەخانەی سەنام، سەر بە قەزای سەفوان، لە كاتژمێر 11:30 سەرلەبەیانی لە كەشێكی ئاڵۆز و بارگاوی بێ تەوقە كردن , وە پشكنینی هەموو بەشدار بووان دەستیپێكرد. شاندی هاوپەیمانی ترساون لەوەی شاندەكەی عێراق بۆمب رێژ كرابێتن خۆیان بتەقێننەوە, بۆیە بە وردی هەموو پشكێنراون, كۆبوونەوەكە كاتژمێرێكی خایاند.
شاندی عێراقی پێكهاتبوو لە لیوا سوڵتان هاشم جێگری سەرۆكی ئەركانی ئۆپەراسیۆنەكان و جەنەراڵ سەلاح عەبود فەرماندەی فەیلەقی سێ و دەریاوان نەوفال عەبدول حەفیز وەك وەرگێڕ. شاندی دانوستانكاری هاوپەیمانی پێكهاتبوو لە ژەنەڕاڵ نۆرمان شوارزكۆف فەرماندەی هێزەكانی هاوپەیمانان و شازادە لیوا خالید بن سوڵتان بن عەبدولعەزیز فەرماندەی هێزە هاوبەشەكانی عەرەب.
بە پێی رێكەوتنەكان نابوایە هیچ چەكێك كە تێك نەشكێنرابوون لە جێگای خۆیان جوڵە بكات, بەڵام رێگا بە كشانەوەی لیوای زرێپۆشی پاسەوانی كۆماری درا, تایبەت بە ئاسایشی ناوخۆیی, بەڵام لە كشانەوەیا لێی درا, هەروەها رێگا بە هەندێك كەرتی سەربازی دیكە درا.
لەسەر داوای سوڵتان هاشم لایەنی ئەمەریكی بەهۆی ئەوەی گوایە پردەكانی عێراق زۆریان روخاون بەهۆی بۆمبا بارانەكانەوە, ڕەزامەندی دەربڕی لەسەر بەكارهێنانی هێلیكۆپتەرەكانی عێراق لە چوارچێوەی سنوری وڵاتەكەی بۆ گواستنەوەی برینداران و بەرپرسان و حاڵەتەكانی دیكە, بەمەش دەرگای جهەنەم لە بەردەم ناڕەزایەتییەكان كرایە سەر پشت.

راپەڕینی باشووری عێراق

لە 28ی شوباتەوە, شاری بەسرە جمەی دێت, چ لە ئەو سەربازانەی بە ساغی و بە برینداری لە ریزە دورو درێژەكاندا بە دوای یەك, دەڵێی مێرولەن, بە برینداری و سیمای خۆڵاوی و دوكەڵاوی چڵكنەوە, بە سكی برسی و جەستەی تێك شكاوەوە ملی رێگایان بەرەو ناو خاكی عێراق گرتۆتە بەر. لە لایەكی دیكەوە كەسوكاری سەربازان لە هەموو عێراقەوە لە سەرسنووری كوەیتەوە تا بەسرە كۆبونەتەوە بۆ هەواڵپرسی رۆڵەكانیان.
لەم بارودۆخەدا لە كۆتا ڕۆژی مانگی شوباتی ساڵی ١٩٩١ پریشكی راپەڕین لە عێراق لە شارۆچكە سوننەییە سنوورییەكانی ئەبو خەسیب و زوبەیری ٦٠-٧٠ كیلۆمەتر لە باشووری بەسرە دەستی پێكرد، رۆژی دواتر لە رێكەوتی ١ی ئازار راپەڕین شاری بەسرەی گرتەوە؛ سوق ئەل شویوخ لە ٢ی ئازار؛ ناسریە و نەجەف و كوفە لە ٤ی ئازار؛ كەربەلا لە ٧ی ئازار؛ پاشان عەمارە و كوت و هەموو باشووری گرتەوە.
گوایە هەمان رۆژ 28-2-1991 لە شاری ناسریە ئەندامێكی حیزبی دەعوە دروشمی داوەو خۆپیشاندانی كردووە, بارەگای پۆلیس گرتراوە, دەست بەسەر چەكدا گیراوە, بەڵام بە بەرفراوانی پشت راست نەكراوەتەوەو روداوەكە لە ئاستی راپەڕین نەبووە.
شۆفێری زرێپۆشێك بە ناوی خەلیل جوەیبار كە لە نێو ئەو سەربازانەدا بوو لە زوبێرەوە كەوتنە رێ بۆ شاری بەسرە تاكو بڵێسەی شۆڕشەكە هەڵبگیرسێنن لە بەسرا وتی: سەدام پێشتر هێزەكانی پاسەوانی كۆماری بۆ شوێنێكی ئارام كشاندەوە, ئێمە 100 كیلۆمەتر بە پێ هاتینەوە بۆ ناو خاكی عێراق , برسی و تینوو و ماندوو بووین. لە زوبەیر بڕیارماندا كۆتایی بە سەدام و ڕژێمەكەی بهێنین, تەقەمان لە وێنەی سەدام كرد, سەدان سەربازی پاشە كشەكردوو بەشدارییان لە ڕاپەڕینەكەدا كرد, تا پاشنیوەڕۆ بوینە هەزاران سەرباز, خەڵكی سڤیل پشتگیرییان كردین و هاتنە ناو راپەڕینەكە, هێرشمان كردە سەر بارەگای حیزبی بەعس و دەزگای ئەمن و گرتمان , بۆ كاتژمێر 3ی بەیانی رۆژی دواتر واتا 1ی ئازار راپەڕین گەیشتە شاری بەسرە.
ڕاپەڕینەكەی شاری بەسرە لەلایەن محەمەد ئیبراهیم وەلی ئەفسەرێكی عێراقی سەرپەرشتی كرا و هێزێكی لە تانك و زرێپۆش و بارهەڵگر كۆكردەوە بۆ هێرشكردنە سەر پارێزگا و فەرمانگەكانی پارتی بەعس و بارەگا ئەمنییەكان, زۆرینەی ڕەهای دانیشتوانی شاری بەسرە پشتیوانی شۆڕشیان كرد, سەربازەكان چالاكانە بەشدارییان كردو لەوانە فەوجی 24ی میكانیك, دەرگای زیندانیان شكاند و سەدان زیندانی ئازاد كران.
لە سوق الشیوخ سێ گروپی چەكدار هێرشیان كردە سەر شارەكە. نزیكەی هەموو هاوڵاتییان ڕژانە سەر شەقامەكان و پەیوەست بوون بە راپەڕینەوە, عەبدول شەباجە ئەندامی مەجلیسی نیشتمانی عێراقی و بەعسی پێشوو لە سەرەتادا سەركردایەتی بزووتنەوەكەی كرد لە سوق ئەلشیوخ.
لە رێگای سنووری ئێرانەوە هێزە شیعەكانی وەك ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی و حیزبی دەعوەو ئیتڵاعا و سوپای پاسداران زوو هاتنە ناو عێراقەوە, بۆ رێكخستنی خۆپیشاندەران و ئاراستەكردنی و دەست بەسەرداگرتنی, دیارە لە زووەكەوە لە ژێر فەرماندەیی قەرارگای نەسری سوپای پاسداران ئامادە كرابوون.

هەڵوێستە سەرەتاییەكان
محەممەد باقر ئەلحەكیم سەرۆكی ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی عێراق لە بەیاننامەیەكدا دوای دەستپێكردنی هێرشی ئاسمانی لە رێكەوتی (١7ی ژانویەی ١٩٩١) كە لە بەیروتەوە راگەیەنرا، فەرمانی بە لایەنگرانی خۆی لە ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی ئیسلامی لە عێراق دا كە بچنە ناو هێزەكانی باڵی سەربازی ڕێكخراوەكەیەوە، هەروەها ئەو كەسانەی ڕاسپارد كە لە نزیك سنووری ئێران و عێراق جێگیر بن لە بەرامبەر “دەستدرێژی ئەمریكا”. حزبی شیوعی عێراقیش دەستدرێژی ئەمریكای شەرمەزار كرد. مەسعود بارزانی سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی كوردستان یش دژی بژاردەی شەڕ بوون؛ هەروەها بەرەی كوردستانی كە هاوپەیمانی حزبە كوردییەكان و هەرێمی كوردستانی حزبی شیوعی عێراق پێك هاتبوون، سەرجەم ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكانیان لە دژی سوپای عێراق لە كوردستان ڕاگرت بۆ ئەوەی ” لە پشتەوە چەقۆ لە سوپاكە نەدەن”.
هاوكات تارانیش لەو رۆژگارە بووە شوێنی پەیوەندییەكانی عێراق, وەك ئال حەكیم وتەنی لەبەر تاریق عەزیز ئاگایان لە ئۆپۆزسیۆن نەمابوو, نزیك سەت رۆژی تەواو هاوپەیمانییە چوار قۆڵییەكەیان” قەرارگای نەسر, مەجلس ئەعلا, پارتی, یەكێتی” كۆبونەوەشیان نەكرد.

ئاراستەی خۆپیشاندانەكان باشوور بۆ كوێ؟

لە سەرەتادا راپەڕین خۆڕسكانەو هەڵگیرسا, هیچ پەیوەندی بە هەوڵەكانی قەرارگای نەسر و مەجلس ئەعلاو كۆماری ئیسلامی ئێرانەوە نەبوو.
وەك مۆفەق رەبیعی یەكێك لە سەركردەكانی حیزبی دەعوە وتەنی راپەڕیووە سەركەوتووەكان گروپێكی هەمە چەشن لە سەربازانی سونەو بەعسی و چەپ و هەموو چین و توێژەكانیان لە خۆ گرت.
رەبیعی پێی وابوو ئەوانەی بە هەڵگرتنی وێنەی خومەینی و حەكیمەوە لە ئێرانەوە گەڕانەوە تەنها بە لە باربردنی راپەڕینەكە سەركەوتوو بوون.
نەوشیروان مستەفا لەو بارەیەوە دەڵێت” لە راستیدا راپەڕینی باشوری عێراق سەرەتاكەی شتێكی عەفەوی بو، هێزێك لەو هێزانەی بە شكاوی لە كوێتەوە كشایەوە بۆ بەسرە، لولەی تۆپەكەی كردە یەكێك لە وێنەكانی سەدام و دایە بەر تۆپ ئیتر خەڵك راپەڕی و پەلاماری دامودەزگاكانیان دا. ئەو كاتە مەجلسیش كادر و چەكدارەكانی خۆی ناردەوە بۆ شارەكانی جنوب. لە راستیدا مەجلیس لەوەدا خەتایەكی گەورەیان كرد، هەرچەندە پێش ئەوەی هیچ كارێك دەست پێ بكەن، بەڵێنی ئەوەیان بە ئێمە دابو، كە شیعاراتی دینی نەهێننە ناو راپەڕینەكەوە، بەڵام ئەو بەڵێنەی خۆیان بەجێ نەهێنا. پێشم وایە زەرەرێكی زۆر گەورە لەوان و لە ئێمەش كەوت، لە ئەنجامی ئەو شیعاراتە دینی و رەسمانەوە، كە خەڵك هەموی ئەزانێ چۆن بوە، لە ناو شارەكانی جنوبدا چالاكیان نواند. لە سەرەتادا ئێمە وەكو سێ رێكخراو تەنسیق لە نێوانماندا هەبو، بەڵام كە راپەڕینەكە لە جنوبی عێراق دەستی پێ كرد تا حەدێكی زۆر پێیان وابو ئیتر مەسەلەكە حەسم بوە، ئەوەندە گوێیان نەئەدا بە ئێمە، بۆ ئەوەی تەنسیق لەگەڵ ئێمە بكەن. خۆیان خەریكی خۆیان بون، تا بەرەو تێك شكان چون. ئەو تەنسیقە ئەگەر ببوایە موحتەمەل بو زیاتر سودی هەبێ، یان ئەگەر ئەوان ئەو دروشمە دینیانەیان نەهێنایەتە ناو مەسەلەكەوە، رەنگ بو وا چاوپۆشییان نەكردایە لە لێدانی ڕاپەڕین دا لە رۆژانی راپەڕین.”.
بە وتەی ئیبرهیم ئەحمەد توێژەر “راپەڕین كەم خۆی گرت و زۆری نەبرد فەوجەكانی سوپای پاسداران و ئیتڵاعات و بەدرو حیزبی دەعوە كە چاوەڕوانی رۆژێكی وابوون سواری سەری راپەڕینەكە بوون و لەباریان برد, وێنەی خومەینی و درووشمی شیعەگەرایان بەرز كردەوە.
بە وتەی ئیبراهیم ئەحمەد “ئەوان هەڵیانكوتایە سەر زیندان و بنكەكانی پۆلیس, ئەوانەی تۆمەتبار بوون بە كوشتن و دزیكردن ئازادیان كرد, هێرشیان دەكردە سەر دامەزراوە دەوڵەتی و كۆمەڵایەتییەكان تاڵانیان دەكرد، لە كوچە و گەڕەكەكاندا دەسوڕانەوە دەستدرێژییان دەكردە سەر ماڵ و دوكانەكانی خەڵك, تەنانەت هەندێكیان دەستدرێژییان دەكردە سەر ژنانیش”.
دوای سەركوتی راپەڕین ئێرانییەكان داوای چارەنووسی 150 ئەفسەری سوپای پاسدارانیان لە عێراق كردووە, گوایە لە راپەڕین بزر بوونە, عێراقیش پێیانی وتووە ئێمە لەو كاتە لەگەڵ ئێوەدا لە جەنگدا نەبووینە, كەسی وامان لا نییە, دوای روخانی سەدام ئەوانە كراونەتە شەهید لە عێراق و شەهیدانەیان بۆ دەرچووە.
لەو سەرو بەندەدا هێزەكانی هاوپەیمانی ئامادە نەبوون پێشوازی لە نوێنەری خۆپیشاندەرانی باشوور بكەن, هۆكارەكەشی باڵا دەستی ئاراستەی كۆماری ئیسلامی ئێران و ئیسلامی سیاسی بوو لە راپەڕینەكەیان.

پێش راپەڕین لە یاداشتی حازم كوتك و سەید كاكە

بزانین پارتەكانی باشووری كوردستان لە ئێران پێش داگیركردنی كوەیت خەریكی چی بوونە, مام سەید كاكە لە یاداشتەكانی خۆیدا دەنووسێت”پێشمەرگە دەستیان بەنوێژ كردبوو لە ترسی ئەوەی نەبادا لە ئێران دەربكرێن, لە هەموی سەیرتر دەیان وت كورد بە هەموو شت رازیەو وایان دەزانی ئەو قاچاخچیانە بۆ سەدامی دەگیچرشنەوە , ئەمە حاڵی هەموو لایەنەكان بوو تا سەدام كۆێتی گرت. “.
ئیتر نازانم مام سەید بۆ خۆی ئاگاداری ئەمەیە كاك حازم كوتك لەسەر پارتەكەی نوسیویەتی یان نا؟ “جێگای داخە تفەنگی ئەوانەی تەسلیم دەبوونەوە لە لایەن هەندێ بەرپرسی قاچاخچی دەبران بۆ زێوەی مەرگەوەڕ دەفرۆشان، بە تایبەتی بەرپرسانی یەكێتی و سۆسیالست.وەك ئەوەی بە ژیانیان پێویستیان بە چەك نەبێتەوە ل324”. كەواتە ئەم پارتانە زۆریان پێش داگیركردنی كوەیت پێویستیان نە بە بیروباوەڕ مابوو, نە بە تفەنگیش.
مام جەلالیش لە یاداشتەكانیدا دەڵێت سەركردایەتیمان چاویان لە مفاوەزات بوو, یانی بەتەمای رەحمەتی سەدام بوونە لایەكیان لێ بكاتەوە.

رۆڵی ئێران لە ئامادەكارییەكان

ئێران لە رۆژەكانی یەكەمی داگیركردنی كوەیت, گرنگی بە پارتی و یەكێتی و مەجلس ئەعلا دەدات, هاوپەیمانیەتییەكان لە ژێر سەرپەرشتی و رێنوێنی قەرارگای نەسر بۆ دروست دەكات, پارتی و یەكێتی لە پاڵ بەرەی كوردستانی لەو هاوپەیمانیەتییەش كۆدەبنەوە, لێرە لە یاداشتەكانی خۆیانەوە بەشێك لە پانۆرامای هەوڵەكانی قەرارگای نەسر دادەنێین, هەرچەندە ماوەی 3 مانگێك بە وتەی خۆیان كۆماری ئیسلامی ئێران ئیهمالیان دەكات.
لایەنە كوردییەكان پێشتر 19 چالاكی هاوبەشی لەگەڵ پاسدار ئەنجام دابوو, لەو چالاكیانە , پارتی 8, ینك 6 یان بەركەوتبوو, ئەوانی دی حیزبوڵاكەی ئەدهەم پارزنی و حسك ئەنجامیان دابوو, بۆیە لێك تێگەیشتن و مومارەسەری رۆلچی وەستاو شاگردییان لەگەڵ یەكتر كردبوو.
بارزانی دەڵێت”لەم چوارچێوەیەدا شەوی 6لەسەر 7ی ئابی 1990,شاندێكی ئێران كە پێك هاتبوو لە هەر یەكە لە مەسجدی، مەجید سەفایی، ئارامش لە لێكۆڵینەوەو تویژینەوە، جەواد جەعفەری، بەرپرسی دەزگای (ئیتڵاعات) و شەرعی، بەرپرسی چالاكییەكان، سەردانی ڕاژانیان كرد و لە كۆبونەوەیەكەدا باس لە بارودۆخی نوێ و دوا پێشهات و گۆڕانكارییەكان كرا، هەروەها باس لە چۆنیەتیی خۆ ئامادەكردن لەم قۆناغە كرا “.
بەلام نەوشیروان مستەفا باسی لیژنەی سێ قۆڵی دەكاتو قەرارگای نەسردەسڕێتەوە”دوای ئەوەی عێراق كوێتی داگیر كرد، ئێمە لیژنەیەكی سێ قۆڵیمان هەبو، لە نوێنەرێكی یەكێتی، نوێنەرێكی پارتی و نوێنەرێكی مەجلیسی ئەعلای شۆرشی ئیسلامی. زنجیرەیەك كۆبونەوەیان كرد. دو لیژنە بون، لیژنەیەكیان لیژنەیەكی سیاسی بو بۆ تەنسیقی سیاسی، لیژنەیەكیان لیژنەی عەسكەری بو بۆ ئەوەی تەنسیقی عەسكەری بكەین. ئەو لیژنانە مەجموعەیەك ئیحتیمالاتیان باسكرد”.
فەرەیدوون عەبدولقادرو بارزانیش دەڵێن” 14ی شوبات بارزانی و نەوشیروان مستەفا سەردانی كرماشان دەكەن” لەم كۆبوونەوەیە لە گەڵ قەرارگای نەسر و مەجلس ئەعلا دادەنیشن. ئەم كۆبوونەوانە تا راپەڕین لە ژێر سەرپەرشتی ئاغای محەمەد سەركردەی قەرارگای نەسر بەردەوام دەبێت. بە وتەی كاك فەرەیدون ئاغای محمدی، وەك سەركردەی قەرارگای نەسر، دیاری كرابو بۆ هاوئاهەنگی!.
تەنانەت كاتێك لە سەرەتای مانگی ئازارەوە هێزەكانیان دەنێرنەوە, قەرارگای رەمەزان ئاگاداری چونەوە بۆ ناوەوەی هەندێكیان دەبێت و پێداویستییەكانیان بۆ دابین دەكات.
كاتێك راپەڕین دەست پێدەكات فشارەكان لەسەر لایەنە كوردییەكان زیاد دەكەن بۆ ئەوەی بەرەیەكی نوێ بكەنەوە, فشار لەسەر باشوور كەمبێتەوە” سەعات دەی ڕۆژی 01/03/1991 سەرداری مەسجیدی فەرماندەی قەرارگای ڕەمەزان هاتە لای نەوشیروان مستەفا لە زەڵێ، بۆ سەعات 12 ی نیوەڕۆش شێخ مەولای سەركردە لە مەجلیسی ئەعلا گەیشت و بەشداری كۆبوونەوەكەی كرد “.

كۆبونەوەكان بەرەی كوردستانی و ڕاپەڕین

بەرەی كوردستانی نەخشەی B ی پارتی و یەكێتی بووە, بڕیارە گرنگەكان لە كۆبونەوە چوارقۆڵییەكانی قەرارگای نەسر, مەجلس ئەعلای ئیسلامی عێراق و پارتی و یەكێتی دەرچووە, بۆیەشە كە 11 ی مارت لە قاسمە رەشەوە , 6 رۆژ دوای دەستپێكی راپەڕین و ئازادبوونی زۆربەی كوردستان مەسعود بارزانی و نەوشیروان مستەفا دادەبەزن ئەندامەكانی دیكەی سەركردایەتی بەرەی كوردستانی لە گەڵ خۆیان نەك ناهێنن بگرە ئاگاداریشیان ناكەنەوە.
مەلاحەسەن وەك سیاسییەكی قسە لە روو بوێر ناسرا بوو, لە یاداشتەكانی خۆیدا بەم شێوەیە باسی هەندێك لە كۆبوونەوەكان بەرەی كوردستانی دەكات” دوای ئەم دەست درێژییە ناڕەوایەی رژێمی عێراقی دژی كوێت ئێمە وەك ك.هەرێم داوامان كرد, كە سەركردایەتی بەرە كۆببێتەوە بۆ وەرگرتنی هەڵوێستێك لەو دەست درێژیییەی رژێم هەرچەندە كارگێڕی بەرە بەیننامەیەكی لە دژی ئەم دەست درێژیە دەركردبو. دیار بوو بڕیار درا بە گرێدانی كۆبونەوەكە لە گوندی راژان, لەم كۆبونەوەیەدا كاك مەسعود و كاك كۆسرەت ئامادە بوون, لە لای ئێمەشەوە هاوڕێ كەریم و من و هاوڕێ رەوەند كە نوێنەرمان لە كارگێڕی بەرە ئامادە بووین, كۆبونەوەكە هەر لە بەیانیەوە تا ئێوارە درێژەی كێشا.بەڵام هەر چەند وەفدی ئێمە زۆر هەوڵی دا, كە سەركردایەتی بەیانێك دەربكات و رسوای ئەم دەست درێژی رژێم دژی كوێت بكات هەندێ لایەنی بەرە بە تایبەتی پارتی لە گەڵ دەركردنی بەیاننامەدا نەبوون بەم شێوەیە كۆبونەوەكە بە بێ وەرگرتنی هەڵوێست كۆتایی پێ هات”.
دیارە یەكێتی نیشتمانی كوردستان لە گەڵ بەیاننامەكەی دەستەی كارگێڕی بەرەی كوردستانیش نەبووە” بەڵام بەپێچەوانەی ئەم بیركردنەوەی سەركردایەتی یەكێتی نیشتمانی كوردستان، بەرەی كوردستانی كە بارەگاكەی لەڕاژان بو لای كاك مەسعود بارزانی، بەیانێكی ئیدانەی دژ بە داگیركردنی كوەیت دەركرد. بۆیە یەكێتی دەستبەجێ ناڕەزایی دەربڕی و، نوێنەرەكەی خۆی كە كۆچكردو (جەبار فەرمان) بو لە بەرەی كوردستانی بۆ قاسمەڕەش سەحبكردەوە، داوای لەبەرەی كوردستانیكرد كە ئەو بەیاننامەیە تەعبیر لەبیروڕای ئێمە ناكات بكێشرێتەوە”.
بەرەی كوردستانی لە 12ی ئۆگستی 1990, واتا 10 رۆژ دوای داگیركردنی كوەیت بڕیاری ئاگر بەستی دا بەرامبەر عێراق” حیزبی شیوعی و پارتی گەل دژی بڕیارەكە بوون, پاسۆكیش بەشداری نەكردبوو”.
فەتاح تۆفیق فەتاح ناسراو بە مەلا حەسەن كە لەو كاتە نوێنەری حیزبی شیوعی بووە لە بەرە دەڵێت “لە ناوەڕاستی مانگی كانوونی دووەم 1991 بۆمبارانی ئاسمانی دەستی پێكرد.ئەم بۆمبارانەش نزیكە چل رۆژی خایاند پێش ئەوەی هێرشی سەر زەوی دەست پێبكات.ئێمە ئەم جارەش داوای بەستنی كۆبونەوەی سەركردایەتی بەرەی كوردستانی-عێراق كرد, دیسان رەزامەندی بۆ بەستنی ئەم كۆبونەوە كرا, لە گوندی راژان ئەم جارە مام قادر و من بەشداریمان كرد لە تەك هاوڕێ رەوەند لە كۆتایی مانگ…. دیسان كاك مەسعود سەرپەرشتی كۆبونەوەی كرد ئێمە لەو كۆبونەوەیەش داوای دەركردنی بەیاننامەمان كرد, بەڵام ئەمارەش پارتی رازی نەبوو لەسەر دەركردنی بەیاننامەكە. یەكێتیش لایەن گری دەركردنی بەیاننامەكە نەبوو, من تا ئێوارە سوور بونی خۆم لەسەر دەركردنی بەیاننامەكە كرد. كاك مەسعود گوتی باشە بەیاننامەكە دەربكەین بەڵام رەنگە لەسەر ناوەڕۆكی رێك نەكوین, بەم جۆرە جارێكی تر كۆبونەوە بێ دەرئەنجام كۆتایی هات”.
بەم شێوەیە بەیاننامەی سەركردایەتی سیاسی كەوتە دوای سێ رۆژ لە راپەڕینی خەڵكی كوردستان, كە سەرەتا لە كەڵەكەوە دەستی پێرد.
مەلا حەسەن دەڵێت “لە 7ی ئاداری 1991 كاك مەسعود لە گەڵ هەندێ ئەندامی ه س پارتی هاتە قاسمە رەش ئێمەشیان ئاگادار كرد. كە ئێوارەی ئەو رۆژە كۆبونەوەی بەرە لە قاسمە رەش دەكرێ من و هاوڕێ مام صاڵەح بەشداریمان كرد لەو كۆبونەوە گرنگەی سەركردایەتی بەرەی كوردستانی كە بڕیار درا ئەمجارە بەیاننامەكە دەربكەین و جەماوەر لە هەمو كوردستان هانبدەین بۆ راپەڕین دژی دام و دەزگاكانی رژێم و لە كوردستان دەریان پەڕێنین. نووسینەوەی بەیاننامە بە كاك ئازاد بەرواری و من و هۆشەنگ لە پارتی گەل سپێردرا, ئێمەش هەر بەیاننامەكەمان ئامادە كرد و لە ئێزگەی یەكێتی و پارتی خوێندرایەوە بە بلاوكردنەوەی بەیاننامەكە جۆش و خرۆش ی جەماوەر زیاتر پەرەی سەند هەر بۆ رۆژی دوایی جەماوەری شاری سلیچمانی شاری هەلچمەت و قوربانی راپەڕین وشارەكەیان لە دامودەزگاكانی رژێم پاك كردەوە.”.” كۆبونەوەكە 6 مانگ كراوە نەك 7″.
مەسعود بەرزانی تایبەت بەو كۆبوونەوەیە دەنووسێت ” ڕۆژی 6ی ئاداری1991سەردانی قاسمە ڕەشم كردو، لە گەڵ نەوشیروان مستافا و برایانی سەركردایەتی بەرە لە ناوچەكە كۆبومەوە،. لە كۆبوونەوەكەدا كە ڕەسووڵ مامەندو مەلا حەسەن لە حیزبی شیوعی و م.شوان لە پاسۆك ئامادە بوون. دوای تاوتوێكردنی بارودۆخەكە، بڕیار درا كە لە هەردوو ئێزگەی دەنگی كوردستان و دەنگی گەلی كوردستانەوە زانیاری و ڕێنماییی پێویست بە جەماوەری كوردستان بدرێت. “.
لێ پێشمەرگەیەكی ئەو كاتی ینك بەناوی دانا حەمە عەزیز دەنووسێت” وتوێژەكانی نەوشیروان مستەفا و سەركردایەتی یەكێتی بۆ قەناعەت پێكردنی لایەنەكانی بەرەی كوردستانی بۆ بەشداریكردن لە ڕاپەڕین، بێ ئەنجام بوو، هیچ كام لەلایەنەكانی بەرە ئامادە نەبوون بەشداری ڕاپەڕین بكەن، بەڵكو دژی بوون و خەڵكیان سارد ئەكردەوە، سەركردایەتی حسك ئەیانووت ئێمە خۆمان توشی ئەم مەعمەعەیە ناكەین “.
مام سەید كاكە لەم بارەیەوە لە یاداشتەكانی خۆی بەم شێوەیە وەڵام دەداتەوە” ئێوارەیەك كادیرەكانی یەكێتی”سەفین مەلا قەرەو بەكرە سور و جەلال ئیلنجاخی” لەگەڵ چەند كادیرێكی دی ئەمانە لەناو یەكێتی كادیری پلە دوو بوون هاتنە سەردانمان و بێ هیوابوون دەیان گوت جارێكی تر كورد نە شەڕی پێدەكرێ و نە خۆپیشاندان, تا درەنگ گفتوگۆیان لە گەڵ كردین, دڵنیا بووم لەوەی كە رژێم رووخاوە بەڵام قسەكانی ئەوان زۆر كاری لێكردم, هەستان رۆیشتن خەوم لێكەوت سەعات 10ی شەو پاسەوانەكان بانگیان كردم گوتیان میوانت هاتووە, كە چووم سەیرم كرد” دوو مەلای ئەنجومەنی باڵا لە تەهران لە گەڵ بەرپرسی قەرارگای رەمەزان لە باختەران هاتبوون” چایان بۆ هێنان و چایان خواردەوە گوتیان هیچتان زانیوە لە رانییە؟, گوتم نەخێر هیچمان نەزانیوە گوتیان ئێوە هێزتان چۆتە خوارێ؟… من زۆر ترسام وام زانی خەبەریان لێداوین چونكە ئێران پێی ناخۆش بوو بچینە خوارێ و لە گەڵ لێدانی ئەمەریكا ئێمەش لە رژێم بدەین, گوتم بەڵێ كە شەڕ لە نێوان ئەمەریكا و عێراق راوەستا ئێمە پێشمەرگەمان بۆ لێدانی رژێم ناردە خوارێ, ئەوانیش گوتیان رانیە و پێشمەرگەی ئێوە واتە سۆسیالست لەناو رانیە یە راستی بێت هەموو حیزبەكان لەوانمان زانی كە رانیە گیراوە راپەڕین دەستی پێ كردووە.”.
هەرچەندە فەرەیدون عەبدالقادر لە یاداشتەكەیدا دەڵێت” میحوەری ڕاپەڕین، لە بەرەبەیانی ڕۆژی 5/3/1991دا، توانییان شارۆچكەی ڕانیە بكەنە دەروازە بۆ ڕزگاركردنی ناوچەكان…..”.
پێی دەچێت لەو سەرو بەندەدا ئێران دژ بە لێدانی عێراق بووبێت, تەقە راوەستانەكەی بەرەی كوردستانیش لە ژێر كاریگەری ئێرانییەكاندا بووبێت , ئەوان ترسابووبێتن لە لێدانی عێراق و هاتنی ئەمەریكا, ئەمەیان بە تەڵە بۆخۆیان زانیبێت, بۆیە نەیان هێشتووە بەیاننامەش دەربكەن, كە دوایی خۆپیشاندان خۆرسكانە لە زووبیچرەوە دەستی پێكرد, ئەوجا هەلەكە دەقۆزننەوەو هانی پارتی و یەكێتی دەدەن بجوڵێن, لە لایەكی دیكەوە وەك مام جەلال ئاماژەی پێ دەددات خوا خوای مفاوەزات بوونە لە گەڵ بەعس, بەڵكە لەو بێهێزییەوە ئێسكێكیان بۆ فڕێ بدات.
سەید كاكە لەم بارەیەوە دەڵێت” یەكێتی خۆی ئامادە كرد, ئەگەر هاوپەیمانان لە عێراق بدات, ئەوانیش لێی دەن, بەڵام ئێران بەوە رازی نەبوو, یەكێتی پاشگەز بووەوە. “.
سەبارەت بەوەی لایەنەكان بەرەی كوردستانی ئامادە نەبوونە بەشداری راپەڕین بكەن, مەلا حەسەن دەڵێ چەندین سەركردەمان وەك ئەبو فاروق, پەخشان زەنگەنە, جەلال دەباغ وە لە عەرەبەكان ئەبو یەسارو سەعدون و چەندینی دیكە لەناو شاردا بوون, لەناو خۆش هیچ كات بێ پێشمەرگەی شیوعی نەبووە, وە ئەوان لە 6ی مانگ یەكەم خۆپیشاندانیان لە هەولێر رێك خست, كچەكەی مەلا حەسەن لە پێش جەماوەرەوە دروشمی داوە لە بەردەم پاركی شار لە جەرگەی هەولێر.

گفتوگۆی ئەگەرەكان و نەخشەی راپەڕین

هەموو گفتوگۆو بەرنامەی راپەڕین, خوێندنەوەی ئەگەر بووە, هەموو لایەنەكان بە كۆمۆنیستەكانیشەوە كە لەو كاتە لەناو شاردا كاریگەر بوون و جەماوەریان هەبوو لە راپەڕین و دوای راپەڕین لە راماڵینی بەعس لە شاری هەولێر لە 17-7-1991 رۆڵی گرنگیان هەبوو, لە كەڵەكەوە تا سلێمانی و هەولێر بەشداری چالاكانەی راپەڕینیان كرد, هەمووی لە ئەگەری نێوان لێدان و لێ نەدان, روخان و نە ڕوخان بووە, لە لێدان چی بكرێت لە لێ نەدان چی بكرێت, دیارە لە كاتی لێ نەدان بێدەنگی كردنەو هەستانە بە مایەی خۆ, با بزانین گفتوگۆی ئەگەرەكان چی بووە؟.
مام جەلال لە دیداری تەمەندا دەڵێت” من رام وابوو لە عێراق دەدرێ, برادەران رایان وابو, لیێ نادرێ ئەوە گاڵتەیە سەدام لە كوەیت دەكشێتەوە, ….. لە ناو برادەراندا تەنها كۆسرەت پشتگیری راكەی منی دەكرد. برادەرانی تر رایان وابوو لێی نادرێ و خۆمان تووشی ئەو بەڵایە نەكەین و عێراق لێمان دەتۆرێ . …ئەو كاتە هەستی گفتوگۆ كردن هەبوو لەگەڵ بەعس”.
نەوشیروان مستەفا لەبارەی ئەگەرەكانەوە دەڵێت”ئەو كاتەی عێراق پەلاماری كوێتی دا، وەكو باسم كرد ئێمە بارەگاكانمان لە قاسمەڕەش و زەڵێ بو. زنجیرەیەك كۆبونەوەمان بە ئەندامانی سەركردایەتی، بە فەرماندەكانی پێشمەرگە، بە كادرە پێشكەوتوەكانی یەكێتی، كرد بۆ ئەوەی چی بكەین و چی نەكەین، یان هەڵوێستمان چی بێت. لەو زنجیرە كۆبونەوانە ژمارەیەك ئەگەرمان دانا. ئەگەر بەو مانایەی عێراق ڕۆشتوە و كوێتی داگیر كردوە، ئەگەر لە كوێت كشایەوە، ئێمە هەڵوێستمان چۆن بێ. ئەگەرێكی تر ئەوە بو، ئەگەر عێراق مایەوە و لە كوێت نەكشایەوە و لێی نەدرا. یەعنی ئەگەر عێراق توانی كوێت بكات بە بەشێك لە قەڵەمڕەوی خۆی، ئێمە هەڵوێستمان چۆن بێز”.
لێ فەرەیدون عەبدوالقادر خۆی و حەمە تۆفیق بە ئەندازیای نووسینی ئەگەرەكانی ینك دەزانێت دەڵێت”كاك نەوشیروان داوای لە من و كاك حەمە تۆفیق كرد، بەرنامەی ئەگەرەكان بنووسین، حیسابی هەموو ئەگەرەكان بكەین!.
وەلێ رێباز كە لە یاداشتەكانیدا زۆر راستگۆیانەیە باسی ترسی خۆیان دەكات لە جولە كردن”لە ڕاستیدا ئێمە تەواوی ئاگاییمان لە چارەنووس ڕاپەڕینەكەی ناوەڕاست وجنووب نەبوو، چونكە ئەوان هیچ پرس یان تەنسیقكیان لەگەڵ ئێمە نەبوو، بۆیە مەترسی ئەوەمان هەبوو ڕاپەڕینی ئەوێ تێكبشكێ و ئێمەش ئەگەر جوولەمان كرد ڕق و كینەی هەمووان بڕژێنێتە سەر گەلی كوردستانی بێ دیفاع، بۆیی وەك كارێكی سەرەتایی بڕیاردرا شانەی چەكداریی بۆ كاتی پێویست چەكدار بكرێن…”.
سەركەوتی جیهاز كە عەدەد جیهازی نەوشیروان مستەفا بووە لەو رۆژانەدا دەڵێت”داگیركردنی كوەیت لە 2 ی ئابی ساڵی 1990، لە لایەن سەدام حسین ەوە، دەرفەتێكی زێڕین بو بۆ كورد و هێزەكانی تا تۆڵەی خۆیان لەبەعس بكەنەوە. سیاسەتی سەركردایەتی یەكیتی نیشتمانی كوردستان لەو كات و ساتەدا ئەوە بو، كە هیچ بەیاننامەو تەسریح و هاشوهوشێك نەكرێ نە بە ئیدانەكردن، نە بەپشتگیریكردن، بەڵكە خۆمان بێ دەنگ بكەین و ئێستا ئیتر كاتی فەرمان و كردارو خۆئامادەكردنە بۆ ئەگەرەكان. ئەگەر سەدام لەژێر زەختی دەولی دا كشایەوە، ئەگەر نە كشایەوەو لێی درا.”.
كۆبونەوە چوار قۆڵییەكانی قەرارگای نەسر لە گەڵ مەجلس ئەعلای ئیسلامی عێراق و یەكێتی و پارتی هەموو گفتوگۆكانیان لە مانگی ئابەوە تا كاتژمێرەكانی پێش راپەڕین لە یاداشتەكاندا بخوێنیتەوە هەمووی لە نێوان ئەگەری لێدان و لێ نەدان خولاوەتەوە, ئامادەكاری بوو بۆ ئەگەرەكان, پلانەكانیان پلانی حازر خۆری بووە, ئەوەشی روویدا سواری ملی راپەڕینی خۆڕسكی خەڵكی عێراق و كوردستان بوون, جەماوەر لە ئەوان شۆڕشگێڕتر بوون.

ئەگەرەكەی حازم كوتك
حازم كوتك لە بنەماڵەیەكی جوتیاری فول دژ بە ئاغایی دەشتی هەولێر چاوی بە دنیا هەڵهێناوە, شۆرشگێڕییان فولە بە بنەماڵەوە, كاتێك لە ئێران خەریكی شۆفێری دەبێت وەك زۆربەی پێشمەرگەكانی دیكە, لە خۆشی داگیركردنی كوەیت كە بە گەورەترین كەرایەتی سەدام دەزانێت لە یەكەم چركەوە, كە هەواڵەكەی دەبیستێت “حازم كوتك دوو نەفەری هەبووە بیانبات بۆ سەردەشت، لە خۆشی ئەو هەواڵە نایانبات، گوایە بزن نانی شوانی خواردووەو سەدام دەڕوخێت و دەگەڕێتەوە بۆ تاقیبی هەواڵەكە, شار بە شار دەگەڕێت بەدوای خوێندنەوە بۆ ئەگەرەكان”.
حازم ڕۆژی لێدانی عێراق ماشینەكەی لێ دەبێتە بەڵاو دەیداتەوە بەوەی لێی كڕیوە بە زەرەر, چونكە لای مسۆگەرە ئەم كەرایەتییەی سەدام سەری دەخوات.

گەڕانەوە دوای ئازادی هەولێر
لە كاتێكدا هەزاران ژن و پیاوی وەك خەجە باوە لە هەولێر لە پێشەوەی خەلچكدا بوون ئەوێ رۆژێ, دوای مسۆگەر بوون لە ئازادكردنی شاری هەولێر, ئەوجا مەسعود بارزانی و نەوشیروان مستەفا, بێ ئاگاداركردنەوەی لایەنەكانی دیكەی بەرەی كوردستانی, بە بێ دەنگی بڕیاری هاتنە ناوەوەی باشووری كردستان دەدەن و لە سنوور دەپەرشێنەوە, لایەنەكان دی لە گەڵ خۆیانا ناهێنن.
مەسعود بارزانی دەڵێت” لە 11ی ئاداری 1991-دا، لە قاسمە ڕەشەوە بە ڕێكەوتین و بۆ ماوەی چەند كاتژمێرێك بە پێ ڕۆیشتین، سەیارەكان لە نزیك سونێ چاوەڕوانمان بوون، لەوێوە بەرەو ڕانیە ڕۆیشتین.”. بە قسەی سەید كاك بێت” كاك مەسعود و كاك نەوشیروان بە ئۆتۆمۆبیلەكەی سەید كاكە, دەگەنە ئەو ئۆتۆمۆبێلانەی بەدوایانا ناردرابوو. لە هاتنەوەشیان لە بری ئەوەی یەكسەر بگەنە هەولێر, لە بێتواتە و سەرچیا میوانی دوو ئاغای موستەشار دەبن.

ئەگەر

ئەگەر راپەڕین لە كوردستان وەك باشووری عێراق سەركوت بكرابایا بێ دەستكەوتەكانی كۆڕەو, وەك هەڵەبجەو ئەنفال پاَەوان و نەخشە داڕێژەرو ئەندازیاری نابوو, بگرە ئەندازیارەكەشی وەك تاوەنەكانی هەڵەبجەو ئەنفال و حاجی ئۆمەران كە هەیان بوو خۆیان دەشاردەوە, وەك ئەو تاوانانە هەتیو و بێكەس سەری دەنایەوە, كەس نەك باسی ئەندازیاری ناكرد, بگرە بەڵگەنامەی قولابیشیان بۆ پاكانە كردن لێی دروست دەكرد.
تا ئێستا هیچ بەڵگەیەكی بڵاو كراوە نییە هیچ هێزێكی كوردی پێش ئەو مێژووە” راپەڕینی بەسرە1-3-1991 “بانگەوازی بۆ راپەڕین كردبێت, ئەوەی هەبووە جوڵەو پەیوەندیكردن و خۆ رێكخستنەوە بووە بە بێ دەنگی, بگرە چاویان لە مفاوەزات و رێكەوتنیش بووە, لەو بێ ئومێدییەی تێی كەوتبون وەك خۆیان وتویانە جورئەتمان نییە وەك م م بڵێین ئاش بەتاڵە., دەشێت دوای گرتنی كوەیت وەك خوێن جمانی بهارانە ئومێدێكیان پەیدا كردبێت لایەكیان لێ بكرێتەوە,
منداڵێكیش بەو كەم هۆشیەی خۆیەوە بایی ئەوە ژیری هەبوو, دوایی حەڤدەی جەنیوەری 1991 كە دەست بە لێدانی عێراق كرا ئەگەرێك بۆ روخانی رژێم لە ناو كۆمەڵێك ئەگەری دی دابنێ.
هەموو كەس لە تاریك و روونی شەبەقی بەیانی پێنج شەممەی رێكەوتی 17-1-1991ەوە دەیزانی سەدام لە شكستە, چاوەكان دوكەڵ و ئاگری فرۆكەكانی هاوپەیمانانی دەبینی, گوێیەكانیش گوێ بیستی تەقینەوەكان بوون, لەبان خانووەكانەوە چەپڵەیان بۆ لێدەدرا.
بە بڕوای ئێوە راپەڕینێك دوای ئەم هەموو روداوە گەرم و شكستە مەزنەی سەدام هاتبێت, دەشێت ئەندازیاری هەبێت؟؟, وە ئەندازیارەكەشی بۆ خۆیان فیشەكێكیان نەتەقاندبێت؟؟ ئازیزێكیان خوێن لە لوتی نەهاتبێت؟؟؟؟؟, لەناو رداوەكان نەبووبێتن؟.

كۆڕەو سەركەوت
راپەڕین تەنها دوو ساڵ و نیو دوای هەردوو تاوانی هەڵەبجەو ئەنفال ئەنجامدرا, هێشتا شوێن بزر بوونی ئەنفالكراوان و كیمیابارانكردنی هەڵەبجە لە زەینی خەڵكدا مابوو, هێشتا دوكەڵی كیمیاوی و تەپ و تۆزی روخانی گوندەكان و كوشتنی خەڵك لە بەرچاوان بوو, هێشتا خەڵك بە دوای چارەنووسی ئەنفالكراوانەوە بوون بە زیندویی, هێشتا ترس و لەرزی فڕێ دانە خوارەوەی هاووڵاتیان لە كۆپتەرەوە لە زەین و هۆشیاندا بوو, هاوكات دژە سەركوتكردنی راپەڕین لە باشووری عێراق. حوسێنی زیندوو” حوسێن كامل” گولەی تانكەكەی كە نای بە حوسێنی مردوەوە, نیشانەی دەست نەپاراستن بوو. كوژرانی 5000 بەعسی لە راپەڕین بە كوشتنی 100 هەزار لە هاووڵاتیانی باشوور وەڵام درایەوە, ئەم دوو وێنە تراژیدیایە ئێستا و 88 خەڵكیان هاندا كۆڕەو بكەن. لە سەرەتادا هێزەكانی بەرەی كوردستانی لە ناو شاری هەولێر رێگری توندیان لە خەڵك كرد شار بەجێ بهێڵن, ئێمە تا بەرە بەیان بە ئۆتۆمۆبیلی پڕ لە ژن و منداڵی جل وبەرگ رەشەوە, هەموو لە پرسەی شەهیدو ئەنفالدا بووین, رێگایان نەدا لە شار دەرچینە دەرەوە, وەلێ كە گولەی تۆپەكان گەیشتە دەوروبەری هەولێرو رێگركەران هەڵاتن, ئیتر وەك روبار جەماوەر رێگای خۆی كردەوە, لێرەشدا خوێنی ئەو خەڵكەی لەو رۆژەدا بووونە قوربانی لە ئەستۆی چەكدارەكانی بەرەی كوردستانییە ئەوانەی كە رێگرییان كرد.
خەڵك بە بەجێ هێشتنی ماڵ و شار, ئەو داستانەیان خولقاند كە لە مێژوودا ناوی نرا كۆڕەو, دوای تەنها چوار رۆژ, داستانی برسی و سەرما بردووەكان چووە سەر مێزی نەتەوە یەكگرتووەكان.5ی ئەپرێل بڕیارێكی هەشت خاڵی بەناوی بڕیاری 688 لە لایەن ئەنجومەنی ئاسایشەوە دەرچوو بۆ پاراستنی خەڵكی سڤیل, بەمەش كۆڕەو بووە هۆكاری گۆڕانكاری بۆ یەكەمجار لە مێژووی گەلی كورددا لە باشووری كوردستان. هەڵەبجە و ئەنفال لە كاتی خۆیدا نەیانتوانی كاریگەری دابنێن, بەڵام كۆڕەو كە روحی نەمردووی هەڵەبجەو ئەنفال و كاردانەوەی ئەو دوو تراژیدیایە بوو, جیهانی هێنایە دەنگ=.
راپەڕین ئەنجامی نەبوو, وەلێ شكستی راپەڕین بووە سەركەوتن. دوو هۆكاری دواتر هاتنە پێشەوە شەڕی كۆڕێ و بە رادەی كەمتر ئەزمڕ و راپەڕینەكانی مانگی تەموزی هەمان ساڵی ناو شارەكان, وە سەركەوتنەكانی پێشمەرگە لە سەرقەڵاو گەرمیان, هەموو ئەمانە سەركەوتنەكانی كۆڕەویان جێگیرترو بەرفراوانتر كرد.
كەواتە لە راستیدا هەر ئێمەی جەماوەر ئەندازیاری راپەڕین بوبێتین, ئەوا بێشك ئەندازیاری كۆڕەوی ملیۆنی و راپەڕینی تەموزی ناو شارەكان بووین, ئەم واقعەی دروست بووە بەری رەنج و تێكۆشای هەموومانە, نەك بەشداربووانی كۆبونەوەكانی فەیلەقی نەسر لە كرماشان و بە دەست لێدان بۆ هاوكاری پاشكۆكانی ئێران لە باشوور جوڵەیان كرد.
هەموو روداوەكان ئەوە دەرەخەن, دەستپێكی راپەڕین لە عێراق و كوردستان خۆرسكی بووەو ئەنجامی رق لە شكست و سەركوت, نەك ئەنجامی نەخشەو پلانەكانی كۆبونەوەكانی كرماشان و رێنوێنییەكانی فەیلەقی نەسر.
لێرەدایە رەو كردن و راكردن بەسەر پەلامارو هێرشدا سەردەكەوێت, بیچ چەك بەسەر چەكداریدا, ژن و منداڵ بەسەر سمێڵ و باسكی بەهێزدا, ئەمە مێژوویەكی نوێیە لە جیهانی نوێدا.

سەرچاوەكان:
الانتفاضە الشعبانیە – ویكی شیعە
https://www.albasrah.net/ar_articles_2023/0823/safwat_140823.htm
https://www.facebook.com/watch/?v=1069997837562544
https://www.youtube.com/watch?v=lQTtedTyLyg
https://www.youtube.com/watch?v=kKcZqzChj28
https://merip.org/1992/05/why-the-uprisings-failed/
https://elaph.com/Web/Opinion/2018/07/1214054.html
https://www.historyofkurd.com/2016/03/16/%D8%B1%D8%A7%D9%BE%DB%95%DA%95%DB%8C%D9%86-%D9%88-%DA%86%DB%95%D9%86%D8%AF-%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C%DB%95%DA%A9%DB%8C-%D9%85%DB%8E%DA%98%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%DB%95%DA%B5%DA%AF%DB%95%D9%88/
حەفتاو ساڵ ژیان … پەنجاو نۆ ساڵ تێكۆشان ( بیرەوەریەكانی خەباتی مەلا حەسەن) فەتاح تۆفیق فەتاح چاپی یەكەم 2008 – چاپخانەی وەزارەتی رۆشنبیری هەولێر
هەڵۆ سوورەكانی قەندیل فەرەیدون عەبدوالقادر 2020 دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم
بارزانی و بزووتنەوەی رزگاریخوازی كرد بەرگی چوار, بەرگی پێنجەم چاپی یەكەم حوزەیرانی 2022
مام جەلال دیاری تەمەن ئامادە كردنی سەلاح رەشید- بەشی دوەم -چاپی یەكەم 2017 چاپخانەی كارۆ
قەندیل بەغدای هەژاند..بەشی سێیەم نووسینی ڕێباز چاپی دووەم 2011
57ساڵ خولانەوە لە ژێر وەهمی شۆڕشدا حازمی عەلی كوتك- دەزگای فێربون 2020
بیرەوەری پێشمەرگەیەك سەید كاكە چاپی چوارەم, 2020-
https://www.peyserpress.com/detail/8505
https://www.wtarikurd.info/2017/03/01/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AD%DB%95%D9%85%DB%95%D8%B9%DB%95%D8%B2%DB%8C%D8%B2-%D8%A8%DB%86-%D9%85%DB%8E%DA%98%D9%88%D9%88%D8%8C-%D9%86%DB%95%D9%88%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B3/

هەڵبژاردنی ئەمجارەی ئەمەریكا 15 ملیارو 951 ملیۆن دۆلاری تێچوو بوو, پڕ تێچووترین هەڵبژاردن بوو لە مێژووی مرۆڤایەتی بە هەڵبژاردنەكانی پێشووی ئەمەریكاشەوە, لە دامەزراندنەوە بۆ هەنووكە, هەڵبژاردنێك رۆڵی پارە رۆڵی سەرەكی بوو لە یەكلاكردنەوەی كورسی.

ئۆلیگاریشییەكان و هەڵبژاردن

بەخشش رۆڵی سەرەكی دەگێڕێت لە یەكلا كردنەوەی ململانێكان بۆ بەدەست هێنانی كورسی, ئیلۆن ماسك 259 ملیۆن دۆلاری بەخشی بۆ هەڵمەتی هەڵبژاردنی ترەمپ, ئەمازۆنیش 40 ملیۆن دۆلاری بەخشی بە بەرنامەیەك خانمی یەكەمی ئەمەریكا بەرهەمی دێنێت, ئەوانی دیكەش بۆ مەراسیمی سوێند خواردنەكەی زۆریان بەخشی.
تەنانەت زۆر لە كۆمپانیاكان هەڵوێست و باوەڕی خۆیان لەسەر بازرگانی, گۆڕانی ژینگە, یەكسانی لە ژینگەی كار , و … گۆڕی, لە نەیاری ترامپەوە 180 پلە گۆڕان بۆ لایەنگری.
لەكاتی مەراسیمی سوێند خواردنەكەی ترامپ لە هۆڵی رۆتۆندا لە كاپیتۆڵ ژمارەیەك زۆر لە گەورە ملیاردێرەكان كۆبوونەوە, وا دەورەیان دابوو, دەتووت لەبەرەی جەنگدان, وەك جەنەرالی جەنگ دەركەوتن, ترامپیش وەك ناپلیۆن نمایشكرا, لۆید بلانكفاین بەڕێوەبەری جێبەجێكاری پێشووی گۆڵدمان ساكس گەڕانەوەی ترەمپی بۆ سەر شانۆی جیهانی، دوای یەكەم خولی سەرۆكایەتی ، بەراورد كرد بە گەڕانەوەی ناپلیۆن ئیمپراتۆری فەرەنسا دوای ساڵێك لە دەربەدەری لە دوورگەیەكی ئیتاڵیا لە ساڵی 1915.
لە وێنەیەكدا كە چوار كەسایەتی لە كاتی سوێند خواردنی ترامپ پێكەوە دەركەوتن, وێنەكە بووە جێگای باس لە تۆڕە كۆمەلایەتییەكان, ئەوانیش بریتی بوون لە ” ئیلۆن ماسك, جیف بیزۆس و مارك زوكربیرغ و ساندر بیهشای:” , ئەوان پێكەوە خاوەندی 884 ملیار دۆلار و چوار كۆمپانیای تەكنەلۆژیای بە بەها بوون, سەرمایەكەیان دەكاتە دووجار داهاتی نەتەوەیی وڵاتێكی وەك بەنگەلادیش, كە ژمارەی دانیشتووانی 176 ملیۆن كەسە, ئەو وێنانە هێمایەك بوون بۆ ئەوەی بزانین حكوومەتەكەی ترامپ نوێنەرایەتی كێ دەكات, ئەمانە ئەمساڵ هیچیان بەشداری دافۆس 55یان نەكرد, مەست بوون بە مەراسیمی سوێند خواردنی ترامپەوە.
تایبەتمەندییەكی دیار لە سەرۆكایەتی دووەمی ترەمپ كە بە ڕوونی لە مەراسیمی سوێندخواردنەكەدا نمایشكرا، زۆرینەی نەیارەكانی پێشووی لە دەوری كۆببونەوە, پشتگیرییە چەواشەكارییەكانی ترەمپ بوو لەلایەن ملیاردێرە تەكنەلۆژییەكان و دەوڵەمەندە گەورەكانەوە, ڕۆڵی ناوەندی كە ئیلۆن ماسك دەوڵەمەندترین پیاوی جیهان و ملیاردێرەكانی دیكە لە بواری بەڕێوەبردندا دەیگێڕێ، وا دەكات سیستەمەكە وەك پلۆتۆكراسییەك دەربكەوێت, نیگەرانییەكی ڕەوا هەیە كە یارمەتییەكانی ئاسایشی كۆمەڵایەتی و ڕێوشوێنەكانی چاودێری كۆمەڵایەتی و چاودێری تەندروستی و …. ببنە قوربانی ئەو هەوڵانەی كە بۆ كەمكردنەوەی قەبارەی حكومەتی فیدراڵی و خەرجییە كۆمەڵایەتییەكان دەدرێت, ماسك بۆ ئەنجامدانی ئەوكارە رێپێدراوە. ئەم ئیدارەیە دەستی كۆمپانیاكان ئازاد دەكات بۆ پاراستنی بەرژەوەندی كۆمپانیا گەورەكان, یەكێك لە هەنگاوەكان لەم بوارەدا كەمكردنەوەی باجی كۆمپانیاكانە لە 21% ەوە بۆ 15% .

دەسەلات بەرەو چ ئاراستەیەك
پەرەسەندنی خێرای سستەمی دەسەڵاتداری بەرەو سیستەمی ئۆلیگارشی جیهانی، كە گروپێك ملیاردێر بەشێكی زۆری ئابووری جیهانیان كۆنترۆڵ كردووە, ساڵانە دەسەڵاتی ئۆلیگارشی جیهانی زیاتر قێزەونتر دەبێت, ئەمە ئەو واقیعە سیاسی و ئابوورییە سەختەیە كە دەبێت ڕووبەڕووی ببینەوە, ماسك دەستێوەردان لە ژیانی سیاسی وڵاتان دەكات, ترامپیش هەڕەشە لە دانمارك و كەنەداو پەنەما .
لە مێژووی مرۆڤایەتیدا هەرگیز ئەوەندە مارە كەمەی مرۆڤ, پارەی ئەوەندە زۆریان نەبووە, لە مێژووی مرۆڤایەتیدا هیچ كاتێك جیاوازییەكی وا لە داهات و ساماندا نەبووە لە نێوان تاك وڵاتاندا, لە مێژوودا هەرگیز چڕبوونەوەی خاوەندارێتی هێندە گەورەو زەق نەبووە, لە مێژوودا هیچ كاتێك چینێكی ملیاردێر هێندە بەهرەمەند نەبووە لەو دەسەڵاتە سیاسییەی كە ئێستا هەیانە, هیچكات شاهیدی ئاستێكی وا لە تەماح و چاوچنۆكی و نابەرپرسیارێتی لە نێو چینی دەسەڵاتداردا نەبووین وەك ئێستا , ئەوەی ئێستا هەیە لە جیاوازی سامان, ئەوەی ئێستا روودەدات هیچكات نموونەی لە رابردوودا نەبووە لە وێرانكاری ژینگە, دەوڵەمەند بوون, قۆرخكاری, جەنگ و كوشت و بڕ……. .
زیاد بوونی كاریگەری سیاسی سەرمایەداران و كۆمپانیاكان بەهۆی زیاد بوونی سەرمایەكانیانەوە, ئەم دەسەڵات و كاریگەریەش بەكار دەهێننەوە بۆ دەوڵەمەند بوونی زیاتر و زیاد بوونی جیاوازی, جیهان بەرەو جەمسەرگەری زیاتری چینایەتی دەبات.
دەوڵەتان دەسەڵاتیان ڕادەستی قۆرخكارەكان كردووە، ڕێگە بە كۆمپانیاكان دەدەن كاریگەرییان لەسەر ئەو كرێیە هەبێت كە بە خەڵكی دەدەن، هەروەها نرخی ئەو خۆراك و دەرمانانەی كە تاكەكان دەتوانن دەستیان پێ بگات, وە ئەو بودجەیەی بۆ كەرتەكانی تەندروستی و پەروەردەو پشتیوانییە كۆمەڵایەتییەكن دەكرێت.
نایەكسانی دیموكراسی توشی قەیران دەكات و لە كاری دەخات, هەر ئەم نایەكسانیەیە هۆكاری دەنگ نەدان و بایكۆتكردن لە جیهاندا, متمانە نەماوە بە سستەمێك سەرچاوەی ئەم وەحشیەتەیە, سستەمی پەرلەمانی لە كار كەوتووە, ئەوانەی دایان هێنا, هەر خۆشیان مراندیان بە یاسای كوشتنی بە بەزەیی.

كەمكردنەوەی باج
لایەنێكی دڵخۆشكەری دەسەڵاتی ترەمپ كەمكردنەوەی باجە لەسەر سەرمایەداران, بڕیار وایە تا 10 ساڵی دیكە نزیكە 8 ملیار دۆلاریان بۆ بگەڕێنێتەوە لە رێگای كەمكردنەوەی باجەوە.
رۆژ بە رۆژ سەرمایەداری جیهانی رێژەی باج كەم دەكاتەوە, لە ئێستا جەمسەرێكی سیاسی بەهێزو بەرفراوانی نەیاری سستەمی سەرمایەداری لە ئارادا نییە, بۆیە سەرمایەداری جیهانی پێویستی بە حكومەتی خۆشگوزەران سۆسیال نەماوە, ئەوانەی هەن لە لیبراڵ و راستگەرا نەتەوەیی و ئیسلامی سیاسی و … هەموو لەیەك كانی ئاو دەخۆنەوە لایەنگری سستەمی سەرمایەدارین, كەمكردنەوەی باج و بەتایبەتیكردنی كەرتە گشتییەكان تایبەتمەندی هاوبەشی هەموویانە, رێژەی باج لە ساڵی 1970 بە رێژەی 62% بوو, لە ساڵی 1980 دابەزی بۆ 48%, لە ساڵی 2022 دابەزیووە بۆ 23,1%, ئێستا ترامپ دایبەزاندووە بۆ 15%. لە وڵاتانی تازە گەشەكردوو 28% و لە وڵاتێكی وەك بەرازیل تەنها 10% یە.
دەوڵەمەندەكانیش نەك تەنها رێژەی باجیان بۆ كەمكراوەتەوە, بگرە 7600 ملیار دلاریان لە 2500 شوێنی جیهان لە باج شاردۆتەوە وەك ئاشكرا بوو لە پەناما گێت, بەشێوەی گشتی ئێستا دەوڵەمەندەكان و كۆمپانیاكان باجی كەمتر دەدەن وەك لەوكات, بگرە بە كۆمەڵ وڵاتان بڕیار لەسەر كەمكردنەوەی باج دەدەن.
بایدن هەڕەشەی باجی زیاتری دەكرد لە ئەو سەرمایەدارانەی سەرمایەكانیان لە سەروی 100 ملیۆن دۆلارەوە بوو, بەڵام ترەمپ 8%ی بۆ كەمكردنەوە, جگە لە ئیمتیازاتی دیكە.

ئۆلیگارشیەكان بۆ هەڵوێستیان گۆڕی

بایدن لە كۆتا وتاری ماڵئاوایی مەترسی باڵادەستی ئۆلیگارشییەكانی كرد, كە دیموكراسیەتی ئەمەریكا بخەنە ژێر پرسیارەوە, لەو كاتەی هەموویان لە پاڵ ترامپا خۆیان و هاوسەرەكانیان ریزیان بەستبوو.
لە مانگی ئازاردا بایدن پێشنیاری باجی سەروەت و سامانی كرد بەسەر دەوڵەمەندەكان بۆ پڕكردنەوەی كورتهێنانی بودجەی وڵات، بەپێی پلانەكەی كە بەڵێنی دا ئەگەر دووبارە هەڵبژێردرێتەوە جێبەجێی بكات، لە بەڵێنەكەی هاتبوو ئەو ئەمریكییانەی سامانیان لە سەرووی ١٠٠ ملیۆن دۆلارەوەیە، بە ڕێژەی لەسەدا 2 باجیان لە سەرە.
هەروەها دوای ئەوەی بایدن هەڵوێستێكی توندتری لەبارەی كۆممپانیا زەبلاحەكانی سلیكۆن ڤالی گرتەبەر، ئەوان بەرەو ترامپ خزان, هەموو ئیدعاكان پێشوویان درۆزنانە دەرچوو.
بایدن لە سەرەتای دەست بەكاربوونی ڕێبازێكی توندی بەرامبەر بە كۆمپانیاكانی تەكنەلۆژیا نا، هەوڵیدا بەكارهێنەران لە بەرزبوونەوەی نرخەكان بپارێزێت.
لە میانی هەڵمەتی هەڵبژاردنی ساڵی ٢٠٢٠دا، بایدن جەختی لە پاڵپشتی خۆی بۆ یاسای توندی دژ بە ئیحتیكار دەربڕی, كۆنترۆڵی ئەو كۆمپانیا زەبەلاحانە و دابەشكردنیان ئەگەر پێویست بكات لە ڕێگەی ڕێكاری یاساییەوە.
ئیدارەكەی هەمیشە ئیرادەیان نیشان داوە بۆ چاودێریكردن و دادگاییكردنی كۆمپانیا گەورەكانی وەك ئەمازۆن ، مایكرۆسۆفت، و گووگڵ , و “مێتا”.
هەروەها دەیەویست كۆنترۆڵی مەترسییەكانی زیرەكی دەستكرد بكات.
هەروەها بایدن فشاری دەكردە سەر تۆرشە كۆمەڵایەتییەكان چاودێری هەواڵی ناڕاست و درۆ بكەن, كە بایدن نەما مێتا رزگاری بوو, بەناوی ئازادییەوە ئێستا ئازادە لە بڵاوكردنەوەی هەواڵ و زانیاری ناڕاست.
ئەوە ڕوون بووەتەوە كە كۆمپانیا زەبەلاحەكانی تەكنەلۆژیا و سۆشیال میدیا خوازیار بوون رزگاریان بێت لە بایدن و پەیوەست بن بە هەوادارانی ترامپەوە بۆ ئەوەی لە ماوەی چوار ساڵی داهاتوودا بەرژەوەندییەكانی كۆمپانیاكانیان بەرەوپێش ببەن.
لە دیارترین ئامادەبووانی سوێند خواردنی ترامپ مارك زوكەربێرگ بوو كە پەیوەندییەكەی لەگەڵ ترامپ لە خولی پێشووی سەرۆكایەتی لە خراپترین ئاستیدا بوو، بەتایبەتی دوای ئەوەی ئەكاونتەكانی ترەمپی لە تۆڕی كۆمەڵایەتی فەیسبووك و ئینستاگرام داخست دوای پەلامارەكەی كاپیتوڵ لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢١, ئێستا ئەو چاوی لەسەر داخستنی تیك تۆكە, كە گەورەترین ركابەری میتایە, هەروەها بە بڕی 25 ملیۆن دۆلار رێك كەوت لەگەڵ ترەمپ بەرامبەر بە سكاڵاكەی.
پەیوەندییەكانی ترەمپ لەگەڵ سلیكۆن ڤالی بە درێژایی یەكەم سەرۆكایەتییەكەی گرژ بووە و بە درێژایی هەڵمەتی هەڵبژاردنەكانی ساڵی ٢٠٢٤ درێغی نەكردووە لە ڕەخنەگرتن لە كۆمپانیاكان, بەڵام ئێستا بەرژەوەندییە هاوبەشەكانیان وای كردووە موو بە بەینیانەوە نەچێت.
جێگەی سەرسوڕمانە كاتێك ترەمپ لە خولی یەكەمی سەرۆكایەتی لە كۆشكی سپی بوو, هەموو كەسە دیارەكانی سلیكۆن ڤالی بانگهێشت كرد بۆ ئەنجومەنی تەكنەلۆژیای ئەمریكی، لە ناو ئامادە بوواندا ئیلۆن ماسك نەبوو, بانگی نەكردبوو بۆ ئەو دیدارە.
تەنانەت تاكو مانگی ئازاری 2024، ماسك ڕەتیدەكردەوە پشتگیری لە ترەمپ بكات, هەڵوێستەكەی وەك ڕۆژنامەی واشنتۆن پۆست بوو لە ژێر فشاری خاوەندەكەیجێف بیزۆس خاوەندی ئەمازۆنە, لە مانگی تەمموزدا- دوای هەوڵی تیرۆركردنی ترامپ لە شاری باتلەر لە ویلایەتی پێنسیلڤانیا- ماسك هەڵوێستی خۆی گۆڕی و لە تویتێكدا پشتگیری تەواوی خۆی بۆ ترەمپ دەربڕی و هیوای زوو چاكبوونەوەی بۆ خواست.
ئەم گەورە سەرمایەدارانەی تەكنەلۆژیای سلیكۆن ڤالی لەناو خەڵكدا شەرمەزار دەركەوتن بەهۆی ئم گۆڕانكارییە خێرا هەڵپەرستانەوەیان, بەهۆی ئەوەی ئەمانە پێشتر بە مەیلی سیاسی پێشكەوتنخوازانە ناسراون, ڕاپرسییەكی گرێگ فێرنشتاین دەریخست كە سەركردەكانی سلیكۆن ڤاڵی زۆر لیبڕاڵ بوون لە پرسە كۆمەڵایەتییەكان, ئەوان دژی سزای لەسێدارەدان بوون، پشتگیرییان لە مافی هەڵبژاردنی ژنان و یاساكانی كۆنترۆڵكردنی چەك و مافی هاوڕەگەز بازان دەكرد و تاڕادەیەكی زۆر پشتگیرییان لە سیاسەتەكانی دووبارە دابەشكردنەوەی سامان دەكرد، لەوانەش باجی زیاتر لەسەر دەوڵەمەندەكان و چاودێری تەندروستی گشتگیر بۆ هەژاران، هەروەها بانگەشەیان بۆ یاساكانی كۆچبەری سنووردار دەكرد, بۆیە زۆر لە چەپی ناو پارتی دیموكراتی نزیك بوون, بەڵام لە دوو بواردا ناكۆك بوون لەگەڵ باڵی چەپی ناو دیموكرات بە تایبەت زۆر دژی سەندیكاكانی كرێكاران و كۆنترۆڵی توندی حكومەت بوون, ئێستا هەموو باوەڕو ئامانجەكان خۆیان گۆڕییەوە بە بەرژەوەندی, لە كاتێكدا ئەگەر 99%ی هەموو سەروەتەكەشیان لە دەست بدەن, تا مردن لە پاشا پاشاتر دەژێن.

پێكهاتەی كابینەكەی ترامپ

بە پێی ئامارێكی گۆڤاری فۆربس, هەموو سامانی ئیدارەی بایدن سەرۆكی پێشووی ئەمەریكا 118 ملیۆن دۆلار زیاتر نەبووە, هەرچەندە بایدنیش نمایندەی ئۆلیگارشییەكانی ناو دیموكرات بوو لە ترسی هاتنی بیرنی ساندەرز و باڵی زۆر چەپی ناو دیموكراتەكان.
بەڵام پێكهاتەی ئەم ئیدارەیەی ترامپ دەرخەری ئەو ڕاستییەیە كە بەرهەمی هەڵبژاردنێكە كە ملیاردێرەكان زیاتر لە جاران لە مێژووی ئەمریكادا بەخششیان داوەو بەتایبەت بە كۆمارییەكان, وە ئێستا بە زەقی رۆڵیان لە كابینەكەدا دەردەكەوێت.
ئەمەش پێكهاتەی ئیدارەی ترامپ, وە بڕی سەرمایكەیانە:

• دۆناڵد ترەمپ، سەرۆكی ئەمریكا، بڕی 5.4 ملیار دۆلار.
• ئیلۆن ماسك، هاوسەرۆكی وەزارەتی كارایی حكومەت (DOG)، 423 ملیار دۆلار.
• ڤیڤێك ڕاماسوامی، هاوسەرۆكی وەزارەتی كارایی حكومەت (DOG)، یەك ملیار دۆلار.
• سكۆت بێسێنت، وەزیری گەنجینەی ئەمریكا، دانی بەوەدانا كە ملیاردێرە.
• هاوارد لوتنیك، وەزیری بازرگانی، دوو ملیار دۆلار.
• لیندا مەكماهۆن، وەزیری پەروەردە، 2.6 ملیار دۆلار.
• دۆگ بورگوم، وەزیری ناوخۆ، یەك ملیار و 100 ملیۆن دۆلار.
• مەسعەد بولۆس، ڕاوێژكاری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، خۆی بە ملیاردێر ناساندووە.
• ستیڤن فاینبێرگ، جێگری وەزیری بەرگری، پێنج ملیار دۆلار.
• وارن ستیڤنز، باڵیۆزی ئەمریكا لە لەندەن، بڕی ٣.٣ ملیار دۆلار.
• چارڵز كوشنەر، باڵیۆزی واشنتۆن لە پاریس، 2.9 ملیار دۆلار.
• جارێد ئیزكمان، كارگێڕی ناسا، بڕی یەك ملیار و ٩٠٠ ملیۆن دۆلار.
• كێلی لۆفلێر، كارگێڕی بازرگانی بچووك، یەك ملیار و 100 ملیۆن دۆلار.
• دەیڤید ساكس، بەڕێوەبەری AI و Cryptocurrency، ملیاردێر.
• كریس ڕایت، وەزیری وزە، بڕی ١٧١ ملیۆن دۆلار
• ستیڤن ویتكۆف، نێردەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، زیاتر لە 500 ملیۆن دۆلار.
• محەمەد ئۆز، بەڕێوەبەری چاودێری پزیشكی، بەلایەنی كەمەوە ١٠٠ ملیۆن دۆلار.
• فرانك بیسینان، كۆمیساری ئاسایشی كۆمەڵایەتی، زیاتر لە 900 ملیۆن دۆلار.
  هەروەها ئەوە ماسك بوو كە پێشنیاری كرد ترەمپ ج د ڤانس وەك هاوڕێی كاندیدكردنی هەڵبژێرێت بۆ پۆستی جێگیری سەرۆك كۆمار, هەرچەندە تارمایی ماسك وەك سەرۆكی سێبەر شەوقی جی دی ڤانسی نەهێشتووە.
  هەروەها ئیلۆن ماسك بە بەخشینی 259 ملیۆن دۆلار بە هەڵمەتی هەڵبژاردنی ترامپ, وێڕای كەڵك وەرگرتن لە تۆڕی كۆمەڵایەتی ئێكس, یەك بە سەدی تا ئێستا بەدەست هێناوە, جگە لە دەسەڵاتی سیاسی.
  لەوەی باسمان كرد دەردەكەوێت حكومەتەكەی ترامپ حكومەتێكی بلۆتۆكراتییە و بەرژەوەندی ئۆلیگارشییەكانی ئەمەریكا دەپارێزێت, ئەوەی لینین لە پێناسی دەوڵەتدا زیاتر لە 108 ساڵ لەمەوپێش كردی بۆ ئەوڕۆ تەواو راستە” دەوڵەت ئامرازێكە بە دەست چینێكەوە بۆ سەركوتی چینەكانی دیكە”.

بەشی دووەم

دافوس 55 ساڵە بۆتە ناوەندێكی كاریگەری بە لۆبیكردنی ئۆلیگارشییەكانی جیهان, بە وتەی خۆیان لە كۆڕبەندەكەیان گفتوگۆی چارەسەركردنی كێشەكانی مرۆڤایەتی دەكەن, كەچی ساڵ لە دوای ساڵ بە سەرمایەی زیاترەوە دێنەوە بۆ هەمان شوێن, كەچی هەموو جارەكان لە دوای خۆیان كێشەكان قولتر دەكەنەوە, لە نێوان كۆنگرەی 2019 بۆ كۆنگرەی ساڵی 2022 سەرمایەی ملیاردێرەكانی جیهان 4و7 ترلیۆن دۆلار زیادی كردووە, ژمارەشیان 573 كەس چووە سەر, ژمارەی هەژارانیش 260 ملیۆن زیادیان كرد, لەو لاوە نایەكسانی قولترو ژینگە پیستر و شەڕەكان زەبروزەنگتر و ماڵوێرانكەرتر دەبن, كۆمپانیاكانی بیمەو چەك و نەوت و تەكنەلۆژیا زەبلاحتر دەبن, لە پار ساڵەوە سەرمایەیان لە 13 ترلیۆن دۆلارەوە بۆتە 15 ترلیۆن دۆلار, ژمارەی ملیاردێرەكانی جیهانیش 204 كەس زیادی كردووە, كەچی ژمارەو رێژەی هەژارانی جیهانیش لە جێگای خۆیان چەقیون, بە پێی راپۆرتی نەتەوە یەكگرتووەكان 733 ملیۆن برسی هەبووە لە جیهان, 2,3 ملیۆن كەس ئاسایشی خۆراكیان نەبووە, كەچی 15 خولەك جارێك ملیۆنێرێك لە جیهان زیاد دەكات.
ئەوان نایانەوێ پەنجە بخەنە سەر سەرچاوەی كێشەكان و گوێ لە بیستنی چارەسەرە راستەقینەكان بگرن, كە هەموو دەردوو بەڵاكان سستەمەكەی ئەوانە, چارەسەریش تەنها سستەمێكە لەسەر بنچینەی هەر كەس بە پێی كارو بەرهەمەكەی … موچەی بنەڕەتی بۆ هەمووان, ئاشتی و دادپەروەری دامەزرابێت.
ئەوان كار ناكەن بۆ ئەوەی چۆركەكە گەورەتر بكەن بەشی هەموو مرۆڤایەتی بكات, نەخۆشی و نەخوێندەواری و هەژاری و داگیركاری چارەسەر بكەن, ئەوان دەیانەوێت چۆركەكە بە بچووكی بمێنێتەوە لێ هەر بۆ خۆیان بێت, ئەوان باوەڕیان بە هاوكێشەی سفری هەیە بۆ چارەسەر , یان هەموو یان هیچ, هەمووەكەش بۆ خۆیانە.

دافۆس و رەوشت
لێرە لەم دافۆسە بهەشتییە, زۆر باسی رەوشت و ئەخلاق دەكەن, كەچی خودی رێكخراوی رێكخەری كۆڕبەندەكە, كارمەندانەكانی چەندین كەیسی ئاكارییان لە ماوەی رابردوو تەقاندەوە, 6 ژنیان لە كاتی سك پڕیدا ناردۆتەوە بۆ ماڵەوە, بێ مووچەو بیمە لەكار دەریانیان كردووە, جیاكارییان بەرامبەر رەش پێستەكان كردووە, پەلاماری سێكسی لە لایەن بەڕێوەبەرە گەورەكانەوە ئەنجامدراوە, ئەمە بەهاو ئاكارو رەوشتی رێكخەرانی دافوسە كە وانەی چارەسەری بێكاری و رەوشت و یەكسانی بە جیهان دەڵێنەوە.
رۆژانی كۆڕبەند داڤۆس جمەی دێت لە زەوی ئۆتۆمۆبیلە گران بەهاكان لە ئاسمانیش فڕۆكەی بزنس مانەكان, لە زەوی و ئاسمانەوە ژینگە پیس دەكەن, ستێكی گۆشتی تایبەتی ئەرجەنتینی بە 150 دۆلارو خواردنەوەی مارتینی بە 40 دۆلار دەخۆن و دەخۆنەوە, لەناو هۆڵەكانیش باسی برسێتی و پاكی ژینگە دەكەن.
كلاوس شواب دامەزرێنەری كۆڕبەندەكە دەڵێت: “ئێمە خۆمان لە جیهانێكی دابەش بوودا دەبینینەوە, كە دابەشبوونی كۆمەڵایەتی قووڵی تێدایە، متمانە نەماوەو بە هۆی ئەم دابەش بوونەوە, پێویستە متمانە بگەڕێنینەوە, شواب دیارە لێی تێك چووە یان خۆی لە گێلی دەدات, 55 ساڵە ساڵ لە ساڵی دواتر زیاتر متمانە لاوازتر دەبێت, متمانە كاتێك دێتەوە كە هۆكاری دابەش بوونەكە نەمێنێت, دابەشبوونی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگا بەسەر هەژارو دەوڵەمەند, ژن و پیاو, وڵاتانی باشوور و باكوور……. لێرە چارەسەر ناكرێت.
لە كاتێك كۆنگرەی داڤۆس دەبەسترێت, خاڵێكی سەرەكی كۆڕبەندەكە ژینگەیە, گۆڕانكاری ژینگە ساڵانە هۆكاری مردنی 14,5 ملیۆن كەسە لە جیهان , لەوانە 8,5 ملیۆن كەس بەهۆی لافاوەوە, وشكە ساڵی 3,2 ملیۆن كەس و زیانی 5,12 ترلیۆن دۆلارە لە جیهان تا ساڵی 2050 .
بە پێی داتاكانی رێكخراوی (World Inequality Lab) لە ساڵی 2021, 1%ی هەرە دەوڵەمەندەكانی جیهان بەرپرسن لە دەردانی 17%ی دووەم ئۆكسیدی كاربۆن, 10%ی هەرە دەوڵەمەندەكەی جیهانیش بەرپرسن لە دەردانی 50%ی دووەم ئۆكسیدی كاربۆن لە جیهان, ئەمە جگە لە كارگاو كارخانەكانیان, بەڵایەكی دیكەشیان زیاد كرد, ئەویش دابین كردنی وزەی زۆرە بۆ ناوەندەكانی كۆگاكانی داتا, بۆ كاركردنی زیرەكی دەستكرد.
لە هەمووشی سەیرتر دافۆسییەكان شاگەشكە بوونە بە دەرچوونی ترامپ, لە لایەك باسی ژینگە دەكەن, لە لایەكی دیكە ترەمپ دوای دەستبەكار بوونی یەكەم بڕیاری دەرچوون بوو لە رێكەوتننامەی پاریس بۆ ژینگەو دەرچوون لە رێكخراوی تەندروستی جیهانی و…….
باسی ئاشتی دەكەن, دەركەوت مایكرۆسۆفت و گوگڵ بەشدارییان كردووە لە تاوانی جینۆسایدی غەزە و هاوكاری سوپای ئیسرائیلیان كردووە, باسی ئیلۆن ماسك و مانگە دەستكردەكانی مەكەن, فیتنە نییە تێی نەگلێت.

نایەكسانی لە سلیكۆن ڤالی
ئەمانە كە باسی چارەسەری و برسێتی دەكەن, كەچی هەر كۆڕبەند دەرگاكەی داخرا تا ساڵی داهاتوو, دەست دەكەن بە كەمكردنەوەی هێزی كار و بێكاركردنی كارگەران و كەمكردنەوەی كرێ.
دابەزینی كرێ تەنانەت كرێكاری سلیۆكۆن ڤالیشی گرتۆتەوە, كرێكارێك كە بڕوانامەی ناوەندی نەبێت لێرە 33000 دۆلار لە ساڵێك وەر دەگرێت كە سێیەكی موچەی خاوەند بڕوانامەی زانكۆیە.
بە پێی ئاماری ساڵی 2021, 23%ی كارگەرانی سلیكۆن ڤالی لە خوار پلەی هەژارین, 3% زیاتر لە چاو ساڵی 2019.
كەچی دە گەورە ملیاردێرە یەكەمەكەی جیهان, كە نۆیان ئەهلی سلیكۆن ڤالین, لەم ساڵدا هەر خولەكێك 3,7 ملیۆن دۆلار چۆتە سەر سەرمایەكانیان, رۆژانە هەر یەكەیان 100 ملیۆن دۆلار قازانجیان كردووە, پشكی ئیلۆن ماسك نزیك 6 جاری ئەم داتایەیە.
ئەگەر ئەوان 99%ی سامانیان لە شەو رۆژێكدا لە دەست بدەن, هەر بە ملیاردێری دەمێننەوە.
لە 23 رۆژی یەكەمی ئەمساڵ , 10 یەكەم دەوڵەمەندەكانی جیهان, كۆی گشتی 105 ملیار چووە سەر سامانیان, كۆی سەرمایەكانیان گەیشتە 2,1 ترلیۆن دۆلار.
لە كاتێك چارەسیاریان پێ نییە بۆ كۆتایی هێنان بە هەژاری, كەچی پێشبینی دەكرێت بۆ ساڵی 2027 جیهان ببێتە خاوەند حەوت ترلیۆنێر, كە ئێستا خاوەند 16 ملیاردێری سەروی سەت ملیارین, چواریان لەسەروی دووسەدەوەن, یەك لەوان ئەمڕۆ 434 ملیار دۆلار سەرمایەكەیەتی, تراپیش مژدەی كەمكردنەوەی 5800 ملیار دۆلار باجی پێیان داوە تا 10 سڵی داهاتوو.
لە كۆتاییدا ماوەتەوە بڵێین ئێستا ئەم ئۆلیگارشیانەی دافۆس مەترسین بۆسەر دەستكەوتەكانی رابردووی مرۆڤایەتی, جیهان بەرەو چارەنووسێكی رەش دەبەن, دەستوەردانەكانی ئیلۆن ماسك لە سیاسەت مرۆڤایەتی بردۆتە قۆناغێكی مەترسیدارەوە, دیموكراسیەتی لیبراڵی بردۆتە ژێر پرسیارەوە.

ماویەتی..

بۆ خوێندنەوەی بەشی یەکە:

ئايا دافۆس نایەكسانی كەم دەكاتەوە؟.. 1.. عەلی مەحمود

بەشی یەكەم

كۆڕبەندی ئەمساَلی دافۆس 55 وەك ساڵانی رابردوو لە چیاكانی ئەڵپ لە شارۆچكەی دافوس لە 20 بۆ 24ی ئەم مانگە لە ژێر دروشمی ( هاوكاری لە پێناو سەردەمی زیرەك ) , هاوكات لەگەڵ پرۆسەی سوێند خواردنی ترامپ برێوە چوو, ملیاردێرە بەشداربووەكانی دافۆس شاگەكە ببوون بە هاتنەوەی ترامپ.
ئەمساڵ كۆڕبەندەكە بە بەشداری زیاتر لە 3000 كەسایەتی لە ناویاندا 60 سەرۆك و سەرۆك وەزیران, زیاتر لە 1600 سەركردەی بازرگانی ، لەنێویاندا زیاتر لە 900 بەڕێوەبەری جێبەجێكار و سەرۆكی دەستەی بەڕێوەبەرایەتی لە ئەندامان و هاوبەشەكانیكۆڕبەندی دافۆس، زیاتر لە 120 داهێنەر و پێشەنگی تەكنەلۆژیای جیهانی، و زیاتر لە 170 سەركردەی كۆمەڵگەی مەدەنی لە 130 وڵاتەوە بەشدار بوون.
دافۆس كۆبونە‌وەی ملیاردێر و سەرمایەدارە گەورەكانی جیهانە, كۆبونەوەی پاراستنی سەرمایەدارانی لیستی فۆربیسە, ئەوانەی سیاسەت و ئابووری و دارایی جیهان ئەمڕۆ بەڕێوە دەبەن.
سەرمایەداری جیهانی لە رێگای چەندین تۆڕەوە خۆیان رێك خستووە, یەكێكیان كۆڕبەندی دافۆسە.
زیرەكی دەستكرد و كاریگەرییەكانی لەسەر داهاتووی ئابووری جیهان, كاریگەری لەسەر كۆی بەرهەمی نەتەوەیی جیهان, لەسەر كار و ژیان, گۆڕانكارییەكان سوریا و لوبنان, جەنگی ئۆكرانیاو روسیا، جەنگی ئیسرائیل-غەزە و پرۆسەی ئاشتی ، هێرشی سەربازی ئەمریكا و بەریتانیا بۆ سەر حوسیەكانی یەمەن, گرتنی دەروازی باب المندەب لە دەریای سور, تەنگژەی دەریای باشووری چین و تایوان, شەڕی تەكنەلۆژیای چیپ لە نێوان ئەمەریكاو چین لە گرنگترین بابەتە سیاسییە گەرم و گوڕەكانی كۆڕبەندەكە بوون, لە 300 كۆبنەوە 200یان راستەوخۆ گواسترانەوە باسیان لێوە كرا.
لە كاتێكدا ئەمەریكا بۆ خۆی گەورەترین قەتڵگاكانی لە ماوەی 55 ساڵی رابردوو بەسەر جیهاندا سەپاندووە, هەڵگیرسێنەری زیاتر لە 80%ی جەنگە ماڵویرانكارییەكانی جیهان بووە, كەچی كۆڕبەندی دافۆس نیو سەدەیە لە ئاستیاندا لاڵ بووەو فزە ناكات, هیچكات جەنگەكانی ناكاتە بابەتی كۆڕبەندەكانی.
زیرەكی دەستكرد دەبێتە مامانی لە دایك بوونی شۆڕشی پێنجەمی پیشەسازی؟؟و زیرەكی دەستكرد رۆڵی كارەبا و ئەنتەرنێتی رابردوو دەبینێت ؟؟.

لێرە بەشێك لە بابەتی میحوەرەكانی كۆڕبەندەكە بریتی بوو لە ” سەرمایەگوزاری لە مرۆڤ, پاراستنی زەوی, دروستكردنەوەی متمانە, بازاڕی ئازاد….”, بەڵام خۆیان دژی هەموو ئەو پرنسیبانەن, پێشبینی دەكرێت 41% ی كۆمپانیاكان لە جیهان ئەمساڵ بەشێك لە هێزی كاریان بنێرنەوە بۆ ماڵەوە.
پارساڵ سەرۆكی تێسلا سەرمایەكەی بۆ 440 ملیار دۆلار بەرز بووە, كەچی داوای لە كرێكارانی تێسلا كرد لە پاڵ ماكینەكانی كاركردنەكەیان شەو بخەون

گەڕان بە دوای مرۆڤایەتیدا
گەڕان بە دوای مرۆڤایەتی بوون لە سستەمی سەرمایەداریدا محاڵە, لێ لێرە لەم دافوسە 55 ساڵە ئۆلیگارشیەكانی جیهان بە شێوازی خۆیان چیاكانی ئەڵپ بە دوای مرۆڤایەتی بووندا تەی دەكەن, وەلێ نەگەیشتن پێی نە دۆزیشانەوە, وەك جیهانی دیلمۆن و بەهەشتی عەدەن, چیرۆكی ئەفسوناوی بۆ دەهۆننەوە بەڵام هەر ناشی دۆزنەوە.
كۆنگرە دوای كۆنگرە هەر خودی ئەمانە نا یەكسانی زیاتر دەكەن ژینگە پیستر دەكەن و شەڕ بەرفراوانترو گەورەتر دەكەن و چەكەكانیان وێرانكەرتر دەبێت, سستەمیش مەترسیدارتر, دەزگاكانی دەوڵەت دەوڵەتی قوڵ و قولتر دەبێت, دەپرسین ئایا دافۆس ئەم شارۆچكە 10732 كەسییە بهەشتییە نوسخەیەكی باشتری سەرمایەداری پێیە بۆ مرۆڤایەتی؟, ئەم گەڕانەی سەرمایەداری بە دوای مرۆڤایەتیدا لە دافۆس شانۆگەرییەكەو لە ناچارییەوەیە, چونكە ئۆلیگارشییەكان هەست بەوە دەكەن بەهۆی خولقاندنی نایەكسانییەكەیانەوە ئابلوقە دراون لە جیهان, ئەمڕۆ راپرسییەكانی دەزگاكانی راگەیاندنی خۆیان دەریدەخەن نایەكسانی و پیسكردنی ژینگە و جەنگە یەك لە دوای یەكەكانیان بۆتە دێوەزمە, ناڕەزایەتییەكان لە دژیان رۆژو ساڵ لە دوای ساڵ رێكخراوترو رادیكاڵترو فراوانتر دەبن, ئەوانیش چارەسەریان تا ئێستا بۆ ئەم نەخۆشیە كوشندەیە نەدۆزیوەتەوە, تاكو ئەوان جیهان هەڵسوڕێنن ناشی دۆزنەوە, چونكە ڤایرۆسی دەردەكانی جیهان هەر خۆیانن, نەخۆشییەكە لە گیرفانەكانی ئەواندایە نەك لە چارەسەرییەكانیان.

نایەكسانی زیاتر دەبێتەوە
دافوس شوێنی یەكتر بینینی ئەوانەی هۆكاری كێشەكانی نایەكسانی و پیسی ژینگەو شەڕن. لەم 55 ساڵەی تەمەنی كۆڕبەندی دافوسدا ژمارەی دانیشتوانی زەوی لە 3,7 ملیاردەوە بۆ زیاتر لە 8,09% ملیارد زیادی كرد. لەو ماوەیەدا ژمارەی ملیاردێرەكان سەدان جار زیادی كرد, بۆ یەكەمجار لە مێژوودا 16 ملیاردێری خاوەند زیاتر لە سەت ملیار دۆلار هەیە لە جیهان, چواریان سەرمایەكەیان لە سەروی 200 ملیارەوەیە, یەكیان 440 ملیار دۆلار سەرماكەیەكی ئەویش ئیلۆن ماسكە, پارساڵ بیزۆس پاڵەوانی ژمارە یەكی سەرمایەداران بوون, ئەمساڵ رۆڵی خۆی دا بە ماسك, غەزە تەخت بووو ئۆكرانیا خوێنی لێ دەبارێت, بەفری گرینلاند توایەوەو ترامپ چاوی تێ بڕیووە, گەرمای هیندستان تینی سەند, خۆڵبارینی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست سییەكانی لەكار خست, كەچی ئەمان هێشتا حەكایەتەكانی رابردوو دوبارە دەكەنەوە, باسی ژینگەو ئاشتی و یەكسانی دەكەن, تەنانەت بەخششەكانی گیتس و بافێت و 200 لە هەرە دەوڵەمەندەكانی ئەمەریكا هیچی لە دەردو بەڵاكانی سەرمایەداری وەك زەكاتەكەی لە مەڕ خۆمان چارەسەر نەكرد, بگرە قەیرانەكان توندتر بونەوە.
گیتس وێڕای بەخششەكانی لە دەیەی رابردو گەیشتە 45 ملیار دۆلار, كەچی 113 ملیار دۆلار قازانجی كردووە سەرمایەكەی بووە بە 166 ملیار دۆلار, رۆژانە داهاتی 1,3 ملیۆن دۆلارە. وارن یافتیش بەخششترین سەرمایەداری جیهانە سەرمایەكەی تەنها لە 4 ساڵی رابردوو 55 ملیار دۆلار زیادی كردوە بووە بە 145 ملیار دۆلار, هەرچەندە لەو ماوەیەدا 27,54 ملیار دۆلار بەخششی كردووە.

ماویەتی..

هەرچەندە لەوەتەی هاتۆتە كۆشكی كۆماری بەردەوام بزەیەكی نەرم لەسەر دەمو چاوێتی, بۆینباخی حەریر لە ملیەتی, ئارام و بێدەنگ خۆی دەنوێنێت و سەر دەلەقێنێت, كەمیش قسە دەكات, بەڵام رابردووی پڕە لە زەبروزەنگ و خوێن و ململانێ و سەركوتی نەیاران و دۆستەكانی و سەپاندنی هژمۆنیا لە كۆمارەكەی رابردووی ئەدلەبستان, پیاوێكی ئاڵۆزی ستەمكارە.
ئەحمەد شەرع دوای ئەوەی لە 8ی مانگی رابردووو بە پشتیوانی راستەوخۆی توركیا و قەتەر و زەمینە سازی ئیسرائیل و پشتیوانی ئەمەریكا گەیشتە دەسەلات, لە لایەكەوە بە روكەش دڵنەوایی بە پێكهاتەكانی سوریا و گروپەكانی دیكە دەدات, لە لایەكی دیكەوە لە سەركوتی بێ پەردەو سەپاندنی دەسەڵاتێكی رەش بەردەوامە, دەستی هێزەكەی لە سەركوت و كوشت و بڕو تاڵان و بڕۆ ئاوەڵا كردووە, لە لایەكەوە پەیمانی سوپای یەكگرتوو و دەسەلاتی یەكگرتوو دەدات, لە لایەكی دیكەوە پێچەوانەكەی جێبەجێدەكات دەسەلاتی یەك حیزبی و سوپای یەك رەنگی و پۆلیسی یەك باوەڕی دەسەپێنێت, بە پێچەوانەی وەعدو بەڵێنەاكن رۆژانە بڕیاری نوێ دەردەكات بۆ چەسپاندنی ئەوەی دەیەوێت, لە بری سێ مانگ بۆ هەڵبژاردن كردی بە چوار ساڵ و 3 ساڵ بۆ نووسینەوەی دەستوور, وەڵامی فەرەنسییەكانیشی بەسەر لەقاندنێكیش نەدایەوە كە هاوكاری سوریا بكەن بۆ نووسینەوەی دەستوور, چونكە نایەوێت ئەوان دەستووری بۆ بنووسنەوە, چونكە لە حكومەتەكەی ئەدلەبستان شەریعەتی ئیسلامی تاكە سەرچاوەی دەستوور بوو.
لە رابردوو ئەزموون هەیە, كۆبونەوەی رێكەوتی 11-9-2017 بۆ دامەزراندنی حكومەتی ئینقازی سوری, وەڵامی سوریای دیموكرات و حكومەتی كاتی سوریا نەدایەوە لە نووسینەوەی دەستورێكی هاوچەرخ, بۆیە ئەوانیش رەتیان كردەوە بەشداری حكومەتی ئینقازی نیشتمانی لە ئەدلەب بكەن, هەنووكە هەر نایكات, جیاوازییان لە گەڵ داعش ئەوەیە لە بری خەلافە بەرفراوانە جیهانییەكەی داعش, ئەوان حكومەتێكی ئیسلامی بە بەرنامەی داعشیان لە چوارچێوەی جوگرافیای سوریا دەوێت.
باسی فرەیی و دیموكراتیەت دەكات, بەڵام وەزیرەكانی هەموو لە گروپی كۆنی قاعیدەن لەناو هەیئەی تەحریری شام, هەموو لە منداڵدانی قاعیدەوە هاتونەتە دەر, جیناتەكانیان ئاوێتەی تایبەتمەندییان بووە.

مەكتەبی ژنان

ناوەندێكی بە ناوی مەكتەبی ژنان بە سەرپەرشتی عائیشە دبس كردۆتەوە, گوایە مافی ژنان دەستەبەر كراوە, لێ ناوبراو باوەڕی بە چەسپاندنی شەریعەتی ئیسلامییە و دژی حكومەتی مەدەنی و رێكخراوەكانی ژنانە, لە توێتێكدا نووسیویەتی: گەلی سووریا پێویستیان بە جیاوازی نییە و ئێمەش ڕێگا بە باوەڕ و فكری جیاواز لە وڵات نادەین.
لە رابردوو لە حكومەتی ئینقازیشدا مەكتەبی ژنانیان هەبووە, واتە نوێ نییە, هیچ كاتێك لە حكومەتەكەی جۆلانی لە ئەدلەب بۆ رۆژێكیش بێت ژنان پۆستی سیادی یان وەزارەتیان وەرنەگرتووە, یەكەم و دوا پۆست و دوا كەس هەر ئەوەندەیە بۆ ژنان لە داهاتووی سوریای محەمەد جۆلانی.

گواستنەوەی حكومەت لە ئەدلبستانەوە بۆ دیمەشق

دوای 8ی دیسەمبەر شەرع حكومەتەكەی خۆی لە ئیدلبەوە گواستەوە بۆ كۆشكی كۆماری, هەموو پێكهاتەو لایەنە چەكدارەكانی دیكە لە بەشداری حكومەت تەنانەت لە بەخشینی پۆستی سەربازی بێبەری دەكات, لە كۆی بەخشینی 17 پۆستی سەربازی 13یان درایە كۆنە قاعیدەكان, لەو 13یەش حەوتیان بیانین,4 كەسەكەی دیكەش زۆر نزیكن لێیانەوە, لە كاتێدا پۆستی سەربازی بە بیانییەكان دەبەخشێت, 6400 ئەفسەری سوری كە پەیوەندییان بە ئۆپۆزسیۆنەوە كردبوو لە رابردوو, زۆریان چەكیان هەڵگرتبوو دژی ئەسەد لایان لێ ناكاتەوە بە پۆستەكانی خۆشیانەوە, نەك بكرێنە ئەفسەری علوج.
هەروەها هەواڵگری بە گروپەكەی خۆی كۆنترۆڵ كرد, لە دوا هەنگاویشدا پەروەردەی گۆڕی بە مۆركێكی ئاینی, هەمان وانەیە كە لە ئیدلب پەیڕەو دەكرا, هەر لە مێژووەوە یاسای حەمورابی كە باوكی شەریعەتی جوو و ئیسلامە لە مەنهەجی خوێندن لادا, تیۆری پەرەسەندنی نەهێشت, زنوبیای لە مێژوو سڕییەوە, ئیمام عەلی نەما, یاسا بووە شەرع………هتد.

هەیئەو جۆلانی لە لیستی تیرۆردا

لە كاتێكدا مامەڵە لە گەڵ هەیئەی تەحریری شام و محەمەد جۆلانی دەكرێت, رۆژانە فلیمی پێشوازی و تەوقەو بزەو خەندەی شەرع دووبارە دەبێتەوە, كەچی هێشتا هیچ ولاتێك بە توركیاشەوە خۆی و پارتەكەی لە لیستی تیرۆر دەرنەكردووە.
هەیئەی تەحریری شام لە لیستی تیرۆری “ئەمەریكا, بەریتانیا, توركیا, كەنەدا, روسیا. ئەرجەنتین, نیوزلەندا, ئوسترالیا, یابان, ئەندەنوسیا, یەكێتی ئەوروپا و نەتەوە یەكگرتووەكان” دایە.
هەروەها ساڵی 2013 ئەمەریكا ئەحمەد شەرعی وەك تیرۆریست دایە قەڵەم, پاداشتی 10 ملیۆن دۆلاری دانا بۆ هەر كەسێك زانیاری لەسەر بدات بۆ دەستگیركردنی.
سەرۆكی ئەمەریكا بایدن بڕیاری دا هەیئەی تەحریری شام و محەمەد جۆلانی لە لیستی تیرۆردا بمێنن, بڕیارە قورسەكەی بۆ ترامپ جێ هێشت.

حكومەتەكەی شەرع لە ئەدلەب و سەركوت

هەیئەی تەحریری شام لە رابردووی زۆر نزیك گلاوەتە تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی, پێشێلی زەقی مافی مرۆڤ, كوشتنی دەرەوەی دادگا, پیادەكردنی ئیعدام, گرتن و ئەشكەنجەدانی نەیاران, چالاكوان, رۆژنامەنووسان, 22 جۆر ئەشكەنجەی لە زیندانەكانی لە كۆمارەكەی ئەدلبستانی پەیرەو كردووە.
بۆ ژنان, رێگای گەشتی لە ژنان گرتووە بۆ دەرەوەی ماڵ بە بێ مەحرەم, تاوانی دەستدرێژی سێكسی بۆ سەر ژنانی زیندانییان پیادە كردووە, رێگا نەدان بەداواكردنی جیابوونەوە, رێگەنەدان بە خۆجوانكردن, رێگەنەدان بە خوێندنی ژنان, تەنانەت ئەو ژنانەنی منداڵیش بوونە كە شویان كردووە بچنە قوتابخانەو بخوێنن, هەروەها گرتنی بە كۆمەڵی ئەو ژنانەی خێزانی نەیارانی سیاسی حكومەتەكەیان بوونە.
لە ئەدلەبستان بە زۆر دورزییان كردووە بە ئیسلامی سونی, دەستیان بەسەر موڵكی كریستان و دورزییەكاندا گرتووە.
تاوانی جەنگیان ئەنجامداوە لە چەكداركردنی مندالان, منداڵیان وەك خۆ كوژی بۆمبڕێژكراو , قەڵغانی مرۆیی و مرۆڤ كوشتن…. بەكار هێناوە.
كۆماری ئەدلەبستانەكەی شەرع, لە ماوەی 4 ساڵی یەكەمی دامەزراندنیدا, 505 كەسیان كوشتووە, 71یان منداڵ بوونە, 77یان ژن بوونە,22یان لە ژێر ئەشكەنجە مردوونە, تا كاتی روخانی حكومەتەكەی ئەسەد زیندانەكانی 2327 كەسی تێدایە بووە, كات و قەوارە بەراورد بكەین دەیان جاری رژَێمەكەی ئەسەد فاشی بووە.
سەركوتی ناڕەزایەتی خەڵك
بەهۆی پاوانكردنی بازرگانی خۆراك و سەپاندنی باجی زۆر بەسەریا, زنجیرەیەك ناڕەزایەتی لە ئۆكتۆبەرو نۆڤەمبەری 2019 ئەنجامدرا, بەهۆیەوە 5 كەس كوژران.
بەهۆی ناڕەزایەتی دژ بە سەپاندنی باج بەسەر رۆنی زەیتون, هاوولاتیانی شاری كفر قاسم نوێنەری حكومەتی هەیئەی تەحریر شامیان لە شار دەركرد , ئەوانیش ئابلوقەی شارەكەیان داو گولە بارانییانكرد.
بەهەمان شێوە سەركوتی قوتابیانی زانكۆی حەلەبیشیان كرد.
لە ساڵی 2020 پۆلیسی ئاینی دانا, وەك ئێران و تاڵیبان و سعودیە, بەلام زوو هەڵی وەشاندەوە, چونكە كۆمەڵگای سوری كۆمەڵگایەكی كراوەن قەبوڵیان نەكرد.

شەڕی ناوخۆیی
ئەوان نەك لە گەڵ هێزەكانی دەرەوەی ئیسلامی سیاسی, بگرە لەناو خۆی ئیسلامی سیاسی بەردەوام لە جەنگی ناوخۆیی لەگەڵ گروپەكانی دەرەوەی خۆیان و ناو خۆشیان بوونە.
لە گەڵ چەندین گروپی ئیسلامی دیكە بەردەوام لە جەنگدا بووە تا لە ئیدارەی ئەدلەب دەریانی كرد ( ئەحرار الشام, جیش وەتەنی سوری, داعش, لیواالاقسا”.
تەنانەت جێگرەكەی خۆی ابو ماریا ئەلقەحتانی و 300 لە یاوەرانی گرت, لە ململانێی ناو خۆیی بۆ دەسەڵات زیندانیانی كرد, دواتر بەهۆی ناڕەزایەتی خۆپیشاندان و فشاری توركیاوە ئازادیانی كرد, كە لە مانگی ئازاری 2024 دا خۆپیشاندانی گەورە كرا دژی حكومەتەكەی جۆلانی بە دروشمی بروخێ جۆلانی دژ بە زیندانی كردنی خەڵك و سەپاندنی باجی زۆر بەسەر خۆراكی هاوردە لە توركیاوە بە ناچاری ئازادیانی كرد.

پشتیوانانی هەیئەی تەحریری شام
هاوكاریكەرانی هەیئەی تەحریری شام بریتین لەم وڵات و رێكخراو چەكدارانەی خوارەوە” توركیا, ئۆكرانیا, قەتەر, ئەنساری ئیسلام, جنود قەوقاز, ئیخوان موسلمینی سوریا, كەتیبەی عەبالڕەحمان, كەتیبەی تەوحید و جیهاد, كەتیبەی جەبەل ئیسلام, حیزبی ئیسلامی توركستان, جوند ئەلمەهدی, مەلحەمە تەكتیكییە, كەتیبەی غورەبای تركستان, جەیش مەجد, ئەكناف بەیت و الموقەدەس , جەیشی وەتەنی سوری”.
ئەوەی جێگای سەرنجە توركیا یەكێكە لەو وڵاتانەی تا ئێستا گروپی ناوبراو لە لیستی تیرۆریدایە, بەلام هاوكاریكەری سەرەكیشیەتی, سپۆنسەری بە دەسەلات گەیشتنێتی.
لە ناوچەی حكومەتی ئینقازی سوری هەیئەی تەحریری شام, لە ساڵی 2020 وە لیرەی توركی بەكار هاتووە, وە دەرگای سنووری بۆ ئاوەلا كردووە بۆ بازرگانیكردن و هات و چۆ, تەنانەت كارەباری ئەو ناوچانەو دابین كردنی ئامێرەكانی بەرهەم هێنانی كارەبای ئەو دەڤەرە توركیا و قەتەر دابینی كردووە.

كۆتایی
لە كۆتاییدا لە ولاتی نەزار قەبانی و حنا مینادا, ئێستا سەرۆكەكەی تەوقە لە گەڵ وەزیرە ژنە گەنجە جوانەكەی ئەڵمانیا ناكات, بەڵام ئەو وەك شێخ مەحمود ناكات, لە گەڵ پیاوەكانیان چەندە كافر بن جگە لە تەوقە سەریش دادەنوێنێت.
كورد لە رۆژئاوا دوو ئەزموونی لەگەڵ شەرع هەیە, یەكیان لە یۆنی 2012 ەوە بازرگانی سوتەمەنی لە نێوانیان هەبووە وەك بەرژەوەندی, دووەمیان لە 11ی سەپتەمبەری 2017 ئامادە نەبوو دەستوورێك پەسەند بكەن جێگای رەزامەندی هەموو لایەك بێت ئەمەیان وەك باوەڕ.
ئێستاش پێویستە دەسەلاتداری رۆژئاوا بەزووترین بەرەیەكی دیموكراتی پێشكەوتنخوازی پێك بهێنێت, هەموو پێكهاتەكان لە ژێر ئاڵاكەی كۆبكاتەوە, جۆلانی بۆی بگونجێت هەڵبژاردن و دەستووری پەسەندكراوی هەمو لایەك پەسەند ناكات, هەمان جەنگەكانی 2017 دژ بە لایەنەكان دووبارە دەكاتەوە, ئەمجا وەك دەوڵەت و دژ بە ئەو لایەنانەی كوشتنیان رێگە پێدراوی پیرۆزە لایان, ئەو تا مردن كورسی جێ ناهێڵێت, ئەوەی رویدا لە سوریا تەنها روخانی دكتاتۆرێك نەبوو, بگرە كارەساتی هاتنی وەحشییەكیش بوو.
هەرچەندە توركیا لە كۆشكی كۆماری ئامادەیە, بەلام سوپای ئیسرائیلیش جەبەل شێخی گرتووەو 40 كیلۆمەتر لە دیمەشقەوە دوورە, سوریا لە گۆڕەپانی ململانێی ئێران و ئیسرائیلەوە دەبێتە گۆڕەپانی ململانێی ئیسرائیل و توركیا, لەو ململانێیەش رۆژئاوا پشت لە ئیسرائیل ناكات.

عەلی مەحمود محەمەد

تایبەتمەندییەكانی شاری كەركووك

كەركووك وەك هەر شارێكی لە شارەكانی ئەم گەردوونە , ئەو هۆكارانەی بە شێوەی گشتی , بوونەتە هۆی گەشە و گەورە بوونەوەی شار و ڕێژەی شارنشینی لە جیهان , هەمان كاریگەرییان لەسەر گەشەكردنی شاری كەركووك و بەرزبوونەوەی ڕێژەی شارنشینی لەم دەڤەرە داناوە , لە نێوان گەورە بوون و پوكانەوە *, كۆچی جوتیارانی هەرێمی كەركووك , لە لادیكانییەوە بۆ ناوەندی شار , بەدەر نییە لە یاسای جیهانی لە گۆڕانی پێكهاتەی كۆمەڵ , لە گواستنەوەی كۆمەڵگە لە قۆناغی دەرەبەگایەتییەوە بۆ قۆناغی سەرمایەداری , كە سیمای سەرەكی ئەم گۆڕانكارییە , خۆی لە كۆچی بە كۆمەڵی جوتیاران لە لادێوە بۆ شار , لە ژیانی لادێنشینییەوە بۆ شارنشینی دەبینێتەوە .
وەلێ نابێت ئەوە لە یاد بكەین شارەكان , بە ئاست و پلەی جیا لە یەكتر گەشەیان كردووە , هەموو بە یەك هێڵی هاوتەریب گەشە ناكەن لە مێژوودا , پێشكەوتنی ئابوری , لە باربوونی جوگرافیا و ژینگە , هێمنی هەلومەرجی سیاسیی ناوچەكە , ڕۆڵی خۆیان دەبیننن لەم بوارەدا .
گەشەكردنی شارەكان لە هەرێم , وڵات , كیشوەرەكان ئاست و شێوازی جودا جودا دەگرنە بەر , شاری وا هەیە لەماوەیەكی دیاریكراودا لە نەش و نما دەكەوێت و دەپوكێتەوە , تەنانەت لەسەر نەخشە دەسڕێتەوە , شاری دیكە هەیە بە پێچەوانەوە بە ڕادەی پێشبینی نەكراو لە ماوەیەكی كورت خایەندا گەشە دەكات .
گرنگترین ئەو پێشمەرجانەی پێویستە لەو پارچە زەوییەدا هەبێت , كە شارەكەی لەسەر دروست دەكرێت , بۆ بەردەوام بوون و گەشەكردنی شار , دەتوانیین لەم وتەیەی ئیبن خەلدونەوە بە گوێرەی كات و سەردەمی خۆی لەم خاڵانەدا چڕ بكەینەوە : (( ئیبن خەلدون لە سەدەی 14 ز باسی لەوە كردووە , بوونی لەوەڕگە , زەوی كشت و كاڵ , سوتەمەنی , كەرەستەی خانوسازی بۆ شوێنی شار گرنگە , تاكو هاونیشتمانیان بتوانن پێداویستییەكانیان دابین بكەن 1 .
ئەگەر ئەمانە گرنگترین پێداویستی دروستبوون و گەشەكردنی شار بێت , لە 7 سەدە لەمەوپێش , دیارە ئەم پێوەرانە لە ئێستادا گۆڕانیان بەسەردا هاتووە , ژیانی نوێ پێشمەرجی نوێی بەرهەم هێناوە . شارێكی وەك دوبەی دڵۆپێك ئاوی شیرینی تێدا نییە , كەچی بۆتە گرنگترین و پێشكەوتوترین شاری عەرەبی و هەموو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست . سەنگافورە و هۆنگ كۆنگیش ناتوانن بە هەردوكیانەوە مێگەلە مەڕێك مام ناوەندی تێر بكەن , یان خۆراكی بولبولی هاووڵاتییەكانیان بەرهەم بهێنن , كەچی هەموو جیهان ئاواتە خوازن تێیاندا بژێن .
بە پێی ئەم پێوەرانەی ئیبن خەلدون دیاریكردوون ئەو پارچە زەوییەی شاری لەسەر دروست دەكرێت دەبێت دارای هەندێك تایبەتمەندی بێت , لەو تایبەتمەندییانەوە دەتوانیین ئەوە هەڵێنجین , ناوچەی كەركووك هەموو پێداویستییەكی بە شاربوون و گەشەكردن و نەشونماكردنی هەبووە , چ لە ڕابردوودا , یاخود لە ئێستادا , كە پێداویستیەكانی گەشەكردنی شار گۆڕاوە .
هەرێمی كەركووك , ئاوهەوایەكی گونجا و سازگار و لەباری هەیە نە گەرم نە سارد , بۆ ژیان , كشت و كاڵ , بەخێوكردنی مەڕوماڵات.
پلەی گەرماكەی لە نێوان 8,6 بۆ 42,8 پلەی سەدی یە (ئەتڵەسی كەركووك – ل30) , ڕێژەی باران بارینی لە نێوان زیاتر لە 500ملم بۆ كەمتر لە 200 ملمە , لێ لە ناوەندی شار 300-400ملمە2 .
زۆری لەوەڕگای بەرینی نایاب بۆ مێگەلەكانییان لە پێدەشتەكانی كەركووك , هانی كۆچبارەكانی دەوروبەری داوە بۆ نیشتەجێ بوون لێی , لەوەرگەی مەڕو ماڵاتی ڕەوەندەكانی باشور بووە لە وەرزە قات و قڕییەكاندا , لەو دەشتاییە ئۆردویان هەڵدەدا , زەوی تەخت و بەراو بۆ كێلان و كشت و كاڵكردن , دەشتییەكی كاكی بە كاكی دەورەی شاری داوە , دەشتایی دڵگیر تا دڵ حەزبكات جۆگەو جۆباری پڕ ئاوی پێدا دەڕوات , لە پاڵ كارێز و ڕوبارەكان , دەشتایی بان ساڵەیی تاكو دیدەی چاو تەختانی و پڕ لە گژ و گیایە , تا دڵ بیەوێت بە پیت و بەرەكەتە .
گەنم و جۆ یەكێكە لە گرنگترین بەروبومە كشت و كاڵییەكانی هەرێمی كەركووك , ئەم دوو بەروبوومە بە خواردنە ستراتیژییەكانی مرۆڤ دادەنرێت لە تەواوی مێژوودا , دەتوانرێت بۆ مێژووی دوور هەڵبگرترێت و پاشەكەوتبكرێت , هاوكات بەرگەی ڕێگەی دوور و سەخت بگرێت بۆ بازرگانی و گواستنەوە , خواردنی سەرەكی و بەردەوامی مرۆڤیشە . هەندێك لە مێژوونوسان لەو باوەڕەدان , جوتیارانی گەنم و جۆ , بەهۆی بونی كاتی زۆری بەتاڵەوە لە زستان و بەهار ( گەنم و جۆ كاتی زۆری ناوێت بۆ وەبەرهێنان) , زیاتر بیر دەكەنەوەو داهێنان دەكەن , بۆیە زووتر تێكەڵ بە شارستانی بوونە لە مێژوودا . بە پێچەوانەی ئەو ناوچانەی جوتیارەكانی لە جیاتی گەنم و جۆ بە كاری چاندنی مەرەزەوە خەریك بوونە , ساڵ 12 مانگ , خەریكی بەرهەم هێنانن , كاتیان نامێنێت بۆ بیركردنەوە .
گەنم بۆ یەكەم جار لە مێژوودا لەم ناوچەیە بەرهەم هێنراوە و بە جیهاندا بڵاوبۆتەوە . پاشماوەكانی گوندی چەرمووی 30 ماڵەی نزیك كەركووك , چەمی ڕێزانی دەڤەری قەڵاسێوكە , باشترین بەڵگەن بۆ ئەو ڕاستییەی ناوچەی كەركووك دایانگەی شۆڕشی كشتوكاڵە .
(( كەركووك بارانی زۆر و ئاوهەوای فێنكە , ناوچەیەكی بە بەرەكەتە بۆ بەروبوومی دێمی , چاخی كشت و كاڵی سەرەتایی لە نزیك 10 هەزار ساڵ لەمەوبەرەوە لە كوردستان , چەمچەماڵ – چەرمو – چەم ڕێزان سەری هەڵداوە . یەكەم ئاوەدانی لە شێوەی گوندی كشت و كاڵی لە كوردستانەوە سەری هەڵدا 3 .
لە مێژوودا كشتوكاڵ و بازرگانی لە پێشەوەی بزاوتە ئابورییەكانی كەركووك بوونە . كەركووك وەك شار و ناوچە , گرنگی سێ لایەنەی هەبووە لە ڕابردوودا (( ناوچەیەكی كشت وكاڵی , سەرەڕێی بازرگانی , ستراتیژی شوێنی سەربازی)).
كشت و كاڵی ناوچەی كەركوك , بەشێوەی گشتی دێمییە , بەشێك لە زەوییەكەی گاسنی پێدا نەهاتبوو , هاوكات بەراویش لە دەمزێ و چەم و جۆگەلەو كانی و كارێزەكانی كراوە . دەوروبەری كەركووك بە باخی میوەو ڕەزوو كارێزە پڕ ئاوەكانی ناسراوە لای گەڕیدە و ڕۆژهەڵاتناس و گەشتیارەكان .
بوونی لەوەڕگەی بەرینی نایاب , ئاووهەوای گونجاوو لەبار ( نە سارد و نەگەرم) یارمەتیدەری پەروەردە كردنی بەربڵاوی مەڕوماڵات و ڕەشە وڵاخ و تەنانەت گامێش بووە لەم ناوچەیە .
لایەنێكی دیكەی گرنگی ئەم دەڤەرە , بوونی سامانی ژێر زەمینی زۆر و زەبەنی ئاوی سازگارە .
بونی سەرچاوەی ئاوی خواردنەوە لە نزیك شار , هۆكاری سەرەكییە بۆ بوونی هەر شارێك و گەشەكردنی .
كەركووك ناوچەیەكی دەوڵەمەند لە ڕووی هەبوونی ئاوەوە , پاشەكەوتێكی گەورەی سامانی ژێر زەمینی ئاوی هەیە , لەم ناوچەیە زۆر بە ئاسانی بیر دەگات بە ئاو , سەرباری بوونی ئاوی سەرزەمینی زۆر تیایدا وەك زێی بچوك , خاسە , عەرەفە , ناوچەی قۆرییە , سیروان , … كانی و كارێز و ناعورەكانی .
ئاوی خاسە سەرباری خواردنەوە , بۆ كشت و كاڵ و ئاودێری و كارپێكردنی ئاسیاوەكانی شار بەكار دەهێنرا . شوێنەكەی لە بەرزاییە , بۆیە مەترسی لافاو لە سەر شار نییە .
هەرچی لە ڕووی كەرەسەی خانوەوەیە , دەتوانیین كەركووك بە دەوڵەمەندترین شاری ناوچەكە دابنێین لەم بوارەدا , دارای خاكێكی پتەو , قوڕی جیڕو خۆڕاگر , بەردو مەڕمەڕی بەهێزە , جۆری كەرەسەی خانوو , تەمەنی خانوو و شێوەی دروستكردنی دیاری دەكات .
كەركووك دارای ئاوهەوای مام ناوەندیییە , بە پێی پێوەری ئیبن خەلدون بێت , خەڵكەكەی ویستییان لە خانووی بەردینە (( ئیبن خەلدون باوەڕی وایە خەڵكی ناوچەی ئاووهەوای مام ناوەندی خانوەكانییان بە بەرد دروست دەكەن و بەشێوەیەكی هونەرییانە دەیڕازێننەوە 4 .
كەرەسەی سەرەتایی خانوو دروستكردن لە كەركووك بریتییە : (ئاوی خاسە , گەچ , قایە , گڵی سوور , قەمیشەڵان , دیرەگ …. ).
بوونی كورەی بەرهەم هێنانی گەچ لە كەناری شاری كەركووك بە دوری نزیك بە 1-2 كم لە قەڵاوە , قایە و بەردی مەڕمەڕی سپی زۆر و زەبەن كە بەناوبانگە لە هەمان شوێن. هەروەها ڕوباری خاسە لە نزیكترین پنتی ئاوەدانیی كەركووكەوەیە , قەڵا چەند مەترێك لێوەی دوورە , سەرباری ئەوەی وەك ئاماژەمان پێیدا , نزیكی لە سەرچاوەی ئاوەوە , زوو گەیشتن بە ئاو بۆ لێدانی بیر و ناعور و كارێز .
گڵە سوورەی ناوچەی كەركووك , بەناوبانگە لە خۆراِگری و جیڕی بۆ سواق دان و پڕكردنەوەی بان خانوو , یاخود دروستكردنی خشت . تەنووری كەركووك لە هەموو عێراق و ناوچەكانیی دەوروبەرەوە دێن بۆ كڕینی , بەهۆی باشیی گڵەكەی و خۆڕاگری و جیڕی قوڕەكەی .
نزیك بوونی شار لە ناوچەی ڕەزو باخ و دارستانەكانەوە , وەك قۆرییە , چەمی زەنگەنە , سەرخاسە , قەڵاسێوكە , شێخ بزێنی خواروو سەروو , قەرەحەسەن , تازە , خورماتوو …. , هەروەها بێشەڵانی چڕ و پڕی كەنار چەم و ڕوبارەكان , دەتوانێت پێداویستیەكانی خانوو دروستكردن دابین بكات , لە داری دیرەگ و تەختەی دەرگا و پەنجەرە و قەمیش ڕێژكردنی خانوو , لە قامیش كۆلێت و كەپر دروست دەكرێت , سەری خانووی پێ دادەپۆشرێت , كەركووك ناوچەیەكی دەوڵەمەندە بە پیشەڵانی قامیش .
هاوكات دابینكردنی پێداویستی ماڵان و حەمامەكانی شار لە سوتەمەنی , هەروەها دەرگای ماڵان لە دار گوێزی پتەو دروست دەكران , بزماری سەرپانی گەورە بەسەرییەوە , تەنانەت بە 10 كەسی بەهێزیش ناكرایەوە .
زۆربەی شارە گەورەكان یان لەدەشتایین , یاخود كەوتونەتە قەراغ ڕوبار و دەریاوە . كەركووك كەوتۆتە ناوەندی ناوچەی گەرمیانەوە , جگە لەباربوونی كەشەكەی و بە پیتی خاكەكەی , هاوكات كەوتۆتە دەشتاییەكی پان و بەرینی ئاودارەوە , گەلی و دۆڵ و ملەی تەنگەبەر لە كەركووك نییە , بۆیە قەڵای بۆ دروستكراوە بۆ پاراستنی لە هێرشی داگیركەران , شار كەوتۆتە ناو قەڵایەكی لە گرتن نەهاتوو , لە دامێنی دەشتێكی بەرینی پڕ لە هەڵەت و تەپۆلكە , گردەكانی ستراتیژین بۆ كاروباری سەربازی , , ڕەزو باخی سەوزەی كەركووك لە وەبەرهێنانی تور و سڵق و سەوازایی بەناوبانگە لە ناوچەكە و هەموو عێراق .
پێكهاتەی جوگرافی شار , كاریگەری لەسەر قەبارەكەی دادەنێت , دەشتایی بوونی سنووری شار , هۆكاری گەورەبوونەوەیەتی بە گوێرەی ژمارەی دانیشتوانی . كەركووك كەوتۆتە جەرگەی تەختاییەكەوە , بە هەر چوارلادا توانای گەورە بونەوە و فراوان بوونی هەیە , بە پێچەوانەی سلێمانی و ڕەواندز و ئاكرێ و ئامێدیی و …… .
هەروەها لەباربوونی ئاووهەوا , هاوكاری زۆربوونی ژمارەی دانیشتووانە , تا ئاووهەوا لەبار بێت , تەندروستی هاووڵاتیان باش دەبێت و نەخۆشی كەم دەبێتەوە , هاوكات پەیداكردنی خۆراك سانا دەبێت , بۆ نموونە ئاوهەوا هۆكاری سەرەكی بوونی نەخۆشییە لە ناوچەی ئیستیوائی , كە ئەمەش بە یەكێك لە خاڵە نەگەتیفەكانی كیشوەری ئەفریكا دادەنرێت , یەكێك لە هۆكارەكانی زۆربوونی مردن و دواكەوتویی ئابوریی .
لایەنێكی دیكە بۆ درێژەدان بە ژیان و گەشەدان بە چالاكی ئابوری , بوونی سوتەمەنی و وزەیە لە نزیك شار . لە چاخەكانی ناوەڕاست , وزە بریتی بوو لە دار و پاشماوەی ئاژەڵ و ئاوو هێزی دەست و ئاژەڵ (دار و پاشماوەی ئاژەل زیانیان هەیە بۆ ژینگە) 5 .
مێژوونووسە یۆنانییەكان لەپرۆسەی (ئەلیكسەندەری گەورەدا) ئاماژە بۆ سێ شتی گرنگی ستراتیژی سەردەمە كۆنەكان دەكەن لە كەركووك ئەویش ( قەڵا, ئاگر,ڕووباری نەوت)ە 6. كەواتە كەركووك دەوڵەمەندە بە هەموو سەرچاوەكانی وزە .
وەك ئاماژەمان پێیدا , كەركووك ناوچەیەكی لەبارە بۆ پەروەردەكردنی ئاژەڵ , خەڵكی كەركووك , بە بەرفراوانی كەڵكیان لە پاشماوەی ئاژەڵ وەردەگرت بۆ سووتەمەنی ماڵان و گەرمكردنی حەمامەكان , ئەمەش زۆرجار سەرچاوەی نەخۆشییە كوشندەكان بووە لە مێژوودا . هەرچەندە دەرهێنانی نەوت لە كەركووك كۆنە , وەك گرنگترین بەشی وزە ((لە ساڵی 1639 وە نەوت بەشێوەی سەرەتایی لە كەركوك دەرهێنراوە 7 . ((یەكەم بیری نەوت لە جیهان لە ساڵی 1859 ز لێدراوە 8.
قیر لای كریستانەكان پیرۆزی خۆی هەیە , لە سواقدانی پەرستگاكان بەكاری دەهێنن . لە مێژووی كۆنیشدا بەكار هاتووە (( لە نێو گۆڕێك لە ئەشكەوتی ( شانەدەر) چەقۆیەك دۆزراوەتەوە , كە لە بەردی مەڕمەڕ دروست كراوەو مستەكەی ئێسكەو بە قیر داپۆشراوە 9. ئەمەش بۆتە هۆی ئەوەی گرنگی بازرگانی شارەكەی زیاد كردووە.
بەم شێوەیە دەبینیین هەموو ئەو تایبەتمەندییە سروشتییانەی پێویستن بۆ دروستكردنی شار لە ناوچەیەك و گەشەكردنی , بە گوێرەی پێداویستی سەدەی 14 و پێشتریش , لە كەركووكدا بوونی هەبووە , هەر بۆیە كەركووك توانیوییەتی بەردەوامی بەخۆی بدات وەك شار و گەشەشبكات .
بوونی نەوت بەتەنها لەم سەردەمە لە كەركووكدا بەسە بۆ بوونی ئەم شارە بە ناوەندێكی گرنگی سیاسی و كاڕگێڕی . هەر نەوتە كوێتی كردووە بە شار لەو بیابانە لماوییە , دوبەیەكی دواكەوتویی كردووە بەگرنگترین شاری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (( دۆزینەوەی نەوت بووە هۆی كۆبونەوەی دانیشتوان بە دەوری كۆمپانیاكان , بێجی نمونەیەكە 10 .
لە پاڵ هەموو ئەمانەی تا ئێستا ئاماژەمان پێیاندا , كەركووك مەزارگە و ئارامگەی كەسایەتی ئاینی جیاجیای تێدایە , مەڵبەندی چەندین تەریقەتی سۆفییانە بووە لە كۆنەوە , بوونی مەرقەدەكانی دانیال پێغەمبەر , ئیمام قاسم , زین العابدین لە كەركووكدا , خاڵی بەهێزن , هەروەها هۆكارن بۆ بەردەوامی دان بە كۆبونەوەی دانیشتووان لە دەورو بەریان , بە تایبەت هەردوو مەرقەدی ئیمام قاسم و زین العابدین , ساڵانە ژمارەیەكی زۆر شیعە دەچن بۆ سەردانی , ئەمەش گەشە دەدات بە گەشت و گوزاری ئاینی ناوچەكە , لە گەڵیدا بازاڕی شارەكە دەبوژێنێتەوە , بوونی خانێك بەناوی هیندی خانلەر(خانی هیندییەكان) لە كەركووكدا , كە بۆ زیارەتی شوێنە پیرۆزەكان لە هیندوستانەوە بۆی هاتوونە , باشترین بەڵگەیە بۆ بۆچونەكەمان .

بوونی قەڵا لە كەركووك
لە ڕابردوو قەڵا قەڵغانی شارە بووە بۆ بەرەو ڕوبوونەوەی هێرشبەرانی دەرەوە , بەبێ بوونی قەڵا و بورج شار ناتوانێت بەرەو ڕووی سوپای زۆر و زەبەنی هێرش بەران ببێتەوە , شار بەرامبەر بە هەڕەشەی دەرەوە , دەبێت پارێزراو بێت بە شورای قایمكراوو و قەڵای قایم .
بۆ بەرەو ڕوبونەوەی مەترسی دەرەوە , دروستكردنی قەڵا پێویستی سەرەكی بوو بۆ درێژەدان بە ژیان ,(( قەڵا لە توانای سەربازی شار زیادەكات وتوانای بەرگری دەباتە سەر 11.
مرۆڤ لە چاخە كۆنەكاندا , لە سەردەمی نەبوونی پەیماننامەی نێودەوڵەتی و یاسا و ئاشتی دا , هەموو كات لە قۆناغی جەنگدا بووە بەرامبەر بە دەرەوە . دەسكەوتی جەنگ ئابوری وڵاتی دیاریكردووە , بەرهەمی نەتەوەیی وڵات بەشی زۆری لە ڕێگەی غەزەواتەكانەوە دابینكراوە , بۆ خۆ پاراستن لە كارەساتەكانی شەڕی هێرش بەران , قەڵا باشترین ئامراز بووە بە دەست گەلانەوە بۆ داكۆكی لە مانەوە . زۆربەی شارە كۆنەكان لەسەرەتادا بریتی بوونە لە قەڵایەك یاخود كەوتوونەتەوە ناو شورایەك , لەوێوە گەشەیان كردووەو پەلیان هاویشتووە و گەورە بونەتەوە , تاكو لە كۆتاییدا قەڵا بووە بە ناوەندی شار .
كەركووك بەهۆی شێوەی دروستكردنەكەی و چڕبوونەوەی لەناو قەڵا , قەبارەی بۆشاییەكەی نزیك بوو لە 11% , نەبوونی ڕێگاو بانی بەرین وەڵام بە پێشكەوتنی هۆیەكانی گواستنەوەو داخوازی سەردەم بداتەوە .
گرنگی پێ نەدانی قەڵا لەلایەن دەوڵەتەوە , خراپی خزمەتگوزارییەكانی , لەم دەیان ساڵەی دوایندا , دانیشتووانە دەوڵەمەندەكەی قەڵا بەرەو گەڕەكە هێمن و نوێكانی كەنار شار كۆچییان كرد , لە جێگەیان هەژاران نیشتەجێ بوونە .
لەم ساڵانەی دوایندا بەشی زۆری دانیشتووانی قەڵا , یان لەتوركمانە هەژارەكانی پێك دەهاتن , یاخود لەو جوتیارە كوردانەی لە لادێوە كۆچیان دەكرد بۆ شار , بەهۆی هەرزانی كرێ خانوو لە قەڵا دەگیرسانەوە .
لە سەدەكانی ڕابردوو , دەسەڵاتی ناوچە لە لایەن قەڵاوە بەڕیوە دەبردرا . لەو سەردەمانە وەزیفەی شار زیاتر وەزیفەیەكی سەربازی بووە , نەك وەزیفەی بەرهەم هێنان و ئابووری و كارگێڕی . بۆیە دەبینیین شارەكان بریتی بوونە لە سەربازگەیەكی گەورە : ((قەڵا لەسەرەتاوە دەزگایەكی سەربازی بووە , كاری كردووە بۆ دابین كردنی ئاسایشی ناو قەڵاو و دەوروبەرەكەی . سەرباری ئەوەی ناوەندی كارگێڕیی ناوچەكەش بووە . لەگەڵ ئەوەشدا قەڵا تایبەتمەندی شاری نەبووە , دانیشتوانەكەی بەشێوەی سروشتی لە سەربازان پێك دەهاتن , ئەو سەربازانەی كاریان بە قەڵاوە پەیوەست بووە)) 12.
قەڵای كەركوك دانیشتوانەكەی لە سەربازان و دەست و پێوەندەكانییان و هاووڵاتیان پێك دەهات كە بە بازرگانی و پیشەگەری و فەرمانبەری و كشت و كاڵی ژیان دەگوزەرێنن .
وەك باسمان كرد شارە قەڵا, ڕۆڵی بنكەی سەربازی گێڕاوە , لە زۆر كاتدا شوێنی كۆبونەوەی سەربازان و خێزانەكانیان بووە , لەو شوێنەوە پەیوەندی بە دەوڵەتی ناوەندییەوە دەكرا , قەڵای كەركووك نموونەیەكە بۆ ئەمە , ناوەندی دەسەڵاتی مەركەزی بوو لە ناوچەكەدا .
كەركووك لە كۆتایی سەدەی نۆزدەهەم هەزاران سەربازی تێدا مۆڵدرابوو بە وتەی بارۆن ئیدوارد نۆڵد (( لەبەر چەند هۆیەك توركیا بە چاوێكی تر دەیڕوانییە ئەم شارە , لێرەدا نزیك 4500 چەكداری دەوڵەتی تێدا مۆڵ درابوو 13 .
دروست بوون و گەشەی شار , یان هۆكاری سەربازی لە پشتەوە بووە هەروەك كەركووك و هەولێر بە بوونی قەڵاكەی , یاخود هۆكاری ئاینی بووە وەك نەجەف و كەربەلا , یان هۆكاری سیاسی بۆ داسەپاندنی دەسەڵات بەسەر ناوچەدا وەك بەغدا, یاخود هۆكاری ئابوری بووە وەك موصڵ و بێجی .
شاری نەجەف لە سەدەی 9 كۆچی وەك ئیبن بەتوتە دەیگێڕێتەوە ((باشترین شاری عێراقی بووە , لە ڕوی بینا سازی و ڕێك و پێكییەوە , بازاڕی باش و پاكژی هەبووە , لە ڕێگای دەرگای ئاوەدانییەوە چوینە ژورەوە , بازاڕی بەقاڵەكان و چێشتچی و نانەواكان پێشوازییان لێكردین , دوایی بازاڕی سەوزەو میوە , پاشان بازاڕی بەرگ دروو ….. 14 . كۆبونەوە لە دەوری ناوەندێكی كارگێڕی بۆ داسەپاندنی دەسەڵاتی دەوڵەت بەسەر خێڵەكان , سەربازگیری , باج سەندن ئەركەكانی شارن لە ڕابردوودا .
هەروەها ڕێكخستن پێویستە بۆ كۆبونەوەی دانیشتوان لە دەوری بازاڕ , بۆ ڕێكخستنی كارەكان و پاراستنی نەزم و یاسا بازارگانییەكان و ڕێ گرتن لە فێڵ و تەڵەكەبازی و دزی و تاڵان , ئەمانەش بەبێ دەسەڵات ناكرێت .
بازاڕ پێویستی بە چاودێری و باج و لێپرسینەوەو پاراستن هەیە , باج نەدان بە دەسەڵاتی مەركەزی گەورەترین بەرەنگاربونەوەو تەحەدای سیاسی بوو لە ڕابردوو . بۆ دابینكردنی هەموو ئەمانە شار پێویستی بە دەسەڵات هەیە , بەرزترین ئۆرگانی دەوڵەت لەو سەردەمە قازی قوزات و والی ولات و قائیدی قوات بووە , كە ئەمانەش لە شار دادەنیشتن , پادشاش لە پایتەخت , هەروەها زیندان وەك شوێنی لێپرسینەوە لە پێشێلییەكان بەهەمان شێوە لە شاردا هەبووە .
بوونی سەربازگە پێویستە لە هەر ناوچەیەك , لە لایەكەوە بۆ پاراستنی ناوچەكە لە داگیركاری دەرەوە , كە بەردەوام لە بەردەم هەڕەشەی هێرشدا بووە , لە لایەكی دیكەوە بۆ پاراستنی ڕێگاو بانەكان , و سەركووتی یاخی بونەوەكان . هەروەها هاوكات ناوەندی كۆكردنەوەی باجی ڕاهداری(پاراستنی ڕێگاو بان لە دزی) لە خەڵك لەو كاروانانەی لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا , باكوور و باشورەوە بە شاردا تێدەپەڕین بۆ ناوچەو وڵاتەكانی دیكە .
گەشەی شار پێویستی بە دابینكردنی ئاسایش و جێگیری سیاسی , ئابوری , كۆمەڵایەتی هەیە, شەڕ هەموو كات مەترسییە بۆ سەر گەشەی شار و مانەوەی .
كەواتە لە ئەنجامدا دەتوانیین بڵێین : باشترین ئامراز بۆ پاراستنی شار , لە سەردەمی پێش پەیدا بوونی چەك و تفاقی سەربازی نوێ , بوونی قەڵایە .
هاوكات ئەو شارانەی قەڵایان نەبووە , شوراو دەرگای شارییان هەبووە , نموونە ئەسكەندەرییە لە میسر 4 دەرگای هەبووە , شەوان دەرگاكانی داخراون 15 . بەغدا بەهەمان شێوە دەرگای هەبووە , بەڵام موصڵ قەڵاو شورای پێكەوە هەبووە .
كەركووك بازاڕی ناوچەكە
شار ناوەندی بازرگانی و چالاكی ئابورییە , هەموو شمەكێكی بۆ دێت و لێوە دەرەچێت , نیشانەی شارنشینی و بەرز بونەوەی ئاوەدانییە لە ناوچە .
ژیانی لادێ سادەو ساكارە , شار شوێنی كولتوری بەكاربردنە , خەڵك بە دوای خۆشیدا دەگەڕێن , بۆیە بازاڕی بەردەوام لە گەشەكردندایە . لادێ ژیان تێیدا سادەو ئاسودە و هێمنە , بەڵام ژیانی شار جەنجاڵ و ئاڵۆزە .
كەركوك نێوەندێكی بازرگانی گەورەیە لە ناوچەكە , دەورو بەری ئاوەدانەو پڕە لە شارۆچكەو قەڵای ئاوەدانی, بازاڕی ساغكردنەوەی بەروبوومە كشتوكاڵییەكانی ناوچەكە و دەوروبەرەكەشی بووە.. . ناوەندی ناردەی خوری و مەڕوماڵات وبەروبوومی كشت و كاڵی هەرێمەكە بووە بۆ دەرەوەی ناوچەكە و وڵاتیش …. .
لە بەرزاییەكانی زاگرۆسەوە , جوتیاران بەروبوومەكانیان لە بازاڕەكەی ساغكردۆتەوە . زۆربەی ئەو بەروبومانەی دەنێردرانە دەرەوە , لەو بەروبوومانە پێك دەهاتن , توانای بەرگە گرتنی ڕێگەی دوور و, مانەوە بۆ كاتی درێژخایەن , بەرگەگرتنی سەختی ڕێگای پڕ هەوراز و نشێوییان هەبووە , وەك دانەوێڵە و خوری و پێستەو .. .
(هەروەها هەمان هەڵكەوتو وای كردوە دامەزراوە بازرگانییەكان شارەكانی كوردستان لە یەكتری بچن 16 .
لە دائیرەی مەعارفی بەریتانیدا كەركووك وەك یەكێك لە بازاڕە سەرەكییەكان كوردستان سەیركراوە 17.
لەدائیرەی معارفدا بەم شێوەیە وەسفی كەركوك كراوە : (( بنكەیەكی گرنگ و سەرەكی بازرگانییە لە كوردستان )) هەروەها دەنوسێت (( كەركوك بە بازاڕی بەرهەم هێنانی كشت و كاڵی ناوچەكە دەژمێردرێت . جێگەیەكە بۆ هەناردنی خوری و دانەوێڵەو ماڵات و نۆك و كەتیرەی بەرهەم هێنراو لە بەرزاییەكانی زاگرۆسدا 18 .
لە بەرواری 25-6- 1820 كلۆدیۆس جیمس ڕیچ , لە گەشتەكەی كوردستانیدا , كاتێك دەبێتە میوانی میری بابان لە سلێمانی , لە یاداشتەكانیدا ئەمەی خوارەوەی نوسیووە : (( شەوی ڕابردوو من و عومەر ئاغا سەبارەت بە بەرووبوومی كوردستان زۆر دواین . شاری كەركوك ئەو بازاڕەیە كە هەموو بەرووبومی ئەم بەشەی كوردستانی بۆ دەبردرێت 19 .
كەركووك جگە لەوەی بازاڕی ساغكردنەوەی بەروبوومی جوتیاران بووە , هاوكات بازاڕەكەی ناوەندی پەیدا كردنی پێداویستییەكانی هاووڵاتیانی هەرێمی كەركووك و شارەكانی دەوروبەریش بووە , ئەمە وا دەكات بڵێین : كەركووك شارێكی بازرگانی هەرێمی گرنگ بووە لە ناوچەكە (( لە هەندێك تێبینی ڕیچدا ئەوە دەرەكەوێت گەلێك شتومەكی دەگمەن و بە بەها لە كەركوكەوە بۆ سلێمانی دەنێردرا 20 .
كەركووك پەیوەندییەكی ئابوری بەهێزی بە شاری سلێمانییەوە هەبووە , بازاڕی دووەمی خەڵكی ناوچەكە بوو , ئەمەش وایكرد خەڵكی هەردوو شار پەیوەندیی بەهێز پێكەوە ببەستن , تا ئاستی هەڵگرتنی پاش ناوی كەركووك لە لایەن بازرگانانی سلێمانییەوە (( ئەم جۆرە پەیوەندییە بەهێزە ئابوورییانە وایكرد كە هەندێك لە خانەوادە بازرگانییە ناسراوەكانی سلێمانی نازناوی (( كەركوكی – كەركوكلی)) بۆخۆیان دابنێن 21 .
هەرێمی شار , ئەو پانتاییە جوگرافیایەیە , نزیكترین بازاڕ لێوەی شاری سەرەكی هەرێمەكەیە, هەموو خەڵكی ئەو سنوورە , پەیوەندیی سەرەكییان بەو شارەوەیە و پێداویستییەكانیان لێی دابین دەكەن . كەركووك یەكێكە لە شارە هەرێمییە گرنگەكان , پانتایی جوگرافیای هەرێمی كەركووك بەرفراوان و تەختاییە , هاوكات دەوڵەمەند و بە بەرهەمە , بۆیە پەیوەندی كردن بە شارەوە سانایە , بەهۆی دەوڵەمەندی و فراوانی دەوروبەرەكەیەوە , پێویستی بازاڕی دەوڵەمەند و گەورە هەیە .
هەندێك هەرێمی شار كە دوورن لە ناوەندەوە , دانیشتوانەكەی دابەش دەبن بەسەر دوو بەش , لە نێوان دوو شار , وەك دەشتی تەقتەق و ناوچەی تەكییەی چەمچەماڵ و گوێر و سێبیران …. .
بەهۆی لە باری پێكهاتەی زەوی و كەش و هەوای هەرێمی كەركووكەوە , دەوروبەرەكەی هەموو ئاوەدان بووە بە درێژایی مێژوو , هاوكات هیچ بەربەستێكی سروشتی سەخت نەبووە لە نێوان كەركووك و هەرێمەكەی , لە یەكتریان داببڕێت و پەیوەندی سەخت بكات لە نێوانیان , بۆیە دەبینیین بەشێكی زۆری هەرێمەكە بە شارو شارۆچكەكانییەوە , تەنانەت هەرێمی شارەكان دەوروبەریش , بازاڕیی هەمیشەیی و بەردەوامیان كەركووك بووە , تەنانەت بەهۆی سەرە ڕێ بوونییەوە بۆتە بازاڕی هەرێمی شارەكانی دەوروبەریش .
بازرگانی گرنگترین فەرمانی نێوان شار و هەرێمەكەیەتی , سەرباری ئەركە كارگێڕییەكان كە لادێ بەشار دەبەستێتەوە .
جووتیار لە شاردا ئەو بەرهەمانە دەفرۆشێت كە لە بەكاربەری خۆی زیاترە , هاوكات پێداویستییەكانی ڕۆژانەی دەكڕێت , بۆیە بوونی شار و بازاڕ بۆ درێژەدان بە بزاوتی ئابوری و پێشڤەچوونی شار پێویستە , چەندە ژیان پێش بكەوێت , هێزی بەكاربەری هاووڵاتیان سەردەكەوێت , پێداویستی هاووڵاتیان دەچێتە سەر , لادێ و شار زیاتر پێویستیان بە یەكتر دەبێت . شار و لادێ لە ڕێگەی كاڵا , سەرمایە , خزمەتگوزاری , بازرگانییەوە لە یەكتر نزیك دەبنەوە .
بازاڕ هۆی سەرەكی گەورە بوونەوەی شارە , چەندە بازاڕ گەشە بكات , چالاك بێت , دەوڵەمەند بێت , ئەوەندە لق و پۆپەكانی لە كاڕگێڕی و خزمەتگوزاری لە گەڵیدا گەشە دەكەن , هاوكات پێویستی بەهێزی كاری زیاتر دەبێت بۆ پێڕا گەیشتن بەكاروبارەكانی , لە گەڵیدا ژمارەی دانیشتووان پێ بە پێی گەشەی بازاڕ دەچێتە سەر .
سەرباری ئەوەی لە دەوڵەمەندیدا نەخۆشی كەم دەبێتەوە , ئاستی تەمەن دەچێتە سەر , كۆمەڵگەی تێر كەمتر دەكەوێتە بەر هەڕەشەی نەخۆشی كوشندە .
بەهەمان شێوە , چەندە ژمارەی دانیشتووان زیاد بكات , دەبێتە هۆی گەورەبونەوەی بازاڕە كۆنەكان , هاوكات پەیدا بوونی بازاڕی تازە . واتە بازاڕ و ژمارەی دانیشتووان پەیوەندییەكی ڕاستەوانەیان لەگەڵ یەكدیدا هەیە .
لە گەڵ گەشەی بازاڕ و زۆربوونی ژمارەی دانیشتووان , ژمارەی خانوو و ڕێگاو بان و مزگەوت و حەمام و خان و قوتابخانەو … زیاد دەكات , بەمانەش ڕوپێوی شار گەورە دەبێتەوە , لە گەڵیدا كارگێڕییەكەی فراوان دەبێت .
بەهۆی گەشەكرنی بازاڕ و زۆربوونی ژمارەی دانیشتوان و ئاڵۆزبوونی كارگێرییەوە , شاری كەركووك لە سنوری خۆی كە قەڵایە دەرچووە دەرەوە , لە سەرەتادا بە هەر چوارلای شاردا بە شێوەی بازنەیی گەورە بوەوە , كەركووك و هەولێر نموونەیەكن بۆ ئەم گەورە بوونەوەیە . هیچكە 17 دوكانەكەی گەڕەكی مەیدان و بازاڕی شمشێر دروستكردنەكەی نایەتوانی پێویستی شار و دەوروبەر دابین بكات , هاوكات ژمارەی خانووەكانی نایەتوانی ئەو حەشاماتە بحەوێننەوە , بۆیە شار پێویستی بە دەرچوون بوو لە ناو قەڵا .
شار یان بەشێوەی بازنەیی بەدەوری خۆیدا گەشە دەكات , بەسەر ڕێگا سەرەكییەكانی شار , یاخود بە دەوری ناوەندە بازرگانییەكاندا پەل و پۆ دەهاوێت . بۆ كەركووك لە دوو قۆناغی جودا جودادا , هەردوو شێوە گەشەكردنەكەی بەخۆوە بینییوە .
لە سەرەتادا كەركووك بە دەوری بازاڕدا , بە چواردەوری قەڵادا گەشەیكرد , لە قۆناغی دواتردا بە دەوری خۆی و ڕێگا سەرەكیەكاندا گەورە بوەوە و پەل وپۆی هاویشت , دوای ئەوەی دەورو بەری بازاڕەكان توانای پڕ كردنەوەی ئەو حەشاماتەیان نەما لە ئەنجامی بەرزی زۆربوونی ژمارەی دانیشتووان و كۆچی جوتیاران لە لادێوە ڕوو لە شار دەستی پێكرد , لە قۆناغی ئاوابوونی دەرەبەگایەتی و سەرهەڵدانی سەرمایەداری .
شار جگە لەوەی بازاڕی ئاڵ و گۆڕی هەرێمە , هاوكات بازاڕی فرۆشتنی هێزی كاریشە لە ناوچەكە , بێكارانی هەرێمی شار بۆ پەیداكردنی بژێوی خۆیان ڕووی تێدەكەن , بۆیە پنتی گیرسانەوە كۆچی بێكارانی هەرێمە .
كارە گرنگەكانی ڕابردوو لە شار بریتی بوون لە : بیناسازی , پێستەسازی , دەبەخانە ( سركە- عەرەق – ترشیات ) دروستكردن , هەروەها بەرهەمی ئاژەڵداری و هەویركاری .
لە سەرەتادا ناوچەی نیشتەجێ بوون , ناوچەی بازرگانی و پیشەسازی لە شاردا هەموو تێكەڵ بوون , بەڵام لە قۆناغەكانی دوواتردا بە گەورەبوونەوەو مۆدێرن بوونی شار , ئەو كەرتانە لەیەكتر جیاكرانەوە , گەڕەك و ناوچە پیشەسازییەكان دەركرانە دەرەوەی شار .
چینە كۆمەڵایەتییەكان لە شاردا , بە دەوری یەكتردا جەمسەر دەبەستن , گەڕەكەكان لەسەر بنچینەی چینایەتی , هەندێك جار لەسەر بنچینەی پیشەیی دابەش دەبن , جەماوەری شار دابەش دەبن بەسەر گەڕەكی میللی( هەژارنشین و مام ناوەندی) , هەروا هاووڵاتیانی ناو كۆلێت و چینكۆكان , لە لایەكی دیكەوە گەڕەكی ڕاقی قەراغ شارەكان . ئەم گەڕەكانە( بە تایبەت گەڕەكە دەوڵەمەند نشینەكان) سنوری نەتەوەیی لە شارێكی فرەنەتەوەیی وەك كەركووك دەبەزێنن , شێوەی سەرو نەتەوەیی بەخۆوە دەگرێت .
بازاڕی شار
كەركووك شارێكی سەرە ڕێی بازرگانی بووە لە مێژوودا , ئەمەش وای كردووە گرنگی ئابوری تایبەتی خۆی هەبێت .
پەیوەندی نێوان بەغدا – كەركوك لە چاخە سەرەتاییەكانی ئیسلامدا لاواز بوو . لەو سەردەمە ڕێگای بەغدا – كفری – داقوق – ئەربیل زۆر بە كەمی بەكار دەهێنرا 22, لە بەرامبەردا ڕێگای موصڵ سامەڕا بەغدا زیاتر بەكار هاتووە , دیارە گرنگی ڕۆڵی ئابووری شاری موصڵ هۆكاری ئەمە بووە .
ڕێگای ئەربیل – ئاڵتون كۆپری- دێی شاقرد , قەڵای كەرخینی(كەركەك) –داقوق- قەڵای خورماتوو- بەغدا , تەیمور لەنگ دووجار پێیدا تێ پەڕیووە , یەكەم جار لە ساڵی 1394 . هەروەها شاە محەمەد بن قەرە یوسف لە ساڵی 1411 ز هەمان ڕێگای بڕیووە 23 .
پردێ لە سەدەی 16ەدا هەبوو , كاتێك گەشتیاری ئەوروپی لئون رالوف بینیوییەتی , ناوی ناوچەكەی بە پردێ نوسیووە 24
بەڵام بە شێوەی گشتی ئەم ڕێگایە , سەرباری بوونی ڕێگەی موصڵ – سامەڕا – بەغدا یەكێك بووە لە ڕێگا گرنگە پڕ بایەخەكانی بازرگانی لە ناوچەكە . لە نێوان هەردوو دەوڵەتی ئێران و عوسمانی , شەنگار- موسڵ – هەولێر – پردێ- كەركوك –داقوق – كفری- خانەقین – مەندەلی- كرماشان , یاخود بۆ بەغدا . دواتریش بە هاتنی ئینگلیزەكان و پێشڤەچوونی هۆكارەكانی گواستنەوە و پەیوەندی ئەم گرنگییەی لە دەست نەدا , بەڵكە بەهۆی سنوری بوونی ناوچەكەوە , گرنگی زیاتری پەیدا كرد .
((بەریتانییەكان هەوڵیاندا كەركوك و هەولێر بكەنە بنكەیەك بۆ پتەوكردنی پەیوەندی یە ئابورییەكان , بە ڕۆژئاوای ئێران – كوردستان – ئازەرباینجانەوەی ببەستن . بە مەبەستی ئەوەی پەیوەندییەكان لەگەڵ ناوچەكانی قەفقاس و ئەو دیوو قەفقاس , كە دەكەوێتە سنوری سۆڤیەتەوە لەكار بخەن 25 .
بەهۆی سستی هۆیەكانی گواستنەوە , بوونی كەركووك وەك شاری سەرە ڕێی بازرگانی , بووە هۆی ئەوەی ژمارەیەكی زۆر (خان)ی لێ دروست بكرێت وەك وێستگەیەك بۆ پشودان , , ئەم میوانخانەو كاروان سەرایانە , یاخود ئەم خانانە دوو ئەركیان ئەنجام دەدا , لە لایەكەوە فرۆشگاو و بازاڕی ساغكردنەوەی بەربوومی جوتیاران بوون , لە لایەكی دیكەوە وەزیفەی میوانخانەیان دەگێڕا , هاوكات شوێنی حەواندنەوەی ئاژەڵەكانیشیان بوون و باری گالیسكەو ئەسپەكانی تێدا دادەگرترا .
هەروەها سەرە ڕێبوونی كەركووك , وای دەكرد , شار بەردەوام قەرەباڵغ بێت لە نێو ئاپورەی فرۆشیار و كڕیاردا ,, بە بازرگانان و ئەو ڕێبوارانەی لە ناوچەو شار و وڵاتانی دیكەوە بە كەركووكدا گوزەریان دەكرد , بۆ شار و وڵاتانی دیكە .
خانەكان لە دوكان و ژوری خەو و حەسانەوە پێك دەهاتن , دەكەوتنە ناوەندی بازاڕەوە , زۆربەیان دوو نهۆم بوون , نهۆمی سەرەوە بۆ حەسانەوەی میوانەكان , لە ژمارەیەكی زۆر ژوور پێك دەهات , خوارەوەش وەك كۆگەی كەل و پەل و شوێنی ئەسپ و كەر و .. بەكار دەهێنران .
بە دیوی دەرەوەش لەسەر ڕێگاكان دەرگای فرۆشگاكان دەكرانەوە . تا ئێستاكەش لەبازاڕی گەورە و جووت قاوەی كەركووك , ژمارەیەك لەو خانانەی تێدا ماون بە هەمان نەخشەی كۆن .
سەرباری بوونی ژمارەیەك خان , كەركوك بە ژمارەی زۆری گەرماوەكانی دەناسرایەوە . لەبەر ئەوەی هەموو ماڵێك توانای نەبوو گەرماوی تایبەتی بۆ خۆیان دروست بكەن , ئاوو سوتەمەنی پەیداكردن بۆ گەرماو لە كەركووك سانا نەبوو , بە تایبەت لە قەڵا , هەروەها پانتایی شار ڕێگەی بەوە نادا , هەموو ماڵێك گەرماوی تایبەت بە خۆیان هەبێت , چونكە سنووری شار لە قەڵادا قەتیس مابوو , سەرباری ئەوەی لە ڕوی ئابورییەوە قازانجی زۆری هەبوو ,نەخۆش و دەوڵەمەند و سەربازو گەشتیار و بازرگان و ڕێبواران بۆی دەچوون , بۆیە ژمارەیەكی زۆر حەمام لە كەركووك دروستكران . گەرماو بە یەكێك لە لەزەتەكانی ژیان دادەنرا .
(( شاری دیمەشق 160 گەرماوی تێدابوو , لەبەر ئەوەی ماڵەكان گەرماوییان نەبوو , وتەیەك باو بوو (( نعیم الدنیا الحمام)) 26 .
مزگەوت و بازاڕ و حەمام و خانەكانی شار هەموو لە نزیكیەكترەوە بوون , كەركووك بە ژمارەی زۆری حەمام و خانەكانییەوە دەناسرایەوە .
لە شار كار دابەش دەبێت , بازاڕ سەرباری بوونی ژمارەیەك زۆر فرۆشگای وردەواڵە فرۆش , سەوزە فرۆش , قوماش فرۆش ( تەنانەت فرۆشتنی ئاورێشم و قوماشی زێڕچن ) , گەنم فرۆش , قەساب , كەباب خانە , چێشتخانە دوكانی بۆن و بەرامە و بخوڕ , , ژمارەیەك پیشەسازی سەرەتایشی تێدا بوو نموونە كاسە , گۆزە , مەشكە , شەربە , كوپە , تەنوور دروستكردن . بازاڕی توتنچی , قمچی ,قازان سپیكەرەوە, كەبابچی , قوماش فرۆش , كورتان دوور, بەرگ دوور, لێفەدوور , چەخماخچی , زێڕەنگەر, پاك كەرەوەرەی چەك , شەغرە چی , ئاسنگەر , پیشەسازی چەقۆ و خەنجەر , گاسن , پەنجەرە , قاپ و قاچاغ و سەتڵ دروستكەر, نەجاڕی سندووقی دوڵدوڵی و قاپی و پەنجەرەو ڕەفت …… دروست كەری تێدا بوو .
لە نەجەف و بەغدا و موصڵ بازاڕەكان لە یەكتری جیابوون , سەوزە فرۆش – قەساب- ئاسنگەر – نەجاڕ ….. هتد 27 . بۆ كەركوكیش ئەمە ڕاستە .
. بەشێوەی گشتی شار لەم پێكهاتانەی لە خوارەوە ئاماژەی پێ دەدەم پێك دەهات : قەڵا – شورا – سەرای – زیندان – بازاڕ – خانوو – كۆڵان – مەرقەدی پیاوچاكان – قەبرستان- مزگەوت – تەكیە – خانەقا – خان – چایخانە – قوتابخانە – مەخزەن – فرۆشگا .
قەبرسان و مزگەوت گرنگی خۆیان هەبوو , گەورەیی شار بە بوونی ژمارەی ئەو مزگەوتانەی نوێژی هەینی تێدا دەكرا دیاری دەكرا , شارێكی وەك بەغدا لە سەدەی 8 كۆچی 11 مزگەوتی تێدا بوو نوێژی هەینی تێدا دەكرا 28 .
كەركووك پاش قەتیس مانەوەی بۆ ماوەی زیاتر لە 45 سەدە, لە ناو قەڵا , لە دەوروبەری 3 سەدەی ڕابردوودا , سنورە كۆنەكەی خۆی دەبەزێنێت و گەورە دەبێتەوە , بە دوو ئاراستەدا گەشە دەكات , لە ڕوی ڕوپێوی شار وە ژمارەی دانیشتووان , لە خوارەوە دێینە سەر هەردوو بوار و ئاراستەكە .

گەشەكردنی كەركووك لە ڕوی پانتایی و قەبارەوە

وەك ئاماژەمان پێی دا , لە سەرەتادا زۆربەی شارەكان قەڵا شاربوون , تەواوی پێكهاتەكانی شار , لە بازاڕ و كارگێڕی و گەڕەكی نیشتەجێ بوون , دەكەوتنە ناو سنوری قەڵاوە , یاخود شورای شارەوە .
لە دەرەوەی قەڵا و شورا , ژیان لەبەر هێرشی بەردەوامی دوژمنان ئەستەم بوو , مرۆڤەكان هەموو كات لە ترسی هێرشی لە ناكاو لەسەنگەردا بوون , بۆیە لە قەڵادا ژیانیان بەسەر دەبرد . لەوێدا بەرامبەر كوشتن و تاڵان و بە كۆیلەكردن پارێزراو بوون , شاری بێ قەڵاو شورا ژیانی تێیدا گران بوو .
هاوكات قەڵا ناوەندی كارگێڕی و هێزی دەوڵەتی ناوەندیش بوو لە هەرێمەكە , قائیدی قوات و قازی قوزات و والی ولاتی لێ دادەنیشت , كە گەورەترین دەسەڵاتداری هەرێمایەتی بوون .
جوانترین پێناس بە زمانی كوردی تاكو ئێستا بۆ كەركووكی كۆن كرابێت ,بە باوەڕی من ئەم چەند ڕستەیەی خوارەوەیە : ((لە بنەڕەتدا وەك قەڵاتێكی خڕ لەسەر گردێكی چوارگۆشەیی بینا كراوەو , 120 پێ لەو دەشتانە بەرزترە كە دەوریان داوە , دەڕوانێتە دۆڵی ڕووبارۆكۆكەیەكی كەم ئاو )) 29 .
قەڵا

ڕەپێوی قەڵا 22 هكتارە , كە دەكاتە 2,2كم2 , بە بەرزایی 18 مەتر 30 . قەڵا لەم گەڕەكانە پێك هاتووە (قەڵا-مەیدان – زندان – حمام مسلم- حمام مسیح).
گەڕەكی مەیدان دەكەوێتە باكوری قەڵاوە , گەڕەكی قەڵا دەكەوێتە ناوەڕاستی قەڵاوە , گەڕەكی حەمام دەكەوێتە باشوری قەڵاوە .
دەرگاكانی قەڵا ئەمانەن (( داش قاپی , تۆپ قاپی , یەدی قزلار , حەلوچییە)) , 2 دەرگایان بەكار دەهات بۆ دەربازبوونی گالیسكە , 2شییان بۆ هاتوچۆی پیادە .
تاكو كۆتایی هەشتاكان , قەڵا لە 560 خانوو پێك دەهات , كە كۆی گشتی 4000 كەسی تێدا دەژییا .
بەكارهێنانی زەوی بۆ خانوو 42% پانتایی قەڵای گرتبوەوە .
4% خانووەكانی باش بوو .
45% خانووەكانی مام ناوەندی بوون .
8% خانووەكانی كەلەپورین .
31% خانووەكانی خراپن .
12% خانووەكانی ڕوخاون بە كەڵك دانیشتن نایەن
8% ناوچەی سەوزایی .
8% دوكان و ناوچەی پیشەگەری .
12% كۆڵان .
10% شەقام 31 .
گەورەبوونەوەی شار لە دەرەوەی قەڵا

هەندێك پێیان وایە لە سەدەی 13 دا , كەركووك لە دەرەوەی قەڵاش ئاوەدان بووە , واتە كەركووك تەنها شارە قەڵا نەبووە : (( وڵاتناسی لە مێژینە(یاقوت الحموی) كۆچكردو لە 1229ز ئاشكرای كردووە كە قەڵای كەرخینی لە دەرەوەش ئاوەدانە 32 .
یاقوت حەمەوی كە لە ساڵی 1228 كۆچی دوایی كردووە , سەبارەت بە كەركووك دەنوسێت : ( كرخینی بكسر الخا‌و المعجمە پم با‌و ساكنە ونون و یا‌و فعالە وهی قلعە فی وگا‌و من الارچ حسنە حصینە بین داقوقا و اربیل رایتها وهی علی تل عال و لها ربچ صغیر – 33 بەڵام هەندێكی دیكە پێیان وایە , لە كۆتایی سەدەی چواردەهەمیشدا كەركووك تەنها لە قەڵا پێك هاتووە (( لەسەرەتای كانونی یەكەمی 1393ز , تەیمور لەنگ گەیشتە داقوق , لەوێوە بە ئاراستەی قەڵای كەركووك هەنگاوی نا , كە گەیشتە كەركووك خەڵكی قەڵا پێشوازییان لێ كردو دڵسۆزییان بۆی دەربڕی .
قەڵاكانی كەركووك(كەرخینی) و داقوق و خورماتوو , وە ئەو گوند و شوێنانەی سەر بە ئەوان بوون , ئەمیرە كوردەكانی ناوچەكەو دەسەڵاتدارە توركمانەكان و فەرماندە سەربازییەكان حوكمڕانی بوون . وڵاتی كەرخینی و داقوق بە دەست خێڵێكی كوردەوە بوو ژمارەی پیاوەكانی لە 700كەس زیاتر بوو 34 .
وەك دەبینیین كەركووك وەك خورماتوو و داقوق , بەقەڵا ناوزەد كراوە نەك شار , ئەمەش دەربڕی ئەوەیە, كەركووك لەو كات و ساتەدا , تەنها لە قەڵا پێك هاتووە , وەك سەرجەم شارە قەڵاكانی دیكەی ناوچەكە و بگرە جیهانیش , ئەگەر پەراوێزی بچوكیشی هەبوبێت وەك ئەوەی حەمەوی ئاماژەی پێ دەدات , بەهۆی بچوكییەوە شایانی ئاماژە پێدان نەبووە , یاخود هاوین نشینی بووە بەهۆی ئەوەی كەركووك هاوینان زۆر گەرمە , بە ناچاری خەڵكەكەی بە تایبەت دەوڵەمەندەكان پەنا دەبەنە بەر گوند و ئاوەدانی و كەپرو ناوچە كشت و كاڵییەكان دەوروبەر كەركووك .
نابێت ئەوە لە یاد بكەین , لەو كاتەدا داقوق لە ڕووی ئابوری و كارگێڕییەوە , گرنگی زیاتری هەبووە لە كەركووك , بگرە كەركووك بەشێك بووە لە شاری داقوقا , بۆیە لە سەرچاوە مێژوییەكان , ئاماژەكان لەو سەردەمەدا , زیاتر بۆ سەر داقوق بووە نەك كەركووك ((كەركووك وەكو شارێك ئەو دەمە نێوی لە نێو ناواندا نەبووە , بەڵكە ئەو ناوچەیەی كە شاری كەركووكی ئێستای لێ هەڵكەوتووە لەگەڵ ناوچەكانی دەوروبەری بە چەند ناوی دیكە ناسراوە : بەناوبانگترین شاری ئەو وەختەی دەڤەری كەركووك , شاری داقوقا(داقوق) بووە * كە لە سەرچاوەكاندا تا ڕادەیەك زانیاری مێژوویی لەسەر تۆمار كراوە 35 .
((تا كۆتایی سەدەی 14 لە ڕوی كارگێڕیی و ئابورییەوە بەشێك بوو لە داقوق 36 .
لەم خشتەیەی خوارەوە , كە ئاماری داهاتی كوردستانی بەشی عوسمانییە , لە ساڵی 1349 ز ئەنجامدراوە , تیایدا ئاماژە بە داقوق كراوە نەك كەركووك , هەروەها خشتەكە دەوڵەمەندی ناوچەی كەركووك دەردەخات , كە لە دوای سنجار زۆرترین داهاتی هەبووە بۆ دەوڵەتی ناوەندی :
زەنگاباد 11500 دینار
خانەقی ن 12200
اربیل 22000
ئاكرێ 27000
داقوق 78000
سنجار 147500
ئامەد 30000 37 .
كەركووك ناوێكی تازەیە بۆ شارەكە , تاكو سەدەی پانزەهەمی زاینی , كەركووك بە قەڵای كەرخینی ناوبراوە ((بۆ یەكەم جار ناوی كەركووك بەم شێوەیەی ئێستای لەساڵی 1424-1425 ز بەكار هاتووە , لە پەرتوكی زەفەرنامەی شەرەفەدینی عەلی یەزدی 38 .
یەكەم بەكارهێنانی ناوی كەركووك لە لایەن عەلی یەزدییەوە بوو لە سەدەی 15 ی ز 39 .
وەك ئاماژەمان پێیدا , زۆر پێیان وایە , كەركووك تەنها لە قەڵایەك پێك هاتووە , تەنانەت لە سەدەی شانزەهەمیشدا (( بە گوێرەی (منمنە) یەكی مێژوویی, كە هێرشەكانی سوڵتان سلێمان قانوونی بۆسەر عێراق لە ساڵی 1525دا دەردەخات , تەنها ئاوی خاسەو قەڵا دەردەكەوێت , ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت , لەو كاتەدا شاری كەركووك تەنها لە قەڵا پێك هاتووە 40 .
هەمان نووسەر , ئاماژە بە قەبارەی شار دەكات , لە ناوەڕاستی سەدەی 16 ((بە گوێرەی بەڵگەنامەكان , كە مێژوییان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1548 , شار پێك دەهات لە 145 خانوو كە خێزانەكان تێیدا دەژیان , وە 23 خانوو سەڵتی تێدا دەژیا , سەرباری بوونی بۆیەچی و ئاش و مزگەوت لە شاردا 41 .
یەكێك لەو مزگەوتانەی ئاماژەی پێداوە , مزگەوتی ئولۆیە (( مزگەوتی ئولو لە سەر پاشماوەی كەنیسە دروستكراوە , مێژوی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی 16 42 .
مزگەوتێكی گرنگی پیرۆزی دیكەی شار , مزگەوتی دانیال پێغەمبەرە ((مزگەوتی دانیال پێغەمبەر لە ڕابردوودا كەنیسە بووە , نووسینەكان سەری دەیگەڕێنێتەوە بۆ سەدەی چواردە 43 .
((سوڵتان مەحمود غازان , كە حوكمی ئێران و عێراقی كردووە لە ساڵی 1295 – 1304 دا , پاش ئیسلام بوونی زۆر توندڕەو بووە , كەنیسەی كریستانەكانی كردووە بە مزگەوت , ئەگەری ئەوە هەیە ئەو كەنیسەی دانیالی كردبێت بە مزگەوت 44 .
قەڵا سەرباری دانیشتوانەكەی , شوێنی نیشتەجێبوونی سەربازانیش بووە , بە هۆی ئەوەوەی شار سەنگەری پارێزگاری ناوچەكە بووە لە هێرشی تاڵانچی و داگیر كەران , بۆیە هەموو كات وەزیفەی سەربازی هەبووە . گەڕەكی ئەغالق چونكە شوێنی نیشتەجێی سەركردە سەربازییەكانی ئینكشارییەكان بووە بۆیە بە گەڕەكی ئاغالق ناوبراوە ((گەڕەكی ئاغالیق لە قەڵا شوێنی نیشتەجێی سەربازان بووە 45 .
بە هەمان شێوە گەڕەكی حەمام , بۆیە ئەو ناوەی لێنراوە , چونكە حەمامێكی گەورەی تێدا بووە , گەڕەكی مەیدانیش بازاڕی لێ بووە , بازاڕی شمشێر دروستكەرەكان , هەروەها پاشماوەی 17 دوكانی لێ دۆزراوەتەوە . حەمام مەسیحیش چونكە كریستانەكانی تێدا ژیاوە … .
((كۆنترین باڵەخانە لە قەڵا , یەدی قزلەرە , كە لە5 نهۆم پێك هاتووە , نهۆمی یەكەمی زیندان بووە , بۆیە بەو گەڕەكەیان ووتووە ( زیندان) 46 .
بوونی زیندان و سوپا لە قەڵای كەركووكدا , بە مانای بوونی فەرمانداری سەربازی و قازی دێت لە قەڵادا , لەو سەرو بەندەدا ئەم دوو پلە كارگێڕییە, بەرزترین پلەی دەسەڵاتداریەتی هەرێمایەتی بوون لە پاڵ والی وڵات , ئەو كەسایەتییانە بەو پلە كارگێڕییە بەرزەوە تەنها لە شاردا دادەنیشتن , پاش ئەوەی كەركووك پلەی كارگێڕییەكەی بەرز بوەوە والیشی تێدا جێگیر بووە .
گەڕەكی ئیمام قاسم لە ناوەڕاستی سەدەی 16دا ئاوەدان بووە , دووری قەڵا لە ئیمام قاسمەوە لە دەوروبەر 1 كم ە , بۆیە دەتوانیین ئەم ئاوەدانییە بە بەشێك لە شار دابنێین ((بە گوێرەی ئەو سەرچاوانەی بە دەستمانەوەیە كە مێژووی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1548 گەڕەكی ئیمام قاسم لە 21 ماڵ پێك هاتووە , بەڵام مێژووی مزگەوتی ئیمام قاسم نەزانراوە , لێ ئەوەی ڕوونە ئەم مەرقەدە لە ساڵەكانی 1614 – 1691 – 1894 چاك كراوەتەوە 47 .
مێژووی مەزارگاكا زۆر كۆنترە لە سەردەمی چاك كردنەوەی چەند جارەی , هەروەسا مەزارگای كەسایەتییەكی وەك ئیمام قاسمی پیرۆز لای شیعەكان , بە بێ ئاوەدانی نابێت لە دەوروبەرەكەی , مەزارگای كەسایەتیەكی گەورە لای مەزهەبێكی گۆڕ پەرستی وەك شیعە , پێویستە بە موەزین و خزمەتگوزاری هەیە , بەردەوام شیعەكان بۆ سەردانی هاتوونە , بوونی خانێك بە ناوی هیندلر خانی لە كەركووكدا , كە بە ناو زیارەتكەرانی هیندییەوە ناو نراوە , باشترین گەواهییە بۆ ئەم بۆچوونە .
وەك ئاماژەمان پیێدا , نووسراوەكان ئاماژە بە بوونی ئاوەدانی لە دەرەوەی قەڵا , هەروەها نەبوونی دەدەن , بابزانیین گەشتیارە بێگانەكان لەم بارەوە چی دەبێژن : ((ئۆتێر كە یەكەم گەشتیاری فەرەنسی بووە , لە ساڵی 1735 سەردانی كەركووكی كردووە , لە ساڵی 1739 دووبارە سەردانی كردۆتەوە , باسی ئەوە دەكات كەركووك شارێكی قەبارە مام ناوەندییە . هەرەها ئاماژە بە ئەوەش دەكات كەركووك لە دووبەش پێك دێت , بەشی یەكەم قەڵاكەیە و بەشی دووەمی ناوچەی دەوروپشتی قەڵایە كە بازاڕی شار پێك دەهێنێت 48 .
بە پێچەوانەی(یاقوت الحموی) و ئەو سەرچاوانەی ئاماژەمان پێیان دا , كە باس لەوە دەكەن , كەركووك لە دەرەوەی قەڵا ئاوەدان بووە , هەندێك سەرچاوەی دیكە پێیان وایە (( لە سەرەتای سەدەی 18 شاری كەركوك لەناو قەڵا قەتیس ماوە , لەدوای ئەو مێژوەوە دانیشتوان لە دەشتاییەكەی خوار قەلاوە خانویان دروست كردووە . لە ساڵی 1766 گەڕۆك كارستن نیبۆر سەردانی كەركووكی كردوەو دەڵێت: ((كەركوك دەكەوێتە دەشتاییەكی جوانی بەبەرەكەتەوە , بەڵام ئاوەدانی كەمە . تەنها كەمێك لە شارەكە لەسەر تەپۆلكەكە ماوە , تەپۆلكەكە (قەڵا) قەرەباڵغە بە دانیشتوان , شوریەكی بە قوڕ بۆ دروست كراوەو حامییەی یەنیجەری تێدایە (حامیە : بەشێك لە سووپا كە پارێزگاری لەو شارە دەكەن كە تێیدان ) ئەمە پێی دەڵێن قەڵا … . خانوەكانی ئەم قەڵایە بێ جیاوازی لەو پەڕی خراپیدان , لەناو قەڵا 3 مزگەوتی بە منارەی تێدایە . كەركوك بارەگای پاشاكانە بە پلەی (گوغتین) بەڵام پاشاكان لەناو شارەكە ناژێن , بەڵكە لە دیوەكەی دیكەی ڕوبارەكە دەژێن و ناوچەی دەسەڵاتی بچوكە 49 .
وەلێ بە پێی هەردوو سەرچاوە , كەركووك دەكەوێتە دەشتاییەكی قەشەنگی دەوڵەمەندەوە , بەڵام كەم ئاوەدانە . قەڵایەكی پڕ لە دانیشتوان , بەڵام خزمەتگوزەرانی تەندروستی لاوازە . هاوكات ئاشی زۆری تێدایە , لەوێوە ئارد لێ دەكرێت و ڕەوانەی باشوور دەكرێت .
لەبەر ئەوەی ئاوەدانییەكانی قەڵا و دەرەوەی , دابڕانێك لە نێوانییان هەبووە , هەروەها ئەو ئاوەدانیانە كۆبونەوەی چڕی دانیشتوان نەبوونە , بەڵكە چەند پوازێكی لێرەو لەوێی بچوكی دانیشتووان بوونە , بۆیە ئەو پوازە نیشتەجێیانە لای هەندێك بە بەشێك لە كەركووك دیاری نەكراوە .
كارستن نیبۆر هەر خۆی وەلامی خۆی دەداتەوە , ئاماژە بۆ ئاوەدانی لە دیوەكەی ئەوبەری شار(ئەوبەر خاسە) دەكات , ئەمە سەرباری ئەوەی مەزارگای ئیمام قاسم بوونی حەتمیی بووە لەو كات و شوێنە , ناتوانرێت هاشای لێبكرێت .
نابێت ئەوە لە یاد بكەین , لە دوای هەڵوەشاندنەوەی خەلافەتی عەباسی , هێرشی مەغۆل و تەتەر و سەفەوییەكان بۆ سەر عێراق و ناوچەكە بە كەركووكیشەوە , زۆربەی شارەكان كەوتنە بەر شاڵاوی وێرانكردن و تاڵان و بڕۆ , ئەمەش وایكرد لە ماوەی چەندین سەدەدا , باری ئابوری – كۆمەڵایەتی – شارستانی لە ناوچەكە لە دابەزیندا بێت , شارەكان هیچ پێشڤەچونێكی وایان بەخۆوە نەبێنیبێت شایانی ئاماژە پێدان بێت .
ئەوەی لای مێژوونوسان باوە, سەردەمی خەلافەتی عوسمانی , تەنانەت دوا سەدەكانی دەسەڵاتی عەباسی , سەردەمی پوكانەوەو مت بوون بووە لە مێژووی دەسەڵاتی ئیسلامی , سەردەمی گیانەلای دەسەڵاتی ئیسلامی توركی بوو , سەدەكانی خاوبونەوەو دواكەوتن و گەندەڵی و تێكشكان و هەرەسهێنان بوو , دەوڵەت بەشێوەی سستماتیك بەرەو هەڵوەشاندنەوەو هەرەس دەچوو , بۆیە چاوەڕوانی گەشەكردنی شاری لێناكرا .
جەنگ , پەلاماردان , كاولكردن , تاڵان و بڕۆ , كۆیلەكردن , نەخۆشی , لافاو , بومەلەرزە … لە مێژوودا زۆر شارو شارۆچكەی لە مرۆڤ پاك كردۆتەوە , زۆر شاری گەورەی بچوك كردۆتەوە , زۆری دیكەی لە بنەچەوە كوێر كردۆتەوە و لەسەر نەخشە سڕیوییەتییەوە , ئەمە بۆ كەركووك دروستە .
لە خوارەوە چەند نموونەیەك دەخەمە ڕوو :
((لە ساڵی 1248ز بارانێكی زۆر باری , لادێیەكان كەوتنە ژێر ئاواوەوە , قەڵای كەرخینی ڕوخا 50 . ساڵی 1733 سەدان گولە نرا بە قەڵاوە , بەڵام داگیر نەكرا .
(( ساڵی 1743 هێزەكانی نادر شا 80 ڕۆژ كەركووكیان ئابلوقە دا , 20000 گولە تۆپی گەورەو 20000 گولە مەنجەنیقییان بە قەڵاوە نا , خەڵكێكی زۆری لێ كوژرا 51 . نادر شاە لە ساڵی 1743 كەركووكی داگیر كرد , لە ساڵی 1746 عوسمانییەكان گرتیانەوە .
ساڵی 1769 بومەلەرزە لە شاری دا , ساڵی 1821 ئێران هێرشی بۆ كەركووك كرد , قەڵایان گرت , بەڵام لە مانگی شەعبان دەركران , لە ساڵی 1822 ئاژاوەو پشێوی شاری داگرت 52 .
لەبەشەكانی داهاتوودا بە چڕی باسی بەشێك لەو نەخۆشی و ئافاتانە دەكەین , پەلاماری دانیشتووانی شاری كەركووكییان داوە , بەشێكی زۆر دانیشتووانی شارییان كوشتووە , خەڵكی كەركووكیان بە ناچاركردنی شار چۆڵ كردن كردووە .
وەلی بە باوەڕی من ئەگەر كەركووك لە دەرەوەی قەڵا بەشێوەی ڕێك و پێك و فراوان بە پاڵ قەڵایا ئاوەدان بوایە , ئەگەری ئەوە هەبوو شورای شاریان بۆی دروست بكردایە , وەك زۆر لەو شارانەی لەبڕی قەڵایان شورایان هەبووە , یاخود ئەو شارانە هەردووك قەڵاو شورایان پێكەوە هەبووە , نموونە بۆ شێوەی دووەم شاری موصڵە قەڵاو شورای پێكەوە هەبووە , ئەوەی وای كردووە بیر لە دروستكردنی شورا نەكرێتەوە بۆ ئاوەدانی دەرەوەی شار , ئەوەبووە ئاوەدانییەكان پوازی بچووكی لێرەو لەوێی دابڕاو بووە لەشار و لە یەكتر .
بوونی ئاوەدانی بچووك لێرەو لەوێ لە شێوەی پوازی بچووك بچووك لە نزیك شارەكان ئاساییە .
ئەو گوند و ئاوەدانییانەی لەو سەردەمە لە دەوروبەری كەركووك هەبوونە , بەشێك نەبوونە لە شار , بەڵام بە گەورەبوونەوەی شار , دواجار بوونە بە بەشێك لێی نموونە قۆرییە و تسن و بڵاوەیە . یاخود ئاوەدانی دەرەوەی قەڵا لەوانەیە هەر پەراوێزی ئاوەدانی ناو قەڵا بوبێت , خەڵكەكەی هەندێك لە وەرزەكانی ساڵ , بۆ ڕاپەڕاندنی كارەكانیان ( ئاژەڵداری , كشت و كاڵ , ئاش , درەو , كۆكردنەوەی سوتەمەنی ) لە دەرەوەی قەڵا , جێگیر بووبن بۆ ماوەیەكی دیاریكراو , یاخود ماڵ و هەواری هاوینەی دەوڵەمەندان بوبێت . دەوڵەمەندان بەهۆی بڵاوبونەوەی نەخۆشی , تەنگی جێگاو , كەمی ئاو , خراپی خزمەتگوزاریی پەڕیونەتەوە ئەوپەری چەمی خاسە و تێیدا نیشتەجێ بوونە ,پاشان دەبینیین هەموو دەزگا كارگێڕییە گرنگەكان وەك قشڵەو مەجیدییە هەر لەو بەر دروست دەكرێت , دواتریش هەر بەو شێوەیە دەچێتە پێشەوە , تەواوی دەزگا كارگێڕییەكان گرنگەكانی شار دەكەوێتە ئەوبەری شارەوە .
لە سەدەی 18 بە دواوە , دەبینیین كەم كەم , دەورو بەری كەركووك , لە ڕوی ئاوادانییەوە گەشەی سروشتی لەسەرخۆ دەكات , لە دەستپێكدا بە پاڵ قەڵایا ئاوەدانی پەیدا دەبێت , قەبارەی ئاوەدانییەكان لەوە دەردەچێت مێژوونوس و گەڕیدەو گەشتیاران ئاماژەی پێ نەدەن (( لە كارگێڕی عوسمانیدا بازاڕەكان بەگوێرەی پسپۆری و جۆرەكان ڕاستەوخۆ دەوری قەڵاتە نیشتەجێ كراوەكەیان دابوو , بەڵام دایەرەو سەراكانی حكومەت لەناو قشڵەكەی كە لە لای ڕۆژئاوای ڕووبارۆكەكەوەیە دروست كرابوون بڵاوبوونەوەو 53 .
سەرباری گەڕەكی ئیمام قاسم ** و قۆرییە * و شوان * و تسن لە پێش ئەو مێژوەوە لە دوری قەڵا هەبوونە .
لێرەوە دەبینیین , بەرتەكییە بوو بە بەشێك لە ناوكی ئاوەدان كردنەوە سەرەتاییەكانی شار , لە كەركووك بە گشتی وە ڕۆژهەڵاتی قەڵا بە تایبەتی , بە دوای ئەو مێژووەدا لەسەرەتاوە شار بە دەوری قەڵادا بەرین بوەوەو پەلو پۆی هاویشت .
سەرباری ئەو ئاوەدانیانەی ئاماژەمان پێیان دا , ((تەكیەی شێخ عەبدوالڕەحمان (تاڵەبانییەكان)لە ساڵی 1706 لە دەرەوەی قەڵا دروستكرا 54 .
دانیشتووانی شار بە ئەندازەیەك زۆر بوون , بازاڕ و كارگێڕی شار بە شێوەیەك بەرفراوان بوون , شار نایتوانی هیچكە لە پانتایی قەتیس ماوی قەڵادا وەك ڕابردوو بمێننەوە , ڕوپێوی قەڵا نایەتوانی پێداویستی گەشەی بازرگانی , پیشەسازی , خزمەتگوزاری , زۆربوونی ژمارەی دانیشتووان , بەرینبوونەوەی كارگێڕی دابین بكات , بۆیە شار پَویستی بە پێست گۆڕین و دەرچوونە دەرەوە بوو لە قەڵا . قەڵا نە جێگەی دروستكردنی بازاڕی نوێی هەبوو , نە دەتوانرا قەسرو قسوری نوێ و ماڵ و خان و قوتابخانە و مزگەوتی تازەی تێدا دروست بكرێت , بۆیە دەرچوونە دەرەوە لە قەڵا شۆڕشێك بوو بەسەر شار قەڵایی كەركووكدا بەرپاكرا .
(( لە قەڵا 756 خانوو هەبوو لە ماڵ و مزگەوت و تەكیە , لە 3 گەڕەك پێك دەهات , بەشی باكور ناوی مەیدانە , گەڕەكی ئاغالق لە ناوەڕاست و حەمام مسلم یان زیندان لە باشوور 55 .
هیچی دی كەركووك لە توانایدا نەما لە قەبارەو شێوازی كۆندا بمێنێتەوە , وەڵام بە زۆربوونی ژمارەی دانیشتووان و پێشكەوتنە ئابوری وكۆمەڵایەتی وفەرهەنگییەكان بداتەوە ((دانیشتوانی قەڵات بۆ دەرەوەیان گواستەوەو لە ڕواڵەتەكانی شارستانی ئەوروپی نزیكبوونەوە كە دەستیكرد بە باڵكێشای بەسەر لای ڕۆژئاوای ڕووبارۆكۆكەكە دوای ئەوەی كۆچبەرەكان تێیدا نیشتەجێبوون و زۆربەیان لە مەسیحییەكان بوون 56 .
هەرچەندە گەشەی شار لە سەدەی 18 و 19 لە عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست , زۆر بە سستی و لەسەرخۆیی دەچووە پێشەوە , لە چاو ڕۆژئاوا , كە بە دوای شۆڕشی پیشەسازی , گەشەی گەورەی كرد , كەركووكیش وەك شارەكانی دیكەی ناوچەكە گەشەی گەورەی بەخۆوە نەبینی (( كەركوك شارە جوانەكە زۆر نەگۆڕا لە دوو سەدەی دوایندا 57 .
نابێت ئەوە لە یاد بكەین كە كەركوك بە درێژایی ماوەی ململانێی نێوان عوسمانی و سەفەوی , بە دابڕاوی و فەرامۆشكراوی مایەوە , گرنگی پێ نادرا , چونكە خاڵی تەماس و بەروڕوبونەوە و بەرەی پێشەوەی جەنگ بوو لە نێوان ئەو دوو دەوڵەتە , لەگەڵ لەشكر كێشان و داگیر كردندا بە شێوەی ئاسایی شار دەبوو بە وێرانە .
لە كۆتایی سەدەی 18 ەوە , كەركووك بەرفراوانترین قۆناغی بەرین بونەوەی بەخۆوە بینی لە مێژووی خۆیدا , لە دوای دروستكردنییەوە تاكو ئەو كات . بازاری فراوان و مۆدێرن ( قەیسەری) , مزگەوتی نوێی ڕەنگاوڕەنگی لێ دروست دەكرێت , گەڕەكەكانی هاووڵاتیانیش دەرە چنە دەرەوەی قەڵا بۆ پێدەشتەكانی دامێنی قەڵا (( حەلواچییەكان و مزگەوتی غەوس دروستكردنیان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1780 58 .
لە ساڵی 1759 قوتابخانەی غەوسییە لە گەڕەكی حەلواچییەكان دروستكرا 59 . لە ساڵی 1790 ز قوتابخنەی مەیدان دروستدەكرێت 60 .
لە دوای حەلواچییەكان , بە دووری چەند مەترێك لە قەڵاوە , بازاڕێكی مۆدێرن بە گوێرەی ئەو كات , كە بازاڕی داخراوی قەیسەرییە درووست دەكرێت , هەرچەندە قەیسەری كەركووك لە چاو بەشێك لە شارەكانی تر زۆر درەنگ دروستكرا , نموونە لە شاری موصڵ چەند سەدە لەوەپێش قەیسەری هەبووە , دروستكردنی قەیسەری بەدوایدا قشڵە , گەورەترین ئینجازی خانە سازییە لە سەدەی 19 لە كەركووك دا , سیمایەكی نوێیان بە شارەكە بەخشی , شەقییان لە قەڵابوونی شار وەشاند .
سەرباری ئەوەی بازاڕی قەیسەری بەو ژمارە زۆرەی دوكانەوە , تەكانێكی گەورەی بە بازاڕی شارەكە دا , هەر بۆیە دەبینیین بە دوای دروستكردنی قەیسەرییدا , ناوچەكانی نزیكی پڕ دەبێت لەماڵ , زۆر گەڕەكی نوێ دروست دەكرێت ((قەیسەری لە ساڵی 1800 دروستكرا , 7 دەرگای بۆ دروستكرا , لە 300 دوكان پێك هات 61 .
ساڵی1804 گەشتیاری هیندی میرزا ابو تاڵب خان سەردانی كەركووكی كردووە , دەڵێت كەركووك شارێكی مەزن و مەحكەمە , خانووەكانی بە بەردو قایە دروستكراوە , زۆربەی بەرەو ڕوخان دەچن 62 .
گەڕۆكی ئینگلیزی بكنغام , دوای 4 دەیە , لە سەردانەكەی كارستن نیبور , لە ساڵی 1816 , سەردانی كەركووكی كردووە , بەم شێوەیە باسی شارمان بۆ دەگێڕێتەوە : ((كەركوك لە 3 بەش پێك دێت , هەربەشێكیان ڕوپێوێكی فراوانی هەیە , بەشی سەرەكی لەسەر تەپۆلكەیەكە كە بە تەپۆلكەكەی ئەربیل دەچێت , لەناو ئەم قەڵایە ژمارەیەكی زۆر خانوو هەیە , منارەی هەر 3 مزگەوتەكە لە خانوەكانی دیكە بەرزترن , ژمارەی دانیشتوانی لە نێوان 5-6 هەزارە . بەشی دووەمی شار , كە گرنگە بۆ پارێزگاری لە شار , ئەم بەشە ڕوپێوی فراوانتر و ژمارەی دانیشتوانیشی زۆرترە لە بەشەكانی دیكە . دەكەوێتە دەشتایی پاڵ قەڵاوە , لە وێدا خانە سەرەكییەكانی شارو چایخانەو بازاڕەكان هەیە , دانیشتوانی ئەم بەشە نزیكە لە 10000 كەسە . بەشی سێیەمی شار نیو میل لە دوو بەشەكەی دیكەوە دوورە , ئەم بەشە بچوكترین بەشە , خانووەكانیشی پەرتە , ژمارەی دانیشتوانی لە 1000 كەس تێپەڕ ناكات , بەمەش كۆی ژمارەی دانیشتوانی كەركووك لە 15000 تێپەڕ ناكات 63 . هەرسێ بەشەكەی كەركوك گەورەیە , بە پلەیەك وامان لێدەكات وا بیر بكەینەوە , بڵێین لەوانەیە یەكێك بوبێت لە ناوچە ئاوەدانەكان لەمێژوی زوودا . كەركوك هێشتا گەورەترین شاری دەشتاییەكانی ڕۆژهەڵاتی دجلەیە 64 .
لە دوای دروستكردنی بازاڕی حەلواچییەكان لە دەرەوەی قەڵا , لەتەنیشت بازاڕی گەورەی شار , بە دەوری بازاڕ و قەڵایا گەڕەكی نیشتەجێبوونیش دروست دەكرێت ((بریادی و ئاوچی و مزگەوتی نەعمان مێژووی دروستكردنیان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1818 65 .
ساڵی 1812 پەرتوكخانە لە گەڕەكی موسەڵا دروستكرا , 150 پەرتووكی تێدابوو 66 .
گەڕەكە ئاوەدانەكانی خوار قەڵا , لە سەرەتادا بریتی بوون لە : (( ئیمام قاسم , ئەخی حوسێن , پریادی , چقور , ئاوچی و موسەڵا و چای , هەموییان لە دەورو بەری یەك ماوەی مێژووییدا دروستكراون 67 . لە ساڵی 1815 قوتابخانەیەك لە لایەن جولەكەكانەوە دروستكرا , بە ناوی ( موسوی مكتبی ) (( ناوەكە توركییە , ئەمەش باشترین بەڵگەیە بۆ ئەوەی مەرج نییە , ئەو شوێنانەی ناوی توركیان هەڵگرتووە , مۆركی توركی بونیان پێوە بێت )) , ئەم قوتابخانەیە 60 قوتابی كوڕ تێیدا دەیخوێند 68 .
گەڕیدەی بەریتانی كلودیس جیمس لە ساڵی 1820 ز سەردانی لەیلانی كردووە لە 10كم ی شاری كەركووك , هاوكات سەری لە قەڵاش داوە , باس لەوە دەكات , چەند گەڕەكێك لە دەرەوەی قەڵا هەیە 69 .
گەڕیدەی بەریتانی كلودیس جیمس لە ساڵی 1820 ز سەردانی لەیلانی كردووە لە 10كم ی شاری كەركووك , هاوكات سەری لە قەڵاش داوە , باس لەوە دەكات , چەند گەڕەكێك لە دەرەوەی قەڵاكەی هەیە 70 .
بە دوای زۆربوونی ژمارەی دانیشتوانی شار , گواستنەوەی بازاڕی سەرەكی شار بۆ دەرەوەی قەڵا , ناوچەی خوار قەڵا دەبێتە ناوەندی ئابوری شار , بۆیە بەرفراوان دەبێت و گەشە دەكات , بازاڕی جۆراوجۆری لێ پەیدا دەبێت , بە گوێرەی كار و پیشەكانییان بازاڕەكان دابەش دەبن (( ناوچەی خوار قەڵا لە ساڵی 1822 ەوە گەشەی كرد , بازاڕ , چایخانە , خان , ماڵ , ئاسنگەر و خمچی و دارتاش و … لێ دروستكرا 71 .
هاوكات بەهۆی زۆربوونی ئاوەدانی دەرەوە , قەڵا پێویستی بە دەرگای نوێ هەبوو , بۆ پتەوكردنی پەیوەندی ناو قەڵا لەگەڵ دەرەوەی , كە بە هەر چوارلادا شار پەل و پۆی هاویشت , كار و كاسبی و چالاكییە ئابورییەكانی شاریش هەموو كەوتنە دەرەوەی قەڵا . قەڵا 4 دەرگای هەیە , دەرگای ڕۆژئاوا ( تۆپ قاپی) لە 1822 كرایەوە (( تۆپ قاپی لە ساڵی 1822 كرایەوە , بۆ ئەوەی هاووڵاتیان لە نزیكترین ماوەدا بگەنە سەر پردەكە 72 .
بەڵام بە گوێرەی سەرچاوەیەكی دی , لە ساڵی 1824 ز لە ڕۆژئاواوە دەرگای باش قاپی لە بەرامبەر قەڵا لە گەڵ ڕیزێك دوكان دروستكرا , هاوكات دەرگایەكی دیكە و لەگەڵ كۆمەڵێك دوكان لە بەشی ڕۆژهەڵات كرانەوە 73 . لە سەر هەر دەروازە و دەرگایەكی قەڵا كۆشكێك دروستكراوە كە دیدەوانی گورز بە دەست دەیپاراستن ,ئەم دەرگا تازانە پەیوەست بوو بە گەورەبوونەوەی شارەوە .
لە سەرەتادا وەك ئاماژەمان پێی دا گەورە بوونەوەی شار , تەنها بە دەوری قەلدا بوو . بەشێكی دەوری قەڵا ( خۆرئاوا) بەدیوی خاسەیا , بەهۆی چەمی خاسەوە , توانای گەورە بونەوەی نییە , كە لە هەندێك خاڵدا بەینی قەڵاو خاسە زۆر تەنگ دەبێتەوە بۆ چەند مەترێك , بۆیە گەورە بوونەوەی كەركووك شێوەی بازەیی بەخۆوە نەگرت .
ئەوبەر خاسە , بە تایبەت قۆریە گەشەی زۆر ناكات لە چاو بەشەكانی دی شار , بەهۆی دوری لە ناوەندی شار و نەبوونی پردی مەحكەم لە نێوان هەردوو بەشەكەی شار , پردەكە بریتی بوو لە (( پردی دارین , بە پانایی 5 مەتر , لە نێوان هەردوو پردەكەی ئێستا , بۆ گواستنەوەی گالیسكە كە ئەسپ ڕای دەكێشا بەكار دەهێنرا 74 .
خاسە شاری كردبوو بە دوی بەشی دابڕاو لە یەكتر , بە تایبەت لە زستان و بەهار كە ئاو هەڵدەستێت پەیوەندی گران دەبێت لە زۆربەی كاتەكاندا (( لە ساڵی 1822 قۆریە بچوكترین بەشی كەركوك بوو , دانیشتوانی لە 1000 كەس تێ ناپەڕی 75 .
لە ساڵی 1825 ئاشێكی گەورە, ساڵی 1826 مزگەوتی نائیب ئۆغڵی لە گەڕەكی ئاخر حوسێن , ساڵی 1836 قەرە سەرای لە گەڕەكی شاترلو كە كرا بە بارەگای دەوڵەت , ساڵی 1845 بەیوك تەكیە لە گەڕەكی بڵاخ دروستكرا ن 76 .
بە دوایدا ئاوەدان كردنەوە پەڕیوەوە بۆ ئەوبەر خاسە , دروستكردنی قشڵەو مەجیدییە لەوبەر تەكانی دا بە گەورەبوونەوەی شار لەو بەشە . دروستكردنی قشڵەو مەجیدییە (( قشلە لە قشلاق ەوە هاتووە , قش بە مانی زستان , لاق یش بە مانای شوێن دێت )) لە پاڵ قەیسەری هەنگاوی گەورە بوو بۆ بە مۆدێرن كردنی شێوەی شار و گەشەدان بە تەرزی بیناسازی لە مێژووی نوێی كەركووكدا , تەنانەت چەسپاندنی كەركووك وەك گرنگترین شاری ناوچەكە .
(( قشڵەی كەركووك لە ساڵی 1863 محەمەد نامیق پاشا دروستی كرد 77 .
((قشڵە لە ساڵی 1836 لەسەر پانتایی 15000 مەتر چوارگۆشە دروستكرا , قەسری مەجیدییە لە ساڵی 1840 دروستكرا , كە لە 70 ژور پێك دەهات , ماوەیەكی زۆر متەسڕفییە و دارایی و تاپۆو دادگای تێدا بوو , كە گرنگترین دەزگاكانی ئەو سەردەمە بوون 78 . بەم شێوەیە دەبینیین كەركووك لە پاڵ گەورە بونەوەی بازاڕ و گەڕەكەكانی , كارگێڕییەكەشی گەورە بوەوە و شێوەی مۆدێرنی بەخۆوەبینی , ئەمەش وەڵامدانەوە بوو بە پێشكەوتنەكانی ڕۆژگار .
((لە ساڵی 1870 لە پاڵ قەڵا بازاڕی گەورە دروستكرا 79 .
درووستكردنی بازاڕی گەورە , بەو پانتایی و ڕوبەرە بەرفراوانەوە , وەڵامدانەوە بوو بە پێداویستی سەردەم , لە گەورە بونەوەی شار و زۆربوونی ژمارەی دانیشتووان و نیشتەجێ بوونی ڕەوەندەكان لە لادێكان . مەدحەت پاشا لە ساڵی 1869 هەوڵی دا , عەشیرەتەكان نیشتەجێ بكات , عەرەبەكانی ناوچەی حەویجەی كەركووك بەشێكن لەوانە .
بۆ دروستكردنی پەیوەندی بەهێز نێوان هەردوو بەری شار , كە كارگێڕی و سەربازگا كەوتبوونە بەشە نوێكەی شارەوە, بازاڕ و ئاوەدانیش بەرەكەی دیكە , دروستكردنی پردێكی بەهێز لەسەر خاسە پێویست بوو , هەر بۆیە (( لە ساڵی 1875 پردی بەردینی خاسە دروستكرا , ئەمەش بووە هۆی گەشەی بەشی دیوی قۆریە , پردەكە لە 2 – 4 – 1954 ڕوخێنرا , لە شوێنی پردەكەی ئێستا دروستكرایەوە 80 .
دەرچوونە دەرەوەی شار بۆ دەرەوەی قەڵا , بەرین بونەوەی لەهەردوو بەری خاسە , پێویستیبوونی هۆیەكانی گواستنەوەی هێنایە پێشەوە بۆ پەیوەندی و گواستنەوە , بۆیە پردی بەردینی خاسە زۆر گرنگ بوو , بۆ بەیەك بەستنەوەی هەردوو دیوی شار .
((لە ساڵی 1882 خان و چایخانە و بۆیە خانە لەسەر خاسە دروستكران 81 .
بەدروستكردنی پردی خاسە , دیوی قۆرییەو مەجیدییە گەشەی كرد , بۆیە پلەی دووەمی گەشەی شار بەرینبوونەوی قۆرییە بوو لەوبەر پردەكە . ((ساڵی 1890 قۆریە لە 3 : شاترلو , ساریكەهیە , بەگلەر پێك دەهات 82 .
((بەشە دەشتایەكەی شاری كەركوكیش (قۆریە ), سەرەتای سەدەی هەژدەیەم دەست بە ئاوەدان كردنەوەی كراوە , ناوی قۆریەش لە گوندێكی بەو ناوە وەرگیراوە 83 .
هاوكات لە پاڵ چایخانەی مەجیدییەوە ((تەكیەی سەید ئەحمەدی خانەقا , لە ساڵی 1860 لە دروستكردنی بونەوە 84 .
دروستكردنی تەكییەی سەید ئەحمەد خانەقا , كە كەسایەتییەكی كوردی بەهێزی خاوەند نفوزی هەموو ناوچەی كەركووك بوو , هەنگاوێكی گەورە بوو بۆ گەشەدان بە شار و پەیدا كردنی هژمۆنیای زیاتری كورد لە كەركووكدا , هاوكات پەیوەندی مورید و هەوادارەكانیشی بە كەركووكەوە بەهێز دەكرد .
گەداو هاووڵاتیان , جوتیار و ئاغاكان بە خۆیان و دیارییەكانیانەوە دەهاتنە خزمەت شێخ , شێخ لە لایەن ماڵباتەكەیەوە پشتیوانی لێ دەكرێت , بۆیە ئەگەر كەسایەتی بەهێزو نیشتمان پەروەر بێت , بەهۆی پەیوەندی نەرێت پارێزی باوەوە لەو سەردەمە كارایی لەسەر پارسەنگی نفوزی نەتەوەكانیش دادەنا لەشار .
كەركووك لە ساڵی 1880 پێك دەهات لە (( 4630 ماڵ , 1183 دوكان , 284 عەرەسە , 12 نانەواخانە , 12 حەمام , 64 باخچە , 68 ڕەز , … 85 .
هەرچی نووسەری ئەلبانی شەمسەدین سامییە لە لە ئەنسكلۆپیدیای عوسمانی كە لەساڵی (1896) لە چاپخانەی(میهران) لە ئیستانبۆڵ چاپ كراوە لە سەر كەركووك بەم شێوەیە نوسیوییەتی((قەڵایەك, 36 مزگەوت , 7 قوتابخانە, 15 تەكیە و زاویە, 12 خان , 1282 دوكان , 8 حەما م , پردێك , روشدییەك , 3 كەلیسای هەیە.
شارەكە بە نێو قەڵا و ئەو گەڕەكانەی لەدەوروبەر و لای راستی قەڵا درووست كراون پێك دێت . سێ لەسەر چواری دانیشتوان كوردن و بەشەكانی دیكەش لە نستوری, تورك و عارەب و هتد, پێك دێن. 760 ئیسرائیلی(خۆی نەنووسراوە یەهودی, نووسراوە ئیسرائیلی) 460 كلدانی. سەرەڕای ئەوەی كە چەند كاروانسەرایەكی بۆ بازرگانی هەیە, كشتوكاڵی بەراو هەیە و لەدەوروبەرییەوە باخی میوە هەن.لەدەوروبەری شار ئاوی كانزایی و نەوت زۆرە.
لەشار ئامێری رستن و چنینی قوماش هەیە.
لە شاردا نزیكەی 20 ئامێری رستن و چنینی قوماش هەیە.لەشار دەباغی دەكرێت و تەنانەت ئاوریشم بەرهەم دێت. ئاوی شكوفەی پرتەقاڵ دەگیرێت. لەهاوین ئاو و هەوای گەرمە. ئاو و هەوای شار فێنك و پاكە. لە شارەكەدا چەند مەقبەرەیەكی لێیە و هەندێ پیر و چاكیش قەبرەكانیان خەڵك دەچێتە سەری)) *.
بەم شێوەیە دەبینیین كەركووك لەم ماوەیەدا گەورە بونەوەیەكی فراوان بەخۆوە دەبینێت , لە دوای دروستكردنییەوە تا ئەوكات بێ هاوتا بووە .
گرنگترین قوتابخانە سەرەتاییەكانی كەركووك ئەمانەی خوارەوەن , لەگەڵ ساڵی دروستكردنی :
-قوتابخانەی غەوسییە ( حەلواچییەكان ) ساڵی 1709 .
-قوتابخانەی الایوبییە , ساڵی 1710 گەڕەكی شاترلو.
-قوتابخانەی پیشەسازی 1868 لە كۆتایی شەقامی ئەتلەس .

• قوتابخانەی ڕشدیە ساڵی 1868 ( یەكەم قوتابخانەی نڤامی لە كەركوك دامەزرا لە گەڕەكی ئەخی حوسێن .
  -قوتابخانەی ئیبراهیم پاشا لە شاترلو ساڵی 1891 .
  قوتابخانەی نائب ئۆغلی ئەخی حوسێن 86 .

15 ساڵی یەكەمی سەدەی بیست , لە كەركووك ژیان وەك خۆی مایەوە , پاشان بەهۆی گەشەی بازرگانی و هاتنی بێگانەوە بۆ ناو عێراق , لە دوای داگیركردنییەوەلەساڵی 1918 گەشەی كرد . وەلێ لە ڕووی قەبارەو ژمارەی دانیشتووانەوە , جگە لە سەردەمی گرانی گەورە , شار هەر لە مەزن بوون و گەورە بونەوەدا بوو .
((ڕوپێوی شاری كەركوك و هەولێر لە نێوان ساڵانی 1890- 1914 بوو بە دووجاری خۆی 87 .
(( ساڵی 1920 ڕوپێوی كەركووك بوو بە 4,8كم2 88 .
بە دوای داگیركردنی عێراق لە لایەن ئینگلیزەوە . ((پۆلیسخانە لە ڕۆژهەڵاتی خاسەوە لە ئەشەك مەیدان دروستكرا , مەلهایەك ( دعارە) لە تەنیشتییەوە كرایەوە بۆ پۆلیسەكان 89 .
لە سەردەمی جەنگی جیهانی یەكەم , دەست كرا بە دروستكردنی هێڵی ئاسنینی بەغدا – كەركوك . بە دوایدا ویستگەی شەمەنەفەری كەركووك دروستكرا . بوونی شەمەندەفەر و هاتنی ئۆتۆمۆبێل گەشەی بە شار دا , بوونی شەمەندەفەر و ئۆتۆمۆبێل هۆكاری گەشەی شارن , هاوكات گەشە بە پەیوەندی و بازرگانیش دەدات . ئیتر سەردەمی كۆڵانە تەسكی ئەوپەڕ داخراوی بن تاقدارەكانی بڵاخ و چقور و موسەڵا نەما , كۆڵانەكان دەبێت فراوان دروست بكرێن , چونكە ئۆتۆمبێل و عارەبانچی پێدا تێ دەپەڕن . دروستكردنی شەقامی بەرین , قەبارەی شاری گەورە كردەوە , سەرباری ئەوەی زۆر پیشەو كارگێڕی نوێی وەك پۆلیسی هاتوچۆو دوكانی فیتەری و فرۆشیاری یەدەكی ئۆتۆمۆبێل و پەنچەرچی …. لەگەڵ خۆیدا هێنا .
دەزگای پۆلیس , گومرگ , باج , یانەی وەرزشی , نەخۆشخانەی سەربازی هەموو ئەمانە پێویستی ئینگلیزەكان بوو لە عێراقدا , بۆیە سوپای ئینگلیز كەوتنە دروستكردنی ئەم دەزگایانە لە شارەكانی عێراق .
شاری كەركووك لە ڕوی كاڕگێڕییەوە لە ماوەی 4 دەیە , دوو گۆڕانكاری بەسەردا هات , ساڵی 1879 متەسەرفییەی كەركووك بوو بە بەشێك لە ولایەتی موسڵ , دوایی بوو بە ولایەتێكی سەربەخۆو لە ساڵی 1919 هەولێری لێ جیا كرایەوە 90 .
هاتنی ئینگلیزەكان سەرباری ئەوەی وەك ئاماژەمان پێی دا , بۆ پێداویستی خۆیان كەوتنە دوستكردنی دەزگا ئیداری و خزمەتگوزارییەكان , لە لایەكی دییەوە تەرزی نوێ لە خانەسازی و نەخشەی شەقامی نوێشیان لەگەڵ خۆیاندا هێنا .
لە سەردەمی داگیركەری بەریتانیاشدا ساڵی 1919 ئینگلیزەكان سەرایكی دوو نهۆمی یان لە ڕۆژئاوای شارەوە بە بەرد وقسڵ دروست كرد و بانیشیان بە ئاسن و برغو قایم كرد تا ساڵی 1972 یش هەر سەرای حكومەت بوو 91 .
پەیدابوونی خانوی چەند نهۆمی , بەكارهێنانی چیمەنتۆ و شیش و شێلمان , تەشەنەكردنی تەرزی خانووی ڕۆژئاوایی گرنگترین سیماكانی تەلارسازییە لە دوای هاتنی ئینگلیزەكان بۆ عێراق .
هەروەها دوای هاتنی ئینگلیزەكان , گرنی دان بە دیوی دەرەوە بە تایبەت باخچەی بەر دەرگا زیادی كرد , بە پێچەوانەوە لە تەرزی خانوی ڕۆژهەڵاتی گرنگی بە ناوەوە دەدرا .
بەڵام ئەك گۆڕانكارییانە تاكو دەیەكانی دوایی لەسەرخۆو بە هێمنانە دەچووە پێشەوە ((چەمەنتۆ لە چوارچێوەیەكی تەسك بەكارهێنراوە , بەهۆی بەرزی نرخەكەی و بەكارنەهێنانی لەوە پێش 92 .
كاتێك دەوڵەت كەوتە دروستكردنی خانوو بۆكارمەندانی كەرتی نەوت لەسەر تەرزی ڕۆژئاوایی , ئیتر ئەم مۆدەیە لە شاردا بڵاو بوەوە و جێكەوت ((لە سەرەتای پەنجاكان سەدان خانوو بەناوی گەڕەكی عەرەفە دروستكرا(كركوك جدیدە), زۆربەی دانیشتوانییان ئاشوری و ئەرمەن و توركمان بوون 93 .
هەروەسا بۆ وەڵامدانەوە بە پێویستی سوپای ئینگلیز لە شارەكە (( هێزەكانی ئینگلیز ئوتێلی Resthouse ییان دروست كرد . بە دوایدا لە ساڵی 1925 , ئوتێلی ئەحمەد پاڵاس لە شوێن ئوتێلی كەركوكی ئێستا دروستكرا 94 .
واتە كەركووك لە قۆناغی خانەوەگواستییەوە بۆ قۆناغی ئوتێل پاڵاس , ئەمەش هەنگاوێكی مێژوییە بۆ مۆدێرنە بوونی شار .
تێكەڵ بوونی عێراق بە جیهانەوە , ڕادیۆو تەلەگراف و تەلەفۆن و تەلەفزیۆن و سینەمای لەگەڵ خۆیدا هێنا , ئەمانەش هەموو كەركووكییان گرتەوە (( ساڵی 1940 سینەما غازی دروستكرا , لە نزیك پردی بەردین 95 .
لە ناوەڕاستی سەدەی 16ەوە وەك ئاماژەمان پێیدا , ژمارەی خانووەكانی كەركووك , تەنها لە 168 خانوو پێك دەهات , لە ناوەڕاستی سەدەی بیست و لە ماوەی 4 سەدەدا , ژمارەی خانووەكانی زیاتر لە 47,1 جار زیاد دەكات بۆ زیاتر لە 8000 خانوو .
((ژمارەی خانوەكانی خۆی لە 8000 خانویەك دەدا , ژمارەی دانیشتوانەكەشی لە 60000 كەسێك زیاترە كە زۆربەیان بەتوركی و كوردی دەدوێن 96 .
((گرنگترین شەقامی شارەكە دەژمێرن كە 18 شەقامن 97 .
گواستنەوەی قەوارەی بەرهەم هێنانی ئابوری وڵات لە كشت و كاڵەوە بۆ بەرهەم هێنانی نەوت , تەكانی گەورەی بە شار دا , بەمەش سەنگی ئابوری لە لادێوە گواسترایەوە بۆ شار ( كەركووك – موصڵ- بەسرە- بەغدا ).
((ساڵی 1952 ەوە بۆ 1955 ژمارەی 341 خانوو لە عەرەفە دروستكرا 98 .
((ساڵی 1952 ژمارەی 12 خانوو )) وە(( 1953 ژمارەی 98 خانوو )) . ((ساڵی 1954 ژمارەی 202 خانوو تەواو كرا )) (( 1955 ژمارەكە گەیشتە 341 خانوو)) 99 .
تەنها لە نێوان ساڵی 1949 بۆ 1952 , لە شاری كەركووك بە فەرمی داوای مۆڵەت بۆ دروستكردنی 705 خانوو كراوە , هەرچەندە لەو سەردەمە ڕێگری یاسایی لە بەردەم خانوو درۆستكردن هەبووە , بۆ ئەوەی جوتیاران لادێ بەجێ نەهێڵن بگوازنەوە بۆ شار .

ساڵ 1949 1950 1951 1952
كەركوك (ژ مۆڵەت) 148 162 158 237
كۆی عێراق 3347 2950 2956 4343 100 .
لە بەشەكانی داهاتوودا بە چڕی و تێرو تەسەلی لە گەشەكردنی شاری كەركووك لە نێوان ساڵانی 1947 بۆ 1957 لە هەموو بوارەكان دەكۆڵینەوە .
بەم شێوەیە كەركووك لە گەورە بونەوەی بەردەوامدا بوو لە ساڵی 1973 ڕوپێوی گەیشتە 24,7 كم2 , دوانزە ئەندازە قەبارەی قەڵا 101 .
*مەختوتەی ژمارە 2636 لە پەرتوكخانەی ئەوقافی بەغدا هەیە , لە ساڵی 1117 هیجری كەركووك بە بەلدە هاتووە , لە مەختوتەیەی دیكە كە لە 1135 هجری بە ژمارە 20629 بڵاوكراوەتەوە بە لادێ ناوی هاتووە , دیارە لەو ماوەیەدا ڕوداوو برسێتی كەركووكی گرتۆتەوە ( هویە كركوك – محمد علی قەرەداغی –ئاراس –ص8-9 ).

• بە پێی سەرچاوەی ( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ) كارستن نیبۆر فەرەنسییە , وەلێ بە پێی سەرچاوەی 102 .
  **(( گەڕەكی ئیمام قاسم كۆنترین گەڕەكی كەركوكە 103 .
  ***(( بەگوێرەی كۆنترین سەرچاوە لە بەردەستماندایە , كە مێژووی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1548 , لە گەرەكی قۆریە 70 ماڵ هەبووە , بە ئەندازەی لادێیەكی بچوك بووە 104 .
  ****((گەڕەكی شوان , شوێنەواری ماوە بەرامبەر ئەحمەد ئاغایە 105 .
  *****((تسن لە سالی 1548 لە 93 ماڵ پێك دەهات 106 .
  ****** بەڵام نوسەرێكی دیكەی توركمان پێی وایە لە 360 دوكان پێك دێت (( قەیسەری كەركوك 360 دوكانی تێدایە , 12 شوقە لەسەریەوەیە 107 . ناوبراو پێی وایە 360 دەربڕی ڕۆژەكانی ساڵ و 12 ەكە دەربڕی مانگەكانی ساڵە.
  * قشڵە ((قشلاق وشەیەكی توركییە)) .

گەشەكردنی ژمارەی دانیشتوانی شاری كەركووك

وەك پێشتر ئاماژەمان پێی دا , كەركووك شارێك بووە زۆر كەم گەڕیدەو گەشتیار و ڕۆژهەڵاتناس سەردانییان كردووە و ڕێیان تێی كەوتووە , بۆیە كەمترین زانیاری لەبەردەستدایە سەبارەت بە قەبارەی شارەكە و ژمارەی دانیشتووانی .
بۆ داریكردنی قەبارەی شارێك , دەشێت خەمڵاندنەكان زیاتر ئامانج بپێكێت , چونكە لە ئاستی دیاریكردنی گەڕەك و ڕێژەی ئاوەدانی شاردایە . بەڵام ئەم خەمڵاندنانە بۆ دیاریكردنی ژمارەی دانیشتوان ئەنجامی نادروست دەدات بە دەستەوە , چونكە بەبێ ئەنجامدانی ئامار ناتوانرێت لە ڕێگەی خەمڵاندنەوە , ژمارەی دانیشتووانی شارێك دیاری بكرێت , ئەمە لە كاتێكدا ئەو ئامارانە لە مەزەندەی ئەو كەسانە زیاتر نەبوونە . سەرباری ئەمە زۆر لەو زانیارییانەی كە هەن , لەگەڵ یەكدیدا ناكۆك دەكەونەوە . بۆیە ئەو ئامارانەی لەبەردەستدان هەموو مەزەندە و قەبڵاندنی گەڕیدە و گەشتیارانە , ئەوانیش ماوەی كەم لە شارەكە ماونەتەوە , نەیانتوانییوە زانیاری تەواو لەسەر ژمارەی دانیشتووان كۆبكەنەوە .
تاكو دوای داگیركردنی عێراق لە لایەن ئینگلیزەوە , دەوڵەت هیچ جۆرە ئامارێكی نەكردووە بۆ دیاریكردنی ژمارەی دانیشتووان , بۆیە لە ڕوی زانیارییەوە لەم بوارە كەركووك هەژارە , ئەوەی هەیە و لەبەردەستدایە جێگای متمانە پێكردن نی یە .
ئاماری مۆدێرنی جیگەی متمانە , تاكو ساڵی 1947ز ئەنجام نەدراوە لە شاری كەركووك , ئەوەی هەیە گریمانەو مەزنەدەیە , نەتەوەییە بەرچاو تەنگەكان ( كورد و توركمان) ئەو وتەو ژمارانەی لە قازانجی خۆیانە بەكاری دەهێنن , ئەوانەشی بە پێچەوانەی دروشمە سیاسییەكان ئەمڕۆیانە , چاوی خۆیانی لە ئاست دەنوقێنن , ئەمڕۆ جەنگ لە سەر خاوەندارییەتی شاری كەركووك لە جەنگی ژمارەكانی ڕابردوەوە سەرچاوەی گرتووە .
گەڕۆكی ئینگلیزی بكنغام لە ساڵی 1816 , سەردانی كەركووكی كردووە , بەم شێوەیە ئاماژە بە ژمارەی دانیشتووانی شار دەدات : ((كەركوك لە 3 بەش پێك دێت , هەربەشێكیان ڕوپێوێكی فراوانی هەیە , بەشی سەرەكی لەسەر تەپۆلكەیەكە كە بە تەپۆلكەكەی ئەربیل دەچێت , لەناو ئەم قەڵایە ژمارەیەكی زۆر خانوو هەیە , منارەی هەر 3 مزگەوتەكە لە خانوەكانی دیكە بەرزترن , ژمارەی دانیشتوانی لە نێوان 5-6 هەزارە . بەشی دووەمی شار , كە گرنگە بۆ پارێزگاری لە شار , ئەم بەشە ڕوپێوی فراوانتر و ژمارەی دانیشتوانیشی زۆرترە لە بەشەكانی دیكە . دەكەوێتە دەشتایی پاڵ قەڵاوە , لە وێدا خانە سەرەكییەكانی شارو چایخانەو بازاڕەكان هەیە , دانیشتوانی ئەم بەشە نزیكە لە 10000 كەسە . بەشی سێیەمی شار نیو میل لە دوو بەشەكەی دیكەوە دوورە , ئەم بەشە بچوكترین بەشە , خانووەكانیشی پەرتە , ژمارەی دانیشتوانی لە 1000 كەس تێپەڕ ناكات , بەمەش كۆی ژمارەی دانیشتوانی كەركووك لە 15000 تێپەڕ ناكات 108 .
وەلێ كلیمانی فەرەنسی 4 دەیە دوای بیكنغام , لە ساڵی 1856ز سەردانی كەركووكی كردووە, ڕونتر پەنجە لەسەر ژمارەی دانیشتووانی شار دادەنێت ., ئەو ژمارەی دانیشتووانی شاری كەركووك دیاری دەكات بە 25000 كەس , جگە لە سەربازانی عوسمانی لە شارەكە , ئەوەش دیاری دەكات كوردەكان 75% دانیشتووانی شار پێك دەهێنن 109 .
دوای كلیمان بە 17 ساڵ , ئەندازیاری ڕوسی یوسیب تشیرنیك , كە لە ساڵانی 1872-1873 سەردانی كەركووكی كردووە , ژمارەی خەڵكی شارەكەی بە 12000-15000 دیاری كردووە . باس لەوە دەكات هەموو دانیشتوانی شارەكە كوردن , جگە لە 40 خێزانی كریستان نەبێت 110 .
لە كۆتایی سەدەی نۆزدە بەگوێرەی زانیاری بارۆن ئیدوارد نۆڵد (( كەركووك شار و ناوچەیەكی گرنگە بە پێی ئەو ڕاپۆرتانەی لە توركیا بەرچاوم كەوتن , دانیشتووانی كەركووك 17 هەزار كەسە 111 .
دوای دوو دەیە لەو گەشتەی یوسیب تشیرنیك , شەمسەدین سامی ژمارەی دانیشتوانی شاری كەركوكی لە قاموس ئەعلامی توركی بە 30000 دیاری كردووە , لێ دوای 10 ساڵ لەو مێژووە , میجەرسۆن ئەو ژمارەیە كەم دەكاتەوە بۆ نیووە .
((میجەرسۆن لە ساڵی 1907دا , 16 ڕۆژ لە یەكێك خانەكانی كەركوك ماوەتەوە , ژمارەی دانیشتوانی كەركوكی بە لانی كەم 15000 دیاری كردووە 112 .

11 ساڵ دوای گەشتەكەی مێجەرسۆن , ئەدۆنیس ژمارەی شاری كەركووكمان دەداتێ ((ئەدۆنیس : كاتێك بەریتانییەكان داگیرییان كرد ژمارەی دانیشتووانی شارەكە دەگەیشتە 25 هەزار كەس 113 .
ساڵی 1920 ژمارەی دانیشتووانی بەشی ڕاستی شاری كەركووك گەیشتە 32191 كەس , كۆی دانیشتووانی شار گەیشتە 59210 كەس 114 .
لێرەوە ئەم جیاوازییە ئاشكرایانەمان بۆ دەردەكەوێت لە دیاریكردنی ژمارەی دانیشتووانی شار , دەبینیین هەر كەسە كە سەردانی شاری كەركوكی كردووە , ژمارەیەكی داوە بە دەستەوە , ئەمەش بەهۆی ئەوەوە بووە , زانیاری درووست نەبووە لەسەر ئاماری شار .
لە لایەن دەسەڵاتدارییەتییەوە ئاماری دروست نەكراوە , تاكو ئەو بێگانانە كەڵكی لێ وەربگرن لە یاداشتنامەو نوسینەكانیان .
نەبوونی سەرژمێری دەوڵەتی و بانكی زانیاری لە شار , هۆكاری ئەم سەرلێشێوانەیە , كە بێگانەكان گەڕاونەتەوە بۆ وڵاتی خۆیان , لە دەفتەری بیرەوەری و نوسراوەكانیان , بە مەزەندەی خۆیان ژمارەی دانیشتوانی شاری كەركووكیان دیاریكردووە , بۆیە ژمارەكان ناكۆك لەگەڵ یەكتر, ناتوانرێت پشتیان پێ ببەسترێت و وەك بەڵگەنامەی بە متمانە كەڵكی لێ وەربگرترێت , بكرێنە سەرچاوە بۆ توێژینەوە و یەكلایكردنەوەی كێشە مێژوییەكان و ساغكردنەوەی ناسنامەی شارەكە .
هەرچەندە هۆكار زۆر لە ئارادا بووە , بۆ ئەوەی ژمارەی دانیشتووان بەردەوام لە بەرزبونەوەو دابەزیندا بێت , لە گشتدا گەشە نەكات و لە شوێن خۆی ڕابوەستێت , لەوانە : گرانی , نەخۆشی , لافاو , شەر ِ, قات و قڕی …. .
سەرما و گەرما ڕۆڵی گرنگیان هەبووە لە زۆربوونی ڕێژەی مردن , سەرباری نەخۆشی . با چاوێك بخشێنیین , بە بەشێك بچووك , لە گرنگترین ئەو ڕوداوە سروشتیانەی , لە ماوەیەكی كوورتی مێژوییدا , لە ناوچەی كەركووك ڕویانداوە , كە بوونە بە هۆكاری مردنی بە كۆمەڵ و ماڵ وێرانی بۆ هاووڵاتییانی شارەكە . ئاكامیان بە كەمبونەوەی ژمارەی دانیشتوانی شار و چۆڵ بوون و وێران بوونی تەواو بووە , ئەمە سەرباری جەنگ و هێرشەكان , بە تایبەت هێرشی سەفەوییەكان بۆ سەر كەركووك , گرتن و مەنجەنیق بارانكردنی وەك پێشتر ئاماژەمان پێی دا ((نادر شاە لە ساڵی 1743 كەركووكی داگیر كرد , لە ساڵی 1746 عوسمانییەكان گرتیانەوە )) . یاخود ((لە ساڵی 1624 خان ئەحمەد خانی ئەردەڵان بە لەشكرێكەوە چووە سەر شارەزور و كەركوك و قەڵای كەركوكی زەوت كرد 115 .
شارەكانی عێراق و ناوچەكە لە ڕوی شێوازی دروستكردنەوە زۆر كەم و كوڕییان هەبووە , ئەم كەم و كوڕیانەش بۆتە هۆی تەشەنەكردنی نەخۆشی تیایاندا , لەوانە : (( قەرەباڵغی , پیسی , كەمی ئاوو بە تایبەت لە ناو قەڵاكان , خراپی ڕێگاو بان , بوونی گیانەوەری پیس لە شار , بەخێوكردنی ئاژەڵ لەناو ماڵان , كەمی ڕێژەی بۆشایی ناوشار و باخچەو سەوزایی , داخراوی كۆڵانە تەسكەكان , بەهۆی ئەوەوەی كۆلانە داخراوەكان فێنك بوون , هاوكات ڕەشا با نایگرتەوە , هەروەها بوونی ژێر زەمین بۆ پاراستن لە گەرما و سەرماو ڕەشەباو تكە , لەبەر بچوكی خانوو تەسكی حەوشە …. )) .
شارەكان بە گشتی و قەڵاكانییان بە تایبەت , كۆڵانەكانییان زۆر تەسك بوو , ئەمەش بە هۆی كەمی ڕوبەری شارەوە , هەروەها پاراستنیی خەڵكەكەی لە گەرمایی هەتاوی هاوین . (( كۆڵانی تەسك , خۆرەتاو نایگرێتەوە , شتی تێدا بۆگەن دەبوو , ماڵەكان پەنجەرەیان نەبوو لە نهۆمەكانی خوارەوە , تا هەوای تازە بچێتە ژورەوە , بە تایبەت ئەو ماڵانەی دەكەوتنە سەر كۆڵانەكان , كەمی ڕوپێوی شارەكان و زۆری ماڵ , وای دەكرد شوێنی باخچە لە شاردا نەبێتەوە , كۆڵانەكان پڕ بوون لەگیاندار , لە ئەسپەوە بۆ كەر و حوشتر و مانگاو مەڕو ماڵات و… گەوەڕەكانیان لە تەنیشت شوێنی ژیانی خەڵكەكەوە بوو , یان لەو خانانەی نزیك بوون لە گەڕەكەكانەوە . ئەوەی ببوە دیاردەی ئاسایی ئەو پاشماوە و پیساییانە بوو لە گەڕەكەكان هەڵدەگیران , دواتر دەكران بە سوتەمەنی بۆ حەمامەكان , دەبوونە دایانگای مێش و مەگەز و سەرچاوەی نەخۆشی 116 .
شارەكانی عێراق لە سەدەی 15 ەوە , لەهەموو خزمەتگوزارییەكی تەندرووستی بێ بەش بوون , كەوتنە بەر شاڵاوی زۆر جۆرە نەخۆشی كوشندە , لە چەشنی تاعون و كولێرا و مەلاریا و تیفۆید , لە ساڵەكانی 1689 و 1719 و 1773 و 1774 و 1776 و 1780 و 1790 و 1801 و 1827 و 1830 و 1873 و 1874 و 1875 و 1876 و 1877 و 1899 و 1901 و 1902 و … هتد .
((لەو ماوانەدا زۆر جۆر نەخۆشی عێراقیان گرتەوە . هەر یەكێك لەم نەخۆشیانە , زیانی ئابوری و مرۆیی گەورەیان لێ كەوتۆتەوە , ئەمەش بەهۆی ئەوەوەی , دەسەڵاتدارییەتی عوسمانی گرنگی نادا بە كەرتی تەندروستی 117 .
مشك و جرج , یەكێك لە هۆكارەكانی تاعوونن لە مێژوودا . كە بەرفراوانی لەو شارە قەڵا ماڵە بچوك و تاریكانەدا بڵاو ببونەوە .
گرنگترین ئەو ڕوداوانەی لە كەركووكدا هاتنە ئاراوە , ئەوەی تۆمار كراوە بریتین لە :
((لە ساڵی 1248ز بارانێكی زۆر باری , لادێیەكان كەوتنە ژێر ئاواوەوە , قەڵای كەرخینی هەرەسی هێنا 118) .
ساڵی 1744 كولە دای بەسەر ناوچەی كەركووكدا (من احداپ كركوك 1700-1959- نجات كوبرلی اوغلو ).
((ساڵی 1757 … ( بەهۆی كارەساتی سەرماو بەفرەوە , ژمارەیەكی زۆر هاوڵاتیانی كورد گیانیان لە دەست دا , تەنانەت كەس نەبوو تەرمەكانیان بشارێتەوە 119 )
(( هەمان ساڵ ناوچەكە كەوتە بەر هێرشی بەرفراوانی كولە . سەرباری برسێتی بەهۆی پەلاماری كولەوە. لە دواییدا نەخۆشیشی هاتە سەر . مردن ئەوەندە زۆر بووە , كە فریای ناشتنی تەرمەكانیان نەكەوتن 120 ) .
ساڵی 1770 پلەی گەرما هاتە خوارەوە , بووە هۆی فەوتانی بەروبوومی كشت و كاڵ و هاتنی گرانی (من احداپ كركوك 1700-1959- نجات كوبرلی اوغلو ).
ساڵی 1771 جارێكی دیكە كەركووك كەوتە بەر شاڵاوی كولە , لە ئاكامدا بەروبوومی كشت و كاڵ فەوتا و گرانی لێكەوتەوە .
ساڵی 1772 تاعون كەركووكی گرتەوە كە لە ئەستەنبوڵەوە هاتبوو , ئەمەش بووە هۆی ئەوەی خەڵك شارەكە بەجێ بهێڵن .
ساڵی 1773 باران زۆر باری بووە هۆی زۆری بەرهەم و هەرزانی (من احداپ كركوك 1700-1959- نجات كوبرلی اوغلو ).
ساڵی 1785 وشكە ساڵ بوو , بووە هۆی گرانی و كەمبوونی خۆراك و برسێتی لەناو هەژاران (من احداپ كركوك 1700-1959- نجات كوبرلی اوغلو ).
ساڵی 1792 جارێكی دیكە وشكە ساڵ بوو , بووە هۆی گرانی و برسێتی .
ساڵی 1802 تاڵانی ناوچەی شنۆو لاجان هێنرایەوە بۆ شار , كە لە هۆزی بڵباسیان گرتبووە , دابەشكرا بەسەر دانیشتووانی شاری كەركووك ( 60000 سەر مەڕ- 2000 مانگا – 2000 گا) 121 .
(( ساڵی 1815 گرژی كەركوكی گرتەوە , چەند مانگ درێژەی كێشا 122 .
((فارسەكان لە نێوان ساڵانی 1821-1823 شارەكانی كەركوك –سلێمانی- موسڵیان داگیركرد , بەڵام بەهۆی بڵاوبونەوەی نەخۆشییەوە پاشەكشەیان كرد 123 .
ساڵی 1821 كولێراو زەردویی كەركووكی گرتەوە كە لە هیندستانەوە هاتبوو , نزیك 1000 كەسی لە شار كوشت , 20 ڕۆژی خایاند 124 .
ساڵی 1824 جارێكی دیكە باران كەم باری , گرانی ناوچەكەی گرتەوە , زۆركەس لە برسان مردن , ساڵی 1827 جارێكی دیكە كولێرا ژمارەیەك هاووڵاتی شارەكەی كوشت , ساڵی 1828 كولە پەلاماری شاری دا , ساڵی 1829 قات و فڕی جارێكی دیكە كەركووكی گرتەوە .
ساڵی 1830 تاعون لە تەبرێزەوە گەیشتە سلێمانی , لەوێوە بۆ كەركووك , ڕۆژانە هەزارانی دەكوشت , دەسەڵاتی عوسمانی هانای بۆ ئینگلیز برد , خەڵك لە ترسان شاریان بەجێ دەهێشت , هەواریان لە دەرەوەی شار هەڵدا 125 .
یەكێك لەو نەخۆشییە كوشندانەی لە مێژوودا كەركووكی گرتۆتەوە , تاعونەكەی ساڵی 1830 ە , تەواوی سەرچاوەكان , ئاماژە بۆ تاعونێكی سەخت دەكەن لە ساڵی 1830 , لە شاری كەركووك , زۆر سەرچاوە پەنجەیان درێژكردووە بۆ ئەم ڕشانەوە گەورەیە , هەموویان ئاماژە بە زیانە زۆر و زەبەندە گیانییەكانی دەكەن .
(( ڕشانەوەی گەورە لە ساڵی 1830(30-50%)خەڵكی كەركوكی كوشتووە . سوپای عوسمانی تەرمی مردووەكانی بە كۆمەڵ بە عەرەبانە گواستۆتەوە بۆ شوێنی ئیسكانی كۆنی ئێستا لەو شوێنە ژێر گلی كردووە 126 . بەڵام بە داخەوە ئاماری ژمارەی دانیشتووانی كەركووكمان لە پێش و پاش تاعونەكە لەبەر دەستدا نییە , تاكو قەبارەی زیانە گیانییەكانمان بۆ ئاشكرا بێت .
((لە سەپتەمبەری 1830 , نەخۆشی تاعون لە كەركوك بڵاو بوەوە 127 ) .
((ساڵی 1830 تاعون لە كەركوك بڵاو بوەوە ) .
((تاعون بەشێكی زۆری شاری وێران كرد , خەڵكی لە شار دەركرد 128 .
((تاعون و برسێتی هات , بەجارێ خەڵكی داڕزان و دوژمنی بۆ هێشتینەوە , بە جۆرێك كاتێ دزی دەكرا هەر كۆمەڵە تۆمەتەكەی دەخستە پاڵ ئەوەی تر 129 )
((دوای ئەمە نەخۆشی تاعون وڵاتی داگرتوە بە جۆرێك نیوەی دانیشتوانی شارەكەو دێهاتەكانی دەوروبەری لەناو برد 130 .
ساڵی 1832 و 1845 كولێراو تاعون جارێكی دیكە كەركووكی گرتەوە , هەر جارەی ژمارەیەكی زۆر هاووڵاتی شاری كوشتووە , ئەوە نییە ئەمە یەكەم و دوا نەخۆشی بووبێت , خەڵكی شاری كەركووكی بە كۆمەڵ لەناو بردبێت , لەم بوارەدا نموونەی دیكەمان زۆرە :
(( ڕشانەوەی بچوك هاوكات لەگەڵ ساڵی گرانییەكە زیانی گەورەی نەگەیاندوە 131 ) .
((لە گرانی گەورە , برسێتی و گرانی بێ ئەندازە , سەدان كەسی لە كەركوكدا لە برسێتی كوشت 132 .
مردن بە برسێتی و نەخۆشی گرانی گەورە , كاریگەری جەنگ و تاڵان و بڕۆی عوسمانییەكان بوو لە سەر خەڵك , عوسمانی دەوڵەتێكی سەربازی بوو , بۆیە بەردەوام لە جەنگدا بووە ((لە سەرەمی عوسمانییەكان خەڵك كەوتنە بەر شاڵاوی تاڵان و بڕۆ ) .
سەرباری تاڵان و بڕۆی خەڵك , باجێكی زۆریشی بە دوادا هات ((لە هەر كەرێكی بێ بار 1 فلس باج وەردەگرترا , بەڵام كەری باردار 4 فلوس باجەكەی بوو ) .
لەبەر ئەوەی سوارە پیادە باجی لەسەر نەبوو خۆی لێ دەبوارد (( خەڵك خۆیان بارەكەیان هەڵئەگرت تا 4 فلسی باجەكە نەدەن )
((لە لادێكان هەر سەرە مەڕو بزنێك 4 عانە باجی لەسەر دانرا ) .
سوپای داگیركەری ئینگلیز , هەڵوێستی عوسمانییەكانییان گرتە بەر بەرامبەر بە چەوساندنەوەی خەڵكی هەژار , درێژەیان بە سیاسەتی عوسمانییەكان دا ((ئینگلیزەكان ئاغاكانیان كردە وەكیلی خۆیان بۆ وەرگرتنی باج 133 ) .
جەنگ كاریگەری زۆری لەسەر خەڵك دانا , جگە لە مەرگی بە كۆمەڵ لە بەرەكانی شەڕ , هاوكات تاڵان و بڕۆ و گرانی و بێكاری و برسێتی و نەخۆشی لەگەڵ خۆیدا بۆ جەماوەر هێنا .
ئەم خشتەیەی لە خوارەوە دەیبینن , سەرژمێری گوندێكی كوردستانە , لە پێش جەنگ و دوای جەنگ , ئەوە دەر ئەخات , جەنگ چ كارێكی ناهەمواری كردۆتە سەر دێ یەكی بچووكی لاڕێی وەك ((تەبلا)).
پێش جەنگ لە پاش جەنگ
ژمارەی ماڵەكان 20 20
هێش و گاسنی جووت 15 10
25 ( 134) . مەڕ و بزن 35

بەم شێوەیە وەك بینیمان جەنگ , برسێتی , نەخۆشی , سستەمی زاڵمانەی كارگێڕی هۆكاری ئەوەن كە ژمارەی دانیشتووان بەرز نەبێتەوە .
ئەم ئامارانەی تاكو ئێستا پێشكەشمان كردن , وەك پێشتر ئاماژەمان پێیان دا , هەموو خەمڵاندنی خەڵكانی بێگانەیە بۆ سەرژمێری دانیشتووانی ناو شار , نەك لیوای كەركووك بە شار و لادێكان دەوروبەرەوە .
لە دوای داگیركردنی عێراق لە لایەن ئینگلیزەوە , بۆ یەكەمجار ئاماری ناو شار و دەوروبەرەكەی دێتە پێشەوە . (( ساڵی 1919 بە گوێرەی خەمڵاندنی بەریتانیا , ژمارەی دانیشتوانی كەركوك 92000 بوو , بەڵام بە گوێرەی ئاماری لیژنەی عوسبەی ئومەم ژمارەی دانیشتوانی 111650 كەس بوو , 3,6% دانیشتوانی سەرجەم عێراقی دیاری دەكرد 135 .
((ساڵی 1921-1924 , بە گوێرەی خەمڵاندنی حكومەتی عێراقی , ژمارەی دانیشتووانی لیوای كەركوك , گەیشتۆتە 111650 كەس 136 .
(( ڕاپۆرتی كۆمەڵەی نەتەوەكان (عوصبە الامم) كە لە لایەن لیژنەی تایبەتییەوە لە ناوچەكە لە كوردستانە لە ساڵانی (1922-1924)ئەنجام دراوە : ژمارەی دانیشتوانی لیوای كەركووك , گەیشتە 111,650 كەس و بە پێی نەتەوەكانیان بەم پێیە دابەش بوونە : كورد 42,5% و عەرەب 31,9% و توركمان 23,4% و ئەوانی تر 2,2%, كۆی ژمارەیان 100% 137 ) .
سەرژمێری 1925 لیوای كەركووك 138850 كەس بووە , بە گوێرەی ئاماری حكومەتی عێراق ژمارەی دانیشتووانی لیوا 136795 كەس بووە 138 .
لە ساڵی 1930دا , بۆ یەكەمجار لە مێژوودا , دەزگایەكی حكومی , ئاماری ناو شاری كەركووك دەكات , هەرچەندە پێی ناچێت ئامارەكە فەرمی و زۆر ورد بوبێت , بەڵام دەشێت تاكو ئەوكات نزیكترین ژمارەی نزیك لە ڕاستییەوە بوبێت ((ساڵی 1930 ئامارێك كە شارەوانی كەركوك پێی هەڵسا , بەگوێرەی ئەو ئامارە ژمارەی دانیشتووانی شاری كەركوك 35000 بوو 139 ) .
هیچ كام لەم سەرژمێریییانەی ئاماژەمان پێیان دا تا ئێستا بە شێوەی ڕێك و پێك و مۆدێرنانە ئەنجام نەدراون , بۆیە بازنەی كەم هێنان بەرفراوانە . دەتوانیین لە ساڵی 1947 ەوە , پشت بە سەرژمێرییەكان ببەستین , كە شێوەی فەرمی و سەرتاسەریی ئەنجامدراوە (( هەرچەندە سەرژمێری ساڵی 1947 یەكەم سەرژمێری ڕەسمییە كە دەكرێت پشتی پێ ببەسترێت , بەڵام ئەو سەرژمێرییەش دوا بە دوای شاڵاوی سوپا بۆسەر كوردستان لە سییەكان و چلەكاندا كراو ئەو دەمەش خەڵكی هوشیارییەكی ئەوتۆیان نەبوو لە ترسی باج و خزمەتی سەربازی خۆیان دەشاردەوەو خۆیان ناونووس نەدەكرد 140 ) .
((لە ساڵی 1947 لەسەر بنچینەی مۆدێرن ئامار كرایەوە , ژمارەی دانیشتوانی لیوا گەیشتە 286005 كەس كە دەیكردە 5,9% ی هەموو عێراق 141 ) .
بەڵام ناو شاری كەركووك ((ژمارەی دانیشتوانەكەشی لە 60000 كەسێك زیاترە كە زۆربەیان بەتوركی و كوردی دەدوێن 142 ) .
((ساڵی 1947 ژمارەی دانیشتووانی كەركووك 67756 كەس بوو , كە 18000 لە وانە شوێنی لە دایكبونیان شارەكانی دیكەیە 143 ) .
10 ساڵ دوای ئەو سەرژمێرییە , سەرژمێرێكی فەرمی دیكە لە ساڵی 1957 ئەنجام درا , تاكو ئێستا بە متمانە پێكراوترین سەرژمێری دیاری كراوە لە عێراق , بۆ یەكلاییكردنەوەی كێشەی ناسنامەی كەركووك پشتی پێ دەبەسترێت ((سەرژمێری ساڵی 1957 گونجاوترین سەرژمێرییە كە پشتی پێ ببەسترێت , چونكە لە بارودۆخێكی گونجاوتردا كراوە 144 ) .
بە گوێرەی ئەو سەرژمێرییە , ژمارەی دانیشتووانی ناوەندی شاری كەركووك , گەیشتە 120402 كەس .
بەم شێوەیە دەبینیین لە ماوەی نێوان ساڵانی 1930 بۆ 1947 – 1957 ژمارەی دانیشتووانی شاری كەركووك , تەكانی بێوێنەی بە خۆوە بینیووە , لە ماوەی ئەم 27 ساڵەدا , نزیك بە 350% گەشە دەكات .
لە بەشەكانی داهاتوودا , لە گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتی و ئابورییەكان دەكۆڵینەوە كە لەو ماوە مێژووییەدا (1947-1957) لە كەركووكدا ڕویان داوە , لێ ئێستا بەكورتی دەتوانیین گرنگترین ئەو هۆكارانە لەم سەرە خاڵانە كورت بكەینەوە :-

• كۆچی جوتیارانی بێكار ڕوو لە شار .
• زۆربوونی ژمارەی لە دایك بوون و كەمبونەوەی ڕێژەی مردن .
• بوونی كۆمپانیای نەوت لە كەركووك پێویستی بەهێزی كار .
  ((سەرچاوەكان باس لەوە دەكەن , ژمارەی كۆچبەران بۆ شاری كەركووك , لە شارەكانی دیكەوە , لە نێوان 1947 – 1957, زیاتر لە 39000 كەس بووە 146 ) .
  وەك ئاماژەمان پێیدا , بەرزبوونەوەی ڕێژەی لە دایك بوون و دابەزینی ڕێژەی مردن , هۆكاری ئەم گەشەكردنەی ژمارەی دانیشتووانە , دیارە باری تەندرووستی , خۆراك , خوێندن لەو ماوەیەدا چووە سەر .
  ڕێژەی لە دایك بوون لە پارێزگای كەركووك (1957-1987) بە هەزاران
  ساڵ لە دایك بوون بە هەزار
  57-58 7,3
  60-67 19,5
  77-87 28,7 (147)
  هەرچی ڕێژەی مردنە , بە پێچەوانەی لە دایك بون لە دابەزیندا بووە :
  ڕێژەی مردن لە پارێزگای كەركووك لە ماوەی 21 ساڵدا :
  ساڵ 57- 59 60- 61 72 -73 77-78
  كەركووك 4,8 1,7 2,7 4,8
  عێراق 3,9 3,8 2,9 4,5 (148) .
  د. شاكر خەسباك لە پەرتووكی (العراق الشمالی ) بەم شێوەیە ژمارەی مردوان لە شاری كەركووك دیاری دەكات : ژمارەی مردووان ساڵی 1957(407) كەس , ساڵی 1958(796) كەس , ساڵی 1960(1072) كەس , ساڵی 1961(844) كەس , ساڵی 1962(700)كەس , ساڵی 1965(672) , ساڵی 1966(815) 149 .
  پاش 8 ساڵ لە ئاماری ساڵی 1957 , دوای گۆڕانكارییەكانی ساڵانی 1958 و 1961 و 1963 لە كوردستان و عێراق , ئامارێكی نوێ لە عێراق ئەنجام دەدرێت , ژمارەی دانیشتووانی شاری كەركووك بەم شێوەیە بەرزبوەوە :
  ((كۆی گشتی ژمارەی دانیشتوانی پارێزگای كەركوك لە ساڵی 1965 گەیشتە 473626 كەس 150 .

ڕێژەی شارنشینی لە ساڵی 1965 , لە پارێزگای كەركووك و عێراق بەم شێوەیەی خوارەوە بووە:
(( لە پارێزگای كەركوك ڕێژەی شارنشینی 48,5% بووە , ژمارەی دانیشتوانی ناو شاری كەركووك 167,413 كەس بووە , كە دەیكردە 36,2% دانیشتوانی سەرجەم پارێزگا . لە پارێزگای بەغدا ڕێژەی شارنشینی 51,2% , بەصرە 46,5% و سلێمانی 21% بووە لەهەمان ساڵدا 151 . , دیارە شارنشینی دژ بە لادێنشنییە , بە پێچەوانەی یەك سەردەكەون و دادەبەزن .
لێرەوە بۆمان دەرەكەوێت , ڕێژەی شارنشینی لە پارێزگای كەركووك , لە پێش پارێزگای بەصرەوەیە , هەروەها زیاتر لە دوو بەرابەری پارێزگای سلێمانی بووە لە ساڵی 1965 , كە ئەمەش لەو كات بلە پلە بەرزەكان دادەنرا لە عێراقدا .
ڕێژەی شارنشینی لە شاری كەركووك , لە ماوەی 30 ساڵ (1947-1977) بەم شێوەیەی خوارەوە لە گەشەكردندا بووە:
ساڵ ژمارەی دانیشتووان ڕێژەی شارنشینی
1947 286005 33%
1957 388462 39%
1965 473616 48%
1975 —– 51%
1977 494767 70% ( 152 ) .
هەرچی ژمارەی لادێیە , لە پارێزگای كەركووك و سەرجەم عێراق , بەم شێوەیەی خوارەوە , لە گۆڕاندا بووە لە ماوەی نێوان ساڵانی 1957 بۆ 1987 :
ساڵ كەركووك عێراق
1957 1372 14050
16996 566 1971
16975 772 1975
1987 519 9954 (153 ) .
لە كۆتایی ئەم بەشەدا , خشتەیەك لە ئامارەكانی ڕابردووی بەشێك لە ئامارەكانی ئەم بابەتی پێشكەش دەكەم , لەسەر زۆربوونی ژمارەی دانیشتوانی شاری كەركووك لە ماوەی سەدەو نیوێكدا :
ساڵ ئەوەی پێی هەڵساوە ژمارەی دانیشتوان
1816 بكنغام 15000
1856 كلیمان 25000
1872-1873یوسیب تشسرنیك 12000-15000
1896 شەمسەدین سامی 30000
1907 میجەرسۆن 15000
1918 ئەدۆنیس 25000
1919 بەریتانیا 92000(لیوا)
1921-1924 عێراق 111650(لیوا)
1922-1924 عصبە الامم 111650
1930 شارەوانی كەركووك 35000
1947 حكومەت 67756
1957 — 120402
1965 — 167413

سەرچاوەكان :
1- (جغرافیە المدن- صبری فارس الهیتی –2002 – عمان- در الصفا‌و –ص11-12).
2-(ئەتڵەسی كەركووك –ل32).
3-( سایتی – تجمع الفلاحین والمزارعین العراق ).
4-( ل141- عصبیەت و تیۆری دەوڵەت لە بیری ئیبن خەلدوندا – ئەلبیرت عیسا –2005- چاپخانەی ڕوون .
5-( سراب النفگ- شیرین یونس- 24-8-2005 جزیرە نیت).
6-((باسەڕە –ژمارە 123 – 13-10-2005 – كەركووك لە تەرازووی ستراتیژی پێش سەدەی بیست – ئاكۆ خالید ئەحمەد ))
7-(منگقە كركوك –د.نوری گالبانی –1995 لندن – ص 38)).
8-( حیپ یوجد نفگ فپمە صینییون – حیاە 14-9-2005).
9-(( كەركووك لە ڕوانگەی مێژوەوە – د. نوری تاڵەبانی _ باسەڕە 122 – 6-10-2005)لەم سەرچاوەیە وەرگیراوە (( گە باقر – مقدمە فی تاریخ الحڤارات القدیمە –ص188)
10-(نشاە مدن العراق و تگورها – تالیف – د.عبدالرزاق عباس حسین 1973 – معهدالبحوپ والدراسات العربیە -ص71).
11-(نشاە مدن العراق و تگورها – تالیف – د.عبدالرزاق عباس حسین 1973 – معهد البحوپ والدراسات العربیە -ص71).
12-(المدینە الكوردیە –من القرن 10-13 م-فرهاد حاجی عبوش –جامعە دهوك-ل47-48).
13-((باسەڕە –ژمارە 123 – 13-10-2005 – كەركووك لە تەرازووی ستراتیژی پێش سەدەی بیست – ئاكۆ خالید ئەحمەد )).

14-(رحلە ابن بگوگە –703_779 هجری – مكتبە توفیقیە القاهرە -161).
15-(رحلە ابن بگوگە –703_779 هجری – مكتبە توفیقیە القاهرە-ص17 )
16-(كەماڵ مەزهەر – كوردستانی نوێ-ژمارە 3273).
17-.(كركوك و توابعها حكم تاریخ والچمیر –د.كمال مڤهر احمد-جز‌و اول-ص54-55).
18-(كوردستانی نوێ-ژمارە 3273- 19- 1 – 2004- كەماڵ مەزهەر ).
19- (كەماڵ مەزهەر – كوردستانی نوێ-ژمارە 3273).
20-(كەماڵ مەزهەر – كوردستانی نوێ-ژمارە 3273) .
21- (كەماڵ مەزهەر – كوردستانی نوێ-ژمارە 3273).
22-(كەماڵ مەزهەر – كوردستانی نوێ-ژمارە 3273).
23-. (كوردستانی نوێ-ژمارە 3273- 19- 1 – 2004- كەماڵ مەزهەر )
(كردستان فی قرن الپامن الهجری –د.زرار صدیق توفیق –موئسسە موكریان-2001-ص312- سەیری مجم بلدان : بەشی دوو ل38 ,- 459,310 , بەشی 4 ل 450).
24- (كركوك و توابعها حكم تاریخ والچمیر –د.كمال مڤهر احمد-جز‌و اول- (56).
25-(كوردستانی نوێ-ژمارە 3273- 19- 1 – 2004- كەماڵ مەزهەر ).
26- حمامات السوق الدمشقیە تكافح للبقا‌و من خلال السیاح والباحپین شرق الاوسگ – 7-11-‏2005)).
27-(رحلە ابن بتوتە . ص161- ص 204.) .
28- (رحلە ابن بتوتە . ص 204.) .
29-(سەنتەری برایەتی –ژمارە 20 – هاوینی 2001- كەركوك لە چەرخە كۆنەكاندا- پرۆفیسۆر -د.جەماڵ ڕەشید –ل51).
30-((التاخی 4158 تاریخ 12-1-2004 كركوك قلب كوردستان – ا.د.فۆاد حمە خورشید –فصل الپالپ )).
31- ( كركوك مدینە قرابین والگاعە والتجارە – د.جلیل عگیە).
32-(سەنتەری برایەتی- ناوچەی كەركووك لە سەردەمی عەباسییەكاندا –750-1258ز – قادر محمد ئەشكەنەیی-ل108 ).
33- د.مصگفی جواد – كركوك فی تاریخ – مجلە اهل النفگ العدد 40 لسنە 1954 ) .
34- كردستان فی قرن الپامن الهجری – د.زرار صدیق توفیق –موئسسە موكریان-2001-ص219- سەرچاوەی سەرەكی الشامی – ڤفرنامە – ص144- 145-الیزدی: ڤفرنامە , 469-1 . روچە الصفا, 222- 6,التاریخ الغیاپی , ص189)(ابن فچل اللە العمری : مسالك الابصار, 125-3 , صبح الاحشی ,375 -4).
35-( سەنتەری برایەتی –ژمارە 20 – هاوینی 2001-ناوچەی كەركووك لە سەردەمی عەباسییەكاندا 656ز-1258ز-قادر محەمەد ئەشكەنەیی –ل102).
36-(كركوك : تاریخ عریق وواقع مریر – جبار قادر – الحوار المتمدن العدد 1331 – 28-9-2005).
37- (كردستان فی قرن الپامن الهجری –د.زرار صدیق توفیق –موئسسە موكریان-2001-331,332,333 –حمداللە المستوفی:نزهە القلوب ,ص42-43, 77-79 , 97-98 , 117-129 ).
38- .(كركوك : تاریخ عریق و واقع مریر – جبار قادر – الحوار المتمدن العدد 1331 – 28-9-2005).
39-( حدود كردستان الجنوبیە تاریخیا الجنوبیە تاریخیا و جغرافیا – عبدوالرقیب یوسف – گبعە الاولی 2005 – ص257).
40-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
41-. ( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
42-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
43-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
44-. (كركوك ژمارە 9 بەرواری هاوینی 2001 -المعالم الاپریە والتراپیە فی مدینە كركوك – عبدالرقیب یوسف – ص118).
45-.( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
46-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
47-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
48-(كركوك : تاریخ عریق وواقع مریر – جبار قادر – الحوار المتمدن العدد 1331 – 28-9-2005).
49-( المدینە والحیاە المدنیە – جز‌و 2 – ص 272-273). 50-( كركوك عبر التاریخ – عزیز قادر صابنجی). 51-( كركوك ژمارە 9 بەرواری هاوینی 2001 -المعالم الاپریە والتراپیە فی مدینە كركوك – عبدالرقیب یوسف – ص 111). 52-( من حوادپ كركوك 1700م-1959م-مجات كوپر اوغلو ). 53- (( سەنتەری برایەتی –ژمارە 20 – هاوینی 2001- كەركوك لە چەرخە كۆنەكاندا- پرۆفیسۆر -د.جەماڵ ڕەشید –ل51). 54-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ). 55-( كركوك ژمارە 9 بەرواری هاوینی 2001 -المعالم الاپریە والتراپیە فی مدینە كركوك – عبدالرقیب یوسف – ص110). 56- سەنتەری برایەتی –ژمارە 20 – هاوینی 2001- كەركوك لە چەرخە كۆنەكاندا- پرۆفیسۆر -د.جەماڵ ڕەشید –ل51)). 57-(اربعە قرون فی تاریخ العراق الحدیپ – الستر ستیفن – ترجە جعفرالخیاگ – گبعە السادسە – 1985 – ص282). 58-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ئیلاف 14-7 – 2005 ). 59-(( من حوادپ كركوك 1700 م – 1959 م- نجات كوپر اوغلو)). 60-(( من حوادپ كركوك 1700 م – 1959 م- نجات كوپر اوغلو)). 61-.( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ) .
62-(( من حوادپ كركوك 1700م01959م_ نجات كوپر اوغلو ).
63- (المدینە والحیاە المدنیە – جز‌و 2 – ص 273-274).
64-(المدینە والحیاە المدنیە – جز‌و 2 – ص 274).
65-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
66-((من احداپ كركوك 1700-1959- نجات كوبرلی اوغلو ).
67-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
68-(( من حوادپ كركوك بین 1700-1959ز-مجات كوپر اوغلو ).
69-.( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
70-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
71-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
72-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
73-( من حوادپ كركوك 1700م-1959م-نجات كوپر اوغلو ).
74- ((التاخی 4158 تاریخ 12-1-2004 كركوك قلب كوردستان – ا.د.فۆاد حمە خورشید –فصل الپالپ )).
75-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
76-(( من خوادپ كركوك 1700-1959 –نجات كوپر اوغلو ).
77-( كركوك عبر التاریخ – عزیز قادر صابنجی)**.
78- ( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
79-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
80-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
81-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ئیلاف 14-7 – 2005 ).
82-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ئیلاف 14-7 – 2005 ).
83-((كەركوك –ژمارە 10-كەركوك لە مەوسوعەیەكی عێراقی ساڵی 1947دا-د.نوری تاڵەبانی ل17)).
84-( كركوك ژمارە 9 بەرواری هاوینی 2001 -المعالم الاپریە والتراپیە فی مدینە كركوك – عبدالرقیب یوسف – ص132).
85- التاخی 4158 تاریخ 12-1-2004 كركوك قلب كوردستان – ا.د.فۆاد حمە خورشید –فصل الپالپ )).
86-( موسوعە تركمان العراق – المدارس التركمانیە فی كركوك للفترە من 1656 – 1909 – نجاە كوپر اوغلو – ئەنتەرنێت ).
87-(( المجموعە الاحصائیە السنویە العامە لسنە 1952 – مگبعە الزهرا‌و – ص 97).
88-(( التاخی 4158 تاریخ 12-1-2004 كركوك قلب كوردستان – ا.د.فۆاد حمە خورشید –فصل الپالپ )).
89-( كركوك فی عهد الاستعمار البریگانی والعهد التالی – بقلم الملا جمیل روزبیانی – ترجمە انور مندلاوی – ئەنتەرنێت ).
90- (( التاخی 4158 تاریخ 12-1-2004 كركوك قلب كوردستان – ا.د.فۆاد حمە خورشید –فصل الپالپ )).
91- ((كەركووك ژمارە 22 –23- زستانی 2004 -مێژووی هونەری بیناكاری و نەخش و نیگاری ناوچەی كەركوك لە نێوان ساڵانی 1914-1975-((مستەفا نەریمان-بیرەوەرییەكانی ژیانم –بەغدا 1994 ل13-14)) سمكۆ بەهرۆز محەمەد- ل142)).
92-((كەركووك ژمارە 22 –23- زستانی 2004 -مێژووی هونەری بیناكاری و نەخش و نیگاری ناوچەی كەركوك لە نێوان ساڵانی 1914-1975- سمكۆ بەهرۆز محەمەد-126-127)).
93-(( منگقە كركوك –د.نوری گالبانی –1995 لندن -ص 39-40)).
94-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
95-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ئیلاف 14-7 – 2005 ).
96-((كەركوك –ژمارە 10-كەركوك لە مەوسوعەیەكی عێراقی ساڵی 1947دا-د.نوری تاڵەبانی ل17-18)).
97- (كەركوك –ژمارە 10-كەركوك لە مەوسوعەیەكی عێراقی ساڵی 1947دا-د.نوری تاڵەبانی ل18.
98- ماژا فی كركوك – تالیف فهمی عرب و فاچل محمد – گبعە كركوك – ص 53).
99- (ماژا فی كركوك – تالیف فهمی عرب و فاچل محمد – گبعە كركوك – ص54).
100-(المجموعە الاحصائیە السنویە العامە لسنە 1952 – مگبعە الزهرا‌و – وزارە الاقتصاد – 101((التاخی 4158 تاریخ 12-1-2004 كركوك قلب كوردستان – ا.د.فۆاد حمە خورشید –فصل الپالپ )).954 – ص 135).
102-(( كركوك عدد 16- كركوك فی القرنیین 18-19 كما وصفها الرحالە والمستشرقون – اكو برهان محمد– ص225-232)ناوبراو ئەڵمانییە.
103-(كركوك ژمارە 9 بەرواری هاوینی 2001 -المعالم الاپریە والتراپیە فی مدینە كركوك – عبدالرقیب یوسف – ص 130).
104-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ئیلاف 14-7 – 2005 ).
105-( گۆڤاری كەركوك ژ 8 – بەهاری 2001 – بیرەوەرییەكانم – فاتیح حەمە ڕەش ل 117 )
106-( شژی التاریخ فی احیا‌و كركوك – د.صبحی ساعتجی – ایلاف 14-7 – 2005 ).
107-( الوجود التركمانی فی كركوك – نصرت مردان – سویسرا )
108-(المدینە والحیاە المدنیە – جز‌و 2 – ص 273-274).
109- (كركوك : تاریخ عریق وواقع مریر – جبار قادر – الحوار المتمدن العدد 1331 – 28-9-2005).
110- (التركیب الاپنی لسكان كركوك خلال قرن 1850-1958 -د.جبار قادر ).
111- ((باسەڕە –ژمارە 123 – 13-10-2005 – كەركووك لە تەرازووی ستراتیژی پێش سەدەی بیست – ئاكۆ خالید ئەحمەد )).
112- (التركیب الاپنی لسكان كركوك خلال قرن 1850-1958 -د.جبار قادر ).
113- (سەنتەری برایەتی –ژمارە 20 – هاوینی 2001- كەركوك لە چەرخە كۆنەكاندا- پرۆفیسۆر -د.جەماڵ ڕەشید ( ل64).
114-((التاخی 4158 تاریخ 12-1-2004 كركوك قلب كوردستان – ا.د.فۆاد حمە خورشید –فصل الپالپ )).
115-(كورد و كەركوك – لەتیف فاتیح فەرەج – ئەنتەرنێت ).
116- (المدینە والحیاە المدنیە – جز‌و 2 – ص 278).
117- (المدینە والحیاە المدنیە – جز‌و 2 – ص 286) .
118-( كركوك عبر التاریخ – عزیز قادر صابنجی).
119-. (كەركوك –ژمارە 7پاكتاوكردنی كورد و تەعریبكردنی كوردستان لە مێژووی كۆن دا – ل 46-47).
120-(كەركوك –ژمارە 7پاكتاوكردنی كورد و تەعریبكردنی كوردستان لە مێژووی كۆن دا ل47.).
121- (من احداپ كركوك 1700-1959- نجات كوبرلی اوغلو ).
122- (اربعە قرون فی تاریخ العراق الحدیپ – الستر ستیفن – ترجە جعفر الخیاگ –122 گبعە السادسە – 1985 – ص 282).
123- (لوتسكی-تاریخ الاقگار العربیە الحدیپ-دارالتقدم موسكو-ص27).
124-(من احداپ كركوك 1700-1959- نجات كوبرلی اوغلو ).
125- ((من احداپ كركوك 1700-1959- نجات كوبرلی اوغلو ).
126- (باسەڕە ,ژمارە 9-3-2005 –ئاكۆ خالید ئەحمەد).
127-(كركوك- لمحات تاریخیە – لیلی نامق- منشورات خبات- ص40).
128- (اربعە قرون فی تاریخ العراق الحدیپ – الستر ستیفن – ترجە جعفرالخیاگ – گبعە السادسە – 1985 – ص 318).
128-(اربعە قرون فی تاریخ العراق الحدیپ – الستر ستیفن – ترجە جعفرالخیاگ – گبعە السادسە – 1985 -ص325).
129-. (گەشتەكەی فرێزەر ساڵی 1834 -ئومێد ئاشنا وەریگێڕاوە –1998 چاپخانەی تیشك -ل60 ).
130- . (( گەشتەكەی فرێزەر ساڵی 1834 -ئومێد ئاشنا وەریگێڕاوە –1998 چاپخانەی تیشك ل39 )).
131- (باسەڕە ,ژمارە 9-3-2005 –ئاكۆ خالید ئەحمەد).
132-( كركوك قی عهد الاستعمار البریگانی والعهد التالی – بقلم الملا جمیل روزبیانی – ترجمە انور مندلاوی – ئەنتەرنێت ).
133- ( كركوك قی عهد الاستعمار البریگانی والعهد التالی – بقلم الملا جمیل روزبیانی – ترجمە انور مندلاوی – ئەنتەرنێت ).
134- ( ل23-یاداشتەكانی میجەرنۆئیل لە كوردستان –وەرگێڕانی حسێن ئەحمەد جاف و حسێن عوسمان-بغداد 1984).
135- (كركوك –دراسات فی التكوین القومی للسكان-د.خلیل اسماعیل محمد- ص29 ).
136- (كركوك –دراسات فی التكوین القومی للسكان-د.خلیل اسماعیل محمد-ص8).
137- (سەنتەری برایەتی –ژمارە 20 – هاوینی 2001-كێشەی بەعەرەبكردنی كەركوك لە كۆنەوە تا ئەمڕۆ-د.ڕەفیق شوانی-ل226).
138- ((كەركووك ژمارە 22 –23- زستانی 2004 – بایەخی چیۆپۆلەتیكی پارێزگای كەركوك – پشتیوان حسێن كەریم و كارزان ئیبراهیم ساڵەح – ل6)).
139- (التركیب الاپنی لسكان كركوك خلال قرن 1850-1958 -د.جبار قادر ).
140- ( جوگرافیای هەرێمی كوردستانی عێراق –سەنتەری برایەتی- جوگرافییای دانیشتوان –د.خەلیل ئیسماعیل-ل178 ).
141 – ( كركوك –دراسات فی التكوین القومی للسكان – د. خلیل اسماعیل محمد -ص29).
142- ((كەركوك –ژمارە 10-كەركوك لە مەوسوعەیەكی عێراقی ساڵی 1947دا-د.نوری تاڵەبانی ل17-18)) .
143- (كركوك : تاریخ عریق وواقع مریر – جبار قادر – الحوار المتمدن العدد 1331 – 28-9-2005).
144- (جوگرافیای هەرێمی كوردستانی عێراق –سەنتەری برایەتی- جوگرافییای دانیشتوان –د.خەلیل ئیسماعیل-ل179 ).
145- (جوگرافیای هەرێمی كوردستانی عێراق –سەنتەری برایەتی- جوگرافییای دانیشتوان –د.خەلیل ئیسماعیل-ل179 ).
146- (كركوك : تاریخ عریق وواقع مریر – جبار قادر – الحوار المتمدن العدد 1331 – 28-9-2005).
147- كەركووك ژمارە 22 –23- زستانی 2004 – بایەخی چیۆپۆلەتیكی پارێزگای كەركوك – پشتیوان حسێن كەریم و كارزان ئیبراهیم ساڵەح – ل17)).
148- (( كەركووك ژمارە 22 –23- زستانی 2004 – بایەخی چیۆپۆلەتیكی پارێزگای كەركوك – پشتیوان حسێن كەریم و كارزان ئیبراهیم ساڵەح – ل21)).
149- ( كەركووك ژمارە 22 –23- زستانی 2004 – بایەخی چیۆپۆلەتیكی پارێزگای كەركوك – پشتیوان حسێن كەریم و كارزان ئیبراهیم ساڵەح – ل23)).
150- (كركوك المدینە الچاحكە بالناروالنور –عونی داودی –الاتحاد 480 –5-7-2002).
151- (نشاە مدن العراق و تگورها – تالیف – د.عبدالرزاق عباس حسین 1973 – معهدالبحوپ والدراسات العربیە – ص77) .
152-( ئەتڵەسی كەركووك – هەولێر 2005 – لیژنەی باڵای بەرەنگاربوونەوەی بەعەرەبكردنی كوردستان –ل45).
153-( ئەتڵەسی كەركووك –هەولێر 2005 – لیژنەی باڵای بەرەنگاربوونەوەی بەعەرەبكردنی كوردستان ت64 ).

یاسای پێشووی هەڵبژاردنی كوردستان یەكێك بوو لە یاسا باشە دگمەنەكانی جیهان, كۆپیەكی یاسای هەڵبژاردنی هۆڵەندا بوو, بەڵام بە هەموار كردنەوەو گۆڕانی بۆ چەند بازنەیی تێكدرا, هێشتا دەتوانین بڵێین باشە, وەلێ هەڵبژاردنی هەرێمی كردستان لە پراتیكدا خراپترین هەڵبژاردن بوو بەهۆی نەبوونی سنورێك بۆ رۆڵی پارە لە هەڵبژاردن لە نەبوونی سنووری لانی زۆری خەرجكردن و بەكارهێنانی پارەی سیاسی و پارەی بیانی, ئیستغلال كردنی كۆتای كەمایەتییەكان لە لایەن دەسەڵاتدارانەوە, راگەیاندنی ئەنجامی هەڵبژاردنی پێش وەخت پێش هەڵبژاردنی گشتی, نەبوونی لیستی باشی دەنگدەران و …..لە هیندستان هەڵبژاردن 42 رۆژی خایاند دەست لە فۆرمێك نەدرا تا كۆتایی هەموو پێكەوە ژمێردران و راگەیەنران, كەچی لە كوردستان پۆلیسێك دەنگە دات یەكسەر بڵاو دەكرێتەوە كە كاریگەری لەسەر رەوتی دەنگدان دادەنێت, لە كوردستان یاسا باشەكە خراپكرا, پراتیكە خراپەكانی هەڵبژاردن لە جێگای خۆیان مان.

مافی كەمیاتییەكان
ئەوەندەی سیاسی و رۆشنبیرانی كورد لێكۆڵینەوەو نموونەیان لەسەر مافی نەتەوەكانی گەلانی جیهان خوێندۆتەوەو بە نموونە لە نووسین و لێدوانەكانیان هێناویانەتەوە نموونەی لە ناو گەلانی ژێردەستدا نییە, لەو نموونانەشەوە بۆ خۆیان بە دوای چاكتریندا دەگەڕان, ئەمەش مافی هەر گەلێكە داوای زۆرترین ماف بۆ خۆی بكات و هەوڵی كۆتایی هێنان بە ستەم و ژێر دەستی بدات, هەموو ئەوانەشی لە خەتی پارتە سیاسییكان و بزاوتەكانیان لایان داوە, لە گەڵ دەوڵەتی نەتەوەی سەردەست رێك كەوتوونە بە جاش و خائین ناوزەد كراون و دراونەتە قەڵەم, ئەگەر هەر چی دەست كەوتێكیشیان هەبووبێت, رێكیش ئەوانە جاش بوونە.
دوای راپەڕینی ساڵی 1991 كورد دەسەڵاتێكی خۆجێی دامەزراند, یەكەم هەنگاو دەبوایە شوێنەوارەكانی بەعسی بسڕایەتەوە, بەڵام دەسەڵاتدارانی كوردستان شوێن پێی بەعسیان هەڵگرتەوە لە مامەڵە لە گەڵ پێك هاتە نەتەوەیی و ئاینییەكان, كەوتنە كڕین و دروستكردنی پارتی كارتۆنی لە چەشنی دیموكرات و شۆڕشگێڕانە كارتۆنییەكەی بەغداو مەجلس تەشریعی و تەنفیزییەكە لە كەسانێك كە جێگای پەسەندی ئەو نەتەوەو پێكهاتانە نین و نوێنەرایەتییان ناكەن, ئەمە بووە دیاردە.

هەڵبژاردنی ئەمجارە
سەرەتا ینك داوای دەكرد لیستی ناوی دەنگدەرانی كۆتاكان جیا بێت, خۆیان دەنگ بە خۆیان بدەن, نوێنەرانی راستەقینەی خۆیان هەڵبژێرن, ئەمە داوایەكی رەوا بوو. دەبوایە كۆتا كاكەیی و ئێزیدی و پێك هاتەكانی دیكەشی بگرتایەتەوە, ئەوانیش نوێنەرانی خۆیان هەبووایە لە پەرلەمان.
پێكهاتەكان لە زۆر پوازدا دەژێن, بە پێی چڕی دانیشتوانەكانیان كورسییەكانیان دابەش بكرابایا, نەك دوو بە سێ بەسەر پارتی و یەكێتی وەك كورسییەكانی پەرلەمان دابەش بكرابایان, لە كاتێك لە سلێمانی 64 خێزانی كریستان هەیە, كورسییەكانیان وەك دهۆك و هەولێرە كە لە هەر یەكەی هەزاران بۆ دەیان هەزار دەنگدەری لێیە, دەكرا بۆ پێكهاتەكان كوردستان یەك بازنە بووایە, هەرچەندە یەك بازنەیی بۆ هەموو كوردستان زۆر دیموكراسیانەتر بوو.

با سەیری ئەنجامەكانی هەڵبژاردنی كۆتاكان بكەین, بزانین چ مەهزەلەیەك كراوە.
لە دهۆك بۆ كورسییەكی كۆتای كریستان 8 كاندی هەبوو, كۆی گشتی 7050 دەنگیان هێنایەوە, لە كاتێكدا پارتە كریستانەكان بایكۆتی هەڵبژاردنیان كردبوو, كاندیدەكەی پارتی بە ناوی جیمس حیسدۆ هیدۆ داود 5533 دەنگی هێنایەوە, ولیم بنیامین شلیمۆن دووەم كاندید خاوەند 1199 دەنگە , ژمارەكان ئەوەندە رێكن دەڵێی یاری بینگۆیە, واتا كاندیدەكەی پارتی بە تەنها 78%ی دەنگەكانی بە دەست هێناوە.
لە شاری سلێمانی 3 كریستان خۆیان كاندید كرد, 6657 دەنگیان هێنایەوە, كاندیدی حەشدی بابلیون دانا ئامانج نەجیب شەمعون 6200 دەنگی برد, واتا 93%ی دەنگی كریستانەكان چوارتای برد لە كاتێكدا حەشدی بابلیون یەك كەسیشی لە سلێمانی نییە, بۆ خۆی هەموو پارێزگای سلێمانی 125دەنگی كریستانی هەیە، ئەوانیش زۆریان دەنگیان بە سامان داوە نەك ئامانج, كەچی سامان جەمیل بۆیا كەریم تەنها 73 دەنگی كریستانی بە دەست هێناوە, بەمەش دەنگی كریستانەكان سلێمانی 5300% زیادی كردووە.
لە پارێزگای سلێمانی توركمانیش 6 كاندیدیان هەبوو, كۆی گشتی 7098 دەنگیان هێناوەتەوە, لەوانە نەجدەت نوری محەمەد عەرەب بە تەنها 5660 دەنگی هێناوەتەوە, لەسەر تەوجیهاتی وەستا رەسوڵ .
كەچی سەزگین مصەلەح الدین عەلی عەباس كاندیدی بەرەی توركمانی تەنها 505 دەنگی هێناوە, كە زۆربەی توركمانەكان كفری كە كەمتر لە 2000 دەنگیان هەیە دەنگیان بەو داوە, كەچی سێیەمە.
واتا كاندیدەكەی وەستا رەسوڵ1120%ی كاندیدی بەرەی توركمانی دەنگی هێناوەتەوە, چاكترە لە داهاتوو تووركمانەكان بەرەی وەستا رەسوڵیش پێك بهێنن بۆ خۆیان” دەنگەكەی وەستا رەسوڵ بڵاو كرایەوە”.
لە هەولێر كریستانەكان 7 كاندیدیان هەبوو, كۆی گشتی 7458 دەنگیان هێناوەتەوە, لەوانە رامی نوری عودیش دانیال كاندیدی پارتی 5752 دەنگی هێناوەتەوە, واتا 77%ی دەنگەكان بۆ كاندیدەكەی پارتی بووە.
هەر لە شاری هەولێر توركمانەكانیش 14 كاندیدیان هەبوو, كۆی گشتی 5236 دەنگیان هێناوەتەوە, مونا نەبی نادر عەبدوڵا ناسراو بە مونا قەهوەچی بە تەنها 3664 دەنگی هێناوەتەوە , واتا 70%ی كۆی دەنگەكان.
بەرەی توركمانی لە هەولێر لە گشتی لیستی هەبوو, بەڵام تەنها 1725 دەنگی هێنایەوە, واتا مونا چۆمانی 212%ی دەنگی بەرەی توركمانی هێناوەتەوە.

مونا و رەیان دوو نموونەی خراپ بۆ مافی پێكهاتەكان

چۆن بەعس بە دوای نموونە ناشرینەكانی كۆمەڵگای كوردی دەگەڕا بۆ جاشایەتی لە سەرۆك خێڵ و خەڵكانی لاوازو دواكەوتوو, بە هەمان شێوە پارتی و یەكێتی هەمان نموونە دووبارە دەكەنەوە, ناهێڵن پێك هاتەكان نوێنەری راستەقینەی خۆیان هەڵبژێرن, بەو لێشاوە دەنگەی ناو هێزە چەكدارە كۆنترۆڵكراوەكان هەیانە رەوتی دەنگدانەكانی ناو پێكهاتەكان بە قازانجی كاندیدەكانیان دەگۆڕن.
مونا قەهوەچی لە پارتییەكان پارتیترە, بۆ سێیەم خول بە دەنگی زێرەڤانی دەبێتە پەرلەمانتار, لە ماڵەوە كارەكەری هەیە و سەر بە هەویە شوی كردووە, خۆی و هاوسەركەی سەرۆك و جێگری سەرۆكی پارتی ئیسلاحی توركمانین, لە هەموو خولەكانی هەڵبژاردن دەنگی یەكەمی ناو لیستی توركمانەكان بووە بە دەنگی زێرەڤانی.
هەرچی رەیان كلدانییە, سەرۆكی حەشدی كلدانییە, بە دەنگی حەشدی شەعبی و یەكێتی زۆرینەی كورسی كریستانەكانی بۆ خۆی بردووە, دوای كەركووك لە سلێمانیش لە رێگای یەكێتییەوە كورسییەكی برد, پێی دەچێت دادگای فیدراڵی تەنها لەبەر شێخ رەیان وەك شیعەكان ناویان لێ ناوە, كورسییەكی كۆتایان بۆ 64 خێزانە كریستانەكەی سلێمانی تەرخان كردبێت.
رەیان كلدانی بە بنەچە كریستانەو خەڵكی قوشە لە پارێزگای موسڵ, بەڵام دانیشتووی شاری سەدرە لە بەغدا, سەرۆكی كەتیبەی بابلیونە, لە رێكەوتی 18-7-2019 ەوە ناوی لە ریزی لیستی سزادراوانی یاسای ماغنیستی ئەمەریكادایە بەهۆی گەندەڵی و داگیركردن و فرۆشتنی زەوی هاوولاتیان لە دەشتی موسڵ و پەلاماردانی ئافرەتان و پێشێلكردنی مافی مرۆڤ , ئەو دژە ئیسلامی سونەیە تا ئاستی راستیزم, لە موسڵ وەحشیانە لە گەڵ پێكهاتەی سونە مامەڵەی كردووە, یەكێك لە نزیكەكانی قاسم سلێمانی و مەهدی موهەندیس بووە, پێشتر لە سوپای مەهدی بووە, بەهۆی ژنخوازییەوە بووە بە موسڵمانی شیعە, 4 پەرلەمانتارەكەی لە كۆتای كریستان بە هەمان شێوەی كاندیدەكەی سلێمانی و كەركووك دەرچوونە, چاودێرانی كریستان پێیان وایە تەنها 10%ی كریستانەكان دەنگیان بە لیستەكەی داوە, بە فێڵ و دەنگی حەشدی شەعبی كورسی كریستانەكانی بۆ خۆی بردووە.
كەنیسەكانی كریستانەكان بێ بەری خۆیان لە كەتیبەكەی راگەیاندووە, بە تایبەتیش ململانێی توندی لە گەڵ پەتریرك لویس روفائیل ساكۆ پەتریركی كلدانی عێراق و جیهان هەیە, هەر لە بەر رەیان لە رێكەوتی 3-7-2023 بە مەرسومی سەرۆك كۆماری كشاندەوە كە دە ساڵ پێشتر لە سەردەمی تاڵەبانی دەرچوو بوو بۆ ئەوەی سەرپەرشتی ئەوقافەكانی بكات, كە رەیان چاوی لە سەریەتی مەرسوم دەربچێت رەیان سالم داود بكات سەرپەرشتی وەقفی كەنیسە كە خاوەند موڵكێكی زۆرن, چۆن خوشكێكی كردووە بە پەرلەمانتار و خوشكەكەی تریشی كردووە بە بەرپرسی دارایی, ساكۆ لە ئاستی كاردیناڵدایە, لە دوای پاپا دووەم پۆستە لەناو كاسولیكەكان جیهان.
بەم شێوەیە دەبینین نەتەوەیەكی بن دەست بەم شێوەیە مافی نەتەوە بندەستەكان خۆی چارەسەر دەكات, دوا تەرزی چارەسەری نەتەوەیی لە نیشتمانێكدا خۆی وڵاتەكەی دابەشی چوار پارچە كراوە, لە لایەن دوو هێزی سیاسییەوە لە زووەكەوە ناو نراون بیبسی و كۆلا.

هەموو خەریكی سەیركردنی ئەو مەهزەلە ئاست نزمەین بە ناوی بانگەشەی هەڵبژاردن لە كوردستان دەگوزەرێت, قسەكەرەكان هەموو بێ بەرنامەن, مام ڤاندام لە چاویانەوە چومسكییە, تەنها كاندیدی كابرای قەبرستانەكە بۆ هەڵبژاردن بەرنامەی هەیە, ئەویش قەبرمان بۆ دوای ژیان پێشكەش دەكات, ژنیشمان كاتێك بۆ دێنێت رۆژی 3 جار لە چیای هەڵگورد سەركەوین, ئەوجا دەبێت شەو بدەینە دەم رۆژەوە, هەناسە دانیش تەرك بكەین, چونكە كاتەكە هێشتا بەش ناكات ئەگەر بە هەڵوەڕەش سەركەوین, دووجاری پڕ ناكەینەوە.
بیست رۆژی خۆشمان بردە سەر, نمایشەكان گاڵتە جاڕی بوون, جنێوی كۆمێنتەكانی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانیش لە جوتكەكان خۆشتر بوون.
نەنكم یادی بەخێر زۆری لە ژیان بینیبوو دەیووت دوای هەموو پێكەنینێك گریان هەیە, منیش ئەو ترسەم هەیە و دەمەوێت لە سیناریۆكانی گریانی دوای هەڵبژاردنەكەوە دەست پێبكەم.
روژ 21ی ئۆكتۆبەرە, خەڵك هێشتا زۆرینەی مۆری مەرەكەبی دەنگدان بە پەنجەیانەوەیە, وردە وردە سندوقەكان گەڕاونەتەوە بۆ ئەلبیسەو سایلۆكە, هەندێك گەنج بەردەم ئەو جێگایانەیان گرتووە بۆ داكۆكی لە دەنگەكانی ئێمە, لە سەرەوەش بنەماڵە نا سیاسییەكان كە هەڵبژاردن بۆ بەش و پشكی ئەوان كراوە, خەریكی سات و سەوداو پەیوەندیكردنن, هەیە بە بەشی خۆی رازییەو هەشە ناڕازییە, هەندێك سیاسیش كە پێشتر هەڵتۆقیبوون, مام خدر رووسی لە تەنیشت بارەگاكەی خۆی ریزیان دەكات و دەیانكاتە رەقەم, ئاخر ئەو كەسانەی هیچ بیروباوەڕێكیان نەبێت و ئەلتەرناتیفی گونجاوی ئێران و توركیا نەبن, چەندە خۆیان لێ گەورە بووبێتەوە, لە تاقیكردنەوەی وادا یەكجار شانسیان دەبێت تاقیبكەنەوە, كە كەت وەك هەولێرییەكان دەڵێن ئیتر هەڵساندنەوەی موستەحیلە.

دوو سیناریۆ

هەڵبژاردنی هەرێمی كوردستان دوای هەڵبژاردنەكانی دیالەو موسڵ و كەركووك دێت كە تەرزێكی دیكە لە سیناریۆی سیاسی هێنایە پێشەوە, سیناریۆیەك لە مەتبەخی ئێران ئامادە كرابوو, دووریش لە جوگرافیاو ناوەندە شەرعییەكان یەكلا كرانەوە, تیایدا لە هەرسێكیان توركیا توڕ درایە دەرەوەی دەسەڵاتز
ئەم هەڵبژاردنە بەشێوەی سەرەكی نەك هەموو, ململانێی گەل و نا گەل نەبوو, ململانێی بنەماڵەكان بوو لە سەر نوێنەرایەتی ئێران و توركیا لە كوردستان, بۆ وەكالەت وەرگرتن بوو, ملمڵانێ بوو بۆ پشكەكانی ئێران و توركیا لە هەرێمی كوردستان.
توركیا سێ برین لە جەستەیەتی, دیالەو موسڵ و كەركوك, دەركردنی لە هەولێرو دهۆك تەڵقەی رەحمە بۆ ئەو لە عێراق كە زیاتر لە چوار سەدە لە ژێر هژمۆنیای ئەودا بووە.
هەر یەكێك لەو دوو وڵاتە چەند هێزێكی سیاسی نوێنەرایتییان دەكەن, پارتی و یەكگرتوو و بزووتنەوەی ئیسلامی نوێنەری توركیان و ینك و هەوڵوێست و كۆمەڵ و گۆڕانی گەڕەكی گردەكە و سۆسیالستیش نوێنەرایەتی ئێران دەكەن, تەنانەت كریستان و توركمانیش بە مەبدەئی مونا قەهوەچی خۆشناو و شێخ رەیانی كۆنە كلدانی و ئیسلامی شیعە مەزهەبی ئێستا كە نوێنەرەكانیان بە دەنگی زێرەڤانی و لیوا تایبەتەكان كە ناویان پێشمەرگەیە هەڵدەبژێردرێن, ئەوانیش دابەش بوونە بەسەر ئەو دوو ولاتە, بزووتنەوەی دیموكراتی ئاشوری و رێكخراوی كلدۆ ئاشوری و بەرەی توركمانی زەقەی چاویان دێت, دەمیان بە كورسییەكە ناگات كە بە ناویانەوە دیاریكراون, ینك بەشی خۆی لە كورسی كەمینەكان وەرگرت ئیتر باسی جیاكردنەوەی لیستی دەنگدەران و شتی وا ناكات, ئەوانیش لەسەر مەبدەئی موناو رەیان دابەش دەبن بەسەر ئێران و توركیا.
یەكێك لە ئەگەرەكانی ئەنجامی هەڵبژاردن دووبارە كردنەوەی سیناریۆكەی كەركووكە, بەوەی ئێرانییەكان هێزەكانی سەر بە خۆیان ببەنە بەغدا, كاتێك توانیان 53 كورسییەكە تەواو بكەن, لەوێوە دوور لە ژاوە ژاوو حكومەت پێك بهێنن و پارتی ئاوت كەنەوە بۆ چوارەم جار, هەرچەندە هێشتا دوو هێزی وەك نەوەی نوێ و گەل خۆیان لەو هاوكێشە سیاسییە یەكلا نەكردۆتەوە, بەڵام ئەوانە هێزی لچتقن بە هەر لایەكدا بكەون دوور نییە, یان پارچەی گەورە گەورەیان لێ ببێتەوە, ئەم سیناریۆیە دوو لەمپەری گەورە لە بەردەمیدایە بۆ سەركەوتن:
توركیا و ئەمەریكاو ئیسرائیل و وڵاتانی كەنداو رێگا بەم سیناریۆیە لە ئێستادا نادەن, چونكە دۆڕانی ئەوانیشە لە ناوچەكەو دەبێتە ئینتڵاقی عێراقێكی شیعەی ئیسلامی, دژ بەم سیناریۆیە بۆ ئەم مەبەستە هێزەكانی توركیا لە هەرێمی كوردستان, لە حالەتی وا دا ئەگەری هەیە تا دێگەڵە بێت, هەروەها هەردوو پارێزگای هەولێر و دهۆك لە رووی ئیدارییەوە بە دەست پارتین, هەڵبژاردنەكە بۆ ئیدارەی ناوخۆیی نییەو لەبەردەم جێبەجێ كردنی ئەم سیناریۆیە هەموو ئەگەرێك هەیە, تەنانەت روداوەكانی 16ی ئۆكتۆبەرو 31ی ئاب دووبارە ببنەوە بە شێوە كۆنەكە یان شێوازی نوێ.
پارتی هەوڵی دا لە گەڵ ئێران پەیوەندی ئاسایی بكاتەوە, چونكە پشتیوانییە نێودەوڵەتییەكەی چەندە بەهێز بێت, كارایی ئێرانی نابێت لە بەغدا, لەوێوە پەنجە ی خستۆتە بنا قاقای, لەبەر ئەوەی دەست بەرداری توركیا و ئیسرائیل و ئەمەریكاو خەلیج نەبوو, بۆیە دوای سەفەرە سەركەوتووانەكەی نیچیر بارزانی ئەوجا لە كەركوك ئێران پشتی پارتی شكاند و روحی دڵی لە دڵی كوردستان هەڵكێشا و دای بە زەوییا, شایی سەفەرە سەركەوتووەكەی لێ كرد بە شین.
وەك دەبینین دانیشتنەكان میوانخانەی بابل لە بەغدا چەندە نا دەستووری بێت بەرەی توركیا هەر دەبێت زوڕنا لێبدەن, تانەكان لەناو تەنەكەی زبڵەكەن, دادگاكان سیاسین و بە ئیعازی كیلابییەكان كار دەكەن نەك ناوەڕۆكی دەستوور, دەسكەوتەكان خوداوەندی پیرۆزن.
دەست بردن بۆ ئەم سیناریۆیە لەم قۆناغەدا بۆ ینك زۆر مەترسیدارە و ئەگەری سیناریۆی چەشنی 31ی ئابی هەیە, زیانەكەی زۆر لە قازانجەكەی زیاتر دەبێت, رازی نەبوونیش بۆ پارتی ئەگەری دووبارە بوونەوەی سیناریۆی پەلاماری هەمە لایەنەی سەربازی هەیە لە لایەن عێراقەوە بەناوی چەسپاندنی شەرعیەت.
سیناریۆی دووەم گونجاوترە بۆ هەردوو لایان, ئەویش رێككەوتنە لە سەر كابینەی نوێ و بەردەوامیدان بە بارودۆخی حازر, بێشك حكومەتە كۆنەكە دەڕوخێنن, حكومەتێكی نوێ لە خۆیان و خۆیان دوور لە گۆڕان و سۆسیالست پێك دەهێننەوە, هەم یەكێتی دەیڕوخێنێت , هەم پارتیش بە دانانەوەی مەسرور بارزانی ناتوانێكەی سەر دەگرێت, بە بەشداری شەریكی نوێ یاخود هەر كۆنەكان , بەڵام ژمارەكەی دەگۆڕن لە كابینەی نۆوە بۆ كابینەی دە, ئاڵوگۆڕیش بە پۆستە سیادییەكان دەكەن, بەشی بنەماڵەكان زیادو كەم دەكات.
ئەوانەشی قوڕگیان لە گەڵ هاوار دڕا, ئیسراحەتیان نەكرد بە جرت و فرتی ئەم شارەو ئەو شارە, وێنە سێڵڤییەكانیان بۆ یادگاری بۆ دەمێنێتەوە..تاس و حەمامی جارانیش دووبارە دەبێتەوە.

10ی ئاب لە كۆبوونەوەیەكی داخراودا بە زۆرینەی 9 كەس لە كۆی 16 ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای كەركووك,  لە میوانخانەی رەشید لە شاری بەغدا لە دووری 258,6 كیلۆمەتر لە تەلاری ئەنجومەنەكە, رێبوار تەها وەك پارێزگاری نوێ بۆ شاری كەركوك لە لیستی كەركوك هێزو ئیرادەمانەی ینك هەڵبژێردرا, بە بێ ئاگاداركردنەوەی 7 ئەندامەكەی دیكەی ئەنجومەن كە دەكاتە %45ی ئەندامانی ئەنجومەنەكە,كۆبونەوەكە  بە بەشداری 5 ئەندامی ینك , 3 عەرەبی سونە, ئەندامێكی كریستانەكان “ئنجیل زیا شیبا زیا ئەلبەرواری بە 208 دەنگی ینك  ببوو بە ئەندامی ئەنجومەن, هەڵبژاردنی  ئەو لە فۆرمی هەڵبژاردنی مونا قەهوەچییە بۆ پەرلەمانی كوردستان,  بە دەنگ لیوا تایبەتەكانی ینك  لە بەغدا هەڵبژێردرا بوو, خۆی وپیاوەكەی كارمەندی تیڤی كەركووكی ینك  ن, بەلام بە ناوی لیستی بابلیونی رەیان كلدانی كە سەر بە كەتایبی بابلیونی حەشدی شەعبییە خۆی كاندید كردبوو, رەیان كلدانی بە بنەچە كریستانەو  خەڵكی قوشە لە پارێزگای موسڵ, بەڵام دانیشتووی شاری سەدرە, سەرۆكی كەتیبەی بابلیونە, لە رێكەوتی 18-7-2019 ەوە لە  لیستی سزادراوانی یاسای ماغنیستی ئەمەریكادایە بەهۆی  گەندەڵی و داگیركردن و فرۆشتنی زەوی هاوولاتیان لە دەشتی موسڵ و  پەلاماردانی ئافرەتان و پێشێلكردنی مافی مرۆڤ , ئەو  دژە ئیسلامی سونەیە تا ئاستی راستیزم , لە موسڵ وەحشیانە لە گەڵ پێكهاتەی سونە مامەڵەی كردووە, كەنیسەكانی كریستانەكان بێ بەری خۆیان لە كەتیبەكەی راگەیاندووە , یەكێك لە نزیكەكانی قاسم سلێمانی  و مەهدی موهەندیس بووە, پێشتر لە سوپای مەهدی بووە, بەهۆی ژنخوازییەوە بووە بە موسڵمانی شیعە, 4 پەرلەمانتارەكەی  لە كۆتای كریستان بەهەمان شێوەی كاندیدەكەی كەركووكی دەرچوونە, چاودێرانی كریستان پێیان وایە تەنها 10%ی كریستانەكان دەنگیان بە لیستەكەی  داوە, بە فێڵ كورسیی كریستانەكانی بۆ خۆی بردووە”.

كوردو پۆستی پارێزگا

بۆ پێكهاتەی كورد پۆستی پارێزگای كەركوك  گرنگیییەكی مەعنەوی هەیە لەم كاتەدا دوای 7 ساڵ پەراوێز خستنی لە شارەكە, بە تایبەت بۆ ینك كە لە قەیرانی رێكخراوەیی قوڵدایەو بەرەو هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان دەڕوات, بەم پۆستە دەتوانێت هەندێك لە زیانەكانی كەمبكاتەوە, هەرچەندە تا ئێستا ناوێرێت  ناوەڕۆكی رێكەوتنەكە بڵاو بكاتەوە بۆ رایگشتی.
رێبوار تەها  سێیەم پارێزگاری كوردە لە كەركووك, لە دوو پارێزگاكەی پێشووتر لاوازترە بەهۆی ئەوەی:  لە لیستەكەی خۆی دەنگی یەكەم نەبووە ” 
نەشئەت شاهویز خورشید عەلی  42166  دەنگی هێناوەتەوە, رێبوار  تەها ئەحمەد شێخانی   29861 دەنگی هێناوەتەوە, لە كاتێكدا رێبوار سەرۆكی لیستیش بووە , رێژەی دەنگەكانی دەكاتە 70,8%ی دەنگەكان نەشئەت” , هەروەها لە رابردوودا لێكتێگەیشتن بەهۆی سیاسەتی پراگماتیكی جەلال تاڵەبانییەوە هەبووە لەناو لایەنە كوردییەكان بۆ پشتیوانی هەردوو پارێزگاكەی پێشوو, كەسایەتییەكی بەهێزو پێگەیەكی گرنگی سیاسی لە كوردستان و عێراق و ناوچەكە هەبوو, هەموو پارتەكان پشتیوانییان لێی دەكرد, هەروەها پارێزگارەكان رابردوو بەهێزتر و رۆشنبیرتر بوون, پارێزگاری ئێستا وێڕای پشتیوانی جەماوەری و حیزبی كەمترەو حیزبەكەشی لە ئێستادا زۆر لاوازترە و كەسایەتی حیزبی بەهێزتر لە لایەنەكەی خۆی لە شارەكە هەیە ئەمەش وا دەكات لە شارەكە وەك سێبەری ئەو دەربكەوێت, وە هاتۆتە سەر ئیدارەیەك شارەكە بە چەكداری حەشد  داگیركراوە,7 ساڵ  لەمەوپێش بە شكستێكی سەربازی گەورە پێكهاتەكەی لە شار دەركراوە, هاوكات لە كابینەی میوانخانەی رەشیددا كورد لاوازتر دەرچووە, هیچ پۆستێكی ئەمنی شارەكەی پێ نەدراوە, نفوس و تاپۆو كشتوكاڵ و هەردوو قەزای  دوبس و داقوقی پێ نەدراوە كە هەر پێنجی بۆ دۆسییەكانی گرنگن, وە لەبەردەم تاقیكردنەوەیەكی گرنگدایە بۆ هەڵكردنی ئاڵای كوردستان و……. ئەمە وێڕای خودی رێككەوتنەكە بە ئاشكرا و بەشداری نەیاران ئەنجام نەدراوەو بەشێوەی دیموكراسیانە دەنگی پێ نەدراوە و لە رووی یاساییەوە كەلێنی تێدایە وەك نەیارانی ئاماژەی پێ  دەدەن.

پێكهاتەی  عەرەب 
لە رێكەوتننامەی هوتێل رەشید  3  ئەندامی لیستە عەرەبییەكان بەشدار بونە لە كۆی 6 كورسی كە هەیان بوو بەشدار بوون.
گرنگترین خاڵی رێكەوتننامەی میوانخانەی رەشید كەرتكردنی لیستی عەرەبە سونەكان بوو, بەرامبەر بە پارە و بەخشینی پۆستی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق و زیاتر لە 20 پۆست لە شاری كەركوك .
پێشتر پێكهاتەی عەرەبی سوونە هاوپەیمانی نزیكی پارتی بوون, لەگەڵ بوونی یۆنامی و سوپای ئەمەریكا لە عێراق بە هەموویانەوە  رێگربوون لەبەردەم ئەوەی پارتە شیعە ئیسلامییەكان عێراق بتوانن بە سیناریۆكانی ئێران لە عێراقدا بەرەو دەوڵەتێكی ئیسلامی شیعەگەرای ناوەندی بڕۆن  و نەیارییەكان بەردەمیان هەڵبگرن, بەم رێكەوتنە سونەكان ریزەكانیان كەرت  بوو, هەرچەندە باڵی بەشدار بوو وەك خاین لە شەقامی سونەكان سەیر دەكرێن, لە هەڵبژاردنی داهاتوو شەنسیان كەمتر دەبێت, عەرەبە سونەكان بڕبڕەی پشتی دەسەڵاتی بەعس بوون, كورد تاڵی زۆری بەدەستیانەوە بینی تا ئەنجامدانی 4 پرۆسەی جینۆساید, بۆیە پشتیوانی جەماەری شەقامی كوردی نییە بۆ ئەو هاوپەیمانییە.
 ئەم رێكەوتنەی  شیعەكان كردوویانە, بە پشتیوانی ئێرانییەكان بووە, قەیس خەزعەلی ئەمینداری عەسائیبی ئەهلی هەق  زامنی كردووە, پردی بە یەكگەیشتنی نێوان پاڤێڵ  تاڵەبانی و  رەیان كلدانی و محەمەد حەلبوسی بووە , بە بەشداری كوتلەی ینك لە حكومەتی عێراقی لە بەغدا,  لە هاوكێشەكە تەنها حەلبووسی كارەكتەری نوێیە و هێنراوەتە ناو بازنەكەوە, هەرچەندە نە عەرەبی شیعە و نە توركمانی شیعە هیچ كورسییەكیان لە ئەنجومەنی پارێزگای كەركووك بەدەست نەهێناوە, كەچی پەرلەمانتارێكی توركمانی شیعە سەر بە بەدر بەشداری كۆبوونەوەكە بووە وەك نوێنەری توركمان, هەرچەندە لیستی توركمان و عەرەبە شیعە لە كەركوك دۆڕاون لە هەڵبژاردنەكە.
حەلبوسی میوانە تازەكە بووە لە رێكەوتنەكە, پۆستی سەرۆكی ئەنجومەنی پارێزگای كەركووكی وەرگرتووە, بەهۆی ئەم رێكەوتنەو كەرتكردنی ناو ماڵی عەرەبی سونە چاوی لە سەر پۆستی سەرۆكی پەرلەمانی عێراقیشە لیستەكەی بەدەستی بهێنێت, بە پاڵپشتی شیعەكان و ینك و رەیان كلدانی,  وەك پاداشتێك بۆ ئەم رێكەوتنەی كە باجەكەی گرانە بۆی لە شەقامی سونە كە كەرتكردنی دەنگی عەرەبی سونە بووە بۆ یەكەمجار لە 21 ساڵی رابردوو.
ئەركی پاڤێڵ  لەم رێكەوتنە تەنها واژۆكردن بووە, لە مەتبەخی ئێران و شیعەكان  خواردنەكە ئامادە كراوە, پاڤێڵ تامكردەنەكەشی  بەدەست نەبووە, ئەركی تەنها خواردن ی بووە, خواردنەكەش لە نێوان هەنگوین و پیاڵە ژەهرەكە بووە, لە ئێستادا تا هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان تێدەپەڕێت تامی هەنگوینەكەی لە دەم دەمێنێ.

ئێرانییەكان چییان دورییەوە
ئەم رێكەوتننامەیە  بۆ ئێرانییەكان گەورەترین  سەركەوتن بوو, لە هەنگاوە كۆتاییەكە كە دامەزراندنی حكومەتێكی ئیسلامی شیعەگەرایە لە عێراق چەندین فرسەخ نزیكیانی كردەوە, كورد جگە لەوەی خۆی بە لاوازی دەرچوو, ماڵی عەرەبی سونەشی وێران كرد,بۆ شیعە كردیانی بە دوو بەشەوە وەك خۆی كەرتیانی كرد.
ئەوەی ماوەتەوە بڵێم ئەوەیە ئیتر ئەم تەرزە لە پێكهێنانی حكوومەت  ئەگەری هەیە ببێتە نەرێت لە عێراقدا كە پێشتر لە پارێزگای دیالە تاقیكرایەوە, شیعەكان كەی ویستیان گروپێك ببەن بۆ میوانخانەیەكی بەغداو ستراتیجیەتی خۆیانی پێ جێبەجێ  بكەن بەرامبەر هەر لایەنێك رێگر بێت لە بەردەمیان.
ئەگەر شیعەی عێراق شانسی ئەوەیان هەبێت لە دەسەڵاتدارێتی عێراق بەردەوام بن, ئەوجا بۆمان دەردەكەوێت رێكەتننامەی بەم شێوەیە چۆن لە پیادەكردنی دەسەڵاتێكی فاشیستی نزیكیان دەكاتەوە.
ئێرانییەكان چۆن بۆ توركمانە تۆڕانییە سونەكان ئەلتەرناتیفی توركمانی شیعەیان سەر بە بەدر ئامادە كردبوو, لە داهاتوودا بۆ عەرەبەكان و كوردەكانیش عەرەب و كوردی شیعە ئامادە دەكەن, پێویستیان بەم فاكتەرانەی ئێستا نامێنێت.

عەلي مەحمود محەمەد

بەڕێز كاك ئەبوبەكر كاروانی وتارێكی بەناوی “رۆڵی نوخبە لە راستكردنەوەی هەڵەكان و قووڵكردنەوەی پێكەوە ژیان”, لە تۆڕە كۆمەلایەتییەكان بڵاو كردۆتەوە سەبارەت بە پرسی كوردە ئێزیدییەكان , لەسەر وشە بە وشەی بابەتەكەی سەرنجم هەیە, لێ من تەنها دەچمە سەر ئەو بەشە كەمانەی تایبەتن بە پرسی نكۆڵیكردن و داوای  لێبوردن كردن و دان نان بە راستییە مێژووییەكان.

 بەڕێزی لەم وتارە دەیەوێت لە چوارچێوەی گوتاری رێنوێنی و دڵداری لە نێوان زاڵم و مەزڵوم راستییە مێژووییەكان زیندە بەچاڵ بكات, بەناوی پێكەوە ژیان لە ئەسڵی بابەت لێكۆڵینەوەی وردی مێژوویی و هەڵوێستی یاسایی لەسەر ئەو پێشێلكارییە زەقانەی لە رابردوو رویانداوە خۆی لاداو هانمان دەدات بۆ باسنەكردن و شاردنەوەیان.

 لە سەرتاسەری جیهاندا نكۆڵیكردن لە تاوان, داننان بە راستییەكان و داوای لێبوردنكردن و قەرەبووكردنەوە بوونەتە چواركوچكەی ململانێی نێوان گەلانی قڕكراو و گەلانی قڕكەر, یان وڵاتانی داگیركەرو وڵاتانی ژێر دەست, یاخود ئاینی زۆرینەی زاڵ و پێكهاتەی ئاینی كەمایەتی, لەم نێوەدا تەنها ئەڵمانیایە هەندێك هەنگاوی پراتیكی باشی ناوە. جیهانی نوێ هێشتا قەرزاری رابردووە, قەرزەكان دەبێت بدرێنەوە, راكردن لێیان محاڵە.

كاك ئەبوبەكر كاروانی لە نووسینەكەیدا دەڵێت “دووپات كردنەوەی باسی حەفتا و دوو فرمانی قڕكردن دژ بە یەزیدییەكان لەمێژوودا، ك لەسەر زاری هەندێ نوخبەی یەزیدی و دەرەوەی ئەوانیش لە ناوەندە عەلمانییە كوردییەكەدا،  بەكارێكی ناڕاست و دژ بەبەرژەوەندی  یەزیدیەكان و پێویستیەكانی پێكەوە ژیانی ئاینی لە كوردستاندا دەیبینم.

 چونكە جگەلەوەی  هەروەك وتمان بەكارهێنانی وشەی قركردن هەڵەیە  وە ئەگەر ئیرادەیەك بۆ قڕكردنی یەزیدییەكان لە مێژوودا هەبووایە هەرگیز توانای بە گری لە خۆكردنیان نەدەبوو،…… ـ لێرەشەوە شەرەكان دژبەوان بەشێوەیەكی گشتی دەچنە چوارچێوەی ئەو شەرە زۆرو زەبەندانەی میرنشین و مەملەكەتە موسوڵمانەكان لەناوچەكە پێش ئەوان دژ بەیەك كردوویانە باهەندێ جار هاوشێوەی سوود وەرگرتن لەمەزهەب بۆ نێو موسوڵمانان خۆیان سوود لەوەرەقەی ئاینی وەرگیرابێت” ـ

دەبینین بە ناوی بەرژەوەندییەوە رێگا لە گفتوگۆ لەسەر مێژوو هەڵسەنگاندنی رابردوو و گەڕاندنەوەی ماف دەگرێت, ئمە پێشێلكارییەكی زەقە بەرامبەر بە قوربانیان, هەرچەندە لە سەرەتاوە یەكگرتووی ئیسلامی كۆششی زۆریان كرد وشەی ئەنفالیش لە فەرهەنگی سیاسی كوردستاندا بەكار نەهێنرێت بەڵام سەركەوتوو نەبوون.

بە ئاشكرا لە نووسینەكەیدا ئێزیدی بە كورد نازاێنێت كە دەنووسێت ئێزیدییەكان و كوردە عەلمانییەكان, هاوكات كوردە عەلمانییەكانیش بە موسڵمان نازانێت, چونكە دەیتوانی بنووسێت كوردە ئێزیدییەكان و كوردە عەلمانییە موسڵمانەكان, ئەوە رێكەوت نییە كاك كاروانی نووسیوییەتی بەڵكە باوەڕە, هەڵەی رێنووس و زمانەوانی نییە تێگەیشتنە.

  لە جێگایەكی دیكەی پەرەگرافەكەی سەرەوە دەبینین ئەو هاشا لە بوونی جەنگەكان لە مێژوودا ناكات دژ بە ئێزییدییەكان كە بە فەرمان ئەنجامدراون, بۆ سەرجەم پەلامارەكان فەرمان دەرچووە بۆ ئەنجامدانیان, هەموویان جەنگی نا هاوسەنگ بوونە, هەمیشە كوردە ئێزیدییەكان دۆڕاو بوونە و ئەنجام رێژەیەك لە دانیشتووانیان بە كوشتن و بە كەنیزەك و كۆیلە كردن و گۆڕینی ئاین لە دەست داوەو  بەشێك لە خاكیان كەمبۆتەوە, لەدوای هەر فەرمانێك لاوازتر بوونە لە پێش فەرمانەكان, فەرمان بابەتی سەرەكییە لە مانفیستۆی جینۆسایدی ئێزیدی.

بۆ ئەو جەنگانە فەرمان واتا بڕیاری بەرزترین دەسەڵاتی سیاسی لە وڵات كە خەلیفەی عوسمانییە دەرچووە, مانفیستۆی جینۆسایدەكە فەرمانەكان بوونە, چۆن مانفیستۆی جینۆسایدی ئەنفال بڕیاری 4008 ە, ئەو كۆمەڵكوژییەكان لە فەرمانی خەلافەتی عوسمانی و بڕیاری دەسەلاتی سەفەوی دەكاتە كاری میرو مەملەكەتە ناوچەییەكان, ئەوانیش كورد بوونە, تاوانەكان لە كۆڵ عوسمانی و سەفەوی و بەغدا دەكاتەوە بۆ ئەوەی پیرۆزییان بپارێزێت خەلافەت نەبێتە جینۆسایدكەر, بەمەش زیاتر كوردی تێوە دەگلێنێت, عوسمانی و سەفەوی و بەغدا پاك دەكاتەوە لە تاوانەكان, لە كاتێكدا بڕیارەكان لە ئەستانەو پایتەختەكان دیكەوە دەرچوونە, زۆربەی فەرمانەكان ئەوان خۆیان جێبەجێیان كردووە,  لە بڕی ئەوەی بنووسێت هەموو دەڵێت هەندێ جار سود لە مەزهەب و ئاین وەرگیراوە, بەڵام مێژوو دەڵێت هەموو جارەكان كەڵكی لێ وەر گیراوەو بە فەرمان تاوانەكان ئەنجام دراون, خودی فەرمانەكان پیرۆز بوونە و لادان لێی سزای دنیاو ئاخیرەشی هەبووە.

كاروانی مافی وەبیرهێنانەوەو قسەكردن و هەڵسەنگاندنی رابردوو لە ئێزیدی و نوخبەی بەناو عەلمانی كورد دەسێنێتەوە, لە كاتێكدا نووسەرانی ئەو بوارە كونج و كەلەبەری مێژوو دەپشكنن و خوێندنەوەی بۆ دەكەن, رابردوو بۆتە تاقیگا بۆیان, چونكە جینۆسایدەكان هەموو لە رابردوون بۆ هەڵسەنگاندن و پشكنین.

دان نان بە جینۆساید بەش بەش نییە پاكێجێكی جیهانییە, بە پێی یەك پێوەرو بنەمای جیهانی جۆری تاوانەكان لەسەرتاسەری جیهان  دیاری دەكرێت, ناكرێت یەك جۆری تاوان دژ بە پێكهاتەیەك جینۆساید بێت بەرامبەر پێكهاتەیەكی دیكە روداوێكی عابر بێت,  بۆ گەلێك بە دیكۆمێنت بكرێت, بۆ گەلێكی دیكە قسەكردن لەسەری زیاندار بێت و باسكردنی بڤە بێت, لەم روانگەیەوە ئەركی هەموو نووسەران و لێكۆڵەرانی جینۆسایدی كوردە هەڵوێستی خۆیان لەسەر پرۆسەی جینۆسایدەكان رابردوو و ئێستا دەرببڕن, لە دارفۆرەوە تا غەزەو ئەرمینیاو هۆلۆكۆست, كێش پێی ناخۆشە كەیفی خۆیەتی. 

كاروانی لە پەرە گرافێكی دیكەدا دەڵێت: ”  هەموو بیركردنەوەیەك دەربارەی ئەوەی ئیسلام وەك ئایین لەگەڵ قڕكردن و پاكتاوكردنی یەزیدییەكاندا بووە، قسەیەكی ناڕاست و خەرافی وناواقیعی و نامێژووییە. چونكە پێكهاتەیەكی ئایینی كەمینەی وەك ئەوان، لەنێو دەریایەك موسڵماندا، گەر ئیرادەی قڕكردنیان بە كردەوە هەبووایە، دەمێك بوو شتێ بە ناوی یەزیدیی، لانیكەم لەم ناوچەدا بوونی نەدەما و چارەنووسیان  هەمان چارەنووسی  موسوڵمانانی ئەندەلووس دەبوو دوای فەرمانی قركردنیان لەلایەن كەنیسەی كاسۆلیكییەوە. بوونی فتوایەك و رەفتاری خراپی میرێ یاخود كاربەدەستێك لێرەولەوێ،  ئەم ڕاستییە مێژوویی و واقیعییە ناشارێتەوە. خودی روحییەتە ئیسلامیە بنەڕەتییەكەو باوەری بەفرەئاینییش، كارێكی كردووە، هەموو ئەوشتانە كاریگەریان كاتی و سنووردار بێت و سەر نەكێشێت بۆ قڕكردن وپاكتاوكردن.”.

لەمەشدا كاروانی كەوتە هەڵەی هێنانەوەی نموونە, ئیسلام  لە ئیسپانیا وەك فەرەنسایە لە جەزائیر, بەڵام ئێزیدی لەسەر خاكی رەسەنی خۆیانن وەك عەرەب لە فەڵەستین, خاوەنداری ئێزیدی بۆ كردستان بەڵگەی حاشا هەڵنەگرترە لە عەرەب بۆ فەڵەستین وەك مێژوو, ئەوان خاوەند خاكن نەك میوان و هاتوو, هەردولایان جوگرافیاكەیان زۆر فراوانتر بووە لە ئێستا, نموونەی نزیك ئێزیدی  ئیمارەیان لە حەریر و زاخۆو بەردەرەش هەبووە, ئێستا یەك ئێزیدییان تێدا نییە, هەرچەندە لای من و كاك كاروانیش ئامارێكی ورد نییە بزانین رێژەی ئێزیدی پێش فەرمانەكان چەند بوونە لە كوردستان لە چاو سەرجەم دانیشتوانەوە  و ئێستا چەندن؟, قەڵەمڕەوی دەسەڵاتیان تا كوێ بووە؟ ئێستا چەندە؟, بەڵام دڵنیام لە عەرەبی فەڵەستین زۆر زۆر خراپتریان بەسەر هاتووە.

كاروانی درێژەی پێ دەدات و لە پەرەگرافێكی دیكە دەڵێت :”پێویستە لەم روەوە یەزیدییەكان ڕێگەنەدەن ئەوان بكرێنە كەرەسەی ناوەندە عەلمانییە توندرەوەكەی كوردستان بۆ دژایەتیكردنی ناسنامەی ئیسلامیی مێژوویی زۆرینەی موسوڵمان.”.

قسەكردن لەسەر ئەم بابەتە مێژووییە پەیوەندی بە دژایەتی زۆرینەی موسڵمانانەوە نییە, داننان بە رابردوو دژایەتی نییە, بەڵكە هەنگاوی راستییە بۆ قەرەبووكردنەوەی رابردوو, راستكردنەوەی هەڵەی مێژووە, دان نان دوژمنایەتی نییە راستكردنەوەیە, ئەم بابەتە پەیوەندی بە دان نانە بە حەقیقەتی تاوانێكەوە باپیرانی ئێمە بەشدارییان تێدا كردووە, پێویستی بەوەیە مێژوو وەك خۆی بخوێنرێتەوەو دان بە حەقیقەتی یاسایی ئەو پێشێلكاریانەدا بنرێت ئەگەر بە بەڵگە هەبن  و ماف بۆ قوربانی بگەڕێنرێتەوە, لە رێگای راستكردنەوەی مێژووەوە كۆتایی بە ناشرینییەكانی ماوەی بەسەر چوو  بهێنرێت,  وەك  چۆن ئێمە خۆمان داوا لە عەرەب و فارس و تورك دەكەین و وەك چۆن ئەرمەن دەیەوێت و وەك چۆن گەلە قڕكراوەكانی جیهان دەیانەوێت و لە بەرامبەریشدا لایەنی بەرامبەر زۆریان بەشێوەی بەڕێزت نكۆڵی دەكەن, واتا نموونەكەی بەڕێزت  لەناو هەموو ئەو گەلانەدا هەیە كە گروپێك ئەو داوایەیان لێیان هەیە, نموونەكەی  ئێمەش نموونەی هادی عەلەوی و ئۆرهان باموك و كازم حەبیبە, لە پاڵ دان نان بە ڕاستییەكان داوای لێبوردنیش دەكەین.

مەسەلە لێردا ململانێی عەلمانی و ئیسلامی  نییە, مەسەلە ویژدانی و یاسایی  و راستییە لە بەرامبەر  نكۆڵیكردن, داكۆكی لە تاوان, شێواندنی راستییەكان, هەمیشە لەناو ئەو گەل و ئاین و رەگەزانەی پێشێلكارییان كردووە ململانێی دەرونی ناوخۆیی لە نێوان دەستەبژێری پشتیوانیكەر لە زۆرلێَكراو كەسانی نكۆڵیكەر هەبووە, لە بابەتی ئاینییدا ئینكاریكردن بەرگی پیرۆزیشی لەبەر كراوە.

دەشێت ئەوەی ئینكاری تاوان بكات نەتەوەییەكی عەلمانی توندڕەو بێت, یان چەپڕەو بێت, بەلام ئەوەی دەیكات تاوانبارە ناسنامەكەی هەر چییەك بێت.

ئەمەی بەڕێزی باسی دەكات وەك ئەوە وایە دان بەوەدا نەنێین ئەوەی ئیسرائیل لە غەزە ئێستا دەیكات جینۆساید بێت, یان ئەوەی حەماس لە 7ی ئۆكتۆبەر كردبێتی جینۆساید بێت, بەڵام خوێندنەوەكان و پێوەرە جیهانییەكان دەیسەلمێنن هەردووكی جینۆسایدن, ئیتر كاروانییەكانی هەر دوو نەتەوە چی بڵێن با بڵێن.

پاشان كاك كاروانی لە درێژەی بابەتەكەیدا  دەڵێت”لە 99/ و زیاتری موسڵمانانی كوردستان، دژی داعش بوون. بۆیە كارێكی هەڵە و نامەنهەجییە كەمینەیەكی لادەر بكرێنە نوێنەری ئیسلام، تەنها لەسۆنگەی  بەرزكردنەوەی درووشمی ئیسلامییەوە، ئەو لەسەدا نەوەو نۆوزیاترەو ئەوانەی بەپیر ئاوارەكانەوە  چوون و ئەو پێشمەرگە  موسوڵمان ونوێژكەرانەی دژی داعش  جەنگان و بەشێكیشیان شەهید بوون بەكرێن بەنموونە وسەرمەشق!  هەڵبەت ئەمەبۆ ناوەند عەلمانییە توندڕەوە كوردییەكەش ڕاستە.”.

نازانم كاك ئەبو بەكر ئەم ئامارانەی لە كوێ  هێنا؟, چ دەستگایەك و ناوەندێكی زانستی ئەنجامیان داوە وە كەی؟,  ئاگای لە وتارەكانی دكتۆر عەبدوالواحید و حرنگەی پێكەنینی بەشداربووی پێش نوێژییەكەی ئەو دەیان و سەدانی وەك ئەو هەیە؟, تەنانەت بانگەواز دەكات كاریان پێ بكەن دواتر بە رابواردنەوە كرێیان مەدەنێ؟, ئەوەی ئەو دەیڵێت هیچ رەگەزپەرستێك لە جیهاندا نەیووتووەو نەیكردووە, ئەمە لە هەر وڵاتێكدا بوایە ئێستا لە كونجی زیندان بوو, ئاگاداری تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان هەیت؟, ئاگاداری شەپۆڵی جنێو و سوكایەتییەكان هەیت؟, بەڵێ لە دەرەوەی داعشیش كەمینەیەك زۆر لەو رێژەیە زیاتری ئاماژەی پێدراوە لە كۆمەڵگای كوردستان هەیە تا سەر ئێسك دژ بە پێكهاتەی كوردی ئێزیدین, لە رێگای مینبەرەكانەوە زیاتر دنە دەدرێن, لە زووەكەشەوە زۆر دیاردەی ئاپارتایدانە لە دهۆكەوە  باس دەكرێت دژ بە پێكهاتەی ئێزیدی لە نەكڕینی ماستایانەوە تا بایكۆتكردنی كاركردن پێیان.

باشە ئەگەر داعش نوێنەری موسڵمانان نەبێت, منیش پێم وایە نە داعش و نە پارتەكەی كاك ئەبو بەكر قەت نوێنەری ئیسلامەكەی نەنكەكانم نین, وە نە كابرای شەشۆش نوێنەری ئێزیدییەكانە, دە وەڵامی دوو مامۆستای منبەرەكانیش بدەرەوە ئەوانەی پەلاماری سەرجەم ئێزیدییەكان دەدەن, مەگەر ئەوانە هەر یەكگرتوو و كۆمەڵ و بزووتنەەی ئیسلامی نین, رێكخستنیش نەبن لایەنگرو دەنگدەرن. 

ئایا پارتەكەی كاك ئەبو بەكر كاروانی وە پارتە ئیسلامییەكان دیكە ئەوەی لە شەنگال رویاندا بە جینۆسایدیان ناساندووە؟,  ئایا ئەو ئاگادارە كە جینۆسایدی ئێزیدی لە پەرلەمانی كوردستان تەنها نزیك 80 دەنگی هێنایەوە لە كۆی 111 كورسی پەرلەمان؟, ئەمە لەناو دەستە بژێردا وابێت لەناو خەڵكدا چۆنە؟, دەزانی ئەوانەی دەنگیان نەدا كێ بوون؟.

دواتر ئەوانەی داكۆكییان لە ئێزیدی كرد گەریلاكانی پكك بوون؟, لەو چركە ساتە كەسیتر نەبوو, ئایا ئەوان پێشمەرگەی موسڵمانی موحەمەدین؟.

دواتر كاك كاروانی دەنووسێت:”خۆشبەختانەش ئەمڕۆ چاوپێكەوتنی قاسم شەشۆیی بۆ ناردم كەنوكولی لە لێدوانەكەی دەكات و دەڵێت ئێمە پیر و گەورەكانمان فێریان كردووین رێز لە ئایین و لەوانەش ئیسلام وهەستی ئایینی موسڵمانان بگرین، لێدوانەكەی منیش شێوێنراوەو من باسی توندڕەوی ئیسلامی و داعشم كردووە كەناوی محەمەد بە كار دەهێنن بۆ لێدانی ئێمە، نەك ئیسلام و موسوڵمانان  كە ڕێزم بۆیان هەیە و چاكەی ئەوان لە كاتی ئاوارەبوونمان لەبیر ناكەین.. هتد. كەفۆرمێكی داوای لێبووردنە.”.

چی دەبێت  ئێمەش وەك شەشۆ فێری داوای لێبوردنكردن ببین, با لەمەدا چاو لە شەشۆ بكەین, خۆ شەشۆ  خەرمانی بە كەلەی سەری باپیرانمان دروست نەكردبوو, خۆ خاكمانی داگیر نەكردبوو, خۆ كچمانی بە كەنیزەك نەكردبوو, خۆ سەركردەمانی نەكوشتبوو, خۆ فەرمانی بۆ جینۆسایدكردنمان دەرنەكردبوو؟, بۆ تۆ چەندە خۆشبەختییە داوای لێبوردنەكەی ئەو كە كاری مرۆڤی راقی و هەستدارە, بەهەمان شێوەش ئێمەش بەرز بینەوە بۆ ئاستی مرۆڤی سەردەمی داوای لێبوردن كەر, مرۆڤانێك دەتوانن داوای لێبوردن بكەن رزگارییان بووبێت لە رق و كینە و خۆ بەزل زانین و كۆیلەی داب و نەرێتی شەڕانگێزی.

دواتر كاروانی دەڵێت:”دوایی من سەردانی ناو پەرستگای لالشم وەك شوێنەوارێكی مێژوویی كرد، “.

لێرەدا كاك كاروانی وەك گەشتیاری بەناو لالشدا سوڕاوەتەوە نەك جێگایەكی پیرۆز بێت, ئەمە دان نەنانە بە پیرۆزی جێگاكە, پیرۆزو موقەدەسات  هەموو پەیوەستن بە مێژوو و كولتورەوە, هەر ئاینێك  هەزار بەڵگەی ناوخۆییی هەیە بۆ پیرۆزی جێگاكانی, ئایا ئاساییە لای تۆ كۆمەڵێك پیاوی ئاینی جیا بۆ گەشتیاری بچن بۆ ناو شوێنە موقەدەسەكان  موسڵمانان بەناوی گەشتیارییەوە؟, باشتر نییە ئەو جێگا موقەدەسەی ئەو لای تۆش جێگایەكی ئاسایی نەبێت و رێزلێگیراو بێت ؟.

لە كۆتاییدا دەڵێم ژیری ئەوەیە بە دوای راستییەكاندا بگەڕێین, لە پێشدا مێژوو نووسانی لە هەردوولا پشكنین بۆ روداوەكان رابردوو بكەن, دواتر پسپۆرانی یاسای لێكۆڵینەوە لە روداوەكان بكەن, ئەوجا دەست بە قەرەبووكردنەوە لە داوای لێبوردنەوە بۆ هەڵگرتنی پەیكەری ئەوانەی دەستیان لە تاوانەكان هەبووە ئەگەر هەبن, مۆنمێنت بۆ قوربانیان دروست بكرێت بەشداری راستییان لە حوكمڕانی كوردستان پێ بكرێت و لە بواری پەروەردە گرنگییان پێ بدرێت. 

جینۆساید  كردەیەكە هەر دەوڵەتێك ناسنامەكەی چی بێت هەرچ بەهانەیەكیشی هەبێت بیكات جینۆسایدە, ئیتر نەتەوەیی بێت, عەلمانی بێت, ئاینی بێت یان ماركسی, دەزانم ئەمانە بۆ كاك كاروانییەكان گرانە بەلام راستییە ئەمرۆ یان سبەی دەبێت بكرێت.

ئێزیدی كورد بن یان كورد نەبن, چۆن پشتیوانی موسڵمانەكانی بۆرما, عەرەبەكان غەزە, بۆسنییەكان سربیاو جووەكانی هۆلۆكۆست, ئەرمەنەكان , جەزائیری و  هیندییە سورەكان, نامیبیا و شیلی و گواتیمالا و كەمبۆدیا و دارفۆر و ….ین و ناسینی ئەو تاوانانەی بەرامبەریان كراوە بە جینۆساید بەشێكە لە مرۆڤ بوون و ئەركێكی ویژدانییە بۆمان, بە هەمان شێوە داكۆكی لە ئێزیدییەكان و رەتكردنەوەی تاوانەكان رابردوو و قەرەبووكردنەوەی معنەوییان لە داوای لێبوردنەوە تا دروستكردنی مۆنمێنت ئەركەو نكۆڵی كردن بە تایبەت لە لایەن كەسێكەوە شارەزایی یاسایی هوشیاری مێژوویی هەبێت تاوانەو سزای لەسەرە لە زۆر وڵات.

لە كۆتاییدا ماوەتەوە بڵێم كاك ئەبو بەكر كاروانی میانەڕەوی نزیك لە ناسیۆنالزمەوە ئەمە هەڵوێستی بێت, توندڕەوەكان دەبێت چۆن بیربكەنەوە, بێشك لە دكتۆر چاكتر بیرناكەنەوە, داعش لەو جێگایانەی دەسەڵاتدار بوو  وانەی مێژووی لە خوێندنگاكان  یاساغ كرد, دەرگای بە ڕوی مێژوودا داخست, ئەمەی كاك كاروانیش دەیەوێت قسە نەكردنە لە مێژوو.

عەلی مەحمود محەمەد

——————————

وتارەكەی بەڕێز ئەبو بەكر كاروانی:

https://westganews.net/drejaWtar.aspx?NusarID=76&Jmara=8583

زیاتر لە 1200 ساڵە ئێزیدییەكان لەسەر ئەم خاكە جینۆساید دەكرێن, هەموو ئەو تاوانانەی داعش ئەمرۆ ئەنجامی داوە, بە درێژایی ئەو مێژووە بەردەوام بووە, زیاتر لە 127 جار بە زیاترەوە كۆمەڵكوژییەكانیان دووبارە بووەتەوە “خیری شنكالی : تعریف الدیانە الایزدیە للالمان “.
لە ماوەی دوانزە سەدەی رابردوودا ئێزیدییەكان بەردەوام جینۆساید و تاڵان كراون و كچان و ژنانیان كراوە بە كەنیزەك و لە بازاڕی گەرمی كۆیلەی شارەكان فرۆشراون یان بەخشراون و وەك دەستكەوتی تاڵانی جەنگ دابەشكراون, پیاوان و منداڵانیشیان كراون بە كۆیلە و لە زۆربەی جارەكانیش بۆ خۆ رزگاركردن بە زۆر ئاینیان پێ گۆڕدراوە, یاخود باج و سەرانەی زۆریان بەسەردا سەپێنراوە” سەرچاوە مێژووییەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە زیاتر لە ملیۆنێ و نیوێك ئێزیدی لە ماوەی نێوان شەڕی چاڵدیران لە ساڵی ١٥١٤ی زایینی بۆ كۆتایی جەنگی جیهانی یەكەم لە ساڵی ١٩١٩ی زایینی لە لایەن عوسمانی و سەفەوی و عێراق و هەندێك میرو شێخی كوردەوە كوژراون- خیری شنكالی :تعریف الدیانە الایزدیە للالمان ” “, تەواوی ئەو تاوانانەش كە كراون بەرگی پیرۆزییان بەبەردا كراوەو بە جیهاد و غەزا لە مێژوودا ناوزەد كراون, لەو 73 فەرمانەی پێشوو وەك ئاماژەی پێ دەدەین, پیاوانی موسڵمانی كورد لە ژێر پەرچەمی ئایندا بەشدارییان لە زۆربەی تاوانەكاندا كردووەو شانازیشیان پێوەی كردووە,بەشداریەكەیان چ بە شێوەی سەربەخۆ ئەنجامدراون, یاخود لە ژێر ئای سوپای عوسمانی و سەفەوی و عێراقی و ئیتحاد و تەرەقی و… , هەندێك جاریش خۆیان سەركردایەتی فەرمانەكانیان كردووەو تاكە بكەر و فەرماندەری تاوانەكان بوونە, تەنانەت تاوانەكانیان وەحشانەترینیان بووە لە مێژوودا, ئەم تاوانبارە مەزنانە لە مێژوودا هەندێكیان بە پاڵەوانی ئەفسوناوی نەتەوە هەژمار كراون و ئێستاش شانازییان پێوە دەكرێت, وەلێ لە دوا فەرماندا, فەرمانی رۆژی چوار شەمە رەشەی 3ی ئۆگستسی ساڵی 2014 ەدا, كە پیاوانی ئیسلامی توندڕەوی عەرەبی سونە مەزهەب پێی هەڵسان لە ژێر ناوی داعش, بە بەرچاوی كەناڵەكانی راگەیاندنی جیهانەوە تاوانەكان رابردوویان دوبارە كردەوە, عەقڵی تاكی كوردی دوای سەدەیەك لە گۆڕانكاری سیاسی و رۆشنبیری لە كۆمەڵگای كوردیدا, ئیتر ئێستا زۆرینەی پیاوانی كورد نەك بەشێك نین لە پرۆسەكە و ئەكتەری چالاك نین لە تاوانەكەو شانازیكەر نین بە جینۆسایدەوەو تاڵان كەر نین بە ماڵ و ژنی ئێزیدیەكانەوە, ئەو مێژووەی رابردووش بە مێژووی شانازی خۆیان نازانن, بگرە بە پێچەوانەوە بە هەڵمەتی هەموو ئێزیدین قۆناغێكی نوێ دێتە پێشەوە, بۆ یەكەمجار ئێزیدی بوون دەبێتە شانازی بۆ دەستە بژێرێكی گەل, ئەو چوار شەمە رەشەی 3-8 لە تاوانەكانی داعشدا, بە بەردەم راگەیاندنەكانەوە چەندە رەشە قێزەونترە بێت, دوا فەرمانی 3-8 دەبێتە دوا كۆمەڵكوژی ئێزیدییەكان و كۆی73 فەرمانەكەی پێشوو و كۆی پەلامارەكانی دیكە, لە ئاوێنەی یاداوەریدا زیندو دەكاتەوە و لە گەڵیدا مێژووش دادگایی دەكاتەوە, دەیانكات بە بەشێكی بێزلێكراوو رەش لە خۆی و مێژوو, مێژوو لێرەدا پێچەوانە دەبێتەوە, مێژوو قێزەون دەبێت بە درۆو تاوان, 3ی ئاب لە شانازییەوە دەگۆرێت بۆ دادگاییكردنی مێژووی تاوانە هاوچەشنەكانی رابردوو, 74 دەبێتە پرۆسەی دادگاییكردنی 73 فەرمانەكەی پێشوو, داعش دەبێتە ئاوێنەی سیمای پیاوە پیرۆزەكانی رابردوو لە تاوانەكانی ئەودا دادگایی دەكرێنەوە.
لێرەدا هەست بە گۆڕانكارییەكی هێمنانە دەكەین لە عەقڵی تاكی كورددا بە تایبەت بەشە پیاوەكەی, هەرچەندە بەشێكیشی لە ژێر كاریگەری ئیسلامی سیاسیدان, كەم تا زۆر هاوسۆزن لە ناوەڕۆكدا لە گەڵ داعش, بگرە لە دەنگدانەكەی پەرلەمانی كوردستاندا زیاتر لە 25% دەنگیان بە جینۆسایدی ئێزیدییەكان نەدا, كەمایەتییەكی زۆر بچوكی كۆمەڵگای كوردی نەبێت, بە ئاشكرا ئەوی دی هەموو رەتی تاوانەكەیان كردەوە, ئیتر ئێزیدییەكان مرۆڤی پێش چواری هەشت رەش نین, ئیتر شەمەی 3-8-2019, هەموو بە بێدەنگ چركەیەك رادەوەستن و رێز لە قوربانیان دەگرن, ئیتر هەموو 3-8ی ساڵێك نەفرەت لە هەموو فەرمانەكان دەكەینەوە, ئیتر فەرمان” لە بنەچەدا وشەیەكی فارسییە بە واتای بڕیار “فەرمانێك، حوكمێك، یان دەستوورێك كە سوڵتانی عوسمانی واژۆی لەسەر كردبێت دێت.” فەرمانی عوسمانی یاسایەكە كە خودی سوڵتانی عوسمانی فەرمانی پێكردووە و لەلایەن ئەوەوە واژۆ كراوە و كاریگەرە و ناگەڕێتەوە و جێگای رەتكردنەوە نییە, لە پیرۆزییەوە دەبێتە قێزەون.
دەستەواژەی فەرمان بەرگی پیرۆزی لەبەر دادەكەنرێت و ناشرین و بێزلێكراوە, ئیتر هەموو رقمان لە وشەی فەرمانە, ئیتر فەرمان وەك وشەی ئەنفال قێز لێكەرەوەیە, بە رێزگرتن لە قوربانیان رەتی مێژووە رەشەكانی هاوشێوەی رابردوو دەكەینەوە ئیتر فتوادەرانی فەرمانەكانیش لە پیرۆزی دەخەین و لە تاوانەكانی داعشەوە دادگاییان دەكەین, هەر بەوەندەشەوە نا بگرە بڕۆین بەرەو دادگاییكردنی مێژوویانەی ئەوانەی لە 12 سەدەی رابردوودا بەشدار بوونە لە تاوانە هاوچەشنەكانی چوار شەمە رەشەكە,ئیتر هەموو 3-8 ێك بووە بە بەشێك لە یاداوەری گەلێك, بووە بە دابڕان لە گەڵ مێژووی 1200 ساڵەی رابردوو و هەر 73 فەرمانەكەی پێشو تر, بووە بە دابڕان لە كلتورو تاوانی داعشیانە.
لە فتوكانی ئەحمەدی كوڕی حەنبەل ( 780-855 م ) ەوە, تا فتواكانی لەیسی سەمەرقەندی و مەسعودی و ئەبو سعودی عەمادی بەم هەموو پلەو پایە ئاینییەوە (“خطیب المفسرین” شیخ الإسلام, مفتی القسطنطینیە) كە ئێزیدییەكانی بە لە كافر كافرتر ناو زەد كردووە, فتوای كوشتنی پیاوان و بە كەنیزەك كردنی ژنانیانی دەردەكرد, هەموو ئەوانەی بە فتواو فەرمان بەشداری جینۆسایدی ئێزیدیەكانیان لە مێژوودا كرد,جارێكی دیكە لەبەردەم ئاوێنەی تاوانەكانی داعش خرانەوە ناو قەفەسی دادگای مێژووەوە, ئیتر لێرەوە عەمادی شێخ الئیسلامی ئومەیەك نیە لای ئێمە, بەڵكە فتوا دەری تاوانێكی مێژوویی بەردەوامە بۆ زیاتر لە دوو سەدەو تاوانباری جینۆسایدە, كە سەدان فەرمان لە بەر رۆشنایی فتواكەیدا دەردە چێت و پێكهاتەیەكی رەسەنی سەرەكی گرنگ كە ناوی ئێزیدییە هەوڵی سڕینەوەی دەدرێت, وەك ئەوەی ئێستا داعش كردی, عەمادی درێژ ماوەترین موفتی ئاستانە چوار سەدەو نیو لەمەوپێش دەریكرد بەرامبەر بە ئێزیدییەكان, بە پیرۆزیش زانراو كەسیش بە یەك دێر دژی نەوەستایەوە.
قڕ كردنی ئێزیدییەكان لە ساڵی 224ی كۆچییەوە, لە سەردەمی خەلیفە موعتەسەمی عەباسییەوە دەستی پێكردووە, وەلێ فتوای ئەبو سعودی عەمادی لە ساڵی 1560 رەوایەتی ئاینی پێ بەخشی و پیرۆزی دا بە قڕ كردنەكە لە پۆششی ئایندا, ئەم فتوایە بووە هەوێنی دەیان فەرمانی مەرگ, چڕترینیان فەرمانەكانی قڕكردنەكانی سەدەی نۆزدە بوو , سەدەیەكی پڕ نەهامەتی و تاوان بوو بۆ ئێزیدییەكان, ئەم فەرمانانە تەنها خەلیفە و پاشا تورك و فارس و عەرەبەكان پێی هەڵنەستان ,لە ساڵانی 1832 و 1834 پاشای كۆرەی رەواندز و فەرمانی بەدرخان بەگ لە ساڵی 1844 لە ناو فەرمانە زۆرو زەبەنەكاندان, بۆیە لە بەر رۆشنایی و ئاوێنەی تاوانەكانی داعشدا, دەبێت بە پێگەی كەسایەتی ئەو كەسایەتیانەدا بچینەوەو لە دادگای مێژوودا دادگایی بكرێنەوە, ئەگەر كوردیشن ئەوا دوو جار تاوانبارن, راستە هەر مرۆڤێك لە مێژوودا مرۆڤەكان بە شێوازێك دەیخوێننەوە, بۆیە پاشای كۆرە ئیتر پاڵەوانە مێژووەكە نابێت ببێت, ئەو بكەری تاوانی گەورەیەو دەبێت دادگاییبكرێت, ئەو لە مێژوودا تاوانباری جینۆسایدە.

داعش و پاشای كۆرە, كامیان تاوانبارترن؟
داعش 6417 كەسی لە ئێزیدییەكان رفاند لەوانە نزیك 3600 كەسیان تاكو ئێستا گەڕاونەتەوە, واتا 2783 كەسیان ماون و شوێنبزرن, 1397 كەسیشی كوشتووە, بەلام پاشای كۆرەی رەواندز كە بە ویقارەوە پەیكەرەكەی لە رەواندزە, زیاتر لە 95%ی ئێزیدییەكانی كوشتووە و بە كەنیزەك كردووە, لە كۆیەوە بۆ سەر زێی گەورە یەك كەسیانی لەسەر ئەو جوگرافیایە نەهێشتووە” ایاد جلال بابان یعید افترا‌وات المندوب السامی البریطانی-صباح كنجی”.
هێنری لایارد (شوێنەوارناس 5-3-1817 پاریس بۆ 5-7-1984)، كە ڕۆڵی هەبووە لە وەستاندنی كۆمەڵكوژییەكە لە ئاستانە پایتەختی عوسمانی، باسی لەوە كردووە كە نزیكەی سێ لەسەر چواری دانیشتوانی ئێزیدی شاخ كوژراون.
لە پەلامارەكەی پاشای كۆرە تالان و كوشت و بڕ ناوچەكانی شێخان و قوش و ئاكرێ و دەشتی موسڵ و كەڵەك و حەریر و چیای مەقلوب .. گرتەوە, بەشێوەیەك دوو ئیمارەی ئێزیدی كوشت و بڕ كران و لەناو بران, باس لە كوشتنی 135000 كەس و بە دیل و سەبایە كردنی 10000 كەس دەكرێت كە عەلی بەگ سەرۆكی ئیچزیددییەكان لەناو دیلەكان بوو دواتر بەدیلی كوشتی, لەو پرۆسەیە پاشای كۆرەی رەواندز 500 كچی جوانی ئێزیدی پێشكەش بە ئەمیرەكانی بابان و پشدەرو كۆیە…. كردو ئەوانی دیكەی بەسەر موجاهدینەكاندا دابەش كرد.
ئەگەر چەندە زێدە رۆیی لە ئامارەكاندا كرابێت, وەلێ هەر ئەوە راستە تاوانەكانی پاشای كۆرە چەند جاری داعش بووە, بهێننە پێش چاوی خۆتان پەیكەر بۆ ئەبو بەكر بەغدادی دروست بكرێت؟,چەندە بە ئازار دەبێت, ئەگەر دەمانەوێت ئێزیدییەكان ئاشت بكەینەوەو ئەوا پێویستە لە پەیكەرەكەی پاشای كۆرەوە دەست پێ بكەین و داوای لێبوردنیان لێ بكەین, ناوچەكانیان لە گۆڕینی دیموگرافی بپارێزین و چەند كورسییەكی كۆتاشیان لە پەرلەمانی كوردستاندا بۆ تەرخان كرێت وەك دەستپێك.

عەلی مەحمود محەمەد

بۆ حكومەتی عێراقی شاری سەردەشتی هەڵبژارد لەو كات و ساتەدا؟.

بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەبێت لە ڕوداوەكانی چەند رۆژ پێشووتری ئەو ناوچەیە بڕوانین, دەستنیشانی روداوەكان و جوڵە سەربازییەكانی بەرەی بەرامبەر عێراق بكەین ئەوانەی لەو رۆژگارەدا گوزەراون, بۆ هۆكاری كیمیابارانكردنی شاری سەردەشت, ئەمەش سەرەتا با لە زمانی شایەد حاڵەكانی خەڵكی شارەكەوە بزانین شاری سەردەشت لەو چركە ساتەدا بۆچوونی ئەوان لەو بارەیەوە چی بووە؟, بۆچی عێراق شاری سەردەشتی هەڵبژارد بۆ لێدانی بە چەكی تایبەت و خەڵكە سڤیلەكەی كردە نیشانەی خۆی لەو كات و ساتەدا؟؟, بزانین لەم بارەیەوە لە لایەن خڵكی شارەكەوە چی وتراوە: (( لە پاش روودانی ئەو كارەساتە و رۆژێك دواتر لە نێو خەڵكی شاردا بڵاوبۆوە، كە بەرەی كوردستانی (باشووری كوردستان) لە شوێنێكی شاری سەردەشت كۆبوونەوەیان كردووە و رێژیمی عێراق لەو كۆبوونەوەیە ئاگادار بوون بە واتایەكی دیكە، ئەوكات باسی ئەوە دەكرا، كە كەسانی ئاگادار و تەنانەت بەشدار لە كۆبوونەوەی بەرەی كوردستانی، وەك سیخوڕ بەرپرسانی عێڕاقیان لە شوێن و كاتی كۆبوونەوە ئاگادار كردۆتەوە. شایانی باسە، كە هیچ كام لە بەرپرسی حیزب و رێكخراوە سیاسییەكانی باشووری كوردستان باسیان لە دروستی و ناڕاستی ئەو هەواڵە نەكردۆتەوە و تەنانەت لە راگەیاندنی فەرمی خۆیاندا زۆر بە كەمی باسی ئەو كارەساتە دەكەن.- 22 ساڵەی یادی كارەساتی بۆمبارانكرانی شاری سەردەشت بە بۆمبی شیمیایی -ئا: عەزیز شێخانی )). دیارە لە راستیدا لەو كاتەدا بەرەی كوردستانی دانەمەزرابوو, بگرە بیرۆكەی دامەزراندنیشی هێشتا نەهاتبووە ئاراوە, بۆ زانیاریتان لە 7ی ئایاری 1988 بەرەی كوردستانی راگەیەندراوە, وە لە كۆی 7 پارتی ئەندامی بەرەی كوردستانی چواریان “شیوعی, پاسۆك, گەل, زەحمەتكێشان” بەشداری هیچ جەنگێكی هاوبەشی پێشمەرگە – ئێرانییان نەكردووە.
لێ لێكۆڵەری بە ناو بانگی هۆڵەندی یۆست هلتەرمان لە بارەی كیمیابارانكردنی شاری سەردەشت و هۆكارەكەی دەڵێت: ((سەردەشت كە شارۆچكەیەكی كورد نشینی سەر سنوور و نزیكی بەرەبوو (مەبەست بەرەی شەڕی عێراق ئێرانە), بوو بووە داڵدە و پەناگای گوندنشینە ئاوارەكان و سەربازگەی هێزەكانی ئێران, كە وەك ناوچەیەكی پشتی بەرە بەكاریان دەهێنا, پێشتر سەردەشت گەلێ جار بە فڕۆكە بۆردمان كرابوو چەند ڕۆژێك پێش هیرشە كیمیاویەكەش, هێزەكانی ئێران و عێراق كەوتبوونە شەڕەوە لە نزیك چیای مامەندە و پاشان لە هێڵەكانی بەرەدا, یەكەمجار ئێرانییەكان بە یارمەتی پێشمەرگەكانی ینك, بەر لە هێرشێكی عێراق بگرن و بیانشكێنن, بەڵام وەك حەمەی حەمە سەعید, كە بەشداربوویەكی ینك بوو لەو شەڕانەدا (چاوپێكەوتنێكی ساڵی2002دا) دەیگێڕێتەوە كە هێزەكانی عێراق خۆیان كۆكردەوە و جارێكیتر هێرشیان كردەوە و كۆنترۆڵی تەواوی ناوچەكەیان كرد, ئا لەم كاتەدا بوو كە عێراق بە كیمیاوی پەلاماری شارۆچكەكەیدا. گەلێ شایەتحاڵ لە سەردەشتدا دەگێڕنەوە كە فڕۆكەكانی عێراق چەندین بۆمبی كیمیاییان خستووەتە خوارەوە و پاشان بۆ ماوەی بیست دەقیقە بە ئاسمانی ناوچەكەدا سوڕاونەتەوە, پێش ئەوەی لە ئاسۆدا لە چاو ونبن – كارێكی ژەهراوی-یۆست هلتەرمان، وەرگێڕانی محەمەد حەمە ساڵەح تۆفیق-كۆمپانیای ئاوێنە- ل112)).

ئۆپەراسیۆنەكانی نەسری 4 و 5
ئەو جەنگە هاوبەشە كە كاك حەمەی حەمە سەعید باسی كردووە, ئێران لە مێژووی جەنگی ئێران عێراقدا ناوی ناوە ئۆپەراسیۆنی نەسری 5, ئەم ئۆپەراسیۆنە لە رێكەوتی 21-6-1987 قاسم سلێمانی فەرماندەیی كردووە, بووە هۆی دەیان هەزار كوژراو بریندار, یەكێكە لەو جەنگانەی قاسم سلێمانی سەركردایەتی كردووەو شكستی تێدا هێناوە, بە یەكێك لە شكستە سەربازییەكانی قاسم سلێمانی لە مێژووی ئەودا دێتە ژماردن.
ئۆپەراسیۆنی نەسری پێنج لە كاتژمێر 0:15 شەوی 22-6-1987بە دروشمی یا زەهرا لە بەرزاییەكانی فەرفەرە لە باشووری خۆرئاوای شاری سەردەشت دەستی پێكرد, ئامانجی سەرەكیش لێی رێگا گرتن بوو لە هاتوچۆی پێشمەرگەی رۆژهەلات بۆ دەشتی بۆجار لە ناوچەی سەردەشت.
ئەم ئۆپەراسیۆنە بە دوای ئۆپەراسیۆنی كەربەلا 10 لە رێكەوتی 14-4-1987 بۆ 25-4-1987 لە ناوچەی سەردەشت–بانە لە رۆژهەڵات و ناوچەی ماوەت بەرەو سوركێو لە باشووری كوردستان بە بەشداری پێشمەرگەی یەكێتی نیشتمانی كوردستان و بارەگای ئۆپەراسیۆنی نەجەف ئەلئەشرەف ئەنجام درا, تیایدا 250 كم چوارگۆشە خاكی عێراق لە لایەن رژێمی ئێرانەوە داگیر كرا, لەم ئۆپەراسیۆنە فەرماندەی تۆپخانەی هێزی زەمینی سوپای پاسداران حەسەن شەفیزادە و فەرماندەی تیپ ئەحمەد قادر زادە و چەند فەرماندەیەكی دیكەی ئێرانی كوژران.
هاوكات لە گەڵ ئۆپەراسیۆنی نەسری پێنج, رۆژی پێشتر ئۆپەراسیۆنی نەسری چوار لە رێكەوتی 21-6-1987 بۆ رۆژی هەینی 26-6-1987 لە میحوەری سەردەشت- بانە بە هاوكاری پێشمەرگەكانی ینك ئەنجامدرا, تیایدا شارۆچكەی ماوەت داگیر كرا وە 6000 كەس لە هێزەكانی عێراق كوژرا وە 557 كەسیش دیل كران بە وتەی كۆماری ئیسلامی ئێران, ئۆپەراسیۆنەكە دیسانەوە لە لایەن بارەگای ئۆپەراسیۆنی نەجەف ئەلئەشرەف بەڕێوەبردرا .

ئەدی ئامارەكانی حكومەتی عێراقی چی دەڵێن؟

رژێمی عێراقی لە رێگای نامەیەكەوە كە بە واژۆی عەمیدی روكن بەڕێوەبەری ناوچەی رۆژهەڵاتی هەواڵگری سەربازی نووسراوەو ئاراستەی بەڕێوەبەری هەواڵگری سەربازی یەكەی پێنج كراوە وەك زانیاری, لە رێكەوتی 4ی ئۆگستۆسی 1987 , بە ژمارە ش1-ق1-81-ق ص-1654, كە ئەمەش تاكە بەڵكەنامەیە سەبارەت بە كیمیابارانكردنی شاری سەردەشت تا ئێستا بەردەست كەوتبێت.
سەبارەت بە زیانەكانی مانگی ئەپرێل كە ئێرانییەكان بە ئۆپەراسیۆنی كەربەلای 10 ناویان ناوە, شەڕێكی هاوبەشە لە نێوان كۆماری ئیسلامی و هێزەكانی ینك وەك ئاماژەمان پێدا, لە ناوچەی سەردەشت -بانە, سەرجەم 18000 كوژراو 24000 بریندار هەبووە, لێ بە پێی حكومەتی عێراقی زیانەكانی ئێران لە ئۆپەراسیۆنەكانی مانگی یۆنی كە هەردوو ئۆپەراسیۆنی نەسری 4 و 5 ە, لە هەردوو دیوی باكورو باشووری ماوەت” 12000 كوژراو, 14700 بریندار,8500 بەركەوتەی چەكی كیمیاوی بەهۆی لێدانی چەكی تایبەت”كیمیاوی” ەوە”, وە 155 شەهید و 4600 بریندار لە شاری سەردەشت بە چەكی كیمیاوی لە خەڵكی سڤیل وە 900 بریندار لە بەسیج و پاسدار لە نێوێیاندا فەرماندەی هێزەكانی جونداڵلە لە شاری سەردەشت .

زیانەكانی خەڵكی شاری سەردەشت

ئەوەی شایانی باسە لەم تاوانە دژ بە مرۆڤایەتیەدا كە دەوڵەتی عێراق ئەنجامی دا, بەپێی ئامارە فەرمییەكان، 8025 كەس لە كۆی 12000 دانیشتووانی شاری سەردەشت شەهید و بریندار بوون, واتا نزیك 67%ی كۆی دانیشتووانی شارەكە, لانی كەم 4500 كەس لەو بریندارانە واتا 56%ی كۆی بریندارەكان پێویستیان بە چارەسەری بەردەوام هەبووە, لەوانە 1500 كەسیان لە نەخۆشخانەكان ماونەتەوە لە دەرەوەی شاری سەردەشت, لە چركە ساتی یەكەم 20 كەس بوونەتە قوربانی و دواتر وردە وردە ژمارەی قوربانیان بۆ 130 كەس بەرزبۆتەوە.

داوای لێبوردن بكەن
هەفتەی پێش كیمیابارانكردنی شاری سەردەشت, دوو ئۆپەراسیۆنی گەورەی ئێران و پێشمەرگەی ینك لە ناوچەی سەردەشت بەناوەكانی نەسری 4 و 5 بەڕێوە چووە, لە درێژەی ئۆپەراسیۆنی كەربەلای 10 بوونە لە هەمان ناوچە, كە 57 رۆژ پێشتر لە هەمان جوگرافیا ئەنجامدراوە, لە هەموو ئۆپەراسیۆنەكاندا سوپای كۆماری ئیسلامی دەستپێشخەر بووە لە هێرشەكەیاندا.
وەك هەموو جارەكان دیكە, نهێنی كیمیابارانەكە ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنەكانی نەسری 4 و 5 ە, قوربانیش بۆ ئەم ئۆپەراسیۆنە هاوبەشانە خەڵكی سڤیلی شاری سەردەشت و نەهێشتنی چالاكی پێشمەرگەی رۆژهەڵات بووە لە رێگای رێگاگرتن لە چوونە ناوەوە لە دەروازەی بێجاڕەوە.
واتا شاری سەردەشت بە دەردی دەستە خوشكەكەی هەڵەبجە چوو, گەل كوژەی كورد شەڕی هاوبەش سەرچاوەی دەردە سەرەكییەكەی هەردوو شارەكەو هەشتاكانی گەلی كوردە.
خەڵكی شاری سەردەشت لە كۆڕ و كۆبونەوەكان, نەیان شاردۆتەوە ڕاشكاوانە لێرەو لەوێ ئۆباڵی كیمیابارانكردنی شارەكەیان خستۆتە سەر هاوكاری ئێران-پێشمەرگە لەو ئۆپەراسیۆنانەی ئاماژەمان پێی دا ((جێگای ئاماژەكردنە، كە نە ‌ ئێران و بەرپرسانی رێژیمی تاران لە بیری هەزاران برینداری كارەساتی ٧ ی پووشپەڕدان و نە بەرپرسە كوردەكانی باشووری كوردستان، كە هۆكارێك بوون بۆ ئەو پەلامارە بە هیچ جۆر ئاوڕیان لە قوربانییەكان و ئازاردیتوەكانی ئەو رووداوە ژانهێنەرە نەداوەتەوە -22 ساڵەی یادی كارەساتی بۆمبارانكرانی شاری سەردەشت بە بۆمبی شیمیایی-ئا: عەزیز شێخانی )) .
كەواتا ئەركێكی ئەخلاقییە ئەوانەی بڕیاری ئۆپەراسیۆنە هاوبەشەكەیان دا, وە بەشدارییان تێدا كرد ناوی گەورەی وەك داستانی رزگارییان لێی ناوە, داوای لێبوردن لە خەڵكی شاری سەردەشت و گوندەكانی دەوروبەری بكەن, وە پەیمان بدەن ئەم جۆرە ئۆپەراسیۆنانە لە داهاتوودا دوبارە نەكەنەوە لە گەڵ هەر وڵاتێكی دیكە, بە هەر شێوازو جۆرێكی دیكە لە هەموو كات و زەمانێكدا, وە مۆنمێنتی تایبەت بۆ قوربانیانی شاری سەەردەشت دروست بكەن, جێگایەك یان چەندێك بە ناویانەوە بكەنەوە, قەرەبووی مادی قوربانیەكانی تاوانەكە بكەنەوەو بە شەهید و برینداری چەكی كیمیاوی دیارییان بكەن, وەك هێمایەكیش پڕۆژەیەكی ئاوەدانی لە شاری سەردەشت ئاوا بكەنەوە لە خزمەت برینداران و قوربانیانی تاوانەكە.

ئەنفال مەرگی خێراو لەسەرخۆی بە ئازاری گەلێك بوو، مەرگێك پرۆسەی روح كێشانەكەی 197 ڕۆژی خایاند، ڕژێم شەوی دەدایە دەم ڕۆژەوە بۆ قەسابیكردنی لادێنشیینەكان كوردستان و سوتاندنی خاك و وێرانكردنی ئاوەدانی و وشككردنی سەوزایی و كانییەكانی و نەهێشتنی مرۆڤێك بە ناوی كوردەوە، لە سەرەتا لە دەرەوەی شارەكان جاڕی كۆمەڵكوژی دا، دوایی ناو شارەكانیشی گرتەوە، سوپای عێراق لە سەرباز و جاش بە خەفیفەو مەفرەزە تایبەتییەكانەوە وەك حەزییایەك لە هەرچوار لاوە پەلاماری تەواوی لادێكانی كوردستانیان دا، ئەوەی ڕزگاری نەبوو لەو ڕۆژەوە ببڕیای ببڕای نەیانمان بینییەوە. هەموو ڕۆژەكانی ئەو ئۆپەراسیۆنی مەرگە، مەرگەساتێكی پڕ لە وەیل بوو، ڕۆژگارەكانی دواشی ژیانی ناو مەرگەساتەكانی تۆپزاو و نگرەسەلمان، چاڵ و پەناگای گولەبارانكردنی بە كۆمەڵی ئەنفالكراوان هەموو مێژووییەكی دانەبڕاون لە یەكتر، بە ئەڵقەیەكی هەتا هەتایی پێكەوە گرێدراون، مێژووییەك بوو پڕ لە یاداوەری مەرگ و تاوان، جێی خۆیەتی یادی هەموو ئەو تاوان و كارەسات و قوربانیانە بكرێتەوە كە لەماوەی ئەو حەوت مانگەدا ئەنجام دران بە ناوی ئەنفال. ئەوەی لە ناوییدا نەژییا بێت، ئەوەی بە چاوی خۆی وێنە ترسناكەكانی تاوان و كارەساتە جەرگ بڕەكانی نەبینیبێت، ئەوەی ئێش و ئازارەكانی بە جەستە و روح نەچەشتبێت، ئەوەی ڕۆژی نەدابێتە دەم شەوەوە بۆ بینینەوەی خۆشەویستەكانی، گەڕان بە دوای پارچە جگەرەكانی، ئەوەی بە پێی خۆی ڕزگار نەبووبێت و لەو جەهەنەمە نەگەڕابێتەوە، ناتوانێت وینای چیرۆكەكانی ئەو مەرگە ساتە بكێشێت، ئەمە لە خەونی شاعیرانە زۆر دوورترە، ئەمە ئەو جیهانەیە لە وێنای جەهەنەمی ئاینەكان و دۆزەخی عاشقان گەورەترە، ئەمە جیهانێكی تایبەتە كورد ناوی ناوە ئەنفال و مرۆڤایەتیش ناوی ناوە جینۆساید.
خۆ ناشتوانرێت هەموو ڕۆژەكانی ئەنفال، بكرێت بە شین و شەیپوری یاداوەرییەكانی قوربانیان، چونكە فەزایەك بۆ ژیان، كاتێك بۆ بیركردنەوە و هەنگاو نان بۆ ئایندە، چركە ساتێك بۆ بۆ ژیانی دوا ڕۆژ نامێنێتەوە .
لە بیركردنەوەی یاداوەرییەكانیش مانای لە بیركردنی تاوان، لە یاد كردنی خیانەت، لە بیر كردنی مێژووی تاڵ و شكستەكانی ڕابردوو دێت، گەلێكیش ڕابردووی غەدر و كارەساتەكانی لە بیر بكات، مانای ڕازییە بە كوشت و بڕەكانی داهاتووش، مانای ملكەچ دەكات بۆ زەلالەت و قەسابییەكان كەوا چاوەڕوانین، لەبیركردنی یاداوەرییەكان یانی دەست ئاواڵە كردنی داهاتووە بۆ دوبارە بوونەوەی كارەساتە ترسناكەكان. بۆ ئەوەی لە داهاتوو مەرگە سات و قەسابی كردنەكانی رابردووی خۆمان لە یاد نەچێت، بۆ ئەوەی ئێسكەكانمان لە بیابان و ناو حەوزی تێزابەكان دەركەینەوەو تف لە حەجاج و حەجاجییەكان بكەین، پێویستمان بەوە هەیە لە ڕێگەی یاد كردنەوەی ئەنفالەوە خۆمان وەك گەلێكی بەردەوام لە پرسە و خەبات كەر بۆ دواڕۆژێكی ڕۆشن دانێین، گەلێك ئامادەیی ئەوەی هەیە ڕابردووەكان خۆی وەك ئەوەی هەبووە بخوێنێتەوە بۆ هەنگاوەكانی داهاتوو، ئێمە چاومان لە داهاتووە، بۆیە ڕابردوو دەخوێنیینەوە بۆ ئەوەی داهاتوییەكی ڕون و گەش دابین بكەین و هەڵەكان دووبارە نەكەینەوە، هەرچەندە بوونی تاوانبارانی كورد لە ناومان بەردەوام ئازاری دەروونیمان زیاد دەكات و یادكردنەوەكانمان تاڵە كەن، بەردەوام ئازارمان دەدەن.

بۆ بەرواری 14-4

شێخ وەسانان و بادینان و سەردەشت یەكەم شارو ناوچە بوون، بەر لێدانی چەكی كیمییاوی كەوتن لە كوردستان، بەڵام هەڵەبجە كرا بە ڕۆژی شەرمەزاركردنی چەكی كیمیاوی لە كوردستان وە چووە لیستی گینزەوە وەك خاوەند زۆرترین قوربانی چەكی كیمیاوی لە جیهان، چونكە قەبارەی زیانەكانی گەورەتر بوو لە هەمووان و تاوانەكە ناسراوتر تربوو لەوانی پێشوتر و دواتر كە هاتن. بر بەرز راگرتنی یادگە، هەموو تاوانێك پێویستە ڕۆژێك هەبێت بۆ یادكردنەوەی، بوونی ڕۆژێكی وا گرنگە بۆ ناوەندیدان بە یادەكە لە لایەن نەتەوەوە بۆ لەبیر نەكردنەوەو سزا دانی بكەرانی، هەروەها گرنگیشە بۆ بەردەوام هێشتنەوەی لە زەینی نەوەكانی داهاتوو و باشتر كردنی باری ژیانی ئەوانەی پەیوەستن بەو تاوانەوە، ئەمە لە پاڵ ئەوەی بەرز راگرتنی یاداوەری بەشێكە لە قەرەبوو كردنەوەی مەعنەوی قوربانیان.

كام رۆژ بۆ ئەنفال؟

ئەنفالیش بەهەمان شێوە دەبێت ڕۆژێك تیایدا دیاری بكرێت بۆ یادكردنەوەی ئەو تاوانە 197 رۆژییەی كە لە جەرگەیدا نزیك بە 10% گەلەكەمانی تێدا كوشت و بڕ كرا، نە یەكەم ڕۆژی و نە دوا ڕۆژی ئەو تاوانە لە رویی مرۆییەوە ئەو زیانە گەورەیەی نەبووە تا دیاری بكرێن بە ناوەندی ڕۆژی یاداوەری، گەورەترین قەبارەی تاوانەكە لەپرۆسەكە ئەنفالی سێی گەرمیانە (دیاری كردنی ئەو ژمارانەی ڕژێم بۆ شەش پرۆسەی ئەنفالی 2 و 3 و 4 و 5 و 6 و 7ی ئەنفالەكانی دیاریكردووە بە كارێكی باش نازانم، بەڵكە ئەنفالەكان پێویستە بە ناوی ناوچەكانیانەوە ناو زەد بكرێن لە داهاتوودا، هەرچەندە لەوەشدا گرفتێك هەیە چونكە ئەو پرۆسانە هەموو ناوچەیەك زیاتریات گرتۆتەوە).
ئەنفالی گەرمیان كە لە ڕۆژی ڕەشی 7 نیسان یادی دامەزراندنی پارتی بەعس دەستی پێكرد و لە 20-4 كۆتایی پێهات، وەك بەعس ئاسا دڕندانەترین قۆناغی ئەنفالەكان بوو، هەرچەندە لەم شاڵاوەیان چەكی كیمیاوی بەكار نەهات جگە لە گوندی تازە شار وەك شیمانە دەكرێت، بە پێچەوانەی ئەنفالەكانی دیكە، كە سەرجەمیان بە لێدانی چەكی كیمیاوی دەستیان پێكرد، وەلێ پێدەشتەكانی گەرمیان ئەو جوگرافیایە نەبوو بۆ بەرەو ڕوبونەوەی سوپای بەعس بۆیە زیانەكان گەورە بوون، ئەمە لە پاڵ لە خشتەبردنی خەڵك لە لایەن جاشەكانەوە بە بوونی لێبوردنی گشتی، هەندێك جار مەلای مزگەوتەكانیش كەوتوونەتە ئەو تەڵەیەوە، لەگوندی تازە شار پێشمەرگەكانی (( یەكێتی نیشتمانی كوردستان، حیزبی شیوعی عێراقی)) قوربانی گەورەیان دا، بەڵام نەتوانرا پێش بە هێرشەكان بگیرێت، قەبارەی سوپای هێرش بەر گەورەتر بوو لە توانای بەرەنگاربوونەوەی پێشمەرگە و جەماوەر، كە پێشر لە دوو پرۆسەی ئەنفالدا تێسرەواندنی كاریگەریان بەر كەوتبوو و تواناكانیانیان لاواز كردبوو، زیانی گەورەی ئۆپەراسیۆنەكانی ئەنفال لەپرۆسەی ئەنفالی گەرمیان و لە ڕۆژەكانی 13-14-15—4-1988دا بوو، بە تایبەتیش ڕۆژی 14-4، زیانەكانی ئەو ڕۆژانەی تاوانەكە گەورەترین و زۆرترین زیان بوون كە بە سێیەك بۆ نیوەی كۆی قوربانیەكانی هەموو تاوانی ئەنفال مەزەندە دەكرێت، شەوی 13لەسەر 14 ی 4 بازنەی ئابلوقەدانی خەڵك تەسككرایەوە، كە رۆژی دواتر لە گوندی ملە سوورە زۆربەی خەڵكەكە لە لایەن جاشەكانەوە تەسلیمكرانەوە، لەو رۆژانە لە قادر كەرەم و سەنگاو لەیلانیش زیانەكان زۆر بوون، لە ڕۆژی 14 نیساندا لەهەردوو گوندی ملەسورەو كوڵە جۆی حاجی حەمەجان زۆربەی خەڵكی ناوچەكە پاش تەنگكردنەوەی بازنەی ئابلوقە لە سەریان هەموویانیان كۆكردەوە و ئەنفالیانیان كردن، جاشەكان ڕۆڵی كارایان هەبوو لە ئەنفالكردنی ئەو خەڵكە. لەو ڕۆژەدا هەزاران كەس خەڵكی ناوچەكە كە بەشی زۆرییان ژن و مناڵ و پیر و پەككەوتە بوون كۆكرانەوە و بە ئیڤای سەربازی و تراكتۆرو ئۆتۆمۆبێلی هاووڵاتییانی ئەنفالكراو گواسترانەوە بۆ سەربازگەی قۆڕەتوو (قۆڕەتوو دەكەوێتە سنوری ناحیەی مەیدانی شاری خانەقینەوە، ئەم ناوچەیە لە دوای ساڵی 1974 ەوە تەعریب كراوە).
پاشماوەی جل وبەرگەكانیان تا ناوەڕاستی نەوەدەكانیش مابوون.
بەم هۆیەوە رێكەوتی 14-4 وەك ڕۆژێك تیایدا دڕندەیی ئۆپەراسیۆنەكانی ئەنفال گەیشتە ترۆپكی تاوان هەڵبژێردرا بە ڕۆژی ڕەشی ئەنفال، ڕۆژێك دەیان هەزار هاووڵاتی پاش ئابلوقە دان و قەتیسكردنەوەیان لە ناو بازنەیەكی تەسك لە لایەن جاشەكانەوە لە پێشیانەوە فەتاح بەگی جاف تەسلیم بە بەعس كرانەوە، بۆیە كاتێك 14-4 دێتە پێشەوە دەبێت ناوی ئەو جاشانە لە پێشی پێشەوە بن بۆ دادگاییكردن، ئەگەر تا ئێستاش و دوای ئەوەی دادگای باڵای تاوانەكان بەشێكیانی وەك تۆمەتبار بۆ دادگاییكردن ناساند.

حكومەت لە خەوهەڵسا

دیاریكردنی ڕۆژی 14-4 بە ڕۆژی ئەنفال هەنگاوێكی گرنگ بوو لە سەر دیاریكردنی ڕاستە ڕێگایەكی درووست بۆ بە گەلی كردنی یاداوەری تاوانی ئەنفال و جینۆسایدناسینی و بە مێژووكردنی و هەوڵدان بۆ باشتر كردنی باری ژیای بەجێماوەكانی قوربانیان .
هەموو كات زیان هەتیوەو قازانج باوكی زۆرە، كە بۆ یەكمجار داواكرا 14-4 بكرێت بە ڕۆژی ئەنفال، دەستەبژێرێكی كەم لە دەوری بانگەوازەكەی كۆبوونەوە، تەلەفزیۆنی ماڵانی بۆ فرۆشرا، ڤیستیڤاڵ لە رێكخەرانی تێكدرا، لافیتەی بانگەوازی پێچرایەوە و بڕیاری گرتن بۆ چالاكڤانانی دەركرا، كەسێك خۆی ناكرد بە خاوەندی، وەلێ كە هەوڵی بێپسانەوە و بەردەوامی دەیان كەس كە ناویان هاتووە دەگات بە ئەنجام، لە هەموو لایەكەوە دەڵێن منم، هەموو كات خەڵكانی بەرژەوەند خواست لە دوای هەوڵەكانەوە ئامادەن بۆ دورینەوەی رەنجی خەڵكانی خۆنەویست .
دوای 19 ساڵ لە تاوانی ئەنفال، دوای 16 ساڵ لە ئازادبوونی كوردستان، دوای 12 ساڵ لە نووسینەوەی یەكەم بەیانی فەرمی كە تیایدا داواكراوە 14-4 بە ڕۆژی ئەنفال بناسرێت لە كوردستان، هەمان بەیاننامە لە ڕۆژی خۆیدا لە ڕۆژنامەو دەزگاكانی ڕاگەیاندن بە بەربڵاوی بڵاوكراوەتەوە و ئەرشیفكراوە، دوای ئەوەی ترسی هەڕەشەی كەس و كاری ئەنفالكراوەكان و شەرمەزاری بەرپرسان لە نە هێنانەوەی ڕوفاتی پیرۆزی كەس و كارەكانمان تۆقاندیانی، لە بەرواری 4-4 -2007 بڕیار لەسەر ئەوە درا 14-4 بەڕۆژی ئەنفال بناسرێت، با پێكەوە سەیری ئەم هەواڵە بكەین، رۆژی 14ی 4 بە رۆژی ئەنفال ناسێنراوە :
” پیشنیوه‌رۆی دوینی 4/4/2007، ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانی كوردستان به‌سه‌رۆكایه‌تیی نیچیرڤان بارزانی سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران و عومه‌ر فه‌تاح جیگری سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌ن، له‌ ته‌لاری ئه‌نجومه‌نی وه‌زیراندا كۆبوونه‌وه‌ی ئاسایی خۆی كرد. له‌كۆبوونه‌وه‌كه‌دا ره‌زامه‌ندیی له‌سه‌ر پرۆژه‌ی بریاری دانانی رۆژی 14/4ی هه‌موو ساڵیك به‌رۆژی ئه‌نفالكراوه‌كان وه‌رگیرا “.
بۆ نەپرسین دوای 16 ساڵ لە ئازادبوونی كوردستان، زوو نەبوو رۆژێكتان دیاریكرد بە رۆژی ئەنفال؟

هەوڵەكان بۆ دیاریكردنی 14-4 بە رۆژی ئەنفال

ئەو اۆژانەی دۆزی ئەنفال جێی گرنگی پێدانی لایەنەكان نەبوو نووسەران و چالاكڤانانی ئەم بوارەش لە ژمارەی پەنجەكانی دەست كەمتر بوون، دۆسیەیەكی بص خاوەند بوو، كەمتر لە راگەیەناندنەكان باسی لێوە دەكرا ئەوەی هەشبوو پەرتوبڵاو بوو، هوشیاری لە بواری دۆزەكە زۆر لە خوار بوو. لەو ڕۆژانەدا كۆمەلصك چالاكوان و اۆشنبیر و هونەرموند و دلسۆزی ئەم گەلە، بە سكی برسی و ماندوەیەتی سەختی ژیانەوە، لە پاڵ نەبوونی و هەژاری خەمی ئەنفالەكانیان لە كۆل نا و شەویان دایە دەم اۆژەوە بۆ بە مصژوو كردنی ئەم تاوانە و دیاری كردنی اۆژصك بۆ یادكردنەوەی دەستەجەمعی، تاكو لەو ڕۆژەدا قورسایی بدرێتە تاوانەكە و ساڵانە لە كات و ساتی خۆیدا یاد بكرێتەوە، ئەو یاداوەرییە نەمرێنرێت، لە بیری تاكەكانی گەلەكەمان بە زیندویی بمێنێتەوەو ببێتە ڕچەی ناساندنی لەئاستی جیهانیدا .
پصویستە ئەو مرۆڤە دڵسۆزانەی كە هەوڵەكانیان بەری گرت بۆ دیاریكردنی ئەو ڕۆژە بە ڕۆژی ئەنفال، ناویان بچصتە مصژووی بەگژدا چونەوەی ئەنفال و ئەنفالچییەكان، منیش وەك ئاگادارصكی زۆرتر لە هەر كەسصكی دیكە لە بەشێكی زۆری ئەو چالاكیانە، چەند دصرصك لەم یادە دەخەمە سەر كاغەز، بە داوای لێبوردن لە هەموو ئەو ناوانەی بە بێ هیچ هۆكارێك لە یادیانم كردووە، ناڕەوایە ڕەنجی كەسانێك بۆ بەمێژوو كردنی ئەنفال هەوڵیان داوە لە یاد بكرێن، بەری ڕەنجی كەسانی دی، هەوڵ و ماندوبوونی كەسانی دی ئەگەر لەگەڵیانیشدا نەبیت لە یاد بكەیت، ئەوانەی بازرگانی بە تاوانەكانەوە دەكەن كاریان ئەوەیە.

كێن ئەوانە؟

پاش گەڕانێكی وورد بە ناو ڕۆژنامەكانی دوای ڕاپەڕین، ئەوەی كەوتە بەر سەرنجم، یەكەم وتار لە سەر ئەو اۆژە نووسرابێت بە اصز ا خ لە كوردستانی نوصی ژمارە 66 نووسیویەتی، كە دوایی بە پرسیار بۆم دەر كەوت ئەو كەسایەتیە ئازیزە ناوی بەاصزی كاك اەحمان خانییە لە دەربەندیخان، ئەمە وەك یەكەم ئاماژە دان بە رۆژی 14-4.
ڕۆژنامەكان ئەو ڕۆژانە باشترین بەڵگەنامەن بۆ ئەوەی بزانیین ئەم هەوڵانەی دراون بۆ دیاریكردنی ڕۆژی 14-4 بە ڕۆژی ئەنفال چەند كاریگەر بونەو لەو رۆژگارەو جێگای خۆیان گرتوەو گەیشتوونە بە جێی مەبەست و توانیویانە ئەو داواكارییە بسەپێنن لە ئاستی گەل و كەناڵەكانی راگەیاندنی ئەوكات.
ڕۆژنامەكانی كوردستان تاكو ساڵی 1995 ئەو ڕۆژەیان بە ڕۆژی ئەنفال نەناساندووە، با چاوێك بە چەپكێك ناونیشان و مانشێتی ڕۆژنامەكانی ئەو كاتانە بخشێنیین لە رۆژی 14ی چواردا .
كوردستانی نوێی ژمارە 66ی رێكەوتی 14-4-1992یدا لە مانشێتەكەی هاتووە: (سەركەوتنێك لەگەڵ ڕژێم بەهای ئەو كاغەزەی نابێت كە لە سەری مۆر دەكرێت ).
كوردستانی نوێ ژمارە660 ی رێكەوتی 14-4-1994، لە مانشێتەكەیدا هاتووە(بەییانامەی م س ینك بە بۆنەی كۆچی دوایی هەڤاڵ ڕەسوڵ مەمەند )، لێ ئیتحادی ژمارە 75 ی رێكەوتی 16-4-1994 یش هەمان بابەتە .
الاتحادی ژمارە 127 رێكەوتی 15-4-1995 لە مانشێتەكەی هاتووە، (امریكا قلقە علی حقوق الانسان خصوصا فی اقلیم الكردی بتركیا).
بەڵام كوردستانی نوێ ژمارە 962 رێكەوتی 14-4-1995 مانشێتەكەی بریتی بوو لە: (لە ژێر ڕۆشنایی ڕاپۆرتەكەی ئەكیوسدا بڕیاربوو دوێنێ ئەنجومەنی ئاسایش پڕۆژەی فرۆشتنی بەشێك لە نەوتی عێراق پەسەند دەكات) (هەرچەندە لەم ژمارەیەدا بابەتی زۆر لەسەر ئەنفال لە لاپەڕەكانی ناوەوە بڵاو كراوەتەوە، لە ناویشیاندا بەیاننامەی ڕێكخراوی ئاوارەو ئەنفالەكان لەسەر 14-4 رۆژی ئەنفال، كە یەكەم بەیاننامەیە بە بۆنەی رۆژی ئەنفالەوە دەرچووبێت، هەروەها چالاكییەكانی ڤیستیڤاڵی یەكەمی ئەنفالەكان)ی تێدا بلاوكراوەتەوە، رۆژانی دواتریش لەسەر هەمان ڤیستیڤاڵ هەواڵ بڵاو كراوەتەوە، هەموو ئەوانەش لەسەر داواكاری ئێمە بوو.
هەرچی كوردستانی نوێی ژمارە 1262 ی ڕۆژی یەك شەممەی رێكەوتی 14-4-1996ە، لە مانشێتەكەیدا هاتووە (تەنها بە دادگاییكردنی ئەنفالچییەكان ڕوحی شەهیدانمان شاد دەبێت)، ئەمەش دووای هەفتەیەك چالاكی ڤیستیڤاڵی دووەمی ئەنفالەكان لە هەولێرو شەقڵاوە، “لەوكاتە كۆمەڵەی روناكبیری كۆمەلایەتی كەركووك ویستیان هەبوو 17-4 وەك رۆژی ئەنفال دیاریبكەن، بەلام هەوڵەكانیان شكستی هێنا ” .
هەرچی ڕۆژنامەی برایەتییە ژمارە 1920 رێكەوتی 14-4-1994 ە، لە مانشێتەكەی هاتووە: (هێژا مسعود بارزانی لە پرسەی خوالێخۆشبوو رسول مامەند ئامادە دەبێت )، هەرچەندە پەیامی برایەتی هەمان ژمارە لەسەر تاوانی ئەنفالە، وەلێ هیچ ئاماژەیەك بە رێكەوتی 14-4 وەك ڕۆژی ئەنفال نەكراوە.
ڕۆژنامەی یەكگرتوو ژمارە 86 ی رێككەوتی 12-4- 1996 لە مانشێتەكەیدا هاتووە:( فرە زمانی و فرە ڕەگەزی نیشانەی گەورەیی خودان و دەبێ بپارێزرێن، ڕیسوا بێت سیاسەتی جینۆساید و قڕ كران )” بەهۆی بەشداری كا عەبدالڕەحمان سدیق لە رێكخستنی ڤیستیڤالی یەك و دوو كاریگەری لەسەر یەكگرتوو هەبوو لەو رۆژگارە”.
هەرچی رۆژنامەی ئاڵای ئازادی زمانحاڵی ئەوكاتی حیزبی زەحمەتكێشانی كوردستان بوو، لە ژمارە 68 ی رێكەوتی 11-4-1993 یدا لە مانشێتەكەی هاتووە: بە سەرخستنی دەست پَی شخەری pkk، بەرنامەی هاوبەش و هاوكاری سیاسی، ئەركێكی نەتەوایەتییە.
بەڵام لە ئاڵای ئازادی ژمارە 166 ی رێكەوتی 16-4-1995 دا هاتووە (ئەنفال بەڵگەی خۆڕاگری میللەتەكەمان و دڕندەیی دوژمنانە)، ئارمی ڤیستیڤاڵی یەكەمی ئەنفالەكان لە لاپەڕە یەكدا بڵاو كراوەتەوە.
لە مانشێتی ڕۆژنامەی ڕێگای كوردستانی ژمارە 2ی ساڵی 48 ی ساڵی 1992 هاتووە:(پڕۆژەی بەڵگەنامەی بەرنامەی..)، بەڵام لە ژمارە 94ی رێكەوتی 12-4-1993 هاتووە:(هەلومەرجی كوردستان وا دەخوازێ كە بە پەلە هەوڵی بەستنی كۆبونەوەی سەركردایەتی سیاسی بەرەی كوردستانی بدرێ). وەلێ ڕێگای كوردستانی ژمارە 104ی رێكەوتی 19-4-1994دا هاتووە:(بە بۆنەی یادی شەشەمین ساڵڕۆژی شاڵاوی ئەنفالە بەدناوەكان پێویستە بایەخێكی زیاد بە 182000 ئەنفالكراوو كەس و كارەكانییان بدەین )، سەرباری ئەوەی بابەتی ڕێگامان كە سەروتاری رۆژنامەكەیە لەسەر ئەنفالە. بەڵام ڕێگای كوردستانی ژمارە 152 ی بەرواری 11-4-1995 لە مانشێتەكەی هاتووە(14 ی نیسان ساڵگەردی ئەنفالە شوومەكان و ڕەمزی گەورەترین تاوانی سەدام دژ بە گەلەكەمان )(ڕۆژی 14 نیسان ڕۆژێكی هەرگیز لە یاد نەچووە لە بیرو هزری َڕۆڵەكانی گەلەكەمان. ئەم ڕۆژە هێمایەكە بۆ گەورەترین تاوان كە ڕژێمە شۆفینیستیەكەی سەدام دژ بە گەلەكەمان ئەنجامی دا).
بەم جۆرە دەبینیین لە ساڵی 1994 ەوە لە مانگی نیسان باسی ئەنفال كراوە، بەڵام لە ساڵی 1995 ەوە جەخت لەسەر دیاریكردنی ئەم ڕۆژە بە ڕۆژی ئەنفال كراوەتەوە، ئەوەش بە هەوڵی ئێمە بووە، راستەوخۆ پەیوەندی بە رۆژنامەكانەوە كراوە.
ڕۆژنامەی ووڵاتی رێكەوتی 15-4-1996 ژمارە 151 دا هاتووە:(یادی ئەنفالەكان هاندەرێكە بۆ سوور بوون لەسەر خەبات)، بەرنامەی ڤیستیڤاڵەكەش لە هەمان ژمارە لە دوا لاپەڕە بلاو كراوەتەوە.
لە رۆ ژنامەی بۆ پێشەوەی ژمارە 18 ی رێكەوتی نیسانی دا، لە سەروتارەكەی هاتووە1995 :(با یەكی ئایار بكەینە ڕۆژی بەرپاكردنی بزووتنەوەی شورایی جەماوەری بۆ كۆتایی هێنان بەشەڕ و برسێتی)، هاوكات لە هەمان ژمارەدا بابەتێك بڵاوكراوەتەوە بە ناوی (كارەساتی ئەنفال و وەحشییەتی ناسیۆنالیزم).
ساڵی 1996 و لە یادی ئەنفالدا ڕۆژنامەكانی وڵات، ئاڵای ئازادی، یەكگرتوو، پاڵە…… مانشێتەكەیان لەسەر ئەنفال بوو، رۆژنامەی ڕێگای كوردستانیش ئەو ژمارەیەی سەرتاپای بە ڕەش دەرچوو و مانشێتەكەشی لەسەر ئەنفال بوو.

هەوڵە پراتیكییە سەرەتاییەكان

لە پەرتووكی تونی مەرگ كە بەڕێز كاك زیاد عەبدڕەحمان ” نەجمەدین فەقێ عەبدوڵا” نووسیوییەتی هاتووە (( (c.d.a.w.e) لە ساڵی 1993 هەمان ڕۆژی 14-4 بە ڕۆژی یادكردنەوەی هەڕەشەكانی ئەنفال داناوە ویادی كردەوە. هەروەها دەنووسێت لە هەمان ڕۆژی ساڵی 1994 یش دا یادی ئەو ڕۆژە لە سنووری پارێزگای كەركووك لە گەرمییان كرایەوە، پێدەچێت ئەو ڕۆژە لە داهاتوودا ببێتە یادی قڕكردنی بە كۆمەڵی گەلی كورد( پەرتووكی تونی مەرگ –ل9). لێرەدا نووسەر ئەگەرێك دادەنێت بۆ بوونی ئەم ڕۆژە بە ڕۆژی یادی قڕكردنی بە كۆمەڵی گەلی كورد، نەك بە كردنی بە ڕۆژی ئەنفال .
ساڵی 1994 لە ژێر درووشمی (دیاریكردنی چارەنووسی ئەنفالكراوەكان ) كۆمیتەی باڵای یادكردنەوەی ڕۆژانی ئەنفال لە یادی 6 ەمین ساڵەی كارەساتی ڕۆژانی ڕەشی ئەنفالە بەدناوەكانی بەعس. لە ڕۆژانی 14-15-4-1994 زنجیرە چالاكییەكی لە كەلار و سمود ئەنجامدا، لیژنەی سەرپەرشتی یادەكە لە لایەن مەڵبەندی كەركوكی ینك و هاوڕێیانی شیوعی-حشكع- محەلی كەركووك و یەكێتی هونەرمەندانی كوردستان سازدرا بوو (ك ن 18-4-1994 ژمارە 663).
لە دەڤەری گەرمیان بەرصزان رەحمان خانی، تەها سولێمان، سەردار عەبدللە، دڵشاد تالەبانی، گولاڵە عەزیزو …….. چالاكانە كاریان لەسەر دۆزی ئەنفال كردووە لەو رۆژانە. كاك سەردار عەبدللە بە منی ااگەیاند بۆ ساڵی دواتر مەبەستی 1996 ە، كە بینیمان لە 14-4-1995 لە هەولصر یادی ئەنفال بە بەر فراوانی كرایەوە، ئصمەش لەوە بە دواوە سور بوین لەسەر دیاریكردنی 14-4 وەك اۆژی ئەنفال.
نابێت ئەوەش لە یاد بكەین لە ئایاری ساڵی 1994 شانۆگەری وەرزێكی شووم لە هەولێر پێشكەشكرا كە بەڕێزان فەخرەدین گەرمیانی و خاڵە حەمرین و لالۆ ڕەنجە و حەسەن گەرمیانی و …….. كۆمەڵێك دڵسۆزی دیكە ڕۆڵیان تێیدا هەبوو، گوزارشتی لە تاوانی ئەنفال دەكرد، وەلێ بە ئامانجی دیاریكردنی 14-4 نەبوو بە ڕۆژی ئەنفال، لێ رۆڵی پۆزەتیفی هەبوو لە ناساندن و وەبیرهێنانەوەی تاوانی ئەنفال و گرنگیدان پێی.

ڤیسیتیڤاڵی ئەنفالەكان بۆ دیاریكردنی 14-4 بە رۆژی ئەنفال

پێشتر بە پەرتەوازەیی یادی تاوانی ئەنفالمان دەكردەوە، وەلێ جێگای ناگرت بۆ دیاریكردنی رۆژێك بۆ ئەنفال، بانگەوازی ڤیستیڤالی یەكەمی ئەنفالەكان لە 12-3-1995 بۆ ئەنجام دانی یەكەم ڤیستیڤال لە هەولصر بڵاو كرایەوە، لە 14-4 ڤیستیڤاڵەكە بۆ ماوەی یەك هەفتە لە هۆلی میدیا بەردەوام بوو،ئەم بەاصزانە اۆلیان لە ئامادە كردن و سەركەوتنی گصاا ((محمد ملا سدیق –لالۆ اەنجدەر –سەدرەدین خۆشناو-فاتیح شەیدا-كەریم غەفور ” كەریمۆك” –كەماڵ غەمبار، قادر نادر-فریاد هیرانی-ئاشتییە سور ” دارا و پایزە” -هاوار مستەفا-سۆزان مامە-بدرالدین ساڵح-نیهاد دزەیی-كەریم سەركەش-هەردی سەردەم –دەشتی بەرزەواری -مامۆستا اەحیم-عوسمان عمر( عوسمانی خەتم ) -ازگار مام بۆرە- مامۆستا فرهاد خالید-نیهاد جامی –تەحسین فایەق-ئاوارە خان-كەریم مەلا-مامۆستا كمال غەمبار- هونەرمەند محەمەد ئیسماعیل- پارێزەر دلێر محەمەد شەریف -سەلاح مەزن-ئەندازیار عەبداڵەحمان سدیق- ئازاد سلصمان و هاوكار و هصمن حەساری و شەفیق حاجی خدری و كنێر و شەوقی دارەتوو و جەماڵ شوشە و عەدنان كۆچەر و خالید كاوێز و ئازاد و محەمەد مشیر و ……..هتد .هەروەها بەاصزان ازگار شوانی و ازگار حەساری و فواد سدیق لە اصگای كوردستان و كاك ستران عبدللە و كاك دلشاد عبدللە و ئیسماعیل عەبدالكەریم لە كوردستانی نوص و كاك غازی حەسەن و ئیدریس شەیداهۆ و كاك بصكەس حەمەد قادر لە ئاڵای ئازادی بەشداری كاریگەریان كرد لە ڕێگەی پشتیوانی و بەشداری و ڕۆژنامەكانیانەوە، تەنانەت كاریگەریان لەسەر ڕۆژنامە و ڕاگەیاندنەكانیان دانا بۆ ئەوەی 14-4 وەكو ڕۆژی ئەنفال بناسن.
بۆ سالی دواتر 1996 جگە لەو بەاصزانەی ناویان لە ڤیستیڤاڵی یەكەمدا هاتووە، بەاصزان سەرهەد تۆفیق –شوان داودی –غازی حەسەن- گرفتار كاكەیی- هەردوو مامۆستای هصژاو تصكۆشەر خالید دلصر و سەعید ناكام و پاڵەی خالید دلێر و هیوا ناسیح و ئەسكەندەر جەلال و فەرحان و خالید كاوێس و ئازاد و ،،،، هتد بەشداری چالاكانەیان كرد.
دیارە ئاماژەم بە زۆر ناو دا لە سەروە، كەسانی تێدا بوو وەك مامۆستا خالید دلێر و مامۆستا بەدرەدین حەمەساڵەح و كاك نیهاد دزەیی و سەرهە تۆفیق و ئەرخەوانی كچی لە ڤیستیڤاڵی دووەم زۆر ماندوو بوون، كەسانی دیكەش بەشدارییەكی ڕەمزییان كرد بەڵام ناكرێت ناویان لە یاد بكرێت، پشتیوانییەكی مەعنەوی بوون بۆ یاداوەرییەكە .
ئەو ساڵە بە داواكاری ئصمەو بە هاوكاری بەاصز كاوە نادر پارت و اصكخراوە سیاسی و اۆشنبیرییەكان دەیان بەیاننامەیان لە رێكەوتی 7-4 ەوە دەركرد بە بۆنەی 14-4 و ناساندنی وەك ڕۆژی ئەنفال، لەوە بە دواوە ئیتر 14-4 وەك اۆژی ئەنفال بو زبە ئەمری واقیع، ڕۆژێكیش بۆ ئەنفال دیاریكرا، ئیتر نەتوانرا خۆ لە یادكردنەوەی بدزنەوەو وەڵام بە داواكاری قوربانییەكانی نەدەنەوە، وە بیر لە دیاریكردنی رۆژێكی دیكە بكرێتەوە.
بەشێك لە بەشداربوونی چالاكییەكانی ڤیستیڤاڵی یەكەم جگە لە بەشداربووانی پێشانگای كاریكاتێر “كاك گرفتار كاكەیی” و بەشە هونەرییەكە: عەبدالڕەزاق سافی، سەلاح مەزن، سەدرەدین خۆشناو، فاتیح شەیدا، فریاد هیرانی، كەریم غەفور، عەلی مەحمود، عەبدالڕەحمان سدیق، ناڵە حەسەن، بەهرە موفتی، ئیدریس شەیداهۆ، خالید عوسمان، سۆزان مامە، بەختیار مامە، سەرهەنگ ئیسماعیل، زانا خالید.

بەیاننامەكان
ساڵی 1995 یەكەم بەیاننامە بە بۆنەی 14-4 ڕۆژی ئەنفال، ڕێكخراوی ئاوارەو ئەنفالەكانی كوردستان و دواتر دەزگای ناوەندی ڕاگەیاندنی یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان دەریان كرد، هەرچەندە لە بەیاننامەكەی یەكگرتوودا هاتووە (ئێمە لە ئاوا ڕۆژێكدا كە یادی ئەو كارەساتە بێ دینی یە دەكەینەوە ،داوا لە هەموو دەزگاكانی ڕاگەیاندنمان دەكەین، كە وەك تاوانە جینۆسایدییەكانی سەدەكانی ناوەڕاست و، جەنگە جیهانییەكان و، كارە بە كۆمەڵ كوژییەكانی ستالین و هیتلەر، لە قەڵەمی بدەن و ،گڵاوی نیازی ڕژێم لە بەكارهێنانی وشەی (ئەنفال) ڕسوا بكەن و، وشەو زاراوەیەكی بۆ بەكار بێنن كە ڕێسی پیلانی هەڵوەشێنێتەوە ) ئەمە بەشێك بوو لە بەیاننامەی مەكتەبی ڕاگەیاندن بە بۆنەی یادی كارەساتی بەناو ئەنفالەوە – یەكگرتوو ژمارە 37 )، دیارە ئەم هەوڵەش لە لایەكەوە دڵسۆزییە بۆ پرۆسەكە، لە لایەكی دیكەوە بەشێك بوو لە نەخشەكانی پارت و لایەنە ئیسلامییەكان بۆ سڕینەوەی وشەی ئەنفال، نە چەسپینی لە كۆمەڵگای كوردەواریدا، كە لەگەڵ بۆچوونەكانیان ناهاتەوە سەبارەت بە دەستەواژەی ئەنفال.

چیتر كرا

ساڵی 1996 بەهۆی سەركەوتن و دەنگدانەوەی ڤیستیڤاڵی یەكەمی ئەنفالەكان هەوڵەكان گەورەترەوە بوون، بە هەوڵ و كۆششی ڕێكخراوی ئاوارە و ئەنفالەكان لیژنەی سەرپەرشتی لە شارەكانی هەولێر و شەقڵاوە پێكهێنرا، هەروەها داوا لە حزب و ڕێكخراوە سیاسی و جەماوەری و ڕۆشنبیرییەكان كوردستان كرا، بەیاننامە بەبۆنەی 14-4 دەربكەن و لافیتە لەو یادەدا بنووسن و لە شوێنە گشتییەكان بە تایبەتیش دەوروبەری هۆڵی میدیا لە شاری هەولێر هەڵیواسن، تاكو شاری هەولێر سیمای ئازییەت باری گشتی بە خۆوە بگرێت.
لە ساڵی 1996 لیژنەی كاری هاوبەشی حیزبە كوردستانیەكان لە 1-4 ەوە بەیاننامەی هاوبەشیان دەركرد لەسەر 14-4 و ناساندنی وەكو ڕۆژی ئەنفال، كە لە 7 حیزبی كوردستانی پێك هاتبوون، سەرباری ئەم لایەنانەی خوارەوە: بزوتنەوی موسڵمانانی كوردی فەیلی –سەركردایەتی شۆڕگێڕ -–حزبی اتحادی توركمانی–كۆمەڵەی جوێلۆجی كوردستان-یەكێتی مامۆستایانی كوردستان-یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان-ڕێكخراوی ئاوارەو ئەنفالەكانی كوردستان-حزبی سۆسیالستی كوردستان-یەكێتی نەتەوەیی دیموكراتی كوردستان-دەستەیەك لە ڕابەرانی بزووتنەوەی كرێكاری-كۆمەڵەی ڕوناكبیری كۆمەڵایەتی گەرمەسێر.
سەرباری ئەوەی دەیان پارت و ڕێكخراوی سیاسی لافیتەیان بە داواكاری ئێمە لەناو ڤیستیڤاڵەكەو شەقامەكانی هەولێر و بەردەم بنكەو بارەگاكانییان هەڵواسی كە تا ئەوكاتە كوردستان و شاری هەولێر دیاردەی راگەیاندنی گەورەی وای بۆ تاوانی ئەنفال و كۆمەڵكوژی بەخۆوە نەبینیبوو، ئەو بایاننامانەش هەموو بە سوپاسەوە بە داواكاری ئێمە دەركراون.
ئەم بروسكەی پشتگیرییانەش گەیشتنە بەڕێوەبەرانی ڤیستیڤاڵەكە: ( دەستەی ڕۆژنامە نووسانی ئازاد-حزبی الاتحادی توركمانی-مكتب سیاسیی– تیپی شانۆی نیشتمان-مەكتەبی پەیوەندییەكانی یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان-حزب الاخاو توركمانی –مكتب سیاسی- بزاڤی خوێندكارو لاوانی كوردستان-سكرتارییەتی باڵا- حیزبی ڕزگاری كوردستان-مەكتەبی سیاسی -–مەڵبەندی ڕۆشنبیری میزۆپۆتامییا-یەكێتی پێشەنگانی كوردستان-كۆمەڵەی جەنگاوەرانی پێشەنگی كوردستان-كۆمەڵەی جیۆلۆجی كوردستان-یەكێتی بێكارانی كوردستان-كۆمەڵەی ئاوارەكانی كوردستان-ڕێكخراوی جیهانی بۆ داكۆكی كردن لەمافی مرۆڤ(ئەمینداری گشتی)-بزوتنەوەی ڕۆشنبیرانی ئاشتیخواز-هەولێر—كۆمەڵەی نەتەوەیی كورد-مەڵبەندی چوار—كۆمیتەی ڕێكخستنی هەولێری حیزی كۆمۆنیستی كرێكاری عێراق—كۆمەڵەی فەرهەنگ و ئاوەدان كردنەوەی باڵەكەیاتی—یەكێتی ژنانی كوردستان-مەكتەبی سكرتاریەت—ئەنجومەنی پارێزەرانی كوردستان—تیپی شانۆی ڕۆژی نوێ—بزووتنەوی دیموكراتی گەلی كوردستان—كۆمەڵەی زیندانیە سیاسییەكان—مەكتەبی تەنفیزی یەكێتی جوتیارانی كوردستان—خوێندكارانی یەكێتی نەتەوەیی دیموكراتی كوردستان—كۆمیتەی پارێزگای هەولێری حیزبی شیوعی كوردستان—كۆمەڵێك لە ڕۆشنبیرانی شاری هەولێر—كۆمیتەی تایبەتی مەكتەبی سیاسی ی ن ك—خوێندكارانی پەیمانگای هونەرە جوانەكان—ڕێكخراوی ئاوارەو ئەنفالەكانی كوردستان—لەشكری 16 دەشتی هەولێر ینك—تیپی شانۆی حەمرین—كۆمەڵەی ئافرەتانی كوردستان—ڕێكخراوی چاودێری مافی مرۆڤ لە كوردستان (كوردستان ۆچ)—ناوەندی هەولێری پارتی كاری سەربەخۆیی كوردستان –ڕادیۆی ڕێگای كوردستان—ڕێكخراوی تێكۆشانی ڕەنجدەرانی كوردستان—ڕێكخراوی ڕەوتی بەلشەفیك—یەكێتی گشتی قوتابییانی كوردستان).
ئەم لایەنانەی سەرەوە ناویان هاتووە، زۆربەشیان بە هەڵواسینی لافیتە لە دەرەوەی هۆڵی ڤیستیڤاڵ بەشدارییان كرد.
ئەم لایەنانەی خوارەوەش تەنها لافیتەیان لە ڤیستیڤاڵەكەدا هەبوو: ( بیرۆی پارتی كاری سەربەخۆیی كوردستان- یەكێتی نەتەوەیی دیموكراتی كوردستان- ڕۆژنامەی ووڵات-ڕۆژنامەی شمس وەتەن-حیزبی شیوعی عێراق-پارتی كرێكارانی كوردستان-لیژنەی پارێزگای كەركوكی حیزبی شیوعی كوردستان-یەكێتی ئافرەتانی زەحمەتكێشان-لقی هەولێری حیزبی زەحمەتكێشانی كوردستان-كۆمەڵەی خوێندكارانی كوردستان-ڕادیۆی نیشتمان-حیزبی شیوعی كوردستان مەكتەبی سیاسی-كۆمەڵەی ڕوناكبیری كۆمەڵایەتی كەركووك- كۆمەڵەی ڕوناكبیری و كۆمەڵایەتی گەرمەسێر –مەكتەبی مافی مرۆڤی ی ن ك-یەكگرتووی خوشكانی ئیسلامی كوردستان).

پێشانگای كورد قڕان

هەروەها ئەم هونەرمەندانەش بە تابلۆ بەشدارییان كرد لە پیشانگای كورد قڕان: (جوهەر محەمەد خدر-دارا محەمەد عەلی-دلێر محەمەد شەریف—سلێمان شاكر—سەربەست عومەر—سۆران-جعفر محمد غریب-جماڵ مشیر-عبداڵلە سەراج-فیسەڵ عوسمان-كامران – ڕزگار فقێ عبداڵلە-ئازاد ئەنوەر-گرفتار كاكەیی)(چارەنووس ژمارە 2 –حوزەیرانی 1996)*.

شانۆگەری ئەنفالستان

شانۆگەری (ئەنفالستان) ئامادەكردن و دەرهێنانی: كەریمۆك غەفور نواندنی: هاوار مستەفا خان، كەریم مەلا، سۆزان مامە، جەلال ئەنوەر، عەلی سیاسی، كەریمۆك غەفور، بەرهەم محەمەد، هەردی حسێن، كامەران عەبدولوەهاب، شیلان سەدرەدین، عەبدولقادر محەمەد، گوڵالە عوسمان، گۆران حسێن، رزگار ئیسماعیل، ڕەوا دڵشاد وەسانی، ئازاد ئەنوەر، ئەحمەد عەدۆ.
لەرێكەوتی ١٩-٤-١٩٩٥ لە چوارچێوەی چالاكییە هەفتەییەكەی ڤیستیڤاڵی یەكەمی ئەنفالەكان نمایش كرا، لە هۆڵی میدیا-هەولێر لە چوارچێوەی فێستیڤاڵی یەكەمی ئەنفالە بەدناوەكان.
ڤیستیڤاڵی یەكەم بە شانۆگەری شەقام لە ناوەندی رۆشنبیری سەردەم لە قەلاوە بۆ هۆڵی میدیا بەناو بازاڕدا دەستی پێكرد، هەردوو پەرلەمانتار عیدۆ بابا شێخ و نەهلە خان بەشدار بوون تیایدا.
شانۆگەرییەكە لالۆ رەنجدەر، تەحسین فایەق، نیهاد جامی، كەریمۆك، ئاوارە خان ئامادەیان كرد و زۆری دیكە بشداربوون تیایدا.

بەشداربووانی ڤیستیڤاڵی دووەم: عەزیز وەهاب محەمەد، كەماڵ غەمبار، محەمەد ساڵەح ئامێدی، د.ئاسۆ عەبدوڵا، ئارام، شەفیق حاجی خدری، مامۆستا ئەحمەد چاوشین، د.رەشاد میران، مامۆستا بهائالدینی جوتیاران، حەسەن جاف، عەبدالڕەزاق مەرزنگ، غازی حەسەن، عەلی مەحمود محەمەد، جەلیل كاكە وەیس، سەرفراز نەقشبەندی، سەدرەدین خۆشناو، ئارام سەلیم، كەریم غەفور، مامۆستا عەبدالڕەحمان سدیق.

چەسپینی رۆژەكە

هەرچەندە ڤیستیڤاڵی دووەم یاساغكرا و ڕێگە لە ئەنجامدانی گیردرا لە شاری هەولێر، منیش تۆمەتبار كرام، وەلێ كە مەممنوع كرا زیاتر مەرغوب بوو، گرنگ ئەوەیە پەیامەكانی چەسپی و لە كۆتاییدا ڕۆژێك دیاریكرا بە ڕۆژی ئەنفالكراوەكانمان، لەو ڕۆژەدا خەم و داواكارییەكانمان یەك دەخەین، خامەكانمان دابەش دەكەین، بە چاو بۆ ئازیزانمان دەگرێین، بە بیر ڕێگایەك دەدۆزینەوە بۆ بە یاساییكردن بە مێژووكردنی و بە جیهان ناساندنی وەك تاوانی جینۆساید، بە دەست و دەنگێكی بەرزیش ئازایانە دەڵێین سەرجەم تاوانكاران بێجیاوازی بۆ بەردەم دادگا.

تێكدانی ڤیستیڤاڵی دووەم

كە ڤیستیڤاڵی یەكەم دەنگ و سەدای گەورەی دایەوە لە ناو خەڵك و كەناڵی راگەیاندنەكان، كۆمەڵەیەك لە هەولێر لقێكی هەبوو بە ناوی كۆمەڵەی روناكبیری كۆمەڵایەتی كەركوك كە بەڕێز جەلال جەوهەر ئەو كات بەرپرسیان بوو لەو بەشە، لە لایەكەوە دەیانویست رۆژی 17-4 بسپێنن وەك رۆژی ئەنفال، لە لایەكی دیكەوە كەوتنە خۆ ئامادە كردن بۆ یادكردنەوەی ئەنفال و دەیانەویست هەوڵەكە لە ئێمە بسێننەوەو خۆیان پێی هەڵبستن، هەروەها سەردانی وەزارەتی ناوخۆیان كرد مۆڵەتی رێكخراوی ئاوارەو ئەنفالەكان وەربگرنەوە و بۆ خۆیان رێكخراوێك تۆمار بكەن بەناوی ئەنفالەكان، هەروەها داوایان لە قوربانیان و هونەرمەندان كرد بەشداری چالاكییەكانمان نەكەن.
لە كاتێك ئێمە هۆڵی میدیاشمان لە چەند مانگ زووترەوە گرتبوو، ئامادە بووین هۆڵەكە بۆ ئەوان بەجێ بهێڵین و مەراسیمەكەی خۆمان لە 7ی نیسانەوە ئەنجام بدەین، هێشتا لە گێچەڵ كردنی خۆیان نەكەوتن، كە بینییان سەدان لافیتە بۆ پشتیوانی ڤیستیڤاڵەكەمان لە ناو هۆڵی میدیاو دەوروبەری هەڵواسراوەو دەیان بەیاننامە بۆ پشتیوانیمان دەركراوەو بەشداری بەرفراوانی نووسەران و هونەرمەندان لە ڤیستیڤاڵەكەی ئێمە وە پەراوێز كەوتنەوەی ئەوان، تەنانەت مەكتەبی سیاسی ینك بە 10000 دینار پاڵپشتی ئێمەیان كرد، ئەوجا بە پشتیوانی خوالێخۆشبوو جەبار فەرمان مۆڵەتی گرتنی هۆڵی میدیا و گەلەرییەكەیان لێمان سەندەوە دایان بە سەوڵەی بەدری سەر بە مەجلس ئەعلای ئیسلامی، بۆ شەوەكەی لافیتەكانیان بە پیسایی تێكدراو تۆمەتەكەیان خستە سەر من، لە لایەكی دیكەوە كاریگەرییان لەسەر یەكێك لە رزگاربووانی گۆڕە بە كۆمەڵەكان دانا لەسەر مینبەر لە كاتی سمیناردا بێدەنگی لێكرد و وەلامی پرسیاری كۆڕگێڕی نەدایەوە، بەڵام شكستیان هێنا.

ئەگەر باسی راپەڕینی 5ی ئاداری 1991 بكەین, ناتوانین باسەكە دەرباز بكەین بێ ئەوەی بچینەوە سەر جەنگی كەنداوی دوو و راپەڕینی باشووری عێراق كە ئیسلامی سیاسی شیعە ناوزەدیان كردووە بە راپەڕینی شەعبانییە, چونكە پانۆرامایەكی هەمە لایەنە نەخەینە بەردەست, وا دەبینرێت كەسێك هاتووە لە كوردستان راپەڕینی ئەنجامداوەو كۆشكە زستانییەكانی قەیسەرەكانی یەك لە دوای یەك گرتووە, بۆیە كە باسی راپەڕین دەكەین دەبێت روداوەكانی ئەو 7 مانگ و سیچ رۆژە بە وردی بخوێنینەوە.
دەشێت كەسێك, فەرماندەیەككی پلە یەك یان خوارتر دوای دەستپێكی راپەڕین لە عێراق بە 5 رۆژ لە كوردستان نەخشەی گرتنی شارو شارۆچكە و مەخفەری پۆلیس و رەباییەك و دەزگایەك و خۆپیشاندانێكی دارشتبێت, وەلێ روداوەكان پێمان دەڵێن راپەڕین و كۆڕەو محاڵەو بارودۆخی زاتی نەك مەوزوعی هێنابیانیەتە پێشەوە, بەڵكە كارە زاتییەكان دوای روداوە مەوزوعییەكان كە گرتنی كوەیت و لێدانی عێراقە خولقاندویەتی.

پانۆرامای شەڕی دووەمی كەنداو”كوەیت”
سوپای عێراق رۆژی پێنج شەممە رێكەوتی 2-8-1990 كوەیتی داگیر كرد, هەواڵەكە جیهانی تاساند, سەرشێتییەك لە لایەن سەدام حوسێنەوە ئەنجامدرا دوور لە پێشبینییەكان. بەرەی لە 7ی ئایار دوای تێپەڕ بوونی تاوانی هەڵەبجەو 4 پرۆسەی ئەنفال پێك هاتبوو. كاردانەوەی بەعس لە هەڵەبجەو ئەنفالدا چاوترسێنیانی كردبوو, بۆیە دەترسان وەك پێشوو هەلەكە بقۆزنەوە, خەنجەر لە پشتەوە تەمێیانی كردبوو, هەر زوو ئاڵای سپییان هەلچكرد لە بەرامبەر سەدام و تەقەیان راگرتز, لە 12ی ئۆگستی هەمان مانگ واتا 10 رۆژ دوای داگیركردنی كوەیت بڕیاری ئاگر بەستی دا بەرامبەر عێراق” شیوعی و پارتی گەل دژی بوون, پاسۆكیش بەشداری نەكردبوو”, هاوزەمان لە هەمان كاتیشدا كۆماری ئیسلامی ئێران بەشێكیانی لە شاری كرماشان كۆ كردبوەوە بۆ ئەگەرەكانی روداوەكانی شەڕ و پێشهاتەكانی, بۆیە بەشێك لە نوێنەرەكانی بەرە لەو كۆبونەوەیەی بەرە بەشداری ناكەن, دەچنە كرماشان, ئەم كۆبوونەوانە تا راپەڕین لە ژێر سەرپەرشتی ئاغای محەمەد سەركردەی قەرارگای نەسر بەردەوام دەبێت.
لە كاتێكدا جیهان بەرەو روی داگیركاری كوەیت لە لایەن عێراقەوە ببوەوە بە یەكێتی سۆڤیەتیشەوە, بۆ یەكەمجار ڤیتۆی بۆ پشتیوانی لە عێراق بەكار نەهێنا. لە رێكەوتی 7-8 ئەمەریكا ئۆپەراسیۆنی درعی سەحرای راگەیاند, لە 15ی ئۆكتۆبەری 1990 عێراق بڕیاری دا نەكشێتەوە لە كوەیت, بە دوایدا هاوپەیمانی جیهانی ئۆپەراسیۆنی عاسفە سحرا راگەیاند”ئۆپەراسیۆنی رزگاری كوەیت”, كە لە رێكەوتی 17ی یەنایەرەوە بۆ 28ی فبرایەر بۆ ماوەی 42 رۆژ بەردەوام بوو.
ئۆپەراسیۆنەكە پێك هاتبوو لە هاوپەیمانی سوپای 34 وڵات و بە بەشداری 966344 سەرباز.
لە بەرەبەیانی رۆژی پێنجشەممە رێكەوتی 17ی جەنیوەرییەوە فرۆكە جەنگیەكانی هاوپەیمانان سەرتاپای عێراقیان بۆردومان كرد, بە بەشداری 2430 فڕۆكەی پێشكەوتووی نوێ, هاوپەیمانان لە ماوەی چل و دوو رۆژدا109867 جار بۆردومانی ناو عێراقیان كرد, بەڕێژەی 2555 جار لە رۆژێكدا, رۆژانە 60624 تەن بارودیان بەسەر خەڵك و سەربازگاكانی عێراقدا دەباراند, عێراقیان غەرقی دوكەڵ و ئاگرو خوێن و مەرگ و وێرانە كرد, شوێنەوارە تەندروستی و ژینگەییەكانی ئەو جەنگە تا هەنووكە ماوە, تەنها لە جارێكدا لە پەناگەی عامریە لە شاری بەغدا ئێسك و پروسكی 315 ژن و منداڵیان هاڕی و تاوانی جەنگیان ئەنجامدا. هاوكات ئەمەریكا بە رۆكێتی دور هاوێژی كرۆز و بۆمبی هیشۆیی و بۆمبی زیرەك و چەكی لیزەری پێشكەوتوو تا دەگاتە یۆرانیۆمی چاككراو لە عێراقی دەدا, 288 تۆماهۆكی لە دەریای سورەوە بە عێراقەوە نا, عێراقیش 86 سكودی نا بە ئیسرائیل و سعودییەوە. بە گشتی لە دوای جەنگی كۆریاوە شەڕی كوەیت گەورەترین جەنگ بوو لە جیهاندا لە ماوەی چوار دەیەدا. لە بەرامبەردا سەدام حوسێن لە هەمان رۆژی راگەیاندنی عاسیفە سەحرا, ئوم ئەلمەعاركی راگەیاند كە لای عێراقییەكان بە ئوم هەزائم بەناو بانگ بوو.
لەسەر داوای یەكێتی سۆڤیەت لە رێكەوتی 22ی شوبات, عێراق رازی بوو هێزەكانی لە ماوەی 24 كاتژمێردا لە كوەیت بكشێنێتەوە, لە رێكەوتی 24 ی مانگ هاوپەیمانان هاتنە ناو كوەیتەوە, 26 مانگ لە هێزەكانی عێراقیان دا كە لە حالەتی پاشەكشەدا بوو, لە ئەنجامدا لە ماوەی چەند كاژێرێكدا 70 بۆ 100 هەزار سەربازی عێراقی كوژرا, بە یەكێك لە گەورەترین تاوانەكانی مێژوو تۆماركرا, هەروەها سوپای عێراق زیاتر لە 30 هەزار دیلی دا, لە گەڵ تێكشكانی4000 تانك, 3100 تۆپ, 1856 ئۆتۆمۆبیلی سەرباز گواستنەوە. ئەوەشمان لە یاد نەچێت لە 23ی یەنایەر لە كۆی 750 فرۆكەی جەنگی عێراق تەنها 122 فرۆكەی بە ساغی مابوو, ئەویشی تەسلیم ئێران كرد. لە كاتێكدا لە ماوەی 8 ساڵەی شەڕی ئێران – عێراق هێزی ئاسمانی عێراقی جوڵەی لە هێزی ئاسمانی ئێرانی بڕیبوو, هەمان ئەو فڕۆكانە تاوانیان ئەنجام دەدا, ئێستا لەسەر سینی زێڕین پێشكەش ئێران دەكرێت.
دوای ئەو تێكشكانە سوپای عێراق لە سوپایەكی ملهوڕی شەڕەنگێزەوە لە 4-3-1991 بووە سوپایەكی تەسلیم بووی ملكەچ لەناو خێمەی سەفوان, وێنای ئەو رۆژانە لە جەنگی جیهانیشدا نەبووە, ریزی دیلەكان و تەرمی قەراغ رێگاو بانەكان و تارمایی ئامێرە تێكشكاوەكان لەناو چڕە دوكەڵی بیابانە پان و بەرین شاشەی تەلەفزیۆنەكانی لە جیهان داگیر كرد.
لە 26ی شوبات لە گەڵ كشانەوەدا, عێراق ئاگری لە بیرە نەوتەكان كوەیت بەردا, ملیۆنێك بەرمیل نەوتی رژاندە كەنداوی عەرەبییەوە, لە كۆی 1080 بیرە نەوتی كوەیتی 727 بیرە نەوتی تەقاندەوە, 128 پەڵە نەوتی گەورە كەنداوی عەرەبی داپۆشی, بەمەش گەورەترین تاوانی ژینگەیی لە مێژوودا ئەنجامدا.
لە 4ی ئازار لەناو بیابانەكانی سەفوان لە سنوری سعودییە, بە سواری زرێپۆشی ئەمەریكی, شاندی عێراقی چوونە ناو خێمەی سەفوانەوە, عێراق بە فەرمی لەژێر خێمەكەدا تەسلیم بوو, ئەمەش سەرەتای مێژووییەكی نوێی جیهان بوو لەناو سیاسییەكان و كەناڵەكانی راگەیاندن پێی وترا سستەمی نوێی جیهانی, ئەمەریكا لە رێگەی ئەو خێمەیەوە بووە تاكە جەمسەری جیهان, لەناو ئەو چڕە دوكەڵ و قەسابخانەیە نیولیبرالیزم و باڵادەستی تاقانەی ئەمەریكا لە دایك بوو, لە ژێر ئەو خێمەیە نەزمێكی تازەی جیهانی لە دایك بوو ئەمەریكا تیایدا بووە كەڵەگای بێ ڕكابەری جیهان, لە بەرامبەر ئەم خۆبەدەستەوە دانەی عێراق هێزی ئاسمانییەكەی دەستكراوە كرا لە لێدانی خۆپیشاندەرانی باشووری عێراق. لەو سەرو بەندەدا هێزەكانی هاوپەیمانی ئامادە نەبوون پێشوازی لە نوێنەری خۆپیشاندەرانی باشوور بكەن, هۆكارەكەشی باڵا دەستی ئاراستەی ئیسلامی سیاسی بوو لە راپەڕینەكەیان. لە دوایدا لە ساڵی 2003 ئەمەریكا ئەو ژەهرەی بە ناچاری نۆش كردو عێراقی لەسەر سینیەكی زێڕین پێشكەشیان كردەوە, بە مەش لە قەتڵگاكان زیاتر تۆڵەی لە خەڵكی عێراق كردەوە, وڵاتی بەرەو جەهەنەمی ترسناكتر لەوەی سەدام بردەوە.

راپەڕینی باشووری عێراق

لە 28ی شوباتەوە, شاری بەسرە جمەی دێت, چ لە ئەو سەربازانەی بە ساغی و بە برینداری لە ریزە دورو درێژەكاندا بە دوای یەك, دەڵێی مێرولەن, بە برینداری و سیمای دوكەڵاوی چڵكنەوە, بە سەری شۆڕەوە, بە سكی برسی و جەستەی تێك شكاوەوە ملی رێگایان بەرەو ناو عێراق گرتۆتە بەر, وە چ كەسوكاری سەربازان لە هەموو عێراقەوە لە سەرسنووری كوەیتەوە تا بەسرە كۆبونەتەوە بۆ هەواڵپرسی رۆڵەكانیان, لەو كاتەدا سەربازێك بە لێدانی گولەیەك بە وێنەی سەدامەوە چەخماخەی راپەڕین لێدەدات, بێدەنگی دەشلەقینێ.
وەك دەگێڕنەوە لە 1ی ئازار ئەفسەرێك لە شارۆچكەی زوبێری سونی نشینی سەر سنوری كوەیت بە پێوە نانی گولە بە وێنەكەی سەدامەوە گڕی راپەڕینی لە عێراق هەڵگیرساند, لە لایەكی دییەوە دەڵێن بەیانی زووی رۆژی هەینی رێكەوتی 1ی ئازاری 1991 لە گۆڕەپانی سەعد لە شاری بەسرە, سەربازێك كە لە شەڕی كوەیت بە دۆڕاوی گەڕابوەوە, لە داخی ئەو هەموو نەهامەتیەی لە شەڕ بینیبوی, گولەیەكی نا بە وێنەكەی سەدامەوە و گڕی راپەڕینی لە عێراق هەڵگیرساند, هەردوو روداوەكە لە پارێزگای بەسەرا و هەمان رۆژ رویاندا. پێی دەچێت شیعەكان بۆیە باسی ئەوەی زوبێر نەكەن چونكە شارێكی سونی نشینە. هەمان رۆژ شارەكانی بەسرەو میسان و كەربەلا كەوتە دەست خۆپیشاندەران, دواتر نەجەف و كەربەلا و دیوانیەو سەماوەو حیلەو كوتیشی گرتەوە, لە ماوەیەكی كەمدا تەواوی باشووری عێراق هەمووی كەوتە دەست خۆپیشاندەران, تا راپەڕین گەیشتە شارەكانی عەزیزیەو مەحمودیەی رۆخی بەغدای پایتەخت, بە گشتی راپەڕین 14 پارێزگای گرتەوە بە كوردستانیشەوە.
لە رێگای سنووری ئێرانەوە هێزە شیعەكانی وەك ئەنجومەنی باڵای ئیسلامی و حیزبی دەعوە زوو هاتنە ناو عێراقەوە, بۆ رێكخستنی خۆپیشاندەران, دیارە لە زووەكەوە لە ژێر فەرماندەیی قەرارگای نەسری سوپای پاسداران ئامادە كرابوون.

راپەڕینی كوردستان

لە 4ی مانگ كە عێراق لە ژێر خێمەكەی بیابانی سەفوان تەسلیم بوو, لە بەرامەردا گڵۆپی سەوزی بۆ هەڵكرا بۆ ئەوەی راپەڕین سەركوت بكات. لەو چركە ساتەوە قۆناغی سەركوتكردنی راپەڕین لە باشوور دەستی پێكرد, هەمان رۆژ لە خەباتەوە راپەڕین گەیشتە كوردستان, رۆژی دواتر بە دەروازەی رانیەیا كڵپەی سەند, لێرەدا دەبینین هیچ دەست پێشخەرییەك نەك نییە بۆ راپەڕین لە كوردستان بگرە كات لە دوای باشووری عێراق و هەڵكردنی گڵۆپی سەوزی هاوپەیمانانەوەیە بۆ سەركوتكردنی راپەڕینی باشووری عێراق.
لەوكاتەدا ئێران فشارەكان لەسەر هەندێك لە سەركردەكان كورد توند دەكات تا بەرەیەكی دیكە بكەنەوە فشار لەسەر هاوپەیمانەكانی لە باشووری عێراق كەمبێتەوە, نامەو هەوڵەكانی ئەوكات ئاماژەی وایان تێدایە. ئەگەر راست بن و لە پشكنینی كاربۆنی دەرچن, لە كاتێكدا زەمینەی راپەڕین دوای رێكەوتنی سەفوان و دەستكراوە كردنی هێزی ئاسمانی عێراقی بۆ سەركوتكردنی راپەڕین لاواز بوو, وەلێ كە خەڵك ئەنجامی دا, ئیتر هێزەكانی بەرەی كوردستانی دوای كەوتن, هەرچەندە هەندێك لایەن وەك ینك, حشع, كۆمۆنیستەكان, و …… لەدوای لێدانی عێراقەوە گەڕانەوە ناوخۆو لە جوڵەدا بوون.
ئەگەر راپەڕین لە كوردستان وەك باشووری عێراق سەركوت بكرابایا بێ دەستكەوتەكانی كۆڕەو, كە كرا وەلێ كۆڕەو مایەكەی هێنایەوە, وەك هەڵەبجەو ئەنفال ئەندازیاری نابوو, بگرە ئەندازیارەكەشی وەك تاوەنەكانی هەڵەبجەو ئەنفال و حاجی ئۆمەران كە هەی بوو خۆی دەشاردەوە, وەك ئەو تاوانانە هەتیو و بێكەس سەری دەنایەوە, كەس نەك باسی ئەندازیاری ناكرد, بگرە بەڵگەنامەی قولابیشیان بۆ پاكانە كردن لێی دروستە كرد.
تا ئێستا هیچ بەڵگەیەكی بڵاو كراوە نییە هیچ هێزێكی كوردی پێش ئەو مێژووە” راپەڕینی بەسرە1-3-1991 “بانگەوازی بۆ راپەڕین كردبێت, ئەوەی هەبووە جوڵەو پەیوەندیكردن و خۆ رێكخستنەوە بووە, لەو بێ ئومێدییەی تێی كەوتبون وەك خۆیان وتویانە جورئەتمان نییە وەك م م بڵێین ئاش بەتاڵە., دەشێت دوای گرتنی كوەیت وەك خوێن جمانی بهارانە ئومێدێكیان پەیدا كردبێت لایەكیان لێ بكرێتەوە, منداڵێكیش بەو كەم هۆشیەی خۆیەوە بایی ئەوە ژیری هەبوو, دوایی حەڤدەی جەنیوەری كە دەست بە لێدانی عیچراق كرا 1991 ئەگەرێك بۆ روخانی رژێم و راپەڕین لەناو كۆمەڵێك ئەگەری دی دابنێ.
بە بڕوای ئێوە راپەڕینێك دوای ئەم هەموو روداوە گەرم و شكستە مەزنەی سەدام هاتبێت, دەشێت ئەندازیاری هەبێت؟؟, وە ئەندازیارەكەشی بۆ خۆیان فیشەكێكیان نەتەقاندبێت؟؟ ئازیزێكیان خوێن لە لوتی نەهاتبێت؟؟؟؟؟.
هەموو كەس لە تاریك و روونی شەبەقی بەیانی پێنج شەممەی رێكەوتی 17-1-1991ەوە دەیزانی سەدام لە شكستە, چاوەكان دوكەڵ و ئاگری فرۆكەكانی هاوپەیمانانی دەبینی, گوێیەكانیش گوێ بیستی تەقینەوەكان بوون, لەبان خانووەكانەوە چەپڵەیان بۆ لێدەدرا, ئەم بیركردنەوەیە عەقڵێكی خاریقی ناویست, تەنانەت ئەوەشی سیاسەتی نەكردبوو لە ژیانیدا بەو ئەنجامە گەیشتبوو, جاشەكانیش لەوە تێگەیشتبوون دەبوایا خۆیان بە لایەكدا بدەن, ئاخر ئەوان راستە ئاخوڕیان لای رژێم بوو, بەڵام هەریەكەیان كلكیان بە لایەنێكەوە بەسترا بوو.

راپەڕین و دەستكەوتەكانی
راپەڕین تەنها دوو ساڵ و نیو دوای هەردوو تاوانی هەڵەبجەو ئەنفال ئەنجامدرا, هێشتا شوێن بزر بوونی ئەنفالكراوان و كیمیابارانكردنی هەڵەبجە لە زەینی خەڵكدا مابوو, هێشتا دوكەڵی كیمیاوی و تەپ و تۆزی روخانی گوندەكان و كوشتنی خەڵك لە بەرچاوان بوو, هێشتا خەڵك بە دوای چارەنووسی ئەنفالكراوانەوە بوون بە زیندویی, هێشتا ترس و لەرزی فڕی دانە خوارەوەی هاووڵاتیان لە كۆپتەرەوە لە زەین و هۆشدا بوو, هاوكات دژە سەركوتكردنی راپەڕین لە باشووری عێراق. حوسێنی زیندوو” حوسێن كامل” گولەی تانكەكەی كە نای بە حوسێنی مردوەوە, نیشانەی دەست نەپاراستن بوو. كوژرانی 5000 بەعسی لە راپەڕین بە كوشتنی 100 هەزار لە هاووڵاتیانی باشوور وەڵام درایەوە, ئەم دوو وێنە تراژیدیایە ئێستا و 88 خەڵكیان هاندا كۆڕەو بكەن. لە سەرەتادا هێزەكانی بەرەی كوردستانی لە ناو شاری هەولێر رێگری توندیان لە خەڵك كرد شار بەجێ بهێڵن, ئێمە تا بەرە بەیان بە ئۆتۆمۆبیلی پڕ لە ژن و منداڵی جل وبەرگ رەشەوە, هەموو لە پرسەی شەهیدو ئەنفالدا بووین, رێگایان نەدا لە شار دەرچینە دەرەوە, وەلێ كە گولەی تۆپەكان گەیشتە دەوروبەری هەولێرو رێگركەران هەڵاتن, ئیتر وەك روبار جەماوەر رێگای خۆی كردەوە, لێرەشدا خوێنی ئەو خەڵكەی لەو رۆژەدا بووونە قوربانی لە ئەستۆی ئەوانەیە كە رێگرییان كرد.
خەڵك بە بەجێ هێشتنی ماڵ و شار, ئەو داستانەیان خولقاند كە لە مێژوودا ناوی نرا كۆڕەو, دوای تەنها چوار رۆژ, داستانی برسی و سەرما بردووەكان چووە سەر مێزی نەتەوە یەكگرتووەكان.5ی ئەپرێل بڕیارێكی هەشت خاڵی بەناوی بڕیاری 688 لە لایەن ئەنجومەنی ئاسایشەوە دەرچوو بۆ پاراستنی خەڵكی سڤیل, بەمەش كۆڕەو بووە هۆكاری گۆڕانكاری بۆ یەكەمجار لە مێژووی گەلی كورددا لە باشووری كوردستان. هەڵەبجە و ئەنفال لە كاتی خۆیدا نەیانتوانی كاریگەری دابنێن, بەڵام كۆڕەو كە روحی هەڵەبجەو ئەنفال و كاردانەوەی ئەو دوو تراژیدیایە بوو, جیهانی هێنایە دەنگ=.
راپەڕین ئەنجامی نەبوو, وەلێ شكستی راپەڕین بووە سەركەوتن. دوو هۆكاری دواتر هاتنە پێشەوە شەڕی كۆڕێ و بە رادەی كەمتر ئەزمڕ و راپەڕینەكانی مانگی تەموزی هەمان ساڵی ناو شارەكان, وە سەركەوتنەكانی پێشمەرگە لە سەرقەڵاو گەرمیان, هەموو ئەمانە سەركەوتنەكانی كۆڕەویان جێگیرترو بەرفراوانتر كرد.
كەواتە لە راستیدا هەر ئێمەی جەماوەر ئەندازیاری راپەڕین بوبێتین, ئەوا بێشك ئەندازیاری كۆڕەوی ملیۆنی و راپەڕینی تەموزی ناو شارەكان بووین, ئەم واقعەی دروست بووە بەری رەنج و تێكۆشای هەموومانە, نەك بەشداربووانی كۆبونەوەكانی فەیلەقی نەسر لە كرماشانو بە دەست لێدان بۆ هاوكاری پاشكۆكانی ئێران لە باشوور جوڵەیان كرد.
هەموو روداوەكان ئەوە دەرەخەن, دەستپێكی راپەڕین لە عێراق و كوردستان خۆرسكی بووەو ئەنجامی رق لە شكست و سەركوت, نەك ئەنجامی نەخشەو پلانەكانی كۆبونەوەكانی كرماشان.

كۆڕبەندی ئەمساڵی دافۆس 2024, وەك رابردوو لە چیاكانی ئەڵپ لە شارۆچكەی دافۆسی بەرشیچوە چوو, ئەمساڵ كۆنگرەكە لە ژێر ناونیشانی بنیاتنانەوەی متمانە بوو‌, لە راستیدا هەوڵدانە بۆ گەڕاندنەوەی متمانە بە سستەمی كەپیتاڵستی, كە متمانەی لەدەستداوە, ئەمساڵ كۆڕبەندەكە بە بەشداری زیاتر لە 2800 كەسایەتی لە سەرۆك كۆمار و سەرۆك وەزیران و نوێنەرانی كۆمپانیا زەبلاحە‌كانی جیهان لە نێویاندا نزیك 100 كەسیان ملیاردێرن, وە زیاتر لە 2000 كەسایەتی سیاسی و سەرمایەداری گەورە و داهێنەرە ناسراوەكانی ئەمڕۆی جیهان لە بواری زیرەكی دەستكرد و تەكنەلۆژیا , لەوانە نزیك 1000یان بەڕێوەبەری راپەڕاندنی كۆمپانیا زەبلاحە قۆرخكارەكانی جیهان بوون.
دافۆس تەنها كۆبونە‌وەی ملیاردێر و سەرمایەدارە گەورەكانی جیهانە, كۆبونەوەی پاراستنی سەرمایەدارانی لیستی فۆربیسە, ئەوانەی سیاسەت و ئابووری و دارایی جیهان ئەمڕۆ بەڕێوە دەبەن.
سەرمایەداری جیهانی لە رێگای چەندین تۆڕەوە خۆیان رێك خستووە, یەكیان كۆڕبەندی دافۆسە.
جەنگی ئۆكرانیاو روسیا، جەنگی ئیسرائیل-غەزە، هێرشی سەربازی ئەمریكا و بەریتانیا بۆ سەر حوسیەكانی یەمەن, گرتنی دەروازی باب المندەب لە دەریای سور, تەنگژەی دەریای باشووری چین و تایوان, شەڕی چیپ لە نێوان هاوپەیمانی پیچنج قۆڵی ئەمەریكا, تایوان, كۆریای باشوور, ژاپۆن, هۆڵەندا بەرامبەر چین لە گرنگترین بابەتە سیاسییە گەرمەكانی كۆڕبەندەكە بوون.
لە كاتێكدا ئەمەریكا بۆ خۆی گەورەترین قەتڵگاكانی لە ماوەی 54 ساڵی رابردوو بەسەر جیهاندا سەپاند, هەڵگیرسێنەری زیاتر لە 80%ی جەنگە ماڵویرانكارییەكانی جیهان بوو, كەچی كۆڕبەندی دافۆس نیو سەدەیە لە ئاستیاندا لاڵ بووە.
كێشەی زیرەكی دەستكرد, نەبوونی یاساو رێسایەكی جیهانی گشتگیر بۆ سود وەرگرتن لێی مەترسییەكانی كاریگەرییەكانی لەسەر ژیانی مرۆڤ و داهاتووی مرۆڤایەتی, وە كاریگەری لەسەر ئایندە بە سەربازی و ئابووری و سیاسییەوە بابەتی گەرمی كۆڕبەندەكە بوو, پرسیارێك هەمووانی شۆك كرد ئەویش ئایا زیرەكی دەستكرد دەبێتە مامانی لە دایك بوونی شۆڕشی پێنجەمی پیشەسازی؟؟ .
وەك رابردوو پیسكەرانی ژینگە, بێكاركەرانی بێكاران, برسیكەرانی جیهان, قۆرخكەرانی داودەرمان, باسی ژینگەو بێكاری و هەژاری و مەترسی پەتای داهاتوویان كرد؟.
لە كاتێكدا خۆیان سودمەندی یەكەمن لە پیسكردنی ژینگە, قۆرخكردنی خۆراك. قۆرخكردنی داودەرمان لە ژێر بەهانەی مافی داهێنان, بێكاركردنی كرێكاران لە كاتێكدا كۆمپانیاكانیان قازانجیان چۆتە سەر, لە دوا پەیامیشیدا سەرۆكی تێسلا ئیلۆم ماسك كە سەرمایەكەی خۆشبەختانە بۆ 198 ملیار دۆلار دابەزی داوای لە كرێكارانی تێسلا كرد لە پاڵ ماكینەكانی كاركردنەكەیان بخەون.
گەڕان بە دوای مرۆڤایەتی بوون لە سستەمی سەرمایەداریدا محاڵە, لێ لێرە لەم دافوسە 54 ساڵە ئۆلیگارشیەكانی جیهان بە شێوازی خۆیان كە دەیانەوێت چیاكانی ئەڵپ بە دوای مرۆڤایەتی بووندا تەی دەكەن, وەلێ نەگەیشتن پێی نە دۆزیشانەوە, وەك جیهانی دیلمۆن و بەهەشتی عەدەن, هەر ناشی دۆزنەوە. كەچی كۆنگرە دوای كۆنگرە هەر خودی ئەمانە نا یەكسانی زیاتر دەكەن ژینگە پیستر دەكەن و شەڕ بەرفراوانترو گەورەتر دەكەن و چەكەكانیان وێرانكەرتر دەبێت, سستەمیش مەترسیدارتر, دەوڵەتی قوڵ قولتر دەبێت, دەپرسین ئایا دافۆس ئەم شارۆچكە 10732 كەسییە بهەشتییە نوسخەیەكی باشتری سەرمایەداری پێیە بۆ مرۆڤایەتی؟, ئەم گەڕانەی سەرمایەداری بە دوای مرۆڤایەتیدا لە دافۆس شانۆگەرییەكەو لە ناچارییەوەیە, چونكە ئۆلیگارشیەكان هەست بەوە دەكەن بەهۆی خولقاندنی نایەكسانییەكەیانەوە ئابلوقە دراون لە جیهان, ئەمڕۆ راپرسییەكانی دەزگاكانی راگەیاندنی خۆیان دەریدەخەن نایەكسانی و پیسكردنی ژینگە و جەنگە یەك لە دوای یەكەكانیان بۆتە دێوەزمە, ناڕەزایەتییەكان لە دژیان رۆژو ساڵ لە دوای ساڵ رێكخراوترو رادیكاڵترو فراوانتر دەبن, ئەوانیش چارەسەریان تا ئێستا بۆ ئەم نەخۆشیە كوشندەیە نەدۆزیوەتەوە, تاكو ئەوانیش بەڕێوەبەری جیهان بن ناشی دۆزنەوە چونكە ڤایرۆسەكە خۆیانن, نەخۆشییەكە لە گیرفانەكانی ئەواندایە.
كۆڕبەندی دەوڵەمەندانی جیهان, رێكخەرانی ئەم سێركە گەورەیەی سەرمایەداری جیهانی, لەم نمایشە گاڵتە جاڕییەیاندا كە دەستەبژێری سەرمایەداری جیهانی بەشدارن تیایدا لەم خولەدا ژمارەیان 2800 كەسە, لە 200 كۆبونەوەدا قسەو باس لەسەر داهاتووی ئەستێرەكەمان كرد, گفتوگۆ لەسەر چاككردنی سستەمی سەرمایەداری و درێژەدان بەو سستەمە دەكەن, قسە لەسەر سفرەی بەردەست و جێگای خەوتن و هەوای ناو سییەكانمان دەكەن, باسی مۆبایلی گیرفان و فڕۆكە جەنگییەكانی ئاسمانەكانمان دەكەن, باسی درۆنەكان و فاكسینەكان و نرخی دۆلار و عەرش و قورش دەكەن.
دافوس شوێنی یەكتر بینینی ئەوانەی هۆكاری كێشەكانی نایەكسانی و پیسی ژینگەو شەڕن. لەم پەنجا و چوار ساڵەدا ژمارەی دانیشتوانی زەوی لە 3,7 ملیاردەوە بۆ زیاتر لە 8 ملیارد زیادی كرد. لەو ماوەیەدا ژمارەی ملیاردێرەكان سەدان جار زیادی كرد, بۆ یەكەمجار لە مێژوودا 12 ملیاردێری خاوەند زیاتر لە سەت ملیار دۆلار هەیە لە جیهان, ئێستا ئیلۆن ماسك خاوەند زیاتر لە 198 ملیارد دۆلارە , غەزە تەخت بوو, بەفری گرینلاند توایەوە, گەرمای هیندستان تینی سەند, خۆڵبارینی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست سییەكانی لەكار خست , كەچی ئەمان هێشتا حەكایەتەكانی رابردوو دوبارە دەكەنەوە, باسی ژینگەو ئاشتی و یەكسانی دەكەن, تەنانەت بەخششەكانی گیتس و بافێت و 200 لە هەرە دەوڵەمەندەكانی ئەمەریكا هیچی لە دەردو بەڵاكانی سەرمایەداری وەك زەكاتەكەی لە مەڕ خۆمان چارەسەر نەكرد, بگرە قەیرانەكان توندتر بونەوە. گیتس وێڕای بەخششەكانی لە دەیەی رابردو گەیشتە 45 ملیار دۆلار, كەچی 91 ملیار دۆلار قازانجی كردووە سەرمایەكەی بووە بە 144 ملیار دۆلار. وارن یافتیش بەخششترین سەرمایەداری جیهانە سەرمایەكەی تەنها لە 14 ساڵی رابردوو 38 ملیار دۆلار زیادی كردوە بووە بە 128 ملیار دۆلار, هەرچەندە لەو ماوەیەدا 27,54 ملیار دۆلار بەخششی كردووە.
پەنجاو چوار ساڵە ساڵە ئۆلیگارشییەكان جیهان لەم دافوسە كۆدەبنەوە, باسی دیموكراسیمان بۆ دەكەن, كەچی سەرۆكەكان بە دەستیانەوە بوونەتە سەربازی شەترەنج, رۆژ بە رۆژ دەسەڵاتی سیاسییان زیاتر دەبێت, لە سستەمەكەیان روكەشدا مام نازم بە عارەبانەكەیەوە و ئەحمەد ئیسماعیلەكەی لە مەرَ خۆمان هەردوكیان خاوەند یەك دەنگن؟.
لە كۆڕبەندەكەیان گفتوگۆی چارەسەركردنی كێشەكانی مرۆڤایەتی دەكەن, كەچی ساڵ لە دوای ساڵ بە سەرمایەی زیاترەوە دێنەوە بۆ هەمان شوێن, لە نێوان كۆنگرەی 2019 بۆ ئەم كۆنگرەی 2022 سەرمایەی ملیاردێرەكانی جیهان 4و7 ترلیۆن دۆلار زیادی كردووە, ژمارەشیان 573 كەس چووە سەر, هەژارانیش 260 ملیۆن زیادیان كرد, لەو لاوە نایەكسانی قولترو ژینگە پیستر و شەڕەكان ماڵوێرانكەرتر دەبن.
ئەوان ناوێرن و نایانەوێ پەنجە بخەنە سەر سەرچاوەی كێشەكان و گوێ لە بیستنی چارەسەرە راستەقینەكان بگرن, كە هەموو دەردوو بەڵاكان سستەمەكەی ئەوانە, چارەسەریش تەنها سستەمێكە لەسەر بنچینەی هەر كەس بە پێی كارو بەرهەمەكەی … موچەی بنەڕەتی بۆ هەمووان, ئاشتی و دادپەروەری دامەزرابێت.
ئەوان كار ناكەن چۆركەكە گەورەتر بكەن بەشی هەموو مرۆڤایەتی بكات, ئەوان دەیانەوێت چۆركەكە بە بچووكی بمێنێتەوە هەر بۆ خۆیان بێت.

ئەم جەنگە بۆ حەماس و لیكۆد شەڕێكی باش بوو, چونكە لە بەرنامەی هەردولایاندایە یەكتری تەواو بكەن, حەماس هەموو جوو, لیكۆدیش حەماس و جیهاد, راگەیاندنی جەنگ لە 7ی ئۆكتۆبەر دەرگاكەی كردەوە بۆ جێبەجێكردنی بەرنامەی دوورو نزیكەكانیان, تاكتیك و ستراتیجییەكانیان, سەرباری شەڕی هەردوولایان لەگەڵ عەلمانیەكان ناوخۆیان, بەم جەنگە هەموو دەرگایەكیان لەبەردەمیان داخست, مرۆڤایەتییان پەراوێز خست, تا ئاستی ئەوەی وەك خائین سەیر بكرێن, لایەنگرانی تیۆری ململانێی شارستانیەتەكانیش وەك ئەوەی هەنگوینیان لە كونە دارا دۆزیبێتەوە بانگەشەی دروستی بۆچوونەكەیان دەكەن بەوەی جەنگەكە ئاینییە, ئەوان هەموو روداوەكان تەنها لەرۆژی 7ی ئۆكتۆبەر دەبیننەوە, نەك مانگەكەی دواتر كە زیاتر لە 10 هەار كەسی بێتاوان بوونە قوربانی وێڕای ئابلوقەی ئابووری بڕینی ئاوو كارەبا لە هاوولاتیانی كەرتی غەزە.
جەنگەكە یەك پاكێجە 7ی ئۆكتۆبەر كە لە چەند كاژێرێك 1400 كوژراوو 250 دیل كە قوربانییەكان زۆرینەیان خەڵكی سڤیلن, وە پاكێجی دووەم سزا دانی خەڵكانێك بە كۆمەڵكوژی و ئابلووقەی ئابووری پەیوەندییان بە حەماسەوە نییە, هەردوو تاوانەكەش دەچێتە چوارچێوەی تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی تا ئاستی جینۆساید, نكۆڵی كردنیش لێیان بۆخۆی تاوانە.
عوفەر كسیف پەرلەمانتارێكی چەپی جووە رەخنەی گرت لە جەنگ, 45 رۆژ لە پەرلەمان سڕ كرا و 14 رۆژیش موچەكەی بڕا, كەواتە تەنها گوێ لە كەڕەناكانی جەنگ دەگیرێت.
پێش ئەم خولەی جەنگ 43%ی هاوولاتیانی ئیسرائیلی بوونی دەسەڵاتێكی فەڵەستینییان بە قازانج دەزانی, تەنها 13% دژ بوون 1 , لە بەرامبەردا 54%ی فەڵەستینیەكان پێچەوانەی حەماس لەگەڵ چارەسەری دوو دەوڵەتن لە پاڵ یەكتر بۆ فەڵەستین و جوو 2 , ئێستا بەهۆی فەزای جەگ و رژانی خوێنەوە ئەم راپرسییانە بە قازانجی هەردوو پارتی راستڕەوی فاشستی حەماس و لیكۆدو هاوپەیمانەكانی گۆڕاون, خوێن هەلی عەقڵی نەهێشتووە, با بزانین بە راستی خەڵكی غەزە شایانی ئەم سزادانە بە كۆمەڵەن لە برشی تاوانەكانی 7ی ئۆكتۆبەر؟.

حەماس و هەڵبژاردن
حەماس لە ساڵی 1996 بەشداریكردنی لە هەڵبژاردن رەتكردەوەو بە حەرامی زانی, بەڵام كاتێك لە هەڵبژاردنی شارەوانییەكان لە ساڵی 2005 سەركەوتنی بە دەست هێنا, 33,5% ی دەنگەكانی هێنایەوە 3, ساڵی دواتر لە 2006 بەشداری هەڵبژاردنی پەرلەمانی فەڵەستینی كرد, ئەوەش بووە دوا هەڵبژاردن بۆ خەڵكی غەزە.
لەو كاتەوە بۆ هەنووكە هەژدە ساڵە تەنانەت هەڵبژاردنی پۆلێكی قوتابخانە, گوند و یانەیەكیش لە كەرتی غەزە نەكراوە, هەرچەندە لەو هەڵبژاردنەی شارەوانییەكان فەتح لە كۆی 8 شارەوانی 5ی بردەوە, واتا غەزەش هێلكەی پاككراو نەبووە بۆ حەماس.
لە رێكەوتی 25-1-2006 دوا هەڵبژاردنی پەرلەمان لە فەڵەستین بە هەردوو كەرتەكەیەوە لێواری رۆژئاواو كەرتی غەزە كرا, حەماس 44,45%ی دەنگەكان و 74 كورسی بەدەست هێنا, فەتح 41,43%ی دەنگەكان و 45 كورسی هێنایەوە لە كۆی 132 كورسی پەرلەمانی فەڵەستین.
لە ئەنجامدا حەماس لە رێكەوتی 29-3-2006 حكومەتی بە تەنها پێك هێنا بەسەرۆكایەتی ئیسماعیل هنییە, بەهۆی نەدانی موچەوە لە ئەیلولی 2007 دا كەرتی گشتی مانگرتنی گشتی راگەیاند, كێشەو ئاڵۆزی لە گەڵ فەتح درووست بوو, چونكە حەماس نەیتوانی موچەیان دابین بكات, لە رێكەوتی 8-2-2007 رێككەوتن حكومەتی ئیتلافی لە نێوان فەتح و حەماس پێك بهێنن, لێ لە رێكەوتی 14-6-2007 حەماس دەستی بەسەر تەواوی كەرتی غەزەدا گرت, دوا تەڵە موی پەیوەندی نێوانیانی پچڕی, رۆژی دواتر مەحمود عەباس تاك لایەنە سەلام فەیازی كردە سەرەك وەزیران, لەوكاتەوە دوو ئیدارەیی دەستی پێكرد, بەلام بێ دەرگەڵە چوونكە دووری نێوانیان 115 كیلۆمەترە.
لە رێكەوتی 11-12-2021 و 25-3-2022 هەڵبژاردنی شارەوانی لە كەرتی لێواری رۆژئاوا ئەنجامدرا, حەماس نەچووە ناو كایەكەوە.
بە پێی راپرسییەكان پێش روداوەكان 7ی ئۆكتۆبەر 63%ی هاووڵاتیانی فەڵەستینی داوای گۆڕینی سەركردایەتی فەڵەستینی دەكەن تا چالاكترو كەمتر گەندەڵ بێت, واتا زۆرینە رازی نین لەوانەی حەماس و فەتح , 65%یش داوا لە حەماس و فەتح دەكەن هەڵبژاردنی ئازاد و پاكژ ئەنجام بدەن 4,
بەلام حەماس ئەو مەقولەیەی سەلماند كە لایەنێكی ئیسلامی لە هەڵبژاردن سەر بكەوێت دەبێتە دوا هەڵبژاردنی ولات.
حەماس رێگای نەداوە خەڵك راپرسی لەسەر شێوازی حوكمڕانییەكەی بكەن, تا بزانن لە دەرەوەی راپرسی چۆن وەڵامی دەدەنەوە, هەرچەندە پێویستە ئەوە بزانین لە ماوەی ئەم هەژدە ساڵەی دەسەڵاتداری حەماس هەژاری, بێكاری زیادیان كردووە, دادپەروەری نەبووە, ئازادی بڤە بووە, زانست و پیشەسازی وێران بوونە, ئابووری داتەپیووە….

بودجەی كەرتی غەزە

بودجەی حكومەتی حەماس لە كەرتی غەزە تەنها 630 ملیۆن دۆلار بووە لە ساڵی 2011 , لە ساڵی 2012 زیادی كردووە بووە بە 769 ملیۆن دۆلار, واتا بە ئەندازەی 1 مانگی موچەی هەرێمی كوردستان.
زۆربەی پارەداركردنی كارگێڕی حكومەتی كەرتی غەزە هاوكاری دەرەوەیی بە تایبەت ئێران, قەتەر, توركیا و ئەمەریكا, یەكێتی ئەوروپا, جامیعەی عەرەبی و رێكخراوەكان دەیكەن, ئێران سالانە نزیك 300 ملیۆن دۆلاری داوە بە حەماس, ئەردۆگانیش هاوكاری كردووە نموونە لە ساڵی 2012 بە 300 ملیۆن دۆلار بەشداری بودجەی حكومەتەكەی حەماسی كردووە.
لایەنێنێكی دیكە لە داهاتی حكومەتی حەماس لە كەرتی غەزە ناردنەوەی پارەی پەنابەرانە بۆ ناوەوە كە نزیك 20%ی خەڵكەكەی لەسەر دەژێت, تەنانەت دابینكردنی بودجە زەكات و پشكی خێرەومەندانیش لە ناوخۆو دەرەوەی تێ دەكەوێت 5.
دوو سەرچاوەی دیكەش بۆ داهات هەیە لە كەرتی غەزە ئەویش 18500 كرێكاریان لەناو ئیسرائیل كاردەكەن موچەكانیان باشە.
كەرتێكی دیكەی ئابووری قاچاخچێتی ناو نەفەقەكانە لە سیناوە بۆ ناو كەرتی غەزە, دیارە كۆڵبەرەكان زۆرینەیان بە مەحسوبیەت لەو جێگایە داندراون لە قاچاخچییە دەسترۆیشتووەكانی حەماسەوە نزیكن, لێرە حەماس سالانە لە 300 ملیۆنەوە بۆ نیو ملیار دۆلار داهاتی دەست دەكەوێت.

ئیدارەی ئابووری حەماس

بە پێی ئاماری رێكخراوی ئۆنكتادی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان داهاتی تاك لە كەرتی غەزە نیوەی لێواری رۆژئاوای حكومەتەكەی فەتحە, رێژەی بەشداری كەرتی پیشەسازی لە بەرهەمی نەتەوەیی تەنها 8% ە, واتا بۆ نیوەی پێش كودەتای حەماس دابەزیووە, بەشداری كەرتی كشتوكاڵیش لە كۆی بەرهەمی نەتەوەیی لە 9% ەوە بۆ 5% دابەزیووە, واتا رێژەی هەردوو كەرتی بەرهەم هێنی ئابووری پیشەسازی و كستوكاڵ جێگای حەسودی نییە و وێران كراون لە لایەن دەسەڵاتدارێتی حەماسەوە, هەرچی پشكی كەرتی غەزە لە كۆی ئابووری قەوارەی فەڵەستینی لە نیوەوە بۆ چارەكی كۆی ئابووری فەڵەستین دابەزیوە.
ئەمە سەرباری ئەوەی 60%ی كارەبای غەزە لە ئیسرائیلەوەیە, تەنانەت كارەبای ئەوەی نییە بۆ دابینكردنی پاككردنەوەی ئاو بەكاری بهێنێت بۆ هاوولاتیانی 6.
بە گشتی داهێنانی حەماس تەنها لە لێدانی تونێل لە ژێر زەوی كە گەیشتۆتە 500 كیلۆمەترو خۆ پڕ چەك كردن بووە.
ئیسرائیل دوای ئەم جەنگە غەزەش بۆ حەماس جیچ بهێلێت, بە دەیان ساڵی دیكە ناتوانێت تەنها چیمەنتۆ بۆ چاككردنەوەی خانووە روخاوەكان دابین بكات, كە بە كۆڵ لە تونێلەكانەوە لە میسرەوە هاوردە دەكرێت.

ئەدی ژیانی هاووڵاتیانی غەزە
حەماس ژیانی خەڵكی غەزەی وێران كرد, لە ساڵی 2022 ەوە زیاتر لە نیوەی هاوولاتیانی غەزە بە پێی وتەی رێكخراوی فاوی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان ئاسایشی خۆراكیان نییە.
رێژەی هەژاری لە كەرتی غەزە 53% یە, بەڵام لە كەرتی لێواری رۆژئاوا, ئەو بەشەی لە ژێر دەستی فەتحی عەلمانییە 13,9%ەیە, هەروەها 33,7% ی هاووڵاتیانی كەرتی غەزە زۆر هەژارن, بەلام لە كەرتی لێواری رۆژئاوا ئەو رێژەیە تەنها 5,8%ە 7.
هەروەها 83%ی كرێكاران لە كەرتی غەزە بە كەمتر لە لانی كەمی كرێ كار دەكەن, كە 520 دۆلارە لە مانگێك 8.
زۆرجار كرێی كرێكاران ئەوەی وەریدەگرن نیوەی لانی كەمی كرێیە بە كاژێری كاركردنی زیاترەوە 9 .

ئەمە لە كاتێكدایە لانی كەمی كرێ لە وڵاتی ئیسرائیل مانگانە 1400 ئیرۆیە, بۆ ساڵی داهاتوو دەبێتە 1600 ئیرۆ 10.
هەروەها بۆ دەرچووان و گەنجان و ژنان كێشەكە زۆر قورسترەو رێژەی بێكاری لە ناویان زۆر زیاترە, 74%ی دەرچووانی زانكۆ لە كەرتی غەزە بێكارن 11.

ئازادییەكان

لە ساڵی 2011 عەبدالەتیف موسا ئیمارەی ئیسلامی لە رەفەح دامەزراند, حەماس پەلاماری دان و ئەمیرو نۆ لە ئەندامانی كوشت. پەلاماری جند ئەنساراللەی سەر بە قاعیدەی دا و 22 ی لێكوشتن, پەلاماری جیهاد و تەوحیدی سەر بە داعشی دا لە ساڵی 2015, ئەمانە هەموو هاوئاوازی بن بەم شێوەیە مامەڵەیان لە گەڵدا بكات دەبێت بەرامبەر بە فەتح و لایەنە چەپگەراكان و ژنان و خەڵكی دیكە چی بكات؟؟.
پەروەندەی حەماس لە بەرامبەر ئازادییەكان و رۆژنامەگەری پەروەندەیەكی رەشە, بە پێی راپۆرتەكان 12.

دوا راپرسی بۆ حەماس كارەسات بوو

رۆژێك پێش 7ی ئۆكتۆبەر تۆڕی بارۆمیتەری عەرەبی بە هاوكاری ناوەندی فەڵەستینی بۆ توێژینەوەی سیاسی و گۆڤاری فۆرین ئەفیرەزی ئەمەریكی بە پشتیوانی سندوقی نیشتمانی ئەمەریكی بۆ دیموكراتیەت راپرسییەكیان ئەنجامدا , راپرسییەكە راستەوخۆ و رووبەڕو ئەنجامدراوە, لە ئەنجامدا دەركەوت زۆربەی هاووڵاتیانی كەرتی غەزە باری ئابوورییان خراپە بەهۆی دەسەڵاتی خراپی حەماس, 44%یان هیچ متمانەیەكیان بە حەماس نییە , لە بەرامبەردا 29% یان زۆر متمانەیان بە حەماسە, 72%یان پێیان وایە گەندەڵی لە دەسەلاتی حەماس هەیە, هەروەها زۆرینەی هاووڵاتیانی غەزە ئایدۆلۆجیای حەماس رەت دەكەنەوە,
بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكی قەوارەی یەكگرتووی فەڵەستینیش مەروان بەرغوسی 32% و ئیسماعیل هەنییە 24% و مەحمود عەباس 21% ی دەنگەكان دەهێننەوە ئەگەر لەوكاتە هەڵبژاردن بكرابایە, مەروان بەرغوسی زیندانییە و سەر بە رێكخراوی فەتحە , هەروەها بە پێی ئامارەكە 78%ی هاوولاتیانی غەزە كێشەی دابینكردنی خۆراكی رۆژانەیان هەیە.
بە گشتی تەنها 27%ی هاووڵاتیان حەماس پارتی بژاردەیانە, لە ساڵی 2021 ئەو رێژەیە 34% بووە 13.
كەواتە 73%ی ئەو خەڵكەی لە غەزە ئەمڕۆ بوونەتە قوربانی نەك لایەنگرو دەنگدەری حەماس نین , بەڵكە بەشێكی نەیاری توندین, ئێستا لە جیاتی ئەو سزا دەدرێن, هەر 5 دەقە منداڵێكیان لێ دەكوژرێت, ئەوان پێشتر حەماس سزای سیاسی و برسیكردنی دابوون, ئێستا نەتەنیاهۆ.
لە كاتێكدا خەڵك لە بری حەماس سزا دەدرێن زۆرینەی مەكتەبی سیاسی حەماس و خێزانەكانیان لە دەرەوەی فەڵەستینن دەژێن بە تایبەت لە شاری دۆحە, بە هەردوو كەسایەتی یەكەم و دووەمیان خالد مەشعەل و ئیسماعیل هنییەو ماڵ و منداڵیان و 7 ئەندامی مەكتەبی سیاسییانەوە.
خالید مەشعەل لە ژیانی تەنها 3 رۆژ كەرتی غەزەی بینیوە, موسا ئەبو مەرزوق تەنها 5 رۆژ گەڕایەوە بۆ غەزە, كەچی بە وتارە ئاگراوییەكانیان هانی گەنجان دەدەن بۆ غەزاو جیهاد, ئەبو شادییە دۆستەكەی هەژاران كە رۆژانە شیرینی بەسەریان دابەش دەكرد دەبێتە قوربانی 14.

سەرچاوەكان:

1-https://qudspress.com/74775/

2-https://www.skynewsarabia.com/middle-east/1664946-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9-%D8%B1%D8%A7%D9%94%D9%8A-%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3-%D8%B1%D8%A7%D9%94%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D9%83%D8%A9%D8%9F
3-http://miftah.org/arabic/PrinterF.cfm?DocId=2967
4-https://www.washingtoninstitute.org/ar/policy-analysis/asttla-jdyd-llray-fy-aldft-alghrbyt-yuzhr-thwlaan-mn-alara-almttrft-lam-2020
5-
https://en.wikipedia.org/wiki/Governance_of_the_Gaza_Strip
6-https://carnegie-mec.org/2021/06/07/ar-pub-84696
7-https://pngoportal.org/post/25120/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D9%8A%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%82%D8%B1-%D9%81%D9%8A-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86-%D9%85%D8%A4%D8%B4%D8%B1-%D8%B5%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%A8%D9%84%D8%A7-%D8%AA%D9%88%D9%82%D9%81
8-
https://news.un.org/ar/story/2022/09/1111231
https://www.alaraby.co.uk/economy/%D8%AA%D8%AD%D8%B0%D9%8A%D8%B1-%D8%A3%D9%85%D9%85%D9%8A-%D9%85%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%82%D8%B1-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86
9-https://www.aa.com.tr/ar/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9/%D9%8A%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%B1-40-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A6%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AF%D9%86%D9%89/2885141
https://www.independentarabia.com/node/255571/%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D8%A9/%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%B1/%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%81%D9%8A-%D8%BA%D8%B2%D8%A9-%D8%A3%D8%AF%D9%86%D9%89-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%8A%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85%D8%A9
10-https://www.i24news.tv/ar/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/middle-east/1679595252-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D8%B1%D9%81%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AF%D9%86%D9%89-%D9%84%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%A9-5-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A6%D8%A9-%D8%A8%D8%AF%D8%A1%D8%A7-%D9%85%D9%86-%D8%A3%D8%A8%D8%B1%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B4%D9%8A%D9%83
11-
https://www.aljazeera.net/politics/2023/7/26/%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86-%D8%AA%D8%AD%D8%B0%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%84%D8%A7-%D8%AA%D9%82%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D9%88%D8%A7
12-
https://palestinianaffairs.state.gov/ar/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B6%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D9%82/
13-
https://www.skynewsarabia.com/middle-east/1664946-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9-%D8%B1%D8%A7%D9%94%D9%8A-%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3-%D8%B1%D8%A7%D9%94%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D9%83%D8%A9%D8%9F
14-
https://www.skynewsarabia.com/varieties/1667687-%D8%BA%D8%B2%D8%A9-%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A7%D9%94%D8%A8%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D8%A8%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9-%D8%AD%D9%84%D9%88%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%A1

Sun, Oct 29 at 5:43 p.m.

هەرچی پارت و كەسایەتی فاشیستی جوو هەیە, لە كابینێتەكەی ئێستای لیكۆد بەسەركردایەتی نەتەنیاهۆ كۆبوونەتەوە” یاش و شاس و زایۆنیزمی دینی و یەكێتی نیشتمانی و ئیسرائیل ماڵمانەو ……., “, پشتیوانی 106 كورسی لە كۆی 120 كورسی پەرلەمانی هەیە, كابینەكەی ئێستای نەتەنیاهۆ راستڕەوترین كابینەیە لە مێژووی دەوڵەتی نوێی ئیسرائیلدا, جگە لە پارتی كارو دوو لیستی عەرەبی چەپ و ئیسلامی, هەموو لیستەكانی دیكە لە دەوری حكومەتە راستگەرا ئاینییە یەكێتی نیشتمانییەكەی نەتەنیاهۆ كۆبوونەتەوە, تا ئەو ئاستەی نوزەی نەیاری ناوخۆیی بەرامبەر بە حكوومەتەكەی نەهێشتووەو كردویەتییە كابینەی بكوژو ببڕ, گەلی جووی لە گەلێكی زۆرلێكراوی مەزڵومی هەزاران ساڵەی قوربانی هۆلۆكۆستە یەك لە دوای یەكەكانەوە كردۆتە گەلێكی بكوژو ببڕو تاوانكار, دیارە تاوانە قێزەونەكەی حەماسیش لە 7ی ئۆكتۆبەر كە رووی داعشی سپی كردەوە, باشترین دیاری بوو بۆ هاوچین و هاوبیروباوەڕە جووە زایۆنیزمەكەیان, لەسەر سینی زێر بەهانەی تاوانیان پێشكەش كردن.
حەماس و لیكۆد لە فەرهەنگی سیاسییدا لە یەك خانەی سیاسی پۆلێن دەكرێن, كە دوو پارتی راستی پارێزگاری ئاینین, حەماس كە ناسنامەی ئایدۆلۆژیەكەی لە ئیخوانەوەیە, وەك لیكۆد پارتێكی راستگەرای پارێزگارە, لە روی ئابوورییەوە هەردوو پارت باوەڕیان بە ئابووری بازاڕە, جیاوازییان تەنها لەوەدایە هەردووك نەوەی ئیبراهیمن و یەكیان نوێنەرایەتی ئیسماعیل دەكات ئەوی دی ئیسحاق, هەردووكیان چۆن بە بۆچوونی خۆیان نەوەی سامی كوڕی نوحن, بەهەمان شێوە خاوەندی یەك پەیڕەوو یەك ریش و دوژمنایەتی سەرسەختی بەرازو هاوشێوەی نزیكی شەریعەت و بیركردنەوەن, یەكیان ناوی ئیسلامی هەڵگرتووە ئەوی دی عیبرانی.
بۆیە ئەم جەنگە, جەنگی دوو گروپی تاوانكارن, هەرچەندە هەردوولایان خۆیان بە نوێنەری دوو گروپی زۆرلێكراوی مێژوویی دەدەنە قەڵەم, لێ بە پێی یاسای جیهانی مرۆیی و رێكەوتنامەی جنێف و پایەكانی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی و یاساو پرنسیبە نێودەوڵەتییەكان ئەو مافەیان نییە چییان ویست بەرامبەر بە خەڵكی سڤیل و دیلی جەنگ و ناوچە سڤیل نشینەكان بیكەن, ئەوانیش مافی تایبەتیان هەیە لە ژیان و پاراستنی كەرامەتیان, مافەكانیان بە رێكەوتنامەی نێودەوڵەتی دیاریكراوە .
مرۆڤ كە هەڵوێست وەردەگرێت دەبێت بە هەردوو چاوی سەیری رووداوەكان بكات, هەموو تاوانەكانی ئەم خولە ببینێت, نەك تەنها ئەوەی رۆژی حەوتی ئۆكتۆبەر جیهانی هەژاند, یان تەنها ئەوەی دوای كاردانەوەكە بەسەر خەڵكی غەزەدا هات, لێرەدا كارو كاردانەوە هەردووك لە رووی پێناسی تاوانەوە لە یەك چوارچێوەدان, تاوانی قورسن دوای پشكنین و لێكۆڵینەوە, دادگا بڕیاریان لەسەر دەدا, كە چاودێران لە خانەی تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی تا جینۆساید ریزی دەكەن, مەبەستم ئەوە نییە تاوانەكان پێش 7ی ئۆكتۆبەر لە یاد بكرێن, چوونكە ئەم تاوانانەی لەسەر ئەو خاكە ئەنجام دراون و دەددرێن, تاوانی زەقی گەورەن و كات و شوێن نایان سڕێتەوە, ناشبێت تاوانكار لە سزا رزگاری ببێت.
بۆیە چەپڵە لێدان بۆ هەر لایەكی ئەم دوو گروپە تاوانكارە بۆ خۆی تاوانە, ئەوان دەیانەوێت هەردوو كۆمەڵگا لە دەوری گروپە تاوانكارییەكانیان كۆبكەنەوە, خەڵك بكەنە چەپڵە لێدەری تاوان, سەما كردن بۆ تاوان بەشدارییە لە ئاهەنگی تاوان.

ماوە ماوە كە جاشێك دەمرێت بەهەر هۆكارێك بێت, منداڵاكانیان كە پێشتر هەندێكیان خۆیان وەك مرۆڤی سەردەمی و باش دەناساند, تەنانەت زۆریشیان ئۆپۆزسیۆنن, دەكەونە پیاهەڵدان و پاككردنەوەو جوان نیشاندانی باوكیان, بەمەش خۆیان دەكەنە شەریكە بەشی تاوانەكانی باوك و كەسەكانیان, چونكە بەرگری لە تاوان بۆ خۆی تاوانە, هەوڵدان بۆ سڕینەوەی تاوانیش تاوانە, چ لە روانگە یاسایی و روانگە ئەخلاقییەكەی وە چ وەك مێژوو و سیاسەتیش, بەكاروانی دوورو درێژی زۆرو ئالای گەورەی كوردستانەوە لە گۆڕیان دەنێن, لە كاتێدا مرۆڤە تیكۆشەرو رۆشنبیرەكان بە بێدەنگی و رووت و قوتی لە گۆڕ دەنرێن. لە ژیانم تەنها یەكێكم بینییوە جیا بووە باوكی جاشیش نەبوو, بەڵكە موختار بوو لە لایەن پێشمەرگەوە كوژرا, كوڕەكەی ئازایانە زوو رایگەیاند باوكم تاوانبارەو كێشەم لە گەڵ لایەنی بكوژی باوكم نییە, تەنانەت چووە ڕیزی پارتی بكوژی باوكییەوە, پۆستی بالاشی وەرگرت, لەو بوارە نموونەی جوانی پێشكەش كرد, كەچی ئێستا هەندێك حیزب و راگەیاندن تەنها پەلاماری ئەو دەدەن چاو لە هەموو نموونە ناشرینەكان دی دەپۆشن, بەمەش دەكەونە ناو تاوانە بە پاككردنەوەو جوانكردنیان.
سەرۆك جاشەكان هەموو بە خەفیفەو سەقیلەوە تاوانبارن, جارێ ئامر مەفرەزە خاسە هەموو بە ئیمتیاز تاوانبارن, دەرچوونی مەفرەزەی تایبەتی بۆخۆی پاداشتی تاوان بوو دەدرا بە تاوانباران و نۆكەران, كەس بە یانەسیب مەفرەزەی بۆ دەرنەچووە, بگرە جاشی مەفرەزە خاسەكانیش كەمیان هەیە نەگلابێتنە تاوانەوە, دیارە حەشاماتەكەی ژێرەوەی فەوجەكان كە نزیك 400000 كەسبوون ناڵێم, فەوجەكانیش بەرپرسانی سەرەوەیان هەموو گلاونەتە تاوانەوە, لەوانەشە بەرامبەر حیزبێك یان كەسانێك هاوكارییان كردبێت, وەلێ بەرامبەر پارتی دیكەو لە ناوچەی دیكە تاوانیان كردووە, ئامری فەوج و مەفرەزە نییە لە دوای رێكەوتی 8-9-1987 ەوە تا 6-9-1988و واتا بە درێژایی 363 رۆژ لەناو تاوانا نەبووبێت, ساڵ و مانگ و رۆژەكان دیكە باس ناكەم, نەبووە لەو ماوەیە بەردەوام بەشداری تاوانی نەكردبێت, ئەوە بڕیار بووە, بڕیاری بیرۆی باكووری پارتی بەعسی عەرەبی ئیشتراكی ژمارە 5731, واتا بڕیاری عەلی حەسەن مەجید, كە ناوی مەجید هات, كەواتا پیاویان نەبووە جێبەجێی نەكردبێت .
كاك ئارێز داراپوور تێكۆشەرێكی سنەییە, فەرماندەو كۆنە چریك و ئێستا دیموكراتە, جارێك سەرەتای دوو هەزارەكان داوای لێمكرد كەسێك كوڕی خاوەند كۆمپانیایەكی ئەڵمانی بەرهەمهێنەری چەكی كیمیاوییە دەیەوێت بڕوات بۆ هەڵەبجەو داوای لێبوردن لە خەڵكەكەی بكات, بە داخەوە رۆژی خۆی نەمانتوانی دەعوەتی بكەین و وەلامیشمان نەدرایەوە, لە كاتێدا نموونەیەی بالا بوو بۆ دان نان بە راستییەكان.
ئێستا لەم نموونە جوانەوە, هەقی وایە بەچكە جاشەكان فێر بن و ئەزموونی لێوەربگرن ئەم رێگایە بگرنە بەر, داوای لێبوردن لە قوربانیان و خەڵك بكەن, لە پای تاوان و خیانەتی باوكیان, بزانن باوكیان بە كاروانی ئۆتۆمۆبێل و ئالای كوردستان لە سایەی دەسەلاتێكی بێكەرامەتدا لە تاوان پاك نابنەوە, جوان نیشاندانی باوكیان بەشدارییە لە تاوان, درێژە دانە بە تاوانی باوكیان.
ئەوان بەرپرس نین لە تاوانی باوكیان, بەڵام هەوڵدان بۆ سڕینەوەی تاوانەكای باوكیان و جوانكردنیان راستەوخۆ دەیانكاتە شەریكە بەشی تاوان, ئەمەش جۆرە جاشیەتییەكە بۆخۆی, چاكترە و رێگا دروستەكەی ئەوەیە خۆیان لە تاوان و مێژووی باوكیان پاك بكەنەوەو باوەڕ بە راستییەكان بهێنن كە باوكیان خیانەتكارو تاوانبار بوونە, نە لێبوردنی بەرەی كوردستانی, نە گەرمكردنی شەڕی ناوخۆیی, نە كاروانی دوورو درێژی پرسەكەرانی گۆڕستان , نە ئاڵا 10 هەزارییە چینییەكانی سەر تابووتەكانیان نایانشواتەوە لە تاوان و خیانەت, ئەوە خانەنشینییەكەشیان گەندەڵییەو لە دەرەوەی یاسای خانەنشینییە, چونكە ئەوەی رۆژێك جاشێتی كردبێت دووای پێشمەرگایەتی خانەنشینی نایگرێتەوە. ئەوان بە داكۆكیكردن لە باوكیان درێژە بە جاشێتی و تاوان دەدەن و دەچنە سەر رێگاكەی باوكیان, ڤایرۆسی جاشێتی لە جەستەیان دەچێنن, داكۆكیكردن لە تاوان هەوڵدان بۆ پەردە پۆشكردنی تاوان بۆ خۆی تاوانە و پێویستە سزای بۆ دابندرێت و رێگای لێ بگرترێت, نەخوازەلا تۆمەت هۆنینەوەش بۆ شەهیدان و بەلارێدا بردنی روداوەكان بۆ خۆی خیانەتە لە مێژوو و هەیبەتی قوربانیدەران و ناشرینكردنی شەهیدان.
پێویستە یاسایەك دەربكرێت بۆ تاوانباران, رێگا بگرێت لەوەی جوان نیشان بدرێن وە قەدەغەی ئەوەش بكرێت ئالای كوردستان لە سەر گۆڕ و تابوتیان دابندرێت, ئەگەر رێزی ئاڵاكەتان دەگرن.

ئۆپه‌راسیۆنی ئه‌نفال به‌ به‌شداری سوپای عێراق و هێزه‌ تایبه‌ته‌كان و ئه‌من و ئیستخباران و …. به‌ هاوكاری زیاتر له‌ 366 فه‌وجی جاش و ده‌یان مه‌فره‌زه‌ خاسه‌ی جاشی كورد ئه‌نجامدران. هاشم سوڵتان له‌ وته‌یه‌كی به‌رگریدا له‌ پرۆسه‌ی دادگایی ئه‌نفالدا ژماره‌ی جاشه‌كانی به‌ 250000 كه‌س دیاریكردووه‌.
له‌سه‌رجه‌م ئۆپه‌راسیۆنه‌كاندا دیده‌ره‌كان شایه‌دی ئه‌وه‌ ده‌ده‌ن, جاشه‌كان له‌ هه‌موو ئۆپه‌راسیۆنه‌كان پێش سوپا كه‌وتوونه‌, زۆرینه‌ی خه‌ڵكه‌كه‌ به‌ چاوساغی و درۆی ئه‌وان ده‌ستگیركراون, به‌ پێی به‌ڵگه‌نامه‌كان هیچ فه‌وج و مه‌فره‌زه‌ی تایبه‌تی جاش نییه‌, به‌شداری چه‌ند پرۆسه‌یه‌كی ئه‌نفالیان نه‌كردبێت, له‌ ماوه‌ی ئه‌نفالدا به‌شدار نه‌بوبێت, یاخود هاوكات له‌ گه‌ڵ به‌شداری له‌و كات و شوێنه‌دا ئه‌ركیان پێ نه‌سپێردرابێت.

بۆچی جاشه‌كان هه‌موو تاوانباری به‌شداری ئه‌نفالن؟

له‌ رێكه‌وتی 8-9-1987 به‌ نووسراوی ژماره‌ 5731ی بیرۆی باكووری پارتی به‌عسی عه‌ره‌بی سۆسیالستی, بڕیار درا ته‌نها 50%ی پێكهاته‌ی فه‌وجه‌ خه‌فیفه‌كان له‌ باره‌گا جێگیره‌كانیان و ره‌بایه‌كان بمێننه‌وه‌, ئه‌وی دی به‌كار بهێنرێن بۆ په‌لاماری گونده‌ قه‌ده‌غه‌كراوه‌كان, بۆ ئه‌وه‌ی په‌لاماری پێشمه‌رگه‌و دانیشتووانه‌ سڤیله‌كه‌ی بده‌ن, له‌ هێرشه‌كاندا پێش سوپا كه‌وتن, به‌شداریان كرد له‌ په‌لاماری هاووڵاتیانی سڤیلی لادێ نشین, خانووی هاووڵاتیانیان روخاند, مزگه‌وت و قوتابخانه‌و نه‌خۆشخانه‌یان وێران كرد, له‌ تاڵانیش ده‌ستیان نه‌پاراست, بڕیاری 4008یش له‌و باره‌وه‌ ئازادیانی كرد له‌ تاڵانكردن. واتا به‌رده‌وام چاره‌كی كۆی ژماره‌ی فه‌وجه‌ خه‌فیفه‌كان له‌ ماوه‌ی ئه‌و 364 رۆژه‌دا له‌ ئه‌ركدا بوون له‌ پانتایی جوگرافیای كوردستان, وێڕای چاره‌كێكی زیاتری دیكه‌یان به‌رده‌وام له‌ باره‌گاو ره‌بایه‌كاندا پارێزگاری حكومه‌تیان ده‌كرد و رێگاگانیان ده‌پاراست و بۆسه‌یان داده‌نایه‌وه‌ له‌سه‌ر رێگاكان بۆ پێشمه‌رگه‌و هاووڵاتیان, ده‌یان و سه‌دان تاوانی جه‌رگبڕیان له‌و بۆسانه‌ ئه‌نجامدا. له‌ ته‌واوی پرۆسه‌ی ئه‌نفاله‌كان و قۆڵه‌كانیه‌وه‌, سه‌ره‌تا جاشه‌كان چونه‌ته‌ گونده‌كان و هه‌ڵه‌ت و شیو دۆڵ و ناو ئه‌شكه‌وته‌كان و سه‌ر چیاكان دواتر سوپا, به‌مه‌ش ده‌رده‌كه‌وێت ته‌واوی فه‌وجه‌ جاشه‌كان له‌ پرۆسه‌ی ئه‌نفالدا لانی كه‌م چه‌ندین جار به‌شدارییان كردووه‌ له‌ تاوانه‌كه‌و هاوپشكن له‌ تاواندا تۆمه‌تبارن به‌ ئه‌نجامدانی جینۆساید, ناویان له‌ لیستی تۆمه‌تبارانی ئه‌نفال نووسرابێت یان نا.
ته‌نانه‌ت مندالانیان چه‌كدار ده‌كرد بۆ موچه‌كانیان, له‌و ئاسته‌دا ژماره‌یه‌كی زۆریشیانیان به‌ كوشتدا, ئه‌مه‌ش تاوانێكی دیكه‌یانه‌ له‌ پاڵ تاوانی به‌شداری له‌ تاوانی جینۆسایدی ئه‌نفال.

پشكی جاش له‌ جێبه‌جێكردنی بڕیاری 4008
له‌ ئۆپه‌راسیۆنی ئه‌نفالدا زۆربه‌ی ده‌ستكه‌وته‌كان كه‌ به‌ده‌ست ده‌هێنران له‌ سه‌روه‌ت و سامان بۆ فه‌وجی جاشه‌كان و هێزه‌كانی حكومه‌تی عێراقی بوون به‌ پێی بڕیاره‌كه‌, هێزه‌كان عێراق به‌ ته‌واوی ده‌ستكراوه‌ كران بۆ فه‌رهودو تاڵانی, به‌ تایبه‌ت فه‌وجه‌كانی جاش.
خاڵی حه‌وت له‌ بڕیاری 4008, جاشه‌كانی سه‌رپشك كرد له‌ تاڵانكردن” هه‌موو ئه‌و شتومه‌كانه‌ی كه‌وا فه‌وجه‌كانی به‌رگری نیشتمانی جه‌نگاوه‌ره‌كانیان ده‌ستیان ده‌كه‌وێت بۆ خۆیان ده‌بێت, ته‌نها چه‌كه‌ قورسه‌كان و چه‌كی پشتیوانی و چه‌كی مام ناوه‌ندی نه‌بێت چه‌كه‌ سوكه‌كان بۆ خۆیان ده‌بێت, ئێمه‌ی لێ ئاگادار بكه‌نه‌وه‌و ته‌نها ژماره‌كانیان تۆمار بكه‌ن. پێویسته‌ له‌سه‌ر فه‌رمانده‌ی جحافله‌كان چالاك بن و بۆ ئاگاداركردنه‌وه‌ی هه‌موو موسته‌شاره‌كان و فه‌رمانده‌ی سرییه‌كان و مه‌فره‌زه‌كانیان, وه‌ به‌ وردی ئێمه‌ ئاگادار بكرێینه‌وه‌ له‌ چالاكییه‌كانی فه‌وجه‌كانی به‌رگری نیشتمانی”.

له‌ ئۆپه‌راسیۆنی ئه‌نفالی یه‌ك 70 فه‌وجی جاش جگه‌ له‌ مه‌فره‌زه‌ خاسه‌كان به‌شداربوون, ئه‌نفالی دوو 77 فه‌وجی جاش, ئه‌نفالی سێ 70 فه‌وجی جاش, ئه‌نفالی چوار 55 فه‌وجی جاش, ئه‌نفالی 5 و 6 و 7 چل و پێنج فه‌وجی جاش به‌شدارییان كرد.
هه‌رچه‌نده‌ ئه‌نفالی 1 و دوو و چوارو هه‌شت به‌ ئۆپه‌راسیۆنی سوپا ناوزه‌د كراوه‌, سێ و پێنج و شه‌ش و حه‌وت به‌ ئۆپه‌راسیۆنی جاش و هێزه‌ ناوچه‌ییه‌كان , به‌ڵام له‌ ئه‌نفالی هه‌شتدا لانی كه‌م 163 فه‌وجی جاشی خه‌فیفه‌ كۆی گشتی65,375جاش به‌شداری ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌یان كردووه‌.
به‌ پێی به‌ڵگه‌نامه‌یه‌ك به‌ واژۆی سه‌ركرده‌ی ئۆپه‌راسیۆن لیوا روكن یوسف محه‌مه‌د ئه‌لزه‌رب, فه‌رمانده‌ی له‌شكری پێنج له‌جۆری (ئه‌و په‌ڕێ‌ نهێنی ‌و تایبه‌ت) به‌ ژماره‌ (ح2 2422) له‌ (25 ك. 1. 1988) بۆ فه‌رمانده‌یی گشتی سوپای ناردووه‌, دیاریكردووه‌ له‌و شاڵاوه‌ 13553 كه‌س ده‌ستگیركراون, كه‌ ” 893 كه‌سیان تێكده‌رن”پێشمه‌رگه‌”, 737 كه‌سیان تێكده‌ری خۆ به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌ر, 1489 پیاو, 3373 ژن, 6964 منداڵ” بوونه‌. هاوكات له‌ راپۆرته‌كه‌ ستایشی رۆڵی فه‌وجه‌ خه‌فیفه‌كانی كردووه‌ كه‌ له‌ هه‌موو قۆڵه‌كانه‌وه‌ پێش كه‌رته‌كانی سوپا كه‌وتوونه‌, به‌شداری روخاندنی لادێكان و تاڵانیه‌كانیان كردووه‌.
جاشه‌كان سه‌رباری ئه‌وه‌ی راسته‌وخۆ له‌ كرده‌ سه‌ربازییه‌كان پێش سوپا كه‌وتونه‌ و به‌هۆی شاره‌زایی و په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانیانه‌وه‌ هۆكاری گرتنی زۆرینه‌ی خه‌ڵك بوونه‌, هاوكات له‌ رێگای ئه‌وانیشه‌وه‌ خه‌ڵكێكی زۆر ته‌سلیم بوونه‌ته‌وه‌ كه‌ زۆرینه‌یان پیاوی گه‌نج و زۆریان چه‌كدار بوونه‌, واتا له‌ كاتی ئۆپه‌راسیۆنی ئه‌نفال و كاتی ئاساییدا رۆڵی خۆیان له‌ ئه‌نفالكردنی خه‌ڵكدا گێڕاوه‌.
جاری واش رێك كه‌وتووه‌ له‌ پرۆسه‌ی ئه‌نفالدا جاشه‌كان رۆڵی پۆزه‌تیفیان گێڕاوه‌ وه‌ك له‌ ئامریه‌ی سه‌ربازگه‌ی ته‌ق ته‌ق به‌ هاوكاری جاشه‌كان هه‌ندێكیان ئازاد كراون له‌ چه‌مچه‌ماڵ و دوزیش جاشه‌كان هه‌ندێكی دیكه‌یان ئازاد كردووه‌, تاك و ته‌را لێره‌و له‌وێش جاشه‌كان ژن و منداڵیان له‌ زۆر جێگا به‌هۆی خزمایه‌تیه‌وه‌ به‌رداوه‌ .

دادگایی كردن

له‌ پرۆسه‌ی دادگاییه‌كه‌ی دۆسییه‌ی ئه‌نفال حه‌وت تۆمه‌تبار وه‌ك تۆمه‌تباری سه‌ره‌كی دادگاییكران, وه‌ 42 تۆمه‌تباریش له‌ هه‌نگاوی یه‌كه‌مدا دیاریكرابوون بۆ دادگاییكردن لێ ئاماده‌ نه‌بوون وه‌ك له‌ دوو نامه‌ی دادگای باڵای تاوانه‌كاندا ناویان هاتووه‌ ” به‌ پێی نووسراوی ف2 1445 رێكه‌وتی 18-12-2005 ی دادگای باڵای تاوانه‌كان, بڕیاری گرتن بۆ 24 كه‌س ده‌رچوو, كه‌ بریتی بوون له‌” نزار خه‌زره‌جی, یونس ئه‌لدرب, ئه‌یاد خه‌لیل زه‌كی 89-اللوائ الركن (ایاد خلیل زكی) قائد ق ق جح /د و /, ره‌مزی مه‌حمود 92-اللوائ الركن (رمزی محمود عبداللە) قائد فق مش /33, سه‌عید مه‌حمود باریكه‌, قاسم دڕه‌یی 216-قاسم رشید درەیی , معته‌سه‌م به‌رزنجی, یاسین ره‌ئوف, ته‌حسین شاوه‌یس, قاسم ئاغای كۆیه‌, بایز عه‌بدالڕه‌حمان, عه‌لی ئه‌حمه‌د ره‌شید, نیعمه‌ فارس 86-الفریق الركن (نعمە فارس حسین) معاون رئیس اركان الجیش للتدریب
, حه‌مید شه‌عبان, نه‌جم عه‌بدوڵا دوری, عیسمه‌ت سابیر 94-اللوائ الركن (عصمت صابر عمر) قائد فق /4 ,عه‌دنان جه‌باری 179-سعید عدنان جباری, جیهان موسا, ره‌فعه‌ت گلی شمال رفعت كلی امر سریە , عوسمان شێخ سه‌عید, شێرزاد ساڵه‌ح, تۆفیق جه‌بار قاره‌مان 159-توفیق جبار قارمان، حوسێن شێخ سه‌عید, حه‌سیب حه‌مه‌ ئینجه‌”.
هه‌روه‌ها “له‌ رێكه‌وتی 21-12-2005, به‌ پێی نوسراوی دادگای باڵای تاوانه‌كان ژماره‌ ف2 1474, داوای ناوی سیانی و ناونیشانی 18 تاوانبار ده‌كات كه‌ بریتین له‌” سه‌عید مه‌حمود باریكه‌, عه‌دنان جه‌باری, شێخ ره‌ئوف, شێخ جه‌عفه‌ر 164-جعفر عبدالكریم البرزنجی محافز السلیمانیە, شێخ ره‌مه‌زان, قاسم دڕه‌یی, جیهان موسا, معته‌سه‌م به‌رزنجی, ره‌فعه‌ت گلی, یاسین ره‌ئوف, غه‌سان شێخ سه‌عید, ته‌حسین شاوه‌یس 409-تحسین شاویس سعید , شێرزاد ساڵه‌ح, قاسم ئاغای كۆیه‌ 115-المستشار (قاسم فارس تاهر مصتفی اغا) ف د و /, تۆفیق جه‌بار قاره‌مان, بایز عه‌بدالڕه‌حمان, حوسێن شێخ سه‌عید, عه‌لی ئه‌حمه‌د ره‌شید, حوسێن حه‌مه‌ ئینجه‌”.
-نزار خه‌زره‌جی, كه‌ به‌ وته‌ی خۆی راسته‌وخۆ فه‌رمانده‌یی ئه‌نفاله‌كانی 1 , 2, 4 , 8ی كردووه‌ ناوی له‌ لیسته‌كه‌دا نییه‌, وه‌ 25 كه‌س له‌ كۆی 42 كه‌سه‌ داواكراوه‌كه‌ ناویان له‌ لیستی تۆمه‌تباران نییه‌ كه‌ 21 یان كوردن و راسته‌وخۆش كه‌سوكاری قوربانیان له‌مانه‌و زۆری دیكه‌ سكاڵایان له‌ دژیان تۆماركردووه‌, كاتی خۆی پێش دادگای باڵای تاوانه‌كان لیسته‌كه‌یانم بڵاو كرده‌وه‌.

زۆرینه‌ی تاوانبارانی ئه‌نفال كوردن

لیستی 423 كه‌سه‌كه‌ی تۆمه‌تبارانی دووه‌می ئه‌نفال به‌ تایبه‌ت كورده‌ جاشه‌كان له‌ سه‌ر بنچینه‌ی ئه‌و به‌ڵگه‌نامانه‌ی ده‌ست كه‌وتن له‌ به‌شداریان له‌ پرۆسه‌كه‌ نموونه‌ 163یان له‌ ئه‌نفالی 8, 77یان له‌ ئه‌نفالی یه‌ك و دوو كه‌ نیشانه‌ی ئازایه‌تیان وه‌رگرت, وه‌ هه‌ندێك بڕیاری دیكه‌ی وه‌رگرتنی نیشانه‌ی ئازایه‌تی دیاریكراون, وه‌ك بینیمان 21 كه‌س كه‌ راسته‌وخۆ كه‌سوكاری قوربانیان سكاڵایان له‌سه‌ریان تۆمار كردووه‌, ناویان له‌ لیسته‌كه‌ هه‌ر نییه‌, سه‌رباری زۆر ناوی دیكه‌ سكاڵایان له‌سه‌ر تۆمار كراوه‌, به‌ڵام دواتر به‌ هۆكاری نه‌زانراو ناویان نه‌چۆته‌ لیسته‌كه‌وه‌.
وه‌ كه‌سانێكی زۆریش هه‌ن له‌ میانی پرۆسه‌ی ئه‌نفالدا تاوانی قێزه‌ونیان ئه‌نجامداوه‌ كه‌چی به‌هۆی نه‌بوونی هۆشیارییه‌وه‌ كه‌سوكاری قوربانیان سكاڵایان له‌ دژیان تۆمار نه‌كردووه‌.
ئه‌گه‌ر كورده‌كان ته‌نها ئه‌و 258 كه‌سه‌ بن له‌ كۆی لیسته‌ 423 كه‌سییه‌كه‌ ئه‌وا 60,9%ی تۆمه‌تباران دیاریده‌كه‌ن, كه‌ زۆری دیكه‌ له‌ لیسته‌كه‌دا هه‌ن, وێرای لیسته‌ 21 كه‌سییه‌ داواكراوییه‌كه‌ی خولی یه‌كه‌م و ئه‌وانه‌ی سكاڵایان له‌سه‌ر تۆماركراوه‌ له‌ لایه‌ن قوربانیانه‌وه‌ نه‌خرانه‌ هیچ لیستێكه‌وه‌و ئه‌وانه‌شی سكاڵایان له‌ دژیان هه‌ر تۆمار نه‌كرا.
كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر ئه‌نفال بڕیاره‌كه‌ی له‌ لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی سه‌ركردایه‌تی شۆڕشه‌وه‌ درابێت , ئه‌وا جێبه‌جێكاره‌كه‌ی به‌شێوه‌ی گشتی جاشی كوردن, ئێستا هه‌موو له‌ سزا نه‌ك رزگاریان بووه‌, بگره‌ كه‌وتوونه‌ته‌ به‌ر پاداشتی ده‌سه‌ڵاتی كوردی.

بۆچی دادگایی ناكرێن؟
به‌ به‌هانه‌ی لێبوردنی گشتی به‌ره‌ی كوردستانییه‌وه‌ تۆمه‌تبارانی ئه‌نفال هه‌موو له‌ سزاو لێپرسینه‌وه‌و به‌رپرسیارێتی رزگاریان بووه‌, لێبوردن ئه‌وانه‌شی گرته‌وه‌وه‌ تا دوای 2003 له‌ به‌غدا بوون, له‌ كاتێك تاوانی ئه‌وان گلانه‌ به‌ تاوانی جینۆسایدو تاوانی جه‌نگ و تاوانی دژ به‌ مرۆڤایه‌تی, لێبوردن ئه‌و جۆره‌ تاوانانه‌ ناگرێته‌وه‌, گوایه‌ رێگا دراوه‌ له‌ رێگای مافه‌ كه‌سییه‌كانه‌وه‌ قوربانیان سكاڵا تۆمار بكه‌ن, به‌ڵام ئه‌مه‌ راست نییه‌ هه‌موو ده‌زگاكانی حكومه‌ت له‌ به‌رده‌م سكاڵای كه‌سوكاری قوربانیان داخراوه‌, به‌ فه‌رمی سكاڵامان له‌ داواكاری گشتی ره‌تكراوه‌ته‌وه‌, ده‌سه‌ڵاتی باڵای كوردستان فه‌رمانیان داوه‌ ئه‌م كه‌یسه‌ نه‌جوڵێنرێت, هیچ سكاڵایه‌ك له‌ دژی تاوانبارانی ئه‌نفال نه‌جوڵێنرێت.

كۆمپانیای هەواوی لە رێكەوتی 15ی سەپتەمبەری ساڵی 1987 بەسەرمایەی تەنها 21000 یوانی چینی واتا تەنها 3000 دۆلار دامەزرا, بارەگای سەرەكی لە شاری شینجینی چینە, 197000 كارمەندی هەیە, 107000 یان لە كەرتی توێژینەوەو گەشە پێدانی كۆمپانیاكە كاردەكەن واتا رێژەی 54,8% كۆی هێزی كاری خەریكی داهێنانن, ئەمەش دەریدەخات پرۆسەی داهێنان زۆر گرنگە لای هەواوی و كاری سەرەكییەتی:

https://www.asharqbusiness.com/article/36685/%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%88%D9%8A-%D8%AA%D8%B6%D8%AE-22-%D9%85%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%B1-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AD%D8%AB-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1-%D9%84%D9%84%D8%AA%D8%BA%D9%84%D8%A8-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%83%D9%8A%D8%A9/
هەواوی لە یۆلی 2010 ەوە چووە لیستی كۆمپانیاكانی فۆرتشن گلۆباڵی 500, بووە بە یەكێك لە 500 كۆمپانیا زەبلاحەكەی جیهان, ئێستا شەشەم گەورە كۆمپانیای كەرتی تەكنەلۆجیای جیهان و گەورەترینی چینە, یەكێكە لەو 145 كۆمپانیایەی چین كە ئەمساڵ كە لە لیستەكەدان, چین وەك وڵات بووە یەكەم.
هەواوی پشكی لە بۆرسەكاندا نییە بۆ فرۆشتن, پشكەكانی هەمووی بۆ كارمەندانی بە ڕەگەز چینی كۆمپانیاكەیە, بە مەرجێك كە رۆیشتن و كۆمپانیاكەیان جێهێشت پشكەكە لەگەڵ خۆیان نابەن و دەیفرۆشنەوە بە كۆمپانیاكە.
هەواوی تەنها كۆمپانیایەك نییە بۆ چینیەكان, بەڵكە جێگای شانازی پیشەسازی و داهێنانی چینیشە, بەرەی پێشەوەی جەنگی تەكنەلۆجیای چینە لە بەرامبەر ئەمەریكاو هاوپەیمانەكانی, ئیرادەو داهێنان و هێمای ولاتە.

شەڕ فرۆشیەكانی ئەمەریكا

ساڵی 2017 كۆمپانیای زەبلاحی پەیوەندییەكانی چینی ZTE , بە بەهانەی هەناردە كردنی تەكنەلۆجیای ئەمەریكی بۆ ئێران و كۆریای باكوور, كەوتە بەر سزای ئەمریكا زوو بەزی تەسلیم بوونی خۆی راگەیاند, بوو بە كارەسات بۆ كۆمپانیاكە پشكەكانی داتەپین و چەندین ساڵ چووە بواری پوكانەوەوە.
دوای كۆمپانیای زەد تی ئی, هەواوی كەوتە بەر نەفرەتی ئەمەریكا, سەرەتا لە گرتنی منج وانزۆ كچی سەرۆكی كۆمپانیا و دامەزرێنەری لە كەنەدا لە یەكی دیسەمبەری 2018 دەستی پێكرد, گوایە پێشێلی سزاكانی ئەمەریكای كردووە لە دژی ئێران.
هەنگاوی دووەم ئابلوقەی هەمەلایەنە كرایە سەر هەواوی و لە دوور خستنەوەی لە بازاڕی ناوخۆی ئەمەریكاو هاوپەیمانەكانی لە گرێبەستەكانی 5 جی ئەنتەرنێتی خێرا كە هەواوی پێشەنگی جیهان بوو لێی, وە قەدەغەكردنی كڕینی هەر چیپێك لە هەر كۆمپانیایەك كە بە بەرنامەو ئامێری ئەمەریكای تێدا بەكار هێنرابێت, گوگڵ و مایكرۆسۆفتیش كۆتاییان بە پەیوەندییەكانیان لەگەڵ هەواوی هێناو رێگەیان نەدا بەرنامەكانیان بەكار بهێنێت, بەمەش هەواوی لە یەكەم كۆمپانیای جیهانەوە فڕێ درایەوە خوارەوە بۆ هەشتەم كۆمپانیا لە بەرهەم هێنانی تەلەفۆنی زیرەك, لە بواری بەرهەم هێنانی تەلەفۆنی زیرەك بووە جەستەیەكی بێ روح.
هروەها های‌سیلیكون كە كۆمپانیای دیزاینی چیپە بەلام بێ كارگا, بارەگای لە شینزینە, خاوەندارێتی تەواو بۆ هەواوی دەگەڕێتەوە, گەورەترین كۆمپانیای دیزاینی چیپە لە چین, بەهۆی ئابلوقەی ئەمەریكاوە بە تەواوی راوەستاو لە جولە كەوت, چونكە هیچ كۆمپانیایەك ئامادە نەبوو چیپە دیزاینكراوەكانی بۆ بەرهەم بهێنێت.

هەواوی چی كرد؟

هەواوی لە جیاتی شكست و بێهیوایی لەبەرامبەر ئەم جەنگە هەمەلایەنە, ورەی دا بە خۆی, بە دوای داهێنان و بازاڕو كاردا گەڕا, ئەو سوپایەی هەیبو لە بواری داهێنان كەسی نەناردە ماڵەوە, لە بەرامبەردا وتی زیاتر بیر بكەنەوە, تەلەفۆنی هەواوی داتەپی لە ریزبەندی جیهانی 7 پلە هاتە خوارەوە, هۆنەری فرۆشت, لە بازاڕەكان دەركرا.
لە بری بەرهەمهێنانی تەلەفۆن جۆری كارەكانی زیاد كرد, چووە بوارەكانی كەرتی ئۆتۆمۆبێلی زیرەك, پیشەسازی, كشت و كاڵ و كێڵگەی بەراز بەخێوكردن و كەرتی كانەكان…, هەواوی بووە هەمە كارە, لە هەموویدا گۆڕانكاری دروست كردو سەركەوتوو بوو, ئۆتۆمۆبێل و كێڵگەو كانەكانی زیرەك كرد.
لەو قەیرانە توندەی تیایدا بوو لە بواری ئابووری داهاتەكەی بە نزیك 25% كەمیكردبوو, كەچی زۆرترین رێژەی داهاتی بۆ بەشی گەشەو توێژینەوە تەرخانكرد, لە ساڵی 2021 دا 21 ملیارو 280 ملیون دۆلاری لەو بەشە خەرج كرد كە دەیكردە رێژەی 22,4%ی كۆی داهتەكەی
https://www.huaweicentral.com/huawei-will-maintain-strong-rd-division/?fbclid=IwAR2kcCfxPyn31VtwvJLi6t15vDnb2l-Xbk1KFwj64PyUFLA7z7D-kqOiNM0
هەواوی لە دوای كۆمپانیای مێتای فەیسبووك زۆرترین رێژەی داهاتی لە بواری توێژینەوەو داهێنان خەرج كردووە لە جیهاندا.
بەم ئیرادەیەوە هەواوی یەكەمی جیهان بوو لە ساڵی 2021 دا لە داهێناندا, زیاتر لە 110 هەزار داهێنانی لە 45000 خێزانی داهێنان هەبوو, هەروەها لە ناو كۆمپانیا چینییەكانیش یەكەم بوو
https://www.skynewsarabia.com/technology/1529683-%D9%87%D9%88%D8%A7%D9%88%D9%8A-%D8%AA%D9%83%D8%B4%D9%81-%D8%A7%D9%95%D9%86%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%AA%D8%B9%D8%B2%D9%8A%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A8%D8%AA%D9%83%D8%A7%D8%B1-%D9%88%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AD%D8%AB-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B7%D9%88%D9%8A%D8%B1

یەكەم كاردانەوە هارمرنی ئۆ ئێس

دوای ئابلوقە هەمە لایەنە گشتگیرەكەی ئەمەریكا, هەواوی بە ناچاری لە ئۆگستی ساڵی 2019 سستەمی HarmonyOS بە 77 زمان راگەیاند بۆ كاركردنی ئامێرەكانی لە مۆبایل و كاتژمێرەوە بۆ تەلەفزیۆن و ئۆتۆمۆبێل, كە ئێستا زیاتر لە 500 ملیۆن ئامێر بەكاری دەهێنن.
لەوكاتەوە ئەم سستەمە بەردەوام لە نوێكردنەوەدایە, دوا نوێكردنەوە HarmonyOS 3 لە 27-7-2022 بە فەرمی راگەیەنرا.
سستەمەكە بە گشتی ساناو سەركەوتوو وە خێراو دەوڵەمەندە, تەنانەت بەكارهێنەر دەتوانێت دەستی بگاتە گوگڵیش كە قەدەغكراوە.
تا یۆنی 2022 زیاتر لە نیوملیۆن گەشەپێدەر بەشداریان كرد لە گەشەپێدان و پێشخستن و كەمكردنەوەی كەموكوڕییەكانی سستەمەكە.
بە گشتی هارمۆنی ئۆ ئێس دیاری داهاتووی هەواوییە بۆ چینییەكان و هاوپەیمانەكانی ئامادەیە بۆ كاتی دابڕانی یەكجاری بەرەی چین و ئەمەریكا لە یەكتر و بەشكردنی ئەنتەرنێت و زنجیرەكانی بەرهەمهێنان.
جەنگەكە سەرەتایەو ئەمەریكا چۆن لە هەشتاكان بەرامبەر یابان گرتییە بەر بۆ رێگاگرتن لێی لە گەشەكردن لە بەرهەم هێنانی چیپ, ئێستا بەرامبەر بە چین ئەنجامی دەدات, لە كۆتادا ئەمەریكا هەموو كارتەكانی بەردەستی بەكاردەهێنی بۆ ئەوەی چین پێشی نەكەوێت جگە لە كارتی سەربازی ئەوەیان بڤەیە, وەلێ چینییەكان پشوو درێژو هێمن و زیرەكن.

كۆتایی قۆناغی پوكانەوە
بە پێی دەزگای راگەیاندنی بلمبۆرگ فرۆشتنی هەواوی لە چارەكی چوارەمی 2022 بە ڕێژەی 7,2% زیادیكردووە, گەیشتۆتە 27,4 ملیار دۆلار , بەهۆی كەرتی ئۆتۆمۆبیلی زیرەك و …… .
كۆمپانیای هەواوی پێشبینی دەكات ساڵی 2022 داهاتی لەچاو ساڵی 2021 بە ڕێژەی 0,4% زیاد بكات بگاتە 91,53 ملیار دۆلار, واتا دابڕان لە قۆناغی پوكانەوە دەستی پێكردووە.
هەرچەندە تا ئێستا داهاتی هەواوی كەمترە لە ساڵی 2022 گەیشتە 122 ملیار دۆلار, بەلام نیشانەی كۆتایی قۆناغی پوكانەوەیە بۆ كۆمپانیاكە, سەرباری ئەوەی دەستی دەگاتە بەرهەمی ئەو كارانەی لە3 ساڵی رابردوو كاری لەسەریان كردووە لە پڕۆژەو داهێنان.

لە خەندەوە بۆ قاقای پێكەنین

بە پێی رۆژنامەی تێلیگرافی بەریتانی بێت هەواوی داهێنانێكی دانسقەی لە بواری ئامێری بەرهەم هێنانی چیپ دا كردووە, گوایە هەواوی داهێنانی پێشكەش كردووەو داوای پاتیچنتی لە چین بۆی كردووە, بۆیە تەلەگراف دەڵێت ئەگەری ئەوە هەیە ئەم كۆمپانیایە چیپی بچوكترو بەهێزتر بەرهەم بهێنێت لە داهاتوودا, لە مانگی نۆڤەمبەری ساڵی 2022 ئەم داهێنانەی ئەنجامداوە, لە دیسەمبەی ساڵی رابردوو ئاشكرای كردووە.
گەیشتنی هەواوی بە تەكنەلۆجیای “EUV” كە تەنها كۆمپانیای “ASML” ی هۆڵەندی بەرهەمی دەهێنێت” ASML كۆمپانیایەكی هۆڵەندی فرەنەتەوەییە لە ساڵی 1984 دامەزراوە, بەهای بازاڕی 215 ملیار دۆلارە. نە مانگاكان و نە كێڵگەی گوڵەكان گەوهەری تاجی هۆڵەندا نین, بەڵكە كۆمپانیای “ASML” گەوهەرەكەیە, وەك وەزیری بازرگانی دەرەوەی هۆڵەندا لیسجی شرینماخر رایگەیاند.”.
لە ئێستاوە ئەو داهێنانە گەورەیەی هەواوی وڵاتانی رۆژئاوای راچەڵەكاندووە, چونكە چیپ پاژنەی ئەخیلی چینییەكان بوو”چین گەورەترین بازاڕی چیپی جیهانە, 53,7%ی بەرهەمی چیپی جیهان لە بازاڕی چین ساغ دەبێتەوە. ساڵی 2020 لە كۆی بایی 446,1% ملیار دۆلار چیپی بەرهەم هاتوو لە جیهاندا, بایی 239,4 ملیار دۆلار كە چین كڕیویەتی , لەو قەبارەیە چین بایی 199,7 ملیار دۆلار چیپی لە دەرەوە كڕیوە, هەرچەندە ئەو بڕە بۆ ساڵەكانی دواتر وەك رێژە كەمبۆتەوە نەك وەك نرخ”.
جەنگە جیهانییەكە لە 7ی ئۆكتۆبەری ساڵی رابردوو بایدن لە بەرەی چیپەوە رایگەیاند, هاوپەیمانی ئەتڵەسی چیپ, بە هاوپەیمانی چوار قۆڵی ناسێنراوە” ئەمەریكا, تایوان, كۆریای باشوور, ژاپۆن” هەوڵی دامەزراندنی درا.
ئەمەریكا فرۆشتنی ئامێری تەكنەلۆجیای “EUV” بە چینییەكان لە سەردەمی ترامپەوە وەك مۆدێلە نوێكان, وە ئێستا لە سەردەمی بایدن بە گشتی قەدەغە كردبوو, كۆمپانیای “ASML” یش تاكە كۆمپانیایە لە جیهاندا ئەو ئامێرە بەرهەم دەهێنێت, قەبارەی هەر ئامێرێكی بە ئەندازەی پاسێكەو هەر كارگایەكی بەرهەم هێنانی چیپ پێویستی بە 9 بۆ 18 ئامێرە, نرخەكانی هەر یەكەی لە 300 ملیۆن دۆلارەوە بۆ بان دەست پێدەكات.
هەواڵی داهێنانەكەی هەواوی دڵە راوكێ لە لای بەرپرسەكانی رۆژئاوا دروست دەكات”

https://www.alroeya.com/233-0/2309957-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%A1%D8%A9-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B9-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9-%D8%AA%D8%AC%D8%B9%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8A%D9%86-%D8%AA%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D9%88%D8%B2-%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B1%D8%A8-%D9%81%D9%8A-%D8%AD%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%82%D8%A7%D8%A6%D9%82
لە كۆتاییدا هەواڵی گەیشتنی قازە رەشەكە گەیشت و لە ئەگەر لە تاقیكردنەوەكە دەربچێت ئەوا هەواوی پێدەكەنێت, لە گەڵ خۆیدا هەموو چینییەكان و بەرەكەی دێنێتە پێكەنین.
https://www.computable.nl/artikel/nieuws/infrastructuur/7454686/250449/huawei-kraakt-unieke-chiptechnologie-asml.html
دوكەڵی ئەم داهێنانەی هەواوی لە داهێنانەكانی لە 5 جی زیاترە, هێشتا ئاگرەكەیان نەبینییوە كاری لەسەر نرخی پشكی كۆمپانیاكانی ئامێری بەرهەم هێنانی چیپ دانا و لە بازاڕەكانی پشك سوریانی هەڵگەڕاند بەتایبەت “ASML”.
كۆمپانیای “ASML” ی هۆڵەندی رەتی دەكاتەوە لە رێگای سیخوڕییەوە هەواوی گەیشتبێتە ئەو داهێنانە.
بە پێی رۆژنامەی گاردیان, داهێنانەكەی هەواوی چین لە ئابلوقەی رۆژئاوا رزگار دەكات, رێگا بۆ گەشە دان بە توانا سەربازییەكان چین دەكاتەوە. چاودێران پێیان وایە, چاوەڕوانی هەواڵی وا لە چینەوە دەكرا, رۆژێك ببیسترێت.
هەرچەندە شارەزایانی بوارەكە پێیان وایە ئامێری EUV زۆر ئاڵۆزترە لە وەرگرتنی بڕوانامەی داهێنان, ئاڵۆزترین ئامێرە لە جیهان, كۆمپانیای ASML چەندین هاوبەشی لە ئەڵمانیاو ئەمەریكا هەیە بۆ بەرهەم هێنانی
https://www.computable.nl/artikel/nieuws/infrastructuur/7454686/250449/huawei-kraakt-unieke-chiptechnologie-asml.html
راپۆرتەكان ئەوە دەردەخەن لە 3 ساڵی رابردوودا هەواوی بە دوای پشكنین و گەشەپێدانەوە بووە, بە دوای ئەلتەرناتیفی چارەسەری ئەمەریكاوە بووە, تا گەیشتە داهێنان لە بواری EUV, بەمەش دەربازی دەبێت لە ئابلوقەو شەڕی ئەمەریكاو رۆئاوا, نەك چین جیهانیش لەو پاشكۆیەتییە رزگار دەكات, هەرچەندە ئامێرەكە لە زیاتر 10000 پارچە پێك هاتووە, دروستكردنی سانا نییە و كات و ئیمكاناتی دەوێت.
ئەگەر هەواوی سەركەوتوو بێت ئەوا دەتوانێت چیپی كەمتر لە 10 نانۆمیتەر دروست بكات” بەرهەمی ساڵی 2016ەیە”, وە هەواوی لە بواری دیزاین و ئامێرو مەواد و ئامادەكردن سەرمایەگوزاری زۆری كردووە, بە پێی راپۆرتی بانكی بیرنبرگ لە زیاتر لە 40 كۆمپانیا سەرمایەگوزاری كردووە, ئامادەیە لە ماوەی نزیكی داهاتوو چیپی 12 و 14 نانۆمێتری بەرهەم بهێنی https://www.huaweicentral.com/12nm-and-14nm-huawei-chipsets-to-launch-this-year/?fbclid=IwAR1xTISXw9Loglg5UB1c1C36fpq39HDDUwDpU12i_N1oCh2fgFqchZAoMJU
هەروەها هەواڵ هەیە هەواوی لە گەڵ كۆمپانیای زەبلاحی سمیك كارگایەك پێكەوە دانێن
https://www.marefa.org/%D8%B5%D9%86%D8%A7%D8%B9%D8%A9_%D8%A3%D8%B4%D8%A8%D8%A7%D9%87_%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%88%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D9%8A_%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%8A%D9%86
بەمەش دەردەكەوێت هەواوی سێ ساڵە لە سێ لاوە هەنگاوی ناوە بۆ بەرەو رووبونەوەی ئابلوقەكان سەری:
1- كاری كردووە لەسەر داهێنانی ئامێری بەرهەم هێنانی چیپ و دیزاینی نوێ .
2- وەبەرهێنانی كردووە لە كۆمپانیاكانی بوارەكە لە هەموو بەش و پرۆسەكانی بەرهەم هێنانی چیپدا.
3- كاریكردووە بۆ دامەزراندنی كۆمپانیای نوێی بەرهەم هێنانی چیپ.

شكاندن وسوتاندنی بەرفراوانی وێنەو پەیكەرەكانی قاسم سلێمانی لەسەرتاسەری ئێران, شایی و هەڵپەڕكێی گەنجانی مهاباد لە یاداوەری كوشتنی سلێمانی, كە بێباكانە ملی خۆیان خستۆتە بەر چەقۆی كۆماری ئیسلامی ئێران لەو یادە خۆشە, ناتوانن بەختیاری خۆیان بۆ مەرگی بشارنەوە, وە ئەرشیفی وێنەی پرسەكەرانی قاسم سلێمانی لە باشووری كوردستان و وتەو لێدوانی سیاسی و نووسەران لە سێ ساڵی رابردوودا چ خەجاڵەتییەك دردەخات .
ئەمەی من لەم كورتە وتارە باسی دەكەم مشتێكە لە خەروارێك لە تاوانی ئاشكرای یاداشتكراو, داخوا دەبێت ناوبراو بە بڕیارە نهێنییەكانی چەند تاوانی قێزەونی كۆمەڵكوژی و تیرۆری ئەنجام دابێت؟, چەند پلانی دژ بە كوردی دابێت, ئەو لە وێنەكاندا خەندەی دەباراند, وەلێ لە ناخدا غەزەب و مەرگی دەبەخشییەوە.
دەمەوێت جیا بم و جیاش قسە بكەم, نە وەك گەشتیارانی باشووری بۆ شیمالی ئیران بدوێم, وە نە وەك سیاسییە پڕۆ ئیرانییەكان لەمەڕ كوردایەتی بە فایلەوە دروشم بدەم, وە نە وەك ئەو تەرزە نووسەرانەش لە مانای ئازادی و ئەخلاق پەیوەندی نێوانیان لە فكرو نووسیندا تێنەگەیشتوون بیربكەمەوە, وە نە وەك هەنسكەی گریانی پرسەكەرانی سیخوڕخانەكان ئیتڵاعات هەڵوێست بنوێنم, نە وەك ئەو پرسەو شەیپورەی كەناڵەكانی راگەیاندن بۆ حاجی قاسمی سلێمانیان بەرپا كرد بجوڵێمەوە, جیاش لەو چەپەی ئەمەریكای لاتین و ئیسرائیل عەقڵیانی كوێر كردۆتەوە, ئەوەی دژی ئەمەریكاو ئیسرائیل و هاوپیمانەكانی بێت دەیكەنە شۆڕشگێڕ, دەبێت مێژوو لە دوارۆژدا چی لەسەر ئەو نووسین و راپۆرتانە بڵێت؟, كاتێك نەوەكانی داهاتوو خوێندنەوەیەكی ئەخلاقی بۆ وێنەی ریزی پرسەگەرانی سیخوڕ خانەكان لە سلێمانی و هەولێر و رەفتارو نووسینەكان دەكەن؟, چی دەڵێن كە دەبینن گەلێكی قەسابی كراو چۆن ستایشی جەلادەكەی خۆی دەكات و چەقۆی ملی خۆی دەلێسَتەوە؟, چۆن ژمارەی فایلدارانی جاسوسخانەكان تاران و ئەنكەرا چەندین جار زیاترن لە فایلدارەكان بەعس.

قاسم سلێمانی كێیە؟
لە 11ی ئازاری 1957 لە گوندی ” كەناڵ مالك” قەنات ملك ” ی ژمارەی دانیشتوانی 441 كەس,119 خێزان ” سەر بە ناوچەی رابور ” ژمارەی دانیشتوانی 35341 كەس,7664 خێزان ” لە پارێزگای كرمان لە خێزانیكی جوتیاری زۆر هەژار هاتۆتە دنیاوە, كە بەهۆی چاكسازییەكانی زەوی ساڵی 1341ی شاوە, پارچەیەك زەوییان بەكەوتبوو.
لەو خێزانە هەژارە منداڵێك چاوی بە ژیان هەڵهێنا ناویان نا قاسم, ناوی باوكی حەسەن و ناوی دایكی فاتمە سلێمانییە, دەڵێن سلێمانییەكان بە بنەچە لوڕن و لە ناوچەی لوڕستان و بەختیارییەوە لە دەوروبەری ساڵی 1750 زاینی كۆچیان كردووە بۆ پارێزگای كرمان.
ئەو بە ناوی قاسمی كوڕی حەسەنی كوڕی ئیمام عەلییەوە ناوی موبارەكی نراوە, ئەویش كە گەورە بوو وەك هەمان قاسم پێیی وابوو مردن وەك هەنگوینە لە پێناو عاشوراو حوسێندا, 40 ساڵ پۆستاڵی سەربازی دانەكەند, باوەڕی وابوو تا ساحیب الزەمان ئیمام مەهدی دێت , چەك لەشان بێت لە سوپای پاسداران.

تا لە كۆتاییدا هەنگوینەكەی بە نسیب بوو, لەناو هەنگوینەكە وا توایەوە, ئەنگوستیلەكەی پەنجەی و پشتڕاستكردنەوەی پشكنینی دی ئێن ئەی نەبوایا, دەوترا وەك عیساو ئەبو زەڕ هەڵكێشراوە بۆ تەبەقە ناناسروەكانی ئاسمان, دەبوایە لە چاوەڕوانی بونایە بە مەهدی بوون بگەڕابایەتەوە.
سلێمانی 5 براو 5 خوشكی هەبوو, یەكێك لە براكانی بەناوی سوهراب سلێمانی بەڕێوەبەری زیندانی تارانە, بە دڵڕەقی بەرامبەر بە زیندانیان و پێشێلكەری مافی مرۆڤ وەك جەلادێك لای ئازادیخوازانی ئێران ناسێنراوە.
سلێمانی لە تەمەنی هەرزەكارییەوە خێزان پێكەوە دەنێت, دو كوڕو سێ كچی دەبێت, حوسێن و محەمەد رەزاو زەینەب و فاتمە و نێرگز ناوی زۆرینەی منداڵەكانی عەشقی قوڵی شیعەگەرایی پێوە دیارە.
ئەو لە بەر هەژاری تا پۆلی 5ی سەرەتایی خویندووە, لە تەمەنی 11 ساَلی واز لە خوێندن دێنێت, ساڵی 1969 واتا لە تەمەنی 12 ساڵی, لە لادێكەیانەوە ڕو لە شاری كرمان دەكات بۆ كرێكاری بیناسازی, بۆ هاوكاریكردنی خێزانەكەی, تا قەرزە نۆ هەزار ریاڵییەكەی سەر باوكی بداتەوە, دواتر لە ساڵی 1974 لە فەرمانگەی ئاوو ئاوەڕۆی شاری كرمان دەبێتە كارمەند.
بەلام رژێمی ئێرانی ژیانامەیەكی دیكەیان بۆی نووسیوەتەوەو راستییەكانیان شێواندوو بەم شێوەیە : گوایە لە 11 ساڵی بۆ خوێندن چووە بۆ كرمان, دبلۆمی هێناوە, دواتر پەیوەست بووە بە هێزی كارەوە.
لە 18 ساڵ بووە بە بەڵێندەر, لە 20 ساڵی پەیوەندی كردووە بە خەبات دژ بە رژێمی پاشایەتی.
دواتر بووە بە فەرماندەی سوپا لە ئازەرباینجانی رۆژئاوا “كوردستان”” https://www.imna.ir/news/546000/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D8%B3%D9%84%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA

پەیوەندیكردنی بە خەتی ئیمامەوە

لەو كاتەی شۆڕشی گەلانی ئێران كڵپەی سەندبوو لە لایەن گەنجە چەپگەراكانی ئێرانەوە درێژەی پێ دەدراو رابەرایەتی دەكرا, ساڵێك بەر لە سەركەوتنی شۆڕشی گەلانی ئێران, لە رێگای حوجەتوالئیسلام سەید رەزا كامیابەوە, كە لە مانگی رەمەزانی ئەو ساڵە لە شاری مەشهەدەوە هاتبوو بۆ ئوستانی كرمان, پەیوەندی بە خەتی روحواللە خومەینیەوە دەكات, هەر خودی كامیاب دواتر سولێمانی بە ئایەتوڵا خامنەئی دەناسێنێت و دەرگای چوونە پێشەوەی بۆ دەكرێتە سەر پشت. ناوبراو یەكێك دەبێت لەوانەی لە لایەن رێكخراوی مجاهدینی خەلقی ئێرانەوە دەكوژرێت لە 7 موردادی 1360″ 28-8-1981 “.
سلێمانی لە كرمان تێكەڵ بە ئیسلامی سیاسی دەبێت, ئەوان شەرمنانە بەشداری راپەڕینیان دەكرد, پەیوەندییەكەی تەنها زارەكی بوو وە هیچ چالاكییەكی هەستپێكراوی نەبووە دژ بە رژێمی پاشایەتی, دەنا ئێستا بە شانازییەوە لە سیڤیەكی گەورەتر لە خۆی نیشان دەدرا, لە كاتێكدا وڵات كڵپەی دەداو لاوانی چەپی هاوتەمەنی ئەو پۆل پۆل بەرەو مەرگ دەچوون بۆ روخاندنی رژێمی پاشایەتی, بێ باكانە و بەوپەڕی عەشقەوە دوا هەناسەیان تێكەل لە گەڵ گازی سیانید دەبوو كە لە گیرفانەكانیان هەڵیان گرتبوو, كەچی ئەمان لە كونجی مزگەوتەكانەوە بە دوعاكانیان دەكڕوزانەوە.

بوون بە پاسدارو بەشدار جیهاد دژ بە خەڵكی كوردستان

دوای سەركەوتنی شۆرش بۆ سەركوتكردنی بەرەی شۆرش و سەپاندنی حوكمی ئیسلامی بەسەر ئێراندا, سوپای پاسداران پێكدەهێنرێت, لە لایەن خومەینیەوە لە رۆژی یەك شەممە رەشەكەی رێكەوتی 22ی نیسانی 1979 راگەیەنرا.
قاسم سلێمانی لە ئوستانی كرمان زوو پەیوەندی بە سوپای پاسدارانەوە دەكات,45 رۆژ خولی سەربازی خێرا دەبینێت لە لای رێكخراوی فەتحی فەڵەستینی, بەدوای راگەیاندنی جیهاد دژ بە خەڵكی كوردستان, دەبێتە راهێنەر, كە خومەینی لە رۆژی سێشەممە رێكەوتی(١٩-٨-١٩٨٠) بەشێوەی فەرمی رایگەیاند, داوای لە لایەنگرانی سستەمی ویلایەتی فەقیە كرد ئەركی شەرعی خۆیان لە هێرشكردنە سەر كوردستان و لە ڕەگ دەرهێنانی“ كفرو ئیلحاد” بەجێ بهێنن, بەوەش شەڕێكی نەخوازراو بەسەر گەلی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستاندا سەپێنێنرا, زۆر تاوانی قێزەون بەرامبەر بەم خەڵكە ئەنجامدران دەچنە چوارچێوەی تاوانە نێودەوڵەتییە مەزنەكانەوە.
قاسم سلێمانی و ئیسماعیل قائانی یەكێك بوونە لەوانەی لە یەكەم چركە ساتەكانی دوای فتواكە رویان لە كوردستان كردووە بۆ جیهاد و بەشداری كۆمەڵكوژی خەڵكیان كردووە، هەر لە میانی جیهادەكەی كوردستانەوە یەكترییان ناسیووە, زۆر بەباشی ئەركەكانیان جێبەجێ كردووە, وەك سایتی تابناكی پاسداران ئاماژەی پێ داوە.
بە دوای فتواكەی خومەینی, سلێمانی بە دوری زیاتر لە 1500 كیلۆمەتر خۆبەخشانە بێ وەرگرتنی موچە, لە ئوستانی كرمانەوە دەچێت بۆ شاری مهابادو ئازەرباینجانی رۆژئاوا بۆ بەشداریكردن لە غەزەواتی سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان, یەكەم بەشداریكرنی سلێمانی, لە شەڕی خەڵكی كوردستان بە تایبەت شاری مهاباد بووە, كە لەوكاتە شاری مهاباد رۆڵی گرنگی لە جوڵانەوەی كوردستاندا دەگێڕا, گوایە لەو كاتە هەوڵی جیابوونەوەیان لە ئێران دەداو خواستاری وڵاتێكی سەربەخۆی كوردی كۆمۆنستی بوونە ” http://www.alshiraa.com/topics/1568-kasm-slymany-aaaml-bna-drbth-hrk-fth-lykod-alhrs-althory-bklm-alsyd-sadk-almosoy” .
ناوبراو لە شاری مهاباد و ئازەربایجانی رۆژئاوا بەشداری شەڕەكان دەكات لە هاوینی ساڵی 1979 دا, كە لەو ماوەیەدا لەو ناوچەیە تاوانەكانی ئیعدامی مەیدانی دەرەوەی دادگا و تاوانی كۆمەڵكی كوژی قاڕناو قەڵاتان و ئیندرقاش و …… ئەنجامدران, لێ ئەوكات بەهۆی بەشداری چالاكانەی لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان, لە ساڵانی 58 بۆ 60 بۆ ماوەی دوو ساڵ بەردەوام بوو, فەرماندەیی سوپای ساروڵای دەكرد, رۆڵی بینی لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان ” https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%84%D8%B4%DA%A9%D8%B1_%DB%B4%DB%B1_%D8%AB%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87 ” , هەرچەندە پلەی بەرز كرایەوە لێ بە ئەندازەی ئاغای ئیسماعیل قائانی فەرماندەی ئێستای سوپای قودس ناو ناوبانگی نەبوو لە سەركوتكردنەكە, وەلێ بەشداری دڵڕەقانەیان لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان دەرگای بۆ ئەم جوتە كردەوە لەناو حوكمڕانی ئیسلامی ئێراندا, هەردوكیان بە دەرگای كۆمەڵكوژی خەڵكی كوردستاندا هاتنە ژورەوە, هەرچەندە بەهۆی پلەنزمی ئەوكاتی ئەم جوتە جەلادە وە نەپشكنینی ورد لە تاوانەكان نەتوانراوە دۆسیەی تاوانەكانی ئەم دووە بەرامبەر بە خەڵكی كوردستان ئامادە بكرێت.
دوای گەڕانەوەی لە مهاباد و ئازەرباینجانی رۆژئاوا بۆ كرمان, سلێمانی بەهۆی بەشداری چالاكانی لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان, خەلات دەكرێت و دەكرێتە فەرماندەی پایگای سوپای قودس لە شاری كرمان.

40 ساڵ پۆستاڵەكەی دانەكەند

قاسمی سلێمانی یەكەم ئەركی بەشداریكردن بوو لە سەركوتكردنی جوڵانەوەی گەلی كورد كە بۆ خودموختاری تێدەكۆشا لەو رۆژگارەدا, داواكارییەكانی لە بەرنامەیەكی هەشت خاڵی سادەو ساكاردا خۆی بەرجەستە كردبوو.
سلێمانی یەكێك بوو لەو جەنگاوەرانەی بە فتوای خومەینی پۆستاڵی لە پێ كرد و بەشداری كرد لە سەركوتكردنی جوڵانەوەی گەلی كورد, تەنانەت دوای بەنی سەدریش پۆستاڵەكەی دانەكەند” دەڵێن 40 ساڵ پۆستاڵی لەپێدا بوەو سەرقاڵی جەنگ بوەو بێ‌ پسانەوە لەجەنگێكەوە بۆ جەنگێكی تر چووە‌ لەپێناوی ئێرانداو لە كاتێكدا كە زۆربەی پاسدارانی سەردەمی جەنگی ئێران‌و عێراق وازیان هێنا، ئەم تا مردن بەردەوام بووە”, ئەمەش لە دوو هەنگاوی دواتریدا بووە هۆی بەرزكردنەوەی پێگەی سەربازی.
دواتر كرایە فەرماندەی پاسدارە كرمانییەكان, بەرزترین پلە بوو لەناو پاسدارانی هاوشاری ئەوكاتیدا, دوای 3 ساڵ بووە فەرماندەی تیپ, دواتر دەبێتە سەر فەرماندەی لەشكری 41 ی ساروڵا, كە هەموو چەكدارانی سیستان و بلوجستان و هرمزگان و كرمانی لە خۆ دەگرت.

فەرماندەیەگی شكستخواردوو

قاسم سلێمانی وەك باسی دەكەن و خوێندنەوە بۆ ئەنجامی فەرماندەیی شەڕەكانی دەكرێت, فەرماندەیەكی سەربازی سەركەوتوو نەبووە, ئەو لە كۆمەڵێك جەنگی گەورە لە ماوەی 8 ساڵەی شەڕی عێراق – ئێران بەشداری كردووە, هەرچەندە فەرماندەی گشتی هیچ لەو شەڕانە نەبووە, لێ بەهۆی هەڵە سەربازیەكانیەوە هۆكار بووە بۆ بەكوشت دانی دەیان هەزار كەس, كە خۆی لە نزیك سەت هەزار كەس دەدات, وە شكستی جەنگی كەمەر شكێن, لە شەڕەكانی” فاوی 4, نەسری 5 و كەربەلای 5 ” دا, وەك موحسین رەزائی فەرماندەی پێشووی سوپای پاسداران دەڵێت : ئەو سێ جەنگە سێ كارەساتی گەورە بوو بۆ سوپای ئێران لە ماوەی شەڕی عێراق ئێراندا, هەرسێكیشی سلێمانی هۆكاری شكستەكانی بووە. نەیارانی چونە پێشەوەو سەركەوتنی پلە بەندی سلێمانی دەگێڕنەوە بۆ نزیكایەتی ئەو لە خامنەئی بە ” جانتا هەڵگری مەڵا” ناوی دەبەن نەك ئەو سێڵڤیانەی دوای جەنگەكان دەیگرێت وەك ژەنەراڵی سەركەوتوو خۆی نمایش دەكات, وا باسی دەكەن هەمیشە لە دوای نیشتنەوەی شەپۆڵەكان ئامادەیە, وەلێ لەكاتی شەپۆڵەكان لە بەندەرە ئارامەكان لەنگەری گرتووە دوور لە تۆفان و تسۆنامیەكان.
قاسم سلێمانی دوای بەشداری كردنی كەمی لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان دەگەڕێتەوە ئوستانی كرمان” دیارە وردە كاری چالاكییەكانی لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان بە نهێنی ماوەتەوە, بەڵام بەهۆی بەرز كردنەوەی پلە بەندی دەیسەلمێنێت رۆڵی هەبووە لە سەركوتكردنی راپەڕینی كوردستان و پاداشت كراوە”, بە وتەی خۆی سەرەتای شەڕی عێراق-ئێران پاسەوانی فرۆكە خانەی كرمان بووە, دواتر وەك بەرپرسی دەستەیەكی 300 كەسی بەشداری بەرەی سوسنگەردی كردووە لە شەڕی عێراق – ئێران. بەڵام كەسانی دی دەگێڕنەوە گوایە بۆ ماوەی دوو هەفتە نێردرا بۆ بەرەی شەڕی ئێران -عێراق بۆ دابەشكردنی ئاو, دوایی مایەوەو نەگەڕایەوە.
ناو براو لە شەڕە گەورەكانی “كەربەلاكانی 1 و 4 و 7, نەسری 4 , فەتح مبین, فەجری 1 و 3 و 4 , رەمەزان, بیەت الموقەدەس 1 و 7 و رێگای قودس, سامن ئال ئائمە… لە سەرتاسەری بەرەكانی شەڕی عێراق – ئێران بەشداری كردووە” .
سلێمانی لە هێرشی رێگای قودس لە ناوچەی زۆنكاوەكانی حەوێزییەی عێراق بریندار دەبیت لە 29-11 بۆ 7-12-1981, بەڵام شانازی دەكرد بە بەشداریكردنی لە شەڕی فەتح مبین لە 22 بۆ 28ی ئازاری 1982, كە بە بۆنەی جەژنی نەورۆزی ئاگرپەرستانەوە بە ئیستڵاحی ئیسلامی سیاسی, سوپای ئیسلام ئەنجامی دا لەناوچەی شوش, دوای 30 هەزار كوژراو توانی 2500 كیلۆمەتر دوجار لە ناوچەی خوزستان بگرێتەوە.
لە هیچ یەكێك لەو دوو جەنگە كە تیایدا ئێران سەركەوتوو بوو, وە حسێن خرازی سەركردایەتیانی دەكرد, قاسمی سلێمانی لە ریزی فەرماندەكانی نەبووە, كە مایەی شانازی بن بۆی.

هۆكاری جینۆسایدی كوردە
قاسم سلێمانی لەو شەڕانەی كە بووە هۆی جینۆساید و ماڵوێرانی بۆ خەڵكی كوردستان و وڵاتیان كردە بەشێك لەو كارەساتە, لە پاڵ بەشێك لە هێزە كوردییەكانی باشوور بەشداری كردووە, لە شەڕی فەجری چوار لە ساڵی 1984 لە ناوچەی پێنجوێن, شلێر تا سورێن, ئەو شەڕە بووە هۆی ئەوەی ناوچەكە وێرانبێت, هاوكات بووە هۆكارێك كە شاری مەریوان بە بۆردومانی فڕۆكە لە لایەن بەعسەوە ویچرانبكرێت و خەڵكەكەشی كۆمەڵكوژی بكرێت , هەروەها لە شەڕی نەسری پێنج لە ناوچەی ماوەت بەشداری كرد لە رێكەوتی 21-6-1987, تیایدا بەهۆی هەڵەی ئەوەوە دەیان هەزار كەس لە سوپای ئێرانی كوژران, وە بووە هۆكارێك كە بەعس شاری سەردەشت كیمیاباران بكات لە یەك شەممەی رێكەوتی 28ی هەمان مانگدا, یەكەم شار بوو لە دوای جەنگی دووەمی جیهانی كیمیابارانكرا.
ئەمەو بەشداری ژمارەیەك لەشەڕەكانی قەرارگای رەمەزانی كردووە, لە گرتنی شاری هەڵەبجە و شەڕی بەیتوالمقەدەسی 4 لە چیای شەمێران كە تاوانی هەڵەبجەی تێدا ئەنجامدرا, ئیتر تاوانی هەڵەبجە لە 5000 قوربانی شارەكەو دزینی سەروەت و سامانی خەڵك تا دەگاتە لێدانی هێزەكانی رۆژهەڵات قوربانییەكانی گوردانی شوانی كۆمەڵەو سوپای رزگاری و حیزبی دیموكرات و گرتن و ئیعدامی سەدان كەسی دیكەی رۆژهەڵاتی پێویست بە شڕۆڤە ناكات, هەموو ئەو شەڕو نەسرو شتە عاجباتیانەشی بە هاوكاری یەكێتی و پارتی و سۆسیالست و بزووتنەوەی ئیسلامی ئەنجامدران, واتا شیوەن گێڕانی ئەمڕۆی سیخوڕ خانەكانی سلێمانی و هەولێر بۆ قاسمی سلێمانی.
لە باشوری كوردستانیش لە رێگای پێشمەرگەوە لە زۆر تێڕوانین بۆ شەڕی هاوبەش لە گەڵ پێشمەرگەی لایەنەكانی یەكێتی و پارتی و حسك و بزووتنەوەی ئیسلامی و لەشكری موسڵمانی كورد لە ناوچە جۆراوجۆرەكانی كوردستان وەك قەرارگای رەمەزان ئامادەیی هەبووە, كە دواتر بەهۆی ئەو شەڕە هاوبەشانەوە گەلەكەمان تووشی كۆمەڵكوژی گەورە هات لە شاڵاوەكانی جینۆسایدی ئەنفال و كیمیابارانی هەڵەبجە, كە دواتر ئێران بەشێك لەو خەڵكە لێقەوماوە بە پەناهەندە وەر دەگرێت, ئێستا بە فەزیلەت دەیفرۆشنەوە, كە خۆیان هۆكاری تراژیدیاكە بوونە نەك هاوكاریكەر, هۆكاری دەردو مەینەتەكان بوونە نەك برینپێچی برینەكان.
سلێمانی لەدوا دیداریدا لەگەڵ خامنەئی, سێ رێزلێنانی ئازایەتی بە یەكجار پێ بەخشرا, كۆماری ئیسلامی ئێران پێویستی بەوە بوو, ئەو وەك هێمایەكی ئازایەتی بناسێنێت, تا هژمۆنیای خۆی لە هەرێمەكە بپارێزێت, واتا كۆماری ئیسلامی پێویستی پێ بوو قارەمان دروست بكات, نەك حەقیقەت وا بوبێت كە پاڵەوان بووبێت.

رۆستەمی زاڵ و ئەبو موسلمی خوراسانی و عەلی حەسەن مەجیدە

لای شیعەكان یان ئێرانییەكان, جگە لە ناوە ئاینییە پیرۆزەكان كە لیستەكەیان زۆرە, چ ئەوانەی كوژراون یان قەول وایە زیندوبنەوە دوای مردن بۆ درێژەدان بە ئەرك و پەیامەكانیان لە دوارۆژدا لە ناكاو بگەڕێنەوە, دوو كەسایەتی وەك پاڵەوانی دانسقە لای ئیچرانییەكان نمایش دەكرێن كە ئەوانیش ئەبو عەباس موسلم خوراسانی ” 718-754 ز”, كە ئەمەوییە كافرە بكوژەكانی عەلی و حەسەن و حوسێن و قاسمیان لە دەسەڵات لادا, لە گەڵ رۆستەم و زۆرابی شانامەی فیردەوسی كە ئەبو قاسم فیردەوسی ” 935-1020 ” نووسیویەتی, هەردووك ئەفسانەی پاڵەوانیەتی ئێرانیەكانن و لای ئەوان لە هیزو پاڵەوانێتیدا نموونەیان لە جیهاندا نییەو نابێت, لە هەردوو بواردا ناوی قاسمیش ئامادەیە, ئێستا هەندێك قاسمی سلێمانی لە زیندوكردنەوەی خەلافەتی شیعە بەناوی مانگی شیعە دەبەنەوە سەر موسلم خوراسانی, لە پاڵەوانێتی و هێزیشدا دەیبەنەوە سەر رۆستەم و زۆراب, لێ لە راستیدا قاسم سلێمانی هیچكام لەو دوانە نەبوو, بەڵكە بۆ خۆی عەلی حەسەن مەجید” 1944-2010″ێكی شیعەگەرای ئێرانی بووە, عەلی حەسەن مەجید چۆن پێشتر نایب عەریفێكی فاشیل لە سوپای عێراق بوو, بەو دەسەڵاتە زۆرەی لەدوای 30-6-1987 ەوە پێی درا, بە وەحشیەت و دڕندەیی توانی ژیان لە لادێكانی كوردستان بسڕێتەوە و زیاتر لە 200000 كورد بكوژێت و هێزی پێشمەرگە لە باشوری كوردستان دەربكات, وەك لایەنی سەربازی ئەمە بۆ ناسیۆنالستی عەرەبی سەركەوتنە, هەنووكەش ناسیۆنالستەكانیان بە شانازییەوە بۆی دەگەڕێنەوە, لێ بۆخۆی دڕندەیی و وەحشیەتێكە, لای كورد عەلی حەسەن مەجید تەنها نایب عەریفێكی فاشیلی وەحشی بوو, بۆ نەتەوەییە عەرەبیەكانیش ناوبراو فەرماندەیەكی مێژووی بە بەهای سەربازی بووە, بەهەمان شێوە بۆ ئیسلامییە شیعە گەراكان سلێمانی خەونی دزراوی بۆیان گەڕاندۆتەوە, فەرماندەی بنەڕەتی سەربازی تا مردن بووە, چل ساڵ تەواو پۆستاڵی پاسداری لە پێ نەكردۆتەوە, ئەوان لە لە فردەوسدا لە باوەشی حوسێندا دەیبیننەوە, كە بەرزترین خەونی ئەفسانەیی ئەوانە, وەلێ بۆ ئێمە دەبێت هەر پاڵەوانەكەی شەڕی سێ مانگەی رۆژهەڵات و گرتنەوەی كەركوك ماڵوێرانی شاری دوز بێت, قوتابییەكی فاشیلی پۆلی پێنجی سەرەتایی بوو, ئەخلاق رێگامان نادات ستایشی قاتلانی خۆمان و مرۆڤایەتی بكەین, بۆ ئازادیخوازانی ئێرانیش هەر لە جەلادێك زیاتر نییە, بۆیە لە هەر جێگایەك وێنەو پەیكەری هەبێت سوتێنراوو شكێنراوە, ئەوانەی ستایشی دەكەن و رێز لە یادەوری دەگرن دوورن لە ئەخلاقەوە.

قاسم سلێمانی و قودس
قاسم سلێمانی فەرماندەی 21 ساڵەی فەیلەقی قودس, بەهۆی نزیكایەتی لە ئایەتوڵا خامنەئیەوە ئەو پۆستەی وەرگرت, بڕیار بوو كاری سەرەكی ئازادكردنی قودس بێت, وەلێ ئەو بەرەیەی چۆڵ كردو خەریكی گەرمكردنی شەڕی عەلی و عوسمان و عومەرەكان بوو لە كۆمەڵێك وڵات, تەنانەت یەك تاقە فیشەكیشی لە پێناو ئازادكردنی شاری قودس وەك خاك لە سنورەكەی نەتەقاند, ئەو ریمۆن كۆنترۆڵی حەشدی شەعبی و حیزبولڵای لوبنان و حوسییەكان و هەزارەكان و تەواوی گروپە چەكدارە شیعەكان لە دەرەوەی ئێران لە گیرفانی بوو بە حەماس و جیهادو ئەنسار ئیسلام و كۆمەڵی ئیسلامیشەوە, وەلێ نەیتوانی یەك كار دژی جولەكە لە سەر زەمینی خۆیان بكات, بگرە تەقەیەك خۆشیشی بەسەریاندا نەتەقاند, تەنانەت تەلقە تەنویرێكیش, بگرە ئەو كارە سەربازیانەی لە ماوەی شەڕی ئێران عێراق بەناوی قودس و بەیتوالمقەدەسیش ئەنجامیدا تیایدا لە هیچیان سەركەوتوو نەبوو, ئەنجامەكەی بەوە گەیشت خومەینی پێش مەرگی بایەلۆجی پیاڵە ژەهرەكەی خواردەوە بووە هۆی مەرگی ئایدۆلۆجی ئازادكردنی قودس.

سوپای قودس
لە ساڵی 1998 لە كاتی هاتنە سەر كاری تاڵبان لە ئەفغانستان, كە سوپای قودس دامەزرا, ئەو وەك فەرماندەیەكی مەزهەبگەرای توندڕەو و خاوەند ئەزموون لە سەركوتكردنی گەلی كورد و بلوج كرایە فەرماندەی سوپاكە, چونكە كارەكانی هاوشێوەی كارەكەی كوردستان بوو, بەهۆی جیایی مەزهەبەوە ئەوەندە رقی لە تاڵیبان بوو تا ئاستێك, شەیتانی گەورەی لەبیر بردبوەوە.
سوپای قودس كە بەرپرسە لە ئۆپەراسیۆنە دەرەكیەكانی سوپای پاسداران, ئەوەش كردوویەتیە هێزێكی سەرەكی لە عێراق و لوبنان و سوریاو یەمەن , وە كاریگەر لە ئەفغانستان و بەحرێن و كوەیت و سعودیە و غەزەو….تاد .
قاسمی سلێمانی لەماوەی 21 ساڵدا كە فەرماندەی هێزی قودسی سوپای پاسداران بووو بەڵام تەنها 7 ساڵی دوایی دەركەوت، توانی ئەم هێزە لە گوردانێكەوە بكات بەتیپێك‌و پاشان بە لەشكرێكی گەورە كە زیاتر لە 22 هەزار پاسداری لەخۆ دەگرت‌، زۆربەی پۆستە دیبلۆماسییەكانی ئێران بۆ نموونە باڵوێزەكانی ئێران لەعێراق‌و ئەفغانستان‌و لوبنان‌و سوریا سەر بە هێزی قودس بوون‌, تەنانەت زۆربەی پۆستە گرنگەكانی سیاسەتی دەرەوەی ئێرانیش ئەو كەسانە بوون كە سەر بەهێزی قودسی سوپای پاسداران بوون.
ژەنەراڵ رەحیم سەفەوی دەڵێ 82 لیوای لە سوریاو لوبنان دامەزراند.
60یان لە سوریا كە 70000 چەكداری هەبوو و وێڕای میلشیا فاتمییە ئەفغانییەكان, زەینەبییە پاكستانییەكان, حەیدەرییە عێراقییەكان.
محەمەد رەزا نەقدی جێگیری هاوئاهەنگی پاسداران وتی ئێران 17 ملیار دۆلاری لە چالاكییە هەرێمییەكان خەرج كردووە.
بەم هێزو ئیمكاناتە داراییەوە سلێمانی بووە بەهێزترین كەسایەتی دەوڵەتی قولی ئێران.

مەزهەبگەرابوو

قاسم سلێمانی كەسێكی تا سەر ئێسك مەزهەب گەرای دژ بە سونە بوو, رقی لە عومەر زیاتر دەبوەوە لە شەیتان, لە بەردەم ئەنجومەنی ئاسایشی ئێرانی بە ئاشكرا داوایكرد هاوكاری شەیتانی گەورە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا بكەن بۆ روخاندنی حكومەتی ئیسلامی سونە گەرای تاڵیبان لە ئەفغانستان, كە لەوكاتە توندڕەوەكانی جیهانی ئیسلامی لە خۆی كۆكردبوەوە بە بن لادنیشەوە.
دوای 11ی سەپتەمبەر, ریان كرۆكەر لە جنێف چاوی بەو دیپلۆماتكارانە كەوت كە لە ژێر فەرمانی سلێمانی كاریان دەكرد, بە مەبەستی هەماهەنگی بۆ روخاندنی تاڵیبان, ئەم هاوكاریانەش گرنگ بوونە بۆ دیاریكردنی جێگا هەستیارەكان بۆ لێدانیان و دەستگیركردنی سەركردەكانی قاعیدە.
ئەو لە ئەفغانستان نەخشەی سەربازی جێگیربوونی هێزەكانی تاڵبانی پێشكەش بە ئەمەریكییەكان دەكرد.
تەنسیقی سلێمانی و ئەمەریكا بۆ لێدانی تاڵیبان تا ئەوئاستە بوو, رێنوێنی ئەمەریكیەكانیان كرد بۆ دیاریكردنی ئەو جێگایانەی لێبدرێن, نەخشەی هێزەكانی تاڵبانیان پێشكەش ئەمەریكییەكان كرد, ئەمەریكییەكانیش لە بەرامبەردا شوێنی نهێنی یەكێك لە هاوكارانی قاعیدە لە مەشهەد دەدەنە ئێرانییەكان, تەنانەت هاوكاری هەردولا دوای روخانی تاڵبانیش بەردەوام بوو.
ئەوە جۆرج بۆش بوو لە سەرەتای 2002 ئێرانی خستە میحوەری شەڕەوەو كۆتایی بەو مانگە هەنگوینیە هێنا, نەك كۆماری ئیسلامی ئێران رەتی دەست لەملانێی شەیتانی گەورەی كردبێت.

سەركوتكردنی راپەڕین

ئەو پاڵەپەستۆی خستە سەر خاتەمی دژ بە چاكسازی لە ساڵی 1998 كە زیادە رەوی نەكات, هەروەها ساڵی دواتر راپەڕینی قوتابیان لە حوزەیرانی ساڵی 1999 سەركوت بكات ” لە گەڵ 23 لە كەسایەتییەكان داوای لە خاتەمی كرد راپەڕینەكە بە زویی دامركێنێتەوە, وتەیەك بەناو بانگی هەیە لەو بارەیەوە كە وتویەتی: ئەمڕۆ سەركوتیان بكە سبەی درەنگە ناتوانین بیگەڕێنینەوە”, ئەوو قائانی دوان لەو (24) فەرماندانەی سوپای پاسداران بوون كە نامەیان بۆ سەرۆكی ئەو كاتەی ئێران محەمەد خاتەمی نووسی, لە نامەكەدا وتیان: ئەگەر خاتەمی یاخیبوونی خوێندكارەكان تێك نەشكێنێت، ئەوا ئەوان بەهێزی سەربازی دەیكەن و هەڕەشەی كودەتایان كرد لەدژی.
محەمەد عەلی جەعفەری فەرماندەی پێشووی سوپای پاسداران دەڵێت: سلێمانی لە ساڵانی 1999 و 2009 دابەزیە سەر شەقام بۆ داكۆكیكردن لە شۆرشی ئیسلامی دژ بە دوژمنانی شۆرش و هەنگاوی گرنگی نا بۆ سەركوتكردنی ناڕەزایەتییەكان, ئەو لە بارەگای یەكەی سارو اللەی تایبەت بە پاسداران , كە ئەركی پاراستنی پایتەخت بوو لە كاتی قەیرانەكاندا, لە تەموزی 1999 پەلاماری گەڕەكی قوتابیانی زانكۆی تارانی دا, لە ئەنجامدا 3 قوتابی كوژرا, زیاتر لە 200 یش بریندار بوون و 1400 یش دەستگیر كران” قەسابخانەكە زۆر لەوە گەورەتر بوو وەك ئەو دەیگێڕێتەوە”.
ناڕەزایەتییەكان لەو كاتەدا دژ بەو شالاوی تیرۆركردنە بوو بەرامبەر بە ژمارەیەك زۆر لە نووسەرو هونەرمەند و سیاسییە ناسراوەكانی ئێران ئەنجامدران, بەناوی دەستی نادیارەوە, وەلێ رژێمی ئێرانی لە پشتیانەوە بوو.
ساڵی 2009 یش بەرامبەر بە خۆپیشاندانەكانی بزاڤی سەوزەكان دژ بە ئەنجامی هەڵبژاردن بەڕێوە چوو یەكەی سارواللە تاوانی ئەنجامدا, ناڕەزایەتییەكان چەندین مانگ درێژەی كێشا , 80 كەسیان كوشت” ئەمیش زۆر زیاترە”, بە وتەی جەعفەری, سلێمانی زۆر جار لە كارەكانی ساروالڵە دەرەدكەوت لەوكاتەی پێویست بوایە ئامادە دەبوو, وە خۆی دادەبەزییە سەر شەقامەكان, قاسم سلیچمانی بۆخۆی فەرماندەی پێشتری لەشكری ساروڵا بوو.

محەممەد عەلی جەعفەری، فەرماندەی پێشووی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی لە تویتێکدا لە رێكەوتی ٢٠ی ڕەشەمەی ٢٠١٨ ڕایگەیاند کە قاسم سولەیمانی ڕۆڵی هەبووە لە دامركاندنەوەی ناڕەزایەتییەکانی ئێران و “ڕێوشوێنی کاریگەر”ی گرتووەتەبەر.
ناوبراو ئاماژەی بەوەشکرد، “لەکاتی فیتنە ٧٨ و ٨٨دا قاسم لە شوێنی دژە شۆڕشدا بوو لەسەر زەوی شەقام و ڕێوشوێنی کاریگەرانەی گرتەبەر بۆ کۆنترۆڵکردنی نائەمنی و ئاژاوەگێڕییەکان”. ئێمە چەندین جار شاهیدی بوونی ئەو بووین لە ئۆردوگای ساروڵا.
سەبارەت بە ناڕەزایەتییەکانی عێراق ، سولەیمانی لە کۆبوونەوەیەکی نهێنیدا وتوویەتی: ” (ناڕەزایەتی) لە ئێران ڕوویدا و ئێمەش کۆنترۆڵمان کرد”. وتی “ئێمە لە ئێران دەزانین چۆن مامەڵە لەگەڵ ناڕەزایەتییەکان بکەین”. واتا ئێوەش هەمان مامەڵە بكەن.
مایک پۆمپیۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لەم بارەیەوە وتی: قاسم سولەیمانی بەرپرس بوو لە سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکانی خەڵک، بووە هۆی گیان لەدەستدانی زیاتر لە 1500 خۆپیشاندەر و دەستگیرکردنی زیاتر لە 7000 کەسیان.

سەركوتكردنی گەلی بلوج
قاسم سلێمانی, دوای كۆتایی هاتنی جەنگی ئێران عێراق لە ساڵی 1988, بەرپرسی سەركوتكردنی بلوجستانی گرتە ئەستۆ وبۆ ماوەی 8 ساڵ فەرماندەی سەربازی ناوچەكانی كرمان بۆ سیستان و بلوجستان بوو, سەدانی لێ كوشتن و ئیعدام كرد, ئەو بەناو بۆ رێگاگرتن لە قاچاخچێتی مادە بێهۆشكەر كارەكانی ئەنجام دەدا, وەلێلە راستیدا سەركوتی گەلی بلوجی گرتبووە ئەستۆ.
لە دوای كۆتایی جەنگ لە ساڵی 1988 ەوە , سوپای 41ی ساروڵا, كە قاسم سلێمانی فەرماندەی بوو, چووە ناوچەی كرمان و سیستان و بلوجستان بۆ لێدانی بزووتنەوەی چەكداری بلوجەكان, لە سەركوتكردنیاندا رۆڵی كارای هەبوو, كوشت و بڕی زۆری لێكردن, دوای ئارامكردنەوەی ناوچەكە بەهۆی رۆڵی لەسەركوتكردنی بلوجەكان وەك پاداشت كرا بە فەرماندەی سوپای قودس.

لێدانی كەمپی ئەشرەف
دوای روخانی رژێمی بەعس لە ساڵی 2003, كەمپی ئەشرفی موجاهدین خەلق لە نزیك شاری خالسی سەر بە پارێزگای دیالە كە نزیك 3400 لە ئەندامان و چەكدارانی موجاهدینی خەلیقی تێدا دەژیان كە بە پێی رێكەوتنامەی جنێف پارێزراو بوون, بەردەوام كێشەی نێوان حكومەتەكانی پاشكۆی ئێران لە بەغداو ئەمەریكییەكان بوو, ئەم كەمپە لە سالچی 1986 ەوە دامەزرابوو.
چەندین جار لە لایەن چەكدارانی نزیك لە قەرارگای رەمەزانەوە بە رێنوێنی قاسم سلێمانی پەلامار دران, لە یۆلی 2009 پەلاماردران , 13 كەس كوژراو 400یش برینداركران, لە رێكەوتی 8 ئەبرێلی 2011 پەلاماردران لە ئەنجامدا 34 كەس كوژرا لە دانیشتووانی كەمپەكە,…..
لە یەكی سەپتەمبەری 2013, پەلاماری كەمپی ئەشرفی یەكی موجاهدین خەلق درایەوە لە شاری خالس لایەن گروپەكانی سەر بە فەیلەقی قودسەوە, لە ئەنجامدا 52 كەس لە موجاهدین خەلق لە پەلامارەكە ژیانیان لە دەستدا, 7 كەسیش رفێنران.
هەرچەندە پێشتر دانیشتووانی كەمپی ئەشرەف گواسترابوونەوە بۆ سەربازگەی لیبەرتی لە بەغدا كە بە ئەشرەفی دوو ناسراوە, تەنها 100 كەسێكیان لە ئەشرەفی یەك مابوونەوە لەو كاتە, دوای دەرۆژ لەو تاوانە هەموو گواسترانەوە بۆ كامپی لێبەرتی.
دوای دوو ڕۆژ لە ئەنجامدانی ئەم تاوانە، قاسم سولەیمانی مەجلیسی پسپۆڕانی ئێرانی ئاگاداركردەوە كە ئەم ئۆپەراسیۆنە لە ئۆپەراسیۆنی ڕوانگەی “ڕووناكی ئەبەدی” گەورەتر بووە.
دواتر شوێنی كەمپی ئەشرەف كرا بە بارەگای سوپای بەدر.

سلێمانی و دانانی بەرپرسانی عێراق
هادی عامری لە یەنایەری 2015 وتی قاسم سلێمانی نەبوایە عەبادی نابووە سەرۆك وەزیران, پێشتریش سلێمانی مالكی و تاڵەبانی لەسەر كورسییەكانیان دانابوو, لە پڕۆفایلەكەی وەك سەركەوتن بۆی نووسراوە, ئەمە وێنایە بۆ هەموو ئەوانەی لە عێراق لەسەر كورسی داندران نەك هەڵبژێردران راستە, هەموو داشی شەترەنجی سلێمانی بوون, بە چرای سەوزی ئەودا تێپەڕیون, بۆیە بۆ ئەوان شیوەن و قوڕ پێوان هێشتا كەمە بۆ مەرگی ئەم دڕندەیە.
فوئاد حسێن وەزیری دەرەوەی عێراق لەچاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ كەناڵی (شەرقیە) وتی: كە كاندیدبووم بۆ پۆستی سەرۆك كۆمارو دەرنەچووم ئێرانییەكان وتیان سێ بە سفر بردمانەوە. ئەم قسەیەی ئێرانییەكان وەكو مرۆڤێك كاریگەری لەسەرم دانا. كاریگەری ئێران لە پرسی یەكلاكردنەوەی پۆستی سەرۆك كۆماردا روون بوو. ئێران دەبێت لە دەرگاوە بێتە ژورەوە، نەوەی داهاتووی عێراق قبوڵی دەستوەردان ناكات
ئاڵا تاڵەبانی دەڵێت: شەهید قاسم سولەیمانی و محەمەد حەلبوسی قایلیان كردم لە خۆكاندیدكردنم بۆ جێگری سەرۆكی پەرلەمان بكشێمەوە.
كرۆكەر دەڵێت ” پێكهێنانی ئەنجوومەنی حوكم لە بنەرەتدا ئەنجامی دانوستانی نێوان تاران و واشنگتۆن بوو. واتا هەموویان بە تەسكیەی سلێمانیدا رەت ببوون.
نەك هەر ئەوە, بەڵكە دەزگای “هیئە إعادە إعمار العتبات المقدسە” كە سەرپەرشتی جێگا پیرۆزەكانی شیعەكانی دەكات لە سەرتاسەری عێراق راستەوخۆ لە ژێر دەستی سلێمانیدا بوو, بەرپرسانی لە لایەن سلێمانییەوە دادەنران كە كاروباری هەموو جێگا پیرۆزەكانی شیعەی لە عێراق لە بردەستدا بوو, داهاتی بێ شمارە بوو.

قاسم سلێمانی و نەكەوتنی هەولێر
لە بەر چاومە ئەو دوا نیوەڕۆیەی تەنها 40 داعش مەخموریان گرت, هیچ كام لە پەرلەمانتارەكانی شەو و كەناڵەكانی راگەیاندن لەو دەوروبەرە نەمابوون, هێزێكی بچكۆلەی گەریلاو چەند كەسێكی خۆبەخشی مەدەنی لە باخچەی دیار مەخمور مابونەوە, بە چاو داعشەكانی لە خوارەوە دەبینران, كەوتبوونە تاڵانی گەنمی سایلۆكەی مەخمور, وردە وردە ئەو هێزە بچوكە” هیچیان ناویان لە لیستی كتێبەكەی جەماڵ مورتكە نەنووسراوە” گەورەوە بوو, هەڵاتووەكان مەخمور غیرەتیان بە بەردا هاتەوەو لەو دیو مەفرەقی گوێر- دیبەگە گەڕانەوە بۆ باخچە, باخچە مایەوە نەكەوت, دواتر پێشمەرگەی دێرین و هێزەكانی رۆژهەڵاتیش كۆبوونەوە لەو شوێنە, لەوێوە هێرشی بەرپەرچ ئەنجامدرا و مەخمور ئازاد كرایەوە, كورد نەگبەتە باسی ئەو هێزە ناكات كە لەوێ لەو چركە ساتە هەستیارە چەند كاتژمێرییە چەقی, كە كوردەو ناوی پكك ەیە, كە دواتر بارزانی چوو سوپاسیانی كرد, یان ئەو هێزەی لە سلێمانیەوە هات, یان ئەو كۆنە پێشمەرگانەی بوونە فیدایی و قەرەچوغیان گرت و چەقین بەدیار شارەوە, خۆ سەنگەر عەوڵا حاجی نەگبەت یەكەم كەس بوو لێدوانی دا لە بەردەم قایمقامیەتی مەخمور لە پاش ئازادكردنەوەی, لە چركە ساتەكانی یەكەمی گرتنی مەخمور كە بەرپرسانی ئێستای هەولێر زۆریان هەڵاتبوون, یان ئەو پەرلەمانتارانەی شەوەكەی لە شاشەكانەوە فشەیان لێ دەدا, هەقی وایە بە ئەرشیفدا بچنەوەو دەریان بهێننەوە, چ لەكاتی پاراستنی, یان ئازادكردنەوەی مەخمور شتێك, دەعبایەك بەناوی قاسمی سلێمانی و 70 پاسدار بوونیان نەبووە, كە ئێستا فلیمەكەیان گۆڕیووە گوایا لە ئازادكردنەوەی مەخمور بەشدارییان كردووە, وە رێگر بوونە لە كەوتنی هەولێر, دیارە لە ترسا كەس نایوێرا بە فەرمی وەك حكومەت و وەزارەتی پێشمەرگە وەڵامی بداتەوە, ئەوەی لەوكاتە هەستیارەو رۆژانی دواتریش نەبینرا ئەو 70 كەسە بوون.

سلێمانی كەركووكی گرتەوە
قاسم سلێمانی فەرماندەی گرتنەوەی شاری كەركووك و دوزو ناچەكانی دی بوو لە 16ی ئۆكتۆبەردا, واتا نەك شوێنی بۆ كوردان ئازاد نەكردووە و نەپاراستووەو فەزیلەتی نییە بەسەرمانەوە بگرە پانتاییەك زۆری لێ داگیر كردەوە, تەنانەت فەرمانی ئەو بوو شەوی 16ی ئۆكتۆبەر پێش ئەوەی مەكگۆرك لە پشووی كۆتایی هەفتە دەست بە دانوساندنەكانی بكاتەوە, بۆ رێگری لە بە ئاشتیانە چارەسەركردن, فەرمانی هێرشی خێرای دا, بۆ رێگا گرتن لە چارەسەری سیاسی كێشەكان, بۆیە كوردستان بە هیچ جۆرێك قەرزاری نییە, بگرە تەواو پێچەوانەكەی تەواو راستە.

هێزی قاسم سلێمانی
كۆماری ئیسلامی ئێران پێویستی بەوە بوو پاڵەوانێك دروست بكات, پاڵەوان دروستكردن هەمیشە بووە لە مێژوودا, بە تایەت مەزهەبی شیعە هەمیشە پێویستیان بە پاڵەوانی واقعی و پاڵەوانی خەیاڵی هەبووە, بۆ زنجیرلێدان و درێژەدان دان بە ماتەمینیەكان و دروستكردنی هیوا.
قاسمی سلێمانی پێگە جەماوەریەكەی پێگەی مەزهەبی شیعەگەرایە و تواناكەی ئەو توانا مادیەیە كە ئەژماری بێسنوور بوو لە لایەن خامنەئییەوە, دەیان كارگاو كۆمپانا و بەندەر … لە خزمەت پڕۆژەكانیدا بوون, كە بە جانتا هەلچگری ئیمام ناسرابێت, لەو كەسە دانسقەتر نییە بكرێتە پاڵەوانی ئەفسانە, لە كۆتادا هەر جانتا هەڵگرە. ئەو هەڵگری پەیامی سەپاندنی رەشترین دەسەڵات بوو لە ناوچەكە, هەموو ئەم سەركوت و پارەو هژمۆنیای سەدان ساڵەی شیعەگەرا هێزیان پێ بەخشی بوو, ئەمە وایكرد گۆڤاری تایمی ساڵی 2017, قاسم سلێمانی بە یەكێك لە 100 كەسایەتییە كاریگەرەكەی جیهان بناسێنێت, لە راستیشدا كاریگەر بوو لە سنوورێكی بەرفراواندا خەریكی كوشت و بڕو جۆشدانی شەڕی ئاینی و مەزهەبی بوو, لێ مەرج نییە ئەوەی كاریگەر بێت دادپەروەر بێت و شایانی نازناوی وەك جیگوارا بێت, زۆرینەی كاریگەرەكان نادادپەروەرن و سەرچاوەی نەهامەتی مرۆڤایەتین, هەموو كاسكێت لەسەر و پۆستاڵ لە پێیەك و دێوانەی چەك هەلگرتنێك جیگوارا نییە, چرووت كێشانیش جوانی نییە.

شەرم دەكەم لە بەشێكی هاوڕێ چەپەكانم
رۆنامەی لۆمۆندی فەرەنسی بە جیڤارایان ناساند, تێلەسوری فەنزوێلی بە شۆڕشگێڕی بنەڕەتییان دایە قەڵەم, ئاخ شەرمە كەم دەبینم ئیدعاكەرانی چەپ دەكەونە زەلكاوی كوێربوونی چەپەڵەوە, خۆ هەڵواسینی جارێك بە بن لادن و جارێك سلێمانی بە ناوی جیڤاراوە, ناشرینكردنی رێگاكەی جیڤارایە بە چەپەڵی كارەكانی ئەوان, وێڕای داتاشینی ئازایەتی درۆینەیە بۆیان, كەسێك هیچ كات یەكێك لەو دووەی نەبینی لە پێشەوەی هیچ نەبەردییەكدا, هەر خەڵكیان بۆ مەرگ نارد, بوونە كارخانەی مەرگ, وێڕای پەیامە نامرۆڤانەكانیانو هەڵگری رەشترین پەیامی دواكەوتووانە بوون.

ستایش كردنی قاسم سلێمانی, ستایشی تاوان

كەواتە قاسم سلێمانی جەنگاوەرێك كورد كوشتن كردی بە جەنگاوەر لە ماوەی دووسالدا 58 بۆ 61, شوێن دەستی بە زۆرینەی تراژیییەكانی كوردانی رۆژهەلات و باشوورەوە دیارە” مەریوان, سەردەشت, هەڵەبجە”,
سەری نێزەی سەركوتكردنی راپەڕینەكانی خەڵكی ئێرانە, سەرباری وڵاتانی دیكە, لە بۆسنەو هەرسكەوە بۆ یەمەن و كینیا, لە تاجیكستان و ئۆزەبكستانەوە بۆ لوبنان و ئەفریقا تاوانی ئەنجامداوە, لەماوەی 21 ساڵدا هەر تیرۆرێك كرابێت لە دەرەوەی سنوورەكانی ئێران لەسەرتاسەری جیهان بە باشووری كوردستانیشەوە راستەوخۆ بە فەرمانی ئەو بووە, تیرۆركردنی سەدان تێكۆشەری رۆژهەلاتی لە باشوور بەشێكن لە كارەكانی, سەركوتكردنی گەلی بەلوج, شەڕی یەمەن و لوبنان و جۆشدانی شەڕی مەزهەبی لە پاكستان و ئەفغانستان.
هەرچەندە كارەكانی ئەو هەواڵگری و نهێنی بوو, بۆیە زۆرینەی تاوانەكانی تا ئێستا شاراوەن.
وەك كەسێك بەشدار لە تاوانی گەورە بە پێوەرە جیهانییەكان, پیاهەڵدان بەسەریدا كارێكی نا ئەخلاقییە ویڕای نكۆڵیكردنە لە تاوانەكانی, نكۆڵیكردنیش بۆخۆی تاوانە, سڕینەوەو جوانكردنی تاوانەكانیشێتی, هەقی سزا دانی هەیەو بە تایبەت بۆ خەڵكی كوردستان كە قوربانی یەكەمی ئەم جەلادە بوونە.

رزگاربوون لە نهێنییەكان, بەلام فایلەكان ماون
راستە سیاسیەكان كورد رزگاریان بوو لە سلێمانی, مردوویەكی وەك قائانی شوێنی بەتاڵ كرد, بە مردنی سلێمانی بەشێك لە نهێنیەكانیشیانی لە گەڵ خۆیدا بردە گۆڕەوە , ئەو لە نەخشە دانان بۆ لەناو بردنی نەیارانی نزیكی خۆی سڵی نەكردبێتەوە, ئەو هەڕەشەی كودەتای لە مەلاكانی وەك خاتەمی و كەڕوبی كردبێت, دەبێت چی لەم وڵاتانە و لەم عێراق و كوردستانە كردبێت, چەند تاوانی نهێنی تێدا ئەنجام دابێت, لەگەڵ خۆیدا چ خەزێنە زانیارییەكی پڕ بەهای بردبێتە گۆڕەوە كە شیوەنگێڕانی ئەمڕۆ شەریكە بەشی بوونە.
لێ چەند لە سلێمانی رزگاریان بووبێت, ئەوا فایلەكانیان پارێزراوە, پێویستە سالانە لەم نمایشە تاوانكارییە بەشدار بن.

وه‌فیق عه‌جیل حه‌مود سامه‌ڕائی 1-7-1947-30-8-2022, سوپا سالاری خانه‌نشین و جێگیری به‌ڕێوه‌به‌ری هه‌واڵگری عێراقی و تۆمه‌تباری ژماره‌ یه‌كی لیستی داواكراوانی ئه‌نفال له‌ كۆی 423 كه‌سی داواكراوو, سێشه‌مه‌ 30-8-2022 له‌ له‌نده‌ن به‌ نه‌خۆشی شێر په‌نجه‌ مرد.

بۆ درێژەی بابەت کلیکی ئێرەبکەن..

ئۆپه‌راسیۆنی لێدانی نه‌وتی كه‌ركوك یان فه‌تحی یه‌ك, یه‌كه‌م ئۆپه‌راسیۆن بوو ئێرانییه‌كان له‌ ناوخۆی عێراق به‌ هاوكاری پێشمه‌رگه‌ی ینك ئه‌نجامیاندا، یه‌كه‌م جار بوو ئێرانییه‌كان له‌ گه‌ڵ لایه‌نێكی عێراقی و كوردی له‌ناو خاكی عێراق ئۆپه‌راسیۆنی هاوبه‌ش ئه‌نجام بده‌ن, پێشتر فه‌جری دوو له‌ سنووری حاجی ئۆمه‌ران ئه‌نجام درابوو, لێ فه‌تحی یه‌ك له‌ قوڵایی 180 كیلۆمه‌ری خاكی عێراق و به‌رامبه‌ر به‌ هه‌ستیارترین پڕۆژه‌ی ئابووری عێراق كه‌ كۆمپانیای نه‌وت و گازه‌ ئه‌نجامدرا, له‌م ئۆپه‌راسیۆنه‌ هێزی هاوكاریكه‌ر كه‌ ی ن ك ه‌, ده‌بێته‌ هێزێكی هێرش كه‌ر له‌ بری ره‌سه‌د و چاوساغی وه‌ك له‌ فه‌جری دوو پارتی-حسك ئه‌نجامیان دا, له‌ فه‌تحی یه‌كه‌وه‌ ئیتر هێنانی پاسدار وه‌ك كاری قۆنته‌راتی بۆ ینك, پدك, حسك, حیزبواڵله‌و بزووتنه‌ه‌ی ئیسلامی لێ دێت, ته‌نانه‌ت مه‌جلس ئه‌علاو ده‌عوه‌ش ده‌چنه‌ ناو ئه‌و قۆنته‌راته‌وه‌ له‌ سنوری قه‌ڵه‌مڕه‌وی لایه‌نه‌ كوردییه‌كانه‌وه‌, كوردستان وه‌ك شاری بێ ساحێبی لێ دێت, به‌ پانی و درێژی كوردستان پاسدار ده‌سوڕێنه‌وه‌, سیخوڕی ده‌كه‌ن, خه‌ڵكه‌ كڕن, تۆڕی جاسوسی دروست ده‌كه‌ن.

بۆ قه‌رارگای ره‌مه‌زان

له‌ دوای ئۆپه‌راسیۆنی فه‌جری دوو به‌ هاوبه‌شی پارتی, گرنگی ئه‌م ته‌رزه‌ جه‌نگه‌ هاوبه‌شانه‌ له‌ گه‌ڵ هێزه‌كانی كوردی عێراق بۆ كۆماری ئیسلامی ئێران ده‌ركه‌وت, كه‌ له‌ هێرشه‌كانی به‌ بنبه‌ست گه‌یشتبوو, كه‌مترین زیان زۆرترین ده‌ستكه‌وت, بۆیه‌ بڕیاری كردنه‌وه‌ی ناوه‌ندێك بۆ سه‌رپه‌رشتیكردنی ئه‌م ته‌رزه‌ جه‌نگه‌ ده‌ده‌ن.

له‌ رێكه‌وتی3 23-10-198به‌ فه‌رمانی سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی باڵای به‌رگری ئێرانی ئایه‌تولا خامنه‌ئی ره‌زامه‌ندی درا بۆ دروستكردنی باره‌گایه‌ك بۆ جێبه‌جێكردنی ئۆپه‌راسیۆنه‌ سنوور به‌زێنه‌كان, له‌ مانگی ره‌مه‌زانی ساڵی 1962 یه‌كه‌م فه‌رمانی فه‌رمانده‌یی بۆ مورته‌زا ره‌زایی ده‌رچوو بۆ دامه‌زراندنی قه‌رارگایه‌ك بۆ مه‌به‌ستی ئاماژه‌ پێدراو, بۆیه‌ به‌ ناوی قه‌رارگای ره‌مه‌زان ناونرا, چونكه‌ له‌ مانگی ره‌مه‌زان بڕیاری پێكهێنانی درا, ئه‌م قه‌رارگایه‌ ئه‌ركی رێكخستن و ئه‌نجامدانی چالاكی هاوبه‌ش بوو له‌ناو عێراق به‌ هاوبه‌شی لایه‌نه‌ كوردی و عێراقییه‌كان.‌عملیات فتح ۱؛ عملیاتی در عمق خاک عراق‌

نه‌بوونی متمانه‌ به‌ ینك

به‌ وته‌ی پاسداران ئه‌و هێزانه‌ی ئێران بۆ ئه‌نجامدانی ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی یه‌ك ده‌یانویست بچنه‌ ناو عێراقه‌وه‌ دوو كێشه‌یان هه‌بوو: یه‌كێكیان متمانه‌یان به‌ پێشمه‌رگه‌ی ی ن ك نه‌بوو, چونكه‌ یه‌كێتی بۆ ئێرانییه‌كان به‌و كه‌سانه‌ ناسرا بوون كه‌ له‌ هه‌ر ساتێكدا به‌ ئاراسته‌یه‌كدا ده‌ڕۆن, به‌دوای به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی خۆیانه‌وه‌ن، پێشتر له‌گه‌ڵ سه‌دامدا ئاشت بوونه‌ته‌وه‌و رێك كه‌وتوونه‌, وه‌ چه‌ند جارێك له‌ دژی كۆماری ئیسلامی ئێران شه‌ڕیان كردبوو.
به‌ڵام ئێستا ی ن ك نوێنه‌ریان ناردووه‌ بۆ ئێران, ئاماده‌یی خۆیان بۆ یاوه‌ری كۆماری ئیسلامی له‌ دژی ڕژێمی به‌عس ڕاگه‌یاندبوو بۆ ئه‌نجامدانی ئۆپه‌راسیۆنی هاوبه‌ش, به‌هه‌مان رێگای پارتیدا رۆیشتن.
مجله امتداد ێ‌بان 1387، شماره 34
عملیات چریکی در قلب عراق;نبرد کرکوک به روایت فرمانده عملیات
كه‌واته‌ ئه‌نجامدانی ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی یه‌ك پێشنیاری ی ن ك بووه‌, كه‌ركووكی له‌ سه‌ر سینییه‌ك زێڕین پێشكه‌ش كۆماری ئیسلامی ئێران كردووه‌, ماوه‌ته‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی گریمانه‌ بزانین كێ ئه‌ندازیاری ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ بووه‌ سه‌ره‌تا؟, وه‌ كێ بووه‌ ئه‌و كه‌سه‌ی په‌یامه‌كه‌ی گه‌یاندووه‌ به‌ ئێرانییه‌كان؟.

ینك چۆن چیرۆكی په‌یوه‌ندییه‌كه‌ ده‌گێڕنه‌وه‌؟

هه‌رچه‌نده‌ پێشتر خواستی ی ن ك بۆ په‌یوه‌ندی له‌ گه‌ڵ كۆماری ئیسلامی ئێران ره‌تكراوه‌ته‌وه‌, ته‌نانه‌ت ئاماده‌ی گفتوگۆش نه‌بوونه‌ له‌ گه‌ڵ ینك, به‌ڵام چاوی ئێرانییه‌كان له‌ سه‌ر فه‌تحی یه‌ك وا ده‌كات, خۆیان عه‌وداڵی په‌یوه‌ندی بن”نه‌وشیروان به‌ بیری هێنایه‌وه‌ ” كه‌ شه‌ڕ له‌گه‌ڵ ئێراندا هه‌ڵگیرساو ئێمه‌ وه‌فدێكمان نارد بۆ لای ئێوه‌ قبوڵتان نه‌كرد” – ل149-مام جه‌لال دیداری ته‌مه‌ن – ئاماده‌كردنی سه‌لاح ره‌شید-چاپی یه‌كه‌م 2017 چاپخانه‌ی كارۆ.
فه‌ره‌یدون عه‌بدالقادر یه‌كێك له‌ كه‌سه‌ نزیكه‌كانی ئه‌وكاتی خه‌تی نه‌وشیروان مسته‌فا و هاوكات نزیك له‌ ئێران, ئاوا چیرۆكی یه‌كه‌م په‌یوه‌ندی له‌ گه‌ڵ ئێرانمان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌” تا رۆژێكیان لێپرسراوێكی ئێرانی به‌ ناوی مسته‌وفی له‌ گه‌ڵ سلێمانی قه‌ساب هاتن و گفتوگۆی راسته‌وخۆو جدییان له‌ گه‌ڵ یه‌كێتی كرد, مام جه‌لال و كاك نه‌وشیروان به‌ راستگۆیی و به‌ رۆشنی قسه‌یان له‌گه‌ڵ كرد و ترسی ئه‌وه‌یان لا ره‌وانه‌وه‌, كه‌ گه‌رم بوونی په‌یوه‌ندی ئێران له‌ گه‌ڵ یه‌كێتی, وا له‌ یه‌كێتی ناكات, كه‌ وه‌ك تاكتیك و كارتێكی گوشار بۆ گفتوگۆ له‌گه‌ڵ عیراق به‌كاری بهێنێ! ( سلێمان قه‌ساب و خاڵه‌ حاجی) , هه‌ردوو له‌ حسك رۆڵی باشیان هه‌بوو له‌ هاندانی ئه‌و لێپرسراوانه‌ی كۆماری ئیسلامیی ئێران, بۆ به‌رده‌وام بوونی سه‌ردانه‌كانیان بۆ لای یه‌كێتی! هاوكات قه‌ناعه‌ته‌كانی (نه‌وشیروان) یش, بۆ سوود وه‌رگرتنی ته‌واو له‌ شه‌ڕی (ئێران-عێراق), له‌ دژی صدام و رژێمه‌كه‌ی, ده‌وری هه‌بوو له‌ خۆشكردنی زه‌مینه‌ی له‌بار بۆ زیاتر په‌یوه‌ندی كردن له‌گه‌ڵ ئێران! “.ل 529-530 هه‌ڵۆ سوره‌كانی قه‌ندیل فه‌ره‌یدون عه‌بدوالقادر چاپی دووه‌م 2020”.
به‌ڕێز نه‌وشیروان مسته‌فا له‌و باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت:” له‌و ماوه‌یه‌دا چه‌ند كه‌س له‌ به‌رپرسه‌كانی یه‌كێتی: له‌ سه‌ره‌تادا دلێری سه‌ید مه‌جید و دوای ئه‌و د.فوئاد مه‌عسوم ، ئازاد هه‌ورامی، جه‌بار فه‌رمان، دارای شێح جه‌لالی حه‌فید، ڕه‌فعه‌ت عه‌بدالڕه‌حمان، عه‌لی بچكۆڵ، شێردڵ حه‌وێزی، جه‌لال عه‌بدوالقادر به‌ كۆمه‌ڵ و به‌جیا سه‌ردانی ئێرانیان كرد له‌سه‌رده‌شت، ورمێ،كرماشان له‌ گه‌ڵ كاربه‌ده‌ستی ئێرانی له‌ ئیتڵاعات و سوپای پاسداران دانیشتن – خولانه‌وه‌ له‌ناو بازنه‌دا دیوی ناوه‌وه‌ی ڕوداوه‌كانی كوردستانی عێراق1984-1988 نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین چاپی دووه‌م 1999-ل”103.
“له‌ ناو ئه‌واندا دو سه‌ردان گرنگییان هه‌بو، كاریان له‌ په‌یوه‌ندیه‌كانی ئێران و یه‌كێتی كرد یه‌كه‌میان، سلێمان قه‌ساب، كه‌ یه‌كێ له‌ كادره‌كانی حسك بو، یه‌كێ له‌ كاربه‌ده‌ستانی ئیتڵاعاتی له‌ گه‌ڵ خۆی هێنا.هه‌م گفتوگۆی سیاسی له‌گه‌ڵ كرا؟و هه‌م خۆیشی حه‌زی كرد گه‌شتێكی خێرابه‌ هه‌ندێ ناوچه‌ی ژێر ده‌سه‌ڵاتی یه‌كێتی دا بكا. له‌ یه‌كێ له‌و گفتوگۆیانه‌ی له‌ نێوان ئه‌م و هه‌ندێ له‌ ئه‌ندامانی م س كرا، ئه‌م نوێنه‌ره‌ قسه‌یه‌كی كردو وتی:((ئێوه‌ تازه‌ گفتوگۆتان؟له‌گه‌ڵ عێراق بڕیوه‌، زه‌مان چیه‌ ئه‌م پێوه‌ندیه‌ی له‌ گه‌ڵ ئێرانی دروسه‌ی په‌كه‌ن، به‌كاری ناهێنن بۆ؟ئه‌وه‌ی هه‌ڵوێستتان به‌هێز بكا له‌ گفتوگۆی داهوتان دا له‌گه‌ڵ عێراق؟))ل104.
“دوای ئه‌میش وه‌فدێكی كه‌سی هات، تێكه‌ڵاو بو له‌ نوێنه‌ری چه‌ند وه‌زاره‌ت و ده‌زگای جیا جیای ئێرانی. وه‌كو دوای ده‌ركه‌وت سه‌رۆكی وه‌فده‌كه‌یان، سه‌رۆكی ده‌زگای ئیتڵاعاتی سوپا بو. خولانه‌وه‌ له‌ناو بازنه‌دا دیوی ناوه‌وه‌ی ڕوداوه‌كانی كوردستانی عێراق1984-1988 نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین چاپی دووه‌م 1999- ل 105.

بیرۆكه‌ی ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی یه‌ك

سه‌باره‌ت به‌ بیرۆكه‌ی لێدانی نه‌وته‌كه‌ی كه‌ركوك فه‌ره‌یدون عه‌بدوالقادر ده‌ڵێت: “نه‌وشیروان, نه‌خشه‌ی په‌لاماردانی بیره‌ نه‌وته‌كان له‌ مێشكی دا بوو, ئه‌وه‌ش گه‌وره‌ترین دان رۆكردن و چه‌شه‌ كردن بوو بۆ لێپرسراوه‌ ئێرانییه‌كان, به‌ تایبه‌تی ئه‌و شانده‌ی ئێران, كه‌ سه‌ردار وه‌حیدی له‌ گه‌ڵیان هاتبوو!” وه‌حیدی ماوه‌یه‌ك لێپرسراوی ئیتڵاعاتی سوپاو ماوه‌یه‌كیش فه‌رمانده‌ی هێزه‌كانی پیاده‌رۆی سوپای پاسدارانی ئێران بوو”.ل 529-530 هه‌ڵۆ سوره‌كانی قه‌ندیل فه‌ره‌یدون عه‌بدوالقادر چاپی دووه‌م 2020″.
سه‌باره‌ت به‌ پڕۆژه‌ی ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی یه‌ك نه‌وشیروان مسته‌فا ده‌ڵێت:”یه‌كێ له‌و كارانه‌ی كه‌ ئێرانیه‌كان به‌ لایانه‌وه‌ گرنگ بو بكرێ لێدانی دامه‌زراوه‌كانی نه‌وتی كه‌ركوك بو. له‌ نزیك كه‌ركوك به‌ ته‌نیا هێزی یه‌كێتی لێ بو. هێزه‌كانی یه‌كێتی ئه‌یانتوانی بگه‌نه‌ ناو بیره‌كانی نه‌وت و ، بگه‌نه‌ نزیك دامه‌زراوه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی”.
“ئێمه‌ خۆمان چه‌ند ساڵێ بو بیرمان له‌ لێدان و تێكدانی كردبووه‌و زانیاری زۆرمان له‌سه‌ر كۆكردبوه‌وه‌، به‌ڵام جێبه‌جێكردنی له‌ توانای ئێمه‌دا نه‌بو، به‌ تایبه‌ت چه‌ك و تفاقی جه‌نگیی ئێمه‌ زۆر ساده‌و دواكه‌وتو بو بۆ ئه‌نجامدانی كارێكی له‌و بابه‌ته‌، به‌ كه‌ڵك و كاریگه‌ر نه‌بو. خولانه‌وه‌ له‌ناو بازنه‌دا دیوی ناوه‌وه‌ی ڕوداوه‌كانی كوردستانی عێراق1984-1988 نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین چاپی دووه‌م 1999-ل106”.
“سه‌ركردایه‌تی یه‌كێتی له‌به‌ر گرنگی كاره‌كه‌، دانان و جێبه‌جێكردنی پلانی هه‌موو چالاكیه‌كه‌یان به‌ من سپاردو، من ڕۆژانه‌ ئه‌بو خه‌رێكی ورده‌كاری پلانه‌كه‌ بم. ئێرانیه‌كان ئه‌م كاره‌یان به‌لاوه‌ زۆر گرنگ بو، ته‌نانه‌ت به‌ مه‌رجی جدی بونی یه‌كێتی له‌ شه‌ڕی عێراق و ، هاوكاری پاشه‌ڕۆژیان دانابو. خولانه‌وه‌ له‌ناو بازنه‌دا دیوی ناوه‌وه‌ی ڕوداوه‌كانی كوردستانی عێراق1984-1988 نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین چاپی دووه‌م 1999 ل 107”.

نرخ بۆ سه‌ری پاسداره‌كان دیاریكرابوو

ئێرانییه‌كان ده‌ڵێن ویستمان بچین له‌گه‌ڵ كه‌سێكدا هاوشان شه‌ڕ بكه‌ین كه‌ له‌ دژی ئێمه‌ پێشتر شه‌ڕی كردبوو, ئه‌وه‌ حاڵه‌تێكی ده‌روونی زۆر سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ی ده‌ویست. ئه‌مه‌ یه‌كه‌م تایبه‌تمه‌ندی ئه‌و ئۆپه‌راسیۆنه‌ بوو؛ بۆیه‌ ده‌بوایه‌ ئه‌و برایانه‌ی كه‌ ده‌چوونه‌ ناو خاكی عێراق متمانه‌یان پێیان بكردایه‌ و بچنه‌ قووڵایی خاكی عێراق و ئۆپه‌راسیۆنێكی وا گه‌وره‌یان له‌ كه‌ركوك ئه‌نجامدابا, بۆ ماوه‌ی 45 رۆژ له‌ ناوخۆی عێراقدا مانه‌وه‌ .
ئه‌وكات نه‌مانزانی كه‌ عێراق له‌و رۆژه‌دا به‌خشینێكی بۆ سه‌ری هه‌موو ئێرانییه‌كی سه‌ر به‌ رژێمی ئێران دانابوو. ئه‌و كات دوو سه‌د هه‌زار دیناری بۆ سه‌ری هه‌ر ئێرانییه‌ك دانابوو، هه‌ر دینارێك یه‌كسان بوو به‌ ٦٨ تومان!.
مجله امتداد ێ‌بان 1387، شماره 34
عملیات چریکی در قلب عراق;نبرد کرکوک به روایت فرمانده عملیات

گواستنه‌وه‌ی پێداویستی ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی دوو

گواستنه‌وه‌ی ئه‌و هه‌موو چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نییه‌ له‌ سه‌ر سنووری ئێرانه‌وه‌ بۆ كه‌ركووك, یه‌كێكه‌ له‌ لایه‌نه‌ گرنگه‌كانی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌, له‌مه‌شدا له‌ قه‌باره‌ی چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی هاتوو جیاوازی ئامار هه‌یه‌, وه‌لێ به‌ هه‌مووه‌وه‌ ده‌توانرێت زیانیاری نزیك به‌ ده‌ست بهێنرێت.
” له‌ ماوه‌ی ده‌ شه‌ودا زیاتر له‌ 3 هه‌زار بار له‌ سه‌ر سنووری ئێرانه‌وه‌, له‌ باره‌گایه‌كی پاسداران له‌ نێوان بانه‌و سه‌رده‌شت, به‌ ده‌روازه‌ی سه‌فره‌و زه‌نوون ی نزیك ماوه‌ت هاتنه‌ ناو عێراقه‌وه‌، له‌ چه‌كی قورس هاوه‌نی 120 ملم و كاتیۆشا و چه‌كی مام ناوه‌ندی و سوك و ته‌قه‌مه‌نی, 3000 گوله‌ی هاوه‌ن و هه‌زاران رۆكێتی كاتیۆشاو ژماره‌یه‌كی زۆر رۆكێتی ئاڕ پی جی و گوله‌ی دۆشكاو تفه‌نگ و خۆراك و پێداویستی پزیشكی, هه‌ر شه‌وێك ٣٠٠ باری هێستر پێداویستیه‌كانی ئه‌م ئۆپه‌راسیۆنه‌یان له‌و ڕێگایه‌وه‌ ده‌برده‌ ناو خاكی عێراقه‌وه‌”.

مجله امتداد ێ‌بان 1387، شماره 34
عملیات چریکی در قلب عراق;نبرد کرکوک به روایت فرمانده عملیات

” 150 تۆن کەرەستەی سەربازی و 300 ئۆپەراتۆری سوپای پاسداران لە ئێرانەوە لە پشت هێڵەکانی دوژمنەوە گواسترانەوە بۆ کەرکوک, لە ئۆپەراسیۆنێکی شاراوەدا کە ماوەی 40 ڕۆژ بەردەوام بوو. كه‌ره‌سته‌كان بەم شێوەیە بوون: 1500 كڵاشینكۆف, 40 بی كه‌ی سی , 15 دۆشكه‌, 60 ئاڕ پی جی , 3هاوه‌نی 120 ملم , 2 هاوه‌نی 81 ملم, 1500 گوله‌ی هاوه‌نی 120 ملم, 1000 گوله‌ی هاوه‌نی 81 ملم, 500 گوله‌ی هاوه‌نی 60 ملم, 7354 رۆكێتی ئار پی جی, 500 گوله‌ی تفه‌نگی 60 ملم, 2000 گوله‌ی تفه‌نگی 107 ملم, 21500 گوله‌ی كڵاشینكۆف, 10000 گوله‌ی بی كه‌ی سی, 12000 گوله‌ی دۆشكه‌.
https://en.wikipedia.org/wiki/Operation_Fath_1
به‌ڕێز نه‌وشیروان مسته‌فا له‌م باره‌وه‌ ده‌نوسێت: گوێزانه‌وه‌ی تفاقی جه‌نگی ئه‌و تفاقه‌ی بۆ ئه‌م كاره‌ پێویست بو له‌ :10هاوه‌نی 120ملم، 4كاتێۆشا، 45ته‌ن گولله‌ی هاوه‌ن و كاتیۆشا، چه‌ند دانه‌یه‌ك سامی 7ی دژی فڕۆكه‌، چه‌ند دانه‌یه‌ك ساروخی دژ تانك و، هه‌ندێ فیشه‌كی كڵاشینكۆف. ئه‌مانه‌ پێشتر ، به‌ سه‌رپه‌رشتی جه‌بار فه‌رمان له‌ زه‌رده‌كانیه‌وه‌ له‌ ئێرانه‌وه‌ به‌ كۆڵی ئێسترگوێزرابونه‌وه‌ بۆ دۆڵی جافه‌تی. گوێزانه‌وه‌ی كارێكی یه‌كجار دژوارو سه‌خت بو. ئه‌بو جارێك له‌ زه‌رده‌كانی بار بكرێ و له‌سه‌ر چه‌می كه‌ڵوێ دابگیرێ و به‌ گوریس له‌ ڕوبار بپه‌ڕێته‌وه‌، جارێكی تریش له‌ ئێستر بار بكرێ تا ئه‌گه‌یشته‌ یه‌كێ له‌ عه‌ماره‌كانی دۆڵی جافه‌تی و له‌ ئه‌شكه‌وته‌كانی گوێزه‌ڵه‌و یاخسه‌مه‌ر و هه‌ڵه‌دن ئه‌شاردرانه‌وه‌. خولانه‌وه‌ له‌ناو بازنه‌دا دیوی ناوه‌وه‌ی ڕوداوه‌كانی كوردستانی عێراق1984-1988 نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین چاپی دووه‌م 1999-ل 108-109

دووجار گومان له‌ ئه‌نجامدانی چالاكی

پێش ئه‌نجامدانی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ به‌ چه‌ند رۆژێك, نه‌وشیروان مسته‌فا فه‌رمانده‌ی ئۆپه‌راسیۆنی ینك دوو دڵ ده‌بێت له‌ جێبه‌جێكردنی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌, به‌هۆی ئه‌وه‌ی گومانی هه‌بووه‌ له‌وه‌ی هه‌واڵی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ دزه‌ی كردبێت بۆ حكومه‌تی عێراقی, داوا ده‌كات ئۆپه‌راسیۆنی ئه‌لته‌رناتیف جێبه‌جێ بكه‌ن له‌ دوكان” ئه‌وه‌ جێبه‌جێ بكرابایا له‌ لێدانی سه‌دی دوكان, كاره‌سات بوو بۆ كورد, هه‌رچه‌نده‌ له‌ فه‌تحی دوودا ئه‌نجامیان دا به‌لام نه‌یانتوانی سه‌ده‌كه‌ بڕوخێنن, ئه‌وه‌ی ئێرانییه‌كان بلاویان كرده‌وه‌ زۆر درۆ بوو”, وه‌لێ فه‌رمانده‌ی قه‌رارگای ره‌مه‌زان له‌ كرماشان مكوڕ ده‌بێت له‌ جێبه‌جێكردنی ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی 1 و لێدانی نه‌وتی كه‌ركوك, ئه‌وان ئه‌م ئۆپه‌راسیۆنه‌ به‌ گرنگ و پارویه‌كی چه‌ور ده‌زانن, رۆژی یه‌ك شه‌مه‌ رێكه‌وتی 5-10-1986 له‌ رێگای نوێنه‌رایه‌تی قه‌رارگای ره‌مه‌زانه‌وه‌ له‌ گوندی یاخسه‌مه‌ر ئه‌م په‌یامه‌ ده‌گه‌یه‌ننه‌ ده‌ستی به‌ڕێز نه‌وشیروان مسته‌فا: ((مگمئن باشید دشمن متوجه نشده است. شما به خدا اعتماد کنید تردید به خود راه ندهید. بدون فوت وقت و با سرعت و دقت و قاگعیت بر تمامی اهداف حمله ببرید و قلب امام و امت و روح شهدا را شاد کنید. همه منتڤرند. مبادا که در اراده خلل ناپژیر شما که متکی به اراده‌ی خداست، سستی پیش ێ‌ید.)).

فتح یک؛ عملیات چریکی سپاه در کرکوک در سال ۶۵

هه‌موو شتێك بۆ ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ ئاماده‌كرابوو, كاتێك شه‌وی 10-10-1986 هه‌واڵێك له‌ لایه‌ن ی ن ك ه‌وه‌ ده‌درێت به‌ ئێرانییه‌كان كه‌ دوژمن سه‌ر به‌رزاییه‌كانی گرتووه‌و هێزی زیاتری كۆكردۆته‌وه‌, له‌و جیگایه‌ی بڕیار وابوو چه‌كه‌كانی لێ دامه‌زرێنن, به‌لام ئێرانییه‌كان پێداگرییان كردبوو له‌سه‌ر ئه‌نجامدانی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌, ئێرانییه‌كان ده‌گێڕنه‌وه‌ ده‌ڵێن كورده‌كان ترسابوون.
پێی ده‌چێت ی ن ك له‌سه‌ره‌تاوه‌ خۆیان ده‌ست پێَشخه‌ریان كردبوو بۆ ئه‌م چالاكییه‌, كه‌چی له‌ دوو هه‌فته‌ی پێش ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ ساردییان نواندووه‌ بۆ ئه‌نجام نه‌دانی, وه‌لێ ئێرانییه‌كان مكوڕ بوونه‌.
مجله امتداد ێ‌بان 1387، شماره 34
عملیات چریکی در قلب عراق;نبرد کرکوک به روایت فرمانده عملیات

ناڕه‌زایه‌تی له‌ناو ینك؟

فه‌ره‌یدون عه‌بدالقاددر له‌ یاداشته‌كانیدا ده‌ڵێت: كه‌ باسی لێدانی بیره‌ نه‌وته‌كانی كه‌ركوك كه‌وته‌ ناو گفتوگۆكانه‌وه‌, رۆژێكیان له‌ ماڵی خۆمان له‌ كانی مستفای چۆخماخ كۆبونه‌وه‌یه‌كی مه‌كته‌بی سیاسی كرا بۆ باس له‌ هاوكاری له‌گه‌ڵ ئێرانداو مه‌سه‌له‌ی لێدانی بره‌ نه‌وته‌كانی كه‌ركووك! زۆر لایه‌ن و ئه‌نجامی ئه‌و چالاكیییه‌ له‌ روی سلبی و ئیجابییه‌وه‌ خرایه‌ روو, مشتومڕی زۆری له‌سه‌ر كرا! كاك كۆسره‌ت , ناڕازی بوو, پێ باش نه‌بوو, چونكه‌ پێی وابوو ئه‌وه‌ كێشمان ده‌كات بۆ باریكه‌ رێی پێچاو پێچی وا, كه‌ ناتوانین بزانین كاردانه‌وه‌ی سه‌دام حوسێن, چۆن چه‌ند ده‌بێت و به‌ كوێ ده‌گات! مشت و مڕه‌كان گه‌رم و توند بوون, كۆسره‌ت زویر بوو چوه‌ ده‌ره‌وه‌, ناچار شوێنی كه‌وتم و به‌ زۆر رازیم كرد بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناو كۆبونه‌وه‌كه‌! – ل 530 هه‌ڵۆ سوره‌كانی قه‌ندیل فه‌ره‌یدون عه‌بدوالقادر چاپی دووه‌م 2020.
ئه‌وكات كۆسره‌ت ره‌سول كه‌سێكی به‌هێز بوو له‌ناو ینك و قسه‌كانی جێكه‌وته‌ بوون, پێی ده‌چێت ناڕه‌زایه‌تی توند له‌ناو ینك دژ به‌م چالاكییه‌ هه‌بووبێت, پێشبینییه‌كه‌شیان راست ده‌رچوو, هه‌رچه‌نده‌ دواتر 4 تیپی سه‌ر به‌ ناوچه‌ی هژمۆنیای كۆسره‌ت به‌شداری ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌یان كرد”93,85,86,87″, وه‌ خۆشی سه‌رپه‌رشتی فه‌تحی چواری كرد.
ته‌نانه‌ت له‌ ئاستی خواره‌وه‌ش ناڕه‌زایه‌تی دژ به‌ ئه‌نجامدانی ئه‌و ئۆپه‌راسیۆنه‌ هه‌بوو, وه‌لێ ناڕه‌زایه‌تییه‌كان نه‌گه‌یشتنه‌ ئاستی هه‌ڵوێستی به‌ره‌و رووبوونه‌وه‌, رێباز ئاوا باسی هه‌ڵوێستی خۆی له‌سه‌ر ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ ده‌كات” سه‌یرێكی كاك م كرد ووتم به‌ ڕاستیته‌ له‌ كه‌ركوك ده‌ده‌ین…ووتی بۆ، هه‌مووی ده‌سووتێنین عێراق به‌ تێپه‌ڕی ناتوانێ ئه‌و خه‌ساره‌ته‌ پڕ بكاته‌وه‌….؟ دیسان پێم ووت ئه‌دی میلله‌تی خۆمان، باشه‌ ئه‌و گوندانه‌، باشه‌ خه‌ڵكه‌كه‌، حكومه‌ت دڕنده‌یه‌ هه‌رچی له‌ ده‌ستی بێت ده‌یكات….ووتی تۆ هه‌ر دژی ئێرانی ئه‌گینا ئه‌وه‌ كارێكی زۆر كرنگه‌…..ووتم ڕاسته‌ كارێكی زۆر گرنگه‌ به‌ڵام قوڕمساغانه‌ نازانن تۆپ به‌كار بهێنن، هه‌ر عه‌یب دارمان ده‌كه‌ن و ته‌نها میلله‌ته‌كه‌مان باری خراپی به‌سه‌ر دێ….ووتی باشه‌ كاكه‌ واز له‌و قسه‌ هه‌له‌ق و مه‌له‌قانه‌ بێنه‌ بڕۆوه‌ لای ده‌شتی هه‌ولێر به‌ڵام لای كه‌س باسی نه‌كه‌ی چونكه‌ كه‌س نازانێ – قه‌ندیل به‌غدای هه‌ژاند به‌شی دووه‌م نووسینی ڕێباز چاپی دووه‌م 2008چاپخانه‌ی په‌یوه‌ند- ل 382″.
به‌لام ئه‌م ناڕه‌زایه‌تییانه‌ نه‌چووه‌نه‌ باری جێبه‌جێكردنه‌وه‌, ناڕازییان له‌ بواری پراتیكدا بوونه‌ باسكی ئۆپه‌راسیۆنه‌كان و گوێیان له‌ ماڵوێرانی خه‌ڵكی كوردستان نه‌گرت.

فه‌تحه‌كان؟

ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی فه‌تح, 10 ئۆپه‌راسیۆنی زنجیریه‌یی بوو به‌ هاوبه‌شی سوپای پاسداران له‌ گه‌ڵ ینك, پدك, حیزبوڵا, ده‌عوه‌, مه‌جلس ئه‌علا ئه‌نجامدران” بۆ حسك یه‌كلا نه‌بوومه‌ته‌وه‌, چونكه‌ زۆربه‌ی ئۆپه‌راسیۆنه‌كان سایده‌ ئێرانییه‌كان دیارییان نه‌كردووه‌ به‌ هاوكاری كام لایه‌نی كوردی ئه‌نجامیان داوه‌”, ئه‌م ئۆپه‌راسیۆنانه‌ له‌ رێكه‌وتی 11-10-1986 له‌ شاری كه‌ركوك به‌ فه‌تحی 1 ده‌ستی پێكرد, به‌ لێدانی نه‌وته‌كه‌ی شاری كه‌ركووك, به‌ ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی 10 له‌ رێكه‌وتی 4-9-1987 له‌ ناوچه‌ی سیده‌كان كۆتایی هات , به‌ زنجیره‌ی فه‌تحه‌كان له‌ گه‌ڵ ینك ده‌ستپێكرا, له‌ گه‌ڵ حیزبوڵا و مه‌جلس ئه‌علا كۆتایی پێهات, كۆی گشتی ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی فه‌تح 328 رۆژ به‌رده‌وام بووه‌.
فه‌تحی دوو له‌ ناوچه‌ی دوكان, به‌ناو وێرانكردنی دامه‌زراوه‌كانی سه‌دی دوكان له‌ رێكه‌وتی 25-11-1986 له‌ لایه‌ن ینك و ئێرانه‌وه‌ ئه‌نجامدرا.
ئۆپه‌راسیۆمی فه‌تحی سێ له‌ رێكه‌وتی 30-10-1986 ئه‌نجامدرا, له‌ 300 كیلۆمه‌تری خاكی عێراق له‌ ناوچه‌ی زاخۆ, په‌لاماری باره‌گای له‌شكری 38 و گه‌راجی گواستنه‌وه‌ی نه‌وتی زاخۆ, به‌ هاوكاری پارتی ئه‌نجامدرا.
ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی چوار له‌ رێكه‌وتی 11-2-1987 ئه‌نجامدرا له‌ ناوچه‌ی ره‌واندز- دیانا, له‌ قولایی 70 كیلۆمه‌تری عێراق, ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ بریتی بوو له‌ په‌لاماردانی باره‌گاكانی سوپای عێراق له‌ خه‌لیفان, ره‌واندز و سدیق, ناوه‌ندی پۆلیس و كاره‌بای ره‌واندز و مایكرۆییه‌كه‌ی چیای كۆڕه‌ك.
رێباز ئاوا باسی ئه‌م ئۆپه‌راسیۆنه‌ ده‌كات”بڕیاردرا شه‌وی ده‌ له‌سه‌ر یانزه‌ی شوباتی 1987چالاكی گرتنی چیای كۆڕه‌ك و فه‌وجی ئاكۆیان و ڕه‌بیه‌كانی ده‌وروبه‌ر ئه‌نجام بدرێ به‌یانی هه‌موو كه‌سێك وای پێشبینی ده‌كرد كه‌ دوا بخرێ له‌ به‌ر به‌فرو باران.
ئێرانییه‌كان پێیان داگرت بیرم كرده‌و ووتم خۆتان ماندوو مه‌كه‌ن ئه‌وان نیازیان نییه‌ هیچ بكه‌ن ته‌نیا مه‌به‌ستیان ئه‌وه‌یه‌ له‌ یادی سه‌ركه‌وتنی شۆڕشی ئێران چالاكییه‌ك بكه‌ن. چه‌ند تۆپێكیان له‌ كوڕه‌ك گرت به‌ڵام هیچی شوێنی خۆی نه‌پێكا. ل398.قه‌ندیل به‌غدای هه‌ژاند به‌شی دووه‌م نووسینی ڕێباز چاپی دووه‌م 2008چاپخانه‌ی په‌یوه‌ند.” كه‌چی مام غه‌فور له‌ یاداشته‌كانیدا له‌ ل 258 بۆ 260 وا باسی ئه‌م چالاكییه‌ ده‌كات ئێرانی تێدا نه‌بێت و ئۆپه‌راسیۆنێك نه‌بێت له‌ یادی شۆڕشی به‌ناو كۆماری ئیسلامی ئێران, هاوكات به‌شداری فه‌تحی یه‌كیشی كردووه‌ له‌ كرداردا, وه‌لێ له‌ یاداشته‌كه‌ی ئاماژه‌ی پێ نه‌داوه‌؟, له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانی له‌وه‌ته‌ی هه‌م پێشمه‌رگه‌م ئاماژه‌ی پێ نه‌داوه‌”.
ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی پێنج له‌ رێكه‌وتی 14-4-1987 ئه‌نجامدرا, له‌ ناوچه‌ی چوارتا و ماوه‌ت, هاوكات له‌ گه‌ڵ ئۆپه‌راسیۆنی كه‌ربه‌لای10 ئه‌نجامدرا.
ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی شه‌ش له‌ رێكه‌وتی 17-6-1987 ئه‌نجامدرا, پارتی و حیزبواڵله‌ و حیزبی ده‌عوه‌, له‌ ناوچه‌ی میرگه‌سور -دیانا ئه‌نجامیان داق.
ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی حه‌وت له‌ رێكه‌وتی 28-6-1987 ئه‌نجامدرا, به‌ دروشمی یا فاتیمه‌ زه‌هرا له‌ ناوچه‌ی سه‌ید سادق و شانه‌ده‌ری و هه‌ڵه‌بجه‌ و كانی پانكه‌, شاری سه‌ید سادق ده‌ستی به‌سه‌ردا گیرا بۆ ماوه‌ی 4 كاتژمێر, پارتی و ئێران پێكه‌وه‌ ئه‌نجامیان دا.
ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی هه‌شت له‌ رێكه‌وتی 19-7-1987 ئه‌نجامدرا, له‌ ناوچه‌ی ئه‌تروشی شاری دهۆك, به‌ به‌شداری یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان به‌ڕێوه‌ چوو.
ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی نۆ له‌ رێكه‌وتی 31-7-1987ئه‌نجامدرا, له‌ ناوچه‌ی سه‌ید سادق هه‌ڵه‌بجه‌ خورماڵ, به‌ دروشمی یا ره‌سواڵله‌, بۆ ماوه‌ی پێنج رۆژ به‌رده‌وام بوو.
ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی ده‌ له‌ رێكه‌وتی 4-9- 1987 ئه‌نجامدرا, له‌ ناوچه‌ی سیده‌كان به‌ڕێوه‌ چوو, به‌ دروشمی یا ئه‌با عه‌بدولا حوسێن, حیزبواڵله‌ و مه‌جلس ئه‌علا هاوكاری ئێران بوون.

فه‌تحی یه‌ك گه‌وره‌ترین كاری هاوبه‌ش

ئێرانیه‌كان پێیان وایه‌ ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی یه‌ك گه‌وره‌ترین سه‌كۆی هاوكاری نێوان قه‌رارگای ڕه‌مه‌زان و یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان بوو تا ئه‌و ڕۆژه‌ی ئه‌نجامدرا له‌ رێكه‌وتی 11-10-1987, ته‌نانه‌ت له‌ گه‌ڵ هه‌موو هێزه‌كان, وه‌ كاریگه‌رترینی ناو فه‌تحه‌كانیش بوو.
بۆ ئه‌نجامدانی ئه‌و كاره‌ هاوبه‌شه‌, دوو یه‌كه‌ی سوپای پاسدارانی ئیسلامی دزه‌یان كرده‌ باكوور و باشووری كه‌ركوك و به‌ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ ڕێكخستنه‌كانی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان.
https://www.isna.ir/news/97072011106/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D8%AA%D8%AD-%DB%B1
ئه‌وان باوه‌ڕیان وایه‌ كه‌ سوپای پاسداران ماوه‌یه‌كی زۆره‌ له‌گه‌ڵ گروپه‌ نه‌یاره‌كانی به‌عس له‌ كوردستانی عێراق هاوكاری كردبوو بۆ دامه‌زراندنی پێگه‌ له‌ باكووری عێراق. پێش ئه‌مه‌ ئۆپه‌راسیۆنی هاوبه‌ش ئه‌نجامدرابوو، به‌ڵام ده‌كرێت ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تح ١ به‌ گرنگترین هاوكاری نێوان هه‌ردوولا هه‌ژمار بكرێت.
http://www.aviny.com/occasion/enghelab_jang/defaemoghaddas/93/amaliat/zamini/fath-1/fath.aspx
رێكه‌وتنی كۆماری ئیسلامی له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌كانی دژبه‌ری ڕژێمی به‌عس، وه‌ك یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان، ئایه‌توڵڵا حه‌كیم و… . .، بووه‌ هۆی زیادبوونی چالاكی هه‌واڵگری قه‌رارگای ڕه‌مه‌زان له‌ كوردستانی عێراق و داڕشتنی زنجیره‌یه‌ك ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تح و هاوبه‌شی دیكه‌. ئه‌م هاوكاری و په‌یوه‌ندییه‌ هاوبه‌شه‌ زه‌مینه‌سازی بۆ دروستكردنی بنكه‌یه‌كی تاكتیكی له‌ قووڵایی خاكی عێراق دانا، له‌ ناوچه‌یه‌كدا كه‌ سوپای عێراق به‌ ناوچه‌یه‌كی ئه‌منی ده‌زانی، تا ٢٠٠ كیلۆمه‌تر له‌ قووڵایی خاكی عێراق.
له‌ كۆتاییدا باره‌گای ناوه‌ندی خاته‌م ئه‌لئه‌نبیا به‌رپرسه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌و وڵاته‌ رێككه‌وتن له‌سه‌ر ئه‌نجامدانی ئۆپه‌راسیۆنی سنوور به‌زاندن له‌ لایه‌ن قه‌رارگای ره‌مه‌زانه‌وه‌” واتا هه‌موو ئۆپه‌راسیۆنه‌كان له‌ لایه‌ن قه‌رارگای ره‌مه‌زانه‌وه‌ سه‌رپه‌رشتی كراون” به‌ دوو مه‌رج, یه‌كه‌م: ئه‌م ئۆپه‌راسیۆنانه‌ له‌ شێوه‌ی زنجیره‌یه‌ك ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحدا ئه‌نجام بدرێن, دووه‌م: لایه‌نه‌ كوردییه‌كانی ئۆپۆزسیۆنی عێراق ئاسایشی ئه‌و ناوچانه‌ مسۆگه‌ر بكه‌ن كه‌ چه‌كدارانی ئێرانی تێدا ئاماده‌ ده‌بن.عملیات فتح ۱؛ عملیاتی در عمق خاک عراق
نه‌وشیروان مسته‌فا سه‌باره‌ت به‌ ئه‌نجامی نه‌خشه‌كان ده‌ڵێت”پاش لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی زۆر له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی عه‌سكه‌ری و له‌سه‌ر ئه‌رزی چالاكیه‌كه‌ و پاش گفتوگۆی زۆر دورو درێژی به‌رپرسه‌كانی یه‌كێتی و ئێران، ئێرانیه‌كان پلانه‌كه‌یان به‌وه‌ ساخ كرده‌وه‌ كه‌ چه‌ند هاوه‌نێكی12ملم و چه‌ند كاتێۆشایه‌ك ببرێته‌ نزیك مه‌یدانی ده‌رهێنانی نه‌وته‌كه‌و به‌و ئاگر باران بكرێ وتێك بدرێ. هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو – ل 108″.
رێباز ئاوا باسی چۆنیه‌تی نه‌خشه‌ داڕشتنی چالاكییه‌كه‌ ده‌كات”له‌ سه‌ره‌تای مانگی هه‌شتی 1986به‌ بروسكه‌ ئاگادار ی من و كاك سه‌فینیان كرد بچین بۆ سنووری تیپی 21ی كه‌ركوك بۆ ناوچه‌ی شێح بزێنی دیار بوو كاك سه‌فین نه‌هات، من به‌ به‌ ته‌نیا په‌ڕیمه‌وه‌ له‌گه‌ڵ سه‌یاره‌یه‌كی تیپی 21ی كه‌ركوك چوینه‌ لای كاك كۆسره‌ت و كاك عه‌لی بچكۆل كه‌ سه‌یرم كرد شه‌ش پاسداریش له‌وێ بوون پاش نان خواردن كاك كۆسره‌ت به‌ درێژی قسه‌ی له‌گه‌ڵ كردم. له‌گه‌ڵ پاسداره‌كان به‌ڕێكه‌وتین ئێواره‌ له‌ گوندی بیناتی نانمان خوارد دره‌نگی شه‌و له‌ چیای كانی دومبه‌ڵان ئاودیو بووین چوینه‌ نزیك كۆمپانیای نه‌وتی كه‌ركوك به‌ جیهازێكی مۆدێرن وێنه‌یان گرت، زۆر شوێنێكی خه‌ته‌ر بوو هیچ ڕه‌بییه‌كی دوژمن 30مه‌تر نێوانیان زیاتر نه‌بوو شه‌وێ دره‌نگ له‌ كه‌ڵوڕ له‌ ده‌ره‌وه‌ی گونده‌كه‌ نان و ماستاومان خوارد به‌یانی هاتینه‌وه‌ شێح بزێنی كه‌ بۆم ساغ بۆوه‌ ئه‌وه‌ نه‌خشه‌ی لێدانی كه‌ركوكه‌ له‌ گه‌ڵ برایه‌كی هاوسه‌نگه‌رو خۆشه‌ویستم ئه‌م قسانه‌م كرد. هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو ل382.

قازانجی كۆماری ئیسلامی ئێران

ئێرانییه‌كان پێیان وایه‌و فه‌تحی یه‌كه‌م گه‌وره‌ترین شه‌ڕی پارتیزانی بوو له‌ جیهاندا, هاوكات سه‌ركه‌وتنی گه‌وره‌ بوو به‌ بێ زیان, له‌و كاره‌ سه‌ربازییه‌ كه‌ هه‌رایه‌كی زۆری نایه‌وه‌ له‌ راستیدا زیانه‌كان وا نه‌بوون, ته‌نها 3 بریندار هه‌بوو له‌ لایه‌ن كۆماری ئیسلامییه‌وه‌ و به‌لام پێشمه‌رگه‌ به‌شداربووه‌كان باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن ئێرانییه‌كان ته‌نها چه‌ند كه‌سێكیان به‌ ماتۆڕه‌وه‌ به‌شداریان كردووه‌, هه‌لاو هات و هاواره‌كه‌یان هه‌موو درۆ بووه‌و ته‌نها بۆ ماڵوێرانی كورد بوو.
دوای گرتنی فاو له‌ لایه‌ن ئێرانه‌وه‌, عێراق له‌ داموده‌زگا نه‌وتییه‌كانی ئێرانیدا, وه‌ك ستراتیجیه‌تی نوێ له‌ جه‌نگدا. لێدانی نه‌وتی كه‌ركوك وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌ك بۆ ئه‌وه‌, ئێران ده‌یه‌ویست لانی كه‌م عێراق دوو سوپا بهێنێته‌وه‌ بۆ كوردستان, واتا ئێرانییه‌كان به‌م چالاكییه‌ به‌ به‌ردێك دوو چۆله‌كه‌یان ده‌كوشت, له‌ لایه‌كه‌وه‌ لێدانی شاده‌ماری ئابووری عێراق, وه‌ هاتنه‌وه‌ی سوپا بۆ كوردستان ئه‌مه‌ش ماڵوێرانی بوو بۆ خه‌ڵكی كوردستان وه‌ سوك كردنی به‌ره‌ی جه‌نگ بوو بۆ ئێرانییه‌كان.
مجله امتداد ێ‌بان 1387، شماره 34
عملیات چریکی در قلب عراق;نبرد کرکوک به روایت فرمانده عملیات
له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ كاتی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ به‌ قازانجی كۆماری ئیسلامی و بازاڕی نه‌وت بوو”هه‌رچی ئێرانیش بو، له‌م چالاكیه‌و ، له‌م هه‌راو هوریا ئیعلامیه‌ مه‌به‌ستێكی سیاسی هه‌بو. له‌و كاته‌دا كۆبونه‌وه‌ی ئۆپێك هه‌بو ، ئه‌یه‌ویست هه‌ندێ له‌ داواكانی خۆی بسه‌پێنێ به‌وه‌ی تێیان بگه‌یه‌نێ هه‌ر كات بیه‌وێ ئه‌توانێ زه‌ره‌ر له‌ نه‌وت عێراق بداو، به‌وه‌ پشێوی بخاته‌ بازاڕی جیهانیی نه‌وته‌وه‌. خولانه‌وه‌ له‌ناو بازنه‌دا دیوی ناوه‌وه‌ی ڕوداوه‌كانی كوردستانی عێراق1984-1988 نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین چاپی دووه‌م 1999ل112″.

فه‌تحی یه‌ك لای ئێرانییه‌كان

به‌ پێی سه‌رچاوه‌ ئێرانییه‌كان ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی یه‌ك یان ئۆپه‌راسیۆنی یه‌كگرتن, به‌ فه‌رمانده‌یی سوپای پاسداران به‌ڕێوه‌ چوو, دوو رۆژی خایاند, 11 و 12ی ئۆكتۆبه‌ری ساڵی 198. به‌ پێی راگه‌یاندنه‌كانی ئێرانی تیایدا نزیك 600 كه‌س له‌ هێزه‌كانی عێراقی كوژرا.
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%AA%D8%AD_%DB%B1
فه‌رمانده‌ و سه‌ركرده‌كانی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ بریتی بوو له‌ یه‌حیا ڕه‌حیم سه‌فه‌وی (جێگری فه‌رمانده‌ی سوپای پاسداران) محه‌مه‌د-باقر زۆڵقادر (فه‌رمانده‌ی ئۆپه‌راسیۆنی سوپای پاسداران), جه‌لال تاڵه‌بانی (سه‌رۆكی یه‌كێتی) و نه‌وشیروان مسته‌فا (فه‌رمانده‌ی پێشمه‌رگه‌ی ئۆپه‌راسیۆن), ئامانجی سه‌ره‌كی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ لێدانی نه‌وتی كه‌ركوك بووه‌, 130 چه‌كداری قه‌رارگای ره‌مه‌زان و 2000 پێشمه‌رگه‌ی ینك ” 13 تیپی ینك -21,23, 25, 51, 53, 55, 57, 93,85, 86, 87, تیپی مه‌ڵبه‌ندی یه‌ك و دوو. https://en.wikipedia.org/wiki/Operation_Fath_1″ كاره‌كه‌یان ئه‌نجامدا له‌ قوڵایی 180 كم ی ناو خاكی عێراق.
به‌ پێی دابه‌شكاری و ناونانی به‌ره‌كان لای كۆماری ئیسلامی ئێران, ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ له‌دوو به‌ره‌ پێك هاتووه‌, به‌در ناوی به‌ره‌ی شوان-ساڵه‌یی كه‌ركووك, به‌ره‌ی خه‌نده‌ق ناوی به‌ره‌ی جه‌به‌ل بۆر- جه‌مبور بووه‌, دوو قۆڵ له‌ جه‌مبورو جه‌به‌ڵ بۆر, 3 قۆڵیش له‌ بان ساڵه‌یی – شوان تا مه‌خمور و هه‌ولێر كه‌ركووك. ئیشكردن به‌ راجیمه‌و هاوه‌نی 120 ملم و چه‌كه‌ قورسه‌كان دیكه‌ به‌ پاسداره‌كان سپێردراوه‌, كه‌ تیایدا 4 راجیمه‌, 3 هاوه‌نی 120 ملم به‌كار هاتوون, 2000 گوله‌ نراوه‌ به‌ هێزه‌كانی عێراقه‌وه‌, گرتنی ره‌بایه‌كانی كانی دومه‌لان كه‌ركوك و نانه‌وه‌ی بۆسه‌ به‌ پێشمه‌رگه‌ی ینك سپێردراوه‌.
له‌ قۆڵی شوان – ساڵه‌یی تۆپه‌كان له‌ نێوان گونده‌كانی سۆنه‌ گۆلی و سه‌قزلی داندران, ته‌نها ره‌سه‌ده‌كانی ئێرانی بوون, به‌شی زۆری تیپه‌كانی پێشمه‌رگه‌ یه‌ده‌ك بوون, ته‌نها چه‌ند تیپێك به‌ پراتیك به‌شدار بوون له‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌.
ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ كه‌ركوك, پردێ, دوز و قادر كه‌ره‌م مه‌خمور, دیبه‌گه‌ و هه‌ولێری گرتۆته‌وه‌, سه‌رباری رێگای هاتنی چه‌ك و كه‌سه‌كان, ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ به‌ دروشمی زه‌ینه‌بی گه‌وره‌ ده‌ستی پێكردووه‌, لێ پێش 48 كاتژمێر هه‌ندێك هێز نێردراوه‌ته‌ ناوچه‌ی ئۆپه‌راسیۆنه‌كان بۆ چاودێریكردنی بارودۆخه‌كه‌.
به‌ پێی راگه‌یاندنه‌كانی ئێرانی له‌ میانی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ له‌14 ناوه‌ند دراوه‌ له‌وانه‌ ” پاڵاوگه‌ی كه‌ركوك, یه‌كه‌ی ژماره‌ یه‌كی ده‌رهێنانی نه‌وت, وێستگه‌ی كاره‌بای به‌شێك له‌ شار, لێدانی بنكه‌ی 3 موشه‌كی زه‌وی ئاسمان, لێدانی رێكخراوی موجاهدینی خه‌لقی ئێران له‌ قه‌ڵای حه‌سار, غازو نه‌وتی جه‌مبور وه‌ جه‌به‌ل بۆرو شۆراو, لێدانی باره‌گای فه‌یله‌قی یه‌ك و سه‌ربازگه‌ی داره‌مان, لێدانی ئه‌رێلی سیخوڕی گوندی سه‌قزلی, وه‌ گرتنی 20 ره‌بایه‌ له‌ لایه‌ن پێشمه‌رگه‌كانی ینك له‌ كانی دومه‌لان, لێدانی وێستگه‌ی شه‌مه‌نده‌فه‌ری كه‌ركوك, لێدانی سینی مایكروه‌یفی ته‌له‌فزیۆنی, لێدانی چه‌ند ناوه‌ندێكی سه‌ربازی دی”.
https://www.iribnews.ir/fa/news/2855677/%D9%81%D8%AA%D8%AD-%DB%8C%DA%A9-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%DA%86%D8%B1%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%DA%A9%D9%88%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%DB%B6%DB%B5
هاوكات به‌ پێی راگه‌یاندنه‌كانی كۆماری ئیسلامی ئێران له‌ میانی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ كۆپته‌رێكی دوژمن خراوه‌ته‌ خواره‌وه‌-
http://birjand.irib.ir/-/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D8%AA-24
له‌ ئه‌نجامی ئۆپه‌راسیۆنی لێدانی نه‌وتی كه‌ركوك 60%ی توانای به‌رهه‌می نه‌وتی كه‌ركوكی له‌ناودراوه‌ –
https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/07/19/1542818/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88%DB%8C%DA%98%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%85%D9%82-%D8%AE%D8%A7%DA%A9-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%A8%D8%A7-%D9%87%D9%85%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1
ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ به‌ یه‌ك شه‌و ئه‌نجامدراوه‌, كۆتایی كاته‌كانی شه‌وی 11ی مانگ و سه‌ره‌تای شه‌وی 12ی مانگ , لێ كه‌ كۆماری ئیسلامی ئێران رایده‌گه‌یه‌نێت دوو رۆژ به‌رده‌وام بووه‌, به‌و مانایه‌یه‌ ئۆپه‌راسیۆنێكی به‌رفراوان و كۆنترۆڵی ناوچه‌كه‌یان كردووه‌و له‌ شوێنی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ ماونه‌ته‌وه‌ ئه‌و ماوه‌یه‌, نه‌ك ته‌نها 3:30 كاتژمێر به‌رده‌وام بووبێت و دواتر به‌ په‌له‌ هه‌ڵهاتبێتن, ته‌نانه‌ت بڕیاریان دا ئه‌گه‌ر چه‌كه‌كانیان پێ ده‌رباز نه‌كرا به‌جێیان بهێڵن, چونكه‌ دنیا به‌ره‌و روناك بونه‌وه‌ ده‌چوو, ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ تا كاتژمێری 5:30 ی به‌یانی رۆژی 12 ی مانگ به‌رده‌وام بووه‌ , مانه‌وه‌ له‌و جێگایه‌ مه‌رگی هه‌مووان بووه‌.
ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی یه‌ك لای ینك

كۆماری ئیسلامی ئێران بێ مانا ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌و ئه‌نجامه‌كانی گه‌وره‌ كرده‌وه‌, كه‌ ئه‌مه‌ش كاریگه‌ری هه‌بوو له‌ هه‌مبه‌ر كاردانه‌وه‌ی رژێمی عێراق و سزادانی هه‌موو گه‌لی كورددا, ئه‌گه‌ر له‌ ئۆپه‌راسیۆنی فه‌جری دوو” حاجی ئۆمه‌ران ئێران -پارتی” ته‌نها بارزانییه‌كان به‌ دڕندانه‌ترین شێوه‌ سزا دران, ئێستا هه‌موو كوردستان كه‌وته‌ به‌ر لێپرسینه‌وه‌و سه‌ره‌تا گونده‌كانی شوان -ساڵه‌یی ده‌شتی هه‌ولێر و قه‌لاسێوكا, بزانین به‌رپرسانی ینك چۆن باسی ئه‌م روداوه‌ ده‌گێڕنه‌وه‌, هه‌رچه‌نده‌ سه‌رۆكی ینك له‌ یاداوه‌رییه‌كانی باسی هیچ روداوێكی تاڵ ناكات, كه‌ راسته‌وخۆ گرێدراون به‌ خۆیه‌وه‌.

به‌ڕێز نه‌وشیروان مسته‌فا ئاوا باسی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ ده‌كات”پلانه‌كه‌ به‌م جۆره‌ی خواره‌وه‌ دانرا:
1-هێزێك به‌ سه‌ركردایه‌تی شه‌وكه‌تی حاجی موشیر ئاگر بارانی زه‌مبور بكه‌ن.
2-هێزێكی تر به‌ سه‌ركردایه‌تی ئازاد حه‌مه‌ غه‌ریب ئاگر باران جه‌به‌ڵ بۆر بكه‌ن.
3-هێزێكی تر كه‌ هێزی سه‌ره‌كی و هه‌ره‌ گه‌وره‌ی یه‌كێتی بو، به‌ سه‌ر په‌رشتی خۆم، ئاگر بارانی بابه‌گوڕ گوڕ بكه‌ن.
3-هاوزه‌مان له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكردنی ئه‌م 3هێرشه‌دا ، په‌لاماری داووده‌زگاكانێ به‌عس له‌ناۆ چه‌ندین شارو ئۆردوگا و شوێنی دیاردا بدرێ. سه‌رچاوه‌ی پێشوو ل 108-109″.
” كاتی جێبه‌جێكردن دیاری كرا. ئازادو شه‌وكه‌ت هه‌ریه‌كه‌یان به‌شی خۆی به‌ شه‌و له‌ لۆری باركردو به‌ دابان دا بردیان بۆ خڕی زێویه‌ و په‌ڕاندیانه‌وه‌ نزیك شوێنی كاره‌كانی خۆیان. ئێمه‌یش به‌شی خۆمان، كه‌ له‌ هی هه‌ردوكیان زۆرتر بو، به‌ 32 تراكتۆرو 4 لۆری له‌ خڕی زێویه‌ و گرده‌بۆره‌وه‌ گوزایه‌وه‌ كه‌ڵه‌شێره‌و ڕۆژی دوایی بردمانه‌ گوندی مۆڕخوارده‌ دانا. دوری مۆڕخوارده‌ له‌ كه‌ركوكه‌وه‌ له‌ 40كلم كه‌متربو. سه‌رچاوه‌ی پێشوو ل 109″.
” ئینجا تاقم تاقم هێزه‌كانمان به‌ڕێ كرد هه‌ریه‌كه‌یان بۆ ئه‌نجامدانی كاره‌كه‌ی خۆی و ، ئێمه‌یش ئێواره‌كه‌ی سه‌ركه‌وتینه‌ سه‌ر خاڵخاڵان بۆ ئه‌وه‌ی له‌ دوره‌وه‌ سه‌رپه‌رشتی ڕوداوه‌كان بكه‌ین. له‌ سه‌عات 12ی نیوه‌شه‌ودا ئاگاداری هه‌مو قۆڵه‌كان كرا: (چرا هه‌ڵكه‌ن!)كه‌ نیشانه‌ی ده‌ست پێكردن بو. سه‌رچاوه‌ی پێشوو ل 109″.
رێباز باسی رۆڵی هێزه‌كانی ینك له‌ هه‌ولێر ده‌كات له‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌” بۆ ئه‌وه‌ی دوژمن نه‌توانێ له‌ كاتی ئه‌نجامدان ئه‌و چالاكیه‌ مه‌زنه‌ هێز به‌ هاناێ كه‌ركوك ببات به‌ تایبه‌تی هێزه‌كانی فه‌یله‌قی پێنج كه‌ باره‌گای له‌ هه‌ولێر بوو باقی تیپه‌كانی 85,86,87,91‌ بۆ مشاغه‌له‌ كردنی هێزه‌كانی دوژمن ته‌رخان كرا. ڕۆژی 9- 10 كاك كۆسره‌ت گه‌یشته‌ لامان له‌ گوندی بانه‌ قه‌ڵات ئه‌و هێزانه‌مان دابه‌ش كرد بۆ مشاغه‌ڵه‌ كردنی هێزه‌كانی ڕژێم بۆ ئه‌و شوێنانه‌: 1-گوێڕ 2-دیبه‌گه‌ 3-قوشته‌په‌ 4-ناو هه‌ولێر”.
“پاش نان خواردنی ئێواره‌ چوینه‌ سه‌ر دێده‌وان هه‌موو شوێنێك دیار بوو، ئاگری نه‌وتی كه‌ركوك بڵێسه‌ی هه‌ڵده‌ستا، دنیا كش و مات بوو تا كاتژمێر 1ی به‌یانی ڕۆژی 10-10له‌ هه‌موو لایه‌ك ته‌قه‌ ده‌ستی پێكرد، تۆپه‌كان كه‌وتنه‌ كار پاش ماوه‌یه‌ك، ئاگر شه‌ریكه‌ی كه‌ركوك كوژایه‌و، هاوزه‌مان له‌گه‌ڵ ده‌ست پێكردنی تۆپ باران فڕۆكه‌كانی شه‌ڕكه‌ر و كۆپته‌ر به‌ ئاسمانی ناوچه‌كه‌ ده‌سوڕانه‌وه‌ به‌ ته‌نویر ناوچه‌كه‌یان ڕووناك كرده‌وه‌ چه‌ند كاتژمێرێك، تۆپ باران به‌رده‌وام بوو پاش ئه‌و ماوه‌یه‌ دنیا كش و مات بوو، ئاگر له‌ شه‌ریكه‌ هه‌ڵنه‌ستا كه‌واته‌ چالاكیه‌كه‌ وه‌ك پێویست سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو. سه‌رچاوه‌ی پێشوو ل388 “.

راستی زیانه‌كان عێراق له‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌

ئه‌و 3:30 كاتژمێره‌ی 11 له‌سه‌ر 12ی مانگی ئۆكتۆبه‌ری ساڵی 1986 ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ی تێدا ئه‌نجامدرا, هاولاتیانی كه‌ركوك هه‌موو بڵاچه‌ی ئاگره‌كه‌یان بینی, ده‌نگی راجیمه‌و هاوه‌نه‌كان بیسترا, شریقه‌ی بیكه‌ی سی هات, خرمژنی گوله‌ چوو به‌ ئاسمانا, وه‌لێ جگه‌ له‌و زیانانه‌ی پێشمه‌رگه‌ی ینك له‌ گرتنی زنجیره‌ ره‌بایه‌كان له‌ كورده‌ میله‌وه‌ بۆ سه‌ر خاسه‌ و دانانی بۆسه‌ له‌ كه‌لی سێكانی له‌ لایه‌ن پ م كه‌رتی یه‌كی ساڵه‌ییه‌وه‌ كه‌ 20بۆ 30 سه‌ربازی عێراقی تێدا كوژران, لێدانه‌كان دی هه‌موو ره‌مزی بوو, ئه‌ویش سێ شه‌هیدیان بۆی داو یه‌كێك له‌ ره‌بایه‌كانیان له‌سه‌ر خاسه‌یان بۆ نه‌گیرا, له‌ ئه‌رێله‌كه‌ی سه‌قزلی هه‌ر نه‌درا, له‌و سه‌ربازگه‌یه‌ی كه‌ موجاهدینی تێدا بوو, چه‌ند گوله‌یه‌كی پێوه‌ نرا به‌لام كاریگه‌ری نه‌بوو بێ زیان بوو, هه‌رچه‌نده‌ ئێرانییه‌كان كردیانه‌ هه‌را گوایه‌ باره‌گای مونافقینیان وێران كردووه‌ و كۆتاییان پیچیان هێناوه‌, ئه‌وه‌ی وتیان درۆ بوو, دوو سێ شوێنێك له‌ كۆمپانیای نه‌وت گڕی گرت به‌ڵام زوو چاره‌سه‌ر كرا, شه‌وی دواتر واتا 12ی ئۆكتۆبه‌ر رۆشنایی ئاگرله‌ ئاسمانی كه‌ركووك هه‌ر نه‌ما, ته‌نانه‌ت شه‌وی یه‌كه‌م زۆریه‌ی ئاگره‌كه‌ كۆنترۆڵ كران, ژماره‌ی كوژراوه‌كانیش له‌ 600 كه‌سه‌كه‌ی دیاریكراوه‌, سفری كۆتایی زۆر به‌ زێده‌وه‌ زیاده‌, كه‌متر له‌ 50 كوژراو هه‌بوو, پێشمه‌رگه‌یه‌ك به‌شداربوو گێڕایه‌وه‌ ئه‌گه‌ر زیانه‌كانی عێراق هه‌موو ئاوا ئێران سه‌رژمێرییان بكات ده‌بڕی ئه‌وه‌یه‌ هیچی نه‌كردووه‌, ئه‌وه‌نده‌ درۆی كرد له‌ فه‌تحی یه‌ك باوه‌ڕ به‌ هه‌ڵاكانی نه‌ما.
پێشمه‌رگه‌ دوای چالاكییه‌كه‌ به‌ دوو ئاراسته‌ پاشه‌كشه‌یان كرد, ناو شوان تۆمار و گورگان و ده‌شتی هه‌ولێر شه‌یتان و سێگردكان. له‌ كاتی هێرشی ده‌یان كۆپته‌ر بۆ سه‌ر گوندی شه‌یتان له‌ ده‌شتی هه‌ولێر, كاكۆ په‌ڵكانه‌یی گوله‌ی ئار پیجی پێیدا ته‌قییه‌وه‌ گیانی به‌خت كرد.
فه‌رمانده‌كانی ئۆپه‌راسیۆن له‌ بان خاڵخالانه‌وه‌ به‌ دووری نزیك 50 كیلۆمه‌تر به‌ دووربین و بێته‌ل چاودێری و سه‌ركردایه‌تی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌یان ده‌كرد, رۆژی دواتر گه‌یشتنه‌ سور قاوشان, ده‌یان هه‌زار كه‌س و سه‌دان پێشمه‌رگه‌یان له‌ دوای خۆیانه‌وه‌ له‌و ده‌شت و هه‌ڵه‌تانه‌ی كه‌ركوك له‌ رۆژێكی زۆر مه‌ترسیداردا جێ هێشت بۆ به‌عسی فاشیست, بۆ خۆشیان رۆژێكی ئارامیان له‌ چه‌می رێزان برده‌ سه‌ر.

مه‌حمود سه‌نگاوی ئاوا باسی قۆڵی جه‌به‌ڵ بۆر- جه‌مبور ده‌كات

مه‌حمود سه‌نگاوی وه‌ك سه‌رتیپی 57 سه‌گرمه‌و به‌شدارێكی چالاكی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌, له‌ یاداشته‌كانیدا ئاوا, چالاكی ئه‌و شه‌وه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌” رۆژی 6-10-1986له‌ لایه‌ن مه‌ڵبه‌نده‌وه‌ ئاگادار كراینه‌وه‌ كۆببینه‌وه‌ بۆ ئه‌نجامدانی چالاكییه‌كی گه‌وره‌, بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ چوومه‌ دێی مێولی و سه‌ردانی كاك ئازاد سه‌گرمه‌م كردو ئه‌و له‌ سه‌ركردایه‌تی گه‌ڕابوه‌وه‌, له‌ شێوه‌و شوێنی چالاكییه‌كه‌ ئاگاداری كردمه‌وه‌ كه‌ هه‌ندێك له‌ ئه‌ركه‌كان به‌و سپێردرابوو.
له‌ سه‌ركردایه‌تییه‌وه‌ ته‌قه‌مه‌نییه‌ك زۆر به‌ تراكتۆر گوێزرابووه‌وه‌ سنووری تیپی 25ی خاڵخاڵان, به‌شه‌كه‌ی مه‌ڵبه‌ندی یه‌ك به‌ سه‌رپه‌رشتی كاك عادل شكور و مام ساڵه‌ح گۆڕی ئه‌سپی له‌ به‌ری هه‌مه‌وه‌ند له‌ لایه‌ن كاك رۆسته‌م و كاك حه‌مه‌ڕه‌ش بۆ سنووری تیپی 57ی سه‌گرمه‌ گوێزرایه‌وه‌, هه‌ندێ پسپۆڕی ئێرانیش درایه‌ ده‌ستمان.
رۆژی 8-10-1986 گه‌یشتینه‌ قه‌یتول و هه‌ڕێنه‌, چاوه‌ڕوانی گه‌یشتنی چه‌كه‌كان بووین, له‌ شوێنێكدا پسپۆڕه‌كانمان دانا, خۆمان چووین بۆ ناوچه‌ی هه‌مه‌وه‌ند, رۆژی 10-10-1986له‌ دێی خاڵدان چاومان به‌ كاك شه‌وكه‌ت و كاك رۆسته‌م و مام ساڵه‌ح گۆڕی ئه‌سپی كه‌وت.
ئێمه‌ چاوه‌ڕوان نه‌بووین ئه‌وكاره‌ به‌ په‌له‌ ئه‌نجام بدرێ, كه‌چی كاتژمێری چواری پاش نیوه‌ڕۆ له‌ لایه‌ن كاك نه‌وشیروانه‌وه‌ برووسكه‌مان بۆ كرا كه‌ هه‌ر ئه‌مشه‌و ئه‌بێ چالاكییه‌ك بكرێ, كاك شه‌وكه‌ت داوای دواخستنی كرد چونكه‌ هێزه‌كانی مه‌ڵبه‌ندی یه‌ك فریاناكه‌ون, به‌ڵام كاك نه‌وشیروان وه‌ڵامی دایه‌وه‌: ئه‌بێت هه‌ر ئه‌مشه‌و ئه‌نجام بدرێ ئه‌گه‌ر ئه‌مشه‌و نه‌كرێ دیاره‌ ناتانه‌وێ ئه‌نجامی بده‌ن.
من به‌ كاك شه‌وكه‌تم وت: كام لامان پێ ئه‌سپێرن ئه‌نجامی ئه‌ده‌ین, ئه‌و ئه‌مه‌ی زۆر پێ چاك بوو, به‌شی خۆمان چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نیمان جیاكرده‌وه‌ كه‌ بریتی بوو له‌ دوانزه‌ ته‌ن قومبه‌له‌ی 120 ملم و یه‌ك كاتیۆشای 12 دانه‌یی, كاتژمێر 5ی ئێواره‌ كه‌ دنیا تاریك بوو, له‌ خاڵدانه‌وه‌ چووینه‌ قه‌یتوول, له‌وێ كاتیۆشاكه‌م ته‌سلیمی ده‌ستی كاك دلێر جاف و حاجی حه‌بیبی تۆپچی كرد كه‌ بچینه‌ دێی تۆپخانه‌ی زه‌مبووور له‌وێ دابمه‌زرێن تاكو هه‌موو هێزه‌كه‌ ئه‌گات. ئه‌وان رۆیشتن و ئێمه‌ش به‌ دوایانا, زۆر دره‌نگ بوو كاتژمێر 3ی شه‌و له‌و شوێنه‌ی دیاریكرابوو ده‌ستمان كرده‌ لێدانی كۆمپانیای نه‌وتی زه‌مبوور بۆ ماوه‌ی یه‌ك كاتژمێر, گڕو بڵێسه‌ له‌ نه‌وته‌كه‌ به‌رز بوه‌وه‌ و به‌ری ئاسمانی گرت و ئه‌و ناوه‌ی كرده‌ رۆژی روناك. هه‌موو نیشانه‌كانمان به‌ باشی پێكاو به‌ به‌رچاومانه‌وه‌ ئه‌سووتان, دوژمن لای خۆیه‌وه‌ به‌ چه‌كه‌ دژی ئاسمانییه‌كانی ناوجه‌رگه‌ی ئاسمانی سوور كرده‌وه‌.
زیانه‌كانی دوژمن له‌و قۆڵه‌وه‌ به‌ 70% مه‌زه‌نده‌ ده‌كرا دوای ئه‌نجامدانی كاره‌كه‌ خۆمان كۆكرده‌وه‌و به‌ دوانزه‌ ئۆتۆمۆبێل گه‌ڕاینه‌وه‌, له‌و كاته‌دا هه‌ندێك فڕۆكه‌ی گه‌وره‌ی دوژمن هاتنه‌ سه‌رمان بۆ لێدانمان, به‌ڵام پێش ئه‌وه‌ی بێینه‌ ده‌ست فڕۆكه‌یه‌كیان له‌ خۆیه‌وه‌ به‌ر بووه‌ خواره‌وه‌و گڕی گرت و سووتا بێ ئه‌وه‌ی ته‌قه‌ی لێبكرێ. له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ماندا لاماندایه‌ دێی قیرچه‌ زۆر ماندوو بووین, چووینه‌ ماڵێك له‌ گه‌ڵ پسپۆرێكی ئێرانیدا كه‌ له‌ گه‌ڵماندا بوون, ته‌ماشا ئه‌كه‌ین وێنه‌ی هایده‌و مه‌هه‌ستی كه‌ دوو گۆرانیبێژی ئێرانین به‌ نیوه‌ رووتی هه‌ڵواسرابوو, ئێرانییه‌كان ئه‌یان روانییه‌ وێنه‌كان و سه‌ریان با ده‌داو ئینجا یه‌كێكیان ووتی: ئه‌مه‌ وێنه‌ قاحپه‌كان ئێمه‌ن له‌ هه‌موو دنیادا بڵاو بوونه‌ته‌وه‌.. هه‌رچه‌نده‌ من له‌ گه‌ڵ ئه‌و قسه‌یه‌دا نه‌بووم, مه‌رج نییه‌ ئه‌و قسه‌یه‌یان له‌ ناخه‌وه‌ كردبێ .
ئه‌م چالاكییه‌ی ئێمه‌ به‌شێكی بچووكی داستانێكی گه‌وره‌ بووبه‌ناوی داستانی نه‌وتی كه‌ركوك كه‌ كاره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی له‌ قۆڵی كه‌ركوكه‌وه‌ بوو, به‌ هێزێكی زۆره‌وه‌ به‌ پێی نه‌خشه‌یه‌كی گونجاو تۆپبارانی خه‌ستی جه‌وه‌ڵ بۆرو كه‌یوان كرا, بڕی چل ته‌ن ته‌قه‌مه‌نی قورسی لێدرا, له‌ چه‌ند لایه‌كیشه‌وه‌ په‌لاماری هێزه‌كانی دوژمن درا, بۆسه‌یان بۆ دانرابوو, زیانێكی زۆر له‌ دوژمن كه‌وت له‌ رووی ئابوورییه‌وه‌ كه‌ به‌ ته‌قدیر 30% بوو, جگه‌ له‌وه‌ له‌ رووی سه‌ربازییه‌وه‌ هێزێكی زۆری له‌ پێكدادانه‌كه‌دا كوژران.
ئه‌م چالاكییه‌ ده‌نگێكی زۆری دایه‌وه‌ و به‌عسی شپرزه‌ كرد, چونكه‌ چالاكییه‌كه‌ زۆر گه‌وره‌و كه‌م وێنه‌و له‌ قوڵایی ده‌سه‌لاتی پڕ له‌ دڕك و داڵی ته‌نراو به‌ هێزی سوپایی متمانه‌ پێكراو ئه‌نجامدرا بێ ئه‌وه‌ی دوژمن هه‌ست به‌ هیچ جۆره‌ جمووجۆڵێكی چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی گواستنه‌وه‌و هه‌ڵس و كه‌وتی هێزی پێشمه‌رگه‌ بكات بۆ ئه‌و سنووره‌ دوورو گرنگه‌.
یه‌كه‌م ده‌نگ و باسی ئه‌و چالاكییه‌ له‌ رادیۆی تارانه‌وه‌ بڵاوكرایه‌وه‌ و ده‌وری ی ن ك ی فه‌رامۆشكردو شته‌كه‌ی كرده‌ هی خۆیان كه‌ له‌ حه‌قیقه‌تدا وانه‌بوو نه‌خشه‌و هێزی سه‌ره‌كی ئه‌نجامده‌ری چالاكییه‌كه‌ ی ن ك بوو, پسپۆره‌كان هی ئێران بوونو بۆیه‌ ناڕه‌زایه‌تی ئاراسته‌ی ئێران كرا, ئه‌وه‌بوو له‌ ده‌نگ و باسی داهاتوودا داڕشته‌ی راگه‌یاندنه‌كه‌ گۆڕاو ده‌وری ی ن ك تیا باسكرا – بیره‌وه‌رییه‌كانی سه‌نگاوی , مه‌حمود سه‌نگاوی,چاپی دووه‌م -2005 چاپخانه‌ی: ده‌زگای چه‌پ و په‌خشی حه‌مدی ل189-192.
ئه‌و فڕۆكه‌یه‌ی به‌ رێكه‌وت كه‌وته‌ خواره‌وه‌, وه‌ك ئاماژه‌مان پێدا پێشتر, له‌ راگه‌یاندنه‌كانی ئێران وه‌ك به‌ به‌شێك له‌ چالاكییه‌كه‌ دراوه‌ته‌ قه‌ڵه‌م.

له‌م ئۆپه‌راسیۆنانه‌ ئێران هه‌میشه‌ به‌دوای نه‌یارانییه‌وه‌ بووه‌

له‌ هه‌موو ئه‌و كرداره‌ سه‌ربازیانه‌ی ئێران له‌ ناو عێراق ئه‌نجامی داون, هه‌میشه‌ چاوێكی له‌سه‌ر ئۆپۆزسیۆنی ئێرانی بووه‌ به‌ كوردو ئێرانییه‌وه‌, له‌ ئۆپه‌راسیۆنی فه‌جری دووی حاجی ئۆمه‌ران لێدانی حیزبی دیموكرات به‌شێك بوو له‌ ستراتیجیه‌تی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌, له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ سه‌دان رۆژهه‌لاتی له‌ گوردانی شوان و سوپای رزگاری و په‌نابه‌رانی ئێرانی تێ چوون, پێشمه‌رگه‌كانی دیموكراتیش به‌ رێكه‌وت رزگاریان بوو.
له‌ ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی یه‌كیش لێدانی موجاهدین خه‌لق به‌شێك بووه‌ له‌ ستراتیجیه‌تی كاره‌كه‌, له‌ناو به‌رنامه‌ی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌دا بووه‌, كه‌ زیانیان پێ نه‌گه‌یووه‌, به‌هۆی هه‌ڵكه‌وته‌ی سه‌ربازگه‌كه‌یان و قایمی و هێزی ناو سه‌ربازگه‌كه‌وه‌ بووه‌, ئه‌مه‌ ده‌ستپێشخه‌رییه‌كی خراپ بووه‌ بۆ تێكدانی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئه‌م رێكخراوه‌, تا گه‌یشته‌ ئه‌و جێگا خراپه‌ی پێی گه‌یشت.
پێشمه‌رگه‌یه‌كی كۆمه‌ڵه‌ بۆمی گێڕایه‌وه‌, دوای فه‌تحی یه‌ك رۆژێك ده‌سته‌یه‌ك پێشمه‌رگه‌ی ینك, هه‌ندێك پاسداریان هێنابووه‌ ناو باره‌گاكانمان له‌ مالومه‌, كه‌ زانیمان پاسدارن رێگه‌مان نه‌دا بێنه‌ ژوره‌وه‌, په‌یوه‌ندی ینك له‌گه‌ڵ ئێران گه‌یشته‌ ئه‌و ئاسته‌ مه‌ترسیداره‌, له‌ كاتێك كۆمه‌ڵه‌و دیموكرات پێشتر هه‌موو شتێكی خۆیان له‌گه‌ڵ ینك به‌ش ده‌كرد.

مه‌سعود بارزانی چۆن باسی فه‌تحی یه‌ك ده‌كات

مه‌سعود بارزانی كه‌ بۆ خۆی له‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌ هاوبه‌شه‌كاندا ده‌ستپێشخه‌ر بووه‌, داهیچنه‌ری ئه‌وجۆره‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌ هاوبه‌شه‌یه‌, له‌ یاداشته‌كانیدا ئاوا باسی فه‌تحی یه‌ك ده‌كات, دواتر پارته‌كه‌ی ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ فه‌تحه‌كانی داهاتوو” له‌ 11-10-1986دا, هێزێكی سوپای پاسدارانی ئێران به‌ هاوكاریی پێشمه‌رگه‌ی یه‌كێتی و له‌ ژێر ناونیشانی هێرشی فه‌تحی یه‌ك دا, به‌رنامه‌یه‌كیان دانا بۆ لێدانی نه‌وتی كه‌ركووك. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌, رێككه‌وتنێك له‌ نێوان یه‌كێتی و سوپای پاسداران ئیمزا كرا له‌سه‌ر :

• یه‌كێتی هه‌موو ئاسانكارییه‌ك بكات ئه‌و هێزه‌ی پاسداران بكاته‌ ئه‌و ئامانجه‌ی بۆیان دیاری كراوه‌.
• -له‌ به‌رامبه‌ردا ئێران هه‌موو ئاسانكارییه‌ك بۆ یه‌كێتی بكات و به‌ بای هاوكارییان بكات.
  200 پاسدار به‌ فه‌رمانده‌یی براده‌ر شه‌فه‌ق و چه‌ند فه‌رمانده‌یه‌كی تر به‌ ناوه‌كانی ( سادق مه‌حسوڵی, غوڵام پاكڕووح, براده‌ر بۆیاقچی و براده‌ر نادری), به‌ هاوبه‌شی له‌گه‌ڵ ئه‌م هێزانه‌ی یه‌كێتی :
  تیپی 21 به‌ فه‌رمانده‌یی سیروان.
  تیپی 25 به‌ فه‌رمانده‌یی مه‌لا ئاراس
  تیپی كۆیه‌ به‌ فه‌رمانده‌یی مه‌لا برایم
  تپی 87 ی قه‌ره‌چووغ به‌ فه‌رمانده‌یی سه‌فین.
  بۆ ئۆپه‌راسیرنه‌كه‌ ئه‌م چه‌كانه‌یان دا به‌ هێزه‌كانی یه‌كێتی : 1500 كڵاشینكۆف, 30000 فیشه‌ك,40 بی كه‌ی سی, 1000 فیشه‌ك , 15 دۆشكه‌ 15000 فیشه‌ك , 7 ئاڕپی جی 50 قازیفه‌, 3 هاوه‌نی 120 ملم و 1500 گوله‌, دوو هاوه‌نی 81 ملم و 1000 گوله‌) .
  هێرشه‌كه‌ به‌ناوی فه‌تحی 1 كرا – بارزانی و بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كورد – به‌رگی چواره‌م 1975-1990 شۆڕشی گوڵان- ل 211,212.

ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی فه‌تح و نه‌سر؟

به‌ڕێز نه‌وشیروان مسته‌فا ئاوا باسی جیاوازی نێوان ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی فه‌تح و نه‌سر ده‌كات, كه‌ 19 ئۆپه‌راسیۆن بوون 16یان له‌ كوردستان ئه‌نجامدران “فه‌تح و نه‌سر ئه‌م عه‌مه‌لیاته‌ كه‌ ئێرانیه‌كان ناویان لێ نا:((عه‌مه‌لیاتی فه‌تحی یه‌ك))سه‌ره‌تای ده‌ستپێكردنی هاوكاری جه‌نگیی ئێران و یه‌كێتی بو، عه‌مه‌لیاته‌كانی تریشیان ناو نا فه‌تحی 1و2و3و….هتد. له‌گه‌ڵ پارتی یش هه‌ندێ عه‌مه‌لیاتی هاوبه‌شیان كرد بۆ ناویان نابو عه‌مه‌لیاتی نه‌سری 1و2و3…..هتد.هه‌ر به‌م دو ناوه‌وه‌ ئه‌و بنكانه‌ی پاسداران كه‌ ئیشه‌كانی یه‌كێتیان له‌ ئێران دا ئه‌نجام ده‌دا ناویان نابون قه‌رارگای فه‌تح و ، ئه‌وانه‌ی ئیشه‌كانی پارتییان ئه‌نجام ئه‌دا ناویان نابون قه‌رارگای نه‌سر ل112-خولانه‌وه‌ له‌ناو بازنه‌دا دیوی ناوه‌وه‌ی ڕوداوه‌كانی كوردستانی عێراق1984-1988 نه‌وشیروان مسته‌فا ئه‌مین چاپی دووه‌م 1999”.
له‌ راستیدا نه‌ هه‌موو ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی فه‌تح ینك كردی, وه‌ك پێشتر ئاماژه‌م به‌ هه‌ر ده‌یان داو 3 و 7 پارتی ئه‌نجامیان دا, نه‌سریش 9 زنجیره‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌ له‌ نێوان 14-4-1987 بۆ 22-11-1987 ئه‌نجامدران, 6یان له‌ كوردستان به‌ڕێوه‌ چوون, ئه‌و ئۆپه‌راسیۆنانه‌ی ینك به‌ناوی نه‌سر ئه‌نجامیانی دا 4 و 5 , 8 , واتا نیوه‌ی ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی نه‌سره‌ له‌ كوردستان, زۆر زیاتره‌ له‌ به‌شداری پارتی, ئه‌گه‌ر پارتی هه‌ر تێدا بێت.
نه‌سری 1 له‌ چوارتا, 7یش له‌ قه‌لادزێ ئه‌نجام دراون, لێ دیار نییه‌ چ لایه‌نێكی كوردی له‌گه‌ڵدا بووه‌, نه‌سری 2 و 6 له‌ به‌رامبه‌ر به‌دره‌ ئه‌نجام دراون له‌ مه‌یمك, 3 له‌ دهله‌ران ئه‌ویش ده‌كه‌وێته‌ ناوه‌ڕاستی عێراقه‌وه‌, نه‌سری 9 ش له‌ناوچه‌ی حاجی ئۆمه‌ران ئه‌نجامدراوه‌, لایه‌نی به‌شداربوو دیار نییه‌. بۆیه‌ ئه‌و زانیارییه‌ ته‌واو هه‌ڵه‌یه‌, بۆ كردنه‌وه‌ی دوو قه‌رارگا به‌ناوی فه‌تح و نه‌سر بۆ ینك و پدك, زانیاری ته‌واوم نییه‌, وه‌لێ به‌ پێی پرسینه‌كان نا دروسته‌, ده‌شێت له‌ناو قه‌رارگای ره‌مه‌زان ژوریان بۆ كرابێته‌وه‌؟؟, وه‌ك ئاماژه‌م پیچی دا فه‌تحه‌كان و ئۆپه‌راسیۆنه‌كان دواتر له‌ ژیچر فه‌رمانده‌یی قه‌رارگای ره‌مه‌زان به‌ڕێوه‌ چوونه‌.

ئیتڵاعات بۆ پارتی: ئێوه‌ تا شاره‌زوورمان ده‌به‌ن ینك تا كه‌ركووك و به‌غدا

شاكر شیرازی ناسراوه‌ به‌ باوه‌ شاكر شیرازی, كاكه‌یییه‌و خه‌ڵكی دێٍی مێخاسی خانه‌قینه‌, كۆنه‌ پێشمه‌رگه‌ی پارتییه‌, ده‌ڵێت له‌و كاته‌ مه‌سئول عیلاقاته‌كان پارتی ناویان مه‌لا عومه‌ری لق و مه‌لا عومه‌ری سورێن بوو له‌ بانه‌, ئه‌مانه‌ فارسیان نازانی, ئازاد قه‌ره‌داغی و حه‌میده‌ فه‌نی به‌رپرسی لقی 4 باوه‌ شاكریان نارد بۆ هاوكارییان له‌ رووی زمانه‌وه‌, چونكه‌ من فارسییه‌كه‌م زۆر باش بوو, سه‌عید شیرازی مه‌سئول ئیتڵاعاتی بانه‌ بوو, رۆژێك وتی مام جه‌لال دێت پێشوازی بكه‌ین, روی له‌ ئێمه‌ كرد و وتی: ئێوه‌ باوتان نه‌ماوه‌, تا شاره‌زور ئێمه‌تان ده‌برد به‌لام مام جه‌لال تا كه‌ركوك و به‌غدا ئه‌مان بات, له‌ ئێوه‌ باشتره‌ بینیتان ئێمه‌یان برد بۆ كه‌ركوك؟.

سه‌رانی ینك بۆ ئه‌زموونیان بۆ له‌ جینۆسایدكردنی بارزانییه‌كان وه‌رنه‌گرت؟

هه‌ڤاڵ كوێستانی له‌ په‌رتووكی ئه‌و رۆژانه‌ی نیشتمان هی هه‌مووان بوو ده‌نووسێت” له‌ گۆڤاری الگلیعه‌ العربیه‌ ژماره‌ 52ی مانگی ئابی 1984, مام جه‌لال وتویه‌تی:” سه‌دام حه‌كه‌مه‌ و دوژمن نییه‌”, بارزانییه‌كان دووجار خائینن, جارێكیان له‌به‌ر ئه‌وه‌ی دژی كوردی ئێران شه‌ڕ ده‌كه‌ن, جاره‌كه‌ی كه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پێش پاسدارانی ئێرانی ده‌كه‌ون و دژ به‌ سوپای عێراقی شه‌ڕ ده‌كه‌ن” ل 350-351 .
مام جه‌لال: سه‌باره‌ت به‌وه‌ی بارزانیه‌كان, وه‌ڵامده‌داته‌وه‌و ده‌ڵێت: ئه‌من نه‌مگوتووه‌ بارزانیه‌كان, گووتوومه‌ كوڕانی بارزانی- ل 351 – ئه‌و رۆژانه‌ی نیشتمان هی هه‌مووان بوو – هه‌ڤاڵ كوێستانی -سلێمانی 2017- چاپخانه‌ی كارۆ.
مام جه‌لال پێش پاسداركه‌وتن و شه‌ڕ كردن له‌ گه‌ڵ سوپای عێراق به‌ خیانه‌ت ده‌زانێت, دوای خۆی جوڕِِی پارتی دایه‌وه‌ و له‌و جۆره‌ خیانه‌ته‌ هه‌موویانی ره‌ت دا, پارتی و حسك فه‌جری دوویان كرد, ئه‌و فه‌جری ده‌, پارتی فه‌تحی 3 و 8 ی كرد, ئه‌و نه‌سری 4 و 5 و 7, كه‌ربه‌لاو بیت الموقه‌ده‌س و چه‌ندین فه‌تحیشی بخه‌ره‌ سه‌ریان.
پارتی ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر سنوور شه‌ڕی هاوبه‌شی كرد, ئه‌و 150 كیلۆمه‌تر له‌ قوڵای عێراق و پاسداری برده‌ بن كه‌ركووك.
بگره‌ به‌ڕێز مام جه‌لال تاڵه‌بانی له‌وه‌ش زیاتر ڕۆیی , به‌وه‌ی سه‌دام حسێنی به‌ ناوبژی كه‌ر ناو برد نه‌ك دوژمنی كورد, ئه‌مه‌ی له‌ كاتی خۆی له‌ گۆڤاری (الگلیعه‌ العربیه‌) ڕاگه‌یاند, هه‌ر له‌م چاوپێكه‌وتنه‌دا ئه‌وه‌ش ڕاگه‌یه‌ندرا سوپای عێراق سوپای نیشتمانه‌ , نابێت له‌ دواوه‌ خه‌نجه‌ری ژه‌هراوی لێ بوه‌شێنرێت .
به‌ گوێره‌ی هه‌مان میتۆد و بۆچوون , ئه‌م مانگی هه‌نگوینیه‌ی نێوان هه‌ردوولا ( ینك – ئێران ) نه‌ك خه‌نجه‌ر, بگره‌ ڕم بوو له‌ پشته‌وه‌ له‌ سوپای عێراق وه‌شێنرا: له‌ ساڵی 1986 لایه‌نه‌كه‌ی به‌ڕێز تاڵه‌بانی ڕێككه‌وتننامه‌ی ڕه‌سمی سیاسی و سه‌ربازی له‌گه‌ڵ تاراندا به‌ست- جینۆساید له‌ عێراقدا و په‌لاماری ئه‌نفال بۆ سه‌ر كورد , وه‌رگێڕانی سیامه‌ند موفتی زاده‌ , چاپخانه‌ی خاك ل54 .
به‌ڕێز نه‌وشیروان مسته‌فا, كه‌ یه‌كێك بوو له‌ كه‌سایه‌تییه‌ گرنگه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی ی ن ك, له‌ په‌رتووكی په‌نجه‌كان یه‌كتری ئه‌شكێنن له‌ دیوی ناوه‌وه‌ی ڕوداوه‌كانی كوردستانی عێراق (1979-1983), ده‌رباره‌ی ئه‌م كاره‌ساته‌ و هۆكاره‌كانی نوسیوویه‌: ” گیرانی بارزانییه‌كان ئه‌وكاته‌ی ناوچه‌ی حاجی هۆمه‌ران بوو بوو به‌ مه‌یدانی گه‌رمی جه‌نگی عێراق – ئێران بنه‌ماڵه‌ی بارزانی و سه‌رانی پدك به‌ ئاشكرا هاوكارییان له‌گه‌ڵ هێزه‌كانی ئێران ئه‌كرد دژی جه‌یشی عێراقی. كۆكردنه‌وه‌ی ده‌نگ و باسی عێراق و هێزه‌كانی و, چاوساغی و ڕێبه‌ری هێزه‌كانی ئێران و , هێنان و بردنی دێده‌وانی تۆپخانه‌ی ئێران ئه‌مه‌ به‌شێكی كه‌می ئه‌و هاوكارییه‌ ئاشكرایه‌ بو. له‌ هێرشه‌كانیش دا ئه‌وان وه‌كو هێزی یارمه‌تیده‌ر و خه‌ریككه‌ر و لێدانی پشته‌وه‌ به‌شدار ئه‌بوون (( په‌نجه‌كان یه‌كتری ئه‌شكێنن, له‌ دیوی ناوه‌وه‌ی ڕوداوه‌كانی كوردستانی عێراق 1979-1983 ل321, نه‌وشیروان مسته‌فا )), كه‌چی ئه‌مان دواتر خۆیان بوونه‌ هێرش به‌ر نه‌ك خه‌ریككه‌ر.
به‌ڕێزی به‌رده‌وام ده‌بێت له‌سه‌ر بۆچونه‌كه‌ی و ده‌نووسێت:” به‌شدار بونی بنه‌ماڵه‌ی بارزانی و هێزه‌كانیان له‌ هێرشه‌كانی ناوچه‌ی حاجی هۆمه‌ران دا, له‌ لای صه‌دام جگه‌ له‌وه‌ی به‌ خیانه‌تی نیشتمانی دا ئه‌نرا, بۆ خۆیشی به‌ خیانه‌ت و ده‌سبڕین و فێڵ لێكردن ئه‌ژمارد”.
لێره‌دا نه‌وشیروان مسته‌فا ته‌ئكید ده‌كاته‌وه‌ له‌وه‌ی پارتی به‌شداری شه‌ڕی حاجی هۆمه‌رانی كردووه‌و ئه‌و هاوكارییه‌ی پارتی له‌گه‌ڵ ئێران لای به‌ڕێزی خیانه‌ت بووه‌, كه‌چی دوایی خۆی هه‌مان ته‌رز به‌ زیاتریشه‌وه‌ دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌, ته‌نانه‌ت داهێنانی تێدا ده‌كات؟.
كێشه‌ ئه‌وه‌یه‌ له‌ پرۆسه‌ی دادگاییكردنی تاوانبارانی جینۆسایدی بارزانی و ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه‌ سه‌رانی به‌عس هه‌مان وته‌كانی به‌ڕێزان تاڵه‌بانی و مسته‌فایان دووباره‌ ده‌كرده‌وه‌, وه‌لێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ناو قه‌فه‌س بوون وه‌ ئێران حوكمڕانی عێراق بوو, بۆیه‌ وته‌كانیان به‌ هه‌ند وه‌رنه‌گیرا, جینۆسایدی كورد په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆی به‌و هه‌موو ئۆپه‌راسیۆنه‌وه‌ هه‌بوو به‌ هاوكاری ئێران ئه‌نجامدران.

بردنی خه‌ڵك به‌ره‌و مه‌رگ

ئه‌و شه‌وه‌ی ئاسمانی كه‌ركووك كرا به‌ فواره‌ی ئاگر, گڕی نه‌وتی باوه‌گوڕگوڕ كه‌وته‌ به‌ر گڕ, بۆنی كڕۆزه‌ی سوتانی جه‌سته‌ی مرۆڤه‌كان له‌ ناو لادێكانی ده‌ڤه‌ره‌كه‌وه‌ ده‌هات, تارمایی مه‌رگ ئه‌و ناوه‌ی داگرت, ئازاره‌كانی گه‌یشته‌ سه‌ر تخوبی مه‌رگ, شه‌وێكی زۆر ترسناك بوو, سه‌ره‌تایه‌كی مه‌ترسیدار بوو, له‌و چركه‌ ساته‌وه‌ هه‌موو شت له‌ كوردستان گۆڕا, سه‌ره‌تای گۆڕانكارییه‌كی گه‌وره‌ بوو بۆ خه‌ڵكی كوردستان, خاڵی ده‌ستپێكی له‌ناو چوونی نه‌ته‌وه‌یه‌ك بوو, له‌حزه‌ی تێكه‌ڵ بوون و ئاوێزانی مه‌رگ بوو له‌گه‌ڵ ژیان, مان له‌گه‌ڵ فه‌وتان, شین له‌گه‌ڵ شادی.
له‌ ناوه‌ڕاستی هه‌شتاكان به‌ دواوه‌, به‌شێك له‌ پارته‌ كوردستانییه‌كان شه‌ڕی كۆنه‌په‌رستانه‌ی ئێران – عێراقیان هێنایه‌ ناو خاكی كوردستانه‌وه‌, ئاوێزانی خه‌باتی چه‌كداری كوردیان كرد, ئه‌نجامه‌كه‌ی گه‌یشت به‌ سوتاندنی خاك و خه‌ڵكی كوردستان له‌ به‌رداشی ئه‌و جه‌نگه‌ نه‌گریسه‌.
ئه‌م چالاكییه‌ هاوه‌به‌شانه‌, چه‌ورترین و به‌له‌زترین تیكه‌ بوون, خرانه‌ ناو مشتی فاشییه‌كان به‌غداوه‌, هه‌لی زێڕین بوو زه‌مینه‌ی بۆیان خۆشكرا, بۆ په‌له‌كردن له‌ جێبه‌جێكردنی نه‌خشه‌ شۆفینییه‌كانیان, كه‌ به‌ ساڵان بیریان له‌ ئه‌نجامدانی ده‌كرده‌وه‌ و به‌دوای هه‌لێكدا ده‌گه‌ڕان بۆ جێبه‌جێردنی, ئه‌و جه‌نگه‌ هێنایه‌ ناو به‌رنامه‌ی ڕۆژه‌ڤه‌وه‌.
رژێم له‌ وێرانكردنی زنجیره‌ گوندی سه‌ر سنوور و هه‌رێمه‌كانی نه‌وت و ته‌عریب و ناوچه‌ گه‌رمه‌كانی جه‌نگ و تیربارانكردنی گروپ تێی نه‌ده‌په‌ڕاند, ئه‌م ته‌رزه‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌ هه‌موو كوردستانی به‌ خه‌ڵك و خاكه‌وه‌ له‌ به‌رداشی خۆیدا سوتاند.
له‌ سه‌ره‌تای شوباتی ساڵی 1985, پێشمه‌رگه‌كانی ینك له‌ هه‌مان ناوچه‌ی ئۆپه‌راسیۆنی فه‌تحی 1ساڵه‌یی, ئۆپه‌راسیۆنێكی سامناكی پڕتاوانیان به‌رامبه‌ر به‌ هاوولاتیانی ته‌عریبی گوندی گورزه‌یی ئه‌نجامدا” 53 كه‌س له‌ پیاو وو ژن و منداڵ و پیرو په‌ككه‌وته‌ كوژران”, وه‌لێ كاردانه‌وه‌ی به‌عس ته‌نها گرتنی ده‌یان هاووڵاتی سڤیل بوو, له‌ سه‌ربازگه‌ی خالید هێشتیانیانه‌وه‌, دواتر ئازادیانی كرد, زیانی گیانی فه‌تحی 1 كه‌متر بوو له‌و ئۆپه‌راسیۆنه‌, وه‌لێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئێران به‌شێك بوو له‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌, حكومه‌ت كاردانه‌وه‌ی زۆر توندی هه‌بوو كه‌ كوردستانی گۆڕی.
رێباز ده‌ڵێ”حكومه‌تی عێراق ده‌یزانی ینك دۆستی ئێران نی یه‌ بۆیه‌ هێزه‌كانی خۆی زۆر سه‌رقاڵ نه‌ده‌كرد بۆ گرتنه‌وه‌ی هه‌ندێ شوێن كه‌ ده‌بووه‌ مایه‌ی زه‌ره‌رو زیانی زۆر بۆ خۆی كه‌چی په‌یوه‌ندیمان له‌گه‌ڵ ئێران گرێ دا ناچار بوو هه‌ندێ هێز له‌ ناوچه‌ گرنگه‌كانی شه‌ڕی عێراق -ئێرا بگوازێته‌وه‌ كوردستان و په‌له‌ی كرد له‌ گرتنه‌وه‌ی سنووره‌كان وه‌ بووه‌ هۆی شه‌ڕێكی ڕووبه‌ڕوو له‌گه‌ڵ هێزی پێشمه‌رگه‌ كه‌ به‌ ڕاستی قازانجی نه‌بوو- قه‌ندیل به‌غدای هه‌ژاند به‌شی دووه‌م نووسینی ڕێباز چاپی دووه‌م 2008چاپخانه‌ی په‌یوه‌ند ل381″.
كاتێك گڕی بابه‌گوڕ گوڕ ده‌بینێت به‌ كاتیۆشاو خومپاره‌ی ئێران گڕ ده‌گرێت ئه‌وجا ده‌ڵێت”له‌وێ بیرم كرده‌وه‌ ووتم ڕژێم ئه‌و تۆڵه‌یه‌ له‌ جووتیاره‌ هه‌ژاره‌كان داكاته‌وه‌، گونده‌كانیان،ده‌سوتێنی ، خوڵكه‌كه‌شی ئاواره‌و ده‌ربه‌ده‌ر داكا-قه‌ندیل به‌غدای هه‌ژاند به‌شی دووه‌م نووسینی ڕێباز چاپی دووه‌م 2008چاپخانه‌ی په‌یوه‌ند ل388″.
ینك دوای 3 ساڵ و 50 رۆژ دێن هه‌مان ژه‌هری فه‌جری دوو له‌ فه‌تحی یه‌ك ده‌رخواردی گه‌له‌كه‌یان ده‌ده‌نه‌وه‌, كه‌ پێشتر راسته‌وخۆ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ خۆیان كرابوو, ده‌ست بۆ ئۆپه‌راسیۆنی له‌م چه‌شنه‌ نه‌به‌ن. حكومه‌تی عێراقی سه‌ركردایه‌تی ینك ی ئاگادار كردبوه‌وه‌ له‌ ده‌ست تێكه‌ڵكردن له‌گه‌ڵ ئێران.
” شێخ محه‌مه‌د سه‌رگه‌ڵویی سه‌ركرده‌و پێشمه‌رگه‌ی دێرین بۆ ئێن ئاڕتی: دوای تێكچونی مفاوه‌زات سه‌دام حسێن براده‌رێكی نارد بۆلای من بۆ سه‌رگه‌ڵو پێكه‌وه‌ چوین بۆ یاخسه‌مه‌ر بۆ لای مام جه‌لال ، به‌ مام جه‌لال وت سه‌دام حسێن سه‌لامت لێده‌كات وتویه‌تی ئه‌وه‌ شه‌ڕ ده‌ستپێده‌كه‌ینه‌وه‌، ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ سوپای پاسداران شه‌ڕمان بكه‌ن یان خه‌بیری ئێرانی بێنن ئه‌وا به‌ كیمیاوی لێتان ده‌ده‌ین له‌ هه‌ر كوێیه‌ به‌ چه‌كی ته‌قلیدیش لێمان بده‌ن ئێمه‌ به‌ كیمیاوی لێتان ده‌ده‌ین، مام جه‌لال وتی درۆده‌كه‌ن عێراق نه‌ كیمیاوی هه‌یه‌ نه‌ ئه‌توانێت. سه‌ركردایه‌تی زۆر به‌روونی ئه‌یزانی كه‌ ئه‌گه‌ر سوپای پاسداران بهێنێت سه‌دام به‌ كیمیاوی لێیمان ده‌دات، چونكه‌ سه‌دام زۆر به‌روونی ئه‌و په‌یامه‌ی ناردبوو.”.
ڕێباز زۆر ڕاستگۆیانه‌ ده‌ستنیشانی هۆكاره‌كانی قڕكردن و ئه‌نفالكردنی گه‌له‌كه‌مان ده‌كات, ده‌یباته‌وه‌ سه‌ر ئه‌م هۆكارانه‌ : 1- سروشتی دڕندانه‌ی به‌عس . 2- هاوكاری هه‌ندێك حیزب له‌گه‌ڵ ئێران .3- چالاكی هاوبه‌ش له‌گه‌ڵ ئێران و كردنی كوردستان به‌ به‌ره‌ی شه‌ڕی عێراق – ئێران .4- كاروكرده‌وه‌ی هه‌ندێك له‌ لێپرسراوان له‌ قه‌به‌كردنی زیانه‌كان “.
ده‌ڵێن شكست هه‌تیووه‌ باوكی نییه‌, به‌ڵام سه‌ركه‌وتن هه‌موو كه‌س خۆی ده‌كات به‌ خاوه‌ندی, فه‌ره‌یدون عه‌بدالقادر ده‌یه‌وێت خۆی له‌ رۆڵی له‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ بدزێته‌وه‌, گوایه‌ راسته‌وخۆ رۆڵی نه‌بووه‌, نازانێت رۆڵی ئه‌و زۆر گه‌وره‌تر بوووه‌ له‌ رۆڵی جه‌نگاوه‌ره‌كان له‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی كه‌ركوك و هه‌ڵه‌بجه‌, هێنانی ئێرانییه‌كان و رێكخستنی په‌یوه‌ندییه‌كان گرنگتره‌ له‌ به‌شداری كردن له‌ جه‌نگ”من له‌و چالاكییه‌دا ده‌وری راسته‌وخۆم نه‌بوو, ته‌نها رێكخستنی په‌یوه‌ندی و بینینی ئێرانییه‌كان بوو, بۆ چاره‌سه‌ری كێشه‌و گرفتێگه‌ر بێته‌ پێش, واته‌ كاری هاوئاهه‌نگی سیاسی و چاره‌سه‌ری كێشه‌كان كه‌وتبووه‌ سه‌ر ئه‌ستۆی من! هه‌ڵۆ سوره‌كانی قه‌ندیل فه‌ره‌یدون عه‌بدوالقادر چاپی دووه‌م 2020-ل 532.

دوای فه‌تح كاردانه‌وه‌ی به‌عس

له‌ ساڵی 1985 حه‌مزه‌ زوبێدی ئه‌ندامی سه‌ركردایه‌تی نیشتمانی پارتی به‌عس كرا به‌ سه‌رۆكی بیرۆی باكووری پارتی به‌عس, فه‌رمانی پێ درا له‌ شه‌ش مانگدا كۆنترۆڵی ناوچه‌كه‌ بكات, به‌ڵام ناوبراو به‌ دوو شه‌ش مانگی ئه‌ركه‌كه‌ی پێ ئه‌نجام نه‌درا, روداوه‌ گه‌رمه‌كانی كوردستان و شه‌ڕه‌ هاوبه‌شه‌كانی پێشمه‌رگه‌ له‌ گه‌ڵ ئێران و نه‌توانینی چاره‌سه‌ر له‌ لایه‌ن محه‌مه‌د حه‌مزه‌وه‌ زه‌مینه‌ی خۆش كرد بۆ هاتنی عه‌لی حه‌سه‌ن مه‌جید.
تا ئێستا سزاكان زۆرینه‌یان په‌یوه‌ند بوون به‌ پێشمه‌رگه‌و بنه‌ماڵه‌كانیانه‌وه‌, لێره‌وه‌ قۆناغێكی دیكه‌ی مه‌ترسیدار به‌ ئاراسته‌ی جینۆسایدكردن ده‌ست پێده‌كات, ده‌ستنیشان كردنه‌كان هاووڵاتیانی سڤیل ئه‌و به‌شه‌ی كۆمه‌ڵگا ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ هیچ ئه‌ندامێكی خێزانه‌كانیشیان په‌یوه‌ندییان به‌ چالاكی سیاسی و سه‌ربازییه‌وه‌ نییه‌.
دوای شكسته‌كه‌ی حه‌مزه‌ زوبێدی, له‌ رێكه‌وتی 18-3-1987 ئه‌نجومه‌نی سه‌ركردایه‌تی شۆڕش و سه‌ركردایه‌تی نیشتمانی پارتی به‌عس كۆبونه‌وه‌یه‌كی هاوبه‌ش به‌ سه‌رۆكایه‌تی سه‌دام حوسێن ئه‌نجام ده‌ده‌ن, له‌ كۆبونه‌وه‌كه‌ بڕیاری 160 ده‌رده‌كه‌ن, بڕیاری ژماره‌ 160ی ئه‌نجومه‌نی سه‌ركردایه‌تی شۆرش و سه‌ركردایه‌تی نیشتمانی حیزبی به‌عس به‌ فه‌رمی له‌ رێكه‌وتی 29-3-1987 ده‌رچوو, تیایدا عه‌لی حه‌سه‌ن مه‌جید كرا به‌ به‌رپرسی حیزبی و ئه‌منی و سه‌ربازی ره‌های ته‌واوی ناوچه‌ كورد نشینه‌كان و باكوری عێراق ” موسڵ, كه‌ركوك, دیاله‌, سه‌لاحه‌دین, هه‌ولێر, سلێمانی, دهۆك” و هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی بڕیاردان و جێبه‌جێكردنی پێدرا.
هه‌مان رۆژی ده‌رچوونی بڕیاری 160, له‌ رێكه‌وتی 29-3-1987به‌ نووسراوی سه‌رۆكایه‌تی كۆمار- سكرتێر بۆ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی هه‌واڵگری سه‌ربازی گشتی به‌ ژماره‌ 965 ده‌رچوو, بڕیاری به‌كار هێنانی چه‌كی كیمیاوی ” عیتاد خاص” به‌رامبه‌ر هاووڵاتیانی كوردستان درا, له‌ رێكه‌وتی 15-4-1987 له‌ گونده‌كانی هه‌ڵه‌دن و چاڵاوه‌و سه‌رگه‌ڵو به‌رگه‌ڵو خرایه‌ بواری جێبه‌جێكردنه‌وه‌, رۆژی دواتریش له‌ بالیسان و شێخ وه‌سانان.
دوو هه‌فته‌ دوای چالاك كردنی بڕیاری 160, یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ترین تاوانه‌كان به‌ چه‌كی كیمیاوی ئه‌نجامدرا به‌رامبه‌ر به‌ هاوولاتیانی گوندی بالیسان له‌ ناوچه‌ی خۆشناوه‌تی سه‌ر به‌ پارێزگای هه‌ولێر, ” باره‌گای پاسدار له‌ گونده‌كه‌ بوو, ده‌ڵێن ژماره‌یه‌كیشیان كوژراون به‌ چه‌كی كیمیاوی, له‌ مانگی فیبریوه‌ری فه‌تحی 3 یان له‌ چیای كوڕه‌ك و ره‌واندز ئه‌نجام دابوو”.
هه‌رچه‌ند به‌ فه‌رمی بڕیاری ژیان سه‌ندنه‌وه‌ له‌ برینداران سێ هه‌فته‌ دوای ئه‌و تاوانه‌ ده‌رچوو, به‌ڵام بریندارانی چه‌كی كیمیاوی بالیسان و شێخ وه‌سانان كۆمه‌ڵكوژ كران, به‌مه‌ش تاوانه‌كان پێش فه‌رمانه‌كانی خۆشیان كه‌وتن.
هاوكات هێشتا مه‌ره‌كه‌بی سه‌ر كاغه‌زی بڕیاری پێشوو وشك نه‌ببوه‌وه‌, رێكه‌وتی 21-4-1987 بۆ 20-5-1987 دیاریكرا بۆ راگواستنی سه‌رجه‌م لادێ ده‌ستنیشانكراوه‌كانی كوردستان بۆ ئۆردوگا زۆره‌ ملێكان, به‌ دوایدا بڕیاردرا تاكو رێكه‌وتی 21-6-1987 ته‌واوی لادێكانی كوردستان بڕوخێنرێت, له‌ به‌هاری ساڵی 1987 دا 711 گوند روخێنران, كه‌ 219 گوندیان له‌ پارێزگای هه‌ولێر, 122 یان له‌ گه‌رمیان, 320 گوند له‌ پارێزگای سلێمانی, 50 گوندیان له‌ ده‌ڤه‌ری بادینان بوون.

له‌ رێكه‌وتی 20-6-1987دا, بیرۆی باكووری پارتی به‌عس, كۆبونه‌وه‌یه‌ك ده‌كات, له‌و كۆبونه‌وه‌یه‌دا بڕیارێك ده‌دات, ژیانی گه‌لێك به‌ ته‌واوی ده‌گۆرێت, ئه‌ویش بڕیاری ژماره‌ 4008 بوو, ئه‌م بڕیاره‌ مانفیستۆی جینۆسایدی گه‌لی كوردستان بوو, سه‌ره‌تایه‌كه‌ بۆ ده‌ستپێكی جینۆسایدكردنی خه‌ڵكی كوردستان به‌شێوه‌ی سسته‌ماتیك و نه‌خشه‌ بۆ داڕێژراو, كوشت و بڕو ده‌ركردن خرایه‌ چوارچێوه‌ی بڕیاری فه‌رمییه‌وه‌. به‌ پێی بڕیاره‌كه‌ سه‌رجه‌م ئه‌و گوندانه‌ی تاكو رێكه‌وتی 22-6-1987 ده‌ستیان لێ نه‌درابوو ده‌بێت بڕوخێنرێن, هه‌موو ناوچه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی شاره‌كان بكرێنه‌ ناوچه‌ی قه‌ده‌غه‌كراو, گوندی قه‌ده‌غه‌كراو هه‌موو ئه‌و گوندانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سه‌ربازیدا بوو له‌وكاته‌دا, رژێم ته‌نها شارو به‌شێك له‌ رێگاكانی به‌ده‌سته‌وه‌ مابوو, له‌ روی ئاسایشه‌وه‌ نابێت ئه‌و ناوچانه‌ هیچ مرۆڤ و ئاژه‌ڵێكی تێدا بمێنێت و ژیانی تێدا یاساغ كرا, هاتو چۆو كشتوكاڵی تێدا قه‌ده‌غه‌ كرا, هێزی ئاسمانی چاودێری زه‌وییه‌ كشتوكاڵیه‌كان و رێگاكانی به‌ چڕی ده‌كرد, ئه‌وه‌ی به‌ربكه‌وتایه‌ ژیانی لێ ده‌سه‌نده‌وه‌, سیاسه‌تی زه‌وی سوتاندن په‌یڕه‌و كرا, هێزه‌كان ده‌ستكراوه‌ كران بۆ كوشتنی خه‌ڵكی ئه‌و ناوچانه‌ له‌ زه‌وی و ئاسمانه‌وه‌, بڕیاره‌كه‌ هه‌وڵدانێك بوو بۆ ئه‌وه‌ی زۆرترین ژماره‌یان لێ بكوژرێت, به‌ تفه‌نگ یان تۆپ یان رۆكێت وه‌ یاخود له‌ ئاسمانه‌وه‌, به‌ چه‌كی ئاسایی یان هیشۆیی و كیمیاوی, یان له‌ كاتی ده‌ستگیركردندا له‌سه‌ر رێگاو بانه‌كان یان له‌ هێرشه‌كاندا بۆ ناوچه‌كانیان گوله‌ باران بكرێن, ئه‌وانه‌ی ته‌مه‌نیان له‌ نێوان 15 ساڵ بۆ 70 ساڵ بوو, بڕیاردرا له‌ سێداره‌ بدرێن بێ دادگاییكردن, ده‌ستنیشان كران بۆ له‌ناو بردن, بێ ئه‌وه‌ی یه‌ك كه‌سیان لێ دادگایی بكرێت, به‌مه‌ش دۆسیه‌كانیان نه‌چووه‌ خانه‌ی یاسای تاوانه‌وه‌, توانای هیچ داكۆكیكردنێكی یاساییان له‌ خۆیان نه‌بوو, وه‌ زۆربه‌ی ده‌ستكه‌وته‌كان كه‌ به‌ده‌ست ده‌هێنران له‌ سه‌روه‌ت و سامان بۆ فه‌وجی جاشه‌كان و هێزه‌كانی حكومه‌تی عێراقی بوون به‌ پێی بڕیاره‌كه‌, هێزه‌كان عێراق به‌ ته‌واوی ده‌ستكراوه‌ كران بۆ فه‌رهودو تاڵانی, به‌ تایبه‌ت فه‌وجه‌كانی جاشه‌كان, كه‌ ئه‌وان دواتر ناوی ئه‌نفالیان لێ نا. به‌ پێی بڕیاری 4008 ته‌قه‌كردن ئازاد بوو بۆ به‌ئه‌نقه‌ست كوشتنی هاووڵاتیان, خاڵی حه‌وت له‌ بڕیاری 4008, جاشه‌كانی سه‌رپشك كرد له‌ تاڵانكردن” هه‌موو ئه‌و شتومه‌كانه‌ی كه‌وا فه‌وجه‌كانی به‌رگری نیشتمانی جه‌نگاوه‌ره‌كانیان ده‌ستیان ده‌كه‌وێت بۆ خۆیان ده‌بێت, ته‌نها چه‌كه‌ قورسه‌كان و چه‌كی ئه‌سناد و چه‌كی مام ناوه‌ندی نه‌بێت چه‌كه‌ سوكه‌كان بۆ خۆیان ده‌بێت, ئێمه‌ی لێ ئاگادار بكه‌نه‌وه‌و ته‌نها ژماره‌كانیان تۆمار بكه‌ن. پێویسته‌ له‌سه‌ر فه‌رمانده‌ی جحافله‌كان چالاك بن و بۆ ئاگاداركردنه‌وه‌ی هه‌موو موسته‌شاره‌كان و فه‌رمانده‌ی سرییه‌كان و مه‌فره‌زه‌كانیان, وه‌ به‌ وردی ئێمه‌ ئاگادار بكرێینه‌وه‌ له‌ چالاكییه‌كانی فه‌وجه‌كانی به‌رگری نیشتمانی”.

له‌ 22-7-1983 ه‌وه‌ بۆ 6-9-1988

له‌و ماوه‌یه‌دا پارتی, یه‌كێتی, حسك, حیزبوڵا و بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی تا ده‌عوه‌و مه‌جلس ئه‌علا ده‌یان كاری هاوبه‌شیان له‌ گه‌ڵ ئێرانییه‌كان له‌ پانتایی كوردستان له‌ كه‌ركوكه‌وه‌ بۆ زاخۆ ئه‌نجامدا, پاسدار به‌ ئاشكرا له‌ گونده‌كان ده‌بینران, ده‌عوه‌و مه‌جلس ئه‌علا باره‌گایان له‌ هه‌ندێك ناوچه‌ دانا, به‌مه‌ش بزاڤی چه‌كداری كوردستان بووه‌ لێكرێدراوی ئێران, له‌ كاتێكدا رۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌ژێر داگیركاریدا ده‌یناڵاند.
ئه‌م جه‌نگه‌ هاوبه‌شانه‌ بیانووی دایه‌ ده‌سته‌وه‌ له‌و ماوه‌یه‌ 3 كرده‌ی جینۆساید به‌رامبه‌ر به‌ گه‌له‌كه‌مان ئه‌نجامدرا” جینۆسایدی بارزانییه‌كان, ئه‌نفالو كیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه‌”.
ئه‌و مێژووه‌ نابێت لێی رابكردرێت, پێویسته‌ خوێندنه‌وه‌ی دروستی بۆ بكرێت, راستییه‌كان ئاشكرا بكرێن, دان به‌ هه‌ڵه‌كان بنرێت و داوای لێبوردن پێشكه‌ش به‌ قوربانیان بكرێت.
له‌ كۆتاییدا ئه‌و به‌ڕێزانه‌ی به‌شداری ئه‌و ئۆپه‌راسیۆنانه‌یان كردووه‌, له‌ یاداشته‌كانیان ئاماژه‌ی پێ ناده‌ن, راستییه‌كان ده‌رناخه‌ن, راستیه‌ان بڵاو ناكه‌نه‌وه‌ , خه‌تای سیاسی ده‌كه‌ن, ئه‌وانه‌شی بڵاوی ده‌كه‌نه‌وه‌, به‌شێكه‌ له‌ ده‌رخستنی راستییه‌كان, وه‌لێ ده‌بێت دان به‌ هه‌ڵه‌كانیان بنێن و داوای لێبوردن بكه‌ن له‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی بوونه‌ قوربانی ئۆپه‌راسیۆنه‌ هاوبه‌شه‌كانیان.

لەسەر هۆكاری تاوانی كۆمەڵكوژی بارزانیەكان, هەندێك لە سەركردەكانی ی ن ك هەڵوێستی خۆیان دەربڕیوە, ئەوانەی من بزانم بەڕێزان تاڵەبانی و نەوشیروان مستەفا, وەك دوو كەسی یەكەمی ینك لەناو ئەوانەدان, هەموو لەگەڵ ئەوەدان پارتی دیموكراتی كوردستان بەشداری ئۆپەراسیۆنی حاجی ئۆمەران واتا فەجری دووی كردووە, وە ئەمەش بە هۆكاری جینۆسایدكردنی بارزانیەكان دەزانن.

مام جەلال: بارزانییەكان دووجار خائینن!
هەڤاڵ كوێستانی لە پەرتووكی ئەو رۆژانەی نیشتمان هی هەمووان بوو دەنووسێت” لە گۆڤاری الطلیعە العربیە ژمارە 52ی مانگی ئابی 1984, مام جەلال وتویەتی:” سەدام حەكەمە و دوژمن نییە”, بارزانییەكان دووجار خائینن, جارێكیان لەبەر ئەوەی دژی كوردی ئێران شەڕ دەكەن, جارەكەی كەش لەبەر ئەوەی پێش پاسدارانی ئێرانی دەكەون و دژ بە سوپای عێراقی شەڕ دەكەن” ل 350-351 .
مام جەلال: سەبارەت بەوەی بارزانیەكان, وەڵامدەداتەوەو دەڵێت: ئەمن نەمگوتووە بارزانیەكان, گووتوومە كوڕانی بارزانی- ل 351 – ئەو رۆژانەی نیشتمان هی هەمووان بوو – هەڤاڵ كوێستانی -سلێمانی 2017- چاپخانەی كارۆ.
مام جەلال پێش پاسداركەوتن و شەڕ كردن لە گەڵ سوپای عێراق بە خیانەت دەزانێت, دوای خۆی جوڕِِی پارتی دایەوە و لەو جۆرە خیانەتە هەموویانی رەت دا, پارتی و حسك فەجری دوویان كرد, ئەو فەجری دە, پارتی فەتحی 3 و 8 ی كرد, ئەو نەسری 4 و 5 و 7, كەربەلاو بیت الموقەدەس و فەتحیش بخەرە سەریان.
لە كاتێك تاڵەبانی ئەم قسانە دەكات, دواتر خۆی بە زێدەوە هەمووی دووبارە دەكاتەوە, پارتی بە تۆزی بەرپێیا ناگات, پارتی ئەگەر لەسەر سنوور شەڕی هاوبەشی كرد, ئەو 150 كیلۆمەتر لە قوڵای عێراق و پاسداری بردە بن كەركووك.

نەوشیروان مستەفا و ئۆپەراسیۆنی فەجری دوو
بەڕێز نەوشیروان مستەفا, كە یەكێك بوو لە كەسایەتییە گرنگەكانی ئەو سەردەمەی ی ن ك, لە پەرتووكی پەنجەكان یەكتری ئەشكێنن لە دیوی ناوەوەی ڕوداوەكانی كوردستانی عێراق (1979-1983), دەربارەی ئەم كارەساتە و هۆكارەكانی نوسیوویە:
” گیرانی بارزانییەكان ئەوكاتەی ناوچەی حاجی هۆمەران بوو بوو بە مەیدانی گەرمی جەنگی عێراق – ئێران بنەماڵەی بارزانی و سەرانی پدك بە ئاشكرا هاوكارییان لەگەڵ هێزەكانی ئێران ئەكرد دژی جەیشی عێراقی. كۆكردنەوەی دەنگ و باسی عێراق و هێزەكانی و, چاوساغی و ڕێبەری هێزەكانی ئێران و , هێنان و بردنی دێدەوانی تۆپخانەی ئێران ئەمە بەشێكی كەمی ئەو هاوكارییە ئاشكرایە بو. لە هێرشەكانیش دا ئەوان وەكو هێزی یارمەتیدەر و خەریككەر و لێدانی پشتەوە بەشدار ئەبوون (( پەنجەكان یەكتری ئەشكێنن, لە دیوی ناوەوەی ڕوداوەكانی كوردستانی عێراق 1979-1983 ل321, نەوشیروان مستەفا )), كەچی ئەمان دواتر خۆیان بوونە هێرش بەر نەك خەریككەر.
بەڕێزی بەردەوام دەبێت لەسەر بۆچونەكەی و دەنووسێت:” بەشدار بونی بنەماڵەی بارزانی و هێزەكانیان لە هێرشەكانی ناوچەی حاجی هۆمەران دا, لە لای صەدام جگە لەوەی بە خیانەتی نیشتمانی دا ئەنرا, بۆ خۆیشی بە خیانەت و دەسبڕین و فێڵ لێكردن ئەژمارد”.
لێرەدا نەوشیروان مستەفا تەئكید دەكاتەوە لەوەی پارتی بەشداری شەڕی حاجی هۆمەرانی كردووەو ئەو هاوكارییەی پارتی لەگەڵ ئێران لای بەڕێزی خیانەت بووە, پاداشتی خیانەتكارانیش لای دەسەڵاتێكی فاشی دیارە چییە؟, كەچی دوایی خۆی هەمان تەرز بە زیاتریشەوە دووبارە دەكاتەوەو داهێنانی تێدا دەكات؟.
نەوشیروان مستەفای كۆچكردوو درێژەی پێدەداو دەنووسێت: بارزانی یەكان لە عێراق مابونەوە لە ئۆردوگای بەحركەو قوشتەپەدا كۆكرانەوە. زۆری پیاوەكانیان بووبوون بە چەك هەڵگری جەیشی شەعبی و بە دڵسۆزی ئەركەكانی خۆیان بەجێ ئەهێنا (( پەنجەكان یەكتری ئەشكێنن, لە دیوی ناوەوەی ڕوداوەكانی كوردستانی عێراق 1979-1983 ل322 , نەوشیروان مستەفا )).
مێژوو نووس جەماڵ نەبەز دەڵێت” نەوشیروان مستەفا جگە لەوەی ئێرانی بە دۆست لە قەڵەم دابوو, هاوكارییە سەربازییەكانی ئێران و كارە هاوبەشەكانی لە گەڵ ئەو وڵاتەدا بە كارێكی باش و دروست لە قەڵەم دەدا – جەماڵ نەبەز -ئێستەو پاشەرۆژی ل 98 , كۆمەڵكوژی كورد لە جەنگی ئێران – عێراقدا….. ل 194″.

رەوایەتیدان بە كۆمەڵكوژی

لە ڕاستیدا لەوكاتە ژمارەیەكی زۆری هاوولاتیانی كوردستان تێكەڵ بە هێزە چەكداری و حیزبیەكانی بەعس ببوون, نەك تەنها بارزانیەكان, وێڕای ئەوەی جەیشی شەعبی بوونەكەی ئەو بارزانییە سڤیل و سادەو ساكارە نەخوێندەوارانە ئەگەر راستیش بێت؟؟, كە لە ڕابردوودا قوربانی و بەرداشی هەموو جوڵانەوەیەكی چەكداری بوونە لە كوردستان, بە ئەندازەی پەیامەكانی هەندێك لە سەرانی ئەو كاتی ینك شەرمەزاری نەبووەو نییە كە لەهەمان رۆژگاردا لە ساڵانی 83-1984, بۆ هەزاران قوتابی كوڕِ و كچی مانگرتووی زانكۆی سەلاحەدین دایان كە دەست بەرداری خوێندنەكەیان ببون, لە بەر ئەوەی ئامادەیی لەبەركردنی بەرگی جەیشی شەعبیان نەبوون, كەچی پارتەكەی ئەوسای كۆچكردوو بەڕێز نەوشیروان مستەفا كە لەو كاتەدا بۆ خۆشی دووەم كەسایەتی بوو تیایدا, داوای لەبەركردنی بەرگی جەیش شەعبیان لەو خوێندكارە مانگرتووانە دەكرد یاخود نەرمیان دەنواند لە بەرامبەری, لە ترسی ئەوەی نەوەك گفتوگۆكەیان لە گەڵ ڕژێمدا هەڵبوەشێَتەوە, لەوكاتەی كە چەند مانگێك بوو لە بیابانەكانی سەماوە لە سوتگەی جهەنمی ئەو گەرمایە بە كۆمەڵ بارزانییەكان گولە باران كرابوون.
سزادانی سەرجەم عەشیرەتێك لە بەرامبەر كردەوەی پارتێكی سیاسی, كە سەركردایەتیەكەی بە دەست ئەو بنەماڵەیەوە بوو, ئەمە بۆ خۆی سزادانێكی فاشیستانەیە, بارزانیەكان ئەم خێڵە پارێزگارە داخراوەی كوردەواری, كە بە توندی بە سەركردایەتی خێڵەوە گرێدراون, لەوێشەوە بە پارتییەوە, چونكە لە لوتكەدا سەركردایەتی پارتی و خێڵی بەرزانی یەك دەگرنەوە.
لە كاتێكدا ئەو خەڵكەی كۆمەڵكوژی كران, بۆ خۆیان لەو چركە ساتە و لەحزە مێژوییەدا سڤیل بوون و هیچ پەیوەندییەكی سیاسی و ڕێكخستنیان بەو پارتەوە نەبووە, بگرە بەشێكیان بە پێچەوانەی بەرژەوەندییان كاریان دەكرد, بۆیە سەپۆرتكردنی ئەو كۆمەڵكوژییە زەقە بەهەر بەهانەیەك بێت بۆخۆی تاوانەو شەریكە بەش بوونە تیایدا.

نازم دەباخیش قسەی هەیە
نازم دەباغ نوێنەری حكومەتی هەرێمی كوردستان لە ئێران, تەئكید لە بەشداری پارتی لە ئۆپەراسیۆنی فەجری دووی ناوچەی حاجی ئۆمەران دەكاتەوەو دەڵێت: ئێستا لە هەرێمی كوردستان پارتی پەیوەندییەكانی لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێران لە هەموان پتەوترە. ماڵی مەلا مستەفا هەشت هەزار كەسیان ئەنفال كرا، لەسەر هاوكاریكردنی كۆماری ئیسلامی لەناوچەی حاجی هۆمەران.
…… ئەگەر بێتە سەر ئەوەی هاوكارییەكان بەچاوی یەكدا بدەینەوە، پێموایە كوردیش كەمی نەكردووە، یەكێك لەوانە خانەوادەی “ماڵی مەلا مستەفا” هەشت هەزار كەسیان ئەنفال كرا، لەسەر هاوكاریی هێزەكانی پێشمەرگە بۆ كۆماری ئیسلامی لەناوچەی حاجی هۆمەران لەشەڕەكانی ئێران دژ بە عێراق.

https://www.facebook.com/296224834209968/posts/1045522879280156/
https://www.awene.com/detail?article=42774

لێرەدا لەبەر ئەوەی پێویستی سیاسی هەبوو بۆ ئەم بە چاو دانەوەیە, راستییەكە وتراو كەسیش نەیووت وا نییە.

بۆ ئەزموون وەرنەگرترا؟؟

ئەوەی شایانی باسە وێڕای پارتی كە ئەزموونی فەجری دوویان چەندین جار دووبارە كردەوە, ی ن ك یش نەك ئەزموونی لەم تاوانەو شوێنەوارە مەرگ هێنەرەكانی وەرنەگرت, كە سەرانی سەپۆرتی سزادانەكەی خەڵكە سڤیلەكەیان كردووە بەهۆی هەڵەیەك سەركردەكان پارتی كردیان لە هاوسەنگەری لە گەڵ ئێرانییەكان دژ بە سوپای عێراق, بگرە دوای سێ ساڵ بۆخۆیان بوونە سوارچاكی هەمان تەرز لە چالاكی هاوبەش لەگەڵ ئێرانیەكان, ناسراوترینیان ئۆپەراسیۆنەكانی كەركووك و هەڵەبجەن, كۆی گشتی نزیك 20 كاری سەربازی هاوبەش لەو ماوەیەدا بەناو فەتح و فەجرو كەربەلاو نەسرو …. ئەنجامدرا, كە زۆرینەی هێرش بوو بۆ سەر پڕۆژە ئابورییەكان, بە لێدانی نەوتی كەركوك لە 11 ی ئۆكتۆبەری 1986, كە بە 11 ی سەپتمبەر پێشتر ناوم بردووە دەستی پێكرد.
ئەم تەرزە جەنگە هاوبەشانەی پاسدار-پێشمەرگە لەناو خاكی باشووری كوردستان, ئاكامەكان و كاردانەوەكانی بەعسی فاشی دەكەوێتە ئەستۆی هەر یەك لە “جەلال تاڵەبانی, مەسعود بارزانی, ئیدریس بارزانی, نەوشیروان مستەفا, رەسوڵ مامەند, حەمەی حاجی مەحمود, مەلا عوسمان عەبدوالعەزیز, مەلا عەلی, ئەدهەم بارزانی و شێخ محەمەد خالید” بڕیار دەری سەرەكی بوون تیایاندا, پێویستە دان بە راستییەكاندا بنێن و بەرپرسیارێتی بگرنە ئەستۆ.
ئەگەر بەشداری پارتی لە شەڕی حاجی ئۆمەران تاوانێك بێت, ئەوا ئۆپەراسیۆنە هاوبەشەكانی دیكە كە ینك و پدك و حسك و بزووتنەوەی ئیسلامی و حیزبواڵلای كورد كردیان لە 5 ساڵی دواتردا, پاش تاقیكردنەوەی كاردانەوەی بەعس بەرامبەر ئۆپەراسیۆنی فەجری دوو لە حاجی ئۆمەران, چەندین بار تاوانە, چونكە لە حاجی ئۆمەران كاردانەوەی بەعس زانرا, هەموو ئۆپەراسیۆنەكان یاریكردن بوون بە چارەنووسی خەڵكەوە, پەند لەو كاردانەوە دڕندانەی بەعس وەرنەگرترا, بە هەمان رێگادا بۆ بە گورگان خواردن دانی كورددا رۆیشتن.

كەریم ئەحمەد سكرتێری پێشووی حیزبی شیوعی عێراق و كوردستان لە بارەی شەڕی قەندیلی دووەوە دەڵێت:” ئێران و پدك لەسەر ئەوە رێكەوتبوون كە پێكەوە هێرش بەرنە سەر ناوچەی حاجی ئۆمەران و چۆمان و باڵەك بۆ پاكردنەوەیان لە هێزەكانی عێراق ……..لە گەڵ هاوڕێیانی پدك قسەیان كردبوو كە پێویستە پشتگیرییان بكەن و هێزێكی پارتی لە گەڵماندا بەشدار بن بۆ هێرش بردنە سەر بنكەكانی ینك لە پشت ئاشان و ئەمەش لەناو نەخشەی ئێران-پدك دابوو كە هێزێكی پ.م پارتی بنێرنە ناوچەی پشت ئاشان كە رێگا بگرن لە گەیشتنی كۆمەكی میری لە رانیەو قەڵادزێوە بۆ هێزەكانیان لە حەوزی حاجی هۆمەران و چۆمان و باڵەك لە كاتێكدا ئەگەر هێرشی ئێران و پدك بۆ سەر هێزەكانیانی عێراق لەم ناوچەیە دەست پێ بكات. هاورێیانمان لە گەڵ پدك رێكەوتبوون كە هێزی هاوبەش بۆ پشت ئاشان و بۆڵێ بنێرن بۆ لێدانی ینك و گێڕانەوەی ناوچەكە…. منیش بە توندی بەرهەڵستیم كرد چونكە دەكەوینە ناو داوی ئێران …. ل 202 رێڕەوی تێكۆشان -بیرەوەرییەكانی كەریم ئەحمەد وەرگێڕانی جەلال دەباغ .”.
لە سەر هەمان بابەت مەسعود بارزانی دەڵێت: “بە مەبەستی كەمكردنەوەی گوشار لەسەر بەرەكانی ناوەڕاست و باشوور, ئێران بڕیاری دا بەرەیەكی نوێ لە میحوەری حاجی ئۆمەران بكاتەوە لە ژێر ناونیشانی ( وەلفەجری دوو), بۆ ئەم مەبەستەش پلانی گرتنی بەرزاییەكانی حاجی ئۆمەرانی داڕشت, بە پێی پلانەكە هێزەكەیان تا گەڵاڵە دادەبەزین بە مەبەستی كردنەوەی رێی قەسرێ بۆ ناودەشت.
سەرهەنگ شیرازی و موحسین رەزایی سەردانی خانێیان كرد, بە مەبەستی باس و گفتوگۆ لەسەر پلانەكەیان و داوای چاوپێكەوتنی منیان كرد. لەبەشێكی دیدارەكەدا داوای بەشداری پێشمەرگەیان لە هێرشەكەدا كرد, لە وەڵامدا بۆم روون كردنەوە كە پێشمەرگە ناتوانێت راستەوخۆ بەشداری لە هێرشەكەدا بكات, چونكە هێزی گەورە, ئیمكاناتی پێویست و ئەزموونی شەڕی سەربازیی گەورەمان نییە, شەڕی ئێمە شەڕی پارتیزانییە.
پێشم گوتن, ئێمە هێز دەنێرین بۆ ناوچەی ناودەشت و بەمەش ئێوە لە لایەكی بەرەی شەڕ دڵنیا دەبن و بۆ ئێمەش دەرگایەكی گەورە بەرەو ناوچەكانی رەواندز و قەڵادزێ دەكرێتەوە و ……, لە لای بەرەی رۆژئاواش, واتا لای سیدەكان, هێزمان هەیە و هەر هەڕەشەو مەترسییەك لەو دوو رێیەوە بۆتان بێت, پێشمەرگە بەریان پێ دەگرێت و رووبەروویان دەبێتەوە, چونكە دیار بوو مەترسیی ئەوەیان هەبوو لە دوو لاوە هێرشیان بكرێتە سەر, بۆیە بەم وەڵامەی من زۆر خۆشحاڵ بوون.
بۆ ئەو مەبەستە لەگەڵ هەموو لایەنەكانی بەرەی جود قسەمان كرد, لە مەكتەبی سیاسی پارتیش كۆبوونەوە كرا, هەموویان پێیان خۆش بوو هێزی جوود بچێتە ناوچەی ناودەشت. بڕیار بوو ئەگەر یەكێتیش رێی پێگرتن, لەسەر ئەو تاوانانەی بەرامبەر بە پێشمەرگەكانی حشع و حسك لە بەهاری 1983 كردبووی, تۆڵەی خۆیان لە یەكێتی بكەنەوە, كە دەیان پێشمەرگەی دیلی لێ شەهید كردبوون. لە كۆبوونەوەكەدا بڕیار درا كە كاك ئیدریس لە لایەن جودەوە سەرپەرشتی هێرشەكە بكات” بارزانی و بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد – بەرگی چوارەم 1975-1990 شۆڕشی گوڵان – ل 202, 203.
لێرەوە دەردەكەوێت ئەوەی كەریم ئەحمەد لە یاداشتەكانیدا نووسیبووی بارزانیش دواتر تەئكیدی دەكاتەوە, شەڕەكەی ناودەشت كە بە قەندیلی دوو بەناو بانگە دوو ئامانجی هەبووە, تۆڵە سەندنەوە لە ینك و پاراستنی ناوچەكانی فەجری دوو لە پەلاماری عیراقی لە خەتی رانییەوە, پێش ئوەی ئەنجام بدرێت گریمانەی ئەو ئەگەرە كراوە ببنە بەشێك لە ئۆپەراسیۆنی فەجری دوو.
هەروەها لە میانەی كۆمەڵێك چاوپێكەوتندا لە گەڵ چەند پێشمەرگەیەكی حشع ی بەشداربوو لە شەڕی قەندیلی دوو, هەموو ئاماژە بەوە دەدەن بێ ئەوەی ئاگادار بن, ناڕاستەوخۆ كراونەتە بەشێك لە ئۆپەراسیۆنی فەجری دووی حاجی ئۆمەران.
بەڵام سەید كاكە هاشا لەوە دەكات شەڕی قەندیلی دوو بەشێك بووبێت لە فەجری دووی حاجی ئۆمەران, لەم بارەیەوە بەڕێزی دەڵێت:” بەڵام لە راستیدا وا نەبوو لە پاش گرتنی حاجی ئۆمەران بە 15 رۆژ, لەسەركردایەتی خۆمانەوە (حسك) نامەیەكیان بۆ من هێنا لە نامەكەدا نووسرابوو هێزی جوود زۆری بەڕێكەوت بۆ قەندیل و بۆ وەرگرتنەوەی بارەگاكانی خۆمان لە قڕناقاو پشت ئاشان -بیرەوەری پێشمەرگەیەك -سەید كاكە-چاپی چوارەم -2020- ل 345″.
وەلێ بەوتەی مەسعود بارزانی بێت قەندیلی دوو لە كات و شوێن لە گەڵ فەجری دوودا بووە, نەك تەنها لە قۆڵی ناودەشت قەسرێوە هاوكار بوونە, بگرە لە قۆڵی سیدەكانیشەوە, وە پارتی بە تەنها دوور لە پارتەكانی دیكە هەماهەنگی لە گەڵ سوپای پاسداران كردووە, بەمەش وتەكانی سەید كاكە رەت دەكاتەوە, بارزانی دەڵێت:” پێشم گوتن” مەبەست سەرهەنگ شیرازی و موحسین رەزایی”, ئێمە هێز دەنێرین بۆ ناوچەی ناودەشت و بەمەش ئێوە لە لایەكی بەرەی شەڕ دڵنیا دەبن و بۆ ئێمەش دەرگایەكی گەورە بەرەو ناوچەكانی رەواندز و قەڵادزێ دەكرێتەوە و ……, لە لای بەرەی رۆژئاواش, واتا لای سیدەكان, هێزمان هەیە و هەر هەڕەشەو مەترسییەك لەو دوو رێیەوە بۆتان بێت, پێشمەرگە بەریان پێ دەگرێت و رووبەروویان دەبێتەوە, چونكە دیار بوو مەترسیی ئەوەیان هەبوو لە دوو لاوە هێرشیان بكرێتە سەر, بۆیە بەم وەڵامەی من زۆر خۆشحاڵ بوون. هەروەها پێم گوتن كە بۆ ناوچەی ناودەشت لە رووی لۆجستیكەوە زۆر دوورەو كاتێكی باشی پێویستە تا رێی قەسرێ دەكرێتەوە, بۆیە ئەگەر ئێوە لە رووی گواستنەوەی بریندارو گەیاندنی پێویستییەكان بە هێلیكۆپتەر یارمەتیمان نەدەن, بە مانای ئەوەیە لەو بەرەیە تووشی كارەسات دەبین.
بۆ ئەو مەبەستە لەگەڵ هەموو لایەنەكانی بەرەی جود قسەمان كرد, لە مەكتەبی سیاسی پارتیش كۆبوونەوە كرا, هەموویان پێیان خۆش بوو هێزی جوود بچێتە ناوچەی ناودەشت. بڕیار بوو ئەگەر یەكێتیش رێی پێگرتن, لەسەر ئەو تاوانانەی بەرامبەر بە پێشمەرگەكانی حشع و حسك لە بەهاری 1983 كردبووی, تۆڵەی خۆیان لە یەكێتی بكەنەوە, كە دەیان پێشمەرگەی دیلی لێ شەهید كردبوون. لە كۆبوونەوەكەدا بڕیار درا كە كاك ئیدریس لە لایەن جودەوە سەرپەرشتی هێرشەكە بكات. ل 202, 203″.
لای خۆیەوە هاوڕێ عارف رانیەیی بەرپرسی رێكخستنی حیزبی شیوعی عێراقی-حشع لە ناوچەی ڕانیەو مەرگەو بتوێن و بەشداربووی قەندیلی دوو كە لەو كاتە جیهازی بێ سیمی پەیوەندی پێبووەو ئاگادری ڕوداوەكانە بووە دەڵێت: باشترە بگەڕێمەوە بۆ سیاسەتی سەرەكی حزب كە لە كۆنگرەی چوار لە شاخ بەستراو خۆشم ئەندامی كۆنگرە بووم، سیاسەتی حزب دژی شەڕ بوو داوای وەستانی دەكردو كۆتایی هێنانیش بە رژێمی فاشستی عێراق دروشمی بوو. بۆیە حزب لە هیچ جێگەیەك لەگەڵ ئێران بەشداری شەڕی نەكردووە. بۆ شەڕی پشتاشانی دوو من لەگەڵ بووم و ئاگاداری ڕوداوەكان بووم. پارتی ٥بۆ٦ پاسداری لەگەڵدا بوو جلی كوردییان لەبەركردبوون كاتێك شیوعییەكان زانیان پاسدارن ملازم خدر هەڕەشەی لە حەسۆ میرخان و حاجی حاجی كرد كە ئەگەر نەیانگێڕنەوە ئێمە هێزەكەمان دەگێڕینەوەو پاشەكشێ دەكەین، دوای ئەو هەڕەشەیە پاسدارەكانیان گەڕاندنەوە لەوێ نەیانهێشتن! قەندیلی دوو بەشێك نەبوو لە فەجری دوو بەڵكو بۆ تۆڵە كردنەوەی قەتڵ و عامی پشتاشانی یەك بوو, بەڵام لەدوای گرتنی بەرزاییەكانی بەینی ئیندزێ و قڕناقاو پشتاشان بۆڵێ و كوشتنی حەسۆ ژاژۆكی و چل كەسی دی لەگەڵیدا لەدوای شەڕێكی قورس و شەهید بونی چەندان هاوڕێی ترو هەڵاتنی پارتی ئێمەش بەشەڕ پاشەكشەمان كردو شكاین و ئاودیوی ئێران بوینەوە.
ئێمە ئاگادار نەبوین و لەڕادیۆ گوێمان لێ بوو، ئەو شەڕەگ فەجری دوو” كاك ئیدریس بارزانی لەگەڵ بەرپرسانی ئێرانی سەرپەرشتی دەكراو كەسی ئێمە نە لە لیژنەی سەرپەرشتیاری شەڕەكە بوەو نە بڕواشمان بەشەڕی عێراق ئیران بووە تا بەشدار بین.
پارتی ئیمەی نەبردبوو بۆ شەڕەكە, بەڵكە ڕێككەوتنێك بوو لە نێوان پارتی و شیوعی و حسك بۆ ئەو ناوچانەی پێشتر هێزی ئیمەو حسكی لیبو كەمێكیش پارتی, بۆ تۆڵە كردنەوەو هێڕش بەرەو ناوچەكانی تری وەرتێ و شوێنەكانی تر, بەڵام كێشەكە ئەوەبوو پارتی بەسەر كردایەتی ئیدریس بارزانی نەخشەی گرتنی حاجی ئۆمەرانی لە گەڵ ئیرانییەكان دانابوو هاتنی ئیمە بۆ پشتاشان و ئیندزی و بۆڵێ و قەڵاتوكان یەك تەوقیت بوو هەر ئەوەش وای كرد بڵێن یەك نەخشە بووە لە گەڵ ئەوەی حاجی ئۆمەران.
قەندیلی دو هیچ پەیوەندییەكی بە فەجری دوەوە نەبوو كە ئیدریس بارزانی لە گەڵ ئێرانییەكان نەخشەی گرتنی حاجی ئۆمەرانیان دانا بوو، نە ئیمە نە حسك هیچ ئاگادارییەكمان نەبوو! بۆ پشتئاشانی دوو لە شیوعی ملازم خدر لە پارتی حەسۆ میرخانی بادینان لە حسك حاجی حاجی برایم سەركردایەتی پشتاشانی دووەمیان دەكرد”.
بە پێچەوانەی وتەكانی كاك عارف ڕانیەیی, بارزانی راشكاوانە باسی ئەوە دەكات, دڵنەواییمان دایە ئێرانییەكان لە قۆڵی دەشتێوو سیدەكان دەیان پارێزین, كەواتە لە دەرەوەی ئەوان سەفقەكە كراوە, لە ئەسڵدا قەندیلی دوو وەك ساغكردنەوە بەشێك بووە لە فەجری دوو, یان لكێكی فەجری دوو بووە.
بەڵام پێشمەرگەیەكی دیكەی حشع بە ناوی رزگار عەبدولا ئیبراهیم نازناوی دكتۆر ڕەنجبەری لە پێشمەرگایەتی هەڵگرتبوو, بەشداری قەندیلی دووی نەكردووەو شەڕەكەی رەتكردۆتەوە, گوایە زۆر پێشمەرگەی دیكەی كورد و عەرەبی حشع باوەڕیان بە تۆڵەكردنەوە وەك دیاردەی عەقڵی عەشایەری نەبووەو بەشدار نەبوونە, هەرچەندە ئەوەی لە پشت ئاشان كراوە تاوانی مەزن بووە تا ئاستی تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی.
ناوبراو لە كاتی فەجری دوو لە ناوچەی رۆستێ بووەو پێی وایە قەندیلی دوو بەشێك بوو لە هێڕشی حاجی ئۆمەران و دەوری مانگێكیش دوا خراوە بە هۆكاری نا دیار و چەك تەقەمەنیش بۆ شەڕەكە ئێڕان دابینی كردووە بۆیان.
دكتۆر رەنجبەر پێی وایە هەموو لقی دووی پارتی بەشدار بووە لە ئۆپەراسیۆنی فەجری دوو چونكە شارەزای ناوچەكە بوون لەگەل هێزێكی سەر بە ئیدریس بارزانی ڕەنگە ٣٠٠ پێشمەڕگە بووبن.
بەشداری پارتی زیاتر چاو ساغی بوو، بەلام لە چەند ئامانجێكی بچوكیشان دا، وەك كەمینەكەی زەروان و حسن بەگ كە چەند سەیارەیەك كرانە ئامانج, ئەم دوو كەمینە لە چوارچێوەی شەڕی حاجی ئۆمەران بووە. ناوبراو دەڵێت لە كاتی ئۆپەراسیۆنەكە پاسدارم بینیوە لەگەل عەوللا رەشی روستایی و نایفی فارس باوە كە حسیك بووە و ئەفسەری رەسەدی ئێرانیشم بینی لە بەردە بووك لەگەل ملازم بابكر.
دكتۆر رەنجبەر پێی وایە حسیك راستەوخۆ بەشداری شەڕی حاجی ئۆمەرانی كردووە, جگە لە بەشداری قەندیلی دوو, ئەركی حسیك تەقاندنەوەی پردی بەرسینی بووە, بەلام ئەحمەدی فەقێ رەش رێگر بووە لە بەجێ گەیاندنی ئەركەكەیان و شكستی پێ هێناوە, دوای ئەو محاوەلەیە رۆژی دواتر هەموو دۆلی ڕوست كەوتە بەر بەردومانی چڕی عیراق.
سەركردایەتی هێڕشی پشت ئاشانی دوو, ئیدریس باڕزانی و ملازم بابكڕ لە پاڕتی، ابوعاید و ابو حكم لە شیوعی؛ سید كاكە و حاجی حاجی برایم لە سۆسیالیست بوون ، سید كاكە رەنگە ئەو كاتە لەوێ بووبێ ، بەڵام خۆ ناوچەی قەندیلی دوو و حاجی ئۆمەران هەندە لێك دوور نینە چونكە بنكەی سەركردایەتی شەڕەكان لە گوندی سێلوێی نزیك خانە بوو ، پارتی و سۆسیالیست چەكێكی زۆڕیان جنگ كەوت و فرۆشت، رەنگە كاكەمین نەجار زیاتڕ شارەزایی هەبی چونكە ئەوە كاری بژێوی بوو.
دكتۆر رەنجبەر دەڵێت لە ئەنجامی پەلامارەكەی فەجری دوو خەلكی ناوچە كەوتنە ژێڕ بۆردومان وە گوندەكانی” گویزان، داروسەلام، شێركاوە، گویزلەنگە، دێگێ، چۆمبالووك، چۆمانی سمایلە ئاغای، بێشێ، پیر وسوان” راگوێزان چۆلكران بۆ ئۆردوگا زۆرەملێكانی ئامێدی ، هەموو دۆلێ چۆمانیش بە هەر هەموو گوندەكانی راگوێزران.
دكتۆر رەنجبەر پێ وایە حیزبی شیوعی جگە لە بەشداریكردنی لە قەندیلی دوو، كە ناڕاستوخۆ بەشێك بوو لە فەجری دوو هاوكات چاوو پۆشی لە هێنانی پاسدار كرد و دژیایەتی نەكرد، چەك و تەقەمەنی بۆ دابین كرا لەوانە تۆپی ب ١٠، بریندارەكانی لە ڕەزاییە وەك بەشدار بووی شەر چارەسەر كران كانەبی گەورە وەك نموونە، بنكەیەكی لە زێوە كرایەوە، بارەگای سەركردایەتی كیلۆمترێك دوور نە بوو لە سوپا و ئەرتەش لە لۆلان، هەموو ئەندامانی گۆنگرەی چوار لە ئێرانەوە هاتن، هەموو ئازووقەو پێداویستی لە شنۆوە بۆ دابین دەكرا….. .
نارشەزایەتی دژی هێنانی پاسدار هەبوو لەناو سۆسیالیست و شیوعی ،،، نا راستەوخۆ لەناو پارتیش هەبوو ،، لقی یەكی بادینان كەمتر بەشدار بوون.
دكتۆر رەنجبەر دەڵێت: دوای ئۆپەراسیۆنەكە لە ڕوست كەوتینە بەر هێڕشی جاش رۆژانە, وە دابین كردنی ئەرزاقیش سەخت بوو، ئەو گوندانەش نەمان كە سەرچاوەی ژیانمان بوون، بۆیە گواستمانەوە بۆ گۆندی گۆربەنانی دەڤەری سیدەكان نزیك گوندی لێلكان، حزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران شوێن گرەوەمان بوون لە دۆلی روستێ.
دكتۆر رەنجبەر پێی وایە عزەت بەگ مەسعود بارزانی ئاگادار كردبووەوە لە كارەساتی پەلاماری هاوبەش, پێی وایە لەوەی كە حشودی ئێرانی هەبووە لە بەری ئێڕان، دەڵێت لە مشیر گوانیم بیست كە سەرپەرشتیاری هێزەكەی پارتی بوو, كە عزت بەگ چاوی بە مەسعود كەووتوە و جانتایەكیشی تەسلیم كردووە، ئەو زۆر كەیف خۆش بوو وای دەزانی پێك هاتوون.
هەرچەندە وەك خوێندمانەوە مەسعود بارزانی گرنتی دابووە ئێرانیەكان لە دوو بەرەی قەسرێ و سیدەكان ئێرانییەكان لە پەلاماری سوپای عێراق بپارێزێت گوایە هێزیان لەو ناوچانە هەبووە, وەلێ دكتۆر رەنجدەر قەوارەی هێزەكەی پارتی لەبەری سیدەكان ئاوا دەستنیشان دەكات”پارتی كەوی بوارێ بوون، لەگەل رەشبوونەوە بەفر پەیدا دەبوون لەگەل پایز بزر دەبوون ، لە دولێ ڕوست سێ هیز هەبوون، ئێمە”شیوعی” و هەرێمی نۆی سوسیالیست، كەرتی گەلالەی تیپی سورانی یەكیەتی، لە دەڤەری سیدەكان دوو مەفرەزەی پارتی لێ بوو حاجی فایق كە هەر دە پێشمەرگەیەك دەبوون و ئەحمەد مامند كە ئەوانیش دەوری ١٥ پێشمەرگە بوون، لەدەشتی بەرازگر لە گوندی حەیات لە سنوری مێرگەسۆر قوەتێكی پارتی لێبوو بەناوی قوەتی بارزان، ئیمەش بیست كەسێكمان لە گەلی گۆستە هەبوو، پەكەكە بارەگایەكیان هەبوو لە گوندی مالە مەلایان لە نزیك لۆلان و ٢٥ گەریلاش میوانی ئێمە بوون لە روست بە دایمی، قوەتەكەی پارتی لە هاوین زیادی دەكرد”.
بە پێی دیاریكردنەكەی دكتۆر رەنجدەر بێت هێزەكەی پارتی لە ئاستی بەرەو رووبونەوەی هێرشی سوپای عێراقی نەبووە ئەگەر هێرشی بكردبایا.

حسیك وەك بەشێك لە پەلاماری حاجی ئۆمەران

هێزەكەی حیزبی سۆسیالستی یەكگرتووی كوردستان لە ناوچەی رۆستێ لەكاتی ئۆپەراسیۆنی فەجری دوودا ئەركدار كرابوون بە تەقاندنەوەی پردی بەرسێنی, بۆ ئەم مەبەستە گروپێك پاسداریان لە گەڵدا بووە, وێڕای ئەوانەی لە گەڵ نایفی فارس باوە بوون. بۆ ئەوەی خەڵك نەزانێت ئەمانە پاسدار بوونە خاڵە سەید كاكە بە پێشمەرگەكانی وتووە بە خەڵك بڵێن ئەمانە پێشمەرگەی هەورامانین, كوردیەكەیان باش نییە, نازانم خارە سەید ئەم یاداوەرییە خۆشەی لە یاداوەرییەكانی بۆ یاداشت نەكردووە.
دوو رۆژ حسیك هەوڵیان داوە پردەكەی بەرسێنی بە تی ئێن تی بتەقێننەوە, وەلێ نەیانتوانیوە, چونكە ڕەبایە لەسەر پردەكە هەبووە, تەقە كراو بی كەی سییش لە پاسدارەكان شاردرایەوە, پردیش نەتەقینرایەوە, ئەو چەكانەی دیكە كە لە ئێران وەرگیرابووون وەك بەخشیشی بەشداری لە فەجری دوو دواتر هەموو لێیان سەنرایەوە, خارە سەید لەمە توڕە بووە.
هاوڕێ بەڵێن و شەهید سەلاح ” سەلاحەدین محەمەد سمایل ناسراو بە مامۆستا سەلاح , ساڵی 1957 لە گوندی ئیلنجاخی گەورەی ناوچەی تەق تەق لە دایك بووە, لە رێكەوتی 22-8-1983 لە شەڕ لە گەڵ ینك لە گوندی ئیندزێی بناری قەندیل شەهید كراوە, یەكەم سكرتێری خوێندكاران و لاوانی سۆسیالست بووە” دەگەنە پێشمەرگەكان كە ئەركداری تەقاندنەوەی پردەكە بوونە پێیان دەڵێن پردەكە نەتەقێننەوە, نەكەن خراپە, پێشتریش باسی رۆڵی نەیاری ئەحمەد فەقێ رەشمان كرد لە نەیار بوونی لە تەقاندنەوەی هەمان پرد.
لێرەوە بۆمان دەردەكەوێت حیزبی سۆسیالستیش لەناو پڕۆژەی شەڕی حاجی ئۆمەراندا بووە, وەك لە گرتنی شاری هەڵەبجە, بەڵام هەموو كات شكست هەتیووە بردنەوەش بابی زۆرە, بۆیە شەڕ نییە لەسەر بەشداریكردن لە ئۆپەراسیۆنی حاجی ئۆمەران بەهۆی جینۆسایدكردنی بارزانییە خۆشەویستەكانمانەوە, وە وێران بوونی پانتاییەكی جوگرافی بەرفراوانی ناوچەكە, وەلێ وەك شەریكە بەشی شكست پێویستە دیاریبكرێت حسیك بەشێك بووە راستەوخۆ لە ئۆپەراسیۆنەكە.

عەلی مەحموود محەمەد

كاتێك لە رێكەوتی 19-8-2003 تیرۆریستان بارەگای نەتەوە یەكگرتوووەكانیان لە میوانخانەی قەنات لە شاری بەغدای پایتەختی عێراق تەقاندەوە, لە ئەنجامدا 22 كەس كوژرا, 15ەی بیانی بوو, لە ناویان 3 كەسیان ئێرانی و ئوردنی و میسری بوون, لە ناو كوژراوەكان نێردەی نەتەوە یەكگرتووەكان سیرجیۆ دی میلۆ هەبوو, كاتێك لە رێكەوتی 3-7-2007 ویسترا بڕیاری ئیعدام بەسەر تاوانباری تاوانەكە ئەوراز عەبدالعەزیز مەحمود سەعید ناسراو بە باسم كوردی جێبەجێ بكرێت, كە ناوبراو هاوكاری ئەبو مەسعەب زەرقاوی كردبوو لە نەخشە دانان بۆ ئەو تاوانە, نەتەوە یەكگرتووەكان وەك پرنسیبێك كە دژ بە ئیعدام بوو, لە گەڵ جێبەجێكردنی ئەو بڕیارە نەبوو , داوای گۆڕینی سزاكەی كرد.
نابێت تاوانباران لە سزا رزگاریان ببێت, بەڵام سزادان بە سەندنەوەی ژیان ناكرێت, ئێمە لە گەڵ دادپەروەرین نەك تۆڵەكردنەوە, ئیعدام سزای مەرگە بە بڕیاری دادوەر وەك توندترین سزا. لە كوردستان سزای لە سێدارەدان هەیە, بەڵام جێبەجێكردنی 15ساڵە راگیراوە لە روی كردارەییەوە, كە پێویستە وەك سزاش نەمێنێ, راگرتنەكەی هەنگاوێكی باشە, وەلێ پێویستە هەڵوەشێتەوە, نزیك 410 كەس لە كوردستان سزای ئیعدامیان لە سەرە, بەشێكیان لەوانەن سەر بە ڕەوتی ئیسلامین و بە یاسای تیرۆر سزادراون.
لە جیهان 109 ولات سزای ئیعدامی هەڵوەشاندۆتەوە, تەنها لە 55 وڵات جێبەجێ دەكرێت, رایگشتی جیهانی لە گەڵ هەڵوەشاندنەوەی یەكجاری ئەم سزایەن, رۆژ بە رۆژ بەرەی نەیاری سزای ئیعدام لە جیهان لە گەشەكردندایە.
دوای ئەوەی بكوژی دكتۆر هوشیار ئیسماعیل كە سزادراوی تیرۆرەو بە ئیعدام حوكم دراوە, لە چاكسازی گەوران خەلات كرا لە لایەن وەزیری كارو كاروباری كۆمەلایەتییەوە بە ئامادە بوونی چەند كادیرێكی یەكگرتووی ئیسلامی, دۆزی ئیعدام جارێكی دیكە بووەوە جێگای مشتومڕی دوو پارتی ئیسلامی سیاسی لە كوردستان, لە كاردانەوە بەرامبەر بەو روداوە هەردوو پارتەكە لە دوو بەیاننامەدا بە فەرمی داوای كاراكردنەوەی سزای لە سێدارەدانیان كردەوە لە كوردستان.
ئەنجومەنی جێبەجێكردنی یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان لە بەیاننامەیەكدا لە رێكەوتی 3/8/2022 بە پیت داوای جێبەجێكردنی سزای لە سێدارەدان دەكات لە كوردستان كە دەڵێت: ” بەداخەوە لە جیاتی بەجێگەیاندنی سزای لە سێدارەدان بۆ بكوژان ، خەڵات دەكرێن. بۆ ئێمە جێگەی نیگەرانیە ، ئیدانەی ئەو كارە نایاسایی و سەرپێچیە دەكەین . ئەوەی كراوە لەم كەیسەدا ، لەجیاتی بكوژ لەسێدارە بدەن ! خەڵاتی دەكەن و لە ڕاگەیاندن شانازی پێوە دەكەن ، ئەوە مایەی استفزاز و سوكایەتی كردنە بە بنەماڵە و زانا و قوتابی و هاوكارانی شەهید دكتۆر هۆشیار . بەداخەوە چەندان جار دەسەڵاتداران بەڵێنی جێبەجێكردنی سزای سێدارەدانیان دا بۆ بكوژانی دكتۆر هۆشیار بەڵام نەك جێبەجێیان نەكرد بەڵكو خەڵاتیان كرد .
بۆیە داوا دەكەین داواكاری گشتی ئەو بێڕێزیە بە بڕیارەكانی دادگا قبوڵ نەكەن و دەسەڵاتداران چیتر سوكایەتی بە مافی ستەملێكراو و بڕیارەكانی دادگا نەكەن” .
هاوكات فڕاكسیۆنی كۆمەڵی دادگەریی لە پەرلەمانی كوردستان لە رێكەوتی ٤ی ٨ی ٢٠٢٢ بەیاننامەیەكدا دەڵێن” داواكارین سەرۆكایەتی هەرێم و دامەزراوەی پەیوەندیدار سزای لە سێدارەدان بەسەر ئەو تاوانبارەدا جێبەجێ بكەن كە بكەری تاوانێكی چەپەڵەو مامۆستایەكی بەڕێزو خزمەتكاری گەل و وڵاتی لە شاری هەولێر تیرۆر كرد، هەر ئەمەش لەگەڵ ڕووحی شەریعەت و بنەمای عەدالەتدا گونجاوە.”.
ئەم داواكاریانەی یەكگرتووی ئیسلامی و كۆمەڵی دادگەری داواكاری جێبەجێكردنی سزای سەر 410 راگیراوی سزای ئیعدامە لە كوردستان, سەندنەوەی ژیانە لە 410 مرۆڤ, سەپاندنەوەی رەشترین سزایە, كە رۆژ بە رۆژ لە جیهان ژمارەی ئەو ولاتانەی جێبەجێی دەكەن لە كەمبونەوەدایە.
بەم داواكارییەی یەكگرتوو و كۆمەڵ هەنگاوێك بزوتنەوەی مافی مرۆڤ و خەبات بۆ نەهێشتنی سزای ئیعدامیان بردە دواوە, لە بیریان چووە لە وڵاتی دراوسێمان لە ئێران تەنها مانگی رابردوو 33 كەس ئیعدامكران, تیایاندا مرۆڤ گەلێك هەن چۆلەگەیەكیشیان ئازار نەداوە .
داواكاری گەڕانەوەی جێبەجێكردنی سزای ئیعدام لە كوردستان دژ بە مافەكانی مرۆڤە و داواكاری سەندنەوەی ژیانە لە مرۆڤ, بەم داواارییە هەردوو پارتی ناوبراو دەچنە لیستی رەشی پاراستنی مافی مرۆڤەوە.

فارس نیعمە محیاوی Neama Hussain AL-mihiwai Faris لەدایك بووی 3-7-1940 دانیشتووی شاری ڤیەنای پایتەختی نەمسا, لە ساڵی 1983 ەوە فەرماندەی فەیلەقی 1 و 5, لە پاڵ بەشداریكردنی لە پرۆسەی ئەنفال لە سەردەمی فەجری دوو سەركردەی فەیلەقی 1 سوپای عێراقی بوو, فەرماندەیی گرتنەوەی چیای گردمەندی كرد لە پرۆسەی فەجری دوو بە هاوكاری جاشەكان, بارزانیش لە یاداشتەكانی خۆیدا ئاماژەی پێ دەدات”هێزەكانی ئێران لە لایەن شیرازی و موحسین رەزاییەوە فەرماندەیی دەكران, هێزەكانی عێراقیش لە لایەن فەریق روكن, نەعمە حوسێن فارس ئەلمحیاوی, فەرماندەی فەیلەقی پێنجەوە سەرپەرشتیی دەكران. سەددام خۆیشی سەردانی دیانای كردبوو, لەم شەڕە عێراق چەكی كیمیایی بەكار هێنا-بارزانی و بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد – بەرگی چوارەم 1975-1990 شۆڕشی گوڵان- ل 205″.
هاوكات لە پەلاماردانی بارزانییە سڤیلەكانی ناوچەی دیاناو شوێنبزركردنیان ناوبراو بڕیار دەربووە, وەك عەلی تەتەر ئاماژەی پێ دەدات” حكومەتی عێراق پاش ئەم تاوانە، لە ئابی ١٩٨٣، بە فەرمانی سەركردەی فەیلەقی یەكی سوپای عێراق، لیوای روكن نەعمەت فارس حوسێن بە هەماهەنگی لە گەڵ لقی باكووری لەشكری حزبی بەعس لیژنەیەكیان، بە سەرۆكایەتیی عەمیدی روكن ئیحسان كامل شەبیب پێكهێنا بوو، كە كارەكەیان بریتی بوو، لە ئەنجامدانی ئامارێكی ئەمنی لە سەر هەموو نیشتەجێبووانی قەزای سۆران و ناحیەی دیانا و گوندەكانی دەوروبەر، بۆ رێوشوێنی پێویست بۆ دانانی راددەیەك بۆ بزاڤی »خائین و بەكرێگیراوان « بە پێی دەربڕینی ئەوان و دۆزینەوەی جێگایەك، كە یەكەكانی لەشكری و ئیداری عێراق بۆی بگوازرێتەوە كە ئاسانتر بتوانن بیانپارێزین. هەروەها بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەر كردەوەیەكی نائاسایی، لە ٩ی ئابی ١٩٨٣ هێزێكی تەواویان پێكهێنا بوو، و پیلانێكی ئەمنییان دانابوو بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەر پێشهاتێك. بەم شێوەیە حكومەتی عێراق لاپەڕەیەكی نوێی لە سەر تاوانەكانی دژ بە مرۆڤایەتی و گەلی كورد لە بێدەنگی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی تۆمار كرد كە تا ئێستاش شوێنەوارەكانی بەسەر كومەڵگای كوردیدا ماوە. بەلام دوای ئازادكردنی عێراق، لەسەر كۆمەڵكوژی بارزانییەكان، هەر یەك لە عەلی حەسەن ئەلمەجید، تارق عەزیز عیسا، سەعدون شاكر مەحموود، سەفیان ماهرحەسەن، وەتبان ئیبراهیم حەسەن، حامد یوسف حەمادی و حكمەت مزبان ئیبراهیم لەلایەن دادگای بالای تاوانەكانی عێراق بە تاوانی كۆمەڵكوژی دادگایی كران -حكومەتی عێراق و جینۆسایدی بارزانییەكان پرۆفیسۆری هاریكار دكتور عەلی تەتەر-تایبەت بۆ گولان نوسیویەتی- كۆمەڵكوژی بارزانیەكان و بێدەنگی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی رێگەی بۆ ئەنفالی گەرمیان و كیمیاباران خۆشكرد سیاسی ژمارە ( ٩٤٠ ) ٥/ ٨/ ٢٥ ٢٠١٣”.

سەرباری تاوانەكانی لە پرۆسەی جینۆسایدی بارزانییەكان, الفریق الركن (نعمە فارس حسین) یەكێكە لە داواكراوانی كەیسی ئەنفال, یەكێكە لە تۆمەتبارە سەرەكییە داواكراوەكانی خولی یەكەمی دادگا, لە داوانامەی دادگای باڵای تاوانەكاندا ناوی 24 تاوانبار هاتووە” بە پێی نووسراوی ف2 1445 رێكەوتی 18-12-2005 ی دادگای باڵای تاوانەكان, ژمارەی فایل 9101 و 9102 لە كۆی 9302 فایلی ئامادەكراو بۆ دادگا لە كەیسی تاوانی ئەنفال, بڕیاری گرتن بۆ 24 تاوانبار دەرچووە لەسەر داوای دادوەری لێكۆڵینەوە, لەو داوا نامەیەدا, نیعمە فارس ژمارە 13ەیە, (ناوی لە لیستی 423 تۆمەتباری ئەنفال هاتووە بە ژمارە 86 -الفریق الركن (نعمە فارس حسین) معاون رئیس اركان الجیش للتدریب).
لیوا روكن فارس حوسێن محیاوی لە پاڵ كەماڵ ساجت و سوڵتان هاشم سەركردایەتی پرۆسەی ئەنفالی یەكی كردووە “23-2-1988 بۆ 19-3-1988”, لە دانپیچنانەكانی سولچتان هاشمدا ناوی هاتووە 8147 بۆ 8179.
ناوبراو دواتر دەبێتە باڵوێزی عێراق لە نەمسا, لە لایەن رێكخراوی چاودێری كوردۆساید چاك ەوە, وەك تۆمەتبارێكی ئەنفال سكاڵای یاسایی لەسەر تۆمار كرا, وەلێ بەهۆی پشتگوێ خستنەوە لە لایەن دادگای بالای تاوانەكانەوە كە هوكاری داواكاری گشتی نەمسایان نەكردووە لە پەیوەندییان بە دادگاوە, تەنانەت سەردانیان بۆ دادگا, ئەو سكاڵایەش وەك سكاڵا لەسەر 422 تۆمەتبارەكەی دیكەی ئەنفالی لێهات, پشت راستی ئەو تۆمەتانە نەكرانەوە كە خرابوونە پاڵی لە لایەن سكالاكەرانەوە, لە رێكەوتی 11-9-2007 سكالای سكاڵاكەران گەیشتبووە دەست دەزگاكانی نەمسا ” ئەوانەی رۆڵیان هەبوو لە پرۆسەی سكالاكە: خوالێخشبوو ناجی عەقراوی, و ف هاوولاتییەكی عەرەب لە نەمسا زانیاری تایبەت بە تاوانباری كۆكردەوە, شاخەوان شۆڕش, گۆران هەڵەبجەیی, دەرسیم دیبەگەیی, قادر نادر, عەلی مەحمود”, هەروەها كاك رەزا حەمەی شاعیر چەند بەڵگەنامەیەكی وەرگێڕایە سەر زمانی ئەڵمانی خۆبەخشانە.
نەبوونی ناوی فارس نعمە محیاوی لە لیستی تاوانبارانی بارزانی لە ئاستی نەبوونی ناوی نزار خەزرەجییە لە لیستی تاوانبارانی ئەنفال وە جێگای گومان و پرسیاریشە لەسەر كۆی پرۆسەی دادگاییەكە.
هاوكات هاوكارینەكردنی داواكاری گشتی نەمساوی و پرۆسەی دادگاییەكە لە لایەن سەرانی كورد بە تایبەتی پارتییەوە كە بۆ ددان ئێشەیەك سەفەری نەمسا دەكەن جیگای پرسیارە.
نیعمە فارس حوسێن هەمان ئەو ئەفسەرە دوو ئەستێرەییە بەعسیەیە بە پێوەنانی 9 گولە بە سنگی سەرۆك وەزیران عەبدالكەریم قاسمەوە, لە ناوەندی رادیۆی بەغدا, كۆتایی بە ژیانی هێنا لە پرۆسەی كودەتا شومەكەی 8-3-963, ناوبراو ئێستا بە پلەی لیوا خانەنشینە لە عێراق.

عەلی مەحمود محەمەد

تەنانەت كەناڵەكانی راگەیاندنی ئێرانیش هەموو دوبارەی دەكەنەوە كە پارتی شەریكە ئۆپەراسیۆنی سەركەوتووی فەجری دوو بووە, بە پێچەوانەی زۆرینەوە, مەسعود بارزانی سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان لە ئەو كات و ئێستا, هاشا لەوە دەكات بەشداری راستەوخۆی ئۆپەراسیۆنی فەجری دوویان كردبێت, وەلێ هەر خۆشی دان بەوەدا دەنێت كە ئاگاداری پەلامارەكە بوونە و هەماهەنگییان لە دوو قۆڵەوە بە قازانجی ئۆپەراسیۆنی فەجری دوو و كۆماری ئیسلامی ئێران كردووە, لە بەرەی قەسرێ ناودەشت و سیدەكان, گرنتیان داوەتە كۆماری ئیسلامی ئێران لەم دوو قۆڵەوە بێخەم بن و دەیان پارێزن لە مەترسی پەلاماری سوپای عێراق, ئەوەی كەمترین هوشیاری كاری سەربازی هەبێت دەزانێت هەر ئەوەندە هەماهەنگی و بەشدارییە لە پرۆسەی جەنگ, بۆ هێرشی هێزێك بۆ ناو خاكێی ولاتێكی دیكە پاراستنی هێرش بەران لە دوو قۆڵ لە كۆی سێ قوڵ زۆر زیاتریشە لە بەشداریكردن, هێزی پەلاماردەر لە قولایی 16 كم دەورەدراوە بە هێزی وڵاتی هێرش بۆكراو كە لەوكاتەدا لە لوتكەی بەهێزی خۆیدا بوو.
هەندێك لە بەشداربووانی ئەوكاتی بەرەی ناودەشت پێیان وایە بەشێك بوونە لە بەرەی شەڕەكە ئەگەر لە ئۆپەراسیۆنی حاجی ئۆمەران تاكە كەسێكیش بەشداری نەكردبێت, بەڵكە هاوكات و هاوتەنیشت بەرەیەكی دیكەیان كردۆتەوە لە مێژووی نوێی كورددا بە شەڕی قەندیلی دوو ناسراوە, بەڵام ساغبۆتەوە پارتی وەك چاوساغ و رێنیشاندەری كردووە لە حاجی ئۆمەران و هێزەكانی ئێرانی بردۆتە ناو قولایی خاكی عێراقەوە , بە قولایی 10 میل بۆ پشت سەنگەرەكانی حكومەتی عێراق لە بەرەی حاجی ئۆمەران و 24 كاتژمێر زووتر بەشداری ئۆپەراسیۆنەكەی كردووە, دیارە بارزانی ئەمەش بە بەشداری لە جەنگ نازانێت, چونكە فیشەكی تێدا نەتەقێنراوە, لە رووی سەربازییەوە كارەساتی خولقاندووە بۆ هێزەكانی عێراقی, هەموو دەزانین هێزەكانی پارتی لە روی چەك و مرۆییەوە لەوكاتە لە ئاستی ئۆپەراسیۆنێكی وادا نەبووە, ئەوەی هەیبووە شارەزایی و ناسینی خەڵكی ناوچەكە و زانیاری هەواڵگری بووە, شارەزایانە ئەمانەی بەكار هێناوە وەك راگەیاندنەكانی ئێرانی ئاماژەی پێ دەدەن.
بارزانی لە یاداوەرەكانیدا دەنووسێت “بە مەبەستی كەمكردنەوەی گوشار لەسەر بەرەكانی ناوەڕاست و باشوور, ئێران بڕیاری دا بەرەیەكی نوێ لە میحوەری حاجی ئۆمەران بكاتەوە لە ژێر ناونیشانی ( وەلفەجری دوو), بۆ ئەم مەبەستەش پلانی گرتنی بەرزاییەكانی حاجی ئۆمەرانی داڕشت, بە پێی پلانەكە هێزەكەیان تا گەڵاڵە دادەبەزین بە مەبەستی كردنەوەی رێی قەسرێ بۆ ناودەشت.
سەرهەنگ شیرازی و موحسین رەزایی سەردانی خانێیان كرد, بە مەبەستی باس و گفتوگۆ لەسەر پلانەكەیان و داوای چاوپێكەوتنی منیان كرد. لەبەشێكی دیدارەكەدا داوای بەشداری پێشمەرگەیان لە هێرشەكەدا كرد, لە وەڵامدا بۆم روون كردنەوە كە پێشمەرگە ناتوانێت راستەوخۆ بەشداری لە هێرشەكەدا بكات, چونكە هێزی گەورە, ئیمكاناتی پێویست و ئەزموونی شەڕی سەربازیی گەورەمان نییە, شەڕی ئێمە شەڕی پارتیزانییە.
پێشم گوتن, ئێمە هێز دەنێرین بۆ ناوچەی ناودەشت و بەمەش ئێوە لە لایەكی بەرەی شەڕ دڵنیا دەبن و بۆ ئێمەش دەرگایەكی گەورە بەرەو ناوچەكانی رەواندز و قەڵادزێ دەكرێتەوە و ……, لە لای بەرەی رۆژئاواش, واتا لای سیدەكان, هێزمان هەیە و هەر هەڕەشەو مەترسییەك لەو دوو رێیەوە بۆتان بێت, پێشمەرگە بەریان پێ دەگرێت و رووبەروویان دەبێتەوە, چونكە دیار بوو مەترسیی ئەوەیان هەبوو لە دوو لاوە هێرشیان بكرێتە سەر, بۆیە بەم وەڵامەی من زۆر خۆشحاڵ بوون. هەروەها پێم گوتن كە بۆ ناوچەی ناودەشت لە رووی لۆجستیكەوە زۆر دوورەو كاتێكی باشی پێویستە تا رێی قەسرێ دەكرێتەوە, بۆیە ئەگەر ئێوە لە رووی گواستنەوەی بریندارو گەیاندنی پێویستییەكان بە هێلیكۆپتەر یارمەتیمان نەدەن, بە مانای ئەوەیە لەو بەرەیە تووشی كارەسات دەبین.
بۆ ئەو مەبەستە لەگەڵ هەموو لایەنەكانی بەرەی جود قسەمان كرد, لە مەكتەبی سیاسی پارتیش كۆبوونەوە كرا, هەموویان پێیان خۆش بوو هێزی جوود بچێتە ناوچەی ناودەشت. بڕیار بوو ئەگەر یەكێتیش رێی پێگرتن, لەسەر ئەو تاوانانەی بەرامبەر بە پێشمەرگەكانی حشع و حسك لە بەهاری 1983 كردبووی, تۆڵەی خۆیان لە یەكێتی بكەنەوە, كە دەیان پێشمەرگەی دیلی لێ شەهید كردبوون. لە كۆبوونەوەكەدا بڕیار درا كە كاك ئیدریس لە لایەن جودەوە سەرپەرشتی هێرشەكە بكات” لێرەدا ئایا بارزانی ئەنجامی كۆبوونەوەی خۆی لە گەڵ ئێرانییەكان بۆ لایەنەكانی بەرەی جود باس كردووە؟؟”.
لەسەر وردەكاری پلانەكە, ناكۆكی كەوتە نێوان ژمارەیەك بەرپرسی سوپای پاسداران و جەیشی ئێرانەوە, كە نا كامڵ و لە خۆبایی بوون. كەسێكیان بەناوی رەبیعی گوتی: هەزاران پاسدار شەهید بێت بۆتان گرنگ نییە, بەڵام ناتانەوێت پێشمەرگەیەك خوێنی لێ بێت. منیش بە توندی وەڵامم دایەوە, دواتر هەمووو رەخنەی توندیان لە رەبیعی گرت. بەشداربوانی كۆبونەوەكە بریتی بوون لە سەرهەنگ ستاری, نوێنەری جەیش, سەرهەنگ جەلالی, نوێنەری لەشكری 64ی ورمێ و ئیستەكی, نوێنەری سوپای پاسداران).
رۆژی 20-7-1983, هێرشی ئێران بۆ بەرزاییەكانی باكوور و باشوور و رۆژئاوای حاجی ئۆمەران دەستی پێكرد. سەرەتا لە زۆر شوێن سەركەوتنی بە پەلەیان بە دەست هێنا و بەرزاییەكانیان گرت, بەڵام لەناو خودی حاجی ئۆمەران و شەقامەكانی بۆ دەربەند, عێراق بەرگرییەكی توندی كرد, بەڵام دوای شەڕێكی قورس حاجی ئۆمەران تا رایات و بەرزاییەكانی بەتەواوی كەوتنە دەست ئێران. دوای گرتنی ناوچەكە هەر زوو ناوی شوێنەكانیان گۆڕی و ناوی خۆیان لەسەر دانا, كە من بەم كارەیان نیگەران بووم و لە كۆبوونەوەی رۆژی 30-7-1983 لەگەڵ شیرازی و موحسین رەزایی ناڕەزایەتییەكی توندم نیشان دا, داوام لێ كردن رێنمایی و ئامۆژگاری بە هێزەكانیان بدەن واز لەم كارەیان بێنن و بە كردەوەش كردیان. ئێران نەیتوانی لە رایات بچێتە خوارتر, بەهۆی ئەم شەڕەوە خەڵكێكی زۆر لە ناوچەكە ئاوارە بوون . بارزانی و بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد – بەرگی چوارەم 1975-1990 شۆڕشی گوڵان – ل 202, 203, 204″.
پێی دەچێت پارتی و ئێران بۆ ئۆپەراسیۆنەكە ژووری عەمەلیاتی هاوبەشیان پێك هێنابێت, دەنا كۆبوونەوە دوای كۆبوونەوە چۆن وا بە سانایی و زویی رێكدەخرێت؟؟, ئەگەر پارتی بەشدار نییە چ پێویست دەكات بەم هەموو كۆبونەوانە, لە لایەكی دییەوە ئەو مێژووەی بارزانی دیاریكردووە بۆ كۆبونەوەی دووەم و ناڕەزایی دەربڕین بۆ گۆڕینی ناوی شوێنەكان لە لایەن ئێرانەوە هەڵەیە, راستە لە 20ی یۆلی ئێرانینیەكان و پارتی بەناو هێزەكانی بەعسدا 24 كاتژمێر زووتر چوونەتە پشت بەرەی شەڕەوە, لێ هێشتا تەقە دەستی پێ نەكردووە, شوێنەكان هەموو بەدەست عێراقەوەن, لە كاتژمێری یەكەمی هەینی رێكەوتی 22-7-1983 شەڕ دەستی پێكردووە, بۆ گۆڕینی ناوی شوێنەكانیش كەوتۆتە دوای رێكەوتی دەستپێكی ئۆپەراسیۆنەكەوە, بۆیە ئەو كۆبونەوەیە دوای ئەو مێژووە ئەنجام دراوە كە بارزانی ئاماژەی پێی داوە لە یاداشتەكەیدا.
لە هەمان كاتدا ئەگەر بەشدار نین لە ئۆپەراسیۆنەكە, پێویست بە ناڕەزایەتی دەكات لە گۆڕینی ناوی تەنانەت چیاكانیش؟.
“هێزەكانی ئێران لە لایەن شیرازی و موحسین رەزاییەوە فەرماندەیی دەكران, هێزەكانی عێراقیش لە لایەن فەریق روكن , نەعمە حوسێن فارس ئەلمحیاوی, فەرماندەی فەیلەقی پێنجەوە سەرپەرشتیی دەكران. سەددام خۆیشی سەردانی دیانای كردبوو, لەم شەڕە عێراق چەكی كیمیایی بەكار هێنا.
لە بەرەی ناودەشتیش كە هێزەكانمان چەندین جار كەوتنە بەر هێرش و پەلاماری فڕۆكە و هێلیكۆپتەرەكانی عێراق, ئێران بە هیچ شێوەیەك هاوكاریی نەكردین. لە رۆژی 6ی ئاب هێزەكانمان بە چڕی بۆردومان كران و دوو پێشمەرگە شەهید بوون و سێیش بریندار بوون . بارزانی و بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد – بەرگی چوارەم 1975-1990 شۆڕشی گوڵان- ل 205″. بارزانی ئاماژە بەوە ناكات, هێزەكانی ئەوان كێ فەرماندەیی دەكرد؟, شوێنی فەرماندەییەكە كوێ بوو؟.
” هەرچەندە شكستەكەی سەددام بەرانبەر بە ئێران, شكستێكی گەورە نەبوو, بەڵام كردی بە بیانوو بۆ تاوانە مێژووییەكەی بەرانبەر بە بارزانییەكان و لە رۆژی 31 تەمووزی 1983 دا هەشت هەزار كەسی بارزانی لە تەمەنی 12 تا 90 ساڵان جینۆساید كرا. بارزانی و بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد – بەرگی چوارەم 1975-1990 شۆڕشی گوڵان-ل 206.”.
لەوكاتەدا كە ئێرانییەكان لە فەجری یەك لە باشوور بە سەخی تێك شكابوون, سوپای ئێران دەهێنرێتە پشت جەبهەوە بە قەولی ئێرانییەكان, پانتاییەكی 380 كم چوارگۆشە لەو ناوچە سەختە داگیر دەكرێت, زیاتر لە 4000 كوژراو بریندار و سەدان دیل دەدرێت, تەرزێكی نوێ لە جەنگ لەناو خاكی عێراق دادەهێنرێت, بە قازانجی كۆماری ئیسلامی ئێرانو بە بروای كاك مەسعود بارزانی شكستێكی گەورە نەبووە؟, هەرچەندە هیچ بهانەیەك بۆ جینۆسایدكردنی ئەو بارزانییە سڤیلانە نەبووە, هیچ رۆڵێكیان لەو ئۆپەراسیۆنەدا نەبووە, ئەوەی كرا بڕیاری مەرگی دەرەوەی پرۆسەی دادگاو جینۆسایدێكی عیار 24 بوو.
دیارە بارزانی ئاگای لەوە نییە لەم شەڕەدا داهێنانی كردووە, بەوەی جەنگی ئێران عێراقی هێناوەتە ناو خاكی عێراقەوە, بە تایبەتیش ناو كوردستانەوە, بۆتە ماڵوێرانی بۆ ناوچەیەكی بەرفراوان لانی كەم 43 گوند و شارە دێ , بووە سەرەتایەك بوو بۆ وێرانكردنی كوردستان و سوتاندنی لە ئاگری جەنگی كۆنەپەرستانەی ئێران عێراقدا. بەو كارەی هێزە چەكدارەكانی لە خەبات بۆ رزگاری نەتەوەیی كردۆتە هێزێكی ئاراستەكراو لە لایەن ئێرانەوە.
بارزانی دەزانێت ئەمەی ئەو دەیكات ئینكاركردنە لە بەشداری لە جەنگێك بۆتە هۆكاری تاوانێكی مەزن, ئیتر قوربانییەكان چی ئەو بن گرنگ نییە, بۆ مرۆڤایەتی, گرنگ هەڵەی ئەو هۆكار بووە بۆ تاوانەكە و پێویستە دان بە راستییەكاندا بنێت و داوای لێبوردن لە قوربانییەكان وخەڵكی ناوچەكەو هەموو زیان لێكەوتووانی ئۆپەراسیۆنەكە بكات و بە سامانی پارتەكەی قەرەبووی مادییان بكاتەوە, وە تەواوی دۆكۆمێنتەكانی تایبەت بە ئۆپەراسیۆنەكەو زانیارییەكانی ئاشكرا بكات, كاتێكیش دوای سێ بۆ پێنج ساڵ هەمان پرۆسەو كار چەندین جار دووبارە دەكاتەوە, ئەمجارە لە گەڵ ینك و حسیك و بزووتنەوەی ئیسلامی و حیزبوڵاكان, دەربڕی ئەوەیە ژیانی خەڵكیان بۆ گرنگ نەبووەو قوماریان بە چارەنووسی گەلەوە كردووەو پەندیان لەو شكستە گەورەیە وەرنەگرتووە.

سەید كاكە پارتی بەشداری كردووە؟

سەید كاكە یەكێك لە فەرماندە مەیدانییەكانی ئەوكاتی حسك و ئەندامی سەركردایەتی پێشووی پارتی دیموكراتی كوردستان لە یاداشتەكانیدا دەنووسێت”…. حیزب “مەبەستی حسیك ە”منیان نارد بۆ ناوچەی حەسارۆست هەرێمی 9ی باڵەكمان لەوێ بوو ئەحمەد فەقێ رەش بەرپرسیان بوو ماڵ و منداڵی لەوێ بوون, كە چووم بارودۆخەكە زۆر باش بوو چەند شەڕێكمان لەگەڵ رژێم كرد. هەر لەو كاتەدا ئێران هێرشی كردە سەر ناوچەی حاجی ئۆمەران ئێمە لەسەر شاخی بەردبووك بووین تەماشای ئەو شەڕەمان دەكرد چونكە شاخی بەردبووك لە ناوچەی چۆمان و حاجی ئۆمەران و رایات و ئازادی و زینوێی لێ دیاربوو سوپای عێراق زۆر بەرهەڵستیان نەكرد حاجی ئۆمەران و زیوێ و خەلان و ئازادی و رایات لە لایەن ئێران گیران و پارتی 50 پێشمەرگەیەكیان لە گەڵ بەشی ئێران بوو تەنیا بۆ شارەزایی هاتبوون و شەڕیان نەدەكرد, بەلام هەندێك چەكی هەردوو لایان ” عێراق و ئێران” یان بۆ خۆیان كۆكردەوە و زۆر كەس لە پاش گرتنی حاجی ئۆمەران و ناوچەكە پڕوپاگەندەیان دەكرد دەیانگوت پارتی دەوری باشی هەبوو. ل 344-345 بیرەوەری پێشمەرگەیەك – سەید كاكە- چاپی چوارەم 2020.
سەید كاكە وەك شایەد حاڵێك و بینەرێكی هێرشەكە دان بەوەدا دەنێت كە پارتی بەشداری شەڕەكەی كردووە وەك شارەزاو چاو ساغ, وە دەستكەوتیشیان هەبووە.
لە روی سەربازییەوە شارەزاو چاوساغی رۆڵی كاراترە لە بەشداری سەربازی نە شارەزا بە تایبەت لە ناوچەیەكی سەختی وەك حاجی ئۆمەران, بۆ ئێرانییەكان ئەو شارەزایانە رۆڵی زیاتر لە سەدان جاری نا شارەزاكانیان بینیووە لە ئۆپەراسیۆنەكە.
ئەگەر پارتی بە یەك كەسیش بەشداری ئۆپەراسیۆنەكەی كردبێت, هاتبێتە ناو سنووری گۆڕەپانی ئۆپەراسیۆنەكەوە, وە كارێكی دیاری كراوی لە بەرژەوەندی لایەكی شەڕكەرەكان بینیبێت ئەوا بەشداری ئۆپەراسیۆنەكەی كردووە لە رووی پراتیكەوە.
كۆماری ئیسلامی لە جەنگدا شەپۆڵَی مرۆیی لە پەلامارەكانی بەكار دەهێنا بۆ تەقاندنەوەی كێڵگەی مینەكان و بڕینی سەنگەرەكانی پێشەوەی سوپای عێراقی, هێزی زۆر بوو وە پێویستی بە چەكداری پارتی نەبوو لە بەرەی جەنگ, بۆ ئەو ئەوە گرنگ بوو ئەو چاوساغانە 24 كاتژمێر زووتر, هێزەكانیانیان بردە پشت سەنگەرەكانی پێشەوەی سوپای عێراق و ئامادە كران بۆ چركە ساتی هاواركردنی ئەلاهو ئەكبەر و راگەیاندنی سەركەوتن, لە رووی سەربازییەوە ئەوە گەورەترین كار بووە لە مەودای ئۆپەراسیۆنەكە كرابێت, خودی ئێرانییەكانیش لە لێدوان و نووسینەكانیان ئەو دەست راكێشانە بە سەركەوتنی ئۆپەراسیۆنەكە دەزانن.

ئەی پرۆفیسۆر عەلی تەتەر چی دەڵێت؟

بە پێی ئاماژەی دكتۆر عەلی تەتەر پارێزگاری ئێستای شاری دهۆك بێت لە وتارێك بەناوی ” حكومەتی عێراق و جینۆسایدی بارزانییەكان”
https://www.facebook.com/photo.php?fbid=397558890345662&set=a.168423243259229.26111.165422603559293&type=1&relevant_count=1 “كە لەساڵی 2013 لە ژمارە 940ی گۆڤاری گوڵان بڵاوی كردۆتەوە, پارتی بەشداری ئەو شەڕەی نەكردووە, ئەو هەڵوێستەكەی لە وتەی پێشووتری بارزانی وەرگرتووە, نەك ئەنجامی لێكۆڵینەوەو شیكاری پرۆفیسۆرێك بێت لێكۆڵینەوە لە روداوێكی مێژوویی بكات بۆتە هۆكاری كردەیەكی جینۆساید, ئەو دەنووسێت” مەسعود بارزانی دەڵێت:” ساڵی ١٩٨٣ ئێمە لە شەڕی حاجی ئۆمەران بەو شێوەیەی كە حكومەتی عێراق باسی لێدەكرد بەشداریمان لەو شەڕەدا نەكردبوو، هێزەكانمان لە ناوچەی (ناودەشت) بوون و بەرەی شەڕی ئێمە لەگەڵ ئەوان جیاواز بوو و ورژاندنی بەشداری پارتی دیموكراتی كوردستان لە جەنگدا، تەنیا بیانوویەك بوو بۆ لەناوبردنی بارزانییەكان.«”لێرە پرۆفیسۆر تەتەر وەك شایەدحاڵێك قسە ناكات راستییەكان دەربخات, بەڵكە وەك داكۆكیەرێك بەرگری لە وتەی سەرۆكەكەی دەكات.
بە وتەی دكتۆر عەلی تەتەر بەڕێز مەسعود بارزانی ساڵی دواتریش دوبارە نكۆڵی لە بەشدارییكردنیان لە فەجری دوو كردۆتەوە, كە دواتر فەتحیشی بۆ زیادكرا “مسعود بارزانی لە پاییزی ١٩٨٤ لە وەلامی پرسیارێكی گۆڤاری (ئەلحوریە)دا كە ئایا ئەوان لە گرتنی حاجی ئۆمەران هاوكاری ئێرانیان كردبوو؟ لە وەلامدا وتبووی: ئێران هێزێكی زۆری مرۆڤی هەبوو و پێویستی بە هێزی ئەوان نەدەكردو ئەو قسانەی كە لەسەر زاری سەدام حوسێن بلاوببووەوە تەنیا بیانووییەك بوو بۆ بێسەروشوێنكردنی بارزانییەكان. “.

بەڵگەیەكی دی كاك دكتۆر تەتەر بۆ بەشدارینەكردنیان ئەوەیە” هەتا حكومەتی ئێران بەڕێوەبردنی ئەم ناوچەیەی نەدابووە دەست پارتی، لە كاتێكدا كە ناوچە و دەوروبەری لە ژێر كاریگەری پارتیدا بوون، بەڵكو بەڕێوەبەرایەتیەكەی دابووە دەست هێزەكانی حزبی دەعوەی ئیسلامی.”, ئەم بەڵگەیەش بۆ پرۆفیسۆرێكی یاریدەدەر زۆر لاوازە, قوتابی من بوایە سفرم دەدا پێی, خۆ دواتر لە هەڵەبجەش ئێران هەر وای لێیان كردەوە, ئێران تەنها وەك مقاش و كرێگرتە ئەوانی بەكار دەهێنا, نەك بیانكات بە شەریك و حوكمڕان و سەرداری ناوچەكانیان, لەوەش زیاتر بەعس بە بەعسی خۆی ناوی چیاو بەرزاییەكانی ناگۆڕی, كەچی ئێران لە یەكەم چركەی داگیركردندا ناوی دەوروبەری حاجی ئۆمەرانی كردە شەهید سەدر.

ناودەشت خۆ لە بەتلیس نییە, بە چاو شەڕەكە ئەبیننن ئەگەر لە بەرزاییەكانی گابەڵەك و سەری پایەو زینوێی گەز گەزەوە سەرپەرشتی ئۆپەراسیۆنەكە كرا بێت, لێ جەنابی پرۆفیسۆر نە ئاگای لە جوگرافیایە, نە مێژوو, نە شارەزای كاری سەربازیشە, لە هەمووشی خراپتر میتۆدی زانستی لێكۆڵینەوە نازانێت یان پەیڕەوی نەكردووە لە لێكۆڵینەوەكەی بۆ گەیشتن بە راستییەكان نەك بەرگریكردن لە سەرۆكەكەی.
لە كۆتاییدا پێویستە راستییەكان ئاشكرا بكرێن,نكۆڵی لە حەقیقەت نەكرێت, دان بە هەڵەكاندا بنرێت و لە یاداشتەكاندا راستییەكان بووترێت وە قەرەبووی مادی و مەعنەوی قوربانیانی فەجری دوو بكرێتەوە.

ماویەتی…

بەشی دووەم

لەسەر ئۆپەراسیۆنی فەجری دوو ناسراو بە هێرشی حاجی ئۆمەران دەبوایە ئێستا كۆمەڵێك زانیاری لە بەردەستدا بوایا, كە بۆ راڤە كردنی هەمە لایەنەی ئۆپەراسیۆنەكە پێویستن, وەڵامی هەموو ئەم پرسیارانە بە سانایی لە ئەرشیفدا جنگ بكەوتنایە كە دەكرێن, ئەركی پارتییە سەرەتا داوای لێبوردن بكات لەو نكۆڵی كردنەی لە بەشداریكردنی لە ئۆپەراسیۆنەكە تا هەنووكە كردویەتی, بە دوایدا راستییەكان ئاشكرا بكات سەبارەت بە پرۆتۆكۆڵی واژۆكراوی نێوان پارتی و ئێران بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنەكە و ئەو هێرشە سەربازییە هاوبەشە, ئایا ئەندزیار و خاوەند بیرۆكەی كارەكە كێ بوو؟ ئەدی واژۆی رێكەوتننامەكە كێ كردی؟, بەرپرسی سیاسی و دیبلۆماسی و سەربازییەكانی كێن؟, هێزەكانی بەشداربوو كامانەن ؟, چەند بوون ؟ لەسەر چی ڕێك كەوتن؟, چۆنیەتی ئەنجامدانی ئەو كارە سەربازییە ؟؟ روداوەكانی ناو بەرەكانی جەنگ؟, دەستكەوت و زیانەكانی پارتی؟, قوربانی و بریندار وشەهیدەكان, كاریگەری ئۆپەراسیۆنەكە لەسەر ناوچەی جەنگەكە؟, زیانی گیانی و مادی هاووڵاتیانی سڤیلی ناوچەكە؟, رۆڵی پارتی و فەرماندەكانی لە پەلامارەكە ؟؟, چۆنیەتی بەشداریردنیان لە ئۆپەراسیۆنەكە؟ بەشدار بوون لە بەرەكان یان تەنها كاری چاوساغی و هەواڵگرییان دوور بەدوور دەكرد؟, هەڵوێستیان لە سەر پێشمەرگەكانی ڕۆژهەڵات چی بوو؟, پابەندبوونی ئێران بە رێكەوتنەكانەوە؟ سەبارەت بە هەموو ئەم پرسیارانە نە بە بەڵگە نامە وە نە یاداشتنامە و وتاری بەرپرسانی بەشدار بووی ئۆپەراسیۆنەكە, وە هەڵسەنگاندنی لە كۆنگرەو كۆنفرانسەكاندا…هیچ زانیاریەك لە بەردەستدا نییە, بۆیە لێكۆڵینەوە لە سەر ئەم پەلامارە بەهۆی ئازاد نەكردنی زانیاریەكانەوە زۆر سەختە, ئۆباڵیش لە ئەستۆی پدك ە, نەبوونی هەموو ئەم زانیاریانەو شاردنەوەیان لە مێژوو وامان لێ ناكات بڵێین پارتی بەشداری ئۆپەراسیۆنەكەی نەكردووە, وەك خۆیان بانگەشەی بۆ دەكەن, بەڵكە نووسراوەكانی ئێرانی و بیانی و ئاماژەكانی كەسایەتیەكان ناوخۆو خەڵكی حاجی ئۆمەران دەیسەلمێنن پارتی بەشدار بووە.

ئامانجی پارتی چی بوو لە بەشداریكرنی؟

پارتی دیموكراتی كوردستان بە بەشداریكردنی لە ئۆپەراسیۆنی فەجری 2, لە لایەكەوە دڵسۆزی خۆی سەلماندەوە بۆ كۆماری ئیسلامی ئێران كە لەو كاتە پەیوەندیەكانیان لە مانگی هەنگوینی شیرنتر بوو, لە ڕێگەی ئەو كارەوە شەرعیەتی مانەوەی لە ئێران و هاوكاریكردنی لە لایەن كۆماری ئیسلامییەوە توندوتۆڵتر و تازەكردەوە, كە لەو رۆژگارە دەركردنی پارتی ببوە خاڵێكی بەرنامەی هێزەكانی رۆژهەڵات لە گفتوگۆكانیان لە گەڵ كۆماری ئیسلامی ئێران, هەروەها پێشتر لە ناوچەكانی پیرانشارو شنۆو تەرگەوەڕو مەرگەوەڕ زۆر چالاكی هاوبەشیان لە گەڵ كۆماری ئیسلامی ئێران ئەنجام دابوو, ئەو چالاكیانە بۆ كۆماری ئیسلامی ئێران لە ریزبەندی ناوخۆیی بوو, لە لایەكی دیكەوە پارتی دەیەویست تۆڵەی خۆی لە ینك بكاتەوە كە 86 رۆژ لەوەپێش لە دوا سەنگەر لە قەڕناقاو پشت ئاشان دەركران, شەڕی حاجی ئۆمەران هاوكات بوو لە گەڵ شەڕێكی دی بەناوی قەندیلی 2, كە ناوچەكانیشیان هاوسنووری یەكترن كە ناوچەی دەشتێوە.
ئەمەو دەڤەری حاجی ئۆمەران ناوچەیەكی ستراتیژی سەربازی گرنگ و ناوچەی قەڵەمڕەوی ینك بوو وەك پشتیوانی جەماوەری, لێ هاوسنوور بوو لەگەڵ ناوچەكانی قەڵەمڕەوی پارتی و حسك, پارتی بەسانایی دەیتوانی پاش جەنگ كۆنترۆڵی ناوچەكە بكات و بیخاتە سەر ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی خۆی, كە شوێنی سەركردایەتی پارتی بوو لە بزاڤی چەكداری ئەیلولدا, هیلتەرمان ئاوا باسی ئەم لایەنەی ئاماژەمان پێی دا دەكات (( پەیوەندی توندوتۆڵی نێوان ئێران و پارتی دیموكراتی كوردستان, بە جارێ عێراقییەكانی نیگەران كردبوو, لە پاش هەرەسهێنانی شۆڕشی بارزانی لە ساڵی1975دا, سەركردایەتی پارتی دیموكراتی كوردستان (كە لە مەلا مستەفاوە چووبووە لای ئیدریس و مەسعودی كوڕی) بە ئاوارەیی لە ئێران دەژیان, دەستدرێژی عێراق, هیوای بە (پ د ك) پەیدا كردەوە لە ساڵی1983دا پاڵپشتییەكی چالاكانەی شەڕی هێزەكانی ئێرانی دەكرد وەك ڕێنماو شارەزایی زانیاری تەواوی بارزانیەكان, بە تایبەت لەسەر ناوچەی عەشیرەتی برادۆستی كە هاوسنوور بوون لە گەڵیان, یارمەتییەكی گەورە بوو بۆ ئێرانییەكان, كە توانیان لە كۆتایی تەمووزدا حاجی ئۆمەران و دەوروپشتی بگرن, كوردۆسمان واگنەر ڕاپۆرتی ئەوە دەدەن كەوا ئێرانیەكان لەو كاتەدا نزیكەی دە میل هاتوونەتە ناو خاكی عێراقەوەو “سەربازگەی حاجی ئۆمەرانی سەر بە فەیلەقی یەك, بەرزاییە سەرەكییەكان و بنكەكانی تۆپخانە لە ناوچەكەدا, نزیكەی 43گوندی كوردنشین, بنكەیەكی سەرەكی حدكا و زۆربەی كەلو پەل و تفاقی جەنگیی حدكایان گرت” كارێكی ژەهراوی-یۆست هلتەرمان، وەرگێڕانی محەمەد حەمە ساڵەح تۆفیق-كۆمپانیای ئاوێنەل39 )).
هاوكات پارتی لەو كاتەدا دەیەویست كێشكەیەكی دیكەش بە هەمان بەرد بكوژێت ئەویش لێدانی عەشیرەتی برادۆستە, كە ناوچەكانیان هاوسنووری ناوچەكانی فەجری دووە, بە پێی بۆچونی هیلتەرمان (( هێرشی حاجی ئۆمەران هەلێكی بۆ پدك ڕەخساند حساباتی خۆی لەگەڵ عەشیرەتی برادۆستدا یەكلا بكاتەوە, كە ناحەزییەكی كۆنیان لە نێواندا بوو, بەهۆی پێگەی ئەم عەشیرەتەوە لە نێوان قەڵەمڕەوی بارزانی و سنوری ئێراندا. میلشیاكانی برادۆست بە پشتگیریی بەغدا رۆڵێكی بەرچاوی بەرگریكردنیان بینی لە ناوچەی عەشیرەتەكەیان. بە پێی سروشتی سیاسەتی كوردی, ئەوە بوو كە دوژمنایەتی پدك بۆ عەشیرەتی برادۆستی و دژایەتی مێژوویی نێوان پدك و ینك, هاوپەیمانییەكی تەكتیكی لێكەوتەوە یەكەم لە نێوان ینك و برادۆستییەكان و دواتر لە نێوان ینك و ڕژێمی بەغدا – كارێكی ژەهراوی-یۆست هلتەرمان، وەرگێڕانی محەمەد حەمە ساڵەح تۆفیق-كۆمپانیای ئاوێنە ل118)).
هەروەها هەمان ئۆپەراسیۆن لێكەوتەی دیكەشی لێكەوتەوە بەهۆی گرتنی بنكەكانی دیموكرات لە حاجی ئۆمەران (( حاجی ئۆمەران ناكۆكی ینك و پدكی قولِتر كردەوە, پەیوەندی بەهێز بوو لە گەڵ قاسملوو – كارێكی ژەهراوی-یۆست هلتەرمان، وەرگێڕانی محەمەد حەمە ساڵەح تۆفیق-كۆمپانیای ئاوێنەل42)).

حاجی ئۆمەران ینكی بەرەو گفتوگۆ برد

ئۆپەراسیۆنی حاجی ئۆمەران یاخود فەجری دوو, نەیارانی ئۆپەراسیۆنەكەی یەك خست, هەر ئەمەش وایكرد دوای شەڕەكە بە ماوەیەكی كورت گفتوگۆی بەعس لە گەڵ ینك ئاشكرا ببێت و ئاگربەس رابگەیەنن, هەرچەندە پەیوەندییەكان بۆ ماوەیەك پێشتر دەگەڕێتەوە” … رژێم لە كانوونی دووەمی 1983دا لە رێگەی عەبدوالڕەحمان قاسملووە بە نهێنی كەوتە گفتوگۆوە لە گەڵ ینك – كۆمەڵكوژی كورد لە جەنگی ئێران- عێراقدا, عادل سدیق عەلی, 2018, ل 105″ , لە مانگی فیبریوەری هەمان ساڵ شاندی بەعس لە سر سنوور بینراوە.
پارتی لەو كاتەدا ململانێ و شەڕی توندی لەگەڵ حدكا هەبوو, ئەوەش بە بەشێك لەو جەنگە هاتە ژماردن, لە ساڵی 1979ەوە لە گەڵ یەكدا چەند خولی شەڕی قورسیان ئەنجام دابوو, تا گەیشتە ئەوەی پارتی بەشداری لە هەندێك شەڕی گرتنەوەی شارو ناوچەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان بكات, هلتەرمان ئاوا باسی ئەم لایەنە لە جەنگەكە دەكات (( یەكەمین تۆماركردنی هێرش و پەلامارەكانی گاز بە شێوەیەكی ورد و تۆكمە, لە تەموز و ئابی ساڵی1983دا بوو, كاتێك هێزەكانی ئێران و عێراق كەوتنە شەڕێكی سەختەوە لە چیاكانی سەروی حاجی ئۆمەرانەوە, كە شارۆچكەیەكی سەر سنوورە لە كوردستانی عێراقدا, شەڕەكە , بێجگە لە هێرشی وەلفەجر دووی ئێرانی, بەشێوەیەكی سەرەكی مەبەستی دەرپەڕاندنی یاخیبووە كوردە ئێرانیەكانی حیزبی دیموكراتی كوردستان(حدكا)ی سەر بە عەبدالڕەحمان قاسملوو بوو, پاشان جێگیربوون لەو شوێنەدا كە یاخیبووان چۆڵیانكردو بۆ ناو عێراق پاشەكشەیان كردبوو, لەم هێرشەدا گرووپە ئۆپۆزسیۆنەكانی عێراق دایانە پاڵ هێزەكانی ئێران و بەرچاوترینیان (پ د ك)ی مەسعود بارزانی بوو, لە گەڵ هەندێ تاقمی تازە پەیدا بووی فەیلەقی بەدر و میلیشیای چەكداری سەر بە ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی ئیسلامی لە عێراق, كە گروپێكی ئۆپۆزسیۆنی شیعە بوون, ساڵی1982 لەسەر دەستی ئێران درووست بوون و بنكە و بارەگاكانیان لە تاران بوو, لەملاشەوە نەك تەنها (حدكا) پاڵپشتی هێزەكانی ئێراقی دەكرد, بەڵكو ئەو كوردە ئێراقیانەی ناوچەكەش كە ناحەزی پارتی دیموكراتی كوردستان بوون و بە تایبەتی هێزێكی عەشیرەتی برادۆستی كەوا سەرۆكەكەی كەریم خانی برادۆستی موستەشار بوو, دواتر سەدام چەندین جار مەدالیای ئازایەتی پێ بەخشی – كارێكی ژەهراوی-یۆست هلتەرمان، وەرگێڕانی محەمەد حەمە ساڵەح تۆفیق-كۆمپانیای ئاوێنە(ل38-39) )).

ئێران و پارتی پێویستان بە فەجرێك هەبوو!

هەردوولای لایەنی پەلاماردەر” ئێران و پارتی” پێویستیان بەو جەنگە هاوبەشە هەبوو, هەردوولاشیان پێویستیان بە سەركەوتن هەبوو لەو كات وساتەدا, پارتی بەهۆی سەركەوتنەكانی ینك بەسەر بەرەی جود لە قەندیلی یەك ناسراو بە قڕناقاو پشت ئاشان, بە سەركەوتنێكی سەربازی دەیەویست ساڕێژی برینەكە بكاتەوە, چونكە هەیبەت كە بە كاری سەربازی تێكشكا, تەنها بە لولەی تفەنگ دەگەڕێتەوە, هەرچەندە ئەو تەنها لە روی قەڵەمڕەوییەوە دەركرابوو, دەنا زیانە مرۆییەكانی پەلامارەكان زیاتر لە شیوعی و حسك و پاسۆك كەوتبوو. ئێرانیش بۆ بەرینكردنەوەی بەرەی جەنگ و قەرەبووی زیانەكانی باشوور پێویستی بەم سەركەوتنە هەبوو تا ورەی هێزەكانی پێ بەرز بكاتەوە, ئەم پێویستییە بووە دەستپێكی مۆدێلێكی كاری هاوبەش لە نێوان هەندێك لایەنی كوردی و ئێران, ئێران وەك سودمەندی یەكەم لەم تاقیكردنەوەیە دەرچوو و براوەی كایەكە بوو.

حسك هەڵوێستی چی بووە لەسەر فەجری دوو؟

بۆ مێژوو بە وتەی شایەدحاڵێك پێش هێرشەكەی ئێران بۆسەر حاجی ئۆمەران, هێزێكی چەند نەفەری پاسداران دێنە كوێستانەكانی هەلگۆرد, لەوێوە پەیوەندی دەكەن بە هێزێكی حسیك ەوە كە لەو ناوچەیە دەبێت داوای هاوكاریان لێدەكەن, تا مەفرەزەیەكیان بچێتە دۆڵی روستێ، دواتر ئاشكر دەبێت كە مەبەستیان لە گەیشتن بەو ناوچەیە تەقاندنەوەی پردەكان بووە لەسەر رێگای هاملتۆن بە تایبەت پردی بەرسیرین, سەبارەت بەو داوایە هەریەك لە سەید كاكە و مامۆستا سەعد عەبدوڵا رازی دەبن, بەڵام ئەو هێزەی ح س ی ك كە خەڵكی ناوچەكە دەبن و فەرماندەكەیان شەهید ئەحمەد فەقێ رەش دەبێت لەگەل كادیرەكانی حسیك دژ بەو داوایە دەوەستنەوە بە تایبەتیش ئەنوەری سمایل ئاغا, بۆیە هەوڵی سوپای پاسداران لە تەقاندنەوەی پردی بەرسیرین لەسەر جادەی هاملتۆن شكست دێنێت, تەقاندنەوەی ئەم پردە رۆڵی تەقاندنەوەی پردی زەڵمی دەبینی لە كاتی گرتنی هەڵەبجە لە رووی سەربازییەوە, بگرە بەهۆی هەڵكەوتەی ناوچەكە كاریگەرتریش بوو.
وەك كاردانەوەیەك بەرامبەر هاوكاری نەكردنیان لە لایەن حسكەوە هێزەكەی پاسداران ئەو چەند چەكە دەبەنەوە كە بڕیار بوو بیدەنە هێزەكەی سەید كاكە, كە بریتی بوو لە قەناسێك و بیكەیسیەك و چەند چەكێكی سووكی تر, بەم شێوەیە حسیك كە لەو كاتە هێزی یەكەمی ناوچەی هەولێر بوو بەشداری ئۆپەراسیۆنەكە نابێت.

چی وتراوە لەسەر هۆكاری جینۆسایدكردنی بارزانییەكان؟

بەهانەی بەعس بۆ نێر قڕِِكردنی بارزانییەكان كە ژمارەیان 8000 نێرینە بوو, تۆڵە كردنەوە بوو لە پارتی و سەرۆكەكەی لە ئاكامی ئەو هێرشە هاوبەشەیان لە گەڵ ئێرانییەكان كردیان بۆ سەر ناوچەی حاجی ئۆمەران وگردمەند بەناوی فەجری دوو لە 20-7-1983 بۆ ماوەی دوو هەفتە, با بزانین لە روانگە جیاجیاكانەوە, ئەوانەی بەشێك نین لە ململانێی ینك و پدك بە تایبەت بیانییەكان چی وتراوە سەبارەت بە هۆكاری ئەو پەرچە كردارە فاشیستانەیەی بەعس.
سامانسا پاوەر نووسەری ئەمەریكی بە ڕەچەڵەك ئێرلەندی و باڵوێزی پێشووی ئەمەریكا لە نەتەوە یەكگرتووەكان دەڵێت: كوردەكان هەمیشە فورسەتخواز بوون, كاتێكیش جەنگی ئێراق-ئێران دەستیپێكرد, هەردوو حیزبە سەرەكییەكەی كورد بونە هاوپەیمانی ئێران. لە ساڵی 1982 دا یەكێك لەم لایەنە سەرەكیانە (لایەنگری بارزانی) یارمەتی هێزەكانی ئێرانیان دا بۆ گرتنی شارێكی سنووریی, بە ناوی حاجی هۆمەران. هێزەكانی ئێراق بە شینەیی تۆڵەیان كردەوە نزیكەی 8000 پیاوی كوردی سەر بە خێڵی بارزانیان دەستگیركرد, لە ناویاندا 315 منداڵ هەبوون, تەمەنیان لە نێوان هەشت و حەڤدە ساڵاندا بوو.
سەدام گوتی: خیانەتیان لە وڵاتەكەیان و لە یاسا كرد, ئێمەش سزایەكی تووندمان بۆ بڕینەوە و چوونە بۆ دۆزەخ.” بەشی 3 ئەمەریكا و ئانفال ئەنفال و ئامەریكا-سەمانسا پاوەر -و.بەختیار كەریم “.
هەرچی یۆست هلتەرمان بەرپرسی پێشووی دۆسیەی ئەنفال لە رێكخراوی هیومان رایتس لەو بارەیەوە دەڵێت: روداوەكانی حاجی ئۆمەران سێ دەرەنجامی گرنگی لێكەوتەوە, بۆ سزادانی (پدك) لە بەر ئاسانكاریی كردنی بۆ سەركەوتنی ئێرانیەكان لە حاجی ئۆمەراندا, ڕژێمی بەعس تەواوی نێرینەی سەر بە عەشیرەتی بارزانی ڕاپیچكرد, كە زۆریان لە پاش هەرەسی شۆڕشی ساڵی1975ی بارزانیەوە ناچاری نیشتەجێی كۆمەڵگاكانی دەوروپشتی هەولێر كرابوون, لە30تەموزدا لە نێوان 5000تا8000 پیاوی بارزانی, كە ژمارەی ڕاستەقینەیان بە تەواوی نازانرێت-گیران و ڕاپێچكران و هەرگیز جارێكی دیكە نەبینرانەوە, دوو مانگ دوای سەدام حوسێن لە وتاردانێكدا بێ سێ و دوو وتی:” ئەوانەی خیانەتیان بە نیشتمان وپەیمان كرد و ئێمە بە سزای سەختمان گەیاندن و ڕەوانەی دۆزەخمان كرد”. ئەم تۆڵە سەندنەوەیە, بۆ ئاگاداركردنەوەیەكی هاوشێوەی میتۆد و ئەنجامی شاڵاوی ئەنفالی ساڵی1988ی تێدا بوو, كوشتاری بارزانیەكان بۆ ڕژێم رۆڵی ڕاهێنان و خۆ ئامادەكردنی بینی بۆ كوردیش خۆی تامكردن و چەشنێكی بچووك بوو بۆ ئەوەی كە دواتر روویدا (كارێكی كیمیاوی -ل41-42 ). باشە بۆ سەركردایەتی ئەو پارتانەی بوونە چاوساغی ئێران بۆ تامی تاوانەكەیان نەكرد و لەو راهێنانە ساقیت بوون سەدام كردی, كوردیان جینۆساید خواردی كرد بە هێنانەوەی ئێران نزیك 20 جاری دی.
هەردوو ڕێكخراوی چاودێری مافی مرۆڤ و چاودێری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش باس لەم شەڕە هاوبەشەی پارتی و ئێران دەكەن بەم شێوەیەی خوارەو ئاماژە بە هۆكاری قڕكردنەكە دەدەن: KDP ئەو دەمە یەكێك لە كوڕانی بارزانی, كە مەسعود بوو, سەركردایەتی دەكرد و هاوپەیمانێتی خۆی لەگەڵ تاراندا زیندوو كردبوەوە و لە ساڵی 1983 دا دەستەكانی KDP یارمەتی هێزەكانی ئێرانیان دا لە گرتنی شارۆچكەی حاجی ئۆمەرانی سەر سنوور.
تۆڵەی ئەمەش خێراو كتوپڕی بوو! لە عەمەلیاتێكی لە ناكاودا بۆ سەر ئەو كۆمەڵگایەی بارزانییە ڕاگوێزراوەكانیان تێدا نیشتەجێ كرابوو , هێزەكانی عێراق لە نێوان پێنج بۆ شەش هەزار نێرینەیان رفِاند كە تەمەنیان لە دوانزە ساڵ وەبان بوو. ئەوانە جارێكی تر هەرگیز نەبینرانەوە بە زۆری وا پێدەچێت كەوا پاش ئەوەی چەندین مانگ بە دەست بەسەری ماونەتەوە, هەموو كوژراون (( جینۆساید لە عێراقدا و پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد ,وەرگێڕانی سیامەند موفتی زادە , چاپخانەی خاك – ل53 )) .
هەر لە پەیوەند بەم دۆسیەیە رۆژنامەنوسێكی عەرەب دەنوسێت”….‌ ئێران توانیی‌ هەردوو ناوچەی‌ حاجی‌ ئۆمەران (9) لەمانگی‌ تەمموزی‌ 1983 و پێنجوێن(10) لەتشرینی‌ یەكەمی‌ هەمان ساڵدا(3) داگیر‏بكات، لەبەرامبەر ئەوەدا سەدام حسێن هەستی‌ بەمەترسیی‌ رەوشەكە كرد لەبەرەی‌ باكوور، بۆیە بەدوو شێواز هەوڵیدا رووبەڕووی‌ ئەو مەترسییانە ‏ببێتەوە: ‏
یەكەم: تۆڵەكردنەوە لەو بارزانیانەی‌ كە پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستان لە كوردستانی‌ عیراق نوێنەرایەتی‌ دەكردن، بە بیانووی‌ یارمەتیدانی‌ ئێران ‏بۆ داگیركردنی‌ ناوچەی‌ حاجی‌ ئۆمەران. ‏
لەو پڕۆسانەی‌ هێزەكانی‌ رژێمی‌ سەدام حسێن لەساڵی‌ 1983دا ئەنجامیدا، ئەوەبوو هێزەكانی‌ ئەمنی‌ عام (11) و موخابەرات (12) نزیكەی‌ هەشت هەزار كەسی‌ مەدەنییان لە بارزانییەكان دەستگیركرد كە لە كۆمەڵگەی‌ (قوش تەپە)ی‌ نزیك هەولێر نیشتەجێبوون‌و لەپاش گواستنەوەیان بە ‏لۆرییە بارهەڵگرەكان، سەرجەمیان بەدەستی‌ رژێمەكەی‌ سەدام كوژران‌و لەگۆڕە بەكۆمەڵەكاندا ژێرخاك نران(13). ‏هەڵوێستی رۆژنامەگەریی میسری لەبارەی‌ جینۆسایدی گەلی كوردەوە رۆژنامەی ئەهرام بەنموونە د.مەحمود زاید‌ 28/4/2013.
سەدام حوسێن لە وتەیەكدا لە ساڵی 1983 سەبارەت بە هەمان ڕوداو وتی: ئەوانە خیانەتیان لە وڵات و خیانەتیشیان لە پەیمان كرد. بۆیە ئێمەش بە سزای توند و سەختمان گەیاندن و بۆ دۆزەخمان ناردن – (( جینۆساید لە عێراقدا و پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد ,ەرگێڕانی سیامەند موفتی زادە , چاپخانەی خاك – ل107-108 ) . دیارە سزادانەكەی سەدام بێ لێكۆڵینەوە بووە, چونكە هێشتا ئۆپەراسیۆنەكە”20-7-1983-4-8-1983″ كۆتایی نەهاتبوو, ئەو دەستیكرد بە دەستگیركردنیان لە ڕێكەوتی 31-7-1983, هیچ بەڵگەیەك نییە ئەو خەڵكە سڤیلە پەیوەندییان بەو ئۆپەراسیۆنەوە هەبووبێت.
(( سەدام لەسەر تەلەفزیۆن وتی ئەمانە خیانەتیان لە وڵات و لەپەیمان كرد و بۆیە ئێمەش بە سزای توند و سەختمان گەیاندن و ڕەوانەی دۆزەخمان كردن- ل204 )).(( گرتنی بەشێك لە ناوچە ستراتیژییەكانی حاجی ئۆمەران و دەوروبەری و شكستی لەشكری عێراقی لە ناوچەكەدا بەرامبەر بە لەشكری ئێران. ئەمەش بۆ دروستكردنی دووبەرەكی لە ناو بارزانییەكاندا و دڵدانەوەی هەڤاڵان و هەوادارانی بەعسییەكان و زیندوكردنەوەی دەروون و ورەی روخاوی سەربازانی جەنگی قادسیە )).
(( میدل ئیست ۆچ لە پەرتووكی جینۆساید لەعێراقدا و پەلاماری ئەنفال بۆسەر كورددا دەڵێت: هۆكاری گرتنی بارزانییەكان گرتنی شارۆچكەی حاجی عومەران بوو – شێواز میكانیزمی جینۆساید و دیمۆسایدی بارزانییەكان -رَێكار مزوری – ل204كۆنگرەی بەجیهانناساندی جینۆسایدی گەلی كورد-2008-چاپخانەی دەزگای ئاراس )) .
كەواتە بۆچوونێكی هاوبەش هەیە لەسەر ئەوەی فەجری دوو هۆكاری جینۆسایدی بارزانییە بێ تاوانەكان بوو, لە هەمبەر هەڵەی پارتێكی سیاسی, خەڵكانی سڤیل باجەكەیان داو سزا دران لە لایەن بەعسی فاشییەوە.

بەشی یەكەم…

بەهۆی جەنگی ئێران – عێراقەوە دەرفەت رەخسا بۆ حكومەتی عێراقی پەلاماری دڕندانەی كوردستان بدات, بە بەهانەی تێوە گلانی بە جەنگەوەی پارتی, یەكێتی, حسك, بزووتنەوەی ئیسلامی, حیزبواڵلە بەهەردوو باڵەكەیەوە, بە هێنانی پاسدار بۆ ناوەوەی باشووری كوردستان, لە ئێرانیش جەنگەكە رێگای بۆ سەركوتی گەلانی ئێران و ئۆپۆزسیۆن خۆشتر كرد.
ئەم هێزانە جەنگەكەیان بە نیعمەت دەزانی و دروشمیان گەرمكردن و درێژەدان بە جەنگ بوو, نەبووە هێزێكی سیاسی پشتیوانی لە جەنگ بكات كە روباری خوێنی لە بەر دەڕۆیی, لێ ئەمان نزاو تكایان درێژەدان بە جەنگ و هەڵسانی لافاوی خوێن بوو.
هەموو جەنگێكیش ئەنجامەكەی كۆتاییە, كە جەنگی ئێران-عێراق كۆتایی هات, بەهۆی تێوە گلانیان بە جەنگەكەوە, كوردستانێكی ویچرانكراوو تەعریبكراو, گەلێكی قڕكراوو زیندانیكراو لە ئۆردوگاكان, بزووتنەوەیەكی چەكداری هەرەسهاتوو مایەوە.

فەجری دوو راهێنان بۆ جینۆسایدی كورد

ئۆپەراسیۆنی فەجری دوو واتا ئۆپەراسیۆنی حاجی ئۆمەران بووە سەرمەشقی جەنگە هاوبەشەكان, رۆڵی راهێنان و ئەزموونی گێڕا بۆ ئەو جۆرە تەرزە لە چاوساغی و جەنگی هاوبەش, چ بۆ شەڕی هاوبەشی ئەم لایەنانە لە گەڵ ئێران, وە كاردانەوەی عێراق لە هەمبەر جەنگە هاوبەشەكان و دەست نەپاراستن لە خەڵك لە بەرامبەری, كە بە دوایدا كوشتاری بارزانییەكان لە لایەن بەعسەوە هات, كە رۆڵی راهێنان بینی بۆ كۆمەڵكوژی خەڵكی كوردستان لە ئەنفال و هەڵەبجە و روخاندنی لادێكان و سڕینەوەی شوێنەواری ژیان لە دەرەوەی شارەكان.
لە كۆدا ئەم لایەنانەی ئاماژەمان بە ناوەكانیان دا, ژمارەیەك شەڕی هاوبەشیان كرد شان بە شانی سوپای پاسداران هەمووی ماڵوێرانی بوو بۆ خەڵك, ناسراوترینیان ئۆپەراسیۆنەكانی فەجری 2, كەربەلا 10, فەتحی 5, نصر 4 , نەسری 5, نصر 7, نصر 8, بیت المقدس 2 , بیت المقدس 4 و فەجری 4, والفجر10, زەفەری 7, …… بوو.
رێكەوتنی پارتی دیموكراتی كوردستان-پدك لە گەڵ ئێران بۆ ئەنجامدانی كاری سەربازی هاوبەش لەناو جوگرافیای عیراقدا لە ئۆپەراسیۆنی فەجری دوو, یەكەمین داهێنان و رێكەوتنی پارتێكی كوردی باشوور بوو لە گەڵ ئێران بۆ شەڕی هاوبەش, داهێنانی بەهانە بەدەستەوەدان بوو بۆ جینۆسایدكردنی گەلەكەمان لە لایەن بەعسی فاشیستەوە.

فەجری دوو كەی؟

فەجری دوو بە پێی عێراق لە 22-07-1983, وە بە پێی ئێرانییەكان لە 20-7-1983 ئەنجامدرا, جیاوازییەكەش لەوەدایەو لە دوا چركەكانی شەوی 20ی مانگەوە هێزەكانی ئێران و پارتی دزەیان كردە پشت هێزەكانی عێراقەوە, لە چركەكەكانی یەكەمی 22ی مانگ جەنگ دەستی پێكرد.
كاتی ئۆپەراسیۆنەكە پاش شەڕی قەڕناقاو پشت ئاشان و دەركردنی لایەنەكانی بەرەی جود”پارتی,شیوعی,حسیك,پاسۆك” لە ناوچەكانی كەركوك و گەرمیان و زۆرینەی ناوچەكانی سلێمانی و هەولێر, هاوكاری لۆجیستیكی حكومەتی عێراقی هات.
دوای 2 ساڵ لە فەجری دوو, ینك و سۆسیالست و حزب و اڵلە و بزووتنەوەی ئیسلامیش هاتنە ناو هەمان گەمەوە, بەم تەرزە پەیماننامەیە یارییان بە چارەنووسی كوردەوە كرد, كوردیان كردە شەریكە دۆڕانی كۆماری ئیسلامی ئێران لە جەنگی كۆنەپەرستانەی ئێران -عێراق, دوای قوناغەكانی ئەنفال و كیمیابارانەكان لە 6ی ئەیلولی 1988 دا دەست بە تاڵ و دۆڕاو لێی دەرچوون, ئەوەی بۆیان مایەوە مانگانە تمەنێك و بارەگایەك لە سونێ و قاسمە رەش و زێوەو كارتی گەڕان بۆ شارەكانی ئێران بوو.
ئەوان بەم جەنگە هاوبەشانەیان نزیك 10%ی هاوڵاتیانی كوردستان و 2451 لادێیان بە جینۆسایدكردن و وێرانكردن دا, دەریاچەیەك خوێن و جیهانێك وێرانكارییان دورییەوە لەو شەڕە هاوبەشانە, هاوكات بزاڤی چەكداری كوردیان وەك بزاڤێكی كرێ گرتە بە جیهان ناساند.
بە هێنانی سوپای ئێران لە 29-7-1996 بۆسەر كۆیەو هێنانەوەی سوپای عێراق لە 31ی ئاب و 16ی ئۆكتۆبەر و چاوساغی بۆ سوپای توركیا, سەلماندیانەوە هەمان تاكتیك تێكەڵ بە خوێنیان بووەو بۆتە ستراتیژی كاریان و بەردەوامی هەیەو لە داهاتووشدا بەردەوام دەبێت, بەردەوام گەلی كورد لە هەڵدێرو ماڵوێرانییەكەوە بۆ یەكی دی دەبەن.

ئەمەریكا كۆدی جیهازەكانیانی لابوو؟

لە كاتێكدا راگەیاندەكانی جیهان غەرقی هەواڵی دەریای خوینی جەنگی ئێران-عێراق ببوون, رێگا گرتن لە پەرەسەندنی پان ئیسلامیزمی كۆماری ئیسلامی شەرق و غەربی یەكخستبوو, كۆمەلكوژی كوردان ببوە جەنگێكی لەبیركراو, بە بەرچاوی كەشتیە ئاسمانیەكانەوە, كە دەرزی لەسەر زەوی دەبینن و كۆنترۆڵی هەموو جیهازەكانی سەربازی و سیخوڕییان كردبوو, لەو ساتەی كوردستان خاپورو خەڵكەكەشی قەسابی دەكران رۆژانە تەنها لە ئۆپەراسیۆنی ئەنفالدا 924 كەس كۆمەڵكوژ دەكرا, لەناو ئەو دەریای خوێنەدا كەس گوێبیستی نوزەی ئەم قڕكردن و كاولكارییە گشتگیرە نابوو, كۆمەڵكوژی كورد ببووە هۆلۆكۆستی نوێ, بێ هەواڵ ئەنجام دەدرا, ئەمجارە كراینە قوربانی سەرانی پدك وینك و سۆسیالست و بزووتنەوەی ئیسلامی و حیزبواڵلەكان, چونكە گلاندمانیانە جەنگێكی پیسی دۆڕاوەوە, كەچی دوای راپەڕین لە بڕی سزادانیان خودی قوربانیانیش لە ریزە دورو درێژەكان وەستان تا دەنگیان پێبدەنەوە, تەسكیەیانیان كردنەوە, كەوتنەوە لێستنەوەی ئەو چەقۆیەی سەریانی لە جەستەیان جیا كردبوەوە.
ئێران و عیراق لە پاڵ وڵاتانی زلهێز لەو وڵاتانە بون كۆدی كریبتۆی سویسریان بەكار دەهێنا لە پەیوەندییە نهێنییە ناوخۆییەكانیان, كە لە لایەن سیای ئەمەریكیەوە كۆدەكە دەشكێنرا, وەك لەو ئابڕوچونەی سەرەتا 2020 لە كەناڵەكانی راگەیاندنی سویسرا ئاشكرا كرا, بۆیە هەمووان ئاگاداری تەواوی كوردۆسایدی كورد بوون.

دۆڕاین

ئێمە لە هەموو ئەو جەنگانە لە هەموو رویەكەوە دۆڕاوین, بۆیە دەبێت زیاتر بگەڕێین بە دوای ئەو خاڵەدا كە تێیدا بووە هۆی دۆڕانمان, دەبێت گومان بخەینە سەر رابردوو, بە پراتیك و كارەكتەرەكانیەوە, چونكە رابردوو بە تایبەت ساڵانی بزاڤی چەكداری, مێژوییەكە پڕە لە دۆڕان, با ئەو مێژووە بنووسرێنەوە كە دۆڕاوەكان دەینووسنەوە نەك براوەكان, چونكە ئەم تۆمەتبارانە دۆڕانی خۆشیان بە بردنەوە دەزانن و مێژووی براوەمان پێ نیشان دەدەن, خۆیانیش دەكەن بە خاوەندی راپەڕین و كۆڕەو روخانی سەدام.
سەرانی كورد توانای باشی خۆ كوێر و كەڕ و لاڵكردنیان هەیە, كاتێك نۆرەی دۆران و هەڵەو تاوانەكان خۆیان باس دەكرێت, دەبنە نەتەوەییخواز و دادپەروەر و هەزار و یەك پاساو بۆ شكست و دۆڕانەكانیان دەهێننەوە, ئەوان وەك مێگەلە مەڕ سەیری گەل دەكەن خۆشیان وەك شوان رەفتار دەكەن, هەر كاتێك بیانەوێت بماندەنە دەم گەلە گورگەوە, دەبێت رازی بین و گورگبونی ئەوانیش ئاشكرا نەكەین. لە هەر قۆناغێكدا گورگیەكەیان دڕندەترو پڕ لە خیانەتر دەبێت, بە دەستاو دەستكردنی فەرمانڕەوایی لە لایەن نەوەكانیانەوە یەكجاری بۆنی بۆگەنییان چۆتە كەشكەلانی ئاسمان.
یاداوەری درۆینە

ئەمانە لە مێژوو دەترسێن, یاداوەرییەكانیان, پاككراوە لە تاوان و شكستەكانیان, دەیانەوێت لە رێگای كرێگرتەكانیانەوە مێژوییەكی دیمان پێ نیشان بدەن, شەڕە هاوبەشەكانی حاجی ئۆمەران و هەڵەبجە و كەركوك و …..وەك شەڕی سەركەوتن و رزگاری وێنا بكەن, نەك كرێگرتەیی و قوماركرن بە چارەنووسی گەل.
هێرشی هاوبەشی پارتی وئێران بۆ ناوچەی حاجی ئۆمەران و گردمەند لەساڵی 1983 دا لای كۆماری ئیسلامی ئێران بە فەجری دوو ناسێنراوە, بە یەكەم نموونەی ئەنجامدانی شەڕی هاوبەشی پارتە كوردییەكان لە گەڵ ئێران دژ بە سوپای عێراق دێتە ژماردن, لێرەوە ئەم تەرزو شێوە هاوكارییە سەربازی سیاسییە, دەبێت بە تەرزو مۆدێلێكی كارو خەباتی بەشێك زۆری لە لایەنە كوردییەكانی دیكەی باشوور و ئیلهامی لێ وەردەگرن ” ینك, پارتی, سۆسیالست, حزب اڵلە, بزووتنەوەی ئیسلامی”, پێنج ساڵی پڕِ لە دۆران و شكست و ماڵوێرانی بەردەوام دەبێت, لە پشت پەرتووكە سورەكان و ئاڵاكانی كوردستانەوە دەست لە گەڵ پاسدار تێكەڵ دەكرا و پرۆژەی شەری هاوبەشیان دادەڕشت, لێرەوە بوونە ویڵی ڕێگای پەیوەندییەكانیان لە گەڵ ئێران, وایان دەنواند بەخت یاریان بووەو رێوی بەرەو پیرییانەوە چووە, دڵیان بەوە خۆش بوو, ئێران كاری هاوبەشیان لەگەڵ دەكات, چەند دۆشكەیەكیان دەداتێ, دیارە ئەم جۆرە چالاكییە هۆكاری كردنەوەی دەرگایەكیش بوو بۆ سەرانیان تا بگەن بە ئیمتیازات و سەفەركردن, ئەم شەڕە هاوبەشانەی دوو دەرگایان لێدەبوەوە, دەرگای گەل بۆ جهەنەم , بۆ سەرانی خۆشیان كردنەوەی دەرگایەكی بەختەوەری و ئیمتیازات.

پەند وەرنەگرتن لە هەرەسی ساڵی 1975

ئەمانە بە پشت بەستن بە ئێران دەیانەویست ببنە هێزی یەكەم و چوار مشقی لەسەر باڵادەستی لە كوردستان دابنیشن, ینك وپدك خولیای بوون بە یەكەم هَێز بوون لە كوردستان, بەردەوام لەمێشكیان خولی دەخوارد, بۆ گەیشتن پێی دەست تێكەڵ كردن لە گەڵ شەیتانەكانی كورد ئاسایی بوو بە لایانەوە, پاش ئەوەی چەكیان لە ئێران وەرگرت ئومێدیان باڵای دەكرد, پەندیان لە هەرەسی ساڵی 1975 وەرنەگرت, ئێران بووە قیبلەنامای كاریان, زیاتر وەك داردەستێكی ئێران خۆیان دەنواند نەك هێزێكی كوردستانی, رابردویان دوبارە دەكردەوە” لە یاداشتەكانی موكەرەم تالەبانی وا هاتووە: دوا كوبونەوەی نوێنەری بارزانی لەگەل حكومەتی ناوەندی لە بەهاری 1974 كە منیش تێدا بەشدار بووم، سەروكی شاندی بەعس كە سەدام بوو، بەم شێوەیە دەستی بە قسەكانی خۆی كرد، پێویستە ئێوە ( مەبەستی پارتی بوو) پەیوەندیەكانتان لەگەل ئیران بپچرێنن و سنورەكان بەرامبەر ئیران داخەن. كاك سامی عەبدولرحمانیش كە سەروكی شاندی پارتی بووە بەم شێوەیە وەلامی دایەوە: بارزانی پەیوەندیەكانی خۆی لەگەل ئیران بە پەیوەندیەكانی لەگەل بەغداد ناگۆرێتەوە!! سەدامیش بە سەرسورمانەوە وەلامی دایەوە. ئەگەر ئێوە پەیوەندیتان لەگەل ئیران بە پەیوەندی لەگەل بەغدا ناگورنەوە، چ داوایەكتان لە ئێمە هەیە و بەردەوامی گفتوگۆ چ مانایەكی هەیە! ئێوە لە ئێستاوە خۆتان بە بەشێك لە عیراق نازانن، ئەوەش لە دەرەوەی ناوەرۆكی یاساكانی ئوتۆنومیە. كۆبونەوەكە بەبێ ئەنجام كوتایی هات و شەر لە كوردستان دەستی پێكرد.”, ئەوەی پەند لە رابردوو وەرنەگرێت داهاتووشی نییە, بۆیە ئێستا زیاتر كەوتنە باوەشی ئێران و توركیاوە, ئەوان زیاتر ئێرانی و توركیاین لەوەی كوردستانی و عێراقی بن.

ژەهرەكەیان پێ نۆش كردین

بە بێ ئەوەی گوێی پێ بدەن بەوەی دەست راكێشانی ولاتێكی وەك ئێران لەو كاتە بە بۆچوونی عێراق و گەلی كوردیشەوە خیانەت كارییە لە گەل بە دوو بۆچوونی جیاوە, لای فاشیەكان كە لە جەنگی مان و نەماندا بوون لە گەڵ ئێراندا, كاری سەربازی هاوبەش گەلی بەرەو چارەنووسێكی ڕەش برد, بەم كارەشیان كەوتنە ناو تەڵەی ئێرانەوە چارەنووسیان تێكەڵ بوو, بە پێچەوانەی شەپۆڵی جیهان سەبارەت بە ئێران, گەلیان لە گەڵ خۆیان بەرەو دۆزەخ برد, كاتێك خومەینی پیاڵە ژەهركەی نۆش كرد, كوردیش لە پێك لێدانی ژەهردا لە گەڵیدا هاوبەش بوو بە سایەی ئەوانەوە, چونكە چارەنووسیان پێكەوە گرێ درابوو, لە یادمان نەچێت, دووبارە كردنەوەی ژەهر نۆشی گەلانیشیان پێ خواردینەوە”…. زۆربەی‌ جینۆسایدەكان لەكاتی قەیرانەكاندا رودەدەن وەكو جەنگ. هەڵوەشانەوەی‌ دەوڵەت, شۆرش. و ئەنجامدەرانیشی‌ قوربانیەكان تاوانبار دەكەن لەسەرهەڵدانی‌ ئەو قەیرانانەدا. هەروەها حكومەتی‌ وڵاتانی‌ دیكەش ڕەنگە دەستێوەردەن یاخود بێدەنگ بن لەئاست جینۆساید لەوڵاتیكی‌ تردا وەیا پشتگیری‌ لە ئەنجامدەرانی‌ بكەن بەڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بەپێی‌ ئەوەندەی‌ لە توانایاندا هەبێت.”هیڤاڵ هیلان وەرگێڕانی‌: نەریمان عەلی‌-ئەم لێكۆڵینەوەیە پێشكەشكراوە بۆ بەدەستهێنانی‌ دیبلۆم لە خوێندنی‌ یاسادا (لەزانكۆی‌ ئۆكلاند نۆڤەمبەر 2000)”.

پێش فەجری دووو ئەزموون لە گەڵ ئێران

پێش ئۆپەراسیۆنی فەجری دوو, پارتی دیموكراتی كوردستان ((عێراق)) زۆر جەنگی هاوبەشی شان بە شانی هێزەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران دژ بە پێشمەرگەی كوردستانی خۆرهەڵات (بە تایبەت دیموكرات و كۆمەڵە) ئەنجام دابوو, لەگرتنەوەی زۆر دەڤەر و شار و شارۆچكەی وەك شاری شنۆ كە رۆڵی سەرەكی تێدا گێرابوو, نموونەیەكی سەركەوتووی لە كاری سەربازی -سیاسی هاوبەشی خستبووە سەر سفرەی بۆگەنی كۆماری ئیسلامی ئێران.
لە بەرەی لەناوخۆی رۆژهەڵاتی كوردستان, لە مانگەكانی پێش شەڕی حاجی ئۆمەران, شەڕە هاوبەشەكان لە ناوچەی شنۆو مەرگەوەڕ ئەنجامدرابوو, ئەم هاوپەیمانییە بۆیان پەیماننامەی فاوست بوو ( لەو پەیماننامەیە فاوست روحی خۆی بەشەیتان فرۆشت), بەلام فاوستەكانی ئیمە دوایی بوون بەدو و سێ و چوار وپێنج, نەك تەنها ڕوحی خۆیان بەڵكە جەستەی هەموو گەلیان بەشەیتانە ڕیشنە دِرندەكەی ئەودیو سنوور فرۆشت, بەم كارەشیان بوونە دیلی پەیوەندییەكانیان لە گەڵ ئێران, تاكتیكی ماڵویرانكەر سەدان هەزار كەسی كردە قوربانی, یرۆسەكە پێنج دانە ساڵ و مانگێك و پانزە رۆژی خایاند, بەم كارە ناشرینەشیان دۆزی رەوای دژ بە ستەمی نەتەوایەتی كوردیان لە جەنگی كۆنە پەرستانەی عێراق ئێران خنكاندو شەڵاڵی خوێنیان كرد, ڕەوایەتی گیانی بزووتنەوەی دژ بە ستەمی نەتەوەییان تیایدا كوشت و ناشرینیان كرد, ئەگەر كەمۆكەیەك پێشتر جوانیان تێدا هێشتبێتەوە, بە پەیوەندییە گوماناویەكانیان و پێش پاسدار كەوتنیان هەموو سیمایەكی ئامانجداریان تێدا كوشت.
ئەم جەنگە هاوبەشانە دەستپێكی خۆكوژی بە كۆمەڵی ( خێڵێك دواتر گەلێك ) ی لێكەوتەوە, هەرچەندە پارتی بۆ خۆی هاشا لەوە دەكات, لەو شەڕە (( حاجی ئۆمەران )) بەشدار بوو بێت و پێش بە سوپای پاسداران كەوتبێت و چاوساغی بۆیان كردبێت بە درێژی دێینە سەری, بەڵام بۆ خۆی تاوانەكە بەو بەهانەیەو بەو ناوەوە ئەنجامدراو لەژێر ئەو كارە خۆی شاردەوە, بەعس تاوانبارە, چونكە هیچ بەهانەیەك بۆ ئەنجامدانی تاوان قەبوڵ نییە, لێ ڕەتكردنەوەكانی پارتیش لاوازە, لە بەرامبەردا زۆر ئەزموون وەرنەگرتن لە تاوانی جینۆسایدی بارزانییەكان سەرچاوە ئاماژە دەدەن بەوەی ئەو كارە سەربازییە هاوبەشە بەرفراوانە ئەنجامدراوە, تاڵی لەوەدایە هەمان پارتی سیاسی دوای 3 ساڵ لەو كارەساتەی هاشا لە ڕۆڵی خۆی دەكات تیایدا, دێت هەمان تاكتیك جارێكی تر هەڵدەبژێرێتەوە و پیادەی دەكاتەوە, جارێكی دیكە بە ئاشكرا بە شێوەی بەرفاوانتر و بەربڵاوتر و ئاشكراتر و بەبەرچاوی خەڵكی كوردستانەوە دووبارەی دەكاتەوە” پارتی لە فەتحی سێ لە هێرش بۆ سەر گەراجی نەوتی زاخۆ و فەتحی هەشت لە ناوچەی ئەتروش بە تەنها دوبارەی كردەوە, لە هەڵەبجەش هاوبەشیكرد لە ئۆپەراسیۆنەكانی فەجری 10 و زەفەری 7″, ئەگەر پێشتر ئۆپەراسیۆنە هاوبەشەكان وەك فەجری دوو لە سەرسنوورەكان بوو, ئێستا لە ناو شارەكان و خەڵكی كوردستانە, پاسدار بە ئاشكرا لە گوندەكان دەسوڕانەوە, ئەزموون لە فەجری دوو وەرناگرێت, فەجری 10 دوبارە دەكاتەوە؟؟, هەرچەندە لە دوا ساتەكانی نزیك لە هێرشەكە” هەڵەبجە” ناڕەزایەتی لە نێو سەركردایەتی پارتیدا بەرز بوەوە, لە ترسی دوبارە بونەوەی روداوەكەی حاجی هۆمەران و كارەساتی بارزانییەكان, وەلێ هەر كراو بوونە برا بچوك لە شەراكەتەكە”كۆمەڵكوژی كورد لە جەنگی ئێران -عێراقدا, عادیل سدیق عەلی, ل260-261 .”.
دەبینین ئەزموون لە دڕندانەترین پەرچەكرداری تا ئەو دەمی ڕژێم وەرناگرترێت بەرامبەر بە گەلەكەی تەنانەت كەسە نزیكەكانی سەرۆكەكانی قوربانی بوون, لە داهاتوو دێت زنجیرەیەك چالاكی سەربازی هاوبەش, لەگەڵ هێزەكانی ئێرانی دژ بە سوپای عێراق بە ئاشكرا و لە قولایی وڵاتدا لە زاخۆوە بۆ هەڵەبجە ئەنجام دەداتەوە, بە درێژایی 459 كم, بەم كارەشیان بوونە پۆلیسی ئیران لە كوردستان, وەلێ مەخفەرەكەیان لە ئێران بوو, لەو دیوەوە نەخشەیان بۆ دادەڕێژرا, لەم دیو كوردیان دەكردە سوتەمەنی نەخشەكانیان, بەم شێوەیە بەشداربووانی شەڕە هاوبەشەكان هەموویان بەشدارن لە مێژوویەكی هاوبەش لێ هەتیوی بێ باوك تا ئێستا دانی پێدا نانێن.

بۆچی حاجی ئۆمەران هەڵبژێردرا ؟

ئۆپەراسیۆنی حاجی ئۆمەران بۆ هەریەكە لە پارتی دیموكراتی كوردستان و كۆماری ئیسلامی ئێران گرنگی تایبەتی خۆی هەبوو, بۆ ئێرانیەكان لە پاڵ سەركەوتنە سەربازییەكە بەسەر عێراقدا, هاوكات دەروازەیەكیش بوو بۆ ئەوەی كوردستان بكاتە بەشێك لە جەنگەكە و بەرەی جەنگەكە بەرفراوان بكاتەوە كە خاوەند هێزێكی زۆری مرۆیی بوو, بەرفراوانكردنەوەی بەرەی جەنگ لە بەرژەوەندی بوو, هاوكات دەیانویست لە رێگەی ئەم ئۆپەراسیۆنەوە بەسەر نەیارەكانیدا لە هێزە كوردییە رۆژهەڵاتیەكان سەركەوێت, كە بارەگاكانیان لەو ناوچانە بوو, ناوچەیەكی بەرزایی ستراتیژی دەیتوانی لەوێوە جوڵەی هێزەكانی دیموكرات و كۆمەڵە لە ناوچەكانی پیرنشار و شنۆو …. كۆنترۆڵ بكات و بارەگاكانی پشت بەرەیان پێ چۆڵ بكات و سنووری چالاكیەكانیان بەرتەسك بكاتەوە,كەواتە بۆ ئێران سەركەوتنەكە دوولایەنە بوو هەم بەسەر عێراق و هەم بەسەر كورددا. هاوزەمان ئێران پێویستی بەسەركەوتنێكی لەم چەشنە هەبوو, كە 104 رۆژ لەوە پێش لە 10ی ئەپرێلی 2003, لە فەجری یەكدا لەناوچەی دیزفول تووشی تێكشكانێكی كەمەر شكێن ببووەوە لە هەمبەر هێزەكانی عێراق, زیانە مرۆییەكانی سێ هێندەی زیانەكانی سوپای عێراق بوو, چوو بۆ سەركەوتن تا بەسرا لە بەغدا داببڕێت, كەچی نە یا اللە ی دەستپێكی شەڕەكە و نە تەم و تومانی ئەو بهارەی زەلكاوەكانی عەمارە فریای نەكەوت, فڕۆكە مەرگ هێنەرەكانی عێراق درەوی سوپاكەیان كرد لەو بیابان و زەنكاوە پان و بەرینە, فەجری یەك بووە یەكێك لە گەورەترین شكستەكانی سوپای ئێران لەماوەی 8 ساڵەی شەڕی عێراق ئێراندا.
ئامانجی فەجری 2 بۆ ئێرانیەكان وەك خۆیان ئاماژەی پێ دەدەن لەم خاڵانەدا خۆی دەبینێتەوە: ” لێدانی دژ بە شۆرش” حدكا”, 2- بەهیز كردنی كوردە موسڵمانەكانی عێراق وەك خۆیان دەڵێن, مەبەستی هاوكارانی لە هێزە كوردییەكان لەو كاتدا كە پارتی دیموكراتی كوردستانە, 3-زەمینە خۆشكردن بۆ ئەنجامدانی شەر لەناو خاكی عێراق, 4- پاراستنی شاری پیرانشار لە هەر جۆرە پەلامارێك, 5-خۆشكردنی زەمینە بۆ لێدانی چاڵە نەوتیەكانی كەركووك ” مروری بر عملیات والفجر ۲
https://www.magiran.com/article/1156413 , لە هەمووشی گرنگتر بۆ ئەو چركە ساتە ساڕێژكردنەوەی برینی شكستی فەجری یەك بوو, لە پێناو بەرز كردنەوەی ورەی سوپا شكست خواردووەكەی.

ئێران چی دەڵێت لەسەر بەشدار بووانی فەجری دوو؟

پەلامارە دوو هەفتەییەكەی فەجری دوو پێویستی كۆماری ئیسلامی بوو, بۆ كۆتایی هاتنی هاتووچۆی پێشمەرگەكانی كۆمەڵەو دیموكرات بۆ ناوەوەی رۆژهەلاتی كوردستان و تۆڵەكردنەوەی شكستی فەجری یەك و شكستی پەلامارەكانی باشووری عێراق و بەرینكردنەوەی بەرەی جەنگ.
بۆ ئاگاداربوون بزانین چی لەسەر ئەم ئۆپەراسیۆنە نووسراوەو چۆن بووەو زەرەرو زیانەكانیان چەند بووە, وە رۆڵی پارتی و قەبارەی هێزەكەی چەند بووە لە ئۆپەراسیۆنەكە, ئەوەی لە حاجی ئۆمەران ئێران كردویەتی لە داگیركردن و گۆڕینی ناوی شوێنەكان دواتر لە هەڵەبجەش دووبارەی كردۆتەوە:
پێشتر شەڕ و پێكدادان لەنێوان هێزەكانی عێراق و ئێران لە بەرەی باشوور بەرەو چەقبەستوویی رۆیی, ئێران نەیتوانی هیچ دەستكەوتێكی سەربازی بە دەست بهێنێت. هێزەكانی ئێران چەندین جار هێرشی شەپۆلی مرۆیییان لە زەلكاوەكان و بیابانەكانی باشوور ئەنجامدا، وەلێ هێزەكانی عێراق شكستیان بە هەموو شەپۆڵە مرۆییەكانی ئێران هێنا, كە ئێران لەو سەرو بەندە ژمارەی دانیشتووانی سێ جار ژمارەی دانیشتووانی عێراق زیاتریش بوو, بەلام پارتی دەرگایەكی گرنگی سەربازی بۆ ئێران بەڵام ماڵوێرانكەر بۆ خەڵكی كوردستان كردەوە , دەرفەتی گواستنەوەی جەنگی بۆ كوردستان خۆش كرد و زەمینەی ساز كرد, ئێران بێ شەپۆڵی مرۆیی و تەقاندنەوەی كێڵگە بەرینەكانی مین سنوورەكان ببڕێت و بێتە ناو عێراقەوە.
ئامانجی سەرەكی ئەم ئەركە دەستپێكی میحوەری حاج عومران بوو كە لەسەر سنوور هەڵكەوتووە و بە زەوییەكی شاخاوی دەورە دراوە. پێشمەرگەكانی پارتی دێموكراتی كوردستانی عێراق بە لە بەرچاوگرتنی شارەزاییان لە ناوچەكەو پەیوەندییان لە گەڵ خەڵكەكەی سەرمایەیەكی گەورەیان بۆ ئێرانییە هێرش بەرەكان دروست كردو توانیان بیان بەنە پشت بەرەی عێراقییەكانەوە.
لە میانی ئۆپەراسیۆنەكە ئێران 284 كوژراوو 487 بریندار و 134 بێسەرو شوێنی هەبوو, وێڕای زیانی مادی. بەڵام عێراق زیانەكانی زیاتر بوو “4000 كوژراو یان بریندار , 164 دیل, هاوكات 5 فرۆكەی جەنگی و 8 كۆپتەری بەردرانەوە, 40 تانك 45 ئۆتۆمۆبیلی سەربازی تێك شكێنراون , وە 20 تانك و 12 تۆپ و 50 ئۆتۆمۆبیلی سەربازی و دەیان پارچە چەكی دی دەستكەوتی هێزەكانی كۆماری ئیسلامی بوونە.
https://en.wikipedia.org/wiki/Operation_Dawn_2#cite_note-2
زۆربەی سەرچاوەكان ئاماژە بەوە دەدەن كە فەجری دوو هێزی چەكداری كۆماری ئیسلامی ئێران و پارتی دیموكراتی كوردستان بە هاوبەشی ئەنجامیان داوە لە رێكەوتی 20-7-1973 تا 4-8-1983, تیایدا 390 كیلۆمەتر چوارگۆشە لە خاكی عێراق داگیر كرا, لەم ئۆپەراسیۆنەكە 1000 پێشمەرگەی پارتی بەشداری كردووە:
https://en.wikipedia.org/wiki/Operation_Dawn_2

“هێزەكانی ئێران لە رێگای چاوساغەكانیەوە دزەی كردە ناو عێراقەوە بە قوڵایی 16 كیلۆمەتر و دەستی بەسەر زۆر چیا و سەربازگەو 43 گونددا گرت, لەناویاندا بارەگای سەركردایەتی حدكا, بە پێی بۆچون ئێرانییەكان ناوچەكە لە روی ستراتیجیەوە گرنگی نەبوو, بەڵام ئۆپۆزسیۆنی كوردی رۆژهەڵاتی لاواز كرد, هاوكات لەو ناوچەیە حكومەتی عێراقی لە دەربەدەری دامەزراند, بەدوای ئەم شەڕە دوو روداو رویاندا, رێكەوتنی عێراق لە گەڵ توركیاو واژۆكردنی پەیمانی ئەمنی هاوبەش, رێكەوتنی ی ن ك لە گەڵ بەغدا-http://www.moqatel.com/openshare/Behoth/Siasia2/IranIraqAr/sec14.doc_cvt.htm”.

“لە 29ی تیرماهی 1362 “20-7-1983” لە میحوەری پیرانشار- حاجی ئۆمەران لە لایەن هێزە چەكدارەكانی ئێران و هێزەكانی كوردی عێراقەوە هێرش ئەنجامدرا, بە دروشمی یا ئەڵا , یا ئەڵا, یا ئەڵا و بەناوی فەجری 2, لە ژێر سەركردایەتیەكی هاوبەشدا, لە ئەنجامی شەڕەكە سەربازگەی تەمەر چین و سەربازگەی حاجی ئۆمەران, گومرگی سنور, وە چەندین چیای بەرزی وەك كۆدۆ 3000 مەتری و گردمەند2519 مەتری و ئازادی 3700 مەتری و چەندین شارە دێی وەك رایات و ئازادی و زینیوێ و , مەمی خەلان و …. دەستیان بەسەردا گیرا . لە ئۆپەراسیۆنەكە 24 گوردانی هاوبەش پاسدارو سوپا لە بەرەی ئێرانەوە بەشدارییان كرد, كە 17یان لە هەرێمی فارسەوە هاتبوون-
https://what.sapp.ir/emtedad_fars/1532093192345b36c2bcDOEc-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%85%DB%8C-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87″.
“فەجری 2 ناوی ئەو شەڕە هاوبەشەیە, كە هێزەكانی ئێران بە هاوكاری كوردەكانی عێراق” لەوكاتە هەر پدك بوو”ئەنجامیاندا, تیایدا توانرا بەرزاییەكانی 2519, 2120, 1970,2062 و 80 رەبایە, 200 كیلۆمەتر چوار گۆشەو 60 تانك و 150 زرێپۆش بگرترێت و هاوكات بووە هۆی 4000 كوژراوو برینداری عێراقی, 510 دیل و خستنە خوارەوەی 9 فرۆكەو زیانێكی زۆری مادی دی بە سوپای عێراقی گەیشت,.
هێرشی دوو هەفتەیی ئێران و پارتی دیموكرات بۆسەر ناوچەی حاجی ئۆمەران لە 20ی تەموز و گرتنی هەردوو چیای كۆدۆ و گردە مەندیل و ئازادی و كۆمەڵێك چیای بەرزی دیكە، هەروەها ناوچەكانی شیوەڕەش، ماوەتان، حاجی ئۆمەران، خەلان، زینوێ، ئالانە، ئازادی، بابكراوە، رایات، رەشەمێ، گوندە ژێر و گەلە ژێرو بەشێوەی گشتی ئێران 43 گوند و شارە گوندی داگیركرد. لە هێرشی هاوبەشی سوپای ئێرانی و كوردەكان, 390 كیلۆمەتر دووجار لەخاكی عێراق ئازاد كراوە https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1_%DB%B2″.
فەجری دوو نەك نەبووە دابینكردنی ناوچەی نفوز بۆ پارتی, بەلچكە قازانج سەری مایەی خوارد, بووە كاولكردنی ناوچەكە, تەنها ئێران گۆڵی خۆی كرد.
پاش شكستی ئێران لە فەجری یەك, بانگەشەی ئەوە كرا كە توانای هێرشی نەماوە, بۆیە ئێران پێویستی بە سەركەوتنێك هەبوو, بەم ئۆپەراسیۆنە بە دەستی هێنا. لەم ئۆپەراسیۆنە هێزێكی بچووك بەكار هێنرا, زیانی كەم كرا و مسۆگەركردنی سەركەوتنی ئۆپەراسیۆنەكە كرا.
لە حاج عۆمران لە سەرەتای شەڕەوە هیچ جموجۆڵێك لەلایەن ئێرانەوە لەم قۆڵەوە نەكرابوو, بەم ئۆپەراسیۆنە ناوچەكە هێنرایە ناو جەنگەوە. پێش هێرشەكە بە 24 كاتژمێر زووتر, دزە كرایە پشت سەنگەرەكانی عێراق, ئەم كارە عێراقییەكانی توڕە كردو ئەمەی خستە ئەستۆی پارتی.
دوای گرتنی ناوچەكە, ئێرانییەكان سەربازگەی حاجی ئۆمەرانیان ناونا حمزە سید الشهدا و بەرزاییەكانی حاجی ئۆمەرانیشیان گۆڕی بۆ “شەهید سەدر”.
لەو كاتە لەتیف نسەیف جاسم، وەزیری ئەوكاتی راگەیاندنی عێراقی رایگەیاند كە زلهێزێكی جیهانی و هەروەها حیزبی شیوعی عێراقی” دروشمی راوەستانی دەست بەجێی جەنگی ئێران و عێراق بوو لەو كاتەدا, یان بەشداری حشع ی لە قەندیلی دووی بە بەشداری لە فەجری دوو زانیووە, یاخود لە خۆیەوە ئەم لێدوانەی داوە, حشع هیچ شەڕێكی هاوبەشی لە تەك ئێرانییەكان نەكردووە” لە ئۆپەراسیۆنی فەجر 2 یارمەتی هێزەكانی ئێرانیان داوە. ڕاستەوخۆ دوای سەركەوتنی ئێران لە ئۆپەراسیۆنەكە، ڕادیۆی لەندەن رایگەیاند كە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئەركێكی لەسەرە بۆ بەكارهێنانی هێز, ئێران ناچار بكەن كۆتایی بە جەنگەكە بهێنێت. هەروەها ڕادیۆی ڕیاز لە سەرچاوە ڕۆژنامەوانییەكانی لە پاریسەوە رایگەیاند تاران بەردەوامە لە كڕینی چەك لە تەلئەبیب بۆ درێژەدان بە جەنگ.
https://www.hamshahrionline.ir/news/1430/%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1-%DB%B2
بەم شێوەیە بینیمان فەجری دوو كاردانەوەی جیهانی بوو, بەمەش پارتی بە دەستی خۆی بەنزینی كرد بەسەر خۆی و گەلدا.
ئۆپەراسیۆنەكە كاتژمێر 12ی شەو بە دروشمی “یا الله یا الله یا الله” دەستی پێكرد, لەم ئۆپەراسیۆنەدا ١٦ كەتیبەی سوپای پاسداران و شەش كەتیبەی پیادە و یەك كەتیبەی میكانیكی سوپا بەشدارییان كرد. لە میانی ئۆپەراسیۆنەكە حوجەتول ئیسلام مستەفا ڕادانی پوورو زەبیحوڵڵا ئەسیزادە فەرماندەی لیوای ١٨ی غەدیر كوژران:
https://www.imna.ir/news/589467/%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1-%DB%B2-%D8%B6%D8%B1%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%87%D9%84%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D9%87%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B6%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8
بەشێك لە هێزەكانی ئێران ٢٤ كاتژمێر پێش دەستپێكردنی ئۆپەراسیۆنەكە جوڵەیان كردە پشت هێزەكانی عێراقەوە. لە جەنگەكە هێزەكانی ئێران پێك هاتبوون بوون لە 24 كەتیبەی پیادە و میكانیكی, وە هێزەكانی عێراق بریتی بوون لە ٣٦ كەتیبەی پیادە و كۆماندۆ. ژمارەی كوژراوەكانی عێراق لە ئۆپەراسیۆنەكە ٤١٦٤ كەس بوو:
http://www.aviny.com/Occasion/enghelab_jang/defaemoghaddas/93/amaliat/zamini/valfajr-2/valfajr.aspx?%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1-2
http://www.aviny.com/Occasion/enghelab_jang/defaemoghaddas/93/amaliat/zamini/valfajr-2/valfajr.aspx?%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%AC%D8%B1-2

لە تۆڵەی ئەم هێرشە هاوبەشە, سەرباری ئەوەی 5 رۆژ مابوو ئۆپەراسیۆنەكە كۆتایی بێت, بەعس كەوتە بێسەروشێنكرردنی بارزانییەكانی قوشتەپە, هاوكات دەرگای جهەنەمی بەكارهێنانی چەكی كیمیاویشی بۆ یەكەمجار لە كوردستان كردەوە”بە گازی خەردەل 100 كەس لە سوپای ئێران و كوردە هاوپەیمانەكانی پێوە بوون, بە هۆی بێ ئەزموونییەوە گازی كیمیاوی سوپای عێراقیشی لە مەرگ بێبەری نەكرد –
https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D8%AC_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82_%D9%84%D9%84%D8%A3%D8%B3%D9%84%D8%AD%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D9%83%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%88%D9%8A%D8%A9 “.

ئەنجامی ئۆپەراسیۆنی فەجری دوو
ئۆپەراسیۆنەكە بۆ ئێرانییەكان لە 20ی یۆلی 1983 و بۆ عێراقییەكان لە 22ی یۆلی 1983 دەستی پێكردووە, پارتی چاوساغی بۆ هێزەكانی ئێران كردووەو دەستی سوپای ئێرانی راكێشاوەتە پشت سەنگەرەكانی عێراقەوە بە قولایی 16 كیلۆمەتر, بەهۆی جەنگەكەوە 43 شارۆچكەو گوند وێران بووەو كراونەتە گۆڕەپانی جەنگ, 200 بۆ 390 كیلۆمەتر چوارگۆشە خاك لە لایەن ئێرانەوە داگیركراوە.
كۆماری ئیسلامی لە یەكەم چركەی هاتنە ناوەوەی دەستی كردووە بە گۆڕینی ناوی شوێنەكان كە بەعس ئەوەی نەكرد لە رابردوو. ئامانجێكی جەنگەكە لێدانی كۆمەڵەو دیموكرات بوو لە ناوچەكە كە لەو كات و ساتە دوژمنی هاوبەشی ئێران و پارتی بوون, بارەگاكانیان هێنابووە ئەم دیو سنوور و لەوپەڕی چالاكی سەربازی خۆیاندا بوون.
لە جەرگەی ئۆپەراسیۆنەكە بەعسی فاشی كەوتە شوێنبزر كردنی هاوولاتییە سڤیلە بارزانییەكانی قوشتەپە و بەحركەو …… . پارتی دیموكراتی كوردستان بە هێزێكی هەزار كەسییەوە بەشداری ئۆپەراسیۆنەكەی كردووە.
دوای فەجری دوو, ئێرانییەكان دوو ئۆپەراسیۆنی دیكەیان لە هەمان ناوچە ئەنجام دایەوە, كەربەلای 2 لە دوی سەپتەمبەری 1986, وە كەربەلای 7 لە رێكەوتی 4ی ئازاری 1987, لێ لەبەر ئەوەی هێزی كوردی نەگلابوونە ئۆپەراسیۆنەكەوە بۆیە بەعس كاردانەوەی نەبوو بەرامبەر بە خەڵك.
بۆ زانیاریش هیچ ئۆپەراسیۆنێك هاوبەش یان تەنهای ئێرانییەكان لە كوردستان, ناوی كوردی یان ناوی جێگاو شارێكی كوردستانی هەڵنەگرتووە.
لە كۆتادا بۆمان دەردەكەوێت پارتە بەشداربووەكانی ئۆپەراسیۆنە هاوبەشەكان لەگەڵ ئێران لای چەوتی مێژوویان گرتووە لەو كاتە, بۆیە پێویستە دان بە هەڵەكانی خۆیان بنێن و زانیاری تەواو بدەنە خەڵكی و داوای لێبوردن لە خەڵك بكەن و لە سامانی سەركردەو پارتەكانیان قەرەبووی هاولاتیانی ئەو ناوچانە بكەنەوە.

ماویەتی…

سۆرن مامە حەمە یەكەمینی ئەو شەهیدە رۆژنامەنووسانەیە لەسەر كاری رۆژنامەنووسی لە باشووری كوردستان تیرۆر كران, چۆن كاوە لە باوەشی دایكیا تیرۆر كرا, چۆن سەردەشت عوسمان رفێنرا و بە ساردی هێنرایەوە بۆ باوەشی دایكی, سۆرانیش تیرۆركردنەكەی تراژیدیانە بوو, ئەو چەندە بوێر بوو لە وتن و كرداردا, هێندەش پەیوەست بوو بە باوەشی دایكیەوە.
بۆ كۆتایی هێنان بە وتنی راستیەكان كۆتایی بە ژیانی سۆران هێنرا, كەچی چواردە ساڵە راستی تیرۆركردنەكەی نە وتراوە, لێ لە ویژدانی گەلیشدا بە زیندویی ماوە, دەیانزانی تا سۆران بمێنێت راستی هەر دەوترێت, كەسانی گەندەڵ و چەوسێنەر بۆ درێژەدان بە كارەكانیان پێویستیان بەوەیە كۆتایی بەو وتنانە بهێنن, لە رێگای سەندنەوەی ژیان لەو رۆژنامەنووسانەی بەرەو روی تالان و بڕۆو كارە نا ئەخلاقییەكانیان بونەتەوە, چونكە تا ژیانی سوارچاكانی دادپەروەری بەردەوام بێت وتنی راستییەكان و دەرخستنی بۆ رایگشتی بەردەوام دەبێت, سەندنەوەی ژیان سەندنەوەی وتنی راستییەكانە.

دۆسیەكانی رۆژنامەنووسان لە جیهان
دۆسیەی رۆژنامەنووسانی تیرۆر كراوی كوردستان بەشێكی بچوكە لە تیرۆری رۆژنامەنوسانی جیهان, لەو شوێنانەی تاوانكار لە سزا رزگاری نەبووەو دیموكراسیەت بوونی هەبووە وەك وڵاتی ماڵتا حكومەت بەهۆوەی روخاوە, چونكە كوشتنی رۆژنامەنووس تاوانێكی كوشتنی ئاسایی نییە, چەندە كوشتنی جەستەیە, هێندەش كوشتنی وتنی راستییەكانە, دەرخستنی نا دادپەروەری دەسەلاتدارییە.
كوشتنی رۆژنامەنووسان دۆسیەیەكی گەورەی رزگاربوونی تاوانبارانە لە سزا لە ئاستی جیهانی, چونكە تاوانكاران كەسانی گەندەڵن و دەست رۆیشتوون لە رێگای گەندەڵییەوە بە هێزو دەسەلاتدارن بوونە, بۆیە بە سانایی لە زۆنی وڵاتانی گەندەڵ و نەبوونی یاسا لە سزاو لێپرسینەوە رزگاریان دەبێت.
لە ساڵی 1992ەوە تا هەنووكە زیاتر لە 1400 رۆژنامەنووس لە جیهان تیرۆر كراوە, تەنها لە دەیەی رابردوودا لە جیهان 226 رۆژنامەنووس تیرۆر كراون, لە كۆی 278 كاری تیرۆریستی سەبارەت بە دۆسیەی گەندەڵی لە جیهان, رۆژنامەنووسان 81,2% ی قوربانیانی بەرەو روبوونەوەی گەندەڵی پێك دەهێنن, واتا زۆربەی باجی بەرەو رووبوونەوەی گەندەڵی رۆژنامەنووسان داویانە, دوای ئەوانیش دادوەرو پۆلیس دێن, هاوكات 81%ی تاوانبارانی دۆسیەی تیرۆری رۆژنامەنووسان لە سزا رزگاریان بووە لەو ماوەیەدا, وەلێ لە هەرێمی كوردستان رزگاربووانی بكەری تیرۆری رۆژنامەنووسان لە سزا رێژەكەی گەیشتۆتە 100%, وە قوربانیەكانی 100% رۆژنامەنووسانن, ئەمەش كارەساتەو كردنەوەی دەرگایە بۆ تیرۆری رۆژنامەنووسان بە ئازادی و بەردەوامی دان بە گەندەڵی و ئازادكردنی.
لە نێوان ساڵانی 2005 بۆ 2020دا 87%ی دۆسیەكانی تیرۆری رۆژنامەنووسان لە جیهان نەگەیشتووە بە ئەنجام یان هەر لایەنەكانی دادوەری لێ ئاگادار نەكراوەتەوەو تاوانباران لە سزا رزگاریان بووە, هەر چوار دۆسیەی تیرۆری رۆژنامەنووسانی كوردستانیش دەكەونە ئەو ماوە مێژوەوە.
لەو وڵاتانەی كە تیایاندا تاوانبار لە سزا رزگاریان بووە, سۆماڵ بە پلەی یەكەمی رزگار بوونی تاوانبارە لە سزا, وڵاتی سوریا دووەم و عێراق سێیەمی ئەو وڵاتانەیە, كە هەرێمی كوردستانیش بەشێكە لێی, عێراق لە ریزبەندی ژمارە 172ە لە كۆی 180 وڵات لە ئازادی رۆژنامەگەری لە جیهان,32 پلە لە خوار سۆماڵەوەیە .

ئەوروپاو رزگار نەبوونی تاوانباران لە سزا
لە پێنج ساڵی رابردوودا, وڵاتانی ئەوروپا پێنج كاری تیرۆریستی بەرامبەر بە رۆژنامەنووسان ئەنجامدراوە, وەلێ چواریان تاوانباران دۆزراونەتەوەو سزا دراون دەكاتە 80% ی دۆسیەكان, پێَچەوانەی جیهان كە زیاد لە 80%ی رزگاریان بووە, وە دوو لەو پێنج حالەتە بۆتە هۆی روخانی حكومەتەكان, كە پێگەشیان بەهێز بووە پێشتر بەهۆی ناڕەزایەتی جەماوەر لەو كارانەو كاردانەوەی توند لە هەمبەری, چونكە رۆژنامەنووسان پێگەی بەهێزیان لە كۆمەڵگاكانیان هەیە , لە خوارەوە ئاماژەیان پیچ دەدەین:

• رۆژنامەنووسی ماڵتایی كارۆانا غالیزیا لە رێكەوتی 16ی ئۆكتۆبەری 2017 تیرۆركرا, لە ئەنجامدا بەهۆی ناڕەزایەتی گشتییەوە جۆزیف مسكاتی سەرەك وەزیرانی ولات ناچاركرا دەست لە كار بكێشێتەوە, هەرچەندە بكوژەكەشی بە 15 ساڵ زیندانی حوكم دراو لە سزا رزگاری نەبوو.
• رۆژنامەنووسی سلۆفاكی جان كۆسیاك لە رێكەوتی 21-2-2017 تیرۆر كرا, ناڕەزایەتییەكان بووە هۆی دەست لەكار كێشانەوەی ربەرت فیكۆی سەرۆك وەزیران لە رێكەوتی 11-3-2020 واتا دوای 20 رۆژ لە تیرۆركردنەكە, هەرچەندە 13 دادوەر دەستگیركران بەهۆی پەیوەندییان بە دۆسیەكەوە.
• رۆژنامەنوسی بولگاری فیكتۆریا مارینۆفا لە 7ی ئۆكتۆبەری 2018 تیرۆر كرا, ناوبراو بووە سێیەم رۆژنامەنووسی تیرۆركراوی ئەوروپی, تۆمەتبار بەناوی سفیرین كراسمیرۆف لە ئەڵمانیا دەستگیرا.
• رۆژنامەنووس ئار دی فرێسی هۆڵەندی لە 15ی یۆلی 2021 تیرۆر كرا, سێ گومان لێكراو دەستگیركران.
• جۆرج كاریفاز رۆژنامەنووسی یۆنانی لە رێكەوتی 9ی ئەبرێلی 2021 لە نزیك ماڵەكەی لە شاری ئەسینای پایتەخت تیرۆر كرا. بە پێی زانیارییەكانی بەردەستی ئێمە هێشتا بكوژی رۆژنامەنووس جۆرج كاریفاز نەدۆزراوەتەوە, تاكە رۆژنامەنووسە لە ئەوروپا هێشتا بكوژەكەی ئازادن. ئەوەی شایانی باسە یۆنان خراپترین وڵاتی ئەوروپایە لە بواری ئازادی رۆژنامەنووسی, لە ریزبەندی 108 ە لە كۆی 180 وڵاتی جیهان كە ئێران و ئەریتریا و كۆریای باكوور لە خواروەی ریزبەندیەكەن.

كوردستان بۆ خراپترینی جیهان بێت

وەك لە ئەنجام و ئامارەكان بینیمان, رزگاربوونی تاوانبارانی بكوژی رۆژنامەنووسان لە كورستان رێژەی 100% ە, وە قوربانیانی بەرەو روبوونەوەی گەندەڵیش 100% رۆژنامەنووسانن, ئەمەش ئامارێكی ترسناكەو دەرگا دەكاتەوە بۆ كۆمەڵكوژ كردنی رۆژنامەنووسان و رێگا گرتن لە وتنی راستییەكان و شاردنەوەی دەرخستنی تاوانی كوشتنەكان, هاوكات دەریشی دەخات تەرزی رۆژنامەنووسانی دژ بە گەندەڵی وەك سۆران و سەردەشت و كاوە خەباتكاری ریزی پێشەوە گەندەڵین, كاری رۆژنامەنووسی لە رووی ئەخلاقییەوە وتنی راستییەكانە.
ئەگەر حكومەتی هەرێمی كوردستان ئەو خواستەی نییە كە دەرگی تیرۆری رۆژنامەنووسان ئازاد بكات, پێویستە تاوانبارانی تیرۆری رۆژنامەنوسان سۆران و سەردەشت و كاوەو ویداد لە سزا رزگاریان نەبێت , ئەنجامی كەیسەكانی تیرۆری رۆژنامەنووسان ئاشكرا بكات, راستییەكان رابگەیەنێت, مۆنمێنتی یاداوەرییان بۆ دروست بكات, یاداوەرییان فەرمی و رێگا پێدراو ئازاد بكات, داوای لێبوردن لە بنەماڵەكانیان بكات, قەرەبوو بكرێنەوە.

دوای 22 ڕۆژ له‌ كیمیابارانكردنی گونده‌كانی بالیسان و شێخ وه‌سانان له‌ باشووری كوردستان به‌هۆی بوونی باره‌گای پاسدار له‌ گونده‌كه‌یان, له‌ رێكه‌وتی 16-4-1987له‌ باشووری كوردستان, شارێكی دیكه‌ كوردستان كه‌وته‌ به‌ر شاڵاوی كیمیابارانكردن 28-6-1987 له‌ لایه‌ن فڕۆكه‌ جه‌نگیه‌كانی حكومه‌تی ئێراقه‌وه‌, ئه‌ویش شاری سه‌رده‌شت بوو له‌ رۆژهه‌لاتی كوردستان, به‌مه‌ش شاری سه‌رده‌شت بووه‌ یه‌كه‌م شار كیمیاباران بكرێت له‌ جیهاندا, وه‌ سێیه‌م شار دوای هێرۆشیماو ناكازاكی به‌ر چه‌كی كۆكوژ بدرێت و خه‌ڵكه‌كه‌ی كۆمه‌ڵكوژ بكرێت.

بۆ حكومه‌تی عێراقی شاری سه‌رده‌شتی هه‌ڵبژارد له‌و كات و ساته‌دا؟.

بۆ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ ده‌بێت له‌ روداوه‌كانی چه‌ند رۆژ پێشووتری ئه‌و ناوچه‌یه‌ بڕوانین, ده‌ستنیشانی روداوه‌كان و جوڵه‌ سه‌ربازییه‌كانی به‌ره‌ی به‌رامبه‌رعێراق بكه‌ین ئه‌وانه‌ی گوزه‌راون, بۆ هۆكاری كیمیابارانكردنی ئه‌مه‌ش سه‌ره‌تا با له‌ زمانی شایه‌د حاڵه‌كانی خه‌ڵكی شاره‌كه‌وه‌ بزانین شاری سه‌رده‌شت له‌و چركه‌ ساته‌دا بۆچوونی ئه‌وان له‌و باره‌یه‌وه‌ چی بووه‌؟, بۆچی عێراق شاری سه‌رده‌شت و خه‌ڵكه‌ سڤیله‌كه‌ی كرده‌ نیشانه‌ی خۆی له‌و كات و ساته‌دا؟؟, بزانین له‌م باره‌یه‌وه‌ له‌ لایه‌ن خڵكی شاره‌كه‌وه‌ چی وتراوه‌: (( له‌ پاش روودانی ئه‌و كاره‌ساته‌ و رۆژێك دواتر له‌ نێو خه‌ڵكی شاردا بڵاوبۆوه‌، كه‌ به‌ره‌ی كوردستانی (باشووری كوردستان) له‌ شوێنێكی شاری سه‌رده‌شت كۆبوونه‌وه‌یان كردووه‌ و رێژیمی عێراق له‌و كۆبوونه‌وه‌یه‌ ئاگادار بوون. به‌ واتایه‌كی دیكه‌، ئه‌وكات باسی ئه‌وه‌ ده‌كرا، كه‌ كه‌سانی ئاگادار و ته‌نانه‌ت به‌شدار له‌ كۆبوونه‌وه‌ی به‌ره‌ی كوردستانی، وه‌ك سیخوڕ به‌رپرسانی عێڕاقیان له‌ شوێن و كاتی كۆبوونه‌وه‌ ئاگادار كردۆته‌وه‌. شایانی باسه‌، كه‌ هیچ كام له‌ به‌رپرسی حیزب و رێكخراوه‌ سیاسییه‌كانی باشووری كوردستان باسیان له‌ دروستی و ناڕاستی ئه‌و هه‌واڵه‌ نه‌كردۆته‌وه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ راگه‌یاندنی فه‌رمی خۆیاندا زۆر به‌ كه‌می باسی ئه‌و كاره‌ساته‌ ده‌كه‌ن.- 22 ساڵه‌ی یادی كاره‌ساتی بۆمبارانكرانی شاری سه‌رده‌شت به‌ بۆمبی شیمیایی -ئا: عه‌زیز شێخانی )). دیاره‌ له‌ راستیدا له‌و كاته‌دا به‌ره‌ی كوردستانی دانه‌مه‌زرابوو, بگره‌ بیرۆكه‌ی دامه‌زراندنیشی هێشتا نه‌هاتبووه‌ ئاراوه‌, بۆ زانیاریتان له‌ 7ی ئایاری 1988 به‌ره‌ی كوردستانی راگه‌یه‌نراوه‌, وه‌ له‌ كۆی 7 پارتی به‌ره‌ی كوردستانی چواریان “شیوعی, پاسۆك, گه‌ل, زه‌حمه‌تكێشان” به‌شداری هیچ جه‌نگێكی هاوبه‌شی پێشمه‌رگه‌ -ئێرانی نه‌كردووه‌.
لێ لێكۆڵه‌ری به‌ ناو بانگی هۆڵه‌ندی یۆست هلته‌رمان له‌ باره‌ی كیمیابارانكردنی شاری سه‌رده‌شت و هۆكاره‌كه‌ی ده‌ڵێت: ((سه‌رده‌شت كه‌ شارۆچكه‌یه‌كی كورد نشینی سه‌ر سنوور و نزیكی به‌ره‌بوو (مه‌به‌ست به‌ره‌ی شه‌ڕی عێراق ئێرانه‌), بوو بووه‌ داڵده‌ و په‌ناگای گوندنشینه‌ ئاواره‌كان و سه‌ربازگه‌ی هێزه‌كانی ئێران, كه‌ وه‌ك ناوچه‌یه‌كی پشتی به‌ره‌ به‌كاریان ده‌هێنا, پێشتر سه‌رده‌شت گه‌لێ جار به‌ فڕۆكه‌ بۆردمان كرابوو چه‌ند ڕۆژێك پێش هیرشه‌ كیمیاویه‌كه‌ش, هێزه‌كانی ئێران و عێراق كه‌وتبوونه‌ شه‌ڕه‌وه‌ له‌ نزیك چیای مامه‌نده‌ و پاشان له‌ هێڵه‌كانی به‌ره‌دا, یه‌كه‌مجار ئێرانییه‌كان به‌ یارمه‌تی پێشمه‌رگه‌كانی ینك, به‌ر له‌ هێرشێكی عێراق بگرن و بیانشكێنن, به‌ڵام وه‌ك حه‌مه‌ی حه‌مه‌ سه‌عید, كه‌ به‌شداربوویه‌كی ینك بوو له‌و شه‌ڕانه‌دا (چاوپێكه‌وتنێكی ساڵی2002دا) ده‌یگێڕێته‌وه‌ كه‌ هێزه‌كانی عێراق خۆیان كۆكرده‌وه‌ و جارێكیتر هێرشیان كرده‌وه‌ و كۆنترۆڵی ته‌واوی ناوچه‌كه‌یان كرد, ئا له‌م كاته‌دا بوو كه‌ عێراق به‌ كیمیاوی په‌لاماری شارۆچكه‌كه‌یدا. گه‌لێ شایه‌تحاڵ له‌ سه‌رده‌شتدا ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌ فڕۆكه‌كانی عێراق چه‌ندین بۆمبی كیمیاییان خستووه‌ته‌ خواره‌وه‌ و پاشان بۆ ماوه‌ی بیست ده‌قیقه‌ به‌ ئاسمانی ناوچه‌كه‌دا سوڕاونه‌ته‌وه‌, پێش ئه‌وه‌ی له‌ ئاسۆدا له‌ چاو ونبن – كارێكی ژه‌هراوی-یۆست هلته‌رمان، وه‌رگێڕانی محه‌مه‌د حه‌مه‌ ساڵه‌ح تۆفیق-كۆمپانیای ئاوێنه‌- ل112)).

ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی نه‌سری 4 و 5
ئه‌و جه‌نگه‌ هاوبه‌شه‌ كه‌ كاك حه‌مه‌ی حه‌مه‌ سه‌عید باسی كردووه‌, ئێران ناوی ناوه‌ ئۆپه‌راسیۆنی نه‌سری 5, ئه‌م ئۆپه‌راسیۆنه‌ له‌ رێكه‌وتی 21-6-1987 قاسم سلێمانی فه‌رمانده‌یی كردووه‌, بووه‌ هۆی ده‌یان هه‌زار كوژراو بریندار, یه‌كێكه‌ له‌و جه‌نگانه‌ی قاسم سلێمانی سه‌ركردایه‌تی كردووه‌و شكستی تێدا هێناوه‌.
ئۆپه‌راسیۆنی نه‌سری پێنج له‌ كاتژمێر 0:15 شه‌وی 22-6-1987به‌ دروشمی یا زه‌هرا له‌ به‌رزاییه‌كانی فه‌رفه‌ره‌ له‌ باشووری خۆرئاوای شاری سه‌رده‌شت ده‌ستی پێكرد, ئامانجی سه‌ره‌كیش لێی رێگا گرتن بوو له‌ هاتوچۆی پێشمه‌رگه‌ی رۆژهه‌لات بۆ ده‌شتی بۆجار له‌ناوچه‌ی سه‌رده‌شت.
ئه‌م ئۆپه‌راسیۆنه‌ به‌ دوای ئۆپه‌راسیۆنی كه‌ربه‌لا 10 له‌ رێكه‌وتی 14-4-1987 بۆ 25-4-1987 له‌ ناوچه‌ی سه‌رده‌شت–بانه‌ له‌ رۆژهه‌ڵات و ناوچه‌ی ماوه‌ت به‌ره‌و سوركێو له‌ باشووری كوردستان به‌ به‌شداری پێشمه‌رگه‌ی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان ئه‌نجام درا, تیایدا 250 كم چوارگۆشه‌ خاكی عێراق له‌ لایه‌ن رژێمی ئێرانه‌وه‌ داگیر كرا, له‌م ئۆپه‌راسیۆنه‌ فه‌رمانده‌ی تۆپخانه‌ی هێزی زه‌مینی سوپای پاسداران حه‌سه‌ن شه‌فیزاده‌ و چه‌ند فه‌رمانده‌یه‌كی دیكه‌ كوژران.
هاوكات له‌ گه‌ڵ ئۆپه‌راسیۆنی نه‌سری پێنج , رۆژی پێشتر ئۆپه‌راسیۆنی نه‌سری چوار له‌ رێكه‌وتی 21-6-1987 بۆ رۆژی هه‌ینی 26-6-1987 له‌ میحوه‌ری سه‌رده‌شت – بانه‌ به‌ هاوكاری پێشمه‌رگه‌كانی ینك ئه‌نجامدرا, تیایدا شارۆچكه‌ی ماوه‌ت داگیر كرا وه‌ 6000 كه‌س له‌ هێزه‌كانی عێراق كوژرا وه‌ 557 كه‌سیش دیل كران به‌ وته‌ی كۆماری ئیسلامی ئێران.

ئه‌دی ئاماره‌كانی حكومه‌تی عێراقی چی ده‌ڵێن؟

رژێمی عێراقی له‌ رێگای نامه‌یه‌كه‌وه‌ كه‌ به‌ واژۆی عه‌میدی روكن به‌ڕێوه‌به‌ری ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی هه‌واڵگری سه‌ربازی نووسراوه‌و ئاراسته‌ی به‌ڕێوه‌به‌ری هه‌واڵگری سه‌ربازی یه‌كه‌ی پێنج كراوه‌ وه‌ك زانیاری, له‌ رێكه‌وتی 4ی ئۆگستۆسی 1987 , به‌ ژماره‌ ش1-ق1-81-ق ص-1654.
سه‌باره‌ت به‌ زیانه‌كانی مانگی نیسان كه‌ ئۆپه‌راسیۆنی كه‌ربه‌لای 10, شه‌ڕێكی هاوبه‌شه‌ له‌ نێوان كۆماری ئیسلامی و هێزه‌كانی ینك وه‌ك ئاماژه‌مان پێدا, له‌ ناوچه‌ی سه‌رده‌شت -بانه‌, سه‌رجه‌م 18000 كوژراو 24000 بریندار هه‌بووه‌, لێ به‌ پێی حكومه‌تی عێراقی زیانه‌كانی ئێران له‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی مانگی یۆنی كه‌ هه‌ردوو ئۆپه‌راسیۆنی نه‌سری 4 و 5 ه‌, له‌ هه‌ردوو دیوی باكورو باشووری ماوه‌ت” 12000 كوژراو, 14700 بریندار,8500 دیل ,4600 كوژراو به‌هۆی لێدانی چه‌كی تایبه‌ت”كیمیاوی” ه‌وه‌”, وه‌ 155 شه‌هید و 4600 بریندار له‌ شاری سه‌رده‌شت به‌ چه‌كی كیمیاوی.

زیانه‌كانی خه‌ڵكی شاری سه‌رده‌شت

ئه‌وه‌ی شایانی باسه‌ له‌م تاوانه‌ دژ به‌ مرۆڤایه‌تیه‌دا كه‌ ده‌وڵه‌تی عێراق ئه‌نجامی دا, به‌پێی ئاماره‌ فه‌رمییه‌كان، 8025 كه‌س له‌ كۆی 12000 دانیشتووانی شاری سه‌رده‌شت شه‌هید و بریندار بوون, واتا نزیك 67%ی كۆی دانیشتووانی شاره‌كه‌, لانی كه‌م 4500 كه‌س له‌و بریندارانه‌ واتا 56%ی كۆی برینداره‌كان پێویستیان به‌ چاره‌سه‌ری به‌رده‌وام هه‌بووه‌, له‌وانه‌ 1500 كه‌سیان له‌ نه‌خۆشخانه‌كان ماونه‌ته‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی شاری سه‌رده‌شت, له‌ چركه‌ ساتی یه‌كه‌م 20 كه‌س بوونه‌ته‌ قوربانی و دواتر ورده‌ ورده‌ ژماره‌ی قوربانیان بۆ 130 كه‌س به‌رزبۆته‌وه‌.

داوای لێبوردن بكه‌ن
هه‌فته‌ی پێش كیمیابارانكردنی شاری سه‌رده‌شت, دوو ئۆپه‌راسیۆنی گه‌وره‌ی ئێران و پێشمه‌رگه‌ی ینك له‌ ناوچه‌ی سه‌رده‌شت به‌ناوه‌كانی نه‌سری 4 و 5 به‌ڕێوه‌ چووه‌, درێژه‌ی ئۆپه‌راسیۆنی كه‌ربه‌لای 10 بوونه‌ له‌ هه‌مان ناوچه‌, كه‌ 57 رۆژ پێشتر له‌ هه‌مان جوگرافیا ئه‌نجامدراوه‌, له‌ هه‌موو ئۆپه‌راسیۆنه‌كاندا سوپای كۆماری ئیسلامی ده‌ستپێشخه‌ر بووه‌ له‌ هێرشه‌كه‌یاندا.
وه‌ك هه‌موو جاره‌كان دیكه‌, نهێنی كیمیابارانه‌كه‌ ئه‌نجامدانی ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی نه‌سری 4 و 5 ه‌, قوربانیش بۆ ئه‌م ئۆپه‌راسیۆنه‌ هاوبه‌شانه‌ خه‌ڵكی سڤیلی شاری سه‌رده‌شت و رێگاگرتن له‌ چالاكی پێشمه‌رگه‌ی رۆژهه‌ڵات بووه‌ له‌ رێگای رێگاگرتن له‌ چوونه‌ ناوه‌وه‌ له‌ ده‌روازه‌ی بێجاڕه‌وه‌.
واتا شاری سه‌رده‌شت به‌ ده‌ردی ده‌سته‌خوشكه‌كه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌ چوو, گه‌ل كوژه‌ی كورد شه‌ڕی هاوبه‌ش سه‌رچاوه‌ی ده‌رده‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی هه‌ردوو شاره‌كه‌و هه‌شتاكانی گه‌لی كورده‌.
خه‌ڵكی شاری سه‌رده‌شت له‌ كۆڕ و كۆبونه‌وه‌كان, نه‌یان شاردۆته‌وه‌ ڕاشكاوانه‌ لێره‌و له‌وێ ئۆباڵی كیمیابارانكردنی شاره‌كه‌یان خستۆته‌ سه‌ر هاوكاری ئێران-پێشمه‌رگه‌ له‌و ئۆپه‌راسیۆنانه‌ی ئاماژه‌مان پێی دا ((جێگای ئاماژه‌كردنه‌، كه‌ نه‌ ‌ ئێران و به‌رپرسانی رێژیمی تاران له‌ بیری هه‌زاران برینداری كاره‌ساتی ٧ ی پووشپه‌ڕدان و نه‌ به‌رپرسه‌ كورده‌كانی باشووری كوردستان، كه‌ هۆكارێك بوون بۆ ئه‌و په‌لاماره‌ به‌ هیچ جۆر ئاوڕیان له‌ قوربانییه‌كان و ئازاردیتوه‌كانی ئه‌و رووداوه‌ ژانهێنه‌ره‌ نه‌داوه‌ته‌وه‌ -22 ساڵه‌ی یادی كاره‌ساتی بۆمبارانكرانی شاری سه‌رده‌شت به‌ بۆمبی شیمیایی-ئا: عه‌زیز شێخانی )) .
كه‌واتا ئه‌ركێكی ئه‌خلاقییه‌ ئه‌وانه‌ی بڕیاری ئۆپه‌راسیۆنه‌ هاوبه‌شه‌كه‌یان دا, وه‌ به‌شدارییان تێدا كرد, داوای لێبوردن له‌ خه‌ڵكی شاری سه‌رده‌شت و گونده‌كانی بكه‌ن, وه‌ په‌یمان بده‌ن ئه‌م جۆره‌ ئۆپه‌راسیۆنانه‌ له‌ داهاتوودا دوباره‌ نه‌كه‌نه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ هه‌ر وڵاتێكی دیكه‌, به‌ هه‌ر شێوازو جۆرێكی دیكه‌ له‌ هه‌موو كات و زه‌مانێكدا, وه‌ مۆنمێنتی تایبه‌ت بۆ قوربانیانی شاری سه‌ه‌رده‌شت دروست بكه‌ن, جێگایه‌ك یان چه‌ندێك به‌ ناویانه‌وه‌ بكه‌نه‌وه‌, قه‌ره‌بووی مادی قوربانیه‌كانی تاوانه‌كه‌ بكه‌نه‌وه‌و به‌ شه‌هید و برینداری چه‌كی كیمیاوی دیارییان بكه‌ن, وه‌ك هێمایه‌كیش پڕۆژه‌یه‌كی ئاوه‌دانی له‌ شاری سه‌رده‌شت ئاوا بكه‌نه‌وه‌ له‌ خزمه‌ت برینداران و قوربانیانی تاوانه‌كه‌.

كۆڵۆمبیا یه‌كێك له‌ وڵاتانی ئه‌مه‌ریكای لاتینه‌, روپێوه‌كه‌ی 1141748 كم چوار گۆشه‌یه‌, ژماره‌ی دانیشتووانی 51049498 كه‌سه‌, داهاتی نه‌ته‌وه‌یی 295 ملیار و 610 ملیۆن دۆلاره‌, داهاتی تاكی 5752 دۆلاره‌ له‌ ساڵێكدا.
كۆڵۆمبیا دووه‌م وڵاته‌ رێژه‌یه‌كی به‌رز سپی پێستی تێدا نیشته‌جێ بووه‌ له‌ ئه‌مه‌ریكای لاتین, ده‌گاته‌ 37%, وه‌ 6,68%ی هاوولاتیانی ئه‌فریقین, دانیشتوانی ره‌سه‌ن ته‌نها 4,31% ولات پێك ده‌هێنن, 49%شیان تێكه‌ڵه‌ن.
له‌ نیو سه‌ده‌ی رابردوو ئاشتی له‌ گه‌ڵ گه‌ریلاكان و شه‌ڕی چه‌كداری كێشه‌ی سه‌ره‌كی خه‌ڵك بوو له‌ كۆڵۆمبیا, جه‌مسه‌ری به‌ندی هه‌ڵبژاردنیان دیاری ده‌كرد, ئاخر 260000 هه‌زار كوژراو حه‌وت ملیۆن ئاواره‌ی لێكه‌وته‌وه‌و له‌ دوای پرۆسه‌ی ئاشتی ساڵی 2016 ی نێوان گه‌ریلا ماركسیسته‌كانی فارك و حكومه‌تی كۆڵۆمبی بارودۆخ گۆڕا, داخوازی دیكه‌ هاته‌ پێشه‌وه‌ وه‌ك نا یه‌كسانی, گه‌نده‌ڵی, مافی ژنان, مافی كه‌مایه‌تیه‌كان, پاراستنی ژینگه‌….. ئه‌مانه‌ش پێویستیان به‌ هێزی چه‌پ بوو بسیان بكات و كاریان له‌سه‌ر بكات, لێره‌ به‌دواوه‌ چه‌پ گرێدراو نییه‌ به‌ خه‌باتی چه‌كداری و كاری زه‌برو زه‌نگه‌وه‌, به‌ڵكه‌ گرێدراوه‌ به‌و كێشه‌ هه‌نووكه‌یانه‌ی ئاماژه‌مان پێیان دا.
جاران حوكم بۆ راست, چه‌ك و جه‌نگه‌ڵ و لادێ و شاخیش بۆ چه‌پ بوو , چه‌پیان به‌ قاچاخچی ماده‌ی هۆشبه‌ر ده‌ناساند, كه‌چی خه‌باتی چه‌كداری چه‌پ یه‌كێك له‌ هۆكاره‌كانی له‌ دژایه‌تی ئه‌وانه‌وه‌ له‌ دایك بووه‌ “له‌ ساڵی 1964ه‌وه‌ له‌ خه‌بات بۆ چاكسازی كشت و كاڵ (دابه‌شكردنی زه‌وی) هۆكاری سه‌ره‌كی ده‌ست دانه‌ چه‌ك بووه‌”
, جه‌نگ له‌ دژیان فارك ده‌ستی پیكرد, ئه‌و قاچاخچیانه‌ بۆ راسته‌كان هێز بوونه‌ هه‌میشه‌.
ئۆلیگارشیه‌كانی كۆڵۆمبیا به‌ خوێن و ماده‌ی هۆشبه‌ر 203 ساڵ حوكمیان كرد, كۆڵۆمبیا تاكه‌ ده‌وڵه‌تی كیشوه‌ره‌كه‌یه‌ كه‌ تا ئێستا هه‌ڵبژاردن تیایدا له‌ نێوان راست و راست بووه‌, له‌ ئێستا به‌ دواوه‌ كایه‌كه‌ گۆڕا بۆ چه‌پ و راست, خه‌ڵك له‌ فه‌رمانڕه‌واییه‌وه‌ چه‌پ تاقی ده‌كاته‌وه‌و لێره‌وه‌ چه‌پی پراتیكی و زاهید ده‌یباته‌وه‌, له‌ خه‌باته‌وه‌ ده‌چنه‌ قۆناغی تاقیكردنه‌وه‌, قۆناغێكی مه‌ترسیدارتره‌ له‌ خه‌باتی چه‌كداری.
ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنی نیشانه‌ی تێكشكانی سسته‌می حیزبی پێشوو بوو, گۆڕان بوو به‌ره‌و چه‌پ, نابێت ئه‌وه‌شمان له‌ بیر بچێت راپه‌ڕینی خه‌ڵك ساڵی پار, پشتی بزاڤی ئۆربیسمۆی راستگه‌رای كۆنه‌په‌رستی شكاند, لێ كۆڵۆمبیا وڵاتێكی پارێزگاره‌ گۆڕانكاری رادیكاڵی قه‌بوڵ ناكات, وه‌ راگه‌یاندنیش به‌ ده‌ست راسته‌كانه‌وه‌یه‌, یان ئه‌وه‌تا ئاراسته‌ی په‌مبه‌یی وه‌ربگرن, یان ئه‌زموونی رابردووی هندۆراس و پاراگوای دووباره‌ بكه‌نه‌وه‌ به‌ كوده‌تا, یان وه‌ك ئێستای پیرۆ سه‌رۆك پیدرۆ كاستیلۆ ده‌ستی به‌ستراوه‌ و تا ئێستاش نه‌یتوانیوه‌ كابینه‌یه‌كی حكومه‌تی یه‌كگرتووی ته‌واوی هه‌بێت, چوار جار سه‌رۆك وه‌زیرانی پێ گۆڕاوه‌, ئۆلیگارشییه‌ پارێزگاره‌كان جوڵه‌یان پێ بڕیووه‌, به‌ كه‌مایه‌تی ناو په‌رله‌مان و ئه‌نجومه‌نی پیران وه‌ك پیرۆ زیاتر له‌م ئه‌زموونه‌وه‌ نزیكه‌.
له‌ كۆڵۆمبیا ده‌سه‌ڵاتی شاراوه‌ هه‌یه‌, پێك دێت له‌ بازرگانانی ماده‌ی بێهۆشكه‌ر, سه‌رمایه‌دارو خێزانه‌ راستڕه‌وه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان, سه‌رباری سوپاو ئه‌مه‌ریكا و كه‌نیسه‌ و هه‌ردوو پارته‌ حوكمڕانه‌كانی پێشوو, كۆی ئه‌مانه‌ ده‌سه‌لاتێكی مه‌زنیان هه‌یه‌, له‌ سه‌روی هه‌مووشه‌وه‌ راگه‌یاندنی به‌هێزیان هه‌یه‌, ئه‌مانه‌ به‌ره‌و رووی گۆڕانكارییه‌كان ده‌بنه‌وه‌ه‌, هه‌وڵ بۆ تێكشكانی كه‌سایه‌تییه‌كان ده‌دات, له‌ 7 ئۆگسته‌وه‌ جه‌نگه‌كه‌ ده‌ست پێ ده‌كات, ئاخر سه‌ركه‌وتن بۆ كاره‌, ئه‌وان رێگا له‌ كاره‌كه‌ ده‌گرن بۆ گه‌یشتنه‌وه‌ به‌ ده‌سه‌لات.
نابێت له‌ بیرمان بچێت به‌ یاسا بانكی ناوه‌ندی پارێزراوه‌ له‌ ده‌ست تێوه‌ردانی حكومه‌ت و دادگای ده‌ستوورییش یه‌كلا كه‌ره‌وه‌ و ده‌سه‌ڵاتداره‌, ئه‌مانیش وه‌ك لوغمن رێگا ده‌گرن له‌ گۆڕانكاری ریشه‌یی.

حاڵی نایه‌كسانی

كۆڵۆمبیا نایه‌كسانی تیایدا به‌ پێوه‌ری جینی 0,504 ه‌, كه‌ ئه‌مه‌ش رێژه‌یه‌كی به‌رزه‌, ئه‌گه‌ر یه‌ك بێت واتا سه‌رمایه‌ی وڵات له‌ ده‌ستی كه‌سێكدا كۆبۆته‌وه‌, به‌ڵام ئه‌گه‌ر سفر بێت یانی یه‌كسانی ته‌واو هه‌یه‌, سه‌روه‌ت و سامانی وڵات به‌ یه‌كسانی ته‌واو به‌سه‌ر تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگا دابه‌شكراوه‌”, كۆڵۆمبیا له‌ ئه‌مه‌ریكای لاتین دووه‌م وڵاتی نا یه‌كسانه‌ دوای ولاتی به‌رازیل و حه‌وته‌میشه‌ له‌ جیهان .
له‌ ساڵی 2021 دا رێژه‌ی هه‌ژاری له‌ كۆڵۆمبیا گه‌یشته‌ 39,3% ی هاوولاتیان , ژماره‌یان 18,9 ملیۆن كه‌س بوو له‌ كۆی ژماره‌ی دانیشتووان.
10%ی هه‌ره‌ ده‌وڵه‌مه‌ندترینی هاووڵاتیان 58%ی داهاتیان به‌ر ده‌كه‌وێت, 10%ی هه‌ره‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی ولات خاوه‌ندی 65%ی سامانی وڵاتن 1.
2%ی ئاغاكان خاوه‌ند 90%ی زه‌وی وڵاتن , 11% ی هێزی كاری وڵات بێكارن, زۆرترین كاری نا فه‌رمی له‌ ئه‌مه‌ریكای لاتین له‌ كۆڵۆمبیایه‌.
له‌ شار رێژه‌ی هه‌ژاری نزیك 30%, له‌ لادێدا رێژه‌ی هه‌ژاری ده‌گاته‌ 65%, به‌شی زۆری هاووڵاتیانی لادێ هه‌ژارن, بۆیه‌ ناوچه‌كانیان بۆته‌ ناوه‌ندی ده‌سته‌و گروپی چه‌كداری چه‌پ و ته‌نانه‌ت تاوانكاری راستگه‌رایی و مافیایی و باندی قاچاخچی جۆراو جۆر2.
رێكخراوی هاوكاری و گه‌شه‌ ده‌ڵێت ” یانزه‌ نه‌وه‌ی ده‌وێت تا 10%ی هه‌ره‌ هه‌ژاره‌كانی كۆڵۆمبیا بگه‌نه‌ داهاتی مام ناوه‌ند” هه‌رچه‌نده‌ كۆرۆنا نا یه‌كسانی زیاتر كرد, ئه‌و ماوه‌یه‌شی گۆری و ئه‌و خه‌ونه‌ی درێژتره‌وه‌ كرد 3.
25000 هاووڵاتی له‌ شاری بۆگۆتای پایته‌خت خه‌ریكی كۆكردنه‌وه‌ی پاشماوه‌ی ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانن, كه‌ رۆژانه‌ كه‌متر له‌ 5 دۆلار داهاتیانه‌, به‌شی زۆریشیان له‌ شه‌قامه‌كان ده‌خه‌ون, داهاته‌كه‌یان ته‌نها به‌شی جه‌مێك خواردنیان ده‌كات 4-

گرنگی كۆڵۆمبیا بۆ ئه‌مه‌ریكا

كۆڵۆمبیا وڵاتێكی گرنگه‌, وه‌ك شافێز وته‌نی ئیسرائیلی دووه‌مه‌ له‌ ناوچه‌كه‌, سیاسه‌تی ئه‌مه‌ریكاو ناتۆ له‌ ئه‌مه‌ریكای لاتین به‌ڕێوه‌ ده‌باتو زیاتر له‌ 200 ساڵه‌ پاشكۆی ئه‌مه‌ریكایه‌.
ساڵی 1962 دوو ساڵ پێش ئه‌وه‌ی فارك ده‌ست به‌ خه‌باتی چه‌كداری بكات, كۆڵۆنێڵی ئه‌مه‌ریكی ویلیام یاربۆرۆ له‌ میانی سه‌ردانی كۆڵۆمبیای دا پێشنیاری دروستكردنی تیمی مه‌رگی كرد بۆ بنه‌بڕكردنی جوتیاره‌ شیوعیه‌كان.
له‌ ساڵی 1963 ژه‌نه‌راڵ ئه‌لبه‌رتۆ رویزۆ نۆفۆوا, كه‌ له‌ شه‌ڕی كۆریا به‌شداری كردبوو, پێشنیاری دروستكردنی ده‌سته‌ی چه‌كداری مه‌ده‌نی كرد بۆ شه‌ڕی شیوعیه‌كان له‌ناو كۆمه‌ڵگاكانیان.
له‌ سه‌رده‌می حوكمڕانی ئه‌لفارۆ ئۆربی 7 August 2002 – 7 August 2010 ژه‌نه‌راڵ ماریۆ مۆنتا كه‌ ئه‌مه‌ریكا راهێنانی پێكردبوو, زیاتر له‌ 10000 خه‌ڵكیان كوشت, به‌شی زۆریان چه‌پ بوون, زۆرجار قوربانیه‌كان به‌رگی گه‌ریلایان ده‌كرده‌ به‌ریان دوای كوشنتنیان .
كۆڵۆمبیا شه‌ریكی په‌یمانی ناتۆیه‌, 9 سه‌ربازگه‌ی ئه‌مه‌ریكای لێیه‌ 5, سه‌رۆكی وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكا له‌ ئازاری ئه‌مساڵ كۆڵۆمبیای هاوپه‌یمانی سه‌ره‌كی له‌ ده‌ره‌وه‌ی ناتۆ دیاریكرد. له‌وه‌ش زیاتر رۆیی و وتی: ئه‌مه‌ریكای لاتین باخچه‌ی پشته‌وه‌ی ئه‌مه‌ریكا نییه‌ , به‌ڵكه‌ گۆڕه‌پانی پێشه‌وه‌ی ئه‌مه‌ریكایه‌ 6.
له‌ مێژوودا پارێزگاره‌ راستڕه‌وه‌ ده‌سه‌لاتداره‌كانی كۆڵۆمبیا پشتیوانی ده‌زگا سیاسی و داراییه‌كانی ئه‌مه‌ریكایان له‌ پشت بووه‌, نه‌خشه‌ی ئه‌مه‌ریكایان له‌ كیشوه‌ره‌كه‌ بردۆته‌ پێشه‌وه‌ , ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ریكای لاتین باخچه‌ی پشته‌وه‌ی ئه‌مه‌ریكا بووبێت و ئه‌وا كۆڵۆمبیا سه‌نگه‌ری پێشه‌وه‌ی ئه‌مه‌ریكا بووه‌.
هه‌موو نه‌خشه‌ سیخوڕییه‌كان دژ فه‌نزوێلا له‌ كۆڵۆمبیاوه‌ ئاراسته‌ كراوه‌, ته‌قاندنه‌وه‌ی كاره‌با و نه‌وت و ئاو تا رێكخستنی كوده‌تاو هه‌وڵی تیرۆر كردنی مادۆرۆ و هێنانی چه‌ك و نانه‌وه‌ی پشێوی, له‌ ئازاری 2008 شافێز راستی وت كه‌ كۆڵۆمبیای به‌ ئیسرائیلی ئه‌مه‌ریكای لاتین ناو برد7.
كۆڵۆمبیا به‌ره‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ی راسته‌كان بوو بۆ ده‌سه‌ڵات له‌ به‌رازیل, ناوه‌ندی ده‌ست خستنه‌ ناو كاروباری ولاتانی دیكه‌ی وه‌ك پیرۆ و ئیكادۆرو و پۆلیڤیا بوو له‌ ناوچه‌كه‌, تا ئێستا له‌ روی سیاسییه‌وه‌ جێگیرترین ولاتی دۆستی ئه‌مه‌ریكا بوو له‌ كیشوه‌ره‌كه‌ وه‌لێ له‌ پڕ گۆڕا, تسۆنامی سور گه‌یشت پێی 8.
ئه‌ندامێكی كۆنگرێسی ئه‌مه‌ریكا له‌ پارتی كۆماری ماریا إلفیرا سالازار ” وتی من نیگه‌رانم له‌ ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كانی كۆڵۆمبیا, بیترۆ دزو تیرۆریست و ماركسیی و داكۆكیكه‌ری شافێزو كاسترۆیه‌ 9.
هه‌رچه‌نده‌ بایدن پیرۆزبایی كرد له‌ بیترۆ و وه‌لێ فه‌مانداری فلۆریدا رون دی سانتیس وتی بیترۆ تیرۆریستێكی ماركسییه‌ كاری ماده‌ی هۆشبه‌ری كردووه‌, وه‌لێ رێك سكوت سیناتۆری فلۆریدا وتی بیترۆ سۆسیالستێكی چه‌پی توندره‌وه‌ 10.

خوێن له‌ كۆمه‌ڵگا ده‌چۆڕێت, مه‌ترسی خۆ كاندیدكردن
تا ساڵی 2010 خۆپالاوتن له‌ كۆڵۆمبیا بۆ چه‌په‌كان خۆكوژی بوو, له‌و مێژوه‌وه‌ له‌ خۆكوژییه‌وه‌ بووه‌ مه‌ترسی, ساڵی 1948 كاندیدی چه‌پ بۆ پۆستی سه‌رۆك كۆماری كۆڵۆمبیا خۆرخی ئه‌لیسیر گایتان تیرۆر كرا, له‌ هه‌ڵبژاردنی ساڵی 1990دا هه‌ر سێ كاندیدی سه‌رۆك كۆمار, كاندیدی لیبراڵ لویس كارلۆس و هه‌ردوو كاندیدی چه‌پ برناردۆ جارامیلۆ ئوسا و بیزارۆ لیونگۆمیز تیرۆر كران.
له‌ میانی هه‌ڵبژاردنی ساڵی 2018 دا میلشیا چه‌كداره‌ راستگه‌راكان رایان گه‌یاند, ده‌نگده‌رانی بیترۆ ئامانجی سه‌ربازین, له‌ هه‌ندێك ناوچه‌ نه‌یان هێشت ده‌نگ بده‌ن, له‌ هه‌موو خوله‌كانی پێشوودا بۆ چه‌پ هه‌روا بووه‌, له‌م خولوشدا دووباره‌ بوه‌وه‌.
له‌ماوه‌ی 8 ساڵ ده‌سه‌لاتی ئه‌لفارۆ ئۆربی له‌ نێوان 2002 بۆ 2010, زیاتر له‌ 6402 كه‌س له‌ لایه‌ن سوپاوه‌ كوژران, زۆریشیان دوای كوشتنیان به‌رگی گه‌ریلایان كرده‌ به‌ریان, ئۆرۆبی باوكی له‌ لایه‌ن گه‌ریلا ماركسیسته‌كانی فاركه‌وه‌ كوژرا, له‌ ساڵی 2016 له‌ هه‌ڵمه‌تی راپرسی بۆ ئاشتی دژ به‌ پرۆسه‌ی ئاشتی وه‌ستایه‌وه‌ 11.
ساڵی 1988 له‌سه‌رده‌می تیرۆر كردنی چالاكوانانی چه‌پ و كۆمۆنیسته‌كان, ئه‌نجامی رێكه‌وتنی هه‌واڵگری لیوای چواری سوپاو كارتله‌كانی بازرگانی ماده‌ی هۆشبه‌ر بوو له‌ مێدلین 12.
له‌ دوای پرۆسه‌ی ئاشتی نێوان گه‌ریلاكانی فارك و حكومه‌تی كۆڵۆمبیاوه‌ 1321 كه‌س كوژراون له‌ رابه‌ران و پارێزه‌رانی مافی مرۆڤ و گه‌ریلاكان.
له‌ ساڵی 2020 دا زیاتر له‌ 120 سه‌ركرده‌ی كۆمه‌لایه‌تی تیرۆر كرا, له‌ ساڵی 2021 دا 121 كۆمه‌ڵكوژی ئه‌نجامدراوه‌و ته‌نها له‌مساڵدا 47 كۆمه‌ڵكوژی,94 رابه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی, 21 گه‌ریلای فارك كوژران13.
له‌ ساڵی 1985 ه‌وه‌ بۆ ساڵی 2018 ده‌ركه‌وت 5733 ئه‌ندامی پارتی Unión Patriótica چه‌پگه‌را كوژران, هاوكات 3000 ساندیكایی تیرۆر كران,
تا ئێستا له‌ دوای پرۆسه‌ی ئاشتییه‌وه‌ له‌ ساڵی 2016 , 315 گه‌ریلای فارك كوژراون 14.
له‌ ماوه‌ی 8 ساڵدا 1163 چالاكوانی پارتی یه‌كێتی نیشتمانی Unión Patriótica چه‌گپه‌رایان كوشت, له‌ ناویاندا كاندیدی سه‌رۆك كۆمار, 13 په‌رله‌مانتار, 11 پارێزگار هه‌بوون 15.

ی إندیباز 1317 من القاده‌ والمدافعین عن حقوق الإنسان الژین تم
گۆستافۆ بیترۆ جێگره‌كه‌ی كێن؟

غوستافو فرانسیسكو بیترو أوریغو له‌دایك بووی 19-4-1960, له‌ خێزانێكی لادێی به‌ بنه‌چه‌ ئیتاڵی هاتۆته‌ دنیاوه‌, كۆچی كردووه‌ بۆ شار, به‌ منداڵی وانه‌ی ئاینی كاسۆلیكی خوێندووه‌, سه‌ره‌تای هوشیاری سیاسی چه‌پی له‌وێوه‌ له‌ دایك بووه‌, كاتێك بینی باوكی بۆ مه‌رگی كوشتنی جیڤارا هۆن هۆن ده‌گریا.
له‌ گه‌نجی ناوه‌ندێكی رۆشنبیری كرده‌وه‌ به‌ نوی گارسیا ماركیز, وه‌لایه‌نگری لاهوتی ئازادیبه‌خش بووه‌ 16.
له‌ ساڵی 1973 ه‌وه‌ به‌ كاریگه‌ری كوده‌تای شیلی له‌ لایه‌ن بینۆتشه‌وه‌ به‌سه‌ر حكومه‌تی چه‌پگه‌رای هه‌ڵبژێردراو وه‌ ساخته‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كانی كۆڵۆمبیا رێگای ماركسیزم ده‌گرێت, له‌ ته‌مه‌نی 17 ساڵی له‌ ساڵی 1977 ده‌بێته‌ گه‌ریلای گروپی چه‌پگه‌رای ئێم 19, بیترۆ له‌ ساڵی 1985 ده‌ستگیركراوه‌ به‌ تاوانی هه‌ڵگرتنی چه‌ك به‌ نایاسایی 18 مانگ له‌ زیندان بووه‌. ئه‌و ناوی ئۆریالنۆی هه‌ڵبژارد له‌ كاری نهێنی, كه‌ قارمه‌نێكی ناو رۆمانی سه‌ت ساڵ له‌ ته‌نیایی گارسیا ماركێزه‌.
پیترۆ پسپۆری سیاسی ناسراو, له‌ 20-12- 1991 ه‌وه‌ ئه‌ندامی په‌رله‌مانی كۆڵۆمبیا بووه‌ دوو خول, وه‌ وه‌ك هاوكارێكی دیبلۆماسی بۆ مافه‌كانی مرۆڤ له‌ برۆكسل كاری كردووه‌, ساڵی 2010 وه‌ك باشترین ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی پیران و كه‌سایه‌تی سیاسی ساڵ دیاریكراوه‌, دكتۆرای له‌ ئابووری و مافی مرۆف هه‌یه‌, هاوكات پارێزگاری پێشووی شاری بۆگۆتای پایته‌ختی كۆڵۆمبیاش بووه‌ 31-4-2014 تا 23-12-2015. له‌م هه‌ڵبژاردنه‌ وێرشای هاوپه‌یمانی مێژوویی هاوكات كاندیدی كۆڕبه‌ندی ساوپاولۆی چه‌په‌كانی ئه‌مه‌ریكای لاتینیشه‌.
جێگره‌كه‌ی فرانسیا ماركیز ره‌ش پێستی به‌ بنه‌چه‌ ئه‌فریقییه‌” كۆڵۆمبیا دووه‌م ولاته‌ له‌ ئه‌مه‌ریكا لاتین رێژه‌ی ئه‌فریقی له‌ خۆی ده‌گرێت “, له‌ 1ی دیسه‌مبه‌ری 1981 له‌ گوندێكی ناوچه‌ی كاوكا له‌ دایك بووه‌, له‌ دایك و باوكێكی كرێكاری كانه‌كان, له‌ 13 ساڵییه‌وه‌ بۆته‌ چالاكوان له‌ بواری ژینگه‌و مافی مرۆڤ, له‌ ئازایه‌تی و بوێریدا نه‌یارانی زیاتر سه‌رسامن پێی, له‌ 16 ساڵی وازی له‌ خوێندن هێنا تا منداڵه‌كه‌ی به‌خێو بكات. له‌كاتی خوێندن له‌ قۆناغی زانكۆی سانتیاگۆ دی كالی كۆلێژی یاسا كاره‌كه‌ری ماڵانی كردووه‌ تا خه‌رجی خوێندنه‌كه‌ی ده‌ربكات, ئێستاش یه‌كه‌م ژنی ره‌ش پێسته‌ ببێته‌ جێگیری سه‌رۆك كۆماری كۆڵۆمبیا , دووه‌م جێگیری سه‌رۆك كۆماری ره‌شه‌ له‌ ئه‌مه‌ریكای لاتین دوای ئه‌بسی امبل له‌ كۆستاریكا.
له‌ لیستی 100 ژنه‌ به‌هێزه‌كه‌ی جیهانی بی بی سی دا بووه‌, خه‌ڵاتی جۆڵدمانی وه‌رگرتووه‌ كه‌ هاوتای نۆبڵی ژینگه‌ی جیهانه‌ 17. له‌ رووی سیاسییه‌وه‌, فرانسا ماركیز له‌ چه‌پی بیترۆوه‌یه‌

گه‌ریلاكانی ئێم 19 كێ بوون؟؟؟
گروپی ئێم 19 دژ به‌ ساخته‌كاری هه‌ڵبژاردنی ساڵی1970 وه‌ك كاردانه‌وه‌یه‌ك له‌ به‌رامبه‌ری دامه‌زراو دواتر هانایان بۆ چه‌ك برد, له‌ 8-1-1974 ده‌ستیان دایه‌ چه‌ك تا رێكه‌وتی 8-3-1990, لایه‌نێكی بچوكتر بوون له‌ ده‌سته‌ چه‌كدارییه‌كانی دیكه‌ی وه‌ك فارك و ئیلین , له‌ نێوان 1500 بۆ 2000 گه‌ریلا بوون, له‌ دوای ساڵی 1985 ه‌وه‌ گه‌شه‌یان كرد بوونه‌ دووه‌م هێزی چه‌كداری یاخی.
ئێم 19ده‌سته‌یه‌كی چه‌كداری شاری بوون وه‌ك بزاوتی تۆبامارۆس له‌ ئۆرۆگوای و مۆنتینرۆس له‌ ئه‌رجه‌نتین, كه‌متر له‌ گروپه‌كانی دیكه‌ زه‌برو زه‌نگیان به‌كار ده‌هێنا, پێك هاتبوون له‌ قوتابیان و هونه‌رمه‌ندو چالاكوانان, زیاتر رۆشنبیرانی شاری بوون, گه‌نگه‌شه‌یان بۆ پراتیكی رۆبن هودانه‌ ده‌كرد, ده‌ستیان به‌سه‌ر شیری ناو بارهه‌ڵگری ماركێته‌كان ده‌گرت و دابه‌شیان ده‌كرد له‌ گه‌ڕه‌كه‌ هه‌ژار نشینه‌كان, ته‌نانه‌ت ده‌ستیان گرت به‌سه‌ر شمشێره‌كه‌ی سیمۆن پۆلیڤار, دواتر ساڵی 1990 دوای رێكه‌وتن له‌ گه‌ڵ ده‌سه‌لات شمشێره‌كه‌یان هێنایه‌وه‌, له‌ روی قوتابخانه‌ی فكرییه‌وه‌ زیاتر نزیك بوون له‌ كوبا.
ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ له‌ماوه‌ی به‌رهه‌ڵستكارییان زۆر چالاكی گرنگی سه‌ربازیان ئه‌نجامدا, وه‌ك رفاندنی فرۆكه‌و ده‌ستگرتن به‌سه‌ر سه‌فاره‌تخانه‌كان وه‌ك سه‌فاره‌تی دۆمۆنیكان له‌ 27-2-1980 توانیان 14 باڵوێز به‌ بارمته‌ بگرن, ده‌ستگرتن به‌سه‌ر خانووی دادپه‌روه‌ری ناوه‌ندی كه‌ زیاتر 100 كه‌سی تێدا كوژرا, نیوه‌یان له‌ داده‌ره‌كان بووون.
له‌ شه‌وی سه‌ری ساڵ 1979تونێلێكیان لێدا بۆ كۆگای چه‌كی سوپا له‌ نۆرس كانتۆن, له‌ ئه‌نجامدا ده‌ستیان به‌سه‌ر 5000 پارچه‌ چه‌كدا گرت.
زۆر له‌ سه‌ركرده‌كان گه‌ریلاكانی ئێم 19 راسته‌وخۆ سه‌ركردایه‌تی چالاكییه‌كان ناو شاره‌كانیان ده‌كرد, زۆریان له‌م نێوه‌دا گانی خۆیان به‌ختكرد.
ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ دوای رێكه‌وتن له‌ گه‌ڵ ده‌سه‌ڵات, له‌ساڵی 1990 به‌شداری هه‌ڵبژاردنیان كرد به‌ناوی 19th of April Movement, له‌ هه‌ڵبژاردنی دیسه‌مبه‌ری 1990 رێژه‌ی 26,93%ی ده‌نگه‌كه‌یان هێنایه‌وه‌, كه‌ ده‌یكرده‌ 992613 ده‌نگ و 19 كورسی له‌ كۆی 75 كورسی پارله‌مانیان به‌ده‌ست هێنا, دووه‌م هێزی ناو په‌رله‌مان بوون, ئه‌وه‌ی شایانی ئاماژه‌یه‌ له‌ ساڵی 1990 دوو هه‌ڵبژاردن له‌ كۆڵمبیا ئه‌نجامدرا له‌ مانگه‌كانی مارت و دیسه‌مبه‌ر, هه‌ڵبژاردنی دووه‌م له‌ ئه‌نجامی رێكه‌وتنی حكومه‌ت و گه‌ریلاكانی ئێم 19 ئه‌نجامدرا, یه‌كه‌م هه‌ڵبژاردنیش بوو ئۆپۆزسیۆنی چه‌پ به‌هێزه‌وه‌ چووه‌ په‌رله‌مانه‌وه‌.
هه‌ر له‌و ساڵه‌دا 26-4- 1990 كاندیدیان بۆ پۆستی سه‌رۆك كۆماری كارلوس بیزارو لیونغومیز تیرۆر كرا.

رۆڵی راگه‌یاندنی دژ

پێش خولی دووه‌می هه‌ڵبژاردنی ئه‌مجاره‌ی سه‌رۆك كۆماری كۆڵۆمبیا, گۆڤاری سیمانای به‌ناو بانگ له‌سه‌ر به‌رگی گۆڤاره‌كه‌ی نووسی: له‌ نێوان جه‌نگاوه‌رێكی رابردوو و ئه‌ندازیارێك.
له‌ كاتێك ئه‌و چه‌كداره‌ سێ ده‌یه‌و نیوه‌ به‌رگی گه‌ریلایی فڕێداوه‌و زۆر پۆستی سیاسی گرنگی له‌ وڵات وه‌رگرتووه‌و دو خولی په‌رله‌مان, پارێزگاری پایته‌خت, وابه‌سته‌ی سیاسی باڵوێز له‌ برۆكسل, ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌نی پیران, دوو خول كاندیدی سه‌رۆك كۆمار, پسپۆڕی ئابووری و سیاسی, پارێزه‌ری ژینگه‌و مافی مرۆڤ و لایه‌نگری مافی ژنان, ئه‌و ئه‌ندازیاره‌ش كه‌ باس ده‌كرێ دژه‌ ژن و كۆنه‌په‌رست و لایه‌نگری هیتله‌ره‌.
هه‌رناندیز به‌ ترامپی كۆڵۆمبیا ده‌ناسرا, له‌ ساڵی 2016 خۆی رایگه‌یاندبوو هه‌واداری هیتله‌ره‌ 18.
گۆستافۆ وتی هه‌ڵمه‌ته‌كه‌مان له‌ ده‌ستی ژنانه‌, پێشتر له‌ چاوپێكه‌وتن له‌ گه‌ڵ رۆژنامه‌ی ئیل ئیسبیكتادۆر وتی هرناندیس تا ئاستی تاڵیبان كۆنه‌په‌رسته‌ 19.
وه‌ك ده‌بینین راگه‌یاندنی راست چۆن راستییه‌كان پیچه‌وانه‌ نیشان ده‌ده‌ن.
ئۆلیگارشییه‌كان كۆڵۆمبیا كه‌ناڵه‌كانی راگه‌یاندنیان كۆنترۆڵكردووه‌, هیچیشیان لایه‌نگری پیترۆ نه‌بوون له‌و جه‌نگه‌ سیاسییه‌, به‌ڵكه‌ ته‌واو دژ بوونه‌.
سه‌یر كه‌ن چۆن ئۆلیگارشییه‌كان كۆنترۆڵی كه‌ناڵه‌كانی راگه‌یاندنیان كردووه‌, لویس كارلۆس سارمینۆ خاوه‌ند 27 كه‌ناڵی راگه‌یاندنه‌, كارلۆس ئه‌ردیلا خاوه‌ند 7 كه‌ناڵه‌, سانتۆ دۆمینگۆ خاوه‌ند 4 كه‌ناڵه‌ و سێ هه‌ره‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی وڵاتن.
به‌ پێی زانیاری یه‌كێتی رۆژنامه‌نووسانی كۆڵۆمبی 78%ی هاوولاتیان زانیاری له‌ 8 كه‌ناڵه‌وه‌ وه‌رده‌گرن 20.
ئه‌م كه‌نالانه‌ چۆن له‌ بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردن دژ به‌ پیترۆ بوون, له‌ داهاتووشدا به‌ره‌و رووی ده‌بنه‌وه‌ وه‌ك مه‌كسیك و فه‌نزوێلاو پیرۆو پۆلیڤیاو …… هتد.

هه‌ڵبژاردنی نێوخۆی هاوپه‌یمانی مێژوویی
له‌م خوله‌ی هه‌ڵبژاردندا كاندیده‌ براوه‌كانی هه‌ڵبژاردنی پۆستی سه‌رۆك كۆمارو جێگره‌كه‌ی به‌ربژێری هاوپه‌یمانی رێكه‌وتنی مێژویی -كۆڵۆمبیایه‌كی دیكه‌ شیاوی به‌دی هاتنه‌” Pacto Histórico” نه‌ بوون, كه‌ له‌ 17 لایه‌ن شیوعی و چه‌پ تا چه‌پی ناوه‌ند پێك هاتووه‌, 13 لایه‌نیش له‌ ده‌ره‌وه‌ی هاوپه‌یمانیه‌تییه‌كه‌ پشتیوانین, هاوپه‌یمانییه‌تییه‌كه‌ له‌ رێكه‌وتی 11-2-2021راگه‌یه‌نراوه‌, بیترۆ نوێنه‌ری Colombia Humana ه‌یه‌ له‌ناویدا.
له‌ هه‌ڵبژاردنی ناوخۆیی هاوپه‌یمانیه‌تیه‌كه‌ 5 كاندید ركابه‌ری یه‌كتریان كرد تا ببنه‌ به‌ربژێری سه‌رۆك, 5818375 كه‌س به‌شداری ده‌نگدانیان كرد, له‌ ناویاندا ده‌نگی 122479 كه‌سیان سپی بوو, وه‌ 111138 كه‌سیش ده‌نگه‌كانیان سوتا.
بیترۆ كاندیدی كۆڵۆمبیای مرۆڤی و یه‌كێتی نیشتمانی بوو له‌ هه‌ڵبژاردنی ناوخۆی هاوپه‌یمانیه‌تیه‌كه‌, توانی متمانه‌ی 80,5%ی ده‌نگده‌رانی پارته‌كانی ناو هاوپه‌یمانییه‌تییه‌كه‌ به‌ ده‌ست هێنا كه‌ ده‌یكرده‌ 4،495،831 ده‌نگ, به‌مه‌ش بووه‌ كاندیدیان, فرنسا ماركیزی جێگیریشی رێژه‌ی 14,05%ی ده‌نگه‌كانی هێنایه‌وه‌ كه‌ ده‌یكرده‌ 785215 ده‌نگ, ناوبراو كاندیدی پارتی جه‌مسه‌ری دیموكراتی چه‌پگه‌را بوو.
كۆبوونه‌وه‌ی ئه‌و لایه‌نانه‌ له‌ ده‌وری ئه‌م هاوپه‌یمانییه‌, هه‌نگاوێكی گرنگ بوو بۆ دیاریكردنی نه‌خشه‌ رێگای گۆڕانكاری كه‌ زیاتر له‌ 203 ساڵ بوو ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ئابووری و سه‌ربازی و راگه‌یاندن به‌ده‌ست ئۆلیگارشیه‌كانه‌وه‌ بوو.

زه‌مینه‌ی هه‌ڵبژاردن
ئه‌نجامه‌كانی هه‌ڵبژاردنی ئه‌مجاره‌ی سه‌رۆكایه‌تی كۆمار له‌ كۆڵۆمبیا, تسۆنامییه‌ك بوو رابردووی 203 ساڵه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئۆلیگارشی پارێزگاری كۆڵۆمبی راماڵی, له‌ مێژووی سیاسی كۆڵۆمبیا راست و راستی په‌ڕگیڕ ده‌ستیان به‌سه‌ر ژیانی سیاسی كۆڵۆمبیا گرتبوو, بۆ یه‌كه‌مجار له‌ ده‌ستیان ده‌رهێنرا.
تا ساڵی 2008 هه‌موو ولاته‌انی ئه‌مه‌ریكای لاتین چه‌پ به‌ رادیكاڵه‌كان و پراگماتییكه‌كانه‌وه‌ ده‌سه‌لاتداری بوون, به‌ ئۆرۆگوای بۆرجوازییشه‌وه‌, پاش 175 ساڵ له‌ ده‌سه‌لاتدارێتی پارته‌كانی بلانكۆو كۆلرادو. هه‌رچه‌نده‌ باسی شه‌پۆڵی په‌مبه‌یی ده‌كرێت له‌ ئه‌مه‌ریكای لاتین وه‌لێ له‌ راستیدا تسۆنامی سوره‌ هه‌ڵیكردووه‌.
تا ئێواره‌ی رۆژی یه‌ك شه‌مه‌ی رێكه‌وتی 19-6-2022, كه‌س باوه‌ڕی ناكرد ئه‌مجاره‌ چه‌پ له‌ كۆڵۆمبیا هه‌ڵبژاردنی پۆستی سه‌رۆك كۆماری بباته‌وه‌, كێشه‌ له‌ ئاستی هژمۆنیای جه‌ماوه‌ری نه‌بوو, كه‌ دیار بوو به‌لای چه‌پدا قورس بوو, به‌ڵكه‌ ئه‌زموونه‌كانی هه‌ڵبژاردنه‌كانی رابردوو وه‌ هێزی شاراوه‌ی راستی ده‌سه‌لاتدار و گرنگی ئه‌م ولاته‌ بۆ ئه‌مه‌ریكا كه‌ 203 ساڵ بوو پاشكۆی سیاسه‌ته‌كانی بوو, ئه‌و باوه‌ڕه‌ی دروستكردبوو, ئێستاش رێگاكه‌ راسته‌ رێ نییه‌ و لوغماوییه‌, سه‌رمایه‌ به‌ ئاسانی ده‌سه‌لات ته‌سلیم ناكات, 203 ساڵ راستڕه‌وه‌ پارێزگاره‌كان حوكمیان كرد, له‌م ولاته‌ به‌رفراوانترین شه‌ڕی ناوخۆیی تیایدا ئه‌نجامدرا بۆ پاراستنی ده‌سه‌لات, چه‌ندین كاندیدی تێدا كوژرا, بۆیه‌ نه‌ك پێش نه‌وه‌یه‌ك و بگره‌ پێش رۆژێكیش باوه‌ڕ ناكرا به‌م ئه‌نجامه‌, هه‌نووكه‌ بووه‌ به‌ پرسێكی راستی, به‌ڵام بۆمب رێژه‌.
راسته‌كان له‌ وڵات دوای وڵات له‌م كیشوه‌ره‌ سوره‌ جه‌ماوه‌ر ده‌ترسێنن به‌وه‌ی شوعیه‌ت هات, وه‌لێ هه‌ژاران و لاوان بێترس له‌ وشه‌ی شیوعیه‌ت ده‌نگ به‌ چه‌په‌كان ده‌ده‌ن, چونكه‌ پاكترو راستگۆترن, به‌رنامه‌و گوتاره‌كانیان له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندییان دێته‌وه‌.
داموده‌زگا سه‌ركوتكه‌ره‌كان, به‌رتیل و ده‌نگ كڕین, لایه‌نداری راگه‌یاندن بۆ ئۆلیگارشیه‌كان, چاوسور كردنه‌وه‌, ده‌سه‌لاتی قوڵ, ته‌ڵه‌كه‌بازی هه‌مه‌ جۆر له‌ پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن…… هه‌موو ئه‌مانه‌ وای ده‌كرد سه‌ركه‌وتنی چه‌پ خه‌ون بێت.
ساغبۆته‌وه‌ پاره‌ی ماده‌ی بێهۆشكه‌ر به‌كار هێنراوه‌ بۆ كڕینی ده‌نگ له‌ هه‌ڵمه‌ته‌كانی هه‌ڵبژاردنی رابردوو.
گۆستافۆ بیترۆ ده‌ڵێت هاوپه‌یمانی له‌ نێوان هه‌ندێك كه‌رتی ده‌وڵه‌ت و قاچاخچیه‌كانی ماده‌ هۆشبه‌ره‌كان هه‌یه‌, هه‌ر كاتێك كه‌رتی كشتوكاڵ وێران بكه‌ن ماده‌ی هۆشبه‌ر زیاد ده‌كات.
ساڵی 2002 له‌سه‌رده‌می ده‌سه‌لاتی ئۆربی له‌كاتی جه‌نگی سه‌رانسه‌ری دژ به‌ گه‌ریلا ماركسییه‌كان, په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ میلشیا تاوانكاره‌كان و بازرگانانی ماده‌ بێهۆشكه‌ر دانا, له‌وكاته‌ كۆنگرێسی كۆڵۆمبی 35%ی له‌ ژێر ده‌سه‌لاتی بازرگانانی ماده‌ی هۆشبه‌رو تاوانكاران بوو 21.
وه‌لێ متمانه‌ به‌و ده‌سه‌لاته‌ نه‌ما, هه‌ڵبژاردنه‌كان تا ئێستا دوباره‌ كردنه‌وه‌ی رابردوو بوون, وه‌لێ ئه‌مجاره‌ نۆره‌ی هاتنی قازه‌ ره‌شه‌كه‌ بوو , رێژه‌ی رتكردنه‌وه‌ی ئۆربیسمۆكان گه‌یشته‌ 70% – 22.
له‌ كۆڵۆمبیا گوایه‌ هه‌ڵبژاردن ئه‌نجام ده‌درێت , وه‌لێ چه‌ته‌ی ماده‌ی بێهۆشكه‌ر سه‌رۆك و په‌رله‌مانتار و ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌نی پیرانی داناوه‌ 23.

مێژووی هه‌ڵبژاردن له‌ كۆڵۆمبیا

له‌ ساڵی 1821 ه‌وه‌ 56 هه‌ڵبژاردن بۆ پۆستی سه‌رۆك كۆمار له‌ كۆڵۆمبیا ئه‌نجامدراوه‌, له‌ ساڵی 1857 دا یه‌كه‌م هه‌ڵبژاردنی راسته‌وخۆی سه‌رۆكایه‌تی كرا پارتی لیبراڵَ و پارێزگاران به‌شداربوون له‌ پێشبڕكێكه‌, دواتر گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆك له‌ لایه‌ن نوێنه‌رانه‌وه‌, هه‌ڵبژاردنی راسته‌وخۆی سه‌رۆك ئه‌نجام نه‌درایه‌وه‌ تا ساڵی 1914, له‌وساوه‌ بۆ ئێستا 26 هه‌ڵبژاردن راسته‌وخۆ ئه‌نجامدراوه‌, 55 جار به‌ گشتی هه‌ردوو پارتی لیبراڵ و پارێزگاران پۆسته‌كه‌یان بردووه‌, 26 جاری له‌ رێگای نمایشی هه‌ڵبژاردنی راسته‌وخۆوه‌.
تا ساڵی 1970 ته‌نها هه‌ردوو پارت پارێزگاران و لیبراڵ به‌شدار بوونه‌ له‌ پرۆسه‌كه‌, له‌ دوای ئه‌و مێژوه‌وه‌ پارتی دیكه‌ هاتۆته‌ ناو پرۆسه‌كه‌وه‌” ساڵی 1974 هه‌ڵبژاردن نه‌كراوه‌”.
له‌ هه‌ڵبژاردنی 19ی ئه‌برێلی 1970 ساخته‌كاری كرا به‌ قازانجی میشایل باسترانا بۆریۆرۆ, بۆیه‌ لایه‌نگرانی غۆستافۆ روخاس بینیلا(12 مارس 1900 ـ 17 ینایر 1975- ناوبراو له‌ رێگای كوده‌تاوه‌ له‌ ساڵی 1953 گه‌یشته‌ ده‌سه‌ڵات, مافی ده‌نگدانی به‌خشی به‌ ژنان, نه‌خۆشخانه‌و ته‌له‌فزیۆن و زۆر پرژه‌ی كرده‌وه‌…… ) نارازی بوون له‌ ساخته‌كاریه‌كه‌ و ده‌ستیان دایه‌ چه‌ك و بزافی 19 m یان راگه‌یاند.

خه‌ون بوو به‌ راستی
ئه‌گه‌ر زۆر بوو كۆڵۆمبیا له‌ ساڵی 1948 سه‌رۆكێكی چه‌پ هه‌ڵبژێرێت له‌ دواهامین ولاتی لاتینه‌وه‌ ببوایه‌ته‌ یه‌كه‌م وڵاتی لاتین خاوه‌ند سه‌رۆكی چه‌پ به‌ناوی خورخی ئه‌لیپێر جایتان, سه‌رۆكی كارێزمای پارتی لیبراڵ, به‌ڵام تیرۆر كرا, نووسه‌ری به‌ناو بانگی جیهانی گارسیا ماركیز له‌ په‌رتووكی ژیان چیرۆك ده‌گێڕێته‌وه‌ Vivir para contar la historia به‌ درێژی باسی پرۆسه‌ی تیرۆكردنه‌كه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌, له‌و كاته‌دا له‌ نزیكی شوێنی روداوی تاوانه‌كه‌ بووه‌.
له‌ هه‌مان رۆژی تیرۆركردنی جایتان, ده‌بوایه‌ گه‌نجێكی ببینیایه‌ به‌ناوی فیدل كاسترۆ, بۆ ئه‌وه‌ی پێكه‌وه‌ باسی شۆرش بكه‌ن. پرۆسه‌ی تیرۆر كردنه‌كه‌ له‌ مێژوودا ناو نرا بۆ غۆتازۆ 24.
پیترۆ كۆڵی نه‌دا سێجار خۆی كاندید كرد بۆ پۆستی سه‌رۆك كۆمار, ساڵی 2010 كه‌ خۆی كاندید كرد, ریزبه‌ندی چواره‌می گرت و نه‌یتوانی بچێته‌ خولی دووه‌می پێشبڕكێكه‌وه‌, له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ ته‌نها 1331267 ده‌نگی هێنایه‌وه‌ كه‌ ده‌یكرده‌ 9,14% ی ده‌نگه‌كان.
له‌ هه‌ڵبژاردنی ساڵی 2014 چه‌په‌كان له‌ بری پیترۆ خاتوو كلارا لۆبیزیان كاندید كرد, توانی 1958518 ده‌نگ بهێنێته‌وه‌ كه‌ ده‌یكرده‌ 15,22% ی ده‌نگه‌كان.
له‌ هه‌ڵبژاردنی 17ی یۆلی 2018 ه‌دا گۆستافۆ پیترۆ بۆ جاری دووه‌م خۆی كاندید كرده‌وه‌, له‌ خولی یه‌كه‌م 4855069 ده‌نگی هێنایه‌وه‌, كه‌ ده‌یكرده‌ 25,09% ده‌نگه‌كان , ریزبه‌ندی دووه‌می به‌ده‌ستهێناو چووه‌ خولی دووه‌مه‌وه‌, له‌ خولی دووه‌مدا توانی 8040449 ده‌نگ بهێنێته‌وه‌, كه‌ ده‌یكرده‌ 41,77% ی ده‌نگه‌كان, ئه‌م رێژه‌ به‌رزه‌ نیشانه‌ی گه‌شه‌ی جه‌ماوه‌ری چه‌پ بوو له‌ وڵات, له‌ كاتێكدا له‌و ساڵه‌دا هێشتا چه‌پ خولی دووه‌می سه‌ركه‌وتنه‌كانی له‌ كیشوه‌ره‌كه‌ ده‌ست پێ نه‌كردبوه‌وه‌, له‌ قۆناغی دۆڕاندا بوو له‌ پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن.
به‌مه‌ش پیترۆ ده‌نگه‌كانی به‌ رێژه‌یه‌كی به‌رز له‌ چاو 8 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر زیادی كرد, له‌ خولی یه‌كه‌م به‌ رێژه‌ی 364% و له‌ خولی دووه‌م به‌ رێژه‌ی 604%.
لێ له‌ هه‌ڵبژاردنی ئه‌مساڵدا پترۆ توانی له‌ خولی یه‌كه‌م 8541617 ده‌نگ به‌ده‌ست بهێنێت كه‌ ده‌یكرده‌ 40,3% ی ده‌نگه‌كان, له‌ خولی دووه‌م ده‌نگه‌كانی به‌رز كرده‌وه‌ بۆ 11281013 ده‌نگ كه‌ ده‌یكرده‌ 50,44%ی ده‌نگه‌كان, به‌ پێی شێوازی ژماردنی ده‌زگای هه‌ڵبژاردنی كۆڵۆمبی, 2739396ده‌نگ زیاتری له‌ خولی یه‌كه‌می هێنایه‌وه‌, زۆرینه‌یان ئه‌وانه‌ بوون له‌ خولی یه‌كه‌م بایكۆتی ده‌نگدانیان كردبوو.
له‌ به‌رامبه‌ردا هه‌موو راسته‌كان به‌ پۆپۆلیست و لیبراڵ و پارێزگاره‌كه‌یه‌وه‌ كه‌ ده‌نگیان به‌ ڕكابه‌ره‌كه‌ی دا.
هه‌رچی ركابه‌ره‌كه‌یه‌تی رودولفو هرناندیز ناسراو به‌ ترامپی كۆڵۆمبیا له‌ خولی یه‌كه‌م 5,965,335 ده‌نگی به‌ده‌ست هێنا, كه‌ ده‌یكرده‌ 28.17% ده‌نگه‌كان, له‌ خولی دووه‌م ده‌نگه‌كانی به‌رز بوه‌وه‌ بۆ 10,580,412 ده‌نگ, كه‌ ده‌یكرده‌ 47,31%ی ده‌نگه‌كان, ئه‌م رێژه‌یه‌ش كۆی ده‌نگه‌كانی راستگه‌ره‌كانه‌ به‌ ده‌نگی راستی ده‌سه‌لات فیدیریكو جوتیریز یشه‌وه‌, كه‌ بۆ خۆلی دووه‌م خۆی یه‌كلا كرده‌وه‌و زۆر زوو بێ بیركردنه‌وه‌ پشتیوانی بۆ هرناندیز ده‌ربڕی, ناوبراو 5,069,448 ده‌نگی له‌ خولی یه‌كه‌م هێنابوه‌وه‌ ده‌یكرده‌ 23.94%ی ده‌نگه‌كان.
پترۆ توانی به‌ زێده‌ی 700601 ده‌نگ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ له‌ راكه‌به‌ره‌كه‌ی بباته‌وه‌, كه‌ ده‌یكرده‌ 3,13%ی دنگه‌كان, پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانه‌ی بانگه‌شه‌ ده‌كه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی به‌ رێژه‌یه‌كی زۆر كه‌م له‌ پێشه‌وه‌یه‌.
ده‌نگه‌ سپیییه‌كان له‌ خولی یه‌كه‌م 365764 ه‌, ده‌كاته‌ 1,73%ی ده‌نگه‌كان, له‌ خولی دووه‌م به‌رز بوه‌وه‌ بۆ 501987 ده‌نگ, كه‌ ده‌یكرده‌ 2,24%ی ده‌نگه‌كان.
كۆی ده‌نگه‌كان خولی یه‌كه‌م 21173157, له‌ خولی دووه‌م ژماره‌ی ده‌نگه‌كان به‌رز بوه‌وه‌ بۆ 22363412 ده‌نگ.
ده‌نگه‌ سوتێنراوه‌كان له‌ خولی یه‌كه‌م 268448 ده‌نگ كه‌ ده‌كاته‌ 1,25%ی ده‌نگه‌كان , له‌ خولی دووه‌م به‌رز بوه‌وه‌ بۆ 295282 ده‌نگ كه‌ ده‌كاته‌ 1,30%ی ده‌نگه‌كان.
ژماره‌ی به‌شداربووان له‌ خولی یه‌كه‌م 21441605 كه‌سه‌, بۆ خولی دووه‌م به‌رز بوه‌وه‌ بۆ 22658694 كه‌س, رێژه‌ی ده‌نگدان له‌ خولی یه‌كه‌م 54,98%ه‌, له‌ خولی دووه‌م بوو به‌ 58,1%, ئه‌مه‌ش به‌رزترین رێژه‌ی به‌شداری ده‌نگدانه‌ له‌ 50 ساڵی رابردوودا.
كۆی ده‌نگه‌ راسته‌كان له‌ خولی دووه‌م 21861425 ده‌نگه‌, رێژه‌ی ده‌نگه‌كان پترۆ له‌ كۆی ده‌نگه‌ راسته‌كان 51,6%, له‌ به‌رامبه‌ردا ده‌نگی ركابه‌ره‌كه‌ی 48,4%ی ده‌نگه‌كانه‌.
به‌ پێی جوگرافیا بێت چه‌په‌كان زیاتر له‌ناوچه‌ی لیبراڵه‌كان چوونه‌ پێشه‌وه‌, زۆرینه‌ی ناوچه‌ی لیبراڵه‌كان گۆڕاوه‌ بۆ چه‌پ, ناوه‌وه‌ش تا ئێستا پارێزگارن, هه‌رچه‌نده‌ زۆر جیاوازی له‌ نێوان ئه‌و دوو حیزبه‌ نییه‌, نووسه‌ری گه‌وره‌ی كۆڵۆمبی گارسیا ماركیز ده‌یوت جیاوازی نێوان پارێزگاره‌كان و لیبراڵه‌كان ئه‌وه‌یه‌ پارێزگاره‌كان كاتژمێر 6به‌یانی ده‌چن بۆ كه‌نیسه‌و لیبراڵه‌كان كاتژمێر 7 ده‌ڕۆن 25.
چه‌پ له‌م هه‌ڵبژاردنه‌ له‌ بۆگۆتای پایته‌خت و كه‌ناره‌كان, ناو پێك هاته‌كان ” ره‌ش پێسته‌كان, دانیشتووانی ره‌سه‌ن”زۆرینه‌ی به‌ده‌ست هێنا, به‌تایبه‌ت هه‌رێمی تشۆكۆ كه‌ زۆرینه‌ی 80% ئه‌فریقین و ئه‌وانی دیكه‌ش هه‌ژارن , له‌م هه‌رێمه‌ چه‌په‌كان زۆرترین رێژه‌ی ده‌نگیان له‌سه‌ر ئاستی هه‌موو وڵات تێیدا هێنایه‌وه‌.

هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مان و ئه‌نجومه‌نی پیران

تا ساڵی 1974 هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مان و ئه‌نجومه‌نی پیران له‌ كۆڵۆمبیا ئازاد نه‌بوو, به‌ڵكه‌ كورسییه‌كان 50% به‌ 50% دابه‌ش ده‌كران له‌ نێوان پارێزگاره‌كان و لیبراڵه‌كان, هه‌ڵبژاردن له‌ ناو لیستی هه‌ر یه‌كێك له‌و دوو پارته‌ ده‌كرا, له‌و مێژووه‌ به‌ دواوه‌ لایه‌نی دیكه‌ش هاتنه‌ ناو پرۆسه‌كه‌وه‌.
چه‌په‌كان ناو هاوپه‌یمانی مێژویی له‌ هه‌ڵبژاردنی ساڵی 2018 خاوه‌ند 9 و 7 كورسی بوون, له‌ په‌رله‌مان و ئه‌نجومه‌نی پیران, وه‌لێ له‌م هه‌ڵبژاردنه‌ ژماره‌ی كورسییه‌كانیان له‌ په‌رله‌مان بۆ 28 كورسی به‌رز كرده‌وه‌ له‌ كۆی 169 كورسی, له‌ گه‌ڵ 5 كورسی بۆ پارتی كۆمێنز ( فاركی پێشوو) , 2 بۆ ئه‌فرۆ ئه‌مه‌ریكی وه‌ دانه‌یه‌كیش بۆ هاوولاتیانی ره‌سه‌ن.
هه‌روه‌ها له‌ ئه‌نجومه‌نی پیران هاوپه‌یمانی مێژوویی 20 كورسی له‌ كۆی 106 كورسی برده‌وه‌و وێڕای 5 كورسی بۆ كۆمێنز, 2 كورسیش بۆ هاووڵاتییه‌ ره‌سه‌نه‌كان.
ئه‌گه‌ر هه‌لچبژاردنی په‌رله‌مان و ئه‌نجومه‌نی پیران دوای هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆك كۆماری ئه‌نجام بدرابایه‌, ئه‌وا تسۆنامییه‌كه‌ كاری له‌سه‌ر ئه‌نجامی ئه‌و هه‌ڵبژاردنانه‌ش داده‌نا.

دۆست و دوژمنان چی له‌باره‌وه‌ ده‌ڵێن؟

پێگه‌ی فۆرۆ مه‌دریدی راستگه‌رای ئیسپانی پیترۆی تۆمه‌تبار كردووه‌ به‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ كوباو فه‌نزوێلا, ده‌ڵێت له‌ ته‌مه‌نی 17 ساڵی بۆته‌ گه‌ریلا لای گروپی ئێم 19ی ماركسی, به‌شدار بووه‌ له‌ په‌لاماری ته‌لاری دادوه‌ری گه‌وره‌ترین په‌لامار بووه‌ له‌ مێژووی كۆڵۆمبیا.
نه‌یارانی ده‌ڵێن پیترۆ له‌ ساڵی 1994 شافێزی بینیوه‌ دوای كوده‌تا سه‌رنه‌كه‌وتووه‌كه‌ی, ساڵی 2016 سه‌ردانی فه‌نزوێلای كردووه‌,چۆته‌, ماركێتێكی پڕ خۆراك له‌سه‌ر ره‌فه‌, پۆستێكی كردووه‌ به‌وه‌ی نه‌بوونی خۆراك پڕوپاگه‌نده‌ی نه‌یارانی حكومه‌ته‌.
ماڵپه‌ڕی بارۆن نووسی: سه‌رۆكی كۆڵۆمبیای نوێ ولاتی به‌ره‌و چه‌پ برد, بازاڕ پێیان باش نییه‌.
بلمبۆرگ نووسی بازاڕی كۆڵۆمبی ده‌خنكێت دوای سه‌ركه‌وتنی پیترۆ.

له‌ به‌رامبه‌ردا یه‌كێتی چه‌پی ئیسپانیا” شیوعی و پۆدیمۆس ” پشتیوانی لێ ده‌كه‌ن و ده‌نگی بۆ كۆده‌كه‌نه‌وه‌ له‌ ناو په‌نابه‌رانی كۆڵۆمبی له‌ ئیسپانیا.
هاوكات ئابووریناسی به‌ناو بانگی فه‌ره‌نسی فرانسۆ بیكتی ره‌زامه‌ند بوو راوێژ به‌ حكومه‌تی بیترۆ بكات له‌ دوای سه‌ركه‌وتنی.
حیزبی شیوعی كۆڵۆمبیش هاوپه‌یمانی نزیكیه‌تی, پێیان وایه‌ ولات پێویستی به‌ سه‌ركه‌وتنی چه‌په‌, چاكسازی زه‌وی, ئاشتی له‌ نیوه‌ی رێگا راوه‌ستاوه‌ ده‌بێت ته‌واو بكرێت, یاسای كاری دادپه‌روه‌ر پێویسته‌, چاكسازی كه‌رتی په‌روه‌رده‌ له‌ خزمه‌ت قوتابیان داواكاری هه‌نووكه‌یین.

سه‌ركه‌وتنی چه‌پ و كاریگه‌ری له‌ سه‌ر فه‌نزوێلاو ئه‌مه‌ریكای لاتین
كۆڵۆمبیه‌كان گوێیان له‌ به‌شێك له‌و 1,7 ملیۆن فه‌نزویلییه‌ رانه‌گرت كه‌ ئاواره‌ی ولاته‌كه‌یان بوونه‌, ده‌نگیان به‌ كاسترۆشافیستایه‌ك دا, چونكه‌ ئه‌وان ئاواره‌ی ئابلوقه‌ی ئابوورین نه‌ك سیاسی, زۆریان له‌ سه‌رده‌می شافێزدا كه‌رامتیان بۆ گه‌ڕابوه‌وه‌.
كۆڵۆمبیاو فه‌نزوێلا 2217 كیلۆمه‌تر هاوسنووریان پێكه‌وه‌ هه‌یه‌, كۆڵۆمبیا له‌ ماوه‌ی رابردوو زۆر كێشه‌ی بۆ حكومه‌تی فه‌نزوێلا دروست كرد, به‌ ئه‌ندازه‌ی ولاته‌ ئه‌نگلۆ سه‌كسۆنیه‌كان زیاتر كاری بۆ روخانی حكومه‌ته‌كه‌ی كرد.
غوایدۆ سه‌رۆكی ئۆپۆزسیۆنی راستی فه‌نزوێلی, وه‌ سه‌رۆكی دیاریكراوی ئه‌مه‌ریكا, تا ئێستا پیرۆزبایی له‌ بیترۆ نه‌كردووه‌ به‌ بۆنه‌ی سه‌ركه‌وتنی له‌ هه‌ڵبژاردنی كۆڵۆمبیا, ئه‌و نه‌ك هه‌موو كارته‌كانی دۆڕاندووه‌ له‌ كۆڵۆمبیا, ته‌نانه‌ت زۆر كۆمپانیای وه‌ك مۆنیمۆرۆس كه‌ باره‌گای له‌ كۆڵۆمبیایه‌, دوای سه‌ركه‌وتنی پیترۆ خاوه‌نداری ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ حكومه‌تی فه‌نزوێلی, كه‌ ئه‌مه‌ریكا به‌خشی بووی به‌ ئۆپۆزسیۆن, بۆیه‌ ئۆپۆزسیۆنی راستگه‌رای فه‌نزوێلی شكستی گه‌وه‌یان له‌م هه‌ڵبژاردنه‌ خوارد, شكستی ئه‌وان جه‌رگبڕتره‌ له‌ شكستی ئۆلیگارشییه‌ كۆڵۆمبییه‌اان, به‌ سه‌ركه‌وتنی چه‌پ حكومه‌تی فه‌نزوێلا ده‌سته‌كه‌وتێكی گه‌وره‌ی به‌ ده‌ست هێنا, ئارامی و سه‌قامگیری زیاتر به‌خۆوه‌ ده‌بینێت, چاوه‌ڕوانی جه‌ژنی سه‌ركه‌وتنی مانگی ئۆكتۆبه‌ری لۆلان له‌ به‌رازیل, یه‌كجاری ناوچه‌یه‌كی ئارام له‌ كیشوه‌ره‌كه‌ بۆ چه‌په‌كان پێك ده‌هێنێت, سه‌قامگیری بۆ فه‌نزوێلاو پۆلیڤیا و ولاتانی دی ده‌خولقێنێت, وه‌ زه‌مینه‌ بۆ سه‌ركه‌وتنه‌وه‌ی چه‌پ له‌ ولاتانی وه‌ك ئۆرۆگوای و ئیكوادۆرو پاراگوای خۆش ده‌كاته‌وه‌, كه‌ دووه‌كه‌ی یه‌كه‌م دوو ئۆپۆزسیۆنی به‌هێزی چه‌پی تێدایه‌ كه‌ پێشتر ده‌سه‌لاتدار بوونه‌و ئێستاش له‌ ده‌رگای حوكمڕانی ده‌ده‌نه‌وه‌.
بۆیه‌ سه‌ركه‌وتنی چه‌پ له‌ كۆڵۆمبیا ته‌نها گه‌یشتن به‌ ده‌سه‌لات له‌ وڵاتێك نییه‌, بگره‌ هێزیشه‌ بۆ چه‌پ له‌ هه‌موو ئه‌مه‌ریكای لاتین.

سه‌ركه‌وتن مسۆگه‌ره‌ كرێته‌وه‌؟
ژیان ته‌نها 4 ساڵی داهاتوو نییه‌, چه‌پ بوونیش ته‌نها پڕۆژه‌ی خولێكی ده‌سه‌لات نییه‌, به‌ڵكه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی داهاتوو دادگایی ئه‌م چوار ساڵه‌ له‌ رێگای سندوقه‌كانی ده‌نگدانه‌وه‌ دێته‌ پێشه‌وه‌.
پترۆ له‌ بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردن راگه‌یاند له‌ ئابووری مه‌رگه‌وه‌ ده‌گوازینه‌وه‌ بۆ ئابووری ژیان “نه‌وت, خه‌ڵوز, كۆكایین” ی به‌ مه‌رگ ناوزه‌د كرد.
وه‌لێ تا ئێستا ئه‌و سێیه‌ زۆرترین داهاتی كۆڵۆمبیا دیاری ده‌كه‌ن, كۆڵۆمبیا یه‌كه‌می جیهانه‌ له‌ به‌رهه‌م هێنانی كۆكاین, ئه‌گه‌ر ده‌ستبه‌رداریان ببێت ئه‌لته‌رناتیفیان چییه‌ بۆ داهات تا پڕۆژه‌كانی بباته‌ پێشه‌وه‌؟, كه‌ سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌كی داهاتی وڵاتن, پڕۆژه‌كانی ئه‌و بۆ كه‌سانێكن هه‌موو گیرفانیان به‌تاڵه‌, بۆیه‌ گیرفانی پڕی ده‌وێت.
بڕیار وایه‌ باجی سامان به‌سه‌ر 400000 كه‌س له‌ هه‌ره‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان كۆڵۆمبیا بسه‌پێنێت, زیادكردنی لانی كه‌می كرێ, ته‌ندروستی گشتی, بیمه‌ی بێكاری, چاكسازی ریشه‌یی زه‌وی, خوێندنی خۆڕایی ……, هه‌موو ئه‌مانه‌ش په‌یوه‌ستن به‌و باجه‌ی ده‌یسه‌پێنێت به‌سه‌ر ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی وڵات. دابه‌شكردنی زه‌وی به‌سه‌ر جوتیاران په‌یوه‌سته‌ به‌وه‌ی ده‌ست به‌سه‌ر زه‌وی ئاغاكاندا بگرێت, بۆ ئه‌وه‌ی شتێك به‌ زۆرینه‌ بدات ده‌بێت به‌شێك باش له‌ چینه‌ داراكان وه‌ربگرێت, بۆیه‌ بواری مانۆڕ و پاشه‌كشه‌ له‌ به‌ڵێنه‌كانی هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردن نه‌ماوه‌.
پیترۆ ئه‌گه‌ر له‌ كۆكردنه‌وه‌ی چه‌په‌كان سه‌ركه‌وتوو بوو, ده‌بێت له‌ سه‌رده‌می فه‌رمانڕه‌واییدا وه‌فادار بێت به‌رامبه‌ر به‌ گرێبه‌سته‌ سیاسییه‌كان, خه‌ڵك ئه‌ویان وه‌ك جه‌مسه‌رێك له‌ هه‌مبه‌ر ئۆلیگارشیه‌كان هه‌ڵبژاردووه‌, ده‌بێت نان و كارو ئازادی و كه‌رامه‌تیان بۆ بگه‌ڕێنێته‌وه‌, ده‌بێت له‌ چوار ساڵی داهاتوو ژماره‌ی تیرۆركراوه‌كان كه‌م بووبێته‌وه‌, ژماره‌ی تاوانكارانی رزگار نه‌بوو له‌ سزا چوبێته‌ سه‌ر, ولات ئارامتر بوبێت, ره‌نگ و روو و روخسارو پۆشته‌یی جه‌ماوه‌ره‌كه‌ی له‌ بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردنی داهاتوو به‌ره‌و باشی گۆڕا بێت, چینی ناوه‌ند به‌ هۆی خوێندنی خۆڕایی رێژه‌و ژماره‌یان زیادی كردبێت, ژماره‌ی بێ لانه‌و یه‌ك ژه‌م خۆره‌كان كه‌م بوبێتنه‌وه‌, رێژه‌ی هه‌ژاری و بێكاری هاتبێتنه‌ خوار, پێوه‌ری جینی هاتبێته‌ خوارو نایه‌كسانی كه‌متر بووبێته‌وه‌, گه‌ریلاكانی ناو جه‌نگه‌ڵه‌كان په‌یوه‌ست بووبێتن به‌ پرۆسه‌ی ئاشتییه‌وه‌, ژیانی گه‌ریلاكانی پێشوو پارێزراو بێت, بانده‌كانی قاچاخچی تاوانكاری راستڕه‌وه‌كان كه‌م بوبێته‌وه‌, هه‌موو ئه‌وانه‌ پێویستن بو ئه‌وه‌ی چه‌پ ره‌گ دابكوتێت, خۆی وه‌ك هێزێكی جیا له‌ حوكمڕانی 203 ساڵه‌ی رابردوو نمایش بكات, بۆ ئه‌وه‌ی له‌ داهاتوو درێژه‌ به‌ حوكمڕانی بدات.

سه‌رچاوه‌كان:
1-
https://thenextrecession.wordpress.com/2022/05/29/colombia-a-turn-to-the-left/
2-
الرئیس الكولومبی انچم لجماعـه‌ متمرده‌ تقتدی بتقالید مجموعه‌ «روبن هـود» – ترجمه‌ :عوچ خیری عن «الغاردیان»
https://veryarts.com/world/350076.html
3-
https://www.laprogressive.com/latin-america-2/gustavo-petroz-capitalist-colombia
4- الفقرا‌و فی بوغوتا یعیشون من نفایات اڵاپریا‌و
5–رئیس كولومبی جدید “یغیر مسار التاریخ” ویقلق أمیركا, بایدن
6- أمریكا اللاتینیه‌ لم تعد «الفنا‌و الخلفی» لواشنگن-فهد المچحكی.
7-.ما الژی قد تخسره الولایات المتحده‌ بفوز الیسار فی كولومبیا؟-المصدر: المیادین نت.
8–هل یُنهی غوستافو بیترو حقبه‌ الحكم الگویله‌ للیمین الكولومبی؟زهرا‌و رمال -المصدر: المیادین نت.
9-غوستافو بیترو أول رئیس یساری فی كولومبیا-رشید غویلب.
10- حكومه‌ یساریه‌ للمره‌ اڵاولی فی تاریخ كولومبیا… واڵان تأتی المرحله‌ الصعبه‌ – بۆرزو درغاهی.
11- The left could be poised to take power in Colombia for the first time
Published: June 5, 2022
12- Live Updates: Colombia Panel Will Issue Report on Decades-Long Civil War
13 https://www.telesurtv.net/news/colombia-asesinan-lider-social-20220702-0017.html
14- How the Left Is Building Peace in ColombiaMariela Kohon
15- كولومبیا: بیترو یحقق انتصارًا تاریخیاً – اڵان لنكافح من أجل الاشتراكیه‌!
غابرییل جالیانو.
16-https://aawsat.com/home/article/3722486/%D8%BA%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%81%D9%88-%D8%A8%D9%8A%D8%AA%D8%B1%D9%88-%D9%83%D9%88%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A8%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D9%86%D8%B6%D9%85-%D8%A5%D9%84%D9%89-%D9%85%D8%B9%D8%B3%D9%83%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%B3%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%85%D9%8A%D8%B1%D9%83%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%A7%D8%AA%D9%8A%D9%86%D9%8A
17- Colombia‌s left turn
ASH NARAIN ROY | New Delhi | June 28, 2022
18-
Colombian elections go to second round amid coup threats and false promises of change
Tomas Castanheira
19- النسا‌و فی صلب حمله‌ الدوره‌ الپانیه‌ للانتخابات الرئاسیه‌ فی كولومبیاhttps://www.swissinfo.ch/ara/%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B3%D8%A7%D8%A1-%D9%81%D9%8A-%D8%B5%D9%84%D8%A8-%D8%AD%D9%85%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AB%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D9%84%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A6%D8%A7%D8%B3%D9%8A%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D9%83%D9%88%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A8%D9%8A%D8%A7/47653946
20-https://www.telesurtv.net/bloggers/Colombia-Eleccion-intervenida-por-el-cartel-mediatico-empresarial-20220612-0001.html
21-
Can Colombia‌s left survive the persistent logic of armed conflict?
Ben Gilvar-Parke
https://www.greenleft.org.au/content/can-colombias-left-survive-persistent-logic-armed-conflict

22-https://redflag.org.au/article/colombia-elects-first-leftist-president-rejecting-traditional-politicians
23-https://www.telesurtv.net/bloggers/Colombia.-Entre-la-alegria-de-la-victoria-y-el-enorme-desafio-de-un-devenir-dificil-pero-no-imposible-20220620-0003.html
24- Colombia‌s left turn
ASH NARAIN ROY | New Delhi | June 28, 2022
25- خریگه‌ الفرز السیاسی الجدید فی أمیركا اللاتینیه‌… بانتڤار انتخابات البرازیل
https://aawsat.com/home/article/3722481/%D8%AE%D8%B1%D9%8A%D8%B7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%B1%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF-%D9%81%D9%8A-%D8%A3%D9%85%D9%8A%D8%B1%D9%83%D8%A7-%D8%A7%D9%84%D9%84%D8%A7%D8%AA%D9%8A%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D8%B2%D9%8A%D9%84

لە كەمتر نیو سەدەی رابردوودا, ئەگەر كودەتا ناڕاستەوخۆكان هەژمار نەكەین, وەك كودەتاكانی بەرازیل و پاراگوای ….., یان كودەتا شكست خواردووەكەی یانزەی ئەبرێلی 2002ی فەنزوێلا, ئەوا هێزە راستگەراكان چوار كودەتایان بە هاوكاری سوپاو ولاتە یەكگرتووەكان ئەمەریكا بە نوێژی نیوەڕۆ بەناوی ئازادی و دیموكراسییەوە لە ولاتانی ئەمەریكای لاتین ئەنجامداوە. ” شیلی 1973, پیرۆ 1992و هندۆراس 2009, پۆلیڤیا2019″, وێڕای 638 جار هەوڵی تیرۆركردنی فیدل كاسترۆ درا لە چوار چێوەی بانگەوازی جاڕنامەی گەردونی مافی مرۆڤدا, وە سەپاندنی 60 ساڵ ئابلوقەی ئابووری, سەرباری كودەتا یاساییەكان لە چەندین وڵاتی دی كە دێینە سەریان.
ئەگەر دەیەی نەوەتەكان دەیەی شكستی بەناو كۆمۆنیزم بوبێت لە ئەوروپای رۆژهەلات, پارتە كۆمۆنیستەكانی وەك مۆز تواندەوە, هەموو كەوتنە ژێر دیوارە روخاوەكەی بەرلینەوە, شكستێكی وایان خوارد ,بە ئێستاشەوە دوای سێ دەیە ,تا هەنووكە چەپ و كۆمۆنیزم لەو وڵاتانە هەناسەی لێبرَاوە, جگە لە روسیاو مۆڵداڤیا.
بە پێچەوانەوە سەرەتای هەزارە, ولاتانی ئەمەریكای لاتین وڵاتە تاقانەكەی كوبایان لە غەریبایەتی ناو دەریاكانی كاریبی رزگار كرد لە دەست قرشەكانی پنتاگۆن, دیارە كوباش بەرگەی بێ وێنەی گرت, بەسەر شەڕی نەرم و رەقی سەرمایەداری سەركەوت, بە گیرفانی بەتاڵەوە توانی تۆوی خۆی لە كیشوەرەكە بچێنێت, سەرەتا لە ساڵی 1998 لە فەنزوێلاوە شنە باكە هەڵیكرد, لە ساڵی 2001 گەیشتە هایتی, لە 2003 ئەرجەنتین و بەرازیل و 2005 ئۆرۆگوای, 2006 پۆلیڤیاو 2006 هندۆراس و 2007 ئیكوادۆر, 2008 پاراگوای, 2009 سلفادۆر, بەشێوەی گشتی شەپۆڵەكە پێچەوانەی مەزهەبی جیمس مۆنرۆ سەرۆكی پێنجەمی ئەمەریكا لە ساڵی 1823 بوو هەڵیكرد, كە 199 ساڵ لەمەوپێش بنەماكەی لەسەر بنچینەی كردنی ئەمەریكای لاتین بە باخچەی پشتەوەی ماڵی ئەمەریكا داڕێژراوە.
ئەمەریكای لاتین و كاریبی باخچەیەكی بە بەرەكەت بووە بۆ ئەمەریكا, لە نێوان ساڵەكانی 1925-1929دا, وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا ساڵانە 200 ملیۆن دۆلاری وەبەرهێنان كردووە لە وڵاتانی ئەمەریكای لاتین, لە بەرامبەردا ساڵانە300 ملیۆن دۆلار قازانجیان دەستكەوت بووە, قازانجەكان 150% ی سەرمایەگوزاریەكە بووە, نەوتی فەنزویلا و كانەكانی پۆلیڤیا و شیلی و سامانی كوبا ئامانجی چاوچنۆكی ئەمەریكا بوو لە مێژوودا .
لە 233 ساڵی رابردوودا, هەر لە هەڵبژاردنی جۆرج واشنتۆنەوە لە ساڵی 1789, ئەمەریكا تەنها 16 ساڵ لە مێژووی خۆیدا بە ئاشتی تێی پەڕاندووە, وڵاتێكە تایبەتمەندی وایە لەگەڵ ئاشتی هەڵناكات, ولیام بلۆم فەرمانبەری پێشوو لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریكا دەڵێت: لە ساڵی 1945 ەوە ئەمەریكا 50 حكومەتی روخاندووە, بەشی زۆری لە ئەمەریكای لاتین بووە.
ساڵی 1969و دوای شەڕی 1967, دكتاتۆری پاراگوای ئەلفریدۆ سترۆنسەر”3-11-1912 بۆ 16-8-2006 ” رازی بوو 60 هەزار فەڵەستینی لە كەرتی رۆژئاواوە بچنە ولاتەكەی بە مەرجێك شیوعی نەبن.
ناوبراو لە 15-8-1954 ەوە بۆ 3-2-1989 سەرۆكی ولات بوو, بە كودەتا هاتە سەر حوكم بە كودەتاش لابردرا.
لەسەردەمی دەسەلاتیدا 20814 كەس دور خرایەوە, 19862 زیندانیكران, 18772 كەسیان ئەشكەنجە دران, 425 كەس بێسەروشوێنن, كۆی گشتی 128076 كەس قوربانی دەستی رژێمەكەی بوون.
ئەمەش بەشێك بوو لە نەخشەی كۆندۆر لە ولاتانی ئەرجەنتین ,شیلی , ئۆرۆگوای, پاراگوای, بەرازیل و پۆلیڤیا, دواتر ئیكوادۆرو پیرۆش پەیوەست بوون پێوەی, لە لایەن حكومەتە دكتاتۆرییە سەربازیەكان بۆ لێدان و قەلاچۆكردنی چەپ بە پشتیوانی سەربازی و تەكنیكی ئەمەریكا و فەرەنسا پیادە كرا, لە ساڵی 1968 بۆ 1989 بەردەوام بوو, 50000 بۆ 90000 كەس تیایدا كوژرا, 30000 كەس بێسەروشوێنكران ,400000 كەس زیندانی و ئەشكەنجە كران, دوای روخانی دیواری بەرلین و نەمانی مەترسی چەپ هەڵوەشایەوە 1.
ئەمەریكا بەردەوام لە رێگەی كۆنتراكانیەوە دەستی خستۆتە ناو كاروباری ولاتەكان بۆ لێدانی چەپ, لە سلفادۆرەوە بگرە تا كۆنتراكانی نیكاراگوا بۆ چەكدارە تاوانكارەكانی كۆڵۆمبیا, ساڵی 1962 دوو ساڵ پێش ئەوەی فارك دەست بە كاری چەكداری بكات, كۆڵۆنێڵی ئەمەریكی ویلیام یاربۆرۆ لە میانی سەردانی كۆڵۆمبیای دا, پێشنیاری دروستكردنی تیمی مەرگی كرد بۆ بنەبڕكردنی جوتیارە شیوعییەكان لە كۆڵۆمبیا.
لە ساڵی 1963 ژەنەراڵ ئەلبەرتۆ رویزۆ نۆفۆوا, كە لە شەڕی كۆریا بەشداری كردبوو, پێشنیاری دروستكردنی دەستەی چەكداری مەدەنی كرد بۆ شەڕی شیوعییەكان لەناو كۆمەڵگاكانیان.
لە نێوان ساڵانی 2002 بۆ 2010 لەو كاتەی ئۆریبی و ژەنەراڵ ماریۆ مۆنتا كە ئەمەریكا راهێنانی پێكردبوو, زیاتر لە 10000 خەڵكی سڤیلیان كوشت, زۆرجار قوربانیەكان بەرگی گەریلایان دەكردە بەریان دوای كوشنتنیان 2.
سەیر بكەن حكومەتی مەكسیك دەستی بەسەر 18091 چەكی ئەمەریكی گرتووە لە نێوان ” 1-1-2021 بۆ 18-11-2021″ دا , ساڵانە نیوملیۆن چەك لە ئەمەریكاوە دەچێتە ناو مەكسیكەوە.
ساڵانە تاوانكاران 3,9 ملیۆن تاوان لە مەكسیك ئەنجام دەدەن, 70%ی چەكەكانیان ئەمەریكین 3, بەم شێوەیە لە خزمەت كارتێلەكانی چەك مەكسیك كراوە بە بەرەیەكی جەنگی بەرفراوان.
سەیر كەن ئەمەریكا لە رێكەوتی 20-12-1989 پەنەمای داگیر كرد, بە هێزێكی 25000 سەربازییەوە بە بەهانەی دەستگیركردنی سەرۆكی ولات مانۆیل ئەنتۆنیۆ نۆرینگا, وەلێ لە ناوەڕۆكدا پەیوەندی بە دەستگرتن بەسەر نۆكەندی پەناماو هەڵوەشاندنەوەی كۆنتراكتی پەنەما- یابانەوە بوو, بۆ ئەوەی رێگا لە ژاپۆن بگرێت ببێتە هێزێكی جیهانی, ئامەریكا دۆست ناناسێت.
ئەوەی شایانی باسە دوای ئەوەی فەرەنسا شكستی هێنا لە دروستكردنی نۆكەندی پەنەما 1881 – 1894, كۆنگرێسی ئەمەریكا لە یۆنی 1902 مافی بە سەرۆك رۆزفێڵت دا نۆ كەندەكە بكڕێتەوە لە فەرەنسا , لەوكاتە نۆكەندەكە دەكەوتە ناو سنوری كۆڵۆمبیا, پەرلەمانی كۆڵۆمبیا بڕیاری دا نەیفرۆشێت بە ئەمەریكا, بۆیە ئەمەریكا بە هاوكاری بۆرجوازی ناوچەی نۆكەندەكە, بە بەهانەی كردنەوەی نۆكەندەكە لە نیكاراگوا, خۆیان لە كۆڵۆمبیا جیاكردەوە, ئەمەریكاش سوپای پشتیوانی بۆیان ناردو پەنامای لە كۆڵۆمبیا جیاكردەوە, بەمەش مافی بەڕێوەبردنی نۆكەندەكەی بەدەست هێنا”4.
لە دوای دوو هەزارەوە یەكەم كاردانەوەی ئەمەریكا بۆ كاركردن بە باوەڕی مۆنرۆ لە فەنزوێلاوە دەستی پێكرد, بەلام خۆشەویستی شافێز لە ناو هەژارانی وڵاتەكەی كودەتاكەی هەرەس پێ هێنا, لە ساڵی 2004 سەرۆكی هایتی جان برتران ئاریستید”كاهین و لاهوتی ئازادی بەخشی چەپ, لە یەكەم هەڵبژاردنی دیموكراسی لە هایتی لە ساڵی 1991 بە رێژەی 67% هەڵبژێردرا” كودەتای بەسەردا كرا, ئەمەریكی و فەرەنسیەكان رفاندیان, لە وڵات دوریان خستەوە, ئێستا لە باشووری ئەفریقا پەنابەرە.
5 ساڵ دوای هایتی, نۆرەی هندۆراس هات, سەرۆك مانۆیل زیلایا كە لەسەر پارتی لیبراڵ كاندید بوو, بەڵام چووبووە ریزی شافێزەوە, كودەتای بەسەردا كراو بۆ دۆمێنیكان پەنابەر ئاسا دیپۆرت كرا.
لە پاراگوای كودەتا لە بەرگی یاسادا ئەنجامدرا, قەشەیەكی دیكەی چەپ بەناوی فرناندۆ لۆگۆ میندیز لە 22ی یۆنی 2012 لە دەسەلات دور خرایەوەوە, لە ساڵی 2016 ەش دیلما رۆسێف لە بەرازیل كودەتای نەرمی بەسەردا كرا, گرتنی سەرۆك لۆلا لە سەرو بەندی هەڵبژاردنەكانی بەرازیل لە ساڵی 2018 دا دور خستنەوەی لە پرۆسەی هەڵبژاردن كودەتایەكی دیكە بوو لەبەرگێكی یایسایدا, كودەتای لینین مۆرینۆ لە ئیكودادۆر كودەتایەكی ناوخۆیی بوو, بۆ هەڵگرتنی قەدەغە لەسەر كۆمپانیاكانی نەوتی ئەمەریكاو رادەستكردنی جولیان ئەسانج و دەركردنی لە باڵوێزخانەی ئیكوادۆر لە لەندەن كە پەنایان دابوو.
تەنانەت پەلاماری وڵاتە پەمبەییەكان شێوازی بەرەییشی بەخۆوە گرت, بۆ لێدان و بەرەو روبونەوەیان گروپی لیما ساڵی 2017 دژ بە فەنزوێلا دامەزرا, كە چەپ لە پیرۆ سەركەوت, هاوپەیمانییەتیەكە لە لیماوە هەڵوەشایەوە, مانەوەی بووە گاڵتە جاڕی, رێكەوتی 28-12-2021 وەزیری دەرەوەی پیرۆ پێشوازی كرد لە باڵوێزی تازەی حكومەتی فەنزوێلا.
كریستینا فرناندیز سەرۆكی پێشووی ئەرجەنتین و جێگیری سەرۆكی ئێستا باسی كودەتای یاسایی دەكات ئەمەریكا لە ولاتانی ئەمەریكای لاتین لە بری كودەتای سەربازی ئەنجامی دەدات, بەشێكی ئەوانەی ئاماژەمان پێیان دا دەچنە ئەو چوارچێوەیەوە.
ئەمریكا هەمیشە دژی جێبەجێكردنی هەموو بەرنامەیەكی سۆشیالیستی و نیشتمانییە لە ناوچەكە, لێ مێژووی ئەمەریكای لاتین لەو جێگایە ناوەستێت كە ئەمەریكا خوازیارێتی, تەنانەت سەردەمی ترامپ هەموو هەنگاوێك بۆ كەرتی گشتی بە كۆمۆنیزم دەزانی, تەنانەت هەندیك وڵاتی وەك دانماركیشی خستبووە ئەو بەرەیەوە .
تا خەبات بۆ دادپەروەری زیاترو كەمكردنەوەی نا یەكسانی كەرامەتی هاوولاتیانی رەسەن و ئەفریقییەكان, ژنان بەردەوام بێت و خەون بۆ گۆڕانكاری درێژەی دەبێت, وەك لە ئەنجامی هەڵبژاردنەكانی ساڵانی 2020 و 2021 دەبینین, لە 12 هەڵبژاردن چەپەكان 11ەی دەبەنەوە.

تۆمەتبارانی ئەنفال هەر ئەو 423 كەسە نین كە دادگای باڵای تاوانەكان بە ناو ( قائمە باسما‌و الاشخاص المگلوب اتخاژ الاجرا‌وات القانونیە بحقهم) لیستی ناویانی بڵاوی كردۆتەوە.
لە پرۆسەی دادگایی تۆمەتبارانی ئەنفال لە دەستپێكدا حەوت تۆمەتبار دادگاییكران, ئەو حەوت كەسەی دادگایی كران, ئەوانە بوون پێشتر دەستگیركرابوون و زیندانیبوون, بریتی بوون لە: سەدام حسێن ئەلمەجید ئەلحەسەن عەبدالغەفور عەبدالقادر ئەلناسری ئەلتكریتی سەرۆك كۆماری عێراق كە رۆژی شەممە رێكەوتی 30-12-2006 لەسەر تاوانی دوجەیل لە سێدارە درا بۆیە تۆمەتی ئەنفالی لەسەر هەڵگیرا, ئەمەش تاوانێكی گەورە بوو بەرامبەر بە كەیسە گەورەكانی دواتر كرا لە ناویاندا هەموو كەیسەكانی خەڵكی كوردستان. عەلی حەسەن ئەلمەجید ئەلحەسەن عەبدالغەفور عەبدالقادر ئەلناسری ئەلتكریتی بەرپرسی بیرۆی باكووری پارتی بەعس. لیوا روكن سابیر عەبدالعەزیز حوسێن عەلی دوری بەڕێوەبەری هەواڵگری گشتی سەربازی. فەریق روكن حوسێن رەشید محەمەد عەرەب ئەلتكریتی یاریدەدەری ئەركانی سوپا بۆ كاروبارەكانی ئۆپەراسیۆنەكان. لیوا روكن سوڵتان هاشم ئەحمەد محەمەد حەمەد ئەلحەمەد ئەلتانی فەرماندەی فەیلەقی یەكەم. تاهیر تۆفیق ئەلحاج یوسف ئەلعانی سكرتێری لیژنەی كاروباری باكوور و پارێزگاری موسڵ, عەقیدی روكن فەرحان موتڵەگ ساڵەح خەڵەف ئەلجبوری بەڕێوەبەری رێكخراوی هەواڵگری رۆژهەڵات.
تۆمەتباران پاش ساغبونەوەی تاوان لەسەریان حوكمی قەتعی خۆیان بە سزای جۆراو جۆر وەرگرت و تاوانبار كران بە ئەنجامدانی تاوانەكانی جینۆساید, تاوانی جەنگ و تاوانی دژە مرۆڤایەتی جگە لە سەدام حسێن و تۆمەتبار تاهیر تۆفیق ئەلحاج یوسف ئەلعانی بڕیاری بێتاوانی لە تۆمەتی بەشداری لە تاوانی ئەنفالی بۆ دەرچوو, ئەم بێ تاوانیەی ناوبراو پرسێارێكی گەورەی دروست كرد بۆ هەموو ئەوانەی شارەزان لەو بوارە.
هاوكات لە پاڵ ئەو تاوانبارە سەرەكیانە, كۆمەڵێك تۆمەتباری دیكەش لە هەنگاوی یەكەمدا دیاریكرابوون بۆ دادگاییكردن, لێ ئامادە نەبوون لە دادگا و كەیسەكەیان بە هەڵپسراوی مایەوە, ئەوان لە ناو دەستگیركراوەكان نەبوون, بۆیە بەرەو رووی دادگا نەكرانەوە, بەشێكشیان لە ژیان نەمابوون. هیچ كەسێك تایبەت بە دۆسیەی ئەنفال دەستگیر نەكراو تەسلیم بە دادگا نەكرا.
وەك لە دوو داوانامەی دادگای باڵای تاوانەكاندا كە لە خوارەوە ئاماژە بە ناوەڕۆكەكانیان دەدەین, ناوی 24 تاوانبار هاتووە” بە پێی نووسراوی ف2 1445 رێكەوتی 18-12-2005 ی دادگای باڵای تاوانەكان, ژمارەی فایل 9101 و 9102 لە كۆی 9302 فایلی ئامادەكراو بۆ دادگا لە كەیسی تاوانی ئەنفال, بڕیاری گرتن بۆ 24 تاوانبار دەرچووە لەسەر داوای دادوەری لێكۆڵینەوە, كە بریتین لە”1- نزار عەبدوالكەریم خەزرەجی ( ناوی لە لیستی 423 تۆمەتبار نەهاتووە) , 2- یونس ئەلدرب ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 3-ئەیاد خەلیل زەكی (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) – 89 -اللوائ الركن (ایاد خلیل زكی) قائد ق ق جح /د و 4- رەمزی مەحمود (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 92-اللوائ الركن (رمزی محمود عبداللە) قائد فق مش /33 , 5-سەعید مەحمود باریكە ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 6-قاسم دڕەیی (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 216-قاسم رشید درەیی , 7-معتەسەم بەرزنجی ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 8- یاسین رەئوف ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 9-تەحسین شاوەیس(ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 409-تحسین شاویس سعید = , 10-قاسم ئاغای كۆیە (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 115-المستشار (قاسم فارس تاهر مصتفی اغا) ف د و ,11- بایز عەبدالڕەحمان ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 12-عەلی ئەحمەد رەشید ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 13-نیعمە فارس (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 86-الفریق الركن (نعمە فارس حسین) معاون رئیس اركان الجیش للتدریب , 14-حەمید شەعبان ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 15-نەجم عەبدوڵا دوری ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 16-عیسمەت سابیر (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 94-اللوائ الركن (عصمت صابر عمر) قائد فق /4 , 17-عەدنان جەباری (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 179-سعید عدنان جباری, 18-جیهان موسا ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 19-رەفعەت گلی (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 275-شمال رفعت كلی امر سریە , 20-عوسمان شێخ سەعید ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 21-شێرزاد ساڵەح, 22-تۆفیق جەبار قارەمان (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 159-توفیق جبار قارمان, 23-حوسێن شێخ سەعید( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 24-حەسیب حەمە ئینجە,( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە) “.
لە 24 ناوی داواكراو 14ەیان لە لیستی 423 تۆمەتباری ئەنفالدادوای پرۆسەی دادگایی ئەنفال لەسەری ساغ بوونەوە ناویان نەهاتووە؟؟, لە پێشیانەوە نەزار خەزرەجییە, كە یەكێكە لە تاوانبارە سەرەكیەكان, دەتوانم بڵَم لە دوای سەدام و عەلی حەسەن مەجید تاوانبارە لە دۆسیەكە, ئەگەر هیچ پۆست و بەرپرسیارێتی سەربازیشی نەبووایە, تەنها وێنەكەی لە گوندی عەسكەری قەڵاسێوكە, قەبارەی تاوانەكانی ئەنفالی چوار كە سەرپەرشتی كردووە, بەس بوون بۆ ئەوەی ناوی لە لیستەكەدا هەبوایە, بە ئەنجامدانی تاوانی گەورە سزا بدرابایا.
هەروەها “لە رێكەوتی 21-12-2005, بە پێی نوسراوی دادگای باڵای تاوانەكان ژمارە ف2 1474, فایلی ژمارە 9099 دۆسیەی ئەنفال, بە واژۆی رائید جوجی سەرۆكی دادوەرانی لێكۆڵینەوە, داوای ناوی سیانی و ناونیشانی 18 تاوانبار دەكات لەوانەی لە نامەی پێشوو زۆریان ناویان هاتبوو, كە بریتین لە تاوانباران: ” 1- سەعید مەحمود باریكە, 2- عەدنان عەبدوڵا جەباری, 3-شێخ رەئوف (نوێ), 4-شێخ جەعفەر (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 164-جعفر عبدالكریم البرزنجی محافز السلیمانیە (نوێ), 5-شێخ رەمەزان (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) (نوێ), 6-قاسم دڕەیی, 7-جیهان موسی, 8-معتەسەم محەمەد بەرزنجی, 9-رەفعەت گلی, 10-یاسین رەئوف, 11-غەسان شێخ سەعید (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) (نوێ), 12-تەحسین شاوەیس, 13-شێرزاد ساڵەح, 14-قاسم ئاغای كۆیە, 15-تۆفیق جەبار قارەمان, 16-بایز عەبدالڕەحمان, 17-حوسێن شێخ سەعید, 18-عەلی ئەحمەد رەشید, 19-حوسێن حەمە ئینجە (نوێ) “.
لە لیستی دووەمدا 5 ناوی دیكەی هاتۆتە سەر 24 ناوی پێشوو, بەمەش ژماری ئەم داواكراوانە دەگاتە 29 تاوانباری داواكراو, پێی دەچێت دوبارەی ناو بە هەڵە هەبن, لەو ژمارەیە تەنها 11ەیان وەك تۆمەتبار ناویان هاتۆتەوە, 18ەیان ناویان لە لیستی تۆمەتباران نەهاتۆتەوە, كە پلەی جۆراو جۆریان هەیە و هەندێكیشیان هاووڵاتیان سكاڵایان راستەوخۆ لە دژیان تۆمار كردووەو دۆسییەكانیان چۆتە چوارچێوەی كاری دادگاوە, سەرباری ئەوەی ژمارەیەكی دیكەش لە تاوانباران لە لایەن قوربانیانەوە سكاڵایان لەسەر تۆمار كراوە ناویان لەناو لیستی 423 تۆمەتباری ئەنفال نەهاتۆتەوە تەنانەت لە لیستی 24 كەسەكەو لیستی 19 كەسەكەش.
تەنها بەهۆینەبوونی ناوی خەزرەجی وامان لێدەكات گومانمان بۆ دروست ببێتو بۆیە پێویستە لێكۆڵینەوەی ورد لەم ناوانە بكرێت, هۆكاری نەبوونی ناویان لە ریزبەندی لیستی تۆمەتباران وەڵام بدرێتەوە, ئەم دوو بەڵگەنامەیە پێویستیان بە ساغكردنەوەی زیاترە لە لایەن نووسەران و لێكۆڵەرەوانی تایبەتمەند لە بوارەكە, لە گەڵ دەرخستنی ناسنامەی ئەو كەسانەی ناویان هاتووە .
پێش بڵاو كردنەوەی لیستی ناوی 423 تۆمەتبارەكەی ئەنفال, لە پشكنینی دۆسیەی ئەنفال, وێرای لیستی ناوی ئەوانەی نیشانەی ئازایەتیان وەرگرتبوو بە تایبەت 77 كەسەكەی ئەنفالی 1 و 2, یان لە بەڵگەنامەكان راستەوخۆ ناویان هاتبوو, یاخود لە ریزی 163 بەشدار بووەكەی ئەنفالی 8 دا بوون و وەك بەڵگە كەوتبووە دەست دادگا, لیستێكی داواكراوانم بۆ چاودێری كوردۆساید دروست كرد لە پشكنینی ئەو سكالایانەی پێشكەش دادگا كرابوون, لە رۆژنامەی هەواڵ و پەرتووكی (كوردۆساید -عەلی مەحمود محەمەد- 2008 چاپخانەی رۆمان-بڵاوكراوەی وەزارەتی رۆشنبیری زنجیرە 630- ل176 بۆ 183) بڵاوكرایەوە, زۆر ناوی تێدایە لە دۆسیەكە سكالای لەسەر تۆمار كراوە , بەلام لە ریزبەندی 423 ناوەكەدا ناویان نییە؟؟؟.

لە سەروبەندی هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێم ئەوەی بیوتایە سەرۆكی هەرێم راستەوخۆ هەڵبژێردرێت بۆیان كفرێكی گەورە بوو, لە كاتێكدا سستەمە چاكەكانی جیهان ئەوانەن كە پەرلەمانین و سەرۆك راستەوخۆ هەڵدەبژێردرێت تێیدا, دواتر هەر ئەوانەی سوكایەتیان بە رای جیاواز دەكرد دەنگی دەنگدەرانیان بردە پەرلەمانەوەو لەسەر سینییەك زێڕینین پێشكەش پارتیان كرد, وەك بینیمان بەڕێز نێچیرڤان بەرزانی بە 82%ی دەنگەكان بووە سەرۆكی هەرێم, لە رێگەیەكی دیكەوە دەنگەكانیان بە پارتی فرۆشت, وا نەبوایە بۆ كاندیدی پارتی هێنانەوەی پەنجاو یەك لە سەد لە دوو خولیشدا ئەستەم بوو نەك 82%.
سەرۆكی هەرێمی كوردستان كە دەسەڵاتی زۆر زیاترە لە سەرۆكەكانی فینلەندا, نەمسا, پورتوگال, زۆرینەی وڵاتانی ئەوروپای رۆژهەڵات كە بە هەڵبژاردنی راستەوخۆ دەگەن بە پۆستەكە لە چوارچێوەی سستەمی پەرلەمانیدا, تەنانەت لە سەرۆكی باشوری ئەفریقا كە بە سستەمی سەرۆكایەتی ناسراوە, تیایدا سەرۆك لەناو پەرلەمان هەڵدەبژێردرێت, لێ پەرلەمان مافی گۆڕینی هەیە كەی خواستی بێت, وەك چۆن یاكوب زۆمای لە 15ی فیبریوەری 2018 لەسەر كورسیەكەی لادا, كە سەركردایەتی پارتەكەی دوو خول بۆ سەركەوتن كرد, تیایدا توانی” 69,69% و 65,90% ” دەنگەكان بهێنێتەوە.
ئەو ترسەی هەمان بوو لە سستەمە پەرلەمانیەكەی برادەران, كە بە نەڕەو دروشمەوە نەك بە عەقڵەوە بانگەشەیان بۆی دەكرد, تەخوینی نەیارانی فكری خۆیانیان دەكرد, خۆشیان جاهیل بوون بینینیان تەنها بەرپێی خۆیان بوو, گفتوگۆ لە گەڵ جاهیلدا خۆكوژییە, هەڵبژاردنی سەرۆك بوو لەناو پەرلەمان, پەیوەندی بە ئازادی و دیموكراسی و چاكسازی و حكومەتی یاساكەوە نەبوو كە ئیدعایان دەكرد, بەڵكە پەیوەندی بەوەوە هەبوو دەنگی پەرلەمانتارەكانیان لە هۆڵی پەرلەماندا مەزاد بكەن و لە بەرامبەریدا شتێك وەربگرن, ئاخر ئەوان ناتوانن دەنگی بنكە و دەنگدەر راستەوخۆ هەڕاج بكەن, ساناترین رێگا دەنگی پەرلەمانتارانە بۆ فرۆشتن وەك كردیان, ئەم قسەیەم پێنج سەڵ لەمەوپێش وتووە, لەسەریشی جوێن باران كرام.
لە جیهان 45 وڵاتی كۆماری پەرلەمانی هەیە (زۆرێك لە وڵاتانی ئەوروپا لەم تەرزەن) , لێرەدا سەرۆكی وڵات بە دوو جۆر دیاری دەكرێت, بەشێك راستەوخۆ لەناو خەڵك هەڵدەبژێردرێت كە زۆرینەن و باشترین و دیموكراسیترینیانن تەنانەت لە چاو سستەمەكانی دیكەی هەڵبژاردنیشەوە, بەشی دووەمیان لەناو پەرلەمان هەڵدەبژێردرێن, بە هەردوولایانەوە كەمتر لە 25%ی وڵاتانی جیهان پێك دەهێنن.
ئەوەی ئەمانە بیری لێدەكەنەوە بەرژەوەندی هەنووكەییە نەك پرۆژە بۆ جێكەوتنی دیموكراسی و نوێنەرایەتی زۆرینە و دیموكراسیەت و قازانجی داهاتووی پرۆسەی سیاسی, ئەم هەڵپەی گۆڕینی یاسای هەڵبژاردنەش بەو ئاقارەیا ئەنجامەكەی دەڕوات, دواتر وەك وتەنی زۆریان دەبێت كاڵەك بە ئەژنۆ بشكێنن, چونكە ئەنجام زیانی بۆ پەزەكانیان دەبێت.
دوو خاڵ جێگای سەرنجە ئاماژەی پێ بدەین, لە لایەك ئەوان خەڵكی كوردستان بە دواكەوتوو دەزانن, پێیان وایە كوردستان لە ئاست ئەو یاسایە نییە كە هەیە, لە كاتێكدا خەڵكی كوردستان هوشیاری زۆر لە پێش پارتە سیاسیەكانەوەیە, وە پێیان وایە گۆڕینی یاساكە ئەگەری زیادكردنی كورسی لێدەكرێت, لە كاتێكدا پێشەنگی سیاسی بیر لە دوارۆژ و كۆی پرۆسەكە دەكاتەوە نەك بەرژەوەندی هەنووكەیی كە لەوەشدا ئەگەری هەیە پێشبینییەكەیان پێچەوانە دەكەوێتەوە, بە تایبەت بۆ پارتە مام ناوەندییەكان” یەكگرتوو, نەوەی نوێ, كۆمەڵ, گۆڕان, لیستە نوێكان وا دێن”, چونكە لە ئەساسدا پارتی لەگەڵ سستەمی بازنەیی خۆ هەڵبژاردنی تاك بووە ” دیداری تەمەن- ل240″.

یاسای هەڵبژاردنی كوردستان

یاسای هەڵبژاردنی كوردستان رێژەیی یەك بازنەیی كراوەی زێدەی بەهێزە,لە جیهاندا 80 وڵات پەیڕەو لە سستەمی هەڵبژاردنی رێژەیی دەكەن, یەك بازنەیی كراوەی بێسنوور, یان چەند هەرێمی”كوردستان هەرێمێكە بۆ خۆی”, یاخود رێژەیی بە سنوور بۆ چوونە پەرلەمان”نموونە سستەمی هەڵبژاردنی ئیسرائیل هەموو وڵات وەك هۆڵەندا یەك بازنەیە لیچ رێژەی 3,25% دیاریكراوە بۆ چوونە پەرلەمان”, كاتی خۆی كە ئەم یاسایە دوای هەمووارەكان چەسپیووە, لەگەڵ بەشداری پێكردنی كۆتاكان زیاتر مۆركی تاڵەبانی پێوە دیار بووەو خواستی بووەو خۆزگەی بۆ هەموواری یەكەم یاسای هەڵبژاردن خواستووە “مام جەلال دیداری تەمەن -بەشی دووەم ل232-233 “, كەچی ئێستا كوڕەكانی دەیانەوێت بیگۆڕن.
یاسای هەڵبژاردنی هەرێمی كوردستان وەك ئاماژەمان پێی دا یەك بازنەییەو رێژەیەك بۆ چوونە ناو پەرلەمان دیاری نەكراوە, ماوەی بەهێز كۆتا كورسییەكان دەبەن, نموونەی ئەم یاسایەو یاسای هەڵبژاردنی وڵاتی هۆڵەنداو كرواتیا و ئەنگۆلا(داخراوە), ئەروبا(باقی ئەقوا نییە), زۆر وڵاتی دیكەیە بە دیاریكردنی هێنانی رێژەی لانی كەم بۆ چوونە ناو پەرلەمان, نەك وەك ئەوەی پەرلەمانتار ع م وتی ئەم سستەمە باوی نەماوە, بەڵكە پێچەوانەكەی تەواو راستە جیهان بەرەو ئەو دەڕوات, چونكە ئەو سستەمە دیموكراسیترینیانە, نوێنەری زۆرینەی زۆری بەشداربووانی دەنگدان دەچێتە پەرلەمانەوە, ئەو خۆی ئاگای لە جیهان نییە…….. لەم یاسایە نوێنەری زۆرترین بۆچوونە سیاسییەكان دەچێتە پەرلەمانەوە, كەمترین دەنگ دەفەوتێت و بێ نوێنەر دەبن لە چوارچێوەی دەنگدەراندا ( هەرچەندە لە پرۆسەی سیاسیدا رۆژ بە رۆژ متمانە بە سستەمی پەرلەمانی لاواز دەبێت و رێژەكانی دەنگدان دادەكشێن روو لە خوار, من لایەنگری سستەمی دیموكراسی راستەوخۆم), لەو وڵاتانەی بازنەكانی هەڵبژاردنیش لەسەر بنچینەی هەرێمەكان دابەش كراوە لە سستەمی بازنەیی نەك شارو قەزاو ناحیە.

بەراوردێك لە نێوان دوو نموونە لە باوترین سستەمەكانی هەڵبژاردنی جیهان

دەمەوێت بۆ بەرچاو رونی زیاتر دوو نموونە لەسەر سستەمی رێژەیی یەك بازنەو بازنەیی زۆر بازنە بهێنمەوە, ئەوجا بەراوردێكیان بكەین, لە دوا هەڵبژاردنی پەرلەمانی هۆڵەندا كە بە باشترین سستەمی هەڵبژاردنی جیهان دێتە ژماردن, تەنها نوێنەری 1,99%ی دەنگدەران بیچ بەش بوونە لە نوێنەرایەتی و نمایندەیان نەچۆتە پەرلەمانەوە, لە كۆی 37 پارتی بەشداربوو وە هیچ هاوپەیمانیەتییەك دروست نەكراوە, لە پرۆسەكە 17یان بوونەتە خاوەند كورسی پەرلەمان, لە بەرامبەردا نوێنەری 98,1%ی دەنگدەران لە ناو پەرلەمانن, لە كاتێك رێژەی لانی كەمی دەنگ هێنان 0,67% داندراوە بۆ چوونە پەرلەمان, لە كوردستان ئەو رێژەیەش دیاری نەكراوە.
نموونەكەی دی هەڵبژاردن لە سستەمی بازنەیی هەر لەو وڵاتانەی بە پیتی ه ن وەردەگرین كە ئەویش هیندستانە, لە هیندستان لە هەڵبژاردنی 19-5-2019 نرخی كورسیەك لە كۆدا 888هەزار دەنگ بوو, وەلێ بۆ پارتی دەسەڵاتدار بهاراتا جاناتا 756029 دەنگ بوو, پارتی ناوبراو 2229076879 دەنگی هێناوەتەوە دەكاتە 37,30%ی دەنگەكان و 303 كورسی بردووە, بۆ 10 پارتی هاوپەیمانیشی لە هاوپەیمانی نیشتمانی دیموكراتی كە 30 كورسیان بردووە نرخی كورسییەك هەر وا بووە, كەچی پارتی كۆنگرەی نیشتمانی ئۆپۆزسیۆن 119,495,214 دەنگی هێناوەتەوە كە دەاتە 19,46% ی دەنگەكان تەنها 52 كورسی بردووە , هەر كورسییەك بۆ ئەو 2297984 دەنگ وەستاوە, ئەویش هاوپەیمانی یەكگرتووی پیشكەوتنخوازی پێك هێناوەو بە هەموویانەوە 110 كورسیان بردۆتەوە, 9 پارتی ناو هاوپەیمانیەتیەكە چوونەتە پەرلەمانەوە بۆ ئەوانیش نرخی كورسییەك هەر وایە, نرخی كورسییەك بۆ پارتی كۆنگرەو هاوپەیمانەكانی 3,4 جاری نرخی كورسی پارتی بهاراتا جاناتا بووە.
لە هەڵبژاردنەكە كۆی گشتی 5 هاوپەیمانی بۆ هەڵبژاردنەكە پێك هێنراوە, زیاتر لە 75%ی پارتەكان ئەگەر هاوپەیمانیان پێك نەهێنایە ناچوونە پەرلەمانەوە. لە هەمان هەڵبژاردن حیزبی شیوعی ماركسی 10744908 دەنگی هێناوەتەوە 3 كورسی بردووە, بیوجۆ جاناتا دیل 10174021 دەنگی هێناوەتەوە 12 كورسی بردووە بەهۆی هاوپەیمانیەتی لە گەڵ بهاراتا جاناتاوە , كۆنگرەی نەتەوەیی جامۆ كشمیر 280356 دەنگی هێناوەتەوە 3 كورسی بردووە, چونكە هاوپەیمانی پێك هێناوەو نرخی كورسی لە هەرێمەكەیان و زۆری كاندید هۆكار بوونە بۆ دەرچوونی, لە بەرامبەردا پارتی راشتریا جاناتا دال 6632247 دەنگی هێناوەتەوە نە چۆتە پەرلەمانەوە, دەبینین نا دادی زۆر لە سستەمەكە هەیە .
بە گشتی زیاتر لە 50 ملیۆن دەنگی لیستە بچوكەكان كە لە بان 609 پارتی سیاسی بوونە هیچ نوێنەرێكیان نەچۆتە پەرلەمانەوە .
بەم خوێندنەوە سەرەتاییە بۆ هەروو ئەزموونی هۆڵەنداو هیندستان دەتوانین جیاوازی دادپەروەری یاسای هەڵبژاردن لە هەردوو وڵات بەراورد بكەین.

سستەمی هەڵبژاردنی كوردستان پێویستی بە گۆڕین هەیە؟؟

یاسای هەڵبژاردنی هەرێمی كوردستان یاسایەكە بە ئیمتیاز دیموكراسییە لە چوارچێوەی سستەمی سیاسی باودا, ژمارەیەكی كەم بۆچوونی سیاسی و پارت و لیست بێ نوێنەر دەمێننەوە, ژمارەیەكی كەمی دەنگی دەنگدەر بێ نوێنەر دەبن لە پرۆسەكە, بۆیە بە بڕوای من وەك یاسا لە چوارچێوەی كایەی سیاسی پەرلەمانیدا باشترینە لە جیهان, وەلێ وەك جێبەجێكردن خراپترینیانە, كە خراپ جێبەجێ دەكرێت, چارەسەر گۆڕینی یاساكە نییە بەڵكە چاككردنی خراپییەكانە و تەشخیسكردنی دروستی نەخۆشییەكەیە.
وەك وتم یاساكە لە چوارچێوەی كایەی سیاسی پەرلەمانیدا چاكترینە, بە هەمواركردنی یاساكە خراپتر دەبێت, تا بازنەكان بچووكتر بكرێنەوە, شانسی هێزە كۆنەكان لە ئاغاو دەرەبەگ و كوڕە موستەشارو دەوڵەمەند و پارتی دەسەڵاتدار خاوەند دەزگای راگەیاندنی زەبلاح و …..زیاتر دەبێت, وە ململانێ توندتر دەبێتەوە, فشارو دەنگ كڕین و گرژی و گزی زیاترو توندتر دەبێت, هەنگاوێكیشە بۆ سەركەوتنی نەوەی موستەشارەكان, بۆیە باشترە خراپییەكان پرۆسەكە پڕ كرێتەوە نەك باشەكەش بگۆڕدرێت دەرگا لە بەردەم خەڵكی عەوام دابخرێت لە بەشداری سیاسی.
گۆڕینی یاسای هەڵبژاردنی كوردستان لە بەرژەوەندی زۆرینەی حیزبەكان بە مام ناوەندییەكانیشەوە نییە,كە ئەحمەقانە دوای هەلاكە كەوتوونە, سیاسەتی كەری دێزە چارەنووسی هەر مەرگە. گۆڕینی ئەم یاسا گورزێكیشە لە پرۆسەی سیاسی بۆ نەوەكانی داهاتوو, ئەستەم دەبێت بۆ لیست و پارتی نوێ بتوانن بچنە پەرلەمانەوە, دەرگای گۆڕانی سیاسی لە رێگای هەڵبژاردنەوە دادەخات.
ئەگەر ئاراستەكان روو لە پارتی بێت, ئەوا ئەو 31 ساڵ لەمەوپێش شەڕی لەسەر سەپاندنی سستەمی بازنەیی ئەنگلۆ ئەمەریكی كردووەو سانایە بگەڕێتەوە سەری.
لە كۆتادا ینك و پدك سستەمی بازنەییان دەوێت, بە تایبەت پارتی لە 1991ەوە ئەوە خواستی بووە, ئەوكات ئەنجام وەك ئەمەریكاو بەریتانیا و زۆرینەی ولاتانی كۆمۆنۆلس ” 58 وڵات بازنەیین, نموونەی هیندستانمان هێنایەوە”پایەی دوو حیزبی دەچەسپێت لە كوردستان, پرۆسەی سیاسی ستۆپ دەكات و دەرگا لەبەردەم هێزەكانی دیكە دادەخرێت.
جیا لەوانەش هێزی خاوەند پرنسیبی باوەڕ تەنها بیر لە بەرژەوەندی خۆی ناكاتەوە, بەڵكە پێشكەوتنی پرۆسەیەكی بۆ گرنگە, ئاراستەی روو لە داهاتووە.

ئەدی چی بكرێت؟

بۆ چارەسەركردنی كێشەی هەڵبژاردنی كوردستان كێشەی دیكەی زۆری هەیە وایكردووە هەڵبژاردنی هەرێمی كوردستان ببێتە خراپترین هەڵبژاردن لە جیهان, تەواو پێچەوانەی یاسای هەڵبژاردنەكەی, كۆمەڵێك هەنگاو هەیە پێویستە بنرێت بۆ چارەسەركردنیان, وەك ئاماری نوێی دەنگدەران و پاككردنەوەی لیستی دەنگدەران لەناوی مردووان, دروستكردنی لیستی دەنگدەرانی پێكهاتەكان بۆ كۆتاكان, دیاریكردنی لانی زۆری خەرجیەكانی هەڵبژاردن و دیاریكردنی سەرچاوەی پارەكان و ئاستی بەخششەكان ناوخۆو راگەیاندنی ناوەكانیان, قەدەغەی بەخششی بێگانە, قەدەغەی تەمویلی ولاتانی دەوروبەر, سزادانی توندی لیستەكان بۆ ئەنجامدانی جموجۆڵ لە رۆژی دەنگدان لە ناو شوێنەكانی دەنگدان و دەرەوەی, سزادانی قورسی پارتەكان لە بەرامبەر دەنگ كڕین بە بێبەشكردنیان لە كورسی ئەو ناوچانە, چاودێری وردی پرۆسەی دەنگدان و ژماردن و راگەیاندنی…….هتد, دەشێت دەیان خاڵ دیاریبكرێن بۆ رێگا گرتن لە ساختەكاری و دەنگ كڕین و لاوازكردنی رۆڵی ولاتانی بیانی لە كاریگەرییان لەسەر ئاراستەی دەنگدنەكان و لاواز كردنی رۆڵی پارە لە هەڵبژاردنەكاندا .
لە كۆتاییدا دەڵێم پارتی و یەكێتی دژی هەمواری یاسای هەڵبژاردن نین, هەموواركردنەوە تەڵەیەكە ناویانەتەوە تا كەموكوڕییەكان دیكەی پێ بشارنەوە, ئەوان لە كۆتادا ئارەزوویانە كوردستان بكەنە 100 بازنەی هەڵبژاردن.
ئەم زانیاریانە ببینن:
https://en.wikipedia.org/wiki/2021_Dutch_general_election
https://en.wikipedia.org/wiki/2019_Indian_general_election
http://drawmedia.net/page_detail?smart-id=10406

ساڵانە دادگای تاوانی نێودەوڵەتی كۆنگرەی خۆی دەبەستێت لە نێوان نیوەی دووەمی مانگی نۆڤەمبەر بۆ نیوەی یەكەمی مانگی دیسەمبەر لە شاری لاهای هۆڵەندا، پێنج ساڵ جارێكیش لە بارەگای نەتەوەیەكگرتووەكان لە شاری نیویۆركی ئەمەریكا كۆنگرەكە بەڕێوە دەچێت، بە بەشداری ولاتانی ئەندام كە ئێستا ژمارەیان 123 ولاتە و وڵاتانی نا ئەندام وەك چاودێر وە رێكخراوە جیهانییەكان و رێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی، ئەمساڵ من بۆ 17 ەمین ساڵ بەشداری كۆنگرەكەم كرد، پێشتر ساڵانە ژمارەیەك باش لە رێكخراوەكان و پارێزەرو قوربانی و چالاكوانانیش لە كوردستانەوە بەشداریان دەكردو ئەوانەی كاریان لە گەڵمان بۆ دۆسیەكە كردووە، لە ئەنجامی ئەو هەوڵانەی پێشتر دابوم و متمانەمان پەیدا كردبوو وە بە ئامانەتێكی پیرۆزیشەوە تا ئێستا جێبەجمان ، سالانە لسەر ئەركی خۆمان سمینیشمان لەراوێزی كۆنگرەكە ، كوردی ەەین كوردی كوردی كوردی كوردی كوردكە ئەستەمە لایەنی دیكە كاری وایان كردبێت، كە سەركەوت عەلی و بەڕێز مێتۆ رۆڵی سەرەكییان لە ئامادەكردن و رێكخستنی دەگێڕا، وەلێ دوو ساڵە لە هەموو جیهان چەند كەسێكی زۆر كەمین بەشداری دەكەین و چالاكیەكانیش نەماون بەهۆی ڤایرۆسی كۆرۆناوە.
ئەركی كۆنگرەكان بریتییە لە پەسەندكردنی بودجە، پڕكردنەوەی بۆشاییەكان لە رێگای هەڵبژاردن، گوێگرتن لە وتاری وڵاتان بە ئەندام و چاودێرەوە، وتاری رێكخراوە جیهانییەكان و كۆمەڵگای مەدەنی، پێداچوونەوەو هەڵسەنگاندن و پێشنیاری وڵاتان.

ئەوەی شایانی باسە شوێنی وڵاتانی “عێراق، ئێران، سوریا، توركیا” ساڵانە چۆڵە، تەنانەت وەك چاودێریش بەشداری ناكەن، بەهۆی ئەندام نەبوونیان لە دادگاكەو گرنگینەدان پێی لە لایەن ئەو وڵاتانەوە، ئەمەش یەكێكە لە نەگبەتییەكانمان، ئەندام نەبوونی ئەوان لەو دادگایەو پابەند نەبوونیان پێوەی مایەی ماڵوێرانی گەلەكەمان و هاووڵاتیانی ئەو وڵاتانەیە.
ئەمساڵ لە رۆژی دووشەممە رێكەوتی 2021/06/12 خولی بیستەمی ولاتانی ئەندام ASP20 دەستی پێكرد، كۆنگرەكە بە راوەستانی دەقەیەك بۆ گیانی قوربانیانی تاوانەكانی تاوانە مەزنە نێودەوڵەتییەكان “جینۆسایدو تاوانی جەنگ، تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و تاوانی عدوان” دەستی پێكرد.
سەرۆكی دادگا “القاچی Piotr Hofmański،” پۆڵەندا 6-3-1954 “، سەرۆكی كۆمەڵەی ولاتانی ئەندام 2021-2023” ، سعادە السیدە سیلفیا فرناندیز دی غورمندی “” ئەرجەنتین 24-10-1954 “و داواكاری كحمر” “30-3-1970 ئەدنەبەرە -بەریتانیا” هەرسێكیان وەك ئەم پۆستانەیان بۆ یەكەمجار بوو بەشداری كۆنگرەكە بكەن، ئەمان و سەرۆكی سندوقی هوكاری قوربانیان و دارایی وتاری خۆیان و كارەكانی ساڵی رابردووی دادگا و هەڵبژاردنەكانی نێوان هەردوو كۆنگرە كە هەڵبژاردنی داواكاری گشتی و شەش قازیان پێشكەش كرد .
سەرۆكی دادگا لە میانی وتارەكەیدا وتی: دادگا لەسەر رێگای راست و لە هەموو. أمساڵ 2 دادگایمان هبوو ، ساڵی داهاتوو ژمارەكە دەبێتە 4 بۆ 5 دادگایی.

هەرچی كەریم خان داواكاری گشتی دادگایە وتی: ناتوانین رێگا بە دەرباز بوون لە سزا بدەین لە سەدەی 21 دا.
دەمانەوێت لە كۆمەڵگاكانی زەرەمەند لە تاوانە زەقەكان نزیك بینەوە ، ئێمە نامانەوێت سستەمی سیاسی بگۆڕین ، دەمانەوێت لێكۆڵینەوەی سەربەخۆ بكەەینوننز لە.
هەرچەندە رەخنە هاتە سەر كەریم خان ی داواكاری گشتی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی بەهۆی ئەوەی داوای لە دادوەرەكان كردووە پشكنین لە تاوانەكانی داعش و تاڵیبان بكرێت لە ئەفغانستان، لێ رێكخراوەكان رەخنەیان هەیە لەوەی نابێت بەسەر ئەمەریكادا باز بدرێت كە تاوانی ئەنجامداوە لە ئەفغانستان، پێشتر بنسۆدا ئەمەریكاو تاڵبانی لەیەك ریزدا تۆمەتبار كردبوو بە ئەنجامدانی تاوان.
سەرۆكی سندوقی قوربانیانیش لە بەشێكی راپۆرتەكەیدا وتی: چوار كەیسی قەرەبوومان ئەنجامداوە، لە كەیسی جیرمان كاتانغا بەتاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و تاوانی جەنگ 12 ساڵ سزا دراوەو 297 قوربانی، هەریەكەی بە 250 دۆلار قەرەبوو كراونەتەوە، لە ساڵانی 2017 و 2018، بڕیار وایە لە ساڵی 2022 قەرەبوو كردنەوە دەست پێ بكاتەوە، لە كەیسی تۆماس لۆبانغا لە كۆنگۆی دیموكراتی بە 14 ساڵ زیندانی بە تاوانی چەكداركردنی منداڵان سزا دراوە، بڕیار وایە 1095 كەس قەرەبوو بكرێنەوە، لە كەیسی ئەحمەد فەقی مەهدی تاوانبار بەوێران كردنی شوێنە مێژوییەكان وەك تاوانی جەنگ، 795 قوربانی هەیە لە باماكۆی مالی و بڕیار وایە قەرەبوو بكرێنەوە، لە كەیسی نتغاندا “ژەنرالی شەڕ لە كۆنگۆی دیموكراتی بە 30 ساڵ زیندانی حوكم دراوە لە لە 7-11-2019 بە ئبانەنجامدانی 18 تاوانی “یورین قری 18 تاوانی”
دەوترێت داواكاری قوربانیان لە جەرگەی كارەكانی دادگا دابنرێن و قەرەبوو بكرێنەوە ، بەلام هاوكاریەكانی ولاتان بۆ ، بلام هاوكاریەكانی ولاتان بۆ ، بلام هاوكاریەكانی ولاتان ، بلام هاوكاریكانی ولاتان.
لێ بەشی دارایی لە راپۆرتی خۆی باسی ئەو قەیرانەی كرد كە دادگا تووشی هاتووە لە ئەم ساڵدا بەهۆی پابەند نەبوونی هەندێ ولات بە ئابوونەوە، ئەو وڵاتانەش بریتین لە “كۆماری ئەفریقیای ناوەڕاست، جزر قەمەر، كۆنگۆ، غینیا، سورینام، زمبیا، فەنزوێلا، لیبریا و ئەنتیغواو باربدا “.
بۆیە ناچار بوونە لە ناوەڕاستی ئە بأمساڵەوە پارەی بودجەی ساڵی 2022 خرج بكەن، بە پێی زانیاریەكان گەیشتۆتە 60 ملیۆن ئیرۆ.
دادگا بەهۆی گۆڕانی داواكاری گشتی و نوێكردنەوەی ستافی بیرۆكەی و زیادبوونی ژمارەی دادگاییەكانی لە دوو دادگاییكردنەوە بۆ چوار، داوای بودجەی زیاتری كرد بۆ ساڵی 2022 كە بڕەكەی 162564900 ئیرۆیە، وەلێ لە كۆتادا بۆ ساڵی 2022 بڕی 154855000 ئیرۆ پەسەند كرا، كە 4،4٪ ی زیاترە لە بودجەی ساڵی 2021، كە بە بڕوای چاودێرانی كارەكانی دادگا لە رێكخراوە گەورەكانی جیهان ئەم بڕە پارەیە لە گەڵ ویستی دادگا بۆ ساڵی داهاتوو نایاتەوە.
كورتهێنانی بودجە وا دەكات قوربانیان نەگەن بە دادپەروەری، نەتوانرێت پرۆسەی لێكۆڵینەوەی بەرایی و دادگایی بە پێی داواكاریەكان و گەبانامنج بە ئەامەێە.
مكانیان.
بودجەی دادگا ئەوەندەیەو كەچی تەنها لە ساڵی 2015 ەدا وڵاتان 14 ترلیۆن دۆلاریان لە جەنگدا خەرجووە !!!، دادپەروەری دوای جەنگەكانیش بەوەندە ناگەڕێتەوە.
هاوكات ئەمساڵ 26 وڵات قسەی خۆیان كرد، وێڕای رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان و مەدەنییەكان.
ولاتان لە قسەكانیان كۆمەڵێك بابەتی گرنگ و داواكاری گرنگیان هێنایە بەر باس، كە گرنگترینیان بریتی بوون لە: “تاوانی ژینگەیی وەك تاوانی نێونەتەوەیی بناسرێت، دادگا ببێتە جیهانی، پشكنینەكانی تاوان جیهانی بێت، بەجیهانیكردنی ئیختساسی دادگا، تاوانی سیبریانی بە توانی نێونەتەوەیی بزانرێت لە پاڵ تاوانی جینۆساید و تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و تاوانی عدوان، برسی كردنی بە ئەنقەست وك تاوانی جەنگ بناسرێت ئەگەر لە جەنگی ولاتانیش نەبێت، پێویستی جیهانی بۆ یاسای بنەڕەتی رۆما، قوربانیان ئێمەیان هانداوە بۆ دادگایەكی جیهانی، تاڵیبان هەڕەشەیە بۆ سەر مرۆڤایەتی، كەیسی سوریا پێویستە بدرێتە دادگا ، دادپەروەری و لێپرسینەوە بۆ قوربانیانی رۆهێنغا ، دادا ولاتان هوكاری دادگا بكەن بۆ گرتنی تاوانباران ، سستەمێكی دادپەروەری جهانی ، هاوكاری جیهان ب دگاریهانبرسی كردنی خەڵی سڤیل تاوانی جەنگە بەهی ئابلووقەوە، ئای سی سی بێ وینە بووە لە مێژووی مرۆڤایەتی، دادپەروەری بە خۆڕایی نایات، هەوڵ و ئیرادەو دادپەروەری دەوی، قوربانیان دەبێت بگەن بە دادپەروەری، پێویستە دادگا بپەڕێتەوە بۆ دەرەوەی ئەفریقا، دادگا لەسەردەمی كۆرۆنا پێویستترە، نابێت برسیكردن وەك چەك لە شەڕدا بەكار بهێنرێت، وڵاتانی نا ئەندام هاوكاری دادگا بكەن، دادگایەكی جیهانی شەفاف و سەربەخۆو بێلایەنی جیهانی، هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی بەرامبەر بە لێپرسینەوە لە تاوانەكان، پشتیوانی سیاسی و دیبلۆماسی و دارایی بۆ دادگا، دادپەروەری لە دوای رێكەوتنی شەڕ پێویستییە، عەلی قوش تاوانباری سودانی دوای بیست ساڵ دێتە بەردەم دادگا، یەكسانی جێندەری و رۆشنبیری یەكسانی شوێنی كار “كۆڕبەندی نەوەی یەكسانی لە 30 یۆنی بۆ 2 ی یۆلی 2021 لە شاری پاریس بەسترا، داگای تاوانەكان بەشداری تێدا كردو بڕیاری جێبەجێكردنی دا، ئەوەبوو ئەمساڵ كە 6 قازی هەڵبژارد،سێ ژن و سێ پیاو بوون، هاوكات ژن و پیاوێكی لە كۆنگرە وەك جێگیری داواكاری گشتی هەڵبژارد ، وەك پابەند بوون بە یەكسانی جێندەری لە بواری كاردا “.
پێشبینی دەكرێت لە داهاتوودا دادگا لە هەمواری بنەماكانی خۆیدا، شوێنی دیاریردنی شەڕی سیبریانی وەك تاوانی نێونەتەوەیی بكاتەوەو وە بەكار هێنانی ئابلوقەی ئابووری لە جەنگ و ململانێی ناوخۆییەكان وەك تاوانی جەنگ بناسێت و لە پاڵ ناسینی تاوانی ژینگەیی وەك تاوانی جەنگ.

لیخشتاین و ئیتاڵیاو فەرەنساو …… باسی هەموواری یاسای ولاتی خۆیانیان كرد، بە پێی هەموارەكانی رێكەوتنی كەمبالا لە هاوینی 2010 كە تیایدا پەسەندی هەموواری تاوانی عدوان وەك تاوانی نێونەتەوەیی و و تاوانی بەكارهێنانی چەكی كیمیاوی و بایەلۆجی لە شەڕی ناوخۆیی وەك تاوانی جەنگ هاتووە.
لە رۆژی كۆتایی، بە زیاتر لە 62 دەنگ لە كۆی 123 وڵاتی ئەندامی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی، دوو جێگیری داواكاری گشتی هەڵبژێردران، جگە لە كۆماری ئەفریقیای ناوەڕاست كە داوای كرد بەشداری بكات لە دەنگدان، ئەو ولاتانەی دیكە كە ئابوونەی بەشداریان نەدابوو مافی دەنگدانیان نەبوو، كە هەشت وڵات ئابوونەیان نەداوەو مافی دەنگنامیان لە هەڵبژ اردنەكانی دادا لێ سەندراوەتەوە، ئەو ولاتانەش بریتین لە “كۆماری ئەفریقیای ناوەڕانت، جزرەمەیر، غاردنی ، لاست ، جزرەمەری ، كماری ئەفریقیای ناوەڕانت ، جزر مەیین ، لیتنز.
ئەو دوو كەسەی وەك جێگیری داواكاری گشتی هەڵردژێردران بۆ ماوەی 9 ساڵ بریتین لە خاتوو نزه شامین خان لە فیجی ، وە بەڕێز مامی ماندیای نانغی لە سیگال كە هەردوكین بان.
ئەوەی شایانی ئاماژەیە لە هەڵبژاردنەكانی دادگا پیچشتر دوو شت رەچاو دەكرا ئەویش كەسی هەڵبژێردراو دەبوایە هاوولاتی ولاتێكی ئەندامی دادگا بێت و وە نا بێت دوو كەس وەك نوێنەری هیچ ولاتێك بۆ هیچ پۆستێك هەڵبژێردرێت، ئێستا خاڵێكی دیكەشی بۆ زیادكراوە، ئەو پۆستانەی لە كەسێك زیاتری بۆ هەڵدەبژێردرێت پێویستە یەكسانی جێندەری لە كاردای تێدا جێبەجێبكرێت.
السید الشیخ محمد بلال (بنغلادیش) ، والسید كیلی (أیرلندا) ، والسید أندریس بارماس (إستونیا) ، والسیدە. مینیرفا جوزیفینا تارافیز میرابال (جمهوریە الدومینیكان) والسید إبراهیم سوریلاه (سیرالیون). “.
تەنها لە سەدەی بیست نزیك بە 200 ملیۆن مرۆڤ گیانیان بەختكردووە بەهۆی ململانێ و كۆمەڵكوژی سەركوت و قاسابخانەكانەوە، كە دەكاتە 1 لەسەر 27 ی مردنەكانی جیهان، بۆیە بوونی دادگایەكی جیهانی هیوایەكی مێژوییە بۆ كۆتایی هێنان بە كۆمەڵكوژییەكان، لەو نێوەدا گەلەكەمان پشكی شێری بەردەكەوێت لە ژمارەی كەیسی تاوانە مەزنەكان و ژمارەی قوربانییەكانی.

وەلێ راستە زۆرینەی وڵاتان 123 ولات ئەندامی دادگان المحكمە الجنائیە الدولیە، بەڵام زۆرترین ژمارەی دانیشتووانی جیهان و وڵاتە بەهێزەكانی جیهان هێشتا لەدەرەوەی دادگان بە تایبەت “ئەمەریكا، روسیا، چین، هیندستان” و بۆیە خەونی دادگایەكی جیهانی كاریگەر هێشتا دوورە، بەلام هەوڵدان بۆی بەردەوامە.
لە هەمووشی ناخۆشتر ئەو ولاتانەی كوردستانیان داگیر كردووە ئەندامی دادگاكە نین، سەركوتكردنی گەلەكەمان هۆكارێكە بۆ ئەندم نەبوونیان لە دادگاكە بۆ ئەوەی دەستیان كراوە بێت لە سەركوتكرنیدا، بۆیە تا نەبنە ئەندام دڵنەوایی دوبارە نەبونەوەی جینۆساید نییە.

هه‌موو سیاسییه‌ك, سه‌ركرده‌یه‌ك, ته‌نانه‌ت سسته‌م و حوكمڕانیه‌ك رۆژی روتكردنه‌وه‌ی دێت, پۆشاكی ته‌لێسم و پیرۆزی له‌به‌ر بكرێته‌وه‌, چۆنه‌ ئاوا نمایش بكرێت, پێویسته‌ سیاسیه‌كانی كوردیش روت بكرێنه‌وه‌ له‌ به‌رده‌م دادوه‌ری, ئه‌وه‌ی كردویانه‌ له‌ وێنای ئه‌وانه‌وه‌ نمایش بكرێن, پێویسته‌ هه‌موویان وه‌ك خۆیان به‌ روت و قوتی ببینین, تا بزانین ئه‌مانه‌ له‌ دنیای راستیدا چۆنن.

تۆڵه‌ له‌ مێژوو

چۆن 3ی ئابی 2014 بۆ كوردستان, مێژووییكی جیای له‌ رابردووی به‌ دنیا به‌رهه‌م هێنا, له‌ په‌یوه‌ندی نێوان موسڵمانان و ئێزیدییه‌ كورده‌كان و پێكهاته‌ ئاینیه‌كانی دی له‌ناو خۆی كۆمه‌ڵگای كوردستان, ئیتر له‌و مێژووه‌ به‌دواوه‌ داگیركردنی خاك و كوشتن و كۆیله‌كردنی ژنانی ئێزیدی و غه‌یره‌ موسڵمانان بۆ پیاوانی موسڵمانی كورد, پیرۆزیی و ره‌وایی نه‌ما, بۆته‌ شه‌رمه‌و نه‌نگی, لایه‌نگرانیشی ناوێرن به‌ ئاشكرا ئیدعای پیرۆزی بۆ بكه‌ن, ته‌نانه‌ت كه‌وتونه‌ته‌ به‌ر داگای مێژوو, له‌ ئاستی جیهانیش كوشتنی جۆرج فلۆید له‌ 25ی ئایاری 2020 له‌ شاری مینیابۆلیسی ئه‌مریكا, مێژووی پێنج سه‌ده‌ی رابردووی رۆژئاوای هه‌ڵته‌كاند, 25ی ئایار كوده‌تایه‌كی شۆڕشگێڕانه‌ بوو به‌سه‌ر مێژوودا, ئه‌مه‌ سه‌ره‌تایه‌كه‌ بۆ پێداچونه‌وه‌ به‌ رابردوو و هه‌ڵسه‌نگاندنی نوێی پیرۆزی وره‌وایه‌تیه‌كانی رابردوو, ته‌واو رۆژئاوای روت كرده‌وه‌, هه‌موو ناشرینیه‌كانی خسته‌ به‌رده‌م خه‌ڵك, له‌ 16ی حوزه‌یران له‌گه‌ڵ دوا بڕیار له‌سه‌ر دادگایی ئه‌فسه‌ری پۆلیس دیریك شۆفین, یه‌كجاری سسته‌می دادوه‌ری و وڵاتی خه‌ونی ئازادی روت ده‌كرێته‌وه‌, دیارده‌ی جۆرج فلۆیده‌كان له‌ كات و شوێنی جیای جیهان به‌رده‌وام ده‌بن, به‌ كۆیانه‌وه‌ مێژوویه‌كی نوێ بۆ مرۆڤایه‌تی ده‌نووسرێته‌وه‌, مرۆڤانه‌تر و راستتر له‌و مێژووه‌ی كه‌ تا ئێستا ده‌سه‌ڵاتداران نوسیویانه‌ته‌وه‌, مێژوویه‌ك هیچی له‌به‌ردا نه‌بێت روت و قوت و بێ جوانكاری درۆزنانه‌ی ده‌سه‌ڵاتداران. كوشتنی جۆرج فلۆید, بووه‌ فاكته‌ر بۆ ئه‌وه‌ی گفتوگۆ له‌سه‌ر رابردووی سسته‌می كۆیله‌داری و داگیركاری بكرێته‌وه‌, له‌ لوتكه‌ی ئه‌مانه‌شدا رۆڵی كه‌سه‌ مێژوویه‌كان له‌و تاوانانه‌ دیاریكرا, كه‌ لای رۆژئاواییه‌كان هێمای سه‌روری بوون, هه‌موویانی خسته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌و روتیانی كرده‌وه‌, هه‌موو ئه‌و مۆنمێنت و په‌یكه‌رانه‌ی په‌یوه‌ندییان به‌ ره‌گه‌ز په‌رستی و كۆیله‌دارییه‌وه‌ هه‌بوو, له‌ ناكاودا هه‌مووخۆیان له‌ناو زبڵدانه‌كان بینییه‌وه‌, ته‌نها له‌ به‌ریتانیا 60 په‌یكه‌ر دیاریكرا بۆ شكاندن, له‌ به‌رامبه‌ردا رستگه‌را نه‌ته‌وه‌ییه‌كان وه‌ك نایجل فاراج دژ به‌م كاره‌ وه‌ستایه‌وه‌ و رایگه‌یاند ئه‌وانه‌ ئینتمایان بۆ به‌ریتانیا نییه‌, له‌ ئه‌مه‌ریكاش به‌ به‌هانه‌ی ئینتیماوه‌ دژ به‌ بزووتنه‌وه‌كه‌ وه‌ستایه‌وه‌.

ئه‌فلاتون و ئه‌رستۆ دوو ناوه‌ گه‌وره‌كه‌ی فه‌لسه‌فه‌و رۆشنبیری كۆیله‌داریان پیرۆز كردووه‌, بۆیه‌ ده‌كه‌ونه‌ به‌ر تیغی مێژووه‌ نوێكه‌و رزگاریان نابێت, گاندی سه‌ر به‌ چینی براهما بووه‌و باوه‌ڕی به‌ سسته‌می كاستاتی هیندۆسی هه‌بوو, چه‌نده‌ ئاشتی خواز بێت, چه‌نده‌ روت و قوت و لاوازو چاوی كز بێت, چه‌نده‌ گۆچانه‌كه‌ی باریك بێت.چڵه‌ زه‌یتوونه‌كان ده‌ستی چه‌نده‌ سه‌وزو زۆر بن, خۆشه‌ویستی و به‌رگی پیرۆزی براهمایی دادی نادات و ده‌بێت بچێته‌ به‌ر دادگاییكردنی سسته‌می زاڵمانه‌ی كاستاتی هیندۆسی, په‌یكه‌ره‌كه‌ی له‌ حه‌ره‌می زانكۆی غانا لادرا, به‌هۆی ئه‌وه‌ی ناوبراو به‌ ئه‌فریقیه‌كانی وتووه‌ دواكه‌وتوون. له‌ بالتیمۆری هه‌رێمی ماریلاندی ئه‌مه‌ریكا خۆپیشانده‌ران په‌یكه‌ری كریستۆفه‌ر كۆڵۆمبسیان شكاند و فڕێیان دایه‌ ئۆقیانووسی ئه‌ته‌ڵه‌سییه‌وه‌, كۆڵۆمبسێك رۆژئاوای كرده‌ كه‌ڵه‌گای جیهان, سه‌رچاوه‌ی نیعمه‌ت و خشڵ و زێڕو خاكی پان و به‌رین و به‌به‌ره‌كه‌تی تازه‌ دۆزراو بوو بۆیان, كه‌چی ئه‌مڕۆ په‌یكه‌ره‌كان وه‌ك شێره‌ به‌فرینه‌ له‌به‌رده‌م نه‌وه‌ی كۆیله‌كان ده‌توێته‌وه‌و بێڕیزی پێ ده‌كرێت, ته‌نانه‌ت ئاڵای ئه‌مه‌ریكاش سوتێنرا له‌ سه‌رده‌می هێزی یه‌كه‌می ئه‌مه‌ریكا دا. وێڵسن سه‌رۆكی 28ه‌مینی ئه‌مه‌ریكا, له‌ كاتی خۆی زۆرترین رێزو خۆشه‌ویستی هه‌بوو, كه‌چی له‌ رێكه‌وتی 27-6-2020دا زانكۆی برینستۆن له‌ ولایه‌تی نیوجیرسی ئه‌مه‌ریكا ناوی له‌سه‌ر به‌شی په‌یوه‌ندییه‌ نێونه‌ته‌وه‌ییه‌كان هه‌ڵگیرا, به‌هۆی سیاسه‌تی ره‌گه‌زپه‌رستانه‌ی به‌رامبه‌ر به‌ ره‌ش پێسته‌كان.
تاوانی راستیزم چه‌رچڵیشی گرته‌وه‌, نه‌ سه‌ركه‌وتنه‌كانی جه‌نگی جیهانی دووه‌م و نه‌ نۆبڵی ئه‌ده‌به‌كه‌ی فریای نه‌كه‌وت, چونكه‌ پشتیوانی داگیركاری هیندستانی كردووه‌. له‌ شاری ئه‌نتۆرپنی به‌لجیكاش په‌یكه‌ری لیبۆلدی دووه‌م لادرا, كه‌ له‌ ساڵانی 1865 بۆ 1909 حوكمی وڵاتی كرد, چونكه‌ له‌ نێوان ساڵانی 1885 بۆ 1909 زیاتر له‌ 10 بۆ 15 ملیۆن كۆنگۆیی له‌ ماوه‌ی ده‌سه‌ڵاتیدا كوژران, په‌یكه‌ره‌كه‌ی به‌ په‌یكه‌ری یاریزانێكی تۆپی پێی ناوداری شاره‌كه‌ به‌ناوی تۆبی ئه‌لدرۆیلد گۆڕایه‌وه‌. كۆڵۆمبییه‌كان له‌ رێكه‌وتی 28-4-2021 په‌یكه‌ری سیباستیان دی بیلالكازار له‌ شاری سانتیاغو دی كالی , سێیه‌م گه‌وره‌ شاری وڵات روخاند, كه‌ بنیات نه‌ری شاره‌كه‌ بوو له‌ ساڵی 1536ی زاینی, وه‌ك هێمایه‌ك بۆ داگیركاری ئبیسپانه‌كان سه‌یر ده‌كرا.

به‌م شێوه‌یه‌ له‌ زۆر وڵات وه‌ك رمانی پولی دۆمینه‌, په‌یكه‌رو ناوی لایه‌نگرانی سسته‌می كۆیلایه‌تی و راسسته‌كان داڕمان, هێشتا ناوێكی زۆری دی ماوه‌, به‌ چاوی سوكه‌وه‌ سه‌یری ره‌ش پێسته‌كانیان له‌ قالبی ئاینیدا كردووه‌, بچنه‌ ئه‌و فه‌رهه‌نگه‌ نه‌فره‌تییه‌وه‌. هاوكات هه‌موو هێماكانی حكومه‌تی كۆنفدرالی باشوری ئه‌مه‌ریكا لادران, چونكه‌ دژ به‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی سسته‌می كۆیله‌دری بوون له‌ ساڵی 1861 دا, ئاڵای كۆنفدراڵی له‌ ولایه‌ته‌كانی باشور هه‌موو داگرتران. ئه‌مانه‌ به‌ پراتیك نووسینه‌وه‌یه‌كی نوێی مرۆڤانه‌ی مێژوو بوو, نه‌ك وه‌ك ئه‌وه‌ی ترامپ وتی” وێران كردنی مێژوو”. سه‌رۆكی فه‌ڕه‌نساش ده‌ستخۆشی له‌ تانه‌ر ئه‌كچام مێژووناسی تورك كرد كه‌ له‌ په‌رتوكێكدا به‌ به‌ڵگه‌وه‌ سه‌لماندویه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی فه‌رمانی دابوو به‌ جینۆسایدی ئه‌رمه‌نه‌كان, ناوبراو له‌ په‌رتوكه‌كه‌یدا فه‌رمان و بڕیاره‌كانی خه‌لافه‌تی عوسمانی بۆ ئه‌نجامدانی كۆمه‌ڵكوژی بڵاو كرده‌وه‌, وه‌ك سه‌لماندنی ئه‌نجامدانی كۆمه‌ڵكوژی به‌ نه‌خشه‌ له‌ لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌.
ئه‌م شێوه‌ نووسینه‌وه‌ مرۆڤانه‌یه‌ی مێژوو ده‌بێته‌ رێبازو قوتابخانه‌ی داهاتوو, نه‌ك ته‌نها مێژووه‌ ده‌ستكرده‌كانی چینه‌ باڵاده‌سته‌كان, به‌ڵكه‌ ته‌واوی ئه‌فسانه‌ پیرۆزه‌كانیش راده‌ماڵێت. ئێمه‌ش رۆژێك ده‌بینه‌ به‌شێك له‌و قوتابخانه‌ مرۆییه‌ی مێژوو, بۆیه‌ چه‌نده‌ زوو پێی بگه‌ین, زووتر مێژوو رزگار ده‌كه‌ین له‌ درۆ, تا مێژوو له‌ درۆ رزگار نه‌كه‌ین ناتوانین بۆ پێشه‌وه‌ بڕۆین, به‌ مێژووی درۆوه‌ كه‌ سیاسییه‌كان نووسیویانه‌, داهاتوومان نابێت, ئه‌م رزگارییه‌ ته‌نها به‌ روتكردنه‌وه‌ی سیاسییه‌كان ده‌بێت له‌ به‌رده‌م ئاوێنه‌ی دادوه‌ری, بۆ ئه‌وه‌ی وه‌ك هه‌ن نیشان بدرێن, نه‌ك وه‌ك ئه‌وه‌ی خۆیان نمایش ده‌كه‌ن. ده‌سته‌برژێری سیاسی كورد له‌ مێژوو ده‌ترسن, ده‌یانه‌وێت به‌ سه‌ركوتكردن به‌ره‌و روی ده‌رخستنی راستییه‌كانی ببنه‌وه‌, به‌ یاداوه‌ری نا راست خۆیان له‌ هه‌ڵه‌و تاوان و پێشێلكارییه‌ زه‌قه‌كانی رابردوو پاك بكه‌نه‌وه‌.

له‌م روانگه‌یه‌وه‌ وه‌ك به‌شێك له‌ خێزانی مرۆڤایه‌تی, ده‌توانین مێژوویه‌كی نوێ بۆ كوردستان بنووسینه‌وه‌, له‌سه‌ر پایه‌ی راستییه‌كانی رابردوو و مێژوو, له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌ دیدێكی مرۆیانه‌ بڕوانینه‌ كارو كرده‌وه‌ی بزوێنه‌رانی ئه‌و مێژووه‌, كه‌ خۆی له‌ ئه‌كته‌ره‌ چالاكه‌كانی كۆمه‌ڵگا كه‌ به‌ سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كان ناو نراون ده‌بینێته‌وه‌, چۆن ولسن و كۆڵۆمبس و گاندی و چه‌رچڵ و فرانكۆو …. چۆن جارێكی دیكه‌ له‌ دیدێكی مرۆڤانه‌تر له‌ رابردوو خوێنرانه‌وه‌, بزانین ئه‌م ئه‌كته‌رانه‌ی كوردیش په‌پوله‌ بوونه‌ یان تاوانكار؟, لێره‌وه‌ دور له‌ رق و قینه‌و سۆز بۆی بچین, به‌ حه‌قیقه‌تی خۆیانه‌وه‌ ته‌سلیم مێژوویان بكه‌ین, كاره‌كانیان بخه‌ینه‌ به‌رده‌م لێكۆڵینه‌وه‌ی وردو پشكنینی یاسایی و روتیان بكه‌ینه‌وه‌ له‌به‌رده‌م ئاوێنه‌ی رابردوو, تا ئه‌م راستیه‌ ده‌رنه‌خه‌ین, ئه‌وا مێژوو زوڵم له‌ قوربانیانیان ده‌كات, یاداشته‌ درۆیینه‌كانی ئه‌وان ده‌بنه‌ راستی مێژوویی, پێویسته‌ ناچار بكرێن به‌رپرسیارێتی به‌رامبه‌ر به‌ رابردوو قه‌بوڵ بكه‌ن.

تاوان یه‌ك پێوه‌ری هه‌یه‌ ئه‌ویش دادوه‌رییه‌, به‌و پێوه‌ره‌ حه‌قیقه‌تی یاساییه‌كه‌ی دیاریده‌كرێت و ده‌پێورێت له‌ ئاستی جیهانی, ئه‌گه‌ر سزاكانیش جیاواز بن, جیاوازی ناكات له‌ ناسنامه‌ی بكه‌ر له‌ هه‌موو روه‌كانه‌وه‌, گرنگ كه‌سی تۆمه‌تبار پاش ساغبونه‌وه‌ی تۆمه‌ته‌كان له‌ سزا رزگاری نه‌بێت, لێره‌دا دوو نموونه‌ دێنمه‌وه‌, له‌سه‌ر نه‌بوونی جیاوازی له‌ نێوان پێگه‌ی تۆمه‌تبار ده‌سه‌ڵاتدار بێت یان ئۆپۆزسیۆن, ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ده‌سه‌ڵات نه‌فره‌ت لێكراویش بێت بۆ وڵاتانی باڵاده‌ستی جیهانی ” هاشم تاجی سه‌رۆك پێشوی كۆسۆفۆ و سه‌رۆكی سوپای رزگاری كۆسۆفۆو سێ له‌ هاوڕێكانی, رابه‌رایه‌تی خه‌باتی چه‌كداری گه‌لی كۆسۆفۆی كرد, بۆ گه‌یشتن به‌وه‌ی پێی گه‌یشتن, تۆمه‌تی تاوانی جه‌نگ و تاوانی دژی مرۆڤایه‌تی به‌ره‌و رویان كرایه‌وه‌, كه‌ خۆی له‌ 100 تاوان ده‌بینێته‌وه‌, له‌ نێوان ساڵانی 1998 و 1999 ئه‌نجامی داون, له‌ كوشتن, بێسه‌روشوێنكردن, چه‌وساندنه‌وه‌و ئه‌شكه‌نجه‌دان, له‌ 6ی نۆڤه‌مبه‌ری 2020ه‌وه‌ له‌ زیندانی دادگای تایبه‌ت به‌ كۆسۆفۆیه‌ له‌ وڵاتی هۆڵه‌ندا, چاوه‌ڕوانی دادگاییكردنه‌, نموونه‌ی دووه‌م له‌ ڕۆژی دووشه‌ممه‌ 18-5-2009 به‌حر ئیدریس ئه‌بوقرده‌, سه‌رۆكی به‌ره‌ی به‌رگری یه‌كگرتووی دارفۆر ئاماده‌ی به‌رده‌م دادگا بوو له‌ شاری لاهای هۆڵه‌ندا, ناوبراو له‌گه‌ڵ دوو سه‌ركرده‌ی دارفۆری دیكه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن دادگای تاوانی نێوده‌وڵه‌تیه‌وه‌” ئای سی سی” تۆمه‌تبار كران به‌ ئه‌نجامدانی تاوانی جه‌نگ به‌ په‌لاماردانی هێزه‌كانی ئاشتی پارێزی سه‌ر به‌ یه‌كێتی ئافریكا له‌ دارفۆر له‌ ساڵی 2007, كه‌ له‌و په‌لاماره‌دا 12 كه‌س له‌ هێزه‌كانی ئاشتی پارێز گیانیان به‌ختكردووه‌, له‌ تشرینی دووه‌می ساڵی 2008, داواكاری گشتی لوریس مۆرینۆ ئۆكامبۆ بڕیاری ده‌ستگیر كردنی سیان له‌ سه‌ركرده‌ سه‌ربازیه‌كانی دارفۆری ده‌ركرد به‌ تاوانی هێرشی ناوبراو, هێرشی بۆ سه‌ر هێزه‌كانی ئاشتی پارێزیان به‌ تاوانی گه‌وره‌ ناوزه‌د كرد, دواتر له‌ پرۆسه‌ی دادگاییكردنه‌كه‌ قرده‌ بێ تاوان ده‌رچوو, ئازایانه‌ چووه‌ به‌رده‌م دادگا”, مه‌به‌ست له‌م دوو نموونه‌یه‌ جیاوازی نه‌كرده‌ له‌ نێوان به‌رهه‌ڵستكاری و حكومه‌ت له‌ سزای تاوان, له‌ هه‌ردوو وڵاته‌كه‌ سه‌رۆك كۆماره‌كانیان له‌ لایه‌ن كۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تیه‌وه‌ تۆمه‌تبار كرابون” میلۆسۆفیج و عومه‌ر به‌شیر”, كه‌چی ئۆپۆزسیۆن و ده‌سه‌ڵات وه‌ك یه‌ك مامه‌ڵیان له‌گه‌ڵدا كراوه‌ به‌رامبه‌ر به‌ گومانی تاوانه‌كان و دادپه‌روه‌ری, كه‌ جه‌نگ ده‌ستی پێكرد, نه‌ك دادپه‌روه‌ری كۆتایی نایات, به‌ڵكه‌ دادوه‌ری چاوه‌كانی تیژتر ده‌بن, جه‌نگیش یاسای خۆی هه‌یه‌, ده‌بێت به‌ پێی یاساو پێوه‌ره‌كانی خۆی هه‌ڵسوكه‌وت بكرێت نه‌ك یاسای جه‌نگه‌ڵ.

پایه‌ی دادپه‌روه‌ری جیهانی

پایه‌ی دادپه‌روه‌ری جیهانی له‌سه‌ر سێ كۆڵه‌كه‌ راوه‌ستاوه‌, ئه‌وانیش بریتین له‌” دادپه‌روه‌ری, راستی, قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌”, دادپه‌روه‌ری له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ هه‌موو تاوانه‌كان بێجیاوازی و لێپرسینه‌وه‌ له‌ هه‌موو گومانلێكراوانی تاوانه‌كان له‌ دادگایه‌كی دادپه‌روه‌ردا بێ چاوپۆشی له‌ كه‌س, كه‌ مافه‌كانی هه‌ردوولا پارێزراو بن بێ لاسه‌نگی, به‌ مه‌رجێك له‌ كۆتایی پرۆسه‌كه‌ تاوانبار له‌ سزا رزگاری نه‌بێت. هه‌رچی راستیه‌كانه‌, پێویسته‌ قوربانیه‌كان و كه‌سوكاره‌كانیان و كۆمه‌ڵگه‌ش هه‌موو راستیه‌كان سه‌باره‌ت به‌ تاوانه‌كان كه‌ به‌رامبه‌ریان كراوه‌ بزانن, هاوكات ده‌سه‌ڵات پێویسته‌ هه‌موو راستیه‌كان و گوته‌ی هه‌موو لایه‌نه‌كانی تاوانه‌كان به‌ فه‌رمی له‌ كه‌ناڵه‌كانی بڵاو بكاته‌وه‌ وه‌ك راستی دانیان پێدا بنێت, دان نه‌نان به‌ راستیه‌كان وه‌ك مۆته‌كه‌ وایه‌ متمانه‌ ناهێڵێت و حه‌قیقه‌ته‌كان داده‌پۆشێت, كۆمه‌ڵگا ده‌خاته‌ بواری نا جێگیرییه‌وه‌. له‌ كۆتادا قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی قوربانیان و خێزانه‌كانیان له‌ روی مادی و مه‌عنه‌وه‌یه‌وه‌ بۆ سه‌رله‌نوێ بنیات نانه‌وه‌ی ژیانیان و له‌ بیر بردنه‌وه‌ی تاوانه‌كان به‌شێكی گرنگی پرۆسه‌كه‌یه‌, بێ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی مادی و مه‌عنه‌وی دادپه‌روه‌ری لاسه‌نگ ده‌بێت.
دادپه‌روه‌ری یه‌ك پاكێجه‌ له‌ جیهان, تاوانه‌ گه‌وره‌كان یه‌ك پێناسیان هه‌یه‌, له‌ شوێنێكه‌وه‌ بۆ شوێنێكی دی ناگۆڕێت, یه‌ك پێوه‌ری ستانداردی جیهانیان هه‌یه‌, كه‌ پایه‌كه‌ی له‌سه‌ر بنه‌ماكانی دادگای تاوانی نێو ده‌وڵه‌تی و جاڕنامه‌ی گه‌ردونی مافی مرۆڤ و رێكه‌وتنامه‌ی جنێف و مافی مرۆیی جیهانی راوه‌ستاوه‌, ئیبراز كردنی كۆمه‌ڵكوژیه‌ك و فه‌رامۆش كردنی دانه‌یه‌كی تر، به‌ پێی هێزو فاكتی به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌و لایه‌ن و ده‌وڵه‌ته‌ی له‌ پشتی وه‌ستاوه‌, پێچه‌وانه‌ی دادپه‌روه‌رییه‌, هاوكات كارێكی نا ئه‌خلاقیشه‌, نموونه‌ كورد و ئیگۆر له‌مڕۆی جیهان.

كولانه‌وه‌ی برین

باسكردنی تاوانه‌ زه‌قه‌كانی رابردووی كوردستان, به‌شێك نییه‌ له‌ كولاندنه‌وه‌ی برین وه‌ك لایه‌نگرانی تاوانكاران ئاماژه‌ی پێده‌ده‌ن, برینه‌كه‌ی ئه‌وان له‌ پێناو ده‌رباز بوونه‌ له‌ سزا, باس نه‌كردن و رێگا گرتن له‌ باسكردنی تاك به‌ تاكی تاوانه‌كان و گه‌ڕاندنه‌وه‌ی دادپه‌روه‌ری, بۆ خۆی به‌شێكه‌ له‌ تاوان و برینه‌ راسته‌قینه‌كه‌یه‌, نه‌بوونی دادپه‌روه‌ری برینێكی قوڵه‌ له‌ جه‌سته‌ی ده‌سه‌ڵات, مرۆڤه‌كان له‌ كه‌رامه‌تدا یه‌كسانن باوه‌ڕو پێگه‌ی چینایه‌تی و پله‌و پۆستیان هه‌رچیه‌ك بێت, بۆیه‌ پێویسته‌ بێجیاوازی له‌ هه‌موو تاوانه‌كان رابردوو بكۆڵرێته‌وه‌, كه‌رامه‌ت بۆ قوربانیان بگه‌ڕێنرێته‌وه‌, دادپه‌روه‌ری دژ به‌ ئاشته‌وایی نییه‌, به‌ڵكه‌ ئه‌وه‌ ئاشته‌واوی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ بێ دادپه‌روه‌ر نایاته‌ دی, نرخی مرۆڤه‌كان و سزای تاوانه‌كان له‌سه‌ر بنچینه‌ی ئینتمای سیاسی و ناوچه‌یی و حیزبی و عه‌شیره‌تی دیاری ناكرێن, به‌ڵكه‌ هه‌موو له‌هه‌مبه‌ر یاساو دادوه‌ریدا ده‌بێت یه‌كسان بن, هیچ كه‌سێك له‌وانه‌ی له‌ تاوانه‌كاندا ده‌ستیان هه‌بووه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كان به‌ده‌ر ناكرێن, به‌هۆی پێگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری و پۆستی سیاسی و حیزبیه‌وه‌, رابردوو له‌سه‌ر شانۆی هه‌نووكه‌یه‌, تاوانه‌كان ناسڕێنه‌وه‌ به‌هۆی پۆست و پارێزبه‌ندی سیاسیه‌وه‌, ده‌بێت دادپه‌روه‌ری بۆ قوربانیان بگه‌ڕێته‌وه‌, هه‌ر كه‌سێك و هه‌ڵگری هه‌ر ئاین و بیروباوه‌ڕێكی سیاسی بێت قوربانی, حه‌رامیش نییه‌ و بگره‌ ئه‌ركی چالاكوانانی مافی مرۆڤه‌ بێجیاوازی له‌ نێوان بكه‌ره‌كان و پێگه‌ی سیاسی و جه‌ماوه‌ری ئێستایان دۆسیه‌كان بجوڵێنن, لێ به‌ش به‌ش كردنی تاوان كارێكی نا ئه‌خلاقییه‌, نابێت هیچ لاپه‌ڕه‌یه‌كی تاوانی رابردوو له‌ تاریكیدا بمێنێته‌وه‌, له‌ كاتێكدا مێژووی 6 ده‌یه‌ی رابردوومان تژییه‌ له‌ تاوانی زه‌قی سیاسیه‌كان تا ئاستی تاوانی جه‌نگ و تاوانی دژ به‌ مرۆڤایه‌تی و تاوانی جینۆسایدیش له‌ هه‌ندێك كاتدا, زیاتر له‌وه‌ی هاشم تاجی ئه‌نجامی دابوو, كاره‌ساتی گه‌وره‌ شاردنه‌وه‌ی برینه‌ به‌ناوی نه‌كولانه‌وه‌, وه‌ درێژكردنه‌وه‌ی ته‌مه‌نی برینه‌كانه‌ تا ئاستی شێر په‌نجه‌ و مه‌رگ, تا ئاشتی له‌ گه‌ڵ رابردو رانه‌گه‌یه‌نرێت, دوا رۆژ بنیات نانرێت, نابێت دادوه‌ری له‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی سه‌ركه‌وتوواندا بێت, سیاسه‌ت رۆڵ ببینێت له‌ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی دادوه‌ری به‌ قازانجی براوه‌كان, جیاكاری بكرێت له‌ نێوان كه‌یسه‌كان, دادوه‌ری به‌ یه‌ك دوورایی له‌ هه‌مووانه‌وه‌ بێت, وه‌ك یاسای نێو ده‌وڵه‌تی دیاریكردووه‌ , تاوانه‌ زه‌قه‌كان كات و شوێن نابێته‌ رێگر له‌به‌رده‌م داواكردنی سزادانی بڕیارده‌ران, بكه‌ران و هانده‌رانی, به‌شدارانی.
ده‌سه‌ڵاتی كوردستان, نایه‌وێت ده‌رگای هیچ لێپرسینه‌وه‌یه‌ك له‌ رابردوو بكرێته‌وه‌, به‌ناوی ئاشته‌واییه‌وه‌, ئه‌مه‌ش پێشێلی مافی قوربانیانه‌, پێویسته‌ گوێ بۆ قوربانییه‌كان رابگرترێت, رۆشنبیری لێپرسینه‌وه‌ پشتیوانی لێبكرێت, راستییه‌كانیان بۆ ئاشكرا بكرێت, قه‌ره‌بووی قوربانیان بكرێته‌وه‌, تاوانباران له‌ سزا رزگاریان نه‌بێت. دیاره‌ سسته‌می دادوه‌ری به‌هێز نه‌بێت , تاوانكار له‌ سزا ده‌ربازی ده‌بێت, تاوانه‌كان چه‌نده‌ كۆن بن, گرنگه‌ وه‌بیر بهێنرێنه‌وه‌ , كۆمه‌ڵگا ل گه‌ڵ رابردوو ئاشت بكرێنه‌وه‌, ماف بۆ زۆرلێكراوان بگه‌ڕێنرێته‌وه‌, چونكه‌ ئه‌گه‌ر تاوانكار له‌ سزا رزگاری ببێت, ئه‌وا له‌ داهاتوودا به‌رده‌وام ده‌ستی بۆ تاوانی دیكه‌ ده‌خورێت.

مانه‌وه‌ی برین و چاره‌سه‌رنه‌كردنی نه‌خۆشی, یانی به‌رداوامیدان به‌ كولانه‌وه‌و په‌روه‌رده‌ كردنی میكرۆبی زیان به‌خش له‌ جه‌سته‌ی گه‌لدا, كه‌سی تاوانكار هه‌ڵگری میكرۆب و ڤایرۆسی كوشنده‌ی تاوانه‌, چونكه‌ تا برین بوونی هه‌بێت له‌ جه‌سته‌دا كولانه‌وه‌ش به‌رده‌وام ده‌بێت, گوزارشته‌ له‌ نه‌خۆشی جه‌سته‌, جه‌سته‌ بۆ خۆی برینی كوشنده‌ی تێدا نه‌بێت, كولانه‌وه‌ بوونی نابێت, كولانه‌وه‌و برین جوته‌ن, بێ یه‌كتری هه‌ڵناكه‌ن, باشترین رێگا چاره‌سه‌ركردنی برینه‌ له‌ رێگای دادپه‌روه‌رییه‌وه‌, بوونی برین ده‌ریده‌خات مرۆڤه‌كه‌ ته‌ندروست نییه‌و توانای گه‌شه‌ی نییه‌و به‌ره‌و مه‌رگ ده‌ڕوات, وه‌ چاره‌سه‌ری ئه‌مه‌ش لای خه‌ڵكی نییه‌, به‌ڵكه‌ لای دادپه‌روه‌رییه‌, چه‌پڵه‌ تاوان ناسڕێته‌وه‌, ته‌نها دادوه‌رییه‌ ده‌یسڕێته‌وه‌, دورینه‌وه‌ی ده‌مه‌كان و هه‌ڕه‌شه‌ی باس نه‌كردنی نه‌خۆشیه‌كه‌ چاره‌سه‌ر نییه‌, به‌ڵكه‌چاره‌سه‌ر لای سزادانی ئه‌و كه‌سه‌یه‌ تاوانی ئه‌نجامداوه‌و نه‌خۆشی تاوان له‌ جه‌سته‌یایه‌تی و هه‌ڵگری ڤایرۆسی تاوانه‌, نابێت بوونی چه‌ند تاوانكارێك ببێته‌ هۆی نه‌خۆشی گه‌لێك, باشترین چاره‌سه‌ر بڕینه‌وه‌ی نه‌خۆشیه‌كه‌یه‌و له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ ده‌رهێنانێتی, كه‌ خۆی له‌ دادگایی یاخود له‌ نه‌رمترین شێوه‌یدا لێبورده‌یدا ده‌بینێته‌وه‌.

لێبورده‌ییش له‌ نه‌رمترین شێوازیدا بێبه‌ری نییه‌ له‌وه‌ی تاوانكار وه‌ك خۆی كه‌ تاوانكاره‌ نیشان بدرێت له‌ كۆمه‌ڵگادا و دان به‌ راستیه‌كاندا بنێت و داوای لێبوردن بكات, لێبورده‌یی له‌ نه‌رمترین شێوازیدا هه‌موو ئه‌م پرۆسانه‌ی له‌ گه‌ڵدایه‌, دان نان به‌ تاوان و داوای لێبوردنكردن و بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌مووو راستیه‌كان. ئه‌گه‌ر قوربانی ژیانی لێ سه‌ندرابێته‌وه‌, ئه‌گه‌ر كه‌سوكاره‌كه‌ی دادوه‌رییان بۆ نه‌گه‌ڕابێته‌وه‌, تاوانكار له‌ پێگه‌ی تاوانبارییه‌وه‌ دانی به‌راستیه‌كاندا نه‌نابێت و داوای لێبوردنی نه‌كردبێت, ئه‌وه‌ تاوانكار به‌رده‌وام له‌به‌رده‌م چه‌قۆی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی دادپه‌روه‌ری و سزا داندا ده‌بێت, كه‌ ئه‌مه‌ش كه‌مترین هه‌نگاوه‌ بنرێت, به‌ مردنیش ئه‌م تارماییه‌ له‌ كۆڵی نابێته‌وه‌, چونكه‌ دادپه‌روه‌ری هه‌ر ده‌گات به‌ راستیه‌كان و له‌ مێژوودا وه‌ك ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ تۆمار ده‌كرێت, وێڕای ئازاری ویژدان و ده‌رونی, تاوانكار خۆی ده‌زانێت چه‌پڵه‌ی لایه‌نگرانی نه‌زان چه‌نده‌ زۆر بێت, پیاهه‌ڵدانی گه‌مژه‌كان تژی بێت و كۆمه‌ڵگای داگرتبێت, هێزی زه‌بلاحی هه‌بێت, هژمۆنیای له‌ قوڵایی ئاسماندا بێت, نووسینه‌وه‌ی یاداوه‌ری درۆینه‌ تاوان ناسڕیته‌وه‌, بچوكه‌ له‌ ئاست قوربانیه‌كی بێده‌سه‌ڵاتدا, به‌رده‌وام تارمایی تاوانه‌كه‌ راوی ده‌نێن, حه‌قیقه‌ت به‌ دوای وه‌ڵام نه‌دراوه‌كاندا ده‌گه‌ڕێت, ته‌نها به‌ پیاده‌كردنی دادپه‌روه‌ری و گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ماف بۆ خاوه‌نه‌كه‌ی و وه‌رگرتنی سزاو و قه‌ربوكردنه‌وه‌ی قوربانیان وكه‌سوكاره‌كانیان و دان نان به‌ هه‌قیقه‌ت چ وه‌ك چۆنیه‌تی تاوانه‌كه‌ وه‌ چ وه‌ك حه‌قیقه‌ته‌ یاساییه‌كه‌ و داوای لێبوردن كردن له‌ قوربانیان و زیانلێكه‌تووان ئازاره‌كه‌ سوك ده‌بێت نه‌ك كۆتایی پێ بێت, كۆتایی هاتن نییه‌ له‌ روی تۆماری مێژوو له‌ سیڤی كه‌سی تاوانباردا, تاوان هه‌قی به‌سه‌ر ئه‌وه‌وه‌ نییه‌ كێ ئه‌نجامی داوه‌, پێگه‌ی چییه‌ له‌ ئێستادا و چی ده‌كات له‌ داهاتوودا, به‌ڵكه‌ هه‌قی به‌سه‌ر كرده‌وه‌كانی رابردوه‌وه‌ هه‌یه‌, تاوان كاری رابردوون, وه‌لێ سزاكه‌یان كاری ئاینده‌یه‌, كه‌سێك ببێته‌ بكه‌ری تاوان ئه‌وا تاوانباره‌ ئیتر هه‌ر كێیه‌ك بێت, له‌گه‌ڵ كرداره‌كه‌دا نازناوه‌كه‌ هه‌ڵده‌گریت, نكۆڵیكردن له‌ تاوان و پیرۆز كردنی تاوانبار بۆخۆی به‌شێكه‌ له‌ تاوان.

دان نان به‌ راستیه‌كان و رزگار نه‌بوون له‌ سزا

سیاسیه‌كانی كوردستان ویستیان له‌ گه‌ڵ دان نان به‌ راستییه‌كاندا نییه‌, نایانه‌وێت روت بنه‌وه‌, دان نانی ئه‌وان به‌ راستیه‌كانی رابردوودا ئه‌سته‌مه‌, نه‌خوازه‌لا داوالێبوردن كردن و ئاماده‌یی به‌رده‌م دادگا, داوای لێبوردنكردن به‌رپرسیارێتی ئه‌خلاقییه‌, ئه‌وان فێری نه‌بوونه‌, مرۆڤ كه‌ داوای لێبوردن ده‌كات خۆی به‌ به‌رپرس ده‌زانێت بۆ كارێكی ناڕه‌وا كه‌ له‌ رابردوو ئه‌نجامی داوه‌, دان نانه‌ به‌و زیانانه‌ی كه‌ داوێتی, وه‌ ده‌ربڕی ئه‌وه‌یه‌ له‌ داهاتوو دوباره‌یان ناكاته‌وه‌, كه‌ نه‌یكرد یانی هه‌مووكات ئاماده‌یه‌ بۆ دوباره‌ كردنه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر هه‌لی بۆ رێك بكه‌وێت. بۆ ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ رابردوودا ئاشت بنه‌وه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ پێویستن, نابێت به‌سه‌ر هیچیا باز بدرێت, به‌ هیچ جۆرێك نابێت لێبوردن بۆ تاوانی تاوانه‌ گه‌وره‌كان ده‌ربچێت, ده‌ریشبچێت یاسایی نییه‌و ناكۆكه‌ له‌ گه‌ڵ پرنسیبه‌ جیهانیه‌كان, ده‌بێت دان به‌ یاسایی تاوانه‌كاندا بنرێت به‌ پێی یاسای نێو ده‌وڵه‌تی. گه‌ریلاكانی فارك له‌ كۆڵۆمبیا دانیان به‌ راستیه‌كاندا ناو داوای لێبوردنیان له‌ قوربانیه‌كانیان كرد, ئه‌وانیش له‌ چیاو له‌ناو جه‌نگه‌ڵه‌كاندا بوون, راستیه‌كانیان ده‌رخست و ئاماده‌ی قه‌ره‌بوكردنه‌وه‌شن.

هه‌نگاوی یه‌كه‌می چه‌سپاندنی حوكمی یاسا له‌هه‌ر وڵاتێكدا سه‌ره‌تا به‌ دادگاییكردنی ئه‌مانه‌ ده‌ست پێ ده‌كات, نه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی دادوه‌ری بن و هاوكات ئاڵای یاساخوازیش به‌رز بكه‌نه‌وه‌, دادوه‌ری ئاورته‌یی تێدا نییه‌, كه‌س له‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌كه‌ی نییه‌, پارێزبه‌ندی نادات به‌كه‌س, خۆ هیتله‌ر له‌ وڵاتی فه‌یله‌سوفاندا جه‌ماوه‌ریترین كه‌س بوو, بینۆتشه‌و سه‌دام حوسێن و فرانكۆ خه‌ڵك سه‌ره‌تا ده‌یان ویستن, وڵاته‌كانیان پێش خست, به‌هانه‌یان بۆ تاوانه‌كانیان هه‌بوو ” فرۆید ده‌لێت “ئه‌گه‌ر بێت و زۆر له‌ تاوانبار بكۆڵینه‌وه‌ ده‌بینه‌ لایه‌نگری، چونكه‌ سته‌مكار‌ بیانویه‌كی به‌ ‌ده‌سته‌وه‌یه‌ بۆ تاوانكردن”.نوسینه‌وی بیره‌وه‌ری و كورد و نامۆبوون به‌ مێژوو-دانا مه‌نمی‌ “.

غۆنتر غراس نۆبڵی وه‌رگرت, وه‌لێ لایه‌نگری له‌ نازی له‌ قۆناغی لاویدا له‌ بیر نه‌كرا. كه‌س ناتوانێت له‌ژێر په‌رده‌ی حیزب و حكومه‌ت و شه‌ڕدا تاوانه‌كان خۆی بشارێته‌وه‌, به‌ پێی پرنسیب و یاساكانی دادگای تاوانی نێوده‌وڵه‌تی و دادگا جیهانیه‌كان كه‌س تاوانباره‌ نه‌ك حیزب و حكومه‌ته‌كان, به‌رپرسیارێتی تاوان له‌ ئه‌ستۆی تاكه‌, بۆیه‌ كه‌س ناتوانێت له‌ ژێر ئه‌و په‌ردانه‌ خۆی بشارێته‌وه‌, له‌ دارفۆر عومه‌ر به‌شیر له‌ پاڵ ئه‌حمه‌د هارون وه‌زیری ناوخۆو عه‌لی محه‌مه‌د عه‌لی فه‌رمانده‌ی جانجوید تاوانبارن نه‌ك سودان و پارتی كۆنگره‌ی گه‌ل, نموونه‌ له‌م بواره‌دا زۆرن, هه‌موو كه‌یسه‌كانی دادگای تاوانی نێوده‌وڵه‌تی به‌م پێوه‌ره‌ن, بۆیه‌ ئه‌وانه‌ی له‌ رابردوو له‌ كوردستان تاوانیان ئه‌نجامداوه‌ كه‌سه‌كانن نه‌ك پارته‌كان”بڕیار ده‌ران, بانگه‌شه‌كه‌ران و هانده‌ران”راگه‌یاندن كاران”, جێبه‌جێكاران, به‌شداران”, دیاریكردنی ئه‌مانه‌ش له‌ رێگای تۆمه‌ت به‌خشینه‌وه‌ نابێت, به‌ڵكه‌ له‌ رێگای لێكۆڵینه‌وه‌و دادگاییكردنه‌وه‌ ده‌بێت, رێگریكردنیش له‌ دادگاییكردن ئه‌وه‌ش بۆخۆی تاوانه‌, دادگاییكردن وه‌ك كوشتنی به‌زه‌یی وایه‌, ئازاری نه‌خۆش كه‌مده‌كاته‌وه‌, كه‌سی تاوانبار هه‌میشه‌ ئازاری ده‌روونی هه‌یه‌, پێویسته‌ له‌ رێگای دادگاو سزاوه‌ رزگار بكرێت له‌و ئازاره‌ ده‌رونییه‌, تا ئه‌مانه‌ سزا نه‌درێن له‌ دادگادا و قه‌ربوی بنه‌ماڵه‌ی قوربانیان نه‌كرێته‌وه‌, روفاتی قوربانیان نه‌درێته‌وه‌ به‌ بنه‌ماڵه‌كانیان, مۆنمێنتی یاداوه‌ریان بۆ دروست نه‌كرێت, دادپه‌روه‌ری ناگه‌ڕێته‌وه‌و برینه‌كانیش بێ چاره‌سه‌ر هه‌ر ده‌مێنێته‌وه‌و به‌رده‌وام ده‌بن له‌ كولاندنه‌وه‌و ئازاره‌كان له‌ گه‌ڵ ته‌مه‌ندا دێن, روحی تاوانه‌كان هه‌میشه‌ وه‌ك مۆته‌ به‌سه‌ریانه‌وه‌یه‌ وه‌ك تارمایی ده‌مێنێته‌وه‌, كۆمه‌ڵگاش به‌ ده‌م ئه‌م برینه‌ ئه‌به‌دیانه‌وه‌ ده‌تلێته‌وه‌.

به‌ پێی كات سزای تاوان و تاوانكار ناگۆڕێت, چونكه‌ تاوانه‌كان ئه‌وانه‌ی رویانداوه‌ له‌ رابردوو و به‌رده‌وامیشه‌, تا ئاستی تاوانه‌ گه‌وره‌ جیهانیه‌كان ده‌ڕۆن, ئه‌وانه‌ی له‌ خه‌می نه‌كولاندنه‌وه‌ی برینه‌كاندان پێویسته‌ داوای زوو جێبه‌جێكردنی دادپه‌روه‌ری بكه‌ن نه‌ك شاردنه‌وه‌ی, ده‌بێت تاوانباران دان به‌ رابردووی خۆیاندا بنێن, دادپه‌روه‌ری بۆ قوربانیان بگه‌ڕێته‌وه‌, به‌ رێگا گرتن له‌ ده‌ربازبوون له‌ سزا, تا دادپه‌روه‌ری نه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ تاوانه‌كانی رابردوو, ناتوانین دوا رۆژی باشتر به‌دی بێنین, تا یاسا نه‌بێته‌ هێڵی جیاكه‌ره‌وه‌ی تاوانكار و قوربانی, ئه‌وا ئاشته‌وایی به‌دی نایات, دادوه‌ری دادپه‌روه‌ر, دادوه‌ره‌ له‌ نێوان قوربانی و تاوانكاردا, ئه‌وه‌ سنوریان جیا ده‌كاته‌وه‌, نه‌ك پۆست و ده‌سه‌ڵات و هێزو باوه‌ڕی سیاسی, بێلایه‌نكردنی دادگاكان و داماڵینیان له‌ هه‌ژموونی سیاسه‌ت. كه‌ڵتووری لێبورده‌یی و دادپه‌روه‌ری و به‌هێزكردنی داواكاری گشتی هه‌نگاوی یه‌كه‌مه‌ له‌و بواره‌دا, كه‌واته‌ با به‌فلاش باكی گومانه‌وه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ دواوه‌, كۆمه‌ڵگا له‌و درم و ڤایرۆسه‌ پاك بكه‌ینه‌وه‌, كه‌ بۆته‌ هۆی فێڵكردن له‌ مێژوو, مێژووییه‌كی له‌رزۆك, به‌ یه‌ك هه‌ناسه‌ی جۆرج فلۆیدێك ته‌لاری هه‌ڵه‌ته‌كێت.

دۆسیه‌كان رابردوو هێشتا خوێنیان لێ ده‌تكێت

له‌ هه‌موو بارگرژییه‌ك له‌ نێوان لایه‌نه‌كان وه‌ك ئاگر به‌ردان له‌ په‌رێز, دۆسیه‌كان رابردوو كڵپه‌ ده‌سێنێته‌وه‌, تاوانه‌كان زه‌ق ده‌بنه‌وه‌و دێنه‌وه‌ مه‌یدان, تارمایه‌كانیان به‌رده‌وام به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگاوه‌ ده‌بێت, وته‌ی هه‌موو لایه‌نه‌كانیش به‌رامبه‌ر نه‌یاره‌كانیان له‌ ژماردنی تاوانه‌كانیان له‌ راستیه‌وه‌ نزیكه‌و حه‌قیقه‌تێك هه‌یه‌ له‌ ئه‌نجامدانی, تا دادگا یه‌كلای ده‌كاته‌وه‌, ئه‌وا هه‌ر مۆته‌كه‌ی به‌ راستی ده‌مێنێته‌وه‌, تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانیش زیاتر خه‌ڵك له‌ ناوه‌ڕۆكه‌كانی ئاگادار ده‌كاته‌وه‌. هیچ به‌هانه‌یه‌ك بۆ هیچ كه‌سێك, له‌ ژێر هه‌ر ئاڵایه‌كدا بێت نییه‌ بۆ ئه‌نجامدانی تاوان, چونكه‌ یاسا ودادپه‌روه‌ری له‌و چركه‌ ساتانه‌ كۆتاییان نایات كه‌ به‌هانه‌ی تاوان دێنه‌ پێشه‌وه‌ له‌ شه‌ڕو ململانێی سیاسی, به‌ڵكه‌ له‌و چركه‌ ساتانه‌ چاوه‌كانی تیژتر ده‌بن. له‌ هیچ بارودۆخێكدا مرۆڤه‌كان ده‌ست كراوه‌ نین بۆ ئه‌نجامدانی تاوان, ئه‌گه‌ر هه‌ڕه‌شه‌شی له‌سه‌ر بێت و لایه‌نی به‌رامه‌ریش په‌لامارده‌رو هه‌ڵه‌و تاوانباریش بێت تا ئاستی خیانه‌ت وه‌ك خۆیان ئاماژه‌ی پێ ده‌ده‌ن, هه‌موو لایه‌نه‌كانی شه‌ڕ ده‌بێت ڕێز له‌ یاسای نێونه‌ته‌وه‌یی مافی مرۆڤ بگرن, به‌ پێی په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان مامه‌ڵه‌ بكه‌ن, ده‌سه‌ڵات و ئۆپۆزسیۆن به‌ یه‌ك ئاست له‌به‌رامبه‌ر لێپرسینه‌ودان, كه‌ چویته‌ شاخ, یان چه‌كت به‌ناوی بزاڤی نه‌ته‌وایه‌تیه‌وه‌ هه‌ڵگرت, یان نه‌یاره‌كه‌ت دڕنده‌و بێزلێكراو بوو له‌ ئاستی جیهانی, یان و یان رێگا به‌ تۆ نادات, له‌ ده‌ره‌وه‌ی پرنسیبه‌كان تاوانی قه‌ره‌قوشیانه‌ ئه‌نجام بده‌یت, له‌ كوشتنی ده‌ره‌وی دادگا, تیرۆر, ئه‌شكه‌نجه‌, كوشتنی دیل, ئه‌شكه‌نجه‌ دانی هاوڵاتیان, به‌ بارمته‌گرتنی هاووڵاتیان له‌ كاتی شه‌ڕی ناو لادێ, شوێنبزركردن, چه‌كداركردنی منداڵان, ڕفاندن و كوشتنی هه‌ڕه‌مه‌كی, نرخ دانه‌نان بۆ ژیانی مه‌ده‌نیه‌كان، هێرشی مه‌رگهێنه‌رانه‌‌ له‌ ناوچه‌كانی دانیشتوان كه‌ خه‌ڵك تیایاندا كوژراون و برینداركراون, كردنی وڵات به‌ نێوجه‌رگه‌ی شه‌ڕی وڵاتان, رێگا گرتن له‌ ده‌رباز بوونی خه‌ڵك له‌ ناوچه‌كانی شه‌ڕ, رێزنه‌گرتن له‌ سه‌روه‌ت و سامانی خه‌ڵكی, نه‌ پاراستنی كه‌رامه‌تی هاووڵاتیان و بێبه‌شكردنی مرۆڤ له‌ ئازادی وه‌ سه‌پاندنی مه‌رج, ئه‌شكه‌نجه‌دان, چاره‌نوسی رفێنراو دیله‌كان, هه‌ڵسوكه‌وتی توندو پێشێلی كه‌رامه‌ت, دو خستنه‌وه‌و زه‌بروزه‌نگی سێكسی, تیرۆری په‌نابه‌ران و ته‌سلیمكردنه‌وه‌یان, تیرۆری نه‌یارانی سیاسی و رۆژنامه‌نووسان و چالاكوانانی سڤیل……… له‌ رابردوودا هه‌موو ئه‌و جۆره‌ تاوانانه‌ له‌ كوردستان ئه‌نجام دراون, هه‌موو قوربانیه‌كانیان پێویستیان به‌ دادپه‌روه‌ری, راستی, قه‌ره‌بوو كردنه‌وه‌ هه‌یه‌, هه‌موو قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌یه‌كیش مۆنمێنت و یاداوه‌ری وه‌ بیرهێنانه‌وه‌ی له‌ گه‌ڵدایه‌.

تاوانه‌كان هێنده‌ زۆرن دوای قۆناغی دادپه‌روه‌ری وڵات ده‌بێته‌ وڵاتی یاداوه‌ری و مۆنمێنت و وه‌بیرهێنانه‌وه‌. له‌ پشت ئاماره‌ خه‌مباره‌كانه‌وه‌ رووناكیه‌ك هه‌یه‌, ئه‌ویش كردنه‌وه‌ی ده‌رگاكه‌یه‌, هه‌رچه‌نده‌ نایانه‌وێت ئه‌م ده‌رگایانه‌ بكرێنه‌وه‌, وه‌لێ جیهان به‌ره‌و ئه‌وه‌ ده‌ڕوات, ئه‌وان له‌ ڕووی كه‌لتووری سیاسییه‌وه‌ له‌ جێی خۆیان نه‌جووڵاون وه‌ك نه‌رێت, ده‌سته‌واژه‌ رۆژئاواییه‌كان كاریگه‌ری نه‌بووه‌ له‌ سه‌ریان, ده‌كرا دانپێدانانی ئاشكرا به‌ تاوانه‌ ئه‌نجامدراوه‌كان و به‌ داوای لێبوردن كردن, تارمایی رابردوو له‌ ملی خۆیان بكه‌نه‌وه‌, وه‌لێ ئه‌وان له‌ روت بوونه‌وه‌ زاره‌تروك بوونه‌.
ئه‌گه‌ر چی ئه‌مانه‌ نه‌ك راستیه‌كان بڵاو ناكه‌نه‌وه‌, وه‌ ده‌رگای دادوه‌ریان له‌به‌رده‌م قوربانیان داخستووه‌, بگره‌ ئاماده‌ نین بچوكترین هه‌نگاو كه‌ دان نانه‌ به‌ تاوانه‌كان و داوای لێبوردن كردنه‌ بنێن. هیچ سیاسیه‌ك و به‌رپرسێك له‌ وته‌یه‌كی نابه‌جێ و كرده‌یه‌كی به‌دی رابرووی خۆی په‌شیمان نییه‌ و به‌رپرسیارێتی هیچ ده‌رئه‌نجامێكی خراپیشی هه‌ڵناگرێت كه‌ له‌ رابردوو ئه‌نجامیان داوه‌, ئه‌وان وشیاری په‌شیمانیان نییه‌, په‌شیمانی و داوای لێبوردن كردن به‌ نه‌نگی ده‌زانن له‌ كاتێكدا له‌ روی بانگه‌شه‌ی سیاسییه‌وه‌ ئیدعای مه‌ده‌نیه‌ت و حوكمی یاسا ده‌كه‌ن, له‌ كاتێكدا په‌شیمانی و داوای لێبوردنكردن ئه‌خلاق و به‌رپرسیارێتییه‌ نه‌ك ته‌نها به‌رامبه‌ر رابردوو, بگره‌ بۆ داهاتووش, بۆ دوباره‌ نه‌بوونه‌وه‌ی تاوانه‌كان. شه‌رمكردن له‌ تاوان و هه‌ستكردن به‌ گوناح به‌شێكن له‌ هه‌ستكردن به‌ مرۆڤ بوون. ئه‌گه‌ر تاوان وه‌ك حه‌رامی كۆمه‌ڵایه‌تی بكرێته‌ كلتور, ئیتر ئه‌م ملهوڕییه‌ جێگایان له‌ كۆمه‌ڵگادا نامێنێته‌وه‌, ده‌بێت له‌و قۆناغه‌ ده‌رچین داوای لێبورد كردن كفری سیاسی بێت, ده‌بێت بكرێته‌ به‌شێك له‌ سیاسه‌تی باو, كلتوری باو, سه‌رده‌می پیرۆز ناساندنی دڕنده‌یی تۆقێنه‌ر به‌سه‌ر چووه‌, ئاڵای دادپه‌روری و لێبورده‌یی جێگای دڕنده‌یی گرتۆته‌وه‌.

مێژوو پێویستی به‌ رزگاركردنه‌

دۆسیه‌كان رابردوو پێویستی به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی سه‌ربه‌خۆو دادگای به‌هێز هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بڕیاری له‌سه‌ر بدات و یه‌كلای بكاته‌وه‌, هه‌ر چووه‌ پرۆسه‌ی پشكنین و دادگاییه‌وه‌, دوای ساغبوونه‌وه‌ و سه‌لماندن و به‌ به‌ڵگه‌كردنی رووداوه‌كان, ئه‌وا ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ مێژوو, ئه‌وجا پێویسته‌ رووداوه‌كان به‌ بێلایه‌نی و زانستی له‌سه‌ر بنچینه‌ی راستیه‌كان بنووسرێنه‌وه‌, بۆ ئه‌وه‌ی جارێكی دیكه‌ نه‌وه‌كانی داهاتوو ناچار نه‌بنه‌وه‌ ده‌ستكاری مێژوو بكه‌نه‌وه‌.

ئه‌وان بۆ نه‌مركردن و جوانكردن و ره‌وایه‌تیدان به‌ خۆیان, هه‌موو مێژوویه‌كیان ساخته‌ كردووه‌, یاداشته‌كانیان پچڕ پچڕه‌, وێڕای به‌سه‌رهاتی تاوانه‌كان, ناو, شوێن , ساڵ و رۆژی له‌ دایك بوون , خێڵ و عه‌شیره‌ت, هه‌موو به‌ پیرۆز ده‌زانن, ده‌ست لێدانیان قه‌بوڵ ناكه‌ن, بۆیه‌ ده‌بێت هێما پیرۆزه‌كان هه‌ڵته‌كێنرێن و روت بكرێنه‌وه‌, هه‌موو مێژووه‌كان سه‌ر له‌ نوێ بنووسرێنه‌وه‌, به‌مه‌ش هه‌ندێك خراپ له‌ داهاتوودا باش ده‌بن, هه‌ندێك باشیش خراپه‌ بن, هه‌ندێك ئازایه‌تی ئه‌مڕۆ سبه‌ی ده‌بنه‌ تاوان, هه‌ندێك ترسنۆكی ئه‌مڕۆش ده‌بنه‌ چرای داهاتوو. كاتێك مێژوو و ره‌وایه‌تی له‌ دیلی ئایدۆلۆجیا و ئه‌فسانه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی و ئاینی رزگاریان ده‌بێت, ئه‌وكات پێویستمان به‌ مێژوویه‌كی نوێ ده‌بێت, به‌ ئازاد بوونی مێژوو له‌ كۆت و به‌ندی فه‌رمانڕه‌وایان و پیرۆزی و ئایدۆلۆژیا, ئیتر سه‌رتاپای ئه‌و مێژووه‌ ده‌گۆڕێت. ده‌سه‌ڵاتداران و په‌یڕه‌وكه‌رانی ئایدۆلۆژیا و ئاینه‌كان بۆ به‌ پیرۆز كردنی مێژووه‌كه‌یان نووسیویانه‌, مێژوییه‌ك قسه‌ كردن له‌سه‌ری بۆته‌ كفر. ئێستا ده‌بێت مێژوو له‌ روانگه‌ی به‌ها دادپه‌روه‌ریه‌كان ئازاد بكرێت, مێژوو له‌ پیشه‌سازییه‌وه‌ بكرێته‌ حه‌قیقه‌ت, له‌ ویستی ده‌سه‌ڵاتداران و به‌رژه‌وه‌ندییانه‌وه‌ بكرێته‌ نووسینه‌وه‌ی راستییه‌كانی رابردوو. بنچینه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو بریتییه‌ له‌ پشكنین و گه‌ڕان به‌دوای دوو وه‌ڵامدا, كه‌ی و چۆن رویاندا؟, كێ و له‌ كوێ ؟, چۆن و كێكانمان هه‌موو درۆن, مێژوو پڕه‌ له‌ درۆی كه‌سانی تاوانبار و دزو ترسنۆك و بوغزاوی ئه‌ژدیها ئاسای فێڵباز. مرۆڤ له‌و رۆژه‌وه‌ی له‌ دایك ده‌بێت مێژووه‌كه‌ی ده‌ست پێده‌كات، به‌ چاك و خراپیه‌وه‌, نابێت كه‌رت كه‌رت بكرێن, مێژوو ئاوێنه‌ی هه‌موو كرداره‌كانیه‌تی, به‌ ئاره‌زووی خۆی و هه‌واداران نانوسرێته‌وه‌, به‌ڵكه‌ كرداره‌كان وشه‌كان كه‌ پێكهاته‌ی مێژووه‌كه‌ن دیاریده‌كه‌ن, هاوكات مێژووی دوێنێ له‌مرۆ جیاناكرێته‌وه‌, هه‌موو پێكه‌وه‌ یه‌كه‌یه‌كی دانه‌بڕاون, نابێت مێژوو پیرۆز نیشان بدرێت, ده‌بێت پیرۆزیی لێ وه‌ربگرترێته‌وه‌, ته‌نانه‌ت پیرۆزی له‌ ئه‌فسانه‌كانیش وه‌ربگرترێته‌وه‌, ره‌وایه‌تی پێ بدرێت و ته‌سلیم به‌ راستیه‌ زانستیه‌ سه‌لماوه‌كان بكرێت, مێژوو ئاوێنه‌ی ژیانی رابردووه‌.
كه‌واته‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ و نووسراوه‌و ناو نراوه‌ مێژوو, حه‌قیقه‌ته‌كانی هه‌موو رێژه‌ییه‌و له‌ گۆڕانه‌, ناتوانرێت راستیه‌كان تا كۆتایی بشاردرێنه‌وه‌, ئه‌گه‌ر ده‌رگای راستیه‌كانی مێژووش داخرابێتن به‌ زه‌برو سته‌مكاری, له‌ودیو ده‌رگاكانه‌وه‌ راستییه‌كان خۆیان رزگار ده‌كه‌ن و سه‌رده‌ردێنن.

نموونه‌كان چیمان فێر ده‌كه‌ن

له‌ رێكه‌وتی 24-3ی 2021 یادی كوده‌تای ساڵی 1976 ی ئه‌رجه‌نتین كرایه‌وه‌, به‌ ناوی رۆژی راستی و دادپه‌روه‌ری, به‌ ئه‌ندازه‌ی ژماره‌ی قوربانیان داریان چاند له‌ ژێر ناوی یاداوه‌ری ده‌چێنین, هه‌رچه‌نده‌ قوربانیان له‌م وڵاته‌ له‌ رابردوودا, به‌شێك له‌ دادپه‌روه‌رییان بۆ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌, وه‌لێ به‌رده‌وامن له‌ به‌زیندویی هێشتنه‌وه‌ی یاداوه‌رییه‌كان, كه‌چی له‌ وڵاتی ئێمه‌ نه‌ دادپه‌روه‌ری گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌, نه‌ یاداوه‌ریش رێپێدراوه‌, قوربانیان به‌ره‌و روی سه‌ركوتی تیرۆری جه‌سته‌یی و مه‌عنه‌وی ده‌بنه‌وه‌, كه‌رامه‌تیان پارێزراو نییه‌, ناوێرن ئازادانه‌ یادی قوربانیانیان بكه‌نه‌وه‌ نه‌ك داوای دادپه‌روه‌ری بكه‌ن.

دوای 44 ساڵ له‌ ده‌سه‌ڵاتی دكتاتۆری فرانكۆ له‌ ئیسپانیا, ته‌رمی فرانكۆ له‌ گۆڕستانی تایبه‌تی فرانكۆییه‌كان له‌ دۆڵی له‌ شه‌هیدان به‌ناوی «فالی دی لوس كایدوس» ده‌رهێنراو له‌ ده‌ره‌وه‌ی شاری مه‌درید له‌ پاڵ كه‌سوكاره‌كه‌ی له‌ گۆڕ نرایه‌وه‌, هاوكات مۆنمێنته‌كانیان تێكده‌درێت, بانكی دی ئێن ئه‌ی دروست ده‌ كرێت, ته‌رمی قوربانی\یه‌كان ده‌رده‌هێنرێنه‌وه‌ و ده‌ناسرێنه‌وه‌و ده‌نێژرێنه‌وه‌ به‌ مه‌راسیم, به‌ پێی ئامار زیاتر له‌ 110 هه‌زار قوربانی هه‌یه‌, گۆڕه‌كانیان دیار نین, هه‌روه‌ها گۆڕستانه‌كه‌ش ده‌گۆڕێت بۆ گۆڕستانی ئاسایی, هاوكات هه‌موو په‌یكه‌ره‌كانی فرانكۆ لابردران, ناوی ئه‌و شوێنانه‌ی به‌ناوییه‌وه‌ بوون گۆڕان, سێشه‌ممه‌ رێكه‌وتی 23-2-2021 دوا په‌یكه‌ری فرانكۆ له‌ شاری ملیلیه‌ شكێنرا و شوێنه‌واره‌كه‌شی پاككرایه‌وه‌و ته‌عقیم كرا. جێگیری سه‌رۆك وه‌زیرانی ئیسپانی كارمن كالفۆ وتی ” دان پێنان, قه‌ره‌بوو, كه‌رامه‌ت و دادپه‌روه‌ری بۆ قوربانیان”, هاوكات بڕیار وایه‌ قوربانیان قه‌ره‌بوو بكرێنه‌وه‌. به‌رامبه‌ر به‌م كارانه‌ دیسانه‌وه‌ راستڕه‌وه‌كان حكومه‌تی چه‌پیان به‌ كولاندنه‌وه‌ی برینه‌كانی رابردوو تۆمه‌تبار كرد, له‌ كاتێك هیچ نه‌كراوه‌, به‌شێك له‌ مافی قوربانیان بۆیان گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌.

مێژوو پڕه‌ له‌ خوێن و كوشت و بڕ, زوحاك له‌ چاویانه‌وه‌ فریشته‌یه‌, زوحاكه‌كانی ئه‌مڕۆ زۆر زیاتر له‌ زوحاكه‌ ئه‌فساناویه‌كانی رابردوو تاوانیان كردووه‌, له‌ بری ئه‌وه‌ی ئه‌ژدیها له‌سه‌ر شانیان بڕوێت, خۆیان بونه‌ته‌ ئه‌ژدیهای حه‌وت سه‌ره‌. له‌ مێژووی نوێدا ئه‌ژدیها ئه‌ژدیهایه‌ نه‌ك په‌ری ده‌ریا, كه‌واته‌ كار بكه‌ین بۆ نووسینه‌وه‌ی مێژوو له‌ به‌ر رۆشنایی دادوه‌ری دادپه‌روه‌ریدا, پێویسته‌ په‌ری و ئه‌ژدیها له‌یه‌كتر جیابكه‌ینه‌وه‌. پێش هه‌موو كارێك پێویستمان به‌و جیاكردنه‌وه‌یه‌ هه‌یه‌, پێویستمان به‌ ده‌ستنیشانكردنی زاڵم و زوڵمه‌كان رابردوو هه‌یه‌, بۆ ئه‌وه‌ی له‌ رێی ئه‌و زاڵم و ئه‌ژدیهایانه‌وه‌ نه‌بینه‌ دێو, پێویسته‌ زڵم و زوڵمه‌كان پێكه‌وه‌ چه‌سپ بكه‌ین, هه‌موو زوڵمه‌كان بلكێنینه‌وه‌ به‌ زاڵماكه‌نه‌وه‌.

چۆن ئه‌مان له‌ ده‌ره‌وه‌ی دادگایی روكه‌شدا ژیانیان له‌ قوربانیان سه‌نده‌وه‌, یان هۆكار بوون, ئێستا پێویسته‌ كرادارو بڕیار و دادگاییه‌كان رابردوو دادگاییبكرێنه‌وه‌, تاوانه‌كان سه‌رله‌نوێ بپشكنرێنه‌وه‌, پێویسته‌ تاوانباران دوای دادگاییكردن و ساغبونه‌وه‌, هه‌موو ئیمتیازاته‌كانیان وه‌ك رێزلێنان و مه‌دالیا و و نازناوه‌كانیان لێ بسه‌نرێته‌وه‌, ئه‌و مۆنمێنت و ده‌زگایانه‌ی به‌ ناویانه‌وه‌ كراوه‌, لێیان وه‌ربگرترێته‌وه‌و بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ حكومه‌ت, له‌ گۆڕستانه‌ تایبتیه‌كان ده‌ربهێنرێنه‌وه‌, ناوی ئه‌و شوێنانه‌ی به‌ناویانه‌وه‌یه‌ بگۆردرێن به‌ ناوی قوربانیان, له‌ شوێنی په‌یكه‌رو مۆنمێنت و مه‌رقه‌ده‌كانیان, یاداوه‌ری قوربانیان دروست بكرێت, له‌و سه‌روه‌ت و سامانه‌ی به‌ ناڕه‌وا پێكیانه‌وه‌ ناوه‌, قه‌ره‌بووی قوربانیان بكرێته‌وه‌, تیرۆری جه‌سته‌یی و مه‌عنه‌وی قوربانیان و نكۆڵیكردن له‌ تاوانه‌كان وه‌ك تاوان سه‌یر بكرێن و سزای بۆ دابندرێت, قوربانی و تاوانبار مه‌وقعیه‌تی خۆیان پێ بدرێت, كوردستان له‌ وڵاتی تاوانبارانه‌وه‌ بگۆڕێت بۆ وڵاتی قوربانیان, واتا هه‌موو روت بكرێنه‌وه‌ بۆ نوسینه‌وه‌ی سه‌رله‌نوێی مێژوو .

له‌ لایه‌كه‌وه‌ ده‌یانه‌وێت زۆرینه‌ی سواره‌ی حه‌میدییه‌ بكه‌نه‌ كوردو له‌وێوه‌ تاوانی كۆمه‌ڵكوژی ئه‌رمه‌نیه‌كان به‌سه‌ریدا ساغ بكه‌نه‌وه‌ 1, واته‌ ماره‌كه‌ به‌ده‌ستی كورد بگرن, له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ كه‌وتونه‌ته‌ هۆنینه‌وه‌ی مێژوویه‌ك كه‌ تا ئێستا بۆ ئێمه‌ نه‌زانراو بوو, سێ سه‌ده‌ دوای نووسینه‌وه‌ی شه‌ره‌فنامه‌1596- 1597, كۆمه‌ڵێك تاوانی گه‌وره‌, ده‌جار به‌ ئه‌ندازه‌ی ئه‌نفال, له‌و ده‌ڤه‌ره‌ گوایه‌ رویداوه‌, به‌ڵام هیچ شوێنه‌وارێكی له‌ نووسین و یاداشتی خودی هاووڵاتیانی ناوچه‌كه‌ دیار نییه‌, سه‌یره‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ مێژووه‌كه‌شی ته‌نها 3 بۆ 4 نه‌وه‌ دووره‌.
له‌ ساڵی 2016 نووسه‌ری میسری ئه‌حمه‌د عه‌بدالواحێد شه‌رقاوی نزیك له‌ رژێمی ئیسلامی توركیا, په‌رتوكێكی به‌ناوی “مژابح اڵارمن چد اڵاتراك فی الوپائق العپمانیه‌ والروسیه‌ واڵامیركیه‌” نووسی, وه‌ك په‌رچه‌كردار به‌رامبه‌ر به‌و هه‌ڵمه‌ته‌ جیهانیه‌ی بۆ پشتیوانی له‌ دۆزی جینۆساید ئه‌رمه‌ن به‌ڕێكرا, ئه‌م په‌رتووكه‌ بووه‌ مانفیستۆی وه‌ڵامدانه‌وه‌ به‌ده‌ستی ئیسلامی سیاسییه‌وه‌ به‌رامبه‌ر جینۆسایدی ئه‌رمه‌ن, چونكه‌ ئه‌وان له‌م به‌ره‌یه‌ هه‌موو له‌ سه‌نگه‌ری عوسمانییه‌كانه‌وه‌ن, نووسه‌ر له‌ په‌رتوكه‌كه‌یدا باسی كۆمه‌ڵێك پێشێلكاری ده‌كات كه‌ به‌شی زۆری ناوچه‌ كوردییه‌كانی باكوری كوردستان ده‌گرێته‌وه‌, كه‌ گوایه‌ ئه‌رمه‌ن و سوپای روسیا ئه‌نجامیان داوه‌, وه‌لێ له‌ راستیدا سوپای روسیا نه‌ك ته‌نها گه‌یشته‌ به‌تلیس و قارس, به‌ڵكه‌ شاری خانه‌قینیشی داگیركرد نه‌خوازه‌لا رۆژهه‌ڵات و مه‌ریوان و ره‌واندزیش, بۆیه‌ ده‌بێت له‌ هه‌موو ئه‌و شوێنانه‌ به‌دوای پێشێلكارییه‌كاندا بگه‌ڕێین, ئه‌مه‌ مێژووه‌.

ترك پرێس وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌كی باوه‌ڕ پێكراو ئاماژه‌ به‌ په‌رتوكه‌كه‌ی الدكتور أحمد عبدالوهاب الشرقاوی ده‌كات , گوایه‌ له‌ نێوان ساڵانی 1914 بۆ 1921دا, چه‌كداره‌ ئه‌رمه‌نه‌كان 518105 ژن و منداڵی توركیان كوشتووه‌ , به‌شی زۆری كورد بوونه‌ 2؟, ئامارێكی سه‌یره‌؟؟, گرنگی ئاماره‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كۆتاییه‌كه‌ی ئه‌مجاره‌ به‌ كۆمه‌ڵه‌ سفره‌كان نایات, ئێمه‌ له‌م سه‌رده‌مه‌, له‌ وڵاتی خۆمان له‌ مێژووی دووری ته‌نها نه‌وه‌یه‌ك, له‌ناو ماڵه‌كه‌ی خۆمان هێشتا نه‌مان توانیووه‌ ئاماری قوربانیانی هه‌ڵه‌بجه‌و ئه‌نفال و بارزانی و فه‌یلی بكه‌ین, ئه‌ویش له‌ دوری هه‌زاران كیلۆمه‌ترو میل و ماوه‌ی زیاتر له‌ سه‌ده‌یه‌ك ئه‌م ژماره‌یه‌مان پێشكه‌ش ده‌كات, له‌ دڵسۆزییه‌وه‌ نا, به‌ڵكه‌ ده‌یه‌وێت مارێكی دیكه‌ به‌ ده‌ستمان بگرێت و بمانكات به‌ گژی ئه‌رمه‌نه‌كانا.
كه‌چی كاندیدێكی دكتۆرای كوردیش له‌ یاسا, ژماره‌كه‌ به‌رز ده‌كاته‌وه‌ بۆ پێنج ملیۆن كه‌س, ته‌نها قوربانیانی ناوچه‌ی به‌تلیس ده‌گه‌یه‌نێته‌ 400000كه‌س” بە ھیچ شێوەیەک ئامادە نین باس لەو قەتڵوو عامەی بکەن کە ئەرمەنەکان بە یارمەتی رووسیا بەرانبەر بە موسڵمانان وە گەلی کورد ئەنجام دا لە ساڵی ١٨٢٣ تا ١٩٢١. لەو ٥ ملیون موسلمانەی کە ئەرمەن قەتڵوو عامی کرد، نزیکەی یەک ملیونو نیو بۆ دوو ملیونی کورد بوون.
تەنھا لە ناوچەی تەبلیسی باکووری کوردستان زیاتر لە ٤٠٠ ھەزار کورد کوژران؛ وە ژنە کوردەکان یەکەم دەست درێژی یان دەکرایە سەر دواتر دەکوژران؛ منداڵ، پیر، جوان. ئەمە شتێک نی یە کە تێروانینی خۆم بێت؛ بەڵکوو بەڵگەکانی وڵاتانێ رووسیا؛ فەرەنسا؛ بەریتانیا وە ئەمریکا؛ ئاماژەیان بەو قەتڵوو عامە کردوە لەلایان ئەرمەنەکانەوە. لە شەری جیھانی یەکەمدا؛ لە کۆی دانیشتوانی شاری وان؛ تەنھا ٦٪‏ لە دانیشتوانی ئەو شارە رزگاریان بوو. ھەموویان لەلایان ئەرمەنەکانەوە قەتڵوو عام کران.
” 3, لێ كه‌ پشكنین بۆ ژماره‌ی دانیشتووانی شاری به‌تلیس ده‌كه‌یت له‌و مێژووانه‌دا, ژماره‌ی دانیشتووانه‌كه‌ی له‌ 12000 بۆ 30000 تێپه‌ڕی نه‌كردووه‌, له‌ ساڵانی نێوان 1800 بۆ 1900 4 , ته‌نانه‌ت له‌ به‌شه‌ توركیه‌كه‌ی ویكپیدیاشدا ئاماژه‌ به‌ كۆكوژی وا هه‌ر نه‌كراوه‌ 5 “, ئه‌مه‌یه‌ له‌ مه‌له‌كی مه‌له‌كی تر.
كه‌چی له‌و به‌روارانه‌دا ناوچه‌ی به‌تلیس دوو راپه‌ڕینی دژ به‌ عوسمانلییه‌كان به‌خۆوه‌ بینیووه‌ شه‌ره‌فخان له‌ به‌تلیس 1831 و یه‌زدانشیر 1851 6.

هه‌رچه‌نده‌ شه‌ڕه‌ ئاینی و نه‌ته‌وه‌ییه‌كان ناوچه‌كه‌ له‌ لایه‌ن ئه‌رمه‌نیشه‌وه‌, ئه‌وكاته‌ی ده‌سه‌ڵاتداربوونه‌ له‌ پێشێلكاری زه‌ق بێبه‌ری نه‌بووه‌, شه‌ڕه‌كانی قه‌ره‌باغ له‌ گه‌ڵ ئازه‌رباینجان كه‌ پارساڵ رویدا, سوتاندنی ئه‌و شارو گوندانه‌ی به‌جێیان هێشت ده‌چنه‌ چوارچێوه‌ی تاوانه‌ زه‌قه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانه‌وه‌, ئازه‌ریه‌كانیش به‌هه‌مان شێوه‌ تاوانی مه‌زنتریان ئه‌نجامدا له‌ هه‌مان جه‌نگدا, ده‌شێت له‌وكاتانه‌ پێشێلكاری زه‌قتر ئه‌نجامدرابێت, چونكه‌ شه‌ڕه‌ ئاینییه‌كان و شوێنه‌واره‌كانی جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م گوڵ دابه‌ش نه‌كراوه‌, به‌لكه‌ ئه‌و سوراییه‌ خوێن بووه‌ جیهانی داگرتووه‌ نه‌ك گوڵ, لێ ئه‌مه‌ پێویستی به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی وردو پشكنینی به‌ڵگه‌نامه‌كان هه‌یه‌, بێ ئه‌وه‌ی ده‌ست بۆ مارێك ببه‌ین وه‌ك ته‌ڵه‌ نراوه‌ته‌وه‌ به‌ ده‌ستی ئێمه‌ بگرترێت.

رێگا راسته‌كه‌ كامه‌یه‌؟؟

دان نان به‌ حه‌قیقه‌تی یاسایی هه‌ر تاوانێك له‌ هه‌ر كونجێكی جیهان بگوزه‌رێت, ئه‌ركێكی ئه‌خلاقی و ویژدانییه‌, ئه‌گه‌ر هه‌ل نه‌مابێت بۆ راگرتنی, هه‌نگاوێكه‌ بۆ به‌ره‌و روبونه‌وه‌ی تاوانه‌ مه‌زنه‌كان له‌ جیهاندا بۆ ئاینده‌ , نموونه‌ ئۆرۆگوای وه‌ك یه‌كه‌م وڵات له‌ ساڵی 1965ه‌وه‌ دانی ناوه‌ به‌ كۆمه‌ڵكوژی ئه‌رمه‌نیه‌كان، كه‌ هیچ په‌یوه‌ندیه‌كی به‌ دۆسیه‌كه‌وه‌ نییه‌. یان كۆریای باشورو سوئید و كه‌نه‌داو هۆڵه‌نداو … كه‌ هه‌ڵوێستی باشیان له‌سه‌ر دۆسیه‌كانی ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه‌ هه‌بووه‌, یاخود هۆڵه‌ندا بازرگانێكی چه‌كی كیمیاوی هاووڵاتی خۆی به‌ناوی فرانس ڤان ئانرات له‌ به‌رامبه‌ر هاوبه‌شیكردنی له‌ تاوانی هه‌ڵه‌بجه‌ سزای 16,5 ساڵ زیندانی ده‌دات, به‌هۆی ئه‌وه‌ی چه‌كی كیمیاوی فرۆشتبوو به‌ رژێمی پێشووی عێراقی, ئه‌م هه‌نگاوه‌ وه‌ك ئه‌ركێكی دادپه‌روه‌رانه‌یه‌. تاوانی كۆمه‌ڵكوژی ئه‌رمه‌نیه‌كانیش هیچ نه‌بێت ئه‌وه‌نده‌ به‌ كورده‌وه‌ ده‌به‌سترێته‌وه‌، كه‌ له‌سه‌ر خاكی ئێستای كوردستان ئه‌نجام دراوه‌,چۆن قوربانیانی تاوانی كۆمه‌ڵكوژی رۆهینجا دوای ئاواره‌ بوونیان بۆ به‌نگه‌لادیش دۆسیه‌كه‌یان جوڵێنرا له‌ لایه‌ن دادگای تاوانی نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌, چونكه‌ ئاواره‌ی وڵاتێكی ئه‌ندامی دادگاكه‌ بوون. بۆیه‌ ئه‌ركی ئه‌خلاقی گه‌لی كورده‌ وه‌ك گه‌لێكی جینۆسایدكراو دان به‌و تاوانه‌دا بنێت وه‌ك تاوانی جینۆساید, چۆن ئێمه‌ خۆمان سواڵی ئه‌م داوایه‌ له‌ جیهاندا ده‌كه‌ین, پێویستیشه‌ وه‌ك دانان به‌ هاوشێوه‌كانی له‌ جیهان به‌ره‌و روی ببینه‌وه‌.

جینۆسایدی ئه‌رمه‌ن و به‌رپرسیارێتی كورد
رێگات بكه‌وێته‌ مۆنمێنتی جینۆسایدی ئه‌رمه‌نه‌كان له‌ شاری یه‌ریڤانی پایته‌ختی ئه‌رمینیا, تژییه‌ له‌ وێنه‌ی ئه‌فسه‌رو سه‌رۆك عه‌شیره‌ته‌ كورده‌كان, كه‌ به‌شێوه‌ی دڕندنه‌ و وه‌ك جه‌لادی دڵڕه‌ق ده‌ركه‌وتوون و وێنا كراون, وه‌ك به‌شداربوویه‌كی چالاك له‌ جینۆسایدكردنیان نیشان دراون, ئه‌م وێنانه‌ بونه‌ته‌ به‌شێك له‌ یاداوه‌ری ئه‌و گه‌له‌, رۆژانه‌ نیشان ده‌درێت و له‌ گه‌ڵیدا ته‌بلیغ ده‌كرێت, وێنه‌ی ده‌ره‌به‌گ و سه‌رۆك خێڵ و شێخه‌ كورده‌كان, كه‌ هیچ په‌یوه‌ندیه‌كان به‌ خه‌ڵكه‌ عامیه‌كه‌وه‌ نییه‌ و هه‌میشه‌ كه‌مینه‌ی چه‌وسێنه‌رن به‌رامبه‌ر به‌ زۆرینه‌ی خودی نه‌ته‌وه‌كه‌ی خۆشیان, به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتدار و قسه‌ رۆیشتوو یبوون, ” به‌ هه‌مان شێوه‌ زۆرینه‌ی ناوانی ئه‌نفالچی داواكراوی كورد ئاغاو شێخ و سه‌ید و كوێخا و سه‌ره‌ك خێڵن” ئه‌م یاداوه‌رییه‌ ره‌شه‌ به‌ سانایی له‌ بیری ئه‌رمه‌نه‌كان ناسڕدرێته‌وه‌, به‌ دیدار و مجامه‌له‌ی كاتی دوژمنی دوژمنه‌كه‌م دۆستمه‌ كۆتایی نایات, له‌به‌رده‌م هه‌ڵوێستدا ڕامان ده‌گرێت, نابێت تا كۆتایی سه‌رمان له‌ ژێر لمدا بشارینه‌وه‌ له‌ ترسی هه‌ڵوێست ده‌ربڕین و خۆ شاردنه‌وه‌ له‌ راستییه‌كان, نابێت باجی دڕنده‌یی و تاڵان و بڕۆی ئه‌و ئاغاو ده‌ره‌به‌گ و پیاوانی ئاینی و سه‌رۆك خێڵانه‌, زۆرینه‌ی خه‌ڵك بیدات, نابێت باجی تاوانه‌كانی سه‌رده‌می شه‌ڕی دڵڕه‌قانه‌ی ئاینه‌كان ئێمه‌ بیده‌ین, پێویسته‌ هه‌نگاو بنێین بۆ سڕینه‌وه‌ی شوێنه‌واره‌كان رابردوو, ئه‌ویش داننانه‌ به‌ راستییه‌كان وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ حه‌قیقه‌تدا هه‌یه‌, نه‌ك وه‌ك ئه‌وه‌ی ده‌مانه‌وێت و پینه‌و په‌ڕۆی بكه‌ین, یاخود ناسیۆنالسته‌ توندڕه‌وه‌كانی ئه‌وان ده‌یانه‌وێت بیسه‌پێنن, یان وه‌ك ئه‌وه‌ی ناسیۆنالسته‌كان هه‌ردوولا كردویانه‌ به‌ مه‌یدانی شه‌ڕی موقه‌ده‌سه‌ پوچونه‌كانیان, هه‌میشه‌ دیلی خه‌ونی مه‌زن خوازین, یان ئه‌وانه‌ی ده‌یانه‌وێت شه‌ڕی ئاینه‌كان هه‌ڵگیرسێننه‌وه‌, له‌ بری مرۆڤایه‌تی بمانكه‌نه‌ دیلی هه‌ڵوێستی هاوئاینی و بمانبه‌نه‌ سه‌نگه‌ری تاوانكارانه‌وه‌, ده‌بێت رێگا له‌ ده‌مارگیره‌ ئاینی و نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی هه‌ردوولا بگرترێت, نه‌وه‌كو نه‌وت به‌ ئاگری رابردوودا بكه‌ن, ئێستامان بسوتێنن.
ئه‌رمه‌نه‌كان له‌ پاڵ ده‌وڵه‌تی توركیا سه‌رۆك عه‌شیره‌ته‌ كورده‌كانی باكور و سه‌رۆك عه‌شیره‌ته‌ عه‌ره‌به‌كانی سوریاو توركمان و چه‌ركه‌س و قه‌ره‌جه‌كان به‌ هاوبه‌شی تاوان ده‌زانن, به‌ڵام له‌ راستیدا ئه‌وان به‌شداری تاوانن نه‌ك هاوبه‌ش, چونكه‌ بڕیار به‌ ده‌ست و نه‌خشه‌ داڕێژه‌ر نه‌بوونه‌, ته‌نها جێبه‌جێكار بوونه‌, ئه‌دی ئێمه‌ وه‌ڵاممان چییه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م تۆمه‌تباركردنه‌ كه‌ پێگه‌كانی ئه‌نته‌رنێت و ویكپیدیا پڕ كراوه‌ له‌م زانیاریانه‌ ؟.

وه‌ڵامی سۆزداری چاره‌سه‌ر نییه‌, لێره‌ یاسا, مێژوو و ئامار كاری خۆی ده‌كات,
هه‌روه‌ها نكۆڵیكردن درێژه‌دانه‌ به‌ تاوان, رێگه‌ گرتنه‌ له‌ سارێژ بوونی برینه‌كانی رابردوو, درێژه‌دانه‌ به‌ شه‌ڕی باوباپیران و گواستنه‌وه‌یه‌تی به‌ نه‌فه‌قێكی تاریكدا بۆ نه‌وه‌ی نوێ.
گه‌لی كورد به‌رپرسیارێتی یاسایی هه‌ڵناگرێت به‌رامبه‌ر به‌ تاوانی جینۆسایدی ئه‌رمه‌نه‌كان, چونكه‌ هاوبه‌ش نییه‌ له‌ بڕیاری تاوان, خاوه‌ند ده‌وڵه‌ت نه‌بووه‌و بڕیار به‌ده‌ست نه‌بووه‌, سواره‌ی حه‌میدیه‌ش له‌سه‌ر خواست و داوای ئه‌و دروست نه‌كراوه‌, گروپێكی چه‌كداری بچووكی كرێگرته‌ بوونه‌, له‌ پێكهاته‌ی جیا پێك هاتوونه‌, بڕیاره‌كانیشی به‌ ده‌ست خۆیان نه‌بووه‌, جێبه‌جێكار بوونه‌, به‌ڵام ده‌بێت دان به‌وه‌دا بنێین هه‌زاران هاووڵاتی كورد له‌ ریزی سوپای عوسمانیدا بوونه‌ به‌شداری تاوان بوونه‌, هاوشێوه‌ی جاشه‌ كورده‌كان له‌ باشوور كه‌ به‌رپرسیاری راسته‌وخۆی زۆرینه‌ی تاوانه‌كانی ئه‌نفالن, ئه‌و ئاغاو ده‌ره‌به‌گانه‌ وه‌ك به‌شێك له‌ سوپای عوسمانی به‌شدار بوونه‌ له‌ تاوانه‌كه‌, به‌شێكیان ناوی خۆیان ناوه‌ سواره‌ی حه‌میدییه‌, وه‌ك كه‌س به‌رپرسیارێتی ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆیان, له‌ چه‌شنی جاشه‌ كورده‌كانی ئه‌نفال, له‌وانه‌یه‌ ئه‌م بۆچونه‌ش جێگای ره‌زامه‌ندی به‌شێك له‌ ئه‌رمه‌نه‌كان نه‌بێت, كه‌ خه‌ون به‌ خاكێكه‌وه‌ ده‌بینن به‌شێك له‌ دانیشتووانه‌كه‌ی كه‌ هاونه‌ته‌وه‌ی ئه‌وانن قڕ كراون, واقعێك تازه‌ له‌سه‌ر زه‌وی هاتۆته‌ پێشه‌وه‌, په‌رتووكه‌ مێژووییه‌كان ناتوانن چاره‌سه‌ری بكه‌ن, چۆن ناسیۆنالستێكی كورد خه‌ون به‌ كورد بوونی شاری كه‌ركوكه‌وه‌ ده‌بینێت, به‌رده‌وام له‌ گێڕانه‌وه‌ی حه‌كایه‌ته‌ مێژوییه‌كاندایه‌, به‌ڵام ره‌قیبی به‌هێزی له‌مڕۆدا بۆ خاوه‌نداری شاره‌كه‌ بۆ په‌یدا بووه‌, بارودۆخ واقعێكی نوێی هێناوه‌ته‌ پێشه‌وه‌.

وه‌ك ئه‌ركێكی ئه‌خلاقی كورد ده‌بێت دان به‌ حه‌قیقه‌تی یاسایی تاوانه‌كه‌ و راستی مێژویی تاوانه‌كان بنێت, وه‌ك چۆن ئێمه‌ داواده‌كه‌ین كه‌یسه‌كانی جینۆسایدمان به‌ جیهان بناسرێت, ئه‌وانیش مافی خۆیانه‌ داوامان لێبكه‌ن, هه‌رچه‌نده‌ ئێمه‌ ده‌ستپێشخه‌ریمان كرد له‌ یادی 100 ساڵه‌ی تاوانه‌كه‌, 49 په‌رله‌مانتاری كوردستان دانیان نا به‌ حه‌قیقه‌تی یاسایی تاوانه‌كه‌ كه‌ جینۆسایده‌, شانازیشه‌ كه‌ من هه‌ڵمه‌ته‌كه‌م ئه‌نجامدا”, پێویستیشه‌ راستیه‌كان ده‌ربخرێن ئه‌و كورده‌ خۆفرۆشانه‌ی به‌شدار بوونه‌ له‌ تاوانه‌كه‌ بناسرێن, ئه‌گه‌ر نه‌وه‌كانیشیان وه‌ك به‌شێك له‌ نه‌وه‌ی نازییه‌كان كه‌ داوای لێبوردن ده‌كه‌ن به‌رامبه‌ر تاوانه‌كانی باو باپیرانیان, ئه‌وه‌ هه‌نگاوێكی مرۆڤدۆستانه‌یه‌, وه‌ پێویسته‌ ئه‌وانه‌ ئاماژه‌یان وه‌ك به‌شداربووی تاوان پێبدرێت, له‌ مێژوودا وه‌ك تاوانبار بناسرێن, ده‌بێت جێگاو رێگای مرۆڤه‌كان له‌ مێژوودا وه‌ك خۆی نیشان بدرێت, ئیتر سه‌رده‌می به‌ پیرۆزكردنی پاشا كۆره‌كان به‌ كۆتا گه‌یشتووه‌, ئێستا سه‌رده‌می دادگاییه‌كانی تاوانه‌كانی رابردووه‌ و داوای لێبوردنكردنه‌ له‌ دڕنده‌ییه‌كان نه‌وه‌كانی پێشوو, هه‌ڵته‌كاندنی نووسینه‌وه‌ی مێژووه‌كان رابردووه‌, داڕشتنه‌وه‌یه‌تی له‌سه‌ر بنچینه‌ی مرۆڤایه‌تی, ئه‌وێ رۆژێ هه‌ندێك جه‌نگ به‌ پیرۆز ده‌زانرا, ئێستا به‌ پێی بنه‌ما كانی مافی مرۆڤ تاوانی قێزه‌ونن, تاوان پیرۆزی نه‌ماوه‌, به‌ هه‌مان شێوه‌ بۆ سارێژ بوونی برینه‌كانی رابردوو كه‌ زاده‌ی شه‌ڕه‌ ئاینی و نه‌ته‌وه‌ییه‌كان بوونه‌, پێویسته‌ ئه‌وانیش دان بنێن به‌و پێشێلكاریانه‌ی له‌ لایه‌ن ئه‌وانه‌وه‌ كراوه‌, دوور له‌ دروستكردنی مێووی ساخته‌, خوێندنه‌وه‌ بۆ روداوه‌ تاڵه‌كانی سه‌رده‌می شه‌ڕی ئاینه‌كان بكرێت, هه‌ر لایه‌نه‌ به‌ پێی به‌شی خۆی به‌رپرسیارێتی هه‌ڵبگرێت.
به‌ پێی بۆچونی كوردبێت چه‌كدارانی كورد له‌ ریزی سوپای حه‌میدییه‌ رێژه‌یان له‌ نێوان 10 بۆ 15% بووه‌, وه‌ك ئاماژه‌ی پێ دراوه‌:

“له‌مێژوودا ئه‌رمه‌نه‌كان چه‌ند جارێك كه‌وتونه‌ته‌ به‌رشاڵاوی له‌ناوبردن و جینۆسایدكردن كه‌دیارترینیان له‌ساڵی (1915) له‌لایه‌ن توركه‌ عوسمانیه‌كانه‌وه‌ ئه‌نجام دراوه‌. كورد هه‌رچه‌نده‌ خۆشی به‌رشاڵاوی له‌ناوبردن و جینۆساید كه‌وتووه‌، به‌ڵام تێوه‌گلاوه‌ له‌جینۆسایدكردنی ئه‌رمه‌نه‌كان به‌هۆی به‌كارهێنانیان وه‌كو جاش و به‌كرێگرته‌ له‌لایه‌ن عوسمانییه‌كانه‌وه‌ (نزیكه‌ی له‌%15 سواره‌ی حه‌میدیه‌ كورد بووه‌).هه‌رچه‌نده‌ كورد به‌تایبه‌تی كۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌یی و په‌كه‌كه‌ چه‌ند جارێك داوای لێبوردنیان له‌ئه‌رمه‌نه‌كان كردووه‌،به‌ڵام ئه‌رمه‌نه‌كان به‌تایبه‌تی له‌ئه‌رمینیا زۆر ده‌مارگیرو ڕه‌گه‌زپه‌رستن به‌رامبه‌ر به‌كورد- لاپه‌ڕه‌ هه‌ڵنه‌دراوه‌كان هه‌ر جاره‌ی لاپه‌ڕه‌یه‌ك-ئه‌رمه‌نه‌كان و گوله‌نییه‌كان-ئاماده‌كردنی: مامۆستا پێشڕه‌و (پێشڕه‌و ئیسماعیل)” ,”سواره‌ی حه‌میدییه‌ كه‌ له‌ ساڵی 1891به‌ فه‌رمانی سوڵتان پێكهێنرا له‌ (ئه‌لبان و چه‌ركه‌س و كورد) نه‌ك به‌ته‌نیا كورد، له‌ باسكردنی ژماه‌ی سواره‌ی حه‌میدیدا زۆر نووسه‌ر كه‌وتوونه‌ته‌ هه‌ڵه‌وه‌ ده‌ڵێن: سواره‌ی حه‌میدی هه‌مووی كوردبوون، ئه‌مه‌ش به‌پشتبه‌ستن به‌ سه‌رچاوه‌ توركه‌كان بووه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ دووره‌ له‌ڕاستییه‌وه‌، راستییه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ رۆبه‌رت ئۆڵسن باسیكردووه‌ كه‌ ده‌ڵێت: ژماره‌ی سه‌ربازی سواره‌ی حه‌میدی بریتیبوو له‌ (53) هه‌زار، محه‌ممه‌د ره‌سوڵ هاوار له‌كتێبه‌كه‌یدا (كورد و باكووری كوردستان به‌رگی یه‌كه‌م) ناوی نووسه‌رێك به‌ناوی (مه‌روان ئه‌لمده‌وه‌ر) دێنێت و ده‌ڵێت: نووسه‌ر ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌كات كۆی ژماره‌ی كورد له‌ سواره‌ی حه‌میدی ته‌نها (10) هه‌زار كه‌سه‌ نه‌ك هه‌مووی كورد بووبن، ئه‌مه‌ش كه‌سانی ماستاوچی و به‌رتیلخۆری وه‌ك( ئاغا و ده‌ره‌به‌گی دژه‌ كورد و ئه‌رمه‌ن) ئه‌مانه‌ چه‌ند زیانیان به‌ ئه‌رمه‌ن گه‌یاند زۆر له‌وه‌زیاتر زیانیان به‌خودی كورده‌كان گه‌یاندووه‌،-په‌یوه‌ندی كورد و ئه‌رمه‌ن-بێتاوانی كورد له‌ جینۆسایدی ئه‌رمه‌ن-نووسینی: ئارام مه‌جید شه‌مێرانی”., ئه‌رمه‌نه‌كان بۆخۆشیان هه‌موو سواره‌ی حه‌میدییه‌ به‌ كورد نازانن, به‌ڵكه‌ به‌ زۆرینه‌ی ده‌زانن له‌ناو پێكهاته‌كان, دان به‌وه‌شدا ده‌نێن ئه‌و هێزه‌ بۆ به‌ره‌و روبونه‌وه‌ی روسیا پێك هاتووه‌, به‌ تایبه‌ت له‌ جه‌رگه‌ی جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌مدا, نه‌ك بۆ گیان ئه‌وان, گوایه‌ له‌ كورد و چه‌ركه‌س و تورك و توركمان و قه‌ره‌ج پێك هاتووه‌, رۆڵیان زیاتر له‌ رۆڵی جانجویده‌كانی دارفۆر ده‌چێت”https://ar.wikipedia.org/wiki “., هه‌ندێك له‌ فه‌رمانده‌و سه‌رۆك عه‌شیره‌ته‌ كورده‌كان له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و پرۆسه‌یه‌دا تاوانی قێزه‌ونیان ئه‌نجامداوه‌ وه‌ك به‌شێك له‌ سواره‌ی حه‌میدیه‌, به‌ڵام به‌شێوه‌ی سستامتیك وه‌ك بڕیارده‌ر كورده‌كان به‌شداریان نه‌كردووه‌ له‌ تاوانه‌كه‌, چونكه‌ ده‌وڵه‌تیان نه‌بووه‌ و بڕیار لای ئه‌وانه‌وه‌ ده‌رنه‌چووه‌, ئه‌وه‌ی كراوه‌ وه‌ك نۆكه‌ری و به‌شداری بووه‌ له‌ تاوانه‌كه‌, یاخود له‌ ژێر كاریگه‌ری بیری ئاینیدا وه‌ك به‌شێك له‌ بڕیاره‌كانی خه‌لافه‌ت له‌ ئه‌ستانه‌وه‌ ئه‌نجامدراوه‌, كه‌ دواتر په‌لاماره‌كان سه‌رجه‌م كریستان و ئێزیدیه‌كانی هه‌رێمه‌كه‌ی گرتۆته‌وه‌, بۆیه‌ تاك لایه‌نه‌ نابێت سه‌یری روداوه‌كان بكرێت.
نابێت هه‌ڵوێستی ناسیۆنالزمه‌ راستگه‌راكانی پۆڵه‌ندا و فه‌ره‌نساو …. هتد دوباره‌ بكرێته‌وه‌ له‌ نكۆڵیكردن, ده‌بێت به‌ سنگێكی فراوانه‌وه‌ ئاماده‌ی دیالۆگ بین, له‌ كاتێكدا خۆمان قوربانی جینۆسایدین,” دامه‌زرێنه‌ری به‌ره‌ی نیشتمانی فه‌ره‌نسی نكۆڵی هۆلۆكۆست ده‌كات, ده‌ڵێت به‌ به‌شێك له‌ ورده‌كاری جه‌نگی جیهانی دووه‌می ده‌زانین, ته‌نانه‌ت له‌ یاداشته‌كانی به‌ توندی داكۆكی له‌ فلیپ بیتان سه‌رۆكی حكومه‌تی فیشی پاشكۆی هیتله‌ر ده‌كات له‌ فه‌ره‌نسا, حكومه‌تی راستگه‌رای پۆڵه‌نداش بڕیاری 3 ساڵ زیندانی بۆ ئه‌وانه‌ ده‌ركردووه‌ كه‌ هه‌ندێك له‌ هاوكارانی پۆڵه‌ندی نازیه‌كان به‌ هاوبه‌ش داده‌نێن له‌ تاوانی هۆلۆكۆست, ئه‌مه‌ش وه‌ك داكۆكیكردن له‌ كه‌رامه‌تی نیشتمانی ده‌زانن, ئه‌مه‌ بۆخۆی نكۆڵی تاوانی هاوبه‌شانی نازییه‌كانه‌ و داكۆكیه‌ له‌ هاوبه‌شانی تاوانه‌كانی نازیه‌كان, ده‌سه‌ڵاتی شاری سربرنیتشا به‌رزترین رێز لێنانی به‌خشی به‌ میلواراد دودیك سه‌رۆك ئه‌ركانی سوپای بۆسنه‌ كه‌ نكۆڵی كۆمه‌ڵكوژی سربرنیتشا ده‌كات, نه‌ته‌وه‌په‌رستی و ئاین په‌رستی ئه‌مانه‌ی ده‌وێت, له‌ كوردستانیش بهانه‌ بۆ تاوانه‌كانی پاشای كۆره‌ ده‌هێنرێته‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌ ئێزیدییه‌كان, تاوان له‌ چ ژینگه‌و چوارچێوه‌ی به‌هانه‌یه‌ك ئه‌نجام بدرێت تاوانه‌, دادپه‌روه‌ری مامه‌ڵه‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌نجامه‌كان ده‌كات نه‌ك بهانه‌كان .
نكۆڵیكردنی تاوان, بۆخۆی درێژه‌ دانه‌ به‌ تاوان به‌شێوه‌ی نه‌رم, مرۆڤایه‌تی رۆژ له‌ دوای رۆژ ده‌گات به‌ حه‌قیقه‌ته‌كانی ڕابردوو, سه‌رده‌می شاردنه‌وه‌ی زانیاری و حه‌قیقه‌ته‌كان به‌سه‌ر چووه‌, پیرۆز كردنی دڕنده‌یی له‌ هیچ چوارچێوه‌یه‌كی ئاینی یان ناسیۆنالستی جێگای نه‌ماوه‌, بۆیه‌ رۆژێك زووتر دان نان به‌ حه‌قیقه‌ت ئارام به‌خشتره‌و جوانكردنی سیمای گه‌له‌, كریس ئه‌نده‌رسن سه‌رنووسه‌ری گۆڤاری وایه‌رد ده‌ڵێت “زانیارییه‌ زۆرو زه‌به‌نه‌كان له‌ سه‌رده‌می ئه‌نته‌رنێت, هه‌موو راستیه‌كان ئاشكرا ده‌كات, پێویست به‌ زانست و تیۆری ناكات”, بۆیه‌ نكۆڵی كردن وه‌ك سه‌ركردنه‌ ژێر لمه‌ له‌ سه‌رده‌می ئه‌نته‌رنێت و زانیارییه‌ بێ كۆتاكاندا.
نه‌ته‌وه‌په‌رستی و ئاین په‌رستی چاوی مرۆڤه‌كان له‌ ئاست دانان به‌ راستیه‌كان و حه‌قیقه‌تی مێژویی كوێر ده‌كات, مرۆڤایه‌تی له‌ بیركردنه‌وه‌دا ده‌كوژێت, هه‌ڵوه‌دای پاكیزه‌یی نه‌ته‌وه‌و ئاینه‌, بۆیه‌ به‌ نه‌نگی ده‌زانێت دان به‌ ناشرینیه‌كان رابردوودا بنێت, مه‌لای خه‌تێكان تازه‌ پاكژ نابنه‌وه‌ له‌ هه‌مبه‌ر مێژووی كورددا به‌ گزگله‌كان.

سه‌یری هه‌ڵوێستی ناسیۆنالیزمی تورك موتوربه‌ كراو به‌ ئاین بكه‌ن, بڕواننه‌ هه‌ڵوێسته‌ شه‌رمه‌زاریه‌كانیان نه‌ك له‌ شاری قۆنیای, بگره‌ له‌ لاهای و برۆكسل,له‌ 2ی حوزه‌یرانی 2016 دا, بۆندستاغی ئه‌ڵمانیا دانی نا به‌ تاوانی جینۆسایدی ئه‌رمه‌نه‌كان, پێشتریش به‌لجیكا هه‌مان هه‌نگاوی نابوو, ئه‌وه‌ی لای من گرنگه‌ له‌ پرۆسه‌ی دان نان به‌ تاوانی جینۆسایدی ئه‌رمه‌نه‌كان له‌ په‌رله‌مانی ئه‌ڵمانیا و به‌لجیكا, بۆچونی دوو په‌رله‌مانتاری توركه‌ له‌ په‌رله‌مانی ناوه‌ندی ئه‌ڵمانیاو په‌رله‌مانی هه‌رێمی برۆكسل له‌ به‌لجیكا, هه‌ردووك به‌ پاشناوی ئۆزده‌میر ناوه‌كانیان هاتووه‌, یه‌كیان پیاو چه‌پی ژینگه‌ پارێز و ئه‌وی دیكه‌ ژنی حیجاب نه‌ته‌وه‌یی ئیسلامی, هه‌ردوكیان له‌ دایك بووی ده‌ره‌وه‌ی توركیا و په‌روه‌رده‌ی ژینگه‌ی رۆژئاوان, ئه‌م دوو ئۆزده‌میره‌ به‌ دوو هه‌ڵوێستی پێچه‌وانه‌ سه‌باره‌ت به‌ دۆسیه‌ی جینۆسایدی ئه‌رمه‌ن ده‌ناسرێنه‌وه‌, یه‌كیان پێشه‌نگ له‌ بواری ناساندنی, بیركردنه‌وه‌یه‌كی مرۆڤدۆستانه‌ی ئه‌نته‌رناسیۆنالستانه‌, ئه‌وی دیكه‌ سه‌رسه‌خت له‌ ئاست ره‌تكردنه‌وه‌ی حه‌قیقه‌ته‌كان, به‌ بۆچونی ئاینی و ناسیۆنالیزمه‌وه‌ له‌ ئاست ئه‌و هه‌موو وێنه‌ پڕ تاوانه‌ قێزه‌ون و ئێسك و پروسكه‌ هه‌ژێنه‌ره‌ هه‌ڵوێست وه‌رده‌گرێت و ئینكاری تاوان و عه‌داله‌ت و حه‌قیقه‌ت ده‌كات, چاو داده‌خات و كاروانی قوربانیه‌كان نابینێت.

جیم ئۆزده‌میر له‌ دایك بووی 21ی دیسه‌مبه‌ری 1965ی شاری باد ئۆراخی ئه‌ڵمانیا, بنه‌چه‌ چه‌ركه‌سی توركیا, سه‌رۆكی لیستی سه‌وزه‌كان له‌ په‌رله‌مانی ئه‌ڵمانیا, كه‌ پێشتر له‌ ساڵی 2007 به‌ پێی بڕگه‌ی 301ی ده‌ستوری توركیا سزا درابوو, به‌ تاوانی پێشێلكردنی ( یاسای سوكایه‌تی به‌ ناسنامه‌ی توركی) به‌ پێی یاساكه‌ تاوانه‌ دان به‌ كۆمه‌ڵكوژی له‌ توركیا بنرێت وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ پۆڵه‌ندای ناو یه‌كێتی ئه‌وروپا په‌سه‌ندكرا, ج ئۆزده‌میرو و چه‌ند په‌رله‌مانتارێكی پارته‌كه‌ی تۆمه‌تباركران به‌ پێشێلكردنی ئه‌و بڕگه‌یه‌ له‌ ده‌ستوری وڵات, به‌هۆی هه‌ڵوێستیانه‌وه‌ له‌ سه‌ر دۆزی ئه‌رمه‌ن و عه‌له‌ویه‌كان كه‌ هه‌یانبوو, كه‌ پێشتر به‌هه‌مان تاوان و پێشێلكردنی هه‌مان بڕگه‌ی ده‌ستوری توركیا نووسه‌ری گه‌وره‌ی ئه‌رمه‌نی هرانت دینك سزا دراو دواتر تیرۆر كرا, هاوكات رۆمانووسی ناسراو ئۆرهان بامۆك هه‌ڵگری خه‌باتی نۆبڵی ئه‌ده‌ب به‌هه‌مان بڕگه‌ی ده‌ستور سزادراوه‌, واتا ئه‌وه‌ی جیناتی مرۆڤبوونی هه‌ڵگرتبێت ده‌بێت سزاكه‌ی بخوات, ج ئۆزده‌میر پارته‌كه‌ی به‌ بۆنه‌ی یادی 101 ساڵه‌ی وه‌بیرهێنانه‌وه‌ی تاوانه‌كه‌وه‌ له‌ 24ی نیسانی 2016 دا, پرۆژه‌ی ناساندنی تاوانی كۆمه‌ڵكوژی ئه‌رمه‌نیه‌كانی له‌ توركیا به‌ جینۆساید پێشكه‌ش به‌ په‌رله‌مانی ئه‌ڵمانیا كرد, له‌ رۆژانی پێش ده‌نگدانه‌كه‌ جیم ئۆزده‌میر به‌هۆی هه‌ڵوێسته‌ شێلگیرانه‌كه‌یه‌وه‌ له‌سه‌ر دۆسیه‌كه‌, ده‌كه‌وێته‌ به‌ر هه‌ڕه‌شه‌ی توركه‌ ئیسلامی و ناسیۆنالیسته‌كان, لێ گوێی نه‌دا به‌ هه‌ڕه‌شه‌كان له‌ وته‌كه‌یدا له‌ په‌رله‌مان له‌ چركه‌ ساتی پێش ده‌نگدانه‌كه‌ وتی: ( 80-90%ی سه‌رجه‌م هاووڵاتیانی ئه‌رمه‌ن, 98%ی پیاوانیان,100%ی پیاوانی ئاینیان له‌ناو براون له‌و تاوانه‌) هاوكات له‌ به‌شێكی دیكه‌ لێدوانه‌كه‌ی هه‌مان رۆژی له‌ په‌رله‌مانی ئه‌ڵمانیا وتی:

هه‌موو ئه‌و تاوانانه‌ی ئه‌ڵمانیا به‌رامبه‌ر به‌ گه‌لانی ئه‌وروپا ئه‌نجامی داوه‌ ده‌بێت به‌ جینۆساید بناسرێت, ج ئۆزده‌میر له‌ درێژه‌ی بۆچونه‌كه‌یدا رایگه‌یاند گرنگه‌ دان به‌ رابردووماندا بنێن, نابێت توركیا شانازی به‌ رابردووی خۆیه‌وه‌ بكات, ده‌بێت رابردوو قه‌بوڵ بكرێت وه‌ك خۆی.
ته‌واو پێچه‌وانه‌ی ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ ئه‌خلاقیانه‌یه‌ی ج ئۆزده‌میر به‌رامبه‌ر به‌ كۆمه‌ڵكوژی گه‌لێك كه‌ وڵاته‌كه‌ی خۆی ئه‌نجامی داوه‌, خاتوو ئۆزده‌میر له‌ دایك بووی 7ی دیسه‌مبه‌ری 1982ی شایربێكی به‌لجیكا, یه‌كه‌م په‌رله‌مانتاری حیجاب له‌سه‌ر له‌ ئه‌وروپا, په‌رله‌مانتار له‌ په‌رله‌مانی هه‌رێمی برۆكسل له‌سه‌ر لیستی پارتی ناوه‌ندی دیموكراسی مرۆڤایه‌تی CDH هه‌ڵوێستێكی دژ به‌ هه‌ڵوێسته‌كه‌ی ج ئۆزده‌میر وه‌رده‌گرێت, نكۆڵی ته‌واو له‌ بوونی تاوانه‌كه‌ ده‌كات, ئه‌و له‌ یادی 100 ساڵه‌ی ئه‌م تاوانه‌ قێزه‌ونه‌دا, له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌ی ره‌تی كرده‌وه‌ وه‌ڵام به‌ پرسیاره‌كانی كه‌ناڵی ئاڕ تی ئێڵ بداته‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌ پرسی جینۆسایدی ئه‌رمه‌نه‌كان له‌ توركیا, له‌ به‌رواری 29ی ئایاری 2015 له‌ پارته‌كه‌ی ده‌ركرا, ئه‌مه‌ش روداوێكی گرنگ و هه‌نگاوێكی ئه‌خلاقیانه‌ی دڵخۆشكه‌ر بوو, لیژنه‌ی ئه‌خلاقی پارتی ناوبراو نای.

هه‌ر له‌م په‌یوه‌ندیه‌دا له‌ رێكه‌وتی 24ی نیسانی 2015 كه‌ یادی 100 ساڵه‌ی تاوانی كۆمه‌ڵكوژی ئه‌رمه‌نه‌كان, 6 په‌رله‌مانتاری به‌لجیكی به‌ ڕه‌گه‌ز تورك ئه‌و رۆژه‌ ئاماده‌ی په‌رله‌مان نه‌بوون, بۆ ئه‌وه‌ی به‌شداری نه‌كه‌ن له‌و خوله‌كه‌ بێده‌نگیه‌ی له‌ په‌رله‌مانی به‌لجیكا راگه‌یه‌نرا بۆ گیانی قوربانیانی ئه‌رمه‌نی له‌ یاداوه‌ری 100 ساڵه‌ی تاوانه‌كه‌, خۆیان له‌ دانیشتنه‌كه‌ دزییه‌وه‌, ئه‌مه‌ چ كارێكی نا ئه‌خلاقیانه‌یه‌, سه‌یر كه‌ن ئاین شه‌و رۆژ ئیدعای ره‌وشت ده‌كات, كه‌چی هه‌ندێك جار ده‌بێته‌ فاكته‌ر بۆ كاری نا ئه‌خلاقانه‌, به‌ دوای ده‌ركردنی خاتوو ماهینۆر ئۆزده‌میر له‌ پارته‌كه‌ی, توركه‌ ئیسلامی و ناسیۆنالسته‌كان له‌ برۆكسل و ئه‌سته‌مبوڵ خۆپیشاندانی ناڕه‌زایه‌تیان بۆ پشتیوانیكردن له‌ هه‌ڵوێسته‌كه‌ی به‌ڕێوه‌بردو وه‌ك قاره‌مان ناساندیان, ته‌نانه‌ت ئه‌ردۆگان و كچه‌كه‌ی سومه‌یه‌ هاتنه‌ سه‌رخه‌ت به‌ توندی ره‌خنه‌یان له‌ ده‌ركردنی ناوبراو له‌ پارتی ناوه‌ندی دیموكراسی مرۆڤایه‌تی CDHگرت, خۆپیشانده‌ران له‌سه‌ر لافیته‌كانیان نوسیبوویان “ماهینۆر ئۆزده‌میر شه‌ره‌فمانه‌” شه‌ره‌ف لای ئه‌وان داكۆكیكردنه‌ له‌ دڕنده‌ییه‌كانی رابردوو و غروری نه‌ته‌وه‌یی و ئاینی.

هه‌ر له‌م باره‌یه‌وه‌ رۆژی پێنج شه‌ممه‌ به‌رواری 22ی شوباتی 2018, په‌رله‌مانی هۆڵه‌ندا به‌ زۆرینه‌ی 142 ده‌نگ له‌ كۆی 150 ده‌نگ, بڕیاری به‌ جینۆساید ناسینی كه‌یسی جینۆسایدی ئه‌رمه‌نی دا, هاوكات بڕیاری دا وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی هۆڵه‌ند 5 ساڵ جارێك به‌شداری مه‌راسیمی ساڵوه‌گه‌ڕی تاوانه‌كه‌ بكات, له‌ پڕۆسه‌ی ده‌نگدانه‌كه‌ 3 په‌رله‌مانتار دژ به‌ بڕیاره‌كه‌ وه‌ستانه‌وه‌, ئه‌وانیش هه‌ر سێكیان به‌ ره‌گه‌ز تورك بوون” Farid Azarkan, Tunahan Kuzu, Selçuk Öztürk” له‌ پارتی ” DENK “, , له‌ كاتێكدا پارتی ناوبراو خۆی به‌ چه‌پ و سۆسیال دیموكرات ده‌زانێت و له‌ 9ی فیبریوه‌ری 2015 له‌ پارتی كاری هۆڵه‌ندی جیابوه‌وه‌, سه‌رجه‌م چه‌په‌كانی دی ناو په‌رله‌مان ده‌نگیان به‌ به‌ڵێ بوو بۆ بڕیاره‌كه‌, ئه‌م به‌ناو سۆسیال دیمكراتانه‌ وابن, ئه‌دی ده‌بێت هه‌ڵوێستی ناسیۆنالست و ئیسلامیه‌كان چۆن بێت؟.
نموونه‌ جوانه‌كانیش هه‌ن وه‌ك ئاماژه‌مان به‌ هه‌ندێكین كرد, دنیا هه‌مووی روه‌ تاریكه‌كه‌ نییه‌, ئه‌گه‌ر كه‌مینه‌ش بن, وه‌لێ به‌ڵگه‌و داكۆكیه‌كانیان ده‌رخه‌ری راستیه‌كان و دادپه‌روه‌رییه‌, نموونه‌یه‌كی دی له‌و جوانیانه‌ هه‌یه‌, له‌ سه‌ره‌تای ساڵی 2020 سه‌رۆكی فه‌ڕه‌نسا ده‌ستخۆشی له‌ تانه‌ر ئه‌كچام مێژووناسی تورك كرد, كه‌ له‌ په‌رتوكێكدا به‌ به‌ڵگه‌وه‌ سه‌لماندویه‌تی ده‌وڵه‌تی عوسمانی فه‌رمانی دابوو به‌ جینۆسایدی ئه‌رمه‌نه‌كان”, ئیمانۆئێل ماكرۆن وتی:” په‌رتوكه‌كه‌ی ئه‌كچام دانپـیادانانێكی زانستیانه‌یه‌ به‌و تاوانه‌ كه‌ به‌ ڕێكخراوه‌یی ئه‌نجام درابوو، وه‌ ئه‌و ڕاستیانه‌ی ئاشكراكرد كه‌ هه‌ندێك ده‌یانویست ونی بكه‌ن و نكۆڵی له‌ مێژوو بكه‌ن, مێژوو له‌سه‌ر بنه‌مای درۆ نانووسرێته‌وه‌.” ئه‌نجومه‌نی ئه‌رمه‌نه‌كان CCAF له‌ میانه‌ی كۆنگره‌كه‌ مه‌دالیای ئازایه‌تیـیان به‌خشیـیه‌ تانه‌ر ئه‌كچام.

پرۆفیسۆر تانه‌ر ئه‌كچام زیاتر له‌ 35 ساڵه‌ له‌سه‌ر پرسی جینۆساید كاره‌ كات, مێژوونووس و سۆسۆلیجسته‌, له‌ زانكۆی كلارك له‌ ئه‌مه‌ریكا كار ده‌كات, توێژه‌ری باڵایه‌ له‌ سه‌نته‌ری هۆلۆكۆست, دوو په‌رتوكی له‌سه‌ر جینۆسایدی ئه‌رمه‌ن نووسیووه‌ ” اوامر قتل و الفعل المشین ”, بابه‌تی له‌سه‌ر جینۆسایدی كوردیش هه‌یه‌, دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی كوردی به‌ تاكه‌ رێگای دوباره‌ نه‌بوونه‌وه‌ی جینۆسایدی كورد ده‌زانێت, هاوكات 9 ساڵ له‌ زیندانه‌كانی توركیا بووه‌ به‌ تۆمه‌تی سه‌رنووسه‌ری گۆڤاری لاوانی شۆڕشگێڕی چه‌پگه‌را.
رۆژی سێشه‌مه‌ به‌رواری 17ی یه‌نایه‌ری 2018, په‌رله‌مانی ئه‌رمینیا دانی نا به‌ جینۆسایدی ئێزیدیه‌كان, ده‌كرێت ئه‌م هه‌نگاوه‌ بكرێته‌ سه‌ره‌تایه‌ك بۆ دان نان به‌ حه‌قیقه‌ته‌كانی رابردوو و سارێژ كردنه‌وه‌ی برینه‌ قوله‌كان, هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وان بۆچوونی تایبه‌تیان له‌سه‌ر دۆزی ئێزیدی هه‌یه‌و دای ده‌ بڕن له‌ كۆی گه‌لی كورد.

له‌ كۆتادا ده‌ڵێم ئایا ده‌مانه‌وێت ببین به‌ ئیسماعیل بێشكچی و هادی عه‌له‌وی و كازم حه‌بیب و ئه‌حمه‌د تورك و ئه‌حمه‌د ئاڵتان و تانه‌ر ئه‌كچام و ئۆرهان بامووك و …., یان باخچه‌لی و میشل عه‌فله‌ق…..و نموونه‌كانیان, مێژوو پڕه‌ له‌ هه‌ڵوێستی به‌شی دووه‌م, وه‌لێ داهاتوو بۆ نموونه‌ دگمه‌نه‌كانی به‌شی یه‌كه‌مه‌, له‌ كردنه‌وه‌ی گرێكانی گرێ كوێره‌كانی مێژوو, زۆر له‌ مرۆڤه‌ موقه‌ده‌سه‌كانی رابردوو وردو خاش ده‌كات, مرۆڤه‌ پیرۆزه‌كانی رابردوو زۆریان وه‌ك پاشای كۆره‌ له‌ ئاست گه‌وره‌یی تاوانی كۆمه‌ڵكوژی ئێزیدیه‌كان له‌ پیرۆزی داده‌ماڵرێن و چاوه‌ڕوانی دادگایی مێژوو ده‌كه‌ن, بۆیه‌ با چاوه‌ڕوان بین مێژوو خوێندنه‌وه‌ی تازه‌ی بۆ بكرێت و سه‌رله‌نوێ بنووسرێته‌وه‌, با ئێمه‌ش بچینه‌ پاڵ ئه‌و گه‌ل و وڵاتانه‌ی دانیان ناوه‌ به‌ جینۆسایدی هۆلۆكۆست و ئه‌رمه‌نه‌كاندا, نكۆڵی له‌وتاوانانه‌ سزا بدرێن, گوڵ هه‌ر له‌وێیه‌ با سه‌مای بۆ بكه‌ین, وه‌لێ ئه‌سته‌مه‌ جارێ بتوانین, چونكه‌ تا هه‌نووكه‌ نكۆڵیكردن له‌ جینۆسایدی ئه‌نفال و ئێزیدی و بارزانی و هه‌ڵه‌بجه‌ ئاساییه‌ له‌ كوردستان.

سه‌رچاوه‌كان :
1- https://muslims-res.com/%D9%82%D8%B6%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%B1%D9%85%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D9%81%D8%AA%D8%B1%D8%A9-%D8%AD%D9%83%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%A8%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AD/
2- 2https://www.turkpress.co/node/58066
3- 3- https://www.facebook.com/soran.khedri/posts/10158337404797318
4- https://wikiwic.com/%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%A8%D8%AA%D9%84%D9%8A%D8%B3-%D9%81%D9%8A-%D8%AA%D8%B1%D9%83%D9%8A%D8%A7/
5- https://tr.wikipedia.org/wiki/Bitlis_(il)
6- https://www.peyserpress.com/detail/3811

مێژووی کورد و کوردستان لە توێژینەوەی زانایانی روسدا‌
پەیسەر
نووسینی: ئەسعەد رەشیدی
وەرگێڕانی: شەهرام عەبدوڵڵا

كۆمه‌ڵێك لینكی دیكه‌ بۆ ئاگادار بوون له‌م هه‌وڵه‌ی حكومه‌تی توركیا بۆ تێوه‌ گلانی كورد https://www.facebook.com/Turkey.Ottomany.Kurdish/photos/242515084202953 https://www.facebook.com/Turkey.Ottomany.Kurdish/photos/242832900837838
https://tr.agency/news-95194
https://www.youtube.com/watch?v=LKP2grda5uU

له‌ رێكه‌وتی 20-6-1987دا, بیرۆی باكووری پارتی به‌عس, كۆبونه‌وه‌یه‌ك ده‌كات, له‌و كۆبونه‌وه‌یه‌دا بڕیارێك ده‌دات تیایدا ژیانی گه‌لێك به‌ ته‌واوی ده‌گۆرێت, ئه‌ویش بڕیاری شوومی ژماره‌ 4008 بوو, ئه‌م بڕیاره‌ به‌ مانفیستۆی جینۆسایدی گه‌لی كوردستان دێته‌ ژماردن, سه‌ره‌تایه‌كه‌ بۆ ده‌ستپێكی جینۆسایدكردنی خه‌ڵكی كوردستان به‌شێوه‌ی سسته‌ماتیك و نه‌خشه‌ بۆ داڕێژراو, له‌م كات و رۆژه‌وه‌ كوشت و بڕو ده‌ركردن خرایه‌ چوارچێوه‌ی بڕیاری فه‌رمییه‌وه‌, به‌ پێی بڕیاره‌كه‌ سه‌رجه‌م ئه‌و گوندانه‌ی تاكو رێكه‌وتی 22-6-1987 ده‌ستیان لێنه‌درابوو ده‌بێت بڕوخێنرێن, هه‌موو ناوچه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی شاره‌كان بكرێنه‌ ناوچه‌ی قه‌ده‌غه‌كراو, گوندی قه‌ده‌غه‌كراو هه‌موو ئه‌و گوندانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی سه‌ربازیدا بوو له‌و كاته‌دا, كه‌ رژێم ته‌نها سه‌نته‌ری شاره‌كان و به‌شێك له‌ رێگاكانی به‌ده‌سته‌وه‌ مابوو, له‌ روی ئاسایشه‌وه‌ نابێت ئه‌و ناوچانه‌ هیچ مرۆڤ و ئاژه‌ڵێكی تێدا بمێنێت و ژیانی تێدا یاساغ كرا, هاتو چۆو كشتوكاڵی تێدا قه‌ده‌غه‌ كرا, هێزی ئاسمانی چاودێری زه‌وییه‌ كشتوكاڵیه‌كان و رێگاكانی به‌ چڕی ده‌كرد, ئه‌وه‌ی به‌ربكه‌وتایه‌ ژیانی لێ ده‌سه‌نده‌وه‌, سیاسه‌تی زه‌وی سوتاندن په‌یڕه‌و كرا, هێزه‌كان ده‌ستكراوه‌ كران بۆ كوشتنی خه‌ڵكی ئه‌و ناوچانه‌ له‌ زه‌وی و ئاسمانه‌وه‌, بڕیاره‌كه‌ هه‌وڵدانێك بوو بۆ ئه‌وه‌ی زۆرترین ژماره‌یان لێ بكوژرێت, به‌ تفه‌نگ یان تۆپ یان رۆكێت وه‌ یاخود له‌ ئاسمانه‌وه‌ به‌ جۆره‌ها كۆپته‌رو فڕۆكه‌ی جه‌نگی پیراتۆز, به‌ چه‌كی ئاسایی یان هیشۆیی و كیمیاوی, یان له‌ كاتی ده‌ستگیركردندا له‌سه‌ر رێگاو بانه‌كان یان له‌ هێرشه‌كاندا بۆ ناوچه‌كانیان گوله‌ باران بكرێن, ئه‌وانه‌ی ته‌مه‌نیان له‌ نێوان 15 ساڵ بۆ 70 ساڵ بوو, بڕیاردرا له‌ سێداره‌ بدرێن له‌ ده‌ره‌وه‌ی دادگا, ده‌ستنیشان كران بۆ له‌ناو بردن, بێ ئه‌وه‌ی یه‌ك كه‌سیان لێ دادگایی بكرێت, به‌مه‌ش دۆسیه‌كانیان نه‌چووه‌ خانه‌ی یاسای تاوانه‌وه‌, ماف و توانای هیچ داكۆكیكردنێكی یاساییان له‌ خۆیان نه‌بوو.
لێره‌وه‌ زۆربه‌ی ده‌ستكه‌وته‌كان كه‌ تاڵانی لادێنشینانی كوردستان بوو, كه‌ به‌ده‌ست ده‌هێنران له‌ سه‌روه‌ت و سامان بۆ فه‌وجی جاشه‌كان و هێزه‌كانی حكومه‌تی عێراقی بوون به‌ پێی بڕیاره‌كه‌, هێزه‌كان عێراق به‌ ته‌واوی ده‌ستكراوه‌ كران بۆ فه‌رهودو تاڵانی, به‌ تایبه‌ت فه‌وجه‌كانی جاشه‌كان, كه‌ ئه‌وان دواتر ناوی ئه‌نفالیان لێ نا, به‌ پێی بڕیاری 4008 ته‌قه‌كردن ئازاد بوو بۆ به‌ئه‌نقه‌ست كوشتنی هاووڵاتیان, به‌ تایبه‌تیش خاڵی 5ی بڕیاری 4008, گفتوگۆی زۆر له‌سه‌ر بوو, به‌رده‌وام ته‌ئكیدی لێكراوه‌ته‌وه‌, ئه‌و خاڵه‌ بریتی بوو له‌ ئیعدامكردنی گشتی ” هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌و گوندانه‌ ده‌ستگیر ده‌كرێن, ده‌بێت لێكۆڵینه‌وه‌یان له‌ گه‌ڵدا بكرێت له‌ لایه‌ن ده‌زگا ئه‌منیه‌كانه‌وه‌, ئه‌وانه‌ی ته‌مه‌نیان له‌ نێوان 15 بۆ 70 ساڵه‌ پێویسته‌ ئیعدام بكرێن پاش ئه‌وه‌ی زانیاری به‌ كه‌ڵكیان لێوه‌رده‌گرترێت و له‌ كاتی خۆیدا ئاگادار بكرێینه‌وه‌”.
هه‌رچی خاڵی حه‌وت له‌ بڕیاری 4008 بوو, جاشه‌كانی سه‌رپشك كرد له‌ تاڵانكردن” هه‌موو ئه‌و شتومه‌كانه‌ی كه‌وا فه‌وجه‌كانی به‌رگری نیشتمانی جه‌نگاوه‌ره‌كانیان ده‌ستیان ده‌كه‌وێت بۆ خۆیان ده‌بێت ته‌نها چه‌كه‌ قورسه‌كان و چه‌كی ئه‌سناد و چه‌كی مام ناوه‌ندی نه‌بێت, چه‌كه‌ سوكه‌كان بۆ خۆیان ده‌بێت, ئێمه‌ی لێ ئاگادار كه‌نه‌وه‌و ته‌نها ژماره‌كانیان تۆمار بكه‌ن. پێویسته‌ له‌سه‌ر فه‌رمانده‌ی جحافله‌كان چالاك بن و بۆ ئاگاداركردنه‌وه‌ی هه‌موو موسته‌شاره‌كان و فه‌رمانده‌ی سرییه‌كان و مه‌فره‌زه‌كانیان, وه‌ به‌ وردی ئێمه‌ ئاگادار بكرێینه‌وه‌ له‌ چالاكیه‌كانی فه‌وجه‌كانی به‌رگری نیشتمانی.”.

له‌ رێكه‌وتی 8-9-1987 به‌ نووسراوی ژماره‌ 5731ی بیرۆی باكوور, بڕیار درا ته‌نها 50%ی پێكهاته‌ی فه‌وجه‌ خه‌فیفه‌كان له‌ باره‌گا جێگیره‌كانیان و ره‌بایه‌كان بمێننه‌وه‌, ئه‌وی دی به‌كار بهێنرێن بۆ په‌لاماری گونده‌ قه‌ده‌غه‌كراوه‌كان, بۆ ئه‌وه‌ی په‌لاماری پێشمه‌رگه‌و دانیشتووانه‌ سڤیله‌كه‌ی بده‌ن, له‌ هێرشه‌كاندا جاشه‌كان پێش سوپا كه‌وتن, به‌شداریان كرد له‌ په‌لاماری هاووڵاتیانی سڤیلی لادێ نشین, خانووی هاووڵاتیانیان روخاند, مزگه‌وت و قوتابخانه‌و نه‌خۆشخانه‌یان وێران كرد, له‌ تاڵانیش ده‌ستیان نه‌پاراست, بڕیاری 4008یش له‌و باره‌وه‌ ئازادیانی كرد له‌ تاڵانكردن, واتا به‌رده‌وام چاره‌كی كۆی ژماره‌ی فه‌وجه‌ خه‌فیفه‌كان له‌ ماوه‌ی ئه‌و 364 رۆژه‌دا له‌ ئه‌ركدا بوون له‌ پانتایی جوگرافیای كوردستان, وێڕای چاره‌كێكی دیكه‌ زیاتریان به‌رده‌وام له‌ باره‌گاو ره‌بایه‌كاندا پارێزگاری حكومه‌تیان ده‌كرد و بۆسه‌یان داده‌نایه‌وه‌ له‌سه‌ر رێگاكان بۆ پێشمه‌رگه‌و هاووڵاتیان, ده‌یان و سه‌دان تاوانی جه‌رگبڕیان له‌و بۆسانه‌ ئه‌نجامدا” چونكه‌ ئه‌وان له‌ مانگدا 15 رۆژ ده‌وامیان ده‌كرد”, بۆیه‌ هه‌موو له‌ ته‌واوی پرۆسه‌ی ئه‌نفاله‌كان و قۆڵه‌كانیه‌وه‌ به‌شدار بوونه‌, سه‌ره‌تا جاشه‌كان وه‌ك چاو ساغ و شاره‌زا چونه‌ته‌ گونده‌كان و هه‌ڵه‌ت و شیو دۆڵ و ناو ئه‌شكه‌وته‌كان و سه‌ر چیاكانیان كۆنترۆڵ كردوه‌, دواتر سوپا, به‌مه‌ش ده‌رده‌كه‌وێت ته‌واوی فه‌وجه‌ جاشه‌كان له‌ پرۆسه‌ی ئه‌نفالدا لانی كه‌م چه‌ندین جار به‌شدارییان كردووه‌ له‌ تاوانه‌كه‌و تۆمه‌تبارن به‌ ئه‌نجامدانی جینۆساید, ناویان له‌ لیستی تۆمه‌تبارانی ئه‌نفال نووسرابێت یان نا, ئه‌وانه‌ی نووسراون ئه‌وانه‌ن یان مه‌دالیای ئازایه‌تیان وه‌رگرتووه‌, یاخود سكاڵایان له‌سه‌ر تۆمار كراوه‌, یاخود نویان له‌و تاك و ته‌را به‌ڵگه‌ نامانه‌دا هاتووه‌ ده‌ستیان به‌سه‌ردا گیراوه‌.

ته‌واوی شایه‌دحاڵه‌كانیش ئه‌وه‌ ده‌ره‌خه‌ن, كه‌ زۆرینه‌ی خه‌ڵك یان له‌لایه‌ن جاشه‌كانه‌وه‌ راسته‌وخۆ ده‌ستگیر كراون له‌ كاتی خۆ شاردنه‌وه‌, یاخود له‌ لایه‌ن ئه‌وانه‌وه‌ ته‌سلیم كراونه‌ته‌وه‌, یاخود پڕۆپاگه‌نده‌ی درۆیان كردووه‌ بۆ خۆ به‌ ده‌سته‌وه‌دان , له‌ كاتێكدا له‌ هه‌موو قۆناغه‌كانی ئه‌نفال, ئه‌منی پارێزگاكان پێشتر ئاگادارایانیان كردۆته‌وه‌ كه‌ لێبوردن هاووڵاتیانی ناوچه‌ی ناو پرۆسه‌ی ئه‌نفال ناگرێته‌وه‌ .
ئه‌گه‌ر له‌ناو ئه‌و 423 كه‌سه‌ی وه‌ك تۆمه‌تباری ئه‌نفال ناویان هاتووه‌,ته‌نها 258یان كورد بن, كه‌ زیاتره‌, ئه‌وا له‌وانه‌ی ناویان تۆماركراوه‌ 60,9%ی كوردن.
سه‌یر كه‌ن ته‌نها له‌ پرۆسه‌ی ئه‌نفالی 8, به‌ پێی به‌ڵگه‌نامه‌یه‌ك ,لانی كه‌م 163 فه‌وجی جاشی خه‌فیفه‌, به‌ 65,375جاشه‌وه‌ به‌شداری ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌یان كردووه‌.

دادگاییكردنی تاوانبارانی ئه‌نفال

هێما بیركارییه‌كان بۆ ژماردنی تاوانه‌كانی ئه‌نفال كڵۆڵه‌, هێنده‌ تاوانه‌كان زه‌ق و گه‌وره‌و زۆرن, یاساكانیش له‌ ئاستیدا زه‌بوونن بۆ پێناسی یاساییان, به‌ڵگه‌نامه‌و فلیم و دیدنامه‌كان لاوازن, كۆمه‌ڵكوژی, كوشتنی مه‌یدانی, دورخستنه‌وه‌ی به‌ زۆری دانیشتووان, زیندانیكردن و كوشتنی ته‌واوی ئه‌و خه‌ڵكه‌ سڤیله‌ پاش گرتنیان و گواستنه‌وه‌یان بۆ ناوه‌ندی كۆكردنه‌وه‌ی تۆپزاوه‌و شوێنه‌كان دی, دواتر كوشتنیان له‌ گۆڕه‌ به‌ كۆمه‌ڵه‌كان, ته‌رمی به‌شێكیان له‌ موسڵ و سه‌ماوه‌ دۆزرایه‌وه‌ و له‌ لایه‌ن پسپۆری نێوده‌وڵه‌تی مایكل تربیل و ئه‌وانی دییه‌وه‌ ده‌رهێنرا, زۆرینه‌یان تا ئێستا گۆڕه‌كانیشیان نه‌دۆزراونه‌ته‌وه‌, بێبه‌ریكردن له‌ پێداویستییه‌كان ژیان, ئه‌شكه‌نجه‌دان, ده‌ستدرێژی سێكسی و په‌لاماردان و لاقه‌كردن, سزادانی گروپ به‌ هۆی جیاوازی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌, په‌لاماردانی ناوچه‌ی سڤیل به‌ چه‌كی كۆكوژی كیمیاوی و هیشۆیی و چه‌كی كلاسیك, په‌لاماردانی گونده‌كان و بێهۆكار روخاندنی نه‌خۆشخانه‌ و قوتابخانه‌و مزگه‌وت, به‌زۆر گواستنه‌وه‌و سه‌پاندنی نیشته‌جێبوونی زۆره‌ ملێ له‌ ئۆردوگاكان و بێبه‌ریكردن له‌ هه‌لی كار و پێداویستی ژیان, توندوتیژ جوڵانه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ هاووڵاتیانی سڤیل تا ئاستی كوشتنی به‌ ئه‌نقه‌ستی به‌ كۆمه‌ڵیان, بێرێزیكردن به‌ ته‌رمی مردووه‌كانیان, مردن به‌هۆی برسێتی و تێنوێتی و گه‌رما و بێ ده‌رمانی و پیسییه‌وه‌, نه‌بوونی بێبایه‌خترین كه‌ره‌سته‌ی ژیان له‌ناو زیندانه‌كان, هێرش بۆ سه‌ر هاووڵاتیانی سڤیل كه‌ هیچ به‌شداریه‌كیان له‌ چالاكی سه‌ربازی نه‌بووه‌, وێرانكردنی ماڵیان و تاڵانكردنیان, جیاكردنه‌وه‌ی ژنان و پیاوان و رێگا گرتن له‌ به‌یه‌ك گه‌یشتنیان, بۆ ئه‌وه‌ی منداڵیان نه‌بێت, توندوتیژی به‌ نه‌خشه‌, زیانی جه‌سته‌یی و عه‌قڵی, وێرای مردن زۆرێك له‌ ئه‌نفالكراوان تووشی كه‌مئه‌ندامی بوون له‌ زیندان, بێهۆكار په‌لاماردانی خه‌ڵكی سڤیل, كوشتنی به‌ ده‌ستی ئه‌نقه‌ست, كوشتنی نابه‌جێ, بێبه‌شكردنی توند له‌ هه‌موو پێداویستییه‌كی ته‌ندروستی و ژیان, ده‌ستگرتن به‌سه‌ر سه‌روه‌ت و سامان له‌ناویاندا به‌روبوومی كشتوكاڵی هه‌ڵگیراو, نه‌هێشتنی سه‌ره‌وه‌ت و سامانی ئاژه‌ڵداری, كوێركردنه‌وه‌ی كانیاو پڕ كردنه‌وه‌ی بیره‌كان, په‌یڕه‌وكردنی سیاسه‌تی زه‌وی سوتاندن, بۆردومان كردنی گوند به‌ خه‌ڵكه‌كه‌یه‌وه‌, له‌ زیندانه‌كان و شوێنه‌كانی كۆكردنه‌وه‌ ئاوی خواردنه‌وه‌ی پیس, كه‌می خۆراك و برسیكردن, نه‌بوونی ده‌رمان و چاره‌سه‌ری پزیشكی, سه‌پاندنی ژیان له‌ گه‌رمای به‌تیندا, ته‌عریبكردن…….ئه‌مانه‌ نموونه‌یه‌ك كه‌م بوون, تا شوێنپێی هه‌موو قوربانییه‌كان هه‌ڵنه‌گرترێت ناتوانرێت هه‌موی بنوسرێته‌وه‌, بۆیه‌ به‌ڵگه‌نامه‌و فلیم و دیدنامه‌و نووسراوه‌كان ناتوانن ده‌ربڕی گه‌وره‌یی تاوانه‌كه‌ بن, كاتێك ئاماده‌ی هه‌ڵدانه‌وه‌ی گۆڕه‌ به‌ كۆمه‌ڵه‌كان ده‌بیت ده‌زانیت چ تاوانێك ئه‌نجامدراوه‌, ده‌زانیت چ جه‌هه‌نه‌مێك له‌ ژێر بیابانه‌كان شاردراوه‌ته‌وه‌.
دادگای دۆسیه‌ی ئه‌نفال له‌ دادگای باڵای تاوانه‌كان له‌ رۆژی دووشه‌ممه‌ رێكه‌وتی 21-8-2006 ده‌ستی پێكرد,له‌ 61 دانیشتندا, كۆی گشتی 1193 سكڵاكه‌رو دیده‌ر و پسپۆڕی ناوخۆیی و بیانی, سكاڵاو شایه‌دییان پێشكه‌ش كرد, له‌وانه‌ 52 سكاڵاكه‌ر, 10 رزگاربووی گۆڕی به‌ كۆمه‌ڵ, 8 دیده‌ر, 4 پسپرۆی بیانی ” كلایكۆلون سنۆ
1928 ئۆكلاهۆما وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكا……زانای بواری زانستی بایۆلۆژی,پسپۆر له‌سه‌ر ئاستی جیهان, گۆڕی به‌ كۆمه‌ڵی كرۆمی هه‌ڵدابوه‌وه‌و كاری له‌سه‌ر قوربانیانی كیمیابارانكردنی گوندی فرجینی كردبوو كه‌ چه‌كی كیمیاوی تێدا به‌كار هاتبوو, ئه‌سفه‌ندیار ئه‌حمه‌د شكری توێژینه‌وه‌ی له‌سه‌ر ئه‌و ئاوارانه‌ی دیار به‌كر و ماردین كردبوو, كه‌ كیمیاوی لێیانی دابوو, مایكل كۆمفر تره‌مبیل پسپۆر له‌ بواری پزیشكی رێوشوێنی دیارده‌ سزاییه‌كان له‌ موسڵ و موسه‌نا گۆڕی به‌ كۆمه‌ڵی ئه‌نفالكراوانی هه‌ڵداوه‌ته‌وه‌, به‌ هاوكاری پسپۆڕانی ئه‌مه‌ریكی و كۆستاریكی و ئوسترالی و كه‌نه‌دی, دۆگلاس سكوتی- ئه‌مه‌ریكی پسپۆر له‌ بواری چه‌ك و زانستی سزایی”, راسته‌وخۆ به‌شدارییان له‌ دادگاییه‌كه‌ كرد و وته‌یان پێشكه‌شكرد له‌ به‌رده‌م دادوه‌ره‌كان, له‌ رێكه‌وتی 24-6-2007 بڕیاری دادگا ده‌رچوو, له‌ رێكه‌وتی 4-9-2007 بڕیاری كۆتا درا, تاوانكاران به‌ ئه‌نجامدانی تاوانی جینۆساید و تاوانی جه‌نگ و تاوانی دژ به‌ مرۆڤایه‌تی سزا دران.
له‌ پرۆسه‌ی دادگاییه‌كه‌ حه‌وت تۆمه‌تبار دادگاییكران, وه‌ ژماره‌یه‌ك تۆمه‌تباریش له‌ هه‌نگاوی یه‌كه‌مدا دیاریكرابوون بۆ دادگاییكردن لێ ئاماده‌ نه‌بوون وه‌ك له‌ دوو نامه‌ی دادگای باڵای تاوانه‌كاندا ناویان هاتووه‌ ” به‌ پێی نووسراوی ف2 1445 رێكه‌وتی 18-12-2005 ی دادگای باڵای تاوانه‌كان, بڕیاری گرتن بۆ 24 كه‌س ده‌رچوو, كه‌ بریتی بوون له‌” نزار خه‌زره‌جی, یونس ئه‌لدرب, ئه‌یاد خه‌لیل زه‌كی, ره‌مزی مه‌حمود, سه‌عید مه‌حمود باریكه‌, قاسم دڕه‌یی, معته‌سه‌م به‌رزنجی, یاسین ره‌ئوف, ته‌حسین شاوه‌یس, قاسم ئاغای كۆیه‌, بایز عه‌بدالڕه‌حمان, عه‌لی ئه‌حمه‌د ره‌شید, نیعمه‌ فارس, حه‌مید شه‌عبان, نه‌جم عه‌بدوڵا دوری, عیسمه‌ت سابیر, عه‌دنان جه‌باری, جیهان موسا, ره‌فعه‌ت گلی, عوسمان شێخ سه‌عید, شێرزاد ساڵه‌ح, تۆفیق جه‌بار قاره‌مان, حوسێن شێخ سه‌عید, حه‌سیب حه‌مه‌ ئینجه‌”.
هه‌روه‌ها “له‌ رێكه‌وتی 21-12-2005, به‌ پێی نوسراوی دادگای باڵای تاوانه‌كان ژماره‌ ف2 1474, داوای ناوی سیانی و ناونیشانی 18 تاوانبار ده‌كات كه‌ بریتین له‌” سه‌عید مه‌حمود باریكه‌, عه‌دنان جه‌باری, شێخ ره‌ئوف, شێخ جه‌عفه‌ر, شێخ ره‌مه‌زان, قاسم دڕه‌یی, جیهان موسا, معته‌سه‌م به‌رزنجی, ره‌فعه‌ت گلی, یاسین ره‌ئوف, غه‌سان شێخ سه‌عید, ته‌حسین شاوه‌یس, شێرزاد ساڵه‌ح, قاسم ئاغای كۆیه‌, تۆفیق جه‌بار قاره‌مان, بایز عه‌بدالڕه‌حمان, حوسێن شێخ سه‌عید, عه‌لی ئه‌حمه‌د ره‌شید, حوسێن حه‌مه‌ ئینجه‌”.

حه‌وت كه‌سه‌كه‌ی دادگایی كران, پێشتر زیندانیبوون, بریتی بوون له‌: سه‌دام حسێن ئه‌لمه‌جید ئه‌لحه‌سه‌ن عه‌بدالغه‌فور عه‌بدالقادر ئه‌لناسری ئه‌لتكریتی سه‌رۆك كۆماری عێراق كه‌ رۆژی شه‌ممه‌ رێكه‌وتی 30-12-2006 له‌سه‌ر تاوانی دوجه‌یل له‌ سێداره‌ درا بۆیه‌ تۆمه‌تی ئه‌نفالی له‌سه‌ر هه‌ڵگیرا, عه‌لی حه‌سه‌ن ئه‌لمه‌جید ئه‌لحه‌سه‌ن عه‌بدالغه‌فور عه‌بدالقادر ئه‌لناسری ئه‌لتكریتی به‌رپرسی بیرۆی باكوری پارتی به‌عس, لیوا روكن سابیر عه‌بدالعه‌زیز حوسێن عه‌لی دوری به‌ڕێوه‌به‌ری هه‌واڵگری گشتی سه‌ربازی, فه‌ریق روكن حوسێن ره‌شید محه‌مه‌د عه‌ره‌ب ئه‌لتكریتی یاریده‌ده‌ری ئه‌ركانی سوپا بۆ كاروباره‌كانی ئۆپه‌راسیۆنه‌كان, لیوا روكن سوڵتان هاشم ئه‌حمه‌د محه‌مه‌د حه‌مه‌د ئه‌لحه‌مه‌د ئه‌لتانی فه‌رمانده‌ی فه‌یله‌قی یه‌كه‌م, تاهیر تۆفیق ئه‌لحاج یوسف ئه‌لعانی سكرتێری لیژنه‌ی كاروباری بكوور و پارێزگاری موسڵ , عه‌قیدی روكن فه‌رحان موتڵه‌گ ساڵه‌ح خه‌ڵه‌ف ئه‌لجبوری به‌ڕێوه‌به‌ری رێكخراوی هه‌واڵگری رۆژهه‌ڵات.
تۆمه‌تباران به‌م شێوه‌یه‌ی خواره‌وه‌, پاش ساغبونه‌وه‌ی تاوان له‌سه‌ریان سزا دران: عه‌لی حه‌سه‌ن ئه‌لمه‌جید 5 سزای له‌ سێداره‌دان, یه‌ك زیندانی به‌ند بوون تا پاشماوه‌ی ژیانی, یه‌ك سزای 15ساڵ زیندانی,2 سزای زیندانی 10 ساڵی و 2سزای زیندانی 7 ساڵی.
لیوا روكن سوڵتان هاشم 4 سزای له‌سێداره‌دان, 2 سزای زیندانی به‌ند بوون تا پاشماوه‌ی ژیانی, 1 سزای زیندانی 15 ساڵی, یه‌ك سزای زیندانی 10 ساڵی و 2سزای زیندانی 7ساڵی.
فه‌ریق روكن حوسێن ره‌شید 4 سزای له‌سێداره‌دان و سزایه‌كی 7 ساڵی زیندانی.
سابیر عه‌بدالعه‌زیز حوسێن 3 سزای زیندانی به‌ند بوون تا پاشماوه‌ی ژیانی و سزایه‌كی زیندانی 10 ساڵی.
عه‌قیدی روكن فه‌رحان موتڵه‌گ 2 سزای زیندانی به‌ند بوون تا پاشماوه‌ی ژیانی و سزایه‌كی زیندانی 10 ساڵی.
تۆمه‌تبار تاهیر تۆفیق ئه‌لحاج یوسف ئه‌لعانی بڕیاری بێتاوانی له‌ تۆمه‌تی به‌شداری له‌ تاوانی ئه‌نفالی بۆ ده‌رچوو.
ناوبراوان به‌ ئه‌نجامدانی تاوانی جینۆساید و تاوانی جه‌نگ و تاوانی دژ به‌ مرۆڤایه‌تی له‌ پرۆسه‌ی تاوانی ئه‌نفال تاوانبار كران.
تاوانباران عه‌قیدی روكن فه‌رحان موتڵه‌گ له‌ رێكه‌وتی 30-3-2013 له‌ گرتوخانه‌ی موسڵ و سوڵتان هاشم یش له‌ نه‌خۆشخانه‌یه‌كی شاری ناسریه‌ له‌ رێكه‌وتی 19-7-2020 مردن و بڕیاره‌كانی دادگای باڵای تاوانه‌كانیان له‌سه‌ر جێبه‌جێ نه‌كرا.
هه‌روه‌ها له‌ رێكه‌وتی 20-5-2007 دادگای باڵای تاوانه‌كان به‌ فه‌رمی لیستێكی به‌ 423 ناوی راگه‌یاند وه‌ك تۆمه‌تبارانی تاوانی جینۆسایدی ئه‌نفال, كه‌ تاكو ئێستا بڕیاری گرتن و دادگاییكردنی ئه‌و تۆمه‌تبارانه‌ جێبه‌جێ نه‌كراوه‌ چ له‌ عێراق یاخود كوردستان, كه‌ 258 كه‌سیان هاووڵاتی هه‌رێمی كوردستانن, چ به‌ لیست, وه‌ چ به‌ كه‌سی بڕیاری گرتنیان بۆ ده‌رچووه‌, تاكو هه‌نووكه‌ هیچ یه‌كێك له‌و تۆمه‌تبارانه‌ بانگ نه‌كراون بۆ لێكۆڵینه‌وه‌, دووجار رێكخراوی كوردستان بێ جینۆساید له‌ رێگای داواكاری گشتییه‌وه‌ له‌ شاری هه‌ولێر سكاڵای له‌سه‌ریان تۆماركردووه‌, وه‌لێ له‌ ژێر فشاری كه‌سانی ده‌سترۆیشتووی ده‌سه‌ڵاتداره‌وه‌ داوكاری گشتی بێ ئیراده‌ كراوه‌و له‌ سكاڵاكه‌ نه‌ پرسراوه‌ته‌وه‌.
به‌هانه‌ بۆ لێپرسینه‌وه‌ له‌ تۆمه‌تباران, لێبوردنه‌ گشتیه‌كه‌ی به‌ره‌ی كوردستانی ساڵی 1991 ه‌, به‌ڵام لێبوردنه‌كه‌ی به‌ره‌ی كوردستانی ساڵی 1991 به‌ پێی بڕگه‌ی شه‌شی یاسای دادگای باڵای تاوانه‌كانی عێراقی هیچ شه‌رعیه‌تێكی نییه‌, هه‌ر لێبوردنێك پێش جێبه‌جێردنی ئه‌م یاسایه‌ ده‌رچوبێت بۆ تۆمه‌تبارانی دوو توێی تاوانه‌كانی بڕگه‌كانی 11 و 12 و 13 و 14 دادگای باڵای تاوانه‌كان, كه‌ بریتین له‌ تاوانه‌كانی جینۆساید و تاوانی دژ به‌ مرۆڤایه‌تی و تاوانی جه‌نگ و تاوانی پێشێلكردنی یاسا عێراقیه‌كان, به‌ پێی بریاره‌كانی دادگای باڵای تاوانه‌كانی عێراقی له‌سه‌ر تاوانباران عه‌لی حه‌سه‌ن مه‌جید و سوڵتان هاشم و …. تاوانی ئه‌نفال تاوانی جینۆساید و تاوانی دژ به‌ جه‌نگ و تاوانی دژ به‌ مرۆڤایه‌تییه‌, ئه‌م تاوانانه‌ش به‌ تێپه‌ڕ بوونی كات كۆن نابن و به‌سه‌ر ناچن و بنه‌مای نێوده‌وڵه‌تییان هه‌یه‌, زمكان” زه‌مان و مه‌كان” تۆمه‌ت له‌سه‌ر تۆمه‌تبار هه‌ڵناگرن, وه‌ تاوانی نێونه‌ته‌وه‌یشن, له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ دادگای تاوانی نێوده‌وڵه‌تی دامه‌زراوه‌و ئه‌م جۆره‌ تاوانانه‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌تی, تۆمه‌تبار بۆ كوێ هه‌ڵبێت ده‌ربازی نابێت له‌ سزا, ته‌نانه‌ت ناكرێت په‌نابه‌ریشی پێبدرێت , تۆمه‌تباری ئه‌نفال مافی په‌نابه‌ری سیاسیان پیچ نادرێت, به‌ پێی رێكه‌وتننامه‌ی قه‌ده‌غه‌كردنی جینۆسایدی ساڵی 1948, چونكه‌ به‌شدارن له‌ تاوانی جینۆساید, وه‌ سزا ده‌سه‌پێنرێت به‌سه‌ر هه‌موو كه‌سێكی به‌شدار له‌ پرۆسه‌ی پاكتاوی به‌ كۆمه‌ڵ, نابێت رزگاریان بێت لێی, به‌و پێیه‌ی ئه‌مانیش كه‌سانێكن به‌شداربوونه‌ له‌ ئه‌نجامدانی تاوانه‌كه‌, بۆیه‌ وه‌ك به‌شداركه‌رێك له‌ پرۆسه‌ی كۆكوژی ده‌بێت دادگایی بكرێن و تاوانباران له‌ سزا ده‌ربازیان نه‌بێت.
بۆیه‌ ئه‌مانه‌لێبوردن نایانگرێته‌وه‌, به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ ئه‌و بڕیاره‌ی به‌ره‌ی كوردستانی هیچ بنه‌مایه‌كی یاسایی و هێزێكی نییه‌, به‌داخه‌وه‌ جگه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی كوردستان له‌ عێراقیش بڕیاره‌كه‌ جێبه‌جێنه‌كراوه‌, هاتووانی ناو لیسته‌كه‌ له‌ به‌غدا پۆستی سه‌ربازی و ته‌شریعیان وه‌رگرتووه‌ و چونه‌ته‌ په‌رله‌مانه‌وه‌ و فه‌رمانده‌یی گرنگیان له‌ سوپا وه‌رگرتووه‌, یاسای بنه‌بڕكردنی پارتی به‌عس ئه‌مانی لێ ده‌ركراوه‌و بڕیاره‌كانی نه‌یانی گرتۆته‌وه‌.

تێبینی:

ئەم بابەتە بەزمانی عەرەبییەو وەرنەگێردراوەتە سەر زمانی کوردی، لەبەر گرنگی بابەتەکە هەر بەزمانی عەرەبی و بە فۆرماتی PDF بڵاوی دەکەینەوە…

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..

عێراقیەكان توڕەن لەوەی سەرۆكی پێشووی ئەمەریكا ترامپ, لەبەر ئەوەی 4 لە بلاك وتەری ئازاد كرد, كە تۆمەتبار بوون بە كوشتنی 14 هاووڵاتی سڤیلی عێراقی لە گۆڕەپانی نسور لە سەپتەمبەری 2007, هەرچەندە كۆمپانیاكە بۆ هەر كوژراوێك جگە لە یەكیان 100000 دۆلارو بریندارەكانیش هەر یەكەی 50000 دۆلار قەرەبووی ژماردووە.
لەسەر دانانی ئاڵای كۆنی عێراقی لە كۆبونەوەی نێوان شاندی حكومەتی ئوردن و عێراق, وەزیری كشت و كاڵی عێراقی محەمەد خەفاجی داوای لە حكومەتی ئوردنی كرد, داوای لێبوردن بكات. كەچی حكومەتی ئێستا كە میراتگیری حكومەتی بەعسە, وەلێ ئامادە نییە داوای لێبوردن لە قوربانیانی تاوانەكان رابردوو بكات, كە 16 كەس نین, بەڵكە دەیان هەزاری ئەو ژمارەیەیە, وە نە ئاڵایەكی بە هەڵە داناوە, بەڵكە 4049 گوندی لە گەڵ زەوی تەخت كردووە, 185 گوندو شاری كیمیابارانكردووە, نزیك ملیۆنێك هاووڵاتی كۆمەڵكوژ كردووە, ژێر بیابانە پان و بەرینەكانی عێراقی تژی كردووە لە روفاتی قوربانیان, لە كوێوە هەڵدەكۆڵیت ئێسك و پرۆسكی مرۆڤت بۆ دەرەكەوێت, وڵات بۆتە گۆڕێكی بە كۆمەڵی پان و بەرین.
كلتوری داوای لێبوردن كردن, كلتورێكی مرۆڤدۆستانەی مۆدێرنە, كلتوری كۆتایی كەلە رەقی سستەمی دەرەبەگایەتی پیاوسالارییە, هەست كردنە بە هەڵەی رابردوو, دان پێنانە بە تاوان, پاككردنەوەی ویژدان و رزگاربوونە لە دڕندەیی, هەموو كەس ناتوانێت خۆی لە دڕندەییەكان رابردوو پاك بكاتەوە.
18 ساڵه لە هەمبەر ئەو تاوانانەی لە رابردوودا دەوڵەتی عێراق بەرامبەر بە خەڵكی كوردستان ئەنجامی داوە، داوا دەكرێت سەرۆك كۆماری عێراق وەك رەمزی باڵای وڵات داوای لێبوردن بكات.

ئەركی جەنابی تاڵەبانی و بارزانی و فوئاد مەعسوم بوو پێشتر ئەم كارە بكەن،” بارزانی مانگێك بووە سەرۆك كۆمار” دەبوایە ئەو ئەركەیان جێبەجێ بكردبایا، دەیان جار ئەم داوایەی بەرەو رویان كرایەوە، كەچی وەڵام نەبوو، ئەوان نەیانتوانی بە ئەركی ئەخلاقی خۆیان هەڵبستن و سەروەریەك بۆ مرۆڤایەتی و مێژوو تۆمار بكەن، داواكارییەكە تەنها بۆ كورد نەبوو بەڵكە بۆ مرۆڤایەتی بوو، ناویان لە ریزی ئەوانەدا تۆمار دەكرا لە وڵاتانی خۆیان بەو شێوە هەڵوێستە مرۆیانە هەڵستاون، مێژوو لە یادیان ناكات, چەندین بۆنەیە هەمان داوا لە دكتۆر بەرهەم ساڵحیش دەكرێت, جارێكی دیكە بە جوتە هەمان داواكاری دەخەینە بەردەست دكتۆر بەرهەم سەرۆك كۆماری عێراق و مستەفا كازمی سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراقی, لەكاتێك ئێوە باش دەزانن ئەركە بەناوی دەوڵەتی عێراقەوە بەم كارە هەڵبستن, ئێمە پێویستمان بە وتەی سۆزداری و كردەی پۆپۆلیستی نییە, ئێمە دەمانەوێت لە گەڵ مێژووی ئەم وڵاتە ئاشتمان بكەنەوەو هاوكات دڵنیاشمان بكەنەوە ئەوجۆرە تاوانانە لە داهاتوودا دوبارە نابنەوە, بەوەی داوای لێبوردن لە گەلی كورد بكرێت, بەڵگەنامە شاراوەكانی رابردوو ئازاد بكرێن, تۆمەتباران دادگایی بكرێن, عێراق ببێتە ئەندامی دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی, قەرەبووی قوربانیان بكرێتەوەو مۆنمێنتی یاداوەری بۆ سەرجەم قوربانیان دروست بكرێت.
لەم مەڵبەندەی جینۆسایدە كە ناوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە و ئەم وڵاتەی ئێمە كە ناوی كوردستانە، شوێنێك پنتێك نییە بۆ لێبوردەیی مرۆڤەكان، روباری خوێن، دنیایەك هەڵە، وەحشیەت, بونەتە بەشێك لە كلتوری هەرێمەكە, بۆیە دان نان بە راستییە تاڵەكان رابردوو و ئێستا و داوای لێبوردن كردن بەشێكە لە ساڕێژی برینەكان, هەنگاوێكە رو لە ئایندە.
مێژوویەك ئێمە دەبەستێتەوە بەم وڵاتانەوە كە لە ناو خوێن و ئێسك و پروسكدا غەرق بووە، بۆ سڕینەوەی ئەو تاڵیانە پێویستمان بە دادپەروەرییە، لێ دادپەروەری و ئاشتەوایی پێكەوە گرێدراون، بە بێ یەكەم ئەنجامدانی دووەم زەلالەتە و هەرگیز بەدی نایات، وەك ئەوەی سیاسیەكانی كورد دەیكەن، لێبوردەیی هەموو كات دوای دان نان بە راستیەكانی تاوانەكان و دادپەروەرییەوە دێت، تاوانبار و قوربانیەكان لە ئاوێنەی دەرخستنی هەقیقەت و راستیەكانی رابردوەوە وەك ئەوەی هەن دەردەكەون نەك وەك ئەوەی لە تاوانەكانی رابردوو بشورێنەوە، كارێكی زۆر ناشایستەو ناڕەوایە داوا لە قوربانیانی تاوانەكان بكرێت ئاشتەوایی بكەن، لە كاتێكدا هێشتا دادوەری بە ڕۆڵی خۆی هەڵنەسابێت و دان بە راستیەكان و هەقیقەتی تاوانەكان نەنرابێت و تاوانباران دادگایی نەكرابێتن لە پێناو رزگار نەبوون لە سزاو بە دكۆمێنت كردنی تاوانەكان و دەرخستنی راستیەكان و نووسینەوەی روداوە تاڵەكان !!.

لە ئەزموونی خوارووی ئافریقیاوە فێر بین كە”باسكردنی سەرچاوەی تاوانەكان، دانپێنان، قەرەبووكردنەوە، دان نان بەو تاوان و ئەو كارەساتانەی لە رابردوو روویان داوە، هەندێك جار زۆر پڕ بایەخترە لە زانینی حەقیقەتەكانی بابەتەكە، ئەگەر چی مەرج نییە هەموو ئەو كەسانەی كە ئازاریان چەشتووە پێویستیان بە داوای لێبوردن كردن هەبێت بەشێوەیەكی ڕەسمی تا ناكۆكیەكان ڕابردوو لەبیر خۆیان ببەنەوە، لێكۆڵینەوە لە پرۆسەی لێخۆش بوونی “كۆمسیۆنی حەقیقەت و پێكهاتنەوە لە باشووری ئافریقا” ئەوە پیشان دەدات كە قەبوڵكردنی سەرەنجامەكان تا ئەندازەیەكی زۆر زیاد دەكات، كاتێك قوربانیانیان كەسوكاری قوربانیەكان دانپێنانێك و داوای لێبوردنێكی شەرعییان پێ دەگات. “پێكهاتنەوە چارلس ڤیلا ڤیسیستۆ”.
قەرەبووكردنەوە تەنها پاداشتی مادی نییە لە بەرامبەر ئەو زیانانەی لە قوربانیان كەوتووە, بەڵكە خۆی لە پاداشتی مادی یان ڕەمزی یان پێكەوە دەبینێتەوە, ڕەنگە پاداشتی دارایی بێت یان پۆزش و داوای لێبوردنكردن بێت لە قوربانیان یاخود هەردووكیان پێكەوە, نابێت لە یادمان بچێت كە بژاردن هەم قەرەبووكردنەوەیە و هەم پەیمانیشە بۆ دوبارە نەكردنەوەی تاوانەكانی ڕابردوو لە ئایندە, ئێمە لەم مەڵبەندی جینۆسایدە پێویستمان بەمەیان زیاترە كە روداوەكان رابردوو دوبارە نەكرێنەوە, جارێكی دیكە نەمان بەنەوە بۆ ناو قەسابخانەكانی گۆڕە بە كۆمەڵەكان و شانزەی سێ, وەك دەبینین بەردەوام لەناو بازنەكەداین, لە كاتێكدا نە قەرەبو كراوینەتەوە نە داوای لێبوردنیشمان لێكراوە, نە وڵاتیش بۆتە ئەندامی دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی, بۆیە روداوە تاڵەكان رابردوو لە ژینگەیەكی وادا ئاساییە دوبارە ببنەوە, وەك بەردەوام دوبارە دەبنەوە لە شەنگالەوە بۆ دوز و لە داهاتووشدا بۆ ناوەكانی دی, راستە ئەمانە رابردوو ناگۆڕن و ژیان بۆ قوربانیان ناگەڕێننەوە, وەلێ ژیان بۆ داهاتوو دور لە تاوان مسۆگەر دەكەن, قوربانیان هەست بەوە دەكەن گوێبیستی داواكارییەكانیان بوونە.

قەرەبووكردنەوە كەرامەتی مرۆڤایەتی و هەندێك لە زیانە مادیەكان دەگەرێنێتەوە بۆ قوربانیان, بۆ ئەوانەی مافیان پێشێل كراوە, بۆیە مافی قەرەبوو مافێكی بێ ئەملاو ئەولای سازش هەڵنەگرتووی قوربانیانی كوردستانە, كەسیش بۆی نییە بە ناویانەوە ئەو سازشە بكات ئەگەر لە ترۆپكی دەسەڵاتیش بێت, دەبێت تەنها خۆیان لە بەرامبەر ئەو زیانانەی پێیان گەیشتووە بەم كارە هەڵبستن.
دەوڵەتی ئەنجامدەری تاوان كە عێراقە نابێت لە بەرپرسیارێتی كارەكانی ڕابردووی تاوانەكان هەڵبێت, عێراقی ئێستا كە داوای لێبوردن دەكات و قەربووی قوربانیان دەكاتەوە, لە بەر ئەوە نییە بەرپرسە لە تاوان و هەڵەكان ڕابردووی سەدام, بەڵكە لە بەر پابەند بوونیەتی بە بەرژەوەندی گشتییەوە و كاركردنیەتی بۆ دووبارە تێكەڵكردنەوەی قوربانیەكانە بەكۆمەڵگاو گەڕاندنەوەی كەرامەتە بۆیان و متمانەیان دەداتێ بەوەی عێراقی داهاتوو ئەوەی رابردوو نییە, لە تاوانەوە گواستراوەتەوە بۆ پۆزش هێنانەوە, لە ئەنجامدانی جینۆسایدەوە هاتۆتە سەر واژۆكەرانی پەیمانامە نێودەوڵتیەكانی بەرپرسیارێتی لە بەرامبەر تاوانە مەزنەكان, تا ئەمانە نەكات یانی دوبارە بونەوەی تاوان لەكات و ساتدایەو هیچ گۆڕانكاریەك نەكراوە, وەك تا ئێستا لە ناو بازنەی رابردووداین.

بە داوی لێبوردن كردن بەرپرسیارێتی هەڵگرتنی ئەو تاوانە گەورانەی لە ڕابردوودا ئەنجامدراون, تاكە زەمانەتی هاوسەنگی ڕاگرتنە لە نێوان مافی قوربانیان و بەرپرسیارێتی تاوانكاران, دەوڵەت بەردەوام دەبێت لە هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی سیاسەت و كاری فەرمانڕەواكانی پێشووی خۆی, ئەو بەرپرسیارییەتیە مانای تاوانبار بوون ناگەیەنێت, بەڵكە خۆ پاككردنەوەو شۆردنەوەیە لێی, پاككردنەوەی دەوڵەت و خودە لەو ڕابردووە تاڵە خوێناوییە پڕ لە تاوانە كە لەم وڵاتە رویانداوە, شۆردنەوەی وڵاتە لە شوێنەوارەكانی تاوان دڕندەیی رابردوو, ئەمە لە باشووری ئافریقیا و شیلی و ئاڵمانیاو ..تەواوی ئەو وڵاتانەی گۆڕانكاری تیایاندا ئەنجامدرا لە پاش دەسەڵاتی نازیزم ئاپارتاید و دیكتاتۆریەت پەیرەو كرا, كوردیش چاوەڕوانی دەكات لە ئێراقی دوای سەدام حوسێن كە ئێستا ئێوەی بەڕێز سەرۆك و سەرەك وەزیرانین ببێتە پرنسبێكی دەسەڵاتداریەتی داهاتوو, ئەوەی لە عێراق كراوە كەمتر نییە لەوەی لەو وڵاتانە كراوە.
سەرۆكی شیلی Ricardo Lagos هەڵستا بە ناردنی نامەی پاساو هێنانەوەی كەسی یان داوای لێبوردنكردن بۆ سەرجەم كەسوكاری قوربانیانی دەست ڕژێمی سەربازی پێشوو بە سەركردایەتی بینۆتشە, ئەم پرۆسەیە لە ساڵی 1996 ەوە بۆ 2008 درێژەی كێشا, كەچی سەرۆك كۆمار خۆی قوربانی و نەیاری ئەو دەسەڵاتە بوو كە تاوانی ئەنجام دابوو, ئەو نامانەی ناردی بۆ سەرجەم قوربانیان ئەویان نەكردە تاوانبار, بەڵكە نامەكانی وڵاتی لە تاوانەكانی بینۆتشەی تاوانبار شوشتەوەو ناشرینیەكانی پاككردەوەو خۆشی بردە ریزی سەركردە مەزنەكانەوە, بۆیە دەبێت عێراق لە تاوانەكانی سەدام حوسێن بشۆردرێتەوە, بۆ ئەوەی ئەوكارە بكرێت پێویستمان بە مرۆڤە بۆ مێژوو.

قوربانیانی دەستی ڕژێمی نازی ئاڵمانیاش, لە پاڵ قەرەبووی مادی, هەر یەكەیان نامەی سەرۆك كۆمار یوهانز راو” 1931-2006″ لە پارتی سۆسیال دیموكرات یان پێگەیشت, كە لەساڵی 1999 ەوە بۆ 2004 سەرۆك كۆماری وڵات بوو, لە نامەكەیدا داوای لێبوردنی لە قوربانیانی دەسەڵاتی نازی هیتلەر كردبوو.”تعویز العمال الاسترقاقیین والقسریین فی المانیا النازیە-یونامی”, لە دوا هەڵوێستیشدا بڕیار درا جووە جەزائیریەكان كە زۆرینەیان لە فەرەنسا دەژێن, ئەوانەی لە مەحرەقە رزگاریان بووە, هەر یەكەیان بە 2300 ئیرۆ قەرەبوو بكرێنەوە, هەروەسا سەرۆكی ئەڵمانیا یواكیم غاوك 1940, سەرۆك لە ماوەی 18-3-2012 بۆ 18-3-2017 دانی بەوەدا نا كە ئەڵمانیا بەرپرسیارێتی بەشێك لە جینۆسایدی ئەرمەنی دەكەوێتە ئەستۆ.
ساڵی 2008 ئەنغێلا مێركل داوای لێبوردنی لە ئیسرائیل كرد بەرامبەر بە هۆلۆكۆست, وتی ئەڵمانیا هەست بە شەرمەزاری دەكات, وە ساڵی 2004 غێرهارد شرۆدەر داوای لێبوردنی لە گەلی روسیا كرد بەرامبەر بە تاوانەكانی نازیەت.
هەرچەندە ئەڵمانیەكان هێشتا زۆر برینی گەلان ماوە ساڕێژی بكەنەوە, لە نیسانی 1941 نازیەكان یۆنانیان داگیركرد, ئاڵای خۆیان لەسەر ئەكرۆبۆلیس هەڵكرد, لە دوای سێ ساڵ و نیو داگیركاری وڵاتیان بە كەلاوەیی بۆ یۆنانیەكان جێهێشت, لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە, یۆنانیەكان داوای قرەبوو دەكەنەوە لە دەسەڵاتداری ئەڵمانەكان وەك جێماوی یاسایی رژێمی هیتلەر, حكومەت و پەرلەمانی یۆنانی داوای 300 ملیار دۆلار قەرەبوكردنەوە دەكات, تا ئێستا یۆنانیەكان تەنها 115 ملیۆن مارك و 25 ملیۆن دۆلاریان وەك قەرەبوو وەرگرتووە, كە پێی رازی نین, پۆڵۆنیەكانیش هەمان داواكارییان لە ئەڵمانەكان هەیە.
لە تەیموری ڕۆژهەڵاتیش گەل داوای قەرەبووی ماوەی داگیركاری كردووە لە دەسەڵاتی ئەندەنوسی لە پاڵ قەرەبووی پێشێلكارییە گەورەكان, ئەمەش بۆ گەلی كوردستان جێگای هەڵوێستەیە و پێویستە وانەی لێ وەرگرێت, لەوكاتەی كاتی سزادانی بكەرانی داگیركاری وەك كۆیلەداری ئێستا دوای دیاردەی جۆرج فلۆید لە ئەمەریكا هاتە پێشەوە, لە ماوەی رابردوودا بێ ویستی خۆی داگیر كراوەو سامانەكەی تاڵان كراوە, دەبینین هەنووكە وڵاتانی كاریبی تەنها بە داوا لێبوردنكردن رازی نابن, لە پاڵیدا داوای قەرەبووكردنەوەش دەكەن لە وڵاتانی بەریتانیاو فەرەنساو پورتوگال لە هەمبەر سەردەمی كۆیلەداری.
شیراك سەرۆكی كۆچكردوی فەرەنسا داوای لێبوردنی كرد لە بەرامبەر دەستگیركردنی 13 هەزار جولەكە لە پرۆسەی ئەلفیل دیف لە ساڵی 1942 لە میانی جەنگی جیهانی دووەم و پاشان بە كۆمەڵ كوشتنیان لە لایەن هیتلەرەوە, هەرچەندە ئەو وەك بیروباوەڕ و پرۆسە لێی بێبەرییە, لێ بەرامبەر كۆمەڵكوژی جەزائیرییەكان نكۆڵی كرد, لێ ماكرۆن سەرۆكی فەرەنسا سەبارەت بە جەزائیر وتی نە نكۆڵیكردن وە نە داوای لێبوردن كردن, وەلێ ئەنجومەنی یاسایی فەرەنسا لە 8ی شوباتی 2018 بڕیاریدا هەموو قوربانیانی جەنگی نێوان ساڵانی 1954 بۆ 1962 كە لە جەزائیر ژیاون لەو كاتەدا قەرەبو بكرێنەوە, هەرچەندە هێشتا فەرەنسا دانی بە هەقیقەتی یاسایی تاوانەكانی خۆی لە جەزائیر نەناوە كە ملیۆن و نیوێك قوربانی لێكەوتۆتەوە, تەنانەت جەزائیریەكان نەك داوای لێبوردن و قەرەبووی تاوانەكانی سەردەمی داگیركاری دەكەن, بگرە داوای قەرەبووكردنەوەی روداوی تاقیكردنەوی چەكی ناوكی لە ناوچەی رقانی وڵاتیش دەكەن, بە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی هەژماریان كردووە كەلە لایەن فەرەنسیەكانەوە ئەنجامدراوەو قوربانی سڤیلی لێ كەوتۆتەوەو ژینگەی تێكداوە.
هەروەها رواندیەكانیش چاوەڕوانی داوای لێبوردنن لە فەرەنساوە, لەسەر كۆمەڵكوژی توتسیەكان لە لایەن هۆتسیەكانەوە, تۆمەتبارە بە دەست تێكەڵكردن لە گەڵیان كە لە 6ی ئەبرێلی 1994 كۆمەڵكوژییەكە تا 4ی تەموزی هەمان ساڵ بەردەوام بوو, رۆژانە 10 هەزار تۆتسی دەكوژران, لەم كۆمەڵكوژییەدا 70%یان كوژران.
لە ساڵی 2008 عەبدالعەزیز بلخادم ئەمینداری گشتی بەرەی ئازادیبەخشی جەزائیری داوای لە فەرەنسا كرد داوای لێبوردن بكات وقەرەبووی 132 ساڵ داگیركاری و كۆمەڵكوژیان بكاتەوە, كە لە رێكەوتی 19-3-1962 شەڕ كۆتایی هات, تەنانەت فەرەنسا تاكو ساڵی 1999 دانی نەنا بە بوونی شەڕەكەش, هەڵوێست وەرگرتن لە بەرامبەر رابردووی داگیركاری جەزائیر سەختە بۆ سیاسییەكان, چونكە لەناو فەرەنسا 7 بۆ 8 ملیۆن كەس پەیوەندی راستەوخۆیان بە شەرەكەوە هەیە, ئەمانەش لە هەڵبژاردندا هێزێكی مەزنی دەنگدەران پێك دەهێنن, بەسەر نەیارو لایەنگردا دابەش بوونە.
لە سیرالیۆنیش لە ساڵی 2010 سەرۆكی وڵات بە شێوەی فەرمی داوای لێبوردنی لەو ژنانە كرد كە قوربانی ململانێ چەكداریەكان بوون, لە كەمبۆدیا سەرباری ئەوەی ناوی قوربانیان لەسەر ماڵپەڕی دادگای نێونەتەوەیی كەمبۆدی بڵاو كرایەوە داوای لێبوردنیشیان لێكرا.
لە 23ی نۆڤەمبەری 2011 ەش ئەردۆگان بە فەرمی لە بەرامبەر تاوانی جینۆسایدی دەرسیم لە بری دەوڵەتی تورك بە شێوەی زارەكی داوای لێبوردنی كرد, بەڵام داوای لێبوردنەكان پێویستە بە نووسراوبن و بڕیاری فەرمییان بۆ دەربچێت و هەڵوێستەكان دوربن لە بەرژەوەندی سیاسی, لە ویژدانەوە دەرچوبێت, ئەگەر مامەڵە وەك تاوان دەكات ئەوا پێویستە دان بە جینۆسایدی ئەرمەنیەكانیش بنێت و كۆتایی بە سەردەمی نكۆڵی كردن بهێنێت, كۆتایی بهێنێن بەو جەنگە سەختەی لە بەرامبەر دەرخستنی حەقیقەتی یاسایی كۆمەڵكوژی ئەرمەن گرتویەتیە بەر, ملكەچی حەقیقەتە مێژوییەكان بێت,تەنانەت ئەردۆگان بە توندی رەخنەی گرت لە نامەی 200 ئەكادیمی و رۆژنامەنووسی توركی كە لە ساڵی 2008 كە داوای لێبوردنیان لە ئەرمەنەكان كردبوو.
تۆنی بلێر سەرەك وەزیرانی پێشوی بەریتانیا داوای لێبوردنی لە سەردەمی كۆیلەداری كرد, ساڵی 2016 بەریتانیا داوای لێبوردنی لە هیند كرد.
ماندێلا داوای لێبوردنی لە قوربانیانی كردارە سەربازییەكان سەردەمی خەبات دژ بە ئاپارتاید كرد.
لە ساڵی 1998 دا بیل كلنتۆن لە سەردانی بۆ وڵاتی رواندا داوای لێبوردنی لە رواندییەكان كرد, بەهۆی هەڵوێستی حكومەتی ئەمەریكاەوە لەو گەل كوژیانەی لەو وڵاتە رویان دا, هەروەها بەرامبەر شەڕی قڕێژ لە ئەمەریكای ناوەندیش داوای لێبوردنی كرد, ئۆباماش دانی نا بە شەڕی قڕێژ بەرامبەر بە كوبا, پیرۆ, ئەرجەنتین, هەروەها جۆرج بۆشی باوك داوای لێبوردنی لە ئەمەریكیە بنەچە یابانییەكان كرد كە لەسەر بنچینەی ژاپۆنی بوون دەستگیر كرابوون لە كاتی جەنگی جیهانی دووەم, وە قەرەبووشیانی كردەوە, دوای لێدانی بیرل هابەر لە لایەن ژاپۆنیەكانەوە, 110 هەزار ژاپۆنی لە ئەمەریكا نێردران بۆ زیندانەكان وەك تێكدەر و سیخوڕ, وێڕای نەیاری وەزارەتی دادی ئەمەریكی , بەڵام هێشتا لەسەر هیرۆشیما داوای لێبوردن نەكراوە, كەچی ئیدارەی ترامپ پێی وابوو دان نان بە هەڵە لایەنی لاوازی ئەمەریكا دەردەخات, وتیان ئێمە شانازی بە مێژوومانەوە دەكەین, راستگەرای نەتەوەیی سپی پێستی باڵا كۆیلەی رابردووە ناشرینەكانە.
حكومەتی ژاپۆنی داوای لێبوردنی كرد لە كۆری و چینیەكان, هەموو دەیەیەك سەرۆك وەزیرانی ژاپۆنی داوای لێبوردنەكەیان دووبارە كردۆتەوە لە بەرامبەر ئەو تاوانانەی لە جەنگی جیهانی دووەم ژاپۆن بەرامبەر دراوسێكانی ئەنجامی داوە.
ساڵانە برینی چینی و كۆرییەكان دەكولێتەوە, كە قوربانی لەسەر مۆنمێنتی یاسۆكۆنی دەكرێتەوە, یاسۆكۆنی هێمای نەزعەی رابردووی سەربازی ژاپۆنیەكانە.
شینزۆ ئەبی سەرۆك وەزیرانی ژاپۆن, رەتی كردەوە سەبارەت بە دۆسیەی ژنانی رابواردن داوای لێبوردن لە كۆریەكان بكات, وەلێ سەرۆك وەزیرانی ژاپۆن تۆمیشی مۆرایاما لە 15ی ئۆگستسی 1995 بە بۆنەی 50 ساڵەی كۆتایی جەنگی جیهانی دووەمەوە لە بەیاننامەیەكدا داوای لێبوردنی لە هەموو ئەوانە كرد چ وڵاتەكەیانی داگیر كردووە وە یان وڵاتەكەی لە میانی جەنگدا زیانی پێ گەیاندوون, ژاپۆن و كۆریای باشور پەیوەندی بەرزی ئابووریان هەیە, بەڵام شەڕیان لەسەر یادەوەریەكانی رابردووە, ئەمەش كاری لەسەر ئەو پەیوەندییە ئابوورییە زەبلاحە داناوە, كێشەی ژنانی رابواردن بەردەوام سەر هەڵدەداتەوە, هەرچەندە لە ساڵی 1965 لەسەری رێكەوتوونە و ژاپۆن بە بڕی 9,3 ملیۆن دۆلار قەرەبویانی كردۆتەوە, كۆریەكان داوای قەرەبوو بۆ ئەو كرێكارانەش دەكەن, كە ژاپۆنیەكان بە سوخرە كاریان پێكردوون, هەرچەندە ئەو كرێكارە كۆریانەی بردران بۆ كاری زۆرە ملێ لە ژاپۆن, دواجار بونە ناوكی گەشەی ئابووری كۆریا.
ساڵانە لە 13ی دیسەمبەر, چینیەكان یادی كۆمەڵكوژی 300 هەزار هاووڵاتی سڤیلی نانجینگ لە ساڵی 1937 دەكرێتەوە بە دەستی ژاپۆنیەكان, لە نانجینگ وێڕای كۆمەڵكوژی 300 هەزار هاووڵاتی 20 بۆ 80 هەزار ژنیش لاقە كراون .
كۆری و چینیەكان وێڕای پەیوەندی ئابووری زەبلاحیان لە گەڵ ژاپۆنیەكان بەڵام لە بیرنەكردنی رابردوو وەك پاراستنی كەرامەتی ئەمڕۆ سەیر دەكەن.
لە فبرایری 2008دا سەرۆك وەزیرانی پێشوی ئوسترالیا كیفن رود داوای لێبوردنی كرد لە هەمبەر تاوانێك كرد كە بەرامبەر هاووڵاتیانی رەسەنی ئوسترالیا بە تایبەت دزینی 17000 لە منداڵەكانیان,
بەڵام سەرۆك وەزیرانی ئوسترالیا رەتی كردەوە داوای لێبوردن لە هاووڵاتیانی رەسەنی وڵاتەكەی بكات, وتی نابێت نەوەی ئێستا لێپرسینەوەی بەرامبەر بە كاری نەوەی رابردوو لە گەڵدا بكرێت.
لە كەنەداش پەیكەری یەكەم سەرەك وەزیرانی وڵات جۆن مەكدۆناڵد شكێنرا, بەهۆی سیاسەتی پڕ لە زەبرو زەنگی بەرامبەر بە هاوڵاتیانی رەسەنی كەنەدا, كە لە نێوان 1863 بۆ 1896 سەرەك وەزیرانی كەنەد بووە, بە زۆر 150000 منداڵی لە هاووڵاتیانی رەسەنی كەنەدی لە خێزانەكانیان سەندووەو ناردویانیەتە 130 قوتابخانەی تایبەتەوەو لە بەشی ناوخۆیی زیندانیانی كردووە, زۆربەیان لەو ماوەیەدا ئەشكەنجە دراون, تەنانەت هەندێكیان مردوونە, ناوی 2800 كەسی لەو قوربانیانە ئاشكرا كراوە, زمانی رەسەنیان لێ قەدەغە كراوە و كلتوریشیان یاساغ كراوە, ساڵی 2008 سەرۆك وەزیرانی ئەوكاتی كەنەدا ستیفن هاربەر داوای لێبوردنی لێیان كرد, هاوكات قەرەبووی قوربانیانیش لە روی مادیەوە كرایەوە بە 2,3 ملیار دۆلار, لە ساڵی 2017 سەرۆك وەزیران جاستن ترۆدۆ داوای كرد پاپای ڤاتیكانیش هاوشێوە داوای لێبوردن بكات, بەهۆی هەڵوێستی ئەوكاتی كەنیسەوە, لێ سەرۆك وەزیرانی نەمسا سیباستیان كۆرتز داوای لێبوردنی كرد سەبارەت بە پێشوازیكردنی وڵاتەكەی لە سوپای هیتلەر.
بە پێچەوانەی نموونەكانی سەرەوە حكومەتی راستگەرای پۆڵەندا سزای 3 ساڵی دانا بۆ ئەوانەی پۆڵەندیەكان بە هاوبەش دادەنێن لە تاوانی هۆلۆكۆست و دان دەنێن بە رۆڵیان لە تاوانەكە, ئەمەشیان بە داكۆكی لە كەرامەتی نیشتمانی دانا, بۆخۆی ئەمەش داكۆكییە لە هاوبەشانی تاوانەكانی نازیەت, برلسكۆنیش داوای لێبوردنی لە گەلی لیبیا كرد بەرامبەر بە تاوانەكانی رابردوو, سەرۆكی مەكسیك ئەندریس مانۆیل لۆبیز داوای لە ڤاتیكان و ئیسپانیا كرد دان بە پێشێلكاریەكان رابردوو بنێن و داوای لێبوردن بكەن بەرامبەر بە هاووڵاتیانی رەسەنی مەكسیك زیاتر لە 500 ساڵ لەمەوپێش كۆمەڵكوژیكران بە شمشێر و خاچ, هەرچەندە پاپا داوای لێبوردنی لە هاووڵاتیانی رەسەنی ئەمەریكای لاتین كردووە لە بەرامبەر كۆمەڵكوژكردنیان.
تشارلز میشیل سەرۆك وەزیرانی بەلجیكا و كەنیسەی كاسۆلیكی داوای لێبوردنی كرد بەرامبەر رفاندنی بە زۆری زیاتر لە بیست هەزار منداڵی بە بنەچە تێكەڵ لە ژنانی وڵاتانی بۆرندی و روانداو كۆنگۆی دیموكراتی و پیاوانی بەلجیكی, تەنانەت دوای رفاندنیان زۆرینەیان ناسنامەی بەلجیكیشیان پێ نەدرا, تا هەنووكە دایك و باوكی خۆشیان نەدۆزیوەتەوە, دوای سێ چارەكە سەدە, هێشتا بەلجیكا داوای لێبوردنی بەرامبەر كوشتنی 10 بۆ 15 ملیۆن كۆنگۆیی نەكردووە.
ئەمەو نموونەی زۆری دیكە لە بەردەستدان و نموونەكانیش هەمیشە لە زیادبوندان چونكە سەردەم سەردەمی داوای لێبوردن كردنە لە رابردووە تاڵەكان, سەردەمی بە مرۆڤ بوونە بەرامبەر بە دڕندەییەكان رابردوو, سەرەمی ساڕێژكردنەوەی ئازارەكانە.
ئەو قەرەبووە مادیانەی بە بێ یاسا و ئاشكراكردنی ڕاستیەكان و داوای لێبوردنكردن لە لایەن دەوڵەتی بكەری تاوانەوە دەبەخشرێت وەك خوێن بایی و هەوڵی كڕینی دەنگی قوربانیان تەمەشا دەكرێت لە بڕی سڕینەوەی رابردووی خوێناوی, كورد پێویستی بە خوێن بایی عێراق نییە, بەڵكە چاوەڕوانی ئەوەیە دەوڵەتی بكەری تاوان بە فەرمی لە رێگای بەرپرس و سەرۆكەكەیەوە بە بڕیاری رەسمی داوای لێبوردنی لێ بكات, بەڕێز بەرهەم ساڵەحیش كە هەنووكە لە سەروی فەرمەنڕەوایی ئێراقەوەیە و كازمیش سەرۆك وەزیرانە ئەركە لەسەریان بەمكارە هەڵبستن, وەك ئەو سەرۆك وەزیران و سەرۆكانەی ئاماژەمان بە ناوەكانیان دا, بە ناوی دەوڵەتی عێراقەوە نامە بۆ یەك بە یەكی قوربانیانی جینۆساید و پێشێلكارییە زەقەكانی رابردوو لە كوردستان و عێراق بە تایبەتی و سەرجەم قوربانیان بە گشتی بە بێ جیاوازی نەتەوەیی و ئاینی بنێرن, ئەمە وەك تاك وەك نەتەوەش داوای لێبوردن لە كورد و توركمان و ئاشور و كلدان و شیعە و كریستان و ئێزیدی و سائیبە …. بكرێت, هیوادارم بەم ئەركە هەڵبستن و هەڵەكانی تاڵەبانی و بارزانی و مەعسوم و عەلاوی و عەبادی و مالكی و عادیل مەهدی دوبارە نەكەنەوە.

چاوەڕوانین هەموو قوربانیانی جینۆساید و تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و پێشێلكاری گەورە لە كوردستان و عێراق لە جەنابی سەرۆك و سەرۆك وەزیرانەوە نامەی داوای لێبوردنیان پێ بگات لە زوترین ماوەدا, لە یاداوەری 33 ساڵی تاوانی جینۆسایدی كوردستاندا, ئەوە گەورەترین پەیام و بەرزترین دڵنەوایی و چاكترین هەنگاوی پاككردنەوەی رابردووە, ئەگەر بەو ئەركە هەڵنەستن بە ئەركی ئەخلاقی و ویژدانی خۆتان هەڵنەستاون لە كاتێكدا زانیاری تەواوتان لەسەر ئەو نموونانەی هەژمارم كردو مافی قوربانیان و رۆڵی قەرەبووكردنەوەو داوای لێبوردنكردن لە ساڕێژكردنی برینەكان رابردوو هەیە.
داوای لێبوردنكردن بەشێك لە برینەكانی قوربانیان سارێژ دە كات, چاككردنی پەیوەندی تەنها بە داوای لێبوردن كردن و دادگاییكردنی تاوانباران و قەرەبووكردنەوەو زەمانەتی دووبارە نەكردنەوەی تاڵیەكان دەبێت, نەك بەناوچەوان ماچكردن و وتەی سۆزداری هەنووكەیی.
فەرموون لە یاداوەری 33 ساڵەی تاوانی ئەنفال و هەڵەبجەدا, داوای لێبوردن بكەن.

ئه‌گه‌ر باسی كۆڕه‌و بكه‌ین ناتوانین باسه‌كه‌ ده‌رباز بكه‌ین بێ ئه‌وه‌ی بچینه‌وه‌ سه‌ر شه‌ڕی كه‌نداوی دوو و راپه‌ڕینی باشووری عێراق كه‌ ئیسلامی سیاسی شیعه‌ ناوزه‌دیان كردووه‌ به‌ راپه‌ڕینی شه‌عبانییه‌, چونكه‌ ئه‌گه‌ر پانۆرامایه‌كی هه‌مه‌ لایه‌نه‌ نه‌خه‌ینه‌ به‌رده‌ست, وا ده‌بینرێت كه‌سێك هاتووه‌ دۆن كیشۆتانه‌ یان سپارتاكۆسانه‌ ئاڵای شۆڕشی به‌رز كردۆته‌وه‌ و راپه‌ڕینی له‌ كوردستان ئه‌نجامداوه‌و كۆشكه‌ زستانییه‌كانی قه‌یسه‌ره‌كانی یه‌ك له‌ دوای یه‌ك رزگاركردووه‌.

پانۆرامای شه‌ڕی دووه‌می كه‌نداو”كوه‌یت”
سوپای عێراق رۆژی پێنج شه‌ممه‌ رێكه‌وتی 2-8-1990 كوه‌یتی داگیر كرد, هه‌واڵه‌كه‌ جیهانی تاساند, سه‌رشێتییه‌ك ئه‌نجامدرا دوور له‌ پێشبینییه‌كان, به‌ره‌ی كوردستانی كه‌ له‌ دوای تاوانی هه‌ڵه‌بجه‌و قۆناغه‌كانی كۆتایی ئه‌نفالدا پێك هاتبوو, له‌ ترسی كاردانه‌وه‌ی به‌عس كه‌ له‌ هه‌ڵه‌بجه‌و ئه‌نفالدا چاوترسێنیانی كردبوو, بڕیاری ئاگر به‌ستیدا, له‌ كاتێكدا جیهان به‌ره‌و روی داگیركاری كوه‌یت له‌ لایه‌ن عێراقه‌وه‌ ببوه‌وه‌ به‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌تیشه‌وه‌ بۆ یه‌كه‌مجار ڤیتۆی بۆ پشتیوانی له‌ عێراق به‌كار نه‌هێنا, له‌ رێكه‌وتی 7-8 ئه‌مه‌ریكا ئۆپه‌راسیۆنی درعی سه‌حرای راگه‌یاند, به‌ دوایدا عاسفه‌ سحرا” ئۆپه‌راسیۆنی رزگاری كوه‌یت” له‌ رێكه‌وتی 17ی یه‌نایه‌ر راگه‌یاند كه‌ تاكو 28ی فبرایه‌ر به‌ سه‌ركه‌وتنی سوپای هاوپه‌یمانان به‌سه‌ر عێراقدا له‌ 28ی فیبریوه‌ری به‌رده‌وام بوو.

ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ پێك هاتبوو له‌ هاوپه‌یمانی سوپای 34 وڵات و به‌ به‌شداری 966344 سه‌رباز.
له‌ به‌ره‌به‌یانی پێنجشه‌ممه‌ رێكه‌وتی 17ی جه‌نیوه‌ریه‌وه‌ فرۆكه‌ جه‌نگیه‌كانی هاوپه‌یمانان سه‌رتاپای عێراقیان بۆردومان كرد,به‌ به‌شداری 2430 فڕۆكه‌ی پێشكه‌وتوی نوێ, هاوپه‌یمانان له‌ ماوه‌ی چل و سێ رۆژدا109867 جار بۆردومانی ناو عێراقیان كرد, به‌ڕێژه‌ی 2555 جار له‌ رۆژێكدا, رۆژانه‌ 60624 ته‌ن بارودیان به‌سه‌ر خه‌ڵك و سه‌ربازگاكانی عێراقدا ده‌باراند, عێراقیان غه‌رقی دوكه‌ڵ و ئاگرو خوێن و مه‌رگ و وێرانه‌ كرد, له‌ جارێكدا له‌ په‌ناگه‌ی عامریه‌ ئێسك و پروسكی 315 ژن و منداڵیان هاڕی و تاوانی جه‌نگیان ئه‌نجامدا, ئه‌مه‌ریكا به‌ رۆكێتی دور هاوێژی كرۆز و بۆمبی هیشۆیی و بۆمبی زیره‌ك و چه‌كی لیزه‌ری پێشكه‌وتوو تا ده‌گاته‌ یۆرانیۆمی چاككراو له‌ عێراقی ده‌دا, 288 تۆماهۆكی له‌ ده‌ریای سوره‌وه‌ به‌ عێراقه‌وه‌ نا, عێراقیش 86 سكودی نا به‌ ئیسرائیل و سعودییه‌وه‌, به‌ گشتی له‌ دوای جه‌نگی كۆریاوه‌ شه‌ڕی كوه‌یت گه‌وره‌ترین جه‌نگ بوو له‌ جیهاندا,له‌ به‌رامبه‌ردا سه‌دام له‌هه‌مان رۆژی راگه‌یاندنی عاسیفه‌ سه‌حرا, ئوم‌لمه‌عاركی راگه‌یاند.

له‌سه‌ر داوای یه‌كێتی سۆڤیه‌ت له‌ رێكه‌وتی 22ی شوبات, عێراق رازی بوو هێزه‌كانی له‌ ماوه‌ی 24 كاتژمێردا له‌ كوه‌یت بكشێنێته‌وه‌, له‌ رێكه‌وتی 24 ی مانگ هاوپه‌یمانان هاتنه‌ ناو كوه‌یته‌وه‌, 26 مانگ له‌ هێزه‌كانی عێراقیان دا كه‌ له‌ حاله‌تی پاشه‌كشه‌دا بوو, له‌ ئه‌نجامدا له‌ماوه‌ی چه‌ند كاژێرێكدا 70 بۆ 100 هه‌زار سه‌رباز كوژرا, له‌و قه‌سابخانه‌یه‌كی بێوێنه‌ی لێكه‌وته‌وه‌, یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ترین تاوانه‌كانی مێژوو تۆماركرا, هه‌روه‌ها سوپای عێراق زیاتر له‌ 30 هه‌زار دیلی دا, له‌ گه‌ڵ تێكشكانی4000 تانك, 3100 تۆپ, 1856 ئۆتۆمۆبیلی سه‌رباز گواستنه‌وه‌, ئه‌وه‌شمان له‌ یاد نه‌چێت له‌ 23ی یه‌نایه‌ر له‌ كۆی 750 فرۆكه‌ی جه‌نگی عێراق ته‌نها 122 فرۆكه‌ی به‌ ساغی مابوو, ئه‌ویشی ته‌سلیم ئێران كرد, له‌ كاتێكدا له‌ ماوه‌ی 8 ساڵه‌ی شه‌ڕی ئێران – عێراق هێزی ئاسمانی عێراقی جوڵه‌ی له‌ هێزی ئاسمانی ئێرانی بڕیبوو, هه‌مان ئه‌و فڕۆكانه‌ تاوانیان ئه‌نجام ده‌دا, ئێستا پێشكه‌شیان ده‌كرێت.
دوای ئه‌و تێكشكانه‌ سوپای عێراق له‌ سوپایه‌كی ملهوڕی شه‌ڕه‌نگێزه‌وه‌ بووه‌ سوپایه‌كی ته‌سلیم بووی ملكه‌چ, وێنای ئه‌و رۆژانه‌ له‌ جه‌نگی جیهانیشدا نه‌بووه‌, ریزی دیله‌كان و ته‌رم و ئامێره‌ تێكشكاوه‌كان له‌ناو چڕه‌ دوكه‌ڵدا له‌ناو ئه‌و بیابانه‌ پان و به‌رینه‌ شاشه‌ی ته‌له‌فزیۆنه‌كانی له‌ جیهان داگیر كرد.
له‌ 26ی شوبات له‌ گه‌ڵ كشانه‌وه‌دا, عێراق ئاگری له‌ بیره‌ نه‌وته‌كان كوه‌یت به‌ردا, ملیۆنێك به‌رمیل نه‌وتی رژانده‌ كه‌نداوی عه‌ره‌بیه‌وه‌, له‌ كۆی 1080 بیره‌ نه‌وتی كوه‌یتی 727 بیره‌ نه‌وتی ته‌قانده‌وه‌, 128 په‌ڵه‌ نه‌وتی گه‌وره‌ كه‌نداوی عه‌ره‌بی داپۆشی, به‌مه‌ش گه‌وره‌ترین تاوانی ژینگه‌یی ئه‌نجامدا.
له‌ 4ی ئازار له‌ناو بیابانه‌كانی سه‌فوان له‌ سنوری سعودییه‌, به‌ سواری زرێپۆشی ئه‌مه‌ریكی, شاندی عێراقی چوونه‌ ناو خێمه‌ی سه‌فوانه‌وه‌, عێراق به‌ فه‌رمی له‌ژێر خێمه‌مه‌كه‌دا ته‌سلیم بوو, ئه‌مه‌ش سه‌ره‌تای مێژوویه‌كی نوێی جیهانی بوو پێی وترا سسته‌می نوێی جیهانی ,له‌ ناوه‌ڕۆكدا سه‌ركه‌وتنی نیولیبرالیزم و باڵاده‌ستی ئه‌مه‌ریكا بوو, له‌ ژێر ئه‌و خێمه‌یه‌ نه‌زمێكی تازه‌ی جیهانی له‌ دایك بوو, له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م خۆبه‌ده‌سته‌وه‌ دانه‌ی عێراق هێزی ئاسمانیه‌كه‌ی ده‌ستكراوه‌ كرا له‌ لێدانی خۆپیشانده‌رانی باشووری عێراق, هاوكات هێزه‌كانی هاوپه‌یمانی ئاماده‌ نه‌بوون پێشوازی له‌ نوێنه‌ری خۆپیشانده‌رانی باشوور بكه‌ن, هۆكاره‌كه‌شی باڵا ده‌ستی ئاراسته‌ی ئیسلامی سیاسی بوو له‌ راپه‌ڕینه‌كه‌یان, له‌ دوایدا له‌ ساڵی 2003 ئه‌مه‌ریكا ئه‌و ژه‌هره‌ی به‌ ناچاری نۆش كردو عێراقی له‌سه‌ر سینیه‌كی زێڕین پێشكه‌شیان كرده‌وه‌, به‌ مه‌ش له‌ قه‌تڵگاكان زیاتر تۆڵه‌ی له‌ خه‌ڵكی عێراق كرده‌وه‌, وڵاتی به‌ره‌و جه‌هه‌نمی ترسناكتر له‌وه‌ی سه‌دام برد.

راپه‌ڕینی باشووری عێراق

له‌ 28ی شوباته‌وه‌, شاری به‌سره‌ جمه‌ی دێت, چ له‌ ئه‌و سه‌ربازانه‌ی به‌ ساغی و به‌ برینداری له‌ ریزه‌ دورو درێژه‌كاندا به‌ دوای یه‌ك, ده‌ڵێی مێروله‌ن, به‌ سیمای دوكه‌ڵاوی چڵكنه‌وه‌, به‌ سه‌ری شۆڕه‌وه‌ ملی رێگایان به‌ره‌و ناو عێراق گرتۆته‌ به‌ر, وه‌ چ كه‌سوكاری سه‌ربازان له‌ هه‌موو عێراقه‌وه‌ له‌ سه‌رسنووری كوه‌یته‌وه‌ تا به‌سره‌ كۆبونه‌ته‌وه‌ بۆ هه‌واڵپرسی رۆڵه‌كانیان, له‌و كاته‌دا سه‌ربازێك به‌ تفه‌نگه‌كه‌ی چه‌خماخه‌ی راپه‌ڕین لێده‌دات,بێده‌نگی ده‌شله‌قینێ, جۆشی رقی خه‌ڵكه‌كه‌ ده‌دا.
وه‌ك ده‌گێڕنه‌وه‌ له‌ 1ی ئازار ئه‌فسه‌رێك له‌ شارۆچكه‌ی زوبێری سونی نشینی سه‌ر سنوری كوه‌یت به‌ پێوه‌ نانی گوله‌ به‌ وێنه‌كه‌ی سه‌دامه‌وه‌ گڕی راپه‌ڕینی له‌ عێراق هه‌ڵگیرساند, له‌ لایه‌كی دییه‌وه‌ ده‌ڵێن به‌یانی زووی رۆژی هه‌ینی رێكه‌وتی 1ی ئازاری 1991 له‌ گۆڕه‌پانی سه‌عد له‌ شاری به‌سره‌, سه‌ربازێك كه‌ له‌ شه‌ڕی كوه‌یت به‌ دۆڕاوی گه‌ڕابوه‌وه‌, له‌ داخی ئه‌و هه‌موو نه‌هامه‌تیه‌ی له‌ شه‌ڕ بینیبوی, گوله‌یه‌كی نا به‌ وێنه‌كه‌ی سه‌دامه‌وه‌ و گڕی راپه‌ڕینی له‌ عێراق هه‌ڵگیرساند, هه‌ردوو روداوه‌كه‌ له‌ به‌سه‌را و هه‌مان رۆژ رویاندا, پێی ده‌چێت شیعه‌كان بۆیه‌ باسی ئه‌وه‌ی زوبێر ناكه‌ن چونكه‌ شارێكی سونی نشینه‌, هه‌مان رۆژ شاره‌كانی به‌سره‌و میسان و كه‌ربه‌لا كه‌وته‌ ده‌ست خۆپیشانده‌ران, دواتر نه‌جه‌ف و كه‌ربه‌لا و دیوانیه‌و سه‌ماوه‌و حیله‌و كوتیشی گرته‌وه‌, له‌ ماوه‌یه‌كی كه‌مدا ته‌واوی باشووری عێراق هه‌مووی كه‌وته‌ ده‌ست خۆپیشانده‌ران, تا راپه‌ڕین گه‌یشته‌ شاره‌كانی عه‌زیزیه‌و مه‌حمودیه‌ی رۆخی پایته‌خت, به‌ گشتی راپه‌ڕین 14 پارێزگای گرته‌وه‌ به‌ كوردستانیشه‌وه‌.
له‌ رێگای سنووری ئێرانه‌وه‌ هێزه‌ شیعه‌كانی وه‌ك ئه‌نجومه‌نی باڵای ئیسلامی و حیزبی ده‌عوه‌ زوو هاتنه‌ ناو عێراقه‌وه‌ . بۆ رێكخستنی خۆپیشانده‌ران

راپه‌ڕینی كوردستان

له‌ 4ی مانگ كه‌ عێراق له‌ ژێر خێمه‌كه‌ی بیابانی سه‌فوان ته‌سلیم بوو, له‌ به‌رامه‌ردا گڵۆپی سه‌وزی بۆ هه‌ڵكرا بۆ ئه‌وه‌ی راپه‌ڕین سه‌ركوت بكات, قۆناغی سه‌ركوتكردنی راپه‌ڕین له‌ باشوور ده‌ستی پێكرد, رۆژی دوای سه‌فوان راپه‌ڕین گه‌یشته‌ كوردستان به‌ ده‌روازه‌ی رانیه‌یا, لێره‌دا ده‌بینین هیچ ده‌ست پێشخه‌ریه‌ك نه‌ك نییه‌ بۆ راپه‌ڕین له‌ كوردستان بگره‌ كات له‌ دوای باشووری عێراق و هه‌ڵكردنی گڵۆپی سه‌وزی هاوپه‌یمانانه‌وه‌یه‌ بۆ سه‌ركوتكردنی راپه‌ڕینی باشووری عێراق, رێی تێده‌چێت له‌وكاته‌دا ئێران فشاره‌كان له‌سه‌ر هه‌ندێك له‌ سه‌ركرده‌كان كورد توند ده‌كات تا به‌ره‌یه‌كی دیكه‌ بكه‌نه‌وه‌ فشار له‌سه‌ر هاوپه‌یمانه‌كانی كه‌مبێته‌وه‌, نامه‌و هه‌وڵه‌كانی ئه‌وكات ئاماژه‌ی وایان تێدایه‌. ئه‌گه‌ر راست بن و له‌ پشكنینی كاربۆنی ده‌رچن, له‌ كاتێكدا زه‌مینه‌ی راپه‌ڕین دوای رێكه‌وتنی سه‌فوان و ده‌ستكراوه‌ كردنی هێزی ئاسمانی عێراقی بۆ سه‌ركوتكردنی راپه‌ڕین لاواز بوو, وه‌لێ كه‌ خه‌ڵك ئه‌نجامی دا, ئیتر هێزه‌كانی به‌ره‌ی كوردستانی دوای كه‌وتن, ئه‌گه‌ر وه‌ك باشووری عێراق سه‌ركوتبكرابایا بێ ده‌ستكه‌وته‌كانی كۆڕه‌و, كه‌ كراش به‌ڵام كۆڕه‌و مایه‌كه‌ی هێنایه‌وه‌, نه‌ك ئه‌ندازیاری نابوو, بگره‌ وه‌ك هه‌ڵه‌بجه‌ هه‌تیو و بێكه‌س سه‌ری ده‌نایه‌وه‌, كه‌س نه‌ك باسی ئه‌ندازیاری ناكرد, بگره‌ به‌ڵگه‌نامه‌ی قولابیشیان بۆ پاكانه‌ كردن دروسته‌ كرد.
تا ئێستا هیچ به‌ڵگه‌یه‌كی بڵاو كراوه‌ نییه‌ هیچ هێزێكی كوردی پێش ئه‌و مێژووه‌ ” راپه‌ڕینی به‌سره‌1-3-1991 “بانگه‌وازی بۆ راپه‌ڕین كردبێت, ئه‌وه‌ی هه‌بووه‌ جوڵه‌و په‌یوه‌ندیكردن و خۆ رێكخستنه‌وه‌ بووه‌, له‌و بێ ئومێدییه‌ی تێی كه‌وتبون وه‌ك خۆیان وتویانه‌ جورئه‌تمان نییه‌ وه‌ك م م بڵێین ئاش به‌تاڵه‌.
به‌ بڕوای ئێوه‌ راپه‌ڕینێك دوای ئه‌م هه‌موو روداوه‌ گه‌رم و شكسته‌ مه‌زنه‌ی سه‌دام هاتبێت, ده‌شێت ئه‌ندازیاری هه‌بێت؟؟, وه‌ ئه‌ندازیاره‌كه‌شی بۆ خۆیان فیشه‌كێكیان نه‌ته‌قاندبێت؟؟ ئازیزێكیان خوێن له‌ لوتی نه‌هاتبێت؟؟؟؟؟.
هه‌موو كه‌س له‌ شه‌به‌قی پێنج شه‌ممه‌ی رێكه‌وتی 17-1-1991ه‌وه‌ ده‌یزانی سه‌دام له‌ شكسته‌, چاوه‌كان دوكه‌ڵ و ئاگری فرۆكه‌كانی هاوپه‌یمانانی ده‌بینی, گوێیه‌كانیش گوێ بیستی ته‌قینه‌وه‌كان بوون, ئه‌م بیركردنه‌وه‌یه‌ عه‌قڵێكی خاریقی ناویست, ته‌نانه‌ت ئه‌وه‌شی سیاسه‌تی نه‌كردبوو له‌ ژیانیدا به‌و ئه‌نجامه‌ گه‌یشتببوو, جاشه‌كانیش له‌وه‌ تێگه‌یشتبوون ده‌بوایا خۆیان به‌ لایه‌كدا بده‌ن, ئاخر ئه‌وان راسته‌ ئاخوڕیان لای رژێم بوو, به‌ڵام هه‌ریه‌كه‌یان كلكیان به‌ لایه‌نێكه‌وه‌ به‌سترا بوو.

راپه‌ڕین و ده‌ستكه‌وته‌كانی
راپه‌ڕین ته‌نها دوو ساڵ و نیو دوای هه‌ردوو كاره‌ساتی هه‌ڵه‌بجه‌و ئه‌نفال ئه‌نجامدرا, هێشتا شوێنبزر بوونی ئه‌نفالكراوان و كیمیابارانكردنی هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ زه‌ینی خه‌ڵكدا مابوو, هێشتا دوكه‌ڵی كیمیاوی و ته‌پ و تۆزی روخانی گونده‌كان و كوشتنی خه‌ڵك له‌ به‌رچاوان بوو, هێشتا ترس و له‌رزی فڕی دانه‌ خواره‌وه‌ی هاووڵاتیان له‌ كۆپته‌ره‌وه‌ له‌ زه‌ین و هۆشدا بوو, هاوكات دژه‌ سه‌ركوتكردنی راپه‌ڕین له‌ باشووری عێراق, حوسێنی زیندوو” حوسێن كامل” گوله‌ی تانكه‌كه‌ی كه‌ نا به‌ حوسێنی مردوه‌وه‌, نیشانه‌ی ده‌ست نه‌پاراستن بوو, كوژرانی 5000 به‌عسی له‌ راپه‌ڕین به‌ كوشتنی 100 هه‌زار له‌ هاووڵاتیانی باشوور وه‌ڵام درایه‌وه‌, ئه‌م دوو وێنه‌ تراژیدیایه‌ خه‌ڵكیان هاندا كۆڕه‌و بكه‌ن, له‌ سه‌ره‌تادا هێزه‌كانی به‌ره‌ی كوردستانی رێگری توندیان له‌ خه‌ڵك كرد شار به‌جێ بهێڵن, ئێمه‌ تا به‌ره‌ به‌یان به‌ ئۆتۆمۆبیلی پڕ له‌ ژن و منداڵی جل وبه‌رگ ره‌شه‌وه‌, هه‌موو له‌ پرسه‌ی شه‌هیدو ئه‌نفالدا بووین, رێگایان نه‌دا له‌ شار ده‌رچینه‌ ده‌ره‌وه‌, وه‌لێ كه‌ گوله‌ی تۆپه‌كان گه‌یشته‌ ده‌وروبه‌ری هه‌ولێرو رێگركه‌ران هه‌ڵاتن, ئیتر وه‌ك روبار جه‌ماوه‌ر رێگای خۆی كرده‌وه‌, لێره‌شدا خوێنی ئه‌و خه‌ڵكه‌ی له‌و رۆژه‌دا بووونه‌ قوربانی له‌ ئه‌ستۆی ئه‌وانه‌, خه‌ڵك به‌ به‌جێ هێشتنی ماڵ و شار, ئه‌و داستانه‌یان خولقاند كه‌ له‌ مێژوودا ناوی نرا كۆڕه‌و, دوای ته‌نها چوار رۆژ , داستانی برسی و سه‌رما بردووه‌كان چووه‌ سه‌ر مێزی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان, 5ی ئه‌پرێل بڕیارێكی هه‌شت خاڵی به‌ناوی بڕیاری 688 له‌ لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی ئاسایشه‌وه‌ ده‌رچوو بۆ پاراستنی خه‌ڵكی سڤیل, به‌مه‌ش كۆڕه‌و بووه‌ هۆكاری گۆڕانكاری بۆ یه‌كه‌مجار له‌ مێژووی گه‌لی كورددا, هه‌ڵه‌بجه‌ و ئه‌نفال له‌ كاتی خۆیدا نه‌یانتوانی كاریگه‌ری دابنێن, به‌ڵام كۆڕه‌و كه‌ روحی هه‌ڵه‌بجه‌و ئه‌نفال و كاردانه‌وه‌ی ئه‌و دوو تراژیدیایه‌ بوو, جیهانی هێنایه‌ ده‌نگ, لێره‌دا ده‌بینین تراژیدیا رایگشتی و له‌ناو خۆشدا نه‌رمه‌ هێزی ناوخۆیی دروست كرد.

راپه‌ڕین ئه‌نجامی نه‌بوو, وه‌لێ شكستی راپه‌ڕین بووه‌ سه‌ركه‌وتن, دوو هۆكاری دواتر هاتنه‌ پێشه‌وه‌ شه‌ڕی كۆڕێ و به‌ راده‌ی كه‌متر ئه‌زمڕ و راپه‌ڕینه‌كانی مانگی ته‌موزی هه‌مان ساڵی ناو شاره‌كان, وه‌ سه‌ركه‌وتنه‌كانی پێشمه‌رگه‌ له‌ سه‌رقه‌ڵاو گه‌رمیان, هه‌موو سه‌ركه‌وتنه‌كانی كۆڕه‌ویان جێگیرترو به‌رفراوانتر كرد.
كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر له‌ راستیدا هه‌ر ئێمه‌ی جه‌ماوه‌ر ئه‌ندازیاری راپه‌ڕین بوبێتین, ئه‌وا بێشك ئه‌ندازیاری كۆڕه‌وی ملیۆنی و راپه‌ڕینی ته‌موزی ناو شاره‌كان بووین, ئه‌م واقعه‌ی دروست بووه‌ به‌ری ره‌نج و تێكۆشای هه‌موومانه‌.
ئه‌وه‌ی ره‌خنه‌ی هه‌یه‌, به‌ به‌ڵگه‌نامه‌ وه‌ڵام بداته‌وه‌, به‌ڵگه‌نامه‌ به‌ وته‌ی شه‌فه‌وی نابێت, پێویستی به‌ به‌ڵگه‌ی نووسراو لێكۆڵینه‌وه‌و ساغكردنه‌وه‌و پشكنینی كاربۆنی هه‌یه‌.

زه‌مینه‌ی دامه‌زراندنی كۆمۆنه‌

له‌ رێكه‌وتی 4-8-1870 پروسیه‌كان له‌ سیدان تێكشكانێكی گه‌وره‌ به‌سه‌ر سوپای فه‌ره‌نسادا ده‌سه‌پێنن, له‌ رێكه‌وتی 2-9 هه‌موو سوپای فه‌ره‌نسا له‌پێشیانه‌وه‌ ئیمپراتۆرو 39 ژه‌نه‌رال و 86 هه‌زار سه‌رباز دیل ده‌كرێن له‌ لایه‌ن پرۆسیه‌كانه‌وه‌ , له‌ كۆی سوپایه‌ك ژماره‌ی 120000 سه‌رباز بوو, سوپای پرۆسی تا قه‌راغی شاری پاریس رانه‌وه‌ستان.
له‌ رێكه‌وتی 18-1-1871 له‌ ڤێرسایه‌وه‌ ” به‌شێكی پاریسه‌” ڕایخی ئه‌ڵمانی ڕاگه‌یه‌نرا, كه‌ زۆربه‌ی توێژه‌ره‌وان و چاودێران هه‌ڵبژاردنی ئه‌م شوێنه‌یان بۆ ڕاگه‌یاندنی ڕایخ به‌ سوكایه‌تی به‌ هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی فه‌ره‌نسیه‌كان زانی, به‌ پێی ده‌ستووری نوێ فیلهیلیم بووه‌ قه‌یسه‌ری ئه‌ڵمانیا و بسماركیش بوو به‌ سه‌ره‌ك وه‌زیرانی وڵات, له‌ رێكه‌وتی 19-2-1871 تییر حكومه‌تی له‌ بۆرژوازی و پاشایه‌تی خوازانی فه‌ره‌نسا پێك هێنا كه‌ ملكه‌چی رێكه‌وتن بوون له‌ گه‌ڵ ئه‌ڵمانه‌كان, كۆماریخوازه‌كان سه‌رشۆڕییان ره‌تكرده‌وه‌, دوای ئه‌وه‌ی له‌ هه‌ڵبژاردنێكی ته‌نها پیاوانه‌دا له‌ رێكه‌وتی 8-2-1871 پۆسته‌كه‌ی مسۆگه‌ر كرد.

له‌ رێكه‌وتی 26-2-1871 په‌یماننامه‌یه‌ك له‌ نێوان ئه‌ڵمانیاو فه‌ره‌نسا ده‌به‌سترێت, به‌ پێی ئه‌و په‌یمانامه‌یه‌ ئه‌لزاس و لۆرین ده‌درێت به‌ ئه‌ڵمانیا, ناوچه‌ی لۆرین به‌ هه‌رێمی متزوتیون ڤیلوه‌وه‌, ئه‌لزاس بێ بلفۆرت و ده‌ورو به‌ره‌كه‌ی, له‌ پاڵ ده‌ست به‌سه‌ردا گرتنی سێ یه‌كی خاكی فه‌ره‌نسا, تا ئه‌وكاته‌ی قه‌ره‌بوی زیانه‌كان ده‌كرێته‌وه‌ له‌ لایه‌ن فه‌ره‌نساوه‌ ,بڕه‌كه‌ی دیاری كرابوو به‌ 5 ملیار فره‌نكی فه‌ره‌نسی.
تیر بۆ ئه‌وه‌ی داخوازه‌كانی بسمارك جێ به‌ جێ بكات, پێویستی به‌وه‌ هه‌بوو چه‌ك و تۆپه‌كانی (پاسه‌وانی نیشتمانی)بدات به‌ ده‌سته‌وه‌, پاسه‌وانی نیشتمانی له‌ پاریس وه‌ك ده‌سه‌ڵاتی دوولایه‌نه‌ مامه‌ڵه‌یان ده‌كرد له‌ به‌رامبه‌ر حكومه‌تی ناوه‌ندی, هه‌یبه‌تی حكومه‌ته‌كه‌ی تیریان لاواز كردبوو, تیر بۆ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی ناوه‌ندی ده‌سه‌ڵات بۆ حكومه‌ته‌كه‌ی و جێ به‌ جێ كردنی په‌یمماننامه‌ سه‌ر شۆڕانه‌كانی, ویستی پاسه‌وانی نیشتمانی چه‌ك بكات, تۆپه‌كانیان لێ وه‌رگرێته‌وه‌.
له‌ 18ی ئازار سوپایه‌كی 4000 سه‌ربازی نارد له‌سه‌ر خواستی پروسییه‌كان بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ست به‌سه‌ر ئه‌و 227 تۆپه‌دا بگرن كه‌ پاریسیه‌كان ده‌ستیان به‌سه‌ردا گرتبوو, بۆ به‌رگریكردن له‌ شاره‌كه‌یان كه‌ له‌ لایه‌ن سوپای پرۆسیاوه‌ ئابلوقه‌ درابوو له‌ ساڵی پێشوه‌وه‌ له‌ به‌رزایه‌كانی مۆنمارت و بلفێل دایان به‌ستابو.

له‌ رێكه‌وتی 16-3 تییر ده‌سه‌ڵاتدارانی شاری بانگ كرد بۆ شاره‌وانی له‌ رێكه‌وتی 17-3 له‌ لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانه‌وه‌ نه‌خشه‌ی چه‌ككردنی پاسه‌وانانی نیشتمانی داڕێژرا, ژه‌نه‌راڵه‌كانیش تیایدا به‌شدار بوون, ژه‌نه‌رال ڤیوا دیاری كرا به‌سه‌رپه‌رشت كاری بڕیاره‌كه‌, بڕیار درا به‌زوترین كات چه‌ككردنی پاریس جێ به‌جێ بكرێت, بۆیه‌ له‌ رێكه‌وتی 18-3-1871 بڕیاری چه‌ككردنی (پاسه‌وانی نیشتمانی )یاندا, به‌ ناوی ئه‌وه‌ی گوایه‌ ئه‌و تۆپانه‌ موڵكی ده‌وڵه‌تن, بۆیه‌ ده‌بێت بگه‌ڕێنرێنه‌وه‌ بۆی, به‌مه‌ش تیر ده‌یه‌ویست له‌ لایه‌كه‌وه‌ بڕیاره‌كه‌ جێ به‌ جێ بكات له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ مه‌ترسی یاخی بونه‌وه‌ له‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی لاببات, به‌ڵام پاسه‌وانانی نیشتمانی به‌ بڕیاره‌كه‌ ڕازی نابن, چونكه‌ ئه‌و چه‌كانه‌ ئه‌وانه‌ بون كه‌ پاسه‌وانانی نیشتمانی له‌و شوێنانه‌ ڕزگاریانی كردبوو كه‌ پرۆسیا داگیری كردبوو, بۆیه‌ موڵكی ده‌وڵه‌ت نه‌بوون, دیاره‌ ده‌ست گرتن به‌سه‌ر چه‌كه‌كاندا, به‌مانای ده‌س گرتن ده‌هات به‌سه‌ر پاریسدا.

برسیه‌تی,گرانی, بێكاری,نه‌خۆشی و هه‌ژاری باڵی به‌سه‌ر پاریسدا داگرتبوو, له‌م بارودۆخه‌ ناسكه‌دا, بۆرژواكان به‌ خۆیان و خه‌زێنه‌و سه‌روه‌ت و سامانیانه‌وه‌, له‌ پاریس به‌ كۆمه‌ڵ هه‌ڵدێن, نیشتمان له‌ ناخۆشرین ڕۆژه‌كانیدا بۆ كرێكاران و ڕه‌نجده‌ران به‌جێ ده‌هێڵن .
بڕیار بوو كاتژمێر 2 ی شه‌و هێرش ده‌س پێ بكرێت, پۆلیسیش بڕیاره‌ ئه‌ندامانی كۆمیته‌ی ناوه‌ندی و كۆمیته‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كانی 20 گه‌ڕه‌كه‌كی شاری پاریس و لقی فه‌ره‌نسای ئنته‌رناسیۆنالیزم ده‌ستگیر بكه‌ن, شه‌ڕ كاتژمێر 5 به‌یانی رێكه‌وتی 18-3 ده‌ستی پێكرد, له‌ ئاكامی به‌رگری بێ وێنه‌ی پاسه‌وانانی نیشتمانی و خه‌ڵكی پاریس به‌ ژن و پیاوه‌وه‌ كه‌ به‌ره‌و روی سوپاكه‌ی تیر بونه‌وه‌ بۆ داكۆكی له‌ تۆپه‌كان, ده‌ستیان به‌سه‌ر به‌شێكی شاردا گرت, شكستیان به‌ نه‌خشه‌كانی تیر هێنا, جه‌ماوه‌ری پاریس ڕژانه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كانكه‌وتنه‌ سه‌نگه‌ر لێدان, سه‌ربازان خۆ به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌ده‌ن و ئه‌فسه‌رانیش هه‌ڵدێن و خۆیان ده‌شارنه‌وه‌, خه‌ڵكه‌كه‌ دروشمی بژی كۆمار بژی كۆمۆنیان ده‌وته‌وه‌, ته‌واوی باڵاخانه‌كانی شار ده‌ستیان به‌سه‌ردا گیرا, چه‌ك وته‌قه‌مه‌نیه‌ك زۆر گیرا, ته‌نها له‌ قه‌ڵای فانف 450000 تفه‌نگ ده‌سكه‌وت بوو, له‌ كۆی 300000 سه‌ربازی به‌رگری نیشتمای, ته‌نها 300 كه‌س به‌دوای داخوازه‌كانی تیره‌وه‌ چون, ئه‌وانی دیكه‌ په‌یوه‌ست بوون, به‌ به‌ره‌ی شۆڕشه‌وه‌, ده‌ست به‌سه‌ر باره‌گای شاره‌وانیدا ده‌گرن و تیر له‌ پاریس هه‌ڵدێت.

رێكه‌وتی ( 19 -3) ه‌یه‌و پاریس ئازاده‌, نه‌ حكومه‌تی تیر وه‌ نه‌ سوپای داگیركه‌ری پروسی تێدایه‌, له‌ به‌یانی زوه‌وه‌ شار جمه‌ی دێت, كرێكار, دوكاندار,پیشه‌گه‌ر, ڕۆشنبیران,پاساوانانی نیشتمانی, ژنان, منداڵان, گه‌نج و لاو, ڕژاونه‌ته‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان, كۆمیته‌ی ناوه‌ندی پاسه‌وانانی نیشتمانی, له‌ باره‌گای شاره‌وانی پاریس, كه‌ له‌ بان باڵاخانه‌كه‌ی ئاڵای سور بۆ یه‌كه‌مجار له‌ مێژوودا ده‌له‌رێته‌وه‌, به‌یاننامه‌یه‌كی ڕوو له‌ خه‌ڵكی پاریس ده‌ركرد, به‌ یاننامه‌كه‌ به‌ كۆماری فه‌ره‌نسا و دروشمی “سه‌ربه‌ستی,یه‌كسانی,برایه‌تی” دروشمه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ی شۆڕشی فه‌ره‌نسا ده‌ستی پێكرد, له‌ بانگه‌وازه‌كه‌دا داوا له‌ خه‌ڵكی پاریس كرا, له‌ شوێنی خۆیان ئاماده‌ بن بۆ ئه‌نجام دانی هه‌ڵبژاردن, ئه‌م بانگه‌وازه‌ له‌ لایه‌ن 21 ئه‌ندامی ئاماده‌بووی كۆمیته‌ی ناوه‌ندی پاسه‌وانانی نیشتمانیه‌وه‌ واژۆ كرا له‌ كۆی 40 ئه‌ندام, كه‌ هه‌رئه‌وانه‌ له‌و كاته‌دا له‌و شوێنه‌ ئاماده‌ بوون, ئه‌وانی دی به‌هۆی كاروباره‌وه‌ ئاماده‌ نه‌بوون, رێكه‌وتی26-3 واته‌ دوای یه‌ك هه‌فته‌ دیاری كرا بۆ هه‌ڵبژاردن, هه‌ر ئه‌و ڕۆژه‌ بڕیاری ئازاد كردنی زیندانییه‌ سیاسیه‌كان ده‌ركرا.

هه‌ڵبژاردنی كۆمۆن

دوای 8 رۆژ له‌ هه‌ڵبژاردنێكی ئازادانه‌دا به‌ به‌شداری نزیك 230 هه‌زار كه‌س له‌ پیاوان و ژنانی پاریس ئه‌نجومه‌نێكی 78 كه‌سه‌ییان هه‌ڵبژارد, له‌وكاته‌دا ژماره‌ی دانیشتووانی پاریس ده‌وروبه‌ری ملیۆنێك هاووڵاتی بوو, به‌شێكی پاریس وه‌ك فێرسای به‌ده‌ست كۆمۆناركانه‌وه‌ نه‌بوو, وه‌ سه‌رمایه‌داره‌كانیش له‌ ترسی ئابلووقه‌ی پاریس به‌شێكیان هه‌ڵاتبوون.
ڕانۆی رێكه‌وتی 28-3 له‌به‌رده‌م شاره‌وانی پاریس, ناوی هه‌ڵبژێردراوه‌كان بڵاو ده‌كاته‌وه‌ , به‌ دروشمی بژی كۆمار , بژی كۆمۆن ده‌ستی به‌ قسه‌كانی كرد .
هه‌مان ڕۆژ كۆمۆن ده‌ستی به‌ كاره‌كانی كرد, به‌ سه‌رپه‌رشتی شارل بلی ته‌مه‌ن 76 ساڵه‌, كه‌ پیرترین ئه‌ندامی هه‌ڵبژێردراوی كۆمۆن بوو.
له‌ 26 ئه‌پریل هه‌ڵبژاردن ته‌واو كرا, شاعیری گه‌وره‌ ئۆژین پۆتیه‌” نووسه‌ری سرودی ئه‌نته‌رناسیۆنال”و چوار ئه‌ندامی دیكه‌ هه‌ڵبژێردران له‌و خوله‌دا.
له‌ هه‌ڵبژێردراوان 33 كه‌سیان كرێكارو پیشه‌گه‌ر بوون, ده‌ كه‌سیان هونه‌رمه‌ند بوون, له‌ ناویاندا وێنه‌كێشی به‌ناو بانگ غۆستاف كۆربیه‌ هه‌بوو, 5یان خاوه‌ند پیشه‌ی بچووك بوون, وه‌ ژماره‌یه‌ك ژن له‌ نوێنه‌رایه‌تیدا جیگایان گرت كه‌ له‌ حكومه‌تی بۆرجوازیدا مافی ده‌نگدانیشیان نه‌بوو, له‌وانه‌ لویز میشیل, ئه‌لیزابیس دمتریف نوێنه‌ری ماركس و ناتانی لۆمل, دوای دو رۆژ نوێنه‌ران كۆمۆنه‌ی پاریسیان راگه‌یاند.
له‌ روی پێك هاته‌ی سیاسییه‌وه‌ نوێنه‌ران له‌ یه‌عقوبییه‌ لایه‌نگره‌كانی شۆڕشی فه‌ره‌نسی, كۆمارییه‌ شۆرشگێڕه‌كان,ئانارشیسته‌كانی لایه‌نگری پلانكی و بردۆن و ماركسییه‌كان پێك ده‌هاتن, 21 بلانكی و 20 برۆدۆنی و 2 ماركسی (فرانكل و سیریالیه‌ فارلین), به‌ شێوه‌ی گشتی یه‌كسانیخوازان به‌ هه‌موو باڵه‌كانیه‌وه‌, برۆدۆنی, بلانكی, ماركسی, یه‌عقوبیه‌كان, زۆربه‌ی زۆری كۆمۆنه‌یان دیاری ده‌كرد, دامه‌زرێنه‌ری ئه‌و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی یه‌ بوون.
ماركسییه‌كان هۆی هه‌ڵبژاردنی زۆربه‌, له‌ ورده‌ بورژوازی له‌ ڕوی چینایه‌تی, باڵه‌ سۆسیالسته‌ غه‌یره‌ ماركسییه‌كان, له‌ ڕوی سیاسییه‌وه‌, ده‌به‌نه‌وه‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی فه‌ره‌نسا له‌و كاته‌دا وڵاتی بۆرژوازی بچوك, وه‌ ماركسیزمیش بیرو باوه‌ڕێكی نوێ بوو .*

بڕیاركانی چۆنه‌ دا

كۆمۆن ده‌سه‌ڵاتداریه‌تیه‌كی دیموكراسی راسته‌وخۆ بوو, بڕیاره‌كان راسته‌وخۆ ده‌درا, سه‌ركردایه‌تی هه‌ره‌می نه‌بوو, هێزه‌ سه‌ركوتكه‌ره‌كانی هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌, دین له‌ ده‌وڵه‌ت جیاكرایه‌وه‌, خوێندن به‌ خۆڕایی كرا, یه‌كسانی ژن و پیاو مسۆگه‌ر كرا, بێگانه‌كان بوونه‌ هاووڵاتی, شوێنی له‌ش فرۆشی قه‌ده‌غه‌ كرا, موچه‌ی نوێنه‌ران به‌ 6000 فره‌نك وه‌ك موچه‌ی كرێكارێكی هوشیار دیاریكرا….. .
كۆمۆن له‌ ڕوی به‌شداری هه‌مووان به‌ بێ جیاوازی چینایه‌تی و ڕه‌گه‌زی له‌ سه‌روی 18 ساڵییه‌وه‌ له‌ ده‌نگداندا, یه‌كه‌م ئه‌زمونی دیموكراسی بوو تاكو ئه‌و كاته‌ مرۆڤایه‌تی به‌ خۆیه‌وه‌ ببینێت, كه‌ تا ساڵی 1944 له‌ فه‌ره‌نسای مه‌ڵبه‌ندی دیموكراسی, ژنان مافی ده‌نگدانیان نه‌بوو, كۆمۆن نمونه‌یه‌كی نۆێی دیموكراسی پێشكه‌ش مرۆڤایه‌تی كرد, خه‌ڵكی پاریس له‌ سه‌رده‌می پاشایه‌تی و دواتریش دابه‌ش ده‌كران به‌سه‌ر سێ توێژدا” نه‌بیله‌كان,پیاوانی كه‌نیسه‌,ئه‌وانه‌ی داهاتیان مام ناوه‌ندی بوو(بورژوازی)”, توێژی یه‌كه‌م و دووه‌م له‌ باجدان ئازاد كرابوون, مافی ده‌نگدان بۆ هه‌مووان نه‌بوو, به‌ڵام كۆمۆن كوده‌تایه‌كی شۆڕشگێڕی كرد به‌سه‌ر سیاسه‌تی باودا, نموونه‌یه‌كی نوێی سیاسه‌تی بۆ یه‌كه‌مجار له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تی پێشكه‌شكرد, هه‌موو ئمتیازاتێكی له‌ چینه‌ باڵاكان سه‌نده‌وه‌.
كۆمۆنه‌ ته‌نها 72 رۆژ به‌رده‌وام بوو, له‌و 72 رۆژه‌ پاریس نه‌خه‌وت, نوێنه‌ران شه‌و و رۆژ به‌ موچه‌ی كرێكاری هه‌ر بیریان ده‌كرده‌وه‌و كاریان ده‌كرد.
له‌ 2 نیسانه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی تیر هه‌وڵه‌كانی خسته‌ گه‌ڕ بۆ روخاندنی, به‌ هاوكاری سوپای داگیركه‌ری پرۆسی, له‌ 21ی ئایاره‌وه‌ په‌لامار ده‌ستی پێكرد, له‌28ی ئایار دوای كوشتنی زیاتر له‌ 30 هه‌زار كۆمۆنار كه‌ روباری سین له‌ خوێنی ئه‌وان سور ببوو كۆمۆنه‌ تێك شكێنرا, به‌ڵام په‌ندو ئه‌زموونه‌كانی بۆ مێژوو مایه‌وه‌.

ئایا دیكتاتۆری پرۆلیتاریا مه‌رجی سه‌ركه‌وتنی شۆڕشی كرێكاری یه‌؟

تا ئێستا ئه‌و مه‌قوله‌یه‌ی ده‌ڵێت ده‌وڵه‌ت چینایه‌تییه‌, ئامرازێكه‌ به‌ ده‌ست چینێكه‌وه‌ بۆ سه‌ركوتی چینێكی دیكه‌ له‌ ناوه‌ڕۆكدا راسته‌, ئه‌گه‌ریش له‌ نمایشدا خۆی وا نه‌نوێنێت و به‌ رواڵه‌ت له‌ رێگای ده‌نگدانه‌وه‌ وا خۆی ئاشكرا بكات له‌ نێوان چینه‌كانی كۆمه‌ڵگادا بێلایه‌نه‌, لێ ئه‌وا له‌ رێگای ده‌ستور و یاساو راگه‌یاندن و ده‌سه‌ڵاتی قوڵه‌وه‌ چینی فه‌رمانڕه‌وا به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی خۆی ده‌سه‌پێنێت و به‌ ئاگرو ئاسن موڵكدارێتی تایبه‌تی و په‌یوه‌ندی به‌رهه‌م هێنانی چینی ده‌سه‌ڵاتدار ده‌پارێزێت, بۆیه‌ ده‌بینین ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كان ته‌نها گۆڕینی ده‌موچاوه‌كانه‌, ئه‌وجارانه‌شی قازه‌ ره‌شه‌كه‌یان بۆ ده‌رده‌چێت, ئه‌وا ده‌یكوژن نموونه‌ جیمی كۆربین و بیرنه‌ر سانده‌رز و سیریزاو ئێس په‌ی….., به‌ گشتی ئه‌نجامی كایه‌ سیاسییه‌كه‌ جێگۆڕكێیه‌ك كه‌مه‌ به‌ خاڵه‌كانی بودجه‌ نه‌ك سسته‌م, به‌ پێی ئه‌و به‌نجه‌ی بۆ كۆمه‌ڵگا سیاسه‌تمه‌دارانی چینی باڵاده‌ست ده‌یبڕنه‌وه‌ له‌و قوناغه‌دا.
به‌ دوای كۆمۆنه‌ ده‌سته‌واژه‌ی دكتاتۆری پرۆلیتاریا له‌ زمانی رابه‌رانی ماركسیزمه‌وه‌ هێنرایه‌ ناو ئه‌ده‌بیاتی سیاسی و له‌ زۆربه‌ی حاله‌ته‌كاندا له‌ ژێر ئاڵای دكتاتۆری چینێك كه‌ زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵگا پێك ده‌هێنێت دكتاتۆری حیزب و كه‌س داسه‌پێنرا.
به‌ بۆچونی ماركس دكتاتۆری پرۆلیتاریا شێوه‌یه‌كی ڕامیاری یه‌, له‌م دوایه‌دا ده‌ركه‌وت, كه‌ ڕزگاری ئابووری بۆ كار به‌ده‌ست دێنێت, ئه‌مه‌ش له‌ كۆمۆنه‌دا ده‌ركه‌وت . هه‌روه‌ها ده‌ڵێت: له‌ بارودۆخی گواستنه‌وه‌ له‌ سه‌رمایه‌دارییه‌وه‌ بۆ سۆسیالستی, شێوه‌ی ده‌وڵه‌ت ناكرێت هیچ شێوه‌یه‌ك بێت جگه‌ له‌ دیكتاتۆری شۆڕشگێرانه‌ی پرۆلیتاریا.

ئه‌نگلزیش له‌ ناساندنی كۆمۆنه‌دا ده‌ڵێت: ( به‌ڕێزه‌ خۆشه‌ویسته‌كان, ئایا ده‌تانه‌وێت بزانن دیكتاتۆری پرۆلیتاریا چی یه‌ و چۆن خۆی ده‌نوێنێ؟ فه‌رموون چاوێك به‌ كۆمۆنه‌دا بخشێنن, له‌ ڕاستی دا ئه‌وه‌ دیكتاتۆری كرێكاران بوو).
لینین له‌ په‌رتووكی كاوتسكی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌دا پێداویستی دیكتاتۆری پرۆلیتاریا له‌م خاڵانه‌دا ده‌بینێته‌وه‌: (1- سه‌ركوت كردنی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی هێزی بورژواكان.2 – ترس خستنه‌ دڵی كۆنه‌په‌رستان.3 -پاراستنی ده‌سه‌ڵاتی پرۆلیتاریا دژ بۆرژواكان. 4 – تا پرۆلیتاریا به‌ هێز له‌ دوژمنه‌كانی بدات.
له‌ دوای كۆمۆنه‌ ناوه‌ڕۆكی كۆمۆنه‌ له‌ رێگای چه‌مكی دیكتاتۆری پرۆلیتاریاوه‌, له‌ هه‌مه‌ ره‌نگی, ئیراده‌ی زۆرینه‌, كاركردن, بڕیارانی به‌ كۆمه‌ڵ, نه‌هێشتنی داموده‌زگای سه‌ركوتكه‌رو ئیمتیازاتی چینی ده‌سه‌ڵاتدار, داهێنان و پێشه‌نگی له‌ سیاسه‌ت مرێندرا, ته‌نانه‌ت مۆركی به‌شداری زۆرینه‌ی ئانارشیستی نا ده‌سه‌ڵاتداری له‌ سه‌ركردایه‌تی كۆمۆنه‌ له‌ گۆڕنرا, هه‌موو كۆمۆنه‌ له‌ چه‌مكی دكتاتۆریه‌كه‌ كورت كرایه‌وه‌, به‌مه‌ش سۆسیالسته‌كان به‌ناوی وه‌فاداری بۆ كۆمۆنه‌ به‌ره‌و روی ناوه‌ڕۆكی كۆمۆنه‌ بونه‌وه‌.

له‌ یه‌كه‌م ئه‌زموونی دوای كۆمۆنه‌, به‌ دوای شۆرشی ئۆكتۆبه‌ردا, ئه‌و هه‌موو ستایشه‌ی كه‌ پێشتر لینین له‌ په‌رتووكی ده‌وڵه‌ت و شۆڕشدا بۆ كۆمۆنه‌ی كردبوو, ساڵێك به‌رگه‌ی هه‌مه‌ ره‌نگی په‌رله‌مانه‌كه‌ی نه‌گرت و هه‌ڵیوه‌شانده‌وه‌, كه‌ له‌ 25ی نۆڤه‌مبه‌ری 1917 له‌ گه‌رماو گه‌رمی دوای شۆڕش و بڕیاره‌ گرنه‌كان وه‌ك زه‌وی بۆ جوتیار, ئاشتی, كار بۆ كرێكار, به‌شداری هه‌موووان له‌ هه‌ڵبژاردن و ده‌نگی یه‌كسان بۆ هه‌مووان” پێشتر ده‌نگی چینه‌ باڵاكان چه‌ند ده‌نگی هه‌ژاران ده‌ژمێردرا, ئه‌نجامدرابوو نموونه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی 1907 دا خاوه‌ند زه‌وییه‌كی ده‌ره‌به‌گ ب 230 ده‌نگ, كه‌چی كرێكارێك به‌ 125000 ده‌نگ و جوتیارێك به‌ 60000 ده‌نگ ده‌چونه‌ دۆماوه‌, بۆیه‌ له‌ دوا هه‌ڵبژاردنی پێش شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ر 51%ی ئه‌ندامانی دۆما له‌ نوبه‌لا پێك ده‌هات” له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌دا 103 لیست به‌شداری تێدا كردبوو, له‌ ئه‌نجامدا سۆسیالسته‌ شۆڕشگێڕه‌كان زۆرینه‌ بوون 37,61%ی ده‌نگه‌كانیان هێنابوه‌وه‌, به‌لشه‌فیكه‌كان 23,26% ی ده‌نگه‌كانیان هێنایه‌وه‌, ده‌یكرده‌ ده‌ ملیۆن و شه‌ش سه‌ت و حه‌فتاو یك هه‌زارو سێسه‌دو هه‌شتاو حه‌وت ده‌نگ, مه‌نشه‌فیكه‌كان ته‌نها 3,02%ی ده‌نگه‌كانیان هێنابوه‌وه‌.
له‌ كۆمۆنه‌وه‌ بۆ ئێستا, زاراوه‌ی دیكتاتۆری پرۆلیتاریا, خاڵی باسی بۆرژواكان و ماركسیه‌كان بووه‌, به‌رده‌وام له‌ رۆژه‌فی گه‌رمدا بووه‌, له‌ كاتێكدا ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ هاته‌ پێشه‌وه‌, ده‌سه‌ڵاتداری دكتاتۆری موتڵه‌ق له‌ زۆرینه‌ی جیهان به‌ پراتیك پیاده‌ ده‌كرا, كه‌چی بۆرژوازی دژی چه‌مكی دكتاتۆری پرۆلیتاریای زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵگا بوو, هه‌ڵبژاردن له‌ جوگرافیایه‌كی بچووكی جیهان ته‌نها بۆ پیاوانی چینه‌ باڵاكان بوو, كرێكاران و ره‌نجده‌ران به‌شدارییان زۆر لاواز بوو له‌ ژیانی سیاسی یان هه‌ر نه‌بوو, گۆڕانكاری كۆمه‌ڵایه‌تی هێواش بوو, شۆڕشی پیشه‌سازی سێ و چوار و لێكه‌وته‌كانی نه‌بوو, خه‌باتی سیاسی سه‌ركوت ده‌كرا, بریكاریا ناویشی نه‌بوو,……له‌ بارودۆخێكی وادا كه‌ دكتاتۆریه‌ت باڵی به‌سه‌ر جیهاندا كێشابوو, كۆمۆنه‌ له‌ به‌رامبه‌ر دكتاتۆری چینه‌ باڵاكانی ده‌ره‌به‌گ و سه‌رمایه‌داران له‌ جیهاندا, شێوه‌ حكومه‌تێكی دیكه‌ی هینایه‌ پێشه‌وه‌, ته‌واو پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانه‌, لێره‌دا هه‌ژاران ده‌سه‌ڵاتدارن ناونرا دكتاتۆری پرۆلیتاریا, كه‌ وه‌ك له‌شكره‌كه‌ی سپارتاكۆس زه‌بروزه‌نگی پیاده‌ ناكرد, دڵی گه‌وره‌و به‌ به‌زه‌یی بوو, كه‌ له‌ ناوه‌ڕۆكدا زۆر دیموكراسیانه‌و مرۆڤ دۆستانه‌ بوو, ته‌نانه‌ت حوكمی ئیعدامی تێدا هه‌ڵه‌شابوه‌وه‌, گفتوگۆی سیاسی له‌ لوتكه‌دا بوو, زۆر كۆڕوكۆمه‌ڵه‌ له‌و ماوه‌یه‌دا پێك هاتن, رۆژنامه‌ داخراوه‌كانی پێشوو ئازادی كاركردنیان پێ درایه‌وه‌و ئازادی بێ قه‌یدو شه‌رتی سیاسی زه‌مانه‌ت كرا جگه‌ له‌ دژه‌ شۆڕشان, بۆیه‌ هه‌موو ئه‌و پراتیكانه‌ له‌ گه‌ڵ به‌كار هێنانی چه‌مكی دكتاتۆری یه‌ك ناگرێته‌وه‌.

هه‌رچه‌نده‌ هه‌نووكه‌ چه‌مكی دیكتاتۆری پرۆلیتاریا, بێ ئه‌وه‌ی ڕابگه‌یه‌نرێت, به‌شی زۆری پارته‌ ماركسی و كۆمۆنیستیه‌كان جیهان, له‌ ئه‌ده‌بیات و به‌رنامه‌ی خۆیان لایان داوه‌.
ئه‌گه‌ر ماركس پاش كۆمۆنه‌, له‌ ئه‌زمونی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ چه‌مكی دیكتاتۆری پرۆلیتاریای هێنایه‌ ناو ئه‌ده‌بی ماركسیزمه‌وه‌, ئایا دوای ڕوخانی شوره‌وی و كامپی خۆرهه‌ڵات و ئه‌و پێشه‌وه‌ چونانه‌ی دیموكراسیه‌ت له‌ بواری یاسای هه‌ڵبژاردن و به‌شداری هه‌مووان تیایداو زه‌مانه‌تی به‌شێكی باش له‌ ئازادییه‌كان ناویه‌تی, وه‌ ناشرینی و قێزه‌ونی چه‌مكی دكتاتۆری, و خراپ به‌كار هینانی چه‌مكه‌كه‌ له‌ رابردوودا به‌ناوی ماركسیزمه‌وه‌ كه‌ ده‌ریایه‌ك خۆێنی به‌هۆوه‌ رژێنراوه‌, ئه‌مڕۆ ماركسیش له‌ ژیاندا بووایه‌, هه‌وڵی گۆڕینی چه‌مكه‌كه‌ی ده‌دا, رایده‌گه‌یاند كۆمۆنه‌ نموونه‌ی دیموكراسی راسته‌وخۆی پرۆلیتاریایه‌.
كۆمۆنه‌ قازه‌ ره‌شه‌كه‌ی دیموكراتی و دادپه‌روه‌ری بوو, ئه‌وپه‌ڕی دیموكراسیه‌تی تێدا جێبه‌جێ كرا, تا ئێستا پاریسیه‌كان كه‌ قیبله‌نه‌مای بیركردنه‌وه‌ی داهێنه‌رانه‌ن له‌ سیاسه‌ت له‌ جیهاندا پێی نه‌گه‌یشتوون, بۆیه‌ پێویسته‌ ده‌سته‌واژه‌كه‌ بگۆڕێت, هه‌رچه‌نده‌ ده‌شێت بۆ هه‌نده‌ك ئه‌مه‌ كفره‌ گه‌وره‌كه‌ بێت.

لە دیمانەیەكدا تاریق عەزیز دەیگێرێتەوە” تاڵەبانی بە سەدامی وت دەتبەمە لاهای, سەدامیش لە وەڵامدا وتی بڕۆ لای خوا حەقتان بستێنن”, گەلی كوردیش بە دەست سەركردە سیاسیەكانیەوە تەنها دەرگای خوایان بە دەستەوە ماوە بۆ سكاڵا كردن و قەرەبوكردنەوەی ستەمەكانیان, ئەویش تەنها تەسكییەی دڵە, دەرگای دادگا لە رویان داخراوە, بۆ دەرخستنی حەقیقەتی تاوانەكان و چارەنووسی خۆشەویستەكانیان و رزگار نەبوونی تاوانباران لە سزا, ستەمكاران مێژوو چۆن بە قازانجیانە ئاواشی دەنووسنەوە, سەیری بیرەوەریەكانیان بكەن, خاڵییە لە هەڵەو تاوان و داوای لێبوردن كردن, دەڵێی مەسیحێكی ئەفسوناوین سیاسیەتیان كردووە, هەمیشە لا رومەتی چەپیان بۆ زلە ئامادەكراوە, دەڵێی رۆستەمێكن لە هەموو جەنگەكان بە بازوی ئەوان سەركەوتن تۆماركراوە, دەلێی ماندیلا و هۆشیمنە و گاندی و لینین و ماركس … هاوكات هەمووی لەواندا كۆبۆتەوە, هەموو دانا, زانا, مرۆڤ دۆست, یاسا دۆست, زاهید, گیرفان خاڵی,پیشكەوتنخواز و پاڵەوان و ژینگە پەرست, …… هتد.
ئێمە ئەوە چاك دەزانین وەك چیرۆكی فرانكنشتاین لە جیاتی سەركردە بۆ رزگاری و دادپەروەری كۆمەڵایەتی, دێوە زمەمان بۆ مەرگ و برسێتی بەرهەم هێناوە, گۆڕانكارییە جیهانیەكان نەبوایە, ناوچەكە فڕێ نەدرایەتە ناو روداوە گەرمەكانەوە, ئێستا لە دوای سفرەوە دەبوین ئەگەر چاوەڕوانی بەرهەمی ئەوانمان بكردبایا, گەل لەژێر دەستی سەدام و ئەوانیش لە كەرەج و سەقزو نەغەدە خەریكی قاچاخچێتی و پینەدۆزی و سێۆ رنین خۆیان بوون, لە زۆر بۆنەو كاتدا داوا دەكەین وڵاتان لە پێشیانەوە عێراق بە فەرمی داوای لێبوردن لە كورد بكات لە بەرامبەر تاوانەكانی كە لە رابردوودا سەدام حوسێن و ئەوانی دی ئەنجامیان داوە بەرامبەری, داوا دەكەین تاوانباران دادگایی بكرێن ….., داوا دەكەین قەرەبومان بكەنەوە, داوا دەكەین و داوا دەكەینەوە……., كەچی لەملاوە كۆمەڵێكی دیكە لەناو خۆماندا, فەرمانڕەواو دەسترۆیشتوو قسەرۆیشتوو و گیرفان رۆیشتوو, چ ئەوانەی ماون یان ئەوانەی ئۆغریان كردووەو ژیانیان جێ هێشتووە, هەمان داواكاری دەیان گرێتەوە, ئەوەی تاوان بكات, تاوانبارە, تاوان و تاوانبار یەكتر تەواو دەكەن, سنوری جیاكاری نییە بۆ ئەوەی كەسێك تاوان بكات تاوانبار نەبێت, تەنانەت تاوانی مەزنیان ئەنجامداوە, مافی ژیانیان لە مرۆڤەكان بە تاك و بە كۆ لە دەرەوەی دادگا سەندۆتەوە, دیلیان بە پێچەوانەی رێكەوتنامەی جنێف لە بری پابەندی بە كۆمەڵ و تاك كوشتووە, قوماریان بە چارەنووسی هاووڵاتیانی سڤیلەوە كردووە, بە هەڵەكانیان گەلیان بەرەو جینۆسایدكردن و مەرگ بردووە, كەچی هەمان داواكاریی بەرەو رویان ناكەینەوە لەوەی داوای لێبورن بكەن لە قوربانییەكانیان, قسەی هەندێك لە تۆمەتباران هەندێك راستی تێدایە كە دەڵێن ئێمەش وەك ئەوان, لە روی یاساییەوە تاوان هەر یەكە كام بەرەی ناكۆك بیكات, سزا هەر سزایە, پێناسیش بۆ بكەر هەر یەكە, نابێت بە ئەندازەی تاڵە مویەك جیاوازی بكرێت, دادپەروەری لاسەنگ دەبێت, ئەوانیش لە لای خۆیانەوە پێشێلكاری زەقی مافی هاووڵاتیانی كوردستانن و پێویست دەكات لە سزا رزگاریان نەبێت, ئەگەر دەمانەوێت قەرەبووی قوربانیان بكەینەوە و ماف بگەڕێتەوە بۆ مەزڵومان, یاداوەرییەكان وەك حەقیقەت تۆمار بكرێن, دادوەری پارچە پارچە ناكرێت, بەڵكە دادپەروەری پاكێجێكی یەك جەستەیە و تاوانیش هەركێیەك ئەنجامی دابێت سزای یەكەو ناسنامەی خاوەنەكەشی تاوانبارە, لە پلەو پۆست و ئینتماو زۆری هەوادار و پیاو چاكی و لێهاتووی و خۆشەویستی ئێستاو دەسەڵاتی تۆمەتبار, شەرم لە چەپڵەكان ناكات, یاسا بۆ هەمووانە بە یەكسانی و دەبێت هەموو ملكەچ بن بۆی, دەبێت لێكۆڵینەوە لە كۆی مەرگەسات و تاوانەكان بكرێت و هەموو بەرامبەر مێژوو بكرێنەوە, ئەدی ئێمە بە چ رویەكەوە ماف بە خۆمان بدەین داوا لە مرۆڤدۆستانی نەتەوەی سەردەست بكەین دان بە هەقیقەتی تاوانەكاندا بنێت, ئەگەر حەقیقەتی تاوانەكانی ئەوانەی خۆمان بشارینەوە, تاوان بە بنەماكان و یاساكان دەپێورێن, نەك بە كەسایەتی بكەر, تەنانەت دەبێت تاوان رێگری بكات لە دەسەڵات و هێزی كەسی بكەر.

لە ساڵی 2003 بۆ 2004 بۆ یەكەم خول كە تاڵەبانی بوو بە سەرۆك كۆماری عێراق, بابەتێكم نووسی لەسەر ئەوەی سەرۆك داوای لێبوردن بكات لە گەلی كورد لە پای تاوانەكانی هەڵەبجە و ئەنفال و تاوانەكانی دی,پێش ئەوەی ببێتە داواكاری رێكخراوەكان و جەماوەر, چۆن پێ هەڵشاخانێك بەرەو روم بونەوە, تەنانەت ویستیان پەلاماری جەستەیشم بدەن لە ئەوروپا, كە داوای لێبوردنكردن بۆتە نەرێتی باوی سیاسی, ئەمە لە كاتێكدا باسی تاوانەكانی خۆیان ئەو كات بڤە بوو, تەقدیس كردنی سەركردە و بە موقەدەس كردنی هەڵەو تاوانەكان بۆ خۆی كارەساتبارترە لە تاوانەكانی دوژمنان, پێویستە بە یاسا سزای بۆ دابنرێت, نكۆڵیكردن دەروازەی ستەمكاری دەكاتە سەر پشت لە وڵات بۆ داهاتوو, تا رزگار نەبین لەو موقەدەسە رەنگاو رەنگانە, ئەوا كۆیلەداری بە زۆر رەنگ و جۆر دوبارە دەبنەوەو تاوان بەرهەم دەهێننەوە .

قەت سیاسیە دەسترۆیشتوەكانی ئەمرۆی گۆڕەپانی سیاسی كوردستان ئەم داوایە ناكەن لە دەسەڵاتدارانی بەغدا, بۆ جارێكیش لەسەر مێزی گفتوگۆكانیان باسی لێوە نەكراوە, بگرە ئەوەی رقیان لێی ببێتەوە ئەم دەستەواژەو داواكاریانەیە, چونكە دەترسن پێیان بڵێن لە خۆتانەوە دەست پێبكەن, ئەمانە ستافێكی سیاسین زۆربەیان شارەزاییان لە یاساكان و جاڕنامە گەردونیەكانی مافی مرۆڤ هەیە, ئەوان دەزانن داوای لێبوردن كردن یانی چی؟, بۆچی؟, كەی و لە كوێ بەكار دێت؟, دەزانن دادگاییكردن یانی چی؟, چی بە دوادا دێت؟, دەزانن قەرەبوو كردنەوە چییە و بۆچی دەكرێتەوە؟, دەزانن یاداوەری و دەرخستنی راستیەكان و گەڕانە بە دوای مافدا, ئەوان دەزانن خۆیان چیان چاندووە؟, بۆیە ئارەزوویان لە دورینەوەی نییە, بەم حاڵەتەوە گەل لە كارەساتێكەوە بەردەوام بەرەو كارەساتی گەورەتر دەگوازنەوە.

ئەوان رۆژانە دەبینن لە سەر بڵاو كردنەوەی هەواڵێكی هەڵە لە پانتایی جیهان, داوای لێبوردن لە گوێگران و بینەران و خوێنەران و ماف پێشێلكراوان دەكرێت, دەزانن كە رێزلێنانێك بە هەڵە دەخوێنرێتەوە داوای لێبوردن دەكرێت, دەزانن وشەیەكی ناشرین بە یەكێك دەوترێت دادگا بەر دەرگایان لێدەگرێت, كەچی ئەمان لە رابردوودا تاوانی زۆر گەورەیان كردووە كەچی بێدەنگن, وەك ئەوەی مرۆڤایەتی لە دەیان ساڵی داهاتوو لە گۆڕیان دەر نەهێنێتەوەو دادگایان نەكاتەوە لە سەر رابردوو, وەك دادگاییكردنەكەی عەبدوالمەلیك بن مەروان, ئەبو العباسی سەفاح و تەنانەت كۆڵۆمبس و هەموو ئەوانەی پشكدار بوونە لە كۆیلەداری, دەزانن روداوێكی وەك جۆرج فلۆید هەموویان لە مێژوودا رادەماڵێت…. دەزانن ئەو تاوانانەی كردویانە قورس و نێونەتەوەین و تێپەڕبوونی كات و گۆڕینی شوێن هەر بە زیندویی دەیان دەهێڵێتەوە, كەمیش نین ئەو سیاسی و تۆمەتبارانەی دوای مردنیشیان مێژووە دروستكراوەكان و چەپَڵەكان دادیان نادات و بە تاوانبار خراونەتەوە ناو مێژوەوە, دەزانن ئەوان خەڵكیان بێ دادگایی بەرەو مەرگ رەوانە كردووە, رێزیان لە پەیمانامەو پرۆتۆكۆڵە جیهانیەكان تایبەت بە مرۆڤ و دیلەكانی جەنگ نەگرتووە, بە كۆمەڵ دیلیان لەسەر ناسنامەی سیاسی كوشتووە, خەڵكیان وەك قەڵغانی مرۆیی لە جەنگەكاندا بەكار هێناوە, بانكیان تاڵان كردووە, پێش سوپای وڵاتان كەوتوونەو هاووڵاتیانی سڤیلیان فڕێ داوەتە ناو جهەنەمی جەنگەوە, شەڕی درێژ خایەنی ناوخۆییان هەڵگیرساندووەو بە بلۆك سەری دیلیان پان كردۆتەوەو بە تەور لە سەری زیندانیان داوە, سەدانیان بێ سەروشوێنكردووە, زمانی قسەكردن و پەنجەی نووسینیان بڕیوەتەوە, سامانی سەر زەمینی و ژێر زەمینیان تاڵان كردووە, مناڵ و نەوەكانیان كردووە بە دێوەزمەی داهاتوو …… ئەرێ گەلۆ لە سەردەمی داوای لێبوردنەكان كە ئەمرۆ تیایدا دەژێین هەموو ئەوانە وەك ئەركێكی ئەخلاقی و سیاسی هەقی داوای لێبوردنكردنیان نییە؟؟, ئەرێ ئەوان مەزنترن یان پاپای ڤاتیكان هەر رۆژەی لەسەر كردارو بۆچونێكی موقەدەسی رابردوو داوای لێبوردن دەكات, كە بۆ خودی خۆشی ئەنجامیانی نەداوە, ئەو نەرێتانەی دوێنێ موقەدەس بوون, ئەمڕۆ پیرۆزییان لە دەست داوە, هەموو موقەدەسەكانی ئەمرۆش سبەینێ پیرۆزییەكانیان لە دەست دەدەن و روی تاوانەكان هەڵدەماڵدرێن.

راستە سیاسیەكان بە تایبەت كوردەكان خۆیان بە زیرەكترین و لێهاتوترین و نمونەی باڵا دەزانن, دەروێشەكانیشیان كە لە خەڵوەتدا خەریكی سەربادانن, سەربادان هەمیشە عەقڵ لە مرۆڤەكان وەردەگرێتەوە.
ئەگەر ئەوان رۆژانە داوای لێبوردن لە هاوسەرو مەعشوق و منداڵەكانی خۆیان لە بەرامبەر بچوكترین و بێبایەخترین شتدا دەكەن, ئەوا پێویستە لە بەرامبەر ئازارێكی قورس كە بە بەرامبەرەكان و بنەماڵەكانیانیان گەیاندووە داوای لێبوردن بكەن, ئیتر نهێنی نەبوونی بوونی نەرێتی ئاوا لە كۆمەڵگای ئێمە لەمڕۆدا ئاسایی بێت ئەوا بۆ سبەی كەماسییەكی گەورەیە, خاوەنەكانیان دادگایی دەكات ,
نهێنیەكانیان هەموو كات بە شاراوەیی نامێننەوە, گەلیش مافی خۆیەتی بێبەری نەكرێت لە زانینی راستییەكان و گەیشتن بە دادپەروەری, نەخوازەلا بنەماڵەی قوربانیان.

تۆنی بلێر سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا داوای لێبوردنی لەسەردەمی كۆیلەداری كرد لە ساڵی 2006, هەرچەندە نەك خۆی بەشدار نەبووە تیایدا, بگرە زیاتر لە 185 ساڵە لە وڵاتەكەی هەڵوەشاوەتەوە, غۆردن براون لە 2010 داوای لێبوردنی لە ناردنی دەیان هەزار منداڵی بەریتانی بە زۆر بۆ ئوسترالیاو نیوزلەندە كرد, دیڤید كامیرۆن داوای لێبوردنی لە قوربانیانی یاریەكەی ساڵی 1989ی هیلیسبیرۆ كرد, ئیبرام نیكۆڵن سەرۆكی پێشوی ئەمەریكا داوای لێبوردنی لەسەر جەنگی ناوخۆیی كرد, ریتچارد نیكسۆن داوای لێبوردنی لە واتەر غێت كرد و بەو هۆكارە دەستیشی لەكار كێشایەوە, ریگان لەسەر ئێران گێت داوای لێبوردنی كرد, كیلنتۆن كە گەورە دەوڵەمەندانی ۆڵ ستریتی داوەتی كۆشكی سپی كرد بۆ كۆكرنەوەی بەخشش بۆ پارتی دیموكرات كە زانرا داوای لێبوردنی كرد, كیسنجەر لەسەر هاوكاری ئەمەریكا بە كودەتا چییەكانی شیلی بە سەرۆكایەتی بینۆتشە داوای لێبوردنی كرد, كە تا ئێستا لە دادگای شیلی داواكراوە بە تۆمەتی هاوكاری كودەتا بەسەر حكومەتی چەپگەرای شیلی بە سەرۆكایەتی سیلفادۆر ئەلیندی, وەلێ ئامادەی دادگا نابێت, دیكلیرك و ماندێلا داوای لێبوردنیان كرد, دیكلیرك لەسەر سیاسەتی ئاپارتاید, ماندیلاش لە بەرامبەر ئەو بێتاوانانەی بونە قوربانی لەسەردەمی خەباتی چەكداری, كەچی خۆیان كۆتاییان بە ئاپارتایدو زەبروزەنگ هێنا,حكومەتی كەنەداو ئوسترالیا داوای لێبوردنیان لە كۆمەڵكوژی هاووڵاتیانی رەسەنی ئوسترالیاو كەنەدا كرد, بە گشتی سەردەمی ئێستا سەردەمی دادگایی سەركردەكانە لەسەر تاوانەكانی رابردوو و داوای لێبوردنیانە لەبەرامبەر پێشێلیە زەقەكان چ ئەوانەی خۆیان كردویانە یاخود بەهۆی دەسەڵاتەوە بۆیان ماوەتەوە.

سیاسییە دەسترۆیشتوەكانی كوردیش مردووەكان فریا نەكەوتن و هەلەكەیان لەدەست چوو,ئەوانەی ماون پێش ئەوەی نەوەكانی داهاتوو لە گۆڕەكانیان دەریان بهێنن و دادگاییان بكەن, خۆیان دان بە راستیەكاندا بنێن و داوای لێبوردن بكەن و ئیعتیبار بۆ قوربانیەكانیان بگەڕێننەوەو زەرەر مەندان قەرەبوو بكەنەوەو رێز لە یاداوەریان بگرن و مۆنمێنتیان بۆ دروست بكەن و چیرۆكی تاوانەكان بكەنە ناو یاداوەرییانەوەو راستییەكان ئاشكرا بكەن.
دەبێت مێژوو وەك خۆی قەبوڵ بكەین, نەك وەك ئەوەی لە یاداوەری سیاسیەكان نوسراونەتەوە, نابێت راستیەكان بشێوێنرێت, هاشا لە تاوانەكان بكرێت, لادەرانی مێژوو تاسەر ناتوانن خۆڵ بكەنە چاوی راستیەكانەوە, هەر كەسێك هەڵەی كرد پێویستە دان بە هەڵەكەیدا بنێت و داوای لێبوردن بكات پلە و پۆستی هەرچیەك بێت و دەسەڵاتی سیاسی و مەعنەوی چەندە گەورە بێت,پێویستە بەرەو روی مێژوو ببینەوە لە هەموو كاتەكان ,پێویستە راستی بە گەل بوترێت, ئەم پێویستیانە هیچی لە لایەن سیاسیەكانی كوردەوە بە تایبەت دەسەڵاتدارانەوە جێ بەجێ نەكراوە, مێژوو هەر ئەو بەشە نییە ئەوان یاداشتیان كردووە, بەڵكە بەشە گەورەكەی لای قوربانیانە, ئەوەش لە داهاتوودا پشكنینی بۆ دەكرێت, مێژوو وەك هەر زانست بەردەوام لە گۆڕانە لە دوای گەیشتن بە حەقیقەتی نوێ.
پێویستە لە یاداوەری هەڵەبجەوە, لە هێنانی پاسدارو رێگا گرتن لە دەرباز بوونی خەڵك و تاڵانكردنی بانكەكەی تا تاڵان و بڕۆی قوربانیان و ….. دەست پێ بكرێت, لەم یادەدا هەموو بەشداربووان لەو مەرگە ساتە داوای لێبورن لە قوربانیان و شاری هەڵەبجە بكەن و قەرەبووی زیان لێكەوتووان بكەنەوەو نهێنیە شارەوەكانی ئەو رۆژگارە ئاشكرا بكەن .

هەڵەبجە تاوانێكی هەتیووە, بێ باوكە, دەبێت بە باوكەكانی ئاشت بكرێتەوەو راستییە تاڵەكانی ئاشكرا بكرێن, هەموو ئەوانەی بەشێك بوونە لە تاوانەكە جارێكی دیكە بهێنرێنە بەردەم دادگاییكردن, هیچ بەهانەیەك بۆ راكردن لە رابردوو نییە, چونكە داهاتوو قەبوڵی ناكات.
پێویستە بە مێژوودا بچینەوە, هەڵەبجە ئازاد نەكرا, بگرە وێرانكرا, هێزی وێرنكەر پێویستە بەرەو روی دادگا بكرێتەوە.

عەلی مەحمود محەمەد

كورتەیەكی مێژویی لەسەر پۆلیڤییا

پۆلیڤییا بەناوی سیمۆن بۆلیڤوار (1738-1830) ەوە ناو نراوە , كە زۆر لە وڵاتانی ئەمەریكای لاتینی ڕزگار كرد لە داگیركاری (كۆڵۆمبیا, فەنزویلا, پیرۆ, پۆلیڤیا), پۆلیڤار ئەو ناوەیە بێ سڵەمینەوە چەپەكانی فەنزویلا ناویان هەڵگرتووە و شانازی پێوە دەكەن, خەونەكانی سیمۆن بۆلیڤوار لە دادپەروەری و ڕزگاری و یەكخستنی ئەمەریكای لاتین تا ئەمڕۆ بە زیندوویی ماوەتەوە .
ئەم وڵاتە پۆلیڤیا چۆن بە وڵاتی راِونانی سەرۆك بەناوبانگبوو, هاوكات لە ڕابردووشدا وڵاتی كودەتا سەربازییەكانیش بووە, لە ماوەی 162 ساڵدا 1189 كودەتای سەربازی بەخۆوە بینیوە, وێڕای دواینەكەی بە سیناریۆو ئارایشێكی نوێ بەڕێوە چوو, بۆیە بەردەوام لە ناجێگیری سیاسیدا بووە, تا مۆرالیس هات ماوەی حوكمڕانییەكەی زۆرترین ماوەو ئاسایشترین كاتەكانی حوكمڕانی بوو لە مێژووی وڵاتدا, هۆكاری هەموو ئەوانەش ئەو هەژاری و پاوانكردنی دەسەڵاتە بوو لە لایەن كەمایەتیەكی سپی پێستەوە .

ئەم وڵاتە تژییە لە چیرۆكی كوشت بڕو جیاكاری بە ئەندازەی ئاپارتایدەكەی باشووری ئەفریقا, نموونەیەك بچوك لە كاتێك كرێكارانی قەسدیر مانیان گرتبوو بۆ زیادكردنی كرێكانیان, خاوەند كورهكان سوپایان بانگ كرد بۆ لێدانیان, لە ئاكامدا كرێكارانی كانەكان لە كۆمەڵكوژی كاتافا لە 21-12-1942 دا , 19 كرێكار كۆمەڵكوژ كران و 49ش بریندار كران, لە ساڵی 1943 ەوە ئەو یاداوەریبە كراوەتە رۆژی كرێكارانی كانەكانی پۆلیڤیا.
بزووتنەوەی نەتەوەیی شۆڕشگێڕ كە لایەنگری لە كرێكاران و هندییەكان دەكرد ساڵی 1951 گەیشتە دەسەڵات كودەتایان كرد بەسەریدا, كە لە بەرنامەیاندا بوو ژیانی كرێكاران باش بكەن .
پۆلیڤیا پێشەنگی شەپۆڵە شۆڕشگێڕییەكان بوو لە ئەمەریكای لاتیین, لە ساڵی 1952 كورەكانی بەرهەم هێنانی قەسدیر خۆماڵی كرا, لە سەرەتای ئەبریلی 1952 شۆڕشی كرێكاری لە پۆلیڤیا هەڵگیرسا, یەكێتی كرێكاران چەند مانگ دەسەڵاتداربوون , دوایی ئەو جارەش خەڵتانی خوێنكرا,خەباتی ساندیكایی و خەباتی هندیەكان (سی ئۆ بی) , 5 ساڵی خایاند تا بە تەواوی سەركوتكراو كودەتای سەربازی بەسەردا كرا.
پۆلیڤیا لە رێكەوتی 10-10-1982 لە دیكتاتۆریەت ڕزگاری بوو, پاش 11 ساڵ دەسەڵاتی سەربازی لە وڵات .

سندوقی دراوی جیهانی دیارییەكانی بۆ پۆلیڤیا
لە نێوان ساڵەكانی 1925-1929دا, وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا ساڵانە 200 ملیۆن دۆلاری وەبەرهێنان كردووە لە وڵاتانی ئەمەریكای لاتین , لە بەرامبەردا ساڵانە300 ملیۆن دۆلار قازانجیان دەسكەوت بووە , قازانجەكان 150% ی سەرمایەگوزاریەكە بووە , نەوتی فەنزویلا و كانەكانی پۆلیڤیا و شیلی و سامانی كوبا ئامانجی چاوچنۆكی ئەمەریكا بوو لە مێژوودا .
لەو ساوە خەڵكی ئەم وڵاتە هەستیان بەوە نەكردووە لەو دیو سنورەكانەوە بە تایبەت لە لایەن ولاتە ئیمپریالیەكانەوە خێرو بەرەكەتیان بۆ بێت, بەڵكە گومانیان لە دەسكە گوڵە دیارییەكانیشیان هەبووە , ساڵی 1985 سەرۆك ڤیكتۆر باز ئستنسورو لە بزووتنەوەی نیشتمانی شۆڕشگێڕ بڕیاری ژمارە 21060ی دەركرد , بەو بەیانە دەرگای وڵاتی خستە سەر پشت بۆ ئابووری بازاڕ , ئەمەش زەنگی پیادەكردنی نەخشە نیو لیبراڵیەكان بوو لە بواری ئابوریدا, یەكەم دیاری ئەو بڕیارە بۆ خەڵكی پۆلیڤیا دەركردن و بێكاركردنی 25000 كرێكاری كانەكانی قەسدیر بوو.
یەكێك لە سەركەوتنەكانی بانكی جیهانی و سندوقی دراوی جیهانی كە بە شانازیەوە تا ئێستا باسی لێوە دەكەن و بە سەركەوتنی دەزانن بۆ دەزگاكەیان, ڕزگاركردنی پۆلیڤیا بوو لە قەیرانی ئابووری ساڵی 1985, لە ڕێگەی كەمكردنەوەی كاربردی كۆمەڵ ئەمەش وەك نموونەیەك سەركەوتوو بە ولاتانی خۆرهەڵاتی ئاوروپا ناسێنرا, تا ئەزموونی لی َوەربگرن و كاری لەسەر بكەن, لەو چاكسازیەدا كۆمپانیای كانەكان فرۆشران, بێكاری زیادیكرد, هەقدەستی كرێكاران دابەزی, ئابووری پوكایەوە, جیاوازی چینایەتی چووە سەر, نرخی ئاو بەرز بوەوە, خزمەتگوزاری كەمكرایەوە, پشتگیری لە پێداویستییە زەرورییەكان ژیان نەما , بە كردار هەمووان ئەمانە كران, هەرچەندە سەردانی بانكی دراوی جیهانی بكەیت لەسەر دەرگای چونە ژورەوە نووسراوە” خەومنان جیهانێكی بێ هەژارییە” وەلێ رێك پێچەوانەكەی دەكەن وەك ئەوەی لە پۆلیڤیا باسمان كرد.

لەگەڵ زۆربوونی دوكانی ئارایشت وئۆتۆمۆبێلی مۆدێل باڵا لە شەقامەكاندا, سواڵكەرەكانی سەر شەقامەكانیش زیادیان كرد, داهاتی تاك دابەزی بۆ سێ یەكی ساڵی 1980, ئەو هەژارییە بوو ئێستاش كە باسی ئەو دەزگا نێو دەوڵەتیانە دەكرێت هەژارانی پۆلیڤیا هێڵنجیان پێی دێتەوە لە تاوا دەڕشێنەوە, بۆیە نیولیبراڵیەت لای ئەوان بۆنی لە كەلاك ناخۆشترە, هەر دەرەكەوێت بە چاو ورگیان نا, بەڵكە بە لوتیان لەو دیو سنورەكانەوە هەستی پێدەكەن.
لە نەوەدەكان بە تایبەتیكردن كەرتەكانی نەوت و گازیشی گرتەوە, بەمەش دەرگا بۆ دزینی ئەم دوو كەرتە گرنگەی ئابووریش خرایە سەر پشت, تایبەتیكرن هەر بە نەوت و گازەوە نەوەستا بگرە ئاوی خواردنەوەشی گرتەوە, لە سەرەتای نەوەتەكان سندوقی دراوی جیهانی بە تایبەتیكردنی كەرتی تایبەتی سەپاند بەسەر دەسەڵاتداراندا, لە ئەنجامدا سەدان خۆپیشاندان سازكرا, پاش ئەوەی هەژاران خواردنەوەی ئاویشیان لێ گرانكرا و نەیانتوانی كرێی ئاو بدەن, بەهۆی زیادكردنی نرخی بۆ 20دۆلار , كە پێنج یەكی داهاتی تاك بوو, بەمەش جگە لە برسَتی, ئابووری لیبراڵی تێنویەتیشی بۆ هەژارانی پۆلیڤیا بەدیاری هێنا, بە وتەی وەزیری ئەشغالی ئەوكاتی پۆلیڤی 40000 خێزان لە لاباز ناتوانن كەڵك لە ئاو وەرگرن بەهۆی هەژارییەوە, ئەمە وتەی شایەدحاڵەكانی تێنوییەتی نییە, بەڵكە قسەی كەسێكە لە زوەكەوە لەبەر خواردنەوەی خواردنەوە كهولییەكان بەكارهێنانی ئاوی واز لێهێناوەو پۆلیسی بە وەفای بەردەرگای سندوقی دراوی جیهانییە.

لە ڕاپرسیەكدا كە لە مانگی یۆلی ساڵی 2004 دا ئەنجامدرا , ڕێژەی 84,64% ی خەڵك لەگەڵ چاكسازی یاسای سوتەمەنی بوون , 92,2% لەگەڵ خۆماڵی كردنی سوتەمەنی بوون , واتە دژ بەو بڕیارانەی 39 ساڵ پێشتر بڕیاری لەسەر درا, لە ئەمەریكای لاتین بە شێوەی گشتی ئاراستەی جەماوەر دژ بە ئابووری بازاڕی ئازاد و هەنگاوە لیبراڵیەكانە لە بواری ئابووری .
لە بەرواری 11-1-2005 كۆمپانییای سویالونیزی ئاو بەهۆی ناڕەزایەتی جەماوەری تێنوەوە لە وڵات دەركرا, كە لە بەرواری 1997 ەوە لە پۆلیڤیا كاریان دەكرد لە شاری لاباز, كە نرخی بەشداریكردنی ئاوی لە هەندێك ناوچە 600% بەرز كردبوەوە .
لە ئەبریلی 2004دا, لە كوشابامیا لە ئەنجامی ئەو ناڕەزایەتیانەی بزووتنەوەی بەرهەم هێنەرانی كۆكا ئەنجامیان دا,كۆمپانیای بتشلی ئەمەریكی دەركرا, لەو كاتەدا سەرۆكی لیژنەی ئاو ئۆسكار ئۆلیفەرا وتی: بزووتنەوەی كۆمەڵایەتی لە هەژارترین وڵاتدا سەركەوتنێكی مەزنی بەسەر سستەمی جیهانگیریدا داسەپاند, ئەمە سەرەتایەكی گرنگ بوو بۆ خەباتی جەماوەری لە ئاستی جیهانیدا, ئاخر چۆن دژی نەوەستنەوە چاكسازییە ئابووریەكان جگە لە برسێتی و هەژاری هیچی بە دیاری نەهێناوە بۆیان, داهاتی تاك لە 25 ساڵی پێش ئەو چاكسازییە لە 940 دۆلارەوە گەیشتۆتە 960 دۆلار, كەچی هەڵئاوسان بەردەوام لە بەرز بونەوەدابوو لەو ماوەیە, خزمەتگوزاریە گشتیەكان لە نەماند بوو, 58,6%ی خەڵك بە پێی INF لە ژێر هێڵی هەژارییەوە بوون , بە تایبەت لادێنشینەكان نزیك بە تەواویان لەژێر هەژاریەوە دەژێان, بە بەهێزترین مایكرۆسكۆبیش بگەڕایتایە دەرچویەكی زانكۆت تیایاندا نابینییەوە .

بۆچی هەڵبژاردنی پۆلیڤیا لە لایەن جیڤاراوە؟
بەڕێكەوت بوو جیڤارا پۆلیڤیای بۆ قوناغی دووەمی شۆڕشكردن لە ئەمەریكای لاتین هەڵبژارد یان دوربینی و پلانێكی ورد بوو؟, زۆرێك دوای مەرگی جیڤارا هەڵبژاردنی پۆلیڤایان لە لایەن ئەوەوە بۆ شۆرشكردن بە هەڵە زانی, ئاخر ئەوانە یان شارەزای مێژوو نەبوون, یان خوێندنەوەی وردو قولیان نەبوو بۆ ئاستی ئامادەیی هەژارانی پۆلیڤیا بۆ ڕزگار بوون لە چەوساندنەوە, لە كاتێكدا لەو سەرو بەندە زۆرینەی وڵاتانی ئەمەریكای لاتین بزاڤی چەكداری چەپگەرایانەی لێبوو, نزیك 25 بزووتنەوەی چەكداری لە كاردا بوون, ئەو هات ژمارەیەكی نوێی بۆیان زیادكرد, راستە جیڤارا خەباتە چەكدارییەكەی بە هاوكاری سیای ئەمەریكی لە ماوەیەكی كورتدا لە لایەن راستگەرا ئۆلیگارشییە پۆلیڤیەكانەوە سەركونكراو تێكشكا, بە مەرگی خۆی كۆتایی هات, ئەو خەونەی بە كرێكارانی كانەكانی قەسدیر و هندییە سورەكانەوە بەستبویەوە لەو كاتەدا هیچی لێ شین نەبوو, لەگەڵ مەرگی ئەودا شۆڕشی چەكداریش هەرەسی هێنا, هەرچەندە ئەمساڵ حكومەتی كودەتاچی رەگەزپەرستی پۆلیڤی یەكەم وڵات بوو لە جیهان ئاهەنگی یادی مەرگی جیڤارایان گێڕا, بە پێچەوانەی هەموو جیهانەوە, بەڵام بینیمان دوای 53ساڵ لە مەرگی جیڤارا, لە هەموو كوچەو كۆڵانێكی لابازدا لە پێشەوەی جەماوەرەوە ئامادەی ڕاپەڕینەكانە, لەسەری هەموو شەقامێكدا لەناو باریكاردەكانە, لە ژوری سەری هەموو ماڵە بێ سفرەكانەوە وێنەكەی هەڵواسراوە, لە ژێر سەرینی هەموو دڵدارەكان دەست لە ملیان خەوتووە , بە سەرسنگی هەموو كچانەوەیە, لەگەڵ هەموو هەناسەیەكدا فێنكیە بۆ ئەو جەهەنەمەی سەرمایەداری لەو كیشوەرە سازی كردووە بۆ هەژاران , ئەمجارەیان جیڤارا بە سەركەوتنەوە گەڕاوەتەوە بۆ پۆلیڤیا, نە سیای ئەمەریكی و نە دەسەڵاتدارانی كرێگرتە ناتوانن پێشی پێ بگرن, جیڤارا ئەمجارە پارتیزان نییە, كرێكاری كانەكانی قەسدیر ونەوت وگازو كێڵگە پان و بەرینەكانی لیسیۆمە, هیندیی و ژنانی هەژارە, پێغەمبەری ڕزگارییە بۆ گەلی ئەمەریكا لەو برسێتی و نەهامەتیەی كۆڵۆمبس بە دیاری بۆیانی هێنا, جیڤارا رێك ئەنتی كۆڵۆمبسە.
لە شەستەكان بەربڵاوترین وشە لە ئەمەریكای لاتین بڵاو ببوەوە وشەی شۆرش بوو, جیڤارا قارەمانی پیادەكردنی ئەو وشەیە بوو, شۆرش سێ گۆشەی ڕادیكاڵیەت لە ناوچەكە (ئیكوادۆر- فەنزویلا-كۆڵۆمبیا)ی تێپەڕاند ,هەموو ئەمەریكای لاتینی گرتەوە, ئەمڕۆ جیڤارا ئەو ناوەیە هەموو ئەمەریكای لاتین كردووە بە سێ گۆشەی شۆڕش , ئەمجارە لە ڕێگەی فیشەكەوە نا, بەڵكە بە دەنگەكانی هەڵبژاردن ئاڵای سەركەوتن لە وڵات بە دوای وڵاتدا لە كۆشكی كۆماریەكان دەچەقێنن, ئەمە گوڵ و لێرە سەمای بۆ بكەن .
جیڤارا هەرچەندە لە بزووتنەوەكەی تێك شكا, بەڵام كاریگەری لە جوتیارانی ناوچەی هەڵسوڕانی كرد, ئەمڕۆ وەك مەسیحێك لەو هەرێمانە سەیر دەكرێت خەباتی چەكداری تێدا ئەنجام دا.
لەیاداشتەكانی پۆلیڤییا كە لە نێوان 7-11-1966 بۆ 7-10-1967 نووسیویەتی, تیایدا نیگەرانی خۆی بەرامبەر كرێكارەكانی قەسدیر دەربڕیوە , كە بە ئەنجامدانی شۆڕش هەڵنەستاون , هەرچەندە ئەوكات لە ڕیزەكانیان پارتی كۆمۆنیستی پۆلیڤیا زۆر چالاك بوو, ڕاپەڕینی ئەوان لەو سەروبەندەدا كاری لەسەر ورەی گەریلاكان دەكرد, ئەگەری گۆڕینی پارسەنگی هێزەكان لە ئارادا هەبوو بە قازانجی گەریلاكان, جیڤارا بەشێك لە خەونەكانی لەسەر بنیات نابوو.
لە بەرواری 8-10-1967 زیاتر لە 1500 چەكداری ڕژێم بە هاوكاری دەزگای سیخوڕی سیای ئەمەریكی هێرشیان كردە سەر جیڤاراو هاوڕێكانی, كە ژمارەیان تەنها 16 گەریلا بوو, پاش 6 سەعات شەڕ ی قورس جیڤارا بە برینداری بە دیل گیرا و پاشان شەهیدیان كرد, بەڵام بەرگە خوێنینیەكەی لەبەر دانەكەندو بەردەوام بوو لە شۆڕش, بەو بەرگە دڵی جیهانی داگیركرد, ئێستا وا دەبینیین بە سەركەوتوویی گەڕاوەتەوە شەقامەكانی لاباز, شەوو ڕۆژ لە هەموو شەقامێكدا ئامادەیە گۆرانی ڕاپەڕین بۆ هەژرانی پۆلیڤیا و هەموو ئەمەریكای لاتین دەچڕێ .

پۆلیڤیاو گۆڕانكارییەكان

دوای 481 ساڵ لەدەسەڵاتدارێتی سپی پێستەكان بەدوای گەشتە وێشومەكەی كۆڵۆمبس و داگیر كردنی پۆلیڤیا لە لایەن ئیسپانیاوە لە ساڵی 1525دا, وە 183 ساڵ لە سەربەخۆیی وڵات, بۆ یەكەمجار پۆلیڤییە رەسەنەكان كە 68%ی دانیشتوانی وڵات پێك دەهێنن, نزیك 20%یش دو ڕەگی ئەوروپی- هیندییە سورەكانن و تەنها 5%یان ئەوروپین, كەسێكیان بوو بە سەرۆك لە وڵاتی كودەتا سەربازییەكان, كە جاری وا هەبوو تەمەنی كودەتاكان لەم وڵاتە تەنها یەك رۆژ بووە, توانی زۆرترین ماوە 14 ساڵ لەناو 183 ساڵەكەی سەربەخۆیی لەسەر تەختی دەسەڵاتدارێتی بمێنێتەوە, ئەویش ئیڤۆ مۆرالیس بوو, ئەو بە كرێكاری بیناسازی و دەستفرۆشی تا كرێكاری كشتوكاڵی دەستی پێكرد, بوو بە یەكەم سەرۆكی هاووڵاتیانی رەسەنی ئەمەریكا لە جیهاندا, وازی لە بەشێكی زۆری موچەكەی و كۆشكی كۆماری هێنا, بۆینباخی ببڕای ببڕای لە مل نەكرد, سادەو ساكار ژیا, خیانەتی لە وانەكانی جیڤارای مامۆستای نەكرد.
هەموو هێزەكانی دژ, لە ئەمەریكای باوەڕ بە تێزەكانی مۆنرۆوە” كە ئەمەریكای لاتین بە باخچەی پشتەوەی باڵەخانەكەیان دەزانن”, تا ئۆلیگارشیەكان و سپی پێستە دەسەڵاتدارەكانی رابردوو لە شارە دەوڵەمەند نشینەكەی سانتاكروزەوە, راستیستەكان بۆ كەنیسەی كاسۆلیك و ئینجیلیەكان و دژ بەرانی جیاكردنەوەی دین لە دەوڵەت و ژیاندنەوەی كلتورو داب و نەرێتی هاوڵاتییە رەسەنەكان, تا دەگاتە ئیلان ماسك خاوەندی كۆمپانیای تێسلا, هەموو ئەوانەی بە هەنگاوە چاكسازیەكانی مۆرالیس و بە گرتنە دەستی دەسەڵات زیانیان كردبوو,یان لە زیان دەترسان, لە 20ی ئۆكتۆبەرەوە كەوتنە هەوڵی كودەتا كردن, لە سەرەتادا بە ئەنجامدانی خۆپیشاندان و گەڕان بە دوای عەدالەتی هەڵبژاردنەوە, سوتاندنی ناوەندی هەڵبژاردن لە سانتا كروز, تا هەڵگرتنی قەناس و كوشتنی لایەنگرانی مۆرالیس و پەلاماردانی ماڵ و منداڵیان, لە كۆتادا هەڵگەڕانەوەی پۆلیس و كودەتای سەربازی, ئەوجا لە قۆناغی ئازادیخوازییەوە بۆ كوشت بڕی بێ پەردەو دژایەتی رۆژنامەنووسان و قەدەغەكردنی كەناڵەكانیان و راگەیاندنی حوكمی سەربازی, ژمارەی كوژراوەكانی سەردەمی كودەتا 11 جاری سەردەمی مۆرالیسی دەسەڵاتدارە لە ماوەی 14 ساڵ دەسەڵاتدارێتیدا, تەنها لە ماوەی 9 رۆژی یەكەمی گەیشتنیان بە دەسەڵات , كە بەشێكیش لەو قوربانیانەی سەردەمی مۆرالیس هەر قەناسە بەدەستەكان ئۆپۆزسیۆنی راستگەرای فاشیست كوشتیانیان, دوای كودەتاكە هەموو نەفەسێكی دیموكراسی قەدەغە كرا, وەك بەرەكانی شەڕ كۆپتەرە سەربازییەكان بە ئاسمانەوە بوون, گولە راستیەكان دڵەكانی سارد دەكردەوە, زیندانیەكان پڕ كران لە نەیاران, ترەمپ رایگەیاند گۆڕانكارییەكان هەنگاوێكی گرنگە بۆ دیموكراتیەت, بێشك لای ترەمپ دیموكراتیەتی سپی پێستی سەرمایەداری و سەفقاتی لیسیۆمی دواتر سەركەوتن و گرنگە.

كودەتاكەی پۆلیڤیا بۆ كرا؟
لە 231 ساڵی رابردوودا لە هەڵبژاردنی جۆرج واشنتۆنەوە لە ساڵی 1789, ئەمەریكا تەنها 16 ساڵ لە مێژووی خۆیدا بە ئاشتی تێی پەڕاندووە, وڵاتێكە لەگەڵ ئاشتی هەڵناكات, ولیام بلۆم فەرمانبەری پێشوو لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریكا دەڵێت: لە ساڵی 1945 ەوە ئەمەریكا 50 حكومەتی روخاندووە, ئەمەی پۆلیڤیاش بەشێكە لە هەمان سیناریۆ, ئەمەریكا كودەتاكەی بە شۆڕشی دیموكراتی دایە قەڵەم و وای وێنا كرد كە خەریكە نیوەی رۆژئاوای جیهان بە تەواوی دیموكراسی بێت, پاش ئەوەی لە زۆرێك وڵاتانی ئەمەریكای لاتین حیزبە راستڕەوەكان گەڕانەوە دەسەڵات بە هەڵبژاردن یاخود كودەتا وەك بەرازیل و ئیكوادۆر و پاراگوای و هندۆراس, وەك ئەوەی كودەتا سەربازییەكان رابردوو كە زۆرینەیان كۆمەڵكوژیان تێدا ئەنجامدرا ئەو ئەنجامی نەدا بێت.
هەردوو بیریاری گەورەی جیهانی چومسكی و فیجای براشاد لە وتارێكی هاوبەشیاندا سەبارت بە كودەتاكەی پۆلیڤیا نووسیان ئۆلیگارشی پۆلیڤی بە هاوكاری ئەمەریكا كودەتایان كرد.

بەڵام ئیلان ماسك خاوەندی كۆمپانیای تێسلا وتبووی كودەتای پۆلیڤیا پەیوەندی بە دیموكراسی و شتی واوە نییە, هێزی كۆمپانیاكانە كە لە گەڵ حكومەتی ئەمەریكا دژ بە حكومەتی پۆلیڤیا كە ئامادە نەبووە سامانی وڵات بە مەزادی ئاشكرا بفرۆشیت.
وتەكانی ماسك ئەو راستییەی سەلماندەوە كە ئەوەی كرا لە پۆلیڤیا كودەتای لیسیۆم بوو, وەك ناونرابوو.
دوای كودەتاكە وەزیری وزەی نوێی پۆلیڤیا نامەی نارد بۆ ماسك تیایدا نووسیبووی: پێشوازی هەر كۆمپانیایەك دەكەین تۆ بینێریت, هاوكات دوای كودەتاكە پشكی كۆمپانیای تێسلا بۆ بەرهەم هێنانی ئۆتۆمۆبیلی كارەبایی سەركەوت, چونكە لیسیۆمەكەی پۆلیڤیا حەیاتییە لەبەر هەم هێنانی پاتری ئۆتۆمۆیلی كارەبایی, بۆیە دۆڕانی كودەتاچییەكان بە توندی لە 18ی ئۆكتۆبەری 2020دا دۆڕانی ئیلان ماسك و كۆمپانیای تێسلاش بوو, سۆسیالستەكان كە سەركەوتن كۆمپانیای تیسلا 2,05%ی نرخی پشكەكەی دابەزی.

پۆلیڤیا 50 بۆ 80%ی یەدەكی لیسیۆمی جیهانی هەیە, لە باشوری رۆژئاوای پۆلیڤیا بە پانتایی 10582 كیلۆمەتر دووجار لە بەرزایی 3663 مەتر, بیابانێكی سپی پان و بەرینی لیسیۆمی لێیە, 15 ملیۆن تەنی دڵنیای یەدەكی لیسیۆمئ لە جیهانا هەیە, 8 ملیۆن تۆنی لە بۆلیڤیایە, بەڵام ئەگەر زۆرە ئەو یەدەكە زیاد بكرێت دەگاتە 60 ملیۆن تەن, لێ ئەویش كاتی دەوێت.
لە شوباتی 2019 كۆمپانیای چینی Xinjiang TBEA و كۆمپانیای Yacimientos de Litio Bolivianos سەر بە دەوڵەتی پۆلیڤی رێك كەوتن بە سەرمایەی 2,3 ملیار دۆلار, كارگای بەرهەم هێنانی پاتری ئۆتۆمۆبێل دابنێن 51%بۆ پۆلیڤیا, 49%بۆ چین بوو, لە بڕی ناردە دەەوەی لیسیۆمەكە, پاتری هەناردە بكرێت, كە پێشتر 82% ی داهات بۆ كۆمپانیاكانی فرە نەتەوەیی رۆژئاوا بوو, 18% بۆ گەلی پۆلیڤی بوو,” هەرچەندە تەنها پۆلیڤیا نییە, چین قەرز دەری یەكەمە لە ئەمەریكا لاتین, خەریكە لە ئاڵوگۆڕی بازرگانیش رەتی دەدات, ئاڵو گۆڕی بازرگانی لە 17 ملیار لە ساڵی 2002 ەوە بەرز بۆتەوە بۆ 315 ملیار دۆلار لە ساڵی 2019 ەدا لە كیشوەرەكە, ململانێی ئەمەریكاو چین لە ئەمەریكای لاتین تینی سەندووە, لە گەڵ هاتنە سەركاری حكومەتە پێشكەوتنخوازە پەمبەییەكان لە گەرمیدا سورتر دادەگەڕێت”پرۆژەیان هەبوو تا ساڵی 2030 , 41 كارگەی پاتری لیسیۆم دروست بكەن لە پۆلیڤیا,ئەمە تەنها خەون و هیوا نەبوو, پێشتر حكومەتە چەپەكەی پۆلیڤیا داهاتی نەوت غاز ی لە ساڵی 2005 كە تەنها 573 ملیۆن ۆلار بوو, گەیاندییە 3 ملیار دۆلار, ئێستا هەر سێ وڵاتی بەرهەم هێنەری لیسیۆم , هاوپەیمانی سێگۆشەی لیسیۆم پێك دەهێنن ” پۆلیڤیا, ئەرجەنتین, شیلی”, پێش كودەتاكە پۆلیڤیا لە گەڵ چینی و روسییەكان رێكەوتبوون پێكەوە لیسیۆم دەربهێنن و بەرهەمی بهێنن, كودەتاكە كۆتایی پێ هێنا.

مۆرالیسیان بۆ نەویست ؟
تۆباك كاتاری شۆڕشی بۆ سەربەخۆیی لە ئیسپانیاو رزگاربوونی هاووڵاتیانی رەسەن لە ساڵی 1781 بەرپا كرد, ئیسپانیەكان گرتیان, جەستەیان پارچە پارچە كرد بۆ ئەوەی هیچی لەدوا بەجێ نەمێنێت نەوەك یادی بكەنەوە, وەك بن لادن و بەغدادییان چی لێكرد چۆن فڕێ درانە دەریاوە.
خۆسیە تۆرێز لە ساڵی 1970 بە كودەتای سەربازی هاتە سەر حوكم بەسەر جەنەرال ریخیلۆ كە رۆژێك پێشتر ئەویش كودەتای كردبوو, سیاسەتی چەپگەرایانەی پیادە كرد,سپی پێست و سەربازیش بوو, لە ساڵی 1971 راستگەراكان كودەتایان بەسەردا كرد, دور خرایەوە , وازیان لێ نەهێنا تا لە ئەرجەنتین لە ساڵی 1976 تیرۆریان كرد, دەترسان دوای چەند 5 ساڵی دیكە بگەڕێتەوە.
بۆیە مۆرالیس دەبیوایە بڕویشتایە, هاوكات هەڵگری جیناتی تۆباك كاتاری و خۆسیە تۆرێز بوو, هەم توخمی چەپ بوونی هەڵگرتووە وەك خۆسیە تۆرێز, هەم روحیانەتی ئازادیخوازی رەسەنایەتی تۆباك كاتاری لە خوێنیدایە, بۆیە دەبوایا بڕۆیشتایە, تاوانی ئەوەبوو هاووڵاتی رەسەن و كەسێكی سۆسیالستی ریفۆرمیستی بە بنەچە كرێكاربوو, بەرژەوەندی ئۆلیگارشی و ئەمەریكای بە باشی نەپاراست, دەرگای تاڵانكردنی لیسیۆم و نەوت و گازی نەكردە سەر پشت, دەیانەویست لەناوی ببەن, دەربازبوون لە كودەتا چییەكان بۆ ئەو سانا نەبوو, شەوی كودەتاكە لە پەلەوەگەیەك دەخەوێت بە نهێنی, دەیەویست خەباتی چەكداری رابگەیەنێت, گرتنی سەربازگەیەكیشی خستبوە بەرنامەی خۆیەوە, بەڵام دەكەوتە تەڵەكەوە, وەك ئێستا خەونەكەی ناهاتە دی, كودەتا چییەكان بە كارمەندەكانی فرۆكەخانەیان وتبوو, یەكی 50000 دۆلارتان دەدەینێ دەستگیری بكەن, 1000 كەس لە لایەنگرانی لە فرۆكەخانەی كۆتشابامبا بەڕێیان كرد, دوای ساڵێك تەنها لەهەمان فرۆكە خانە ملیۆنێك پێشوازی لێكرد.

نەیارەكانی كێ بوون ؟
چوار كارەكتەری سەرەكی سەركردایەتی ئۆپۆزسیۆنی راستگەرایان دەكرد, كە هاوبەشی لە نێوانیاندا هەبوو” سپی پێستی, راستگەرایی, پارێزگاری ئاینی كاسۆلیك و ئینجیلی, سەرمایەداری و توندوتیژبوون”, دوای كودەتاكە كە چوونە ناو كۆشكی كۆمارییەوە ئاڵای وێڤالای هاووڵاتییە رەسەنەكانیان سوتاند و رایان گەیاند ئیتر ئێرە نابیننەوە, بەڵام گرەوەكەیان لە 18ی ئۆكتۆبەرە مەزنەكەی پۆلیڤیا دۆڕاند, ئەو 4 كارەكتەرەش بریتی بوون لە:
-سەرۆك كۆماری كاتی پێشوو لە رێگای كودەتاوە … جانین ئانیز لە 12ی نۆڤەمبەرەوەJeanine Áñez; 13 August 1967)” , پارێزەرو رۆژنامەنووس, سپی پێستی رەگەزپەرستی راسیست, رۆژی كودەتاكە كە چووە ناو كۆشكی كۆماریەوە وتی” خوا رێگای دا ئینجیل بگەڕیتەوە كۆشكی كۆماری”, پێشتر لە ساڵی 2013 ەدا رایگەیاندبوو خەون دەبینێت بە پۆلیڤیایەكی بێ سروتی شەیتانی هیندییە سورەكان” كۆلاس”, وە وتبووی ژیانی شاری بۆ ئەوان نییە, بەڵكە پێویستە بچن بۆ بەرزاییەكانی تشاكۆ, ئانێز ئەندامانی بزوتنەوەی بەرەو سۆسیالزمی بە وەحشی ناوبرد, باوەڕی بە پاككردنەوەی پۆلیڤیا لە سروتی شەیتانی هاووڵاتیانی رەسەن هەیە, دەیووت دەبێت پایتختیان لێ پاك بكرێتەوە, بیان نێرینەوە بۆ كێوەكان.

ئەو باوەڕی بە باڵایی رەگەزی سپی پێست هەیە, كە تەنها 5%ی هاووڵاتیانی پۆلیڤیا پێك دەهێنن, هەرچەندە 97%ی هاووڵاتیانی پۆلیڤی خۆیان بە كریستان دەزانن, لێ كریستانی لای ئەو تەنها بۆ سپی پێستەكانە, ئەو لە رێگای پەرلەمانێكەوە بووە سەرۆك كرسییەكانی هەموو بەتاڵ بوون,
تەنانەت لە جەنەوەری 2020 لە شاری سوكری رایگەیاند نابێت رێگە بەو دڕندانە بدەین بگەڕینەوە دەسەڵات, لەكاتێكدا بە بەڵگە مۆرالیس میهرەبانترین فەرمانڕەوای پێنج سەدەی رابردووی وڵات بوو.
2- كارلۆس میسا كاندیدی دۆڕاوی سەرۆك كۆماری ,” October 17, 2003 – June 9, 2005 ” وە سەرۆكی دەركراوی كۆمار “كرێكاران لە دژی خۆپیشاندانیان كرد, لە ئازاری 2005دەستی كێشایەوە, وەلێ پەرلەمان دەستكێشانەوەكەی پەسەند نەكرد, دواتر لە 10ی یۆنی جارێكی دیكە دەستی كێشایەوە, ئەوجا دەستكێشانەوەكەی قەبوڵكرا, پاش 32 رۆژ خۆپیشاندانی بەردەوام, ئێستا باسی كۆمەڵگای مەەنی و نوێنەرایەتیان دەكات, كەچی 80 كەسی لە خۆپیشاندەرانی ئەوی رۆژێی پۆلیڤیا كوشت ئەوجا كورسی دەسەڵاتی جێ هێشت, رازیش نەبوو پەرلەمانی پۆلیڤیا كۆبونەوە بۆ پەسەندكردنی دەست لە كار كێشانەوەی مۆرالیس بكات, لەم هەڵبژاردنە خراپتر لە جاری پێشوو دۆڕا.
3- لویس فیرناندۆ كۆماتشۆ و ماركۆ بۆماری, دوو كەسایەتی سەرمایەدار, لە بەڕێوەبەرایەتی یەكێتی خاوەند كارانی سانتاكرۆزن, ناوەندی سپی پێست و سەرمایەداران و پارێزگارە راستڕەوەكانی وڵات, سپی پێستی بیروباوەڕ رەگەز پەرستی زەبروزەنگاوی شەڕەنگێز, پارێزگاری دژ بە ژنی ئۆلیگارشی راستگەرای توندڕەوی دژ بە هاووڵاتیانی رەسەنی پۆلیڤین, چۆڕاوی كۆنەپەرستیان لێدەتكێت, لە كاتی كودەتاكەی ساڵی رابردوو بە ئینجیلێكی گەورەو و ئاڵای كۆنی پۆلیڤاوە چونە ناو كۆشكی كۆمارییەوە, لەوێ رایانگەیاند باشاماما ئیتر نایاتە ناو كۆشكی كۆمارییەوە, مەبەستی هاوڵاتیانی رەسەنە, ئەمجارەش زۆریان هەوڵدا, وەلێ كۆماتشۆ لە هەڵبژاردن خۆی تاقیكردەوە, دۆڕانەكان وزەی یاخی بوونەوەیەكی دیكەی لێ بڕی, هەرچەندە بۆ چركەیەكیش لە رەتكردنەوەی ئەنجامی هەڵبژاردنەكان وچانی نەداوەو لە تاوانكردن رانەوەستاوە, پێشی ناچێت بە سانایی تەسلیم ئەنجامەكانی هەڵبژاردن بێت.
4-هەرچەندە 88,9% هاوڵاتیانی پۆلیڤیا كریستانن, بەڵام كەنیسەی كاسۆلیك و ئینجیلیەكانیش لایەنگری دەسەڵاتی لە مێژینەی سپی پێستەكانن لە وڵات كە تەنها 5%ی هاووڵاتیان پێك دەهێنن, كە لە هەڵبژاردنەكە دۆڕان, بۆ خۆی بردنەوەی بیروباوەڕی هاوڵاتیانی رەسەن ویبهالا بوو بەسەر ئینجیلدا, ئەوان هەر 33 نەتەوە رەسەنەكەی وڵات جۆرە كریستانێكیان بۆ خۆیان لە گەڵ بەهاكانی مەسیح گونجاندبوو, رەتی چەوسانەوەو رەگەز پەرستی دەكات, بۆیە ئەو كەنیسانە رەتی ئیمانەكەیان دەكەنەوە.

مۆرالیس لە وڵات چی كردبوو؟

لە مێژووی كۆماری پۆلیڤیا مۆرالیس زۆرترین ماوە لە وڵاتی كودەتا سەربازییەكانی سوپا 35000 كەسیەكەدا حوكمڕانێكی سەقامگیر بووە, لەو ماوەیەدا حوكمڕانی جێگیر بووە و هەمووان هەستیان بە بوونی دەسەڵات و گەڕاندنەوەی كەرامەت كردووە, بە تایبەت زۆرینەی هاووڵاتینی دانیشتووانی رەسەن, لەو ماوەیە تامی هاووڵاتی بوونیان كرد و بەهرەمەند بوون لە سامانی دەوڵەت و زۆرێكیان زانكۆیان تەواو كرد, كە پێشتر خەون بوو, لەماوەی ئەو 14 ساڵەدا جگە لە گەڕانەوە كەرامەت بۆ هاووڵاتیانی رەسەن و تێكەڵەكان”رەسەن -ئەوروپی”, لە روی ئابووری و ئازادییەكانەوە كۆمەڵێك هەنگاوی گرنگی نا: , گرنگترینیان
1- جیاكردنەوەی دین لە دەوڵەت.
2- نەخوێندەواری لە13% ەوە دابەزی بۆ 2,4%, بێكاری لە 9,2% دابەزی بۆ 4,1% , هەژاری لە 60,6% دابەزی بۆ 34,6% , زۆر هەژاری لە 38,2% دابەزی بۆ 15,2%.
3- بەرهەمی نەتەوەیی وڵاتی لە 9 ملیار دۆلارەوە بەرز كردەوە بۆ 43 ملیار و 687 ملیۆن دۆلار.
4- پارەی یەدەكی وڵاتی لە ملیارێك و 85 ملیۆن دۆلارەوە بەرز كردەوە بۆ 15 ملیار و 282 ملیۆن دۆلار.
5- بە خۆماڵیكردنی وزەو سامانی ژێر زەمینی وڵات كە پێشتر بۆ كۆمپانیا بیانیەكان بوو لە پێنج سەدە لەمەوپێشەوە زێڕو زیوی وڵات بۆ ئیسپانیەكان بوو, ئێستاش خاوەند 9 ملیۆن تەن یەدەكی لیسیۆمە, كە روحی پاتری ئۆتۆمۆبێلی كارەباییە, كە جیهان بەرەو ئەو ئاراستەیە دەڕوات., ئەگەری بەرز بوونەوەی بۆ 21 ملیۆن تەن هەیە
6- دابینكردنی خوێندن و نەخۆشخانە بۆ هاووڵاتیان, پێگەیاندنی چینێكی بەرفراوان لە هاووڵاتیانی رەسەن, جاران جوتیارێكت نابینی دەرچووی زانكۆ, ئێستا نەوەیەكی لێیان گەیندە زانكۆ.
7- كەمكردنەوەی ئیمتیازاتی سەرۆك كۆمارو جێگیرەكەی و وەزیرەكان, دەرگای كۆشكی كۆماری خرایە سەر پشت بۆ هەمووان.
8- بەشداریپێكردنی ژنان و هاوڵاتیانی رەسەن لە حوكمڕانی و نەهێشتنی ئاپارتایدی جنسی و رەگەزی.
9- زیادكردنی لانی كەمی كرێ بە رێژەی 50% و دابەزاندنی تەمەنی خانەنشینی لە 65 ساڵەوە بۆ 58 ساڵ.
ئەمەو دەیان و سەدان چاكسازی دیكەی لە بەرژەوەندی هەژاران و هاووڵاتیانی رەسەنی پۆلیڤی ئەنجامدا, هەموو ئەوانەی بەرژەوەندیان لەگەڵ ئەو دەستكەوتانە بوو, بەرەو روی كودەتاكە بوونەوە .

هەڵەی مۆرالیس

مۆرالیس هەڵەیەكی ستراتیژی گەورەی كرد كاتێك خۆی بۆ چوارەم خولی سەرۆك كۆماری كاندید كردەوە, لە كاتێكدا دەیتوانی جێگیرەكەی ئەلفارۆ غارسیای تێكۆشەرو سەركردەی پارتیزانی پێشتر” سەركردەی بزوتنەوەی ماركسیستی تۆباك كاتاری پۆلیڤیا” كاندید بكات, سپی پێستێكی رۆشنبیری ناسراو مێژوو نووسێكی بە بڕشت و ناسراو و چەپگەرایەكی جێگیر بوو, لە دوای كودەتاكەش هەر بە یاوەری مایەوە, یاخود بەهەمان شێوەی ئێستا لویس ئارسا و جێگیرەكەی دیڤید شۆكیۆانكا كاندید بكردبایا, كە سێ خول وەزیری ئابووری بووە لە حكومەتەكەی, سەرۆك و جێگرەكەی هەردوكیان وێڕای بیروباوەڕی سیاسییان لە گەلی ئیمارای رەسەنن, مۆرالیس پێش هەموو شتێك قوربانی چوارەم خولی كاندید بوونیەتی لە دەرەوەی دەستوورەوە, بە پێگەیەكی لاوازەوە چووە هەڵبژاردنەوە, دابەزینی دەنگەكەشی لە ” 53%, 64%, 61%” ەوە بۆ 47% بۆ خۆی پاشەكشەیەكی 14% یی بوو لە ئەنجامەكانی خولی پێشوو, دەنا ئەوەی دەوترا ساختە كردن دوور بوو لە راستیەوە,
لۆلا سەرۆكی پێشووی بەرازیل پێی وت: خۆت كاندید بكەیت بۆ چوارەم جار دەیبەیتەوە بەڵام هەڵەیە, مۆخیكا باوكی هەژارانی جیهانیش هەمان ئاگاداركردنەوەی پێیدا,
كەچی نەیارەكانی رێگایان پێی داو خستیانە بۆسەوە, ئەمینداری گشتی رێكخراوی وڵاتانی ئەمەریكی لویس ئەلماغرۆ دانی نا كە رۆڵی گێڕاوە دژ بە مۆرالیس لە هەڵبژاردنەكانی ساڵی 2019 دا, وە رێگادان بە خۆكاندیدكردنەوەی مۆرالیس لە لایەن ئەلماغرۆوە لەبەر ئەوە بوو باوەڕی وابوو لە هەڵبژاردنەكە دەدۆڕێت, وەك بەشێك لە پیلانگێڕی كە دووساڵ پێش هەڵبژاردنەكە ئامادە كرابوو , ئەوان گرەویان لەسەر دۆڕانی كردبوو, كە بردییەوە بەرەو روی بوونەوە, چونكە ئەنجام پێچەوانەی نەخشەكەیان بوو, هەمووان دەزانن لایەنگرانی ئەو هاووڵاتیانی رەسەنی ناوچە هەژارو دورەكانەو سندوقەكانی دەنگدانی ئەوان درەنگتر دەگەنە ناوەندەكانی جیاكردنەوە, ئەوەی كێشەی لەسەر بوو, زۆر كەمتر بوو لەوەی ئەنجامەكان بگۆڕێت, دەوترا گزی هەڵبژاردن لە 78 ناوچە كراوە بەهۆی دوا كەوتن لە گەیشتنی ئەنجامەكانی لە كۆی 34555 ناوچەی دەنگدان, كە دەكاتە تەنها 0,22%ی كۆی ناوچەكان, ئەمەش ئەنجامی ناگۆڕی, چونكە ئەو 10,49% لەپێش نزیكترین كاندیدەوە بوو ” 47.08% Evo Morales- Carlos Mesa 36.51% “, ئۆپۆزسیۆنی راستگەرا چیان بكردبایە نایان توانی جیاوازیەكە لە 10,49% ەوە دابەزێنن بۆ كەمتر لە 10%, تەنانەت ئەگەر لە كۆی 0,22%ی دەنگە دواكەوتووەكە, دەنگێكیشی بۆ مۆرالیس نەبوایە, كە دەنگی ناوچەكانی قەڵەمڕەوی ئەو بوون, كە بە پێی یاسا ئەو ژمارەیە سەركەوتنەكەی یەكلا دەكردەوە, بۆیە بە ناچاری نەخشەی كودەتاكەیان داڕشت, پێش هەڵبژاردنیش دەنگۆی كودەتا بڵاو كرایەوە,11 ساڵ پێشتریش هەمان هەوڵدان هەبووە, ساڵی 2008 ویستیان كودەتا بكەن, فیلیپ جولدبێرج باڵوێزی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا لە وڵات دەركرا, ئەوكات مۆرالیس ئاستی جەماوەری لەسەروی 60% ەوە بوو, بۆیە ئەستەم بوو سەركەوتنی, سێجار هەوڵی كودەتا شكست پێ هێنرا لە رابردوو, ئێستاش بە دەستوور نایانتوانی بە سانایی كودەتا بكەن, بۆیە نەخشەی كودەتاكەیان داڕشت لە رێگای سوپاوە, كە 14 ساڵ بو زاتی كودەتای وایان ناكرد, چونكە لە مێژوودا پۆلیڤیا سەرۆكی جەماوەری وای بەخۆوە نەبینیبوو, زیاتر لە 50% ی دەنگەكان بهێنێتەوە, كودەتاكە لە رێگای پەرلەمان و ئەنجومەنێكی پیرانی كورسی بەتاڵەوە بەرگی یاسایی بەبەردا كرا, ئەمجارە سوپا كاری خۆی كرد, هیچ بەرگرییەك نەكرا, دەستكەوتی چواردە ساڵ حوكمڕانی توایەوە , مۆرالیس لە تەنگانەدا كەماسییەكەی بۆ دەركەوت, وەلێ كارلەكار ترازابوو, نایتوانی ئاوڕ بۆ دواوە بداتەوە, وتی هەڵەمان كرد خەڵكمان چەكدار نەكرد وەك فەنزوێلا, شەپۆڵی هاووڵاتیانی رەسەن بێ چەك زەلیل بوون بەدەست كەمایەتیەكی چەكداری فاشیستەوە, سوپا كە نەتوانرا بێلایەن بكرێت, وەك ئامراز بە دەست كەمایەتییەوە مایەوە, هەموو كات وەك پاژنەی ئەخیل خاڵە لاوازەكەیە.

ئەوەی كرا كودەتایەكی سەربازی سیاسی بوو لە بەرگی تازەدا, كە پرۆسەی دەستلەكار كێشانەوەی كودەتایی و تۆقاندن و پەیڕەو كردنی یاسای گاڵتەجاڕیانەی بێ تەواو كردنی لانی كەمی یاسای لە گەڵدا بوو, وەلێ ئامانجە كۆنەكە ئەوەیە چەپ و دانیشتوانی رەسەن بڤەن لە كۆشكی كۆماری, مۆرالیس وجێگیرەكەیان وادار كرد دەست لەكار بكێشنەوە, دواتر رێگا نەدرا سەرۆكی ئەنجومەنی پیران و جێگیرەكەی و سەرۆكی پەرلەمان بچنە كۆبونەوەی ئەنجومەنی پیرانەوە كە مافی بوون بە سەرۆكیان هەبوو, هەموو سەر بە پارتی بزووتنەوەی بەرەو سۆسیالستی بوون, بۆیە جێگیری دووەمی سەرۆكی ئەنجومەنی پیرانیان دیاریكرد بە سەرۆك لە كۆبونەوەیەكی نا شەرعیدا كە زۆر كەمتر لە نیوەی ئەندمانی ئەنجومەنی پیران ئامادە بوون, لە كۆبونەوەیەك كورسییە بەتاڵەكان زۆر زیاتر بوون لەوانەی لە ژورەوە بوون, بە هەنووكەشەوە پەرلەمان دەست لەكار كێشانەوەی سەرۆك و جێگیرەكەی ئەوكاتی پەسەند نەكردووە, كە پارسەنگ لە پەرلەمان و ئەنجومەنی پیران بەلای مۆرالیسەوە بوو ” 88 لە كۆی 130 پەرلەمانتار, 25 لە كۆی 36 ئەنجومەنی پیرانی هەبوو”, هاوكات كاتی خۆی پەرلەمان دەست لەكار كێشانەوەی كارلۆس میسای لە ساڵی 2005 رەتكردۆتەوە, ئەمەش پێشینەیەكی شەرمەزارییە بۆیان,بە تایبەت بۆ میسا, بەدوای ئەو سیناریۆ كرچ و كاڵەدا حكومەتێكی سەربازی فاشیستانەیان راگەیاند, لە مۆرەكانی راستگەرا سپی پێستە ئۆلیگارشیەكان, لە گەڵیشیدا سوپایان سەربەستكرد لە سەركوتكردنی ناڕەزایەتیەكان, ژمارەی قوربانیان و برینداران و زیندانیان لە 9 رۆژی دوای كودەتاكە دەیان جاری 20 رۆژ خۆپیشاندانی ئۆپۆزسیۆنە لە سەردەمی مۆرالیس كە ئەوكاتیش زۆرینەی ناڕازییە راستگەرا فاشیستەكان ئەنجامیان دا.

شیری چۆلەكە گەیشت

لە كۆتاییدا شیری چۆلەكەكە وەك خۆشترین موژدە لە ئەمەریكای لاتینەوە دەركەوت, ئیرادەی جەماوەر بەسەر هێزی دۆلار سەركەوت, كودەتای پۆلیڤیا لە رێگای سندوقی دەنگدانەوە وەك پولی دۆمینۆ هەرەسی هێنا, 18ی ئۆكتۆبەر بە ئەندازەی 11ی ئەپرێلی 2002 فەنزوێلا گرنگ بوو بۆ كیشوەری ئەمەریكای لاتین, كودەتای سەربازی بە كودەتای گەلی و ئیرادەی گەل وەڵام درایەوە, چونكە ئەوان وەك ئەمەریكای لاتین زیاتر لەسەر یەك ئاواز شایی دەكەن, كە ئاوازی جیڤارایە, پۆمبیۆی وەزیری دەرەوەی ئەمەریكاو جانین ئانییز سەرۆكی كودەتاكەری كاتی پۆلیڤیا ئاڵای سپی شكستیان بەرز كردەوە لە بەرامبەر ئەو سەركەوتنەی گەلی پۆلیڤیا.
كودەتاكەی نۆڤەمبەری 2019ی پۆلیڤیا نەك كۆتایی بە بزووتنەوەی بەرەو سۆسیالزم وەك شیلی و زۆربەی وڵاتانی ئەمەریكای لاتین لە قۆناغە جیاجیاكان حەوت دەیەی رابردوو نەهێنا, بەڵكە بووە داینەمۆی هاتنەوە مەیدان و بەهێزتر لە جاران, بە سەركەوتن لە هەڵبژاردنەكان قوناغی دووەمی حكومەتی پەمبەیی دژ بە لیبرالیزمی نوێ لە ئەمەریكای لاتین دەست پێدەكاتەوە, وەك واشنتۆن پۆست هوشیاركردنەوەی شەپۆڵی پەمبەیی دایەوە و نووسی سۆسیالستەكان پۆلیڤیا شەپۆڵی پەمبەیی لە ئەمەریكای لاتین زیندوو دەكەنەوە.
پۆلیڤیا لەچاو مەكسیك و ئەرجەنتین قورسایی نییە, بەتایبەت لە روی ئابوورییەوە, كە بەرازیل یەكەمی كیشوەرەكەو مەكسیكیش دووەمیانە” پۆلیڤیا بەرهەمی نەتەوەیی ساڵانەی 45045 ملیۆن دۆلار, مەكسیك 1,74 ترلیۆن دۆلار , واتا 38 جارێتی, ئەرجەنتین 449 ملیار دۆلار واتا 10 جارێتی, بەڵام سەركەوتنەكە لە سەركەوتنی چەپ لەو دوو وڵاتە گرنگترە كە پێشتر بەدەستیان هێنابوو, بەهۆی تێكشكانی عەقڵی كودەتاچی ئۆلیگارشی لوتبەرزی سپی پێستەوە, لە هەڵبژاردنەكەی 18ی ئۆكتۆبەر لویس ئارس كاندیدی مۆرالیس 8,02%ی لە مۆرالیسی 20ی ئۆكتۆبەری 2019 زیاتر دەنگی هێنایەوە, دەنگی دۆڵفینەكە زیاتر بوو لە خاوەنەكەی وەك راستگەراكان بە دۆڵفینی مۆرالیسی ناو دەبەن,” لویس ئارسی 28-9-1963 كاندیدی سۆسیالستەكان 55,10%ی دەنگەكان , كارلۆس میسا 12-8-, 1953 , 28,83% , لویس فرناندۆ كۆماتشۆ 15-2-1979, 14%ی دەنگەكان”, لە هەڵبژاردنەكە 88,42%ی دەنگدەران بەشدارییان كرد.

هاوكات 75 كورسی پەرلەمان لە كۆی 130كورسی و 21 كورسی ئەنجومەنی پیران لە كۆی 36 كورسی ئەنجومەنەكەیان بەدەست هێنا, هەرچەندە بڕیاری یەكلاكەرەو 24 كورسی دەیدا بۆ گۆڕانكاری دەستوری, بەمەش وەك مۆخیكا باوكە خۆشەویستەكەی چەپی جیهان وتەنی كودەتای لیسیۆم كۆتایی پێ هات, هەرچەندە لە كۆی 10 هەرێم بزووتنەوەی بەرەو سۆسیالزم 4 لەو هەرێمانەی پێ كۆنترۆڵ نەكراوە, بەڵام تیاندا یان هێزی كاریگەرە یانیش یەكەمە بێ زۆرینەیە, بەتایبەت شاری بۆرژوا سپی پێست نشینی ئۆلیگارشیەكان سانتا كرۆز, كە سەرچاوە نا ئارامیەكانی سەردەمی كودەتا و دوای هەڵبژاردنەكەو ئایندەشە, لە سانتا كروز بزووتنەوەی بەرەو سۆسیالزم 36,21%ی دەنگەكانی هەیە, فرناندۆ كۆماتشۆ راستی فاشیست جگە لە سانتاكروز كە تیایدا 45,07% ی دەنگەكانی هەرێمەكەی هێناوەتەوە ” دوای لاباز دووەم گەورەترین هەرێمە لە روی ژمارەی دانیشتوانەوە 3,420,084, وە گەورەترین لە روی روپێوەوە 33,74%ی خاكی وڵاتە , 25 كورسی پەرلەمانی هەیە”, لە شوێنەكان دیكەی وڵات پەراوێزە, ئەو تەنها سەركردەی هەرێمێكە بە ناتەواوی, لە هەرێمی بنی لە باكور كۆماتشۆ 23,70%ی دەنگەكانی هەیە و میسا 39,17%ی دەنگەكانی ئەو هەرێمەی هەیەو یەكەمە تیایدا, لە باندۆ دووەم و سێیەمن بە هەردو لایان 52,11%ی دەنگەكانیان هەیە,لە هەرێمی تاریكا لە باشور كە بزووتنەوەی بەرەو سۆسیالزم 41,62%ی دەنگەكانی هەیە, لێ ئەوان بە هەردو لایانەوە زۆرینەن.

سەركەوتنی چەپ لە پۆلیڤیا هاوكات بوو لەگەڵ سەركەوتنی راپرسیەكەی گەلی شیلی, لە راپرسیەكەی 25ی ئۆكتۆبەری 2020دا گەلی شیلی, رێك هەفتەیەك دوای هەڵبژاردنەكەی پۆلیڤیا بەڕێوە چوو, بە 78,99%ی دەنگەكان بڕیاری گۆڕینی دەستورەكەی بینۆتشەیان دا , كە دەستورە نوێیەكە لە لایەن لیژنەیەكی هەڵبژێردراوەوە بنووسرێتەوە, راستڕەوەكان بە نا دەنگیان دا لە راپرسیەكە, راست لە شیلی دۆڕانێكی قورستر لە پۆلیڤیا دۆڕا, لە كۆی 345 شارەوانی 340ی دەنگیان بە گۆڕینی دەستورەكەی پینۆشە دا, ئەو شارەوانییانەی دەنگیان بە گۆڕینی دەستور نەدا, سێیان گەڕەكی دەوڵەمەند نشینی پایتەخت بوون بە ناوەكانی فیتاكۆرا, ولوس كۆندیس زلو بارنیشا.
لە هەڵبژاردنی وڵاتی گویانای ئەمەریكای لاتینیش, پارتی گەلی پێشكەوتنخوازی چەپ – ماركسی لە هەڵبژاردنی 2ی ئازاری 2020دا بە هێنانی 33 كورسی لە كۆی 65 كورسی پەرلەمان گەیشتنەوە بە دەسەڵات, بۆیەكەمجار لە وڵات كەسایەتیەكی بە رەچەڵەك موسڵمان بەڵام ئایدیا چەپی سۆسیالستی و عەلمانی بەناوی عیرفان عەلی بووە سەرۆك كۆماری وڵات.

لە ئۆرۆگوایش دوای ئەوەی لە دیسەمبەری 2019 چەپەكان لە هەڵبژاردندا دۆڕان, پاش 15 ساڵ لە حوكمڕانی, كەچی لە سەپتەمبەری 2020 پایتەختیان بە 52% بردەوە, كە لە كۆی 3,4 ملیۆن دانیشتووانی وڵات 1,3 ملیۆن هاووڵاتی لە خۆ دەگرێت, ئەندازیاری كارەبا و سەركردە لە حیزبی شیوعی خاتوو كارۆلینا كۆس براوەكەی ئەمجارە بوو, بووە پاریزگاری مەزنی پایتەخت.
لە ئیكوادۆریش كە نەیانهێشت سەرۆكی چەپگەرای پێشوو رەفائیل كۆریا بەشداری هەڵبژاردن بكات بۆ پۆستی جێگیری سەرۆك, بەڵام پێشبینی دەكرێت هاوپەیمانی یەكێتی لە پێناو هیوا لە هەڵبژاردنی 7-2-2021 دا دەنگی یەكەم بهێنێتەوە, چەپ لەو تەنگژەیەی بەدوای كودەتا هەڵگەڕانەوەكەی مۆرینۆ لە چەپ, یان دروستتر خیانەتەكەی لینین مۆرینۆ, وەك هیزی یەكەمی وڵات خۆی رێكبخاتەوە, راپرسیەكان دەریدەخەن لە ئیكوادۆر هەڵبژاردن بكرێت كوریسمۆی چەپ دەیباتەوە .
لە فەنزوێلاش لە هەڵبژاردنی پەرلەماندا كە لە 6ی دیسەمبەر ئەنجامدرا,پارتی سۆسیالستی دەسەڵاتدار بە هێنانی 69,32% ی دەنگەكان بردییەوە , وێڕای دەنگی چەپ و شیوعیەكان 2,73% و هاووڵاتییە رەسەنەكان, هەرچەندە لە دەنگدانەكە تەنها 30,5%ی هاووڵاتیان , 9% كەمتر لە هەڵبژاردنی پێشوو بەشداری دەنگدان كرا.
هەموو ئەمانە بە ئەنجامی هەڵبژاردنەكانی مەكسیك و ئەرجەنتین و ناوخۆییەكانی بەرازیلەوە, تەنانەت بە هەڵكشانی بیری سۆسیالستی لەناو گەنجانی ئەمەریكا, وە بە قەیرانە ئابوورییەكانی وڵاتانی ئەمەریكای لاتینەوە كە پێشبینی دەكرێت ئەمساڵ بەرهەمی نەتەوەیی بە رێژی 10% داببەزێت, وە 15 ملیۆن هاووڵاتی كیشوەرەكە پەیوەست بنەوە بە سوپای هەژارانەوە, بۆمان دەرەكەوێت, كە ئاراستەی دەنگدان لە كیشوەرەكە گۆڕاوە, وتەیەكی ئەفریقی هەیە دەڵێت كە مۆسیقا دەگۆڕێت , سەماش لە گەڵیدا دەگۆرێت,
هەموو سەركردە چەپەكانی ئەمەریكای لاتین ئاهەنگیان گێڕا بۆ سەركەوتنی پۆلیڤیا, لە لۆلاوە بۆ مۆخیكا, وڵاتانی فەنزوێلاو ئەرجەنتین و مەكسیك و نیكاراگوا هەموو بادەی خۆشییان هەڵدایەوە.

راستگەراكان دۆش دامان

سانتاكروز ” سانتا كرۆز گەورەترین شاری پڕ دانیشتووانی پۆلیڤیایە, 35%ی بەرهەمی نەتەوەیی وڵات بەرهەم دێنێت, 40%ی وەبەرهێنانی بێگانەش لە خۆ دەگرێت,لە گەڵ 80%ی بەرهەمی كشتوكاڵی وڵات.”شوێنی دەوڵەمەندەكان پۆلیڤیاو دڵی ئابووری وڵاتە, زۆرینەی پێك دێت لە كەمایەتی سپی پێستی باڵا دەست بەسەر ئابووری و سیاسەت لە وڵات و دو رەگەكان, ناوچەكانی دی وڵات لە چاوییەوە زۆرینەی هاووڵاتیانی رەسەنی هەژارن, سانتا كرۆز لەو رۆژەوەی ئەنجامی هەڵبژاردن ئاشكرا كراوە, لە یاخی بونەوەدایە بە پشتیوانی كەمایەتی فاشیستەكان, چركە ساتێكیش نوچانی نەداوە.
هەرچەندە دادگای باڵای هەڵبژاردن لە نەیارانی بزوتنەوەی لە پێناو سۆسیالزمن, لێ نەیانتوانی وەك سەرۆك كۆماری پێشوو دان نەنێن بە سەركەوتنەكە, كە بواری مانۆڕی بۆیان تێدا نەماوە, بردنەوەكە بە رادەیەكی گورچك بڕە مانۆڕی بۆ راستگەراكان و سوپاو واشنتۆن و برۆكسل نەهێشتۆتەوە, تەنانە گومان و پرسیاریشی هەموو پێیان قوت دایەوە.
جانین ئانییز كە دانی نا بە دۆڕان, راستگەراكان پەلاماری توندیان دا,هەرچەندە ئەو و چەند كاندێكی دیكەی راست , پێش دەنگدانەكە پاشەكشەیان كرد لە كاندید بوون لە پێناو یەكێتی راست تا رێگا لە بەردەم بردنەوەی چەپ بگرن, ئەوان پێشبینی چوونە خولی دووەمیان دەكرد, وەلێ بردنەوەكە بواری راچەڵكینیشی لێ بڕین, راستی فاشیستی پەڕگیر بەسەركردایەتی كاندیدی دۆڕاو لویس فرناندۆ كاماتشۆ كە تەنها هێزی یەكەمی هەرێمی سانتا كرۆزە دۆڕانێكی قورس دۆڕاو دان بە شكستی هەڵبژاردن نانێن, پێی ناچێت بچنە ژێر باری ئەنجامەكانی هەڵبژاردنەوە, هەرچەندە تەنها 14%ی دەنگەكانی هێنایەوە, كەچی دان نانێت بە دۆڕانەكەی, مانگرتنی 48 كاتژمێری راگەیاند, ناڕەزایەتی لە سانتا كرۆز, كۆتشابامبا, ئۆرۆ و سوكری بەڕێوە برد, هاوكات ئۆپۆزسیۆنی سەردانی تیپی هەشتی سانتاكرۆزیان كرد , داوای كودەتایان كرد, بۆ ئەوەی دەسەڵات نەكەوێتە دەست شیوعیەكان, لە هەندێك شاری رۆژهەڵاتی وڵات خۆپیشاندان دەستی پێكرد و داواكرا دەسەڵات تەسلیم نەكرێت, ئەنجامی هەڵبژاردن رەتبكرێتەوە, ئەمەش باوەڕ بوونە بە دیموكراسیەت؟؟.
هاوكات پارتە ئۆپۆزسیۆنە راستگەراكان پەلاماری ئۆرلاندۆ جۆتیرۆسی سەرۆكی ساندیكای كرێكارانی كانەكانیان لە 22-10 داو تیرۆریان كرد.
ئێستا فرناندۆ كاماتشۆ كاندیدی فەرمانڕەوای هەرێمی سانتاكرۆزە لە لایەن پارتی راستگەرای فاشیستی كریمۆسەوە, كە داوای پۆلیڤیایەكی فیدرالی دەكات, وەك هەنگاوێك بۆ جیاكردنەوەی هەرێمەكە, چونكە ئومێدێكیان بە كایەی هەڵبژاردن نەماوە, شەڕەكە بۆتە شەڕی ناسنامەكان.

بەرەو دۆڕانە مەزنەكە
كاتێك مۆرالیس خۆی بۆ خولی چوارەم كاندیدكردەوە, سەرۆكی پێشووی بەرازیل لۆلا ئاگاداری كردەوە كە هەڵە دەكات, هەرچەندە بردیەوە, بەڵام پێگەی جەماوەری دابەزیبوو, بە ئێستاشەوە نەیارانی نەیانتوانی بەڵگەی گزیكردن لە هەڵبژاردنی پێشوو بخەنە روو, ئەمینداری گشتی رێكخراوی وڵاتانی ئەمەریكا لویس ئەلماغرۆ بە بەهانەی ساختەكردن لە هەڵبژاردن داوای كرد مۆرالیس دەستلەكار بكێشێتەوە, دواتر پەشیمان بوەوە, بەڵام كارلەكار ترازا بوو, دەركەوت هیچ بەڵگەیەك بۆ ساختەكاری نەبووە, هەڵبژاردنەكە پاكژ بووە.
لە بری ئەوەی گزیەكان دەستنیشان بكەن, لە جیاتی ئەوەی سندوقەكانی دەنگدان بپارێزن بۆ هەژماركردنەوە, كەچی لە سانتا كروز بیرۆی هەڵبژاردن سوتێنرا لە لایەن ئۆپزسیۆنەوە, لە شاری فینتۆ سەرۆكی شارەوانی پرچیان بڕی و بۆیەی سوریان كرد وەك ئەتك كردنێك, شەڕێكی سەرانسەریان بە گوتاری فاشیستانە دژ بە زۆرینەی هاووڵاتیانی رەسەن راگەیاند, ویستیان مێژووی زەلیلییەكان بگەڕێننەوە, ئەو چەند رۆژە بووە هێز بۆ توندكردنی شەڕی سەرانسەری لە نێوان كەمایەتی و زۆرینەدا, ئەستەم بوو كۆمەڵگا بگەڕێنرێتەوە پێش مۆرالیس, لەو ماوەیەدا نەوەیەك پەروەردە كرابوو.
فەرماندەی سوپای پۆلیڤی ویلیام كالیمان رامرۆ پاڵەپەستۆی خستە سەر مۆرالیس لە 10ی نۆڤەمبەر دەست بكێشێتەوە, بزووتنەوەی ئبجیلی پۆلیڤیا كە گرێدراوی ئینجیلی ئەمەریكاو بەرازیلە پشتیوانی كودەتا بوون, لویس كاماجۆ ملیاردێر و فاشیست لە سانتاكرۆز, بە پشتیوانی وڵاتانی ئەمەریكا, بەرازیل و كۆڵۆمبیا و ئۆپۆزسیۆنی فەنزوێلی و كەنیسەی ئینجیلی و كاسۆلیكی ئاڵای كودەتاكەی بەرز كردەوە, شەڕ دژ بە تەواوی هاووڵاتیانی رەسەن راگەیەنرا.

لە پرۆسەی كودەتاكە باش داكۆكی نەكرا لە مۆرالیس , خۆیان بۆ شەڕێكی وا ئامادە نەكردبوو, ساندیكای ناوەندی كرێكارانیش لەگەڵ رۆیشتنیدا بوون, بەڵام دواتر بەرەو روی كودەتا چیەكانیش بونەوە, راستڕەوەكان داشیان لەو چركە ساتە وا سوار بوو, ئامادەی گفتوگۆ كردن نەبوون لەگەڵ مۆرالیس, تەنانەت بە ئەنجامدانەوەی هەڵبژاردنیش رازی نەبوون, راستە بزووتنەوەی بەرەو سۆسالزم پارتێكی سیاسییە, وەلێ یەكێتی فكرییان نییە, بەشێك لەوانە پشتیوانی مۆرالیسن بەڵام باوەڕیان بە سۆسیالزم نییە ؟, بەشێكیشیان باوەڕیان بە سۆسیالزمەو نەیاری مۆرالیسن, لەو رۆژەدا پارت لە تەنگژەدا بوو, بەتایبەت مۆرالیس نووسابوو بە كورسییەوەو پاشەكشەی بۆ جوتیارانی دەوڵەمەندی سانتا كرۆز بە تایبەت ئاژەڵدارە گەورەكان زۆركردبوو.
كودەتا چیەكان پەلەیان كرد لە بەتایبەتی كردنی كەرتی گشتی, هەرچیەكیان بەردەست كەوت قسوریان نەكرد, گەندەڵی و تاڵان و كۆمەڵكوژی, بە گشتی ئامارەكانی ئابووری وڵات لە ماوەی ساڵێك حوكمڕانیان سەرتاپا سورن, بەرهەمی نەتەوەیی پێشبینی دەكرێت 11,1% بۆ ئەمساڵ بپوكێتەوە, كەمهێنانی دارایی بودجە 12,1% یە, قەرزەكان 4,2 ملیار دۆلارن زیاترن, وڵات موفلس و قەرزار, 3000 ملیۆن پۆلیفی پارەی هەیە , 1500 ملیۆن ئیلتزامی قەرز دانەوە بۆ كۆتایی ساڵ, زیادبوونی رێژەی بێكاری لە 4,1% ەوە بۆ 11,8% بەرز بۆتەوە, دوای هاتنە سەركاری سۆسیالستەكان بە مانگێك توانیان بێكاری بۆ 10% كەمیبكەنەوە , راوەستانی پڕۆژە ئابوورییەكان…. لە هەمووشی زیاتر شكستیان بوو بەرامبەر نەخۆشی كۆرۆنا, بەهۆی داڕمانی كەرتی تەندروستییەوە, پۆلیڤیا لەو رۆژڤە لە ژمارە 41 ی لیستی نەخۆشكەوتووان ریزی گرت, 143181 كەسی تێپەڕاند, مردووەكانیش گەیشتە 8841كەس.

كودەتاچیەكان نەیانتوانی ژیانی خەڵك باشتر بكەن بگرە زۆرخراپتر بوو, هەژاری چووە سەر, هێرش بۆسەر كەرامەتی زۆرینەی رەسەن گەیشتە لوتكەی نا مرۆڤانە, نەیانتوانی بەرەو روی كۆرۆنا ببنەوە, شوێنەواری تەندروستی و ئابووری خراپی لێكەوتەوە, بۆیە شكستەكەی پۆلیڤیا دەبێتە نموونە بۆ وڵاتانی دی.
تەنانەت ساندیكای كوب ناوەندی كرێكارانیش پێشتر داوای دەست لەكار كێشانەوەی مۆرالیسیان دەكرد, بەڵام نایانەویست بگەڕێنەوە قۆناغی حوكمڕانی نیولیبرالیەت, دوای روخانی مرۆالیس بونە داینەمۆی ناڕەزایەتیەكان بەرامبەر بە دەسەڵاتی راستگەرا كودەتاچیەكان, هەرچەندە جیاوازیەكان تەنها ئایدۆلۆجی نەبوو لە نێوان خەڵك و كودەتاچیەكان, بەڵكە كۆمەڵایەتی , ناسنامە, چینایەتی , شارو دێ , سپی و رەسەن , هەژارو دەوڵەمەند و …. بوون, درزەكە لە نێوان زۆرینەو كەمایەتی كودەتاكەر نەك بە 11 مانگ فەرمانڕەوایی, بە 5 سەدەی رابردوو پڕ نەكرابوەوە, راستە هەڵبژاردن دەنگدان بوو بە نموونەی ئابووری سەردەمی مۆرالیس و رەتكردنەوەی بەتایبەتیكردن و نیولیبرالیەت, بەڵام هاوكات شەڕی كولتورەكانیش بوو, گەڕاندنەوەی كەرامەتە بۆ زۆرینە, جێگیری سەرۆك كۆمار وتی 90%ی هاووڵاتیانی رەسەنمان لە گەڵە, كەواتە هەموو دەنگەكانیان دەنگی ئەوانە, بۆیە پێویستە لەم فازەی دەسەڵاتدارێتی زیاتر لایەنگری هەژاران بن, راستە مۆرالیس بەشداری هەڵبژاردنەكەی نەكرد, وەلێ خەڵك دەنگیان بە نموونەی فەرمانڕەوایی 14 ساڵەی ئەو و دژایەتیكردنی بە تایبەتیكردن دا, دەنگدنەكە لە نێوان دوو كلتور, دوو مۆدێلی ئابووری بوو, لە هەردوكی مۆرالیس هەڵبژاردەی براوە بوو تیایدا.
كودەتا چییە نیولیبراڵەكان لە 3 ئایار و 28 ی یۆنی و 27ی سەپتەمبەر هەڵبژاردنیان دوا خست, دەترسان لە هەڵبژاردن, دەیانزانی چیان تۆو كردووە بۆ دۆرینەوە, بەهۆی فشارەوە لە 13-8 پاش سەپاندنی ئابلووقە لە لایەن ساندیكای كرێكارانەوە بەسەر لابازی پایتەخت, رازی بوون بە هەڵبژاردن لە 18ی ئۆكتۆبەر ئەنجام بدرێت , ناڕەزایەتی دژ بە دواخستنی هەڵبژاردن بووە هۆی نەچوونی ئۆكسجین بۆ نەخۆشەكان زیاتر لە 40 كەس بەهۆیەوە گیانیان لە دەستدا, ئێستا ئەویش كەیسێكە دژ بە مۆرالیس لە لایەن سەرۆكی كودەتاچیی پێشوەوە لە دادگا تۆمار كراوە.
كە تەسلیم هەڵبژاردن بوون, وە ژمارەیەك زۆر لە كاندیدەكان بە ئانیزی سەرۆكیشەوە پاشە كشەیان كرد لە كاندید بوون, بۆ ئەوەی بە كاندێكی راستگەراوە بچنە بەرامبەر كاندیدی بزووتنەوەی بەرەو سۆسیالزم, ئەوان و رۆژنامەو دەزگا راپرسیەكانیش پێشبینیان وابوو, لە خولی دووەم چەپ بدۆڕێت و درێژە بە دەسەڵات بدەن, لێ پێشبینیەكەیان نەهاتە دی, دۆڕانێك بە تامی سەركەوتنی شۆڕش دۆڕان.

ئێستا چی؟

گۆڤاری ئیكۆنۆمیست, پۆلیڤیای لە پاڵ مالی و نیوزلەندا, تایوان, ئەمەریكا هەڵبژارد, كە لە پێوەری دیموكراسی و مافی مرۆڤ بەرەو باشتر چوونە, شكستی كودەتا لە رێگای شكستی كەمەر شكێنی هەڵبژاردن و جەمسەر بەندی كۆمەڵگا لە روی كۆمەڵایەتی و مۆدێلی بەڕێوەبردنی ئابووری, رێگای مانۆڕی لەبەردەم بەرەی هێزو پارەو كودەتا بڕی.
مۆرالیس كە بە هەڵاتن وڵاتی جێ هێشتبوو, وەك پاڵەوان بە پێشوازی ملیۆنی لە شارەكان پێشوازی لێكرا.
پێش تەسلیمكردنی دەسەڵات, حكومەتی راست داوای 350 ڤیزای بۆ حكومەتی كودەتا كرد بۆ هەڵاتن, دوایی گەیشتە 445, بەشێكی زۆر بەشدارانی كودەتا وڵاتیان جێهێشت, حكومەت بڕیاری گۆڕینی فەرماندەی سوپای دەركرد, بە دوایدا بڕیاری گرتن بۆ كۆڵۆنێڵ ئیڤان رۆخاس كە ماڵی مۆرالیسی سوتاندبوو دەرچوو, ئەنیز ویستی رابكات خەڵك نەیان هێشت, كە بڕیاری ژمارە 4078 ی لە 14 نۆڤەمبەر واژۆ كردبوو, تیایدا هێزە چەكدارەكانی لە بەرپرسیارێتی تاوان لە سەركوتكردنی خەڵكدا بێبەریكردبوو, كودەتا چییەكان زۆریان هەڵاتن بۆ بەرازیل و ئەمەریكا, لێپرسینەوە دەكرێت لە كودەتا, بەرپرسی پایگای كۆتشاباما ئەلفریدۆ كۆیلار دەستگیر كرا, بە تاوانی كوشتنی 12 كەس و برینداركردنی 125 كەسی دی, ژەنەرال ئەلفریدۆ كۆیلار خرایە ژێر چاودێری توندەوە, كەیس لەسەر تاوانەكان دوای كودەتاكە كرایەوە, كە كۆی گشتی 37 كەس كوژران, كە 27یان راستەوخۆ بە گولە كوژرابوون, و 522 كەسیش بریندار كران, كۆمەڵكوژی سینكاتا لە 19ی 11ی 2019 , لێكۆڵینەوەی لێدەكرێت.
داواكاری گشتی پۆلیڤی لێكۆڵینەوە لەسەر كاندیدی سەرۆك كۆماری فرناندۆ كاماتشۆو 5 كەسی تر كردەوە, لە ناویاندا باوكی و فەرماندەی سەربازی هەن , تۆمەتبارن بە ئەنجامدنی تاوان لە كاتی كودەتا سەربازیەكە.
سەرۆكی پۆلیڤیا دەڵێت: ئەو سەربازانەی گلاونەتەوە هەردوو كۆمەڵكوژی سینكاتا لە شاری ئال ئاتۆ و ساكابا ناتوانن لە بەرپرسیارێتی هەڵبێن.
بەڵام حكومەت لێكۆڵینەوە لە كودەتاكە و لێكەوتەكانی سپارد بە لێژنەی مافی مرۆڤی وڵاتانی ئەمەریكای لاتین, بۆ ئەوەی دادوەری لە دەست نەدات .

مۆرالیس چی دەكات؟
مۆرالیس لە كۆبونەوەی پارتەكەی دیاریكرایەوە بە سەرۆكی بزووتنەوەی بەرەو سۆسیالزم و سەرپەرشتیكاری هەڵمەتی هەڵبژاردنی ناوخۆیی پۆلیڤیا لە 7ی ئازاری داهاتوو, بۆ هەڵبژاردنی هەرێمەكان بەڕێوە دەچێت لە ئێستاوە هەڵمەتی هەڵبژاردن گەرمەو ململانێكان سەختن, بۆ ئەوەی بردنەوەكان بپارێزرێت, بزووتنەوەی بەرەو سۆسیالزم پێویستی بە سەركەوتن هەیە, بە تایبەتیش شەڕە سەختەكە دەكەوێتە شاری سانتا كرۆزەوە, راستگەراكان لەسەر ئاستی وڵات 38 هاوپەیمانیان دروستكردووە بۆ هەڵبژاردنی 7ی ئازاری شارەوانیەكان, لێ لە سانتا كرۆز نەیانتوانیووە بە هاوپەیمانی بچنە هەڵبژاردنەوە, لە حوكمڕانی سەرتاسەریش بێ ئومێد بوونە, بۆیە ئەگەری هەیە لە داهاتوودا هەوڵی جیاكردنەوەو پارچەپارچە كردنی وڵات بدەن.

هەنگاوەكانی حكومەت بۆ گەڕاندنەوەی متمانەی هەژاران

حكومەت لە یەكەم رۆژی دەست بەكاربوونی, بڕیاری بە پەلەی دا بۆ هاوكاریكردنی برسیەكان, جگە لە لێپرسینەوە لە كودەتا, هەنگاوی دووەمیش سەپاندنی باجی سامانە بەسەر ئەوانەی داهاتیان لە 30 ملیۆن پۆلیڤار ” 6,89 پۆلیڤار دۆلارێكە”ساڵانە زیاترە, كە 150 كەس دەگرێتەوە, بەمەش دەیەوێت ساڵانە 110 ملیۆن پۆلیڤار بگەڕێتەوە بۆ حكومەت.
هەر لەو مانگەدا توانی رێژەی بێكاری لە 11,8% ەوە دابەزێنێت بۆ 10%, وە بەهۆی تایبەتیكردنەوە ئەو كارگاو كارخانە دەوڵەتیانەی لە كار راوەستێنرابون كاریان پێ بكاتەوە, پێش كودەتای لیسیۆمیش لەگەڵ چین و روسیا رێك كەوتبوون كە پێكەوە كار بكەن بۆ دەرهێنانی كانی لیسیۆم و دامەزراندنی كارگای پاتری ئۆتۆمۆبێل لە ناوچەكانی كانەكانی لیسیۆم دروست بكەن, حكومەت چاوی بڕیوەتەوە ئەو رێكەوتنانە, هاوكات لە پەیوەندە نێو دەوڵەتییەكان گەڕایەوە بۆ پێش كودەتاكە .
شەڕی كۆرۆنا تەواو نەبووە, شوێنەواری قەیرانی ئابووری توندە, بەڵام هاوكات كەرامەت بۆ زۆرینە گەڕاوەتەوە, لە پاڵ كەرامەت پێویستیان بە سكی تێریش هەیە, شیری چۆلەكە ئەگەر گۆشتی چۆلەكەی لە گەڵدا نەبێت خەونە, بۆیە چارەسەر ئاهەنگی سەركەوتن كۆتایی دێت, خەڵك چاوەڕوانی كار و نان و ئازادییە.

ده‌مه‌وێت جیا بم و جیاش قسه‌ بكه‌م, نه‌ وه‌ك گه‌شتیارانی باشووری بۆ شیمالی ئیران بدوێم, وه‌ نه‌ وه‌ك سیاسیه‌ پڕۆ ئیرانیه‌كان له‌مه‌ڕ كوردایه‌تی به‌ فایله‌وه‌ دروشم بده‌م, وه‌ نه‌ وه‌ك ئه‌و ته‌رزه‌ نووسه‌رانه‌ش له‌ مانای ئازادی و ئه‌خلاق په‌یوه‌ندی نێوانیان له‌ فكرو نووسیندا تێنه‌گه‌یشتوون بیربكه‌مه‌وه‌, وه‌ نه‌ وه‌ك هه‌نسكه‌ی گریانی پرسه‌كه‌رانی سیخوڕخانه‌كان هه‌ڵوێست بنوێنم, نه‌ وه‌ك ئه‌و پرسه‌و شه‌یپوره‌ی كه‌ناڵه‌كانی راگه‌یاندن بۆ حاجی قاسمی سلێمانیان به‌رپا كرد بجوڵێمه‌وه‌, جیاش له‌و چه‌په‌ی ئه‌مه‌ریكاو ئیسرائیل عه‌قڵیانی كوێر كردۆته‌وه‌, ئه‌وه‌ی دژی ئه‌وان بێت ده‌یكه‌نه‌ شۆڕشگێڕ, ده‌بێت مێژوو له‌ دوارۆژدا چی له‌سه‌ر ئه‌و نووسین و راپۆرتانه‌ بڵێت؟, كاتێك نه‌وه‌كانی داهاتوو خوێندنه‌وه‌یه‌كی ئه‌خلاقی بۆ وێنه‌ی ریزی پرسه‌گه‌رانی سیخوڕ خانه‌كان و ره‌فتارو نووسینه‌كان ده‌كه‌ن؟, چی ده‌ڵێن كه‌ ده‌بینن گه‌لێكی قه‌سابی كراو چۆن ستایشی جه‌لاده‌كه‌ی خۆی ده‌كات و چه‌قۆی ملی خۆی ده‌لێسَته‌وه‌؟, چۆن ژماره‌ی فایلدارانی جاسوسخانه‌كان زیاترن له‌ فایلداره‌كان به‌عس.

سلێمانی كێ بوو؟, چۆن پێشكه‌وت ؟
له‌ 11ی ئازاری 1957 له‌ گوندی ” كه‌ناڵ مالك” قه‌نات ملك ” ی ژماره‌ی دانیشتوانی 441 كه‌س,119 خێزان ” سه‌ر به‌ ناوچه‌ی رابور ” ژماره‌ی دانیشتوانی 35341 كه‌س,7664 خێزان ” له‌ پارێزگای كرمان له‌ خێزانیكی جوتیاری زۆر هه‌ژار, كه‌ به‌هۆی چاكسازییه‌كانی زه‌وی ساڵی 1341ی شاوه‌, پارچه‌یه‌ك زه‌ویان به‌كه‌وت, منداڵێك چاوی به‌ ژیان هه‌ڵهێنا ناویان نا قاسم, ناوی باوكی حه‌سه‌ن و ناوی دایكی فاتمه‌ سلێمانی, ده‌ڵێن سلێمانیه‌كان به‌ بنه‌چه‌ لوڕن و له‌ ناوچه‌ی لورستان و به‌ختیارییه‌وه‌ له‌ ده‌وروبه‌ری ساڵی 1750 زاینی كۆچیان كردووه‌ بۆ پارێزگای كرمان, ئه‌و به‌ ناوی قاسمی كوڕی حه‌سه‌نی كوڕی ئیمام عه‌لیه‌وه‌ ناوی موباره‌كی نراوه‌, ئه‌ویش كه‌ گه‌وره‌ بوو وه‌ك هه‌مان قاسم پێیی وابوو مردن وه‌ك هه‌نگوینه‌ له‌ پێناو عاشوراو حوسێندا, 40 ساڵ پۆستاڵی سه‌ربازی دانه‌كه‌ند, تا له‌ كۆتادا هه‌نگوینه‌كه‌ی به‌ نسیب بوو, ته‌نانه‌ت له‌ناو هه‌نگوینه‌كه‌ وا توایه‌وه‌, ئه‌نگوستیله‌كه‌ی په‌نجه‌ی و پشتڕاستكردنه‌وه‌ی پشكنینی دی ئێن ئه‌ی نه‌بوایا, ده‌وترا وه‌ك عیساو ئه‌بو زه‌ڕ هه‌ڵكێشراوه‌ بۆ ته‌به‌قه‌ ناناسروه‌كانی ئاسمان, ده‌بوایه‌ له‌ چاوه‌ڕوانی بونایه‌ به‌ مه‌هدی بوون بگه‌ڕابایه‌ته‌وه‌, ئه‌و 5 براو 5 خوشكی هه‌بوو, یه‌كێك له‌ براكانی به‌ناوی سوهراب سلێمانی به‌ڕێوه‌به‌ری زیندانی تارانه‌, به‌ دڵڕه‌قی به‌رامبه‌ر به‌ زیندانیان و پێشێلكه‌ری مافی مرۆڤ وه‌ك جه‌لادێك لای ئازادیخوازانی ئێران ناسێنراوه‌, بۆ خۆشی زوو خێزان پێكه‌وه‌ ده‌نێت, دو كوڕو دوو كچی ده‌بێت, حوسێن و محه‌مه‌د ره‌زاو زه‌ینه‌ب, كچه‌كه‌ی دی ناوی نه‌زانراوه‌ “, ناوی هه‌موو منداڵه‌كانی عه‌شقی قوڵی شیعه‌گه‌رایی پێوه‌ دیاره‌.
ئه‌و له‌ به‌ر هه‌ژاری تا پۆلی 5ی سه‌ره‌تایی خویندو ساڵی 1969 واتا له‌ ته‌مه‌نی 12 ساڵی, له‌ لادێكه‌یانه‌وه‌ ڕو له‌ شاری كرمان ده‌كات بۆ كرێكاری بیناسازی, بۆ هاوكاریكردنی خێزانه‌كه‌ی, تا قه‌رزه‌ نۆ هه‌زار ریاڵییه‌كه‌ی سه‌ر باوكی بداته‌وه‌, دواتر له‌ ساڵی 1974 له‌ فه‌رمانگه‌ی ئاو ئاوه‌ڕۆی شاری كرمان ده‌بێته‌ كارمه‌ند.
له‌و كاته‌ی شۆڕشی گه‌لانی ئێران كڵپه‌ی سه‌ندبوو له‌ لایه‌ن گه‌نجه‌ چه‌پگه‌راكانی ئێرانه‌وه‌, ساڵێك به‌ر له‌ سه‌ركه‌وتنی شۆڕشی گه‌لانی ئێران, له‌ رێگای حوجه‌توالئیسلام سه‌ید ره‌زا كامیابه‌وه‌, كه‌ له‌ مانگی ره‌مه‌زان له‌ شاری مه‌شهه‌ده‌وه‌ هاتبووه‌ كرمان, په‌یوه‌ندی به‌ خه‌تی روحوالله‌ خومه‌ینیه‌وه‌ ده‌كات, هه‌ر كامیاب دواتر سولێمانی به‌ ئایه‌توڵا خامنه‌ئی ده‌ناسێنێت و ده‌رگای چوونه‌ پێشه‌وه‌ی بۆ ده‌كرێته‌ سه‌ر پشت, كه‌ پاشتر ناوبراو یه‌كێك ده‌بێت له‌وانه‌ی له‌ لایه‌ن رێكخراوی مجاهدینی خه‌لقی ئێرانه‌وه‌ ده‌كوژرێت له‌ 7 موردادی 1360″ 28-8-1981 “, ئه‌وان شه‌رمنانه‌ به‌شداری راپه‌ڕینیان ده‌كرد, په‌یوه‌ندیه‌كه‌ی ته‌نها زاره‌كی بوو وه‌ هیچ چالاكیه‌كی هه‌ستپێكراوی نه‌بووه‌ دژ به‌ رژێمی پاشایه‌تی, ده‌نا ئێستا به‌ شانازیه‌وه‌ له‌ سیڤیه‌كی گه‌وره‌تر له‌ خۆی نیشان ده‌درا, له‌ كاتێك وڵات كڵپه‌ی ده‌داو لاوانی چه‌پی هاوته‌مه‌نی ئه‌و پۆل پۆل به‌ره‌و مه‌رگ ده‌چوون بۆ روخاندنی رژێمی پاشایه‌تی, بێ باكانه‌ و به‌وپه‌ڕی عه‌شقه‌وه‌ دوا هه‌ناسه‌یان تێكه‌ل له‌ گه‌ڵ گازی سیانید ده‌دا, ئه‌مان له‌ كونجی مزگه‌وته‌كانه‌وه‌ به‌ دوعاكانیان ده‌كڕوزانه‌وه‌.
دوای سه‌ركه‌وتنی شۆرش بۆ سه‌ركوتكردنی به‌ره‌ی شۆرش و سه‌پاندنی حوكمی ئیسلامی, سوپای پاسداران راده‌گه‌یه‌نرێت له‌ لایه‌ن خومه‌ینیه‌وه‌ له‌ یه‌ك شه‌ممه‌ ره‌شه‌كه‌ی رێكه‌وتی 22ی نیسانی 1979, قاسم سلێمانی له‌ كرمان زوو په‌یوه‌ندی پێوه‌ ده‌كات,45 رۆژ خولی سه‌ربازی خێرا ده‌بینێت له‌ لای رێكخراوی فه‌تحی فه‌ڵه‌ستینی, به‌دوای راگه‌یاندنی جیهاد دژ به‌ خه‌ڵكی كوردستان, كه‌ خومه‌ینی له‌ رێكه‌وتی(١٩-٨-١٩٨٠) به‌شێوه‌ی فه‌رمی رایگه‌یاند, داوای له‌ لایه‌نگرانی سسته‌می ویلایه‌تی فه‌قیه‌ كرد ئه‌ركی شه‌رعی خۆیان له‌ هێرشكردنه‌ سه‌ر كوردستان و له‌ ڕه‌گ ده‌رهێنانی“ كفرو ئیلحاد” به‌جێ بهێنن, به‌وه‌ش شه‌ڕێكی نه‌خوازراو به‌سه‌ر گه‌لی كورد له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستاندا سه‌پێنێنرا, زۆر تاوانی قێزه‌ون به‌رامبه‌ر به‌م خه‌ڵكه‌ ئه‌نجامدران ده‌چنه‌ چوارچێوه‌ی تاوانه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌ مه‌زنه‌كانه‌وه‌.
قاسم سلێمانی و ئیسماعیل قائانی یه‌كێك بوونه‌ له‌وانه‌ی له‌ یه‌كه‌م چركه‌ ساته‌كانی دوای فتواكه‌ رویان له‌كوردستان كردووه‌و به‌شداری كۆمه‌ڵكوژی خه‌ڵكیان كردووه‌، زۆر به‌باشی ئه‌ركه‌كانیان جێبه‌جێ كردووه‌, وه‌ك سایتی تابناكی پاسداران ئاماژه‌ی پێ داوه‌.
به‌ دوای فتواكه‌ی خومه‌ینی, سلێمانی به‌ دوری زیاتر له‌ 1500 كیلۆمه‌تر خۆبه‌خشانه‌ بێ وه‌رگرتنی موچه‌, له‌ كرمانه‌وه‌ ده‌چێت بۆ شاری مهابادو ئازه‌رباینجانی رۆژئاوا بۆ به‌شداریكردن له‌ غه‌زه‌واتی سه‌ركوتكردنی خه‌ڵكی كوردستان, یه‌كه‌م به‌شداریكرنی سلێمانی, له‌ شه‌ڕی خه‌ڵكی كوردستان به‌ تایبه‌ت شاری مهاباد بووه‌, كه‌ له‌وكاته‌ رۆڵی گرنگی له‌ جوڵانه‌وه‌ی كوردستاندا ده‌گێڕا, گوایه‌ له‌و كاته‌ هه‌وڵی جیابوونه‌وه‌یان له‌ ئێران ده‌داو خواستاری وڵاتێكی سه‌ربه‌خۆی كوردی كۆمۆنستی بوونه‌ ” http://www.alshiraa.com/topics/1568-kasm-slymany-aaaml-bna-drbth-hrk-fth-lykod-alhrs-althory-bklm-alsyd-sadk-almosoy” .
ناوبراو له‌ شاری مهاباد و ئازه‌ربایجانی رۆژئاوا به‌شداری شه‌ڕه‌كان ده‌كات له‌ هاوینی ساڵی 1979 دا, كه‌ له‌و ماوه‌یه‌دا له‌و ناوچه‌یه‌ تاوانه‌كانی ئیعدامی مه‌یدانی ده‌ره‌وه‌ی دادگا و تاوانی كۆمه‌ڵكی كوژی قاڕناو قه‌ڵاتان و ئیندرقاش ئه‌نجامدران, لێ ئه‌وكات به‌هۆی به‌شداری چالاكانه‌ی له‌ سه‌ركوتكردنی خه‌ڵكی كوردستان, هه‌رچه‌نده‌ پله‌ی به‌رز كرایه‌وه‌ لێ به‌ ئه‌ندازه‌ی ئاغای ئیسماعیل قائانی فه‌رمانده‌ی ئێستای سوپای قودس ناو ناوبانگی نه‌بوو له‌ سه‌ركوتكردنه‌كه‌, وه‌لێ به‌شداری دڵڕه‌قانه‌یان له‌ سه‌ركوتكردنی خه‌ڵكی كوردستان ده‌رگای بۆ ئه‌م جوته‌ كرده‌وه‌ له‌ناو حوكمڕانی ئیسلامی ئێراندا, هه‌ردوكیان به‌ ده‌رگای كۆمه‌ڵكوژی خه‌ڵكی كوردستاندا هاتنه‌ ژوره‌وه‌.

به‌شداریكردن له‌ شه‌ڕه‌كان
قاسمی سلێمانی یه‌كه‌م كاری به‌شداریكردن بوو له‌ سه‌ركوتكردنی جوڵانه‌وه‌ی گه‌لی كورد كه‌ بۆ خودموختاری تێده‌كۆشا له‌و رۆژگاره‌ له‌ به‌رنامه‌یه‌كی هه‌شت خاڵی ساده‌و ساكاردا خۆی به‌رجه‌سته‌ كردبوو, ئه‌ویش یه‌كێك بوو له‌و جه‌نگاوه‌رانه‌ی به‌ فتوای خومه‌ینی پۆستاڵی له‌ پێ كرد و به‌شداری كرد له‌ سه‌ركوتكردنی جوڵانه‌وه‌ی گه‌لی كورددا, ته‌نانه‌ت دوای به‌نی سه‌دریش پۆستاڵه‌كه‌ی دانه‌كه‌ند” ده‌ڵێن 40 ساڵ پۆستاڵی له‌پێدا بوه‌و سه‌رقاڵی جه‌نگ بوه‌و بێ‌ پسانه‌وه‌ له‌جه‌نگێكه‌وه‌ بۆ جه‌نگێكی تر چوه‌‌ له‌پێناوی ئێرانداو له‌كاتێكدا كه‌ زۆربه‌ی پاسدارانی سه‌رده‌می جه‌نگی ئێران‌و عێراق وازیان هێنا، ئه‌م تا مردن به‌رده‌وام بووه‌”, ئه‌مه‌ش له‌ دوو هه‌نگاوی دواتریدا بووه‌ هۆی به‌رزكردنه‌وه‌ی پێگه‌ی سه‌ربازی, به‌ زوویی دوای به‌شداریه‌كه‌ كرایه‌ فه‌رمانده‌ی پاسداره‌ كرمانیه‌كان, به‌رزترین پله‌ بوو له‌ناو پاسدارانی هاوشارییدا, دوای 3 ساڵ بووه‌ فه‌رمانده‌ی تیپ, دواتر ده‌بێته‌ سه‌ر فه‌رمانده‌ی له‌شكری 41 ی ساروڵا,كه‌ چه‌كدارانی سیستان و بلوجستان و هرمزگان و كرمانی له‌ خۆ ده‌گرت.
له‌ ساڵی 1998 له‌ كاتی هاتنه‌ سه‌ر كاری تاڵبان له‌ ئه‌فغانستان, كه‌ سوپای قودس دامه‌زرا, ئه‌و وه‌ك فه‌رمانده‌یه‌كی مه‌زهه‌بگه‌رای توندڕه‌و و خاوه‌ند ئه‌زموون له‌ سه‌ركوتكردنی گه‌لی كورد كرایه‌ فه‌رمانده‌ی سوپاكه‌, چونكه‌ كاره‌كانی هاوشێوه‌ی كاره‌كه‌ی كوردستانی بوو, به‌هۆی جیایی مه‌زهه‌به‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ رقی له‌ تاڵیبان بوو تا ئاستێك, شه‌یتانی گه‌وره‌ی له‌بیر بردبوه‌وه‌.
سوپای قودس كه‌ به‌رپرسه‌ له‌ ئۆپه‌راسیۆنه‌ ده‌ره‌كیه‌كانی سوپای پاسداران, ئه‌وه‌ش كردوویه‌تیه‌ هێزێكی سه‌ره‌كی له‌ عێراق و لوبنان و سوریاو یه‌مه‌ن , وه‌ كاریگه‌ر له‌ ئه‌فغانستان و به‌حرێن و كوه‌یت و سعودیه‌ و ….تاد .
قاسمی سلێمانی له‌ماوه‌ی 21 ساڵدا كه‌ فه‌رمانده‌ی هێزی قودسی سوپای پاسداران بو، توانی ئه‌م هێزه‌ له‌گوردانێكه‌وه‌ بكات به‌تیپێك‌و پاشان به‌ له‌شكرێكی گه‌وره‌ كه‌ زیاتر له‌ 22 هه‌زار پاسداری له‌خۆ ده‌گرت‌، ته‌نانه‌ت زۆربه‌ی پۆسته‌ دیبلۆماسییه‌كانی ئێران بۆ نموونه‌ باڵوێزه‌كانی ئێران له‌عێراق‌و ئه‌فغانستان‌و لوبنان‌و سوریا سه‌ر به‌ هێزی قودس بون‌, ته‌نانه‌ت زۆربه‌ی پۆسته‌ گرنگه‌كانی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئێرانیش ئه‌و كه‌سانه‌ بون كه‌ سه‌ر به‌هێزی قودسی سوپای پاسداران بوون.
قاسم سلێمانی كه‌سێكی تا سه‌ر ئێسك مه‌زهه‌ب گه‌رای دژ سونه‌ بوو, رقی له‌ عومه‌ر زیاتر ده‌بوه‌وه‌ له‌ شه‌یتان, له‌ به‌رده‌م ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی ئێرانی به‌ ئاشكرا داوایكرد هاوكاری شه‌یتانی گه‌وره‌ وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكا بكه‌ن بۆ روخاندنی حكومه‌تی ئیسلامی سونه‌ گه‌رای تاڵیبان له‌ ئه‌فغانستان, كه‌ له‌وكاته‌ توندڕه‌وه‌كانی جیهانی ئیسلامی له‌ خۆی كۆكردبوه‌وه‌ به‌ بن لادنیشه‌وه‌.
دوای 11ی سه‌پته‌مبه‌ر, ریان كرۆكه‌ر له‌ جنێف چاوی به‌و دیپلۆماتكارانه‌ كه‌وت كه‌ له‌ ژێر فه‌رمانی سلێمانی كاریان ده‌كرد, به‌ مه‌به‌ستی هه‌ماهه‌نگی بۆ روخاندنی تاڵیبان, ئه‌م هاوكاریانه‌ش گرنگ بوونه‌ بۆ دیاریكردنی جێگا هه‌ستیاره‌كان بۆ لێدانیان و ده‌ستگیركردنی سه‌ركرده‌كانی قاعیده‌, ئه‌وه‌ جۆرج بۆش بوو له‌ سه‌ره‌تای 2002 ئێرانی خسته‌ میحوه‌ری شه‌ڕه‌وه‌و كۆتایی به‌و مانگه‌ هه‌نگوینیه‌ هێنا, نه‌ك كۆماری ئیسلامی ئێران ره‌تی ده‌ست له‌ملانێی شه‌یتانی گه‌وره‌ی كردبێت.

ئه‌و جه‌نگانه‌ی به‌شداری تێدا كرد

قاسم سلێمانی وه‌ك باسی ده‌كه‌ن و خوێندنه‌وه‌ بۆ ئه‌نجامی فه‌رمانده‌یی شه‌ڕه‌كانی ده‌كرێت, فه‌رمانده‌یه‌كی سه‌ربازی سه‌ركه‌وتوو نه‌بووه‌, ئه‌و له‌ كۆمه‌ڵێك جه‌نگی گه‌وره‌ له‌ ماوه‌ی 8 ساڵه‌ی شه‌ڕی عێراق – ئێران به‌شداری كردووه‌, وه‌لێ به‌هۆی هه‌ڵه‌ سه‌ربازیه‌كانیه‌وه‌ هۆكار بووه‌ بۆ به‌كوشت دانی ده‌یان هه‌زار كه‌س, كه‌ خۆی له‌ نزیك سه‌ت هه‌زار كه‌س ده‌دات, وه‌ شكستی جه‌نگی كه‌مه‌ر شكێن, له‌ شه‌ڕه‌كانی” فاوی 4, نه‌سری 5 و كه‌ربه‌لای 5 ” دا, وه‌ك موحسین ره‌زائی فه‌رمانده‌ی پێشووی سوپای پاسداران ده‌ڵێت : ئه‌و سێ جه‌نگه‌ سێ كاره‌ساتی گه‌وره‌ بوو بۆ سوپای ئێران له‌ ماوه‌ی شه‌ڕی عێراق ئێراندا, هه‌رسێكیشی سلێمانی هۆكاری شكسته‌كانی بووه‌, نه‌یارانی چونه‌ پێشه‌وه‌و سه‌ركه‌وتنی پله‌ به‌ندی سلێمانی ده‌گێڕنه‌وه‌ بۆ نزیكایه‌تی ئه‌و له‌ خامنه‌ئی به‌ ” جانتا هه‌ڵگری مه‌ڵا” ناوی ده‌به‌ن نه‌ك ئه‌و سێڵڤیانه‌ی دوای جه‌نگه‌كان ده‌یگرێت وه‌ك ژه‌نه‌راڵی سه‌ركه‌وتوو خۆی نمایش ده‌كات, وا باسی ده‌كه‌ن هه‌میشه‌ له‌ دوای نیشتنه‌وه‌ی شه‌پۆڵه‌كان ئاماده‌یه‌, وه‌لێ له‌كاتی شه‌پۆڵه‌كان له‌ به‌نده‌ره‌ ئارامه‌كان له‌نگه‌ری گرتووه‌ دوور له‌ تۆفان و تسۆنامیه‌كان.
قاسم سلێمانی دوای به‌شداری كردنی كه‌می له‌ سه‌ركوتكردنی خه‌ڵكی كوردستان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ شاری كرمان” دیاره‌ ورده‌ كاری چالاكیه‌كانی له‌ سه‌ركوتكردنی خه‌ڵكی كوردستان به‌ نهێنی ماوه‌ته‌وه‌, به‌ڵام به‌هۆی به‌رز بونه‌وه‌ی پله‌ به‌ندی رۆڵی هه‌بوه‌و پاداشت كراوه‌”, به‌ وته‌ی خۆی سه‌ره‌تای شه‌ڕی عێراق-ئێران پاسه‌وانی فرۆكه‌ خانه‌ی كرمان بووه‌, دواتر وه‌ك به‌رپرسی ده‌سته‌یه‌كی 300 كه‌سی به‌شداری به‌ره‌ی سوسنگه‌ردی كردووه‌ له‌ شه‌ڕی عێراق – ئێران, به‌ڵام كه‌سانی دی ده‌گێڕنه‌وه‌ بۆ دوو هه‌فته‌ نێردرا بۆ به‌ره‌ی شه‌ڕی ئێران -عێراق بۆ دابه‌شكردنی ئاو, دوایی مایه‌وه‌و نه‌گه‌ڕایه‌وه‌.
له‌ شه‌ڕه‌ گه‌وره‌كانی “كه‌ربه‌لاكانی 1 و 4 و 7, نه‌سری 4 , فه‌تح مبین, فه‌جری 1 و 3 و 4 , ره‌مه‌زان, بیه‌ت الموقه‌ده‌س 1 و 7 و رێگای قودس… له‌ سه‌رتاسه‌ری به‌ره‌كانی شه‌ڕی عێراق – ئێران به‌شداری كردووه‌” .
قاسم سلێمانی له‌و شه‌ڕانه‌ی كه‌ بووه‌ هۆی جینۆساید و ماڵوێرانی بۆ خه‌ڵكی كوردستان و وڵاتیان كرده‌ به‌شێك له‌و كاره‌ساته‌, له‌ پاڵ به‌شێك له‌ هێزه‌ كوردیه‌كانی باشوور به‌شداری كردوه‌, له‌ شه‌ڕی فه‌جری چوار له‌ ساڵی 1984 له‌ ناوچه‌ی پێنجوێن, شلێر تا سورێن, ئه‌و شه‌ڕه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی ناوچه‌كه‌ وێرانبێت, هاوكات بووه‌ هۆكارێك كه‌ شاری مه‌ریوان به‌ بۆردومانی فڕۆكه‌ له‌ لایه‌ن به‌عسه‌وه‌ كۆمه‌ڵكوژی بكرێت , هه‌روه‌ها له‌ شه‌ڕی نه‌سری پێنج له‌ ناوچه‌ی ماوه‌ت به‌شداری كرد له‌ رێكه‌وتی 21-6-1987, تیایدا به‌هۆی هه‌ڵه‌ی ئه‌وه‌وه‌ ده‌یان هه‌زار كه‌س له‌ سوپای ئێرانی كوژران, وه‌ بووه‌ هۆكارێك كه‌ به‌عس شاری سه‌رده‌شت كیمیاباران بكات له‌ یه‌ك شه‌ممه‌ی رێكه‌وتی 28ی هه‌مان مانگدا, كه‌ یه‌كه‌م شار بوو له‌ دوای جه‌نگی دووه‌می جیهانی كیمیابارانكرا.
ئه‌مه‌و به‌شداری و سه‌ركردایه‌تی ژماره‌یه‌ك له‌شه‌ڕه‌كانی قه‌رارگای ره‌مه‌زانی كردووه‌, له‌ گرتنی شاری هه‌ڵه‌بجه‌ و شه‌ڕی به‌یتوالمقه‌ده‌سی 4 له‌ چیای شه‌مێران به‌شداری كردووه‌ كه‌ تاوانی هه‌ڵه‌بجه‌ی تێدا ئه‌نجامدرا, ئیتر تاوانی هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ 5000 قوربانی شاره‌كه‌و دزینی سه‌روه‌ت و سامانی خه‌ڵك تا ده‌گاته‌ لێدانی هێزه‌كانی رۆژهه‌ڵات قوربانیه‌كانی گوردانی شوانی كۆمه‌ڵه‌و سوپای رزگاری و حیزبی دیموكرات و گرتن و ئیعدامی سه‌دان كه‌سی دیكه‌ی رۆژهه‌ڵاتی پێویست به‌ ته‌فسیر و شڕۆڤه‌ ناكات, هه‌موو ئه‌و شه‌ڕو نه‌سرو شته‌ عاجباتیانه‌شی به‌ هاوكاری یه‌كێتی و پارتی و سۆسیالست و بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی ئه‌نجامدا, واتا شیوه‌ن گێڕانی سیخوڕ خانه‌كانی سلێمانی و هه‌ولێر بۆ قاسمی سلێمانی.
له‌ باشوری كوردستانیش له‌ رێگای پێشمه‌رگه‌وه‌ له‌ زۆر تێڕوانین بۆ شه‌ڕی هاوبه‌ش له‌ گه‌ڵ پێشمه‌رگه‌ی لایه‌نه‌كانی یه‌كێتی و پارتی و حسك و بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی و له‌شكری موسڵمانی كورد له‌ ناوچه‌ جۆراوجۆره‌كانی كوردستان وه‌ك قه‌رارگای ره‌مه‌زان ئاماده‌یی هه‌بووه‌, كه‌ دواتر به‌هۆی ئه‌و شه‌ڕه‌ هاوبه‌شانه‌وه‌ گه‌له‌كه‌مان تووشی كۆمه‌ڵكوژی گه‌وره‌ هات له‌ شاڵاوه‌كانی جینۆسایدی ئه‌نفال و كیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه‌, ده‌بینین دواتر ئێران به‌شێك له‌و خه‌ڵكه‌ لێقه‌وماوه‌ به‌ په‌ناهه‌نده‌ وه‌ر ده‌گرێت, ئێستا به‌ فه‌زیله‌ت پێمانی ده‌فرۆشنه‌وه‌, كه‌ خۆی هۆكاری تراژیدیاكه‌ بووه‌ نه‌ك هاوكاریكه‌ر, هۆكاری ده‌ردو مه‌ینه‌ته‌كان بووه‌ نه‌ك برینپێچی برینه‌كان.
سلێمانی له‌ هێرشی رێگای قودس له‌ ناوچه‌ی زۆنكاوه‌كانی حه‌وێزییه‌ی عێراق برینداره‌ بیت له‌ 29-11 بۆ 7-12-1981, به‌ڵام شانازی ده‌كرد به‌ به‌شداریكردنی له‌ شه‌ڕی فه‌تح مبین له‌ 22 بۆ 28ی ئازاری 1982, كه‌ به‌ بۆنه‌ی جه‌ژنی نه‌ورۆزی ئاگرپه‌رستانه‌وه‌ به‌ ئیستڵاحی ئیسلامی سیاسی, سوپای ئیسلام ئه‌نجامی دا, دوای 30 هه‌زار كوژراو توانی 2500 كیلۆمه‌تر دوجار له‌ ناوچه‌ی خوزستان بگرێته‌وه‌.
له‌ هیچ یه‌كێك له‌و دوو جه‌نگه‌ كه‌ تیایدا ئێران سه‌ركه‌وتوو بوو, وه‌ حسێن خرازی سه‌ركردایه‌تیانی ده‌كرد, قاسمی سلێمانی له‌ ریزی فه‌رمانده‌كانی نه‌بووه‌, كه‌ مایه‌ی شانازین بۆی.
سلێمانی له‌دوا دیداریدا له‌گه‌ڵ خامنه‌ئی, سێ رێزلێنانی ئازایه‌تی به‌ یه‌كجار پێ به‌خشرا, كۆماری ئیسلامی ئێران پێویستی به‌وه‌ بوو, ئه‌و وه‌ك هێمایه‌كی ئازایه‌تی بناسێنێت, تا هژمۆنیای خۆی له‌ هه‌رێمه‌كه‌ بپارێزێت, واتا كۆماری ئیسلامی پێویستی پێ بوو, نه‌ك حه‌قیقه‌ت وا بوبێت.

قاسم سلێمانی و قودس
قاسم سلێمانی فه‌رمانده‌ی 21 ساڵه‌ی فه‌یله‌قی قودس, به‌هۆی نزیكایه‌تی له‌ ئایه‌توڵا خامنه‌ئیه‌وه‌ ئه‌و پۆسته‌ی وه‌رگرت, بڕیار بوو كاری سه‌ره‌كی ئازادكردنی قودس بێت, وه‌لێ ئه‌و به‌ره‌یه‌ی چۆڵ كردو خه‌ریكی گه‌رمكردنی شه‌ڕی عه‌لی و عوسمان و عومه‌ره‌كان بوو له‌ كۆمه‌ڵێك وڵات, ته‌نانه‌ت یه‌ك تاقه‌ فیشه‌كیشی له‌پێناو ئازادكردنی قودس وه‌ك خاك له‌ سنوره‌كه‌ی نه‌ته‌قاند, ئه‌و ریمۆن كۆنترۆڵی حه‌شدی شه‌عبی و حیزبولڵای لوبنان و حوسیه‌كان و هه‌زاره‌كان و ته‌واوی گروپه‌ چه‌كداره‌ شیعه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئێران له‌ گیرفانی بوو به‌ حه‌ماس و جیهادو ئه‌نسار ئیسلام و كۆمه‌ڵی ئیسلامیشه‌وه‌, وه‌لێ نه‌یتوانی یه‌ك كار دژی جوله‌كه‌ له‌ناو زه‌مینی خۆیان بكات, بگره‌ ته‌قه‌یه‌ك خۆشیشی به‌سه‌ریاندا نه‌ته‌قاند, ته‌نانه‌ت ئه‌و كاره‌ سه‌ربازیانه‌ی له‌ ماوه‌ی شه‌ڕی ئێران عێراق به‌ناوی قودس و به‌یتوالمقه‌ده‌سیش ئه‌نجامیدا تیایدا سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو, ئه‌نجامه‌كه‌ی به‌وه‌ گه‌یشت خومه‌ینی پێش مه‌رگی بایه‌لۆجی پیاڵه‌ ژه‌هره‌كه‌ی خوارده‌وه‌ بووه‌ هۆی مه‌رگی ئایدۆلۆجی ئازادكردنی قودس.
لێ له‌ سه‌ركوتكردنی گه‌لی كورد و سیستان و بلوجستان راپه‌ڕینی گه‌لانی ئێران رۆڵی هه‌بووه‌, پاڵه‌په‌ستۆی خسته‌ سه‌ر خاته‌می دژ به‌ چاكسازی له‌ ساڵی 1998 كه‌ زیاده‌ ره‌وی نه‌كات, هه‌روه‌ها ساڵی دواتر راپه‌ڕینی قوتابیان له‌ حوزه‌یرانی ساڵی 1999 سه‌ركوت بكات ” له‌ گه‌ڵ 23 له‌ كه‌سایه‌تیه‌كان داوای له‌ خاته‌میكرد راپه‌ڕینه‌كه‌ به‌ زویی سه‌ركوت بكات, وته‌یه‌ك به‌ناو بانگی هه‌یه‌ له‌و باره‌یه‌وه‌ كه‌ وتویه‌تی: ئه‌مڕۆ سه‌ركوتیان بكه‌ سبه‌ی دره‌نگه‌ ناتوانین بیگه‌ڕێنینه‌وه‌”, ئه‌وو قائانی دوان له‌و (24) فه‌رماندانه‌ی سوپای پاسداران بوون كه‌نامه‌یان بۆ سه‌رۆكی ئه‌و كاته‌ی ئێران محه‌مه‌د خاته‌می نووسی, له‌ نامه‌كه‌دا وتیان: ئه‌گه‌ر خاته‌می یاخیبوونی خوێندكاره‌كان تێك نه‌شكێنێت، ئه‌وا ئه‌وان به‌هێزی سه‌ربازی ده‌یكه‌ن و هه‌ڕه‌شه‌ی كوده‌تایان كرد له‌دژی.
محه‌مه‌د عه‌لی جه‌عفه‌ری فه‌رمانده‌ی پێشووی سوپای پاسداران ده‌ڵێت: سلێمانی له‌ ساڵانی 1999 و 2009 دابه‌زیه‌ سه‌ر شه‌قام بۆ داكۆكیكردن له‌ شۆرشی ئیسلامی دژ به‌ دوژمنانی شۆرش و هه‌نگاوی گرنگی نا بۆ سركوتكردنی ناڕه‌زایه‌تیه‌كان, ئه‌و له‌ باره‌گای یه‌كه‌ی سارو الله‌ تایبه‌ت به‌ پاسداران , كه‌ ئه‌ركی پاراستنی پایته‌خت بوو له‌ كاتی قه‌یرانه‌كاندا , له‌ ته‌موزی 1999 په‌لاماری گه‌ڕه‌كی قوتابیانی زانكۆی تارانی دا, له‌ ئه‌نجامدا 3 قوتابی كوژرا, زیاتر له‌ 200 یش بریندار بوون وه‌ 1400 یش ده‌ستگیر كران” قه‌سابخانه‌كه‌ زۆر له‌وه‌ گه‌وره‌تر بوو ئه‌و ده‌یگێڕێته‌وه‌”.
ناڕه‌زایه‌تیه‌كان له‌و كاته‌دا دژ به‌و هه‌ڵمه‌تی تیرۆركردنه‌ بوو به‌رامبه‌ر به‌ تیرۆركردنی ژماره‌یه‌ك زۆر له‌ نووسه‌رو هونه‌رمه‌ند و سیاسییه‌ ناسراوه‌كانی ئێران ئه‌نجامدران, به‌ناوی ده‌ستی نادیاره‌وه‌, وه‌لێ رژێم له‌ پشتییه‌وه‌ بوو.
ساڵی 2009 ش یه‌كه‌ی ساروالله‌ دژ به‌ خۆپیشاندانه‌كانی بزاڤی سه‌وزه‌كان دژ به‌ ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردن به‌ڕێوه‌ چوو تاوانی ئه‌نجامدا, كه‌ ناڕه‌زایه‌تییه‌كان چه‌ندین مانگ درێژه‌ی كێشا , 80 كه‌سیان كوشت” ئه‌میش زۆر زیاتره‌”, به‌ وته‌ی جه‌عفه‌ری, سلێمانی زۆر جار له‌ كاره‌كانی ساروالڵه‌ ده‌ره‌دكه‌وت له‌وكاته‌ی پێویست بوایه‌ ئاماده‌ ده‌بوو, وه‌ خۆی داده‌به‌زییه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان.
له‌و ناڕه‌زایه‌تیانه‌ به‌ به‌رچاوی خه‌ڵكه‌وه‌ سه‌دان و هه‌زاران كه‌س خه‌ڵتانی خوێن كران و گوله‌بارانكران, دڵڕه‌قانه‌ترین شێوازی سه‌ركوتكردنی خۆپیشاندانه‌كان بوون له‌ جیهاندا, به‌هه‌موو به‌هاری عه‌ره‌بی 10% هێنده‌ خه‌ڵك نه‌بوونه‌ قوربانی, به‌ راپه‌ڕینی وڵاتانی خه‌لیجیشه‌وه‌.
به‌ گشتی له‌ كوێوه‌ هه‌ناسه‌یه‌ك بۆ رزگاربوون له‌ چنگ كۆماری ئیسلامی هه‌بوبێت ئه‌و بۆ سه‌ركوتكردن ئاماده‌ بووه‌, ته‌نانه‌ت به‌ عه‌مامه‌ له‌ سه‌ره‌ به‌ رواڵه‌ت نه‌رمه‌كانی وه‌ك خاته‌می و روحانیش رازی نه‌بووه‌, له‌ سوریاو عێراق و لوبنان و یه‌مه‌ن هۆكاری كوشتنی سه‌دان هه‌زار كه‌س بووه‌, ته‌نانه‌ت له‌ باشووری كوردستانیش ئه‌ندازیاری تیرۆركردنی سه‌دان تێكۆشه‌ری رۆژهه‌ڵات بووه‌, جگه‌ له‌و فه‌زا ره‌شه‌ی ئه‌و هێزانه‌ی ئه‌و هاوكاری كردوون دایان سه‌پاندووه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵكدا, بۆ ئه‌مه‌ش ده‌یان و سه‌دان ملیار دۆلاری خه‌رج كردووه‌, به‌ گشتی ئه‌و تارمایی كوشت و بڕو سه‌ركوت و فاشیه‌ت بوو, پێگه‌ جه‌ماوه‌ریه‌كه‌ی پێگه‌ی مه‌زهه‌بی شیعه‌گه‌رایه‌ و تواناكه‌ی توانا مادیه‌یه‌ كه‌ ئه‌ژماری بێسنوور بوو له‌ لایه‌ن خامنه‌ئیه‌وه‌ , ده‌یان كارگاو كۆمپانا و به‌نده‌ر … له‌ خزمه‌ت پڕۆژه‌كانیدا بوون, ئه‌و هه‌ڵگری په‌یامی سه‌پاندنی ره‌شترین ده‌سه‌ڵات بوو له‌ ناوچه‌كه‌, هه‌موو ئه‌م سه‌ركوت و پاره‌و هژمۆنیای سه‌دن ساڵه‌ی شیعه‌گه‌را هێزیان پێ به‌خشی بوو, كه‌ گۆڤاری تایمی ساڵی 2017 , قاسم سلێمانی به‌ یه‌كێك له‌ 100 كه‌سایه‌تیه‌ كاریگه‌ره‌كه‌ی جیهان بناسێنێت, لێ كاریگه‌ر كاریگه‌ره‌, مه‌رج نییه‌ دادپه‌روه‌ر بێت و شایانی نازناوی جیگوارا بێت, هه‌موو كاسكێت له‌سه‌ر و پۆستاڵ له‌ پێیه‌ك و دێوانه‌ی چه‌ك هه‌لگرتنێك جیگوارا نییه‌.

قاسم سلێمانی و نه‌كه‌وتنی هه‌ولێر
له‌ به‌ر چاومه‌ ئه‌و دوا نیوه‌ڕۆیه‌ی ته‌نها 40 داعش مه‌خموریان گرت, هێزێكی بچكۆله‌ی گه‌ریلاو پێشمه‌رگه‌و خۆبه‌خشی مه‌ده‌نی له‌ باخچه‌ی دیار مه‌خمور مابونه‌وه‌, به‌ چاو داعشه‌كانی له‌ خواره‌وه‌ ده‌بینران, كه‌وتبوونه‌ تاڵانی گه‌نمی سایلۆكه‌ی مه‌خمور, ورده‌ ورده‌ ئه‌و هێزه‌ بچوكه‌ گه‌وره‌وه‌ بوو, هه‌ڵاتووه‌كان مه‌خمور غیره‌تیان به‌ به‌ردا هاته‌وه‌و له‌و دیو مه‌فره‌قی گوێر- دیبه‌گه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ باخچه‌, باخچه‌ مایه‌وه‌ نه‌كه‌وت, دواتر له‌وێوه‌ هێرشی به‌رپه‌رچ ئه‌نجامدرا و مه‌خمور ئازاد كرایه‌وه‌, كورد نه‌گبه‌ته‌ باسی ئه‌و هێزه‌ ناكات كه‌ له‌وێ له‌و چركه‌ ساته‌ هه‌ستیاره‌ چه‌ند كاتژمێرییه‌ چه‌قی, كه‌ كورده‌و یه‌كێك له‌وان ناوی پكك ه‌یه‌, كه‌ دواتر بارزانی چوو سوپاسیانی كرد, یان ئه‌و هێزه‌ی له‌ سلێمانیه‌وه‌ هات, یان ئه‌و كۆنه‌ پێشمه‌رگانه‌ی بوونه‌ فیدایی و قه‌ره‌چوغیان گرت و چه‌قین به‌دیار شاره‌وه‌, خۆ سه‌نگه‌ر عه‌وڵا حاجی نه‌گبه‌ت یه‌كه‌م كه‌س بوو لێدوانی دا له‌ به‌رده‌م قایمقامیه‌تی مه‌خمور له‌ پاش ئازادكردنه‌وه‌ی, له‌ چركه‌ ساته‌كانی یه‌كه‌می گرتنی مه‌خمور كه‌ به‌رپرسانی ئێستای هه‌ولێر زۆریان هه‌ڵاتبوون به‌ كاكه‌ “ئ ه ” شه‌وه‌, جیڤاراكه‌ی كوردایه‌تی, یان ئه‌و په‌رله‌مانتارانه‌ی شه‌وه‌كه‌ی له‌ شاشه‌كانه‌وه‌ فشه‌یان لێ ده‌دا, هه‌قی وایه‌ به‌ ئه‌رشیفدا بچنه‌وه‌و ده‌ریان بهێننه‌وه‌, چ له‌كاتی پاراستنی, یان ئازادكردنه‌وه‌ی مه‌خمور شتێك, ده‌عبایه‌ك به‌ناوی قاسمی سلێمانی و 70 پاسدار بوونیان نه‌بووه‌, كه‌ ئێستا فلیمه‌كه‌یان گۆڕیووه‌ گوایا له‌ ئازادكردنه‌وه‌ی مه‌خمور به‌شدارییان كردووه‌, وه‌ رێگر بوونه‌ له‌ كه‌وتنی هه‌ولێر, دیاره‌ له‌ ترسا كه‌س نه‌یوێرا به‌ فه‌رمی وه‌ك حكومه‌ت و وه‌زاره‌تی پێشمه‌رگه‌ وه‌ڵامی بداته‌وه‌, پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ قاسم سلێمانی فه‌رمانده‌ی گرتنه‌وه‌ی شاری كه‌ركووك و دوزو ناچه‌كانی دی بوو له‌ 16ی ئۆكتۆبه‌ردا, واتا نه‌ك شوێنی بۆ كوردان ئازاد نه‌كردووه‌ و نه‌پاراستووه‌و فه‌زیله‌تی نییه‌ به‌سه‌رمانه‌وه‌ بگره‌ پانتاییه‌ك زۆری لێ داگیر كرده‌وه‌, ته‌نانه‌ت فه‌رمانی ئه‌و بوو شه‌وی 16ی ئۆكتۆبه‌ر پێش ئه‌وه‌ی مه‌كگۆرك له‌ پشووی كۆتایی هه‌فته‌ ده‌ست به‌ دانوساندنه‌كانی بكاته‌وه‌, بۆ رێگری له‌ به‌ ئاشتیانه‌ چاره‌سه‌ركردن, فه‌رمانی هێرشی خێرای دا, بۆ رێگا گرتن له‌ چاره‌سه‌ری سیاسی كێشه‌كان, بۆیه‌ كوردستان به‌ هیچ جۆرێك قه‌رزاری نییه‌, بگره‌ ته‌واو پێچه‌وانه‌كه‌ی راسته‌, ئه‌وه‌ باسی ئه‌وه‌ مه‌كه‌ن پێی به‌ كورد كوشتنه‌وه‌ گرتووه‌, بگره‌ به‌رپرسه‌ له‌ هه‌موو ئه‌و نه‌هامه‌تیانه‌ی به‌سه‌ر گه‌له‌كه‌مان له‌ پاش ئه‌و مێژووه‌ ره‌شه‌وه‌ هات به‌ دوای فتوای جیهادی خومه‌ینی, ئه‌و له‌ رابردوو ئێستا مایه‌ی نه‌هامه‌تیمان بێت ئه‌م هه‌موو ستایش و شیوه‌نه‌ له‌ پای چی؟, ئه‌و ده‌یزانی باشوری كوردستان پاروه‌ چه‌وره‌كه‌ی ساڵی 1979 ی رۆژهه‌ڵات نییه‌, به‌هۆی بوونی ئه‌مه‌ریكا و هاوپه‌یمانانی رۆژئاوا له‌ عێراق ده‌نا بێ یه‌ك و دوو هه‌مووی قوته‌ دا, نه‌ك خاڵخاڵی و حه‌سه‌نیه‌ك, بگره‌ ده‌یانی بۆ ئاماده‌ ده‌كرد.

رۆسته‌می زاڵ و ئه‌بو موسلمی خوراسانی یان عه‌لی حه‌سه‌ن مه‌جیده‌

لای شیعه‌كان یان ئێرانیه‌كان, جگه‌ له‌ ناوه‌ ئاینییه‌ پیرۆزه‌كان كه‌ لیسته‌كه‌یان زۆره‌, چ ئه‌وانه‌ی كوژراون یان قه‌ول وایه‌ زیندوبنه‌وه‌ دوای مردن بۆ درێژه‌دان به‌ ئه‌رك و په‌یامه‌كانیان بگه‌ڕێنه‌وه‌, دوو كه‌سایه‌تی وه‌ك پاڵه‌وانی دانسقه‌ نمایش ده‌كرێن كه‌ ئه‌وانیش ئه‌بو عه‌باس موسلم خوراسانی ” 718-754 ز”, كه‌ ئه‌مه‌وییه‌ كافره‌ بكوژه‌كانی عه‌لی و حه‌سه‌ن و حوسێنی و قاسمیان له‌ ده‌سه‌ڵات روخاند, له‌ گه‌ڵ رۆسته‌م و زۆرابی شانامه‌ی فیرده‌وسی كه‌ ئه‌بو قاسم فیرده‌وسی ” 935-1020 ” نووسیویه‌تی, هه‌ردووك ئه‌فسانه‌ی پاڵه‌وانیه‌تی ئێرانیه‌كانن و لای ئه‌وان له‌ هیزو پاڵه‌وانێتیدا نموونه‌یان له‌ جیهاندا نییه‌و نابێت, له‌ هه‌ردوو بوادا ناوی قاسمیش ئاماده‌یه‌, ئێستا هه‌ندێك قاسمی سلێمانی له‌ زیندوكردنه‌وه‌ی خه‌لافه‌تی شیعه‌ به‌ناوی مانگی شیعه‌ ده‌به‌نه‌وه‌ سه‌ر موسلم خوراسانی, له‌ پاڵه‌وانێتی و هێزیشدا ده‌یبه‌نه‌وه‌ سه‌ر رۆسته‌م و زۆراب, لێ له‌ راستیدا هیچكام له‌و دوانه‌ نه‌بوو, به‌ڵكه‌ بۆ خۆی عه‌لی حه‌سه‌ن مه‌جید” 1944-2010″ێكی شیعه‌گه‌رای ئێرانی بووه‌, عه‌لی حه‌سه‌ن مه‌جید چۆن پێشتر نایب عه‌ریفێكی فاشیل له‌ سوپای عێراق بوو, به‌و ده‌سه‌ڵاته‌ زۆره‌ی له‌دوای 30-6-1987 ه‌وه‌ پێی درا, به‌ وه‌حشیه‌ت و دڕنده‌یی توانی ژیان له‌ لادێكانی كوردستان بسڕێته‌وه‌ و زیاتر له‌ 200000 كورد بكوژێت و هێزی پێشمه‌رگه‌ له‌ باشوری كوردستان ده‌ربكات, وه‌ك لایه‌نی سه‌ربازی ئه‌مه‌ بۆ ناسیۆنالستی عه‌ره‌بی سه‌ركه‌وتنه‌, هه‌نووكه‌ش ناسیۆنالسته‌كانیان به‌ شانازییه‌وه‌ بۆی ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌, لێ بۆخۆی دڕنده‌یی و وه‌حشیه‌تێكه‌, لای كورد عه‌لی حه‌سه‌ن مه‌جید ته‌نها نایب عه‌ریفێكی فاشیلی وه‌حشی بوو, بۆ نه‌ته‌وه‌ییه‌ عه‌ره‌بیه‌كانیش ناوبراو فه‌رمانده‌یه‌كی مێژووی به‌ به‌های سه‌ربازی بووه‌, به‌هه‌مان شێوه‌ بۆ ئیسلامییه‌ شیعه‌ گه‌راكان سلێمانی خه‌ونی دزراوی بۆیان گه‌ڕاندۆته‌وه‌, فه‌رمانده‌ی بنه‌ڕه‌تی سه‌ربازی تا مردن بووه‌, چل ساڵ ته‌واو پۆستاڵی پاسداری له‌ پێ نه‌كردۆته‌وه‌, ئه‌وان له‌ له‌ فرده‌وسدا له‌ باوه‌شی حوسێندا ده‌یبیننه‌وه‌, كه‌ به‌رزترین خه‌ونی ئه‌فسانه‌یی ئه‌وانه‌, وه‌لێ بۆ ئێمه‌ ده‌بێت هه‌ر پاڵه‌وانه‌كه‌ی شه‌ڕی سێ مانگه‌ی رۆژهه‌ڵات و گرتنه‌وه‌ی كه‌ركوك ماڵوێرانی شاری دوز بێت, ئازادی و ئه‌خلاق رێگامان نادات ستایشی قاتلانی خۆمان و مرۆڤایه‌تی بكه‌ین, بۆ ئازادیخوازانی ئێرانیش هه‌ر له‌ جه‌لادێك زیاتر نییه‌.

ستایش بۆ قاسم سلێمانی
قاسم سلێمانی دوای 45 رۆژ ڕاهێنانه‌ سه‌ربازییه‌كه‌ی , یه‌كه‌م گوله‌ی تاقیكردنه‌وه‌ی پراتیكی خۆی به‌ خه‌ڵكی كوردستان تاقیكرده‌وه‌, یه‌كه‌م ته‌قه‌ی به‌ كورده‌وه‌ نا له‌ سه‌ركوتكردنی گه‌له‌كه‌مان له‌ شاری مهاباد و رۆژهه‌ڵاتی كوردستان و گرتنه‌وه‌ی شارو شارۆچكه‌كانی و كۆمه‌ڵكوژیكردنی خه‌ڵكه‌كه‌ی, هاوكات شوێن ده‌ستی به‌ ته‌واوی تراژیدیاكانی سه‌ر گه‌له‌كه‌مانه‌وه‌ له‌ دوو پارچه‌ی كوردستان باشورو رۆژهه‌ڵات له‌ ماوه‌ی 8 ساڵی شه‌ڕی عێراق و ئێران دیاره‌, هه‌ڵه‌بجه‌و سه‌رده‌شت دوو شاری كیمیابارانكراو به‌رهه‌می چالاكی سه‌ربازی ئه‌ون, سه‌رباری كیمیابارانی شاری هه‌ڵه‌بجه‌ و جینۆسایدی ئه‌نفال.
ئه‌وێك سه‌ری نێزه‌ی سه‌ركوتكردنی راپه‌ڕینه‌كانی خه‌ڵكی ئێرانه‌, سه‌رباری وڵاتانی دیكه‌, ئیتر ئه‌مه‌ نه‌ جیڤارایه‌و نه‌ تارماییه‌و نه‌ رۆسته‌می زاڵه‌و نه‌ خوراسانیشه‌, به‌ڵكه‌ تاوانكارێكه‌ و پیاهه‌ڵدان به‌سه‌ریدا چ وه‌ك كوردێك كه‌ كورد كوژ بووه‌ تاوانه‌, چ وه‌ك كه‌سێك به‌شدار له‌ تاوانی گه‌وره‌ به‌ پێوه‌ره‌ جیهانییه‌كان كردووه‌, پیاهه‌ڵدان به‌سه‌ریدا كارێكی نا ئه‌خلاقییه‌ ویڕای نكۆڵیكردنه‌ له‌ تاوانه‌كانی, هاوكات سڕینه‌وه‌و جوانكردنی تاوانه‌كانیشێتی, هه‌قی سزا دانی هه‌یه‌, وه‌ك لۆمۆندی فه‌ره‌نسی به‌ جیڤارایان ناساند, تێله‌سوری فه‌نزوێلی به‌ شۆڕشگێڕی بنه‌ڕه‌تیان دایه‌ قه‌ڵه‌م, ئاخ شه‌رمه‌ كه‌م ده‌بینم ئیدعاكه‌رانی چه‌پ ده‌كه‌ونه‌ زه‌لكاوی كوێربوونی چه‌په‌ڵه‌وه‌, خۆ هه‌ڵواسینی جارێك بن لادن و جارێك سلێمانی به‌ ناوی جیڤاراوه‌, ناشرینكردنی رێگاكه‌ی جیڤارایه‌ به‌ چه‌په‌ڵی كاره‌كانی ئه‌وان, وێڕای داتاشینی ئازایه‌تی درۆینه‌یه‌ بۆیان, كه‌سێك هیچ یه‌كێك له‌و دووه‌ی نه‌بینی له‌ پێشه‌وه‌ی هیچ نه‌به‌ردییه‌كدا, هه‌ر خه‌ڵكیان بۆ مه‌رگ نارد, وێڕای په‌یامه‌ نامرۆڤانه‌كانیان, ئه‌رێ گه‌لۆ له‌و چه‌ند ساڵه‌ی شه‌ڕی داعشدا, له‌ كاتی شه‌ڕدا كێ سلێمانی له‌ شه‌ڕگه‌یه‌كدا بینی؟؟؟؟.
قاسمی سلێمانی ئه‌گه‌ر له‌ تاران دائه‌به‌زییه‌ سه‌ر شه‌قام بۆ سه‌ركوتكردنی قوتابیانی سڤیلی گه‌نجی بێ چه‌ك, كه‌س له‌به‌ره‌ی جه‌نگی داعش نه‌یبینی, هه‌ر دوای سه‌ركه‌وتنه‌كان بۆ سێڵڤی گرتن ئاماده‌ بوو.
راسته‌ سیاسیه‌كان كورد رزگاریان بوو, به‌ مردنی سلێمانی هه‌مووو نهێنیه‌كانیشیانی له‌ گه‌ڵ خۆیدا برده‌ گۆڕه‌وه‌ ,ئه‌و له‌ نه‌خشه‌ دانان بۆ له‌ناو بردنی نه‌یارانی نزیكی خۆی سڵی نه‌كردبێته‌وه‌ ده‌بێت چی له‌م وڵاتانه‌ و له‌م عێراق و كوردستانه‌ كردبێت, چه‌ند تاوانی نهێنی تێدا ئه‌نجام دابێت, له‌گه‌ڵ خۆیدا چ خه‌زێنه‌ زانیارییه‌كی پڕ به‌های بردبێته‌ گۆڕه‌وه‌.
له‌ كۆتاییدا به‌ قسه‌یه‌كی هادی عامری كه‌ له‌ یه‌نایه‌ری 2015 كردی كۆتایی پێ دێنم كه‌ وتی قاسم سلێمانی نه‌بوایه‌ عه‌بادی نابووه‌ سه‌رۆك وه‌زیران, پێشتریش سلێمانی مالكی و تاڵبانی له‌سه‌ر كورسییه‌كانیان دانابوو, له‌ پڕۆفایله‌كه‌ی وه‌ك سه‌ركه‌وتن بۆی نووسراوه‌, ئه‌مه‌ وێنایه‌ بۆ هه‌موو ئه‌وانه‌ی له‌ عێراق له‌سه‌ر كورسی داندران نه‌ك هه‌ڵبژێردران راسته‌, هه‌موو داشی شه‌تره‌نجی سلێمانی بوون, به‌ چرای سه‌وزی ئه‌ودا تێپه‌ڕیون,بۆیه‌ بۆ ئه‌وان شیوه‌ن و قوڕ پێوان هێشتا كه‌مه‌ بۆ مه‌رگی ئه‌م دڕنده‌یه‌.

هەرە دەوڵەمەندەكان لە 0,001%ی كۆمەڵگای ئەمەریكی, ئەوانەی چەكی بەخششەكانیان لە 8 ژمارە كەمتر نانووسێت, بەشی زۆریان لەو دیو پەردەوە كار دەكەن وەك لۆبی فشاری بەهێز بۆ دەرچوونی كاندیدە خواستراوەكەیان, ئەوان بەهۆی كاری بزنس و سەرقاڵییانەوە نایانەوێت راستەوخۆ دەربكەون, كەمایەتیكیشیان بەناوی گەلەوە حوكمە كەن یان رۆڵی ئۆپۆزسیۆن دەگێڕن, روڵەكان لە نێوان خۆیان, بە پێی بەرژەوەندیەكانیان دابەش دەكەن, بۆ ئەوەی داواكارییەكانیان بسەپێنن و پارێزگاریش لە هەبووەكانیان بكەن, تا دەزگا حكومیەكان لاواز بن, دەوڵەمەندەكان باشتر دەتوانن پارەكانیان بۆ ئاراستەكردنی سەرجەم دەسەڵاتەكان بەكار بهێنن, بۆ ئەوەی بڕیارەكان لە بەرژەوەندیان دەربچێت, ئاخر بڕیارەكان لە پۆستەكان بۆ ئەوان گرنگترن.

برایانی كوك ” دیڤید و تشارلز , دیڤید ئەمساڵ مرد” كە خاوەند 108 ملیار دۆلار سەرمایەن, دەیان ساڵە كار بۆ ئەوە دەكەن دەست بەسەر سستەمی سیاسی ئەمەریكادا بگرن بە هاوكاری خاوەند كۆمپانیا راستگەراكان “الدیمقراگیە المعگلە فی أمیركا- Jeffrey D. Sachs “. تەنانەت كاركردن بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئۆباما كیر لەسەر خواستی برایانی كوك و بەخششەكەرەكانی كۆماریەكانە “الصمود أمام انهیار أمریكا السیاسی- Jeffrey D. Sachs”, بە تایبەتیش كۆمپانیاكانی بیمە, دەرچوون لە پەیماننامەی پاریسیش لە بەرژەوەندی كۆمپانیاكانی وزەیە, هاوكات ئەوان كاریان دەكرد لەسەر كەمكردنەوەی باج , كاندیدە كۆمارییەكان شەڕیانە لەسەر بەدەست هێنانی متمانەیان, لەبەر زیرەكی و خۆشەویستیان نا, بەڵكە لەبەر قورسایی گیرفانیان” النموژج اڵامیركی»..هل بدأ فی التصدع؟-تشارلز بلو “.
ترامپ كاتی خۆی بەخششی جیمی كارتەر و ریگانی هاوكات پێكەوە دەكرد, ئەمە تایبەتمەندی زۆرێك لە دەوڵەمەندەكانە, لای ئەو كێ بیباتەوە تا لە گەڵی رێك بكەوێت, لە رابردوودا 6 جار بەخششی هەڵمەتی هەڵبژاردنی هیلاری كلنتۆنی كردووە, دوایی لە هەڵمەتی هەڵبژاردنی رابردوو هێرشی توندی دەكردە سەری, چونكە لای ئەو سیاسەت كاسبییە,ئەخلاق و رابردوو بە عانەیەك, وەك مینبەری مەزادكردن, ترامپ كە دەستیكرد بە پیتاك كۆكردنەوە, راچێتەی نان خوادنی ئێوارە لە میوانخانەكەی گەیشتە 35 هەزار دۆلار, ئەوشی 100هەزار دۆلار پیتاك بدات دەبێتە بەخشەری شایستە, دواتر بە سانایی دەیبینێت. دوای گەیشتنی بە دەسەڵات, یانەی ترەمپ نرخی ئابونمێنتی گۆڵفی كردە 200 هەزار دۆلار” الشعبویە والفساد- روبی میلی “, بە هەموو پێوەرێك رونە كە ئەوەی ترامپ دەیكات لە بڕی دیموكراسی كلێپتۆكراسییە, واتە دەسەڵاتی سیاسی بەكار دەهێنێت بۆ بەدەست هێنانی سەروەت و سامان.
والتەر شوب بەڕێوەبەری بیرۆی رەوشتی حكومەتی ئەمەریكی لە 19ی تەموزی 2017 دەستی لەكار كێشایەوە وەك ناڕەزایەتیەك لە هەمبەر ترامپ كە بەرژەوەندی كەسی و حكومەتی تێكەڵ كردوو پێشتر ئۆباماش سەرۆكی پێشوی ئەمەریكا جاین هارتلی كردە سەفیری وڵاتەكەی لە فەرەنسا وەك پاداشتێك كە خۆی و پیاوەكەی نیوملیۆن دۆلار كۆمەكیان بۆ هەڵمەتی هەڵبژاردنەكەی كۆكردبوەوە, هیچ ناڕونیەك نەماوە لەوەی دەسەڵاتی سیاسی نوێنەرایەتی تەواوی كۆمپانیا گەورەكان دەكەن لە ئەمەریكا, یاسای كەمكردنەەی باج لەو روانگەیەوەیە, كە ساڵ لە دوای ساڵ هەڵبژاردن دوای هەڵبژاردن روو لە نشێو لە داكشاندایە, تا ترامپ لە 35% ەوە دایگرت بۆ 21%, ملیاردێرەكان دافوس ترەمپیان لە هەنگاوە ئابووریەكانی خۆشە وێت , بەڵام گەمژەیی و راگوڕینی و سیاسەتی ئابووری نەتەوەیی ئەویان بە دڵ نییە.

زانای سیاسەت مارتن جیلنز لە زانكۆی برینستۆن و بنیامین بیجج لە زانكۆی نۆرس وینسترن پێیان وایە دیموكراسیەتی ئەمەریكی لە پێناو 1%ی هەرە دەوڵەمەندەكانی كۆمەڵگا كاردەكات , لەبەر ئەوە دیموكراتی ئەمەریكی ئەوەی پەسەندە “عدم المساواە فی أمیركا-تاریخ النشر: الجمعە 16 دیسمبر 2016 -مات أوبراین: محرر الشۆون الاقتصادیە فی مدونە «وونكبلوج» “, واتا لە بری دیموكراسی بلۆتۆكراسییە.
22 پەرلەمانتاری پارتی كۆماری داوایان كرد ئەمەریكا لە پەیماننامەی پاریس ی ژینگە بكشێنەوە, كە هەموویان بەخششیان بۆ هەڵمەتی هەڵبژاردن لە پیشەسازی نەوت و غازەوە وەرگرتبوو, بە تایبەتیش لە براكانی كوكشەوە, یاخود ناڕاستەوخۆ لە رێكخراوە سێبەرەكانیانەوە, لە هەڵبژاردنی كۆنگرێسی ئەمەریكا 88%ی بەخششەكانی پیشەسازی نەوت و گاز بۆ كۆمارییەكان رۆیشت, پارتی كۆماری بۆتە پارتی وێرانكردنی ژینگە, كۆمارییەكان 97%ی كۆمەكی پیشەسازی خەڵوزیان بۆ دەچێت , 88% ی پیشەسازی نەوت و گاز, كە نرخی نەوت لە بازاڕەكانی جیهان دابەزی ترامپ هاوكار بوو بۆ رێكەوتنی ئۆپۆێك, چونكە پەیوەندی بە كارتێلەكانی نەوتەوە هەیە, بە تایبەتیش ئەوانەی تكساس كە ولایەتەكەیان 38 نوێنەری لە 538 نوێنەرەكەی هەڵبژێرەری سەرۆك كۆماردا هەیە.
ترامپ گوایە بۆ دۆزینەوەی هەلی كار بۆ هاووڵاتیان پشتیوانی كەرتی نەوت دە, كە كەرتی بەرهەم هێنانی نەوت تەنها 150 هەزار كارمەندی هەیە, كە 0,1%ی كۆی هێزی كاری ئەمەریكایە,بەڵام هۆكار ئەوەیە ئەم كەرتە 88%یان وەك ئاماژەمان پێدا بەخشش و پشتیوانی دارایی دەدەنە كۆمارییەكان, وە چاویشی لە كورسیەكانی تەكساس و ناوچەی بەرهەم هێنانی نەوتی بەردینە.

بەرامبەر بەو پشتیوانیانە لە پارتەكەی, ترامپ وایكرد كۆمپانیاكانی خەڵوز و نەوت و گاز بەرپرس بن لە دانانی سیاسەتی ژینگەی وڵات, كۆمپانیاكانی دەرمان كەرتی تەندروستی و دانانی نرخ لەسەر دەرمانەكان, و گروپی كۆمپانیاكانی چەك لە وەزارەتی بەرگری و , وە بانكە وەبەرهێنەكان باڵادەست بن لە وڵ ستریت , وە كارتێلەكانی كشتوكاڵ هژمۆنیایان هەبێت بەسەر زەوی كشتوكاڵییەكانی وڵاتەوە, واتا بەرخی سپارت بە گورگ.
كۆمەڵەی نیشتمانی چەك, كە كۆمپانیاكانی چەكسازی و بازرگانانی چەك دایان مەزراندووە, تەموینی هەڵمەتی هەڵبژاردنی سەرۆكەكان و سیاسیەكان بە سەخاوەتەوە دەكات, لەوانە ترامپ,هەڕەشەیان لەوانە كرد, كە داوای قەدەغەكردنی هەڵگرتنی چەك دەكەن, بەوەی لە هەڵبژاردنی داهاتوو تۆڵەی خۆیانیان لێ دەكەنەوە, لە رێگای بەخشینی بەخشش بە نەیارەكانیان.

لە ساڵی 1791 ەوە بە پێی مادەی دووەمی دەستوری ئەمەریكی رێگای دراوە بە هەڵگرتنی ئازادانەی چەك, بەهۆی ئەوەی میلشیا چەكدارەكان رۆڵی گرنگیان گێڕا دژ بەریتانیا لە جەنگدا,كۆمپاتیاكانی چەكی ئەمەریكیش بەخششی زۆری سیاسییەكانی ئەمەریكا دەكەن بە تایبەت كۆماریەكان, بۆ ئەوەی ئەو بەندە دەستكاری نەكرێت, وڵات هەر تیكساسەكەی فلیمە كابۆییەكان بێت .
لە ماوەی 6 ساڵی نێوان 1997 بۆ 2003 , رێكخراوەكانی پشتیوانی لە هەڵگرتنی چەك 6 جار زیاتری دژبەرانیان پارەیان خەرجكردووە, بۆ رێگا گرتن لە ئەگەری هەر گۆڕانكارییەك, بە تایبەت دوای هەر كارەساتێكی دڵ تەزێن ململانێكان توندترەوە دەبن, نیوەی چەكی تاكە كەسی جیهان لە ئەمەریكایە, دوانزە جار زیاتر لە رێژەی جیهانی, ساڵانە زیاتر لە 33000 كەسی سڤیل قوربانی چەك هەڵگرتنن لەم وڵاتە , بەڵام بەهۆی پارەوە ناتوانرێت وڵات لەم كارەساتە دەرباز بكرێت, لە رێگای هەڵبژاردنەوە لغاوی گۆڕانكاری كراوە.
ترەمپ لە بەر ئەوەی پشتیوانی كۆمپانیای ئەمازۆنە, بۆیە پشتگیری دارایی رزگاركردنی بیرۆی پۆستی ئەمەریكی ناكات كە خاوەندی 600هەزار كارمەندە .
جیف بیزۆس خاوەنی ئەمازۆن دوای ئەوەی واشنتۆن پۆستی كڕی, ئێستا لە هەوڵی كڕینی سی ئێن ئێن یشدایە, چونكە پێ بە پێی سەركەوتنی سەرمایەكەی كە لە 200 ملیار دۆلار لە سەركەوتن و دابەزیندایە پێویستی بە كەناڵی راگەیاندیش هەیە وەك پارێزەری سامانەكەی, كەواتە دەبێت لە داهاتوودا زیاتر ملكەچی خواستەكانی ببن.
پارتی كۆماری پارتێكی ئاینی و یانەی گەورە دەوڵەمەندو ملیاردێرەكانە, بەهۆی كۆمەكی دەوڵەمەندەكانەوە لە كامپینی هەڵبژاردنی ترەمپ حكومەتی ترامپ دەوڵەمەندترین كابینەیە لە مێژوودا, ترامپ رایگەیاند بۆ پۆستە ئابووریەكان كەسی دەوڵەمەندم دەوێت.

تەنانەت دادگای باڵای ئەمەریكاش كاندیدەكانی لە لایەن كۆمەڵەی فیدراڵییەوە هەڵدەسەنگێنرێن , ئەویش لە ژێر چاودێری كۆمپانیاكاندایە, ئەمی كونی باریتی زوو دانا , چونكە پەیوەندی بە هەڵبژاردن و ژینگەو بیمەی تەندروستییەوە هەیە, ئەوانیش سەرێكیان هەیەو هەزار سەودا, وەك هەزار سەرە, هەر یەكەی بەرژەوەندیەكیان بە جۆرێك لە كارتلەكانەوە بەستراوەتەوە, ئەو لوغمەیان بۆ رێگا گرتن لە گۆڕانكاری چاند.
دیموكراتەكانیش لە روی پشتیوانی ملیاردێرەكانەوە باخەڵ گەرمن, بە وتەی بێرنەر ساندەرز بایدن 44 ملیاردێر و بوتینجادج 39 ملیاردێر پشتیوانیان لێیان دەكرد , لە هەڵمەتی بەرایی هەڵبژاردن لەناو دیموكراتەكان, هاوكات 30 كاندیدی دەزگای هەواڵگری و 15 ملیۆنێر لە لیستی دیموكراتەكان هەیە بۆ كۆنگرێس و ئەنجومەنی پیران.
بەو هۆیانەوەو كۆمەڵێكی دیش كە لێرە ئاماژەیان پێ دەدەین, 44%ی هاووڵاتیان پێیان وایە گەندەڵی لە كۆشی سپیدایە, 8% زیاتر لە ئەنجومەنی پیران, واتا 36%ی هاوڵاتیان پێیان وایە ئەنجومەنی پیران گەندەڵەو بڕیارەكانی لە خزمەت ۆڵ ستریتە, ئەمەو بە پێی راپرسی دەزگای بێوی ئەمەریكی كە ساڵی 2015 ئەنجامدراوە 80%ی هاووڵاتیان متمانەیان بە حكومەتی فیدراڵی نییە, هەر ئەمەشە وا دەكات دەسەڵاتە سیاسییەكان لە 20 وڵاتە بەهێزەكەی جیهان بەرەو ناسەقامگیری بچێت.

تێچووی هەڵبژاردنەكانی ئەمەریكا

جۆن كەنەدی تەنها 72 هەزار دۆلاری لە بانگەشەی هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی خۆی لە ساڵی 1960 خەرج كرد, كە بە نرخی ئێستا 575 هەزار دۆلاری دەكرد,كەچی ركابەرەكەی هۆبرت هامفەری هاواری لێ هەڵستاو وتی “ئەمە زۆرترین خەرجییە لە مێژووی هەڵبژاردنەكانی ئەمەریكا”, بەڵام كەنەدی وەڵامی دایەوە كە هەڵمەتی هەڵبژاردنی ئێزینهاوەر لە ساڵی 1952دا بڕی 2,5 ملیۆن دۆلاری خەرج كردووە, كە بە نرخی ئێستا دەیكردە 20 ملیۆن دۆلار.
تێچووی هەڵبژاردنەكان ئەمەریكا لە ساڵی 2004 تەنها 700 ملیۆن دۆلار بووە, لە ساڵی 2008 بووە ملیارێك دۆلار , لە ساڵی 2012 گەیشتە 2 ملیار دۆلار , لە 2016 گەیشتە 6,6 ملیار دۆلار بووە , بەڵام بۆ ساڵی 2020 بەرز بۆتەوە بۆ 14 ملیار دۆلار , 3 ملیار دۆلار زیاتر لە تێچووی هەڵبژاردنەكانی هیندستان, هەڵبژاردنی هیندستان لە دوای ئەمەریكا دووەم تێچووی هەیە لە جیهاندا, بەهۆی شەڕی كارتلەكان بۆ بەدەستهێنانی كورسی, تێچوی نزیك 5 ملیار دۆلار بوو, 3 جار زیاتر لە هەڵبژاردنی ساڵی 2009 ی هەمان وڵات, لێ دوا هەڵبژاردنی ئەمەریكا لە ساڵی 2016 , 7 ملیاردۆلاری تێچوو كە تیایدا ترەمپ بوو بە سەرۆك كۆمار.

تەنها كورسی سەرۆك كۆماری لە هەڵبژاردنی ساڵی 2016 ەدا, بڕی 2,4 ملیار دۆلاری تێچوو, هەڵبژاردنی كۆنگرێس و سێیەكی ئەنجومەنی پیرانیش 4,2 ملیار دۆلار تێچویان بووە لە هەڵبژاردنی 2016 دا, بەڵام لەم خولە نرخی بۆ 6,6 ملیار دۆلار بەرز بۆتەوە, دووەكەی تریش بۆ زیاتر لە 7 ملیار دۆلار, رێگای كۆشكی سپی لە جیاتی فەرشی سوور بە دۆلار راخراوە, تا مانگی پێشوو بایدن 938 ملیۆن دۆلار و , ترامپیش 596 ملیۆن دۆلار كۆمەكی سپیان كۆكردبوەوە, رەشەكانیش وەك لەناوەكەی دیارە سەرچاوەو بڕەكەی لە تاریكیدا ونە.
تا ئێستاش لە كۆی هەڵبژاردنەكانی خولەكە, بە سەرۆك و جێگرەكانیان و 435 كورسی كۆنگرێس و 33ی ئەنجومەنی پیران دیموكراتەكان 5,5 ملیار دۆلار و كۆمارییەكانیش 3,8 ملیار دۆلاریان خەرج كردووە.
تا 10ی مانگی سەپتەمبەر كۆی گشتی 5 ملیار دۆلار كۆمەك كۆكراوەتەوە , لە ساڵی 2002 تەنها 2 ملیار بووە لە ساڵی 2014 بەرز بۆتەوە بۆ 3,67 ملیار دۆلار .
ساڵ لە دوای ساڵ نرخی كورسییە زێڕینەكان زیاد دەكات, دەبێت بۆ خولی داهاتوو, نرخی ئەم كورسییە چۆن بچێت بە ئاسمانا؟.

بەخشش و پارە تاریكەكان
وەك لەسەرەوە ئاماژەمان پێدا, پەیوەندییەكی ئۆرگانی لە نێوان كورسی سەرۆك و ئۆلیگارشیەكاندا هەیە, تەواو كەری یەكترن, دەوڵەت لە بەرژەوەندی ئەوان بە نانۆمیتەریش دور ناكەوێتەوە.
بەرامبەر بە بەخششەكانیان, پۆست, لێبوردن لە باج و گومرگ, گۆمرگ خستنە سەر كاڵای ركابەرەكانیان, یاساغكردنی هاوردە كردنی كاڵای ركابەر, وەرگرتنی كۆنتراكت لەناو خۆو دەرەوە … هتد, پاداشتیانە, ئەمە وایكردووە بوترێت دیموكراسی ئەمەریكی مەزادخانەی ۆڵ ستریتە.
بۆ كەمكردنەوەی رۆڵی دەوڵەمەندەكان لە دیاریكردنی سەرۆك, كە وەك بوكە شوشەی دەستی بەخششەكانی وایە , سەرۆكی ئەمەریكا تیۆدۆر رۆزفڵد لە ساڵی 1907 داوای كرد بودجە بۆ هەڵبژاردنەكان لە لایەن حكومەتەوە دیاری بكرێت تا كۆتایی بەم پارە زۆر كۆكردنەوەیە بهێنریت, هاوكات رۆزفۆڵت داوای كرد بەخششی كۆمپانیاكان قەدەغە بكرێت”الانتخابات وترشید التمویل-تاریخ النشر: الپلاپا‌و 31 مارس 2015″. ئەمەریكا نەك دوای 113 ساڵ ویستی رۆزفێڵدی جێبەجێ نەكرد, بگرە دادگای باڵای ئەمەریكی لە ساڵی 2010 بڕیاری هاووڵاتیان یەكگرتووین یدا, كە لانی زۆری بەخششی هەڵگرت و بێسنوری كرد لە بەردەم ملیاردێرەكان بۆ ئەوەی ئازادانە دەستبخەنە ناو هەڵبژاردنەكان, ئەمەش لە خزمەت دوبراكەی كۆكش بوو” david-h-koch, charles-d-koch”,كە 400 ملیۆن دۆلاریان بەخشش دا بۆ ئەوەی ئۆباما دەرنەچێتەوە لە ساڵی 2012, برایانی كۆكش بڕیاریان داوە بۆ هەڵبژاردنی داهاتوو 1 ملیار دۆلار خەرج بكەن .
هەرچەندە یەكێك لە خواستەكانی باڵی پێشكەوتنخوازو لیبراڵی ناو دیموكراتەكان شۆرشی سیاسییە لە وڵات, یەكێك لە خاڵە زەق لە پێشینەكانی ئەم شۆڕشە هەڵبژاردن و پارەی هەڵبژاردنەكان و سەرچاوەی داهاتی پرۆسەی بانگەشەی هەڵبژاردنە, وەلێ پێی ناچێت لەبەرامبەر كارتلەكانی پارە سەركەوتوو بن, لە كاتێكدا خودی دیموكراتەكانیش سودمەنێكی پرۆسەكەن.
كە هەڵبژاردن دێتە پێشەوە ,كۆمپانیاكانی راگەیاندن و ریكلام جەژنیانە , كەناڵە ناخۆییەكان زۆرترین پارە دەبەنەوە, نزیك 47% پارەی بانگەشەی هەڵبژاردنیان بەردەكەوێت , 16,5%یش بۆ ریكلامی هەمان ئەو كەناڵانەیە, 21%یش بۆ تۆڕی كۆمەڵایەتی, 12%بۆ كەناڵی سەرانسەری كابڵەكان , 5%یش بۆ رادیۆكان دەڕوات, ئەم پارانە 40%یان خەڵكانی نەناسراو و بێ تارمایی دەیدەن, سەرچاوەیان دیار نییە.
یاسای ئەمەریكی یاساغی كردووە كاندیدانی پلە گشتیەكان كۆمەك لە لایەن و كەسی بیانی وەربگرن, بێگانەكە تەنانەت دانیشتووی ئەمەریكاش بێت و مافی مانەوەیان هەبێت, ئەوانەی ناسنامەی ئەمەریكایان نییە ناتوانن بەخشش بكەن بۆ هەڵمەتی هەڵبژاردنی سەرتاسەری و هەرێمی, 9 دادوەری باڵای وڵات مافی بەخششی بۆ دو كرێكاری بێگانە كەمافی مانەوەی كاتیان هەبوو رەتكردەوە.

كەچی بە پێی OpenSecrets.org لە ساڵی 2016 دا 178 ملیۆن دۆلار پارەی بیانی هاتۆتە ناو هەڵمەتی هەڵبژاردنەوە , وەك ئەوەی زانرا بێت , كەچی ئەمەریكا ئەم یاسایەی دەركردووە, خۆی یەكەم وڵاتە كۆمەكی نۆكەرانی دەكات لە جیهاندا, ئەمەریكاو یەكێتی سۆڤیەت و روسیای ئێستا گلاونەتە 117 هەڵبژاردنی وڵاتانەوە, 69%ی ئەمەریكا ئەنجامی داون, هەڵبژاردنی ئیتاڵیا لە ساڵی 1948, یەكەم چالاكی سیای ئەمەریكا بوو لەو بوارەدا, ملیۆنان دۆلاری خەرجكرد بۆ ئەوەی شیوعیەكان نەگەنە دەسەڵات كە حیزبی یەكەمی وڵات بوون, لە ساڵی 2005 جۆرج بۆش لە یەكەم هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق و دواتریش ئۆباما لە هەڵبژاردنەكانی دواتری عێراق ویستیان هەبوو, دەست لە هەڵبژاردنەكان وەردەن, گوایە دواتر ئەنجامیان نەداوە, دوارۆژ دەردەكەوێت.
هەرچەندە لە 22 ولایەتی ئەمەریكا یاساغ كراوە كۆمپانیاكان بەشداری لە بەخششی هەڵبژاردنەكان بكەن, وە لە 39ولایەتی ئەمەریكا ئاستێك دیاریكراوە بۆ پیتاكی تاك, بەڵام قازانجی پشكیان بۆ دەچێت لە لایەن كۆمپانیاكانەوە بێ ئەوەی خاوەن پشكیش بن, سنوریشی دیارینەكراوە, وەك فێڵێك” أپریا‌و المشهد السیاسی اڵامیركی- تشیسون لی ودانییل وینر”, ئەمە وێڕای ئەوەی كاتێك خاوەند كۆمپانیاكان دێنە ناو هەڵمەتەكەوە, لەبەر ئەوەی لانی زۆری خەرجی دیارینەكراوە, بە كەیفی خۆیان ترۆمپای پارەكانیان دەڕێژنە ناو هەڵمەتەكەوە, لە هەڵمەتی هەڵبژاردنی ناوخۆیی دیموكراتەكان مایكل بلۆمبێرگ لەماوەی سێ مانگدا ملیارێك و تۆم ستێر 270 ملیۆن دۆلاریان خەرج كرد, هەرچەندیشە زوو دۆڕان لە كاندیكردنیان بۆ پۆستی سەرەك كۆماری لەسەر پارتی دیموكرات.
لە 5 ساڵی رابردوو لیژنەی سۆپەر باكس 5 ملیار دۆلاری كۆكردۆتەوە, بەشێكی سەرچاوەكەی دیار نییە, پارەی تاریكییە ” أپریا‌و المشهد السیاسی اڵامیركی- تشیسون لی ودانییل وینر” ,
بەشێك لەو پارانە لە بانگەشەی هەڵبژاردن بەكار دەهێنرێن, پارەی نهێنی و پارەی رەشن , تەنانەت داوای سەرچاوەی پارەی بەخششەكان لە رێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی ناكرێت , سەیر كەن تەنها رێكخراوی ” Center for Responsive Politics
” لە نێوان نۆڤەمبەری 2011 بۆ دیسەمبەری 2014 بڕی 323,936,500 دۆلاری رەشیان خستۆتە ناو هەڵمەتی هەڵبژاردنەوە, كە سەرچاوەكەی بێ دایك و باوك بووە, تەنها لەم هەڵبژاردنە 215 ملیۆن دۆلاری رەش تا چەند مانگێك لەمەوپیًش ئەوەی زانراوە خراوەتە ناو هەڵمەتی هەڵبژاردنەوە, پارەی رەشی بێ دایك و باوك هەموو ئەگەرەكانی لە بەردەمدایە, لە پارەی رەش , پارەی ۆڵ ستریت, پارەی بیانی .
نەك تەنها دەرەوەی نوێنەری دوو پارتەكە, ئەستەمە بگەنە ئەم 537 كورسییە كە شەڕی لەسەرە, بگرە ژنانی ناو دوو پارتەكەش, رێژەیان زۆر لە خوارە, زۆر كەمتر لە وڵاتانی ئەفریقاو ئەمەریكای لاتین و تەنانەت عێراق و كوردستانیش , ژنانی ئەمەریكا 19,3203% كۆنگرێس , 103 كەس وە ئەنجومەنی پیرانیش 23 %پێ دەهێنن, بەهۆی ئەوەی كێشەی كۆمەك و پیتاكیان هەیە, بەخششەرەكان كەمتر پیتاكیان پێ دەدەن.
بم شێوەیە بەشداری لە هەڵبژاردنی ئەمەریكا, بە گیرفانی بەتاڵەوەو لە دەرەوەی كەرو فیلەكە, وەك خۆ هەڵدانە لە كێوێكی هەزار بە هەزارەوە بۆ قوڵایی.

17 ساڵی تەواوە، لە پای ئەو تاوانانەی دەوڵەتی عێراق بەرامبەر بە خەڵكی كوردستان لە رابردوودا ئەنجامی داوە، داوا دەكرێت سەرۆك كۆماری عێراق وەك رەمزی باڵای وڵات داوای لێبوردن بكات، ئەركی جەنابی تاڵەبانی و بارزانی و فوئاد مەعسوم بوو پێشتر ، ” بارزانیش مانگێك بووە سەرۆك كۆمار”دەبوایە ئەو ئەركەیان جێبەجێ بكردبایا، دەیان جار ئەم داوایەی بەرەو رویان كرایەوە، وەڵام هەر نەبوو، ئەوان نەیانتوانی بە ئەركی ئەخلاقی خۆیان هەڵبستن و سەروەریەك بۆ مرۆڤایەتی و مێژوو تۆمار بكەن، تەنها بۆ كورد نەبوو بەڵكە بۆ مرۆڤایەتی بزز، ناویان لە ریزی ئەوانەدا تۆمار بكرێت لە وڵاتانی خۆیان بەو شێوە هەڵوێستە هەڵستاون،مێژوو لە یادیان ناكات, چەندین بۆنەیە, هەمان داوا لە دكتۆر بەرهەم ساڵحیش دەكرێت , جارێكی دیكە بە جوتە هەمان داواكاری دەخەینە بەردەست هەردوكتان , ئێمە پێویستمان بە وتەی سۆزداری و كردەی پۆپۆلیستی نییە, ئێمە دەمانەوێت لە گەڵ مێژووی ئەم وڵاتە ئاشتمان بكەنەوەو دڵنیاشمان بكەنەوە , ئەوجۆرە تاوانانە دوبارە نابنەوە, بەوەی داوای لێبوردن لە گەلی كورد بكرێت , بەڵگەنامە شاراوەكان ئازاد بكرێن, تۆمەتباران دادگایی بكرێن, عێراق ببێتە ئەندامی ئای سی سی, قەرەبووی قوربانیانیش بكرێتەوە.
لەم مەڵبەندەی جینۆسایدە كە ناوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە و ئەم وڵاتەی ئێمە كە ناوی كوردستانە، شوێنێك پنتێك نییە بۆ لێبوردەیی مرۆڤەكان، روباری خوێن، دنیایەك هەڵە، وەحشیەت بونەتە بەشێك لە كلتوری ئێرە, بۆیە دان نان بە راستییە تاڵەكان و داوای لێبوردن كردن بەشێكە لە ساڕێژی برینەكان.
مێژوویەك ئێمە دەبەستێتەوە بەم وڵاتانەوە لە ناو خوێن و ئێسك و پروسكدا غەرق بووە، بۆ سڕینەوەی ئەو تاڵیانە پێویستمان بە دادپەروەرییە، لێ دادپەروەری و ئاشتەوایی پێكەوە گرێدراون، بە بێ یەكەم ئەنجامدانی دووەم زەلالەتە و هەرگیز بەدی نایات، وەك ئەوەی سیاسییەكانی كورد لەمڕۆدا دەیكەن، لێبوردەیی هەموو كات دوای دان نان بە راستیەكانی تاوانەكان و دادپەروەریەوە دێت، تاوانبار و قوربانیەكان لە ئاوێنەی دەرخستنی هەقیقەت و راستیەكانی رابردوەوە وەك ئەوەی هەن دەردەكەون نەك وەك ئەوەی لە تاوانەكانی رابردوو بشورێنەوە، كارێكی زۆر ناشایستەو ناڕەوایە داوا لە قوربانیانی تاوانەكان بكرێت ئاشتەوایی بكەن، لە كاتێكدا هێشتا دادوەری بە ڕۆڵی خۆی هەڵنەسابێت و دان بە راستیەكان و هەقیقەتی تاوانەكان نەنرابێت و تاوانباران دادگایی نەكرابێتن لە پێناو رزگار نەبوون لە سزاو بە دكۆمێنت كردنی تاوانەكان و دەرخستنی راستیەكان و نووسینەوەی روداوە تاڵەكان !!

لە ئەزموونی خوارووی ئافریقیاوە فێر بین كە “باسكردنی سەرچاوەی تاوانەكان، دانپێنان، قەرەبووكردنەوە، دان نان بەو تاوان و ئەو كارەساتانەی لە رابردوو روویان داوە، هەندێك جار زۆر پڕ بایەخترە لە زانینی حەقیقەتەكانی بابەتەكە، ئەگەر چی مەرج نییە هەموو ئەو كەسانەی كە ئازاریان چەشتووە پێویستیان بە داوای لێبوردن كردن هەبێت بەشێوەیەكی ڕەسمی تا ناكۆكیەكان ڕابردوو لەبیر خۆیان ببەنەوە، لێكۆڵینەوە لە پرۆسەی لێخۆش بوونی “كۆمسیۆنی حەقیقەت و پێكهاتنەوە لە باشووری ئافریقا” ئەوە پیشان دەدات كە قەبوڵكردنی سەرەنجامەكان تا ئەندازەیەكی زۆر زیاد دەكات، كاتێك قوربانیان ی ان كەسوكاری قوربانیەكان دانپێنانێك و داوای لێبوردنێكی شەرعییان پێ دەگات. “پێكهاتنەوە چارلس ڤیلا ڤیسیستۆ”.
قەرەبووكردنەوە تەنها پاداشتی مادی نییە لە بەرامبەر ئەو زیانانەی لە قوربانیان كەوتووە, بەڵكە خۆی لە پاداشتی مادی یان ڕەمزی یان پێكەوە دەبینێتەوە, ڕەنگە پاداشتی دارایی بێت یان پۆزش و داوای لێبوردنكردن بێت لە قوربانیان یاخود هەردووكیان پێكەوە, نابێت لە یادمان بچێت كە بژاردن هەم قەرەبووكردنەوەیە و هەم پەیمانیشە بۆ دوبارە نەكردنەوەی تاوانەكانی ڕابردوو لە ئایندە, ئێمە لەم مەڵبەندی جینۆسایدە پێویستمان بەمەیان زیاتر كە روداوەكان رابردوو دوبارە نەكرێنەوە, وەك دەبینین بەردەوام لەناو بازنەكەداین, لە كاتێكدا نە قەرەبو كراوینەتەوە نە داوای لێبوردنیشمان لێكراوە, نە وڵاتیش بۆتە ئەندامی دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی, بۆیە روداوەكان لە ژینگەیەكی وادا ئاساییە دوبارە ببنەوە, وەك بەردەوام دوبارە دەبنەوە لە شەنگالەوە بۆ دوز و لە داهاتووشدا بۆ ناوەكانی دی, راستە ئەمانە رابردوو ناگۆڕن و ژیان بۆ قوربانیان ناگەڕێننەوە, وەلێ ژیان بۆ داهاتوو دور لە تاوان زەمانەت دەكەن .
قەرەبووكردنەوە كەرامەتی مرۆڤایەتی و هەندێك لە زیانە مادیەكان دەگەرێنێتەوە بۆ قوربانیان, بۆ ئەوانەی مافیان پێشێل كراوە, بۆیە مافی قەرەبوو مافێكی بێ ئەملاو ئەولای سازش هەڵنەگرتنی قوربانیانی كوردستانە, كەسیش بۆی نییە بە ناویانەوە ئەو سازشە بكات ئەگەر لە ترۆپكی دەسەڵاتیش بێت, دەبێت تەنها خۆیان لە بەرامبەر ئەو زیانانەی پێیان گەیشتووە بەم كارە هەڵبستن.دەوڵەتی ئەنجامدەری تاوان كە عێراقە نابێت لە بەرپرسیارێتی كارەكانی ڕابردووی تاوانەكان هەلبَێت, عێراقی ئێستا كە داوای لێبوردن دەكات و قەربووی قوربانیان دەكاتەوە, لە بەر ئەوە نییە بەرپرسە لە تاوان و هەڵەكان ڕابردووی سەدام, بەڵكە لە بەر پابەند بوونیەتی بە بەرژەوەندی گشتییەوە و كاركردنیەتی بۆ دووبارە تێكەڵكردنەوەی قوربانیەكان بەكۆمەڵگاو گەڕاندنەوەی كەرامەتە بۆیان و متمانەیان دەداتێ بەوەی عێراقی داهاتوو ئەوەی رابردوو نییە, لە تاوانەوە گواستراوەتەوە بۆ پۆزش هێنانەوە, لە ئەنجامدانی جینۆسایدەوە هاتۆتە سەر واژۆكەرانی پەیمانامە نێودەوڵتیەكانی بەرپرسیارێتی لە بەرامبەر تاوانە مەزنەكان, تا ئەمانە نەكات یانی دوبارە بونەوەی تاوان لەكات و ساتدایەو هیچ گۆڕانكارییەك نەكراوە.
بە داوی لێبوردن كردن بەرپرسیارێتی هەڵگرتنی ئەو تاوانە گەورانەی لە ڕابردوودا ئەنجامدراون , تاكە زەمانەتی هاوسەنگی ڕاگرتنە لە نێوان مافی قوربانیان و بەرپرسیارێتی تاوانكاران, دەوڵەت بەردەوام دەبێت لە هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی سیاسەت و كاری فەرمانڕەواكانی پێشووی خۆی, ئەو بەرپرسیارییەتیە مانای تاوانبار بوون ناگەیەنێت, بەڵكە خۆ پاككردنەوەو شۆردنەوەیە لێی, پاككردنەوەی دەوڵەت و خودە لەو ڕابردووە تاڵە خوێناوییە پڕ لە تاوانە كە لەم وڵاتە رویانداوە, ئەمە لە باشووری ئافریقیا و شیلی و ئاڵمانیاو تەواوی ئەو وڵاتانەی گۆڕانكاری تیایاندا ئەنجامدرا لە پاش دەسەڵاتی نازیزم ئاپارتاید و دیكتاتۆریەت پەیرەو كرا, كوردیش چاوەڕوانی دەكات لە ئێراقی نوێ كە ئێستا ئێوەی بەڕێز سەرۆك و سەرەك وەزیرانین ببێتە پرنسبێكی دەسەڵاتداریەتی داهاتوو .
سەرۆكی شیلی لاگۆس هەڵستا بە ناردنی نامەی پاساو هێنانەوەی كەسی یان داوای لێبوردنكردن بۆ سەرجەم كەسوكاری قوربانیانی دەست ڕژێمی سەربازی پێشوو بە سەركردایەتی بینۆتشە, ئەم پرۆسەیە لە ساڵی 1996 ەوە بۆ 2008 درێژەی كێشا, كەچی خۆی و بیروباوەڕەكەی قوربانی و نەیاری ئەو دەسەڵاتە بوون كە تاوانی ئەنجام دابوو, ئەو نامانەی ناردی بۆ سەرجەم قوربانیان ئەویان نەكردە تاوانبار, بەڵكە نامەكانی وڵاتی لە تاوانەكانی بینۆتشەی تاوانبار شوشتەوەو ناشرینیەكانی پاككردەوەو خۆشی بردە ریزی سەركردە مەزنەكانەوە, بۆیە دەبێت عێراق لە تاوانەكانی سەدام حوسێن بشۆردرێتەوە.
بۆ ئەوەی ئەوكارە بكرێت پێویستمان بە مرۆڤی مەزنە بۆ مێژوو.قوربانیانی دەستی ڕژێمی نازی ئاڵمانیاش, لە پاڵ قەرەبووی مادی, هەر یەكەیان نامەی سەرۆك كۆمار “یوهانز راو” یان پێگەیشت, كە لە نامەكەیدا داوای لێبوردنی لە قوربانیانی دەسەڵاتی نازی هیتلەر كردبوو.”تعویز العمال الاسترقاقیین والقسریین فی المانیا النازیە-یونامی “, لە دوا هەڵوێستیشدا بڕیار درا جووە جەزائیرییەكان كە زۆرینەیان لە فەرەنسا دەژێن , ئەوانەی لە مەحرەقە رزگاریان بووە, هەر یەكەیان بە 2300 ئیرۆ قەرەبوو بكرێنەوە , هەروەسا سەرۆكی ئەڵمانیا یواكیم غاوك دانی بەوەدا نا كە ئەڵمانیا بەرپرسیارێتی بەشێك لە جینۆسایدی ئەرمەنی دەكەوێتە ئەستۆ .

لە تەیموری ڕۆژهەڵاتیش گەل داوای قەرەبووی ماوەی داگیركاریشی كردەوە لە دەسەڵاتی ئەندەنوسی لە پاڵ قەرەبووی پێشێلكارییە گەورەكان, ئەمەش بۆ كورد جێگای هەڵوێستەیە و پێویستە وانەی لێ وەرگرترێت, لەوكاتەی زەمەنی سزادانی بكەرانی داگیركاری وەك كۆیلەداری ئێستا دوای جۆرج فلۆید هاتە پێشەوە, كە لە ماوەی رابردوودا بێ ویستی خۆی داگیر كراوەو سامانەكەی تاڵان كراوە. , دەبینین هەنووكە وڵاتانی كاریبی تەنها بە داوا لێبوردنكردن رازی نابن, لە پاڵیا داوای قەرەبووش دەكەن لە وڵاتانی بەریتانیاو فەرەنساو پورتوگال لە هەمبەر سەردەمی كۆیلەداری.شیراك سەرۆكی كۆچكردوی فەرەنسا داوای لێبوردنی كرد لە بەرامبەر گرتنی 13 هەزار جولەكە لە پرۆسەی ئەلفیل دیف لە ساڵی 1942 لە میانی جەنگی جیهانی دووەم و پاشان بە كۆمەڵ كوشتنیان لە لایەن هیتلەرەوە, هەرچەندە ئەو وەك بیروباوەڕ و پرۆسە لێی بێبەرییە.هەرچەندە ماكرۆن سەرۆكی فەرەنسا سەبارەت بە جەزائیر وتی نە ئینكار كردن وە نە داوای لێبوردن كردن, لێ ئەنجومەنی یاسایی فەرەنسا لە 8ی شوباتی 2018 بڕیاریدا هەموو قوربانیانی جەنگی نێوان ساڵانی 1954 بۆ 1962 كە لە جەزائیر دەژیان لەو كاتەدا قەرەبو بكرێنەوە, هەرچەندە هێشتا فەرەنسا دانی بە هەقیقەتی یاسایی تاوانەكانی خۆی لە جەزائیر نەناوە كە ملیۆن و نیوێك قوربانی لێكەوتۆتەوە , تەنانەت جەزائیریەكان نەك داوای لێبوردن و قەرەبووی تاوانەكانی سەردەمی داگیركاری دەكەن, بگرە داوای قەرەبووكردنەوەی روداوی تاقیكردنەوی چەكی ناوكی لە ناوچەی رقانی وڵاتیش دەكەن , كە بە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی هەژماریان كردووە, كەلە لایەن فەرەنسیەكانەوە ئەنجامدراوە. لە سیرالیۆنیش لە ساڵی 2010 سەرۆكی وڵات بە شێوەی فەرمی داوای لێبوردنی لەو ژنانە كرد كە قوربانی ململانێ چەكداریەكان بوون, لە كەمبۆدیا سەرباری ئەوەی ناوی قوربانیان لەسەر ماڵپەڕی دادگای نێونەتەوەیی كەمبۆدی بڵاو كرایەوە داوای لێبوردنیشیان لێكرا, لە 23ی نۆڤەمبەری 2011 ەش ئەردۆگان بە فەرمی لە بەرامبەر تاوانی جینۆسایدی دەرسیم لە بری دەوڵەتی تورك بە شێوەی زارەكی داوای لێبوردنی كرد, بەڵام داوای لێبوردنەكان پێویستە بە نوسراوبن و بڕیاری فەرمییان بۆ دەرچێت و هەڵوێستەكان دوربن لە بەرژەوەندی سیاسی, لە ویژدانەوە دەرچوبێت, ئەگەر مامەڵە وەك تاوان دەكات ئەوا پێویستە دان بە جینۆسایدی ئەرمەنیەكانیش بنێت و كۆتایی بە نكۆڵی كردن بهێنێت, كۆتایی بەو شەڕە سەختەی لەبەرامبەر دەرخستنی حەقیقەتی یاسایی كۆمەڵكوژی ئەرمەن گرتویەتیە بەر, ملكەچی حەقیقەتە مێژویەكان بێت, تۆنی بلێر سەرەك وەزیرانی پێشوی بەریتانیا داوای لێبوردنی لە سەردەمی كۆیلەداری و ماندێلاش داوای لێبوردنی لە قوربانیانی كردارە سەربازییەكان لەسەردەمی خەبات دژ بە ئاپارتاید كرد.
لە ساڵی 1998 دا بیل كلنتۆن لە سەردانی بۆ وڵاتی رواندا داوای لێبوردنی كرد لە رواندیەكان, بەهۆی هەڵوێستی حكومەتی ئەمەریكاەوە لەو گەل كوژیانەی لەو وڵاتە رویان دا, شینزۆ ئەبی سەرۆك وەزیرانی ژاپۆن, رەتی كردەوە سەبارەت بە دۆسیەی ژنانی رابواردن داوای لێبوردن لە كۆریەكان بكات, وەلێ سەرۆك وەزیرانی ژاپۆن تۆمیشی مۆرایاما لە 15ی ئۆگستسی 1995 بە بۆنەی 50 ساڵەی كۆتایی جەنگی جیهانی دووەمەوە لە بەیاننامەیەكدا داوای لێبوردنی لە هەموو ئەوانە كرد چ وڵاتەكەیانی داگیر كردووە وە یان وڵاتەكەی لە میانی جەنگدا زیانی پێ گەیاندوون, ژاپۆن و كۆریای باشور پەیوەندی بەرزی ئابووریان هەیە, ساڵی رابردوو بازرگانی نێوانیان گەیشتە 80 ملیار دۆلار, بەڵام شەڕیان لەسەر یادەوەریەكانی رابردووە, ئەمەش كاری لەسەر ئەو پەیوەندییە ئابووریە زەبلاحە داناوە, كێشەی ژنانی رابواردن بەردەوام سەر هەڵدەداتەوە, هەرچەندە لە ساڵی 1965 لەسەری رێكەوتوونە و ژاپۆن بە بڕی 9,3 ملیۆن دۆلار قەرەبویانی كردۆتەوە, كۆریەكان داوای قەرەبوو بۆ ئەو كرێكارانەش دەكەن, كە ژاپۆنیەكان بە سوخرە كاریان پێكردوون, هەرچەندە ئەو كرێكارە كۆریانەی بردران بۆ كاری زۆرە ملێ لە ژاپۆن, دواجار بونە ناوكی گەشەی ئابووری كۆریا,لەو بارودۆخە زۆر شت فێر بوون. لە فبرایری 2008دا سەرۆك وەزیرانی پێشوی ئوسترالیا داوای لێبوردنی كرد لە هەمبەر تاوانێك كرد كە بەرامبەر هاووڵاتیانی رەسەنی ئوسترالیا بە تایبەت دزینی 17000 لە منداڵەكانیان, لە كەنەداش پەیكەری یەكەم سەرەك وەزیران جۆن مەكدۆناڵد شكێنرا, بەهۆی سیاسەتی پڕ لە زەبرو زەنگی بەرامبەر بە هاوڵاتیانی رەسەنی كەنەدا, كە لە نێوان 1863 بۆ 1896 سەرەك وەزیرانی كەنەد بووە, بە زۆر 150000 منداڵی لە هاووڵاتیانی رەسەنی كەنەدی لە خێزانەكانیان سەندووەو ناردویانیەتە 130 قوتابخانەی تایبەتەوەو لە بەشی ناوخۆیی زیندانیانی كردووە, زۆریان ئەشكەنجە دراون, تەنانەت هەندێكیان مردوونە, ناوی 2800 كەسی لەو قوربانیانە ئاشكرا كراوە , زمانی رەسەنیان قەدەغە كراوە و كلتوریشیان یاساغ, ساڵی 2008 سەرۆك وەزیرانی ئەوكاتی كەنەدا ستیفن هاربەر داوای لێبوردنی لێیان كرد, هاوكات قەرەبووی قوربانیانیش لە روی مادیەوە كرایەوە بە 2,3 ملیار دۆلار, لە ساڵی 2017 سەرۆك وەزیران جاستن ترۆدۆ داوای كرد پاپای ڤاتیكانیش هاوشێوە داوای لێبوردن بكات, بەهۆی هەڵوێستی ئەوكاتی كەنیسەوە , لێ سەرۆك وەزیرانی نەمسا سیباستیان كۆرتز داوای لێبوردنی كرد سەبارەت بە پێشوازیكردنی وڵاتەكەی لە سوپای هیتلەر.بە پێچەوانەی نموونەكانی سەرەوە حكومەتی راستگەرای پۆڵەندا سزای 3 ساڵی دانا بۆ ئەوانەی پۆڵەندیەكان بە هاوبەش دادەنێن لە تاوانی هۆلۆكۆست و دان دەنێن بە رۆڵیان لە تاوانەكە, ئەمەشیان بە داكۆكی لە كەرامەتی نیشتمانی دانا, بۆخۆی ئەمەش داكۆكیە لە هاوبەشانی تاوانەكانی نازیەت, ئەمەو نموونەی زۆری دیكە لە بەردەستدان و نموونەكانیش لە زیادبوندان.
ئەو قەرەبووە مادیانەی بە بێ یاسا و ئاشكرا كردنی ڕاستیەكان و داوای لێبوردنكردن لە لایەن دەوڵەتی بكەری تاوانەوە دەبەخشرێت وەك خوێن بایی و هەوڵی كڕینی دەنگی قوربانیان تەمەشا دەكرێت لە بڕی سڕینەوەی رابردووی خوێناوی , كورد پێویستی بە خوێن بایی عێراق نییە, بەڵكە چاوەڕوانی ئەوەیە دەوڵەتی بكەری تاوان بە فەرمی لە رێگای بەرپرس و سەرۆكەكەیەوە بە بڕیاری رەسمی داوای لێبوردنی لێ بكات, بەڕێز بەرهەم ساڵەحیش كە هەنووكە لە سەروی فەرمەنڕەوایی ئێراقەوەیە و كازمیش سەرۆك وەزیرانە ئەركە لەسەریان بەمكارە هەڵبستن, وەك ئەو سەرۆك وەزیران و سەرۆكانەی ئاماژەمان بە ناوەكانیان دا بە ناوی دەوڵەتی عێراقەوە نامە بۆ یەك بە یەكی قوربانیانی جینۆساید لە كوردستان و عێراق بە تایبەتی و سەرجەم قوربانیان بە گشتی بە بێ جیاوازی نەتەوەیی و ئاینی بنێریت, ئەمە وەك تاك وەك نەتەوەش داوای لێبوردن لە كورد و توركمان و ئاشور و كلدان و شیعە و كریستان و ئێزیدی و سائیبە …. بكرێت, هیوادارم بەم ئەركە هەڵبستین و هەڵەكانی تاڵەبانی و بارزانی و مەعسوم و عەلاوی و عەبادی و مالكی و عادیل مەهدی دوبارە نەكەنەوە.چاوەڕوانین هەموو قوربانیانی جینۆساید و تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و پێشێلكاری گەورە لە كوردستان و عێراق لە جەنابی سەرۆك و سەرۆك وەزیرانەوە نامەی داوای لێبوردنیان پێ بگات لە زوترین ماوەدا, ئەوە گەورەترین پەیام و بەرزترین دڵنەوایی و چاكترین هەنگاوی پاككردنەوەی رابردووە, ئەگەر بەو ئەركە هەڵنەستن بە ئەركی ئەخلاقی و ویژدانی خۆتان هەڵنەستاون .داوای لێبوردنكردن بەشێك لە برینەكانی قوربانیان سارێژ دە كات, چاككردنی پەیوەندی تەنها بە داوای لێبوردن كردن و دادگاییكردنی تاوانباران و قەرەبووكردنەوەو زەمانەتی دووبارە نەكردنەوەی تاڵییەكان دەبێت, نەك بەناوچەوان ماچكردن.

رێكه‌وتنی پارتی دیموكراتی كوردستان-پدك له‌ گه‌ڵ ئێران بۆ ئه‌نجامدانی كاری سه‌ربازی هاوبه‌ش له‌ناو جوگرافیای عیراقدا, یه‌كه‌م رێكه‌وتنی پارتێكی كوردی بوو له‌ گه‌ڵ ئێران بۆ شه‌ڕی هاوبه‌ش, كه‌ پاش شه‌ڕی قه‌ڕناقاو پشت ئاشان و ده‌ركردنی لایه‌نه‌كانی به‌ره‌ی جود له‌ زۆرینه‌ی ناوچه‌كانی سۆرانی زمان كه‌ به‌ هاوكاری لۆجستیكی حكومه‌تی عێراقی ئه‌نجامدرا, دوای 2 ساڵ له‌و به‌رواره‌, واتا 22ی ته‌موزی 1983 ینك و سۆسیالست و بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامیش هاتنه‌ ناو هه‌مان گه‌مه‌وه‌, به‌م ته‌رزه‌ په‌یماننامه‌یه‌ یارییان به‌ چاره‌نووسی كورده‌وه‌ ده‌كرد, كوردیان كرده‌ شه‌ریكه‌ دۆڕانی كۆماری ئیسلامی ئێران له‌ شه‌ڕه‌كه‌, دوای ئه‌نفال و كیمیابارانه‌كان له‌ 6ی ئه‌یلولی 1988 دا ده‌ست به‌ تاڵ و دۆڕاو لێی ده‌رچوون, ئه‌وه‌ی بۆیان مایه‌وه‌ مانگانه‌ تمه‌نێك و باره‌گایه‌ك له‌ سونێ و قاسم ره‌ش و كارتی گه‌ڕان بۆ شاره‌كانی ئێران بوو, ئه‌وان نزیك 10%ی هاوڵاتیانی كوردستان و 4500 لادێیان به‌ جینۆسایدكردن و وێرانكردن دا, ده‌ریاچه‌یه‌ك خوێن و جیهانێك وێرانكارییان دورییه‌وه‌ له‌و شه‌ڕه‌ هاوبه‌شانه‌, هاوكات بزاڤی چه‌كداری كوردیان وه‌ك بزاڤێكی كرێ گرته‌ به‌ جیهان ناساند, به‌ هێنانی ئێران له‌ 29-7-1996 بۆسه‌ر كۆیه‌و هێنانی به‌رده‌وامی توركیا و هێنانه‌وه‌ی سوپای عێراق له‌ 31ی ئاب و 16ی ئۆكتۆبه‌ر , سه‌لماندیانه‌وه‌ هه‌مان تاكتیك بۆته‌ ستراتیژی كاریان و به‌رده‌وامی هه‌یه‌و ده‌بێت, گه‌لی كورد له‌ هه‌ڵدێرو ماڵوێرانییه‌كه‌وه‌ بۆ یه‌كی دی ده‌به‌ن. …..

بۆ درێژەی بابەت کلیکی ئێرەبکەن ……..

11 ساڵ و نیو زیاتر بەسەر ئەو كاتەدا تێدەپەڕێت , بۆ یەكەمجار نەك لە كوردستان بگرە لە عێراق و جیهانی عەرەبیش , دەستمان كرد بە راگەیاندنی هەڵمەتێك لە پێناو هەڵوەشاندنەوەی خانەنشینی پەرلەمانتاران و كەمكردنەوەی موچەكانیان بە تایبەتی و پلە باڵاكان بە گشتی لە هەرێمی كوردستان, لەو ماوەیەدا 34 خۆپیشاندان و سەدان چالاكی جۆراوجۆرمان بۆ ئەو مەبەستە ئەنجامدا, تا داواكاری هەڵمەتەكە بووە داواكاری گەل و شەقام , ئەوە نەبێت نەمان زانیبێت بیرە نەوت و گازەكان و شاخە پڕ كان و چەمەنتۆو زەوییە پان و بەرینە ستراتیژییەكان و قاچاخچێتی بڤەو سپیكردنەوەی پارە رەشەكان و چاوساغی فڕۆكە بێ فرۆكەوانەكان و كاركردن بۆ دەزگا سیخوڕییەكان و … سەرچاوەی دەوڵەمەندییە زەبلاحەكانن, نەك موچەی پلە باڵاكان, بەڵام جیاوازی زۆری موچە لە كەرتی گشتی دەرخەری نیشانەیەكی زەقی نادادپەروەرییە لە هەر وڵاتێكدا, پێوەرێكی بنچینەییە بۆ دەرخستنی نا دادپەروەری لە دابەشكردنی سەروەت و سامانی وڵات.

لەو ماوە دورو درێژەدا زۆر موزایەدەی بێ كردار, زۆر واژۆی بێ بەرهەم , زۆر پڕۆژەی بێ خاوەند لە كۆتاییدا, زۆر بەڵێنی بێ بەجێ گەیاندنمان بینی, زۆر سوێندی ئاینی و عەلمانی بە موقەدەساتەكانی خواو شەهیدان و قوربانیانمان لایە بێ خاوەند لە ئەرشیفەكان كەوتوونە, زۆر حیزبی یەكسانی خوازی موچە پەرست, زۆر پارتی ئاینداری حەرامخۆر….زۆر مناڵی زمان ئاگراوی بە موچەی 51 وەرەقەیی تا مردن خانەنشین بوومان بینی, دەتوت ئەو هەموو بەڵێن و وەعدو ئیمزایەی كردبویان ئەوان نەبوونە و مێش میوانیان نەبوو…… لەم 11 ساڵەدا هێندەی موزایەدە بەم دۆسیەیەوە كرا, بە هیچەوە نەكرا, كەسی وا هەیە واژۆی لەسەر چەندین پڕۆژە یاسای لەم چەشنە كردووە, كە هەمووی لای بەندە پارێزراوە, بەڵام هێشتا مەرەكەبی واژۆكانی وشك نەببوەوە, خانەنشینی 51 وەرەقەیی خۆی خستە تەنگەی باخەڵ و ببڕای ببڕ ورتەی لێوە نەهاتەوە, وەك ئەوەی ئەوان نین موچەی خانەنشینییەكەیان نەك كاتی پەرلەمانتارییەكەیان لە موچەی نیوەی سەرۆكەكانی جیهان زیاترە , زۆری ئەمەش لە ژێر ناوی ئەوەی گوایە حكومەتەكەمان دزە و ئەمین نییە بۆیە وەریدەگرن.
بڕیارە ئەمڕۆ 1-7 كە رۆژی لە دایك بوونی نیوەی هاووڵاتیانی كوردستانە , پەرلەمانی كوردستان دەرگای رەتكردنەوەی خانەنشینی بۆ ئەندامە كۆن و نوێكانی بكاتەوە , كە ئەمەش باشترین دیارییە بۆ رۆژی لەدایك بوونی لایەكی كوردستان, لەماوەی رابردوو هەر لەم خولەی پەرلەمان چەندین كەس بڕیاریان داوە ئەو خانەنشینیە رەت بكەنەوە , ئێمەش لە كاتێك كە جوڵەو كردەی پراتیكیمان لێ سەنراوەتەوە, لەم وڵات و شارە ئازادەدە لەماڵەوەش لە ژێر چاودێری پزیشكی نا, بگرە سیاسی و ئاسایشداین, بۆیە ناتوانین بە چالاكی پێشوازی لەم حەدەسە بكەین, چاوەڕوانین قەولەكان چ بۆ پەرلەمانتارانی ئێستا وە چ بۆ رابردوو ببێتە كردار, بڕیاری ئەمڕۆ موزایەدە ناهێلێت , قسە زلەكان پوچە كاتەوە, فەرمووون ئەمە كردار و رەتی بكەنەوە , دەنا ئەوانەی چەندین ساڵە موزایەدە دەفرۆشنەوە ئیتر سیحری فشەو درۆكانتان بەتاڵە بێتەوە ئەگەر رەتی نەكەنەوە .
كاتی ئەوە نەما بە شەو لە شاشەكان لە گەڵ بن , بە رۆژیش لە مەیدانی پراتیك دژ.

بەڕێز ئەیاد عەلاوی سەرۆكی هاوپەیمانی نیشتمانی عێراقی رایگەیاند , بەهۆی رفاندنی شێخ عەلی لامی و چالاكوان ئەزهەر شەمەری سكاڵامان لە دادگای تاوانی نێودەوڵەتی لە لاهای تۆمار كردووە .
ئەمە لە كاتێكدایە عێراق بۆ ماوەی هەفتەیەك لە بەرواری 15-2-2005 بووە ئەندامی دادگا ی تاوانی نێو دەوڵەتی, وەلێ دوایی بێ هیچ پاساوێك كشایەوە, لەوكاتەدا رێزدار ئەیاد عەلاوی سەرۆك وەزیرانی وڵات و كەسی یەكەمی بڕیار بەدەست و دەست رۆیشتووی عێراق بوو, وەزیری دەرەوە هۆشیار زێباری سەرۆك كۆمار یش عجیل یاوەر بوون.بەڕێزت كە خۆت بڕیاری كشانەوەت لەو دادگایە دابێت پێش 15 ساڵ , كە لەو كاتەوە تا ئەم دوو تاوانە بەهۆیەوە سكاڵات تۆمار كردووە, هەزاران تاوانی زۆر بە قەبارە گەورەترو ترسناكتر وەك رفاندنی لامی هەوڵی تیرۆر كردنی شەمەری لەم وڵاتە ئەنجام درابێت, پێت وا نییە تاوانباریت لە بەرامبەریان بەهۆی ئەو بڕیارە نا بەرپرسیەی 15 ساڵ لەمەوپێش داتان , ئێستا كە عێراق ئەندام نەبێت لەو دادگایە, وە خۆت ئەندامەتیەكەیت كشاندبێتەوە , وە دادگا ئیختیساسی ئەو تاوانانە نەبێت لەو سنورە جوگرافیایانەی لە دەرەوەی ئەندامەتی دادگا ئەنجام دەدرێن , ئیتر سكاڵای تۆ چ ماناو گرنگییەكی هەیە , پێت وا نییە ئێوەی كە ناوتان هات گەورەترین تاوانتان بەرامبەر بە هاونیشتمانیانی عێراق ئەنجامدا بە كشانەوەتان لە دادگاكە , بەرامبەر بە مێژوو تاوانبارن چ ئەو تاوانانەی لە ماوەی 15 ساڵی رابردوو لەو سنوری جوگرافیایەی ناوی عێراقە ئەنجامدراون وە ئەوانەشی لە داهاتوودا ئەنجام دەددرێن, بە پەلە تۆو هوشیار زێباری و عجیل یاوەر داوای لێبوردن بكەن لەوكارەتان .بەم هۆكارەشەوەی سكاڵاكەی ئەمِڕۆت هیچ گرنگییەكی یاسایی نییە تەنها بۆ ئیستهلاكی راگەیاندن بە كەڵكە, هەڕەشەیە بە دەمانچەی ئاو.

پێش ساڵانی 2010, ئەو كاتەی سەرگەرمی چالاكییەكانی ناوەندی چاك بووم لە گەڵ سەدان كەسی هاوڕێم , لە كوردستان سێ گەنجی جیڤاراییم ناسی, سەرەتا شێخ سدیق ئێوارەیەك لە شاری كەركووك گەنجێكی پێم ناساند كاسكێتێك بە وێنەی جیڤارای لەسەر بوو بەناوی سۆرانی مامە حەمە, سەیرم كرد هیواكانی سۆران, هیوای كازیوەی بەیانە, ئەوەندە رون دەڕوانێتە ژیان, ئیتر سۆران بووە هاوڕێی گیانی بە گیانیم, دوا پەیامی ژینی نیوكاژێرێك پێش مەرگی بۆ منی نارد , فریا نەكەوتم دوا ئارەزووی وەرگرم , كاوەش هەروا تا بڵێی سور, سورتر لە چۆڕاوی خوێنی, گەشتر لە جیڤاراكەی سەردڵی, بەحەسرەتتر لە تامەزرۆی ژیانی هەژارانەی گەرمیانییەك , سەردەشتیشم لە كۆبونەەیەكی چاك ناسی, لە گەڵ كۆمەڵێك گەنج, هێندە گەش و جوان و بە ئیرادە بوون, نازانم كامیان لەوی تر پڕ ئومێدتر بوو بۆ ژیان, كامیان خێراتر بوو لە بڵێسەی نیگای باز, هۆ هۆ سەردەشت, ئەوەندە گەش و پڕ لە ئومێد بوو, زیاتر لە ئومێدی ئەوێ ساڵی جوتیارانی دەشتی هەولێر , تا خۆی لە باوەشی گردە عازەبانەكە بینییەوە.
ئەوێ رۆژێ چاك تاكە ئومێدی گەنجە یاخییەكان بوو, ئەوانەشی مان ئەوڕۆ بە رێكەوت دەژێن.

تاوان ئەم سێ گەنجەی ئومێدی منیان لێسەندمەوە, تاوانباریش تا هەنووكە لە سزا دەربازن, هەرسێكیان لەزۆر شتدا هاوبەش بوون, هەژار بەڵام لە مێشكدا دەوڵەمەند, یاخی لە زوڵم بەڵام میهرەبان و دەستەمۆ لە عەشق, ناڕازی لە ستەم بەڵام كۆیلەی نازی باوەشی دایكە سەربەرزەكان, هوشیار بە هوشیاری چینایەتی, جیڤارایست, ئازادی و عەدالەت لە نیگاكانیان دەباری, لە نینۆكەكانیان دەچۆڕی, هەناسەیان ئومێدی لێ دەتكا , كە ئەوانم ناسی وتم نا هێشتا ئاوات ماوە بۆ جیهانێكی عەدالەت.

خۆشەویستانم سەردەشت و كاوەو سۆران, یاداوەری ئێوە هەمیشە لە دڵمدایە, لە باوەڕو ویژدانمدایە, رێگای هیواكانتان چەندە سەخت و دوربێت, بە زەڕە لێی لانادەم , بنوون بە ئارامی لە پاڵ مامۆستاكەتان هاوڕێی سەر كڵاو دڵەكانتان, ئەگەر بە جەستە دنیایەك فرسەخ لێوەی دوورن, بەڵام لە ژێر باڵی ئەودا , لەم مەڵبەندی رەشایی و نا ئومێدییە هیوا دەچێنن .

دان نان بە حەقیقەتی یاسایی هەر تاوانێك لە هەر كونجێكی جیهان بگوزەرێت, ئەركێكی ئەخلاقی و ویژدانییە, ئەگەر هەل نەمابێت بۆ راگرتنی, هەنگاوێكە بۆ بەرەو روبونەوەی تاوانە مەزنەكان لە جیهاندا, نموونە ئۆرۆگوای وەك یەكەم وڵات لە ساڵی 1965ەوە دانی ناوە بە كۆمەڵكوژی ئەرمەنیەكان كە هیچ پەیوەندیەكی بە دۆسیەكەوە نییە, یان كۆریای باشورو سوئید و كەنەداو هۆڵەنداو … كە هەڵوێستی باشیان لەسەر دۆسیەكانی ئەنفال و هەڵەبجە هەبووە, یان هۆڵەندا بازرگانێكی چەكی كیمیاوی خۆی بەناوی فرانس ڤان ئانرات لە بەرامبەر هاوبەشیكردنی لە تاوانی هەڵەبجە سزای 16,5 ساڵ زیندانی دەدات, بەوەی چەكی كیمیاوی فرۆشتبوو بە رژێمی پێشووی عێراقی, ئەم هەنگاوە وەك ئەركێكی دادپەروەرانەیە , تاوانی كۆمەڵكوژی ئەرمەنیەكانیش هیچ نەبێت ئەوەندە بە كوردەوە دەبەسترێتەوە كە لەسەر خاكی ئێستای كوردستان ئەنجام دراوە, چۆن قوربانیانی تاوانی كۆمەڵكوژی رۆهینجا دوای ئاوارە بوونیان بۆ بەنگەلادیش دۆسیەكەیان جوڵێنرا لە لایەن دادگای تاوانی نێودەوڵەتیەوە, چونكە ئاوارەی وڵاتێكی ئەندامی دادگاكە بوون, بۆیە ئەركی ئەخلاقی گەلی كوردە وەك گەلێكی جینۆسایدكراو دان بەو تاوانەدا بنێت وەك تاوانی جینۆساید, چۆن ئێمە خۆمان سواڵی ئەم داوایە لە جیهاندا دەكەین.
رێگات بكەوێتە مۆنمێنتی جینۆسایدی ئەرمەنەكان لە شاری یەریڤانی پایتەختی ئەرمینیا, تژییە لە وێنەی ئەفسەرو سەرۆك عەشیرەتە كوردەكان بەشێوەی دڕندە و وەك جەلادی دڵڕەق وێنا كراون, وەك بەشداربوویەكی چالاك لە جینۆسایدكردنیان, ئەم وێنانە بونەتە بەشێك لە زاكیرەی ئەو گەلەو رۆژانە پیشان دەدرێت و لە گەڵیدا تەبلیغ دەكرێت, وێنەی دەرەبەگ و سەرۆك خێڵ و شێخە كوردەكان كە هیچ پەیوەندیەكان بە خەڵكە عامیەكەوە نییە و هەمیشە كەمینەی چەوسێنەرن بەرامبەر بە زۆرینەی خودی نەتەوەكەی خۆشیان, بەڵام دەسەڵاتدار و قسە رۆیشتوون, ئەم زاكیرە رەشە بە سانایی ناسڕدرێتەوە, بە دیدار و مجامەلەی كاتی دوژمنی دوژمنەكەم دۆستمە كۆتایی نایات, لەبەردەم هەڵوێستدا ڕامان دەگرێت, لە بەرامبەردا نابێت تا كۆتایی سەرمان لە ژێر لمدا بشارینەوە لە ترسی هەڵوێست دەربڕین و خۆ شاردنەوە لە حەقیقەت, نابێت باجی دڕندەیی و تاڵان و بڕۆی ئەو ئاغاو دەرەبەگ و سەرۆك خێڵانە عامیەی خەڵك بیدات, پێویستە هەنگاو بنێین بۆ سڕینەوەی شوێنەوارەكان رابردوو, ئەویش داننانە بە راستیەكان وەك ئەوەی لە حەقیقەتدا هەیە نەك وەك ئەوەی دەمانەوێت و پینەو پەڕۆی بكەین, یاخود ناسیۆنالستە توندڕەوەكانی ئەوان دەیانەوێت بیسەپێنن, یان وەك ئەوەی ناسیۆنالستەكان هەردوولا كردویانە بە مەیدانی شەڕی موقەدەسە پوچەكانیان, هەمیشە دیلی خەونی مەزن خوازین, دەبێت رێگا لە دەمارگیرە ئاینی و نەتەوەییەكانی هەردوولا بگرین نەوت بە ئاگری رابردوودا بكەن.
ئەرمەنەكان لە پاڵ توركیا سەرۆك عەشیرەتە كوردەكانی باكور و سەرۆك عەشیرەتە عەرەبەكانی سوریاو توركمان چەركەس و قەرەجەكان بە هاوبەشی تاوان دەزانن, بەڵام لە راستیدا ئەوان بەشداری تاوانن نەك هاوبەش, چونكە بڕیار بە دەست و نەخشە داڕێژەر نەبوونە, تەنها جێبەجێكار بوونە, ئەدی ئێمە وەڵاممان چییە لە بەرامبەر ئەم تۆمەتباركردنە كە پێگەكانی ئەنتەرنێت ویكپیدیا پڕ كراوە لەم زانیاریانە ؟., وەڵام سۆزداری داد نادات, یاساو مێژوو و ئامار كاری خۆی دەكات.نكۆڵیكردن بۆخۆی درێژەدانە بە تاوان, رێگە گرتنە لە سارێژ بوونی برینەكانی رابردوو, درێژەدانە بە شەڕی باوباپیران و گواستنەوەیەتی بە نەفەقێكی تاریكدا بۆ نەوەی نوێ, گەلی كورد بەرپرسیارێتی یاسایی هەڵناگرێت بەرامبەر بە تاوانی جینۆسایدی ئەرمەنەكان, چونكە هاوبەش نییە لە تاوان, خاوەند دەوڵەت نەبووەو بڕیار بەدەست نەبووە, سوارەی حەمیدیەش نە لەسەر داوای ئەو دروستكراوە, نە هەمووشی كورد بوونە, نە بڕیارەكانیشی بە دەست ئەوان بووە, بەڵام دەبێت دان بەوەدا بنێین هەزاران هاووڵاتی كورد لە ریزی سوپای عوسمانیدا بوونە بەشداری تاوان بوونە, هاوشێوەی جاشە كوردەكان لە باشوور كە بەرپرسیاری راستەوخۆی زۆرینەی تاوانەكانی ئەنفالن, ئەو ئاغاو دەرەبەگانە وەك بەشێك لە سوپای عوسمانی بەشدار بوونە لە تاوانەكە, بەشێكیان ناوی خۆیان ناوە سوارەی حەمیدییە, لەوانەشە بەهانەكانی منیش جێگای رەزامەندی ئەرمەنەكان نەبێت, كە خەون بە خاكێكەوە دەبین دانیشتووانەكەی قڕ كراون, چۆن ناسیۆنالستێكی كورد خەون بە كورد بوونی شاری كەركوكەوە دەبینێت, بەردەوام لە گێڕانەوەی حەكایەتە مێژوییەكاندایە, بەڵام رەقیبی بەهێزی لەمڕۆدا بۆ خاوەنداری شارەكە بۆ پەیدا بووە.

وەك ئەركێكی ئەخلاقی كورد دەبێت دان بە حەقیقەتی یاسایی تاوانەكە بنێت, وەك چۆن ئێمە داوادەكەین كەیسەكانی جینۆسایدمان بە جیهان بناسرێت, ئەوانیش مافی خۆیانە داوامان لێبكەن, هەرچەندە ئێمە دەستپێشخەریمان كرد لە یادی 100 ساڵەی تاوانەكە, 49 پەرلەمانتاری كوردستان دانیان نا بە حەقیقەتی یاسایی تاوانەكە كە جینۆسایدە” شانازیشە كە من هەڵمەتەكەم ئەنجامدا”, پێویستیشە ئەو كوردە خۆفرۆشانەی بەشدار بوونە لە تاوانەكە بناسرێن, ئاماژەیان وەك بەشداربووی تاوان پێبدرێت, لە مێژوودا وەك تاوانبار بناسرێن, دەبێت جێگاو رێگای مرۆڤەكان لە مێژوودا وەك خۆی نیشان بدرێت, ئیتر سەردەمی بە پیرۆزكردنی پاشا كۆرەكان بە كۆتا گەیشتووە, ئێستا سەردەمی دادگاییەكانی تاوانەكانی رابردووە و داوای لێبوردنكردنە لە دڕندەییەكان نەوەكانی پێشوو, ئەوێ رۆژێ هەندێك جەنگ بە پیرۆز دەزانرا, ئێستا بە پێی بنەما كانی مافی مرۆڤ تاوانی قێزەونن, تاوان پیرۆزی نەماوە.
بە پێی بۆچونی كوردبێت چەكدارانی كورد لە ریزی سوپای حەمیدییە رێژەیان لە نێوان 10 بۆ 15% بووە, وەك ئاماژەی پێ دراوە: “لەمێژوودا ئەرمەنەكان چەند جارێك كەوتونەتە بەرشاڵاوی لەناوبردن و جینۆسایدكردن كەدیارترینیان لەساڵی (1915) لەلایەن توركە عوسمانییەكانەوە ئەنجام دراوە.كورد هەرچەندە خۆشی بەرشاڵاوی لەناوبردن و جینۆساید كەوتووە،بەڵام تێوەگلاوە لەجینۆسایدكردنی ئەرمەنەكان بەهۆی بەكارهێنانیان وەكو جاش و بەكرێگرتە لەلایەن عوسمانییەكانەوە (نزیكەی لە%15 سوارەی حەمیدیە كورد بووە).هەرچەندە كورد بەتایبەتی كۆنگرەی نەتەوەیی و پەكەكە چەند جارێك داوای لێبوردنیان لەئەرمەنەكان كردووە،بەڵام ئەرمەنەكان بەتایبەتی لەئەرمینیا زۆر دەمارگیرو ڕەگەزپەرستن بەرامبەر بەكورد- لاپەڕە هەڵنەدراوەكان هەر جارەی لاپەڕەیەك-ئەرمەنەكان و گولەنییەكان-ئامادەكردنی: مامۆستا پێشڕەو (پێشڕەو ئیسماعیل)” ,”سوارەی حەمیدییە كە لە ساڵی 1891بە فەرمانی سوڵتان پێكهێنرا لە (ئەلبان و چەركەس و كورد) نەك بەتەنیا كورد، لە باسكردنی ژماەی سوارەی حەمیدیدا زۆر نووسەر كەوتوونەتە هەڵەوە دەڵێن: سوارەی حەمیدی هەمووی كوردبوون، ئەمەش بەپشتبەستن بە سەرچاوە توركەكان بووە، بەڵام ئەمە دوورە لەڕاستییەوە، راستییەكەی ئەوەیە كە رۆبەرت ئۆڵسن باسیكردووە كە دەڵێت: ژمارەی سەربازی سوارەی حەمیدی بریتیبوو لە (53) هەزار، محەممەد رەسوڵ هاوار لەكتێبەكەیدا (كورد و باكووری كوردستان بەرگی یەكەم) ناوی نووسەرێك بەناوی (مەروان ئەلمدەوەر) دێنێت و دەڵێت: نووسەر ئاماژە بەوەدەكات كۆی ژمارەی كورد لە سوارەی حەمیدی تەنها (10) هەزار كەسە نەك هەمووی كورد بووبن، ئەمەش كەسانی ماستاوچی و بەرتیلخۆری وەك( ئاغا و دەرەبەگی دژە كورد و ئەرمەن) ئەمانە چەند زیانیان بە ئەرمەن گەیاند زۆر لەوەزیاتر زیانیان بەخودی كوردەكان گەیاندووە،-پەیوەندی كورد و ئەرمەن-بێتاوانی كورد لە جینۆسایدی ئەرمەن-نووسینی: ئارام مەجید شەمێرانی”.
ئەرمەنەكان بۆخۆشیان هەموو سوارەی حەمیدییە بە كورد نازانن, بەڵكە بە زۆرینەی دەزانن لەناو پێكهاتەكان, دان بەوەشدا دەنێن ئەو هێزە بۆ بەرەو روبونەوەی روسیا پێك هاتوە نەك بۆ گیان ئەوان, گوایە لە كورد و چەركەس و تورك و توركمان و قەرەج پێك هاتووە, رۆڵیان زیاتر لە رۆڵی جانجویدەكانی دارفۆر دەچێت”
https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%85%D9%8A%D8%AF%D9%8A%D8%A9
“.” , هەندێك لە فەرماندەو سەرۆك عەشیرەتە كوردەكان لە چوارچێوەی ئەو پرۆسەیەدا تاوانی قێزەونیان ئەنجامداوە وەك بەشێك لە سوارەی حەمیدیە, بەڵام بەشێوەی سستامتیك وەك بڕیاردەر كوردەكان بەشداریان نەكردووە لە تاوانەكە, چونكە دەوڵەتیان نەبووە و بڕیار لای ئەوانەوە دەرنەچووە, ئەوەی كراوە وەك نۆكەری و بەشداری بووە لە تاوانەكە, یاخود لە ژێر كاریگەری بیری ئاینیدا وەك بەشێك لە خەلافەت ئەنجامدراوە, كە دواتر پەلامارەكان سەرجەم كریستان و ئێزیدیەكانی هەرێمەكەی گرتۆتەوە, بۆیە تاك لایەنە نابێت سەیری روداوەكان بكرێت.
نابێت هەڵوێستی ناسیۆنالزمە راستگەراكانی پۆڵەندا و فەرەنساو …هتد دوبارە بكرێتەوە لە نكۆڵیكردن, دەبێت بە سنگێكی فراوانەوە ئامادەی دیالۆگ بین, لە كاتێكدا خۆمان قوربانی جینۆسایدین, ” دامەزرێنەری بەرەی نیشتمانی فەرەنسی نكۆڵی هۆلۆكۆست دەكات, دەڵێت بە بەشێك لە وردەكاری جەنگی جیهانی دووەمی دەزانین, تەنانەت لە یاداشتەكانی بە توندی داكۆكی لە فلیپ بیتان سەرۆكی حكومەتی فیشی پاشكۆی هیتلەر دەكات لە فەرەنسا, حكومەتی راستگەرای پۆڵەنداش بڕیاری 3 ساڵ زیندانی بۆ ئەوانە دەركردووە كە هەندێك لە هاوكارانی پۆڵەندی نازیەكان بە هاوبەش دادەنێن لە تاوانی هۆلۆكۆست, ئەمەش وەك داكۆكیكردن لە كەرامەتی نیشتمانی دەزانن, ئەمە بۆخۆی نكۆڵی تاوانی هاوبەشانی نازییەكانە و داكۆكیە لە هاوبەشانی تاوانەكانی نازیەكان, دەسەڵاتی شاری سربرنیتشا بەرزترین رێز لێنانی بەخشی بە میلواراد دودیك سەرۆك ئەركانی سوپای بۆسنە كە نكۆڵی كۆمەڵكوژی سربرنیتشا دەكات, نەتەوەپەرستی و ئاین پەرستی ئەمانەی دەوێت, لە كوردستانیش بهانە بۆ تاوانەكانی پاشای كۆرە دەهێنرێتەوە بەرامبەر بە ئێزیدییەكان , تاوان لە چ ژینگەو چوارچێوەی بەهانەیەك ئەنجام بدرێت تاوانە, دادپەروەری مامەڵە لە گەڵ ئەنجامەكان دەكات نەك بهانەكان .

نكۆڵیكردنی تاوان, بۆخۆی درێژە دانە بە تاوان بەشێوەی نەرم, مرۆڤایەتی رۆژ لە دوای رۆژ دەگات بە حەقیقەتەكانی ڕابردوو, سەردەمی شاردنەوەی زانیاری و حەقیقەتەكان بەسەر چووە ,پیرۆز كردنی دڕندەیی لە هیچ چوارچێوەیەك ئاینی یان ناسیۆنالستی جێگای نەماوە, بۆیە رۆژێك زووتر دان نان بە حەقیقەت ئارام بەخشترەو جوانكردنی سیمای گەلە, كریس ئەندەرسن سەرنووسەری گۆڤاری وایەرد دەڵێت “زانیارییە زۆرو زەبەنەكان لە سەردەمی ئەنتەرنێت, هەموو راستیەكان ئاشكرا دەكات, پێویست بە زانست و تیۆری ناكات”, بۆیە نكۆڵی كردن وەك سەركردنە ژێر لمە لە سەردەمی ئەنتەرنێت و زانیارییە بێ كۆتاكاندا.نەتەوەپەرستی و ئاین پەرستی چاوی مرۆڤەكان لە ئاست دانان بە راستیەكان و حەقیقەتی مێژویی كوێر دەكات, مرۆڤایەتی لە بیركردنەوەدا دەكوژێت , هەڵوەدای پاكیزەیی نەتەوەو ئاینە, بۆیە بە نەنگی دەزانێت دان بە ناشرینیەكان رابردوودا بنێت, مەلای خەتێكان تازە پاكژ نابنەوە لە هەمبەر مێژووی كورددا بە گزگلەكان.
سەیری هەڵوێستی ناسیۆنالیزمی تورك موتوربە كراو بە ئاین بكەن, بڕواننە هەڵوێستە شەرمەزاریەكانیان نەك لە شاری قۆنیای, بگرە لە لاهای و برۆكسل,لە 2ی حوزەیرانی 2016 دا, بۆندستاغی ئەڵمانیا دانی نا بە تاوانی جینۆسایدی ئەرمەنەكان, پێشتریش بەلجیكا هەمان هەنگاوی نابوو, ئەوەی لای من گرنگە لە پرۆسەی دان نان بە تاوانی جینۆسایدی ئەرمەنەكان لە پەرلەمانی ئەڵمانیا و بەلجیكا, بۆچونی دوو پەرلەمانتاری توركە لە پەرلەمانی ناوەندی ئەڵمانیاو پەرلەمانی هەرێمی برۆكسل لە بەلجیكا, هەردووك بە پاشناوی ئۆزدەمیر ناوەكانیان هاتووە, یەكیان پیاو چەپی ژینگە پارێز و ئەوی دیكە ژنی حیجاب لەسەر نەتەوەیی ئیسلامی, هەردوكیان لە دایك بووی دەرەوەی توركیا و پەروەردەی ژینگەی رۆژئاوان, ئەم دوو ئۆزدەمیرە بە دوو هەڵوێستی پێچەوانە سەبارەت بە دۆسیەی جینۆسایدی ئەرمەن دەناسرێنەوە, یەكیان پێشەنگ لە بواری ناساندنی, بیركردنەوەیەكی مرۆڤدۆستانەی ئەنتەرناسیۆنالستانە, ئەوی دیكە سەرسەخت لە ئاست رەتكردنەوەی حەقیقەتەكان, بە بۆچونی ئاینی و ناسیۆنالیزمەوە لە ئاست ئەو هەموو وێنە پڕ تاوانە قێزەون و ئێسك و پروسكە هەژێنەرە هەڵوێست وەردەگرێت و ئینكاری تاوان و عەدالەت و حەقیقەت دەكات, چاو دادەخات و كاروانی قوربانییەكان نابینێت.

جیم ئۆزدەمیر لە دایك بووی 21ی دیسەمبەری 1965ی شاری باد ئۆراخی ئەڵمانیا, بنەچە چەركەسی توركیا, سەرۆكی لیستی سەوزەكان لە پەرلەمانی ئەڵمانیا, كە پێشتر لە ساڵی 2007 بە پێی بڕگەی 301ی دەستوری توركیا سزا درابوو, بە تاوانی پێشێلكردنی ( یاسای سوكایەتی بە ناسنامەی توركی) بە پێی یاساكە تاوانە دان بە كۆمەڵكوژی لە توركیا بنرێت وەك ئەوەی لە پۆڵەندای ناو یەكێتی ئەوروپا پەسەندكرا, ج ئۆزدەمیرو و چەند پەرلەمانتارێكی پارتەكەی تۆمەتباركران بە پێشێلكردنی ئەو بڕگەیە لە دەستوری وڵات, بەهۆی هەڵوێستیانەوە لە سەر دۆزی ئەرمەن و عەلەویەكان كە هەیانبوو, كە پێشتر بەهەمان تاوان و پێشێلكردنی هەمان بڕگەی دەستوری توركیا نووسەری گەورەی ئەرمەنی هرانت دینك سزا دراو دواتر تیرۆر كرا, هاوكات رۆمانووسی ناسراو ئۆرهان بامۆك هەڵگری خەباتی نۆبڵی ئەدەب بەهەمان بڕگەی دەستور سزادراوە, واتا ئەوەی جیناتی مرۆڤبوونی هەڵگرتبێت دەبێت سزاكەی بخوات, ج ئۆزدەمیر پارتەكەی بە بۆنەی یادی 101 ساڵەی وەبیرهێنانەوەی تاوانەكەوە لە 24ی نیسانی 2016 دا, پرۆژەی ناساندنی تاوانی كۆمەڵكوژی ئەرمەنیەكانی لە توركیا بە جینۆساید پێشكەش بە پەرلەمانی ئەڵمانیا كرد, لە رۆژانی پێش دەنگدانەكە جیم ئۆزدەمیر بەهۆی هەڵوێستە شێلگیرانەكەیەوە لەسەر دۆسیەكە, دەكەوێتە بەر هەڕەشەی توركە ئیسلامی و ناسیۆنالیستەكان, لێ گوێی نەدا بە هەڕەشەكان لە وتەكەیدا لە پەرلەمان لە چركە ساتی پێش دەنگدانەكە وتی: ( 80-90%ی سەرجەم هاووڵاتیانی ئەرمەن, 98%ی پیاوانیان,100%ی پیاوانی ئاینیان لەناو براون لەو تاوانە) هاوكات لە بەشێكی دیكە لێدوانەكەی هەمان رۆژی لە پەرلەمانی ئەڵمانیا وتی: هەموو ئەو تاوانانەی ئەڵمانیا بەرامبەر بە گەلانی ئەوروپا ئەنجامی داوە دەبێت بە جینۆساید بناسرێت , ج ئۆزدەمیر لە درێژەی بۆچونەكەیدا رایگەیاند گرنگە دان بە رابردووماندا بنێن, نابێت توركیا شانازی بە رابردووی خۆیەوە بكات, دەبێت رابردوو قەبوڵ بكرێت وەك خۆی.تەواو دژ بەم هەڵوێستە ئەخلاقیانەیەی ج ئۆزدەمیر بەرامبەر بە كۆمەڵكوژی گەلێك كە وڵاتەكەی خۆی ئەنجامی داوە, خاتوو ئۆزدەمیر لە دایك بووی 7ی دیسەمبەری 1982 ی شایربێكی بەلجیكا, یەكەم پەرلەمانتاری حیجاب لەسەر لە ئەوروپا, پەرلەمانتار لە پەرلەمانی هەرێمی برۆكسل لەسەر لیستی پارتی ناوەندی دیموكراسی مرۆڤایەتی CDH, هەڵوێستێكی دژ بە هەڵوێستەكەی ج ئۆزدەمیر وەردەگرێت, نكۆڵی تەواو لە بوونی تاوانەكە دەكات, ئەو لە یادی 100 ساڵەی ئەم تاوانە قێزەونەدا, لە بەرامبەر ئەوەی رەتی كردەوە وەڵام بە پرسیارەكانی كەناڵی ئاڕ تی ئێڵ بداتەوە سەبارەت بە پرسی جینۆسایدی ئەرمەنەكان لە توركیا, لە بەرواری 29ی ئایاری 2015 لە پارتەكەی دەركرا, ئەمەش روداوێكی گرنگ و هەنگاوێكی ئەخلاقیانەی دڵخۆشكەر بوو, لیژنەی ئەخلاقی پارتی ناوبراو نای.
هەر لەم پەیوەندەدا لە بەرواری 24ی نیسانی 2015 كە یادی 100 ساڵەی تاوانی كۆمەڵكوژی ئەرمەنەكان , 6 پەرلەمانتاری بەلجیكی بە ڕەگەز تورك ئەو رۆژە ئامادەی پەرلەمان نەبوون, بۆ ئەوەی بەشداری نەكەن لەو خولەكە بێدەنگیەی لە پەرلەمانی بەلجیكا راگەیەنرا بۆ گیانی قوربانیانی ئەرمەنی لە یاداوەری 100 ساڵەی تاوانەكە, خۆیان لە دانیشتنەكە دزییەوە, ئەمە چ كارێكی نا ئەخلاقیانەیە ,سەیر كەن ئاین شەو رۆژ ئیدعای رەوشت دەكات, كەچی هەندێك جار دەبێتە فاكتەر بۆ كاری نا ئەخلاقانە,بە دوای دەركردنی خاتوو ماهینۆر ئۆزدەمیر لە پارتەكەی, توركە ئیسلامی و ناسیۆنالستەكان لە برۆكسل و ئەستەمبوڵ خۆپیشاندانی ناڕەزایەتیان بۆ پشتیوانیكردن لە هەڵوێستەكەی بەڕێوەبردو وەك قارەمان ناساندیان, تەنانەت ئەردۆگان و كچەكەی سومەیە هاتنە سەرخەت بە توندی رەخنەیان لە دەركردنی ناوبراو لە پارتی ناوەندی دیموكراسی مرۆڤایەتی CDHگرت, خۆپیشاندەران لەسەر لافیتەكانیان نوسیبوویان “ماهینۆر ئۆزدەمیر شەرەفمانە” شەرەف لای ئەوان داكۆكیكردنە لە دڕندەییەكانی رابردوو و غروری نەتەوەیی و ئاینی.

هەر لەم بارەیەوە رۆژی پێنج شەممە بەرواری 22ی شوباتی 2018, پەرلەمانی هۆڵەندا بە زۆرینەی 142 دەنگ لە كۆی 150 دەنگ , بڕیاری بە جینۆساید ناسینی كەیسی جینۆسایدی ئەرمەنی دا, هاوكات بڕیاری دا وەزارەتی دەرەوەی هۆڵەند 5 ساڵ جارێك بەشداری مەراسیمی ساڵوەگەڕی تاوانەكە بكات, لە پڕۆسەی دەنگدانەكە 3 پەرلەمانتار دژ بە بڕیارەكە وەستانەوە, ئەوانیش هەر سێكیان بە رەگەز تورك بوون” Farid Azarkan, Tunahan Kuzu, Selçuk Öztürk” لە پارتی ” DENK “, , لە كاتێكدا پارتی ناوبراو خۆی بە چەپ و سۆسیال دیموكرات دەزانێت و لە 9ی فیبریوەری 2015 لە پارتی كاری هۆڵەندی جیابوەوە, سەرجەم چەپەكانی دی ناو پەرلەمان دەنگیان بە بەڵێ بوو بۆ بڕیارەكە, ئهم بەناو سۆسیال دیمكراتانە وابن, ئەدی دەبێت هەڵوێستی ناسیۆنالست و ئیسلامیەكان چۆن بێت؟.نموونە جوانەكانیش هەن وەك ئاماژەمان بە هەندێكین كرد, دنیا هەمووی روە تاریكەكە نییە, ئەگەر كەمینەش بن, وەلێ بەڵگەو داكۆكییەكانیان دەرخەری راستییەكان و دادپەروەرییە, نموونەیەكی دی لەو جوانیانە تانەر ئاكچەمە, لە سەرەتای ئەمساڵ 2020 سەرۆكی فەڕەنسا دەستخۆشی لە تانەر ئەكچام مێژووناسی تورك كرد كە لە پەرتوكێكدا بە بەڵگەوە سەلماندویەتی دەوڵەتی عوسمانی فەرمانی دابوو بە جینۆسایدی ئەرمەنەكان” , ئیمانۆئێل ماكرۆن وتی :” پەرتوكەكەی ئەكچام دانپـیادانانێكی زانستیانەیە بەو تاوانە ڕێكخراوەی كرابوو، وە ئەو ڕاستیانەی ئاشكراكرد كە هەندێك دەیانویست ونی بكەن و نكۆڵی لە مێژوو بكەن, مێژوو لەسەر بنەمای درۆ نانووسرێتەوە.
” ئەنجومەنی ئەرمەنەكان CCAF لە میانەی كۆنگرەكە مەدالیای ئازایەتیـیان بەخشیـیە تانەر ئەكچام.پرۆفیسۆر تانەر ئەكچام زیاتر لە 35 ساڵە لەسەر پرسی جینۆساید كارە كات , مێژوونووس و سۆسۆلیجستە, لە زانكۆی كلارك لە ئەمەریكا كارە كات, توێژەری باڵایە لە سەنتەری هۆلۆكۆست , دوو پەرتوكی لەسەر جینۆسایدی ئەرمەن نووسیووە ” اوامر قتل و الفعل المشین ” , بابەتی لەسەر جینۆسایدی كوردیش هەیە, دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی بە تاكە رێگای دوبارە نەبوونەوەی جینۆسایدی كورد دەزانێت, هاوكات 9 ساڵ لە زیندانەكانی توركیا بووە بە تۆمەتی سەرنوسەری گۆڤاری لاوانی شۆڕشگێڕی چەپگەرا.رۆژی سێشەمە بەرواری 17ی یەنایەری 2018, پەرلەمانی ئەرمینیا دانی نا بە جینۆسایدی ئێزیدیەكان, دەكرێت ئەم هەنگاوە بكرێتە سەرەتایەك بۆ دان نان بە حەقیقەتەكانی رابردوو و سارێژ كردنەوەی برینە قولەكان, هەرچەندە ئەوان بۆچوونی تایبەتیان لەسەر دۆزی ئێزیدی هەیەو دایە بڕن لە كۆی گەلی كورد.
لە كۆتادا دەڵێم, دەمانەوێت ببین بە ئیسماعیل بێشكچی و هادی عەلەوی و كازم حەبیب و ئەحمەد تورك و تانەر ئەكچام و ئۆرهان بامووك و …, یان باخچەلی و میشل عەفلەق….و نموونەكانیان, مێژوو پڕە لە هەڵوێستی بەشی دووەم, وەلێ داهاتوو بۆ نموونە دگمەنەكانی بەشی یەكەمە, لە كردنەوەی گرێكانی گرێ كوێرەكانی مێژوو, زۆر لە مرۆڤە موقەدەسەكانی رابردوو وردو خاش دەكات, مرۆڤە پیرۆزەكانی رابردوو زۆریان وەك پاشای كۆرە لە ئاست گەورەیی تاوانی كۆمەڵكوژی ئێزیدیەكان لە پیرۆزی دادەماڵرێن و چاوەڕوانی دادگایی مێژوو دەكەن, بۆیە با چاوەڕوان بین مێژووش خوێندنەوەی تازەی بۆ بكرێت و سەرلەنوێ بنووسرێتەوە, با ئێمەش بچینە پاڵ ئەو گەل و وڵاتانەی دانیان ناوە بە جینۆسایدی هۆلۆكۆست و ئەرمەنیەكاندا, نكۆڵی لەوتاوانانە سزا بدرێن, گوڵ هەر لەوێیە با سەمای بۆ بكەین.

جارێکیتر رێگا بۆ شەڕێکیتری نێوخۆیی خۆش مەکەن.بۆ ڕای گشتی:رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی و کوردستان بە تایبەتی بە دۆخێکی زۆر هەستیار و مێژووییدا تێدەپەڕن. لە کاتێکدا کە داگیرکەرانی کوردستان بەردەوامن لە پیلانگێری دژی دەستکەوتەکانی گەلی کورد و بزوتنەوە ئازادیخوازەکەی، دێۆزمەی شەڕێکی نێوخۆیی جارێکیتر بەرۆکی ئەم گەلەی گرتووە.
شەڕی نێوخۆیی لە کوردستان مێژوویەکی درێژ و خوێناوی هەیە. هەموو جارێک دوای ماڵوێرانی و خوێنڕشتن، پەشیمانی بەدواوە بووە. بە دڵنیاییەوە پەشیمانی ناتوانێ برینەکانی شەڕ ساڕێژ بکا و خەسارەکانی بسڕێتەوە.ئێمە پێمان وایە دەست بردن بۆ چەک لە کاتی ناکۆکی حیزبی دا، پێش هەر شتێک بێڕێزیە بە شعووری گشتی خەڵکی کوردستان، کە لە بواری مێژوویی و کۆمەڵاێەتیەوە ئەو قۆناخەیان تێپەڕاندووە کە کێشە نێوخۆیێەکان بەشەڕ و خوێنڕشتن چارەسەر بکەن.
هاوکات پێمان وایە هەر شەڕێکی نێوخۆیی خزمەت بە دوژمنانی بزوتنەوەی ڕزگاری خوازانەی گەلی کورد دەکات و دۆڕاوەی سەرەکی شەڕی نێوخۆیی خەڵکی کوردستانن. ئەوەی ئەمڕۆ لە زینی وەرتێ خەریکە روو دەدا، ئەگەر بەزوویی پێشی پێ نەگیرێ و ئەو ململانێیە بە ئاقارێکی جیا لە زمانی چەک و تووندوتێزی چارەسەر نەبێت، دەتوانێ کێشی کورد لە ناوچەکە دابەزێنێ، گەلی کوردستان لە پارتە کوردیەکان بێ هیوا و بێ متمانە بکا، هاوکات دۆستانی ناوچەیی و جیهانی دۆزی رەوای گەلەکەمان، لە پشتگری بزووتنەوەی کورد دڵسارد بکاتەوە.بۆیە بە جددیەت و پێداگریەوە دەڵێین، دەست بردن بۆ چەک و هەڵبژاردنی زمانی تووند و تیژی بۆ یەکلا کردنەوەی کێشە حیزبیەکان، خەساری بێگەرانەوەی بۆ سەر بزووتنەوەی کورد بە دواوە دەبێت.
ئێمە پێمان وایە راگەیاندنی کوردی کە دەتوانێ دەرفەتێک بۆ دیالۆگی هەمەلایەنە، لە سەر پرسە ئاڵۆز و ناکۆکەکان برەخسێنێت، بەپێچەوانەوە خەریکە بەستێنی ئەو شەڕە ماڵوێرانکەرە ئامادە دەکا.نەبوونی راگەیاندنی سەربەخۆ لە کوردستان و گرێدراوی راگەیاندنەکان بە پارتە کوردیەکانەوە، هۆکاری سەرەکی ئەم کێشەیەن. بۆیە بە راشکاوی داوا لە هەموو بەرنامە داڕێژەران، کاربەدەستان و میدیاکارانی کورد دەکەین، بە بەرپرسیاریەتیەکی مێژووییەوە هەڵسووکەوت بکەن.
هەر وەها داوا لە ڕای گشتی گەلی کورد، لایەنە سیاسیەکان، کۆمەڵگای مەدەنی و چالاکوانانی بوارە جیا جیاکان دەکەین؛لە پێناو بەرژەوەندی نەتەوەیی و بۆ کۆتایی هێنان بە گرژی و ئاڵوزیەکانی زینی وەرتێ ، هەموو هەوڵێکیان بخەنە گەڕ.لە کۆتاییدا بەبیری هەموانی دێنینەوە کە کۆمەڵگەی ئەمڕۆی کوردستان، بەوپەڕی وریایی، چاوکراوەیی و بە وردبێنیەوە چاوەدێری رووداوەکان دەکەن.
فەرزانە جەلالیفاتێمە کەریمیرەحمان جەوانمەردی خەلیل پێش نەماز مەسعوود فەتحیجەهانگیر عەبدولاییئارام مەلکشاتەیب تاهێری ئیلهام جەهانگەرد هەردەوێڵ کاکەیی ئەحمەد زینی وەند نەجمەدین غۆڵامی ئەحمەد بازگر کاڵێ ئاتەشی رەشاد مستەفا سۆڵتانی عەبدولامستەفا سوڵتانی کەمەران مەتینعەباس وەلیبۆرزو ئەلیاسیئالان حەسەن نیارەحیم سرخیگۆڵروخ قوبادیکەمال سلێمانیعەلی مەحموودزاهید حەنبەلیئێحسان حەقێقی‌نەژاد.

|

سەرۆكی رێكخراوی تەندروستی جیهانی وتی” پڕۆپاگەندە چەواشەكاریەكان لە كۆرۆنا مەترسیدارترن”, رێك لە كوردستان لەسایەی حكومەتی وەك كابرای درۆزن وامان بەسەر هات, كە ماڵەكەشی سوتابوو, هاواری دەكرد سوتاین كەس باوەڕی پێ ناكرد, چونكە سابیقەی درۆی باش نەبوو.بە پێی راگەیاندنی حكومەت بێت 48 كاتژمێرەكە بۆ كۆنترۆڵكردنی شوێنەوارەكانی پرسەكەی گەڕەكی كارێزانی شاری هەولێرە كە 32 كەس تووش بووەو 8 میوانی سلێمانیشیان هەبووە, ئەوان بەدوای بەركەوتەكاندا موعتەجەولیان راگەیاندووە, ئەمە لە نەورۆز رویداوە, لە ماوەی 15 رۆژی دواتردا بە پێوەری جیهانی بێت, دەبێت ژمارەیەكی زۆر هاووڵاتی توش بوبێت, چەند بەرابەری ئەو ژمارەیە, لێ بەهۆی نا رۆشنی زانیاریەكانی وەزارەتی تەندروستی و نە ناساندنی توش بووان بە خەڵك , نازانین كێ و كام دراوسێمان كۆرۆنای لە باخەڵدایە, ئاخر چۆن بزانین بەركەوتەین یان نا؟, چینی و سەنگافوری و كۆرییەكان بەرنامەی مۆبایلەكەیان وا ریك خستبوو, كەسی تووش بوو لە كوێبوایە, چی بكردبایە دەورەبەرەكەی ئاگاداری هەنگاوەكانی بوون , لێ لای ئێمە هەر ژمارەیەو زیاد دەكات نە ناو و نە گەڕەك نەزانراون .
با واز لە حكومەتی درۆزن بێنین, بێینە سەر پڕوپاگەندەی خەڵكی راستگۆ, ئەو 48 كاتژمێرە بووە گرەوێكی قورس, هەڵهێنانی پێویستی بە پیاوی قاوە خۆر هەبوو, هەر بابایەو نوسینێك یان گرتەیەك بڵاو دەكاتەوە وەك هەنگی لە دارا دۆزیبێتەوە سڕی 48 كاتژمێرەكەی ئاشكرا كرد, هەمانە باوەڕی بە هەموو كرد جگە لەوەی حكومەتی درۆزن, یەكێك دەڵێت گازی سارین دەڕێژن , باشە سارین گازێكی كیمیاوی مرۆڤ كوژی كوشندەیە, بیڕێژن خۆ كەسمان دەرناچین,دەبوایا پێرێ شەو فاتیحایان بۆمان بخوێندایە, هەموومان ئێستا بمردینایا, كاكی دی دەڵێت تۆڕی ئەنتەرنێتی 5 جی تاقیدەكرێتەوە, باشە كاكە 5جی تاقیكراوەتەوەو وا لە زۆر وڵاتان وەك چاینە و كۆریاو ژاپۆن و ئەمەریكاو مۆناكۆو بەلجیكاو …… كاردەكات, كار لە تاقیكردنەوە نەماوە…, دواتر ئێمەی كورد چ كارمان بەو تاقیكردنەوەیەوە هەیە, خۆ نەك عامود دارێكیشمان بۆی نەچەقاندووە, یەكێك دی دەڵێت رەوە داعشێكیان هێناوە بۆ قەرەچوغ و لەوێ جێگیركراون, كاكێكی دی فلیمی دەیان تەنكەرمان بۆ دەگرێت بەرەو خازر دەڕۆن دەڵێت ئەمە نهێنیەكەیە, ئیشەكە دزیەو هیچی دی نییە, هەر بە راستیش تانكەرە نەوت قونیان ناوە بە یەكترەوە و ملی خۆیان بەم هەرزانی بازاڕی نەوتە شۆڕ كردۆتەوە, دەڵێی فیلن و لە شەڕی تەیرە ئەبابیلە تێكە شكاون , هەر شتێكیش باسی نەوت و تانكەر و دزی پێكەوە تیا بێت بە سانایی رستەكەی پێ دروست دە كەین و لای ئێمە غەریب نییە لە گەڵیدا راهاتوینە.باشە ئێمەی نەگبەت كە لە كونی ماڵەوە خۆمان لە كۆرۆنا شاردۆتەوە, ئاگامان لە زەواڵ نییە, گوناح نیین لەم بارودۆخە ناخۆشە, بەم هەموو چیرۆكە درۆیە مێشكمان هیلاك دەكەن, باوەڕ بە كامیان بكەین؟؟؟, تكایە رەحمێكمان پێ بكەن.
هێشتا 48 كاتژمێر تەواو نەبوەو خوا رەحمان پێ بكات.

بزوتنەوەی مێژوو، رەنگدانەوەی گۆڕانكاری یە كۆمەڵایەتی و ئابووری و فەرهەنگی و زانستی وسیاسییەكانە‌ لە سەر هەڵدان و دامركاندنەوە، هەڵچون و داچون، گەشە سەندن و سست بونەوەی بەردەوامدایە, ئەم هەڵكشان و داكشانە، ناتوانێت رێگر بێت، لە بەردەم رەوتی بەرەوپێشچوونی مێژوو، ئەگەر بۆ ماوەیەك توانیبێتی رایبگرێت، یان رەوتی روداوەكان بە پێچەوانەی گەشەكردنی مێژوو بوبێت، ئەو بارودۆخە تاكو سەر نەبووە، دەشێت ستەمكاران و چەوسێنەران و كۆنەپەرستان بزوتنەوەی نوێخوازی سر بكەن، بۆ ماوەیەك لە رەوتی ئاسایی گەشەسەندنی خۆی بیوەستێنن و پاشەكشەی پێبكەن ، وەلێ بۆ هەتا هەتایە ناتوانن ئەم پەیامەیان بسەپێنن, چونكە ژیان لە گەشە كردنی بەردەوامە و راوەستان و پاشەكشە بۆ دواوە رەتدەكاتەوە , كاروان بۆ ئازادی و یەكسانی وەك روبار رێگای خۆی دەكاتەوە.

كۆمۆنی پاریس ، یەكەمین دەوڵەتی كرێكاران و زەحمەتكێشانی بیرو بازو بوو لە مێژوودا تا ئەو كات، كە تێیدا زەنگی رزگاری خۆیان ،لە چنگ سەرمایەداری و داگیركاری ، دواكەوتویی و كۆنەپەرستی ، نیشتمان فرۆشی و سازشكردن بە بەها نیشتمانی و نەتەوایەتییەكان لێدا, بە دەنگی زوڵاڵیان، جیهانی كۆن و پڕ مەینەتی ستەم و خیانەتی سەرمایەدارانی سازشكاریان هێنایە لەرزین , رەنجدەرانی بیرو بازوو كرێكارانی پاریس ، بۆ یەكەمین جار لە مێژووی مرۆڤایەتی دا، دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیان، بە هاوپەیمانیەتی لە گەڵ،سەرجەم ستەمدیدانی دیكەی كۆمەڵگا دامەزراند, لە رابردوودا لە جەرگەی تەواوی ڕاپەڕین و شۆرشەكاندا ،پرۆلیتاریا بە چەك لە شەقامەكان دەجەنگان ،خوێنیان شەقامی شاران، ناو باریكارد، سەنگەرەكانی پێشەوەیان دەنەخشاند ، كە كار دەگەیشتە سەر ئاكامی راپەڕین، بۆرژواكان پێشتر لە جەرگەی ئاڵ و گۆڕەكان لە ترسا خۆیان لە خەباتی چەكداری دزیبوەوە دژ بە كۆنەپەرستی و دەرەبەگایەتی ، سەری تەڵەكەبازی و دزێویان لە كون دەردەهێنایە دەرێ ، بە دوو دڵۆپ فرمێسكی فێڵبازانە ،كە گوایە بۆ شەهیدانی راپەڕین هەڵیان رشتووە دەهاتنە پێشەوە، دەورو بەری دەسەڵاتیش كەسی تێدا نەبوو ،ئەوەی شەهید شەهید ، بریندار بریندار ،خەباتكاران لە سەنگەرەكانی پێشەوە، برسییەكانیش بە دوای پەیدا كردنی پاروە نانەوە بوون , ئەوانیش دەسەڵاتیان وەك پارویەكی زێڕین دەقۆستەوە, بۆرژوا لە سەرەتاوە بە فێڵ و تەڵەكەبازی و پەیمانی درۆ، دەستی بەسەر دەسەڵاتدا دەگرت ، بە دوایدا دكتاتۆری بێ پەردەی دا دەسەپاند بەسەر كۆمەڵگادا ،ئەمە باری سیاسی و شۆرشگێرانەی ئەوروپا بوو تاكو بەرپاكردنی كۆمۆنەی پاریس, لە كۆمۆندا، كرێكاران بۆ یەكەم جار لە نەبونەوە بوون بە بوون .

لە پێناو بەرژەوەندی چینایەتی خۆیان ، كاریگەرتر و بە ئەنجام تر لە ساڵی 1848 هاتنە مەیدان , سەلماندییان بە بەرپا كردنی شۆرش، هیچ لە دەست نادەن، بەڵكو جیهانێك بە دەس دێنن.كۆمۆنی پاریس ، تەمەنێكی كورت ژیا تەنها 72 رۆژ بوو, قەڵەمڕەوی دەسەڵاتەكەی بەشێك لە پاریس بوو, , بۆرژوازی فەرەنسی ، بە پشت ئەستوری كۆنەپەرستانی ناوخۆو هەموو ئەوروپا بە تایبەتی ئاڵمانیا ،بە ئیمكاناتی مادی و مەعنەوی زۆرەوە، تێكیان شكاند ، ئابڵوقەی ئەم كۆمارە ساوایەیان لە هەرچوار لاوە دا ،لە تەمەنی 72 رۆژەیدا, بە وەحشیگەرییەكی بێ وێنە ، خەڵتانی خوێنیان كرد, نەیان هێشت لە سەر پێی خۆی رابوەستێت ، تا جیهان بە هەنگاوە شۆرشگێرانەكانی ، رۆشن بكاتەوە, دەروازەی رزگار بوون لەبرسێتی و هەژاری و نایەكسانی بۆ مرۆڤایەتی بخاتە سەر پشت ,كۆمۆن دەسەڵاتی نموونەیی چینی كرێكارە لەمێژوودا، كە راستەوخۆ كرێكاران و رەنجدەرانی كۆمەڵ، دەسەڵاتیان بەرێوە دەبرد , لێ دوبارەبونەوەی وەك خۆی بۆ جارێكی دیكە،پاش ئەم هەموو گۆڕانكارییە هەمەلایەنە لە بوارە جۆراوجۆرەكاندا خەونە , ئەو 72 رۆژەی كۆمۆنی تێدا ژیا ،72 رۆژی راپەڕینی چكدارانەو خەباتی چەكدارانە بوو ، ئاگری چەك نەیهێشت بیركردنەوەوەو داهێنان ، رۆڵی خۆیان بگێڕن ، كۆمۆنە زیاتر بە بریارە دادپەروەرانیەكانی و بە داهێنانەكانی مێژووی مرۆڤایەتی رۆشن بكاتەوە ,ئەو 72 رۆژە ، بۆ هەردوو چینی كرێكار و سەرمایەدار، رۆژێكە بۆ هەتا هەتایە لە بیر ناكرێت.

كرێكاران و دۆستانی بە ئاواتی گەرانەوەی ، سەرمایەدارانیش بە ئاواتی نەبینینەوەی, كۆمۆن دەری خست ، ئەگەر جەماوەر دەسەڵاتدار بێت، لە ماوەیەكی كەمدا، دەتوانێت بەشێكی زۆر ،لە شوێنەوارەكانی چەوساندنەوە، لە ناو بەرێت,لەو ماوە كورتەی كۆمۆن پێیدا تێپەڕی ، توانی زۆر كار ، لە بەرژەوەندی چەوساوەكاندا ئەنجام بدات، كە بۆرژوازی بە دەیان ساڵ دەسەڵاتداریەتی، نەی توانی بەشێكی كەمی جێبەجێ بكات , هەرچەندە بەشێكی زۆر لەو داواكاریانە ، لە بەرنامەشیدا هەبوو, بەڵكە بە پێچەوانەوە ، بە دوای تێكشكانی كۆمۆنە، بوونە سوررچاكی هەڵوەشانەوەی دەسكەوتەكانی ، هەوڵیاندا لە بیرو هۆشی رەنجدەرانی دەربكەن, ئەمە ئەوە دەرەخات، ئەو چاكسازییانەی ئەمرۆ لە كۆمەڵگای مرۆڤایەتی ئەنجام دراوە ،دیاری بۆرژواكان نییە بۆ مرۆڤایەتی ، لە سەر سینی زێرین پێشكەشیان كردبێت,بەڵكە هەر یەكەی لەو دەستكەوتانە تاكو هەنووكە خوێنی لێ دەتكێت و بەردەوام خوێنی لەسەر رژاوە، تێكۆشانی دورودرێژی سیاسی بۆ كراوە .

بۆرژوازی تا پێیان كرا ، كۆیلەداری ، چەوساندنەوەی بێ پەردە، یاسای هەڵبژاردنی كۆنەپەرستانە، بە درێژایی سەدان ساڵ تەمەنی دەسەڵاتیان دەنگدان و خۆپاڵاوتن ، تەنها بۆ خاوەند سەرمایە و پیاوماقوڵان و مەلاكەكان و پیاوان بوو … شەرو داگیركاری ، كوشت و بری گەلانی ژێر دەست ، كاری مناڵان و ژێر دەستەیی ژنان،نیشتمان فرۆشی و دەست تێكەڵكردن لەگەڵ داگیركەران……. سیمای دەسەڵاتیان بوو.دەستكەوتە كۆمەڵایەتی و سیاسی و ریفۆرمە ئابوورییەكان، بەرهەمی تێكۆشانی كۆمۆنارەكان ، و هاورێیانی كۆمۆنارەكان، و ئازادی خوازان، و توێژە پێشكەوتنخوازەكانی كۆمەڵگایە، لە درێژەی تێكۆشانی چەند سەدەی رابردودا. بە خەباتی خۆیان، لە پانتایی جیهاندا، سەپاندویانە بەسەر دەسەڵاتداراندا.پەندو ئەزمونوكانی كۆمۆنە ، بۆ هەتا هەتایە، لە دڵ و دەرونی یەكسانیخوازاندا، بە زیندویی دەمێنێتەوە .ئەمەش مانای ئەوە نیییە، تەواوی بِرگە بە بِرگەی ، كردارو یاساو رێساكانی كۆمۆنە ، بە پیرۆز بزانرێت تا رادەی پەرستن , بەڵكە بەشێك لەو بریارانە ، دوێنێ پێشكەوتنخوازانە بون ، ئەمرۆ ئەو ناوەرۆكەی لە دەس داوە , ژیان داخوازی نوێتری هێناوەتە پێشەوە, خوێندنەوەكانی دوێنێی كۆمۆنە، ئەمرۆ خوێندنەوەی نوێتری دەوێت لە یەكسانیخوازەكان .

ئەمرۆ پاش 149 ساڵ لە كۆمۆنە ،چینی كرێكارو چەوساوەكانی جیهان، دەبێت بە چاوێكی رەخنەگرانەوە، سەیری برگە بە بڕگەی دەسكەوت و پەندو ئەزمونەكانی بكەن، وانەی نوێی لێ هەڵێنجن، پەندەكانی بكەنە چرای تێكۆشانیان بۆ سەما كردنی ئایندەیان بۆ گوڵ.كۆمۆن دەوڵەتی رۆمانسیانەی هەژاران بوو، لە لایەكی شاری پاریسی بچوكی ئەوسا دامەزرا ، وڵاتێكی سادە ، بێ پەیوەندی دەرەوە ، ژمارەی دانیشتوانی كەم و جوگرفیایەكی بچوك و تەمەنێكی كورت , ئەم تروسكەی روناكییە، لەناو شەوەزەنگی ئەوسای ئەوروپاوە لە دایك بوو, جیهانی بە هەنگاوە مەزنەكانی رۆشنكردەوە .هەرجارێك و هەر رۆژێك و هەر سەردەمێك كۆمۆن دەخوێنیتەوە ، لایەنی نوێ، ئەزمونی نوێ ، خوێندنەوەی نوێ بەرهەم دەهێنێت.دەتوانین مێژوی نوێی جیهان ، لە ئاوێنەی مێژووی فەرەنساوە بخوێنینەوە, ماركس ڕوداوەكانی فەرەنسا ، زۆرتر لە ڕوداوی هەر وڵاتێكی دیكە كاری تێكردووە ، ئەوەی بۆ فەرەنسا لە پەرتوكەكانی جەنگی ناوخۆیی و، هەژدەهەمی برۆمێردی لویس پۆناپارتدا نووسی, بۆروداوەكانی هیچ وڵاتێكی نەنووسی ، ئەوەشی بۆ كۆمۆنەی نوسی بۆ شۆرشی 1848 ی ئەوروپا نەنووسی .

ئەمرۆ لە هەموو كات زیاتر زۆر لە هەڵسەنگاندنەكان رابردوو لەسەر كۆمۆنە كەوتۆتە ژێر پرسیارەوە ، خوێندنەوەی نوێی كۆمۆنە لەم سەردەمە لە هەموو كات زیاتر دەتوانێت خزمەت بە بیری سۆسیالستی بكات ، هەرچەندە ئەمكارە سەنگینە و لە پێش هەموو كارێكەوە پێویستی بە بیری ئازادە و دابڕانە لە چەمك و تێزە چەقبەستووەكان ، ئەوەی ئەم چركە ساتە نوێیە ، پاش هەناسە هەڵكێشانێكی دیكە كۆن دەبێت و دەبێتە بەشێك لە رابردوو, چۆن لە رابردوودا كۆمۆنەی پاریس كاریگەری گەورەی لەسەر بیری سۆسیالستی دانا ، لەگەڵ خۆیدا زاراوەی نوێی هێنایە ناو بیری ماركسییەوە ، بەهەمان شێوە خوێندنەوەی سەر لەنوێی ئەمرۆی كۆمۆنە جارێكی دیكە دەتوانێت كاریگەری لەسەر دوبارە بەرهەمهێنانەوەی بیری سۆسیالستی هەبێت, تەنانەت لە هەندێك بواردا كۆمۆنە پێش خوێندنەوەكانی ماركس كەوت , سۆسیالزمێك بتوانێت وەڵام بە داخوازی تێكۆشانی ستەمدیدانی كۆمەڵ لەسەردەمی جیهانگیری و سەرمایەی گڵۆباڵ و شۆرشی چواری پیشەسازی و زیرەكی دەستكرد و لە دایك بوونی بریكاریا بداتەوە, سۆسیالزمێك هەوادارانی بە داهێنانەكانی ، لە ئەشكەوتی خەوتویی دەربكاتە دەرەوە ، جیهانی ئەمرۆ ، پارسەنگی هێزەكان و پێشكەوتنی زانست و ئازادییەكانی تاكە كەس و شێوازی تێكۆشان و خۆ رێكخستن و قەیرانی سستەمی پەرلەمانی و ئاسۆی دیموكراسیەتی راستەوخۆیی كۆمۆنانەو قەیرانی ژینگەو تەندروستی كە وەك سەردەمی كۆمۆنە لە مەلاریا سوپای ناپلیۆنی تێك شكاندبوو, هەژاران بەسەرچاوەی نەخۆشی دەزانرا, ئێستا جیهان لە شەڕی ڤایرۆسدا دەستەوەستانە, هێشتا قەیرانی ئەنتی بایۆتیكیش لە رێگایە و مەترسیدارترە, دەبێت ئەمانەو سەدان شكی دیكە بە شێوەی ریالیستیانە بخوێنێتەوە, بۆ ئەوەی چەپ و بیری سۆسیالستی نەك لە كاروانی پێشكەوتن دوا نە خات، بەڵكە بیكاتەوە داهێنەری گۆڕانكاری مێژووییو وەك ئەلتەرناتیفی ئەمڕۆی سەرمایەداری بیناسێت .

دەستپێشخەریەكانی كۆمۆنە چی بوون

كۆمۆنەی پاریس ,لە سستەمی بەڕێوەبەرایەتی دەسەڵاتدا ,توانی شێوازێك , لەبەوەبەرایەتی داهێنێت,لەپێش خۆیدا نموونەی نەبووە, داهێنانەكانی لە بەرێوەبەرایەتیدا , بووە سەر مەشقی دیموكراتیزە كردنی دەسەڵات لەوكات, تەنانەت لە دەیەكانی دواتریشدا , گرنگترین كۆڵەكەكانی دەسەڵات لە كۆمۆنەدا بریتی بوو لە :_1- سەرچاوەی دەسەڵاتداری لە كۆمۆنەدا, ئەو بڕیارانە نی یە لەسەرەوە قەبوڵ كرابێت لە بەرژەوەندی چینی سەرمایەدار بێت, بەڵكە ئەو بڕیارانەیە كە لە خوارەوە خەڵك دەیدات, بڕیارەكان ئەنجامی كارو چالاكی داهێنەرانەی جەماوەرە, نەك بەرژەوەندی دەسەڵاتداران .2-هەڵوەشاندنەوەی داموو دەزگای بیروكراتیكی دەوڵەتی, لە بەرامبەردا دامەزراندنی سستەمێكی بەڕێوەبەرایتی نا ناوەندی دیموكراتیك . 3-هەڵوەشاندنەوەی سوپا و تەواوی هێزە چەكدارە پیشەییەكان و كەمكردنەوەی پۆلیس , كە لە دژی جەماوەر و لە پێناو سەركوت كردنی جەماوەر دامەزرابوون ,لە بڕی ئەوە, چەكدار كردنی جەماوەر بە گشتی ,تا خەڵك پارێزگاری لە خۆیان بكەن. 4-هەڵبژاردنی ڕاستەوخۆی كاربەدەستانی دەوڵەت, لادانیان هەركاتێك زۆربەی ئەوانەی هەڵیان بژاردووە بیانەوێت, یەكێك لە كەماسییەكانی سستەمی پەرلەمانی ئەوەیە تا كۆتا كات ناتوانرێت نوێنەرەكان لاببردرێن, كە زۆرجار لە بری بەرژەوەندی خەڵك, قازانجی سەرمایەدارو ئۆلیگارشییەكان جێبەجێدەكەن .

هەروەها دیاری كردنی لایەنی زۆری كرێی بەرپرسانی بەرزی دەوڵەت بە 6000 فرەنك , كە زیاتر نەبوو لە مانگانەی كرێكارێكی شارەزا,ئەمەش دەربڕی ئەوەیە, تەواوی ئیمتیازاتی فەرمانبەرە گەورەكان هەڵوەشایەوە.ئەندامانی هەڵبژێردراوی كۆمۆن , ئەوەیان ڕەت كردەوە, لە نێوان خۆیاندا, دەسەڵات دابەش بكەن , بڕیار دان و ڕاپەڕاندن, لە یەكتری جودا بكەنەوە لە 29-3, دوای 11 رۆژ لە راگەیاندنی كۆمۆنە, ئەندامانی هەڵبژێردراوی كۆمۆن كۆبونەوە , لە نێوان خۆیان كارەكانیان دابەش كرد, بەسەر 9 كۆمیتە دابەش بوون, لە بری وەزارەخانەكانی پێشوو. یەكەم بڕیار كە كۆمۆنە دای, ڕاگرتنی ئەو بڕیارە بوو, كە دژ بە كرێچیەكان دەرچوبوو, تیایدا ڕاگرتنی دانی كرێی خانوی هەڵوەشاندبوەوە , بە گوێرەی بڕیاری نوێ, ڕاگرتنی كرێی خانوی نەدراو, لە دوای بەرواری ئۆكتۆبەری ساڵی ڕابردوەوە, بۆ ماوەیەكی دیاری كراوو راگرترابوو, هەروەها بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی دانی كرێی خانوو , لە 1 ئەبریلەوە تا 1 یۆنی , هەروەها ئەو موڵكە داگیر كراوانەی , پێشتر دەستی بەسەردا گیرابوو, گەڕێنرایەوە بۆ خاوەنەكانیان .
فەرمانی دووەم نە فرۆشتنی كەل و پەلە دانراوەكان لە بانكی فەرەنسە . فەرمانی سێیەم هەڵوەشاندنەوەی سەربازگیری بوو . كە خۆی لە هەڵوەشاندنەوەی بڕیاری تەجنیدی زۆرە ملێ و سوپای نیزامی دەبینیەوە .هەروەها لە فەرمانێكی دیكەدا, بڕیاری بەش بەش كردنی قەرز بوو, بە گوێرەی كۆمبیالاتی بازرگانی , بۆ ماوەی سێ ساڵ درێژ كرایەوە,ئەم بڕیارەش لە بەرژەوەندی بۆرژوای بچوكدا بوو, كە مایە پوچی ئابووری هەڕەشەی لێ دەكردن , بەڵام ئەم بڕیارە , لە 12 ئەبرێل هەڵوەشایەوە , وەستاندنی وەرگرتنی كۆمبیالە و هەڵوەشاندنەوەی هەموو داوایەك, لە مەڕكومبیالە, هەروەها لە هەمان دانیشتندا, بڕیار لەسەر جێگیر كردنی بێگانەكان, لەو جێگەیەی بۆیان دیاری كرابوو درا. لە 1 ئەبریل بڕیار لەسەر ئەوە درا , نابێت هیچ كارمەندێك لە كۆمۆنە لە 6000 فرەنك زیاتر وەرگرێت(1 ) . لە 2 ئەبریل , بڕیاردرا لەسەر جیاكردنەوەی كەنیسە, لە دەوڵەت , وە هەڵوەشاندنەوەی بودجەی كاروباری ئاینی, بڕیارەكە لە چەند خاڵێك پێك هاتبوو , بریتی بوو لە : جیاكردنەوەی كەنیسە لە دەوڵەت – نەمانی بودجەی ئەوقاف – هەموو موڵك و بینایەكانی كەنیسەو كۆمەڵە ئاینیەكان, ببنە موڵكی دەوڵەت-پشكنینی موڵكە داگیركراوەكان و خستنە بەردەستی گەل .لە 8 نیسان , بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی فێركردنی ئاینی لە قوتابخانەكان درا, واتە پەیوەندی خوێندن بە كەنیسەوە پچڕێنرا.لە 6-13 ئەبریل چەندین بڕیار دەركرا, سەبارەت بەو شوێن و ئارمانەی , كە هێماو دەربڕی گیانی شۆفینیەتی فەرەنسی بوون, ستوونی ڤاندۆم كە نیشانەی یەكەم سەركەوتنی ناپلوێن بوو, لە لایەن گەلەوە ڕوخێنرا.

لە 16 ئەبریل بڕیار درا, ئەو كارگەو فابریقانەی, كە بە بێ هیچ هۆیەك,لە كاركردن ڕاوەستابوون ,یاخود خاوەندەكانیان خۆیان شاردبوەوە ,یاخود هەڵاتبوون ,یان وایان بە باش زانیبوو كار ڕابگرن, ئەركی بەڕێوەبردنییان, بە ساندیكا كرێكارییەكان سپێردرا,ئەوانیش بە شوڕو شەوقەوە كارەكانییان ئەنجام دا, بۆ جێ بە جێ كردنی ئەم كارە, 43 كۆمەڵەی بەرهەم هێنان و 7 كۆمەڵەی بەكارهێنانیان ڕێك خست.
هەروەها كۆمۆن بیری ئیعدام كردن و (غەرامەت ) لە سەر كرێكارانی هەڵوەشاندەوە.
لە 6 ئەبریل, لە ئاهەنگێكدا (مقصلە) یان سوتاند(2).لە 20 ئەبریل بڕیاری یاساغ كردنی كاری شەوانەی كرێكارانی نانەواخانەكان درا , ئەو كات باوبوو شەوانە نانەواخانەكان كار بكەن.هەروەها بڕیار درا قازییەكان ئازادانە هەڵبژێردرێن, هەركاتێكیش پێویست كرا لابردرێن. لە بڕیارێكی دیكەدا, بڕیاری قەدەغە كردنی سزادانی كرێكاران دەركراو یاساغ كرا, وە سزاشی بۆ دەركرا, وە بیرۆ بۆ دۆزینەوەی كار بۆ بێكاران دانرا-واتە نەك بە تەنها بە تەنگی كرێكارانەوە دەهات بەڵكە لە هەوڵی دۆزینەوەی كار و وەسەر كار خستنی بێكارانیش بوو ,هەروەها چاودێرێك و 8 مفەوەزی دانا بەسەر هێَڵی شەمەندەفەرەوە , تا كارو باری هێڵی شەمەندەفەر رێكبخات ,كە فەرەنسا لەو كاتە گەورەترین هێڵی شەمەندەفەری لە دوای ئەمەریكا هەبوو لە ئاستی جیهاندا , هەروەها دەستی بەسەر ئەو شوقانەدا گرت كە خاوەنەكانییان هەڵاتبوون بۆلای تیر لە ڤێرسای بەسەر كرێكاراندا دابەشی كردن 3.هەرچی بواری پەروەردەو فێركردنە, كۆمەڵێك بڕیار لە بەرژەوەندی منداڵانی هەژار دەركرا ,لەوانە خوێندن بە زۆرو خۆڕایی بۆ هەمووان , لەگەڵ دابەش كردنی جل و بەرگ و خواردن بە خۆڕایی بەسەر خوێندكاراندا, كە لە ساڵی 1870 دا سێ یەكی منداڵانی فەرەنسە, ناچونە قوتابخانە, چونكە لە ماڵەوە نایانتوانی خەرجیی خوێندنییان دابین بكەن, قوتابخانەی ئاینیەكان, خەرجییان گران بوو, وە لە قوتابخانە ئاساییەكان جێگە نەبوو (4 ), بە پەسەند كردنی خوێندن بە زۆر و خۆڕایی ,توانرا چەكی پەروەردە ,لە دەست بۆرژواو چینە داراكان دەربهێنرێت, كە لەوە پێش مافی خوێندن و پەروەردە, تەنها بۆ ئەوان بوو, لە هەمان پەیوەنددا, بڕیاری زیاد كردنی موچەی مامۆستایانیش درا, بۆ ئەوەی بە باشترین شێوە, كارەكانیان ڕاپەرێنن, هەروەها كار پێكردنی منداڵانیش قەدەغە كرا.

لە ماوەی 72 ڕۆژی دەسەڵاتدارییەتی كۆمۆنەدا, هێمنی و ئاسایشی هاوڵاتیان دابین كرا , تەئمینی ئاسایش و ژیانی جەماوەر كرا, لەو ماوەیەدا هەرچەندە شۆِڕشیش تازە سەركەوتبوو, پاریس خاڵی بوو, لە هەموو شەڕ و كوشتارێك, تەنها چەند ڕوداوی بچوكی پەرتەوازەی لێرەو لەوێ نەبێت, وەك ڕوداوی مەیدانی فنرۆم ,هیچی كە ڕوی نەدا.دزی ,بەرتیل ,ساختەكاری سیمای دەسەڵاتەكانی پێشتر بوو, یەكێك لە تەڵەكەبازەكان, وەزیری دەرەوەی فەرەنسە بوو , كەسیش لێیانی ناپرسییەوە, بەڵام كۆمۆنە, یەكێك لە ئەندامانی خۆی, لەسەر ئەو شێوە كارانە دەركرد, بڕیاری گرتنیشی دا .
هەروەها هەموو حكومەتەكانی پێشوو, هەموو كۆبونەوەو رێككەوتننامەكانیان, بەنهێنی ئەنجام دەدا, كەس ئاگاداری ناوەڕۆكەكانی نەبوو, بەڵام كۆمۆنە ئەم نەڕێتەی توڕ دا , هەموو شتێكی بۆ جەماوەر ئاشكراكرد , تا ئاگاداری سەرجەم كەم و كوڕییەكانی بن.لە 6 ئەبرێل كۆمۆن لە وەڵام بە ئیعدام كردنی ئەندامەكانی لە لایەن ڤێرسایەوە, بڕیارێك دەردە كات, لە 26 ئایار پاش ئەوەی سوپای ڤێرسای سەدان كەس لە كۆمۆنارەكان ئیعدام دەكات, لە وەڵامدا كۆمۆنەش 42 لە لایەنگرانی ڤێرسای, ئیعدام دەكات ,لە ناویاندا قەشەی پاریسی تێدا بوو.لە 21 ئەبریل كۆمیتە دانراوەكان دەسەڵاتی ڕاپەڕاندنیان پێ دەدرێت.لە 1 ئایار بڕیاری كۆمیتەی ڕزگاری درا , كە دەسەڵاتی چاودێری هەموو نوێنەران و لیژنەكانی پێ سپێردرا, كە 45 لە گەڵ و 23 دژ بوون,لە 15-5 ,برۆدۆنیەكان دژ بەو كۆمیتەیە, بەیاننامەیەكیان دەركرد,كە پاشان ئەنتەرناسیۆنالی یەكەم, لە 21-5 ڕەخنەی لەو بەیاننامەیە گرت.هەرچەندە بۆردومان و هێرشی ڤێرسای, لەو ماوەیەدا بەردەوام بوو, بەڵام كۆمۆنە بە داهێنانەوە, لەو ماوە كورتەدا, ئەم هەموو بڕیارانەی دا , لە خزمەت جەماوەری هەژارو ستەمدیدەدا دەركرد, كە بۆ ئەمڕۆ دەشێت زۆر قسەیان لەسەر بكرێت و مێژوو زۆریانی رەتداوە, هەندێكیشی بخرێتە بەر رەخنە.

لە خوارەوە دەمەوێت چەند بڕیارێك كە گەلێك لە دوای كۆمۆنە بڕیاری لەسەر درا وەك چەسپاندنی دەسەڵاتی عەلمانی لە فەرەنسا بخەمە ڕوو , تەنها بۆ سەلماندنی ناوەڕۆكی پشكەوتنخوازانەی بڕیارەكانی كۆمۆنە ,لەوانە-ساڵی 1879 بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی پشوی بە زۆری ڕۆژی یەكشەمووان درا كە وەك ئەركێكی ئاینی سەیردەكرا,خەبات دژ بە كۆمەڵە ئاینیەكان و چەسپاندنی سیمای دنیایی بەسەر گۆڕستانەكان لە ساڵی 1881 درا, رێگە دان بە تەڵاق لە ساڵی 1884 , بڵاوكردنەوەی پەروەردەی گشتی بەسەر پەرشتی جول فیری, ساڵی 1883 خوێندن بووە خۆڕایی لە دەزگا دەوڵەتییەكان, ساڵی 1886 بڕیار درا پەروەردە تەنها كاری مامۆستا عەلمانیەكان بێت , تا ئەو كاتانە كەنیسەی كاسۆلیكی گرنگترین هاوپەیمانی پاشماوەی پاشایەتی خوازان بوو, بە هەموو شێوەیەك دژ بە دامەزراندنی سستەمی كۆماری بوو 5. هەڵبژاردن لە سەدەی 19 لە بەریتانیا و فەرەنسا وەك دوو پێشەنگی مەڵبەندی دیموكراتی لە جیهاندا دەنگدان تیایاندا تەنها بۆ دەوڵەمەندان بوو, تەنانەت ژنان تا چلەكانی ئەم سەدەیە مافی دەنگدانیان نەبوو 6. كەچی لە كۆمۆنەدا دەرگای دەنگدان و خۆپاڵاوتن بۆ هەمووان بێجیاوازی لەسەر پشت بوو .1- نصوص مختارە فردریك انكلس اختیار تعلیق جان كاسا ترجمە وصفی البنی ص 343).2- كۆمۆنەی پاریس –ئەبوبەكر خۆشناو –سلصمانی 2002 ل 44.

كۆمەڵكوژی كۆمۆنە

لە 31 ئایاردا, لە كاتێكدا تییر لە ناو لاشەی كۆمۆنارەكان ڕاوەستابوو وتی: (ئەم دیمەنە ترسناكە وانەیە بۆ دوا ڕۆژ).لە ئاكامی شەڕدا 20000 كۆمۆنار كوژران لە ناو سەنگەرو شەقامەكان ,30000 یش لە زیندانەكان مردن, دادگای مەیدانی تا ساڵی 1875 بەردەوام بوو , هەروەها 13700 كەس لە وڵات دورخرانەوە, لەناویاندا 60 مناڵ و 8 ئافرەت هەبوون *.لە پاش تێكشكانی كۆمۆنە, ماركس و ئەنگلس بە شانازییەكی شۆڕشگێرانەوە ,بە پرۆلیتاریایان وت: (كۆمۆنە هێزەكانی جیهانی كۆن وایان زانی بە تەواوی لەناو چوو, كۆمۆنە زیندووە بەڵكو لە هەموو كاتێكی ڕابردوو بەهێزترە و ئەتوانیین لە گەڵتانا هاوار بكەین بژی كۆمۆنە).ئۆجین پۆتیەش لەو كاتەدا وتی (كۆمۆنە نەمرە , ناشمرێ).تییرییش بە دوای سەركوتكردنی كۆمۆنەدا وتی :(ئێستا بۆ ماوەیەكی زۆر لەگەڵ سۆسیالستەكان تەواو)(7).

ڤیكتۆر هۆگۆش كە تا دواچركەی ژیانی( ساڵی 1885 مرد) , بە شانازییەوە داكۆكی لەوە كرد ,كە پشتگیری لە كۆمۆنە كردووە (8). قسەكەی تییر ڕاست دەرچوو,لەوەی بۆ ماوەیەك بزوتنەوەی سۆسیالستییان كپ كرد, تا ساڵی 1904 شۆڕش لە جیهاندا دامركایەوە (9).* ئەم ئامارانە ,لە سەرچاوەیەكەوە, بۆ یەكی كە دەگۆڕیِن .لە ڕۆژمێری كۆمۆنە هاتووە :(ئیعدام كردنی 30000 – لە 26 ئایار تا ئۆكتۆبەری 1874 لە 24 دادگای سەربازییدا 80 مناڵ و 132 ژن و 9958 پیاو حوكمە دەن .270 كەس ئیعدام دەكەن و 4016 كسیش دور دەخەنەوە ,326 كەسیش زیندانی دە كەن) .ڕۆژنامەكانی ئەوكات نووسیویانە كە ڕوباری سین سوور هەڵگەڕاوە, بە خوێنی ئەو هەموو كوژراوو بریندارانەی كە فڕێ دراونەتە ناو ئەو ڕوبارەوە (گاورباخی ژمارە 6-2003-كیسرا هەورامی).** بە فەرمانی گالیفی جەلاد 20000 گولەباران و 45000 كرێكار وە كۆماریخواز گرتران ,لە ناو ئەوانە 15000 بە ئەشكەنجە یان هەڵواسین لە ناو بردران- موجز تاریخ حركە نقابیە ج 1 ص 99).لە گشتدا ئەوە دەردەكەوێت دەیان هەزار بونە قۆچی قوربانی كۆمۆن, گیان بەخت كردوان ژمارەیان یەكجار زۆرە , ئەمەش دەربڕی دڕندەیی بۆرژوازییە , كە ئەمڕۆ خۆی , وەك مەلایكەتی ئازادی و دیموكراسی و ئاشتیخوازی نیشان دە دات.

بە بەرچاوی زۆر شایەد حاڵەوە پاریس ببووە قەسابخانە , یەكێك لەو شایەدانە هنری دونان دامەزرێنەری خاچی سوور بوو, وتی: ئەمەش كۆمەڵكوژی بوو لە شاردا ئەنجامدرا .لە 28 ئایار لە ڕوكێت 1900 كەس لە سێدارە دران , لە گۆڕستانی بابە لاشینز و مونبارناس و گۆڕەپانەكانی لۆكسمبۆرگ و باخی مزنسو و .. . فڕن بەكارهێنرا بۆ سوتاندنی تەرمەكان , بە زیندویی پیاوانی كۆمۆن زیندە بەچاڵ كران بە تایبەت لە باخچەی سان جاك .بە پێی ڕۆژنامەی ئیفننغ ستاندارد پێشبینی ژمارەی كوژراوەكان ناكرێت , لەبەر زۆری , مەزەندە كرا بە 20-30 هەزار كەس , 4322 زیندانی ” الكتاب الاسود للراسمالیە “ترجمە د.انگون حمصی , دار الگلیعە الجدیدە سوریا دیمشق 2006 , ل75 .13440 دادگاییكران لەوانە , 3313 بە غیابی دادگاییكران ” هەمان سەرچاوە , ل76 .لە بەرواری 15-6 سێدارەدان لە جەنگەڵستانی بۆلۆنیا ئەنجامدرا , لە كوشتن دەستیان هەڵنەگرت , تاكو بۆگەنی تەرمەكان ناچاریانی نەكرد, لە كەنیسەی مادلین 300 كەس لە سێدارەدرا , لە گۆڕپانی بانتیون 700-800 كەس لە سێدارە درا .لە دوای چەندین هەفتە لە ڕوداوی سافوارین , پاككەرەوەكانی پاریس لە سێدارەدران , تەنها لە بەرئەوەی دەستەكانیان ڕەش بوو, ئەمەش بەوە لێكدرایەوە بارود دەستەكانیانی ڕەش كردبێت , لە خوارەوەی ئەلبون-نۆف لە سێدارەدان بۆ ماوەی 8 ڕۆژی ڕەبەق بەردەوام بوو, 3000 كوژراو لە زیندانی كالیدونیا و پردی پاپۆڕەكان و ئەنبارەكان ” هەمان سەرچاوە ل87 “. هەروەها 70000 ژن و منداڵ بێبەریكران لە بەڵگەنامەی یاسایی , زیاتر لە 10000 كەس دوور خرانەوە ” هەمان سەرچاوە , ل87 ” .36909 زیندانی كۆمۆنی كرێكاری دەستی بوون ” هەمان سەرچاوە , ل88 ” .
1-الپقافە الجدیدە عدد 4 نیسان1987 –كومونە باریس محتواها گبقی و مچمونها الوگنی –یحیا علوان ص95.2-التاریخ الاقتصادی لعصر الامبریالیە ..ترجمە عبد الالە النعیمی ..الجز‌و الپانی .ف بۆلیانسكی.مركز الابحاپ والدراسات الاشتراكیە فی عالم العربی.الگبعە الاولی.ل8.3-نامیلكەی وتاری ماركسیزم و گیانی ڕیڤیزینیزمزچاپكراوی كۆمەڵەی ڕەنجدەرانی كوردستان.4-كۆمۆنەی پاریس –ئەبوبەكر خۆشناو ل 65.5-لینین حولە كومونە باریس ص 18.6-التاریخ الاقتصادی لعصر الامبریالیە ..ترجمە عبد الالە النعیمی ..الجز‌و الپانی .ف بۆلیانسكی.مركز الابحاپ والدراسات الاشتراكیە فی عالم العربی.الگبعە الاولی.ل19.7-ڕۆژنامەی بەیان ئیمارات 26-8-2002.8-هەمان سەرچاوەی ژمارە 5.9-گاورباخی ژمارە 6-2003 كیسرا هەورامی.

ر ش ر ناسراو بە ر ر سەركردەیەكی كۆمەڵە, سكاڵا لەسەر حكومەتی ئێرانی بەرامبەر بە تاوانی كۆمەڵكوژی 71 پێشمەرگەی گوردانی شوان لە چوارچێوەی تاوانی كیمیابارانی شاری هەڵەبجە لای دادوەری لێكۆڵینەوەی لقی سلێمانی دادگای باڵای تاوانەكانی عێراقی تۆمار دەكات لەسەر ناوی سازمانی كوردستانی حكا ناسراو بە كۆمەڵە” سكاڵاكە لای من پارێزراوە”, بە پێی وتەی وەرگیراوی سكاڵاكەر 60 پێشمەرگەی كۆمەڵە لە میانی تاوانەكە گیان بەخت دە كەن و 11ەش وەك دیل دەكرێن دواترلە زیندانی شاری سنە ئیعدام دەكرێن, كە بۆخۆی ئیعدام كردنی دیلی جەنگ تاوانێكی دیكەیە بە پێی رێكەوتنامەی جنێف, “پێشتر لە گەڵ دادوەری بەڕێزی ناوبراو ك ع ر گفتوگۆمان لەوبارەیەوە كردبوو وە زانیاری پێویستمان خستبووە بەردەستی”, ئەو تاوانە وەك كات و جوگرافاو ئەكتەرەكانی تاوانی هەڵەبجە دەچنە چوارچێوەی هەمان تاوانەوە, پاش وەرگرتنی وتەی ناوبراو لە چوار لاپەڕە بە ژمارەی ” 2202,203,2204,2205 ” لە دۆسیەی ئامادەكراو بۆ دادگای باڵای تاوانەكان , وەك سكاڵا خرایە ناو دۆسیەی تاوانی كیمیابارانكردنی شاری هەڵەبجەوە , دەبوایا لە كاتی دادگای دۆسیەی هەڵەبجە بەشێك بوایە لە پرۆسەی دادگاییەكە, لە كاتێكدا تاوانی ناوبراو بە پێچەوانەی تاوانی كیمیابارانكردنی شاری سەردەشت لەسەر زەوی عێراق و لە چوارچێوەی تاوانی هەڵەبجە لە روی جوگرافیاو كاتەوە روی دابوو,بە هەموو پێوەرێك دەبوایا سكاڵاكە پەسەند بكرابایا و بچوایەتە دەستوری كاری دادگاوە,كەچی بە پێچەوانە فەرامۆش كرا بەهۆی نا سەربەخۆیی و سیاسی بوونی خودی دادگاكەوە, تەنانەت نەك سكاڵاكەر بانگ نەكرا بۆ دادگا وەك هەموو سكاڵاكەرانی دی دۆسیەی كیمیابارانكردنی شاری هەڵەبجە لە كاتی دادگا , بگرە لە دۆسیەكە دەركراو وەڵامیش نەدرایەوە بە رەتكردنەوەش , لەوكاتانەدا بە دواداچوونم بۆی كرد بەڵام بێ هودە بوو, دیارە هەمان دۆسیە لە كاتی دادگایكردنی فرانس ڤان ئانرات لە وڵاتی هۆڵەندا كاك م ب م برد بۆلای داواكاری گشتی هۆڵەندا بۆ سكاڵاكردن لە كۆماری ئیسلامی ئێران لەوێش دۆسیەكەیان پەسەند نەكرد, بەهۆی بەرلێكەوتنی بەرژەوەندییەكانی هەردوو وڵاتەوە.

تاوانی شەهید كردنی پێشمەرگەكانی رۆژهەڵات ” كۆمەڵە , سوپای رزگاری و حیزبی دیموكرات..” لە كاتی ئەنجامدانی تاوانی هەڵەبجە, تاوانێكی نێونەتەوەییەو كات و شوێن ناتوانێت دۆسیەكە دابخات, لە هەر كات و شوێنێك دەتوانرێت بهێنرێتەوە بەر رۆژەف بۆ نموونە سكاڵاكردن لە دادگایەكی وەك وڵاتی ئەرجەنتین , ئەم تاوانە بەشێكە لە تاوانی هەڵەبجە و دەبوایا ئێستا ناوی ئەو قوربانیانە لە پاڵ ناوی قوربانیانی هەڵەبجە جوت بكرابایا لەناو مۆنمێنتی هەڵەبجە و هەمووشیان لە گۆڕستانە رەمزییەكە كێلی تایبەتی خۆیان هەبوایا, وەك ئەو پێشمەرگانەی لایەنە بەشداربووەكانی باشور كە لەو رۆژگارەدا گیانیان بەخت كرد, لە پێناو خەونە ناشرینەكانی سەركردەكانیان, هاوكات لایەنە بەشداربووەكانی شەڕی هەڵەبجە لە ” ینك, پدك, حسك, بزوتنەوەی ئیسلامی, مەجلس ئەعلاو حیزبی دەعوە..” , بە فەرمی داوای لێبوردنیان لێیان بكردبایا بەهۆی ئەوەی بێ ئاگاداركردنەوەیان خستیانیانە ناو جەهەنەمی شەڕەكەوە, بە تایبەت ” كۆمەڵەو رزگاری” بەهیچ شێوەیەك لە بیارە ئاگادار نركراونەتەوە لە شەڕەكە بە پێچەوانەی هەندێك بڵاوكراوەی هەندێك بەرپرسی باشور, وە پێویستە قەرەبووی كەسوكاریانیان بكرێتەوەو وەك شەهیدی هەڵەبجە لە روی قەرەبووی مەعنەوی مادی تۆمار بكرابانایاو مۆنمێنتێكیش

بۆ قوربانیانی رۆژهەڵات لە گۆڕستانی شەهیدانی هەڵەبجە دروست بكرابایا.

عەلی مەحمود محەمەدبەرواری 9-3-2006

مرۆڤ كە بیركردنەوەی باشی هەبوو بۆ كردارەكانی, ویستی لەسەر چاكەكاری و خزمەتی مرۆڤ بێت ,كرداری خراپ ناكات ,چونكە بیركردنەوە دەگۆڕێت بۆ هەست و كاریگەری لە سەر كردارە خودییەكان تاك و گروپ دادەنێت, بەڵام شەڕی هەڵەبجە یەكێك لە بیركردنەوە نەفرەتلێكراوەكانی هەندێك سیاسیەكانی ئەوكاتی كورد بوو كە كرا, بیرۆكەكەیەكی خراپەكاری بوو ئەنجامدرا, بۆیە چاوەڕوانی ئەنجامی باشی لێناكرا چونكە نیەت لە كارەكە چاكەكاری نەبوو, بەهۆی ئەوەی بیركردنەوەی خراپی لە پشتەوە بوو, ئەویش لە پێناو بەرژەوەندی گروپەكان كە خۆی لە چەند پارتێكی سیاسی دەبینییەوە ” ینك, پدك, حسك, بزووتنەوەی ئیسلامی”گەل تێكەڵاو بە شەڕێكی ماڵوێرانكەر كرا, كە دوو دەوڵەتی دەوڵەمەندی ئێران و عێراقی هاڕی بوو, لە زۆر لاوە ئۆپەراسیۆنە هاوبەشەكانی ئەم لایەنانە لە گەڵ ئێران دەیخوێنیتەوە شوێن پەنجەی شەیتانانە بە تاوانەكەوە دیارەو ناشرینیەكانی بە عەبای دڕاوی ئێستای ئەم سیاسیانە بۆ هەتا هەتایە ناشاردرێتەوە, مێژووی تاوانی هەڵەبجە مێژوویەكە لە ناو گازو ئێسك و پروسك و ناشرینی و تاواندا غەرق بووە, لە هەموو 16ی 3 یەكدا سەر دەردێنێتەوە, هەموو بكەران و بەشداربووانیش تا ئێستا سزای خۆیان وەرنەگرتووەو قەرەبووی مادی و مەعنەوی قوربانیان نەكراونەتەوەو راستییەكانیش تا ئێستا لە دەمی ئەكتەرەكانەوە بڵاو نەكراوەتەوە وەك خۆی.

ئەوانەی تاوانیان ئەنجامدا لە هەڵەبجە ,لە بەعسەوە بۆ ئێران و بۆ حیزب و تاكی لایەنە كوردییەكان (( چونكە تاوانی دزی دەخرێتە ئەستۆی تاكەكان, بەڵام لێپرسینەوەو سزا لە نەخشەی تاوانەكە لە ئەستۆی لایەنەكانە, كە نەیانكرد ئەوجا دەبنە شەریكە بەش لە كۆی تاوانەكە )), ئەوان هەموو لەو رۆژانە مرۆڤایەتیان لە ناخی خۆیاندا كوشت, بۆیە هەر هەوڵێك بۆ سووككردنی تۆمەتەكەیان بدرێت و داكۆكیان لێبكرێت دەچێتە چوار چێوەی خیانەت لە قوربانیانی تاوانەكەو رزگاركردنی تۆمەتبار لە لێپرسینەوەو دەرخستنی راستیەكان, راستی تاوانێك وەك گەورەترین تاوانی چەكی كیمیاوی بەرامبەر بە شارێكی سڤیل نشین لە مێژووی مرۆڤایەتیدا.
تاوانی هەڵەبجە هەر ئەوە نییە كە نغرۆ بوونی شار لە گازی كیمیاوی و 5000 قوربانی و ئازارەكانی كامیل عەبدوالقادرەكان و عەلییەكان و لوقمانەكان و حیكمەتەكان و ئاراسەكان و …… ڕوی دڕندەیی ڕژێمی بەعس دەربخات, ئەوانەی ئەمڕۆ قازانجیان بینیوە لە ڕوخاندنی سەدام بێن لە هەڵەبجە, لەسەر مۆنمێنتی قوربانیان و كەلاوەكانی نەعلەتی رژێمی بەعس بكەن و شەرعیەت بە دەسەڵات و كردارەكانیان و جەنگەكانیان بدەن, سیاسیەكانی كورد هەمیشە قازانج و تام لە بینینی ڕۆڵی قوربانیەوە دەبینن, ئاخ و ئۆف بۆ هەڵەبجەی دیكە دەككێشن تا بازرگانی زیاتری پێبكەن, تۆمەتبارانی 16-3ش كە دزیان كرد و هەڵەبجەیان بە هەڵەكانیان بۆ ئەو مەرگە ساتە برد بە هێنانی سوپای ئێران, ئەو رۆژانەی دواتر خۆیان بە بەشێك لەو قوربانیانە دەناسێنن, بۆ ئەوەی چیاووكی سیاسیان پێ بدرێت.
ئەو جەنگاوەرانەی لە پەلاماری هەڵەبجەدا, ڕزگار كردنی دراوی ناو بانكەكەی هەڵەبجەیان بە بەهاتر دەزانی لە ڕزگار كردنی خەڵكی هەڵەبجە, وێنای كەسایەتی راستەقینەی ئەو فەرماندارانە دیاری دەكات, واتا لە پلە بەندی بەهاكاندا لای ئەوان هەمیشە پارە گرنگترە لە مرۆڤ وەك دواتر رونتر سەلماندیانەوە لەو كاتەی كرانەوە حوكمداری كوردستان پاش راپەڕینی خۆرسكی خەڵكی كوردستان, پارەیەك هەمیشە تاقیكردنەوەی باڵا بووە بۆ فەرماندارانی كورد و هەمیشە بەرەو بێباوەڕی و خیانەتیانی بردووە وەك عەلی وەردی دەڵێت :تا بەرژەوەندی زیاتر بێت باوەڕ لاواز تر دەبێت .
چیرۆكی تاڵانكردنی بانكەكەی هەڵەبجە, تاكو دنیا دنیایە, لە پاڵ وێنەكەی عومەر خاوەر, دەربڕی مەزڵومیەتی خەڵكی ئەم شارەیە, كە لە چركە ساتێكدا روح و ماڵ و سەرمایەكانیان هەموو پێكەوە هوزەمان دزران, بڕینی بانكی هەڵەبجە لە دیرۆكی تاوانەكاندا بوو بە سومبولی تاڵان و بڕۆی شار لە لایەن هێز گەلێكەوە گوایە بۆ بەختەوەری و یەكسانی دەستیان داوەتە چەك و پەیمانی بوون بە رۆبن هودیان دابوو بە گەل لێ دواتر لە مافیا خراپتر بوون, بوون بە كارگاو كارخانەی بەرهەمهێنانی دزی نا قۆڵا , كەچی لە پڕ دەبن بە گەورەترین دز, هەروەك چۆن عومەر خاوەر بووە بە سومبولی 5000 شەهید بەهۆی منداڵەكەیەوە , ئاوا ئەوانیش بوون بە ناشرینترین دزی كوردی .
تاوانی هەڵەبجە پڕە لە چیرۆكی سەیر و سەمەرە ,چ لە لایەن بەعس و ئێرانەوە , یان لە لایەن لایەنە بەشداربوەكانی كوردییەوە ,بەمەش هەندێك پێشمەرگەی تاوانكار بوونە جەلاد جەماوەریش بووە قوربانی دەست قوربانی وەك ئێدوارد سەعید دەڵێت “بوونە قوربانی قوربانی “, جیهانی غەریب و عەجائیب , ناشرینی بێ وێنە. ناشرینیەكانی ئەو كات, بە دەسەڵات و هێزو دەوڵەمەندی ئەمڕۆی تۆمەتباران هەرگیزاو هەرگیز ناشاردرێتەوە و جوان ناكرێت , وەك پشكۆی بن خۆڵەمێشە , بە زەبروزەنگیش پرسیارەكان لە قوڕگی جەماوەر خەفە ناكرێن, هەر دەبێت لاپەڕەكانی هەڵبدرێتەوە بۆ ئەوەی وەك خۆی چۆن بووە ئاوا بچێتە مێژوەوە.ئەزموونی ناشرین و سەرنەكەوتوو پێویستی بە شیكردنەوەی قول هەیە نەك شاردنەوە, پێویستە لێكۆڵینەوەو لێكدانەوەی لەسەر بكرێت, پێویستە بە بۆچوونی نوێوە سەیری ئەو ئەزموونە بكردرێت, هەموو ئەزموونێك بە نرخە ئەنجامگیری لێكدانەوە و لێكۆڵینەوە لە سەری بكرێت, شیكردنەوەی ئەزمونەكان باشتر كەسە سەركەوتوو و شكست خواردووەكان لە قۆناغە مێژووییەكاندا دەناسێنێت, نەك شیعارات و لە خشتە بردنی خەڵك بە دروشمی پۆپۆلیستانە, لە ئەزموونە تاڵەكان مرۆڤەكان وەك ئەوەی هەن دەناسرێن و دەمامكەكان هەڵدەماڵرێن و رووەكان ئاشكرا دەكرێن.

هەڵسوكەوت بە تایبەت ناشرینەكانی وەك هەڵەبجە , پێچەوانەی بیروباوەڕ ,لایەن توشی قەیرانی ناسنامە دەكات, ئەمەش وایكردو وا دەكات هەموو بیروباوەڕەكانی تۆمەتبار بكەوێتە ژێر پرسیارەوە,گومان لە سەر هەموو رابردووی تاوانكار درووست بكات, هەڵەبجە بەم ئەركە هەڵستا و ئەم پەیامەی گەیاند, تەواوی بیروباوەڕی ئەو شۆرشگێڕە ئەفسونیانەی بردە ژێر پرسیارەوە, كە تاوانیان بەرامبەری كرد, تاوان تەنها گاز بارانەكە نییە كە بەعس و خاوەند گازو چەكەكانن, بگرە هێنانی سوپای ئێران , كردنی شار بە بەرەی شەڕ, تۆپبارانكرنی خەڵكی سڤیل, بە بارمتەگرتنی خەڵكەكەو نەهێشتنی دەربازبونیان, تاڵان و بڕۆو …. هەموو تاوانبارن .
سەركردەكانی ئەوكات, ئەوانەی كە بڕیاری ئەم كردە سەربازییەیان دا , هیچ كات نایانەوێت باس لەم تاوانە بكرێت و بەرەو روی رەخنە ببنەوە, یاخود هەر قسەیان لەسەر بكرێت ,چونكە لە نیەتیاندا نییە دووبارەی نەكەنەوە, جۆرج سانتیانا دەڵێت :ئەو كەسانەی كە ناتوانن ڕابردوو وەبیر خۆیان بهێننەوە, تاوانبارن بە دووبارە كردنەوەی(( ل132, نهێنی سەركەوتن لە ژیاندا-برایان ترێسی ,و.محەمەد شەهدی ,دەزگای چاپ و بڵاوكردنەوەی رۆژهەڵات 2009)), كەواتە نهێنی دان نە نانی ئەوان و ئەمان بە راستییەكان چییە , جگە لە بردنەوەی گەل بۆ نەهامەتیەكی دیكە نەبێت.یەكەم كاری هێزە داگیر كەرەكەی هەڵەبجە لە دوای 15ی ئازاری 1988, نە پاكسازی شار بووە لە هێزە سەركوتكەرەكان, نە رێكخستن و هوشیار كردنەوەی خەڵك بوو لە هەموو ئەگەرێك, نە سەردانی رێكخستنەكان و ماڵی شەهیدان بووە, نە خەمی برینداران ….بەڵكە تاڵان بووە:پاش شكستی چاوەڕوانكراوی هێزەكانی بەعس و دابەزینی هێزە كوردی و ئێرانییەكان و مەجلیسی ئەعلا, كارە دزێوەكانی تاڵان و دزی و فەرهودی فەرمانگەكان لە لایەن دەسەڵاتدارانی نوێوە دەستیپێكرد كەوتنە فڕاندنی سەیارەو مومتەلەكاتی دائیرەكان,پاشان بووە كێشە و كێبڕكێ بۆ داگیر كردنی بیناكان بۆ كردنیان بە بارەگای حیزبی (لڤین- ئەو هەڵە ستراتیژییەی كیمیابارای لێكەوتەوە- یاسین رەسول عوسمان – ژمارە 87 بەرواری 15ی مارتی 2009 ل12).
ئەوەندەی لە شەڕی هەڵەبجە گرنگی بە پاراستنی بانكی شار و پارەی ناو قاسەكەی درا لە لایەن فەرماندە سەربازییەكانی پێشمەرگەو ئێرانەوە, بە ئەندازەی زەڕەیەكی ئەوەندە گرنگی بە سەلامەتی خەڵكی شار بدرایا, ئەوە ژمارەیەكی زۆر كەمتر لەوەی ئێستا هەیە قوربانی دەدرا, كە دواتر وەك خۆیان چەندین جار دوبارەیان كردۆتەوە , ژمارە زۆرەكەش 5000 بۆیان بوو بە نیعمەت و دەستكەوتی هەڵەبجە لە دەیان ملیۆن دیناری ناو بانكەكەی كردە ملیارها دۆلار, ئەوانەی ئێستا من دەیاننووسمەوە, وتەی من نین , بەڵكە شایەدی و وتەی خودی فەرماندەكانی هێرشەكانن بۆ سەر شاری هەڵەبجەیە, وەك دەبینیین لە ناخۆشترین هەل و مەرجی سەربازیدا , لەسەردەمی مەرگی بە كۆمەڵی گەلدا , فەرماندەكان هەموو بیر و هۆشیان لای دەسكەوتە و ژیانی چەندین هاوڕێی خۆیان دەخەنە مەترسییەوە لە پێناو پاراستنی پارووی چەوری ناو قاسەكە : ئێوارەی یەكەمی گرتنی هەڵەبجە , یەكێك لەو شوێنانەی بایەخی زۆرمان پێ دا (( بانقی )) هەڵەبجە بوو – كارەساتی كیمیابارانی هەڵەبجە بەهاری 1988- شەوكەت حاجی مشیر ل 52 .
دوای گرتنی شاری هەڵەبجە ینك ئەركی پاراستنی بانكەكەی گرتۆتە ئەستۆ ,بۆیە هەموو تۆمەتەكان بەرەو رووی ئەو دەكرێتەوە لە بڕینی بانكەكە ((چەند پێشمەرگەیەكی ینك كە ژمارەیان 15 كەس دەبوو بە سەرپەرشتی م,ح,ع ماوەتی بە فەرمانی بەرپرسەكەیان بانكیان گرتە ئەستۆ ,لەو ماوەیەدا دووجار بە كۆستەرەو لەحیم هەوڵیان دا قاسەی بانكەكە بشكێنن, بەڵام بە هۆی تۆكمەیی قاسەكەوە كە لە ناو دیواردا بوو ,بۆیان نەشكێنرا (لڤین – ژمارە 87-ل15).قادری سەعید سۆفی بەڕێوەبەری بانكی هەڵەبجە بڕی پارەی ناو بانكەكە دیاریدەكات (( بانكی هەڵەبجە ئەوكات بڕی 780000 دیناری خەڵكی تێدا بوو هەموی دزرا )) (كێ بانكەكەی هەڵەبجەی بڕی – لڤین ژمارە 87 – ل 16 – هونەر حەمە ڕەشید – عیرفان ئەحمەد-بژار ناشاد ) .قادر سۆفی سەعید: بانك دوو كلیلی هەبوو, یەكێكیان لای من بو, یەكێكیشیان لای بەرپرسی سندووق بوو,ئەوانەی بانكەكەیان بڕی كلیلیان نەبوو, بەڵكە بە تی ئێن تی دەرگاكەیان تەقاندبوەوەو شكاندبویان,دواتر هەموویان دزیبوو ,كە ئێمە دوایی گەڕاینەوە بۆ هەڵەبجە ,بۆمان دەركەوت بەم شێوەیە دزراوە ( لڤین ژ 87 –ل17).بەڵام پێشمەرگەیەكی ئەوكاتی ینك رای جیاوازیان لەمبارەیەوە هەیە : فایەق گوڵپی دەڵێت : (بانقی هەڵەبجە پێش تەقاندنەوەی كلیلەكەی وەرگیرابوو لە بەڕێوەبەری بانقەكە, پێش تەقاندنەوەی پارەكە دزرابوو,من وامبیستووە بەڕێوەبەری بانقەكە كلیلەكانی داوەتە شەوكەتی حاج مشیر و ئەو پارەكەی دزیووە ,یەكێتی و پارتیش دواتر هەندێك لە كادیرەكانی خۆیان سزا دا لەسەر ئەو بابەتە ,هەندێك لەو كەسانەیان گرت وەك كەماڵ شاكیر لە سنە ,بەڵام دوایی حكوومەتی ئێران دەستیخستە ناو كارەكەو سوڵحیانكرد لە نێوان خۆیاندا, بەڵام ئەوە دەڵێم كە مامۆستا شاهۆو حەمەی حەمە سەعید یەك شتیان نەدزیووە,كە ئەوان زۆر دژایەتی منیش دەكەن لە ناوچەكە ,ناكۆكی نێوان نەوزاد نۆرۆڵی و شەوكەتی حاجی مشیر لەسەر مەسەلەی هەڵەبجە بوو ,كە شەوكەت هەندێك شتی هێنابوو ,بەڵام نەوزاد شكاندبووی ( لڤین -87 –ل17), بەمجۆرە دەبینین بە 870000 دیناری ئەوكاتە دڵیان ئاوی نەخواردۆتەوە بەڵكە پەلاماری شتی بچوكیشیان داوە.

لە كاتێكدا هەڵەبجە بۆنی سێۆو سیرە بۆگەنی خەردەل دای گرتبوو, قوربانیان بە لۆری تەرمەكانیان بار دەكرا و بە كۆمەڵ دەنێژران بە سەر یەكترەوەو بە بەرچاوی كامیراكانی جیهانەوە, عومەر خاوەر خەوی ئەبەدی بە ڕزگاركردنی كوڕە تاقانەكەیەوە دەبینی, مردن بە موو لە هەمووانەوە دوور بوو, كەس باوەڕی بە چاوی خۆی ناكرد, لەو شەوە چارەنووس سازەدا فەرماندەی گشتی ڕزگاركردنی هەڵەبجە خەوی پەمبەیی بە ڕزگاركردنی قاسەكەوە دەبینی,ئەمەی خوارەوە وتەی من نییە, بەڵكە دانپێنانی خودی فەرماندەی هێرشەكەیە بۆ سەر هەڵەبجە, وڵات بە وڵات خەڵك دەنێرێت لە بری داو دەرمان بۆ كۆسرەو مەكینەی لەحیم و موجازەفە بە روحی هاوڕێكانییەوە دەكات بۆ دراوەكەی ناوی : بۆ شەوی 16-17-3-1988 چەند بە ئامێری هۆكی تۆكی هەوڵم دا تاوەكو (( كاك مەجیدی حاجی علی )) م پەیدا كرد و لێم پرسی كێ لای بانقەكەیە ئایا ئێوە ئێستا لە كوێن , وەڵامی دامەوە ئێمە وە هەموو پێشمەرگەكان لە شار نەماوین و كەس خۆی لەناو شاردا ناگرێت لە ترسی كیمیاباران , كەس خۆی نادا بە كوشت بۆ پاسەوانی كردنی بانق.
ووتی خەمت نەبێ نەك هەر ئێمە هیچ كەس لەو گەڕەكەدا نەماوە لە ترسی كیمیاوی, بۆ ڕۆژی 18-3-1988 تۆزێك بارودۆخەكە هێور بوویەوەو بۆردومانی ناو شار كزبوو , دوبارە داوام لە(( كاك مەجید حاجی علی )) كرد كە بە خۆی پێشمەرگەكانی بڕۆنەوە ناو شار بۆ پاراستنی بانقەكە كە تا بزانیین چی لێ بكەین هەر بەو شێوەیە بە هەزار حاڵ توانیمان پێشمەرگەكانی ڕازی بكەین بڕۆنەوە ناو شار ئاگایان لە بانقەكە بێت هەرچەندە هەموو ئەیان ووت (( كاك شەوكەت )) پێشمەرگە ناتوانێ لەناو شاردا بمێنێ , هەندێكیان بریندار بووبوون ڕۆیشتبونەوە بەرەو ووڵاتی خۆیان لە دیوی ئێرانەوە , ئەوەشی كە ماوە خۆیان ناخەنە بەر مەترسی مردن لەبەر قاصەیەك كە نازانرێ چی تێدایە- كارەساتی كیمیابارانی هەڵەبجە بەهاری 1988- شەوكەت حاجی مشیر ل53 .تەنها بە نیگابانیكردن لەسەر پاراستنی قاسەكە نەوەستان, بەڵكە كۆمەڵێك پێشمەرگەی بێچارە , جەستەی خۆیان خستە بەر مەترسی بڕیاری چاوچنۆكانەی فەرماندەكانیان, لەو ڕۆژانەدا نەك تەنها مرۆڤ, بگرە بەرد و شاخ زەوییش خۆی لەبەردەم شوێنەواری ژەهر بارانەكە ناگرت, كەچی نیگابانی و پاراستنی بانكەكە بەردەوام بوو بە چركەش لێی جیانابنەوە, ئەگەر هەموو خەڵكی هەڵەبجە گیانەڵایان بدایا بۆ تۆزێك داوو دەرمان, ڕزگاركەرانی شار گوێیان لێیان نەبوو وەك بینیمان و خوێندمانەوە لە زمانی خۆیانەوە, مێش نابوو بە میوانیان چونكە ماسكی دژە گاز و دەرزی دژە كیمیاویان پێبوو , بەڵام بۆ شكاندنی قاسەكەو پاراستنی دەستكەوتەكان ناوی لە هەوڵی بێوچاندا بوون و بە دوای حەتمییەتەوە بوون بۆی تا پەیدای بكەن, وڵاتان دەگەڕان بۆ پەیداكردنی ئامێر و دەزگایەك تا نێچیرەكەیان بۆ ئازاد بكات و دەرگاكەیان بۆ بكاتەوەو شاد بنەوە بەوەی لە پێناویدا باوەڕوئامانجەكانیان كردە قوربانی .

هێشتا تارمایی كیمیاوییەكە بە تەواوەتی لەسەر شار نەنیشتبوەوە, تەرمی قوربانیان لە گۆڕە بە كۆمەڵەكان نەنرابوون, بەرپرسانی پێشمەرگە بۆ شاری پاوە لە رۆژهەڵاتی كوردستان دەچن بۆ هێنانی كۆسرە و لەحیم تا قاسەكەی پێ بشكێنن, بۆ ئەوەی دەستیان بە دەسكەوتەكانی ناوی بگات و غەنیمەكەی حەڵاڵ بكەن : بۆ ئەم مەبەستە (( كاك حامید و مامۆستا صاڵح )) ڕۆیشتن بۆ پاوە لەوێ (( دینەمۆو كۆسرەكەیان هێنا )) چونكە لە هەڵەبجە كارەبا نەمابوو بەهۆی بوردومانەكەوە . ڕۆیشتبوون زۆر هەوڵیان دابوو بۆ بڕینەوەی قاصەكە بەڵام بێ سوود بوو هیچی لێ نەبڕی بوییەوە چونكە پۆڵایەكی زۆر قایم بوو . بۆ ڕۆژی 19-3 هاتنەوە لام ووتیان هیچ سوودی نی یە و ناكرێتەوە – كارەساتی كیمیابارانی هەڵەبجە بەهاری 1988- شەوكەت حاجی مشیرل 54 .لە 16-3 بە دواوە شار بۆتە وێرانە, نغرۆ بووە بەسەر یەكدا , ژەهریش كردویەتی بە جەهەنەمە راستەقینەكەو رۆژی حەشرە, بەڵام بەرپرسان بە بست لە قاسەكە دوورناكەونەوە, قیبلەی ئەوان قاسەیە لەو رۆژە پڕ نەهامەتی و حەشرەدا, لەو كاتەی هەزاران كەس لە خەڵكی هەڵەبجە كوێر دەبن بە گازی كیمیاوی, ئەمان نیگابانی چڕتر دەكەنەوە لەسەر قاسەكە, چاوەكانیان زەقتر دەكەنەوە بۆ پاراستنی تاڵانییەكەی ناوی, گوێ بە شوێنەواری گازی كیمیاوی نادەن, لەو كاتەی سەدان منداڵ بەبێ سەرپەرشتیار دەمێننەوە لە پەناگەو ناو شیوو دۆڵەكان و لوتكە ساردەكانی هەورامان خۆیان گرمۆڵە دەكەن و لە برسان فرمێسكەكانیان دەخۆنەوە و دەبنە نیچیری ئێرانیەكان و تا ئێستا نابینرێنەوە, هەزارانیان بەدەم سوتانەوە خۆزگەیان بە مەرگ دەخواست, كەچی ڕزگاركەرانی هەڵەبجە نا بگرە وێرانەرانی, دەورو پشتی قاسەكە چۆڵ ناكەن لە پێناو گەیشتن بە دەسكەوتەكەی ناوی , پەلەیانە زوو بیشكێنن و پارەكەی ناوی فریای ئەوخەڵكە بخەن و گەرمیان بكەنەوە , كە لەو دیوو سنوورەوە لە برسان و لە سەرما یەك لە دوای یەك بەدەم ئازارەوە سەر دەنێنەوە !! , ئەمەیە درۆزنی و دوڕویی سیاسی كورد , كەچی گوایا لە ناكاودا زرمەی ناخۆشتر لە كیمیابارانكردنی هەڵەبجە دەبیستن , خەونەكانیان دەبێت بە سەراب, هەرچەندە جەماوەر ئەوەندە درۆی بۆ كراوە باوەڕی بەم سیناریۆیەی خوارەوەش نییە(( بۆ ئاگاداری ئەم نوسینەی كاك شەوكەت لە وەڵامە بە تۆمەتباركردنەكان بۆیە وەك داكۆكینامەیەك نوسراوە تا تۆمەتەكان لەسەر خۆی بڕەوێنێتەوە , بۆیە پێویستە لێكۆڵینەوەی ورد بكرێت ئەوجا بڕیاری تۆمەتباركردن بدرێت )) : شەوی 21-22-3-1988 لە كاتێكدا من و مامۆستا صاڵح قادر و كاك حامیدی حاج خالید و كاك قادر كۆكۆیی لەگەڵ كۆمەڵێكی تر لە لێپرسراوەكانی ((ی ن ك )) لە عەبابەیلێ بووین سەعات ((10)) شەو گوێمان لە تەقینەوەیەكی گەورە بوو لە ناو شاری هەڵەبجەدا – كارەساتی كیمیابارانی هەڵەبجە بەهاری 1988- شەوكەت حاجی مشیرل5 5 .

كە ئەم هەواڵە جەرگبڕە ناخۆشە دەبیستن, بێشك بەلایانەوە لە بۆردومانكردنی شاری هەڵەبجە جەرگبڕتر بوو, ئێشی لە 5000 تەرمی شار گەورەتر بوو, بۆیە بە پەلە خۆیان دەگەیەننە بانقەكە تا فریای خەونەكانیان بكەون, بە بان تەرمەكانا دەڕۆن و ئاوڕ لە نوزەی بریندارەكان نادەنەوە, پێ بە بان سەری قوربانییەان دەنێن, بۆ ئەوەی زوتر دەست لە ملی دینارە سەوزەكان بكەن , كەچی بە وتەی خۆیان بەبێ ئومێدی دەگەڕێنەوە, هەرچەندە زۆربەی خەڵكی هەڵەبجە گومانیان لە ڕاستی ئەم وتەیە هەیە : هەر شەو سەعات ((12)) كاك حامیدی حاجی خالید و مامۆستا صاڵح كە ئەو هەواڵەیان بیست یەكسەر ڕۆیشتین بۆ هەڵەبجە, سەردانی بانقەكەیان كردبوو كە دیبوویان بە تەواوی دیوارەكانی ڕووخاون و (( قاصەكەی )) تەقی بوویەوە … كارەساتی كیمیابارانی هەڵەبجە بەهاری 1988- شەوكەت حاجی مشیر ل 56 .

كەچی ئەوان چەند كاتژمێرێك خۆیان دەگرن , كە بە پێی سیناریۆی پەرۆشیەكان پێشوی خۆی بێت راست نییە((سەر لە بەیانی من و مامۆستا صاڵح ڕۆیشتین یۆ هەڵەبجە و سەردانی لای بانقەكەمان كرد هیچ پاسەوانێكی لێ نی یەو قاصە و بیناكە هەموی تەقێنراوەتەوە لە ناو بەرد و ئاسن و دیوارە ڕوخاوەكانیدا تەنها دوو نیوە تورەكەی بچووك پارەی ئاسنمان دۆزییوەوە لە (( 10 فلس +25 فلس +50 فلس+100 فلس+250 فلس)) كە هەمووی نەی ئەكردە شەش هەزار دینار . سەیر لەوەدابوو كە هەموو ماندووبووین تەنها یەك لەت دیناری كاغەز یان 10 دیناری یان 25 دیناریمان نەدۆزییەوە كە بیسەلمێنێ كە قاصەكە بە پارەوە تەقێنراوەتەوە , ئەگەر چەند نموونەیەكمان دەست كەوتایە دەرئەكەوت قاصەكە بە پارەوە تەقێنراوەتەوە- كارەساتی كیمیابارانی هەڵەبجە بەهاری 1988- شەوكەت حاجی مشیر ل 57 .
دوای تەقاندنەوەی قاسەكەش لە خوێنی بە ناهەق ڕشاوی پارەكەی ناوی خۆش نابن و لێپرسینەوەی لەسەر دەكەن , كەچی خوێنی 5000 هاووڵاتی كەس نییە لێی بپرسێتەوە و تەرمەكانی بژمێرێت و خاوەندارییەتیان لێ بكات, لێپرسینەوەكانیش بۆ شاردنەوە نەك دەرخستنی راستییەكان : پێش نیوەڕۆی 23-3-1988 لەوێ كۆبوینەوە كە لێپرسراوی یەكەمی حیزبەكان هاتبوون لە ناوچەكەدا , چونكە كۆبونەوەكە لەسەر داوای من بوو , لە پێشدا من قسەم كرد پێم ووتن تەقینەوەی ئەم بانقە نابێت هەروا بە ئاسانی بڕوات بە تایبەت ئێمە وەك (( ی ن ك)) لێپرسراوی یەكەم بووین لە سەرەتای شەڕدا كە شاری هەڵەبجە گیراوە ل58 .گرنگ نییە بانكەكە و پارەكەی ناوی كەوتبێتە دەست كێ, كە زۆر ڕیوایەت و چیرۆكی جۆراوجۆری لەسەر دەگێڕنەوە, گرنگ ئەوەیە ئەوەی دزیوییەتی بەشێك بووە لە هێزی بەناو ڕزگاركەری هەڵەبجە ” سەری هەڵەبجەییەكان بۆ بەعس ماڵەكەشیان بۆ هێرشبەران ” .ئەوەی جێگای سەرنجە بۆ ئێمە, ئەوەندەی گرنگی بە بانكەكەی هەڵەبجە دراوە, هەزاریەكی ئەوەندە گرنگی بە چارەنووسی خاوەند پارەی ناو بانقەكە نەدراوە!, دیارە بۆ ئەوەی ببن بە خاوەندی شەرعی پارەی بانقەكە تاكە ڕێگا ئەوەیە لە خاوەنەكەی ڕزگاریان بێت .بینیمان هەڵەبجەییەكان پێكەوە بۆ مەرگ بردراون, شەریشِ لەسەر میراتەكانیان سازكراوە, هەموو كات لە مێژووی نوێی كورددا شەڕ بۆ دەسكەوتی شوێنەكانە نەك خەڵكەكەی .

قەرەبووكردنەوەو داوای لێبوردنكردن

پشیلە هەر پشیلەیە و تاوانیش كێ بیكات هەر تاوانە , دەسەڵات یان ئۆپۆسیۆن , چەكداری حومەت یان چەكداری نەتەوەیەك داوای رزگاری بكات, پێویستە لێپرسینەوە لە بكەرانی بكرێت, ئەو لایەنانەی ( ینك , پدك, سۆسیالست ,بزووتنەوەی ئیسلامی,مەجلیس ئەعلا- كۆماری ئیسلامی ئێران) كە بڕیاری ئەم جەنگە نەگریسەیان داو هەڵەبجەیان بۆ چالاكیەكەیان هەڵبژارد و دەستیان كرد بە تاڵان و رێگە گرتن لە خەڵك و بە بارمتە گرتنیان تاوانیان ئەنجامداوە بە تایبەتی بڕیار بە دەستانی ئەوكاتی ئەو لایەنانە كە تا ئێستا بێدەنگیان هەڵبژاردووە, هەموو ئەوانەی گلاونەتە تاوانەكەوە بە تایبەت رابەرە دەست ڕۆیشتوەكانیان لە بڕیاردان, رابەرایەتیكردن, زانینی جەنگەكەو ئاگادارنەكردنەوەی خەڵك و لایەنەكانی رۆژهەڵات,دزیكردن و رێگە گرتن لە هاووڵاتیان بەرپرسن لە بەشێك لە تاوانەكە و پێویستە داوای لێبوردن بكەن لە قوربانیان و بنەماڵەكانیان و بۆ مێژووش پێویستە راستییەكان دەرخرێت و بە دۆكۆمێنت بكرێت, هاوكات لایەنەكانیان پێویستە لە مومتەلەكات و بودجەی حیزبەكانیان بەشێك لە قەرەبووكردنەوەی هەڵەبجە بە تایبەت بانكی هەڵەبجە و دزینی ماڵی هاووڵاتیان بگرنە ئەستۆ .
كۆمەڵگاكان كاتێك سەركەوتوو دەبن كە ڕێبەرەكانیان پرسیاری بەجێ و باش لە خۆیان بكەن و دان بە هەڵەكانیان بنێن, ئەوان نەیان زانیووە كە كونی بچوك دەبێتە هۆی نقوم بونی كەشتی گەورە, بڕیارێكی هەڵەی سەربازی بچووك (( هەڵەی گەورە بوو )) لەوانەیە تاوانی مەزنی وەك هەڵەبجەی لێبكەوێتەوە .ئەو چەكدارانەی ئەو رۆژە هەڵەبجەیان كرد بە شاڕێگای سەفەری پاسداران بۆ كەربەلا ,هیچ گرنگیان بە هاووڵاتیان نەدا ومرۆڤایەتیان لە ناخی خۆیان كوشت:سام لابود یەكێ لە كرێكارەكانی كەشتی ماریا لوئیزا گیانی خۆی بۆ تۆمار كردنی فلیمێك لە بریندار بوونی دوولفین بەهۆی ڕاوە ماسی لە مەترسی هاویشت ل242- هەنگاوی بچووك بۆ سەركەوتنی گەورە -ئانتۆنی ڕابینز ,و.

محەمەد شەهدی -دەزگای چاپ و بڵاوكراوەی ڕۆژهەڵات 2010 , كەچی ئەم سیاسیانە بە هەنگاوی شەڕی هاوبەش لە گەڵ ئێران نەك دۆلفینێك هەزاران مرۆڤ و گیاندارو گوندیان نغرۆ كردو خۆشیان وەك بەرزەكی بانان بە گیرفانی پڕەوە بۆی دەرچوون.پێویستە لایەنە سیاسییەكانی بەشدار بوو لە شەڕی هەڵەبجە قەرەبووی ئەوانە بكەنەوە كە نەیتوانیووە گرەنتی پاراستنی ژیانیان بكەن بە تایبەتی لە تاوانەكانی جینۆساید, دەبوایا لایەنە سیاسیەكان گرەنتی پاراستنی ژیان و ماڵ و ئاسایشی هاووڵاتیانیان بكردایە لە بری دزینی ماڵیان و رێگە گرتن لە رزگاركردنی خۆیان و هێشتنەوەیان وەك بارمتە لە كاتی جەنگدا كە بۆخۆی توانی جەنگە.بۆیە ئەوان هەموویان لە تاوانێكدا هاوبەشن,ئەویش ئەوەیە نەیانتوانی هاوكاری و كۆمەكی ئەو خەڵكە بكەن كە ژیانیان خستە مەترسییەوە .لە كاتێكدا لایەنە كوردییەكان هیچ كەسێكیان سزا نەدا بەرامبەر بەو هەموو كارە دزێوانەی لە هەڵەبجە و ئەنفال ئەنجامدران كەچی دەبینین :ژەنەرال یاماشیتا لە گەڵ 900 یابانی دیكە لە دوای جەنگ بە تاوانی جەنگ ئیعدامكران ,بە تاوانی ئەوە ئیعدام كران لە كۆتایی جەنگدا سەربازەكانی تاوانیان ئەنجام دابوو ,لەو كاتەی كۆنترۆڵی بەسەریانا نەمابوو ((ژەنەراڵ یاماشیتا)) 501 سنە الغزو مستمر –نعوم تشومسكی,المدی ,گبعە الپانیە 1999ص386.

بە پێچەوانەشەوە زۆر جار لە مێژوودا لە ژێر پەردی ڕزگار كردندا تاوان ئەنجام دراوە و كەچی لە تاوانبار نەپرسراوەتەوە:ساڵی 1965 زانكۆی ئۆكسفۆرد دكتۆرای شەرەفی بەخشی بە ترۆمان كە فەرمانی بۆردومانی هیرۆشیماو ناكازاكی دا , لە كوردستانیش بە هەمان شێوە زۆر جار دەبینین خەڵات دەبەخشرێتە ئەو تاوانبار و تۆمەتبارانەی پرسی جینۆسایدی گەلی كورد.لە كاتێكدا خەڵكی هەڵەبجە بەهۆی دەبەنگی بڕیاردەرانی شەڕی هەڵەبجەوە سەرو ماڵیان چوو , ئەو پارەیەی دایان نابوو بۆ رۆژی رەش بووە پاروی چەوری دزەكان ,هاووڵاتیەك ئاوا چیرۆكی هاووڵاتییەكی داماو دەگێڕێتەوە كە هەولی وەرگرتنەوەی پارەكەی بووە لە بانكی هەڵەبجە :بانكی هەڵەبجە دەكەوێتە ناوەندی شار و بانكێكی كۆن و تۆكمە بوو, لەو كاتەدا پیاوێكی دراوسێمان بەڕێوەبەری بوو , زۆر باش لە یادمە لە حەوشەكەماندا باوكم و بەڕێوەبەری بانك و چەند پیاوێكی دراوسێمان گفتوگۆیان دەكرد دەربارەی هێرشەكە و ئایندەی هەڵەبجە و كاردانەوەی ,پیاوێی هەورامی هات و داوای 16000 دیناری سویسری دەكرد, بەڕێوەبەری بانك سوێندی خوارد كلیلەكانی لێسەندراون و ئاگای لە بانك نەماوە, لە راستیدا نازانم ئایا پیاوانی رژێم كلیلەكانیان لێسەندبوو یان پێشمەرگە و هێزە كوردییەكان (لڤین –ژ87 –ل15).

ئەم كارە دزێوانەی لە هەڵەبجە ئەنجامدران هەموو دەچنە چوارچێوەی تاوانە نێونەتەوەییەكانەوە كە زۆربەیان ئێران ئەنجامی داون (( تاوانە گەورەكە كە كیمیا باران و ئەنفالكردنی خەڵكەكەیەتی بەعس ئەنجامی داوە )) ,بەپێی مادەی 8 خاڵی د,فەقەرەی ئەلف لە ئەركانەكانی تاوان بە پێی پەیمانامەی رۆما “پێشێلی گەورە بەرامبەربە پەیمانەی جنێف 12-8-1949 كرا لە :”لە ڕوخاندن و دەست بەسەردا گرتنی مومتەلەكاتی نا سەربازی چ حكوومی یان سڤیل”قوتابخانە,كارخانە,كتێبخانە,نەخۆشخانە,بانك…. “.ئیعدامی بێ دادگایی دیلەكانی كۆمەڵە و ناچار كردنی یەكیان بۆ كاركردن لە ڕیزەكانی بەرامبەر ,پەلاماری ناوچەی سڤیل نشین, دەركردن و گواستنەوەی خەڵكی هەڵەبجە دوای داگیركردنی … .المادە8(2)(هه)5جریمە الحرب المتمپلە فی النهبالاركان1-ان یقوم مرتكب الجریمە بالاستیلا‌و علی الممتلكات معینە.2-ان یتعمد مرتكب الجریمە حرمان المالك من هژه الممتلكات والاستیلا‌و علیها للاستعمال الخاص او الشخصی.
3-ان یكون الاستیلا‌و بدون الموافقە المالك.
4- ان یصدر السلوك فی السیاق نزاع مسلح غیر دولی او یكون مقترنا به.
5-ان یكون مرتكب الجریمە علی علم بالڤروف الواقعیە التی تپبت وجود نزاع مسلح (( ص309وپائق اساسیە مختارە ژات صلە بالمحكمە الجنائیە الدولیە “منشورات محكمە الجنائیە الدولیە”,گبعە الپانیە 2009 )).
دەبوایە دوای راپەڕینی خەڵكی كوردستان, بەرپرسانی دەستڕۆیشتووی لایەنەكانی جەنگی هەڵەبجە بچونایەتە سەر مەزاری شەهیدان و داوای لێبوردنیان لە هاووڵاتیان بكردایە, لە بودجەی حیزب و حكوومەت رێژەیەكی زۆریان بۆ قەرەبووكردنەوەی خەڵكی هەڵەبجە ببڕدایەتەوە, هاوكات بە نرخی رۆژ و بە خستنە سەری قازانج بە پێی هێزی كڕینی ئەوكاتی ئەو 870000 دینارە لەوكاتە قەرەبووی زەرەرمەندانی بانكی هەڵەبجەیان بكردایەتەوە, هەرچەندە هەنگاوێكی زۆر بچووكی ناتەواو لەم بوارەدا نراوە وەك بەڕێوەبەری بانكی ئەو سەردەمە دانی پێدا دەنێت,ئەوەش لام روونە زۆربەی بەر دەستڕۆیشتووانی ناو حیزب كەوتووە:قادر سۆفی سەعید : ئێمە تا ماوەیەكی زۆر پارەكانمان بۆ ئەو كەسانە دەگێڕایەوە كە داوایاندەكرد, بەڵام دواتر وەستێنرا ,بەهۆی ئەوەی خەڵك زۆر درۆیانكرد,لەوەی كە چەندێك پارەیان لە بانقدا بووە (لڤین –ژمارە 87 – ل 17).لە كۆتاییدا دەڵێم كاتی ئەوە هاتووە سیاسییە بڕیار بە دەستەكانی ئەوكاتی لایەنەكانی شەڕی هەڵەبجە با لە 16ی ئادار بچنە هەڵەبجە و داوای لێبوردن لە خەڵكەكەی بكەن و لە مومتەلەكات و بودجەی حیزبەكانیان قەرەبووی زیانلێكەوتوان و هەموو دانیشاوانەكەی بكەنەوە .پێویستە ئەكتەرانی ئەوكاتی پەلاماردان, بڕین, هێنانی پاسدار , رێگا گران لە خەڵك, بەشداربووانی ئۆپەراسیۆنە هاوبەشەكە, نەخشە داڕێژەران دان بە راستییەكاندا بنین , داوای لێبوردن بكەن, قەرەبووی قوربانیان بكەنەوە.

تیۆری قازی رەش ئەگەر بەتەمای بیت بۆت دەرچێت نەگبەتییەو دەبێت هەر چاوەڕوان بیت نەخوازەلا لە ئەمەریكاش, لێ ساندەرز بە ئیرادەوە جەنگ لە هەمبەر گەورەكان دەكات بۆ ئەوەی بگات بە قازی رەش, كە جیهانی دیلمۆن و یەكسانی لە ژێر پەڕو باڵەكەی خۆیان شاردۆتەوە.دوا راپرسی رۆژی چوارشەمە 19ی فیبریەوەری رۆژنامە بەناو بانگەكانی واشنتۆن پۆست و ئای بی سی نیوز دەریدەخەن , بیرنەر ساندەرز لە پێشەوەی كاندیدەكانی پارتی دیموكراتە بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار بە هێنانی 32% ی دەنگەكانی بەربژێرەكانی پارتەكەی, بایدن17%, بلمبۆرگ 14%و ئەلیزابیس وارین 11% و …..هاوكات ساندەرز بە 30% لە پێشی هەمووانەوەیە بۆ سەركەوتن بەسەر ترامپدا, بایدن 19%, بلمبۆرگ18% و ….. لە لایەكی ترەوە لە نوێترین راپرسی ناو دیموكراتەكاندا كە سی بی ئێس و ئێن پی ئاڕ ئەنجامیان داوە , ساندەرز بە هێنانی رێژەی 35% لە هەرێمی نیڤادا سەردەكەوێت, وە دووەم دەبێت لە هەرێمی كارولینا بە رێژەی 20% , وە 46%ی باڵی پێشكەوتنخوازی دیموكراتەكان دەنگی پێ دەدەن, ئەلیزابیس وارین 19%, هاوكات 41%ی پیاوان و 24%ی ژنان دەنگدەری ئەون, وە 54%ی گەنجانی كەمتر لە 45 ساڵ و 13%ی پیرەكان دەنگی پێ دەدەن, كەواتە ساندەرز نوێنەری داهاتوو وە گەنجانە, لەم هەلمەتەدا كڵپەی ژێر خۆڵەمێشەكە دانامركێتەوە.

سەرەكوتنی ساندەرز لە راپرسیەكان پێش كۆمارییەكان دیموكراتەكان بە تایبەتیش باڵی ۆڵستریتی ناو دیموكراتەكان پێیان هەزم ناكرێت , بۆیە بە پەلە بلۆمبۆرگی جولەكەی خاوەند 68,9 ملیار دۆلاریان هێنایە پێشەوە بۆ ئەوەی بیكەنە لەمپەرێكی بەهێز لەبەردەم دەرچوونی , دوو جوو بە دو جیهان بینی و دیدی جیاوە لە مەیدانن, ئەوان پێیان وایە سەرمایەی بلۆمبۆرگ كە 23 جار زیاترە لە ترامپ, سەركەوتنیان بۆ دەگەڕێنێتەوە, سەركەوتنیان دەكات بە دوو, هەم ساندەرزی چەپگەرایان لە كۆڵ دەكاتەوە, هەمیش ترامپ و كۆشكی سپیان بۆ دەگەرێنێتەوە.موئەسەسەی سیاسی دیموكراتەكان و سەرمایەداران و باڵی راستی دیموكراتەكان بەهەموو هێزیانەوە بەرەو روی ساندەرز بونەتەوە, ئەویش پەیگیرانە بێ سڵەمینەوە لە جەنگە سیاسییەكەی بەردەوامە, سەركردەكان دیموكرات دەرچونەوەی ترامپ بە باشتر دەزانن لە كاندیدكردنی ساندەرز بەهۆی ترسیانەوە لە وشەی سۆسیالزم, تەنانەت دەزگای ئەیباكی جولەكەش دژ ی وەستانەوە بەهۆی هەڵوێستەكانیەوە سەبارەت بە چارەسەری دۆزی فەڵەستین و ئیسرائیل .

وێرای ئەوەی خۆی جووەو لە كێڵگە بە كۆمەڵەكانی جوشدا گەورە بووە, ساندەرز موعجبی بیوجین فیكتۆر دیبسە, چالاكوانی كرێكاری و هەڵسوڕاوی بەرجەستەی سۆسیالستی سەرەتاكانی سەدەی بیستی ئەمەریكایە, كە لە ساڵی 1912 زیاتر لە 6%ی دەنگەكانی ئەمەریكای هێنایەوە, بانگەوازی روخانی سەرمایەداری و دامەزراندنی كۆمەڵگای سۆسیالستی دەكرد, تەكانی گەورەی بە بیری سۆسیالستی لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا دا, ئێستا ساندەرزیش بە تەمەنی 78 ساڵانەی گەنجانەوە ئەمسەرو ئەوسەری ئەمەریكا دەكات, وێڕای زۆری نەیارەكانی , بەڵام بە ورەو توانایەكی گەنجانەوە برەو بە هەڵمەتەكەی دەدات, پارە لە دەوڵەمەندەكان وەرناگرێت بۆ بانگەشە, بەڵكە دەیەوێت بە یاسا بەخششەكان رێك بخات و كۆتایی بە كورسی كڕین بهێنێت, ناوەندی كۆمەكەكانی 15 دۆلارن.

مایكل كازین مێژوو نوس و مامۆستای زانكۆی جۆرج تاون لە نیورۆك تایمز نووسی ساندەرز لەكاتی دۆڕانیشیدا هەر براوەیە, چونكە بەرنامەی خۆی كردە بەرنامەی هەڵبژاردن , سۆسیالزمی كردە دیاردە, ئۆكسایۆ كۆرتیز ئەندامی كۆنگرێس لەسەر پارتی سۆسیالست دیموكراتی ئەمەریكادەڵێت : گرنگیم بە سیاسەت نادا, لە دوكانێك كارم دەكرد, ساندەرز هێنامیە ناو سیاسەتەوە, دوای كاندیدكردنی بیرنی ساندەرز , پارتی سۆسیالست دیموكراتی ئەمەریكا ژمارەی ئەندامانی لە 6 هەزارەوە گەیشتە 56794 ئەندام ناوەندی تەمەن لە 60 ساڵەوە دابەزی بۆ 33 ساڵ , ئۆكسایۆش ئێستا دوای ترامپ دووەم ئەستێرەی سیاسەتە لە ئەمەریكا , لە هەڵبژاردنی پێشوو ساندەرز 13 ملیۆن دەنگی هێنایەوە.

وێڕای باڵی نەرێتی دیموكراتەكانی نزیك لە ۆڵ ستریت كە توانای خۆیان یەكخستووە دژ بە ساندەرز , راگەیاندنەكانیش شەڕی مان و نەمانی لە گەڵ دەكەن, كە زۆرینەیان لە لایەن ملیاردێرە ئۆلیگارشیەكانەوە كڕدراون, ساندەرز كەناڵەكانی راگەیاندن بە ئامرازی هەڵخەڵەتێنەر بە دەست سەرمایەدارانەوە دەزانێت.

ژماردنە ئابڕوبەرەكەی هەڵبژاردنە ناوخۆییەكەی دیموكراتەكان لە ئەیەوا كە بەرپرسی حیزبی دیموكرات بووە قوربانی و دەستی كێشایەوە, كۆمپانیای شادوز كە ئەركی ژماردنەكەی لە ئەستۆ بوو , متمانەی نەهێشت , دەریخست لە پشت هەڵبژاردنەكانەوە, فێڵ و گزی و سات و سەودا هەیە, حیزب دەبێت لە بەرامبەر كاندیدەكانی بێلایەن بێت, كەچی وا نییە.

لە هەڵبژاردنی ساڵی 2016 ەشدا , ساندەرز دور خرایەوە, دوبارەی سیناریۆكەیە ئەمەی لە ئەیەوا بینیمان, ئەمەریكا تژییە لەم نموونانە, لە ساڵی 2000لە فلۆریدا جێب بۆش حاكم بوو, دەنگەكانی ئال گۆری سوتاند لە بەرژەوەندی بۆش, تا سەری خست, لە ساڵی 2004 یش بۆش بەرامبەر كێری وایكردەوە, تەنها بەرامبەر ساندەرز وا نییە, لە فیلادلفیا بەرپرسی حیزبی دیموكرات بوب رادی هەڕەشەی كرد لە ئەندامانی پارتەكەی كە دەنگیان بە كاندیدێكی پارتی خێزانی كرێكاران ” wfp, 52748 ئەندام ” بەناوی برۆكس داوە لە هەمبەر كاندیدی كۆمارەكان, بۆ یەكەمجار لە مێژووی شارەكەدا سەركەوت بۆ ئەنجومەنی شارەكە, لە كاتێكدا پارتی خێزانی كرێكاران كار بۆ سەر خستنی لیستی ئەلیسا بیس وارن و پارتی دیموكرات دەكەن.

ساندەرزو گەنجاندەزگای شیج بە هاوكاری دەزگای كولیج بولس لە راپرسییەكدا رایگەیاند نیوەی قوتابیانی زانكۆی ئەمەریكی پشتیوانی بیرنی ساندەرز دەكەن بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی ئەمەریكا, ئەلیزابیس وارین كە پێشكەوتنخوازێكی دیكەی كاندیدەكانە پشتیوانی دووەمی هەیە بە رێژەی 18% و ئەندرۆ یانغ ” أندرو یانغ كە داوای موچەی بنەڕەتی 1000 دۆلار بۆ هەمووان دەكردو دروشمی “نە چەپ, نە ڕاست, بۆ پێشەوە” ی هەڵبژاردبوو 10% ی پشتیوانی گەنجانی هەبوو, دواتر پاشەكشەی كرد , و…….. بۆنی براون بەرپرسی بەشی لێكۆڵینەوە لە دەزگای شیج رایگەیاند دوو كێشە بنچینەیین بۆ قوتابیانی زانكۆ ژینگەو نا یەكسانی داهات, لەسەر ئەم بنچینەیە دەنگ دەدەن, ئەم داواكارییانەش لە بەرنامەی ساندەرزدا هەن.هاوكات بە پێی راپرسیەكان ساندەرز لەناو گەنجان و كرێكاران لە پێشەوەی هەموواندا بوو لە نیو هامبشیر, گەنجان بە رێژەی 51% دەنگیان پێ داوە.

كورسی سەرۆكایەتی و شەڕی ئۆلگارشییەكان

تا 3ی فیبریوەری ئەمساڵ بانگەشەی هەڵبژاردنی كورسی سەرۆك كۆماری 2,18 ملیار دۆلار لە هەڵمەتی هەڵبژاردنەكەی خەرجكراوە, شەڕە قورسەكە هێشتا زۆری ماوە, سێ ئۆلیگارشی زەبلاح لە شەڕەكەدان ئەوانیش بلۆمبۆرگ 386 ملیۆن دۆلاری خەرجكردوە, تۆم ستایەر 199,99 ملیۆن دۆلار, ترامپ 232 ملیۆن دۆلار.
بانگەشەی هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماری لە ساڵی 2016 بڕی 6,51 ملیار دۆلار تێچووی بووە,لە ساڵی 2012 ەدا بڕی 6,29 ملیار دۆلارو لە ساڵی 2008 بڕی 5,29 ملیار دۆلار تێچوی بانگەشەی هڵبژاردنەكان بووە, بەم پێییە ساڵ لە دوای ساڵ نرخی كورسییەكە لە بەرز بونەوەدایە.
ساندەرز دەیەوێت شۆڕشێكی سیاسی دژ بەم دیاردەی كورسی كڕینە ئەنجام بدات, بە تایبەت لە پرۆسەی سیاسی و لەناویشیاندا دەنگدن و كڕینی كورسی سەرۆكایەتی لە لایەن ملیاردێرەكانەوە, دەیەوێت دەسەڵات بگەڕێتەوە بۆ زۆرینەی خەڵك كە بێ سەرمایەن .
پیًشتر بلۆمبۆرگ لە نێوان ساڵانی 2002 بۆ 2013 , زیاتر لە 270 ملیۆن دۆلاری خەرج كرد بۆ كڕینی پۆستی پارێزگاری شاری مەزنی نیۆیۆرك , ئێستا دەیەوێت هەمان پرۆسە دوبارە بكاتەوە بۆ كڕینی كۆشكی سپی, بەمەش ململانێی سیاسی لە ململانێی بەرنامەو جیهان بینییەكانەوە دەبێتە ململانێی كڕینی كورسی سەرۆك كۆماری.

ساندەرز دەڵێت سامانی بلۆمبۆرگ هاوتایە بە سامانی 125 ملیۆن ئەمەریكی هەژار , ئەمەش لە بنەڕەتەوە كارێكی نا ئەخلاقی گەورەیە, رەخنەی لە هەڵوێستەكانی بلۆمبۆرگ سەبارەت بە لانی كەمی كرێ , ئاسایش بە تایبەت بەرامبەر بە رەش پێستەكان, باج لەسەر دەوڵەمەندەكان و رێكخستنی ۆڵ ستریت گرت.بلمبۆرگ تا ئێستا زیاتر لە 300 ملیۆن دۆلاری تەنها لە پڕۆپاگەندەی تەلەفزیۆنی خەرج كردووە, رۆژانە ملیۆنێك دۆلار لە ریكلامی فەیسبووك خەرج دەكات, 40 ملیۆن دۆلاری تەنها بۆ هەڵبژاردنی 3ی مەی سێشەمەی گەورە تەرخان كردووە, كە هاوتا لە 14 هەرێم هەڵبژاردن بەڕێوە دەچێت, 40 ملیۆن دۆلاری بۆ هەڵبژاردنی كالیفۆرنیاو 33 ملیۆن تكساس, ….. تەرخانكردووە , وەك رایگەیاند ئەركی تەنها ئەوەیە رێگری بكات لە دەرچوونی ساندەرز, بە پشت بەستن بە باڵی راستی دیموكراتەكان.بلمبۆرگ تاوانبارە بە رەگەزپەرستی, مامەڵەی خراپ لە گەڵ ژنان, خۆ دزینەوە لە باج…., هەرچەندە دەڵێت دوای سەركەوتن كۆمپانیا راگەیاندنەكەم دەفرۆشم بۆ ئەوەی بەرژەوەندییەكان لێكنەدەن وەك ئێستای ترامپ.

ساندەرزو سۆسیالزم

ئەنجومەنی راوێژكارانی ئابووری ئەمەریكا, بیرنەر ساندەرزی لە پاڵ ماركس و لینین و ماو ریز كرد, ترێِ ریجان لە فۆكس نیوز هێرشی توندی كردە سەر وڵاتی دانمارك و بە وڵاتی ناشرینی سۆسیالستی ناوی برد, ماوەیەكە بەهۆی ساندەرزەوە بێ گوێدانە ئەوەی لە وڵاتانی ئەسكەندەنافی بەتایبەتیش دانمارك و فینلەند, راست لەسەر حوكمن یان چەپ, بەهۆی سیاسەتی پەروەردەو تەندروستی و ژینگەییەكەیانەوە, لە لایەن باڵی راستی ئەنتی سۆسیالستی كۆمارییەكانەوە هێرش دەكرێتە سەریان.

ساندەرز دەیەوێت هەندێ ریفۆرم بكات وەك هاوپەیمانە ئەوروپیەكانی ناتۆ لە ئەوروپا, نەك سەرمایەداری بڕوخێنێت,نە سۆسیالزمەكەی ساندەرزو نە ئەوەی دانمارك و سوید, نە ئەوەی فۆكۆیاماش كە بە پێویستی دەزانێت بۆ ئێستای مرۆڤایەتی دوای واز هێنانی لە تیۆری كۆتایی مێژووەكەی, لە كۆتاییدا چارەسەری ریشەیی كێِشەكانی سستەمی سەرمایەداری ناكەن, ئەم سۆسیالیزمە موڵكداریەتی تایبەتی هەڵناوشێنێتەوەو حكومەتی كرێكاریش دانامەزرێنێت, بگرە هەر سەرمایەداری بە كەمێك ویژدان و مكیاجەوە لەسەر تەختی دەسەڵات دەهێڵێتەوە.

كەسێك داوای كرێ زیاتر و هاوكاری و پشتیوانی بكات بە سۆسیالستی دەدەنە قەڵەم,ئێستا زۆر لە ئەمەریكیەكان بە پۆزەتیف سەیری سۆسیالزم دكەن, سۆسیالزم كرێی زیاتر و بیمەی تەندروستی و بێكاری و خوێندن بە خۆڕایی و …. بێت , بەخێر بێت.
لە راپرسییەكی پەیمانگای كول ئاپ دا 65%ی دەنگدەران بۆچونی پۆزەتیفیان لەسەر سۆسیالزم هەیە, ساندەرز دەڵێت ئەوان دەتان ترسێنن بە سۆسیالزم لە راستیدا خۆیان سۆسیالستخوازی كۆمپانیاكانن, بەڵام ئێمە سۆسیالستی زۆرینەین, بانگەشەی ساندەرز وایكردووە لە دەوڵەتێكی سەركەوتكەری نەرێتخوازی توندی بیری سۆسیالستی وەك ئەمەریكا, وایكردووە لە هەموو كات زیاتر گفتوگۆ بكرێت لەسەر وشەی سۆسیالزم.

هەرچەندە ساندەرزپێشەنگ بوو لە بزووتنەوەی 15 دۆلار بۆ كاژێرێك كارو پشتیوانی داخوازەكانی مامۆستایان , لێ یەكێتی مامۆستایانی شیكاگۆ , بە كەمترین لە نیوەی دەنگەكان رەتی كردەوە پشتیوانی بانگەشەی ساندەرز بكەن, 136 دژ , 121 لە گەڵ و 28 بێلایەن , بەهۆی هەڵوێستی ئۆپۆرتۆنستیانەی سەركردەكانییەوە, لێ یەكێتی كرێكرانی پۆست, پەرستیارانی یەكگرتوی نیشتمان, كرێكارانی كارەبا, ساندیكی كرێكارانی لۆس ئەنجلس و ……پشتیوانی هەڵمەتەكەین , وێڕای زۆرینەی پارتە چەپ و ماركسییەكانی ئەمەریكا لە نێویاندا پارتی سۆسیالست دیموكرات و حیزبی شیوعی.ئەم بزاوتە جێگای رێزو پشتیوانی و گرنگە بۆ بزاوتی سۆسیالستی جیهانی, ئەوەی جیمی كۆربین و بیرنی ساندەرز كردیان لە دوو وڵاتی نەرێت پارێزدا, گرنگی مێژووی خۆی هەبوو, بە دەرنەچونیشیان خزمەتی گەورەیان بە بزووتنەوەی سۆسیالستی كردو جێی خۆیەتی پەندو ئەزموون لە تاقیكردنەوەكانیان وەربگرترێت, بەكارهێنانی پارتی سەرمایەداری بۆ ئامانجی سۆسیالستی.بەڵام تاكە رێگا سۆسیالزمەكەی كارل ماركسە لە سەردەمی ئێستادا بۆ جێگرتنەوەی سستەمی سەرمایەداری كە رۆژ لە دوای رۆژ وەحشیگەراییەكەی لە بواری نایەكسانی, جەنگ و وێرانكردنی ژینگە.. دەردەكەوێت, سۆسیالزمێك بە تامی مرۆڤایەتی بۆ سەردەمی پیشەسازی زیرەك و شۆڕشی چواری پیشەسازی و لە دایك بوونی بریكاریا.

زۆرێك لەوانەی كە باوەڕیان بە زانست و مێژوو نییە, لایان وایە ئەوەی دەیزانن و باوەڕیان پێیەتی لوتكە هەموو زانستەكانە, كۆرۆنا دەبەنەوە سەر غەزەبی خودایی وئەركی ڤایرۆس لە ئافاتێكی ماڵوێرانكەرەوە دەبەنە سەر ئەركێكی جیهادی مرۆڤانەو عەدالەتخوازانە و بە پیرۆزی دەزانن, وەك وەڵامدانەوەیەكی خودایی بەرامبەر بەغەدری گەلی ئیغۆری دەبینن, هاوتای دەكەن بە ئەفسانەكانی تەیرە ئەبابیلە كە چۆن سوپای ئەبرەهەی بەو هەموو فیلە زەبلاحەوە تێك شكاندو بەو بەردو لیتەیەی هەڵیگرتبوو سینگی شەق شەق كردو سوپاكەی تارو ماركرد,نەیهێشت بەو فیلە زەبلاحانەوە پێ بنێنە ناو خاكی پیرۆزی مەكەوە, یان وەك ئەو مێشولەو مێرولانەی ئازاری ئەبەدی نەمرودی كوڕی كوش كوڕی نەوەی نوح یان داو بەو زەلیلی و دەردەوە روحیان لێ سەندەوە, ئەوی گوایە یەكەم پاشای عەرش بوو لە جیهان كە 800 ساڵ ژیا, 400 ساڵ بە زەلیلی مێشولەكان هێشتیانەوە, بەو هەموو دەسەڵاتەوە كە هەیبوو, ئەو هەموو دەوڵەمەندییەی پێ درابوو, نەیتوانی بەرامبەر مێشولەكان بوەستێتەوە, ئێستاش ئەوان كۆرۆنا وەك غەزەب و چەكێكی پیرۆز دەزانن كە خواوەند بەرامبەر بە چینیەكان بەكاری دەهێنێت لە تۆڵەی برا ئیغۆرییەكان.
ئەمان وای دەبینن كە ئەم دەردو ڤایرۆسانە تەنها لەوكاتانەی خوداوەند دەیەوێت ئەمانی گەلی هەڵبژێردراوی خودا رزگار بكات لە ناخۆشیەكان وەك موعجیزەیەكی تۆڵە ئاسا دەینێرێت, ئیتر نازانم ئەم چەكە كوشندەیە لە ناخۆشترین جەنگەكاندا بۆ فریای غەزەو گرۆزنی نەخست؟, بۆ لە دوای جەنگی ڤیەناوە سوپای موسڵمانان یەك سەركەوتنیان بەدەست نەهێناوەو بۆ جارێكیش مێشولەو تەیرۆە ئەبابیلەو ڤایرۆسە پیرۆزەكان فریایان نەكەوت, ڤایرۆسەكان بۆ لە سەنگەرەكان لە پاڵیانا نەجەنگاوە, بە پێچەوانەوە جاری وا هەبووە روحیانی بە كۆمەڵ لێسەندونەتەوە, وەك ئەوەی لە رابردوودا ڤایرۆس و نەخۆشی وا جگە لە كاتی تۆڵە پیرۆزەكان نەبوبێت.
بە دراێژایی 10 هەزار ساڵی رابردوو, دوای ئەوەی مرۆڤایەتی بە كۆمەڵ ژیانی هەڵبژارد, سەدان و هەزاران نموونەی مەترسیدارترو زۆر مەزنتر لە كۆرۆنا هەبووە, زۆر جاریش لە بری سوپاكەی ئەبرەهە وڵاتی قورەیشی گرتۆتەوە,یان هەر قورەیشی كوشتووەو لە بنەچەوە دەریانی هێناوە, لە بری نەمرود روحی چەندین خەلیفەی رفاندووە.
دیاردەی دەردو ئافات و تۆفان و بومەلەرزە دیاردەیەكی هەمیشەییە, پێش ئاینە پیرۆزەكان و لە رەونەقی باوەڕداری بە ئاینەكان و سەردەمی مرۆڤە پیرۆزەكاندا هەبووە, جستنیان لە یەك هەڵمەتدا لە ساڵانی 1347 بۆ1352 زیاتر لە 100 ملیۆن ئەوروپی كوشت, ژمارەی دانیشتوانی گۆی زەویی لە 450 ملیۆنەوە هێنایە سەر 350 ملیۆن كەس, تیفۆس 17 ملیۆن مەكسیكی كوشت, ژمارەی دانیشتووانی لە 20 ملیۆنەوە هێنایە سەر 3 ملیۆن, زۆرینەیان ئەو دانیشتوانە رەسەنە بێوەیە بوون, غەدریان لە مێشولەش نەكردووە, سورێژەو ئاوەڵا لەو كاتەی خەلافەت دەسەڵاتدار بوو, بەردەوام لایەك لە هاونیشتمانیانی پاك دەكردەوە, تەنانەت جاری وا هابوو سوپا موجاهدینەكانی لە رەگەوە دەردەهێناو پایتەختەكانیانی دەكردە چۆڵەوانی.
ئەنفلۆنزای ئیسپانی , سیل , سورێژە, ئاوەڵە,گەڕی و …. لە دوای قڕانیەكان یەك حەشاماتیشیان بە كوێری گەڕو گولی دەهێشتەوە , خۆ تۆفانی بهۆلا لە ساڵی 1970 نیو ملیۆن بەنگەلادشی كوشت,لە-4-1990 یش باوبۆران 138 هەزار بەسزمانی بەنگەلادشی دیكەی كوشت, خەڵكە29 سادەو هەژارەكەی بەنگەلادیشت لە هەمووان باوەڕدارترو بێوەی ترن, دەیان بومە لەرزە لە توركیا و پاكستان و … سەدان هەزار موسڵمانی كوشت, ئەوەی تۆمار كراوە لەسەردەمی خەلافەتەكان 20 بومە لەرزەی گەورە وڵاتی گرتۆتەوە, ملیۆنان جاری كۆرۆنا هووڵاتیانی موسڵمانی بە دەستنوێژەوە لەسەر بەرماڵ و رو لە قیبلە كوشتووە,ئەوا لە دەردو بەڵای رشانەوەو سورێژە و ئاوەڵا و … گرانی یەك لەدوای یەكەكان مەپرسنەوە, خۆ هەردوێنێ كوردستان بە گرانی گەورەو بچوك وتاعونی رەش و ..تێپەڕی و لایەكی پاككردەوە, ئەوانەی بۆ سەفەر بەلكیش چوون نیوەیان ڤایرۆس كوشتیانی.

دڵخۆش بون بە دەردو ئافات و پاڕانەو نزاو دڵخۆشی دەربڕین بۆی دەچێتە چوارچێوەی بیری راستیزم و رەگەزپەرستییەوە , بۆخۆشی باوەڕ بوون بە گەلی هەڵبژێردراو و خۆشەویستی خودا, بیرۆكەیەكی رەگەزپەرستانەی راسیستیە, مرۆڤەكان چۆن بە یەكسانی لە دایك بوونە, هەر بە یەكسانیش دەمێننەوە.

هەر ئێستا سۆماڵ و كینیاو ئەسیوبیا… كەوتوەتە بەر پەلاماری ملیارها كولە, مەترسی قاتوقڕی گەورەی لێدەكرێت, ئەركی مرۆڤایەتییە فریای خەڵكەكەی بكەوێت, خۆ زۆرینەی هەژاران و برسییەكانی جیهان وێڕای ئەوەی موسڵمانن, لەوانەن زۆر ئاینداریشن, ئەو كۆمەك و یارمەتیانەی بۆیان دێت لەوانەوە دێن باوەڕدار نین, مرۆڤ ئەگەر لە مرۆڤایەتی نەشۆرابێتەوە نزا بۆ سەركەوتنی ڤایرۆس و ئافات ناكات.

راسیزم نەتەوەو ئاینی نییە, ئەنفلۆنزای بەراز ساڵی 2009 زیاتر لە 5000 هاووڵاتی ئەمەریكی كوشت, ساڵی 2010 ڤایرۆس لە ئەمەریكاوە سەری هەڵدا 18400 كەسی لە 214 وڵات و هەرێمی جیهانی كوشت, كەچی ئێستا ئەمەریكیەكان مامەڵەیەكی راستیستانە بەرامبەر بە چینیەكان دەگرنە بەر, نەك هەر ئەوان لە زۆر وڵاتی دی جیهان, نموونە سەناتۆری كۆماری ئەمەریكی تۆم كۆتۆن ئیدعا دەكات كۆرۆنا پەیوەندی بە لێكۆڵینەوەی بایەلۆجیەوە هەیە لە ووهان,گوایە دەستكردە, هەرچەندە لەبەرەی بەرامبەردا لایەنگرانی تیۆری پیلانگێڕی باوەڕیان وایە ئەمە بەشێكە لە جەنگە مەزنەكەی تەڵەی سۆسیدیدیس, ئەمەریكا سەرچاوەی كۆرۆنایەو شەڕی سەركردایەتی جیهانە لەگەڵ چینییەكان .
چینییەكان هۆكارن ئەمڕۆ ببینە خاوەند زۆر لە پێداویستییەكانی ژیان, ئەوان جگە لە بەختەوەری هیچیان بۆمان نەهێناوە, تێكشكانی كۆرۆنا ئەری مرۆڤایەتییە.

شەست رۆژە نەخۆشی كورونا بەرۆكی بە چینیەكان گرتووە, شارە بوكی وهان و چەندین شاری كردووە بە تارمایستان و چۆڵانەو وێرانەیەكی ترسناك, ئەو شەقامە جوان و بازاڕە رەنگاو رەنگ و باڵە خانە بەرزانە لە ترسی ڤایرۆسی كورونا بەرگی سامناكیان پۆشیوە, خەون بەوە دەبینن بەچن بە قوڵایی زەویدا, ئەو خەڵكە داهێنەرو ئیش كەرو بە جوڵەیەشی لە ماڵەوە لە دڵەڕاوكێ و ترس و خۆفدا زیندانی كردووە, لە هەموو تارمایی و مرۆڤێك دەڕەوێنەوە, وڵات بە سامناكی و خەڵكەكەی دەم پێچ و ترساو لە هەموو شتێك دەبینرێن, وڵاتێك نەیارانی بە چەك و پارەو ئابلوقە لە هەقی نەدەهاتن, ئێستا لە رێگای شەمشەمەكوێرەیەكەوە دەیانەوێت پشتی بە زەویدا بدەن و گرەو لەسەر دەردومەینەتی زیاتری بۆ دەكەن تاكو دوری كەنەوە لە خەونە گەورەكانی, لێ نازانن ئەژدیها رابوو لە خەو ترس نازانێت, ئەمساڵ خەونی بە كۆتاییهێنان و بە سفركردنی هەژارییەوە دەبینی و و لە 2025 پڕۆژەی لە چین دروستكراوەو ئیتر پرۆسیسەرو رەقائیق ی دەرەوەی ناوێت كە روحی پیشەسازی نوێ و شۆرشی چوارەمی پیشەسازییە, هەواوی رچە رێگاكەی شكاند, بووە پێشەنگی بەرەو روبونەوەی رۆژئاوا, گەورەترین كەماسییە بۆی لە خولی بەرهەم هێناندا, وا دانرابوو لە 2034 ببێتە وڵاتێكی پێشكەوتوو, وە بەرهەمی نەتەوەیشی بكەوێتە پیش هەمووانەوە, لە ساڵی 2049ش وەكو هێزێكی خاوەند سوپایەكی گەورەی بەهێزی جیهانی و وڵاتێكی دەوڵەمەند دەربكەوێت تیایدا داهاتی تاك تا ئاستی وڵاتانی دەوڵەمەندی جیهان بەرزبێتەوە, ئەمە خەونی سەرۆكەكەی شی بینگە پێش كۆرۆنا, كە لە دوای ماوتسی تۆنگەوە لە هەمووان چەپتر و بەهێزتر و كاریگەرتریشە, لە هەمووانیش خاوەند رۆشنبیریەكی هەمە لایەنەی مەوسوعیترە, هێمن و لەسەر خۆ مامەڵە لەگەڵ پێشهاتەكان دەكات, قورس و سەنگین تاكە كەسە لە جیهان وایكردووە هەموو جارەكان ترامپ بە ناچاری تەلەفۆنی بۆ بكات و لە دەرگاكەی بدات نەك ئەو, ئەو سەرۆكەی موچەی چارەكی موچەی پەرلەمانتارەكانی ئێمەیە لێ بەهێزترین كەسی جیهانیشە, ئێستا لەشەڕ لە گەڵ ڤایرۆسدا نەیاران لە نزاو پاڕانەوەوە تا ترساندن خەون بە چۆك پێدانییەوە دەبینن, تەنانەت ئەوانەشی هەموو جلوبەرگ و تا قیبلەنەماو مێزەرەكانی سەریشیان, بە پێچراوەیی و ئامادەكراوی, چینییە, نزاو رجا بۆ نغرۆبونی دەكەن, لێ نازانن شەڕ لەگەڵ زیرەكی دەستكرد, نەیار هەمیشە بەشی دۆڕانە .
كە كۆمۆنیستەكان دەسەڵاتیان گرتە دەست , بەرهەمی نەتەوەیی چین تەنها67,91 ملیار دۆلار بوو لە ساڵێكدا, وەلێ ئێستا خاوەند ئابورییەكی زەبلاح قەبارەكەی14,140,163ترلیۆن دۆلارە” بێ هۆنگ كۆنگ و ماكاو تایوان”, واتا 2076 جار
زیادی كردووە لەوكاتەوە, وە زیاتر لە دووجاری داهاتی نەتەوەیی هەر 57 وڵاتە ئیسلامیەكەی جیهانیشە,ساڵانەش بە ئەندازەی وڵاتێكی وەك توركیا ئابوورییەكەی زیاد دەكات, چین لە ساڵی 1986 هاتە ناو یانەی ئابووری ترلیۆن دۆلارەوە, لەو ساڵە بەرهەمی نەتەوەییەكەی گەیشتە 1,037,062 دۆلار.
لە دووشەمەی ڕەشی 3ی ئەم مانگە كە دەرگای بازاڕی پشك كرایەوە, یەكسەر هاڕەی كرد رو لە خوار, لێ دوایی ئارامی گرت لە زیانی 393 ملیار دۆلار راوەستا, 5,8 جاری كۆی بەرهەمی نەتەوەیی چینی لەساڵی بەدەستەوە گرتنی دەسەڵات لە لایەن شوعییەكانەوە ئەو رۆژە كۆرۆنا زیانی دا, لێ كۆڵی نەداو بازاڕی پشكی دانەخست, لە بڕی دوعاو نزاو هانا بردن بۆ ئەفسانەكان زیرەكی دەستكرد كەوتە جەنگەوە بەرامبەر بە كورۆنا, داهێنانەكان كوتنە بواری جەنگی دەستەو یەخەوە, رۆبۆت و زیرەكی دەستكرد لە شەقامەكان بە خێرایی سەرسوڕهێنەر هاووڵاتیان دەپشكنن و نەخۆشەكان رادەگرن و دەیاندۆزنەوە, لەناو نەخۆشخانەكانیش رۆبۆتەكان هەموو كارەكانی چارەسەری ئەنجام دەدەن, لە پاككردنەوەوە تا پشكنینی قوڕگ و
چارەسەركردن و دیاریكردنی چارەسەری, دروستكردنی دوو نەخۆشخانەكەش لە ماوەی 9 رۆژدا بونە هێمایەك بۆ بەرەو روبونەوە و دەرخستنی ئیرادە, چینێك پارساڵ 36% بازاڕی پشكی سەركەوت و یەكەمی جیهان بوو, 3ی مانگ بە ترسەوە دەرگای بازاڕی پشكی كردەوە, كۆرۆنا چاركی ئەو دەستكەوتەی لوش دا, بەڵام رۆژانی دواتر پڕیكردەوە, چین تا دێت دەوڵەمەندتر لە رۆژی پێش خۆی دەردەكەوێت, سامانی وڵات ئێستا بایی 63,83 ترلیۆن دۆلارە, لە ساڵی 2003ەوە كە سارس شەڕێكی تری بەسەردا سەپاند , 8,52 جار ئابوورییەكەی زیادی كردووە , ئابوورییەكەی لە 1,660,29
ترلیۆن دۆلارەوە بەرز بۆتەوە بۆ 14,140,163 ترلیۆن دۆلار, هاوكات ژێرخانەكەی تۆكمەترو پێشەنگی شۆڕشی پیشەسازی چوارو جی 5 یشە هەنووكە, لەوكاتە زۆر زۆر بەهێزتر و دەوڵەمەندتریشە.
چین دوای كۆرۆنا, كە پێشبینی دەكەم زیانە گیانییەكانی 10 جار زیاتری سارس بێت, بە توانایەكی زیاترو خەون گەورەترەوە دێتەوە مەیدان, شەڕ چەندە گەورەو مەترسیدار بێت وێڕای زیانەكان, تونای بەرگری و داهێنان زیاتر دە كات , ئەمە وانەیەكە چینیەكان لەدوای رێپێوانی مەزنەوە هەمیشە لێوەی فێر بوونە.

چەند راستكردنەوەیەك بۆ بەڕێز شاسوار عەبدالواحێد

بەڕێز شاسوار عەبدوالواحید سەرۆكی جوڵانەوەی نەوەی نوێ 22ی ئەم مانگە وتارێكی لە ماڵپەڕەكان بڵاو كردۆتەوە بە ناوی ” هەرچی گۆڕانکاری و شۆرشە،سەرەتا بچوک و کەمینە بوون “, تیایدا كۆمەڵێك نموونەی هەمە چەشن وەلێ تەواویان باسی ئەو پارتە بچوكانە دەكات كە بە بچوكی دامەزراون و دواتر گەیشتوون بە دەسەڵات, تەواوی نموونەكانیشی ئەوانەن كە لە دەرەوەی كایەی هەڵبژاردنەوە پارسەنگی سیاسیان گۆڕیوە لەو چركە ساتانەی ئەو نموونەكانیان لەسەر دەهێنێتەوە , مافی خۆیەتی ئەم نموونانە بۆ ورە بەرز كردنەوەی حیزبەكەی بهێنێتەوە تا بە ئەندامان و لایەنگرانی بڵێت منیش وەك هیتلەر و لینین و بارزانی باوك و تاڵەبانی باوك نەوەی نوێ دەكەمە پارتی دەسەڵاتدار و دەچمە سەر تەختی حوكمڕانی هەموو فنیشە كەم, ئەم خەونە مافی هەر هاووڵاتییەكە لە كوردستان و جیهان بۆ گەیشتن بە كورسی دەسەڵات بیبینێت نەخوازەلا حیزبی سیاسیش وەلێ لە چوارچێوەی كایەی سیاسیدا, خەون خەیاڵ خۆشییە, خەیاڵدانیش پڕە لە جوانی , وەلێ مافی خۆمانە بپرسین رێدار شاسوار بە كام رێگا بۆ سەر تەختی شاهانە ؟؟, رێگای قڕێژ یان رێگای پشتیوانی خەڵك؟, چونكە ئەو نموونانەی هێناتەوە هیچیان بە شەرعیەتی باوی ئەمڕۆ نەچونەتە سەر تەخت, بەوەی لینیشەوە كە باوەڕدارم پێی, هاوكات پێویستە سەرۆكی گەورەترین كوتلەی ئۆپۆزسیۆنی پەرلەمان زانیاریەكانی ورد بێت لەسەر ئەو نموونانەی دیهێنێتەوە, بە تایبەتیش ئەو قسە بۆ نەوەی نوێ نەوەی گوگڵ دەكات, بە كرتەیەك هەموو زانیارییەكان دێتە بەردەستیان, زەمەنی زانیاری وتنی نا راِست لە گەڵ ئەوان نەماوە.

لە باسی هیتلەردا دەنووسێت ” حیزبی نازییەكان لە ساڵی 1924 تەنها 3% و لە ساڵی 1928 دەنگەكانی دابەزی بۆ 2,6% و لە ساڵی 1930 بەرز بوەوە بۆ 18% و 1932 بۆ 37% و لە كۆتایی هەمان ساڵدا هەڵبژاردن دەكرێتەوە دەنگەكانی بۆ 33% دادەبەزێت, دواتر بێ دیاریكردنی ساڵەكە دەڵێت لە هەڵبژاردنی ساڵی ؟؟؟؟ رێژەی 44%ی دەنگەكانی هێنایەوە ” كە هەڵبژاردنی 5ی ئازاری 1933 بوو, هەڵبژاردنەكە دوای كودەتاكەی 30-1-1933 ی نازییەكان ئەنجامدرا,تیایدا نازییەكان رێژەی 43,91%ی دەنگەكان و 288 كورسی لە كۆی 647 كورسیان هێنایەوە” , كە پێش هەڵبژاردنەكە نازییەكان پەلاماری بەربڵاوی شیوعیەكان و ساندیكاكانی كرێكاری و تا ڕادەیەكیش سۆسیال دیموكراتەكانیان دا, توێژەران ئەم هەڵبژاردنە بە شەرعی نازانن چونكە لە ژینگەیەكی دكتاتۆری ئەنجامدرا, پیاوانی هیتلەر چاودێری دەنگدانەكانی هەموو سندوقەكانی هەڵبژاردنیان دەكرد” , كاك شاسوار گرنگترین كار كە بوبێتە هۆی سەرخستنی دەنگەكانی نازییەكان بەوە دەزانێت رۆژانە 3 سمیناریان ئەنجام داوە, نەك ترس , قەیرانی ئابووری دوای ساڵی 1929 , كە ئەوێ رۆژێ جیهان بە توندترین قەیرانی ئابووریدا تێدەپەڕی .

با چاوێك بە دەنگە راستییەكانی پارتەكەی هیتلەردا لە هەڵبژاردنەكانی ئەڵمانیا بخشێنین بۆ ئەوەی هەندێك لە زانیارییەكان كاك شاسوار لە گەڵیدا راست بكەینەوە ” لە هەڵبژاردنی 4ی ئایاری 1924 پارتەكەی هیتلەر NSFP بۆ یەكەمجار بەشداری هەڵبژاردنی كرد و لە كۆی 472 كورسی 32 كورسی هێنایەوە لە گەڵ 6,5%ی دەنگەكان , لە هەڵبژاردنی 7ی دیسەمبەری هەمان ساڵ دەنگەكانی دابەزی بۆ 14 كورسی 3%ی دەنگەكان, لە هەڵبژاردنی 20ی ئایاری 1928 دەنگەكانی دابەزی بۆ 12 كورسی و 2,6%ی دەنگەكان , لە هەڵبژاردنی 14ی سەپتەمبەری 1930 كورسییەكانی بەرز بوەوە بۆ 107 كورسی و 18,25%ی دەنگەكان ” ئەمجارە هیتلەر خۆی سەرۆكایەتی لیستەكەی كرد “, لە هەڵبژاردنی 31-7-1932 پارتەكەی هیتلەر 230 كورسی و 37,27%ی دەنگەكانی هێنایەوە , لە هەڵبژاردنی 6ی نۆڤەمبەری 1932 دا ژمارەی كورس و رێژەی دەنگەكانی دابەزی بۆ 196 كورسی و 33,09%ی دەنگەكان, ئەمە بارودۆخێكی خراپی بۆ نازییەكان دروست كرد, بە دوا هەڵبژاردنی ئازاد لە ئەڵمانیا دێتە ژماردن تا ساڵی 1949 , لە 30-1-1933 نازییەكان كودەتایان كرد و دەستیان بەسەر دەسەڵاتدا گرت, هەڵبژاردنی دواتر لە ژێر بارودۆخی دكتاتۆریەتدا كرا و یەكەم هەنگاو پەلاماری شیوعی و سۆسیال دیموكراتەكان دراو جولەكەش بێبەشكرا لە دەنگدان “, دەبینین بارودۆخی سیاسی وڵات ناجێگیرەو ماوەی ئەنجامدانی هەڵبژاردنەكن كورتن, لەوێ رۆژگاردا جەمسەرە چینایەتیەكان زۆر توند بوون, ئەركی نازییەكان ئەوە بوو, سستەمی سەرمایەداری ئەڵمانی لە مەترسی بە دەسەڵات گەیشتنی شیوعیەكان و قەیرانی سەرمایەداری رزگار بكات, وە پێگەی لە دابەشكردنەوەی بازاڕی جیهانی بپارێزێت, بۆیە كە سەردەكەوێت كەرەستەی حیزبە راستگەراكان و نەتەوەییەكان بە كۆمەڵ دەچنە ریزەكانییەوە, كە دەشڕوخێت كەرەستەی حیزبەكەی پارتی راستگەرای نوێی پێ دادەمەزرێنن و درێژە بە دەسەڵاتدارێتی دەدەن.

سەبارەت بە پارتەكەی لینینیش , كاك شاسوار دەڵێت ” لینین کە گەرایەوە بۆ روسیا و لەگەڵ پارتەکانیتر گفتوگۆیان دەکرد و خۆیان بۆ هەڵبژاردن ئامادە دەکرد، هەمیشە دەیگوت ئێمە لوتکەی دەسەڵات دەگرینە دەست، بەڵام کاتێ لە ساڵی 1912 هەڵبژاردنکرا حیزبەکەی لینین یەکەم بوو لە دوای دواوە (واتە بچووکتریین و خراپتریین حیزب بوو)، بەشێوەیەک تەنها ڕێژەی 2% ی بە دەستهێنا و هەموان گاڵتەیان پێدەکرد.

بەڵام دوای پێنج ساڵ شۆرشی بەلشەفیەکانی لە 1917ی بەرپاکرد و ئیمپراتۆریەتی قەیسەری روسیایان روخاند. “, لینین لە ساڵی 1900ەوە بەهۆی راوەدونانی دەسەڵاتی دكتاتۆری قەیسەری لە دەرەوەی روسیا بوو, دوجار گەڕایەوە وڵات, لە هەردوو بارودۆخی شۆڕشی 1905 و 1917 دا, حیزبەكەی ئەگەر بچوكترینیش بوبێت لەوێ رۆژدا لێ خراپترین نەبووە, بگرە شۆڕشگێڕترین و بە دسپلینترین پارتی سیاسی بوو, شۆڕشگێڕی مەزن و نووسەر و ئەدیبی گەورە و ئاژیتاتۆرو ئاژیتاسیۆنی لێهاتوو, وتار بێژی سەرنج راكێش و جەنگاوەری بوێر, سیاسی قاڵبوی مەزنی جەنگە سەختەكانی لە گەڵدا بوو, نموونە لەسەر ئەو ناوە گەورانە زۆرە, ئەندامانی حیزبەكەی قاڵبوی بەرەنگاربوونەوە, دورخستنەوە بۆ سیبریا و ئاوارەیی و كونجی زیندانەكان بوون , هاوكات رۆژنامەیەكی بەهێزیش ئۆرگان و قسەكەری بوو بە ناو ئێكسترا, لە هەموو رویەكەوە پارتێكی بە ئیمتیاز بوو, لە روی دەنگ هێنانەوەشەوە بە بەلشەفیك و مەنشەفیك لە هەڵبژاردنی سەپتەمبەری 1912 تەنها 14 كورسی لە كۆی 442 كورسی دۆمایان هێنایەوە , دووەم پارت بوو نەك یەكەم لە دوای دواوە, پارتەكەی كیرنسكی یەكەمی دواوە بوو, كە پێش لینین لە شۆڕشی شوباتی 1917 دەسەڵاتی گرتە دەست ” ترۆدۆفیك 10 كورسی هێنابوەوە “, وەلێ لە هەڵبژاردنی دۆمای ئۆكتۆبەری 1907 دا 19 كورسی و لە جەنیوەری 1907 دا65 كورسیان هێنابەوە وسێیەم پارت بوو لە ئاستی وڵات ” , لە هەڵبژاردنی 25ی نۆڤەمبەری 1917ەشدا كە 39 رۆژ پاش شۆڕشی ئۆكتۆبەر ئەنجامدرا و 100 لیست بێ زیادو كەم لە كێبەڕكێكە پشكدار بوون, لە شیوعی و مەنشەفیك و سۆسیالستە پۆپۆلیستەكان تا كادیت و قۆزاقەكان و ئاین پەروەر و ناسیۆنالستی كازاخی , ئەرمەنی, ئازەربایجانی , …. , سۆسیالستە شۆرشگێڕەكان ” لە 30-8-1918 پارتەكەیان یاساغ كرا, بووە هۆی ئەوەی فانی كابلان ئەندامی هەمان پارت تەقە لە لینین بكات ” دەنگی یەكەمیان هێنایەوە 37,61%ی دەنگەكان و 324 كورسی لە كۆی 767 كورسی دۆما, بەلشەفیكەكان 23,26%ی دەنگەكان و 183 كورسی” واتە دووەم بوون دوای هاوپەیمانەكانیان تا ئەوكات لە سۆسیالستە شۆڕشگێڕەكان”, سۆسیالستە شۆڕشگێڕەكانی ئۆكرانیا 12,68%ی دەنگەكان و 110 كورسی, مەنشەفیكەكان 3,2%ی دەنگەكان و 18 كورسییان هێنایەوە, بە كادیت و قۆزاقەكان 33 كورسی …. , واتا زۆرینە دەنگیان بە سۆسیالستە جۆراو جۆرەكان دا.كە دێتە سەر كوردستان, بزانین چی دەڵێت ” پارتیەکان کە سەرەتا لە کوردستان دەستیان بە سیاسەت کرد، کەمینەیەکی زۆر بچووک بوون لەچاو شیوعیەکاندا، بەڵام دواتر شیوعیەکان بوونە کەمینە و پارتییش بوو بە زۆرینە.

” , ئەوەی راستی بێت پارتی و شیوعیەكان پێكەوە لە كوردستان دەستیان بە سیاسەت كرد, لە ناوەراستی دەیەی چل بە دواوە, لێ لەبەر ئەوەی شیوعیەكان بەچكەی هەژارو بوێرو دەست پێشخەر بوون, تا كودەتای 1963 زۆرینە بوون لە كوردستان, تەنانەت بارزانی باوك لە ساڵی 1958 كە گەڕایەوە بۆ كوردستان, هەموو ئاماژەكان بۆ ئەوە دەچن حیزبی نەبوبێت, پارتیەكان لەبەر لاوازی خۆیان كە لەوكاتە جەمسەربەندی چینایەتی لە كوردستان لە نێوان هەژاران و شیوعیەكان لە لایەك و پاشماوەی دەرەبەگەكان و دەسەڵاتی پێشوو و گروپی ئیخوانەكان و نەتەوەییەكان لە لایەكی دی, ئەوان لە پەراوێزدا بوون , بۆیە هانایان بۆی برد, لە دوای یاخی بوونەوەی دەربەندەكانی ساڵی 1961ی ئاغاكانیش و چونە شاخی پارتی, لە لادێكان زەبروزەنگیان سەپاند, خەڵكیان ناچار بە گۆڕینی ئینتما كرد, بە كودەتای 1963 كە پێشتر هەردوو باڵەكەی پارتی تەنسیقیان لە گەڵ بەعسیە دڕندەكان هەبوو, وەك یەكێك لەسەرانی پارتی وتبووی ئێمەش لە كوردستان بڕیاری ژمارە 13 جێ بەجێ دەكەین بۆ ریشەكێشكردنی شیوعییەت, هاوشانی بەعس كە كردیشیان, ئەمانە پارتیان كردە هێزی یەكەم بە هاوكاری ساڤاك و موساد و سیای ئەمەریكی و چی كۆنەپەرستی ناوچەكە بوو, هەموو لە هێزو هەنگاوەكانی قاسم و شیوعیەكان زارە تروك ببون, واتا گۆڕانكاری هێزەكان نە بەهۆی باشتر بوونەوە بوو, نە بە دەست و مەقامی پارتی بوو, بگرە بە كودەتاو دەستێوەردانی وڵاتانی ناوچەكەو جیهانەوە بوو, یەكێك بوون لە دانیشتوانی ناو فارگۆنەكانی شەمەندەفەرەكەی ئەمەریكا.

پاشان كاك شاسوار دەنووسێت ” یەکێتیەکان کە لە پارتیی جیابوونەوە، لە سلێمانیی خەڵک بەردبارانی دەکردن و جێگایان نەدەبۆوە. تا دواتر لە بەکرەجۆ و لە پاڵ حکومەتی عێراقیی جێگیر بوون. بەڵام سەردەمانێک لە سەرەتای ساڵانی هەشتاکان یەکێتیی هەموو کوردستانی لەژێر رکێفدا بوو، شەری لەگەڵ ئێران، عێراق، بەرەی جود (پارتیی و شیوعیی و سۆسیالیست)، پاسۆک و هەمواندا دەکرد و بەو هەموو وڵات و حیزبەوە دەرەقەتی یەکێتیی نەدەهاتن، تا حکومەتی عێراق ناچاربوو لە ساڵی 1984 مفاوەزاتی لەگەڵ بکات.

“, لەمەشدا كاك شاسوار زانیاریەكەی رێك نییە, لێ لەبەر ئەوەی ئەندامانی پارتەكەی هەموو نەوەی نوێن و كوڕی ئەو رۆژانە نین تێدەپەڕێت بە سەریاندا, بە تایبەتیش مێژووی كورد وەك خۆی بە جوانی و دڕندەییەوە نەخراوەتە گوگڵەوە, جەلالیەكان كە جیابونەوە یەكسەر لە بەكرە جۆ جێگیر بوون, نەك بە بەرد بارانكردن لە سلێمانییەوە راونرابێتن بۆ بەكرەجۆ, ینك لە ساڵی 1983 مفاوەزاتی كرد نەك ساڵی 1984, كە گەشەشی كرد چونكە خاوەندی مامە ریشەو ئارام و پشت ئاشان و مفاوەزاتی 1983 بوو, خاوەند هێزی پشتیوان لە رۆژهەڵات و هێنانی پاسدارو لێدانی نەوتەكەی كەركووك و گرتنی هەڵەبجە و شەڕی سەرسوڕهێنەری تەقتەق و سەری رەش بوو, تۆش ئەگەر توانیت وەك تاڵەبانی هەموو جیاوازییەكان كۆبكەیتەوە, خەونەكە دەبێتە راستی .

هەموو ئەم نمونانەی كاك شاسوار بۆ ئەوەیە وەك دەڵێت ” لەبری ئەوەی بە قۆشمە و پێکەنینەوە لەوە بڕوانین کە جوڵانەوەیەکی سیاسیین و گوایە بجوکین و چەند پەرلەمانتارێکمان هەیە، لەبری ئەوە پێویستە سەرنجمان لەسەر ئەوەبێ لەگەڵ ئەم چەند گەنجەدا چۆن ئەو هەموو حیزبەمان ئیحراج کردووە و نمونەیەکی جوان و جیاوازمان پێشکەشکردوە لە خۆنەویستی و رەتکردنەوەی ئیمتیازات و بەرژەوەندی و هەروەها دروستکردنی کێبڕکێ،لەکاتێکدا ئێمە دوو ساڵە کاری سیاسی دەکەین و ئەوان زیاتر لە ٥٠ ساڵە لە کایەکەدا بونیان هەیە و گوایە سیاسەت دەکەن.

“, هەموو كارێكی باش باشە, رەتكردنەوەی خانەنشینی پلە باڵاش بە ئیمتیاز باشە ئەگەر موچە زەبلاحەكەی ئەمڕۆشی لە گەڵدا بێت باشتریش دەبێت , وەلێ لەوانە باشتریش دەبوو ئەم هەنگاوە لە موچەی خانەنشینیەكەی سروە خانەوە دەستی پێبكردایە نەك ئەو گەنجانەی لە رودا داماون, ئەگەر واز هێنان لە ئابوونەوەی پەرلەمانتارانی بەغا حەیاتەكەی لیستەكەشتی لە گەڵدا بوایە ئەوا لە خۆشیدا دەكەوتینە سەما, ئەمە بۆخۆی خەونێكی جوان خەیاڵدانێكی ئەفسوناوی دەبوو.

http://www.awene.com/article?no=8475&auther=1351

راپۆرتی ئۆكسفامی ساڵی 2019 ” ئۆكسفام تۆڕی رێكخراوە خێرخوازییەكانە بۆ كەمكردنەوەی هەژاری لە ساڵی 1942 لە بەریتانیا دامەزراوە ” كە رۆژێك پێش دەستپێكردنی دانیشتنەكانی دافوس بڵاو كرایەوە واتا لە 21ی جەنیوەری 2019, ئاگری بەردا لە جەستەی كۆبونەوەكە, ئەوەی ئەمساڵیس تەزاندی, ساڵ لە دوای ساڵ راپۆرتەكان كاریگەر تر دەبن, ئەو ئامارانە كە تەنها دڵۆپێكن لە ئۆقیانووسی نا دادپەروەرییەكانی سستەمی سەرمایەداری, بەهۆی هاوكێشەیەكی زۆر ساناوە, رۆژ لە دوای رۆژ هەژاران هەژارترو دەوڵەمەندان دەوڵەمەندتر دەبن لە سایەی ئەم سستەمە , راپۆرتەكان هەرچەندە سەرنج هەیە لەسەریان, بەهۆی زیادەڕۆیی ئۆكسفامەوە نا, بەڵكە بەهۆی نەبوونی راپۆرتی وڵاتانەوە لەسەر سامان و داهاتی تاك, بەهۆی ئەوەی هێشتا ناتوانێت نا رەواییەكانی سستەمی سەرمایەداری وەك هەیە دەربخات و ببێتە ئاوێنەی واقعی كۆمەڵایەتی سیاسی ئێستای جیهان, زۆر مرۆڤ لە كونجی و كەلەبەری جیهان پەراوێزخراون ئامارەكان ئاگایان لێی نییە, پارساڵ سەروەت و سامانی تەنها 26 كەس لە ملیاردێرەكانی جیهان , هاوتابوو بە سەروەت و سامانی 3800 ملیۆن كەسی هەرە هەژاری جیهان , واتا نیوەی ژمارەی دانیشتوانی جیهان, كە لە 2018ەدا سەروەت و سامانی 42 ملیاردێر یەكسان بوو بە سەروەت و سامانی 3,8 ملیار مرۆڤی هەژار لە جیهاندا, لە ساڵی 2017ەدا ئەم ژمارەیە 61 كەس و ساڵی 2016 تەنها 86 كەس و ساڵی 2009 بریتی بوو لە 390 كەس, بەم شێوەیە دەبینین ساڵ بە ساڵ ژمارەی ملیاردێرەكان لە كەمبونەوەدان و ژمارەی هەژارە هاوتاكانیان لە بەرزبونەوەدایە, لە ساڵی 2009 ەوە ژمارەی ئەو ملیاردێرانەی سامانەكەیان هاوتایە بە داهاتی نیوە هەژارەكەی دانیشتوانی گۆی زەوی بیست جار چۆتە سەر, ئەمە گەورەترین كارەساتە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا, ئەم ئامارانە هەمووشی بە پێی راپۆرتەكانی ئۆكسفامن كە ئەویش سەرچاوەی سەرەكی لێكۆڵینەوەكانی بانكی كریدی سویس و گۆڤاری فۆربیسە كە دوو دەزگای لێكۆڵینەوەی سەرمایەدارین, راپۆرتەكانی ئۆكسفام ساڵانە گڕی گەرمای ناو هۆڵی كۆڕبەندەكەو كاردانەوەكان لە بەرامبەری بەتینتر دەكات بە بڵاوكردنەوەی ئامارەكانی , ئۆكسفام چارەسەری بۆ ئەم جەنگەڵستانە تەنها باجی زیاترو دادپەروەرانەیە, واتە هەژاران هەر لەبر رەحمەتی ملیاردێرەكان دەهێڵێتەوە, بۆ خێرو سەدەقەی دادپەروەرانە, دادپەروەری بە مانەوەی ملیاردێرەكان لێ بە تێركردنی مەمرەو مەژی هەژاران, ئەوان رەخنەیان لە مردنی لە برسانە لە سایەی سستەمی سەرمایەداری نەك هەوڵدان بۆ یەكسانی ئابووری.
ئەو 26 ملیاردێرە ی پارساڵ 17ەیان ئەمەریكی , 2 فەرەنسی , یەك مەكسیك, یەك هیندی, 3 چینی , یەك هۆنگ كۆنگ (چین) بوون لێ ئێستا ئەو هاوكێشەیە گۆڕاوە بە پێی قازانج و زەرەری ئەوان, سەری ساڵی 2019 خاوەند 1357,3 ملیار دۆلاربوون , لێ بۆ سەری ساڵی ئەمساڵ سەرمایەكەیان بە بڕی 316,3 ملیار دۆلار زیادی كرد بە رێژەی 23,3% بووە 1673,6 ملیارد دۆلار” ئامارەكە تایبەتە بە خۆم ” .

ئامارەكانی 2020ی ئۆكسفامئۆكسفام ئەگەر ئەمساڵیش بە پێوەری ساڵانی رابردوو ئامارەكانی بڵاو بكردایەتەوە, ئەوا ژمارەی ئەم ملیاردێرانەی كە سامانەكەیان هاوتا دەبوو بە داهاتی نیوەی دانیشتوانی هەرە هەژاری جیهان لە نێوان 16 بۆ 19 ە دەبوو, بەمەش ترس و موچڕكی زیاتری بڵاو دەكردەوە بە جیهاندا, جەوی دافۆسییەكانی زیاتر تێك دەدا, زیاتر هەستیا دەكرد ئەوانن سەرچاوەی دڕندەییەكان.
بەڵام ئامارەكانی ئەمساڵیشی دیسان هەر بارمۆمەتری قینی لە سستەمی سەرمایەداری بەرز كردەوە , رایگەیاند:سامانی ملیاردێرەكانی جیهان كە ئێستا ژمارەیان 2153 كەسن” پارساڵ بەهۆی قەیرانی ئابوری و هەڵكشان و داكشانی بازاڕی بازاڕی دراو و پشكەوە 55 كەسیان لە لیستەكە چونە دەرەوە”, هاوتایە بە سامانی 60%ی دانیشتوانی جیهان, كە 4,6 ملیار كەسن, وە سامانی 1%ی هەرە دەوڵەمەندەكانی جیهان هاوتایە بە دووجاری سەروەت وسامانی 92%ی سەرجەم هاووڵاتیانی جیهان, هاوكات سامانی 22 پیاوی هەرە دەوڵەمەندی جیهان هاوتایە بە سامانی هەموو ژنانی كیشوەری ئەفریقا, كە زیاترە لە 600 ملیۆن كەس.هەر بە پێی ئاماری ئەمساڵی دافۆس بێت , ژنان رۆژنە 12 ملیار كاتژمێر كاری خۆراِیی دەكەن, كە ساڵانە بایی 11 ترلیۆن دۆلارە , كە دەكاتە 12,6%ی بەرهەمی نەتەوەیی جیهانی.

چارەسەرییەكانی ئۆكسفام

ئۆكسفام رێگ گرتن لە هەڵاتن لە دانی باج و بەرزكردنەوەی كرێی كرێكاران و سنور دانان بۆ موچەو داهاتی بەڕێوەبەری راپەراندنی كۆمپانیاكان بە رێگا چارەی گونجاو دەزانێت بۆ رێگا گرتن لە بەرز بونەوەی نا یەكسانی, نەك هەڵوەشاندنەوەی خاوەندارێتی تایبەتی, وەلێ كاتێك ترمپ دەبێتە حاكمی جیهان, پێشنیارەكەی بستێك بڕ ناكات, چونكە حكومەت و چین و كۆمپانیا بونەتە یەك دەستگاو لە خزمەت یەكتر كاردەكەن, ئەمڕۆ لە جیهاندا لە رێگای پارتە راستگەراكان و بە بەهانەی راكێشانی سەرمایەگوزاری بیانی و هەڵنەهاتنی سەرمایەی ناوخۆیی هەڵمەتی توند بۆ كەمكردنەوەی باج هەیە لەسەر سەرمایەداران, 50 ساڵە ئەم حكایەتە روو لە دافوس و دافوسچییە هێقە ئاڵتونییەكان دەڵێنەوە, نەیتوانی بە نیو ئەندازەی راپەڕینی ئێلەگ زەردەكان فەرەنساو دەمامك دارەكانی شیلی كاریگەری دابنێت و تەخت و تاراجێك بلەرزێنێت, ئەدی كاتێك لە بری راپۆرتە ساڵانەكان پرۆلیتاریاو بریكاریای جیهانی قسەی خۆیان بكەن و شەڕی هێقە رەنگاو رەنگەكان بێتە ناو باریكاردو سەر شەقامەكان چی رودەدات؟.
بە پێچەوانەی ویستی ئۆكسفامەكان, باج لە ساڵی 1970دا بە رێژەی 62% بوو, بۆ 38% كەمبوەوە لە ساڵی 2013, لە وڵاتانی تازە گەشەكردوو 28% و لە وڵاتێكی وەك بەرازیل 10% ەیە.دەوڵەمەندەكانیش نەك رێژەی باجیان بۆ كەمكراوەتەوە, بگرە 7600 ملیار دلاریان لە 2500 شوێنی جیهان لە باج شاردۆتەوە, بەشێوەی گشتی ئێستا دەوڵەمەندەكان و كۆمپانیاكان باجی كەمتر دە دەن وەك لەوكات, بگرە بە كۆمەڵ وڵاتان بڕیار لەسەر كەمكردنەوەی باج دەدەن, كەواتا دافوس و ئۆكسفامەكان 50 ساڵە چی دەكەن و چ بەرهەمێك دەدورنەوە .
زیاد بوونی ژمارەی دەوڵەمەندەكان نیشانەی پێشكەوتنی ئابوری نییە, بەڵكە نیشانەی شكستی سستەمە كە ناتوانێت پارسەنگ رابگرێت و بەرئەنجامی گەشەی ئابووری دادپەروەرانە لە نێوان مرۆڤەكان لە جیهان دابەش بكات, نەك وەك سیاسییەكانی كوردستان پێیان وابوو بوونی هەزاران ملیۆنێر و 30 ملیاردێر نیشانەی پێشكەوتنی كوردستانە.لە كاتێكدا 3,8 ملیار كەس هیچیان بەر نەكەوت لە نیعمەتی گەشەی ئابوری جیهان بگرە قازانج سەری مایەشی خواردووە,تەنانەت كریستین لاغارد بەڕێوەبەری پارساڵی سندوقی دراوی جیهانی و ئێستای بانكی ئەوروپی وتی”لە 15 وڵاتی جیهانی سێیەم داهاتی تاك دابەزیوە”كەچی لە لایەكی ترەوە 27%ی گەشەی جیهان دەوڵەمەندەكان دەیبەن . ساڵی 2009 ژمارەی ملیاردێرەكان 793 كەس بوو, كۆتایی 2019 گەیشتە 2153 كەس , سەرمایەكەشیان گەیشتە 8,7 ترلیۆن دۆلار.

گەڕان بە دوای مرۆڤایەتی بوون لە سەرمایەاریدا محاڵە, لێ لێرە پەنجا ساڵە ئۆلیگارشیەكان جیهان چیاكانی ئەڵپ بە دوایدا تەی دەكەن, وەلێ نەگەیشتن پێی وەك جیهانی دیلمۆن و بەهەشتی عەدەن, ئایا دافوس نوسخەیەكی باشتری سەرمایەداری پێیەبۆ مرۆڤایەتی ؟, ئەم گەڕانەش لە ناچارییەوەیە , چونكە ئۆلیگارشییەكان هەستە كەن بەهۆی نایەكسانییەكەوە ئابلوقە دراون لە جیهان, ناڕەزایەتییەكان رۆژو ساڵ لە دوای ساڵ رێكخراوترو رادیكاڵترو فراوانتر دەبن, ئەوانیش چارەسەریان تا ئێستا بۆ ئەم نەخۆشیە كوشندەییە نەدۆزیوەتەوە, كۆڕبەندی دەوڵەمەندانی جیهان, رێكخەرانی ئەم سێركە گەورەیەی سەرمایەداری جیهانی , لەم نمایشە گاڵتە جاڕییەیاندا كە نوخبەی سەرمایەداری جیهانی بەشدارن تیایدا قسەو باس لەسەر داهاتووی ئەستێرەكەمان دەكەن, گفتوگۆ لەسەر چاككردنی سستەمی سەرمایەداری و درێژە دان بەو سستەمە دەكەن,قسە لەسەر سفرەی بەردەست و جێگای خەوتن و هەوای ناو سییەكانمان دەكەن, دافوس شوێنی یەكتر بینینی ئەوانەی هۆكاری كێشەكانی نایەكسانی پیسی ژینگەو شەڕن, لەم پەنجا ساڵە ژمارەی دانیشتوان لە 3,7 ملیۆنەوە بۆ 7,7 ملیۆن زیادی كرد, ژمارەی ملیاردێرەكان سەدان جار زیادی كرد, بۆ یەكەمجار لە مێژوودا 3 ملیاردێری خاوەند زیاتر لە سەت ملیار دۆلار هەیە لە جیهان, بەفری گرینلاند توایەوە , ئەمان هێشتا حەكایەتەكانی رابردوو دوبارە دەكەنەوە, تەنانەت بەخششەكانی گیتس و بافێت و 200 لە هەرە دەوڵەمەندەكانی ئەمەریكا هیچی لە دەردو بەڵاكانی سەرمایەداری وەك زەكاتەكەی لە مەڕ خۆمان چارەسەر نەكرد, بگرە قەیرانەكان توندتر بونەوە,گیتس وێڕای بەخششەكانی لە دەیەی رابردو كە گەیشتە 45 ملیار دۆلار, كەچی 60 ملیار دۆلار قازانجی كردووە سەرمایەكەی بووە بە 113 ملیار دۆلار, وارن یافتیش بەخششترین سەرمایەداری جیهانە سەرمایەكەی 38 ملیار لە 10 ساڵی رابردوو زیادی كردوە بووە بە 89 ملیار دۆلار, هەرچەندە لەو ماوەیەدا 27,54 ملیار دۆلار بەخششی كردووە.
پەنجا ساڵە ئۆلیگارشییەكان جیهان لەم دافوسە كۆدەبنەوە, باسی چارەسەركردنی كێشەكانی مرۆڤایەتی دەكەن, كەچی ساڵ لە دوای ساڵ بە سەرمایەی زیاترەوە دێنەوە, لەولاوە نایەكسانی قولترو ژینگە پیستر و شەڕەكان ماڵوێرانكەرتر دەبن, ناوێرن پەنجە بخەنە سەر سەرچاوەی كێشەكان و گوێ لە بیستنی چارەسەرە راستەقینەكان بگرن.
لە كۆڕبەندی پەنجاهەمینی داڤوس, بە بەشداری 2821 كەس لە 118 وڵاتەوە, 20 ی مانگ دەستی بەكارەكانی كرد, كە تەنها 24%یان لە ژنان پێك هاتبوون, لە ناویاندا 53 سەرۆكی وڵاتان هەیە, هاوكات 1680 سەرمایەاری زەبلاح هەن, كە 1052یان لە ئەوروپای رۆژئاوا, 740 لە ئەمەریكای باكور, 296 ئاسیاو ئۆقیانوسی ئارام, 220 رۆژهەڵاتی ناوەڕاست, 145 باشوری ئاسیا, 113 ئەمەریكای لاتین, 110 ئەفریقا, 103 رۆژهەڵات و ناوەڕاستی ئەوروپا, ئەسترلاسیا 42 كەس بەشداری دەكەن , بەشێوەی گشتی نوێنەرایەتی ئۆلیگارشییەكانی جیهان و لە ناویشیاندا وڵاتانی دەوڵەمەندی جیهان دەكەن.

لە 20ی ئەم مانگەوە 2821 كەسە لە دەستە بژێری سیاسی و ئابووری جیهانی لە دافوس وەك 50 ساڵی رابردوو كۆبونەتەوە بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی سستەمی سەرمایەداری, ئەو كێشانەی تا ئێستا بەشداربووان بەشێوەی جدی قامكیان لەسەری دانەناوە, یان نایانەوێت نەخۆشییە راستەقینەكە دیاریبكەن, بۆیە چارەسەرەكەشیان تا هەنووكە نەدۆزیوەتەوە, رۆژ لە دوای رۆژ جار لە دوای جار قەیرانەكانی توندتر دەبێتەوە, جار لە دوای جار بە قەیرانی زیاترەوە دێنەوە بۆ كۆبونەوەكان, دافوس وەك چارەسەری كیمیاوی نەخۆشی شێرپەنجەی لێ هاتووە.
كۆڕبەندی دافوس دەسەڵاتێكی شاراوەی هەیە, ئەجندای بازاڕەكان دیاریی دە كات بۆ رزگار بوون لە قەیران, لە راستیدا نەك قەیرانی هەژاری و نا یەكسانی و ژینگە و جیاوازی جێندەری چارەسەر ناكات وەك ئیدعای دەكەن, بگرە قولی دەكاتەوە, چونكە كۆبونەوەكە خودی خۆی بۆ رزگاركردنی سستەمی سەرمایەدارییە لە قەیرانەكان كە سەرچاوەی ئەو دەردو مەینەت و كێشانەن كە ئاماژەیان پێ دەكاتدابەزینی رێژەی گەشەی ئابووری جیهان بۆ 2,4% بە تایبەتیش ئابووری چین بۆ 6,1% كە 30%ی گەشەی ئابووری جیهان بەرهەم دەهێنێت, دابەزینی رێژەی گەشەی بارگانی جیهانی بۆ نزیك 1,5% و زیادبوونی نایەكسانی ئابووری گەیشتۆتە ترۆپك , مەترسی ژینگە, ئاڵۆزی سیاسی و بەربڵاوبوونی ناڕەزایەتییەكان كە شێوازی جیهانیان بەخۆوە گرتووە , زیرەكی دەستكرد و باڵادەستی چین تیایدا و مەترسییەكانی و بەكارهێنانی لە بواری سەربازیدا, شەڕی بازرگانی و بەدەسەڵات گەیشتنی حكومەتە راستگەرا پۆپۆلیستەكان و تەشەنە كردنی ئایدیای ئابووری ناسیۆنالستی ….. گەشەی خەباتی چینایەتی , …. ئەمانەو زۆر كێشەی دیكەی بەرۆكی بە دافوسچییەكان گرتووە.
داڤۆس دەزگایەكە كاری پاراستنی سستەمی جیهانە لە بەرژەوەندی دەسەڵاتی ملیاردێرو كۆمپانیا فرە نەتەوەییەكان, بۆیە ناتوانێت دەست بۆ كرۆكی كێشەی پرۆلیتاریا و بریكاریا ببات كە كێشەی نایەكسانیە, وەلێ كاتێكی گونجاوە بۆ ژوانی پیاوانی سیاسەت و پیاوانی ۆڵستریت و كۆمپانیا زەبلاحەكان, لە دوری ژاوە ژاوی راگەیاندنەكان بە ئارامی گوێ بۆ دەردە دڵی یەكتر بگرن و سەفقاتی ئابووری زەبلاح واژۆ بكەن.
جیاوازی چینایەتی ئەمڕۆ لەهەموو كات و ساتێكی نیو سەدەی رابردوو زیاتر بۆتە كێشەی مرۆڤایتی لە بەشێكی زۆری جیهاندا, رۆژ لە دوای رۆژ ئەم جیاوازییە لە بەرزبونەوەدایە, شۆرشی پیشەسازی چوارو ” زیرەكی دەستكرد” زیاتر بەرەو هەڵكشانی دەبات, راپۆرتە ساڵانەكانی ئۆكسفام و مشتومڕەكانی دافوس بونەتە تیرمۆمەتری سەرمایەداری جیهانی, لە رێگەیەوە دەتوانین لە ئەحواڵیان بزانین و ئاگداری گیرفان و قازانج و ترس و دڵەراوكێكانیان ببین, ئەوان جار جارە لە كەناڵەكانی خۆیانەوە باسی خزمەتی مرۆڤ و دادپەروەری و پاراستنی ژینگەو نەخوێندەواری و نەخۆشی دەكەن, وەلێ ساڵ لە دوای ساڵ سفری پارەكانیان زیاد دەكات و دەبنە سەرچاوەی زیادبونی نایەكسانی لە جیهاندا, ئەو دەستەبژێرە كە باسی چارەسەر دەكەن, بۆ خۆیان سەرچاوەی كێشەكانی ئەمڕۆی مرۆڤایەتین, بەناوی مافی داهێنانەوە سەرچاوەی گرانی دەرمان و نەخۆشی بەردەوام و پیسی ژینگەو تاڵان كردنی رەنجی كارو سامانی سەر زەمینی ژێر زەمینی ئەم گەردونەن.
50ساڵە سەرمایەدارانی جیهان لێرە لەم دافوسە بچكۆلانەیە, لە پەنای چیای ئەڵپ و لەناو بەفری ئەم شارە رەنگینە لە هۆڵ و ژورە گەرمەكانەوە,كرێی شەوە خەوێكیان 5000 دۆلارە, كە داهاتی 20 ساڵی هاووڵاتییەكی باشووری سودانە كۆدەبنەوە, سیاسەتێكی رەش لەو شارە سپییەوە بۆ جیهان دادەڕێژن, كۆدەبنەوە بۆ باسكردنی كێشەكانیان و لە رێگرییەكانی بەردەم كەڵەكەكردنی سەرمایەو دەرباز بوون لە قەیرانەكان , ساڵ لە دوای ساڵ بە پارەی زیاترو خانوی گەورەتر و كەشتی جوانترو هاوسەری گەنجتر و ئۆتۆمۆبیلی مۆدێل باڵاترەوە دەگەڕێنەوە بۆ ئەم بەهەشتە زستانیە, بە ئۆتۆمۆبێل و فڕۆكە تایبەتەكانیان ژینگەی ئەم هەوارە كوێستانیەش وەك وڵاتەكان لەمەڕ خۆیان وێرانە كەن, كەچی بەردەوام باسی قەیرانیش دەكەن, وەلێ هەر غەمبارن و ناڕازین لە بەش و دەسەڵاتیان, شەوە دەنە دەم رۆژەوە بۆ كۆكردنەوەی زیاتر, كەچی باسی دادپەروەریش هەمیشە لەسەر زاریانە, لە هەر 5 دۆلاری ئەم جیهانە 4ی لە گیرفانی ئەماندایە, كەچی مستەری ملیاردێر لە گەڵ ملیاردێردا گفتوگۆی ژیانی كرێكاران دەكەن, بە بێ بەشداری نوێنەری سەدان ملیۆن كەس ئەوانەی رۆژانە بە كەمتر لە پارەی سەندەویجێكی مەكدۆناڵدێك ژیان بەسەرە بەن كە كەمتر 1,9 دۆلارە , باسی لانی كەمی كرێ و نا یەكسانی و كارە خێرخوازییەكانیان دەكەن, بە وتەی خۆیان كێشەی هەژاری چارەسەر دەكەن, هەرچەندە ئەوەی هەیانە زۆر زۆر زیاترە لە نرخی چارەسەری هەژاری, نەخوێندەواری, نەخۆشی, كێشە كۆمەڵایەتییەكان, چارەسەری ژینگە, جێندەر…… كێشەی ئاو و تەوالێت و پیسی ژینگە و مردنی ژنان و ……دەیان دەردو ئافات كە سستەمەكەیان سەرچاوەین لە جیهاندا, وەلێ هەر حەكایەتی لەسەر گەرمە كەن كەچی لەو رۆژەی كۆڕبەندی دافوس دامەزراوە, جیهان بەرەو خراپتر دەڕوات و كێشەكان گەورەتر دەبن, جیاوازییەكان زۆرتر, هاوكات رۆژ لە دوای رۆژ بەشداربوانی دەوڵەمەندتر دەبن, لە پاڵیا ماوە ماوە بە نەخشە كونجێكی جیهان دە كەنە جهەنەم بۆ ئەوەی جهەنەمەكان دیكەی پێ جوانتر بكەن و چەكەكانیانی پێ تاقی بكەنەوە, بازاڕی پێ گەرمتر بكەن, لە پاڵیا چنگە دانێك بۆ خەڵكەكە بەناوی خێرخوازییەوە رۆكەنە سەر زەوییەكان.
كۆڕبەندی دافۆس كۆبونەوەی دەستبژێری سیاسی و ئابوری جیهان و ملیاردێرەكان و بەڕێوەبەری بانكەكان و سیاسەتمەدارانی سەرمایەدارییە, زۆریان ملیاردێرن, سەرۆكی 1680 كۆمپانیا بەشداری دەكەن, سەرمایەی كۆمپانیاكانیان لە 5 ملیار كەمتر نییە,هەندێكیشیان سەركردەی ملیاردێرن, هەشیانە دەڵاڵی ملیاردێرەكانن, دەسەڵاتداران و سەرمایەدارانی دافوس كلكیان پێكەوە گرێ داوە, ئێستا زیاتر لە هەر كاتێك ئاشكرایە دەسەڵاتداران بەرژەوەندی سەرمایەداران دەپارێزن, فاقی تەنافی سستەمی سەرمایەدارین, تەنها ئامرازێكن بۆ شەرعیەت دان بە تاڵانیەكان لە جیهاندا بۆ سستەمی سەرمایەداری, بەشێكی دیكەشیان بەڕێوەبەری راپەڕاندنی كۆمپانیاكانن كە موچەكانیان سەدان جاری كارمەندانی ناو دەزگاكەی خۆیانە وێڕای بەخششەكان و وەرگرتنی پشكەكان” لە هیندستان 0,35 رۆژ بەسە بۆ ئەوەی بەڕێوەبەرێكی راپەڕاندنی كۆمپانیایەك كار بكات, بۆ ئەوەی موچەی ساڵێكی كرێكارێكی ئاسایی وەربگرێت , لە ئەمەریكا 1,56 رۆژ , لە مەكدۆناڵد كرێكارێك پێویستە 3101 ساڵ كار بكات تا موچەی ساڵێكی بەڕێوەبەرێی راپەڕاندن وەربگرێت”,بەڕێوەبەری راپەراندنی كۆمپیانیا ئەمەریكیەكان كە لە ساڵی 1965 دا 65 جاری كرێكارێكی ئاسایان وەردەگرت, لە ساڵی 1989 بەرزبوەوە بۆ 58 جار, لە ساڵی 2009 ەدا گەیشتە 200 جار , ئەمساڵ كە بەشداری دەكەنەوە كرێكانیان 312 جاری كرێكارێكی ئاسایی ئەمەریكییە, بە پێی عەقلیەتی بەشداربووانی كۆڕبەندەكەش بێت ژمارەكە زۆر ئاساییە, ئەوان زیرەك و داهێنەرو جێنتەڵ مانن و شایستەی ئەو موچەیەو ئیمتیازاتەن.
كۆڕبەندەكە وێڕای ئەوەی زوڵمی ژێندەری تێدایە, كە ژنان تەنها 24%ی بەشداربوانن, هاوكات هەموو ئەفریقا 110 كەس و ئەمەریكای لاتینیش 113 كەس و باشووری ئاسیا 145 كەس بەشداری تێدا دەكەن, نزیك بە 63,5%ی بەشداربووان هاووڵاتی ئەوروپای رۆژئاواو ئەمەریكا و كەنەدان, جگە لە ئوسترالیاو نیوزلەنداو ژاپۆن و .. واتا كۆڕبەندی رۆژئاوایە نەك جیهان.
هەر یەكە لە بەشداربووان 60 هەزار دۆلاری خۆیان دەدەن بۆ بەشداریكردن” جگە لەوانەی بانگ دەكرێن وەك سەرۆك حكومەت و دەوڵەتەكان, یان پێشكەشكەرانی توێژینەوەكان”,كە هاوتایە بەكاركردنی 75 ساڵی كرێكارێكی هیندی و بەنگەلادشی و كەمبۆدی و دەیان وڵاتی دی, ئابوونەوەی كۆمپانیا زەبلاحەكانیش بە ئەندازەی هەزار ساڵ زیاتری كرێیانە, لەم دیدارەی نێوان سەرمایەداران و دەسەڵاتداران, ئاسایشی ئەم نوخبە دەسەڵاتدارە راستەقینەی جیهان هەزاران چەكداری سویسری دەیان پارێزێت,شارۆچكەیەك فڕینی ئاسمانی و خۆپیشاندانی سەر زەوی تێدا قەدەغە دەكرێت لە رۆژانی كۆڕبەندەكە, پلۆتۆقراتەكان كە باسی دیموكراسی دەكەن, دیموكراسی و ناڕەزایەتی یاساغە كەن, هەرچەندە بریار وایە دیموكراسی راستەوخۆكەی سیوسرا نموونەیی بێت لە جیهان, بە ناچاری نەیارانی سەرمایەداری لە دورەوە خۆپیشاندان لە دژیان ئەنجام دە دەن, ئەوان حەز بە بیستنی ژاوە ژاوی نەیارانی سەرمایەداری ناكەن, هەرچەندیشە گوایە گفتوگۆكانیان بۆ چارەسەركردنی كێشەی هەژارییە, وەلێ ناشیانەوێت راستەوخۆ گوێبیستی داخوزی هەژاران بن, نە لەناو كۆنگرە و نە لە دەرەوەی كۆڕبەندەكە.
ستیف بانون راوێژكاری راستگەرای دەركراوی ترەمپ, یەكێك لە مۆرە گرنگەكانی راستیزم و ئابووری نەتەوەیی لە جیهان, ئەگەر هیچ وتەو وشەیەكی راست نەبووبێت تا هەنووكە, ئەو وتەیەی راست بوو كە لە ساڵی 2014 وتی” كرێكارانی جیهان بێزار بوون بڕیار لە گروپێك لە دافوس وەربگرن”, لە راستیدا هەموو بڕیارەكانی جیهان لە چەند كۆڕو كۆبونەوەیەكی واوە وەردەگرترێت, وەلێ رو لە كرێكاران نییە بڕیارەكان رو لە سەرمایەدارانە بۆ چۆنیەتی بەرەو روبونەوەی كرێكاران.
پاپا فرانسیسیش بێزاری خۆی لە بەرز بونەوەی جیاوازی چینایەتی بۆ بەشدارانی دافۆس دەربڕی, وەلێ بێزاریەكەی نابێتە جێگای پێشوازی بەشداربووان بە ئاستی دابەزاندنی باج لە لایەن ترامپەوە لە ساڵی 2018ەدا لە 35% ەوە بۆ 21%, ملیاردێرەكان سوپاسی ترامپیان كرد بۆ كەمكردنەوەی باج, لە نەیاری ترامپەوە بونە دۆستی نزیكی, هەواڵی ئەم مزگێنیەی حاكمە ملیاردێرەكە خۆشی بڕیاری ساڵ و دەیە بو بۆیان,بۆیە ئەمساڵ بە گیرفانی پڕترەوە پێشوازیان لە ترامپ كرد, ئەوان مردون بۆ سیاسەتی ئابوری ترامپ چونكە دەربڕی بەرژەوەندییە چینایەتییەكانیانە, بەڵام نەیاری سیاسەتین كە زیان بە بەرژەوەندیەكانیان دەگەیەنێت و ناشرینیان دەكات , پێچەوانەی ئۆباما دژ بە بڕیارە ئابوریەكانی بوون شەیدای سیاسەتەكەی بوون, ئەوەبوو ساڵی 2018 بووە ساڵی قازانجی زیاتری سەرمایەداران و بەرز بوونەوەی بازاڕی پشك و دراو, ساڵی خێرو بەرەكەت بوو بۆ سەرمایەداران بە گشتی وە ئەمەریكا بە تایبەتی.
لە كاتێكدا جیهان لە چونە ناو قۆناغی تەڵەی سۆسیدیدیس دایە, شەڕی بازرگانی ئەمەریكاو چین لە قۆناغی ئاگربەستدایە, بەوەی سەركردایەتی جیهانی ئاڵوگۆڕی پێبكرێت, چین لە دەرگای هاتنە ژورەوەدایە و ئەمەریكاش نازانێت چۆن پاشەكشەی پێبكات, ئاشتی یان شەڕ, هەرچەندە لە سەدەی رابردوو تەڵە سۆسیدیدیسسەكان بە ئارامی رۆیشتوونە, بەریتانیا بە ئارامی جێی هێشت بۆ ئەمەریكی و سۆڤیەتییەكان, سۆڤیەتیش بۆ ئەمەریكای بێ قڕە چۆڵی كرد, پڕۆژە زەبلاحەكانی مێد ئین چاینەی 2025 و پشتێن و رێگا و گەیشتن بە بەشی تاریكی سەر مانگ و گەشەسەندنەكانی كۆمپانیاكانی هەواوی و عەلی بای و شیاومی و ….. و گەشەی پیشەسازی زیرەك و راگەیاندنی هەر رۆژەی داهێنانێك لە بواری پیشەسای زیرەك و سەربازی و گەیاندن بەتایبەت جی 5 و كاركردن لەسەر جی 6, سەركردایەتیكردنی تۆڕی پەیوەندیجی 5 لە جیهاندا, كە جیهان لە دەیەی داهاتوودا دەگۆڕێت, ئەمەریكای خستۆتە ناو تارمایی تاڵی گومانی تەڵەی سۆسیدیدیسەوە, ترسی لە دەستدانی سەركردایەتی جیهانی دایگرتووە, بەوەی وەك پۆتین وتەنی ئەوەی سەركردایەتی پێشەسازی زیرەك بكات سەركردایەتی داهاتووی جیهان دەكات, لەم كاتەدا جیهان خەریكی چین و ئەمەریكایە و ململانێكانیان هەمووانی بە خۆیەوە خەریك كردووە لەسەر سەركردایەتی شۆڕشی 4ی پیشەسازی, لە لایەكی دیكەوە ساڵی 2019 ساڵی خۆپیشاندانە گەورەكانی جیهان , ساڵی زیاتر بوونی قەڵشتی جیاوازی داهات كۆمەڵگاكان بوو.
جیهان بەهۆی جی 5 و زیرەكی دەستكردەوە لە بەردەم ئاڵوگۆڕی هێزەكانە, لە نێوان براوەی نوێ و دۆڕاوی نوێ, وڵاتان, كۆمپانیاكان, كۆنە بەناو بانگەكانی وەك كۆداك و وڵاتانی وەك بەریتانیا و فەرەنسا دەڕۆن, ئەپڵ و ئەمازۆن و مایكرۆسۆفت و عەلی بابا و هەواوی و چین و هیند و بەرازیل دێن, عەولەمە لە پاشە كشەدایە, ناسیۆنالیزمی ئابووری لە پەرەسەندندایە, سەرمایەگوزاری لە كەرتە پێشكەوتووەكانی پیشەسازی بەربەست لەبەردەمی دروست كراوە, شەڕی بازرگانی لە نەشونمادایە, متمانە بە حكومەتەكان نەماوە یان لە كەمبونەوەی بەردەوامدایە, بە پێی راپرسی ئەدلمان ترێست, دانیشتوانی 20 وڵات لە كۆی 28 وڵات كە راپرسی تێدا كراوە متمانەیان بە حكومەتەكانیان نەماوە, متمانە بە سەرمایەداری تەنانەت لە وڵاتێكی وەك ئەمەریكاش لاواز بووە, بە پێی راپرسی دەزگای گالوپ, كەمتر لە نیوەی گەنجانی ئەمەریكی تەمەن لە نێوان 18 بۆ 29 ساڵ هەڵوێستی باشیان هەیە لەسەر سستەمی سەرمایەداری, رێژەی گەنجان كە بە پۆزەتیف سەیری سەرمایەداری دەكەن لە 68%ەوە لە ساڵی 2010 ەوە دابەزیووە بۆ 57% لە ساڵی 2016 و بۆ 45% لە ساڵی 2018, واتا لە ماوەی 8 ساڵدا 323% متمانە بە سستەمی سەرمایەداری دابەزیووە, ئەو گەنجانەشی بە باشە سەیری سۆسیالیزم دەكەن رێژەیان گەیشتۆتە 51%, واتا لایەنگیری سۆسیالیزم 6 خاڵی زیاتر بووە لە سەرمایەداری, هەرچەندە هێشتا سەرجەم ئەمەریكیەكان بە رێژەی 56% پشتیوانی لە سستەمی سەرمایەداری دەكەن, بەڵام لەناو دیموكراتەكان و بێلایەنەكان لەسەرجەم تەمەنەكانیان 57% یان بە باشە سەیری سۆسیالزم دەكەن.
ئەمە لە كاتێكدایە سۆسیالزم لە مێژوودا لە ئەمەریكا لایەنگری نەبووە. بە سەرمایەی تەنها 119 ملیاردێرە بەشدار بووەكەی دافۆسی ئەمساڵ كە سەرمایەكەیان زاترە لە 500 ملیار دۆلار, دەتوانرێت چارەسەری كێشەی ژینگەو نەخوێندەواری و برسێتی هەنووكەی جیهان بكرێت, وەك بەنج بۆ كاتێكی دیاریكراو, بەڵام ئەوان جگە لەوەی قسەو كرداریان یەك نییە, بگرە خۆشیان لە كەمترین باجدان دەدزنەوە. لە كۆتادا دەڵێم ئایا ئەم 2821 كەسەی دافۆس دەتوانن متمانە بۆ سەرمایەداری بگەڕێننەوە لە كاتێكدا بە پێی دواین راپرسی جیهانی كە دەیان هەزار كەس بەشداری تێدا كردووە زیاتر لە 50%ی بەشداربووان باوەڕیان وایە سەرمایەداری زیانی زیاترە لە قازانج ” البحپ عن معنی الرأسمالیە-إیشان پارور¸اڵاتحاد 21-1-2020 ” .

تا ساڵی 1828 لە وڵاتی هیندستان ئەگەر پیاو بمردبایا ئەوە ژنەكەشیان بە زیندویی بە زۆر بە دەم شیوەن و گریانەوە لە گەڵ پیاوەكەدا دەسوتاند. لە میسری كۆنیشدا ئەگەر فیرعەون كە پۆستی سەرۆك بوو نەك ناوی، هەر كەسێک بمردبایە ئەوا لە گەڵ خۆیدا زێڕو زیو و شتە بە نرخەكانیان لە گۆڕەكەی دادەنا, تا لە جیهانی داهاتوودا بەكاریان بهێنێت.
ئەم جۆرە نەرێتانە باو بوونە تا ماوەیەكی زۆر، ئێستا پەرلەمان و وەزیرەكانی ئێمەش هەروا دەكەن, لە گەڵ خۆیاندا نەسریەكان و حیمایەكانیشیان كە كورو زاواو خەزور و براو برازای خۆیانن لە گەڵ خۆیاندا دوای خانەنشینیەكەیان دەیبەن, من باسی سەرۆكی هەرێم و سەرۆك وەزیران و جێگرەكانیان ناكەم ئەوانە ماڵی قارونیان هەیەو منەتیان بەو موچەو نەسریەو شتانە نییە.

لە هەموو دنیا بەم وڵاتەشەوە دادپەروەری و ئەزموون وایە خانەنشین لەسەر بنچینەی موچەی بنەڕەتی خۆی خانەنشین دەبێت, كە ئەوەی هەیە لە كوردستان زیاترە لە موچەی زیاتر لە نیوەی سەرۆكەكانی جیهان, هەرچی دەرماڵەی میوان و لیژنەو هاتوچۆیە ” سەرۆکی پەرلەمان دەرماڵەی میوانداری 4,5 ملیۆن دینارە، جێگری سەرۆکی پەرلەمان دەرماڵەی میوانداری 4 ملیۆن دینارە، سکرتێری پەرلەمان 3,350 ملیۆن دینارە، دەرماڵەی میوانداری پەر\لەمانتاران یەک 1,5 ملیۆن دینارە، دەرماڵەی هاتووچۆیان 1 ملیۆن دینارە، دەرماڵەی لیژنە 500هەزار دیناره” , ئەم دەرماڵانە پەیوەندیان بە كاتی كاركردنیانەوە هەیە لەو شوێنە, كە كار نەما ئەو نەسریەو مەترسی و موخەسەساتانە پێویستە ببڕدرێت, لەبەر ئەوەی لەبەرامبەر كارەكە بۆیان دابینكراوە, بەڵام بۆ پەرلەمانتارو وەزیر و ئەنجومەنی دادوەری لە كوردستان دوای خانەنشینین بۆنیان بەردەوام دەبێت و نابڕدرێت , میوانانەو لیژنانەو هاتوچۆیانەی خۆیان هەر وەردەگرن.
هەق وایە بۆ ئەوانەی لە دەرەوەی كوردستانن لەوێش سۆسیال وەردەگرن، خارجیانەشیان بدەنێ بۆ ئەوەی هاوكێشەكە تەواو بێت.

خاڵێكی دیكە ئەوەیە ئەم بەڕێزانەی پەرلەمان خۆیان لە باسكردنی لادەدەن موچە زەبلاحەكانی ئێستایانە , كە لە موچەی زیاتر لە نیوەی سەرۆكەكانی جیهان زیاترە نەك ئەندام پەرلەمانی ئەو وڵاتانە, ئامادەم بە فاكت بیسەلمێنم, پێویستە ئەو موچەیەش بكەوێتە چوارچێوەی چاكسازییەوەو كەمبكرێتەوە بۆ نیوە , ئەگەر موچە بەرزەكان لە شوێن خۆیان بمێنن كەواتە هیچمان نەكردووە, چونكە جیاوازی بەرزترین و كەمترین لە شوێن خۆیان ماون, با هەر قەد ببڕین, گرنگ پۆپەی سەرەوەو رەگی خوارەوەیە, دوریان لە یەكتر كەمبكرێتەوە, كە قیاسی نا دادپەروەرریەكەیە, گرنگ كەمكردنەوەی جیاوازی زۆرترین و كەمترینە, ناوەند قورسایی لەسەر بودجەو نەهێشتنی دیاردەیەكی شاز هەیە, وەلێ بۆ عەدالەت گرنگترین شت كەمكردنەوەی جیاوازی كەمترین و زۆرترینە كە موچەی سەرۆكایەتی و پلە باڵاكانە لە گەڵ كەمترین موچە لە هەرێمی كوردستان كە چاودێری خێزانییە, دەبێت ئەو جیاوازییە كەمبكررێتەوە , بۆ ئەوەی نەڵێن لە كوردستان جیاوازی موچەی پەرلەمانتارێك و كەم ئەندامێك 116 جارە.لە كۆتادا دەڵێم لە دوای سوێندی 12 پەرلەمانتارەكەی خولی پێشوەوە كە سیانیان ئێستا سەرۆكی لیستن, باوەڕم بە هیچ كەس نەماوە, بۆیە بۆ هیچ لێدوان و گفتێك ناكەومە سەما.

جاران بەعس بە نەیارەكانی خۆی دەوت تابووری پێنج, دەترسم ئێستا ئەوەی دژایەتی موچەو خانەنشینی ئەم پەرلەمانتارە سوێند خواردووانەش بكات, یان رەخنە لە پڕۆژەكەیان بگرێت بیكەنەجاشی خانەنشین بە لیوا, یان ببێتە تابووری پێنج و لایەنگری كۆماری خوازەكانی ئیسپانیاو لە گەڵ ئانارشیستەكنی كەتەلۆنیا گۆڕ ون كرێت.
كەس دژ بەوە نییە چاكسازییەكی دادپەروەرانە بكرێت وەك شەو رۆژ بانگەشەی بۆ دەكەن, دڵشاد 100 مەتر زەوی نەبێت خۆی بسوتێنێت, ئێوەش 8,5 ملیۆن دینار وەربگرن, سەرۆكەكەشمان تەنها یەكێك لە ماڵەكانی ملیۆنێك مەتر دوجار بێت, ئێمە لە گەڵ رێكخستن و چەند موچەیی ئێرەو بەغداو چی و چی نین, وەك لە گەڵ بن دیوار نین, ئاوهاش لە گەڵ بان دیوارو حەوت تەبەقەی ئاسمانیش نین, پێمان باشەو پێشتر بۆ یەكەمجار هەر ئێمە داوامان كردووە تەمەنی خانەنشینی بكرێتە 60 ساڵ لە كوردستان, بەهۆی بێكاری بەرفراوان و نەبوونی ژێرخانێكی پێشكەوتوو تا گەنجان تیایدا كار بكەن, ئەوەی هەمانە هەندێك نەوتە دەردەهێنرێت بە سەدەقەو ناوی حیزبەوە كەمێكیمان دەدرێتێ, ئەوی دیكەش بۆ خۆیان تەخشان و پەخشانی دەكەن.
ئێستاش ئێوە قچۆكەكەمان لۆ چاكسازی دەكەن بە عەمبەو بهاراتەوە, لێ لە لایەكی دیكەوە بە پێی هەمان پڕۆژەی چاكسازی ئێستا لەبەر خاتری خاترانی پەرلەمانتاران و موچە باڵاكان لانی كەمی ساڵی خانەنشینی لە كوردستان لە 50 ساڵەوە كراوە بە 45 ساڵ و 15 ساڵی خزمەت, كە هێنانەوەی سانایە بەناوی رۆژنامەنوسی, پارێزەری, پێشمەرگایەتی, چوزانم هەزارو یەك ئاین و ئۆین و فرت و فێڵیان هەیە, سجل و دەفتەر و كونیە لای خۆیانە چۆنیان دەوێت وای رێكە خەن, بەو حاڵەشەوە هێشتا زیاتر لە 56,75%ی پەرلەمانتارانی زۆر خۆشەویستی عەدالەتخوازی خولی ئێستا نایانگرێتەوە, لە نیعمەتی خانەنشینی پلە باڵا كە خەونیان بوو بێبەش دەكرێن, هەشە لە خولەكانی پێشوتر چەندین ساڵە 6 ملیۆنی خۆی موفت وەردەگریت و لە قسەی زلیش نەكەوتووە, بەوەشەوە هەنوكە هێشتا نایانگرێتەوە, ئێستا نوێنەرانی گەل بە 45 ساڵەكەش رازی نین هەوڵ هەیە كەمتری بكەنەوە بۆ 40 ساڵ, بۆ ئەوەی بەسزمانانە ئەمانیش لەو چەوراییە بێبەش نەكرێن, هەنگوین بۆ ئەوان و عەسەلیاتیش بۆ ئێمە.

لێ ئەم برادەرە عەبقەریانەی پەرلەمان لە خۆیان ناپرسن ئایا شتی وا لەم جیهانە پان و بەرینە 149 ملیۆن كیلۆمەتر دوجارییە هەیە؟؟, یان درێژە بە داهێنانە عاجباتیەكان خۆیان دەدەن لە شتە سەیرو سەمەرەكانی دەسەڵاتداریتی كوردی, پەرتووكی گینزیش ئاگای لەمانە نییە, دەنا نوێنەرایەتی دائیمی بۆ تەسجیلكردنی عاجباتییەكانتان دەكردەوە لە پاڵ پەرلەمان و حكومەتەكەتان, چونكە هەر رۆژەی داهێنانێكتان هەیە, ئەگەر داهێنانەكانتان زانستی بوایە جوڕی گۆگڵ و ئەمازۆن و تێنست و عەلی باباتان دەدا, ئازیزانم لە ئاستی جیهانیدا ناوەندی تەمەنی خانەنشینی 64,3ساڵە, وە بەهۆی ترس لە هەڵكشانی تەمەن و كەمبونەوەی هێزی كار, كە رێژەی خانەنشینان ساڵ لە دوای ساڵ زۆرترە بێت لە ئاستی جیهانیدا, بۆیە شەڕ لەسەر بەرزكردنەوەی تەمەن لە شەقامەكانی جیهان گەرمە, راست بەرزی دەكاتەوە, چەپیش داكۆكی لەوەی هەیە دەكات, نموونە ئوسترالیا ئێستا 65,5 ساڵە تەمەنی خانەنشینی لە ساڵی 2023 ەوە دەبێتە 67 ساڵ, وەلێ عاجباتیەكەی كوردستان هەموو پێكەوە داوای كەمردنەوەی تەمەنی خانەنشینی دەكەن, چەپ و راست و ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵات نییە, بیر لە هاتنی رۆبۆت, بەرز بونەوەی ناوەندی تەمەن, كەبونەوەی گەنجان, شۆڕشی پیشەسازی چوار و زیرەكی دەستكردو شتی وا ناكەنەوە, گرنگ خانەنشینیەكەی خۆی بگاتە 6 ملیۆن بە ئەندازەی 80 جاری كەمئەندامێكی بەسزمان, ئیتر دنیا دەڕما بەسەر خەڵكدا لای ئەم نوێنەرە عەدالەتخوازو دڵسۆزانەی گەل مشكل نیست.

لە توركیای دراوسێمان تەمەنی خانەنشینی لە كەرتی گشتی بۆ پیاو 60 ساڵ و بۆ ژنیش 58 ساڵە, لێ ئەوانەی 25 ساڵ خزمەتی سەربازی دەكەن , كە توركیا هەموو كات پێیەكی لەناو ئاژاوەو شەڕدایە بۆیان هەیە لە 45 ساڵی خانەنشین بن, ئەویش دوای 25 ساڵ مانەوە لە سوپا, لەوە دەرچێت كەمترین تەمەنی خانەنشینی لە ئەندەنوسیایە كە 58 ساڵە, كوەیتیش دەیەوێت ئەوەی 30 ساڵ زیاتر خزمەتی كردووە خانەنشینی بكات پێش تەمەنی 55 ساڵی, رەنگ بێت پەرلەمانەكەی ئێمەش بەرەی شەڕ بێت, یان وا حیساب كرابێت, بۆیە بەسزمانانە لەبەر ختورەو ماندو بوون و تیشكی لیزەرو دوكەڵی فسفۆر بیكەنە 40 ساڵ, لەوەتەی هەیە كە تەنها بوتڵە ئاوێك و تاكە پێڵاوێكی لێ وەشێنراوە, نەك سكود و ئاڕ پی جی و كیمیاوی و بایەلۆجی, رۆبۆتی جەنگاوەریش پێشیانی نەگرتووە, فڕۆكەی بێ فڕۆكەوانیش گیزەی نایات بەبان سەریانا, ئەوا مێگەلە كۆپتەریش باوی نەماوە.

با ئەزموونەكانمان لە سۆماڵەوە نەبێت, كە سەرۆكەكەی لەو وڵاتە قات و قڕەدا مانگانە دەفتەرێك دۆلار دەخاتە تەنگەی باخەڵی, وەك دكتۆراكانمان زۆرینەی لە دارفۆرەوەیە, نموونە لە وڵاتێكی وەك كەنەدا وەرگرن, ئەو پەرلەمانتارەی خۆی كاندید ناكاتەوەو بڕە هاوكارییەك دەكرێت تا كارێك دەدۆزێتەوە, نموونەی لە خولی رابردوو 18 كەسیان خۆیان كاندید نەكردەوە بۆ پەرلەمان, بە هەموویانەوە 1618850 دۆلاریان وەرگرت بۆ ئەوەی خۆیانی پێ بژێنن تا كارێك دەدۆزنەوە, ئەوەشی كاندیدەو دەرناچێتەوە هەمان بڕ وەردە گرێت, ئەوەی تەمەنی لە 55 ساڵ كەمتر بێت و 6 ساڵ كەمتر خزمەتی كردبێت لە پەرلەمان خانەنشین ناكرێت, خانەنشینیەكەشی لەسەر سندوقی خانەنشینییە, كە خۆی لە تەواوی تەمەنیدا بەخشیویەتی, نەوەك پارەی نەوت كە سامانی گشتی هاووڵاتیانە نەك حیزب و سەرۆكۆكە و باجی خەڵك, كە ساڵانە لەماوەی پەرلەمانتاریدا 78900 دۆلاری خستۆتە ناو سندوقەكەوە, موچەكەشی 7800 دۆلارە مانگانە لەماوەی دەستبەكار بوونی لە پەرلەماندا, لە كوردستانیش موچەی پەرلەمانتار 7500 دۆلارە, داهاتی تاك لە كەنەدا 17ەمین وڵاتە لە جیهان و 46212 دۆلارە لە ساڵێكدا, عێراقیش 93 یەمینەو داهاتی تاك لە ساڵێك تیایدا 5738 دۆلارە, واتا یەك بە 8 بۆ 9 یە, بۆیە هێزی كڕینی موچەی پەرلەمانتاری كوردستان چەندین جاری كەنەدایە ئەگەر 8 بۆ 9 جارەكە نەبێت, بۆیە ئێوە لە گەڵ وان ژیانتان ئەرزو ئاسمانە های لایڤ, بۆ ئاگاداریشتان هەموو هاووڵاتیەك پێش ئەوەی بگات بە پەرلەمان لە كەنەدا پێشتر بە درێژایی تەمەنی دوای خوێندن یان هاوكات لە گەڵیدا كاری كردووەو باجی داوەو پارەی رشاندۆتە ناوو سندوقی خانەنشینیەوە, وەك منداڵی سەركردەكانی ئێمە لە دایك بوونەوە لە ناوچەوانی پۆستیشی وەك تەمەن و قەزاو قەدەرەكانی بۆی نەنووسراوە, یان زۆری ئێوە لە جادەی قیریش لاتان نەدابوو, یان ئەوكات مەمە شوشە بە دەمتانەوە بوو, خانەنشینی ژەنەراڵانەی پێشمەرگە بوون, هەرچی لە وڵاتی سویسرایە پەرلەمانتار لە كاری پێشوتری دانابڕێت, ئەمەش لایەنی نێگەتیف و پۆزەتیفی خۆی هەیە, لە بابەتی تردا دێینە سەری لە داهاتوودا, لەبەر عەیبەش باسی ئیفادو پرادۆو حیمایەی زاواو خەزوەكانتان دەشارمەوە.

هەرچی جیاوازی موچەی ئاسایی و پەرلەمانتاریشە, وەك بینیمان لە كوردستان 80 جارە, لەگەڵ كەمەندامێك, بنەماڵەی شەهید و زیندانی سیاسی و قوربانی جینۆساید و پێشمەرگەی دێرین, كە دەتانەوێت زۆرینەی بڕن, لەبەردەم ناپاڵم و چەكی كیمیاوی بوونە, یان لە ناو زیندانەكانی بەعس بوونە, لە فیلیمیشدا نەتان بینیووە 17 جارەو وێڕای ئەوەی قوربانیشیان بەخشیووە, كە ئێٍستا لەبەردەم بەرهەمەكەی ئەوان خۆتان با دەدەن, كەچی لە بەرازیل كە نادادپەروەرترینە لە جیهان, جیاوازی موچەی پەرلەمانتار لە گەڵ ناوەندی موچە جیاوازییەكە 10,6 جارە, روسیا 5,8جار, ئیتاڵیا 5,5 جار, تونس 4,5 جار, ژاپۆن 3,9 جار, ئامەریكای قەڵای سەرمایەداری و نایەكسانی 3,1 جار, نەمسا 3 جار, ئەڵمانیا 2,8 جار, بەریتانیا 2,6 جار, فەرەنسا 2,2 جار, پورتوگال 2,1 جار, سویسرا 1,2 جار, ئیسپانیا 1,1 جار, چاكسازی ئەگەر كلكی ئەم نا دادپەروەرییە نەكات , لە فێڵبازی زیاتر نییە.

ئایا دەزانن ئەوەی ئێوە داوای دەكەن 3 جاری موچەی سەرۆكی چینە كە ساڵانە 22 هەزار دۆلار موچەیەتی, بە ئەندازەی 5 مانگی جێگیرەكەیەتی كە موچەكەی 13269 دۆلارە لە ساڵێكدا, بە ئەندازەی موچەی ساڵێكی سەرۆكی ئیریتریا و غینیا بیساوە, دوجار زیاترە لە موچەی سەرۆكی ئەندەنوسیا كە 230 ملیۆن دانیشتوانێتی كە 27400 دۆلار موچەی ساڵانەیەتی, دوجاری سەرۆكی مەكسیكە كە هەموو دەسەڵاتێكی هەیە, تەنها پایتەختەكەی 4 جار زیاتری هەموو هەرێمەكەی ئێوەیە, 6 جاری سەرۆكی مۆڵدۆڤیایە كە ساڵانە 9264 دۆلار وەردە گرێت, 6 جاری سەرۆكی مەنگۆلیایە كە ساڵانە 11620 دۆلار موچەیەتی, دوجاری سەرۆكی مۆنتنیگرۆیە كە ساڵانە 33440دۆلار موچەیەتی, چوار جاری سەرۆكی نیپاڵە كە خاوەندی ئیڤەرێستە تەنها 17548 دۆلار ساڵانەیەتی و تونس 16700 و ئۆزبەكستان 15600, بەهەمان شێوە باكوری مەكەدۆنیا كە موچەی 17250 دۆلار و سینیگال 15210 دۆلارو و سربیا 14950و سیرالیۆن كە موچەی 12220دۆلارە لە ساڵێكدا 9 جاری سەرۆكی سریلانكا 7380 دۆلار و ڤێتنام 8320 دۆلارە و 5 جاری موچەی سەرۆكی تاجیكستان 13200 و 6 جاری توركمانستان 10800و ئۆكرانیا 11600, دوجاری سودان 29320 دۆلارە, ناوی وڵاتی دی زۆرە, جارێ بۆ قەناعەت هێنانی ئێوە هێندەم لە بەردەست و لە بیرە, دەشزانم وەك ئەوە وایە گوێزی هەورامانتان بۆ بژمێرم, ئەوەی خەونی پێوە دەبینن هەر دەتانەوێت, فێڵ و تەڵەكەكان چەندە حەیابەریش بن .
لە كۆتادا وا مەزانن لە دورگەیەكین تەنها چاوپێكەوتنەكانی شەوانی ئَوە دەبینین و دەبیستین, با ئەو دروشمە راست دەرنەچێت كە دەڵێت باوەڕ بە دوو كەس مەكەن, زاوا لە كاتی داخوازی , حیزبیش لە كاتی هەڵبژاردن.

ماوەی نزیك یانزە ساڵە لە گەڵ ئەم كەیسەدا دەبەمە سەرو چاودێرێكی وردیش بوومە بەسەر لێدوان و پڕۆژەو هەوڵەكانەوە, تاقیكردنەوەیەكی گرنگیش بوو بۆ دەرچوون لێی كە كەس لێی دەرنەچوو, دەڵێی كارەكتەرەكانی بە بان پردی سیراتا دەپەڕنەوە, دادپەروەری تاقیكردنەوەیەكی سەختە, بەوانەشەوە قسەی هێندە زلیان دەكرد, لە جیاتی پڕۆژە یاسایەك دوویان ئیمزا كرد,چەپ و شیوعییەكانیش لەوانی دیكە خراپتر چوون بە قوڵایی زەویدا, ئیتر ئیدعای هێنانی یەكسانیشمان بۆ دەكەن.
موزایەدەچییەكان هەر لەسەر كورسییەكە دابەزین نە موزایەدەیان ما نە هەوڵ,شەش و نیوەكەی خۆیان و دوو حیمایەی كوڕو زاواو خەزوری خانەنشینیان بۆ مایەوە, ئیتر ببڕای ببڕ باسی موچەیان نەكردەوە, لە دوو خولی پێشوودا لە یادمە دوای گردبونەوەی ئێمە چ سەرۆكی پەرلەمان و چ وەزیری دارایی بڕیاری چاكسازییان داو دەستیان خۆش بێت, ئەوان لە جێبەجێنەكردنی بەرپرس نین چونكە شار بەدەر كران, لە خولی پێشووش كە پڕۆژەكەی حكومەت لەوەی ئێستا باشتربوو بۆ كەمكردنەوەی جیاوازی هێنرایە ناو پەرلەمان, لە هەموو جیهان پەرلەمان كلك و گوێی یاسای حكومەت دەكات لە خزمەت دەنگدەران, كەچی ئەوجارە پەرلەمان بە دوو ملیۆن رازی نەبوون تا ئێمەش ناچار بوین لەوانمان تێكدا, ئاخر بێویژدانانە موچەی قەبەیان لەسەر كاغەزی سپی پڕۆژە بۆ خۆیان دیاریكرد, هەرچی پڕۆژەكەی ئەمجارەشە بە ماتماتیكێكی وا دەستیان پێكردووە تەنها كۆچەر بیركار مەگەر بتوانێت حەلی بكات, زۆر باشیان بۆ خۆیان رێك خستووە وەك ئەوەی فاقیان بۆ قەتێ شاردبێتەوە, نازنم ئەم نەخوێندەوارانە ئەم هەموو زەرب و تەقسیمەیان چلۆن رێكخستووە, ئیتر نە ئێمە قەتێین نە ئەوانیش راوچییەكی باش, پێویستە فاقەكە پوچەڵ كرێتەوە.
گرنگترین شت لە یاسای چاكسازی كەمكردنەوەی ئیمتیازتی پلە باڵاكانە لە موچەی بنەڕەتی و خانەنشینی ئەویش تیایدا غائیبە, هەر ئەمەشە وا دەكات بە كەمكردنەوەی تەمەنی خانەنشینی بۆ 60 ساڵ كە هەنگاوێكی گرنگە دڵخۆش نەبین.
نا یەكسانی كە تەنها موچە سەرچاوەكەی نییە بەڵكە دزی و تاڵانە, وەلێ لایەنێكی فەرمی و دیاری موچەیە, بۆیە گرنگە جیاواز موچە كەمبكرێتەوە بەشێوەیەكی دادپەروەرانە, كە لە ئاستێكی زۆر بەرزدایە لە كوردستان, نازانم شەرم نییە موچەی كەمئەندامێك 75 هەزار دینار بێت, سەرۆكی هەرێم 23 ملیۆن و پەرلەمانتارێك 8,5 ملیۆن كە 306 جار و 113 جار جیاوازییانە, ئەگەر بەناوی لیستی جیهانی جیاوازی موچەدا بگەڕێین جگە لە وڵاتە مەلەكییەكان و كامیرۆن و تۆنگۆو بۆرندی لە هیچ وڵاتێكی دیكەدا كارەساتی وا نییە, هەرچەندە دەسەڵاتدارای ملیاردێری كوردستان ئەگەر موچەیان بە ملیار دیناریش بێت بۆ ئەوان پووشێكە.

دوای 481 ساڵ لە دەسەڵاتدارێتی سپی پێستەكان بەدوای گەشتە وێشومەكەی كۆڵۆمبس و داگیر كردنی پۆلیڤیا لە لایەن ئیسپانیاوە لە ساڵی 1525دا, وە 183 ساڵ لە سەربەخۆیی وڵات, بۆ یەكەمجار پۆلیڤییە رەسەنەكان كە 68%ی دانیشتوانی وڵات پێك دەهێنن ,كە نزیك 20%یش دو ڕەگی ئەوروپی- هیندییە سورەكانن و تەنها 5%یان ئەوروپین, كەسێكیان بوو بە سەرۆك لە وڵاتی كودەتا سەربازییەكان, كە جاری وا هەبوو تەمەنی كودەتاكان یەك رۆژ بووە, توانی زۆرترین ماوە لەناو 183 ساڵەكەی سەربەخۆیی لەسەر تەختی دەسەڵاتدارێتی بمێنێتەوە كە 14 ساڵە, ئەو كەسەش ئیڤۆ مۆرالیس بوو, ئەو بە كرێكاری بیناسازی و دەستفرۆشی تا كرێكاری كشتوكاڵی دەستی پێكرد, بوو بە یەكەم سەرۆكی هاووڵاتیانی رەسەنی ئەمەریكا لە جیهاندا, وازی لە بەشێكی زۆری موچەكەی و كۆشكی كۆماری هێنا, بۆینباخی ئەبەدەن لە مل نەكرد, سادەو ساكار ژیا, ژیانی رەبەنی هەڵبژارد.
هەموو هێزەكانی دژ ,لە ئەمەریكای باوەڕ بە تێزەكانی مۆنرۆوە ” كە ئەمەریكای لاتین باخچەی پشتەوەی باڵەخانەكەیان دەزانن”, تا ئۆلیگارشیەكان و سپی پێستە دەسەڵاتدارەكانی رابردوو, راستیستەكان بۆ كەنیسەی كاسۆلیك و دژ بەرانی جیاكردنەوەی دین لە دەوڵەت و ژیاندنەوەی كلتورو داب و نەرێتی هاوڵاتییە رەسەنەكان هەموو ئەوانەی بە هەنگاوە چاكسازییەكانی مۆرالیس و بە گرتنە دەستی دەسەڵات زیانیان كردبوو, لە 20ی ئۆكتۆبەرەوە كەوتنە هەوڵی كودەتا كردن, لە سەرەتادا بە ئەنجامدانی خۆپیشاندان و گەڕان بە دوای عەدالەتی هەڵبژاردنەوە, تا هەڵگرتنی قەناس و كوشتنی لایەنگرانی مۆرالیس و پەلاماردانی ماڵ و منداڵیان, لە كۆتادا هەڵگەڕانەوەی پۆلیس و كودەتای سەربازی, ئەوجا لە قۆناغی ئازادیخوازییەوە بۆ كوشت بڕی بێ پەردەو دژایەتی رۆژنامەنووسان و راگەیاندنی حوكمی سەربازی, ژمارەی كوژراوەكانی سەردەمی كودەتا 11 جاری سەردەمی مۆرالیسی دەسەڵاتدارە تەنها لە 9 رۆژدا, كە بەشێكیشیان هەر قەناسە بەدەستەكان ئۆپۆزسیۆنی راستگەرای فاشیست كوشتیانیان, ئێستا هەموو نەفەسێكی دیموكراسی قەدەغە كراوە, وەك بەرەكانی شەڕ كۆپتەرە سەربازییەكان بە ئاسمانەوەن, گولەی راستیەكان دڵەكان سارد دەكاتەوە,زیندانییەكان پڕ كراون لە نەیاران,ترەمپ رایگەیاند گۆڕانكارییەكان هەنگاوێكی گرنگە بۆ دیموكراتیەت, بێشك لای ترەمپ دیموكراتیەتی سپی پێستی سەرمایەداری.

مۆرالیسیان بۆ ناوێت ؟خۆسیە تۆرێز لە ساڵی 1970 بە كودەتای سەربازی هاتە سەر حوكم بەسەر جەنەرال ریخیلۆ كە رۆژێك پێشتر ئەویش كودەتای كردبوو, سیاسەتی چەپگەرایانەی پیادە كرد,سپی پێست و سەربازیش بوو, لە ساڵی 1971 راستگەراكان كودەتایان بەسەردا كرد, دور خرایەوە لە ئەرجەنتین لە ساڵی 1976 تیرۆر كرا.تۆباك كاتاری شۆڕشی بۆ سەربەخۆیی لە ئیسپانیاو رزگاربوونی هاووڵاتیانی رەسەن لە ساڵی 1781 بەرپا كرد, ئیسپانییەكان گرتیان, جەستەیان پارچە پارچە كرد بۆ ئەوەی هیچی لەدوا بەجێ نەمێنێت بۆ ئەوەی یادی بكەنەوە, وەك بن لادن و بەغدادییان لێكرد چۆن فڕێ درانە دەریاوە, بۆیە مۆرالیس دەبێت بڕوات, هەم توخمی چەپ بوونی هەڵگرتووە وەك خۆسیە تۆرێز, هەم روحیانەتی ئازادیخوازی تۆباك كاتاری لە خوێنیدایە, بۆیە دەبێت بڕوات, تاوانی ئەوەیە هاووڵاتی رەسەن و كەسێكی سۆسیالستی ریفۆرمیستی بە بنەچە كرێكارە, بەرژەوەندی ئۆلیگارشی و ئەمەریكای بە باشی نەپاراست.

نەیارەكانی كێ بوون

چوار كارەكتەری سەرەكی سەركردایەتی ئۆپۆزسیۆنی راستگەرایان دەكرد, كە هاوبەشی لە نێوانیاندا هەبوو” سپی پێستی, راستگەرایی, پارێزگاری ئاینی, سەرمایەداری و توندوتیژبوون” , كە چوونە ناو كۆشكی كۆمارییەوە ئاڵای وێڤالای هاووڵاتییە رەسەنەكانیان سوتاند و رایان گەیاند ئیتر ئێرە نابیننەوە, ئەو 4 كارەكتەرەش بریتی بوون لە:
1- سەرۆك كۆماری كاتی لە 12ی نۆڤەمبەرەوە Jeanine Áñez; 13 August 1967)” سپی پێستی رەگەزپەرستی راستیست, كە چووە ناو كۆشكی كۆمارییەوە وتی” خوا رێگای دا ئینجیل بگەڕیتەوە كۆشكی كۆماری”, پێشتر لە ساڵی 2013 ەدا رایگەیاندبوو خەون دەبینێت بە پۆلیڤیایەكی بێ تقوسی شەیتانی هیندییە سورەكان” كۆلاس”, وە شار بۆ ئەوان نییە, بەڵكە پێویستە بچن بۆ بەرزاییەكانی تشاكۆ, جینین ئەنیس باوەڕی بە باڵایی رەگەزی سپی پێست هەیە , كە تەنها 5%ی هاووڵاتیانی پۆلیڤیا پێك دەهێنن, هەلرچەندە 97%ی هاووڵاتیانی پۆلیڤی خۆیان بە كریستان دەزانن.
2- كارلۆس میسا كاندیدی دۆڕاوی سەرۆك كۆماری ,” October 17, 2003 – June 9, 2005 ” وە سەرۆكی دەركراوی كۆمار “كرێكاران لە دژی خۆپیشاندانیان كرد, لە ئازاری 2005دەستی كێشایەوە, وەلێ پەرلەمان دەستكێشانەوەكەی پەسەند نەكرد, دواتر لە 10ی یۆنی جارێكی دیكە دەستی كێشایەوە, ئەوجا دەستكێشانەوەكەی قەبوڵكرا, پاش 32 رۆژ خۆپیشاندانی بەردەوام 80 كەسی كوشت ئەوجا كورسی دەسەڵاتی جێ هێشت, هەنووكەش باسی دیموكراسیەت دەكات, وە رازیش نییە پەرلەمانی پۆلیڤیا كۆبونەوە بۆ پەسەندكردنی دەستكێلەكار كێشانەوەی مۆرالیس بكات.
3- لویس فیرناندۆ كۆماتشۆ و ماركۆ بۆماری, دوو كەسایەتی لە بەڕێوەبەرایەتی یەكێتی خاوەند كارانی سانتاكرۆزن,بیروباوەڕ رەگەز پەرستی زەبروزەنگاوی پارێزگاری دژ بە ژنی سپی پێستی ئۆلیگارشی راستگەرای توندڕەوی دژ بە هاووڵاتیانی رەسەنی پۆلیڤین, بە ئینجیلێكی گەورەو و ئاڵای كۆنی پۆلیڤاوە چونە ناو كۆشكی كۆمارییەوە, لەوێ رایانگەیاند باشاماما ئیتر نایاتە ناو كۆشكی كۆمارییەوە, مەبەستی هاوڵاتیانی رەسەنە.
مۆرالیس چی كردبوو ؟لە مێژووی كۆماری پۆلیڤیا مۆرالیس زۆرترین ماوە لە وڵاتی كودەتا سەربازییەكانی سوپا 35000 كەسییەكەدا حوكمڕانێكی سەقامگیر بووە, لەو ماوەیەدا حوكمڕانی جێگیر بووە و هەمووان هەستیان بە بوونی دەسەڵات و گەڕاندنەوەی كەرامەت كردووە, لەماوەی ئەم 14 ساڵەدا جگە لە گەڕانەوە كەرامەت بۆ هاووڵاتیانی رەسەن و تێكەڵەكان”رەسەن -ئەوروپی”, لە روی ئابووری و ئازادییەكانەوە كۆمەڵێك هەنگاوی گرنگی نا:1- جیاكردنەوەی دین لە دەوڵەت.2- كەمكردنەوەی هەژاری لە 38% ەوە بۆ 15%.3- بەرهەمی نەتەوەیی وڵاتی لە 9 ملیار دۆلارەوە بەرز كردەوە بۆ 43 ملیار و 687 ملیۆن دۆلار.
4- پارەی یەدەكی وڵاتی لە ملیارێك و 85 ملیۆن دۆلارەوە بەرز كردەوە بۆ 15 ملیار و 282 ملیۆن دۆلار.
5- بە خۆماڵییكردنی وزەو سامانی ژێر زەمینی وڵات كە پێشتر بۆ كۆمپانیا بیانییەكان بوو لە پێنج سەدە لەمەوپێشەوە زێڕو زیوی وڵات بۆ ئیسپانییەكان بوو, ئێستاش خاوەند 21 ملیۆن تەن لیسیۆمە, كە روحی پاتری ئۆتۆمۆبێلی كارەباییە, كە جیهان بەرەو ئەو ئاراستەیە دەڕوات.
6- دابینكردنی خوێندن و نەخۆشخانە بۆ هاووڵاتیان, پێگەیاندنی چینێكی بەرفراوان لە هاووڵاتیانی رەسەن.
7- كەمكردنەوەی ئیمتیازاتی سەرۆك كۆمارو جێگیرەكەی و وەزیرەكان,دەرگای كۆشكی كۆماری خرایە سەر پشت بۆ هەمووان.
8- بەشداریپێكردنی ژنان و هاوڵاتیانی رەسەن لە حوكمڕانی و نەهێشتنی ئاپارتایدی جنسی و رەگەزی.
9- زیادكردنی لانی كەمی كرێ بە رێژەی 50% و دابەزاندنی تەمەنی خانەنشینی لە 65 ساڵەوە بۆ 58 ساڵ .ئەمەو دەیان و سەدان چاكسازی دیكەی لە بەرژەوەندی هەژاران و هاووڵاتیانی رەسەنی پۆلیڤی ئەنجامدا, ئێستا هەموو ئەوانەی بەرژەوەندیان لەگەڵ ئەم دەستكەوتانەیە ترسیان لە لەدەستانی پەیدا كردووە, شەڕەكە شەڕی بەرژەوەندییەكانە.

چی رویدا”مۆرالیس هەڵەیەكی ستراتیژی گەورەی كرد كاتێك خۆی بۆ چوارەم خولی سەرۆك كۆماری كاندید كردەوە , لە كاتێكدا دەیتوانی جێگیرەكەی ئەلفارۆ غارسیای تێكۆشەرو سەركردەی پارتیزانی پێشتر” سەركردەی بزوتنەوەی ماركسیستی تۆباك كاتاری پۆلیڤیا بوو” كاندید بكات, سپی پێستێكی رۆشنبیری ناسراو مێژوو نوسێكی بە بڕشت و چەپگەرایەكی جێگیر بوو,مۆرالیس پێش هەموو شتێك قوربانی چوارەم خولی كاندید بوونیەتی لە دەرەوەی دەستوورەوە, بە پێگەیەكی لاوازەوە چووە هەڵبژاردنەوە, دابەزینی دەنگەكەشی لە ” 53%, 64%, 61%” ەوە بۆ 47% بۆ خۆی پاشەكشەیەكی 14% یی بوو لە ئەنجامەكانی خولی پێشوو, دەنا ئەوەی دەوترا ساختە كردن دوور بوو لە راستییەوە, هەمووان دەزانن لایەنگرانی ئەو هاووڵاتیانی رەسەنی ناوچە هەژارو دورەكانەو سندوقەكانی دەنگدانی ئەوان درەنگتر دەگەنە ناوەندەكانی جیاكردنەوە, ئەگەر دەكرا گزی هەڵبژاردن لە 78 ناوچە, لە كۆی 34555 ناوچەی دەنگدان كرابێت, كە دەكاتە تەنها 0,22%ی ناوچەكان, ئەمەش ئەنجامەكەی ناگۆڕی , چونكە ئەو 10,49% لەپێش نزیكترین كاندیدەوە بوو ” 47.08% Evo Morales- Carlos Mesa 36.51% “, ئۆپزسیۆنی راستگەرا چییان بكردیە نایان توانی جیاوازییەكە لە 10,49% ەوە دابەزێنن بۆ كەمتر لە 10% , كە بە پێی یاسا ئەو ژمارەیە حەسمی سەركەوتنەكەی دەكرد , بۆیە بە ناچاری نەخشەی كودەتاكەیان داڕشت,كە پێش هەڵبژاردن دەنگۆی كودەتاكە بڵاو كرایەوە,11 ساڵ پێشتریش هەمان هەوڵدان هەبووە, ساڵی 2008 ویستیان كودەتا بكەن, فیلیپ جولدبێرج باڵوێزی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا لە وڵات دەركرا, ئەوكات مۆرالیش ئاستی جەماوەری لەسەروی 60% ەوە بوو, بۆیە ئەستەم بوو سەركەوتنی , ئێستاش بە دەستوور نایانتوانی بە سانایی كودەتا بكەن, بۆیە نەخشەی كودەتاكەیان داڕشت لە رێگای سوپاوە, كە 14 ساڵ بو زاتی كودەتای وایان ناكرد, چونكە لە مێژوودا پۆلیڤیا سەرۆكی جەماوەری وای بەخۆوە نەبینیبوو, زیاتر لە 50% ی دەنگەكان بهێنێتەوە.

بۆیە ئەمەی كرا كودەتایەكی سەربازی سیاسی بوو لە بەرگی تازەدا, كە پرۆسەی ئیستقالەی كودەتایی و تۆقاندن و پەیڕەو كردنی یاسای لە گەڵدا بوو, وەلێ ئامانجە كۆنەكە ئەوەیە چەپ و دانیشتوانی رەسەن بڤەن لە كۆشكی كۆماری, مۆرالیس وجێگیرەكەیان وادار كرد دەست لەكار بكێشنەوە, دواتر رێگا نەدرا سەرۆكی ئەنجومەنی پیران و جێگیرەكەی و سەرۆكی پەرلەمان بچنە كۆبونەوەی ئەنجومەنی پیرانەوە كە مافی بون بە سەرۆكیان هەبوو, هەموو سەر بە پارتی ماسی سۆسیالستی بوون, بۆیی جێگیری دووەمی سەرۆكی ئەنجومەنی پیرانیان دیاریكرد بە سەرۆك لە كۆبونەوەیەكی نا شەرعیدا كە زۆر كەمتر لە نیوەی ئەندمانی ئەنجومەنی پیران ئامادە بوون, هێشتاش پەرلەمان ئیستقالەی سەرۆك و جێگیرەكەی پەسەند نەكردووە, كە پارسەنگ لە پەرلەمان و ئەنجومەنی پیران بەلای مۆرالیسەوەیە ” 88 لە كۆی 130 پەرلەمانتار, 25 لە كۆی 36 ئەنجومەنی پیرانی بەدەستەوەیە”, هاوكات كاتی خۆی پەرلەمان دەست لەكار كێشانەوەی كارلۆس میسای لە ساڵی 2005 رەتكردۆتەوە, ئەمەش پێشینەیەكی شەرمەزارییە بۆیان, بەدوای ئەو سیناریۆ كرچ و كاڵەدا حكومەتێكی سەربازی فاشیستانەیان راگەیاند, لە مۆرەكانی راستگەرا سپی پێستە ئۆلیگارشییەكان, لە گەڵیشیدا سوپایان سەربەستكرد لە سەركوتكردنی ناڕەزایەتییەكان, ژمارەی قوربانیان و برینداران و زیندانیان لە 9 رۆژی دوای كودەتاكە دەیان جاری 20 رۆژ خۆپیشاندانی ئۆپۆزسیۆنە لە سەردەمی مۆرالیس كە ئەوكاتیش زۆرینەی ناڕازییە راستگەا فاشیستەكان ئەنجامیان دا.

ئەنجاملە ئێستاوە كودەتاچییەكان شەڕەكەیان دۆڕاندووە ئەگەر بگەڕێنەوە سەر شەرعیەتی سندوقی دەنگدان, پێكهاتەی ئەوان لە سپی پێستی ئۆلیگارشی پارێزگار, بە دژایەتی هاووڵاتیانی رەسەن كە زۆرینەی دانیشتوانی وڵات پێك دەهێنن, بە سوتاندنی ئاڵاكەیان و دژایەتی داب و نەرێت و كلتوریان و ئەنجامدانی بەردەوامی كوشتار و زەبروزەنگ لە دژیان, هاوكات پێگەی چیناییان وەك سەرمایەداری ئۆلیگارشی, وە باوەڕی كۆنەپەرستانەو دژ بە ئازادی و مافی ژن و فاشیستانەیان, وا دەكات بەرەی نەیار بەهێز بێت , ئەمانە مۆرالیسیان نەك بەهێز كردەوە, بەڵكە كردیان سەركردەیەكی كارێزمایی, لە هەر هەڵبژاردنێكی داهاتوودا براوە دەردەچێت دەنگەكانی دەچێتە سەر, كودەتاكەی پشتیوانەكانی لەسەر خەباتی بەرەو روبونەوەو یەكگرتنی توندرتر و مەترسی لە دەستدانی دەستكەوتەكان و كەرامەت و ئازادییەكان زیاتر كرد, لە ئێستاشدا بڕیار نییە هەڵبژاردنی پەرلەمان و ئەنجومەنی پیران دوبارە بكرێتەوە, لەوێشدا زۆرینەیە” 67 لە 130, 21 لە 36ی هەیە “, بۆیە هەڵكردنی ئەو دوو دەزگایە لەگەڵ حكومەتی كودەتا سپیی پێستە 11 كەسییەكە زۆر دژی یەكترن, تا سەریش نابێت كۆپتەر بە ئاسمانەوە بێت, بۆیە مۆرالیس براوەیە, لێ بوونی سوپاو پۆلیس لە دەرەوەی حكومەت و باڵادەستی ئۆلیگارشییەكان تیایدا مەترسییە بۆ ئایندە, پێویستە لە داهاتوودا ئەم دوو دەزگایە چاكسازی تێدا بكرێت .
نیولیبراڵەكان ترسیان لە ئەنجامی هەڵبژاردنەكانی ئەرجەنتین و خۆپیشاندنەكانی شیلی و كۆڵۆمبیا و ئیكوادۆرو وڵاتانی دی و ئازادی لۆلا چووە, لە هاتنەوەی بەندۆڵەكە زارەتروك بوونە, بەوەی نۆرەی ئەوان بێت ئەمجارە لە دەسەڵاتدارێتی كیشوەر, جارێك بۆ تۆو جارێ بۆ من, دەزانن تاكە ئەلتەرناتیفیان تەنها چەپە لە كیشوەرەكە. بەم كودەتایە مۆرالیسیش دەبێتە یەكێك لە رەمزەكانی چەپی ئەمەریكای لاتین و كودەتاكەی وەك كودەتای شیلی سەیرە كرێت, چۆن كودەتای 11ی ئەبرێلی 2002 شافێزی بەهێزكرد, سلفادۆر لیندی كردە ئەستورە, ئاواش مۆرالیس دەبێتە رەمزێكی خۆشەویستری هاووڵاتیانی رەسەن و هەموو ئەمەریكای لاتین, دەبێتە یەكێك لە ئەستێرەكان لە پاڵ لۆلا و مۆخیكا.

لۆلا 580 رۆژ لە كونجی زیندان مایەوە, زیندانیانكرد بۆ ئەوەی مافی كاندید بونەكەی لێ بسێننەوە, كودەتای پێش گەیشتن بە كورسی بوو,ئەو قوربانی جەماوەریی بونەكەی بوو,لێ چركەساتێكیش تەنیا نەبوو, هەر لە رۆژی 7ی نیسانس 2018 ەوە , رۆژانە هاوڕێیانی كە لە بەردەم زیندانەكەی كۆببونەوە, بەیانیان هاواریان دەكرد لۆلا بەیانیت باش, شەوانە لۆلا شەوت باش, بەرازیلیەكان لۆلایان لە زیندان بە تەنیا جێ نەهێشت, هەمیشە دەنگیان لە گوێی دەزرینگایەوە, زیندانییەكی بەختەوەر بوو, زیندان ببوە پیرۆزگای هەژارانی وڵاتەكەی.

ئەوان ویستیان بە زیندانیكردنی لۆلا چەپی بەرازیلی و ئەمەریكای لاتین بكوژن, چۆن بە كوشتنی گیڤارا چەپ گەورەترەوە بوو لەو كیشوەرە, زیندنیكردنی لۆلاش قۆناعێكی دیكە هێنایە پێشەوە, ئامانجەكانی لۆلا كیشوەری بوو, وەك لە یەكەم لێدوانیدا هاوسۆزی خۆی بۆ هاوئامانجەكانی لە ئەمەریكای لاتین دەربڕی, لۆلا ئامادە نەبوو زیندان بەجێ بهێلێێت, ئەو ویستی لە گەڵ خۆیدا عەدالەتی زیندانیكراو ئازاد بكات, ئەو وەك چۆمسكی وتی ناڕەواترین زیندانی سیاسی بوو لە جیهاندا, ئەو دەستگیر كرا بۆ ئەوەی سەركەوتنی جارێكی دیكەی لێ زەوت بكەن, ئەوەی كرا كودەتا بوو, لە پۆششی بەناو دادپەروەریدا, لە راستیدا كودەتایەك بوو دادپەروەری تیایدا ئەتك كرا.

دەركەوت سیرجیۆ مۆرۆی دادوەر راستگۆ نەبووە, لە پاداشتی زیندانیكردنی لۆلا كرایە وەزیری داد لە حكومەتی جایۆ بۆلسانرۆی فاشیست, كە راكابەری لۆلا بوو, دواتر نامەكانی تەلەگرامی مۆرۆو داواكارییە گشتییەكان لە نێوان ئۆكتۆبەری 2015 بۆ یۆلی 2017 كە پێگەی ئەنتەرسبت بڵاوی كردەوە , دەریخست ئامانجیان ئەوە بووە لۆلا لە كاندید بوون بۆ پۆستی سەرۆك كۆماری دور بخەنەوە, تەنانەت بە بەرنامە لێدوانی رۆژنامەگەریشیان لە كاتی هەڵبژاردنەكان لێ قەدەغە كرد, ئەوەش گەورەترین سكانداڵی گەندەڵی سیاسی بوو لە مێژووی كۆماری بەرازیلدا, هەروەها هەمان ئەو نامانە دەریانخست بەڵگەیان لەبەردەست نەبووە بۆ تێوە گلانی لۆلا , تۆمەتەكانیان بنچینەی نەبووە.
مۆرۆ دادوەری ئەوساو وەزیری دادی ئێستا, دەڵێت قەناعەتمان وایە شوقەیەكی 3 ژوری وەرگرتووە, وەلێ بەڵگەمان نییە, دوای هەڵبژاردن بەشی خۆی لە كودەتاكە دورییەوە, پۆستی وەزارەتی دادی لەو كابینەیە وەرگرت كە بە دور خستنەوەی لۆلا بەدەستیان هێنا.میشیل تامیر جێگیری دیلما رۆسیف و سەرۆكی دواتری بەرازیل دانی نا بەوەی كودەتای سیاسییان كردووە , بۆ ئەوەی رێگری لە گەڕانەوەی لۆلا بكەن.لۆلا جێگای مەترسی بوو بۆ نیولیبراڵ و نەتەوەییە فاشیستەكانی ئەمەریكای لاتین و ئەمەریكا.

لۆلا كێیە؟لویس ئیناشیۆ لۆلا دا سێلڤا ناسراو بە لۆلا, لە 27ی ئۆكتۆبەری 1945 لە گوندی فارجیم كۆمبریدای شاری سیتیس لە هەرێمی برنامبۆكۆ لە رۆژهەڵاتی بەرازیل لە دایك بووە, ئاواتی دانیشتووانی گوندەكەیان ئەوە بووە لە هەژاری رزگاریان بێت و بۆ شار كۆچ بكەن, باوكی ئەمیش رێگایە دەگرێتە بەر, بە دوایدا پاش چەند مانگێك دایك و 7 منداڵەكەی هەمان رێگا دەگرنە بەر , لۆلا تەمەنی 7 ساڵان دەبێت, رێگا دورو درێژەكە شار بە پێ دەبڕێت, بۆ یەكەمجار لە شار سواری ئۆتۆمۆبێل دەبێت, لۆلا پانتۆڵەكەی بە پەت دەبەستا پشدێنی لە پشت نەبوو تا عەیامێكی زۆر, ئەوباوكەی وا دەزانرا چووە كار بدۆزێتەوە لە شار, باوەژنێك بۆ لۆلا دێنێت و لە گەڵ ئامۆزایەكی خۆی زەماوەند دەكات, بۆیە بەناچاری لە ژورێكی كولانەیی پشت یانەیەكەوە هەر هەشتیان تیایدا نیشتەجێ دەبن, لە باوك بێ ئومێد دەبن, لەناو رشانەوەی سەرخۆشەكان و هات و هاواریان, شەڕو گوڵمەزیان ژیان بەسەر دەبەن, لە بۆیە كردنی پێڵاوەوە بۆ پاقلە فرۆشی وسەوزە فرۆشی و بۆ فیتەری تا كرێكاری كانەكان بۆ دەیان جۆری دیكەی كاركردن لە منداڵی و هەرزەیی نسیبی لۆلا دەبێت لە بری خوێندن و یاریكردن, تا ئامۆژگاریەكەی دایكی بەرێتە سەر سەربەرزانە ژیان بكات, بۆیە لۆلا هەرگیز دایكی و هەژاری لەیاد نەكرد.

لە 12 ساڵی واز لە قوتابخانە دەهێنێت, لە شەقامەكانی ساوپاوڵۆی پڕ لە تاوان بە پێڵاو بۆیە كردن و فرۆشتنی لەیمون و كاركردن لە بەنزینخانەكان و …… خەریكی بەخێو كردنی خێزانەكەی دەبێت, دوای پەنجە بڕینەكەی لە میانی كاردا لە ساڵی 1968 تێكەڵاو بە سیاسەت دەبێت دژ بە سستەمی سەرمایەداری و ئەمپریالیزم, دەچێتە ریزی ساندیكای كرێكارانی كانەكانەوە, بڕانی پەنجە توتەی چەپی, هاوكار بوو بچێتە ریزی چەپی سیاسییەوە, بیر لەوە بكاتەوە, بۆچی بەشی جەستەی كرێكاران لە دەست بچێ و قەرەبو نەكرێنەوە, بۆچی منداڵان بە نەخوێندەواری ژیان بەرنە سەر؟؟, بۆچی منداڵانی هەژار كورتە باڵان بە زۆری و تەمەنیان كورتترەو لە خۆشی یاری و وانەی قوتابخانە بێبەرین ؟؟, زۆر پرسیاری دیكە, ئەوەندە زۆربوون وەڵامەكانیش كەم بوون, بۆیە گەڕان بەدوای وەڵامی ناهەماتییەكانی ژیاندا لۆلای پەلكێشی خەباتی چیناەتی كرد, پێی وابوو وەڵامی هەموو ئەو پرسیارانە لای چەپی سیاسەتە, لای بنەبڕكردنی جیاوازی چینایەتی و یەكسانی ئابوورییە, كە تەنها بیری چەپ دەتوانێت بۆ كۆمەڵگای بهێنێت.
لە ساڵی 1973 دەبێتە سەرۆكی ساندیكای كانەكانی بەرازیل,ل ە 10ی شوباتی 1980 لەگەڵ هاوڕێكانی پارتی كرێكارانی دامەزراند, ئیتر قۆناغێكی دیكە لە خەباتی لۆلا بۆ خەونە مێژووییەكەی دەستی پێكرد.چەندین جار بەهۆی چالاكی سیاسییەوە لە سەردەمی حكومەتی دكتاتۆری زیندانی دەكرێت, لە ساڵی 1980 بۆ 83 لە زیندان دەمێنێتەوە, دوای دەرچوونی سەرەتا بۆ هەڵبژاردنەكانی هەرێمی ساوپاولۆ خۆی كاندید دەكات و دەرناچێت, وەلێ كۆڵ نادات, بە پشو درێژی كرێكاریانە بەردەوام دەبێت, دواجار لە پەرلەمانی هەرێمەكە كورسیەك مسۆگەردەكات, بە دوایدا 3 جار خۆی بۆ پۆستی سەرۆك كۆماری پاڵاوت و هەموو جارەكان دۆڕا” 15ی ئۆكتۆبەری 1989 توانی 17,2% , 3ی ئۆكتۆبەری 1994 توانبی 17,11% و لە 4ی ئۆكتۆبەری 1998 توانی 21,4%ی دەنگەكن بەدەست بهێنێت “, لە كۆتادا بۆ چوارەم جار سەركەوت ” 6ی ئۆكتۆبەری 2002 لە خولی یەكەم 39,4% و خولی دووەم 27ی ئۆكتۆبەر توانی 61,27%ی دەنگەكان و لە 1ی ئۆكتۆبەری 2006 بۆ دووەم جار هەڵبژێردرایەوە لە خولی یەكەم 46,6% و لە خولی دووەم 29ی ئۆكتۆبەر 60,83%ی دەنگەكانی هێنایەوە” , كە سەركەوت وتی” ئیرادە بەسەر ترسدا سەركەوت.

هەرچی پارتی كرێكارانی بەرازیلییە, لە ساڵی 1982 تەنها 3,2%ی دەنگەكانی هێنایەوە, هەڵبژاردن لە دوای هەڵبژاردن كێرڤی رو لە بان بوو, لە ساڵی رێژەی دەنگەكانی 1986 بووە 6,9% و لە ساڵی 1990 گەیشتە 10,2% و لە ساڵی 2010 كە لۆلا دەسەڵاتی بەجێهێشت گەیشتە 16,9%, لە هەڵبژاردنی ساڵی 2018 كە مەترسی زۆر بوو لۆلا بیباتەوە , پارتەكەی تەنها 10,03%ی دەنگەكانی هێنایەوە, ئەمەش بە مانای ئەوەیە جەماوەری لۆلا زۆر زیاتر بوو لە جەماوەری پارتەكەی. لۆلا خەباتی كرد بۆ بنیادنانی سستەمی سەرۆكایەتی لە وڵات, گۆڕینی سستەمی پەرلەمانی بۆ سەرۆكایەتی, نەك پەرلەمان سەرۆك دیاری بكات, پاش بردنەوەی بووە یەكەم سەرۆك كۆماری چەپگەرای وڵات و یەكەم سەرۆك كۆماری كە لە چینی كرێكارەوە هاتبێت لە بەرازیل, لە دوای دامەزراندنی كۆمارەوە لە ساڵی دا1889 .

لۆلاو ئابووری بەرازیل

لۆلا دەرچووی زانكۆكانی سۆربۆن و هارڤارد نەبوو, ئابووری لە ژێردەست وەرگرانی نۆبڵ تەواو نەكردبوو, تەنها زانكۆی ژیانی هەژاری تەواو كردبوو, وەلێ توانی لەماوەی حوكمڕانیدا ئابووری وڵاتەكەی بەرەو پێش ببات ببێتە جێی ئیرەیی سیاسەتمەدارانی دی, ئەوانەی گەورەترین شهادەو باشترین زانكۆكانی جیهانیان تەواو كردبوو, ئەو لە زانكۆی دایكی و پێڵاو فرۆشییەوە هاتبوو, بە خزمەتی ئەوان باشترین ئابووری زانی ژیانی لێ دەرچوو.
لۆلا لە ساڵی 2002 كە گەیشتە دەسەڵات, لە سییەكانەوە بەرازیل قەرزار بوو, لەو ساڵەدا بەرازیل 260 ملیار دۆلار قەرزار بوو, لێ ئەو كاتەی كورسی دەسەڵاتی جێهێشت بووە خاوەند 375 ملیار دۆلاری یەدەك.لە ساڵی 1999 بەرازیل 30 میار دۆلاری قەرز كرد لە بانكی دراوی نێودەوڵەتی, پێش وادەی دیاریكراو بە 2 ساڵ لۆلا قەرزەكانی هەموو دایەوە , تەنانەت لە ساڵی 2009 بڕی 10 ملیار دۆلاری قەرزی دا بە سندوقی دراوی جیهانی.كە گەیشت بە دەسەڵات, ئابووری بەرازیل لە ریزی یانزەهەمینی ئابووری جیهانی بوو, داهاتی نەتەوەیی وڵات 552,288 ملیارد دۆلار بوو, كە كورسی سەرۆكایەتی جێهێشت, بەرازیل ببوە 7ەمین ئابووری جیهان و داهاتی نەتەوەیی وڵات 400% زیادی كردبوو, گەیشتبووە 2,087,889 ترلیۆن دۆلار.

پێش لۆلا داهاتی نەتەوەیی وڵات ساڵانە بەڕێژەی 1,7% گەشەیكردبوو, وەلێ لە ماوەی حوكمڕانی ئەودا بەڕێژەی 4,8% گەشەی كرد.هەرچی داهاتی تاكە لە ساڵێكدا لە ماوەی حوكمڕانی ئەودا, لە 3696 دۆلارەوە بەرز بوەوە بۆ 8395 دۆلار.لە سێ ساڵی یەكەمی سەردەمی حوكمڕانی لۆلا 200 ملیار دۆلار سەرمایەگوزاری بێگانە كرا لە بەرازیل, 1,5 ملیۆن بێگانە لە وڵات نیشتەجێ بوون,2 ملیۆن بەرازیلیش گەڕانەوە وڵات, هەمووی بەهۆی ئەو گەشەو سەقامگیرییەی وڵات لە روی سیاسی , ئابووری, ئاسایشەوە بەخۆوەی بینیبوو.

لۆلاو هەژاری

لە ژیانیاندا هەژاران و رەشپێستەكان و دورەگەكانی بەرازیل وەك سەردەمی لۆلا ژیانیان باش نەبوووەو كەرامەتیان نەپارێزراوە, لەو وڵاتەی جیاوازی داهات لە ترۆپكی جیهاندا بووە, لۆلا خزمەتی پڕ بەهای كرد بە هەژارانی وڵاتەكەی لە بواری پرۆژەی كۆمەڵایەتی, هاوكاری دارایی و كرێی باشتر و پێشكەوتنی كەرتی پەروەردە كرد,44 ملیۆن هاووڵاتی لە هەژاری و نەخوێندەواری رزگاركرد, كۆی گشتی 33%ی هاووڵاتیانی بەرازیلی كەڵكیان لە بەرنامەی كۆمەڵایەتی لۆلا وەرگرت.

2 ملیۆن خانوی بۆیان دروستكرد,بە پڕۆژەی بە سفر كردنی هەژاری, هەژارانی بەرازیلی رزگاركرد لەو دەردەی لەوەتەی بەرازیلی نوێ هەیە هاووڵاتیان بەدەستیەوە دەتلانەوە.بۆلسا فاملی ناوی پڕۆژەكەی لۆلا بوو بۆ بنەبڕكردنی هەژاری, 11 ملیۆن خێزان كەڵكی لێوەرگرت, تاكە مەرج ناردنی منداڵكانیان بوو بۆ خوێندن, بە پێی پڕۆژەكە مانگانە 87 دۆلار كۆمەكی هەژاران دەكرا, نەخت كۆمەكەكە مانگانە دەچوە سەر ژمارەی ئەو بانكەی بۆیان كرابوەوە, كە دەیكردە 40%ی لانی كەمی كرێ, هاوكات لانی كەمی كرێ بە سستەم چووە سەر بە تایبەت موچەی كرێكارانی بەرگ شین, سەرەتا لانی كەمی كرێی دانا بە 160 دۆلار لە مانگێك, لە شوباتی 2009 لانی كەمی كرێ گەیشتە 230 دۆلار لە مانگێكدا.
داهاتی خێزانەكان لە ساڵی 1996ەوە بۆ ساڵی 2002 نەگۆڕابوو, وەلێ لە ساڵی 2003 ەوە زیادی كرد, ئاستی نا یەكسانی بە پێی پێوەری جینی بۆ نایەكسانی لە 0,64 ەوە دابەزی بۆ 0,55, كە ئەم ژمارەیەش هێشتا زۆر زۆر بوو ” پێوەری جینی كە دەبێتە سفر یانی كۆمەڵگا تەواو یەكسانە, ئەوەی پێی دەوترێت كۆمەڵگای كۆمۆنیستی, كە دەكاتە 1 یانی تەواوی سەروەت و سامان لە دەستی یەك كەسدا كۆبۆتەوە” .

تا ئەوكاتەی لۆلا دەسەڵاتی جێهێشت,10%ی هەژارترینی وڵات داهاتی بەرێژەی 9% چووە سەر, بەڵام 10%ی هەرە دەوڵەمەندەكان داهاتیان 2-4 % زیادی كرد, بەمەش لاسەنگی لە قازانجی هەژاران پێك هات.50%ی هاووڵاتیانی بەرازیلی لە هەژاران لە سەردەمی حوكمڕانی لۆلا داهاتیان بەرێژەی 68% چووە سەر,هاوكات 23 ملیۆن كەس داهاتیان لە 457 دۆلار مانگانەوە بۆ 753 دۆلار بەرز بوەوە, بودجەی كەرتی پەروەردە لە رێژەی 2,7% ی بودجەی وڵاتەوە بەرز كرایەوە بۆ 4,5%.
لە نا یەكسانی داهاتدا بەرازیل ئێستا لە ریزبەندی 70 ەمین وڵاتی جیهانە, لە كۆی 139 وڵات كە ئامار كراوە,بە پێی راپۆرتی 2018ی تاقیگای نایەكسانی, 10%ی هەرە دەوڵەمەندەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست 61%ی داهاتی نەتەوەیی بۆ ئەوانە, دوای ئەوان بەرازیل دێت 55%, چین 41% و ئەوروپا 37% و ئەمەریكاو كەنەدا 44%ە.لە سەردەمی لۆلا هەژاری بنەبڕ نەكرا وەلێ كەمكرایەوە, بەڵام بەرازیل بە یەكێك لە وڵاتە هەرە نا یەكاسانەكانی جیهان مایەوە, بۆیە ئەو نازناوەی بۆی بڕایەوە سەرۆكی هەژاران شایانی لۆلا بوو.

ئەمانەش وایكرد لای گەلی بەرازیلی خۆشەویست بێت, بووە جەماوەریترین سەرۆكی بەرازیل بو لە مێژوودا, ئۆباما سەرۆكی پێشووی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا وتی”لۆلا بەناوبانگترین و پڕ جەماوەرترین سەرۆكە لە جیهاندا”.هەرچی رۆژنامەی لۆمۆندی فەرەنسییە لە ساڵی 2009 وەك كەسایەتی ساڵ و گۆڤاری تایمزی ئەمەریكیش وەك كاریگەرترین سەرۆكی جیهانی دیارییانكرد.هەرچی ئێستایە دوای كودەتای راستڕەوەكان,داهاتی 1%ی هەرە دەوڵەمەندەكان بە رێژەی 8,4% زیادی كرد لە ساڵی 2018, كەچی 50%ی هەرە هەژارەكان داهاتیان 3,2% دابەزی, داهاتی مانگانەی 1%ی هەرە دەوڵەمەندەكان 33,8 جار زیاترە لە داهاتی 50%ی هەرە هەژارەكانی وڵات.
رێژەی هەژاری تەنها لە نێوان 2015 بۆ 2017 لە 8,3% ەوە بەرز بوەوە بۆ 11,1% , 23,3 ملیۆن هەژار بە كەمتر لە 50 دۆلار لە مانگێك دەژێن.لە یۆنی 2019 دا پێوەری جینی بەرازیل بۆ نایەكسانی گەیشتە 0,629, زیاتر لە ساڵی 2012 كە لۆلا تیایدا گەیشتە دەسەڵات. هەژاران لە 2014 ەوە , 17,1% داهاتیان لە دەستداوە, چینی ناوەند 4,2%, وەلێ هەره دەوڵەمەندەكان داهاتیان 10,1% زیادی كردووە.كەواتە كودەتای سەرمایەداران لە رێگای ناسیۆنال فاشیستەكانەوە, ئامانجەكانی خۆی پێكاوە, نیولیبراڵیزم لە ژێر دروشمی یەكەم بەرازیل بەرنامەكانی خۆی باشتر جێبەجێ دەكات, كە لە راستیدا نەك یەكەم بۆ بەرازیلە بەڵكە یەكەم بۆ سەرمایەدارانی بەرازیلە.لۆلا تەنها 0,5% بەرهەمی نەتەوەیی بۆ بنەبڕ كردنی هەژاری تەرخانكردبوو, هاوكاری 64 ملیۆن هەژاری دەدا, ئەی ئەگەر زیاتری تەرخان بكردبایە چی دەبوو, كەواتا پارە لای دەسەڵاتداران هەموو كات هەیە, بە زۆر نەبێت دەریناخەن.

شایی راستگەراكان

لۆلا بە تاوانی گەندەڵی وەرگرتنی شوقەیەك بەهاكەی 590 هەزار دۆلارە دەستگیركرا, لە گەڵ 78 سیاسی دیكەی بەرازیل تۆمەتبارن بە دۆسیەیەكی گەندەڵی بەناوی شوشتنەوەی ئۆتۆمۆبیل,بە پێی دۆسیەكە بێت لۆلا خاوەند 190 هەزار دۆلار و دوو ژمارەی بانكی و دوو خانوو و پارچەیەك زەوییە,سەرەتا بە 12 ساڵ و مانگێك سزا درا دواتر كەمكرایەوە بۆ هەشت ساڵ , لە كاتێكدا ئەویان دەستگیركرد, كەچی 78 كەسی دیكە گلاونەتە دۆسیەكەوە هەموو ئازادن و ئەویش پلەو پۆستی لە سەروی هەمووانەوە بووە, بۆیە چەپەكانی بەرازیل پێیان وابوو ئەمە چەوساندنەوەی سیاسییەو درێژەی كودەتاكەیە بەسەر سەرۆك دیلما رۆسیف كرا لە 14ی ئازاری ساڵی 2016, هاوكات پێیان وابوو تاوانی تیرۆركردنی ماریلا فرانكۆ ئەندامی پارتی ئازادی و سۆسیالیزم كە لە 14ی ئازار لە شاری ریۆ دی جانیرۆو تەقە كردن لە كاروانی لۆلا لە شاری بارنا هەموو دەچنە چوارچێوەی یەك سیناریۆوە دژ بە چەپەكانی بەرزیل رێكخراوە.

سوپا پێش بڕیاری دادگا پشتیوانی لە بڕیاری دەستگیر كردنەكەی لۆلا كرد, جەنەراڵ ئیدواردۆ فیلاس 3 رۆژ پێش بڕیاری دادگا وتبوی : سوپاو هاووڵاتیانی شەرافەتمەند ئیدانەی رزگار بوونی تۆمەتباران لە سزا دەكەن, رێزی دەستور و ئاشتەوایی و دیموكراسیەت دەگرن,هەرچی ژەنەراڵ لویس شرۆیدەرە لەمە زیاتر رۆیی و رایگەیاند ” ئەگەر لۆلا لە هەڵبژاردنەكان بردیەوە , ئەركی هێزە چەكدارەكانە سستەم بگەڕێنێتەوە,هەردوو ژەنەراڵەكە رایان گەیاند بەشداری لۆلا لە هەڵبژاردنەكان مەترسییە بۆ سەر ئەو جەنگەی بەرازیل دژ بە گەندەڵی ئەنجامی دەدا, لە راستیدا لۆلا مەترسی بوو بۆ سەر ئەنجامی هەڵبژاردنەكە, هەمان سیناریۆ سوپاو پۆلیس ئێستا لە پۆلیڤیا بەڕێوەی دەبەن دژ بە سەرۆك مۆرالیس.

پارتی سۆسیال دیموكراتی راستگەراش رایگەیاند سزا نەدانی لۆلا گەڕانەوەیە بۆ دواوە, وەلێ چەپەكان پێیان وابوو یاسا بۆ ئامانجی سیاسی بەكار هاتووە,ئەوان پێیان وایە ئەمە كودەتای راستگەراكانە, 78 بەرپرس و پەرلەمانتاری دیكە لە لیستەكەدان, تەنها لۆلا دەستگیر كرا, بە خێرایی دۆسیەی لۆلا چووە پێش لە كاتێك زۆر سیاسی راستەوخۆ گلابونە گەندەڵییەوە و تا ئێستاكەش دوای 580 رۆژ زیندانی لۆلا دۆسیەكانیان بە داخراوەیی ماوەتەوە.

ئەفسەری خانەنشین جائیر بۆلسۆنارۆ,ناسیۆنالستی راستگەرا قازانجكەری یەكەم بوو لە دور خستنەوەی لۆلا لە هەڵبژاردنەكانی سەرۆكایەتی كۆمار, چونكە لە ریزبەندی دووەمی راپرسییەكانی هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماریی دا بوو بە جیاوازییەكی زۆرەوە لە دوای لۆلاوە بوو, بە دەستگیر كردنی لۆلا دەرگای كۆشكی كۆماری بۆ كرایە سەر پشت, هەموو چینە چەوسێنەرەكان, لە سوپاوە بۆ پارتە رەنگاو رەنگەكانی بۆرژوازی گلانە كودەتاكەوە تا دەگاتە سستەمی دادوەری, كودەتایەكی سەربازی بە تامی یاسا, لۆلا سەربكەوتایە, مەترسی هەبوو وەك ئێستای مۆرالیس كودەتای بەسەردا بكرابایا, لە سایەی بوونی سوپاو دەزگای ئاسیشی بەهێزی كۆنترۆڵكراو لە لایەن بۆرژوازییەوە محاڵە بتوانرێت بە گەمەی دیموكراسی دەسەڵات بگرێترێتە دەست, پێشتریش لە هندۆراس و پاراگوای هەمان سیناریۆ دوبارە كرایەوە, ئەگەر نەگەڕێینەوە بۆ شیلی.

لۆلاو هەڵبژاردنەكانی بەرازیلئامانج لە دەستگیر كردنی لۆلا, رێگە گرتنی بوو لە گەڕانەوە بۆ دەسەڵات, لە رێگای هەڵبژاردنی مانگی ئۆكتۆبەری 2018 ەوە, ئەگەر بوار بە لۆلا بدرابایا بۆ بەشداریكردن, ئەوا هەڵبژاردنەكە دەبووە راپرسی لەسەر زیندانی كردنەكەی, ئەویش لە كۆتادا دادگای هەڵبژاردن بڕیاری یەكلا كەرەوەی لەسەر دەدات.
پێش دەستگیر كردنەكەی لۆلا وتی” دەستگیر كردنی باشترین كاندیدی هەڵبژاردنەكانی مانگی ئۆكتۆبەر, داڕوخانی نەرێتی دیموكراسییە لە بەرازیل”. راپرسیەكان دوای دەستگیر كردنەكەی كە لە 11 و 15 ی ئەپرێل ئەنجام دراوە دەریدەخەن , پشتیوانیەكەی لۆلا بۆ 47% بەرز بۆتەوە, بەمەش جیاوازی لە گەڵ دووەم كاندیدی هەڵبژاردنەكان بۆ زیاتر لە 30 خاڵ چۆتە سەر. هاوكات 41%ی هاووڵاتیان پێیان وابوو لۆلا بێ بەڵگە سزا درا , 44% ی هاووڵاتیانیش پێیان وبوو زیندانیكردنی غەدرە لێی كراوە, 58%یش پێیان وابوو مافی خۆیەتی بەشداری هەڵبژاردن بكات, لێ كودەتاچیەكان هاوپەیمانیەتی چینی دەسەڵاتداری كۆن و سوپاس و دادوەری ئەو مافەیان لێ سەندەوە.
رێگا نەدان بە لۆلا لە بەشداریكردن لە هەڵبژاردنەكان كۆتایی كایەی سیاسی بەناو دیموكراسیی بوو لە بەرازیل و دواتر ئەمەریكای لاتینیش.

لۆلاو چەپ

لۆلا سەركردەیەكی قاڵبوی ناو جەرگەی خەباتە, بۆیە بە تۆمەتەكان ورەی نەروخاو لە بانگەشە نەكەوت, داوای كرد دەمەوێت سەیری ناو چاوی ئەوانە بكەم تۆمەتم بۆ هەڵە بەستن, وتی : ئەمە كۆتاییم نییە, من بوومە بە بیرێكی سیاسی .
لۆلا لە ساڵی 1990 دوای روخانی بەرلین ,كۆڕبەندی ساوپاولۆی دامەزراند, بۆ كۆكردنەوەی پارت و هێزە چەپەكانی ئەمەریكای لاتین, كە دواتر لە 15 وڵات گەیشتن بە دەسەڵات, بۆیە ئەو شۆرشگێڕی پاش قەیرانەكانە, رەشەبا هەڵی ناتەكێنێت, لۆلا ئەوكاتی لە دەسەڵات بوو نوێنەرایەتی چەپی میانەڕەوی ریفۆرمیستی بەرازیلی دەكرد نەك چەپی شۆڕشگێڕ, لێ لە چەپی رادیكاڵەوە هاتبوو,لۆلا نەك تەنها كاریگەری لەسەر چەپی بەرازیل هەیە, بەڵكە كاریگەری لەسەر چەپی تەواوی ئەمەریكای لاتینیش داناوە بە زۆرینەی بۆچونەكانەوە, ریفۆرمیستییەكەی وای لێنەكرد لە رادیكاڵەكانیش دابڕێت, ئەو لە ژیانەوە رادیكاڵە, لێ لە ئەزموونی حوكمڕانی یەكەم وڵاتی ئەمەریكای لاتینەوە پراگماتیكە.

دەستگیر كردنی قەیران بوو بۆچەپەكانی بەرازیل, بەهۆی نەبوونی كارێزمایەكی بەهێزی چەپ وەك لۆلا كە هەمووی كۆبكاتەوە لە ژێر باڵی خۆی, لە كاتێكدا راستەكان بەهۆی پشتیوانی دكتاتۆرەكانی پێشوی وڵاتانی ئەمەریكای لاتینەوە بەهێزتر بوونە, وەلێ چەپی ئەمەریكای لاتین پارتە شیوعیە مۆزەكانی ئەوروپای رۆژهەڵات نین, بەڵكە چەپێكن لە هەناوی كۆمەڵگاوە هاتوونەو پاش شكستەكان هەمیشە بۆ بەدەستەوە گرتنی دەسەڵات هەڵساونەتەوە, ئەوان چەپی نان و كارو ئازادین.ئازادكردنی لۆلا هاوكات بوو لە گەڵ دوو روداو, سەركەوتنی چەپ لە مەكسیك و كودەتای سەربازی لە پۆلیڤیا, بە ئازادبوونی ئەو چەپەكان بە قەڵایەكەوە بەرەو روی عەقیدەی مۆنرۆ بۆ داگیركردنی ئەمەریكای لاتین بە توانایەكی زیاترەوە بەرەو روی دەبنەوە, لۆلالەژێر باڵی خۆی كۆیاندەكاتەوە, چەپ لە ئەمەریكای لاتین لە بزاڤێكی سیاسی دەرچووە بوە بە بەشێك لە كلتورو بیری گشتیوبۆیە لە ریشە دەرهێنانی ئەستەمە.

كاك عارف قوربانی سەبارەت بە هێرشەكانی توركیا بۆ سەر رۆژئاوای كوردستان, لە دیدارێكی تەلەفزیۆنی كەناڵێكدا دەڵێت”لە بەرامبەر كوشتنی یەك منداڵدا دە منداڵ بكوژینەوە…… بۆ ماوەیەك كورد ببیتە میلەتێكی فاشی”, ئەم قسانە هی یەكێكە لەوانەی لە بواری بە دیكۆمێنتكردنی لایەنێكی جینۆسایدی ئەنفال كاری باشی كردووە, هەر لەم روانگەیەوە دەبێت شارەزایشی لەو جۆرە تاوانەدا هەبێت كە بانگەشەی بۆ دەكات كە دەچێتە چوارچێوەی چ تاوانێكی نێونەتەوەیەوە, ئەم بانگەشەیە بۆ خەڵك یەك تاوان بێت بۆ ئەو چەندین جارە, چونكە لەو بوارەدا وەك خۆی ناساندووە كار دەكات, كاركردن بۆ جینۆساید ئەركێكی ئەخلاقی و ویژدانییە, مرۆڤ كە لەو بوارەدا كاری كرد دەبێت باوەڕی بە پرنسیبە ئەخلاقییەكانی هەبێت, بە تایبەتیش عارف قوربانی كە بابەتەكانی وەرگێڕدراونەتە سەر زمانەكانی دی, ئایا ئەم دوو رستەیە لە پاڵ كتێبەكانی دابندرێن, خوێنەری بێگانە چی دەڵَێن؟
ئایا بۆ خۆی دەزانێت ئەم بانگەشەی منداڵ كوشتنە دەچێتە چوار چێوەی چ جۆرە تاوانێكەوە, بە پێوەری نێو نەتەوەیی, ئەدی ئەو منداڵانە چۆنە كوژێت و چ ئامرازێك بەكار دەهێنێت بۆ كوشتنیان, خۆ ئێمە فڕۆكەو تۆپخانەمان نییە, یان ئەویش وەك داعشەكان منداڵی خەڵك هانە دات خۆیان بتەقێننەوە, یان وەك بۆكۆ حەرام دەست بەسەر قوتابخانەكاندا دەگرێت و قەسابخانە سازە كات, هاوكات فاشیست بوون كاتی و نا كاتی نییە, شێر پەنجەیەكە كێی گرت تا مردن لە كۆڵی نابێتەوە, وەك هیتلەرو مۆسۆلۆنی تاسەریان پان نەكرێتەوە لە مێشك و جەستەیان هەر دەمێنێت.

خۆشبەختانە نەك سەركردەكانی رۆژئاوا بە قسەی ئەم دەنگە نا شازەی سیاسەتیان نەكرد, بگرە یەكێك لە سەركردەكانی بوونە قوربانی تاوانێكی وا كە كاك عارف بانگەشەی بۆ دەكات ئەویش هەڤاڵ ” هەفرین خەڵەف”ە, لە گەڵ 8 هاوڵاتی سڤیلی دیكە, لە تاونێكی هاوشێوەی ئەوەی كاك عارف بانگەشەی بۆ دەكات بوونە قوربانی, كوشتن و ئیعدامی دەرەوەی دادگا و سوكایەتیكردن بە جەستەیان, ئەم دۆسیەیە وا تقییەوە مەزڵومیەتی كوردی نیشان هەموو جیهاندا, بارتەقای هەموو شەڕی داعش خەڵكی هێنایە پشت كوردەوە وەك هەورە تریشقە مەترسی ئەنجامدانی كۆمەڵ كوژی توركیای دەرخست, لێ ئەگەر بە قسەی عارفمان بكردبایا, ئێمە بكەری منداڵ كوشتنەكان بوینایا, ئەوا چارەنووسمان وەك هێزێكی فاشستی روخاوی ناشرین دەرەكەوت , هەموو ئەو جوانیانەی لە رابردوو بەدەستمان هێناوە, لە گەڵ چەقۆی سەر ملی منداڵێك ناشرینە بوو, مرۆڤ بوونمان لە دەستە دا, وێنەی داعشمان هەڵدەگرت, داعش ئاسا كۆتا شوێنیان زیندانەكان و كۆمەڵ كوژی و دادگاییكردن دەبوو, چارەنوسمان لە چاو 198 رۆژەكەی ئەنفال جەژنە بوو.

تامیلەكانی سریلانكا ئێستاش باجی ئەوە دەدەن رێگایان لە خەڵك گرتووە شارو شارۆچكەكان جێ بهێڵن و وەك بارمتەی شەڕ بەكاریانیان هێناوە, لە پاڵیانەوە شەڕیان كرووە, لە كاتی شەڕ لە گەڵ سوپای سریلانكا, كە ئێمە نموونەی هەزاران حالەتی وامان لە هەشتاكان هەیە, بۆیە وەك تاوانباری جەنگ سەیرە كرێن و دۆسیەی جینۆسایدی تامیلیان بەم كارو كردەوەیە بەتاڵ كردۆتەوە, ئێمە نەك بە قسەی عارفەكان ناكەین, بگرە پرنسیبێكی مرۆیانە, بەرگرییەكی سپی ئەنجامدەدەین, بۆ ئەوەی رۆژئاوا وەك كۆمۆنە هەر بە رو سپێتی وەك توكی سەری ئاپۆیا ما بمێنێتەوە.

لەبەر ئەوەی بانگەشەی جینۆساید دە كات, پێشنیارە كەم, تا بە فەرمی داوای لێبوردن نە كات, هەموو نووسین و كتێبەكانی لە بواری جینۆساید هەڵبگرترێتەوە, وەك خۆی دەزانێت بانگەشەكردن بۆ جینۆساید لە رێگای كەناڵێكی راگەیاندنەوە دەچێتە چوارچێوەی هاندانەوە, تاوانەكەی كەمتر نییە لە گەڵ بكەری راستەقینە.

عەلی مەحمود محەمەد

3-8-2019 پاش 5 ساڵ لە ئەنجامدانی تاوانی كۆمەڵكوژی ئێزدییەكان لە شاری شەنگال و دەوروبەری لە لایەن داعشەوە, پەرلەمانی كوردستان بە 89 دەنگ لە كۆی 111 دەنگ, بڕیاری بە جینۆساید ناسینی كۆمەڵكوژی ئێزیدییەكانی پەسەند كرد, كە دەكاتە 80%ی پەرلەمانتاران , 20%ەكەش دابەش بوونە لە نێوان ئامادە نەبوو و نكۆڵیكەران” انكار”, ئامادە نەبوانیش دابەش دەبن بەسەر نكۆڵی كەران و ئەوانی دی كە بە هۆكاری شەرعی ئامادە نەبوبێتن, كە دەبوایا تەفاصیلی هەمووی لە گەڵ فلیمی دانیشتنەكە بڵاو بكرابایەتەوە یاخود پێشكەش بە دەزگا تایبەتمەندەكانی ئێزیدیەكان بكرابایا, ئێستاش نەچووە بچێ, بۆ ئەوەی لێكۆڵینەوەی لەسەر بكرابایا, بمانزانیایە بەڵگەی نكۆڵیكەران چییە, ئاراستەی سیاسی و حیزبییە, یان كەسییە, بەشێوەی گشتی كۆمەڵكوژی ئێزیدییەكان لە فەرمانی پاشای كۆرەی رەواندزەوە لە ساڵانی نێوان 1832 بۆ 1834 ەوە بۆ ئێٍستا, كە نزیك 180 ساڵە, كە لەوێدا كۆمەڵكوژیكردنیان بە پیرۆز زانراوەو رایگشتیش لە پشت بووە, سەبایاكان بۆ پیاوانی كوردی موسڵمان بوونە, بازاڕەكانیشی رەقەو موسڵ نەبووە, تا ئەوەی پاشای كۆرە لە بری تۆمەتباربوون بە قارەمانی نەتەوەیی ناسێنراوە, دوای 180 ساڵ لەو تاوانە, ئەمڕۆ 80% ی كۆمەڵگا هەمان جۆرە تاوان بە كۆمەڵكوژی بزانێت , بۆ خۆی پێشكەوتنێكی گەورەیە لە بیركردنەوەی تاكی كورد لەچاو هەندێك گەلانی داخراوی ناوچەكەوە, دیارە ئەگەر بخرێتە راپرسی گشتییەوە رێژەكە بەرزتر دەبێت.

لە سێشەمەی 16-1-2016ەشدا, واتا 3 ساڵ و 6 مانگ و 20 رۆژ پێش كوردستان, پەرلەمانی ئەرمینیا بە بەشداری 91 بەشداربوو لە كۆی 132 پەرلەمانتاری ئەرمینیا, بە كۆی 90 دەنگ, كۆمەڵكوژی ئێزیدییەكانی بە جینۆساید ناساند,” رێژەی نكۆڵیكران زۆر كەمترە” هاوكات داوایان كرد دادگایەكی نێودوڵەتی تایبەتمەند بۆ دادگاییكردنی تاوانبارانی داعش پێك بێت, پێشتریش پەرلەمانەكانی بەریتانیا, فەڕەنسا و ئێسلەنداش كۆمەڵكوژی ئێزیدیەكانیان بە جینۆساید ناسیبوو.

” لە ساڵی 2013 ەدا داوا لە تاك بە تاكی پەرلەمانتارانی ئەرمینیا كرا, تاوانی ئەنفال بە جینۆساید بناسن, هیچ وەڵامێكیان نەبوو, ئەوان ئێزیدییەكان زیاتر بە نزیك لە خۆیان دەناسن” ‌ لە ئاستی جیهانیدا 29 وڵات تاوانی كۆمەڵكوژی ئەرمەن بە جینۆساید دەناسن, لە گەڵ 48 ولایەتی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا, هاوكات لە فەرەنسا, سویسرا, یۆنان, قوبرس, سلۆڤاكیا, نكۆڵیكردن لە جینۆسایدی ئەرمەن سزای لەسەرە, بۆیە ئەركێكی ئەخلاقییە بە جینۆساید ناسینی تاوانە كۆمەڵكوژییەكانی جیهان لە لایەن پەرلەمانی ئەرمینیاوە, لە هەمبەر ئەو پشتیوانییەی لە دۆسیەكەیان كراوە.

وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكاش لە 13ی دیسەمبەری 2018, كاتژمێر 4,10 بە كاتی گرینچ لە رێگای مەرسومێكی تایبەتەوە سەرۆك كۆمار ترامب رایگەیاند, رایگەیاند ئەوەی بەسەر ئێزیدی و كریستانەكاندا لە عێراق و سوریا هاتووە جینۆساید بووە, ئەمەو حكومەتی هۆڵەنداش دەستپێشخەری كرد لە ئەنجومەنی ئاسایش بۆ دادگایكردنی داعش.

هاوكات زۆر رێكخراوی دیكە وەك شارەزایانی جینۆسایدی جیهانی تاوانی كۆمەڵكوژی ئێزیدی و كریستان و پێكهاتەكانیان بە دەستی داعش بە جینۆساید ناسی لەسەر داوامان لە ساڵی 2015 ەدا, ئەم هەنگاوەی پەرلەمانی كوردستان دوای هەموو ئەمانەیە, لێ بوون لە نەبوون باشترە.

لە بڕیاری بە جینۆساید ناسینی كەیسی ئێزیدییەكانەوە دەتوانین كۆمەڵێك راستی هەڵێنجین:
1- بڕیارەكە تەنانەت لە چاو وڵاتانی دیكەشەوە دوا كەوتووە, تەنانەت پاش چەندین وڵات لە ناویاندا وڵاتی وەك ئێسلەنداش دراوە, هەرچەندە ژینگەی سیاسی ئەم وڵاتە پێشكەوتنخوازانەو مرۆڤ دۆستانەیە, وەلێ هیچ پەیوەندییەكی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری لە گەڵ هەرێمەكە نییە.

2- دەبوایا وەك مەرسومەكەی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا یاساكە كریستان و شەبەك و كاكەیشی بگرتایەتەوە, ئەوانیش لە هەمان پرۆسەدا جینۆساید كراون و هاووڵاتی كوردستانن, جیكاری بۆ خۆی كەماسییەكی نادادپەروەرانەیە.

3- لە بەر ئەوەی هاووڵاتیانی كوردستان لە 5 ساڵی رابردوودا, هوشیاری تەواویان لە سەر تاوانەكانی داعش پەیدا كردووە, بە تایبەتیش پەرلەمانتاران كە گوایە دەستەبژێری سیاسی خەڵكی كوردستانن, دەنگنەدان بە یاساكە لە لایەن هەندێكەوە, نكۆڵی كردنە لە بەجینۆساید ناسینی تاوانەكە, ئەركی پەرلەمانی كوردستانە یاسای نكۆڵیكردنیش بۆ ساڵی داهاتوو پەسەند بكات و سزای هەموو ئەوانە بدات نكۆڵی لە جینۆسایدی ئێزیدی و كریستان و كاكەیی و شەبەك و …. دەكەن .

4- یاساكە بۆ خودی خۆی, دادگاییكردنی سەرجەم 73 فەرمانەكەی پێشووترە, كە بەرگی پیرۆزی بەبەردا كرابوو, دەربڕی قۆناغێكی باڵاتری هوشیاری گەلە, بۆیە جێگای رێزە.

چۆن بەرەو روی نكۆڵی كردن ببینەوە

لە زۆر وڵاتی ئەوروپا دان نەنان بە حەقیقەتی یاسایی تاوانی هۆلۆكۆست و كۆمەڵكوژی ئەرمەن سزای لەسەرە, دەچێتە چوارچێوەی نكۆڵیكردن لە تاوانەكە, لە ساڵی 1976 مێژوو نووسی بەریتانی دیفید ئێرفینغ پەرتوكێكی بە ناوی جەنگی هیتلەر بڵاو كردەوە, دادگای نەمسا لە 20ی شوباتی 2006 دا بە تاوانی نكۆڵیكردن لە هۆلۆكۆست سزای 3 ساڵ زیندانیكردنی دا, لە ساڵی 1974, رۆژنامەنووسی كەنەدی بە رەچەڵەك بەریتانی ریتشارد فیراڵ پەرتوكێكی بەناوی بەڕاستی 6 ملیۆن كەس مردن بڵاو كردەوە, لە بەرامبەردا لە كەنەدا دەركرا.

هەرچەندە سزادانی نكۆڵیكردن كەمكردنەوەی ئازادییەكانەو مافی بیركردنەوەو گومانكردن و لێكۆڵینەوە لە بەرامبەرەكە وەردەگرێتەوە, وەلێ ئامرازێكی كاریگەریشە بە تایبەت لە وڵاتە دواكەوتووەكان بۆ رێگا گرتن لە دوبارە كردنەوەی تاوانەكە و لێسەندنەوەی مافی پیرۆزی ئەنجامدانی تاوان كۆمەڵكوژی لە ژێر پەردەی بەرژەوەندی نەتەوەیی و پیرۆزییەكان, هاوكاری كەریشە بۆ خوێندنەوەی سەردەمیانە بۆ سەرجەم رابردوو, هاوكات ئەركێكی ئەخلاقی گەلێكی جینۆسایدكراوی وەك كوردیشە كە خاوەند زۆرترین كەیسی جینۆسایدو یەكەم شاری قوربانیدەری چەكی كیمیاوییە لە جیهان” هەڵەبجە” بە پێی پەرتوكی گینزی ساڵی 2007, هەڵوێستی وا لە بەرامبەر سەرجەم كەیسەكانی جینۆساید وەربگرێت و هاوسۆز بێت بۆ قوربانیان هەر كێیەك و سەر بە هەر نەتەوەو رەگەزو ئاینێك بن.

دوا رۆژی دۆسیەی دادگایی تاوانبارانی داعش و دادگاییكردنیان
شەش ئەگەر لە بەردەمدان بۆ دۆسیەی دادگاییكردنی داعشییەكان كە بریتین لە : ئەنجومەنی ئاسایش دۆسیەكە بەرز بكاتەوە بۆ ئای سی سی وەك دارفۆر, عێراق رازی بێت تاوانەكانی پارێزگای موسڵ لە 2014 بەدواوە بچێتە چوارچێوەی تایبەتمەندی دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی , یەكێك لە وڵاتەكان سوریا یان عێراق دادگایەكی تایبەتمەند دروست بكات بۆ دادگاییكردنی داعشەكان, یاخود دادگایەك بە هاوكاری یەكێتی ئەوروپا پێك بێت لە یەكێك لەم دوو وڵاتە, یان عێراق و نەتەوە یەكگرتووەكان دادگایەكی تایبەتمەند دروست بكەن , یاخود بدرێنەوە بە وڵاتەكانی خۆیان لەوێ دادگایی بكرێن.

باشترین دوو رێگا بژاردەی یەكەم و دادگایەكی تێكەڵ بە هاوكاری یەكێتی ئەوروپا یان نەتەوەیەكگرتووەكانە, بۆ بژاردەی یەكەم ئێمە ساڵی 2015 داخوازینامەیەكمان بە زمانی ئینگلیری بۆ وڵاتانی ئەندام لە دادگا كە 123 وڵات بوون بڵاو كردەوە ” بۆ ماوەی 24 كاتژمێر لە سەر سایدی فەرمی دادگا بڵاو كرایەوەو وەك نووسراویش خرایە بەردەست هەموو وڵاتان لە كاتی كۆنگرەی وڵاتانی ئەندام كە بە وەزیری دەرەوە یان سەفیر بەشدار بوون, مخابن چەند وڵاتێكی كەم پشتیوان بوون, بۆ ساڵانی داهاتوو ویستمان كەسە كاریگەرەكانی ئێزیدی بێنن بۆ ماوەی چەند خولەكێك قسە بۆ كۆنگرەكان بكەن و دەتوانرا كاریگەری دابنێن نەهاتن .

لە كۆتادا دەمەوێت بڵێم بە جینۆساید ناسینی تاوانی كۆمەڵكوژی شەنگاڵ پێمان دەڵێت تەواوی مێژوو وە ئەفسانەو پیرۆزییەكان رابردوو وە خودی مێژووش پێویستیان بە نوسینەوە هەیە لە بەر رۆشنایی پێشكەوتنە زانستییەكان لە بواری شیكاری زانستی و گەشەی بۆچونی مرۆڤ لەسەر مافی مرۆڤ و مافی ژیان و پێناسەی تاوان لە روانگەی بنەماكانی پەیمانامەی رۆماو بانگەوازی جنێف و مافی جیهانی مرۆڤ ….., چاكەكان و پیرۆزییەكان و پاڵەوانەكانی دوێنێ بۆ ئەمڕۆ وا نین , داهاتوو مێژوو و پیرۆزییەكان دەگۆڕێت .

شەوێك لە چالاكیەكی ژنگە پارێزی جیهانی بووم بە تامی كوردی لە شاری هەولێر, لە كۆتادا رێكخراوی خاوەند پڕۆژە هەرچی عەمید و بەرپرس بوو كۆی كردبوەوە رێزی لێنان , تەنها من مابومەوە بە دەست بە تاڵی, خەڵاتكراوان سەرتاپا لەوانە بوون بە ئۆتۆمۆبیلی گەورە هاتو چۆ دەكەن و حیمایە لەپشتن و خاوەند مەزرەعەن, واتا ژینگەی سەر زەوی و بن زەوی پیسەكەن, ئەگەر شەریكە بەشەكانی پاڵاوگە نەوتەكانیشی تێدا نەبووبێت, لەبەر دارچێنەرەكان بەر ئەوان كەوتبێت, یان خاوەند كۆمپانیای عەلاگەی لایلۆن و قاپ و گڵاسی سەفەری و دەبە ئاو…, كە ئەمەم بینی چاوم چووە پشت سەرم و خۆم بۆ نەگیرا و هاوارم كرد, ئەمانە لەسەر ژینگە هەقی زیندانیان هەیە نەك رێز لێنان, دیارە كەس گوێی لە هاوارەكەم نەگرت.
خاوەند پارەو دەسەڵاتەكان نەك هەر رێزلینانەكان دەكڕن, بگرە خاوەنەكانیشیان لە گیرفانیاندایە , ئەگەر دادگایەكی ژینگەیی لەم كوردستانە هەبێت كەسیان رزگاریان نابێت, لە هەمووی خۆشتر یەكێك لەوانەی رێزی لێگیرابوو, لەناو گەراجەكە تەپڵەكی جگەرەكەی رشاندو بە بە تەناشێك بۆی دەرچوو, دوكەڵی دوای ئاگزۆزی سەیارە گەورەكەی كیلۆمەترێك بە ئاسمانا تارمایی دروستكرد.
ماوەیەكە سیاسیەكانی كوردستانیش وەك مۆدەیەكی سیاسی, هەڵمەتی نەمام چاندنیان دەستپێكردووە, یەكتری بانگ دەكەن بۆ نەمام چاندن, بۆتە دەستەوایی, جاری واش هەیە تەكلیف لە یەكتری دەكەن, وەك ڕیكلامێك گوایە ئەمانە ژینگە پارێزو سەردەمین, لە كاتێكدا خۆیان و كاروانی ئۆتۆمۆبیلی حیمایەكانیان, مەزرەعەو كارگاو بیرە رەنگاو رەنگەكانیان,پیسایی و پلاستیكەكانیان, بیرە نەوت و كارگای چەمەنتۆو ئاوو عەلاگەو … كانیان, داگیركردنی گردو هاوینەهەوارەكانیان, پاڵاوگەو چڕە دوكەڵی مەكینەكانیان….. ئەوەندە زۆرە سەرتاپای كوردستان بكەن بە دار پیسایی ژینگەی ئەوان پاك ناكاتەوە.
كەم باخچەی گشتیتان كرد بە ماڵی خۆتان, كردتان بە بەنزینخانەو پاڵاوگەو مەعمەل چیمەنتۆكانتان, .. . ئیەوان نەك تەنها كوردستانیانن هەموو داگیر كرد, بگرە سەر زەوی و بن زەوییانیش هەموو پیس كرد.لەم كوردستانە, ئەوەی ژینگە پیسە كات هەر ئێوەن, ئەوەی هاوینەهاوار وشە كات, هەر ئێوەن, ئەوەی ئاسمان رەشە كات هەر ئێوەن, ئێستا بە چڵە دارێك و بێڵەكەی دەستتان هەڵمان مەخەڵەتێنن.

زیاتر لە 1200 ساڵە ئێزیدییەكان لەسەر ئەم خاكە جینۆساید دەكرێن, هەموو ئەو تاوانانەی داعش ئەمرۆ ئەنجامی داوە, بە درێژایی ئەو مێژووە , سەدان جار لە دوبارە بونەوەی بەردەوامدا بووە , لە ماوەی دوانزە سەدەی رابردوودا بەردەوام جینۆساید و تاڵان كراون و كچان و ژنانیان كراوە بە كەنیزەك و لە بازاڕی گەرمی كۆیلەی شارەكان فرۆشراون, پیاوان و مناڵانیشیان كراون بە كۆیلە و لە زۆربەی جارەكانیش بۆ خۆ رزگاركردن بە زۆر ئاینیان پێ گۆڕدراوە , تەواوی ئەو تاوانانەش بەرگی پیرۆزییان بەبەردا كراوەو بە جیهاد و غەزا ناوزەد كراون, لەو 73 فەرمانەی پێشوو وەك ئاماژەی پێ دەدەین , پیاوانی موسڵمانی كورد لە ژێر پەرچەمی ئایندا بەشداریان لە كۆی تاوانەكاندا كردووەو شانازیشیان پێوەی كردووە، هەندێك جاریش خۆیان سەركردایەتی فەرمانەكانیان كردووەو تاكە بكەر و فەرماندەری تاوانەكان بوونە.

لە مێژووشدا هەندێكیان بە پاڵەوانی ئەفسوناوی نەتەوە هەژمار كراون و ئێستاش شانازییان پێوە دەكرێت , وەلێ لە دوا فەرماندا, فەرمانی رۆژی چوار شەمە رەشەی 3ی ئۆگستسی ساڵی 2014 ەدا, كە پیاوانی ئیسلامی توندڕەوی عەرەبی سونە مەزهەب پێی هەڵسان لە ژێر ناوی داعش, بە بەرچاوی كەناڵەكانی راگەیاندنی جیهانەوە تاوانەكان رابردوویان دوبارە كردەوەو بەرهەم هێنایەوە, ئیتر ئێستا پیاوانی كورد نەك بەشێك نین لە پرۆسەكە و ئەكتەری چالاك نین لە تاوانەكەو شانازیكەر نین بە جینۆسایدەوەو تاڵان كەر نین بە ماڵ و ژنی ئێزیدیەكانەوە, بگرە بە پێچەوانەوە بە هەڵمەتی هەموو ئێزیدین قۆناغێكی نوێ دێتە پێشەوە , بۆ یەكەمجار ئێزیدی بوون دەبێتە شانازی بۆ دەستە بژێریكی گەل, ئەو چوار شەمە رەشەی 3-8 لە تاوانەكانی داعشدا, بە بەردەم راگەیاندنەكانەوە چەندە رەشە قێزەونترە بێت , دوا فەرمانی 3-8 دەبێتە دوا كۆمەڵكوژی ئێزیدییەكان و كۆی73 فەرمانەكەی پێشوو , لە ئاوێنەی یاداوەریدا زیندو دەكاتەوە و لە گەڵیدا مێژووش دادگایی دەكاتەوە, دەیانكات بە بەشێكی بێزلێكراو لە خۆی و مێژوو, مێژوو لێرەدا پێچەوانە دەبێتەوە, مێژوو قێزەون دەبێت بە درۆو تاوان , 3ی ئاب لە شانازییەوە دەگۆرێت بۆ دادگاییكردنی مێژووی تاوانە هاوچەشنەكانی رابردوو, 74 دەبێتە پرۆسەی دادگاییكردنی 73 فەرمانەكەی پێشوو, داعش دەبێتە ئاوێنە پیاوە پیرۆزەكانی رابردووو لە تاوانەكانی ئەودا دادگایی دەكرێنەوە.

لێرەدا هەست بە گۆڕانكارییەكی هێمنانە دەكەین لە عەقڵی تاكی كورددا, هەرچەندە بەشێكیشی لە ژێر كاریگەری ئیسلامی سیاسیدان, كەم تا زۆر هاوسۆزن لە ناوەڕۆكدا لە گەڵ داعش, كەمایەتیەكی زۆر بچوك نەبێت, بە ئاشكرا ئەوی دی هەموو رەتی تاوانەكەیان كردەوە , ئیتر ئێزیدییەكان مرۆڤی پێش چوار رەش نین , ئیتر شەمەی 3-8-2019 , هەموو بە بێدەنگ چركەیەك رادەوەستن و رێز لە قوربانیان دەگرن , ئیتر هەموو 3-8ی ساڵێك نەفرەت لە هەموو فەرمانەكان دەكەینەوە, ئیتر فەرمان بەرگی پیرۆزی لەبەر دادەكەنرێت و ناشرین و بێزلێكراوە, ئیتر هەموو رقمان لە وشەی فەرمانە, بە رێزگرتن لە قوربانیان رەتی مێژووە رەشەكانی هاوشێوەی رابردوو دەكەینەوە , ئیتر فتوادەرانی فەرمانەكانیش لە پیرۆزی دەخەین و لە تاوانەكانی داعشەوە دادگاییان دەكەین, هەر بەوەندەشەوە نا بگرە بڕۆین بەرەو دادگاییكردنی مێژوویانەی ئەوانەی لە 12 سەدەی رابردوودا بەشدار بوونە لە تاوانە هاوچەشنەكانی چوار شەمە رەشەكە,ئیتر هەموو 3-8 ێك بووە بە بەشێك لە یادەوەری گەلێك , بووە بە دابڕان لە گەڵ مێژووی 1200 ساڵەی رابردوو و هەر 73 فەرمانەكەی پێشو تر, بووە بە دابڕان لە كلتورو تاوانی داعشیانە .

لە فتوكانی ئەحمەدی كوڕی حەنبەل ( 780-855 م ) ەوە , تا فتواكانی لەیسی سەمەرقەندی و مەسعودی و ئەبو سعودی عەمادی بەم هەموو پلەو پایە ئاینییەوە (“خگیب المفسرین” شیخ الإسلام, مفتی القسگنگینیە,) كە ئێزیدییەكانی بە لە كافر كافرتر ناو زەد كرد, فتوای كوشتنی پیاوان و بە كەنیزەك كردنی ژنانیانی دەردەكرد, هەموو ئەوانەی بە فتواو فەرمان بەشداری جینۆسایدی ئێزیدیەكانیان لە مێژوودا كرد,جارێكی دیكە لەبەردەم ئاوێنەی تاوانەكانی داعش خرانەوە ناو قەفەسی دادگای مێژوو, ئیتر لێرەوە عەمادی شێخ الئیسلامی ئومەیەك نیە لای ئێمە, بەڵكە فتوا دەری تاوانێكی مێژوویی بەردەوامە بۆ زیاتر لە دوو سەدەو تاوانباری جینۆسایدە , كە سەدان فەرمان لە بەر رۆشنایی فتواكەیدا دەردە چێت و پێكهاتەیەكی گرنگ كە ناوی ئێزیدییە هەوڵی سڕینەوەی دەدرێت ,ئەوەی ئێستا داعش دەیكات , عەمادی درێژ ماوەترین موفتی ئاستانە چوار سەدەو نیو لەمەوپێش دەریكرد بەرامبەر بە ئێزیدییەكان, بە پیرۆزیش زانراو كەسیش بە یەك دێر دژی نەوەستایەوە.

قڕ كردنی ئێزیدییەكان لە ساڵی 224ی كۆچییەوە , لە سەردەمی خەلیفە موعتەسەمی عەباسییەوە دەستی پێكرد, وەلێ فتوای ئەبو سعودی عەمادی لە ساڵی 1560 رەوایەتی ئاینی پێ بەخشی و پیرۆزی دا بە قڕ كردنەكە لە پۆششی ئایندا, ئەم فتوایە بووە هەوێنی دەیان فەرمانی مەرگ, چڕترینیان فەرمانەكانی قڕكردنەكانی سەدەی نۆزدە بوو , سەدەیەكی پڕ نەهامەتی و تاوان بوو بۆ ئێزیدییەكان, ئەم فەرمانانە تەنها خەلیفە و پاشا توركەكان پێی هەڵنەستان ,لە ساڵانی 1832 و 1834 پاشای كۆرەی رەواندز و فەرمانی بەدرخان بەگ لە ساڵی 1844 لە ناو فەرمانە زۆرو زەبەنەكاندان, بۆیە لە بەر رۆشنایی و ئاوێنەی تاوانەكانی داعشدا, دەبێت بە پێگەی كەسایەتی ئەو كەسایەتیانەدا بچینەوەو لە دادگای مێژوودا دادگایی بكرێنەوە, راستە هەر مرۆڤێك لە مێژوودا مرۆڤەكان بە شێوازێك دەیخوێننەوە, بۆیە پاشای كۆرە ئیتر پاڵەوانە مێژووەكە نابێت ببێت , ئەو بكەری تاوانی گەورەیەو دەبێت دادگاییبكرێت.

ڕۆژی17-7 بە ڕۆژی دادپەروەری لە جیهان دەناسرێت و ساڵانە لەو یادە بەشێوەی جۆراو جۆر لە سەرتاسەری جیهان رێزی لێدەگیرێت و یاد دەكرێتەوە, لەم ڕۆژەدا پەیماننامەی ڕۆما لە ساڵی1998 لە دایك بوو, كە بووە سەرەتایەك بۆ پێكهێنانی دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی ناسراو بە ئای سی سی, ئەمەش خەونی لە مێژینەی عەدالەتخوازان بوو.ساڵی1998 ئەنجومەنی نەتەوە یەكگرتووەكان پڕۆژەی بڕیارەكەی پەسەند كد بۆ دامەزراندنی دادگایەكی جیهانی تایبەت بە تاوانی جەنگ و دژ بە مرۆڤایەتی و تاوانی جینۆساید, لە دەنگداندا 130 وڵات لەگەڵ و21 بێدەنگ و7یش دژ بوون, دژەكانیش بریتی بوون لە: “ئامەریكا, ئیسرائیل, چین, عراق, قەتەر, لیبیا, یەمەن”.لە راستیدا ئێستا وڵاتانی ئەندامی دادگا تەنها نزیك بە چارەكێكی دانیشتووانی جیهان پێك دەهێنن, چین و هیند و ئەمەریكا و روسیا و ئەندەنوسا و پاكستان كە زۆرینەی حەشاماتی دانیشتوانی جیهان پێك دەهێنن ئەندام نین, لە روی دەسەڵاتیشەوە وڵاتە بەهێزەكان وەك ئەمەریكا و چین و هیند و روسیا, كە چوارگۆشەی هێزی ئابووری و سیاسی و سەربازی هەنووكەو ئایندەی جیهانن ئەندام نین لە ئێستادا.

ئامەریكا و دادگا و پێشینەی مێژووی لە گەڵیدا

ئەمەریكا هەموو كات لە هەوڵوێستەكانی دوو لایەنە بووە, بەرژەوەندی لە كوێ بووبێت ئامادە بووەو پشتیوانی لێكردووە, چەك و پارەی دەدا بە عێراق بۆ كیمیاباران و جینۆسایدی كورد, ئاگاداری هەنگاو بە هەنگاوی سوپای عێراقی بوو, كەچی تا دوای پرۆسەكە لە 8ی ئەیلولی 1988 نەهاتە قسە, كە 6ی ئەیلول كۆتایی ئەنفال راگەیەنرا, دوای 10 ساڵ لەو تاوانەش ئەوجا بۆ یەكەمجار وشەی ئەنفالی بەكار هێنا, دواتریش تاوانی هەڵەبجەی كردە یەكێك لە بەهانەكانی تۆمەتباركردنی سەدام و روخاندنی, ئیتر گوێی بە دادپەروەری و ڕەوایی نەداوە, پشتیوانی لە دەست بەكار بوونی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی تایبەت بە یۆغسلاڤیا و ڕواندای كردووە لە ساڵەكانی”1993,1994″دا, هەروەها دادگای نیمچە نێو دەوڵەتی بۆ سیرالیۆن لە ساڵی”2000″ و كەمبۆدیا لە ساڵی”2003″ و لبنان لە ساڵی”2006″, بەڵام بەهەموو شێوەیەك بەرەو ڕووی ICC وەستاوەتەوە.

بەرپرسانی ئیدارەی كلنتۆن بەشداربوون لەو دانوساندنانەی كە بە ڕێككەوتن گەیشت لەسەر یاسای بنچینەیی پەیماننامەی ڕۆما, ئەو پەیمانامە نێو دەوڵەتیەی لەسەر بنچینەی پەسەندكردنی لە ساڵی 1998دا , دواتر لەبەر رۆشنایی ئەو دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی ناسراو بە ئای سی سی دامەزرا.
ئامەریكا دەیەویست بە هەمواركردنی پەیمانامەكەوە پەیوەست بێت بە دادگاكەوە, بەڵام نەیانتوانی قەناعەت بە وڵاتانی دیكە بهێنێت بۆ هەمواركردنی بەرنامەی دادگا تاكو ببێتە ئەندام تیایدا, بەهۆی ترسی دەزگای سەربازی ئامەریكا”پنتاگۆن” لە دادگایی بارگاوی بە سیاسەت, بەرۆك بە هاوڵاتیانی بگرێت, كە رۆژانە بەهۆی دەستخستنە ناو كارووباری وڵاتان و شەڕەوە دەگلێنە تاوانەوە.

ئامەریكا لە ڕۆژی كۆتایی وادەی واژۆكردندا لە 31-12-2000دا , واژۆی لەسەر یاسای پەیمانامەی ڕۆما كرد, هاوكات نیگەرانی خۆی لەوە ڕاگەیاند كە پەیمانامەكە زۆر خاڵی زیاندار بۆ ئەو و كەلەبەری گەورەی تێدایە, كلنتۆن وتی خۆم و ئەو سەرۆكانەی لە دوای من دێن ڕێنوێنیان ناكەم ئەم رَێككەوتنامەیە پێشكەش بە ئەنجومەنی پیران بكەن بۆ پەیوەست بوون بە دادگاكەوە, تاكو ئەو خاڵانەی جێگای گومانی ئێمەن لانەبردرێن, واتا دادگایەكی دەویست بە باڵای بەرژەوەندییكانی ببڕدرێت و پارێزراو بن لە دادگاییكردن لە پای ئەو تاوانانەی ئەنجامی دەدات لە جیهاندا, بە تایبەتی لە وڵاتانی زۆنی جەنگ.

كلنتۆن پێش سێ هەفتە لە بەجێهێشتنی كۆشكی سپی, لە دوا ڕۆژی دیاریكراو بۆ واژۆكردنی پەیماننامەكە لە بەرواری31-12-2000 دا, پەیماننامەكەی واژۆ كرد و وتی : ئامانج لە واژۆكردن قەت بەمانای ئەوە نییە پابەند بین بە پەیمانامەكەوە یان پەیوەست بین پێوەی, لە درێژەی قسەكانیدا وتی:ئامۆژگاریم بۆ جێگیرەوەم ئەوەیە پەیممانامەكە نە نێرێت بۆ ئەنجومەنی پیران بۆ بڕیاردان لەسەری و پەسەندكردنی.
لە بەرواری 6-5-2002 ئەمینداری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان ڕایگەیاند, ئامەریكا بە فەرمی ڕایگەیاندووە نایەوێت بەشێك بێت لە دادگاكە, هەروەها هیچ پابەندبونێكی یاسایی بە واژۆكردنی لە 31-12-2000 دا ناكات, بەمەش بڕیاری پاشگەزبوونەوەی دا لە واژۆكردنی پەیمانامەكە.

ئامەریكا لە گەڵ ئەوەدایە دادگا لە ژێر دەسەڵاتی ئەنجومەنی ئاسایشدا بێت, بۆ ئەوەی هەر كاتێك ویستی ڤیتۆ لە دژی بڕیار و كارەكانی بەكار بهێنێت و بكەوێتە ژێر ڕەحمەتی خۆیەوە, لە بەرواری 6-5-2002 ەوە ئامەریكا هەوڵوێستی نەیارانەی لەسەر دادگاكە وەرگرت, پاش ئەوەی بە فەرمی واژۆكردنەكەی ڕەتكردەوە, ڕامسفێڵد وەزیری بەرگری ئەوكاتی ئامەریكا دوای پاشەكشەكردنی ئامەریكا لە دادگاكە وتی: دادگا شەرعیەتی نییە, تەنانەت هەڕەشەی تەداخولی سەربازی كرد دژ بە هەر وڵاتێك هاووڵاتیانی تەسلیم بە دادگا بكەن, هەروەها پەیماننامەی دوو قۆڵی لەگەڵ وڵاتان بەست بۆ پێشگرتن لە تەسلیمكردنی هاووڵاتیانی بە دادگا, تەنانەت لە ساڵی2004 یاسایەكی دەركرد بە ناوی نزركت, تیایدا قەدەغەی كرد هاوكاری ناسراو بە یوسید پێشكەش بەو وڵاتانە بكات كە پەیمانامەی دوو قۆڵی لەگەڵ واژۆ ناكەن سەبارەت بە تەسلیم نەكردنی هاووڵاتیانی بە دادگاكە.

لە ساڵی 2002 دا, كۆنگرێسی ئەمەریكی بڕیاری لەسەر یاسایەك دا بەناوی پەلاماری لاهای, بە پێی ئەو یاسایە سەربازانی ئەمەریكی دەپارێزێت لە بەرامبەر لێپرسینەوەی ئەم دادگاییە, هەروەها یاساغیكرد فەرمانبەرانی دەوڵەتی هاوكاری دادگای نیونەتەوەیی تاوان بكەن كە بە “یاسای پەلاماری لاهای ناسراوە”, بە پێی ئەو یاسایە هەموو مافێك دەدرێتە سەرۆك هەر ڕێگایەك بگرێتە بەر بۆ ئازادكردنی هەر هاووڵاتیەكی ئەمەریكی یان هەر كەسێك لە هاوكارانی ئامەریكا بهێڵرێتەوە یان زیندانی بكرێت لە لایەن دادگای ناوبراوەوە یان بە فەرمانی ئەو دەست بەسەر یان زیندانی بكرێت.

بۆش یاسای پاراستنی تاكەكانی سەربازی ئەمەریكی واژۆ كرد, كە ڕەخنە بوو لە دادگای تاوانی نێو نەتەوەیی, هەروەها هەڕەشەی بڕینی هاوكاری هەموو ئەوانەی كرد كە هاوكاری دادگا دەكەن دژ بە هاووڵاتیانی.ئیدارەی بۆش كەوتە بەر ڕەخنەی توند سەبارەت بە هەڵوێستی دژایەتیانەی بۆ دادگای تاوانی نێونەتەوەیی لە سەروبەندی چوار ساڵی یەكەمی دەسەڵاتیدا, هەرچەندە تەحەفوزاتی وڵاتە یەكگرتووەكان لەسەر دادگای ناوبراو دەگەڕێتەوە بۆ پێش سەردەمی بۆش و بە دیاریكراوی لە سەردەمی كیلنتۆنەوە دەستی پێكرد, وەك چاوەڕان دەكرا لەسەردەمی باراك ئۆباما لە هەڵوێست و مامەڵەكردنیدا نەرمتر بوو لەبەرامبەر دادگاكە وەلێ بەشێوەی گشتی گۆڕانكاری نەكرا, زۆر هۆی ناوخۆیی لە ئارادابوو بۆ ئەوەی وڵاتە یەكگرتووەكان پەیوەست نەبێت بە دادگاكەوە گرنگترینیان دژایەتیكردنی پنتاگۆن و كۆنگرێس و ئەنجومەنی پیران و هەواڵگری و…..بۆ دادگاكە , هاوكات دەزگا سەربازییەكان نەیارن بۆ دان نان بەو دادگاییە لە لایەن وڵاتە یەكگرتووەكانەوە, بە تایبەت وڵاتە یەكگرتووەكان هێزی زیاتری لە دەرەوەی سنوورەكان هەیە بە تایبەت لە هەردوو وڵاتی “ئێراق و ئەفغانستان”ئەگەری زۆرە بكەوێتە بەر تۆمەتباركردن بە ئەنجامدانی پێشێلكاری و لێپرسینەوەو دادگاییكردن, كاتێك خۆی و ئەو وڵاتانە واژۆی پەیمانامەكە بكەن!, وەك لە ئەفغانستان بۆ ئەمەریكا و لە عێراق بۆ بەریتانیا.

كاتی خۆی لە لایەن ئەندامانی پارتی كۆماری لە ئەنجومەنی نوێنەران, تەنانەت لە لایەن زۆر لە ئەندامانی لیستی دیموكرات لە ئەنجومەنی پیران, لە ناویاندا ئەندامی ئەنجومەنی پیران خاتوو هیلاری كیلنتۆن دژایەتی واژۆكردنی ئەم پەیمانامەیە كرا, وەلێ دواتر هیلاری كلنتۆن سەبارەت بە پەیوەست نەبوونی ئامەریكا بە دادگاكەوە لە كینیا وتی: هەست بە داخ و كەسەرێكی قول دەكەین بە هۆی ئەوەی وڵاتە یەكگرتووەكان ئەندام نییە لە دادگای تاوانی نێو نەتەوەیی كە دا مەزرا بۆ دادگاییكردنی تاوانبارانی جەنگ و ئەنجامدەرانی كۆمەڵكوژییەكان و تاوانەكانی دیكەی دژ بە مرۆڤایەتی”.

پابەند نەبوون بە دادگای نێو دەوڵەتی تاوان لە لایەن ئامەریكاوە لە ڕاستیدا كەسەرێكی گەورەیە بۆ ئامەریكا كە پابەند نەبێت بە دادپەروەری نێو نەتەوەیەوە, كە ئیدعا دەكات و خۆی بە پارێزەری دادپەروەری لەجیهاندا دەزانێت, هاوكات هەڵوێستی نەگەتیفی ئامەریكا دەردەخات بەرامبەر بە دەزگا نێو دەوڵەتیەكان, كە لە زۆربەیان بەهۆی یەكان نەگیری بەرژەوەندیەكانی كشاوەتەوە.ئیدارەی ئۆباما لە ڕێگەی هیلاری كلنتۆنەوە لە ڕۆژی پێنج شەممە ڕێكەوتی 6-8- 2009 لە شاری نایرۆبی پایتەختی كینیاوە, لە هەنگاوێكی چاوەڕوان نەكراودا, لێدوانێكی دا بە قازانجی دادگای نابراو, لە لێدوانەكەیدا هیلاری كلنتۆن وەزیری دەرەوەی ئەمەریكا نیگەرانی خۆی دەربڕی كە ئامەریكا تاكو ئێستا بەشێك نییە لەو دادگاییە, ئەمە لە كاتێكدا بوو حكوومەتی نایروبی ڕایگەیاند ویستیان هەیە تاوانبارانی خۆپیشاندانەكانی دوای هەڵبژاردنەكانی كینیا كە زۆر پێشێلكاری گەورەی تێدا ئەنجامدرابوو لە دادگای ئای سی سی دادگایی بكرێن , كە دواتر دۆسیەی بۆ كرایەوە.

ئۆباما لە دیسەمبەری 2014 رایگەیاند ئەمەریكا ئەشكەنجەی لە زیندانی ئەبوغرێب ئەنجامداوە و كەرامەتی مرۆڤی روشاندووە, لە راستیدا هێزەكانی ئەمەریكا لە زیندانەكانی ئەبو غرێب و باغرام و غوانتنامۆ تاوانی جەنگیان ئەنجامداوە, بگرە لە پاكستانیش.ئۆباما ئەو كاتەی سێناتۆر بوو لە ساڵی 2004 رایگەیاند پێویستە هاوكاری لێكۆڵینەوەكانی ئای سی سی بكەین , كە بووە سەرۆكیش ئەمەریكا لە ساڵی 2009 وەك ئەندمی چاودێر بەشداری كۆنگرەی ساڵانەی دادگایكرد.بۆ پەیوەست بوون بە دادگاوە, ئیدارەی ئۆباما رێگایەكی دوورو سەخت و نەگەیشتن بە ئەنجامی لە پێشدا بوو, پێویستی بەوە هەبوو قەناعەت بە دەزگای سەربازی بهێنێت بۆ پەیوەست بون بە دادگاكەوە,ئەوەش پاش ئەوەی ئەو پێشنیارانەی ئیدارەی بۆش و كلنتۆن پێشكەشیان كرد بۆ هەموار كردنی دادگا, پێش ئەنجامدانی ئەو هەموار كردنە 67 سەناتۆر لە ئەنجومەنی پیران لە كۆی 100 كەس بەهیچ شێوەیەك پشتیوانی ناكەن لەو هەوڵە, ئەمەش بۆ خۆی دەربڕی ئەوەیە پەیوەست بوون بە دادگا لە توانای ئیدارەی ئۆباما نەبوو بە تەنها, بە زۆر تەلبەند دەورە دراو بوو , لە كۆتادا نەك ئەمەریكا نەبووە ئەندام بگرە ئۆباما نەیتوانی لە ئەنجومەنی پیران بیخاتە دەنگدانەوە, كارەكە لە دەرەوەی دەسەڵاتی ئەوەوە بوو, پەیوەست بوو بە پنتاگۆن و ئێف بی ئای و دەزگا ئەمنی و سیخوڕییەكان و ئەنجومەنی پیرانەوە, ئەو لە بەرامبەر ئەو هەنگاوە سەرۆكی لا حەولە وەلا قوە بوو.
ئەگەر ئەمەریكا وڵاتانی روسیاو چین و ئیسرائیل ببنە ئەندام گرنگە, هاوكار دەبن لە هاوكاری سیخوڕی و دیبلۆماسی و پشتیوانی سیاسی و لۆجیستیكی و دارایی, هەرچەندە دادگا زۆر پێویستی بە پەیوەست بوونی ئامەریكا و وڵاتانی دییەوە هەیە, بەڵام زۆر لە ئەندامەكانی بەرگری دەكەن لە ئەنجامدانی ئەو چاكسازیانەی ئامەریكا دەیەوێت, بۆ ئەوی وا نیشان بدەن ناكەونە ژێر پاڵەپەستۆی ئامەریكاوە, هەرچەندە لە دۆسیەی ئەفغانستان ئەمەریكا شكستی بە دادگا هێنا.لە سەردەمی بۆشدا, كاتێك دۆسیەی دارفۆر بووە ڕۆژەڤی دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی بەرامبەر بەو پێشێلكاریانەی حكوومەتی عومەر بەشیر ئەنجامی دا لەو هەرێمە, ئامەریكا هەڵوێستێكی دیكەی وەرگرت و بڕیاری پشتیوانی و كۆمەكی داواكاری گشتی دۆسیەكەی دا, تەنانەت كار گەیشتە سەر ئەوەی كۆندەلیزا ڕایس هەڕەشەی بەكار هێنانی ڤیتۆی كرد دژ بە هەوڵی وڵاتانی چین و فەرەنسا لە ئەنجومەنی ئاسایش, كە دەیانەویست ڕێگربن لەبەردەم دەرچوونی بڕیار سەبارەت بە عومەر بەشیر , كەواتە هەموو كات ئامەریكا دوو فاقیانە هەوڵوێستی وەرگرتووە, تەنانەت لەو سەردەمەی بە تەواوی دادگای ڕەتكردۆتەوە, وەلێ كە لە گەڵ بڕیارێك بەرژەوەندیەكانی جووت بووبێت چاوی لە ئاست هەڵوێستەكانی پێشتری نووقاندووە.

سەردەمی ترامپ خراپترین پەیوەندی

لە بەرواری 21-11-2016 فاتۆ بن سۆدا رایگەیاند سیا و هێزە چەكدارەكانی ئەمەریكا لە نێوان ساڵانی 2003 و 2004 تاوانی جەنگیان لە ئەفغانستان ئەنجامداوە, بە ئەشكەنجەدانی 61 كەس لە زیندانیان, ئەشكەنجەی جەستەیی و نەفسی و روشاندنی كەرامەتی لانی كەم 27 كەس لەوان و لاقە كردنیان كراوە, بنسۆدا داواكاری گشتی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی لە نۆڤەمبەری 2017 رێگای دا بە لێكۆڵینەوە لە تاوانی جەنگ كە لە ئەفغانستان ئەنجام درابوو, ئەمەش یەكەمجار بوو كار لەسەر تاوانەكانی سوپای ئەمەریكا بكرێت لە مێژووی دادگا.
لێ كاتێك دادگا ویستی لێكۆڵینەوە لە تاوانەكانی ئەمەریكا بكات لە ئەفغانستان و دەست بە كردنەوەی دۆسیەكە بكات, ئیدارەی ترامپ بە شێوەی هیستریا كاردنەوەی دەربڕی ,جۆن بۆلتون راوێژكاری ئاسایشی ئەمەریكی رایگایەند تۆمەتباركرنی سوپای ئەمەریكا بە تاوانی جەنگ لە ئەفغانستان هیچ بنچینەیەكی نییە,هەڕەشەی نە دانی ڤیزاو ئابلوقەی ئابووری خستنە سەر دادگای كرد,هەروەها وتی بە هیچ شێوەیە هاوكاری دادگا ناكەین, نابینە ئەندام, دادگا وا لێدەكەین بۆ خۆی بمرێت.

هاوكات مایك بۆمبیۆ وەزیری دەرەوە وتی: ئەمەریكا ڤیزا بەوانە نادات بەشداری لێكۆڵینەوە دەكەن لە تاوانی سەربازان و هەواڵگری ئەمەریكا لە ئەفغانستان و وڵاتانی دی هاوپەیمان, مەبەستی ئیسرئیل بوو لێرەدا.لە بەرامبەردا سەرۆكی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی شیلی ئیبۆی ئۆسۆ جی بۆ هێور كردنەوەی تەنگژەكە وتی: قوربانیانی ئێستاو رابردوو دوارۆژ ی تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و جینۆساید خوازیارن ئەمەریكا ببێتە ئەندامی دادگاكە.یەكێك لە بەندەكانی یاسای فیدرای ئەمەریكی ماف بە سەرۆك دەدات كە هێز بەكار بهێنێت بۆ ئازادكردنی هەر سەربازێكی ئەمەریكی كە دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی دەستگیری كردبێت, ئەمەش بۆخۆی دەست ئازادكردنێكی ئاشكرای لەشكری ئەمەریكایە بۆ ئەنجامدانی تاوان لەودیو سنورەكانەوە.

لە كاتێك ئەمەریكا رەخنەی گرت لە روسیا كە هەڕەشەی كشانەوەی كرد لە دادگا كە ئەویش وەك ئەمەریكا ئەندام نەبوو, تەنها پەیماننامەكەی واژۆ كردبوو, كەچی بۆ خۆشی بەم شێوەیە مامەڵە لە گەڵ دادپەروەری دەكات.ئەمە لە كاتێكدایە ئەفغانستان بۆ خۆی ئەندامە لە دادگاو یەكێكە لە وڵاتای پێكهێنەر لە چوارچێوەی 123 وڵاتە ئەندامەكەی دادگا, ئەو وڵاتەی لەسەر خاكەكەی تاوان بكات لێكۆڵینەوەی لەسەر دەكرێت و دەچێتە چوارچێوەی پسپۆڕی دادگای تاوانی نێودەوڵەتییەوە.
پێشتریش كۆنگریسی ئەمەریكی لە ساڵی 2015 دا بڕیاری ئەوەی دابوو, هاوكارییەكانیان بۆ دەسەڵاتی فەلەستینی رادەگرن و هاوكارییەكانیان پەیوەست كردبوو بە سكاڵانەكردن لە ئیسرائیل لە دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی .
تەنانەت ئەمەریكا بە هەڕەشەكردن لە وڵاتانی هاوپەیمانی رۆژئاوای وەك ” یابان و ئەڵمانیا و كەنەداو ئوسترالیا” بەوەی پشتیوانی مادی خۆیان بكشێننەوە لە دادگا, لە كاتێكدا ژاپۆن یەكەم وڵاتی پارە بەخشە بە دادگا لە جیهان دوای ئەویش فەرەنسا و ئەڵمانیا دێن.

هاوكات لە سەردەمی ترامپدا ئەمەریكا لە پەیمانی بازرگانی چەك كشایەوە , وە لێبوردنی بۆ ئەو سەربازە تاوانبارانە دەركرد لە وڵاتانی زۆنی جەنگ گلاونەتە تاوانەوە , لە ناویاندا دادگای سەربازی سان دیغۆ لە هەرێمی كالیفۆرنیای ئەمەریكا ئەفسەری هێزە تایبەتیەكانی ئەمەریكا نیڤی سیلیزی بێ تاوان كرد, كە لە ساڵی 2017ەدا هەرزەكارێكی برینداری 15 ساڵانە لە دەرەوەی دادگا لە شاری موسڵ كوشت , دواتر بە كۆمەڵ وێنەیان لە گەڵ تەرمەكەی گرتبوو, دەركردنی لێبوردن بۆ تاوانبارانێك پێشێلی یاساكانی جەنگ و پەیمانی جنێفیان كردووە, بۆ خۆی تاوانە, كە ترامپ ئەنجامیدا .
ئێراق و واژۆ كردنی پەیمانامەكەواژۆكردنی ئەم پەیماننامەیە لە لایەن دەوڵەتی ئێراقەوە ئەهمیەتێكی زۆری بۆ سەر دواڕۆژی كورد لەم وڵاتە هەیە, هەرچەندە توركیا و ئێران و سوریاش ئەندامی دادگا نین, گرنتی زامنی دوبارە نەبوونەوەی كۆمەڵكوژی و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و جەنگە لە هەمبەری, وەك لە شەنگال و دوزو كەركوك و گوندەكانی دی بینیمان, لە كاتێكدا كورد بە زۆر پۆستی گەورە بەشدارە لە دەسەڵاتدارییتی ناوەند, دەبوایە لەم ئاستەیا هەنگاوی هەڵبهێنایە,”هەرچەندە ئێراق لە بەرواری15-2-2005 پەیوەست بووە بە پەیماننامەكەوە, پاشان بێ هێچ ڕونكردنەوەیەك پەشیمان بۆتەوە”, كە لەوكاتەدا وەزیری دەرەوەی عێراق هوشیار زێباری بووەو پەشەكشەكەش لە لایەن ئەوەوە ئەنجامدراوە, سەرۆك كۆماریش عجیل یاوەر و زاوای كوردان بووە, سەرەك وەزیرانیش ئەیاد عەلاوی بووەو خۆی بەلیبراڵ دەزانێت.

بە بڕوای من گرنگترین هۆكار بۆ كشانەوەی عێراق لە دادگاكە و واژۆ نەكردنی ئەم پەیماننامەیە لە لایەن عێراقەوە بۆ 3 خاڵ دەگەڕێنمەوە:
1 -بوونی ئامەریكا لە ئێراق, ئەمە بەهێزترین خاڵە, ئەگەر ئێراق ببێتە ئەندام ڕاستەوخۆ لە كاتی پێشێلكاریدا دادگا دەبێتە تەرەف بەرامبەر بە پێشێلكاری وڵاتی داگیر كەر و ئەندامانی هێزی ئامەریكا ئەوانەی پێشێلكاری دەكەن دادگایی دەكات, دیارە ئەمەریكا لە دادگایی ئەندامەكانی و سزا دانیانیەوە باكی نییە, بەڵكە لە بڕیارەكانی دادگا دەترسێت بە سزا دانی هاووڵاتیانی بە تاوانە گەورەكان, نایەوێت سیناریۆی ئەفغانستان دوبارە بێتەوە.

2-نەزانینی گرنگی دادگاكە و نزمی ئاستی هوشیاری و هەست نەكردن بە ڕۆڵی ئەم دادگاییە لە لایەن هێزە دیموكراسییەكان و هێزە نەتەوەییە كوردییەكان و عەرەبییە سونەكانەوە, كە زامنی ئاسایشیانە لە وڵاتی زۆنی جەنگ.3-مانی ڕوحی شەڕخوازی لە ناو دەسەڵاتدارانی نەتەوەی سەردەست بە تایبەت دەسەڵاتدارانی مەزهەبی شیعە كە گلاونەتە زۆر تاوانی گەورەوەو دەیانەوێتیش لە داهاتوودا درێژەی پێ بدەن, بە ئاشكرا ئەوان دژ بە ئەندامبوونی عێراقن لە دادگاكە .لە كۆتاییدا هیوادارم پاڵەپەستۆیەكی وا پێك بهێنرێت لە لایەن كەسوكاری قوربانیان و پارت و لایەنە سیاسییەكان و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنیەوە دەسەڵاتدارانی كورد وئێراقی ناچار بكەن ئەم پەیماننامەیە واژۆ بكەن , یان هەر نەبێت بە ئەندام بوونی عێراق لەو دادگایە ببێتە خاڵێكی رێكەوتنی هەرێمی كوردستان و حكومەتی عێراق.

عەلی مەحموود محەمەد
رێكخەری تۆڕی هاوپەیمانی رێكخراوە كوردستانییەكان لە پێناو دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی

لە 3 ساڵی رابردوودا 3 جار سندوقی باندۆرای شەڕوكارەساتی كەركوك بە روماندا هەڵدراوەتەوە بە تایبەتیش دانیشتووانی شارەكە, هەڵكردنی تاك لایەنەی ئاڵای كوردستان, ئەنجامدانی ریفراندۆم لە سەرتاسەری پارێزگای كەركوك بێ گوێگرتن لە پێكهاتەكان دی, دوو كارەساتەكەی پێشوون, هەڵدانەوەی سەرقەباغی سندوقێك بوون, هەرچی شەیتانی دنیایە خۆی تێدا مەلاس دابوو, هەردوجارەكەش لە ئەنجامی ئەوەوە بوو بێ گەڕانەوە بۆ پێكهاتەكانی دیكە بڕیار درا.
ئەمجارەش دیاریكردنی پارێزگارێك بۆ شارەكە بە رێكەوتنی دوو گروپی بچوكی یەكێتی و پارتی, كە تەنانەت شەرعیەتی سیاسی بڕیاردانیشیان نەماوە لە روی رێكخراوەییەوە,ماوەی نوێنەرایەتی ناو پارتەكەیان بەسەرچووە بەهۆی ئەنجامنەدانی كۆنگرەوە, وەك ئەوەی تەنها خۆیان هەبن و لەناو خۆشیاندا ئەو گروپە نەخوێندەوارو بازرگانەی كە ناویان مەكتەبی سیاسییە, لەناو ئەوانیش هەردوو بنەماڵە, ئەمجارەش بێ گەڕانەوە بۆ رای گەل و پێكهاتەكانی دی شارەكە, تەنانەت ئەندامانی حیزبەكانیان بڕیارەكەیان دا, دەرگای نەگبەتیەكیان كردەوە شەڕو مەترسیەكانی لەوانی پێشووتر كەمتر نابێت, كە شەڕی نەتەوایەتییە لەسەردەمی دادپەروەری جیهانی, هەر ئاگرێكی بچووك بڕیاردەرانی پێشتر لە خۆیدا دەسوتێنێت.
كەركوك شارێكی كوردستانییە وەك پارێزگا بە بونی پوازی جوگرافی گرنگ بۆ هەردوو پێكهاتەی توركمان و عارەب تیایدا, چ لەناوەندی شاری یاخود لە دەوروبەری, بۆیە ناتوانرێت ئەو پێكهاتانە پشتگوێ بخرێن بۆ بڕیاری چارەنوسساز, لە كاتێك پدك و ینك دوای 21 مانگ ململانێو رێك نەكەوتن و یەكتر بە خیانەت تاوانباركردن, بە شكستی سەربازی دەركردن بە پێنج دەقە لە شارەكە هۆكارەكەی هەرچییەك بێت, ئەوەی چواردە ساڵی پێشتر كردیان هەمویان دانایەوە بەچاوتروكانێك, چۆن دەتوانیت بە كۆبونەوەیەكی پێنج دەقیقەیی دوو حیزب كە شارەزایەكی مێژوو و جوگرافیای شارەكەی تێدا نەبێت, شڕۆڤەكارێكی وردی سیاسی لە هۆڵەكە نەبێت, بڕیارێكی گەورە دەدەیت دیاریكردنی پارێزگارێكە بۆ شارەكە, كە دەبوایە ناویان لێ بنابایە كاندیدی هەردوو حیزب.

بەهۆی ململانێو حیزبایەتیشەوە كاندیدێكی لاوازی ناسكۆڵەتان كردۆتە پارێزگار بەرگەی ئەم ئاڵۆزییەی شارەكە ناگرێت, وەك ئەوەی تاكە بڕیاری یەكلاكەرەوە لای مەجلیسەكەی ئێوە بێت كەركوكیش وەك هەرێمی كوردستان بارمتەی هەتاهەتایتان بێت, هەڵدانەوەی سندوقی باندۆرەی ئەمجارەشتان بە روی دانیشتوانەكەی, ئاڵۆزییەكی دیكەی لێوە لە دایك دەبێت هەرچی شەیتانی شەڕە هاتۆتە ئاسمانی شارەكە, ئاخر هاووڵاتیانی كوردی شارەكە لە شێوازی دەسەڵاتداریتان ناڕازی بوون و ئێستا ژەهر نۆشە كەن وەلێ ئێوەیان ناوێت نەك پێكهاتەكان دی, دەبوایا پێش گەیشتن بە كورسیەكەی پارێزگار هەوڵی ئاسایی كردنەوەی باری نا ئاسایی شارو پەیوەندیە دوژمندارییەكەی خۆتان لە شارەكەو ئاشتكردنەوەی خەڵكی شارەكەتان بدابایا, ئەوەی لاتان گرنگە كەركوك نەوت و كورسی و تاڵانیەكەیەتی نەك خەڵكەكەی, بۆیە گوێ بە هەڵدانەوەی سەرقەپاخی سندوقی باندۆرەی ماڵوێرانی ئەمجارەش نادەن .
باشتر نەبوو بۆ ئەم بابەتە گەورانە بگەڕێنرێەوە بۆ رای گەل بە تایبەت كەركوكییەكان و راپرسی گشتی بۆ ئەنجام بدرێت, ئەوانەی عیبرەت لە رابردوو وەرنەگرن, هۆكاری شكستەكانیان دیاری نەكەن, قەت لە داهاتوو براوە نابن, وەك ئێستای ئێوە.

ماوەیەك لەمەوپێش بەناو خۆ بەخشەكان ناڕەزایەتییان دەربڕی, لە میانی ناڕەزایەتییەكەیان دوشمی “لە بری هەر بندیوارێك خۆ بەخشێك دامەزرێنن” یان بەرز كردەوە.

لە كوردستاندا بندیوار پێ ناسێكی لاستیكی هەیە , زۆر جار ئەو بێوەژنە رەشپۆشە پیاو ئەنفالكراوەی كە بە دەردەسەری و جەفا منداڵەكانی دوای ساڵی 1988 بەخێوكرد و بە دیاریانەوە دانیشت و پرچی سپیكرد, تا دەگاتە پێشمەرگەیەك دێرینی بەشدار لە خەباتی چەكداری كە هەر چركە ساتێكی ژیانی بۆخۆی تراژیدایەك بووە , یان ئەو بەردەستەی لە گوندێكی لادەست مانگانە بە 140 هەزار دینار لە نەخۆشخانەیەك یان مزگەوتێك یاخود قوتابخانەیەك دامەزراوەو دەوام ناكات, تا دەگاتە ئەو ئەفسەرو پلە دارانەی تەواوی نێرینەی خزم و عێلی بە چەكدار نووسیوەو مانگانە موچەیەكی باش وەردەگرن و دەوامیش ناكەن, هەموو ئەمانە زۆر جار بە یەك پێوەر بە بن دیوار دێنە ژماردن.

خۆبەخشیش كەسانێكن بێ ئەوەی كەس داوایان لێبكات ئەركێك دەگرنە ئەستۆ بۆ خزمەتی چین و توێژێكی كۆمەڵگا, ئەمانە تا ئەوكاتە خۆبەخشن كە كارەكەیان تێكەڵ بە خۆژیاندن و بە دەست هێنانی مادی نەبێت, كە لە بەرامبەر كارەكەیان موچەو پاداشتییان وەرگرت نابنە خۆبەخش.

لەم دروشمەوە بۆمان دەردەكەوێت كە ئەم خۆبەخشانە لە بنەچەدا خۆبەخش نەبوونەو بە هەڵە ئەو ناوەیان هەڵگرتوە یان لە خۆ ناوە, بەڵكە ئەمانە كرێكار یان فەرمانبەری عەقدن , بۆ ئەوە بە ئیمتیازاتی كەم كارە كەن تا هەلێكیان بۆ رێك بكەوێت دابمەزرێن, ئەمەش مافێكی شەرعی و رەوای خۆیانە و دەبێت مكوڕ بن لە داواكارییەكەیان وەلێ لە هەمبەر نانبڕاو كردنی كەسی دی نا, كەسی خۆبەخش بێ هیچ چاوەڕوانی و پاداشتێك كارەكانی دەكات و ناهێڵێت ئەوكارە ببێتە سەرچاوەی دەستكەوتی ئابووری .

كەواتە ئەم بەڕێزانە لە بنەڕەتەوە خۆ بەخش نین , وەلێ مافی خۆیانە دابمەزرێن و ئەو داوایە بكەن ,یان لە داهاتی كوردستان پشكێكیان بەر بكەوێت, بە پێی دابەشكردنێكی دادپەروەرانە, بە بڕینەوەی موچەی بنەڕەتی بۆ هەمو تاكێكی بێكار یان هەژاری كۆمەڵگا, یاخود دامەزراندن لە پێناو بە سفر كردنی هەژاری لە كوردستان , واتا دامەزراندن لە كەرتی گشتی بە خاڵ بێت و لە پێناو بە سفر كردنی هەژاری بێت و هەموو كۆمەڵگا بەهرەمەند بێت لە كاری كەرتی گشتی , هاوكات جێی خۆیەتی داوا بكرێت ئەوەی موچەی بۆ بڕاوەتەوە لە بڕی موچەكەی كارێك بكات, با هەموو بەهرەمەند بین بە یەكسانی لە داهاتی وڵات .

بە حوكمی بەرنامەی سەكۆی چەپ, لە گەڵ چەندین تێكۆشەر ئەگەر زێدە رۆیی نەبێت بڵێم دەیان تێكۆشەری زێڕین دیدارم ئەنجامداوە كە بەشداری شەڕی هەندرێنیان كردووە, هەموو دەگێڕنەوە كە پێشمەرگەكانی حیزبی شیوعی عێراقی بە سەركردایەتی رەئیس كەمال، ملازم عەبدولرەحمان، فاخر مێرگەسوری، ملازم خدر، مام سدیق، مام ئەلیاس، عەریف یونس، عزەت سلێمان بەگ داستانەكەیان تۆمار كردووە, كە تا ئەوكات گەورەترین سەركەوتن بووە بەسەر سوپای داگیر كەری بەغدا ئەنجامدرابێت, تەنانەت ئەو دەستكەوتانەی لە شەڕەكە بە دەست هاتووە لە چەكی قورس و ئامێری پەیوەندیكردن زیاتر بووە لە بارتەقای هەموو ئەو چەكانەی كە هێزی پێشمەرگە پێش داستانەكە هەیان بووە, سەركەوتنەكەش لە كاتێكدا تۆماركرا كە جوڵانەوەی كوردی توشی دوبەرەكی و كەرت بوون هاتبوو , بەمەش روح خرایەوە بەری.

بەڕێزمەسعود بارزانی سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان لەسەر سەردێری ” پەیامی سەرۆك بارزانی بەبۆنەی پەنجا و سێیەمین ساڵیادی داستانی هەندرێن” لە بەرواری ” 12ـی 5ـی 2019 ” پەیامێكی پیرۆزبایی و وەبیرهێنانەوەی بڵاو كردۆتەوە, لە بەشێكیدا دەڵێت ” پێشمەرگەكانی شۆڕشی مەزنی ئەیلوول و بە هاوكاری هێزەكانی حیزبی شیوعی لە پلانێكی تۆكمەی دژەهێرشدا لە 12ـی 5ـی 1966 پەلاماری دوژمنیان تێكشكاند و لیواكانی یەك و سێ و چوار و پێنجی سوپای عێراق لە چیای هەندرێن و زۆزك و گەرووی ئۆمەرئاغا و ئاكۆیان بە تەواوەتی تێكشكان و زیانێكی یەكجار زۆریان بەركەوت” , ئەمە لە كاتێكدایە مێژوو پێمان دەڵێت سەركەوتنەكە تەنها لە چیای هەندرێن تۆمار كراوە نەك لە زۆزك و شوێنەكانی دی, ئەوانە لەو چركە ساتە بەرەی شەڕ بوونە لێ سەركەوتنیان تێدا تۆمار نەكراوە, بۆیە ناكرێت ناویان بە هاوتایی لە گەڵ هەندرێن ریز بكرێت, دووەم سەركەوتنەكە پێشمەرگەكانی حیزبی شیوعی و دۆست و لایەنگرەكانی تۆماریان كردووە نەك كەسی دی بۆیە ئەویش ناوی پارتی دیموكرات ریز ناكات پارێز دەكات, لێ لە رێگای بەخشینی رۆڵی سەرەكی بە پێشمەرگەی شۆرشی ئەیلولەوە دەیانكاتە بەشە شەریكی سەرەكی, سێیەم پێشمەرگەكانی حیزبی شیوعی لەوكاتە بەشێك بوونە لە هێزی پێشمەرگەی كوردستان, لق و پەلەكانی حیزبی شیوعی بەشێك بوونە لەو جوڵانەوە چەكدارییە, بە جیا ناوهێنانیان پارتی دەكاتەوە بە تاكە هێزی پێكهێنەری پێشمەرگەی شۆڕشی ئەیلول, ئەمەو نەك تەنها شەڕی هەندرێن بگرە تەواوی شەڕە گەورەكانی ساڵانی 63 بۆ 70 مۆركی پێشمەرگەكانی حیزبی شیوعی پێوە بووە, پێشمەرگەكانی حیزبی شیوعی نەك هاوكاری داستانی هەندرێن نەبوونە بگرە هێزی سەرەكی و كۆتا بوونە لە داستانە مێژوویەكەی هەندرێن, هەر ئەمەش وا دەكات شایەدحاڵەكانی ئەو رۆژانە بڵێن كۆچكردووان ئیدریس بارزانی و فرانسۆ حەریری تا چۆمان دەستڕی سوریان هەڵداوەو دروشمی بژی حیزبی شیوعیان وتوەتەوە” سەیری لینكی ڤیدیۆكان بكەن”.

لە داستانەكەی هەندرێندا هەر 60 فیداییەكە كە هێزی یەكەمی سەركەوتنەكە بوون شیوعی بوون, 3 شەهید درا وەك پێشتر نەخشەی بۆ داندرا بوو لە لایەن فەرماندە شیوعییەكانەوە كە ئەوانیش عەریف یونس و ساڵەح مام ئەلیاس هەردوك شیوعی بوون, خدر عەوڵا بەگیش دۆستی ئەو حیزبە بووە, سڵاو لە یاداوەری روحی پاكیان, خۆزگەم بارزانی بتوانێت كەسێكی پارتی ئەوكاتە بدۆزێتەوە نەك شەهید و بریندار بگرە بەشداربوو نەك لە ناو فیدایەكان بگرە لە بەشداربوەكان بۆ ئەوەی لە یادی 54 ساڵەی داستانەكەدا لە ساڵی داهاتوو مەدالیای ئازایەتی پێ ببەخشێت, راستیەكەش ئەوەیە لە كاتێك دوای سەركەوتنەكە پێشمەرگەكانی پارتی دێنە هەندرێن بۆ ئەوەی شوێنی شیوعییەكان بگرنەوە, وەلێ كە هێرش دەست پێ دەكات جارێكی دی دەكشێنەوە چیایەكە دەدرێتەوە بە پێشمەرگەكانی حیزبی شیوعی بۆ ئەوەی پارێزگاری لێبكەن.
دوای ئەو سەركەوتنە مەزنە لە رێگای جیهازەكەی ئەبو شاخەوانی كوڕە كریستانی بەشداربوی داستانەكەوە , پەیوەندی لە نێوان پێشمەگەو سوپای عێراقی دەست پێدەكات تا دەگاتە بەیاننامەی 30 حوزەیران كە داننان بە لامەركەزیەتی كوردستانی لێ هاتە ئاراوە.

بە پەراوێز خستنی لایەنەكان و خواردنی بەشی یەكتر لە جوڵانەوەی چەكداری كوردستاندا باو بووە تا هەنوووكە بە تایبەت لە لایەن پارتی و یەكێتیەوە, دەیان جار خۆیان كردووە بە خاوەند چالاكی وا كە بە رێكەوت چەند كەسێكیان تێیدا پشكدار بوونە, ئەوان نەك تەنها سەروەت و سامانی كوردستان بگرە سەروەری و دەستكەوتەكانی خەڵكی كوردستانیش بە موڵكی خۆیان دەزانن و تەزویری مێژوو دەكەن, بەیاننامەكەی بارزانیش لە یادی 53 ساڵەی داستانی هەندرێندا دەچێتە ئەو چوارچێوەیەوە, راستە مێژوو براوەكان و دەسەڵاتداران دەینووسنەوە , وەلێ قۆناغی تەسحیحاتی مێژوو دەستی پێكردووە, مێژوو لە حەكایەت و تەسریحاتەوە بووە بە زانست و گێڕانەوەی راستیەكان, پشكنین و بەڵگەو گەڕان بە دوای راستییەكان و وتەی ئەكتەرە ئەكتیڤەكانی روداوەكان.
ئەوە ئەگەر هەندرێن لەو شەڕە قارەمانانەیە ئازاد نەكرایاتەوە, هەتا هەتایە دەكرایە پەڵەیەكی رەش بەناو چەوانی پێشمەرگەكانی حیزبی شیوعیەوە, ئیتر وابووە سەركەوتن فرە بابەو شكستیش هەتیو.لە كاتێكدا حیزبی شیوعی لە نێوان 1946 بۆ 1961 بۆ ماوەی 15 ساڵ هێزی یەكەمی كوردستان بووە, ئەمڕۆ لەسەر ئەو مێژووە دەژێت, دەبوایە وەڵامی بۆ هەموو ئەوانە هەبێت كە دەیانەوێت مێژووەكەی زەوت بكەن و بیشێوێنن, ژیانی ئەمڕۆی لەسەر مێژوو بێت, داكۆكینەكردن لەو مێژووەش مانی دەخاتە ژێر پرسیارەوە, خەریكە سەركەوتنەكان و داستانەكان و مێژووش وەك گواستنەوەی شەهیدەكان سەنگەر بگوازنەوە.

بۆ سەلماندنی بۆچونەكانم ئەم دوو دیدارە ببینن:ئەبو شاخەوان تێكۆشەرێكی كریستان :https://www.youtube.com/watch?v=I5xO52J3Wgs

عەبدوڵا تۆفیق ناسراو پاڵەوانی هەندرێن

:https://www.youtube.com/watch?v=MqHP56xeRqg
بۆ بینینی هەموو بەرنامەكان :https://www.youtube.com/channel/UCtvPDyYamHh_awOgEwc-m8g/videos

بەڕێز نێچیرڤان بەرزانی بە 82%ی دەنگەكان دەبێتە سەرۆكێك, كە دەسەڵاتی زۆر زیاترە لە سەرۆكەكانی فینلەندا, نەمسا, پورتوگال, زۆرینەی وڵاتانی ئەوروپای رۆژهەڵات كە بە هەڵبژاردنی راستەوخۆ دەگەن بە پۆستەكە, تەنانەت لە سەرۆكی باشوری ئەفریقا كە بە سستەمی سەرۆكایەتی ناسراوە, تیایدا سەرۆك لەناو پەرلەمان هەڵدەبژێردرێت, لێ پەرلەمان مافی گۆڕینی هەیە كەی خواستی بێت, وەك چۆن یاكوب زۆمای لە 15ی فیبریوەری 2018 لەسەر كورسیەكەی لادا, كە سەركردایەتی پارتەكەی دوو خول بۆ سەركەوتن كرد, تیایدا توانی ” 69,69% و 65,90% ” دەنگەكان بهێنێتەوە.

ئەو ترسەی هەمان بوو لە سستەمە پەرلەمانییەكەی برادەران, كە بە نەڕەو دروشمەوە نەك بە عەقڵەوە بانگەشەیان بۆی دەكرد, تەخوینی نەیارانی فكری خۆیانیان دەكرد, هەڵبژاردنی سەرۆك بوو لەناو پەرلەمان, كە نە پیوەندی بە چاكسازی و حكومەتی یاساكەوە هەبوو كە ئیدعایان بۆی دەكرد, تەنها پەیوەندی بەوەوە هەبوو دەنگی پەرلەمانتارەكانیان لە هۆڵی پەرلەماندا موزایەدە بكەن و لە بەرامبەریدا شتێك وەربگرن, ئاخر ئەوان ناتوانن دەنگی بنكە و دەنگدەر موزایەدە بكەن, ساناترین رێگا دەنگی پەرلەمانتارانە , ئەم قسەیەم سێ سەڵ لەمەوپێش وتووە .

زۆربەی وڵاتانی دیموكراسی جیهان سستەمی سیاسیان سەرۆكایەتیە, ئەمانیش كە دابەش دەبن بەسەر 4 جۆر , لەوانە 43 وڵات راستەوخۆ سەرۆك لە لایەن خەڵكەوە هەڵدەبژێرن و دەسەڵاتی تەواوی بێ ركابەریان هەیەو هاوزەمان سەرۆكایەتی حكومەتیش دەكەن, وە 22 وڵات سەرۆكی بەهێزیان هەیە كە خەڵك هەڵیان دەبژێرێت بە بوونی سەرۆك وەزیرانی لاواز لە وڵات كە سەرۆك كۆمار دیاریان دەكات, هاوكات 29 وڵات سستەمی سیاسیان نیمچە سەرۆكایەتییە( سەرۆكێكی بەهێزی هەڵبژێردراو و سەرۆك وەزیرانی لاواز ) كە پەرلەمان هەڵی دەبژێردرێت بە كەمتر لە دەسەڵاتی سەرۆك, بەمەش ژمارەی ئەو وڵاتانەی سستەمی سیاسیان سەرۆكایەتییە لە جیهان دەگاتە 96 وڵات لە كۆی 193 وڵاتی جیهان , كە نزیك 49,7%ی وڵاتانی جیهان پێك دەهێنن .

هەر لەم پەیوەندەدا 8 وڵات راستەوخۆ لەناو پەرلەمان سەرۆكی بەهێزی وڵات هەڵدە بژێرن بە بێ بوونی سەرۆك وەزیران (نموونە باشوری ئەفریقیا), بەمەش ژمارەی وڵاتە سەرۆكایەتییەكان لە جیهاندا بەرز دەبێتەوە بۆ 103 وڵات.

هاوكات لە جیهان 45 وڵات كۆماری پەرلەمانی هەیە(زۆربەی وڵاتانی ئەوروپا لەم چەشنەن) , لێرەدا سەرۆكی وڵات بە دووجۆر دیاری دەكرێت, بەشێك راستەوخۆ لەناو خەڵك هەڵدەبژێردرێت كە زۆرینەن, بەشی دووەمیان لەناو پەرلەمان هەڵدەبژێردرێن, كە ئەمانەش بە هەردوولایان كەمتر لە 25%ی وڵاتانی جیهان پێك دەهێنن , هەروەها 29 وڵاتی پاشایەتی دەستوری پەرلەمانی لە جیهاندا هەیە(ئەوروپا و یابان و وڵاتانی كۆمۆنۆلس), وە 8 وڵاتی پاشایەتی پەرلەمانی بە بوونی پادشای بەهێزەوە كە ئەمانەش ناتوانرێت بە سستەمی پەرلەمانی و وڵاتانی دیموكراسی بناسرێن( زیاتر وڵاتانی مەلەكی عەرەبین), هاوكات دیكتاتۆریش نین, بەمەش لە كۆی گشتی 169 وڵاتی دیمكراسی لە سستەمەكانی سەرۆكایەتی و پەرلەمانی لە جیهاندا هەیە, نزیك بە 61 %یان سەرۆكیەتییەو 39%ێشی پەرلەمانییە بە كۆماری و پاشایەتی یەوە , گروپی یەكەم زیاتر لە ئەمەریكای لاتین و وڵاتانی سۆڤیەتی جاران و ئەفریقیاو ئەمەریكای باكور و وڵاتانی دەریای كاریبین ……. ,
وەلی گروپی دووەم زیاتر لە ئەوروپا و وڵاتانی نیمچە كیشوەری هیندی و وڵاتانی دەوروبەری و ئەسیوبیاو سۆماڵ و عێراق و لیبیایە…زۆربەیان ئەو وڵاتانەن دیموكراسیەت زیاتر چەسپیوەو یاساكانی هەڵبژاردن پێشكەوتنی زۆریان بەخۆوە بینیوە لە پێناو دادپەروەری زیاتر لە نوێنەرایەتی, دیارە لەم وڵاتانەش بە تایبەت ئەو وڵاتانەی دیموكراسیەت تیایاندا نە چەسپوە ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سیستەمی سیاسی هەیە , نموونە ئێستا ناڕەزایەتی لە نیپاڵ هەیە داواكارن سەرۆك لەناو خەڵك هەڵبژێردرێت , لە عێراقیش نارەزایەتی هەیە بە هەمان ئاراستە , لام مسۆگەرە لە كوردستانیش ئەم داواكارییە لە داهاتوو دێتە پێشەوە , بە تایبەت دوای جێكەوتنی هەڵبژاردنی ناو پەرلەمان بەو هەموو دەسەڵاتەوە.

بەهۆی ئەوەی سستەمە سەرۆكایەتییەكانی وڵاتانی دواكەوتووی چەشنی كوردستان بەشێكی زۆریان بەرەو دكتاتۆریەت چوونە, نموونە وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست و ئەفریقیا …., بۆیە بۆ گرنتی مانەوەی دیموكراسی لە كوردستان , سستەمی پەرلەمانی زۆر گونجاوە, بە بروای من لەناو ئەویشدا هەڵبژاردنی سەرۆك لەناو خەڵكەوە بە دەسەڵاتی تەشریفاتیەوە نەك لەناو پەرلەمان, كە تەنها لە بەرژەوەندی پارتە رامیاریەكانە و بگرە دەكرێتە هۆكارێك بۆ چەسپاندنی گواستنەوەی دەسەڵاتنی بنەماڵەیی لە نەوەی پێشوەوە بۆ ئێستا.

هەرچەندە مەرج نییە هەموو كات دیموكراسیەت و دەنگی خەڵك لە بەرژەوەندی گشتیدا بێت, لە سایەی دیموكراسی راستەوخۆی سویسرادا تا ساڵی 1972 پیاوانی وڵات نەیان هێشت ژنان بەشداری دەنگدان بكەن, بە دەنگدان هیتلەر هاتە سەر حوكم, نموونە زۆرە, وەلێ ئەم نموونانە وا ناكەن ساردمان كەنەوە لە داكۆكی لە بەكارهێنانی دەنگی خەڵكی لە هەڵبژاردنەكاندا, وەلەو كۆی جیهاندا بە تایبەت رۆژئاوا دیموكراسی نوێنەرایەتی كەوتۆتە ژێر پرسیارەوە, دوای هەڵبژاردن ئیتر حیزبی براوە وەك ئێستای كوردستان منەتی بە دەنگدەران نامێنێت, بۆیە وردە وردە باوەڕ بە دیموكراسی راستەوخۆ لە جیهان زیاد دەكات, هەرچەندە لە سویسرای پیشەنگی دیموكراسی راستەوخۆ كەم رودەدات دەستپێشخەرییە رادیكاڵەكان دەنگی پێویست بە دەست بهێنن, ئێستا دەستپێشخەریەك هەیە بۆ ئەوەی ستافی حكومەتیش بە دەنگدان بێت واتا خەڵك هەڵیان بژێرێت وەلێ بە مەرجەوە , كەچی لە كوردستان بنەماڵەكان لە بەرژەوەندی خۆیان مافی دەنگدان لە خەڵك دەسێننەوە بۆ سات و سەوداو مامەڵەی ناو پەرلەمان, چونكە ئەگەر گەمەی ناو پەرلەمان نەبێت ئەوا حیزبی دۆڕاو لە ئەنجامی هەڵبژاردنەكە دەست بەتاڵ بۆی دەرە چێت.

سەرۆك ناو خەڵك هەڵبژێردرێت, ئەگەر دەسەڵاتی تەشریفی بێت ئەوا لە تایبەتمەندی پەرلەمانی بوونی سستەم ناگۆڕێت, هەڵبژاردن لەناو خەڵك گرنگە لەبەر
1- هەموو تاكێك دەتواننێت مافی خۆی مومارەسە بكات بۆ خۆ كاندید كردن بۆ ئەو پۆستە, مافی هەمووان بۆ وەرگرتنی پۆستەكە پارێزراوە,.
2- هەموو تاكێك دەتوانێت مافی خۆی مومارەسە بكات بۆ هەڵبژاردنی سەرۆك .
3- سستەم هەمە رەنگتر دەبێت , مەرج نییە ئەو لایەنەی حكومەت پێك دەهێنێت سەرۆكی هەرێمیش بباتەوە, لە جیاتی بژاردەیەك دوو بژاردە لەبەردەم گەلدا دەبێت بۆ حیزبی حوكمڕان, دیارە لە ئێستادا لە جیاتی بنەماڵەیەك دەبێتە دوو بنەماڵە.
4- زۆرجار لە هەڵبژاردنی سەرۆكدا, سەركەوتن لە دەرەوەی موئەسەسەی سیاسی باو رودەدات, بەمەش گۆڕانكاری گرنگ دێنێتە پێشەوە., بەڵام هەڵبژاردنی سەرۆك لە ناو پەرلەمان بە قازانجی پارتە رامیاریەكانە بە تایبەت گەورەكان , بەوەی دەتوانن كاندیدی خۆیان دیاریبكەن بۆ پۆستەكە كە پێشتر مامەڵەیان كردووە, بەمەش پۆستەكە لە نێوان خۆیان پاوان دەكەن , هاوكات لە كاتی هەڵبژاردنی سەرۆك مامەڵە بە ژمارەی كورسیەكانیانەوە دەكەن بۆ هەڵبژاردنی سەرۆك لە پشتیوانی كاندیدێك , بەمەش ئیمتیازاتی زیاتر بە دەست دەهێنن لە بەرامبەر دەنگدانیان بە كاندێك, لێرەدا ئازادی و دیموكراسیەت لە بەرژەوەندی حیزب بە تایبەتیش حیزبی گەورە دەكرێتە قوربانی , وە ئەگەر دەنگدان نهێنی بێت دەنگ فرۆشتنی پەرلەمانتاران, كورسی فرۆشتن و كورسی كڕین دەبێتە دیاردە, ئاشكراش بێت ئازادییان لێ دەسەنرێتەوە, ئەگەر سەرچڵی و یاخیبونێك هەبێت..
هاوكات بۆ بارودۆخی كوردستان بەهۆی زاڵ بوونی پاوانخوازی حیزبی و دەسەڵاتی بنەماڵەیی و سیاسەتی بەرچاو تەنگی حیزبایەتی, دەكرێت كۆمەڵێك پێوانە بۆ سەرۆك دیاریبكرێت بە كەمكردنەوەی دەسەڵاتەكانییەوە, لەوانە :
1- سەرۆك لە پارتەكەی دەست لە كار بكێشێتەوە.
2- سەرۆك بارەگای سەرەكی كارەكەی لە پایتەخت دەبێت و تەنها لە كۆشكی سەرۆكایەتی كە لە پایتەختە پێشوازی لە میوانەكانی دەكات.
3- سەرۆك ئەجندای كارەكانی رون بێت و سەرۆكی تەواوی گەل بێت و بەشێك لە كاتەكانی بۆ دیداری خەڵك دیاریبكات .
4- نابێت دوو كەسی نزیكی یەكتر هاوكات دوو پۆستی سیادی وەربگرن.
5 – نابێت كەسە نزیكەكانی سەرۆك كاری بازرگانی و خێرخوازی بكەن و پرۆژە لە حكومەت وەربگرن و كەناڵی راگەیاندنیان هەبێت.
6 – سەرۆك سەروەت و سامانی خۆی و كەسە نزیكەكانی ئاشكرا دەكات و بڵاوی دەكاتەوە بۆ ئاگادار بوونی هاووڵاتیان, چاودێری وردی خەرجی و بەخششەكانی دەكرێت.
7 – لە هیچ بارودۆخێك نابێت لە دوو خول زیاتر بەهیچ بەهانەیەك پۆستەكەی بۆ درێژ بكرێتەوە, یان خۆی كاندید بكاتەوە لە قۆناغەكانی دواتری ژیانیدا بۆ هەمان پۆست.
8 – نابێت هیچ ئیمتازێك زیاتر لە موچەو ئیمتیازاتەكانی سەرۆكایەتی هەبێت.

ئەوەی دەگوزەرێت لە هڵبژاردنی سەرۆكی هەرێم لەناو پەرلەمان, پاشەكشەی ژیانی سیاسییە لە كوردستان بە روكەشیەكەشی دەردەخات , هاوپەیمانی بۆرژوازی دەسەڵاتدار , لەو كەمە ئازادیەش پەشیمان دەبنەوە بەهۆی فشاری خەڵكەوە سەپێنراوە, حیزبی بۆرژوازی نەتەوەیی بوونە بە حیزبی ئۆلیگارشی , سستەمی سیاسی لە بری دیموكراسی بۆتە بلۆتۆقراتی, هەموو فەزاكانیان داگیر كردووە, سیاسەت, ئابووری, رۆشنبیری و راگەیاندن…. هەمووشی لە خزمەت پاراستنی دەسەڵاتی بنەماڵەكانە ..دیموكراسی راستەوخۆ باشترینە , لێ تا دەگەین بەو رۆژە , بۆ رێگا گرتن لە مامەڵەی بنەماڵەكان و درێژكردنەوەی تەمەنی دەسەڵاتیان , بۆ خولقاندنی هەلی زیاتر بۆ هەمووان, بۆ گەڕاندنەوەی كەرامەت و ئیرادە بۆ تاك, یەكێك لە دەرگا بچوكەكان سستەمی پەرلەمانییە بە هەڵبژاردنی سەرۆك لەناو خەڵكەوە بە كەمترین دەسەڵاتەوە..

جارێكیان سیاسییەكی گەنجی كورد بە هەڵچونێكی سەرچڵانەی وردە بۆرژوازیانەوە وتی” چاكسازی بە نەخوێندەوار ناكرێت”, هەمان قسەی هاوچینە بۆرژواكانیان لە سەروبەندی كۆمۆنەی پاریس و ئۆكتۆبەردا دوبارە كردەوە كە بە تەوسەوە دەیان وت” دەوڵەت بە كرێكار و پینە دۆز بەڕێوە ناچێت” , لێ ئەزموونەكانی جیهان ئەوە ناسەلمێنن , بگرە لە زۆر حالەتدا پێچەوانەكەی تەواو راستە, هەرچەندە چاكسازی دەستەواژەیەكی لاستیكییە و هیچ ناوەرۆكێكی كۆنكرتیی لە خۆ ناگرێت , چاكسازییەك بە ئاراستەی دادپەروەری كۆمەڵایەتی نەبێت هیچ مژدەیەكی بۆ گەل پێ نییە , باشترین چاكسازی ئەوەیە حكومەتێكی دەستوری بۆرژوازی بنیات بنرێت, كە تیایدا بە یاسا بەرژەوەندییەكانی سەرمایەداران بپارێزرێت , وەك چۆن ترامپ باجی سەر دەوڵەمەندەكان كەمكردەوە, دەستی برایانی كوشی ئاوەڵا كرد بۆ تێك دانی ژینگە, بۆیە دەبێت دروشمەكانی ئێمە لە پاڵ چاكسازی و حوكمی یاسا دادپەروەری بێت, ئێمە دادپەروەر خوازمان دەوێت نەك شهادە خواز, مێژووی تازە پێمان دەڵێت دوو لە باشترین سەرۆكەكانی نیو سەدەی رابردووی جیهان, لۆلا و باوكی هەژاران مۆخیكا, خاوەند بڕوانامەی تێكۆشان بوون تەنها, كەچی باشترین دەسەڵاتداریش دەرچوون, بەشێكی زۆری گەلەكانیان ” بەرازیل و ئۆرۆگوایان” لە هەژاری دەركرد, كەچی دەیان نموونەی خاوەند شەهادەی باڵای زانكۆ بەناو بانگەكانی جیهان لە بەردەستە گەلەكەیان بەرەو مەرگەسات بردووە .باشتر بوو رەخنەگران رەخنەكانیان بەو ئاقارەدا ببردایە كە نابێت هەموو جومگەكانی دەسەڵات لە دەست بنەماڵەكان كۆببێتەوە, هەنوكە 3 دەسەڵاتە راپەڕاندنەكان سیادییەكەی كوردستان” سەرۆكی هەرێم, سەرۆكی وەزیران, سەرۆكی دەزگای ئاسایش” لە دەست ئامۆزاكاندان” سەرۆكی زانیاری و جێگیری سەرۆكی حكومەت”یش لە دەست ئامۆزاكانی دیدان وێڕای ئەگەری پەرلەمانیش, ئەوانی دیش بونەتە چەپڵە لێدەری گەمەی ئامۆزاكان.خۆ منداڵی بنەماڵەكان ئێستا هەموو دەرچووی هارفاردەكانن, خۆ بنەماڵەكان ئێستا هەموو لە ژێر جامانەو سەرینەكانیان وەك میرەكانی كەنداو شەهادەی گەورە گەورەی زانكۆ بەناو بانگەكان راخراوە, كەچی فاشلترین حوكمڕانن و رۆژ بە رۆژ چونجڕك توندتر لە كورسییەكان گیر دەكەن.لە كۆتادا ئێمە حوكمڕانییەكمان دەوێت نوێنەرایەتی زۆرینەی 99%ی كۆمەڵگا بكات و دادپەروەری كۆمەڵایەتی و ئابوری لە بەرژەوەندی نوێنەرەكانی كە 99%ی كۆمەڵگان ئەنجام بدات, بەشێوەی ژیرانە كاری شیاو بۆ خاوەند شهادەكان دابین بكات, لە گەڵ كەرامەتیاندا بگونجێت.

كیمیابارانكردنی گوندی گۆپتەپە لە بەرواری 3-5-1988 , سەرەتا و دەستپێكی ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی چوار بوو لە پرۆسەی بەدناوی ئەنفال , ئەو ئەنفالەی دەیان هەزار هاووڵاتی كوردی لەگەڵ خۆیدا بۆ مەرگ برد و ڕاپێچی مەرگەسات كرد, مەرگەساتێكی وا زیندووەكانیش ئاه بۆ ژێر بیابانەكان دەخوازن, ئەو ئۆپەراسیۆنەی تەنها یەكێك بوو لە كۆی 8 ئۆپەراسیۆنی دی , سەدان گوندی لە دوای خۆیەوە بە ڕوخاوی لە پێدەشتە نەبڕاوەكانی كەركووك و هەولێرو هەڵەتەكانی كۆیەو قەڵاسێوكەو كێوو و دۆڵەكانی چەمی ڕێزان و بنارە سەختەكانی دوكان و خەلەكان و نزمانی و پێ دەشتاییەكانی شوان و بناری قەرەچوغ بەجێ هێشت , چەپەكترین گوندی ئەم كوردستانە لێی ڕزگاری نەبوو , جێدەستی سوپای ئەنفال بە بست بە بستی ناوچەكەوە دیاربوو, ئەنفال ئەوەندە دڕندانە بوو مەرگی ناشرین كرد, فاشیەتی شەرمەزاركرد, لمۆزی شۆفەڵەكانی گەیشتووە بە هەر كوێیەك, لە دوای خۆیەوە وێرانی كردووە و مەرگستان و كەلاوەی بەجێهێشتووە, سوپای ئەنفال لە جیاتی شارستانییەت و ئاوەدانی كاولكارییان هێنا , ئەو گوندانەی شارستانیەت لێیانەوە سەری هەڵدا , كۆنترین گوندی جیهان بوون , بە درێژایی ماوەی هەزاران ساڵ ئاوەدان بوون , هۆلاكۆ وێرانیانی نەكرد, كەچی ئەنفال هەموویانی خاپوور كرد ( چەرموو – چەم ڕێزان , دوو ناوی ناسراوی جیهانین بۆ ئاوەدانی و شارستانییەت و قۆناغی كشتوكاڵ , كەوتوونەتە ئەم دەڤەرەوە ) .

سنووری ئەنفالی چوار لە بناری دوكانەوە دەستی پێكرد , تاكو لێوار و كەنارەكانی كەركووك و هەولێر بە درێژایی ئەمبەر و ئەوبەری زێی بچووك شۆڕبوەوە بۆ ڕۆخی پردێ , لەوێوە بۆ كلكەی قەرەچووغ , لە بەشی باكووری چەمچەماڵەوە بۆ دەم زێی بچووك , ئەو زێیەی بە درێژایی مێژوو , ئەمبەرو ئەوبەری ئاوەدان بووە , لەگەڵ خۆیدا سنووری نێوان هەردوو پارێزگای كەركووك و هەولێری بەش دەكرد .

ئەنفالی چوار سنووری چەندین شاروشارۆچكەی گرتەوە ( چەمچەماڵ , تەكیە , قەرەهەنجیر , ئاغجەلەر , كۆتەڵ , تەقتەق , قوشتەپە , كۆیە , دێگەڵە , پردێ , شوان , دوكان , خەلەكان , مەخموور … ) , لەو سنوورە پان بەرینە لەم ماوەی چەند ڕۆژێكدا, شوێنەواری شارستانییەت و ژیانی هەزاران ساڵەی مرۆڤایەتی بە تەواوی سڕایەوە, هەر لەو گوندانەوە شارستانییەت سەری هەڵدا , مرۆڤایەتی گەشەیكرد , دوای هەزاران ساڵ ئاوەدانی و خزمەتكردن بە مرۆڤایەتی , داهێنان و پێشكەوتن, كران بە وێرانە و كەلاوە, كۆنترین گوندەكانی جیهان هەمو تەخت كران, لە ناو لادێ ڕوخاوەكان شوێنەواری مەرگ دەبینرا , هێشتا بۆنی گەوەڕو مەڕو ماڵات و جیقنەی مریشكەكان دەهات, جار جارەش پەلەوەر و گیاندارێكی تەریك كەوتوو , جگە لە دار تەلی شۆڕەوە بووی كارەبا, چەم و ڕەزی چۆڵ , داری سوتاو و لادێی ڕوخاو, خۆڵومێشی سوتان و بۆگەنی ئاژەڵ و پەلەوەری مردارەوە بوو هیچی دیكە بە جێ نەما , مرۆڤ و ئاژەڵ , مێرولە و باڵندە , دار و درەخت هەموو بە پێی بڕیاری 4008 بەعس, جاڕنامەی مەرگیان بۆ درا, ئەو رۆژانەی لەناو ئەو تارمایانە ژیانمان بەڕێكرد لە بۆنی مەرگدا گێژ ببوین, بۆیە كاركردن بۆ ئەنفال كاركردن لەسەر ئێسك و پروسك نییە, كاركردنە بۆ ئەوەی تارماییەكانی مەرگ جارێكی دیكە نەبینینەوە.

ڕۆژی سێشەممە بەرواری 3-5ی ساڵی1988, ئەو ڕۆژەی خەڵكی گۆپتەپە و دەڤەرەكە, سەرباری هاتنی هەواڵەكانی هێرش بۆ سەر ناوچەكەیان , سەرباری لێبوردنێكی ڕانەگەیەنراو بۆ خەڵكی ئەو ناوچانەی شاڵاوی ئەنفال پێیان نەگەیشتبوو ” بەڵگەنامەكە لە خوارەوەیە ” , جگە لە ژیان و ئاسایش , بیریان لە هیچی دیكە ناكردەوە, ئەوان لە زووەكەوە قاڵبووی پەنجە نەرمكردن بوون لەگەڵ كارەساتەكان , ڕاهاتبوون لەگەڵ مەرگە بە كۆمەڵەكان, قاڵبووی ناو ئازارەكانی ژیان و بەرەنگاربونەوە بوون, سەرباری هەواڵە ناخۆشەكان وەلێ ئاسۆی ژیان هێشتا لای دانیشتوانی گۆپتەپە و دەڤەرەكە مابوو بە قەتماغەی مەرگەوە, بهارەكەی تەڕ و پڕ و خۆش بوو وەك ئەمساڵ , دەغڵ و دانی ناوچەكە تا چاو بڕ بكات سەوز دەچوەوە , گۆپتەپە خاوەند خاكێكی كشت و كاڵی بەراو و زەوی دێمی بە پیت و بەرەكەتە , كێڵگەی بەرینی گەنم و جۆ, مەرەزەی سەوز , گۆلی تەماتە و سەوزە, كێڵگەی لۆكەو گوڵە بەڕۆژە , بامیە و شوتی , ڕەزی هەنجیر و قەیسی و هەنار, سەوزایی گۆلە توتنەكان …

ئەو ناوەی نەخشاندبوو , گوڵە گەنم و جۆ و گوڵە بەڕۆژەكان سەریان نابوو بە سەری یەكەوە , لە سوجدەدا بوون بۆ تیشكی زێڕینی خۆرەتاو , هەموو پێكڕا بە داماوییەوە سەیری گۆپتەپەیان دەكرد , وەشتێكی نەرم , كزە بایەكی غەمگین مژدەی هاوینی پێ بوو, بە هێمنی هەڵیكردبوو, گولیلكە نیسان لە ناو ئەو دەریای سەوزاییەدا كەروێشكەیان دەكرد , دەغڵ و دانی ئەو دەشتاییە بۆ ژیان سەمایان دەكرد , كە چاوت بە شیوو دۆڵ و دارەكان دەكەوت , هەستت بە سوكنایەتی لە ڕوحەوە دەكرد, ڕۆژێكی ساماڵ و خۆش , لە قولایی ئاسمانیش پەڵە هەورێك بچوك نابینرا , شینایی ئاسمان ئاوی لەچاو دادەهێنا , نوزەی كزە بای وەشتە هێواشەكە, نەرمە جۆلانێی بە دەغڵ و دانی ئەو دەڤەرە دەكرد, لە دورەوە كەروێشكەی دەغڵ و دانەكە شادی دەزاندە قوڵایی دڵەوە, لێ دڵێك پەیتا پەیتا هەواڵی ناخۆشی بۆ دەهات و لە دورەوە گوێ بیستی لێدانەكانی دەبووی, دڵەكانی ئەو رۆژانە ئارامییان لە دەست دابوو, گڤەی ئەو شنە بایەیەی بۆنی ڕوبار و باخەكانی لەگەڵ خۆیدا بۆ هەناو دەهێنا.

خۆرەتاوی ئەو ئێوارانە تیشكی زێڕینی بەسەر دۆڵ و شیوو هەڵەت و تەختاییەكانی قەڵاسێوكەو شێخ بزێنیدا بە یەكسانی دەبەخشییەوە, روباریش بە گەورەیی خۆی بەردرابوەوە, تریسكەی تیشك دانەوەی تەنەكەی سەر شان كچان , لەگەڵ بریقەو باقی جلە ڕەنگاوڕەنگەكانیان لە دورەوە دەبینراو تریسكەی زێڕینی دەدایەوە, جوانییان لە گولیلكە نیسانی بنار تەپۆلكەكان دەسەندەوە . خەڵكی دەڤەرەكە چەندین ڕۆژ بوو لە دڵە ڕاوكێیەكی داچەڵەكێنەردا دەژیان , هەواڵ لە دوای هەوالیان پێ دەگەیشت , پەیام لە دوای پەیام لە شارەكانەوە دەهات و بروسكە ئاسا خۆی دەكرد بە ناوچەكەدا , بە خێرایی بە شاخ و هەڵەتەكاندا گوزەری دەكرد و خۆی دەكرد بە ماڵاندا, هەمووی باسیان لە نزیكبوونەوەی هێرش دەكرد بۆ سەر ناوچەكەیان , هەمووو هەواڵی مەرگ و ماڵوێرانی بوون, خەڵكەكە نیگەران بوون لە چارەنووسی نادیاری خۆیان , پەیتا پەیتا لە شارەكانەوە لە كەس و كاریانەوە نامەو ڕاسپاردەیان پێ دەگەییشت بۆ ئەوەی خۆیان ڕزگار بكەن, وەلێ ڕێگاكانی دەربازبوون هەموو گیرابوون , دەروازەكانی ژیان پێوە درابوون , هیچ ڕێگایەكی ڕزگاربوون بۆ خەڵكەكە نەمابووەوە, كۆمەڵێك بەرپرس كە زۆریان خەڵكی ناوچەكە نەبوون , یاخود ماڵ و كەس و كاریان لە دەڤەرەكە نەمابوون و رزگار ببون, تاكو لە هێرش بۆ سەر ناوچەكە لە دەستی بدەن , ڕێگەیان لە خۆ ڕزگار كردنی خەڵكەكە دەگرت , هیچ دەروازەیەكی دەرچونیان نەهێشتبوەوە بۆ جەماوەر, كەچی لە كاتی هێرشیشدا زەوی قوتیانی دا , هەرە سومبلەكانی قەرەمانیەتییان لە بەردەم شاڵاوی هێرشەكان بە چۆكدا هاتن , نەیان توانی یەك چركە داكۆكی لەو شوێنانە بكەن كە پرسگەی ڕێگە گرتن لە دەرچونیان بۆ جەماوەر تیایدا دانابوو , بەمەش هەزاران نیچیریان خستە بەردەست تاوانباران, نایان زانی ئەوەی دەیكەن تاوانێكی نێونەتەوەییەو بە تاوانی جەنگ بە ناوبانگە, بە بارمتە كردنی خەڵك بۆ رزگار كردنی خۆ, ئەوان وایان دەزانی وا راهێنرابوون هەر كارێك بكەن ئازادن, لەبەر ئەوەی پێشمەرگەن یاسا نایانگرێتەوە .

سەیركەن و جوان سەرن جبدەن و بنواڕن , بزانن چۆن بەڕێز مەلاشاخی ئازایانە باسی ئەم ڕاستییەمان بۆ دەكات : (سەرلەبەیانی رۆژی 3-5-1988 لەسەر داوای (مامۆستا باپیر)لە بینایەی قوتابخانەكەی گوندی (پەڵكانە) لە ماڵی (وەستا سابیر)كۆبونەوەیەكمان ئەنجامدا, بە مەبەستی شیكردنەوەی بارودۆخ و مەسەلەی خۆسازدان و بەرنامە داڕشتن بۆ بەرپەرچدانەوەی هەر هێرشێكی چاوەأوانكراو بۆ سەر سنوورەكان.

لەو كۆبونەوەیە دا…ڕەخنەی ئەوە لە بەندە گیرا….چۆن سەربەخۆ مۆڵەتی هەندێ خێزانم داوە كۆچ بكەن بۆ ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی ڕژێم!؟)* *ئەنفالی خاڵخاڵان مەلا شاخی چاپی یەكەم 2001 .دیارە ئەوە تەنها نموونەیەكە لە ناو دەیان نموونەی دی , لەمبەر و ئەوبەری زێ , بەرپرسان ڕێگریان لە خۆ دەربازكردنی خەڵك گرت , سنوورەكانی دەربازبونیان لەبەردەم ڕزگاربوونی خەڵك داخست .لەو لاوە لایەنێكی دیكە بە پێچەوانەی لایەنەكەی مەلا شاخییەوە كە ینك ە , پارتییەكان هەموو ورەیەكیان لەدەست دابوو , بانگەوازی خۆ قوتار كردن و بێ ئومێدی بەرگریی كردن و كۆتایی خەباتی چەكدارییان دەدا بە گوێی خەڵكەكەیا, ئێستاش خاوەندی سەروەرییەكانی خەباتی چەكدارین !! , وەك چۆن ئەوانەی رێگرییان كرد لە دەرباز بوونی خەڵك بونەتە خاوەند كەسوكاری قوربانیان.

” لە ڕۆژانی پێش ئەنفالی چوارەمدا ئەو پێشمەرگانەی لە خوار شكابوون هاتبوونە گۆمەشین و خۆیان كۆدەكردەوە , كوڕێكی هەرزەكاری خەڵكی گۆمەشین , كە لەو دەمەدا تەمەنی سیانزە ساڵ بوو , مەزەندەی (200-300) پێشمەرگەی دەكرد كە لە سەرەتای مایسدا لەو ناوەدا بوون , ڕۆژێك دوای هێرشە كیمیاوییەكەی گۆپتەپە بڕیاریان دابوو بڕۆن بۆ ئێران و تراكتۆری گوندنشینەكانیان گرتبوو بۆ گواستنەوە , خەڵكی گۆمەشین دەستەو دامێنیان بوون زۆریان لێ پاڕانەوە واز لە خەڵكەكە بێنن و تاقە هۆكاری دەربازبوونیان لە دەست نەكەنەوە , بەڵام پێشمەرگە گوێیان پێ نەدان , بە هەرحاڵ دەمەوبەیان تراكتۆرەكان بە بەتاڵی لەگەڵ شۆفێرەكانیان گەڕانەوە و خەڵكی كەوتنە ڕاكردن بەرەو لای كۆیە _ جینۆساید لە عێراقدا , پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد , وەرگێڕانی سیامەند موفتی زادە , سلێمانی ل323 ساڵی 1999) .

لە هەموو ساڵە نەهامەتییەكانی كورد لە سەر زەوی , بە پێچەوانەوە ئاسمان بەزەیی بارانی خۆی بەسەر خاكدا دەبارێنێت, ئەو ساڵەش بەهەمان شێوەی ساڵە سەرە خۆرەكانی دیكە , خاك تێرەو قوڵپی ڕشانەوەی ئاوی باران دەدات . بەڵام خۆشی ساڵی هات بەو خەڵكە چی ! , ئەوان چارەنووسی خۆیان , لە ئاوێنەی چارەنووسی خەڵكی ناوچەكانی گەرمیان و قەرەداغ دەبینییەوە , ئەو سەروەت و سامانەی بە ڕەنجی چەندین نەوە كۆیان كردبوەوە , ئەو چركە ساتە باری گران بوو بۆیان , نایان زانی چی لێبكەن , هیچ ئومێدێك بە ژیان لای خەڵكی ئەو ناوچەیە نەمابوو , ژیان زۆر ناشرین ببوو , مەرگ خەریك بوو وردە وردە لە دڵی خەڵكەكەدا شیرین دەبوو.

چومە ماڵێك پیرێژن تاقە بەرانەكەی بۆمان سەربڕی بوو , وتم نەنە بۆ ؟؟ , لە وەڵامدا وتی : ڕسقی منی تێدا نەماوە , كوڕم دەزانی كە سەریی دەبڕم وەك ئەوە وایە چەقۆ لە ملی خۆم بنێم ؟؟؟ , بەڵام ئێوە نەیخۆن جاشە خوێڕیەكان تاڵانی دەكەن , گۆشت قابیل بە هەڵۆیە, عافیەتتان بێت كوڕم , نۆشی گیانی بكەن “بۆ سبەی خوێڕییەكان ” جاشەكان ” گرتیان و كردیان بە دیاری “, مام ئەحمەدیش لە سەر تەپكی هەورازێك ڕاكشابوو , ئاخی ژیان لە هەناویان كڵپی دەدا , بە دیار گەنمەكەیەوە بە كوڵ دەگریا , فرمێسكی خۆی دەخواتەوە و نەرمە گرییانەكە دەكات بە هەنسك , هەنسكەكەشی بە قوڕگ قوت دەداتەوە و دەیكرد بە ورە و دەیشاردەوە , لە گەڵ هەنسكی گریاندا بە نەرمی گەمەی بە سەمای ئەو گەنمە دەكرد , كە لە بەردەستی كەروێشكە سەمای دەكرد , هیچ ئومێدێكی پێ نەمابوو , دەتگووت گیسكێكی ماڵییە , لەبەر خۆشەویستی خاوەنەكەی هارو هاجییەكەی قووت داوە, گەنمەكە بە پێچەوانەی خاوەندەكەی ڕۆژ بە ڕۆژ باڵای دەكردو دەچوو بە ئاسمانا و قەڵەو دەبوو , نایوزانی وێشومەی ئەنفال چەندە ترسناكە, بەڵام خاوەندەكەی چركە بە چركە لە لاوازی دەدا , ڕووی كردە ئاسمان و هەناسەیەكی قوڵی بۆ هەڵكێشاو بە نەرمییەكی پڕ لە ئازارەوە گووتی : (دەبێت كێ بتخوات؟؟؟), كەمێك ئاوی خواردەوە , تنۆك تنۆك بە لێویا هاتە خوارەوە, لە لچی سەرەوە نەرم نەرم دەرژایە سەر لچی خوارەوەی, , پاشان گۆچانەكەی تاو دایەوە بەرەو ناو ئاوایی كردەوە , بە دڵساردییەوە ئەو جێگەیەی بەجێهێشت ,لە دڵی خۆیدا بیری لە ژیانی خۆ شاردنەوەو ئاوارەیی و گەڕیدەیی پاش كارەساتەكەو لە دەستدانی ئازیزانی دەكردەوە , گەورەترین كارەساتی ژیان ئەوەیە , لە چركە ساتێك , جڵەوی ژیان لە دەستی خۆتدا نەمێنێت , دەیزانی پارەش بە كەڵكی ئەم ڕۆژە ڕەشە نایات , بیری لەوە دەكردەوە , چۆن كەڵەكێك بۆ پەڕینەوەی ماڵ و مناڵەكەی لە زێكە دابین بكات , هێشتا هەواڵی بەردانەوەی زێكەی پێنەگەیشتبوو , لێ لە ترسی بەرپرسەكانی پارتی دەسەڵاتداری ناوچەكە بیرۆكەكەی خۆی قوت دەدایەوە, ئیرەیی بە با , بە پاساری , بەهەموو شتێك دەبرد كە ئازاد بوون , وێنەی منداڵەكانی بەردەوام بەربینیان پێی دەگرت .

رۆژەكانی پێش ئەنفالی گۆپتەپە (چوار)ەو , پاشماوەی خەڵك و پێشمەرگە رزگاربووەكان ناوچەی قەرەداغ و گەرمیان , ئەوانەی ڕزگارییان بووە لە مەرگ , وا لە ناوچەكانی شوان و شێخ بزێنی و قەڵاسێوكەو رۆژهەڵاتی كۆیە , لەم گوند بۆ ئەو گوند دەخولێنەوە , لە ناوەڕاستی مانگی چوارەوە , ووردە ووردە لە دەڤەری گەرمیان و قەراغەوە پەڕینەوە بۆ ناوچەكە, ئەوەی خۆی دەرچووە و سەری ساغە, كەس و كاری بزرە و ئەنفالكراوە, وەلێ بەلایانەوە ئاسایی بوو هەموو لە چاوەڕوانی بەردانیاندا بوون, لەو ڕۆژگارە ئەوەی بیری لێێناكرایەوە, ئەو كەسانەی كە گرترابوون ئیتر نەیانبینینەوە , هیچ كەس لەو سەروبەندە هەستی بە گەورەیی قەبارەی تاوانەكە ناكرد , نە وشەی ئەنفال بە هەند وەر دەگرترا , نە قەبارەی زیانەكانیش ژمارەیەكیان هەبوو , كێ بیری لەوە دەكردەوە ئەو هەموو منداڵە شیرە خۆرەیە لە پێش گەورەكانەوە لە ناو حەوزی تێزابدا بتاوێنرێنەوە , یان ببەخشرێن , پیرەكان سەگ بیان خوات و پاكیزەكانیش لە بازاڕەكانی كۆیلەداریدا بفرۆشرێن , كەس لە ئێمە لەو ڕۆژگارەدا , ئامان زانی و پەیمان پێی نابرد , بارستایی ئەو تاوانەی كە ناوی ئەنفالی لێنرابوو ئەوەندە گەورە بێت , دەنا وێنەیەكمان لێی دەگرت و دەنگێكمان زەبت دەكرد, لەو ڕۆژگارەدا ئەنفال هەمووی چەند هەفتەیەك بوو ئاشنایەتیمان لەگەڵ ناوە كوردەوارییەكەی پەیدا كردبوو, تازە كامل ساجت بە بەری كورددا بڕیبووی .

ئەو پاش نیوەڕۆیە لەگەڵ هاوڕێیەكمدا بەناوی (( ماجیدی كەریم خەیات حەساری) )) , كە سەربازی هەڵاتو بوو لە ماڵی خوشكەكەی لە گوندی جەلەمۆرد دەژیا, پێكەوە پیاسەمان دەكرد, یادگاری ڕۆژە خۆشەكانی قوتابخانەو منداڵی و حەسیرەكەو ئیمام قاسممان بۆ یەكتر دەگێڕایەوە, باسی تەزبێحەكەی واجیدە فەنی و تێكۆشانی باوكە تێكۆشەرە شیوعییە قیادە مەركەزییەكەیمان دەكرد , پاش عەسرانێكی خۆش , ئاسمان پەڵە هەور بە دەم و چاویەوە دیار نەبوو , خەڵكەكە چاوەڕوانی بانگی ئێوارەیان دەكرد , تاكو لەو ڕەمەزانە ڕۆژووەكە فریایان بكەوێت و لە دەردو مەرگەساتە ڕزگاریان بكات , لە ڕۆژی سەختیدا ئاساییە سرووتی ئاینی زیاتر زاڵ دەبێت بەسەر بیر و هۆشی مرۆڤەكاندا , لە ناكاو چەند كۆپتەرێك هاتنە سەر ئاسمانی ناوچەكە , خولێكیان بەسەر گۆپتەیا داو بەخێرایی گەڕانەوە, پاش چەند دەقەیەك نزیك بە كاتژمێر 5,30 ئێوارە ستونێك دوكەڵی سپی لە ئاسمانی بەری عەسكەرەوە چوو بە ئاسمانا , گوندی عەسكەر بۆ خۆی لێمانەوە دیار نەبوو , كەوتبووە پەناگەوە , دوای زانیمان 9 كەس لە گوندی عەسكەر ببون بە قوربانی ,پاش كەێَك , 6 فڕۆكە ( ئەوەی من لە دورەوە بینیم) هاتنە سەر ئاسمانی گۆپتەپە , دوكەڵی قینی پەنگ خواردویان باراند بە سەریدا , نەڕەی فڕۆكەكان زۆر گەورەتر بوو لە دەنگی بۆمبەكان , دوكەڵێكی سپی ئاسمانی گۆپتەپەی لێڵ كردبوو , پاشان دوكەڵەكە ووردە ووردە بەرەو ئاسمان هەڵكشا سواری سەری شینایی ئاسمانە ساماڵەكە بوو , نە بریقەو باقی تەنەكەی ئاوی سەر شانی كیژانی هێشت , نە تیشكی زێڕینی خۆرەتاوی پاش ئێوارانی بەهار ما , گەردەلولی كیمیا بارانەكە لە بەر چاومە , لە دورەوە چێگاكەی بانگەوازی مەرگی بە كۆمەڵی دەدا , ئەوەندە چڕ بوو , لە قورساییدا ئاوس ببوو , سكی لە زەوی نابوو, بە گرانیی سەردەكەوت بۆ بان و دەچوو بە ئاسماندا, باڵندەكان لە ناو دوكەڵی كیمیاییەكە مەلەیان دەكرد و بەردەبوونەوە , دوكەڵەكە بە هەر چوارلادا پەلی دەهاویشت و بە دوای مەرگدا دەگەڕا تاكو بە یەكسانی بەسەر خەڵكەكەدا دابەشی بكات , سەری دەكرد بە هەموو كون و كەلەبەرێكی دەڤەرەكەدا , هیچ جۆرە زیندەوەرێكی لە مەرگی خۆی ڕزگار ناكرد (( مرۆڤ – ئاژەڵ- ڕووەك – تەنانەت زەوی )) , بە یەكسانی دوكەڵی مەرگەكەی دابەش دەكرد بەسەر هەموواندا , نایەویست كەس و هیچ شتێك بێ بەری بكات لە مەرگەساتەكەی , شێخ و مسكێن , هەژار و دەوڵەمەندی پێكەوە بەردەدایەوە سەر زەوی , ناو كێڵگە , ڕوبارەكە , وێشومەی مەرگەكە بە ناو كۆڵانەكان گۆپتەیەدا غلۆر بوەوە بۆ دەم زێیەكە , تەنەكەی ئاوو كچۆڵەی تازە هەڵچوو , دایك و منداڵ , كە مەمكی دایكی بە دەمییەوە بوو پێكەوە دەیانی دا بە زەویدا, پشیلەو سەگ و كەر و كۆتر و مەڕ بزن…… هتد , هیچیانی بێ بەری نەكرد لە كارەساتەكان خۆی , هەموویانی لەگەڵ زەویدا چووتكرد.

خەڵكێكی زۆر لەسەر كێڵگەو مەزراكانیان بە دەور یەكدا مردن , لە كاتێكدا هەندێكیان خەریكی كشت و كاڵی بوون , هەندێك كەسی دیكە كەوتنە زێیەكەوە , زێیەكە زیادیكردبوو , چ ئاوەكە لە دوكانەوە بە نەخشە بەردرابوەوە , ڕژێم هەردەم لەكاتی هێرشەكانی بۆسەر ناوچەكە , پێشتر ئاوەكەی بەردەدایەوە , تاكو پێشمەرگەو خەڵكی دەڤەرەكە نەتوانن ئەمبەر و ئەوبەر بكەن بە كەڵەكە دارینەكان , دواتر چەندین لاشە لە ڕوبارەكە دۆزرانەوە ,(( هەندێكیان دەم و چاویان ڕەش هەڵگەڕابوو بە دووكەڵ داپۆشرابوو , ئەوانی تر ئاسایی بوون بەڵام ڕەق بووبوون , من دایكێكم بینی مەمكی لە دەمی كۆرپەكەیدا بوو و لەو دۆخەدا ڕەق بووبوو – جینۆساید لە عێراقدا , پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد , وەرگێڕانی سیامەند موفتی زادە , سلێمانی ل313 ساڵی 1999)) .

لیستێكی ” 109 قوربانی كیمیاوی , 264 ئەنفالكراو” ناوی وەك قوربانیانی گوندی گۆپتەپە پێشكەشكرا . یەكەمجار لەبەردەم گەورەیی تاوانەكە لەرزیم , بەڵام هیچم پێ ناكرا , ئەو خەڵكەی هەمان بەیانی نمەكیانم كردبوو , ئێستا وا لە دورەوە شایی مەرگیان بە كۆمەڵ بە چاوەكانی خۆم دەبینم , كتێبەكان كۆڵم هیچ چارەسەرێكیان پێ نەبوو بۆ ئەو مەرگەساتە گەورەیە , ڕستە شۆڕشگیرانەكان لە ناو پەرتووكەكان لە ترس كیمیا بارانەكە جوڵەیان ناكرد, مرۆڤایەتی و نێونەتەوەیی لەو چركە ساتەدا هەمووی بە فلسێك .

شەو لەم ئیزگەوە بۆ ئەوی دیكە, لە ڕۆژهەڵاتەوە بۆ ڕۆژئاوا , بەدوای هەواڵی مەرگی ئەو زاروك و ژن و خەڵكەیا گەڕام كە بە چاوی خۆم بینیم , هیچ ڕادوێیەك باسی ئەم هەواڵەیان نەكرد , دەتگووت لە ئەستێرەیەكی دیكە ئەم مەرگەساتە ڕوی داوە, هەموو باسیان لە پێك لێدانی بەرپرسانی چەپ و ڕاست , شەڕە بەردی غەزەو پاریس , دادگاییكردنی پۆلپۆت , گەشەی بەرهەمی نەتەوەیی , ڕیشی خومەینی و ئوسامەیان دەكرد .

هێواش هێواش دوكەڵەكە بەرز بوەوە بۆ ئاسمان ,ئەوجا كەوتە كوشتنی تیشكی خۆرەتاوی بان گوندەكە, شینایی ئاسمان , جریوەی باڵندە, هەموو سەرتاپا پێكەوە مەرگ بردیانییەوە, كاتێك تیشكی خۆرەتاوەكە خۆی دەدا بەبان پشت دوكەڵی كیمیاوییەكە دەگەشایەوە , كیمیاكە ئاوس بوو بەو هەموو ڕوحەی هەڵییانی كێشابوو , ڕوحی مرۆڤە باش و خراپەكان پێكەوە , بە بان پشتی ژەهرەكەیا دەچوون بۆ جیهانێكی دیكە , ڕوحیانەتی هەژار و دەوڵەمەندەكان پێكەوە دەفڕین , ئەوانەی لە هەموو ژیانیاندا كێشەیان لەگەڵ یەكدا هەبوو , شێخ و مسكێن , ئاغاو جوتیار ئەو رۆژە تەنها ئەو چركە ساتە یەكسان بوون, گۆپتەپەش بە دیار ئەو كارەساتە گەورەیەوە , هاتبووە گریان و بەچۆكدا هاتبوو , تنۆك تنۆك خوێنی لێ دەتكایەوە .

ئەم تاوانە لە گوندێكی وەك گۆپتەپە , زیاتر لە 300 هاوڵاتی شەهید و برینداری لێكەوتەوە , ڕۆژی دواتر بریندارەكانیش حەزیای ئەنفال بەرەو مەرگیانی هەڵكێشا , بە دەم ترس و برینداری ڕۆژی پێشترەوە هێرشكرایە سەریان , بەهۆی بریندارییانەوە نەیان توانی خۆیان ڕزگار بكەن , ئاخر چۆن بتوانن , زیندووەكان هەموو گرتران نەك بریندارەكان , بە تولە ڕێی بناری زێكەیا ویستیان خۆ ڕزگار بكەن , بەڵام بە كۆمەڵ گرتران ” بۆ ڕۆژی 4-5-1988 هێرشی زەمینی دەستی پێكرد , گوندی گۆپتەپەی ڕوخاند و لاشەی كوژراوانی بۆردومانی ڕۆژی پێشتریشی بە شۆفەڵ خستە ناو گۆڕێكی بە كۆمەڵەوە , لە ترسی ئەوەی نەوەك زیان بە تەندروستی پیاوانی ڕژێم بگەیەنێ “(( ئەنفال – كارەسات , ئەنجام و ڕەهەندەكانی , یوسف دزەیی , چاپی یەكەم 2001 , چاپخانەی موكریان- ل119)) .

بۆ سبەی ڕۆژ زوو لە خەو هەڵستاین , هێشتا تاریكایی بۆلێڵی بەیان باڵی بەسەر گوندی جەلەمۆرددا كێشابوو , خۆمان بۆ چارەنووسێكی نادیار ئامادە كرد , بابۆڵەیەك گەورەم پێچایەوەو دانەیەكیشم كردە گیرفانم , چنگێك خوێشم لە لایلۆنێك ئاڵاند كردەمە تورگەكەی كۆڵمەوە, كە بە پەڕۆ لە جیاتی كۆڵە پشتی دروستم كردبوو بۆ كتێب و دەفتەرەكانم , چومە دیار ماجیدی هاوڕێم كە شەو پێكەوە خەوتبووین , نەرمە ماچێكی ناوچەوانیم كردو بۆ دواجار بەجێم هێشت , لەو كاتەدا وام دەزانی چارەنووسی من لە مەترسیدایە , كەچی ئەوی بێ تاوان بووە قۆچی قوربانی , خۆشەویستیم بۆ ئەو تاكو ئێستاش لەو چركە ساتەی ئەو دەمەدا دەژێت .

لەو بۆ لێڵی بەیانیانە سەربەستە درێژ دوای خۆی گەیاندە هاندەران لەناو جەلەمۆرد هاواری دەكرد ” شیوعییەكان ترسنۆكن هیچ نیە هێرش نییە , دواتر بۆ هەتا هەتایە لەو چركە ساتەوە ئیتر ببڕای ببڕ نەبینرایەوە ” ئەمەش پاش ئەوەی مامۆستا عەلی زەنگەنەو ئەوان ویستیان بپەڕێنەوە بۆ دەشتی هەولێر رێگا گیرابوو گەڕانەوە بۆ لامان.
ئێمە قارەمانانی پێشتر, هەموو تێمان قوچان, ئەوانەی دەسەڵاتدار و فیرعەونی دەڤەرەكە بوون, بە ئەندازەی ئێمەش بەرگەیان نەگرت, لەگەڵ دەركەوتنی یەكەم پرشنگی بەیانی لە گوندەوە بە دوای یەكدا دەرچووین , ئاسۆ هێشتا سوور بوو , پاشان هەتاو لە بان گۆپتەپەوە دەركەوت , بە دوای ئێمەشدا خەڵكەكەش مقۆ مقۆیان تێكەوت , لە بەر چاومە پیریژنێێكی 80 ساڵانە , سیمای غەمگینی بە دەموچاوییەوە دەبینرا و هاواری دەكرد : حەرەس قەومی دێت خۆتان ڕزگار بكەن , غەدارن .

سەر دەبڕن , زمان لە بن دەردێنن , دامانی كراسەكەی لەبەر پێی دەخشا , مەنجەڵە كوڵێك بە دەستێكییەوە و كترییەك چای بە دەستەكەی دیكەیەوە بوو , دەیەویست لە تاڵانی جاشەكان ڕزگارییان بكات , دەیانی دیكە بەهەمان شێوە بەو سەحەرە دەبینران , جوڵەی ئەو پیر و منداڵانە كە لە چاو تەمەنیانا زۆر چوست و چالاك بوون , هەموو ماڵەكانیان بەجێهێشت , جگە لە جاشەكان دزی دیكە نەمابوو , منداڵ بە دەم كروزەی گرییانەوە بە دەست دایكیەوە هاواری دەكرد , فریای هەنگاوەكانی دایك و باوكیان ناكەوتن, چاوی هێشتا بە خەوی خۆشی بەیانیانی بەهارەوە بوو , بە پێی پەتی بەدەم گریانەوە و بە توندی بە دوای دایك و باوكیانا ڕادەكێشران , خۆیان گران كردبوو نایان ویست گوندەكەیان بەجێ بهێڵن , ژنانی چارشێوە لەسەری كۆڵ لە پشت و چارۆگە لە ملی پڕ لە خۆراك , منداڵانی نیمچەش بە نەرمە غار بە دوای دایك و باوكیانەوە ڕێیان دەكرد , هەندێكیان تورەگە پڕ لە خۆراك و مەتارە ئاو بە دەستیانەوە بوو, پیاوەكانیش هەریەكەیان كۆڵێك لە كۆڵیان و یەكی دیكە لە بن هەنگڵیان , دەمووچاویان بۆ چارەنووسێكی نادیار لە ترسی هەژاری و مەرگ غەزەبی لێ دەباری , پێكەوە هەنگاویان دەنا تاكو خۆیان بشارنەوەو حەشار بدەن , وەلێ نەیانزانی جاشەكان , پێشمەرگەی ڕوخاو كە هەمان بەیانی نمەكیانیان كردبوو , شارەزایی كون و كەلەبەری دەڤەرەكە بون, بن بەرد بە بنە بەردی ناوچەكە بەڵەد بوون , هەموویان دەدۆزنەوە , دەیانكەن بە دیاری بۆ مەرگ , چاوم گڕدا مام ئەحمەدم نەبینیوەوە , لاوێك لەسەر ڕێگاكە ڕاكشا بوو چاوەڕوانی هاتنی یارەكەی دەكرد , تاكو بۆ دواجار تێی بڕوانێت , كەمێك لە ئاوی مەتارەكەی نۆش بكرد , بە حەپەساوییەوە سەیری خەڵكەكەی دەكرد, بەڵێ ئەو خەڵكە بێ تاوانە , جاشەكان هەمویانیان لەو كون و كەلەبەرانەی قەڵاسێوكا , لەناو هەردەو چیاكان , كەندڕ و تاوێرەكان , كونە شاخ و ئەشكەوت و دۆڵەكانا دۆزییەوە و بە كۆمەڵ ئەنفالیانیان كردن, بابە روتەی جەلەمۆرد بووە دوا وێستگەی ژیانی ئەوان, لەپاڵ هەزاران مرۆڤی دیكە بە كۆمەڵ بوونە خۆراكی ئەو ئۆپەراسیۆنەی ناوی ئەنفالی چواری لێنرا , جەلەمۆرد بە 480 ئەنفالكراوەوە بووە سەرقافڵەی گوندە ئەنفالكراوەكانی كوردستان, ئێمە دوا شاهیدی زیندو بوین ئەو رۆژە لە گەڵیان , ئەوەشی هەیان بوو هەموو تاڵانكرا ” لە گەرمەی ئەم كارەدا واتە لێسەندنی پارە و زێڕ و شتی بە نرخ لە گوندی جەلەمۆرد جاشێك ناڕەزایی دەربڕیوە ئەفسەرێكی سوپاش بە توڕەیی گوتبووی : ئەو خەڵكانە بۆ كوشتن دەبرێن ناتوانن پارە و ئاڵتونەكانیان لەگەڵ خۆیان ببەن , چونكە یاسای دەوڵەت دەڵێت دەبێ ئەمانە لەناو ببرێن )) , سەرەڕای ئەمەش جاشەكە چەك كرا (( ئەنفال – كارەسات , ئەنجام و ڕەهەندەكانی , یوسف دزەیی , چاپی یەكەم 2001 , چاپخانەی موكریان – ل 123 )) .

هەموو ئەوانەی پێشتر ڕێگای دەرچوون و خۆڕزگاربوونیان لە خەڵكەكە گرت, وەك هەڵم چوون بە ئاسمانا لەو ڕۆژگارە دژوارە كەس نەیانی بینییەوە , تەنانەت چەندێكیان بوونە چاوساغی ڕاوكردنی خەڵكەكە, ئەوانی دیش بەشێكیان لە سنورەكانیش خۆیان نەگرتەوە , كە ئەنفال دەستی پێكرد, هاوڕێ قاسم نۆكانی هاتە تەنیشمەوە وتی ” چیمان بەسەر دێت …. وتم كارەساتە یان دەفڕین و دەبین بە دەوڵەت یان دەتڕین بە هۆی هێنانی سوپای ئێرانەوە…..” .
لە ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی چواردا , ئەم هێزانە سەرباری چەندین مەفرەزە خاسەی جاش پشكدار بوون : فەرماندەیی هێزەكانی نەسر بە سەرۆكایەتی عەمید ڕوكن خالید ئەحمەد ئیبراهیم , هێزەكانی 46 بەسەرۆكایەتی عەمید عەلی ئەحمەد محەمەد . فەرماندەیی جەحافلی دیفاعی وەتەنی 1. فەرماندەیی هێزەكانی پارێزگاریی نەوت بە سەرۆكایەتی عەمید بارق , تیپی 38 , تیپی پیادەی ئالی 5 , تیپی پیادەی 8 , تیپی پیادەی 2 , .

ئامریەی مەواقعی فەیلەقی 1 بە سەرۆكایەتی عەمید ڕوكن عەلا محەمەد تەها . لیوای پیادەی 444. لیوای پیادەی 110. لیوای پیادەی ئالی 46. لیوای مەغاویری 1 ی فەیلەقی 1. فیرقەی مەغاویری 10. لیوای قوات خاسەی ژمارە 65 و 66 و 68. لیوای زرێپۆشی 46. فەوجی مەغاویری فیرقەی 28. 27 فەوجی جاش و مەفرەزەی تەواری سلێمانی و كەركووك , هێزی ئاسمانی و كەرتی كیمیاوی و یەكەكانی هەواڵگری و ژمارەیەك هێزی جۆراو جۆری تر.ئەو سوبحە تەپ و تۆزی ئۆتۆمۆبێلی جاشەكان لە دورەوە دەبینرا , چەندین كم وەك مار پێچی دەدایەوە و خولی دەخواردەوە , لەهەرچوارلاوە دەهاتن , سەروبنیان دیارنەبوو , لە دورەوە هەڕەشەیان لە جەماوەری ناوچەكە دەكرد , كاروانەكانی مەرگ , كە جاشەكان لەناو بەرازیلی و شۆفرلێتە سورەكانییانەوە لە پێشەوەی بوون, لە كێبڕكێی هێرشدا بوون بۆ كاولكردن و سوتاندنی كوندەكان و گرتنی خەڵكەكەی و تاڵانكردنی سەروەت و سامانەكەیان .

ئەو ڕۆژە , لە هەرچوار لاوە هێرش دەستپێكرا , ئەوەی لە یادمە , لە چەمچەماڵەوە بە سێ قۆڵ بۆ ( كانی عارەبان – شێخ پاڵەوان – پاڵكە ڕەش ), لە تەقتەقەوە سێ قۆڵ ( قەرەناو – مخەڕەس , جگیلە ) , كۆیە بۆ ( شەوگێڕ – بناری حاجی قەڵا , تیمارۆك , بەری ڕۆژئاوا ) , شوان ( جولحان , عەلی بەیان – بان كەل ) , قەرەهەنجیر بۆ سەرخاسە , لە گۆپاڵەوە بۆ گەورەدێ , لە سوسێوە بۆ ( عەواڵان – چەمی سورقاوشان ) , لە دوكانەوە بۆ كلێسە , لە پردێوە بۆ ( چیا چەرمی – گەڵۆزی – توڵكی , دەشتی هەولێر ) , لە قوشتەپەوە بۆ ( كەلی قەشقە _ دەشتی هەولێر ) , لە هەولێرەوە بۆ ڕۆژئاوای كۆیە , ….. , لە شیوەسورەوە بۆ ( توركمان باخ – ناڕوجە ) .

بە بەرچاومانەوە گوندەكان دەسوتاو گڕی تێ بەردەدرا , دوكەڵ و گەردەلولی شۆفەڵەكان ئاسمانی ئەو ناوچەیەی داگرتبوو , كام شوێنی چەپەكە جاشەكان بۆنیان بە مرۆڤەكان ناوییەوە دەكرد و دەریان دەهێنان و دەیاندۆزینەوە , لەو ناوچە پان و بەرینە, پنتێك نەمابوو بۆ خۆ حەشاردان و خۆشاردنەوەی خەڵكەكە, هەر چركەی هەواڵی گرتنی هاووڵاتیانی بە كۆمەڵی گوندێك , خیانەتی سومبلێكی قارەمانییەتی , نامەردی گروپێكی چەكدار … مان دەبیست .
ئێمە خۆمان گەیاندە سەر خاڵخاڵان بە دوو گولە ئارپێجییەوە , كۆپتەریش لە دورمانەوە دەسوڕایەوە , هیوا رەشیش مەفرەزەیەكی برد, لێ پەلاماری 21 بەرەیی لە ئاستی ئێمەدا نەبوو, ئەوانی دی هەموو ورەیان توانبوەوە, ئەو خەڵكەی رێگری رزگاربونیان لێكرابوو نەیان توانی بۆ چركە ساتێكیش داكۆكیان لێبكەن.ئەو ئۆپەراسیۆنە وەك قەلە ڕەشی شووم , لە دوای ئەنفال دنیایەكی تازە بوو , نەك ژیان بگرە كازیوەو نەسیمی بەیانیشی نە هێشت , بێ خشپە ڕێمان دەكرد , كەس نەمابوو جگە لە ڕێبواران و پێشمەرگەی تاك و تەرا , لە ناو پاشماوەی گوندی ڕوخاوو , دیواری ڕماو , باخچەی وشكەوە بوو , كێڵگەی تەرك كراو ڕێمان دەكرد , كوردستان ببوە گوندی كاول , دارستانی ڕەشی قەرەبلووت , كوچەی گیراو و داری سوتاو چیای چۆڵ و كێڵگەی فەرامۆشكراو , هیچ نەمابوو , تەنها باوەڕ بە ژیان , بەناوترس و گوماندا ڕێمان دەكرد , ترس و گومان لە هەموو شتێك , لە جاش , لە قارەمانە ڕوخاوەكان كە ناوچەكە وەك ناولەپی خۆیان شارەزا بوون , قەت نابوایا دووجار بە یەك تولە ڕێدا بڕویشتینایا , لە هەموو ئەوانەی لە شێوەدا مرۆڤ بوون , لەو ڕۆژگارە لەجیاتی ڕێوی هەردەم كەروێشك بەرەو پیریمان دەهاتن .

ئەنفالی چوار پاش سەركەوتنەكانی عێراق هات لە بەرەكانی شەڕی ئێران – عێراق , بۆیە عێراقی مكوڕتر كرد لەسەر درێژەدان بە ئۆپەراسیۆنەكانی ئەنفال . هیچ بەرگرییەك لەو دەڤەرە نەكرا , كە ساڵی پێشتر وەك لە بەڵگەنامەیەكدا دەیبینن , حكوومەت ناوچەكەی چۆڵكردبوو ” تەنها ڕەتڵی سوسێ لە چەمی ڕێزان بەرهەڵستی سوپا دەكرا , وەك لە گوندەكانی سوورقاوشان و عەوداڵان و كەلەبەش كە پاشتر وێران كران (( ئەنفال – كارەسات , ئەنجام و ڕەهەندەكانی , یوسف دزەیی , چاپی یەكەم 2001 , چاپخانەی موكریان – ل 120)) .

دوو ڕۆژی دواتر واتا لە 6-5-1988 لە دەڤەری سەر خاسە (( چەمی گوندی ئاوباریك )) , كۆمەڵێك چەكدار ( ژمارەیان نزیك 70 چەكدار بوو ) خەڵكی گوندی گوڵمكەوەو دەوروبەری بوون , پاش پەیوەندیكردنیان بە هەواڵگیری چەمچەماڵەوە بە سەرپەرشتی ( مەجید – عە) , ویستیان بمان كەن بە بەردە بازی لێخۆشبوونیان لە لای ڕژێم, بە تایبەتیش ئەوان عەوداڵی كەوڵی هاوڕێ عەمار عارەب بوون, وەك ملازم سەعد دەیان ویست بیبەنەوە, لێ بە هوشیارییەوە نەخشەكەیانمان پوچەڵ كردەوەو خۆمان لە گەمارۆكەیان ڕزگار كرد , لە سەرەتادا كاك م س هەواڵی نیاز خراپی ئەوانی پێمان ڕاگەیاند , دواجار هاوڕێ ج بە ژیری و زیرەكییەوە لە خشتەیانی برد, پەیمانی هاوكاری پێیان دا , وەلێ هەر كە گەڕایەوە لامان نەخشەكەیانی بۆمان ئاشكراكرد و وتی ئاگادار بن, پاش ڕاكردنێكی نۆ كاتژمێری, بە كۆڵێكی پڕ لە پەرتووك و خۆراك و فیشەك و كەل و پەلی خەوتنەوە خۆمان گەیاندە هەڵەتەكانی ماسقەڵان , ئەوەی شایانی باسە رۆژی پێشتر لە كونە كەمتیارێك نزیك هێزەكانی رژێم ئیختیفامان كردبوو, ژمارەمان 11 كەس بوو بە فەرماندەی هیوا رەش, بەیانی كە هەستاین ژێرمان ئاو بوو, بزن مژەكێكیش زمانی نابوو بە لوتی منەوە, قوات خاسەش لەسەر هەمان تەپۆلكە بوون ئێمە لە قەدی خۆمان حەشار دابوو, ئەوەندەی لە بزن مژەكەكە دەترسام , ئاگام لە حكومەت بڕا بوو, لەبەر پێكەنین, خەریك بوو خۆمان ئاشكرا بكەین.
ئەو چەكدارانە كە نەیانتوانی ئێمە بە دیاری ببەنەوە بۆ ڕژێم , كە ڕۆیشتنەوە ڕژێم لێیان خۆش نەبوو , بەداخەوە لەگەڵ ئەنفالكراوەكاندا هەموویان شوێن بزر كران .

لە 8 مایسدا ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی 4 كۆتایی پێ هات – جینۆساید لە عێراقدا , پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد , وەرگێڕانی سیامەند موفتی زادە , سلێمانی ل313 ساڵی 1999- ل317 )) .كۆی گشتی 237 گوند لەو ناوچەیە لە ئۆپەراسیۆنی ئەنفالی چوار خاپوور كران (( ئەنفال – كارەسات , ئەنجام و ڕەهەندەكانی , یوسف دزەیی , چاپی یەكەم 2001 , چاپخانەی موكریان – ل 126)) .

تەنها لە ناوچەی (خاڵ خاڵان) لانی كەم كۆی *4167 كەس لە خەڵكی ناوچەكە گرتران , جگە لە هەڵاتوانی شەڕی خەڵكی شارەكان و ئەو پیرانەی دواتر بەردران (جگە لە ناوچەی كۆیەو دەشتی هەولێر ) , هەروەها 1680 كەس لە گوندەكانی ( كلێسە , بۆگد , كانی بی , قزلو , كانی هەنجیر و گۆمەشین ) ئەنفالكران (( ئەنفال – كارەسات , ئەنجام و ڕەهەندەكانی , یوسف دزەیی , چاپی یەكەم 2001 , چاپخانەی موكریان-ل 120 )), وە 1629 كەسیش لە گوندەكانی بناری خاڵخاڵان ” بابە روتە ژمارە 1″ . ” بە پێی خەمڵاندن 2500 كەس لە ناوچەی كۆیە ئەنفالكران (( ئەنفال – كارەسات , ئەنجام و ڕەهەندەكانی , یوسف دزەیی , چاپی یەكەم 2001 , چاپخانەی موكریان- ل 126 )) , كۆی گشتی لە ئەنفالی 4 نزیك بە 28550 كەس ئەنفال كران ( نص اللائحە الایڤاحیە المقدمە من قبل هیئە الدفاع …… ) .

ئەو كردارە سەربازییە بەشێكی لە ژێر فەرماندەیی نزار خەزرەجی بەڕێێوە بردرا , ئەوەندە دڵسۆزانە كارەكانی ئەنجام دەدا لە گوندی گۆپتەپە بە شایەدی كاك مودیر عەلی بە پۆستاڵەكانی سەری منداڵێكی 1 ساڵەی پان كردەوە .لەو ئۆپەراسیۆنە هەزاران مرۆڤ بوونە قوربانی , كەچی ئەنجامدەران و بكەرانی بە مایەی خۆیانەوە لێی

دەرچوون , نە پۆستاڵ لە پێیەكی وەك نەزار خەزرەجی دادگاییكرا , نا جاشە سەرنشینەكانی بەرازیلی و شۆفرلێتە سورەكان لە گوڵ خراپتریان پێ وترا , دەیان سكاڵایان لەسەر تۆماركراو بانگ نەكران بۆ دادگا , نە ئەو پێشمەرگانەی سەدان خێزانی بە قۆناغە نێزە بۆ ئەنفالكردن گەڕاندەوە بۆ گوندەكەیان كە دوایی ئەنفالكران لێپرسینەوەیان لەگەڵدا كرا , نە ئەوانەشی كەڵەكەكانیان بە ئاوادا تاكو جەماوەر ڕزگاری نەبێت قسەیەكیان لە گەڵدا كرا .
ئەفالی چوار دووەم زیانی مرۆیی ئەنفالەكانی لێكەوتەوە, دوای ئەنفالی سێ , بەم شێوەیە خەڵكی ناوچەی ئەنفالی 3 و 4 بوونە قوربانی جوگرافیا , چونكە داگیركەران ئەوەندەی دوژمنی جوگرافیان ئەوەندە لە مرۆڤەكەی سەری نا .ئەنفالی 4 لە بەڵگە نامەكانی بەعسەوە .

ئەركێك لە یادی 104 ساڵەی تاوانی كۆمەڵكوژی خوشك و برا ئەرمەنییەكاندا

رێگات بكەوێتە مۆنمێنتی جینۆسایدی ئەرمەنەكان لە شاری یەریڤانی پایتەختی ئەرمینا, تژییە لە وێنەی سەرۆك عەشیرەتە كوردەكان بەشێوەی دڕندە دەردەكەون یان وێنا كراون كە بەشدار بوونە لە جینۆسایدكردنیان, ئەم وێنانە بونەتە بەشێك لە زاكیرەی ئەو گەلە, وێنەی دەرەبەگ و سەرۆك خێڵ و شێخە كوردەكان كە هیچ پەیوەندییەكان بە خەڵكە عامییەكەوە نییە, ئەم زاكیرە رەشە بە سانایی ناسڕدرێتەوە, بە دیدار و مجامەلەی كاتی دوژمنی دوژمنەكەم دۆستمە كۆتایی نایات, لەبەردەم هەڵوێستدا رامان دەگرێت, لە بەرامبەردا نابێت تا كۆتایی سەرمان لە ژێر لمدا بشارینەوە لە ترسی هەڵوێست دەربڕین, باجی دڕندەیی و تاڵان و بڕۆی ئەو ئاغاو دەرەبەگ و سەرۆك خێڵانە دەبێت عامیەی خەڵك بیداتەوە, پێویستە هەنگاو بنێین بۆ سڕینەوەی شوێنەوارەكان رابردوو, ئەویش دانانە بە راستیەكان وەك ئەوەی لە حەقیقەتدا هەیە نەك وەك ئەوەی دەمانەوێت و پینەو پەڕۆی بكەین, یاخود ناسیۆنالستە توندڕەوەكانی ئەوان دەیانەوێت بیسەپێنن, یان ئەوەی ناسیۆنالستەكان هەردوولا كردویانە بە مەیدانی شەڕی موقەدەسە پوچەكانیان, دەبێت رێگا لە ناسیۆنالیزمی هەردوولا بگرین نەوت بە ئاگری رابردوودا بكەن, ئەوان لە پاڵ توركیا سەرۆك عەشیرەتە كوردەكانی باكور و سەرۆك عەشیرەتە عەرەبەكانی سوریا بە هاوبەشی تاوان دەزانن، ئەدی ئێمە وەڵاممان چییە لە كاتێكدا وێنەو دۆكۆمێنتەكانی ئەوكات ئامادەن.

نكۆڵیكردن بۆخۆی درێژەدانە بە تاوان, رێگە گرتنە لە سارێژ بوونی بیرینەكانی رابردوو, درێژەدانە بە شەڕی باوباپیران بە نەوەی نوێ, گەلی كورد بەرپرسیارێتی یاسایی هەڵناگرێت بەرامبەر بە تاوانی جینۆسایدی ئەرمەنەكان, بەڵام دەبێت بەرپرسیارێتی تاوانی هەندێك لە هاووڵاتیانی بگرێتە ئەستۆ, كە هاوكاری سوپای عوسمانی بوونە لە تاوانەكە, دەبێت دان بە حەقیقەتی یاسایی تاوانەكە بنێت وەك چۆن ئێمە داوادەكەین كەیسەكانی جینۆسایدمان بە جیهان بناسرێت, پێویستە لە بری ئەو كوردە خۆفرۆشانەی بەشدار بوونە لە تاوانەكە بەرپرسیارێتی ئەخلاقی هەڵبگرێت, دەبێت جێگاو رێگای مرۆڤەكان لە مێژوودا وەك خۆی نیشان بدرێت, ئیتر سەردەمی بە پیرۆزكردنی پاشا كۆرەكان بە كۆتا گەیشتووە, ئێستا سەردەمی دادگاییەكانی تاوانەكانی رابردوو و داوای لێبوردنكردنە لە دڕندەییەكان نەوەكان پێشوو.

نابێت هاشا لە بەشداری هەندێك لە سەرۆك عەشیرەتە كوردەكان بكرێت لە تاوانەكە, كە هەندێكیان تاوانی قێزەونیان ئەنجامداوە وەك بەشێك لە سوارەی حەمیدیە, بەڵام بەشێوەی سستامتیك وەك بڕیاردەر كوردەكان بەشداریان نەكردووە لە تاوانەكە, چونكە دەوڵەتیان نەبووە و بڕیار لای ئەوانەوە دەرنەچووە, ئەوەی كراوە وەك نۆكەری بووە و هاوبەشی تاوانە, یاخود لە ژێر كاریگەری بیری ئاینیدا وەك بەشێك لە خەلافەت ئەنجامدراوە, بۆیە پێویستە تاك لایەنە نابێت سەیری روداوەكان بكرێت, نابێت هەڵوێستی ناسیۆنالزمە راستگەراكانی پۆڵەندا و فەرەنساو …هتد دوبارە بكرێتەوە, لە كاتێكدا خۆمان قوربانی جینۆسایدین, دامەزرێنەری بەرەی نیشتمانی فەرەنسی ئینكاری هۆلۆكۆست دەكات,د ەڵێت بە بەشێك لە وردەكاری جەنگی جیهانی دووەمی دەزانین, تەنانەت لە یاداشتەكانی بە توندی داكۆكی لە فلیپ بیتان سەرۆكی حكومەتی فیشی پاشكۆی هیتلەر دەكات لە فەرەنسا, حكومەتی راستگەرای پۆڵەنداش بڕیاری 3 ساڵ زیندانی بۆ ئەوانە دەركردووە كە هەندێك لە هاوكارانی پۆڵەندی نازیەكان بە هاوبەش دادەنێن لە تاوانی هۆلۆكۆست, ئەمەش وەك داكۆكیكردن لە كەرامەتی نیشتمانی دەزانن, ئەمە بۆخۆی نكۆڵی تاوانی هاوبەشانی نازییەكانە و داكۆكیە لە هاوبەشانی تاوانەكانی نازیەت, دەسەڵاتی شاری سربرنیتشا بەرزترین رێز لێنانی بەخشی بە میلواراد دودیك سەرۆك ئەركانی سوپای بۆسنە كە نكۆڵی كۆمەڵكوژی سربرنیتشا دەكات, ناسیۆنالیزم ئەمەی دەوێت, لە كوردستانیش بهانە بۆ تاوانەكانی پاشای كۆرە دەهێنرێتەوە بەرامبەر بە ئێزیدییەكان , تاوان لە چ ژینگەو بەهانەیەك ئەنجام بدرێت تاوانە, دادپەروەری مامەڵە لە گەڵ ئەنجامەكان دەكان نەك بهانەكان.
نكۆڵیكردنی تاوان, بۆخۆی درێژە دانە بە تاوان بەشێوەی نەرم, مرۆڤایەتی رۆژ لە دوای رۆژ دەگات بە حەقیقەتەكانی رابردوو, سسەردەمی شاردنەوەی زانیاری و حەقیقەتەكان بەسەر چووە, پیرۆز كردنی دڕندەیی لە هیچ چوارچێوەیەك ئاینی یان ناسیۆنالستی جێگای نەماوە, بۆیە رۆژێك زووتر دان نان بە حەقیقەت , ئارام بەخشترەو جوانكردنی سیمای گەلە, كریس ئەندەرسن سەرنووسەری گۆڤاری وایەرد رایگەیاند “زانیارییە زۆرو زەبەنەكان لە سەردەمی ئەنتەرنێت, هەموو راستیەكان ئاشكرا دەكات, پێویست بە زانست و تیۆری ناكات”, بۆیە نكۆڵی كردن وەك سەركردنە ژێر لمە لە سەردەمی ئەنتەرنێت و زانیارییە بێ كۆتاكاندا.

نەتەوەپەرستی و ئاین پەرستی چاوی مرۆڤەكان لە ئاست دانان بە راستیەكان و حەقیقەتی مێژویی كوێر دەكات, مرۆڤایەتی لە بیركردنەوەدا دەكوژێت , هەڵوەدای پاكیزەیی نەتەوەو ئاینە, بۆیە بە نەنگی دەزانێت دان بە ناشرینیەكان رابردوودا بنێت, با ئێمەش نەكەوینە داوی ناسیۆنالیزمی تورك موتوربە كراو بە ئاینەوە, سەیری هەڵوێستە شەرمەزارییەكانیان بكەن نەك لە شاری قۆنیای بگرە لە لاهای و برۆكسل,لە 2ی حوزەیرانی دا2016, بۆندستاغی ئەڵمانیا دانی نا بە تاوانی جینۆسایدی ئەرمەنەكان, پێشتریش بەلجیكا هەمان هەنگاوی نابوو, ئەوەی لای من گرنگە لە پرۆسەی دان نان بە تاوانی جینۆسایدی ئەرمەنەكان لە پەرلەمانی ئەڵمانیا و بەلجیكا, بۆچونی دوو پەرلەمانتاری توركە لە پەرلەمانی ناوەندی ئەڵمانیاو پەرلەمانی هەرێمی برۆكسل لە بەلجیكا, هەردووك بە پاشناوی ئۆزدەمیر ناوەكانیان هاتووە, یەكیان پیاو چەپی ژینگە پارێز و ئەوی دیكە ژنی حیجاب لەسەر نەتەوەیی ئیسلامی, هەردوكیان لە دایك بووی دەرەوەی توركیا و پەروەردەی ژینگەی رۆژئاوا, ئەم دوو ئۆزدەمیرە بە دوو هەڵوێستی پێچەوانە سەبارەت بە دۆسیەی جینۆسایدی ئەرمەن دەناسرێنەوە, یەكیان پێشەنگ لە بواری ناساندنی, بیركردنەوەیەكی مرۆڤدۆستانەی ئەنتەرناسیۆنالستانە, ئەوی دیكە سەرسەخت لە ئاست رەتكردنەوەی حەقیقەتەكان, بە بۆچونی ئاینی و ناسیۆنالیزمەوە لە ئاست ئەو هەموو وێنە پڕ تاوانە قێزەون و ئێسك و پروسكە هەڵوێست وەردەگرێت, چاو دادەخات و كاروانی قوربانییەكان نابینێت.

جیم ئۆزدەمیر لە دایك بووی 21ی دیسەمبەری 1965ی شاری باد ئۆراخی ئەڵمانیا, بنەچە چەركەسی توركیا, سەرۆكی لیستی سەوزەكان لە پەرلەمانی ئەڵمانیا, كە پێشتر لە ساڵی 2007 بە پێی بڕگەی 301ی دەستوری توركیا سزا درابوو, بە تاوانی پێشێلكردنی ( یاسای سوكایەتی بە ناسنامەی توركی) بە پێی یاساكە تاوانە دان بە كۆمەڵكوژی لە توركیا بنرێت وەك ئەوەی لە پۆڵەندای ناو یەكێتی ئەوروپا پەسەندكرا, ج ئۆزدەمیرو و چەند پەرلەمانتارێكی پارتەكەی تۆمەتباركران بە پێشێلكردنی ئەو بڕگەیە لە دەستوری وڵات, بەهۆی هەڵوێستیانەوە لە سەر دۆزی ئەرمەن و عەلەویەكان كە هەیانبوو, كە پێشتر بەهەمان تاوان و پێشێلكردنی هەمان بڕگەی دەستوری توركیا نووسەری گەورەی ئەرمەنی هرانت دینك سزا دراو دواتر تیرۆر كرا, هاوكات رۆمانووسی ناسراو ئۆرهان بامۆك هەڵگری خەباتی نۆبڵی ئەدەب بەهەمان بڕگەی دەستور سزادراوە, واتا ئەوەی جیناتی مرۆڤبوونی هەڵگرتبێت دەبێت سزاكەی بخوات, ج ئۆزدەمیر پارتەكەی بە بۆنەی یادی 101 ساڵەی وەبیرهێنانەوەی تاوانەكەوە لە 24ی نیسانی 2016 دا, پرۆژەی ناساندنی تاوانی كۆمەڵكوژی ئەرمەنیەكانی لە توركیا بە جینۆساید پێشكەش بە پەرلەمانی ئەڵمانیا كرد, لە رۆژانی پێش دەنگدانەكە جیم ئۆزدەمیر بەهۆی هەڵوێستە شێلگیرانەكەیەوە لەسەر دۆسیەكە, دەكەوێتە بەر هەڕەشەی توركە ئیسلامی و ناسیۆنالیستەكان, لێ گوێی نەدا بە هەڕەشەكان لە وتەكەیدا لە پەرلەمان لە چركە ساتی پێش دەنگدانەكە وتی: ( 80-90%ی سەرجەم هاووڵاتیانی ئەرمەن, 98%ی پیاوانیان,100%ی پیاوانی ئاینیان لەناو براون لەو تاوانە) هاوكات لە بەشێكی دیكە لێدوانەكەی هەمان رۆژی لە پەرلەمانی ئەڵمانیا وتی: هەموو ئەو تاوانانەی ئەڵمانیا بەرامبەر بە گەلانی ئەوروپا ئەنجامی داوە دەبێت بە جینۆساید بناسرێت , ج ئۆزدەمیر لە درێژەی بۆچونەكەیدا رایگەیاند گرنگە دان بە رابردووماندا بنێن, نابێت توركیا شانازی بە رابردووی خۆیەوە بكات, دەبێت رابردوو قەبوڵ بكرێت وەك خۆی.

تەواو دژ بەم هەڵوێستە ئەخلاقیانەیەی ج ئۆزدەمیر بەرامبەر بە كۆمەڵكوژی گەلێك كە گەلەكەی خۆی ئەنجامی داوە, خاتوو ئۆزدەمیر لە دایك بووی 7ی دیسەمبەری 1982 ی شایربێكی بەلجیكا, یەكەم پەرلەمانتاری حیجاب لەسەرە لە ئەوروپا, پەرلەمانتار لە پەرلەمانی هەرێمی برۆكسل لەسەر لیستی پارتی ناوەندی دیموكراسی مرۆڤایەتی CDH, هەڵوێستێكی دژ بە هەڵوێستەكەی ج ئۆزدەمیر وەردەگرێت, نكۆڵی تەواو لە بوونی تاوانەكە دەكات, ئەو لە یادی 100 ساڵەی ئەم تاوانە قێزەونەدا, لە بەرامبەر ئەوەی رەتی كردەوە وەڵام بە پرسیارەكانی كەناڵی ئاڕ تی ئێڵ ی تایبەت بداتەوە سەبارەت بە پرسی جینۆسایدی ئەرمەنەكان لە توركیا, لە بەرواری 29ی ئایاری 2015 لە پارتەكەی دەركرا, ئەمەش روداوێكی گرنگ و هەنگاوێكی ئەخلاقیانەی گرنگ بوو, لیژنەی ئەخلاقی پارتی ناوبراو نای.
هاوكات لە بەرواری 24ی نیسانی 2015 كە یادی 100 ساڵەی تاوانی كۆمەڵكوژی ئەرمەنەكان بوو, 6 پەرلەمانتاری بەلجیكی بە ڕەگەز تورك ئەو رۆژە ئامادەی پەرلەمان نەبوون, بۆ ئەوەی بەشداری نەكەن لەو خولەكە بێدەنگیەی لە پەرلەمانی بەلجیكا راگەیەنرا بۆ گیانی پاكی قوربانیانی ئەرمەنی لە یاداوەری 100 ساڵەی تاوانەكە, بۆیە خۆیان دزییەوە, ئەمە چ كارێكی نا ئەخلاقیانەیە, سەیر كەن ئاین شەو رۆژ ئیدعای ئەخلاق دەكات, كەچی هەندێك جار دەبێتە فاكتەر بۆ كاری نا ئەخلاقانە.

بە دوای دەركردنی خاتوو ماهینۆر ئۆزدەمیر لە پارتەكەی توركە ئیسلامی و ناسیۆنالستەكان لە برۆكسل و ئەستەمبوڵ خۆپیشاندانی ناڕەزایەتیان بۆ پشتیوانیكردن لە هەڵوێستەكەی بەڕێوەبردو وەك قارەمان ناساندیان, زۆر لەو قارەمانانە كە پیرۆز كراون لەسەر هەڵوێستی شەرمنانە بە پیرۆز كراون لە مێژوودا, تەنانەت ئەردۆگان و كچەكەی سومەیە هاتنە سەرخەت بە توندی رەخنەیان لە دەركردنی ناوبراو لە پارتی ناوەندی دیموكراسی مرۆڤایەتی CDHگرت, خۆپیشاندەران لەسەر لافیتەكانیان نوسیبویان ماهینۆر ئۆزدەمیر شەرەفمانە, شەرەف لای ئەوان داكۆكیكردنە لە دڕندەییەكانی رابردوو.

هەر لەم بارەیە وە رۆژی پێنج شەممە 22ی شوباتی 2018, پەرلەمانی هۆڵەندا بە زۆرینەی 142 دەنگ لە كۆی 150 دەنگ , بڕیاری بە جینۆساید ناسینی كەیسی جینۆسایدی ئەرمەنی دا, هاوكات بڕیاری دا وەزارەتی دەرەوە 5 ساڵ جارێك بەشداری مەراسیمی ساڵوەگەڕی تاوانەكە بكات.
لە دەنگدانەكە 3 پەرلەمانتار دژ بە بڕیارەكە وەستانەوە, ئەوانیش هەر سێكیان بە رەگەز تورك بوون” Farid Azarkan, Tunahan Kuzu, Selçuk Öztürk” لە پارتی ” DENK “, ئەمە لە كاتێكدا پارتی ناوبراو خۆی بە چەپ و سۆسیال دیموكرات دەزانێت و لە 9ی فیبریوەری 2015 لە پارتی كاری هۆڵەندی جیابوەوە, ئەدی دەبێت هەڵوێستی ناسیۆنالست و ئیسلامیەكان چۆن بێت؟.

ساڵی 2015, 49 پەرلەمانتاری كورد, لەسەر پێشنیاری رێكخراوی كوردستان بێ جینۆساید وەك دەستپێشخەرییەك, جینۆسایدی ئەرمەنی وەك جینۆساید ناسی, كەنامەكە دراوە بە چالاكوانانی بواری جینۆسایدی ئەرمەنی, وەك هەنگاوێكی سەرەتایی بۆ ساڕێژكردنی ئەو زامە قولەی هەندێك دەرەبەگ و سەرۆك عەشیرەتی كورد ئەنجامیان داوە, وەك بەشێك لە دەزگا سەركوتكەرەكانی عوسمانی, هاوكات لە رۆژی سێشەمە 17ی یەنایەری 2018, پەرلەمانی ئەرمینیا دانی نا بە جینۆسایدی ئێزیدیەكان, دەكرێت ئەم هەنگاوانە بكرێنە سەرەتایەك بۆ دان نان بە حەقیقەتەكانی رابردوو و سارێژ كردنەوەی برینە قولەكان.

ئیتر ئێمە ئایا سەیری هەڵوێست لەسەر جینۆساید و تاوان بەرامبەر بە گەلان, وەك هەڵوێستی ئەخلاقانەی مرۆڤ دۆستانە دەكەین, یان بەرچاو تەسكانە, لە روانگەی نەتەوەپەرستی و ئاینی و نكۆڵی كردن لە ناشرینیەكانی رابردوو تێی دەڕوانین, وەك ئەو سیاسی و رۆشنبیرانەی نەتەوە سەردەستەكان كە نكۆڵی لە حەقیقەتی تاوانەكانی دەوڵەتەكانیان دەكەن بەرامبەر گەلەكەمان, یان دەمانەوێت ببین بە ئیسماعیل بێشكچی و هادی عەلەوی و كازم حەبیب و ئەحمەد تورك…, یان باخچەلی و میشل عەفلەق….و نموونەكانیان, مێژوو پڕە لە هەڵوێستی بەشی دووەم, وەلێ داهاتوو بۆ نموونە دگمەنەكانی بەشی یەكەمە, لە كردنەوەی گرێكانی گرێ كوێرەكان مێژوو, زۆر لە مرۆڤە موقەدەسەكانی رابردوو وردو خاش دەكات, مرۆڤە پیرۆزەكانی رابردوو زۆریان وەك پاشای كۆرە لە ئاست گەورەیی تاوانی كۆمەڵكوژی ئێزیدیەكان لە پیرۆزی دادەماڵرێن و چاوەڕوانی دادگایی دەكەن, بۆیە با چاوەڕوان بین مێژووش خوێندنەوەی تازەی بۆ بكرێت و سەرلەنوێ بنوسرێتەوە, با ئێمەش بچینە پاڵ فەرەنسییەكان, وڵاتی فەیلەسوف و دەستپێشخەرە مێژوییەكان كە سبەی دەكەنە رۆژێكی نیشتمانی.

بۆ درێژەی بابەت کلیکی ئێرەبکەن …..

ئه‌نفال مه‌رگی له‌سه‌رخۆی گه‌لێك بوو جار جاره‌ له‌سه‌ر خۆو جاری دیش شێتانه‌ , ئه‌و تراژیدیای مه‌رگه‌ 196 ڕۆژی خایاند و درێژ بوه‌وه‌ بۆ ناو هه‌موو لایه‌نه‌كانی ژیانی ئه‌واه‌ی به‌ر شاڵاوه‌كه‌ی كه‌وتن , ئه‌وه‌شی به‌ ڕێكه‌وت ڕزگاری بوو لێی, ده‌ردو مه‌ینه‌ته‌كانی به‌شێوه‌و شێوازی دی ئه‌نفالی كرد, شوێنه‌واری له‌سه‌ر سه‌رتاپای ژیانی ئه‌م گه‌له‌ له‌ دوای خۆی دانا, ڕژێم شه‌وی ده‌دایه‌ ده‌م ڕۆژه‌وه‌ بۆ قه‌سابیكردنی لادێنشیینه‌كان كوردستان به‌ هه‌موو پێكهاته‌كانییه‌وه‌ و سوتاندنی خاك و وێرانكردنی ئاوه‌دانی و وشككردنی سه‌وزایی و كانیی و نه‌هێشتنی مرۆڤێك به‌ ناوی هاووڵاتی كوردستانه‌وه‌ به‌ تایبه‌تیش كورد, سوپای عێراق له‌ سه‌رباز و جاش به‌ خه‌فیفه‌و مه‌فره‌زه‌ تایبه‌تییه‌كانه‌وه‌ وه‌ك حه‌زییایه‌كی چه‌ند سه‌ره‌ی ئه‌فسانه‌كان له‌ هه‌رچوار لاوه‌ په‌لاماری ته‌واوی لادێكانی كوردستانیان ده‌دا, ئه‌وه‌ی به‌ر كه‌وت و ڕِزگاری نه‌بوو له‌و ڕۆژه‌وه‌ قوتی داو ببڕیای ببڕای نه‌یانمان بینییه‌وه‌, هه‌موو چركه‌ و له‌حزه‌و سات و ڕۆژه‌كانی ئه‌و ئۆپه‌راسیۆنه‌ شومه‌, مه‌رگه‌ساتێكی ترسناك بوو بۆ خۆی, ڕۆژگاره‌كانی پاشیشی ژیانی ناو مه‌رگه‌ساته‌كانی تۆپزاو و نگره‌سه‌لمان, چاڵ و په‌ناگای گوله‌بارانكردنی به‌ كۆمه‌ڵی ئه‌نفالكراوان هه‌موو مێژویه‌كی دانه‌بڕاون له‌ یه‌كتر , مێژوویه‌ك بوو پڕ له‌ یاداوه‌ری مه‌رگ و تاوان, جێی خۆیه‌تی یادی هه‌موو ئه‌و تاوان و كاره‌سات و قوربانیانه‌ بكرێته‌وه‌ كه‌ له‌ماوه‌ی ئه‌و حه‌وت مانگه‌دا ئه‌نجام درا, ئه‌وه‌ مێژوییه‌كی ترسناك و پڕ تاوانه‌, ئه‌وه‌ی له‌ ناوییا نه‌ژیابێت, ئه‌وه‌ی به‌ چاوی خۆی وێنه‌ ترسناكه‌كانی نه‌بینیبێت, ئه‌وه‌ی ئێش و ئازاره‌كانی نه‌چه‌شتبێت, ئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی ڕۆژی نه‌دابێته‌ ده‌م شه‌وه‌وه‌ بۆ بینینه‌وه‌ی خۆشه‌ویسته‌كانی, ئه‌وه‌ی به‌ پێی خۆی ڕزگار نه‌بووبێت , ناتوانێت وینه‌ی چیرۆكه‌كانی ئه‌و مه‌رگه‌ ساته‌ بكێشێت, ئاخر خه‌یاڵدانی بڕ ناكات و ناتوانێت وێنای كاره‌ساته‌كانی, ئێش و ئازارو دڕنده‌ییه‌كانی بكێشێت , ئه‌مه‌ له‌ خه‌ونی شاعیرانه‌ زۆر ئه‌ولاتر و دوورتره‌, ئه‌وه‌ جیهانی مه‌رگه‌ساتی جینۆساید و كۆمه‌ڵكوژییه‌ كه‌ ناوی ئه‌نفاله‌……

بۆ درێژەی بابەت کلیکی ئێرەبکەن ….

1-

ناكرێت مێژووی كوردستان لە هەشتاكانی سەدەی ڕابردوودا, لە مێژووی گشتگیری پەیوەندییەكانی لایەنە كوردییەكان لە گەڵ ئێرانیەكان جیابكەیتەوە, باجی ئەم پەیوەندییانە ئەوەندە گەورە بوون, وێڕای ئەوەی سەرتاپای بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردی بۆ كۆتایی هێنان بە ستەمی نەتەوایەتی ناشرین كرد, هاوكات بونیادی كۆمەڵگای گەلی كوردی سەرتاپا گۆڕی, تەنانەت پریشكی زیانەكانی پارچەكانی دیكەی كوردستانیشی گرتەوە, لە كیمیاباران و بۆمبابارانكردنی شارە سنوورییەكانەوە بگرە تا دەگاتە كیمیابارانكردنی بۆتێ و شەهید كردنی پێشمەرگەكانی گوردانی شوانی كۆمەڵە و پێشمەرگەكانی دیموكرات و سوپای رزگاری .

لە كوێوە بچیتە ناو تاوان و تراژیدیاكانی ئەو مێژووە ڕەشەوە خوێن بەرت پێ دەگرێت, ئەو كەس و لایەنانە پێیان وایە سەرتاپای مێژوویان پاكیزەییە و هیچ لەكەیەكی بەسەرەوە نییە, تەنها بەوەی لە بەر ئەوەی پێشمەرگە و لە بەرەی نەیاری بەعسدا بوونە, لە حەقیقەتدا ڕاست ناكەن و دەیانەوێت فێڵ لە مێژوو و گەلەكەمان بكەن, ناشرینیەكانیان تنۆك تنۆك شەرمەزاری لێ دەتكێتەوە, ئەو مێژووە هەر دەكەوێتە بەر خوێندنەوەی نوێ و نهێنیەكانی ئاشكرا دەبن, بۆیە نابێت باوەڕ بە قسەو یاداشتەكانیان بكەین كە سەرتاپای تژییە لە پاكانە بۆ هەڵەو تاوانەكانیان و راست كردنەوەی بە درۆ, ئەو مێژووە پێویستی بە خوێندنەوەی راستگۆیانە هەیە .
ئەكتەرە سیاسییە بڕیار بە دەستە باڵاكان هەمیشە شكست و تراژیدیایان خولقاندووەو قوماریان بە كۆمەڵگاوە كردووە, ئەمەش بۆتە بەشێك لە نەرێت و كلتوری سیاسیان, وای پیشان دەدەن شكست و هەڵە گەورەكان پەیوەندیان بەوانەوە نییە, ئەوان نوخبەیەكی بێ هەڵەو تاوان لە ئاسمانەوە دابەزیون و تاوانبار تەنها داگیركەرانن, بە دان نەنان بە راستیەكان و هۆنینەوەی حكایەتی درۆ خۆیان دەخەنە دەرەوەی روداو تاوانەكان, دەروێشەكانیشیان شاباشی شكستە گەورەكانیان دەكەن, ئەمە لە خوێندنەوەی وردی تاوانی هەڵەبجە دەردە كەوێت, كارەكتەر و بكەر و بڕیار بە دەستەكانی شەڕی هەڵەبجە, نهێنییەكانی, وردەكاریەكانی تا ئێستا دوای 31 ساڵ وەك خۆی ماوەتەوە.باسكردنی هەڵەكان , پەنجە خستنە سەر حەرامەكان ئازایەتی و دەستپێشخەری دەوێت, هەرچەندە ئەوان ئەو ڕێگایەیان بە ترس و بە شاردنەوەی ڕاستییەكان لە گەل گرتووە, بەڵام دەبێت دەرگا داخراوەكانی بكرێنەوەو زانیاری و نهێنییەكانی ئاشكرا بكرێن .
هێرشی فەجری 10 كە بە نهێنی یارەسواللە بۆ داگیركردنی هەڵەبجە دەستی پێكرد” یەك و نیوی شەوی 12 لەسەر 13ی 3-1988 هێرش بە رەمزی یا رەسولەڵا دەستی پێكرد. لە ناكاو چاومان لە چەخماخەو ئینجا تەقە لەسەر قوللەی چادرگە (بەفری میری) سەر لوتكەی شنرۆێ دەستی پێكرد لە لایەن سوپای پاسدارانەوە- گازبارانی هەڵەبجەو راستی روداوەكە, حەمەی حەمە سەعید, 2014 ل79 ” كەواتە یەكەم تەقە پاسدار كردویەتی “, بووە هۆی ئەوەی ئێران سەركەوتن تۆمار بكات پاش زنجیرەیەك شكست لە باشورو ناوەڕاستی عێراقەوە, بە دوایدا هەردوو هێرشی زەفەری 7 لە خورماڵ و بەیت المقەدەس 4 لە بەرزاییەكانی شەمێران و سورمڕ لە سەر دەریاچەی دەربەندیخان ئەنجام بدات, 5 شاری عێراقی بۆ یەكەمجار لە گەڵ نزیك 1000 كم دووجار خاك بكەوێتە ژێر دەستیان, هەڵەبجە گەورەترین شاری عێراقی بوو ئێران لە ماوەی جەنگی 8 ساڵەی عێراق – ئێران داگیری بكات, دوای شەڕەكە هیچ زەوییەك بە دەست كوردەكانەوە لە رۆژهەڵاتی كوردستان نەما كە تا ئەوكات ناوچەی نەوسود لە ژێر كۆنترۆڵی هێزەكانی دیموكراتدا بوو, بەمەش ئێران كۆمەڵێك ئامانجی پێكا.

ئەو لایەنانەی بوونە قۆنتەراتچی هێنانی پاسدار بۆ سەر ناوچەكە, تەنها قوماریان بە خەڵكی سڤیلی شاری هەڵەبجەو ناوچە ئەنفالكراوەكانەوە نەكرد, بەڵكە بە كوردی پارچەكانی دیكەشەوە كردیان, لەو هەموو شەڕانەدا ئەگەر بۆ خۆیان بە زیانێكی كەم دەرچوون” لە هەموو ئەو بەناو داستانەدا 8 پێشمەرگەی ینك , 6ی سۆسیالست و 4ی پارتی بوونە قوربانی , دیار نییە چەندیان بە گازی كیمیاوی گیانیان بەخت كردووە”گازبارانی هەڵەبجەو راستی روداوەكە, حەمەی حەمە سەعید, 2014 , ل184″”, ئەو فەرماندانەی خەڵكی ناوچەی هەڵەبجەو دەوروبەری بوون ماڵ و مناڵیان پارێزرا چونكە پێشتر ئاگادار كرانەوە, لێ مەرگە ساتیان بۆ ئەو خەڵكە ساز دا.

یەكێك لە لایەنە شەرمەزارییەكانی دیكەی شەڕی هەڵەبجە, وێڕای تاڵانكردن و بە بارمتە گرتنی خەڵكی سڤیلی شارەكە بوو كە بۆ خۆی بە پێوەری جیهانی تاوانی جەنگە, شەهید بوونی پێشمەرگەكانی ڕۆژهەڵات و داگیركردنی بارەگاكانیان بە سانایی و بێ بەرامبەر تەسلیم بە كۆماری ئسلامی ئێران كرانەوە .با لە گەڕان بە ناو وتەی شایەد حاڵەكاندا بزانین ئەندازیارانی شەڕی هەڵەبجە, هەڵوێستیان چۆن بووە لەسەر هێزەكانی ڕۆژهەڵات.

لە 28 ساڵ لەمەوپێشەوە, كە خەڵكی شاری هەڵەبجە و تەواوی كوردستانیان ساڵانە یادی 5000 قوربانی هەڵەبجە دەكەنەوە, پێویستە لە گەڵ ئەواندا یادی هەموو قوربانیەكانی رۆژهەڵات بكەنەوە كە لە هەمان پرۆسە گیانیان بەخت كردووە, هاوكات ناویان لە لیستی قوربانیانی هەڵەبجە بنوسرێت, كە بریتین لە 72 پێشمەرگەی كۆمەڵەو 5ی دیموكرات, 52 پێشمەرگەی سوپای رزگاری” هێزی رزگاری لە ناو بیارە 7 كوژراو 45 دیلیان دا ” كۆمەڵكوژی كورد لە جەنگی ئێران عێراقدا- هەڵەبجە 16-3-1988 بە نموونە ل 295″ “, سەرباری رەشبگیری ئەو خەڵكە سڤیلە رۆژهەڵاتیانەی لە ناوچەكە بوون ” كۆی گشتی 350 دیل, 27 تەسلیم بوونەوە” كۆمەڵكوژی كورد لە جەنگی ئێران عێراقدا – هەڵەبجە 16-3-1988بە نموونە ل 291 “, هاوكات دۆكۆمێنتەكانی بەعسیش لە هەڵەبجە گرتران كە ناوی زۆر لە نەیارانی كۆماری ئیسلامی تێدا بوو, دواتر كەوتنە بەر پەلامار و هەڕەشەكردن لە ناوخۆ, سەرباری ئیعدام و زیندانی دی كە ئامار نەكراون, واتا زیانی رۆژهەڵاتیەكان لە تاوانی هەڵەبجە زۆر لەوە زیاترە كە باسی لێوە دەكرێت.

سەرەتای گەشتی هێنانی پاسدار بۆ سەر هەڵەبجە و گفتو گۆكان لە بارەیەوە
شەوكەتی حاجی مشیر كە بە ئەندازیاری سەربازی شەڕەكە دێتە ژماردن , لە پەرتووكەكەیدا سەبارەت بە دۆسیەی رۆژهەڵاتییەكان لە تاوانی هەڵەبجەدا بۆ خۆی دان بەوەدا دەنێت كە:
1- راستەوخۆ لایەنەكان لە هێرشەكە ئاگادار نەكراونەتەوە, بەڵكە وەك گریمانەی سەربازی هەواڵی هێرشەكەیان پێ گەیەنراوە لە ڕێگەی خۆی و فەرماندە هەرێمییەكانەوە, نەك وەك ئەوەی هێرشێكی سەربازی سەرتاپاگیری نەخشە داڕێژراوی بەرفراوان بەڕێوەبێت.
2 – سەركردایەتی ئەو لایەنانە كە پەیوەندییەكی گەرم و گوڕیان لەگەڵ ینك هەبوو, دەشیا لە لایەن سەركردایەتییەوە بە شێوەی فەرمی ئاگادار بكرانایەتەوە لەو هێرشە بەرفراوانە,ڕاستییەكانیان پێ بوترایا,جدییەتی زیاتر دەبوو .” نەدەكرا ڕاستەوخۆ بەرنامەكەی خۆمانیان پێ بڵێین , لەبەر پاراستنی نهێنی چالاكی یەكەو ئاشكرا نەبوونی . دیاربوو زۆریان پێ ووتبون بەڵام لایەنی دیموكرات گاڵتەیان بە هەواڵەكە هاتبوو ووتبویان پڕوپاگەندەی كۆماری ئیسلامی ئێرانە بۆ چەواشە كرنی ئێمە , لە ڕاستیدا لەم لاشەوە چونكە هێز كۆكردنەوەكانی ئێمەو ئێرانیش ئەوەندە بە نهێنی بوو كە بە شەو جموجۆڵمان ئەكرد و بە تایبەتی حكوومەتی ئێران هێزەكانی زۆر بە نهێنی ئەجوڵان بە ئۆتۆمۆبێلی داخراو بە شەو لە ناوچەكانی نێوان (( پاوەو جوانڕۆو باینگاندا)) بڵاوەیان پێ كردبوو لە دۆڵ و شیوو ناو دارستانی ناوچەكەدا جێگایان چاك كردبوو , هاتوو چۆشیان لەو ناوچەیە قەدەغە كردبوو ((كارەساتی كیمیابارانی هەڵەبجە بەهاری 1988- شەوكەت حاجی مشیر ل106). (( لە هەمان ڕۆژیشدا نامەیەكیان ناردبوو بە كەسێكی دڵسۆزدا كە بیگەیەنێتە لێپرسراوەكانی كۆمەڵەی زەحمەتكێشانی ئێران -((كارەساتی كیمیابارانی هەڵەبجە بەهاری 1988- شەوكەت حاجی مشیر ل 106 ), باسی هێزی رزگاری ناكات چونكە ئەو تاوانەی بەرامبەر ئەوان كرابوو وەك كۆمەڵەو دیموكرات لە قاو نەدرابوو, بە هۆی لاوازی پێگەی سیاسی و پەیوەندیەكانی سوپای رزگاری لە گەڵ بەعس , زیاتر وەك هێزی پاشكۆ دەناسران .

(( ئەم هەوڵانە لە ڕێگەی تیپی 11 ی هەورامانی ینك ئەوە ئەنجام درا (كارەساتی كیمیابارانی هەڵەبجە بەهاری 1988- شەوكەت حاجی مشیر ل105 ) .ئەو پێشمەرگانەی لەگەڵ حدكا دانیشتوون و پەیامی هێرشەكەیان پێ گەیاندوون, كاك شەوكەت بەم شێوەیە ڕیزبەندییان دەكات ((ئەوانەی لە گەڵ دیموكرات دانیشتن بریتی بوون لە شەوكەت حاجی مشیر , مامۆستا ساڵەح قادر, قادر كۆكۆیی, محەمەد حەمە سەعید- كارەساتی كیمیابارانی هەڵەبجە بەهاری 1988- شەوكەت حاجی مشیر ل 107 )).
وەلێ كاك حەمەی حەمە سەعید دەڵێت”قسە كردن لە گەڵ حزبی دیموكرات و كۆمەڵەی ئێران و سوپای رزگاری, ئەویش سپێردرابوو بە ( من و كاك حامید و نیازی). گازبارانی هەڵەبجەو راستی روداوەكە, حەمەی حەمە سەعید, 2014 ل71″, كەواتە ئەم برادەرانە لە ژیاندا ماون دەبێت رونكردنەوەی زیاتر بدەن لەسەر پەیوەندیكردن بە كۆمەڵەو رزگارییەوە, بۆ سەلماندنی وتەكانیان هەر ئەوەندە بەس نییە بڵاویان كردۆتەوە, بە دانپێنانی خۆیان بەرپرسی یەكەمن.

((كۆمەڵە ئەگەر چی دوورتر بوون لە سنوری ئێمە و تێكەڵاویشمان زۆر كەمبوو پێكەوە لەو سەردەمەدا, هەندێ ساردیش هەبوو لە نێوان هەندێ لێپرسراوانی ئەو سنورەی ئێمە و ئەواندا ئیتر هەر باوەڕیان بە هەواڵەكە نەكرد و گاڵتەشیان پێ هاتبوو و هیچ وەڵامیشیان نەداینەوە نە بە نامە و نە بە نوێنەریان – كارەساتی كیمیابارانی هەڵەبجە بەهاری 1988- شەوكەت حاجی مشیر ل107.((, وەلێ حەمەی حەمە سەعید هەواڵەكە دەكات بە نامەو نامەبەریش ناوی دیار نییە, كەسیش نازانێت گەیاندویەتی یان نا؟, هاوكات نازانرێت كە لەو چركە ساتەدا پەیوەندی كۆمەڵەو رزگاری چۆن بووە, كە پێشتر باش نەبوو, دوو لایەنیش پەیوەندیان باش نەبێت چۆن بە یەك نامە هەردوولا ئاگادار دەكرێنەوە, ئاوا باسی دەكات “….. نامەیەكمان بۆ كۆمەڵەو گوردانی شوان لە بیارە ناردوو هەمان قسەو باسمان بۆ نووسیبوون وە لە نامەكەدا داوامان كردبوو ئەوان خۆیان لە گەڵ سوپای رزگاری قسە بكەن ” گازبارانی هەڵەبجە و راستی روداوەكە – حەمەی حەمە سەعید 2014 ل 73″….. ” كۆمەڵە وەڵامیان نەبوو, دووبارە من و كاك شەوكەت و چەند كەسێكی تر چووینەوە بۆ لای دیموكرات بۆ بارەگای سەرەكیان لە گوندی دەرەتفێ لە گەڵ مەنسوری فەتاحی و كاوەی بارامی و حەمەی وەلەدبەگی و حەمەی مزەفەری دانیشتین, ئەمجارە بە جدی داوامان كرد هەرچەندە ئەمە قسەی ئێرانییەكانە گوایە لێرەوە پەلامار نادەن – گازبارانی هەڵەبجەو راستی روداوەكە, حەمەی حەمە سەعید, 2014 ل 74″ باشە دیموكرات بەو هەموو كۆبونەوەیە باوەڕو متمانەیان پێتان نەكردبێت, كۆمەڵە وەڵامی چی هەبێت بە نامەیەكی نەسەلمێنراو, كە وەڵامیان نەبووە بە دواداچونیان نەكردۆتەوە بۆ جاری دی وەك ئەوەی بۆ حدكا كردیان چوار جار لە گەڵیان دانیشتوونە.لە بەر ئەوەی خۆیان بەشكن لە ئاگادار كردنەوەی گوردانی شوان و سوپای رزگاری بۆیە هەر بەڵگەی نا رون و جیاواز دەهێننەوە, تەواوی بەڵگەكانیش بكەر كە گەیەنەری نامەیە یاخود ناردنی هەواڵە نا دیارە ” كاوەی بارامی دەڵێ: ئەو كەسەی ناردمان بەدوای هێزی بەیاندا پێمان وت داوا لە كۆمەڵەش بكات بێن پێكەوە دەردەچین بەڵام وەڵامیان نەبوو- ” گازبارانی هەڵەبجە و راستی روداوەكە – حەمەی حەمە سەعید 2014 ل 97″لێرەشدا هەر كەسەكە نادیارە, وەلێ زۆربەی سەركردەكانی ئەوكاتی كۆمەڵە كە من پرسیارم لێكردوون , هاشا لەوە دەكەن كە هێزەكەیان لە بیارە ئاگادار كرابێتنەوە لە هێرشی كۆماری ئیسلامی ئێران.

لە راستیدا هۆنینەوەی ئەم چیرۆكی نامەو هەواڵە تەنها هەوڵێكە بۆ خۆدەرباز كردن لە ئابڕوچونێكی گەورە تا ئاستی تاوان و خیانەتی نەتەوەیی, كەسیش باوەڕ بەم چیرۆكانە ناكات تا ئەوكاتەی لێكۆڵینەوەیەكی وردی بەڵگەدار نەكرێت .هەرچەندە لە جێگەیەكی دی و لە لێدوانی بۆ بەڕێز یۆست هلتەرمان دەڵێت ((…. لە مارتی 1988دا جەنگاوەرانی حدكا و كۆمەڵە, لە شاخەكانی سەروی هەڵەبجەوە بوون و لە لایەن ڕژێمی عێراقەوە دەپارێزران, ئەوان ئەگەر هۆكاری سەرەكیی داگیركردنەكەی ئێران نەبووبن, ئەوە بە دڵنیاییەوە یەك لە ئامانجە سەرەكییەكانی بوون .

هەر كە هێزەكانی ئێران هاتنە ناو عێراقەوە, هێزێكی تایبەت یەكسەر چووە سەر ئەم دوو گروپە, بەڵام ینك, كە پەیوەندیەكی باشی هەبوو,لانیكەم لە گەڵ حدكادا, هەردوو حیزبەكەی ئاگادار كردبوەوە لەو پەلامارەی بەڕێوەبوو, وەك هەوڵێك بۆ دەرباز بوونیان, هەموو فەرماندەكانی ینك لەسەر ئەوە كۆك بوون و بۆ نموونە, شەوكەتی حاجی مشیر (لە چاوپێكەوتنێكی ساڵی2002دا)وتی كەوا ویستووییەتی دۆستەكانی لە حدكا ڕازی بكات بۆ ئەوەی ئەو ناوە بەجێبێڵن, چونكە بنكەو بارەگایان لە گوندەكانی هاوار و دەرەتفێ بوولە نزیك جەنگاوەرانی ینك ەوە((من چوار كۆبونەوەم لە گەڵ كردن و نەمدەتوانی بڵێم ئۆپەراسیۆن لە كات و ساتدایە.

هەموو ئەوەی توانیم كە بیڵێم ئەوەبوو كە عێراق پلانی بۆ ڕووخاندنی هەڵەبجە داناوەو ڕەنگە شەڕ بەرپا ببێت.ئەوان باوەڕیان پێ نەكردین و بێجگە لەوەش لە ژێر فشاری عێراقدا بوون بۆ مانەوە-كارێكی ژەهراوی ,ل255 )).حاتەم مینبەری یەكێك لە كادیرانی حدكا لە بە شی یەكەمی یاداشتەكانی ئەو ڕۆژگارەیدا, بە ناوی لە پەراوێزی خنكانی هەڵەبجەدا, بەم شێوەیە ئەم هەوڵانەی یەكێتیمان بۆ دەگێِرێتەوە ((ئه‌وه‌ی من ئه‌مه‌وێ باسی که‌م زیاتر نه‌قش و رۆڵی حیزبه‌کانی باشووری کوردستان له‌ پێکهاتنی ئه‌م وه‌زعه‌ دا و به‌سه‌رهاتی زیاتر له‌ هه‌زارپینجسه‌د پێشمه‌رگه‌ی رۆژهه‌ڵاتی کوردستان و بنه‌ماڵه‌کانیان له‌م رووداوه‌دایه‌ که‌ زیاتر له‌ سه‌دکه‌سیان کوژران و به‌ سه‌دانیان ناچار بوون خویان راده‌ستی ریژیمی ئێران که‌نه‌وه‌ )).((هه‌رچه‌ند زۆر جار هاتووچووی پاسدار و کاربه‌ده‌ستانی ئه‌رته‌شی ئێران بۆ بنکه‌کانی یه‌کیه‌تی ئه‌بووه‌ هۆی نگه‌رانی و ناڕازی بوونی ئێمه‌ به‌ڵام چه‌ند که‌س له‌ به‌رپرسانی ی.ن.ک. ئێمه‌یان له‌ هه‌موو جمووجووڵێکی ده‌وڵه‌تی ئێران ئاگادار ئه‌کرد و له‌به‌رانبه‌ر ره‌خنه‌ی ئێمه‌ش دا بۆ هاتووچووی ئێرانیه‌کان بۆ بنکه‌ی ئه‌وان به‌پێکه‌نینه‌وه‌ ئه‌یانوت که‌ ده‌ستتان بۆ به‌رن ده‌ستیان ئه‌بڕین!).

((دووحه‌فته‌ پێش هێرشی ئێران بۆ سه‌ر شاره‌زوور و هه‌ڵه‌بجه‌ دوو به‌رپرسی یه‌کیه‌تی هاتنه‌ لای ئێمه‌ و به‌رپرسانی ئێمه‌یان ئاگادار کرد که‌ ریژیمی ئێران به‌نیازه‌ هێرشێکی به‌رین بکاته‌ سه‌ر هه‌موو پارێزگه‌ی سلێمانی و نه‌ک هه‌ر هه‌ڵه‌بجه‌ و سه‌یدسادق به‌ڵکوو دوورنیه‌ سلێمانیش بگرن و یه‌کیه‌تی، پارتی و حه‌ره‌که‌ ئیسلامیش هاوکاری ده‌که‌ن و قه‌راره‌ دوای ئازادبوونی، ناوچه‌که‌ بده‌نه‌ ده‌ست هێزه‌ کوردیه‌کان! بۆیه‌ پێشنیارتان پێده‌که‌ین که‌ هێزه‌که‌تان یان هیچ نه‌بێ ژن و مناڵه‌که‌تان له‌مناوه‌ دوور خه‌نه‌وه‌ با تووشی له‌گه‌مارۆ که‌وتن و گیر و گرفتی خراپ نه‌بن! ئێمه‌ پێمان وانه‌بوو له‌ده‌سڵاتی سپای ئێران دا هه‌بێ ” شنروێ”، ”سوونێ” و ”باڵامبۆ” که‌ هه‌رکامه‌یان هه‌زاران سه‌رباز و سه‌نگه‌ری بتۆنی و کاناڵ و جێگای سه‌ختی لێ هه‌ڵکه‌نرابوو ده‌ربێنێ، چوونکه‌ پێشتریش ده‌یانجار هێرشیان کردبوو و تێکشکابوون، به‌ڵام ئه‌مجاره‌ دۆستانی یه‌کیه‌تی زۆر به‌دڵنیاییه‌وه‌ قسه‌یان ئه‌کرد و زۆریش دڵخوش بوون که‌ حه‌تمه‌ن ناوچه‌ییکی به‌رین ”ئازاد ” ئه‌بێت و ئه‌وان ئه‌بنه‌ حاکمی ( ساڵێک دواتر هه‌رکه‌ ئه‌مقسانه‌م بیر ئه‌هاتنه‌وه‌ قسه‌ییکی خوشی ک- فه‌تاح کاویانم وه‌بیر ئه‌هاته‌وه‌ و له‌به‌ر خومه‌وه‌ به‌وپه‌ڕی دڵبریندارییه‌وه‌ نه‌م ئه‌توانی پێشی پێکه‌نینی خوم بگرم) به‌هه‌رحاڵ ئێمه‌ به‌قسه‌ی دۆستانمان نه‌کرد، ژن و مناڵ و پیر و په‌ککه‌وته‌ له‌وێ مانه‌وه‌ و رۆژی ده‌ستپێکرانی شه‌ڕیش تازه‌ کار له‌کار ترازابوو، نه‌ک ده‌ربازکردنی ئه‌و گشت خه‌ڵکه‌ بێدیفاعه‌، به‌ڵکوو رزگاربوونی خوشمان که‌وته‌ مه‌ترسییه‌وه‌ و خه‌ریک بوو هه‌موو له‌به‌ین بچین و گه‌وره‌ترین کاره‌ساتی میژوی پێشمه‌رگه‌ی کوردستان له‌سه‌ر ئێمه‌ تۆمار بکرێ )).

پێشمەرگەكانی یەكێتی لە هەوڵەكانیان بەردەوام دەبن بۆ قەناعەت پێ هێنانی حدكا بۆ چۆڵكردنی ناوچەكە (( تێبینی: نابێت لە یادمان بچێت حدكا لەو كاتە لە ناوچەكە بارەگای گەورەی هەبوو بەتایبەتی لە ناوچەی سنووری نەوسوود, كۆماری ئیسلامی بەهەموو شێوەیەك هەوڵی دەدا لەو ناوچەیە دەریان بكات , بەهۆی پەیوەندی ینك و ئەو لایەنانە لە گەڵ ئێران ,دەشێت ئەو هەوڵانە وەك فێڵێك بۆ چۆڵكردنی ناوچەكە سەیر كرابێت و بە پڕۆژەی كۆماری ئیسلامی زانرابێت)) و بەڕێز شەوكەت حاجی مشیر بەم شێوەیە درێژەی پێ دەدات (( دوای چوار ڕۆژ جارێكی تر وەفدێكی ترمان چووینەوە بۆ لایان كە ئەمجارەیان “شەوكەت حاجی مشیر+مامۆستا ساڵەح قادر+ قادر كۆكۆیی+ محەمەد حەمە سەعید”بووین و چووینە بارەگاكانیان لە “دەرە توێ” هەموو لێپرسراوەكانیان كە لەوێ بوون لە گەڵمان دانیشتن و دوو ئەندامی كۆمیتەی ناوەندییان كە ” مەنسور ڕەشید هەورامی + كاوەی بارامی “بوون لە گەڵ “محەمەدی وەلەد بەگی “دا ئەمجارەیان زۆر بە جدیتر پێمان ووتن برایان تكامان وایە بە گوێمان بكەن و ئەم سنورە چۆڵ بكەن بۆ ماوەیەك خراپ نییە با دوا ڕۆژ توشی زیان نەبین هەمو لامان . ئەگەر باوەڕیش ناكەن پەیوەندی بكەن بە سەركردایەتی خۆتانەوە چونكە ئەوان ئەتوانن پەیوەندی بكەنبە سەركردایەتی یەكێتی و باشتر باوەڕ ئەهێنن- كارەساتی كیمیابارانی هەڵەبجە بەهاری 1988- شەوكەت حاجی مشیر,ل107 )) .كاك شەوكەت دان بەو ڕاستییەدا دەنێت كە بەو هەموو تەم و مژو دەر نەخستنی ڕاستی و دڵنیا نەبوون لە یەكتری و گومانەوە, نەیان توانییووە قەناعەتیان پێ بێنن لە مەترسی پەلامارەكە ((هەموو ئەو هەوڵ و كۆششەی دامان لەگەڵ “دیموكرات و كۆمەڵەدا” ” هەرچەندە هەوڵەكەیان لە گەڵ كۆمەڵە تەنها ناردنی نامەیەكی نادیارە”بە هیچ شێوەیە باوەڕیان پێ نەكردین و هێز و ماڵ و مناڵیان لەو سنورە دوور نەخستەوە ئەمەش لەبەر چەند هۆیەك بوو:

1- هیچ هەستیان بە جموجۆڵی هێزی گەورەی ئێرانی نە ئەكرد لەسنورەكەدا و بیریان لای ئەوە نەبوو كە حكوومەت ئەگەر بیەوێت لەماوەی 24 كاتژمێردا گەورەترین هێز كۆئەكاتەوە و بەڕێی ئەكات.
2 – زۆر جار حكومەتی ئێران بۆ چەواشە كردنی هێزەكانی عێراق هێزی كۆ ئەكردەوە لە سنورێك دا بەڵام لە پڕ لە شوێنێكی ترەوە هێرشی ئەكرد كە دوور بوو لەو شوێنەی دەنگ و باسی بڵاو بونەوەی هێزی كۆكراوەی هەبوو.
3- زستان بوو سەرمایەكی سەخت بوو ئاسان نەبوو ئەو هەموو بارەگایانە بگوازنەوە. لەو لاشەوە باوەڕیان نەبوو ئێران بەو زستانە جموجۆڵ بكات لەو ناوچە شاخاوییە ساردەدا.
4- وەك پێشتر باسمان كرد “500”پێشمەرگەی شەڕ كەریان بە باشترین چەكەوە لە سنورەكەدا بوو , جگە لە هێزی بەرگری و لایەنگری حیزب كە نزیكەی 250-300 كەس چەكداریان هەبوو. هەموو شاخە بەرزەكانی دەورو پشتی خۆشیان گرتبوو قایمیان كردبوو, زاتا زۆر باوەڕیان بە خۆیان بوو ئەگەر ئێران هێرش بكاتە سەریان ئەی شكێنن, جگە لەوەش باوەڕیان هەبوو كە هێزی ینك لە گەڵ هێزی ئێران ناچنە سەریان و شەڕیان ناكەن.
5- دیاربوو ئەم پروپاگەندەو دەنگ و باسەش كەوتبووە بەر گوێی حكومەتی عێراق و ئەویش هەواڵەكانی بە درۆ ئەدا لە قەڵەم لای دیموكرات رێگەی پێ نەئەدان هەروا بە ئاسانی ئەو سنورە چۆڵ بكەن .

چونكە بە لای عێراقەوە ئەوە تەنها پرۆپاگەندەی ئێرانە بۆ چەواشەكردنی هێزی سەربازی عێراق كە سەر قاڵی شەڕی سەركردایەتی بوو-كارەساتی كیمیابارانی هەڵەبجە بەهاری 1988- شەوكەت حاجی مشیر ل 108 )).نەك تەنها لایەنە سیاسییەكان , بگرە لە لایەكی دیكەوە كۆنترۆڵی جوڵەی خێڵەكانی ناوچەكەشیان كردووە (( لە پێشدا هەوڵماندا”حیزبەكانی دیموكرات و كۆمەڵە”ی ئێران تێ بگەیەنین سنوورەكە چۆڵ بكەن و بەڵێنمان پێدان ئەم جموجۆڵەی بە هیواین لەم سنورەدا دژی ئەوان نابێ بەمەرجێ بە گوێمان بكەن و هاوكاریمان بكەن. داواشمان كرد ئەو ماوەیەی ئێمە پێویستمان بەو سنورە هەیە با خەڵكی ئەوان لەو ناوەدا هاتووچۆ نەكات.لەو لاشەوە بۆ عەشیرەتەكان لە چەندین شوێن پاسەوانمان دانا ناوچەكە كۆنترۆڵ كەین و نەهێڵین هاتووچۆی تێدا بكرێ بۆ ئەوەی هەواڵەكانمان دەرنەچێ لەو عەشیرەتانەی سنوورەكە پێك هاتبوون لە “ایناخی+امامی+كڵاشی+باوەجانی+بەلەبزانی+تاو گۆزی”كارەساتی كیمیابارانی هەڵەبجە بەهاری 1988- شەوكەت حاجی مشیر ل113 )).كاك حاتەم مینبەری لە درێژەی یاداشتەكانیدا بەم شێوەیە درێژەی پێ دەدات و پشكێك لە ڕاستییەكان دەخاتە بەر دەست و دەڵێت: سێ رۆژ پێش ده‌ستپێکرانی هێرشی ئێران جارێکیتر به‌رپرسێکی ی.ن.ک. هاته‌ بنکه‌ی کومیته‌که‌ی ئێمه‌ (کومیته‌ی کرماشان) و به‌وردی باسی هێرشی ریژیمی کرد و وتی زیاتر له‌ بیست هه‌زار که‌سی هێناوه‌ته‌ پاوه‌ و مه‌ریوانیش پڕه‌، دڵنیابن هێرشه‌که‌ جددییه‌! .

من نازانم به‌رپرسانی ئێمه‌ چۆن ئه‌م وه‌زعه‌یان بۆ ده‌فته‌ری سیاسی و شه‌خسی د. قاسملوو باسکردووه‌ و ناشزانم که‌ رێنوێنی و بڕیاری ئه‌وان چیبووه‌، به‌ڵام سه‌ره‌نجام ئێمه‌ هه‌روا له‌ جیگای خۆمان دا مه‌ینه‌وه‌ ئه‌و ئێواره‌یه‌ که‌ به‌یانییه‌که‌ی هێرشه‌که‌ ده‌ستی پێکرد که‌م که‌م ژماره‌ییک ژن و مناڵ به‌ره‌و هه‌ڵه‌بجه‌ به‌ڕێ کران، به‌ڵام تازه‌ دێرببوو و به‌یانی سه‌عات چوار شه‌ڕ له‌ هه‌رچوارلاوه‌ ده‌ستی پێکرد و ناوچه‌ بوو به‌ یه‌ک پارچه‌ ئاور.شەوكەتی حاجی مشیر دەڵێت ((كە ئێمە گەیشتینە دێی بوێن بۆ دواجار هەواڵمان نارد بۆ ئەو دەستەیەی دیموكراتی ئێران كەئیتر بەبەرییەوە نەماوە پێویستە حسابی تەواو بۆ خۆیان بكەن , بەڵام ئەوان كە بەهێزی خۆیانەوە شانازییان ئەكرد و دەوروبوریان باش قایم كردبوو ئەمجارەش زۆر گرنگیان نەدابوو بەم هەوڵەی ئێمە ,لە ڕاستیشدا چونكە هاتووچۆی خەڵكمان بە باشی قەدەغەكردبوو ,جگە لەوەش زۆربەی جموجۆڵەكانمان بە تاریكی شەو بوو بۆیە هەوڵێكمان لانەبوو كە بیسەلمێنێ لەم ناوچەیەدا شەڕێكی قوورس هەڵگیرسێ , واتە هەمان زانیاری یان هەبوو كە حكومەتی عێراق هەی بوو لەسەر ناوچەكە و لەوەش دڵنیابوون كە ئێمە بە تەنیا جێیان ناهێڵین.ئێمە بۆ ئەوەی چارەسەری كەم تەرخەمی “دیموكرات”بكەین .دوو دەفتەر وەرەقەی خۆمانمان بە “مۆری تیپی11ی هەورامانی ینك”مۆر كرد و ئامادە كرد, كە ئەگەر هەر لایەنێك و كەسێكی كوردی ئێران ی لە كاتی شەڕەكەدا ڕووبكەنە لێپرسراوەكانمان بۆ داوای یارمەتی یەكسەر وەرەقەی بۆ بكرێ بۆ ئەوەی تووشی گرتن و دەردی سەری نەبێ .

بە پێی ڕێككەوتنامەكەی نێوان ئێمەو نوێنەرانی حكومەتی ئێران كە لە كرماشان بڕیاریان لەسەر دابوو, پێشتر واشمان كرد كە هەموو بەرواری كۆنی لێ بدرێت بۆئەوەی “حیسابی”بۆ بكرێت كە لە كۆنەوە ئەو كەسە بڕیاری خۆی داوە, ئەم وەرەقە مۆركراوانەمان دابەش كرد بەسەر لێپرسراوی رەِتلەكان و بارەگاكانی ناوچەكەدا بەشێكمان نارد بۆ ناو شار لای ڕێكخستن بێت بۆ هەمان مەبەست-كارەساتی كیمیابارانی هەڵەبجە بەهاری 1988- شەوكەت حاجی مشیر ل120 )), ئیتر نازانرێت ئەو كاغەزە مۆركراوانە دواتر بەكار هاتووە یان نا ؟, هیچ كەسێكی رۆژهەڵاتی وەریگرتووە ؟.كە گەیشتنە ڕۆژە ڕەشەكە , كە كار لە كار ترازا , هیچ پێشمەرگەیەكی ڕۆژهەڵات ئەو نامە مۆردارانەیان نەبینی .
هەرچەندە لە گۆڤاری لڤیندا بەرپرسێكی یەكێتی كە ناوی دیاری نەكراوە, وا قسە دەكات كە ئەو كاغەزە مۆردارانەیان داوە پێیان ((گۆڤاری لڤین لە ڕاپۆرتێكی شیكاریدا لە ژێر سەر دێری “ئەو هەڵە ستراتیژییەی كیمیابارانی لێكەوتەوە”ڕاپۆرتی یاسین ڕەسوڵ عوسمان , بەم شێوەیە ئاماژە بە كێشەی ئەو تێكۆشەرانە دەدات, بەوەی كۆماری ئیسلامی لە پەلاماری هەلەبجە جگە لە ئێراق بە دوای لێدانی ئەوانیشەوە بوووە و بۆ ئەم مەبەستە جاشی بۆ پەلاماریان هێناوە, لە ڕاپۆرتەكەی لڤیندا هاتووە: “… بە وتەی بەرپرسێكی ینك شەوی پێش دەستپێكردنی ئۆپەراسیۆنەكە سێ بەرپرسی ینك لە گوندی هەوارە كۆن چوونەتە لایان(دیموكرات) و لە نیازی ئێران ئاگاداریانییان كردوون, دیموكراتەكان ڕێگەی شەڕو بەرگرییان هەڵبژارد و پاشان داوای چەند بەڵگەیەكی مەرەخەسیان كردووە, تا لە تەنگانە وەك هێزە كوردەكانی باشوور بەكاریان بهێنن…… )).

بەڕێز محەمەدی حاجی مەحموودیش لە یاداشتەكانی خۆیدا, بەم شێوەیە بەسەرهاتی ڕۆژە سەختەكانی ئەو تێكۆشەرانەمان بۆ دەگێڕێتەوە (( … كاك شەوكەت و كاك حامید ووتیان ئێران دەزانێ هێزی دیموكرات لەو ناوەیە و ئێستا هەرچی بەسیج و كوردی لای پاوە و جوانڕۆ هەیە هێناویانە بۆ ئەوەی بیانناسن و ئەگەر بگیرێن دەبێتە عەیبەیەكی گەورەو ئابڕومان دەچێت ووتیان ئێمە هیچمان پی َناكرێت و مەسئولەكانیان لە عەبابەیلێ لە (2-3) جێگا شاردومانەتەوە, من لە ڕۆژی 21-3-1988 دوای نیوەڕۆ ڕۆیشتمە عەبابەیلێ لە ژێرزەمینێكدا بون هەموویان نزیكەی (25) كەس لە مەسئولەكانیان لەوێ بوون زۆر وەزعیان خراپ بوو زۆر ناڕەحەت بوون گلەییان لە كاك شەوكەت و یەكێتی كرد كاك شەوكەت پێی وتوون هیچ چارەیەك نییە یا شەڕ بكەن تا دەكوژرێن یا تەسلیم بن بە ئێران ئەگەر خێزانەكانیان تەسلیم بێت هیچیان لێ نایات یا بۆیان دەبەنە سەردەشت یەكێتی من كە چووم هەندێك دڵخۆشیم دانەوەو ووتم هەوڵ دەدەم كە هیچ تان تووش نەبێت ووتیان (900) كەسین ووتم با (2) هەزار كەسیش بن لەوانە كاك موزەفەری میتران ئەندامی سەركردایەتی دیموكراتی ئێران و زۆری كەش بوون كاك كەماڵ دشەیی لە هۆڵە بەگیەكان جیهازێكی بی سیمی هێنا ووتی دكتۆر قاسملو دەیەوێت قسەت لەگەڵ بكات و سوپاست بكات من یەكسەر ئەوەم وەبیر هاتەوە جارێك لای واوان و لە مەقەڕی مەكتەبی سیاسی دیموكرات دكتۆر قاسملو بە كاك ڕەسوڵ و دكتۆر محمود و برادەرانی ئێمەی وتبوو حمەی حاجی محمود سەربەخۆو لەسەرحیسابی كورد پەیوەندیەكی توند و تۆڵی لەگەڵ ئێران لە سنوری مەریوان دامەزراندوەو برادەرانی ئێمەی ئیحراج كردبوو كاك ڕەسوڵ وتبوی ئێمە خۆمان ئاگادارین لە پەیوەندییەكانیان یەكسەر ئەو قسەیەم وەبیرهاتەوە ووتم كاك كەماڵ سڵاوی لێبكە چونكە جیهازەكان هەموو كۆنترۆڵ بون ووتم ئێمە كوردین و لە هەموو ناخۆشیەك لەگەڵ میلەتی خۆمانین لە هەر جێگایەك هەبێت لەناو ژووەكە هەموویان دەستیان دەكرد بە پشتێنەكەمدا لە ناو عەشائیری ئەو مەعنای ئەوەیە كە ڕجا دەكەین دكتۆر قاسملو بە جیهازەكە هاواری دەكرد دەیوت حیزبی دیموكرات مردن و زیندوبونەوەی بە دەستی كاك مەحمودی حاجی محمەدە ئیتر منیش (2-3) پێشمەرگەی خۆمم نارد مەلا فائیق و چەند كەسێكی تر بە سەیارەكانی خۆمان هەموو مەسئولەكانیان لە گۆمە لار و خورماڵەوە لە بەری هێلان پێ وە و لە ناو هەموو سوپای پاسداران و جەیشی ئێرانەوە گەیاندە مەقەڕەكانی سورێن لە میری سورەوە بۆ شەوی دوایی كاك شەوكەت و كاك حامید هێزەكەی دیموكراتیان گەیاندبووە نزیك خورماڵ لەوێ تەسلیم بە برادەرانی ئێمەیان كردبوو ( ڕۆژمێری پێشمەرگەیەك – محمد حاجی محمود – بەشی سێ یەم – ل117-118).
كاك حاتەم مینبەری لە بەشی دووی یاداشتەكانیدا “لە پەراوێزی خنكانی هەڵەبجەدا” دەڵێت: ((سپای ئێران به‌ره‌و سه‌ید سادق و شانه‌ده‌ری له‌ حاڵی پێشڕه‌وی دابوون و رادیۆ تاران مزگێنی گیرانی سلێمانی به‌ بیسه‌رانی ئه‌دا؛ نێوان هه‌ڵه‌بجه‌ و به‌ره‌کانی پێشه‌وه‌ی شه‌ڕ زیاتر له‌ سی (30) کیلۆمه‌تر ده‌بوو، واتا ئێمه ‌و خه‌ڵکی هه‌ڵه‌بجه‌ زیاتر له‌ سی کیلۆمه‌تر له‌ پشته‌وه‌ی به‌ره‌ی شه‌ڕ له‌ گه‌مارۆدا و سه‌رگه‌ردان سه‌عاتمان بۆ رووداوی چاوه‌ڕوانکراو ئه‌ژماردن.

ئه‌گه‌ر هێزه‌کانی ی.ن.ک و پ.د.ک بیانویستبا ئه‌یانتوانی پێشی خه‌ڵک به‌رده‌ن و لانیکه‌م له‌شار چووبانایه‌ ده‌ره‌وه‌ تا ئه‌گه‌ر شار بۆمبارانیش کرا خه‌ڵک نه‌کوژرێ؛ به‌ڵام ئه‌وان له‌لایه‌ک فریوی فروفیشاڵی ته‌بلیغاتی ئێرانیان خوارد و له‌لایکیتره‌وه‌ دڵڕه‌شی سه‌دام و به‌عسیان به‌که‌م گرت، تا ئه‌و به‌ڵایه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵکی هه‌ڵه‌بجه‌ و خورماڵ و سیرواندا هات.
لاپەڕەكانی ئەو ڕۆژگارە پڕە لە خیانەت و مرۆڤ فرۆشتن, پڕە لە دەڵاڵی كردن بەسەری براكانەوە, با بزانین كاك حاتەم لە بەشی سێیەمی یاداشتەكانیدا چۆن باسی لاپەڕەیەكی ناشرینمان بۆ دەگێڕێتەوە,ئەو لاپەڕەیەی لە باشووردا لە سەردەمی ئەنفالدا دەیان كەلەسەری بردەوە بۆ ئەنفالچییەكان, پێویستە كاك حاتەم ئەو كەسە دیاری بكات, دەنا ئۆباڵی مێژوو لێی نابورێت((رۆژیک پاش شیمیایی بارانه‌که ‌”موحسین ره‌زایی” فه‌رمانده‌ی سپای پاسدارانی ئێران، خوی هاتبووه‌ هه‌ڵه‌بجه‌ و کێشه‌ی ئێمه‌ی له‌گه‌ڵ به‌رپرسانی یه‌کیه‌تی نیشتمانی کوردستاندا باس کردبوو، ئه‌وانیش که‌سێکیان بۆ لاێ ئێمه‌ نارد و وه‌زعه‌که‌یان له‌گه‌ڵدا باس کردین، یه‌کێک له‌ به‌رپرسانی ی.ن ک پێشنیاری کردبوو که‌ ئێمه‌ بچینه‌ هه‌ڵه‌بجه‌ و له‌ چه‌ند ماڵی به‌رزدا که‌ به‌ “شۆقه‌ سپیه‌کان” به‌ ناوبانگ بوو خومان حه‌شار ده‌ین و ئه‌و به‌ڕێزه‌ قه‌ولیشی دابوو که‌ ئه‌گه‌ر ئێرانییه‌کانیش بزانن کاریان پێمان نابێ! دیاره‌ ئه‌مه‌ پلانێکی خاوی ئه‌و به‌ڕیزه‌ و ”براده‌ر ره‌زایی” بوو تا هه‌موومان له‌و ماڵانه‌ که‌ن و دوایه‌ به‌ به‌رنامه‌ بێنه‌ سه‌رمان و بێزیان له‌ به‌ینمان به‌رن، بۆیه‌ ئێمه‌ قه‌بووڵمان نه‌کرد.

ئێواره‌که‌ی هه‌لیکۆپته‌رێکی ئێران نزم نزم هات به‌سه‌رماندا فڕی و ئه‌وانه‌ وه‌ک من چاویان کز نه‌بوو ئه‌یان وت به‌ کامێرای ڤیدیۆ فیلمیان لێ گرتووین، ئێمه‌ به‌یه‌ک فیشه‌ک ئه‌مان توانی ئه‌م کۆپته‌ره‌ی دژمن بخه‌ینه‌ خواره‌وه‌ به‌ڵام ئه‌م کاره‌ وه‌ک درۆخاندنی هێلانه‌ی زه‌رده‌واڵه‌ وابوو، پاش چه‌ن ده‌قێقه‌ هه‌زاران سه‌ربازی ئێرانیمان وه‌سه‌ر ده‌گه‌ڕان و تووشی شه‌ڕیکی نه‌خوازراو ئه‌بووین.

پێویستە كاك حاتەم پیاوی نەخشەی شوقە سپییەكان ئاشكرا بكات , دیارە لاپەڕەكان هەموو ڕەش نین, مرۆڤە خاوەند باوەڕەكانیش جێگەی ستایشن, كاك حاتەم لە بەشی پێنجی یاداشتەكانیدا, بەم شێوە باسی ڕۆڵی كۆمەڵێك لە تێكۆشەر دەكات و دەنووسێت ((سه‌رئه‌نجام لای ئێواره‌ هه‌روه‌ک رۆژی پیشوو به‌ هاوکاری حه‌مه‌سیاسی و هاوڕێیانی له‌ سه‌فێکی رێک و پێک دا به‌ره‌ خورماڵ به‌ بناری کێوه‌کان دا که‌وتینه‌ڕی، هێشتا نیوسه‌عات رێگامان نه‌بڕیبوو له‌سه‌ر جاده‌ی ته‌وێڵێ – هه‌ڵه‌بجه‌ تووشی ستوونێکی سپاێ ئێران بووین! یه‌کیه‌تییه‌کان چوونه‌ پێشی سپاکه‌ی ئێران، داوایان لێکردن رێگامان بده‌ن و وتیان ئێمه‌ هێزی یه‌کیه‌تین و ئه‌چین بۆ میری سوور! ئێرانیکانیش بێ گیر و گرفت رێگایان بۆ کردینه‌وه‌ و به‌ نێوان ستوونه‌که‌ دا تێپه‌ڕین و درێژه‌مان به‌ رێگا دا، نزیکه‌ی سێ سه‌عاتێک روویشتین، به‌ناو ده‌یان دۆڵ و چه‌ندین چۆم دا تێ په‌ڕین و به‌رپرسان هه‌ر هاواریان ئه‌کرد که‌ ئاو نه‌خوه‌نه‌وه‌ ئاوه‌که‌ ” مه‌سموومه‌” به‌ڵام پێشمه‌رگه‌ی ماندووی تینووی هێز لێبڕاو که‌ی گوێ له‌م هاوارانه‌ ئه‌گرت! چه‌ندین که‌سم بینین مشتیان پڕ ده‌کرده‌ ئاوو و دوای خواردنه‌وه‌ی ئه‌یانوت ئاو چۆن ” مه‌سمووم ئه‌وێ”.

یۆست هەلتەرمان بەمشێوەیە ئەو گەشتە سەختەی دیموكراتەكان دەگێڕێتەوە لو ڕۆژە ڕەشە پڕ لە خیانەتەدا (( كوردە ئێرانییەكان دوو ڕۆژ شەڕیانكرد لەگەڵ ئەوانەی پەلاماریان دان و تەنها 3 پیاویان لە دەستدا و دوا جار بەرەو خورماڵ پاشە كشەیانكرد, لەوێوە مەفرەزەیەكی ینك كەوتنە تەك جەنگاوەرەكان و خێزانەكانیان بۆ پارێزگارییان لە گەشتێكی مەترسیداردا وماوەی سێ ڕۆژ بەڕێوە بوون تەنها بە شەو ڕێیان دەكرد, بە درێژایی زنجیرە شاخ و بە دەوروپشتی ڕەبایەی تازە دامەزراوی ئێراندا و بەسەر هێڵی بەرەدا , لە نزیك شارۆچكەی سەید سادقەوە, گوزەركردن بە ناوچەكەدا زۆر سەخت و دژوار بوو, چونكە بە خەستی مینڕێژ كرابوو.

پێشمەرگەكانی ینك بەو هۆیەوە كە چەند ساڵ بوو نەچوبوونە ئەو ناوچەیە, شارەزای ئەو شوێنانە نەبوون كە مەترسیدار بوو, هەر چۆنێك بوو سێ جەنگاوەری حدكا بە مین بریندار بوون لە كاتی كشانەوەیاندا, بەڵام پێش ئەوەی بپەڕنەوە بۆ بەری عێراق , بە بێتەل سەركردەكانی خۆیان لە بۆلێ, بە چیای قەندیلەوە, ئاگادار كرد و داوایان لە سەركردەكانیان كرد بە فەرماندەكانی عێراق بڵێن لە سەید سادق لە كاتی تێپەڕینی ئەماندا تەقە نەكەن –كارێكی ژەهراوی ,یۆست هلتەرمان ,كۆمپانیای ئاوێنە,ل256 )).
ئەم هاوكارییانە بۆ پێشمەرگەكانی حدكا جێگای پێشوازی سەركردایەتی یەكێتی نەبووە, تەنها دەسپێشخەری دڵسۆزانە بووە,بۆیە پێی ناچێت هەڵوێستی حیزبی بووبێت , ئەگەر لەكاتێكدا ئەم وتانەی كاك شەوكەت دوور بێت لە تاكتیكی دیبلۆماسیەتەوە ((یەكێتی نیشتمانی كوردستان زیاتر یارمەتیدەر بوو بۆ حدكا و شەوكەت سەرزەنشتكرا لەسەر ئەو ڕۆڵەی لە ڕزگار كردنیاندا گێڕای و لە كەدار بونی پەیوەندی دواتری لەگەڵ ئێرانییەكاندا –كارێكی ژەهراوی ل256 )). هاوكات بەهۆی هاوكاری كوردەكانی رۆژهەڵاتەوە بۆ ماوەیەك حەمە سیاسی و حامیدی حاجی غالی لە ئێرانییەكان قاچاغ دەبن وەك خۆیان دەڵێن, وەلێ لەو رۆژانە كاك حامید سەفەری ئێران دەكات بۆ هێنانی كۆسرەو مەكینەی كارەبا.

لە ئەبرێلی ساڵی 2002دا, شافێز خەریكی تێركردنی برسییەكان و نەهێشتنی نەخوێندەواری و بەخشینی زەوی بوو بە جوتیارانی هەژار, ئەمەریكا كودەتای بەسەردا كرد, واتا كێشەی ئەمەریكا چارەسەری برسێتی نییە, ئەگەر وایە خۆ شاری كۆكۆتای كۆڵۆمبی كە ناوەندی ناردنی كۆمەكەكانە بۆ فەنزوێلا زیاتر لە 50%ی هەژارن, مردنی منداڵان لەوێ چەند جاری فەنزوێلایە, كوشتن زیاترە, لە هەموو سەردەمی 21 ساڵەی شۆڕشی شافێزدا بە ئەندازەی ساڵێكی تیرۆری سیاسی لە كۆڵۆمبیا خەڵك نەكوژراوە كە تەنها لە ساڵی 2018 ەدا زیاتر لە 288 چالاكی كۆمەڵایەتی تیرۆر كراون, چوار جاری هەموو كوژراوانی ئۆپۆزسیۆن لە 20 ساڵی رابردوو , 14 ملیۆن یەمەنی لە لێواری مەرگن, 3,4 ملیۆن ئەرجەنتینی رۆژانە یەك ژەمە خۆن, لە كاتێك لە سەدەی نۆزدە داهاتی تاكی ئەرجەنتینی بە ئەندازەی بەریتانیەك بوو, كەچی بە 4 بارهەڵگر خواردنەوە دەیەوێت هاوكاری فەنزوێلا بكات تا لە رێگەیەوە كودەتا ئەنجام بدات, لە كاتێك توندترین ئابلوقەی سەپاندووە بەسریدا و دەستی بەسەر 20 ملیار دۆری ئەم وڵاتەدا گرتووە.

نكرۆما یەكەم سەرۆكی ئەفریقا بوو” غانا” داوای سەربەخۆیی كرد لە ساڵی 1957, بە كودەتایەكی سەربازی لادرا, كەمینەی هاوڵاتیان فرمێسكیان بۆ رشت, لێ تا ئێستاش كلتوری كوام نكرۆما بۆ سەربەخۆیی لە سەرتاسەری ئەفریقا ماوە, بۆ شافێزو مادۆرۆش هەروایە هەرچەندە تا هەنووكەش زۆرینە لە گەڵیدان, لام رونە شافێز جیفارای دوارۆژی ئەمەریكای لاتینە.
6 ملیۆن كۆڵۆمبی, ملیۆنێك پیرۆیی و ئیتاڵی و پورتغالی و 2 ملیۆن عەرەب پەنابەرن لە فەنزوێلا, كەچی فرمێسك بۆ یەك ملیۆن فەنزوێلی ئاوارە دەڕێژن كە زۆریان بە بنەچە كۆڵۆمبین نەك فەنزوێلی و لە قەیراندا گەڕاونەتەوە بۆ وڵاتی خۆیان.

ناتوانن مادۆرۆ بە بونی چەكی ناوكی كوكوژ و هاوكاری تیرۆر تاوانبار بكەن, ئیتر چیرۆكی دیكەی بۆ دەهۆننەوە, هەرچەندە مادۆرۆش هەڵەی هەیە, لێ ئەوە مافی هاووڵاتیانی فەنزوێلییە سزای بدەن, وەك مۆخیكا سەبارەت بە مادۆرۆ وتی: ئەو خیانەتكاری نیشتمان نییە, وەلێ شێتە وەك بزن,وەلێ ئایا بزن دەتوانێت گەلەكەی لە رێوی سەرمایەدارو ئەمپریالزم رزگار بكات؟؟؟؟.
ئەمەریكا بە سێ تۆمەت حكومەتی مادۆرۆ تۆمەتبار دەكات, هەژاری كەچی ژمارەی هەژارانی خۆی چەند بەرامبەرە باسی هاوپەیمانە نزیكەكانی مەكەن, زەبروزەنگ لە وڵاتی خۆی نەك هاوپەیمانەكانی زۆر زیاترە, عەدالەتی هەڵبژاردن ئەوا بە قسەی جیمی كارتەر سەرۆكی پێشوی ئەمەریكا لە فەنزوێلا زۆر زیاترە, باشترین نموونەش ترامپ 3 ملیۆن دەنگی كەمتر هێنایەوە لە هیلاری كەچی بووە سەرۆك.

ئەمەریكا دەیەوێت كێشەی ئابوورییەكان فەنزوێلا قول بكاتەوە نەك چارەسەری بكات, دەرمان بە خۆڕایی بوو, ئێستا نەماوە بەهۆی ئابلوقەوە, خواردن پشتیوانی دەكرا, ئێستا هاوردە كەمكراوەتەوە, ئەوان دەترسن چەند مانگی داهاتوو ناردەی نەوتی فەنزوێلا دوو بەرامبەر زیاد بكات و چارەسەری كێشەكان بكات, بۆیە ناهێڵن, با بزانین لە دوو سێكتەر خانو وە زەوی شۆڕشی فەنزوێلا چی بۆ هاووڵاتیانی كردووە؟.

شافێزو چارەسەری بێلانەییكاتێك لە دیسەمبەری 1999 چەند مانگێك بوو شافێز گەیشتبوو بە دەسەڵات, لافاو زیاتر لە 50 هەزار هاوڵاتی فەنزویلی كوشت, شاری كەراكاس زۆرینەی 60% باریۆسن, چینكۆ نشینی قەراغ شارن, هەژارنشینی تەجاوزی ناو چینكۆكان, لافاو بە سانایی رایانی دەماڵی, بۆیە شافێز بڕیاری دا هەموو خێزانێك ببنە خاوەند خانوویەكی شایستەو ژیانێكی شەرافەتمەندەی تێدا بەرنە سەر, ئەوكات وێڕای ئەوەی شەو رۆژ لەناو قوڕاو لیتەدا بوو , هەموو زیان لێكەوتانیشی قەرەبوو كردەوە, لێ لە 30 ئەبرێلی ساڵی 2011 دا بڕیاری دا خانوو بۆ هەموو هەژارانی وڵاتەكەی دروست بكات, هەموو هاووڵاتیەكی هەژار لە رێگای ئەنتەرنێتەوە ژمارەیەك وەردەگرێت و بە پێی ئەو ئامارانەی ناونووسینەكان تۆماری دەكات و ژمارە بەندی دەكرێت, لیستەكان لەسەر ئەنتەرنێت بڵاو كراونەتەوە, هەمان چركە ژمارەی خۆت وەردەگریت بۆیە ناتوانرێت دەستكاری بكرێت, بە پێی بڕیارەكە تا ساڵی 2017 دوو ملیۆن و پەجا هەزار خانوو بەسەر هەژاران دابەش كرا, لە ساڵی 2018 ەش 537000 خانوو دابەشكرا, كۆی گشتی تا ئێستا 2587000 خانوو بەسەر هەژاراندا دابەشكراوە, بۆ ئەوانەی هەژارن خانوەكە بە خۆڕاییە, بۆ ئەوانەشی موچەكەیان دوو هێندەی لانی كەمی كرێیە 50%ی نرخی خانووەكەیان بە قست بێ قازانج لێوەردەگرترێتەوە, نەخشە وابوو لەساڵی 2019 درێژە بە پرۆژەكە بدرێت و 700000 خانووی دیكە دروست بكرێت بۆ هەژاران, پرۆژە بۆ دروستكردنی 5 ملیۆن خانوە بۆ سەرجەم هەژارانی فەنزوێلا تاكو ساڵی 2025, وێڕای قەیرانەكان و دابەزینی نرخی نەوت حكومەتی فەنزوێلی 22 ملیار دۆلاری لە دروستكردنی خانوو خەرج كردووە بۆ هاووڵاتیان, سەرباری 1020812 خانوو تازە كراوەتەوە بۆ هاووڵاتیان, هەروەها بۆ سودمەندبوونی هەمووان لە یاسای دیموكراسیەتی زەوی , هەر كەسەو پارچەیەك زەوی مافی خۆیەتی وەربگرێت بۆ نیشتەجێ بوون, لە ساڵی 2018 ەدا 1418320 تاپۆ دراوە بە هاووڵاتیان, پێشتر هەژاران و هاووڵاتیانی باریۆسی كەراكاس لە زەوی تەجاوزدا لەناو چینكۆكاندا بە برسێتی و نەخوێندەواری ژیانیان دەبردە سەر, ئێستا نەخوێندەواری بووە رابردوو, چینكۆكانیش بوونە ئاپارتمان, وەك ماف بونە بە خاوەند زەوی نیشتەجێ بوون.
ئەوەی شایانی باسە لە ساڵی 1928 ەوە تاكو 1998 كە 70 ساڵە نەتوانراوە خانوو بە ئەندازەی ئەو 7 ساڵە بۆ هاووڵاتیان دروست بكرێت, وێڕای ئەوەی پێشتر خەون بوو خانوو بۆ رەش پێست و تێكەڵەكان بێت.وێڕای قەیرانی توندی ئابووری كەچی تا ئێستا یەك قوتابخانەو نەخۆشخانە دانەخراون, یەك پزیشكی كوبی دەرنەكراوە, ئێستا ژمارەیەكی زۆری پزیشكان فەنزوێلین كە پێشتر خەون بوو.ئەوەی شایانی باسە حكومەتی فەنزوێلا دووجاری كوردستان نەوت دەفرۆشێت, بەڵام ژمارەی دانیشتوانی 6 جار زیاترە و 10 ملیۆن موچە خۆری هەیە, هاوكات نرخی تێچوی دەرهێنانی نەوتەكەشی 150%ی نەوتی كوردستانە, كەچی حكومەتی كوردستان لە ساڵی 2013 ەوە توانیویەتی تەنها 1000 خانوو لە پرۆژەی خانووی كۆرییەكان تەواو بكات, دوای سەندنی پارەیەكی زۆریش لەوانەی وەریدەگرن, ئەمە بچوكترین جیاوازی حكومەتەكەی دوبەی كوردستان كە هەولێرە لە گەڵ حكومەتەكەی مادۆرۆ لە كەراكاس.

زەوی بۆ جوتیاران

فەنزوێلا بە بونی موڵكداری گەورەی زەوی ناسراوە, تەنها 1000 كەس لە مەلاكەكان خاوەند 57,7%ی زەوی وڵاتن, خوان فیسینتی غۆمیز كە بە پاڵپشتی ئەمەریكییەكان گەیشتە دەسەڵات , لە نێوان ساڵانی ( 1908-1935) دەسەڵاتداری فەنزوێلا بوو , 10%ی زەوی وڵاتەكەی لەسەر ناوی خۆی تاپۆ كرد, لەو سەردەمە بەشی كەرتی كشتوكاڵ لە رێژەی 70%ی بەرهەمی نەتەوەییەوە دابەزی بۆ تەنها 22%, واتا بەشی لە ئابووری وڵات 314,2% دابەزی.

بە دوایدا لە پەنجاكان پشكی كشتوكاڵ لە كۆی ئابووری وڵات دابەزی بۆ 10% , پیشەسازیش لە 50% ەوە لە ساڵی 1990 دابەزی بۆ 24% لە ساڵی 1999, تەنانەت پاشە كشەی پشكی پیشەسازی لە كۆی ئابوری وڵات هەموو وڵاتانی ئەمەریكای لاتینیشی گرتەووە , لە 36% ەوە بۆ 29% دابەزی.
لە سەردەمی دووەمی حوكمڕانی رۆمۆلۆ بیتانكۆرت 13-2-1959 بۆ 13-3-1964كە پێشتر قوتابییەكی كۆمۆنیستی رادیكاڵ بوو لە فەنزوێلا و دواتر ببوە ئەندامی حیزبی شیوعی كۆستاریكا و لە كۆتادا بووە سۆسیال دیموكرات, دەستكرا بە دابەشكردنی ئەو زەویانەی بەرهەمی لێ ناهێنرا بەسەر جوتیاراندا, لە بەرامبەردا پارەیەكی زۆر درا بە خاوەند زەوییەكان.
لە دوای حەفتاكانەوە بەهۆی نەوتەوە, زیاتر لە 90%ی هاووڵاتیانی فەنزوێلی چوونە شارەكان, پێشتر دوو لەسەر سێی هاووڵاتیان لە لادێ دەژیان, بەهۆی نەخۆشی هۆڵەندییەوە كەرتی كشتوكاڵ داڕما, زۆربەی پێداویستی خۆراك لە دەرەوە بە تایبەت ئەمەریكاوە هاوردە دەكرا, كە شافێز هاتە سەر حوكم لە ساڵی 1999 كەرتی كشتوكاڵ تەنها 6%ی بەرهەمی نەتەوەیی وڵاتی پێك دەهێنا, هاوكات 75 بۆ 80% پێداویستی خۆراك لە دەرەوە هاوردە دەكرا.

لەسەردەمی شافێزدا هەوڵێك درا بۆ چارەسەركردنی ئەم گرفتە كوشندەیە, بەرهەمی كشتوكاڵی لە نێوان ساڵانی 1999 بۆ 2009 بە رێژەی 22% چووە سەر , هاوكات رێژەی تاوزە خۆراك كە هەر هاووڵاتیەك وەریدەگرێت 45% چووە سەر , لە 2202 كالۆرییەوە لە ساڵی 1998 بۆ 3,182 كالۆری لە ساڵی 2011 زیادی كرد, وێڕای زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان بە رێژەی 25% لەو ماوەیە, هاوكات هاوردەی كاڵای كشتوكاڵیش بە رێژەی 227% زیادی كرد, بەهۆی خۆشگوزەرانی خەڵكەوە, ساڵی 2012 فەنزوێلیەكان 26 ملیۆن تەن خواردنیان خواردووە,94,8% زیاتر لە ساڵی 2003.

لە ساڵی 2006 شافێز بڕیاریدا هەر جوتیارەی 40 هیكتار زەوی پێ بدات. كۆی گشتی 180000 خێزان كە ملیۆنێك هاووڵاتی دەگرتەوە, لە كۆی 1,7 ملیۆن هاووڵاتی گوندنشینی فەنزوێلا , 5,9 ملیۆن هیكتار زەوییان بەسەردا دابەش كرا, تا ئێستا تەنها 25%ی زەوی كشتوكاڵی فەنزوێلا بەكار هاتووە بۆ كشتوكاڵ, تا هەنووكە 5%ی خاوەند زەویەكان 70 بۆ 80%ی زەوی وڵاتیان بەدەستەوەیە, كە 2% یان خاوەند 60%ی زەوییەكانن, ئەوانیش ئەو زەوییە پان و بەرینە بە پیتانەیان بە بۆشی هێشتۆتەوە, لە كاتێكدا رێگا نادرێت جوتیاران دەست بەسەر ئەو زەوییانەدا بگرن چۆڵن و بە ئەنقەست بە بۆشی هێڵراونەتەوە, تەنانەت رێگرن لەسەر دەست بەسەردا گرتنی سامان و زەوی ئەو سەرمایەدارو ئاغایانەی بەشداری كودەتاكەیان كردووە, مەلاكەكان وێڕای ئەوەی زەوییەكانیان بەكار ناهێنن, هاوكات بە توندی رێگرن لە دابەشكردنی زەوییەكانیان لە لایەن حكومەتەوە بەسەر جوتیاراندا, تەنانەت لە نێوان ساڵانی 2000 بۆ 2012 زیاتر لە 120 جوتیار لەسەر كێشەی زەوی كوژراون, زیاتر لە كۆی كوژراوانی ئۆپۆزسیۆن لە 20 ساڵی رابردوو, كە تا ئێستا زیاتر لە 300 جوتیار یان كوژراون یان بێ سەروشوێنن, زۆربەی بكوژەكان ئەندامی كارای ئۆپۆزسیۆنن.

مادۆرۆ لە بری چارەسەركردنی كێشەی زەوییە بێ بەرهەمەكان , داوای كرد لە هاووڵاتیان كەروێشك بەخێو بكەن بۆ رزگار بوون لە قەیران, لە كاتێكدا دەیان ملیۆن هیكتار زەوی بە پیتی كشتوكاڵی وەك شەڕی ئابووری دژ بە حكومەت بە چۆڵی هێڵراوەتەوە.

دەسەڵاتداری بە بێ دەنگی بۆ نەوەی سێ و دووی بنەماڵە دەسەڵاتدارەكان گواسترایەوە، جەماوەر سەیركەرێكی زەبوونە و دەسەڵاتدارانیش بە بەشی خۆیان چ لە ناو بنەماڵە یاخود لە سەر ئاستی كوردستان رازی نین، چونكە كەمتریان لە پێش خۆیان بەركەوتووە، میراتەكان دابەشكراون، بۆیە كەوتونەتە كێشمە كێشەوە، ئەم كێشمە كێشە بەرگێكی سیاسی ئایدۆلۆجیان پێ بەخشیوە، ململانێی ئۆلیگارشیەكان لە بری دەسەڵاتی دیموكراتی دەسەڵاتی بلۆتۆقراتی بەرهەم دەهێنێت، گەل خراوەتە دەرەوەی كێشمە كێشەكان، بنەماڵەكان بەشێوەی مۆدێرنانە دەسەڵاتی خۆیان دەبەنە پێشەوە، ئارم و بەرنامەو حیزب و راگەی ندنی جۆراوجۆرو، رەنگی جیاوازی خۆیان هەیە، كاریگەری جیاوازی ئایدۆلۆژیا و رەنگی ئاڵاكانیان بە ئەندازەی جیاوازی رەنگی ئاڵای شیوەنی حوسێنییەكانە تەنها بۆ ناسینەوەیە نەك جیاكردنەوە،لەبەر ئەوەی بەكارهێنانی دەستەواژەی دیموكراسیەت و ئازادی لە كوردستاندا لای ئەم پارت و دەستەو بنەماڵانە تەنها بۆ رێكلام و پاراستنی بەرژەوەندیەكانە نەك پیادەكردنی، ئەوان كار بۆ بەهێزكردنی دەسەڵاتی پلۆتۆقراتی دەكەن، خێزانە دەوڵەمەندە سیاسییەكان درێژە بە حوكم بدەن، ئەوان خاك و خەڵك وەك موڵكداری تایبەتی خۆیان سەیرە كەن ، دیموكراسیەت لای ئەوان لاستیكییە كەی ویستیان رایدەكێشن و دواتریش خاوی دەكەنەوە، دیموكراسیەت و ئازادی واتا بە ئازادانە داكۆكی لە بەرژەوەندیەكانم بكە، شەوان هەموو لە كەناڵەكانەوە ئەم مومارەسەیە دەبینن، بۆیە وەك بازاڕی پشك لە كاتی ق ەیران و تەقینەوەی بڵقدا بە خێرایی سەوزو سورە كات، لێرەوە ئێستا پەرلەمان لە خۆ ئامادە كردندایە بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێمی كوردستان، ئەو شەڕەی پێشتر دەكرا لەسەر ئەوەی سەرۆك لەناو پەرلەمان هەڵبژێردرێت یان خەڵك هەڵیبژێرێت كۆتایی پێ هات، چونكە قەیران و ئاڵانگارییەكان پێشوو كۆتایی پێ هاتووە، منداڵەكان زۆرینەیان دەرچووی یەك زانكۆن بە تایبەت هارفارد، ئەوان لە قازانجەوە سەیری سیاسەت دەكەن، ترامپیانە بیرە كەنەوە، سەفقات دەزانن بەس، دەزانن شەڕ بەشە چۆرەكەكەیان دەسوتێنێت، هەموو پێكەوە بە دیار بەشكردنی چۆركەكەوە گرمۆڵە بوونە و گەمەیەكی شەیتانیش لە راگەیاندنەكانەوە دەبەنە پێشەوە.

پارتی دەزانێت لەناو پەرلەمان پارسەنگ گۆڕاوە بە بەخشینی ئیمتیازاتێك بە سانایی بە زۆرترین دەنگ پۆستەكە مسۆگەرە كات، بۆیە نایكاتە شەڕێكی نا مسۆگەرەوە كە ناوی دەنگی خەڵكییە، نەك لە دوای شاییەكەی 30 ی ئەیلولی هەڵبژاردنی پەرلەمان لە بری شەمامە گوژاڵكی دەرخوارد بدرێت، ئەوەی پێشتر دەیوت مافی هەڵبژاردن بدرێتە خەڵك كۆتایی بە موزایەدەكەی هات، خەڵكیشی بۆ بەدەست هێنانی كورسیەكان دەوێت، بەرەكەی تریش ئیتر شەرمە كەن دەسەڵات لە ئامۆزاكان لە یەكیان كەمبكەنەوە بیدەن بەوی تریان، بە وەرگرتنی شیرنیەك كۆتایی بە چەلەحانێی نا سیاسیەكان دەهێنن، سستەمەكانی جیهان چۆننزۆربەی وڵاتانی دیموكراسی جیهان سستەمی سیاسیان سەرۆكایەتیە, ئەمانیش كە دابەش دەبن بەسەر 4 جۆر , لەوانە 43 وڵات راستەوخۆ سەرۆك لە لایەن خەڵكەوە هەڵدەبژێرن و دەسەڵاتی تەواوی بێ ركابەریان هەیەو هاوزەمان سەرۆكایەتی حكومەتیش دەكەن, وە 22 وڵات سەرۆكی بەهێزیان هەیە كە خەڵك هەڵیان دەبژێرێت بە بوونی سەرۆك وەزیرانی لاواز لە وڵات كە سەرۆك كۆمار دیاریان دەكات, هاوكات 29 وڵات سستەمی سیاسیان نیمچە سەرۆكایەتییە( سەرۆكێكی بەهێزی هەڵبژێردراو و سەرۆك وەزیرانی لاواز ) كە پەرلەمان هەڵی دەبژێردرێت بە كەمتر لە دەسەڵاتی سەرۆك, بەمەش ژمارەی ئەو وڵاتانەی سستەمی سیاسیان سەرۆكایەتییە لە جیهان دەگاتە 96 وڵات لە كۆی 193 وڵاتی جیهان , كە نزیك 49,7%ی وڵاتانی جیهان پێك دەهێنن .

هەر لەم پەیوەندەدا 8 وڵات راستەوخۆ لەناو پەرلەمان سەرۆكی بەهێزی وڵات هەڵدە بژێرن بە بێ بوونی سەرۆك وەزیران (نموونە باشوری ئەفریقیا), بەمەش ژمارەی وڵاتە سەرۆكایەتییەكان بەرز دەبێتەوە بۆ 103 وڵات لە جیهان.
هاوكات لە جیهان 45 وڵات كۆماری پەرلەمانی هەیە(زۆربەی وڵاتانی ئەوروپا لەم چەشنەن) , لێرەدا سەرۆكی وڵات بە دووجۆر دیاری دەكرێت, بەشێك راستەوخۆ لەناو خەڵك هەڵدەبژێردرێت كە زۆرینەن, بەشی دووەمیان لەناو پەرلەمان هەڵدەبژێردرێن, كە ئەمانەش بە هەردوولایان كەمتر لە 25%ی وڵاتانی جیهان پێك دەهێنن , هەروەها 29 وڵاتی پاشایەتی دەستوری پەرلەمانی لە جیهاندا هەیە(ئەوروپا و یابان و وڵاتانی كۆمۆنۆلس), وە 8 وڵاتی پاشایەتی پەرلەمانی بە بوونی پادشای بەهێزەوە كە ئەمانەش ناتوانرێت بە سستەمی پەرلەمانی و وڵاتانی دیموكراسی بناسرێن( زیاتر وڵاتانی مەلەكی عەرەبین), هاوكات دیكتاتۆریش نین .

بەمەش لە كۆی گشتی 169 وڵاتی دیمكراسی لە سستەمەكانی سەرۆكایەتی و پەرلەمانی لە جیهاندا هەیە, نزیك بە 57 %یان كۆمارییەو 43%ێشی پەرلەمانییە بە كۆماری و پاشایەتی, گروپی یەكەم زیاتر لە ئەمەریكای لاتین و وڵاتانی سۆڤیەتی جاران و ئەفریقیاو ئەمەریكای باكور و وڵاتانی دەریای كاریبی ..ن , وەلی گروپی دووەم زیاتر لە ئەوروپا و وڵاتانی نیمچە كیشوەری هیندی و وڵاتانی دەوروبەری و ئەسیوبیاو سۆماڵ و عێراق و لیبیایە…زۆربەیان ئەو وڵاتانەن دیموكراسیەت زیاتر چەسپیوەو یاساكانی هەڵبژاردن پێشكەوتنی زۆریان بەخۆوە بینیوە لە پێناو دادپەروەری زیاتر لە نوێنەرایەتی, دیارە لەم وڵاتانەش بە تایبەت ئەو وڵاتانەی دیموكراسیەت تیایاندا نە چەسپوە ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سیستەمی سیاسی هەیە , نموونە ئێستا ناڕەزایەتی لە نیپاڵ هەیە داواكارن سەرۆك لەناو خەڵك هەڵبژێردرێت , لە عێراقیش نارەزایەتی هەیە , لام مسۆگەرە لە كوردستانیش ئەم داواكارییە لە داهاتوو دێتە پێشەوە , ئەگەر بژاردەی ناو پەرلەمان دیاریبكرێت كاتێك دەموچاوە سیاسییەكان رابردوو نامێنن, ئەمەی ئێستا كاردانەوەی ململانێی مێژویی بنەماڵەكانە.

ئەمەو لەناو وڵاتانی جیهاندا, 2 وڵاتی ئاینی(ئێران و ڤاتیكان), 6 وڵاتی پاشایەتی دكتاتۆری, 8 وڵات تاك حیزبی هەن لە دەرەوەی بازنەی وڵاتانی دیموكراسی, كە ژمارەیان 18 وڵاتە نزیك 9,9%ی وڵاتانی جیهان پێك دەهێنێت.بەهۆی ئەوەی سستەمە سەرۆكایەتییەكانی وڵاتانی دواكەوتووی چەشنی كوردستان بەشێكی زۆریان بەرەو دكتاتۆریەت چوونە, نموونە وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست و ئەفریقیا …., بۆیە بۆ گرنتی مانەوەی دیموكراسی لە كوردستان , سستەمی پەرلەمانی زۆر گونجاوە, بە بروای من لەناو ئەویشدا هەڵبژاردنی سەرۆك لەناو خەڵكەوە بە دەسەڵاتی تەشریفاتیەوە.

بۆ كوردستان كامە باشەئێستا ململانێ و كێشمە كێش كۆتایی هاتووە لەسەر شێوازی هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێم لەم خولەدا, بەرژەوەندیەكان یەك دەگرنەوە, بۆ بەرژەوەندی خۆشیان بێت لەم چركە ساتە كەس نەماوە داكۆكی لە دەنگی خەڵك بكات, هەموو دەیانەوێت پۆشاكی دیموكراسی بە پێی باڵای بەرژەوەندیەكان خۆیان بدورن, بۆیە ئەوەی هەیە كێشمە كێشە لەسەر پۆشاكەكە نەك دیموكراسیەتەكە.

هەرچەندە مەرج نییە هەموو كات دیموكراسیەت و دەنگی خەڵك لە بەرژەوەندی گشتیدا بێت, لە سایەی دیموكراسی راستەوخۆی سویسرادا تا ساڵی 1972 پیاوانی وڵات نەیان هێشت ژنان بەشداری دەنگدان بكەن, بە دەنگدان هیتلەر هاتە سەر حوكم, نموونە زۆرە, وەلێ ئەم نموونانە وا ناكەن ساردمان كەنەوە لە داكۆكی لە بەكارهێنانی دەنگی خەڵكی لە هەڵبژاردنەكاندا, وەلەو كۆی دیموكراسی نوێنەرایەتی كەوتۆتە ژێر پرسیارەوە, دوای هەڵبژاردن ئیتر حیزبی براوە وەك ئێستای كوردستان منەتی بە دەنگدەران نامێنێت, بۆیە وردە وردە باوەڕ بە دیموكراسی راستەوخۆ لە جیهان زیاد دەكات, هەرچەندە لە سویسرای پیشەنگی دیموكراسی راستەوخۆ كەم رودەدات دەستپێشخەرییە رادیكاڵەكان دەنگی پێویست بە دەست بهێنن, ئێستا دەستپێشخەریەك هەیە بۆ ئەوەی ستافی حكومەتیش بە دەنگدان بێت واتا خەڵك هەڵیان بژێرێت وەلێ بە مەرجەوە , كەچی لە كوردستان بنەماڵەكان لە بەرژەوەندی خۆیان مافی دەنگدان لە خەڵك دەسێننەوە بۆ سات و سەوداو مامەڵەی ناو پەرلەمان, چونكە ئەگەر گەمەی ناو پەرلەمان نەبێت ئەوا حیزبی دۆڕاو لە ئەنجامی هەڵبژاردنەكە دەست بەتاڵ بۆی دەرە چێت.

سەرۆك ناو خەڵك هەڵبژێردرێت, ئەگەر دەسەڵاتی تەشریفی بێت ئەوا لە تایبەتمەندی پەرلەمانی بوونی سستەم ناگۆڕێت, هەڵبژاردن لەناو خەڵك گرنگە لەبەر :

-1هەموو تاكێك دەتواننێت مافی خۆی مومارەسە بكات بۆ خۆ كاندید كردن بۆ ئەو پۆستە, مافی هەمووان بۆ وەرگرتنی پۆستەكە پارێزراوە, بە پێی ئەوەی دەستور و یاسا دیارییان دەكات .
2 – هەموو تاكێك دەتوانێت مافی خۆی مومارەسە بكات بۆ هەڵبژاردنی سەرۆك . 3 – سستەم هەمە رەنگتر دەبێت , مەرج نییە ئەو لایەنەی حكومەت پێك دەهێنێت سەرۆكی هەرێمیش بباتەوە, لە جیاتی بژاردەیەك دوو بژاردە لەبەردەم گەلدا دەبێت بۆ حیزبی حوكمڕان, دیارە لە ئێستادا لە جیاتی بنەماڵەیەك دەبێتە دوو بنەماڵە.
4- زۆرجار لە هەڵبژاردنی سەرۆكدا, سەركەوتن لە دەرەوەی موئەسەسەی سیاسی باو رودەدات, بەمەش گۆڕانكاری گرنگ دێنێتە پێشەوە.بەڵام هەڵبژاردنی سەرۆك لە ناو پەرلەمان بە قازانجی پارتە رامیاریەكانە بە تایبەت گەورەكان , بەوەی دەتوانن كاندیدی خۆیان دیاریبكەن بۆ پۆستەكە كە پێشتر مامەڵەیان كردووە, بەمەش پۆستەكە لە نێوان خۆیان پاوان دەكەن , هاوكات لە كاتی هەڵبژاردنی سەرۆك مامەڵە بە ژمارەی كورسیەكانیانەوە دەكەن بۆ هەڵبژاردنی سەرۆك لە پشتیوانی كاندیدێك , بەمەش ئیمتیازاتی زیاتر بە دەست دەهێنن لە بەرامبەر دەنگدانیان بە كاندێك, لێرەدا ئازادی و دیموكراسیەت لە بەرژەوەندی حیزب بە تایبەتیش حیزبی گەورە دەكرێت بە قوربانی , وە ئەگەر دەنگدان نهێنی بێت دەنگ فرۆشتنی پەرلەمانتاران, كورسی فرۆشتن و كورسی كڕین دەبێتە دیاردە.
هاوكات بۆ بارودۆخی كوردستان بەهۆی زاڵ بوونی پاوانخوازی حیزبی و دەسەڵاتی بنەماڵەیی و سیاسەتی بەرچاو تەنگی حیزبایەتی, دەكرێت كۆمەڵێك پێوانە بۆ سەرۆك دیاریبكرێت بە كەمكردنەوەی دەسەڵاتەكانییەوە, لەوانە :
1 – سەرۆك لە پارتەكەی دەست لە كار بكێشێتەوە.
2- سەرۆك بارەگای سەرەكی كارەكەی لە پایتەخت دەبێت و تەنها لە كۆشكی سەرۆكایەتی كە لە پایتەختە پێشوازی لە میوانەكانی دەكات.
3 – سەرۆك ئەجندای كارەكانی رون بێت و سەرۆكی تەواوی گەل بێت و بەشێك لە كاتەكانی بۆ دیداری خەڵك دیاریبكات .
4 – نابێت دوو كەسی نزیكی یەكتر هاوكات دوو پۆستی سیادی وەربگرن.
5- نابێت كەسە نزیكەكانی سەرۆك كاری بازرگانی و خێرخوازی بكەن و پرۆژە لە حكومەت وەربگرن و كەناڵی راگەیاندنیان هەبێت.
6- سەرۆك سەروەت و سامانی خۆی و كەسە نزیكەكانی ئاشكرا دەكات و بڵاوی دەكاتەوە بۆ ئاگادار بوونی هاووڵاتیان, چاودێری وردی خەرجی و بەخششەكانی دەكرێت.
7- لە هیچ بارودۆخێك نابێت لە دوو خول زیاتر بەهیچ بەهانەیەك پۆستەكەی بۆ درێژ بكرێتەوە, یان خۆی كاندید بكاتەوە لە قۆناغەكانی دواتری ژیانیدا بۆ هەمان پۆست.
8- نابێت هیچ ئیمتازێك زیاتر لە موچەو ئیمتیازاتەكانی سەرۆكایەتی هەبێت.ئەوەی دەگوزەرێت لە هڵبژاردنی سەرۆكی هەرێم لەناو پەرلەمان, پاشەكشەی ژیانی سیاسییە لە كوردستان بە روكەشیەكەشی , لەو كەمەش پەشیمان دەبنەوە بەهۆی فشاری خەڵكەوە سەپێنراوە, حیزبی بۆرژوازی نەتەوەیی بوونە بە حیزبی ئۆلیگارشی , سستەمی سیاسی لە بری دیموكراسی بۆتە بلۆتۆقراتی, هەموو فەزاكانیان داگیر كردووە, سیاسەت, ئابووری, رۆشنبیری و راگەیاندن.دیموكراسی راستەوخۆ باشترینە , لێ تا دەگەین بەو رۆژە , بۆ رێگا گرتن لە مامەڵەی بنەماڵەكان و درێژكردنەوەی تەمەنی دەسەڵاتیان , بۆ خولقاندنی هەلی زیاتر بۆ هەمووان, بۆ گەڕاندنەوەی كەرامەت و ئیرادە بۆ تاك, یەكێك لە دەرگا بچوكەكان سستەمی پەرلەمانییە بە هەڵبژاردنی سەرۆك لەناو خەڵكەوە بە كەمترین دەسەڵاتەوە.

رۆژی دوو شەمە 18ی فیبوریوەری ترامپ لە زانكۆی میامی” شوێنی گردبونەوەی توندڕەوە راستڕەوە كوبی و ئەمەریكاییە لاتینیەكان” هەرێمی فلۆریدا بە ئامادە بوونی ئەندامانی پارتی كۆماری و ئۆپۆزسیۆنی راستگەرای فەنزوێلی و كوبی, شەڕی جیهانی دژ بە سۆسیالزمی راگەیاند, كە پێشتریش لە مانگەكانی رابردوودا لە چەند بۆنەو كاتدا وەك لە وتاری ساڵانەی حالەتی ئیتحاددا ئەم سەرۆكە ملیاردێرە پەلاماری بیری سۆسیالستی دابوو, ئامادە بووان بە دروشمی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا, وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا ….. ترامپ ترامپ پێشوازیان لە هەڵمەتەكەی كرد, ئاوازەكانی پشتیوانی نەك هەڵمەتی مەكارسی 1950ی ئەمەریكای وەبیر دەهێنایەوە, بەڵكە دروشمەكان هاوتای دروشمەكان هیتلەر و مۆسۆلۆنی ساڵی 1930 بوو, ئیدعای ترامپ بەوەی سۆسیالزم بە كەڵكی مرۆڤایەتی و حوكمڕانی نایات, لە گەڵ سەرەتایترین باوەڕی دیموكراسیەت یەك ناگرێتەوە, كە هەڵبژاردنی شێوازی حوكمڕانی بۆ هاووڵاتیانی هەر وڵاتێك دەهێلێتەوە.

هێرشكردنە سەر سۆسیالزم سەرەتای هەڵمەتی هەڵبژاردنی ترامپە بۆ هەڵبژاردنی ساڵی 2020, دەیەوێت لە رێگای هێرش بۆ سەر سۆسیالزم پەلاماری پارتی دیموكرات بدات تاكو بیخاتە حالەتی داكۆكی و دوبەرەكییەوە, كە باڵێكی بەهێزی خۆیان بە چەپ و پێشكەوتنخواز و سۆسیالست دەزانن, ئەمە دەرخەری ئەوەیە سۆسیالزم دەبێتە میحوەری سەرەكی هەڵبژاردنی ساڵی 2020ی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا, دیارە راستگەراكانی ئەمەریكا هەر هەنگاوێك بۆ بیمەی تەندروستی بۆ هەمووان و پاراستنی ژینگەو خوێندنی خۆڕایی و پشتیوان دەوڵتی بە سۆسیالزم دەزانن, رۆژگارێكی ساڵی 1961 بەرنامەی میدیكیر وەك تەندروستی سۆسیالستی سەیر دەكرا, لە لایەن پارێزگارە كۆمارییەكانەوە دەوترا بە هاتنی ئازادی ئەمەریكی لەناو دەبردرێت بۆیە رەتی بكەنەوە.
ئەنجامی پەلامارەكانی ترامپ هەرچیەك بێت لە قازانجی سۆسیالزمدایە و خۆی وەك ئەلتەرناتیفی سەرمایەداری لە پێشكەوتووترین و بەهێزترین وڵات لە مێژوودا دەناسێنێت, بە تایبەتیش ئەمرۆ سۆسیالزم لای ئەمەریكییەكان وەك جاران ترسناك نییە بەڵكە بەشێكی بەرچاو لە هاووڵاتیان پشتیوانی لێدەكەن.

پەلامارەكانی ترامپ بە دوای بڵاو بونەوەی ئەو گرتە ڤیدیۆیەدا هات بیرنارد ساندەرز بڵاوی كردەوە و تیایدا رایگەیاند خۆی بۆ پۆستی سەرۆك كۆماری ئەمەریكا لە 2020 كاندید دەكات, بۆ رۆژی دوای راگەیاندنی شەڕی جیهانی ترامپ دژ بە سۆسیالزم, هەڵمەتی خۆی لە هەرێمی فۆرمۆنتەوە بە فەرمی راگەیاند, بەو دەستەواژەو داواكاریانەوە هەڵمەتەكەی دەست پێكرد كە ترامپ بە سۆسیالزمیان دەزانێت وەك بیمەی تەندروستی گشتی, خوێندنی زانكۆ بە خۆڕایی, 15 دۆلار بۆ لانی كەمی سەعاتێك كار ……, ترامپ و ستافەكە تیئۆرسیۆنەكەی وا لە سۆسیالزم ترساون باوەڕ ناكەم لە ماوەی حوكمڕانیاندا سەردانی وڵاتێكی ئەسكەندەنافیش بكەن كە زۆر لەو بەهایانەی تێدا پراكتیزە كراوە.

پەلامارە یەك لەدوای یەكەكانی ترامپ بۆ سەر سۆسیالزم, كۆمەڵێك هۆكاری ناوخۆیی و دەرەكی خۆی هەیە, ترامپ گەیشتۆتە ئەو باوەڕەی سۆسیالزم و كۆمۆنیزم لە 9ی نۆڤەمبەری 1989 بە روخانی دیواری بەرلین كۆتایی نەهاتووە وەك ئیدعا دەكرا, بەڵكە شەڕەكە بە نیوەچڵی بەجێ هێڵراوە, ئەمڕۆ وەك قارچك لەهەموو كونج و كەلەبەرێكەوە سەری دەرهێناوەتەوە, تەنانەت فۆكۆیاماش خاوەند تیۆری لیبرالیزم كۆتایی مێژوو ئەمڕۆ دەڵێت سۆسیالیزم پێویستە, دوای 26 ساڵ لە راگەیاندنی مەرگی یەكجاری سۆسیالزم, ئێستا تۆبە دەكات و بە پێویستی دەزانێت بۆ مرۆڤایەتی, ئێستا سۆسیالزم وەك بەرنامەیەكی ئابووری بۆتە ئەلتەرناتیڤی ئەنتەرناسیۆنالی سستەمی سەرمایەداری, لە هەموو شوێنێك بوونی هەیە و سنور ناناسێت و نازانێت وەك ترامپ لە میامی رایگەیاند, گرنگترین ئەو هۆكارانەی پاڵنەری ترامپن بۆ راگەیاندنی شەڕی جیهانی دژ بە سۆسیالزم ئەمانەی خوارەوەن:1-لە ناو ئەمەریكا تەواوی پارتە سۆسیالست و ماركسی و شیوعیەكان لەدوای بە دەسەڵات گەیشتنی ترامپ لە روی ئەندامگیرییەوە گەشەی بەرچاویان كردووە, نموونە پارتی سۆسیالست دیموكرات ژمارەی ئەندامانی بۆ 18ی دیسەمبەری 2018 گەیشتۆتە 55 هەزار ئەندام, 900% گەشەی كردووە, لە زۆربەی هەرێمەكان ستافی گەنج و چالاكیان هەیە بۆ ئەنجامدانی بانگەشەی هەڵبژاردنەكان, لە گەڵ حیزبی شیوعی و پارتی ئەلتەرناتیفی سۆسیالستی نزیك 65000چالاكوانیان بۆ پارتی دیموكرات زیاد كردووە لە هەڵبژاردنەكان بە تایبەتیش بەهێزكردنی باڵی پێشكەوتنخواز, ئەم 3 پارتە باوەڕیان وایە هەڵمەتی هەڵبژاردنی خۆیان لە ریزەكانی پارتی دیموكرات بەرنە پێشەوە.
2- كیشما سوانت 35 ساڵەی بە رەچەڵەك هیندی لە شوباتی ساڵی 2013 بوو بە ئەندامی ئەنجومەنی شاری سیاتل لەسەر لیستی پارتی ئەلتەناتیفی سۆسیالستی”ترۆتسكیست”, ناوبراو هەرچەندە تەنها بوو وەلێ توانی 15 دۆلار بۆ سەعاتێكی كار بسەپێنێت لە شارەكەی خۆیدا, لە ساڵی 1916ەوە یەكەم ماركسییە لەم شارە دەیباتەوە, بۆ ئەوكات 6 ساڵ لەمەوپێش ئەمە خەون بوو, لێ لە هەڵبژاردنی نۆڤەمبەری ئەمەریكا پارتی سۆسیالستی دیموكراتی ئەمەریكا 104 پۆستی بردەوە لەناویاندا دوو پۆستی كۆنگرێس, بەمەش ژمارەی پۆستەكانی بۆ 139 پۆست بەرز بوەوە, لە گەڵ هەڵبژاردنەكاندا ژمارەی پۆستەكانی دەچێتە سەر و زیاتر ریشە لەناو دەزگاكانی حكومەت دادەكوتێت, دوو ئەندامەكەی كۆنگرێس كێشەی زۆریان بۆ ترامپ لە راگەیاندنەكان دروست كردووە, بۆیە ترس هەیە ئەم هەڵكشانە بەردەوام بێت.

3- لە دوا هەڵبژاردنی كۆنگرێسدا 104 كۆنگرێسمانی پێشكەوتنخواز لە لیستی دیموكراتەكان دەرچوون, هەندێكیان بە نزیكایەتی لە شیوعییەكان و ماركسییەكان ناسراون, بۆچونەكانیان لە داواكارییەكانی بیرنی ساندەرز و سۆسیالستەكان نزیكە وە تا هەنووكە ئەو دیموكراتانەی خۆیان پاڵاوتووە بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار تەرحەكانیان نزیكە لە پێشكەوتنخوازەكانەوە, بەشێوەی گشتی تێكەڵەیەك لە بیری سۆسیالستی و پێشكەوتنخوازی باڵی بەسەر ژینگەی بەرنامەكانیان كێشاوە.

4-ئۆكاسیۆ كۆرتیز لە گەڵ رەشیدە تڵێب ئەندامانی پارتی سۆسیالست دیموكرات بۆنەتە ئەندامی كۆنگرێس, كۆرتیز گەنجترین ئەندامی كۆنگرێسە و سۆسیالستخوازێكی پەیگیرو كەلە رەق و ئازایە, بۆتە ئەستێرەی سەر كەناڵەكانی راگەیاندن, ئێستا دوای ترامپ خاوەند زۆرترین جامەوەر و پشتیوانی خەڵكیە لە سەرتاسەری ئەمەریكا و جەماوەری لە هەڵكشاندایە.

5-بە پێی راپرسی دەزگای گالوب , كەمتر لە نیوەی گەنجانی تەمەن 18 بۆ 29 ساڵ هەڵوێستی باشیان هەیە لەسەر سستەمی سەرمایەداری , رێژەی گەنجان كە بە پۆزەتیف سەیری سەرمایەداری دەكەن لە 68%ەوە لە ساڵی 2010 ەوە دابەزیووە بۆ 57% لە ساڵی 2016بۆ 45% لە ساڵی 2018, واتا لە ماوەی 8 ساڵدا بە رێژەی 323% دابەزیووە, ئەو گەنجانەشی بە باشە سەیری سۆسیالیزم دەكەن گەیشتۆتە 51% , واتا پشتیوانی سۆسیالیزم لەناو گەنجان 6 خاڵی زیاترە لە سەرمایەداری, لێ لەناو سەرجەم ئەمەریكیەكان بە رێژەی 56% پشتیوانی لە سستەمی سەرمایەداری دەكرێت, بەڵام لەناو دیموكراتەكان و بێلایەنەكان لەسەرجەم تەمەنەكان 57% بە باشە سەیری سۆسیالزم دەكەن.

هاوكات بە پێی راپۆرتێك پێگەی ئەكسیۆس بڵاوی كردۆتەوە, لەناو دەنگدەرانی پارتی دیموكرات لە هەرێمی ئەیوا سۆسیالزم زۆرینەیە, بۆیە لە ژینگەیەكی وا دا زەحمەتە دیموكراتە پێگەی سیاسی ناوەند و دەوڵەمەندەكان بتوانن بچنە پێشبڕكێی سەرۆك كۆمارییەوە.

ئەم راپرسی و ئامارانە مەترسیدارن بۆ سستەمی سەرمایەداری ئەمەریكی , تەنانەت رقی خەڵك لە ۆڵستریت گەیشتۆتە ئاستێكی بەرز, بە هەڵكشانی سامانی ملیاردێرەكان رقە چینایەتیەكان زیاد دەكات و متمانە بە سستەمی سەرمایەداری دادەبەزێت, بزووتنەوەی ۆڵ ستریت داگیر بكەن لە ساڵی 2011 نموونەیەكی سەرەتایی بوو, ئیتر 99%ی كۆمەڵگا بەرەی خۆیان لە گەڵ 1% و 99,99% لە گەڵ 0,01% جیاكردۆتەوە, لێكگرێدانەوەی ئەستەمە لە كاتێك 3 هەرە دەوڵەمەندەكانی ئەمەریكا سەروەت و سامانیان زیاترە لە داهاتی نیوەی هەژاری هاووڵاتیانی وڵاتەكە كە بە بەهەشتی خەونەكان ناسراوە.

6- خۆ كاندیدكردنەوەی بیرنی ساندەرز كە پێشتر لە ساڵی 2016ەدا زۆرینەی گەنجان و زیاتر لە 13,5 ملیۆن كەس دەنگیان پێ دا, لە 9 یەكەم كاتژمێر خۆكاندید كردنەكەی 6 ملیۆن دۆلار كۆمەكی لە 225 هەزار بەخشەر كۆكردەوە لە كرێكاران و قوتابیان و هاووڵاتیانی هەژار,كە بێوێنەیە لە مێژووی ئەمەریكا, هاوكات چاوی لەسەر كۆكردنەوەی ملیۆنێك خۆبەخشە بۆ ستافی بانگەشەی هەڵبژاردن, ئەو كۆمەك لە كۆمپانیا زەبلاحەكان و ملیاردێرەكان رەت دەكاتەوە, كاندیدكردنی ساندەرز تەكانێكی دیكە بە بڵاو بونەوەی بیری سۆسیالزم لە كۆمەڵگای ئەمەریكا دەدات ئەگەر بە ناتەواویش بێت, كە ئێستا یەكێكە لەو وشانەی زۆرترین گەڕان بۆی هەیە لە گۆگڵ و شوێنەكانی دی لە وڵاتەكە.

كەواتا سۆسیالزم لەو وڵاتەی رۆژێك ئومێد نەبوو ببێتە رێبازێكی سیاسی كۆمەڵایەتی ئەمرۆ لەناو كۆنگرێس و دەزگاكانی حكومەت و سەر كەناڵەكانی راگەیاندنی ناوخۆیی و شەڕی هەڵمەتی هەڵبژاردنی پۆستی سەرۆك كۆمارییە, ئەمرۆكە لەناو زانكۆكان و لەناو دڵی گەنجانە و لە بەرزبونەوەی بەردەوامیشدایە, بۆیە شەڕەكە شەڕێكی بێ هودەیەو سۆسیالزم دوارۆژی مرۆڤایەتییە.

7-ترامپ لە هەڵمەتەكەی مەیامی سەرباری غەرق بون لە فاشیزم وەك ملیاردێرێك, هاوكات گەڕایەوە بۆ عەقیدەی مۆنرۆی ساڵی 1823 ی ئەمپریالستی, بە پێی ئەو عەقیدەیە بێت ئەمەریكای لاتین موڵكی تایبەتی ئەمریكایەو دەبێت خۆی تەنانەت شێوازی دەسەڵاتەكەی دیاریبكات بۆ وڵاتەكانی , وەك لە میامی رایگەیاند سۆسیالزم لە ئەمەریكای لاتین جێگای نابێتەوە, “سەرۆك جیمس مۆنرۆ لە ساڵی 1823 بۆ بەرەو روبونەوەی داگیركاری فەرەنسا و بەریتانیا بۆ ئەمەریكای لاتین دوای رزگاربونیان لە داگیركاری ئیسپانی باوەڕی مۆنرۆی داهێنا, بە پێی ئەم باوەڕە ئەمەریكای لاتین بە موڵكی ئەمەریكا دەزانن لە ژێر دروشمی ئەمەریكا بۆ ئەمەریكییەكان , لە نێوان 1846 بۆ 1848 مەكسیك نەك تیكساس بگرە كالیفۆرنیای سەرو و نیومەكسیكۆ و ئۆتاواو نیڤادا و ئەریزۆناو كوالادۆری رۆژئاوای لە دەست دا بۆ ئەمەریكا , لە نێوان ساڵانی 1898 بۆ 1994 دا وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا 41 حكومەتی لە ئەمەریكای لاتین روخاند كە 17یان بە بەشداری سەربازی راستەوخۆ بوو”, لێ ئەم هەوڵەی ترامپ بێهودەیە كە سۆسیالزم لە ئەمەریكای لاتین داببڕێت, بزاوتەكە بزووتنەوەیەكی جەماوەری رەگ داكوتاوە نەك پارتی مۆز وەك ئەوروپای رۆژهەڵات لە شەو رۆژێكدا هەرەس بهێنن, سۆسیالزم بەشێكەلە كلتوری ئەمەریكای لاتین و لە ریشە دەرهێنانی ئەستەمە.

ئەم شەڕەی ئەمجارەی ترامپ دژ بە سۆسیالزم دیوارەكان تیایدا ناروخێن, شەڕی مێشك و گیرفانەكانە, بۆیە سەركەوتن تیایدا ئەستەمە, تا گیرفانەكان زەبلاحتر بن, پروپاگەندەی ئازادیخوازی گاڵتەجاڕتر دەبێت, تاكە رێگا بۆ بەرگرتن بە گەورەبوونی زیاتر سۆسیالزم تا نەگەیشتۆتە بەرهەم هێنانی مرۆڤێكی باڵاتری بایەلۆجی سۆسیالزمێكی ئینسانییە.

عەلی مەحود محەمەد

مێژووی فەنزوێلا مێژووی زەبرو زەنگ و یاخی بوونەوەی چەكداری و دكتاتۆریەتە, راستە شافێز كاسترۆیەك بوو بۆ خۆی, لێ جیاوازی نێوانیان سێ شت بوو, ئەم بەچكە هەژارێك بوو, لە برسێتیەوە هوشیاری چینایەتی هەڵگرت, كاسترۆ رۆشنبیرێكی شۆڕشگێڕی خاوەند زەوی زادەبوو, دووەم نەوتی هەبوو كاسترۆیەكی دەوڵەمەند بوو, سێیەم لە جیاتی زیندان و چەك چڵە زەیتون بە دەست بوو, میهرەبان بوو لەگەڵ نەیارەكانی كە بەردەوام لە هەوڵی لەناوبردنیدا بوون, هەرچەندە خۆی وەك ئەفسەریك لە ساڵی 1992 هەوڵی كودەتای دا و برایەكیشی گەریلایەكی ناسراوی چەكداری چەپگەرای یاخی بوو, زۆربەی كۆنە گەریلا چەكدارەكان شوێنی خۆیان لە حزب و حكومەتەكەی گرت, بێسڵەمینەوە دەتوانین بڵێین سەردەمی شافێز سەردەمی كەمترین زەبرو زەنگ و دكتاتۆریەتە لە مێژووی فەنزوێلادا, ئەمە قسەی من نییە, بەڵكە قسەی خوێندنەوەی مێژوو و ژمارەی ئامارەكانە بە وردی نەك هەڵپەڕین و سەما بۆ درۆكان, لێ نابێت ئەوەش لە یاد بكەین ئەوەی لە فەنزوێلا پیادە كراو دەكرێت سۆسیالزم نەبووە, هەوڵێك بووە بۆ حكومەتی موئەسەسات بە عەدالەتەوە وەك شافێز ناوی بردووە, لە راستیدا عەدالەتی زیاتر بووە لە جاران نەك كۆتایی عەدالەت, نامەوێت بكەومە ناو هەڵەیەكەوە وەك چۆن پیاهەڵدان دەكرا بۆ ئەزموونی سۆسیالستی وڵاتانی سەر بە ئۆردوگای سۆڤیەتی, دوای دیواری بەرلین روخا بەسەرخاوەنەكانیان و ناشرینییەكان دەركەوتن, شانسی ئەوەیان هەبوو سەرمایەداری بەرەو ناشرینی زیاتر دەڕوات, حوكمڕانی بۆ خۆی وەك چێشتی بۆگەنە چۆن سەرقەپاغی هەڵی دەیتەوە بۆنی كاست دەكات, هەموو ئەزموونەكان وەك كۆمۆنەی 72 رۆژەی لایەك پاریس نین, سنورەی دەسەڵاتەكەی هێندە بچوك و ماوەی فەرمانڕەواییەكەی ئەوەندە كەم بوون فریای كەوتنە ناو هەڵە نەكەوتن .

فەنزوێلا لە ساڵی 1830 ەوە سەربەخۆیی وەرگرتووە پاش 308 ساڵ لە داگیركردن و جینۆسایدگردن لە لایەن ئیسپانی و هەندێك وڵاتی ئەوروپیەوە, تاكو ساڵی 1958 لەسایەی دەسەڵاتی دكتاتۆریەتی راستەوخۆدا بووە, كە تا سەدەی بیست كۆدیلۆكان” سەركردە سەربازییە بەهێزەكان” بەڕێوەیان بردووە, دەسەڵاتی رەهایان لە كوشت و بڕو سەركوتدا هەبووە, تەنها لە سەردەمی خۆسیە ئەنتۆنیۆ بایز 1830-1863 دا لە 800 هەزار دانیشتووان سەدان هەزار كەس كراوە بە سوتەمەنی شەڕ, لە ساڵی 1854 كۆیلەداری قەدەغەكراوە لە فەنزوێلا, تا ئەوكاتە وڵات بازاڕێكی باشی كۆیلە رەشپێستەكان بووە.

ئەمەریكا گوێی نەداوە لەناو باخچەی پشتەوەی وڵاتەكەی ئەمەریكای لاتین چی گوزەراوە لە سەركوت و تاڵان و بڕۆ, گرنگ حكومەت رازی بێت وڵاتەكەی بە باخچەی پشتەوەی ئەمەریكا بمێنێتەوە, سەرەتای سەدەی بیست ئەمەریكا لە قەیرانی نێوان فەنزوێلا و هۆڵەندادا, هێزی دەریاوانەكەی هاوكاری جێگیری ئەوسای سەرۆكی فەنزوێلی خوان فیسنتی غۆمێزی كرد تا ئەوكاتەی مرد خۆی یان بوكە شوشەكانی تاكو ساڵی 1935 حوكمی وڵاتیان راستەوخۆ كرد, دەسەڵاتێكی وەحشیانەی چاخی ناوەڕاست ئاسای سەپاند و لە دوای خۆشی 3,6 ملیار دۆلار بە نرخی ئێستا میراتی لە دوا بەجێ ما لە گەڵ 10%ی سەرجەم خاكی فەنزوێلا.

پارتی كاری دیموكراتی و پارتی كریستانی كۆمەڵایەتی لە ساڵی 1952ەوە بە هاوبەشی حكومەتیان بەڕێوە بردووە بۆ ماوەی چل ساڵ, لەسایەی دەسەڵاتیان سەركوت و گەندەڵی بەردەوام بوو, پارەی نەوتیان لە نێوان خۆیان دابەش دەكرد و لە بانكەكانی سویسراو ئەمەریكا دەیان خەواند, وڵات بێ نەخۆشخانە و ریگاو بان و قوتابخانە مایەوە ئەوەی كراش بایی پێداویستی هاووڵاتیانی ناكرد, هەرچەندە هەندێك تەلاری بەرز دروستكران, لە ساڵی 1966 زیاتر لە 66%ی هاووڵاتیان لە ژێر هێڵی هەژارییەوە بوون , خەڵك بێ ئاو كارەبا لە قەراخ شارەكان لەناو چینكۆدا دەژیان.

لە ساڵی 1983 بۆ 84 كە نەوت نرخی دابەزی دیسانەوە قەیران دروست بوەوە, لە هەڵبژاردنی ساڵی 1988دا, كارلۆس ئەندرێز پیریز توانی رێژەی 52,91%ی دەنگەكانی بهێنێتەوەو بوو بە سەرۆك كۆماری فەنزوێلا, بۆ دەرچوون لە قەیران كە ئەوساش نەوت نرخی دابەزیبوو, 4500 ملیۆن دۆلار قەرزی كرد لە بانكی نێو دەوڵەتی, لەسەر رێنوێنی بانكی نێودەوڵەتی, سیاسەتی سك گوشینی پەیڕەو كرد, ئاو كارەباو تەلەفۆن و گاز نرخیان زیادیكرد, نرخی بەنزین 100% چووە سەر, لە بەرامبەردا گومرك لە بەرامبەر هاوردەكان هەڵگرترا, دژ بەم هەنگاوانە لە بەرواری 27-2-1989 بزاڤی كاركازۆ سەری هەڵدا دژ بە هەنگاوە نیو لیبراڵییەكانی حكومەتی كارلۆس ئەندرێزی سۆسیال دیموكرات, لە ئەنجامدا 3500 كەس بە دەستی پیاوانی ئاسایش لەسەر شۆستەكانی كاراكاس كوژران و تەرمەكانیان لە پاڵ یەكتریدا كەوتبوون, 300 كەسیش شوێنبزركران, گەورەترین كۆمەڵكوژی لە سەدەی بیستدا لە فەنزوێلا بەڕێوە چوو.

تەنانەت ئەوكاتیش شافیزو كاسترۆ تاوانبار كران, گوایە قەناس بەدەستەكانی كوبا بە ناوی دۆڵفین فیدل تەقەیان كردووە, بەم هۆیەشەوە نەخشەی فیلا جێبەجێكرا , رێگا درا بە سوپا بۆ بەكارهێنانی چەك دژ بە خەڵك, ژەنەراڵ كارلۆس بنیالۆزا بۆ ئەمكارە ئەركدار كرا, ئەمەریكاش لایەنگیری لە حكومەت كرد, شافێز ساڵی 2006 قەرەبووی قوربانیانی كەراكاسی كردەوە,ساڵانە یادی كاراكازۆ وەك راپەڕینی گەل لە لایەن حكومەتەوە دەكرێتەەوە, ئۆپۆزسیۆنی راستگەرا بۆ شێواندنی یادەكە هەر جارە چالاكیەك ئەنجام دەدات و نایاتە سەر زاریان وەك راپەڕینی گەل ناوزەدی بكات, ئێستا كە باسی فەنزوێلا دەكرێت وەك ئەوەی پێش شافێز بە 10 ساڵ وڵات كەرەكازۆی بەخۆوە نەبینیبێت .

زەبروزەنگەكانی 20 ساڵی رابردوو بە دواوە شاری كەرەكاس یەكێكە لەو شارانەی زۆرترین زەبروزەنگی تێدا ئەنجام دەدرێت لە جیهاندا, لە پێش بە دەسەڵات گەیشتنی شافێزیش هەروا بووە, ئەمە میراتی رژێمە یەك لە دوای یەكەكانی فەنزوێلایە لە 497 ساڵی رابردوودا بۆ ئەمڕۆ ماوەتەوە, وڵاتانی دی ناوچەكەش هەر وان, لە ساڵی 2017 ەدا لە ئەمەریكا 1,248,185 تاوانی زەبروزەنگاوی ئەنجامدراوە, مەكسیكیش لەوە زیاتری بەخۆوە بینیوە, ئەوە باسی هندۆراسیش مەكەن.

سەبارەت بە زەبرو زەنگی سیاسیش, ئەم وڵاتە وەك ئەمەریكا حوكمی ئیعدامی تێدا نییە و هیچ باوەڕێكی سیاسی یاساغی لەسەر نییە, ئەوەی بە دەست نەیارانی حكومەتی فەنزوێلاوەیە بەكار هێنانی زەبرو زەنگە بەرامبەر خۆپیشاندەران,وەلێ رێكخراوی مافی مرۆڤی سور غێنتس لە بڵاڤۆكێكی خۆیدا رایگەیاند 38%ی خۆپیشاندانەكان فەنزوێلا زەبروزەنگاوین, وە 28,5%یان بەرەو روبونەوەیان تێدا بووە لە گەڵ پۆلیس بە چەك, نەك تەنها خۆپیشاندەران چەكیان بەكار هێناوە بگرە زۆرجار كەسانی تاوانكاریشیان بەكرێ گرتووە بۆ ئەنجامدانی تاوان.
تا ئێستا ئۆپۆزسیۆن ئاماری كوشتنە سیاسییەكانی 20 ساڵی رابردووی بڵاو نەكردۆتەوە بەناو بەروار و دۆكۆمێنتەوە, وەلێ ژمارەی كوژراو تیرۆركراوەكانی حكومەت بە دەست ئۆپۆزسیۆن زیاترە, زۆربەی تێوە گلاوەكان سەر بە ئۆپۆزسیۆنن, هاوكات بەشی زۆریشیان كەسانی تاوانكارن روداوە سیاسیەكان و ئاڵۆزییەكان دەقۆزنەوە بۆ دزی و تاڵان لێرەدا چەند نموونەیە دەهێنمەوە ” لە خۆپیشاندانەكانی 20-21ی نیسانی 2016 ەدا 12 كەس لە كاتی تاڵانیدا كوژران “, هاوكات نموونە زۆرە لەسەر تیرۆركراوانی بەرەی حكومەت تا ئاستی سوتاندنیان لە لایەن ئۆپۆزسیۆنی راستەوە” لە هەرێمی میرندا لە 24ی نیسان 2016 سەركردەیەكی پارتی سۆسیالست كوژرا, 3ی ئایاری هەمان ساڵ ئەفسەرێكی پۆلیس لە باریناس و لایەنگرێكی حكومەت بەناوی جوانتشۆ لە مۆنتۆیا كوژران و تەرمی یەكێكیشیان سوتێنرا… ” .

هاوكات لە 40 كوژراوەكەی 23ی مانگی یەكی 2019ەدا تا ئێستا ئۆپۆزسیۆن یەك ناوی لە كوژرانی خۆپیشاندەران دەستنیشان نەكردووە, ئەوەی هەبووە ئۆپۆزسیۆن هانی كەسانی تاوانكاریان داوە بۆ ئەنجامدانی تاڵانی و شێواندنی شار لە ئەنجامدا 18 كەس لەوانە لە بەرەو روبونەوە لە گەڵ پۆلیس كوژراون.
ئەوان هەر كەسەكانیان بۆ ئەنجامدانی تاوان بە كرێ نەگرتووە, بگرە بۆ بەشداریكردن لە خۆپیشاندانەكانیش”كەسێك بەناوی تشینۆ ” بە رەگەز چینی ” لە ساڵی 2016 لە شاری تشاكاو دەستگیركرا بە تاوانی ئەوەی بۆ بەشداریكردن لە خۆپیشاندان 800 دۆلاری بۆ هەفتەیەك داوە بەوانەی رازیبونە بەشداری خۆپیشاندان بكەن”, بەهۆی ئەوەی ئۆپۆزسیۆن لە لایەن ئۆلیگارشیەكانەوە سەركردایەتی دەكرێن, بۆیە 70% راگەیاندنی وڵات و بازاڕو ئابورییەكی زەبلاحیان لە بەردەستە, بۆ دژایەتی رژێم كەڵك لە هەمووی وەردەگرن.
هاوكات لە 15 ساڵی رابردوودا 300 روداوی كوشتن و بزركردنی جوتیاران رویداوە لە فەنزوێلا لە لایەن خاوەند زەوییەكانەوە, پاش ئەوەی حكومەت بڕیاریدا زەویەكانی دەوڵەت ئەوانەی بەكار نەهێنراون بەسەر ملیۆنێك جوتیاردا دابەش بكات, تەنانەت پۆلیسیش زۆر جار لە خزمەت مەلاكەكاندا كاری كردووە بە تایبەت ئەو هەرێمانەی ئۆپۆزسیۆن حوكمڕانیان كردووە, واتا قوربانیانی زەوی دوو هێندەو زیاتر قوربانیانی خۆپیشاندانەكان بوونە لە فەنزوێلا.

كەواتە هەردوو بەرە, شافێزییە رەنگاورەنگە هەژارەكان و سپی پێستە دەوڵەمەندە ئۆپۆزسیۆنەكان چەك لە شانن, زۆرجاریش كە چەك دێتە قسە یاسا نامێنێت .لە لایەكی دیكەوە, مادۆرۆ لە 17-7-2017 ەوە هێزێكی پۆلیسی مەترسیداری دروستكردووە بە ناوی ئێف ئی ئەی سی بۆ بەرەو روبونەوەی تاوان, جار جارەش لە سەركوتی خۆپیشاندەران بەكاریان دەهێنێت, بە پێی ئاماری رێكخراوی پرۆڤیا كە تایبەتە بە مافی مرۆڤ , هێزەكانی كاری تایبەت ئێف ئەی ئی سی سەر بە دەزگای پۆلیس لە ساڵی 2018 بەرپرسە لە كوژرانی 205 كەس .

هەڵبژاردنەكان دوای شافێز تا هەنووكە

لە ماوەی 20 ساڵ دەسەڵاتدارێتی شافیستەكان لە فەنزوێلا” ئۆپۆزسیۆنی سپی پێستی دەوڵەمەندەكان كە بە مەیمونستەكان ناویان دەبەن” 25 هەڵبژاردن ئەنجامدراوە, هێزەكان خۆیان تاقیكردۆتەوە, سستەمی هەڵبژاردنی فەنزوێلاش بە یەكێك لە سستەمە شەفافەكانی جیهان تەنانەت لە لایەن دەزگای كارتەرەوە ناسێنراوە, دادپەروەری هەلبژاردن لە فەنزوێلا زیاترە لە كەنەداو ئەمەریكا.

شافێز بۆ یەكەمجار كە خۆی كاندید كرد بۆ پۆستی سەرۆك كۆماری وڵات كە لە 6ی كانوونی یەكەمی 1998 بەڕێوە چوو, شاجوانی فەنزوێلا ئیرین سایز پێشبڕكێی دەكرد, راپرسییەكان دەریان دەخست دەدۆڕێت بە شا جوان, كەچی بە هێنانی 56,20%ی دەنگەكان و 3673685 دەنگ بردییەوە و شا جوان چووە ریزبەندی سێیەمی دەنگە بە دەست هاتووەكانی هەڵبژاردنەكەوەو تەنها 2,82%ی دەنگەكانی بە دەستهێنا, لە هەڵبژاردنەكە لە كۆی 6537304 دەنگدەر, 63,45%ی بەشدارییان كرد.

مادۆرۆ لە یەكەم هەڵبژاردندا دوای مەرگی شافێز بە هێنانی 50,61%ی دەنگەكان سەركەوت, لە كۆی 18904364 دەنگ 7587579 دەنگی هێنایەوە , لێ لە هەڵبژاردنی 20ی ئایاری 2018ەدا , لە كۆی 20527571 دەنگدەر تەنها 6244016دەنگی هێنایەوە, هەرچەندە 67,84%ی دەنگەكانی هێنایەوە , بەڵام تەنها 46,07%ی دەنگدەران پشكداریان لە هەڵبژاردنەكە كرد, لە راستیدا ئەویش وەك پشتیوانی جەماوەری دۆڕابوو, لە 60 ساڵی دوایندا كەمترین رێژەی بەشداریكردن بوو لە هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماری لە فەنزوێلا.
هەرچی هەڵبژاردنی 6ی كانوونی یەكەمی 2015ی پەرلەمانە , یەكەمجار بوو لە ماوەی 17 ساڵدا لە كۆی 23 هەڵبژاردن ئۆپۆزسیۆنی راستگەرا سەر بكەوێت, بە هێنانی 56,21%ی دەنگەكان توانی ببێتە خاوەند 109 كورسی لە كۆی 167 كورسی پەرلەمان, لیستی جەمسەری گەورەی نیشتمان تەنها 55 كورسی و 40,92%ی دەنگەكانی هێنایەوە, 44 كورسی كەمتر لە پێشوو, ئەم هەڵبژاردنە ورەی ئۆپۆزسیۆنی بەرز كردەوەو كەوتنە داواكردنی هەڵبژاردن و پێشخستنی , وەلێ رۆژە خۆشەكانیان زۆری نەخایاند تا لە هەڵبژاردنەكانی 10ی كانوونی یەكەمی 2017ی شارەوانیەكان كە چاوەڕوانی زۆرینەی كورسیەكانیان دەكرد, جارێكی دیكە توشی شكست بونەوە, بەرەی جەمسەری بەرفراوان 6517506 دەنگ و 71,13%ی دەنگەكانی هێنایەوە, كۆی گشتی 306 شارەوانی لە كۆی 331 شارەوانی بەدەست هێنا, ئۆپۆزسیۆنی راستگەراش تەنها 25 شارەوانی بردەوە, هاوكات لە هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێمەكان جەمسەری گەورەی نیشتمان 18 لە كۆی 23 هەرێمی بردەوە, لە گەڵ 55,07%ی دەنگەكان, لە هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێمەكان لە ساڵی 2017 ئۆپۆزسیۆن خۆیان بۆ 90%ی دەنگەكان دانابوو, كەچی پارتی سۆسیالست 18 لە كۆی 23 هەرێمی بردەوە, ساڵی 2000 بۆ یەكەمجار لە فەنزوێلا پارێزگاری هەرێمەكان بە هەڵبژاردنی راستەوخۆو نهێنی ئەنجامدرا.

دوای ئەم دۆڕانە “بەرەی ئۆپۆزسیۆن Mud بیرۆی یەكێتی دیموكراتی” كەوتنە پەلاماردانی یەكتر تا شەڕە جنێو گەیشتە سەر فەیسبووك, هەر ئەمەش بو گەیشتە ئەوەی نەوێرن بەشداری هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی 20ی ئایاری 2018 بكەن, مادۆرۆش لە بری ئەوەی بەدوای شەرعیەتی زیاترەوە بێت , كەوتە ناو خۆشی بەشدارینەكردنی ئۆپۆزسیۆنی سەرەكییەوە.

ئۆپۆزسیۆن پەرت و بڵاو بوون, هەرچەندە خۆیان داوای هەڵبژاردنیان كرد لە دانیشتنی نێوان حكومەت و ئۆپۆزسیۆن لە وڵاتی دۆمەنیكان, رێكەوتن لە نیوەی یەكەمی ساڵی 2018 ەدا ئەنجام بدرێت, لە فەنزوێلا هەڵبژاردن ئازادانەیە بەشداری كردن و نەكردن تیایدا, بە هەمان شێوە بۆ پارتە سیاسییەكانیش.

لە دوا هەڵبژاردندا دەنگی مادۆرۆ بە نزیك 1,6 ملیۆن لە چاو هەڵبژاردنی ساڵی 2013 كەمی كرد, بەشێوەی گشتی دەنگی بەرەی حكومەت بە رێژەی 43,4% كەمی كردوە لە چاو یەكەم هەڵبژاردن كە شافێز گەیشت بە دەسەڵات لە ساڵی 1998ەدا, بۆیە مەسەلەكە سندوق پڕ كردن نییە, جەمسەرگیری بەرفراوان لەسەر بنچینەی چینایەتی و رەنگی پێست دروست بووە, دەسەڵات لە سپی پێستە دەوڵەمەندەكانەوە گواستراوەتەوە بۆ هەژارە دو رەگەكان ” میستیزۆ”, چوار سەدە دەسەڵاتدار بوون, دوو دەیەی هەژارەكان تەحەمول ناكەن, ناڕەزایەتیەكان رەگەز پەرستانەیە, هاوارە كەن شافێزو مادۆرۆ مەیمونن, ئەوەی دەگوزەرێت لە فەنزوێلا شەڕی چین و رەگەزەكانە وێڕای هەڵە كوشندەكانی دەسەڵات, پەرلەمانتارانی ئۆپۆزسیۆن زۆربەیان سپی پێستن وەك بەفر, ئەوانەی پشتیوانی مادۆرۆ دەكەن هەژارو ئەسمەرو رەنگاو رەنگ و رەشن, هەژارەكان نان نییە بخۆن, لەم قەیرانی داراییە ئەوان لێیان قەوماوە, بەڵام نایانەوێت بگەڕێنەوە بۆ پێش ساڵی 1998, شۆرشی برسیەكان بە سەرۆكایەتی سەرمایەدارو ئاغاكان ئەنجام نەدرا, ئێستا غوایدۆ لە هەڵبژاردن دەترسێت, بۆیە وڵات بەجێ هێشتنی مادۆرۆیان كردۆتە داواكاری سەرەكی بە ئەمەریكاوە, نەك ئەنجامدانی هەڵبژاردنەوە, چونكە زۆرینەی مستیزۆ دەنگی پێدەدەن, دوای ئەویش پارتەكەی قەدەغە دەكەن و ئیرادە لە هەژارە رەنگاو رەنگە ئاڵا سورەكان دەسێننەوە ئەگەر پلانەكەیان سەر بگرێت.

غوایدۆ یەكسەر دوای پەیوەندی تەلەفۆنی لە گەڵ ترامپ, بێ گەڕانەوە بۆ پەرلەمانیش خۆی وەك سەرۆك ناساند, بۆیە ئەو بوكە شوشەی ئەمەریكایە, وەلێ ئەمەریكا چەندە زەبلاح بێت ئیرادەی فەنزوێلییەكان دوای ئەم قەیرانە, مادۆرۆ ئەگەر دەرچێت گەورەتری دەكەن, چۆن شافێزی كردە وێنەی رزگاریبەخشی ئەمەریكای لاتین, سەرجەم كاندیدە ناڕازییەكانی لە 20 ساڵی رابردوو لە وێنەی ئەوەوە دەناساند.

تا ئێستا جەماوەری مادۆرۆ نەك لە دابەزین نییە, بەڵكە تارمایی بەرگ سورەكان كاراكاسی داگیر كردووە, بە پێی راپرسی 3ی شوباتی 2019, 33%ی فەنزویلیەكان خۆیان بە شافینیزم دەزانن, 19% خۆیان بە ئۆپۆزسیۆن, 48%یش سەر بە هیچ لایەكیان نین, كەواتە هێشتا ئۆپۆزسیۆن زۆر لە دوایە .

وتارە ئاگرینەكانی بەردەوامەكانی مادۆرۆ رزگاری ناكات, ناتوانێت بەرەو روی سەربازی ئەمەریكا ببێتەوە , بە سوپایەكی لاوازەوە كە لە پلەی 45ی سوپاكانی جیهاندایە, سیناریۆكان زیاتر لە شەڕی عێراق و لیبیا دەچن نەك ڤێتام و سوریا, بە تایبەتیش ترامپ لە فلۆریداوە شەڕی جیهانی دژ بە سۆسیالزمی لە جیهان بە گشتی و فەنزوێلاو ئەمەریكای لاتین بە تایبەتی رگەیاند, لەو رۆژەی بیرنی ساندەرز خۆی بۆ پۆستی سەرۆك كۆماری كاندید كردەوە, سۆسیالزم بۆتە بابەتی شەڕەكان, كەواتە هێشتا سۆسیالزم شەڕی سەرەكی چینە كۆمەڵایەتییەكانە .

ماویەتی ……..

ئەوەی هەواڵەكان فەنزوێلا رۆژانە دەخوێنێتەوە, وا دەبینێت مادۆرۆ ستالینێكەو كۆلاكەكانی لە سۆفخۆزو كۆلخۆزەكان زیندانی كردوەو و بەرازو مانگاكانی لێسەندونەتەوە و سەنتیمەترێك زەوی بە دەستیانەوە نەماوەو سەرجەم كارگاو كارخانەكان دەستیان بەسەردا گیراوەو موڵكداری تایبەتی تەیریشی بە ئاسمانەوە نەهێشتووە, ئەم خەڵكە پێش شافێز هەموو لە بەختیاری و خۆشی و دیموكراسیدا بە ئارامی ژیاون, كەراكاس جیهانی دیلمۆنێك بووە بۆ خۆی, شارە ئەفسانییەكەی ئارامی و ئاسایشی و یەكسانی و بەختەوەری بووە, ئەم دێوەزمەیەی ناوی شافیز بوو هەمووی تێكداو بەسەر یەكدا وێرانیكرد, ئێستا ئەوەی لەل بكات زمانی دەبڕێتەوەو رۆژانە لەسەر شەقامەكان سعودیە ئاسا هەر سەرەو بە دەستی شمشێر بەدەستەكان دەپەڕێنرێن, هەر دەستەو لە بنەوە فت دەكرێت, لەم وڵاتە پێشتر برسێتی و جیاوازی چینایەتی نەبووە, رۆژهەڵات و رۆژئاوای كاراكاس بە سەنتیمەتر باڵەخانەكانیان لە یەكتری بەرزتر نەبووە, هەنووكە رۆژانە زیاتر لە سعودیەو روسیا نەوتی هەناردە كردووەو بە ناوی میرەكانی كەراكاسەوە لە بانكەكانی سویسراو ئەمەریكا هەڵگیراون, لە هەڵبژاردنەكان شافێزو مادۆرۆ بە رێژەی 99,99% دەرچوونەتەوە, بۆ وەڵامدانەوەی ئەم خاڵانەو دەرخستنی راستییەكان ئێستاو پێش سەركەوتنی شافیز لە چەند بەشێك كۆمەڵێك زانیاری دەخەمە بەردەستان كە راگەیاندنەكان خۆیان لە بڵاوكردنەوەی دەپارێزن.

راگەیاندنەكانی ئەمەریكا لە ساڵی 2017ەدا 3880 هەواڵی لەسەر فەنزوێلا هەبووە, 11 هەواڵ لە رۆژێكدا, كە 91%ی بە خراپە باسی فەنزوێلای تێدا كراوە, راگەیاندنی ئەڵمانیا لە هەمان ساڵدا 630 هەواڵ , مەكسیك و كۆڵۆمبیا 4200 هەواڵ هەموو تیایدا بە خراپە باسی دەسەڵاتی ئێستای فەنزوێلا كراوە, راگەیاندنی شیلی 3133 هەواڵی لەسەر فەنزوێلا بڵاو كردۆتەوە زۆرینەی بە خراپە, تەنها رۆژنامەی شەرق ئەوسەتی سعودی ساڵی 2018 زیاتر لە 500 هەواڵ و وتاری لەسەر فەنزوێلا بڵاوكردۆتەوە, یەك هەواڵی بە چاكە نەبووە, هیچیان باسی ئابلوقەیان نەكردووە بەسەر فەنزوێلادا سەپاوە, ئامارو زانیاری ورد و زانستیان بڵاو نەكردۆتەوە, بە تایبەتیش راگەیاندنی كوردی زۆر كۆڵەوارن لەو ئاستەدا, ئەوەی باسكراوە سۆسیالزم دەوڵەمەندترین وڵاتی ئەمەریكای لاتینی بەرەو برسێتی و ئاوارەیی بردووە, ئەدی دەبێت ئاماری هەواڵەكانی ساڵی 2019 بگاتە چەند؟.

لە سەرەتای سەدەی بیست و تا ناوەڕاستەكەشی بە تایبەت ساڵی 1928 دا فەنزوێلا یەكەم بەرهەم هێنەری نەوت بووە لە جیهاندا, تەنانەت لە جەنگی جیهانی دووەم نەوتی فەنزویلی رۆڵی گرنگی گێڕا لە بڵاو بونەوەی سوپای ئەمەریكا لە جیهاندا, ماشینی جەنگی سوپای هاوپەیمانانی بە ئیش خستبوو.

راستە فەنزوێلا خاوەند 300,878 ملیار بەرمیل نەوتی یەدەكە و لە پلەی یەكەمی جیهاندایە, وەلێ یانزەهەمین بەرهەم هێنەری نەوتە لە جیهان و شەشەمی ئۆپێكە, رۆژانە 2276967 هەزار بەرمیل نەوتی لە ساڵی 2018 بەرهەم هێناوە كە دەكاتە تەنها 20%ی بەرهەمی سعودیە, لەو بڕەش لە ساڵی 2014 ەدا تەنها 1,514,000 بەرمیلی لێ هەناردە كردووە ئێستاش لە خوار ئەو ئاستەیە, ئەوەی شایانی باسە پێش بە دەسەڵات گەیشتنی شافێز فەنزوێلا رۆژانە 3,2 ملیۆن بەرمیلی هەناردە كردووە, لە بەشەكانی داهاتوودا دەبینین ژیانی هاووڵاتی ئەوكات باشتر بووە یان لەسەردەمی شافێز , پێشبینی دەكرێت لە سەپتەمبەری ئەمساڵ هەناردەی نەوت بۆ 2,5 ملیۆن بەرزی بكاتەوە, واتا فەنزوێلا لە ئێستادا تەنها 18,24%ی سعودیە نەوتی هەناردە كردووە, یەدەك كاتێك دەبێتە پارە كە بەرهەم بهێنرێت و ساغ بكرێتەوە لە بازاڕ, وەلێ كاتێك خاوەو لە ژێر زەویدایە و نەكراوەتە پارە, سەرمایەی دوارۆژە نەك ئەمڕۆ, بەڵام تێچووی بەرمیلێك نەوتی فەنزویلی 23,5 دۆلارە بۆ دەرهێنان و ناردنە دەرەوە, كەچی لە كوەیت 8,5 دۆلار, سعودیە 9,9 دۆلار, عێراق 10,7 دۆلار, ئێران 12,6 دۆلارە , …. بە تایبەتیش نەوتی قورس لە هەرێمی ئۆرینكۆی فەنزوێلی نرخی تێچوی دەرهێنانی وەك نەوتی لمی كەنەدایە, كە 41,1 دۆلارە بۆ بەرمیلێك لە ساڵی 2015ەدا, كە لە هەمان ساڵدا نەوتی ئۆپێك نەك فەنزویلی بەشێوەی گشتی 51,06 دۆلار بووە, بۆیە پارەی سافی ماوەی نەوتی فەنزوێلی كەمترە لە وڵاتانی دی, راستە هەموو نەوتن, وەلێ لە روی تێچووی دەرهێناندا جیاوازن, بۆیە پارەی بە دەستهاتووی نەوتی فەنزوێلی و كەنەدی و ئەمەریكی و ئیكوادۆری كەمترە لە نەوتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست, لە هەندێك كاتدا بە تایبەت ئەو كاتانەی نرخ دابەزی دەبینین نرخی دەرهێنان و هەناردەكردنی خۆی دەرنەهێناوەتەوە, ئەمە سەرباری ئەوەی حكومەتی فەنزوێلا هەرزانترین بەنزین و سوتەمەنی لە جیهاندا پێشكەش هاوڵاتیەكانی دەكات, لیتری بە یەك سەنت, ئەمەش وەك باوەڕێك شافێز هەیبوو نەوتی خەڵكە دەبێت بۆ خەڵك بە خۆڕایی بێت, كە بەشی زۆری بە قاچاغ بۆ وڵاتانی دەوروبەر بە تایبەت كۆڵۆمبیا دەڕوات, كە بۆ خۆشی بەرهەم هێنەری نەوتە, بۆ رێگریكردن لەمە حكومەت بڕیاری داوە لە رێگای كارتی هۆملاندەوە هاوكاری هاووڵاتیان بكاتەوەو نرخی بەنزین گران بكات, ئەوانەی كارتی هۆملاندیان هەیە بە نرخی جاران بەنزینیان پێ دەدرێت, كارتی هۆملاند كارتێكە هاوتای كۆپۆنی خۆراكی لەمەڕ خۆمانە دەدرێت بە هەژارانی فەنزوێلا.

هەمیشە كۆمپانیا ئەمەریكیەكان باڵادەست بوونە بەسەر نەوتی فەنزوێلاو تاڵانیان كردووە, تەنانەت ئێستاش 41%ی نەوتی فەنزوێلا بۆ ئەمەریكا دەڕوات, بۆیە نەوت ناوەندی مامەڵەی ئەمەریكا بووە لە گەڵ فەنزوێلا, بە تایبەتیش پاش دۆزینەوەكانی ساڵەكانی 2000 بە دواوە, كە فەنزویلای گەیاندە خاوەند یەكەم یەدەك لە جیهان ئەم وڵاتە گرنگی زیاد بوو بۆ ئەمەریكا, تەنانەت لە 11ی ئەبرێلی 2002 دا بیدرۆ كارمۆنا جەنەراڵی نەوت كودەتای كرد بەسەر شافێزدا, كۆمپانیای نەوت ناوەندی كێشمە كێشەكان بوو, كرێكارانی نەوت دژ بە شافێز دەستیان دایە مانگرتن و بەرهمیان كەمكردەوە, لێ لە 14-4ی هەمان ساڵدا پاش 48 كاتژمێر لە كودەتاكە, بە پشتیوانی خەڵك شافێز گەڕایەوە “میرا فلۆریس” كۆشكی كۆماری” و كارمرناش بووە پەنابەر لە كۆڵۆمبیا.
فەنزوێلا سەدەیەك زیاترە لەسەر نەوت ژیاوە بە بونی جیاوازی زۆری زەقی چینایەتیەوە, هەمیشەش سەرچاوەی نەخۆشی كوشندەی هۆڵەندی بووە لەم وڵاتە وەك كوردستان, چۆن كوردەكان گۆشتی برژاو لە ئەرجەنتینی زیاترە خۆن, بەهەمان شێوە ئێستاش فەنزوێلییەكان ویسكی لە سكۆتلەندییەكان زیاتر دەخۆنەوە, جیاوازیەكە ئەوەیە جاران هەژاران ناڕازی بوون بە بەشی خۆیان, ئێستا ئۆلیگارشی و سەرمایەداران, رێك پیچەوانەی كوردستانەكەی خۆمان كە بۆتە بەهەشتی سەرمایەداران.

لە هەڵبژاردنی 30ب سەپتەمبەری 2018 ەی پەرلەمانی كوردستاندا, جگە لە نەوەی نوێ ئەویش بێ مایەی پێشوو چووە پرۆسەی هەڵبژاردنەوە, سەرجەم پارتە بەشداربووەكانی دی دۆڕان, بە پارتی و یەكێتیشەوە كە ئیدعای بردنەوەو زیادبوونی ژمارەی كورسیەكانیان دەكەن, هەڵبژاردن تەنها بە ژمارەی كورسی پێوانە ناكرێت, بەڵكە بە كەمی و زیادبوونی ژمارەی دەنگدەرانیش دەپێورێت, براوە ئەوەیە لە ماوەی نێوان دوو هەڵبژاردندا بتوانیت متمانەی ژمارەیەك دەنگدەری نوێ زیاد بكات, ئەگەر پارتێكی سیاسی بەردەوام ئەندام و لایەنگری زیاد نەكات ئەوە مانای وایە لە پاشەكشەدایە و لە قۆناغی متبوندایە, دوای ئەو قۆناغەش پوكانەوە دێت, كە ئێستا پارتە سیاسییەكانی كوردستان پێیدا تێدەپەڕن بەهۆی نەمانی متمانەوە, دیارە پێوانەیەك هەیە لە كوردستان ئەویش ئەوەیە, هەمیشە حیزب لەم هەرێمە براوەیە ئەگەر ئاغای سكرتێر بە تەنیاش بمێنێتەوە.

لە ماوەی دوو هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستاندا, كە 5 ساڵ 9 رۆژ كەمی پێچووە, 5 موالیدی نوێ هاتونەتە ناو پرۆسەی هەڵبژاردنەوە, بۆیە لانی كەم 15% ژمارەی دانیشتوان زیادی كردووە لەو ماوەیەدا, چونكە رێژەی گەشەی دانیشتووان لە كوردستان نزیك 3%یە بە وردەكاری زیاترەوەیە.
لەم هەڵبژاردنە ” پارتی 688070 دەنگ, یەكێتی 319219 دەنگ, گۆڕان 186903 دەنگ, نەوەی نوێ 127115 دەنگ, كۆمەڵی ئیسلامی 109491 دەنگ, یەكگرتوو 78912 دەنگ, شیوعی 8063 دەنگ”یان هێناوەتەوە, هەرچی هەڵبژاردنی پێشووی 21ی سەپتەمبەری 2013 ەیە” پارتی 743984 دەنگ, گۆڕان 476173 دەنگ, یەكێتی 3500500 دەنگ, یەكگرتوو 186741دەنگ, كۆمەڵ 118,575 دەنگ, بزووتنەوەی ئیسلامی 21834 دەنگ, شیوعی 12392 دەنگ”یان هێناوەتەوە.

بەم شێوەیە “پارتی 55914 دەنگ, گۆڕان 289270 دەنگ, یەكێتی 31281 دەنگ, كۆمەڵی ئیسلامی 9084 دەنگ, یەكگرتوو و بزووتنەوە 129663 دەنگ و شیوعی 4358 دەنگ”یان كەمی كردووە, كە دەكاتە ” 7,5% ی دەنگەكانی پارتی, گۆڕان 60,7% و یەكێتی 8,9% و كۆمەڵی ئیسلامی 7,7% و یەكگرتوو و بزوتنەوە 62,2% و شیوعی 35,2%ی دەنگ”ەكانیان لە چاو هەڵبژاردنی پێشوەوە لە دەستداوە.

لێ ئەوەی پارت و لایەنەكان حیسابی بۆ ناكەن و قورقۆشم دەكەنە گوێیانەوە لە ئاستیدا و خۆ لە بەرامبەری لە گێلی دەدەن, ئەو زیادیوونی 15% زیاتری ژمارەی دانیشتوانی هەرێمی كوردستانە لەو 5 ساڵەی رابردوودا, كە دەبوایا بە پێی دەنگەكانیان لەو ژمارەیە بە لانی كەمەوە بە ئەندازەی رێژەی دەنگەكانیان لەو 15% دەنگیان بهێنایەتەوە, بۆیە رێژەی لە دەستدانی دەنگەكانیان وای لێدێت ” پارتی 8,55%, گۆڕان 69,85%, ینك 10,2%, كۆمەڵی ئیسلامی 8,9%, یەكگرتووو بزووتنەوەی ئیسلامی 77,4% و شیوعی 40,4%ی دەنگ”ەكانیان لە دەست داوە”.

بە پێی رێژەی لە دەستدانی دەنگەكان بێت,پارتە سیاسییەكان بەم شێوەیە ژمارەبەندی دەكرێت ” یەكگرتوو یەكەم 77,4%, گۆڕان دووەم 69,85%, شیوعی سێیەم 40,4%ی دەنگەكان, ینك چوارەم 10,2%ی دەنگەكان, كۆمەڵ پێنجەم 8,9%ی دەنگەكان و پارتی شەشەم 8,55%”ی دەنگەكانیان لە دەستداوە.
هەەرچی نەوەی نوێیە لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق توانی 153263 دەنگ لە 3 پارێزگاكەی هەرێمی كوردستان بەدەست بهێنێت, لەم هەڵبژاردنە كەمی كردەوە بۆ 127115 دەنگ , بەمەش 26148 دەنگی لە دەستداوە , كە دەكاتە 17,06%ی دەنگەكانی لە ماوەی 4 مانگ و 18 رۆژ دا .

كەواتا هەموو دۆڕاون بە رێژەی كەم و زۆر, لە دەستدانی متمانە گەورەترین دۆڕانە بۆ خۆی لە پرۆسەی سیاسیدا.ئەم ژمارەو رێژانە بە پێی ئاماری فەرمییە, منیش باوەڕم بە گزی و فرت و فێڵی پارتە دەسەڵاتدارەكان لە هەڵبژاردندا , ئێستا و رابردوو و داهاتوو هەیە, وێڕای نەبوونی دادپەروەری هەڵبژاردن لە كوردستاندا.

لە كاتێكدا جیهان بە قۆناغی تەڵەی سۆسیدیدیس دا تێدەپەڕێت, بەوەی سەركردایەتی جیهانی ئاڵوگۆڕی پێبكرێت, چین لە دەرگای هاتنە ژورەوەدایە و ئەمەریكاش نازانێت چۆن فەرمووی لێبكات, ئاشتی یان شەڕ, هەرچەندە لە سەدەی رابردوو تەڵە سۆسیدیدیسسەكان بە ئارامی رۆیشتوونە, بەریتانیا بە ئارامی جێی هێشت بۆ ئەمەریكی و سۆڤیەتییەكان, سۆڤیەتیش بۆ ئەمەریكای بێ قڕە چۆڵی كرد, پڕۆژە زەبلاحەكانی مێد ئین چاینەی 2025 و پشتێن و رێگا و گەیشتن بە بەشی تاریكی سەر مانگ و گەشەسەندنەكانی كۆمپانیاكانی هەواوی و عەلی بای و شیاومی و ….. و گەشەی پیشەسازی زیرەك و راگەیاندنی هەر رۆژەی داهێنانێك لە بواری پیشەسای زیرەك و سەربازی و گەیاندن بەتایبەت جی 5 و كاركردن لەسەر جی 6, ئەمەریكای خستۆتە ناو تارمایی تاڵی گومانی تەڵەی سۆسیدیدیسەوە, ترسی لە دەستدانی سەركردایەتی جیهانی دایگرتووە, بەوەی وەك پۆتین وتەنی ئەوەی سەركردایەتی پێشەسازی زیرەك بكات سەركردایەتی داهاتووی جیهان دەكات, لەم كاتەدا جیهان خەریكی چین و ئەمەریكایە و ململانێكانیان هەمووانی بە خۆیەوە خەریك كردووە, كەچی سەركردەكانی ئەوانیش بەشداری كۆبونەوەی عەولەمە 4 ناكەن لە دافوس, لە كاتێكدا خۆیان ململانێیانە لەسەر سەركردایەتی شۆڕشی 4ی پیشەسازی, ئەسڵی كێشەكانن.

جیهان بەهۆی زیرەكی دەستكردەوە لە بەردەم ئاڵوگۆڕی هێزەكانە, لە نێوان براوەی نوێ و دۆڕاوی نوێ, وڵاتان, كۆمپانیاكان, كۆنە بەناو بانگەكانی وەك كۆداك و بەریتانیا و فەرەنسا دەڕۆن, ئەپڵ و ئەمازۆن و مایكرۆسۆفت و عەلی بابا و چین و هیند و بەرازیل دێن, عەولەمە لە پاشە كشەدایە, ناسیۆنالیزمی ئابووری لە پەرەسەندندایە, سەرمایەگوزاری لە كەرتە پێشكەوتووەكانی پیشەسازی بەربەست لەبەردەمی دروست كراوە, شەڕی بازرگانی لە نەشونمادایە,متمانە بە حكومەتەكان نەماوە , بە پێی راپرسی ئەدلمان ترێست, دانیشتوانی 20 وڵات لە كۆی 28 وڵات كە راپرسی تێدا كراوە متمانەیان بە حكومەتەكانیان نەماوە, متمانە بە سەرمایەداری تەنانەت لە وڵاتێكی وەك ئەمەریكاش لاواز بووە, بە پێی راپرسی دەزگای گالوپ, كەمتر لە نیوەی گەنجانی ئەمەریكی تەمەن لە نێوان 18 بۆ 29 ساڵ هەڵوێستی باشیان هەیە لەسەر سستەمی سەرمایەداری, رێژەی گەنجان كە بە پۆزەتیف سەیری سەرمایەداری دەكەن لە 68%ەوە لە ساڵی 2010 ەوە دابەزیووە بۆ 57% لە ساڵی 2016 و بۆ 45% لە ساڵی 2018, واتا لە ماوەی 8 ساڵدا 323% متمانە بە سستەمی سەرمایەداری دابەزیووە , ئەو گەنجانەشی بە باشە سەیری سۆسیالیزم دەكەن رێژەیان گەیشتۆتە 51%, واتا لایەنگیری سۆسیالیزم 6 خاڵی زیاتر بووە لە سەرمایەداری , هەرچەندە هێشتا سەرجەم ئەمەریكیەكان بە رێژەی 56% پشتیوانی لە سستەمی سەرمایەداری دەكەن, بەڵام لەناو دیموكراتەكان و بێلایەنەكان لەسەرجەم تەمەنەكانیان 57% یان بە باشە سەیری سۆسیالزم دەكەن.

لە 22ی ئەم مانگەوە 3100 لە دەستە بژێری سیاسی و ئابووری جیهانی لە دافوس وەك 40 ساڵی رابردوو كۆبونەتەوە بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی سستەمی سەرمایەداری, ئەو كێشانەی تا ئێستا بەشداربووان قامكیان لەسەری دانەناوە, بۆیە چارەسەرەكەشیان نەدۆزیوەتەوە.
كۆڕبەندی دافوس دەسەڵاتێكی شاراوەی هەیە, ئەجندای بازاڕەكان دیاریی دە كات بۆ رزگار بوون لە قەیران, لە راستیدا نەك قەیرانی هەژاری و نا یەكسانی و ژینگە و جیاوازی جێندەری چارەسەر ناكات وەك ئیدعای دەكەن, بگرە قولی دەكاتەوە, چونكە كۆبونەوەكە خودی خۆی بۆ رزگاركردنی سستەمی سەرمایەدارییە لە قەیرانەكان كە سەرچاوەی ئەو دەردو مەینەت و كێشانەن.

دابەزینی رێژەی گەشەی ئابووری جیهان بە تایبەت چین, زیادبوونی نایەكسانی ئابووری, مەترسی ژینگە, ئاڵۆزی سیاسی, زیرەكی دەستكرد, شەڕی بازرگانی و بەدەسەڵات گەیشتنی حكومەتە راستگەرا پۆپۆلیستەكان….. گەشەی خەباتی چینایەتی , …. ئەمانەو زۆر كێشەی دیكەی بەرۆكی بە دافوسچییەكان گرتووە.
داڤۆس دەزگایەكە كاری پاراستنی سستەمی جیهانە لە بەرژەوەندی دەسەڵاتی ملیاردێرو كۆمپانیا فرە نەتەوەییەكان, بۆیە ناتوانێت دەست بۆ كرۆكی كێشەی پرۆلیتاریا و بریكاریا ببات كە كێشەی نایەكسانییە, وەلێ كاتێكی گونجاوە بۆ ژوانی پیاوانی سیاسەت و پیاوانی ۆڵستریت و كۆمپانیا زەبلاحەكان, لە دوری ژاوە ژاوی راگەیاندنەكان بە ئارامی گوێ بۆ دەردە دڵی یەكتر بگرن و سەفقاتی ئابووری واژۆ بكەن.
دافوسی 2019 لە ژێر دروشمی ” بەرەو چارەنوسێكی هاوبەش لە جیهانێكی پارچە پارچەدا ” بەڕێوە دەچێت, كە خودی ئەوانەی سەرچاوەی پارچە پارچە بوون و نا یەكسانیەكەن بەشداری ناكەن, ترامپ كە هەڵگری دروشمی یەكەم بۆ ئەمەریكایە بەهۆی داخستنی حكومەتەوە , تیریزای مای بەهۆی شكستەكانی برێكسەوە , ماكرۆن بەهۆی شۆرشی ئێلەگ زەردەكانەوە, مۆدی بەهۆی دۆڕانەكانی لە هەڵبژاردنی 3 هەرێمەوە, روسەكان بەهۆی ئابلوقەی ئەمەریكاوە … بەشداری دافوس ناكەن.

هاوكات ئەمساڵ فاشیستێكی وەك جایر بولسۆنارۆ سەرۆكی بەرازیل بەشداری دەكات, دەیەوێت بەهۆی دروشمی لە رەگ دەرهێنانی ماركسیزمەوە لە بەرازیل تەواوی دەستكەوتەكانی هەژاران بتاوێنێتەوەو لە بیمە و دەستكەوتی بە سفر كردنی هەژاری سەرۆك لۆلا بێبەشیان بكات, هەژاران هەژارتر بكات, ئەو بە هەڵگرتنی دروشمی ئابووری نەتەوەیی دژ بە دروشمی سەرەكی ئەمساڵی دافوسە , بە بڕینەوەی دار لە ئەمازۆن دەیەوێت مرۆڤایەتی بەرەو چارەنوسێكی نادیار ببات, دەبوایا ئەو وە ترامپ بەهۆی كشانەوەیان لە رێكەوتنی ژینگە بانگی كۆڕبەند نەكرابایان ئەگەر بە راستی لە گەڵ پاراستنی ژینگەدان.

جیاوازی چینایەتی ئەمڕۆ لەهەموو كات و ساتێكی نیو سەدەی رابردوو زیاتر بۆتە كێشەی مرۆڤایتی لە بەشێكی زۆری جیهاندا, رۆژ لە دوای رۆژ ئەم جیاوازییە لە بەرزبونەوەدایە, شۆرشی پیشەسازی زیرەك” زیرەكی دەستكرد” زیاتر بەرەو هەڵكشانی دەبات, راپۆرتە ساڵانەكانی ئۆكسفام و مشتومڕەكانی دافوس بونەتە تیرمۆمەتری سەرمایەداری جیهانی, لە رێگەیەوە دەتوانین لە ئەحواڵیان بزانین و ئاگداری گیرفان و قازانج و ترس و دڵەراوكێكانیان بین, ئەوان جار جارە لە كەناڵەكانی خۆیانەوە باسی خزمەتی مرۆڤ و دادپەروەری و پاراستنی ژینگەو نەخوێندەواری و نەخۆشی دەكەن, وەلێ ساڵ لە دوای ساڵ سفری پارەكانیان زیاد دەكات و دەبنە سەرچاوەی زیادبونی نایەكسانی لە جیهاندا, ئەو دەستەبژێرە كە باسی چارەسەر دەكەن, بۆ خۆیان سەرچاوەی كێشەكانی ئەمڕۆی مرۆڤایەتین, بەناوی مافی داهێنانەوە سەرچاوەی گرانی دەرمان و نەخۆشی بەردەوام و پیسی ژینگەو تاڵان كردنی رەنجی كارو سامانی سەر زەمینی ژێر زەمینی ئەم گەردونەن.

41ساڵە سەرمایەدارانی جیهان لێرە لەم دافوسە بچكۆلانەیە, لە پەنای چیای ئەڵپ و لەناو بەفری ئەم شارە رەنگینە لە هۆڵ و ژورە گەرمەكانەوە كۆدەبنەوە, سیاسەتێكی رەش لەو شارە سپییەوە بۆ جیهان دادەڕێژن, كۆدەبنەوە بۆ باسكردنی كێشەكانیان و لە رێگرییەكانی بەردەم كەڵەكەكردنی سەرمایەو دەرباز بوون لە قەیرانەكان , ساڵ لە دوای ساڵ بە پارەی زیاترو خانوی گەورەتر و كەشتی جوانترو هاوسەری گەنجتر و ئۆتۆمۆبیلی مۆدێل باڵاترەوە دەگەڕێنەوە بۆ ئەم بەهەشتە زستانیە, كەچی بەردەوام باسی قەیرانیش دەكەن, وەلێ هەر غەمبارن و ناڕازین لە بەش و دەسەڵاتیان, شەوە دەنە دەم رۆژەوە بۆ كۆكردنەوەی زیاتر, كەچی باسی دادپەروەریش هەمیشە لەسەر زاریانە, لە هەر 5 دۆلاری ئەم جیهانە 4ی لە گیرفانی ئەماندایە, كەچی مستەری ملیاردێر لە گەڵ ملیاردێردا گفتوگۆی ژیانی كرێكاران دەكەن,باسی لانی كەمی كرێ و نا یەكسانی و كارە خێرخوازییەكانیان دەكەن, بە وتەی خۆیان كێشەی هەژاری چارەسەردە كەن, هەرچەندە ئەوەی هەیانە زۆر زۆر زیاترە لە نرخی چارەسەری هەژاری, نەخوێندەواری, نەخۆشی, كێشە كۆمەڵایەتییەكان, چارەسەری ژینگە, جێندەر…… كێشەی ئاو و تەوالێت و پیسی ژینگە و مردنی ژنان و ……دەیان دەردو ئافات كە سستەمەكەیان سەرچاوەین لە جیهاندا, وەلێ هەر حەكایەتی لەسەر گەرمە كەن كەچی لەو رۆژەی كۆڕبەندی دافوس دامەزراوە, جیهان بەرەو خراپتر دەڕوات و كێشەكان گەورەتر دەبن, جیاوازییەكان زۆرتر, هاوكات رۆژ لە دوای رۆژ بەشداربوانی دەوڵەمەندتر دەبن, لە پاڵیا ماوە ماوە كونجێكی جیهان دە كەنە جهەنەم بۆ ئەوەی جهەنەمەكان دیكەی پێ جوانتر بكەن و چەكەكانیانی پێ تاقی بكەنەوە.

كۆبونەوەی ئەم گروپە 3100 كەسیە كە 2019 كەسیان هاووڵاتی ئەوروپای خۆرئاواو ئەمەریكاو كەنەدان, تەنها 22%یان ژنن, كۆبونەوەی دەستبژێری سیاسی و ئابوری جیهان و ملیاردێرەكان و بەڕێوەبەری بانكەكان و سیاسەتمەدارانی سەرمایەدارییە, زۆریان ملیاردێرن, سەرۆكی 1700 كۆمپانیا بەشداری دەكەن, سەرمایەی كۆمپانیاكانیان لە 5 ملیار كەمتر نییە,هەندێكیشیان سەركردەی ملیاردێرن, هەشیانە دەڵاڵی ملیاردێرەكانن, دەسەڵاتداران و سەرمایەدارانی دافوس كلكیان پێكەوە گرێ داوە, ئێستا زیاتر لە هەر كاتێك ئاشكرایە دەسەڵاتداران بەرژەوەندی سەرمایەداران دەپارێزن,فاقی تەنافی سستەمی سەرمایەدارین, تەنها ئامرازێكن بۆ شەرعیەت دان بە تاڵانییەكان لە جیهاندا بۆ سستەمی سەرمایەداری, بەشێكی دیكەشیان بەڕێوەبەری راپەڕاندنی كۆمپانیاكانن كە موچەكانیان سەدان جاری كارمەندانی ناو دەزگاكەی خۆیانە وێڕای بەخششەكان و وەرگرتنی پشكەكان” لە هیندستان 0,35 رۆژ بەسە بۆ ئەوەی بەڕێوەبەرێكی راپەڕاندنی كۆمپانیایەك كار بكات, بۆ ئەوەی موچەی ساڵێكی كرێكارێكی ئاسایی وەربگرێت , لە ئەمەریكا 1,56 رۆژ , لە مەكدۆناڵد كرێكارێك پێویستە 3101 ساڵ كار بكات تا موچەی ساڵێكی بەڕێوەبەرێی راپەڕاندن وەربگرێت”,بەڕێوەبەری راپەراندنی كۆمپیانیا ئەمەریكییەكان كە لە ساڵی 1965 دا 65 جاری كرێكارێكی ئاساییان وەردەگرت, لە ساڵی 1989 بەرزبوەوە بۆ 58 جار, لە ساڵی 2009 ەدا گەیشتە 200 جار , ئەمساڵ كە بەشداری دەكەنەوە كرێكانیان 312 جاری كرێكارێكی ئاسایی ئەمەریكییە, بە پێی عەقلیەتی بەشداربووانی كۆڕبەندەكەش بێت زۆر ئاساییە, ئەوان زیرەك و داهێنەرو جێنتەڵ مانن شایستەی ئەو موچەیەو ئیمتیازاتەن.
كۆڕبەندەكە وێڕای ئەوەی زوڵمی ژێندەری تێدایە, كە ژنان تەنها 22%ی بەشداربوانن, هاوكات هەموو ئەفریقا 118 كەس و ئەمەریكای لاتینیش 112 كەس بەشداری تێدا دەكەن, نزیك بە 65%ی بەشداربووان هاووڵاتی ئەوروپای رۆژئاواو ئەمەریكا و كەنەدان, واتا كۆڕبەندی رۆژئاوایە نەك جیهان.

هەر یەكە لە بەشداربووان 60 هەزار دۆلاری خۆیان دەدەن بۆ بەشداریكردن” جگە لەوانەی بانگ دەكرێن وەك سەرۆك حكومەت و دەوڵەتەكان, یان پێشكەشكەرانی توێژینەوەكان”,كە هاوتایە بەكاركردنی 75 ساڵی كرێكارێكی هیندی و بەنگەلادشی و كەمبۆدی و دەیان وڵاتی دی, لەم دیدارەی نێوان سەرمایەداران و دەسەڵاتداران,ئاسایشی ئەم نوخبە دەسەڵاتدارە راستەقینەی جیهان هەزاران چەكداری سویسری دەیان پارێزێت,شارۆچكەیەك فڕینی ئاسمانی و خۆپیشاندانی سەر زەوی تێدا قەدەغە دەكرێت لە رۆژانی كۆڕبەندەكە, هەرچەندە بریار وایە دیموكراسی راستەوخۆكەی سیوسرا نموونەیی بێت لە جیهان, بە ناچاری نەیارانی سەرمایەداری لە دورەوە خۆپیشاندان لە دژیان ئەنجام دە دەن, ئەوان حەز بە بیستنی ژاوە ژاوی نەیارانی سەرمایەداری ناكەن, هەرچەندیشە گوایە گفتوگۆكانیان بۆ چارەسەركردنی كێشەی هەژارییە, وەلێ ناشیانەوێت راستەوخۆ گوێبیستی داخوزی هەژاران بن.

ستیف بانون راوێژكاری راستگەرای دەركراوی ترەمپ, یەكێك لە مۆرە گرنگەكانی راستیزم و ئابووری نەتەوەیی لە جیهان, ئەگەر هیچ وتەو وشەیەكی راست نەبووبێت تا هەنووكە, ئەو وتەیەی راست بوو كە لە ساڵی 2014 وتی” كرێكارانی جیهان بێزار بوون بڕیار لە گروپێك لە دافوس وەربگرن”, لە راستیدا هەموو بڕیارەكانی جیهان لە چەند كۆڕو كۆبونەوەیەكی واوە وەردەگرترێت, وەلێ رو لە كرێكاران نییە بڕیارەكان رو لە سەرمایەدارانە بۆ چۆنیەتی بەرەو روبونەوەی كرێكاران.
پاپا فرانسیسیش بێزاری خۆی لە بەرز بونەوەی جیاوازی چینایەتی بۆ بەشدارانی دافۆس دەربڕی, وەلێ بێزاریەكەی نابێتە جێگای پێشوازی بەشداربووان بە ئاستی دابەزاندنی باج لە لایەن ترامپەوە لە ساڵی 2018ەدا لە 35% ەوە بۆ 21%, ملیاردێرەكان سوپاسی ترامپیان كرد بۆ كەمكردنەوەی باج, لە نەیاری ترامپەوە بونە دۆستی نزیكی, هەواڵی ئەم مزگێنیەی حاكمە ملیاردێرەكە خۆشی بڕیاری ساڵ و دەیە بو بۆیان,ئەوان مردون بۆ سیاسەتی ئابوری ترامپ چونكە دەربڕی بەرژەوەندییە چینایەتییەكانیانە, بەڵام نەیاری سیاسەتین كە زیان بە بەرژەوەندیەكانیان دەگەیەنێت, پێچەوانەی ئۆباما دژ بە بڕیارە ئابوریەكانی بوون شەیدای سیاسەتەكەی بوون, ئەوەبوو ساڵی 2018 بووە ساڵی قازانجی زیاتری سەرمایەداران و بەرز بوونەوەی بازاڕی پشك و دراو, ساڵی خێرو بەرەكەت بۆ سەرمایەداران بە گشتی وە ئەمەریكا بە تایبەتی.

راپۆرتی ئەمساڵی ئۆكسفام 2019 ” ئۆكسفام تۆڕی رێكخراوە خێرخوازییەكانە بۆ كەمكردنەوەی هەژاری لە ساڵی 1942 لە بەریتانیا دامەزراوە ” كە رۆژێك پێش دەستپێكردنی دانیشتنەكانی دافوس بڵاو كرایەوە واتا لە 21ی جەنیوەری 2019, ئاگری بەردا لە جەستەی كۆبونەوەكە, بەوەی ئەمساڵ سەروەت و سامانی تەنها 26 كەس لە ملیاردێرەكانی جیهان , هاوتایە بە سەروەت و سامانی 3800 ملیۆن كەسی هەرە هەژاری جیهان , واتا نیوەی ژمارەی دانیشتوانی جیهان, پارساڵ سەروەت و سامانی 42 ملیاردێر یەكسانە بە سەروەت و سامانی 3,8 ملیار مرۆڤی هەژار لە جیهاندا,2017 ئەم ژمارەیە 61 كەس و ساڵی 2016 تەنها 86 كەس و ساڵی 2009 بریتی بوو لە 390 كەس, بەم شێوەیە دەبینین ساڵ بە ساڵ ژمارەی ملیاردێرەكان لە كەمبونەوەدان و ژمارەی هەژارە هاوتاكانیان لە بەرزبونەوەدایە, راپۆرتەكانی ئۆكسفامیش ساڵانە گڕی گەرماكەی كۆڕبەندەكەو كاردانەوەكان لە بەرامبەری بەتینتر دەبێت بە بڵاوكردنەوەی ئامارەكانی , وەلێ ناتوانێت هەرەس بە بەفری دافوس بهێنێت, تا ئەوكاتە لایەنی بەرامبەر 3,8 ملیارەكە لە پێناو خۆیاندا نەیەنە مەیدان, چارەسەر لای ئۆكسفام نییە، بەڵكە لە هاتنە مەیدانی سەربەخۆیدایە .
لە سەرەتای ساڵەوە تا رۆژی دەستپێكی كۆڕبەند واتا 22ی جەنیوەری , لە ماوەی ئەم 21 رۆژەی پێش كۆربەندەكە, سەرمایەی ئەو 26 كەسە ,كە 17یان ئەمەریكین , 2 فەرەنسی , یەك مەكسیك, یەك هیندی, 3 چینی , یەك هۆنگ كۆنگ (چین)ین , كۆی گشتی لە ئێستادا تا دەستپێكی دافوس 2019 خاوەند 1357,3 ملیار دۆلارن, كە لەسەری ساڵەوە 73,599 ملیار دۆلار سەرمایەكەیان زیادی كردووە, واتا رۆژانە 3,3454 ملیار دۆلار چۆتە سەر سەرمایەی ئەم تەنها 26 كەسە, بۆیە ئەگەر ئەمرۆ ئامارەكە نوێ بكرێتەوە , ژمارەكە دەبێتە 24 كەس , لەو 26 كەسە جگە لە دوویان ئەوانی دیكە هەموو قازانجیان كردووە, تەنها خاوەندی ئەمازۆن جیف بیزۆس 15,4 ملیار دۆلاری دەست كەوتووە , بیل گیتس 4,98 ملیار دۆلار” ئامارەكان دواین رێكخستنی تایبەتی خۆمن”.
ساڵی 2018 سەروەت و سامانی ملیاردێرەكان بە رێژەی 12% چووە سەر, كۆی گشتی 900 ملیارد دۆلار قازانجیان كردووە, واتا رۆژانە 2,5 ملیار دۆلاریان دەستكەوتووەو دوو رۆژ جارێكیش ملیاردێرێكی نوێ لە دایك بووە , لە بەرامبەردا سەروەت و سامانی 3,800 ملیار كەس كە نیوەی دانیشتوانی جیهانە , بە رێژەی 11% دابەزیووە.

هاوكات له 18,1 ملیۆنێری جیهان , سەرمایەكەیان بە رێژەی 10,6% زیادیكردووە گەیشتۆتە 70,2 ترلیۆن دۆلار لە ساڵی 2017 , پێشبینی دەكرێت لە ساڵی 2025 دا, سەرمایەكەیان بگاتە 100 ترلیۆن دۆلار, كە لە ساڵی 2010 دا 42,2 ترلیۆن دۆلار بووە, لە ساڵی 2008 دا تەنها 32,8 ترلیۆن دۆلار بووە, واتا لە 10 ساڵی رابردوو زیاتر لە 110% زیادی كردووە,بەڵام ئەوملیۆنێرانەی 30 ملیۆن دۆلار زیاتریان هەیە, سەرمایەكەیان پارساڵ بە رێژەی 12% گەشەی كردووە بووە بە 24,5 ترلیۆن دۆلار, ژمارەیان تەنها 174000 كەسە.
ئەمە لە كاتێكدایە گیرفانی ئەوان پڕتر دەبێت, كەچی قەرزی جیهانی گەیشتۆتە 244 ترلیۆن دۆلار , واتا 318%ی داهاتی نەتەوەیی جیهان. پیاوانی دافوس ساڵ لە دوای ساڵ بەهۆی زیادبوونی سەرمایەكانیانەوە دڵخۆشتر دەبن, ئەم كۆبونەوەیە بۆ رێكەوتن و سەفقاتی ئابووری سیاسی بەكار دەهێنن, سەیر بكەن لە 10 ساڵی رابردوو كە بە ساڵەكانی قەیرانی دورو درێژی سەرمایەداری دەناسرێت , ئەمان مێش مێوانیان نەبووە, ژمارەكان وا دەڵێن نەك دروشمەكان, هەمیشە ژمارەو سەرمایەكەیان زیادی كردووە, لە ساڵی 2009 ژمارەی ملیاردێرەكان 793 كەس بووە, كە خاوەندی 3,6 ترلیۆن دۆلار بوونە, لە ساڵی 2018 بوونە بە 2208 ملیاردێرو خاوەند 9,1 ترلیۆن دۆلار, ژمارەیان 359% و سەرمایەكەشیان 396% زیادیان كردووە.

ساڵی 2000ژمارەی ملیاردێرەكانی جیهان تەنها 470 كەس و سەرمایەكەشیان 898 ملیار دۆلار بووە, لەوساوە سستەمی سەرمایەداری جیهانی چەندین قەیرانی درێژخایەنی توندی بڕی, وەلێ ئەمان لە روی ژمارەو سەرمایەوە هەر زۆربوون و دەوڵەمەندتر بوون, لە كاتێكدا جان بۆل غیتی بەریتانی لەپەنجاكانی سەدەی رابردوو بووە یەكەم ملیاردێر لە جیهاندا, ساڵی 2019 ژمارەیان بەرەو 2500 دەڕوات.10
لە یەخە ئاڵتونییە ملیاردێرەكان كە بەشدار بوون لە دافوسی 2009 كە ئەمساڵیش بەشداری دەكەنەوە, سەرمایەكانیان 6 جار زیادی كردووە , خاوەندی فەیس بووك سەرمایەكەی لە 10 ساڵی رابردوو لە 3 ملیار دۆلارەوە بۆ 55,6 ملیار دۆلار بەرز بۆتەوە واتا 1853% گەشەی كردووە,ستیف شوارزمان سەرۆكی كارگێڕی گروپی بلاكستۆن سەرمایەكەی لە 2,1 ملیار دۆلارەەوە بۆ 10,1 ملیار دۆلارزیادیكردووە …..بە پێی راپۆرتی ساڵی 2018ی ئۆكسفام 82%ی زێدەی سەروەت و سامانی بەرهەم هاتوو لە ساڵی 2017 بۆ 1%ی كۆمەڵگا بووە, 99%ەكەی تریش بە هەر هەمویانەوە 18%یان بەركەوتووە,لە هیندستان 1% تەنها 73%ی بەركەوتووە, لەوەش زۆر وڵات دەست بەتاڵ دەرچوونەو لە زێدەی سەروەت و سامان هیچیان لە نیعمەتی گەشەی ئابوری و سەروەت و سامانی جیهان بەر نەكەوتووە, لە ساڵی 2010 ەوە كرێكاران كرێكانیان تەنها 2% زیادی كردوە, كەچی ملیاردێرەكان داهاتیان 13% چۆتە سەر, لە نێوان 1980 بۆ 2016 , 50%ی هەرە هەژارە دانیشتوانی جیهان 12 سەنتیان لە هەر دۆلارێكی داهاتی جیهان بەدەست هێناوە, كەچی 1%ی هاووڵاتیانی دەوڵەمەندی جیهان 27 سەنتیان بەدەست هێناوە.

ئەمەش هۆكاری ئەوەیە رۆژ لە دوای رۆژ قڵشتی چینایەتی لە جیهاندا دەچێتە سەر, بە پێی راپۆرتی جیاوازی داهاتی ساڵی 2018, 1%ی دەوڵەمەندە ئەمەریكیەكان داهاتیان لە 11% ەوە لە ساڵی 1980 بۆ 20% لە ساڵی 2014 بەرز بۆتەوە, لە روسیا لە 4% لە ساڵی 1980 بەرز بۆتەوە بۆ 20% لە ساڵی 2015, لە چین 6% لە 1978 بۆ 14% لە 2015, ئەمەش پێچەوانەی ئاستی ژیری قەڵەم بەدەستانی بۆرژوازی كوردە كە وا دەزانن دیاردەی هەژاربوون تەنها كوردستانییە,بە پێی ئاماری ناوەندی جیهانی نایەكسانی بۆ ساڵی 2018, لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست 10% دەوڵەمەندەكان خاوەند 61% سامانن ئەمەش بەرزترین رێژەی نایەكسانییە لە ئاستی جیهان, كە هەرێمەكەی خۆمان بەشێكە لێی, لە هیندو بەرازیل و ئەفریقا55 – 54%و باكوری ئەمەریكا 47% و یەكێتی ئەوروپا37%,لە ئاستی جیهانیش1%ی هەرە دەوڵەمەندەكان خاوەند 27%ی سەروەت و سامانی جیهانن, لە ساڵی 1980 تەنها خاوەندی 16%ی بوون,هاوكات لە بەرامبەردا 50%ی هەرە هەژارەكانی جیهان تەنها خاوەند 9%ی سەروەت و سامانی جیهانن.

ئۆكسفام رێگ گرتن لە هەڵاتن لە دانی باج و بەرزكردنەوەی كرێی كرێكاران و سنور دانان بۆ موچەو داهاتی بەڕێوەبەری راپەراندنی كۆمپانیاكان بە رێگا چارەی گونجاو دەزانێت بۆ رێگا گرتن لە بەرز بونەوەی نا یەكسانی, نەك هەڵوەشاندنەوەی خاوەندارێتی تایبەتی, وەلێ كاتێك ترمپ دەبێتە حاكمی جیهان, پێشنیارەكەی بستێك بڕ ناكات, چونكە حكومەت و چین و كۆمپانیا بونەتە یەك دەستگا, 41 ساڵە ئەم حكایەتە روو لە دافوس و دافوسچییە هێقە ئاڵتونییەكان دەڵێنەوە, نەیتوانی بە نیو ئەندازەی راپەڕینی ئێلەگ زەردەكان كاریگەری دابنێت و تەخت و تاراجێك بلەرزێنێت, ئەدی كاتێك لە بری راپۆرتە ساڵانەكان برۆلیتاریاو بریكاریای جیهانی قسەی خۆیان بكەن و شەڕی هێقە رەنگاو رەنگەكان بێتە ناو باریكاردو سەر شەقامەكان چی رودەدات؟.
بە پێچەوانەی ویستی ئۆكسفامەكان,باج لە ساڵی 1970دا بە رێژەی 62% بوو, بۆ 38% كەمبوەوە لە ساڵی 2013, لە وڵاتانی تازە گەشەكردوو 28% و لە وڵاتێكی وەك بەرازیل 10% ەیە.دەوڵەمەندەكانیش نەك رێژەی باجیان بۆ كەمكراوەتەوە, بگرە 7600 ملیار دلاریان لە 2500 شوێنی جیهان لە باج شاردۆتەوە, بەشێوەی گشتی ئێستا دەوڵەمەندەكان و كۆمپانیاكان باجی كەمتر دە دەن وەك لەوكات, بگرە بە كۆمەڵ وڵاتان بڕیار لەسەر كەمكردنەوەی باج دەدەن, كەواتا دافوس و ئۆكسفامەكان 41 ساڵە چی دەكەن و چ بەرهەمێك دەدورنەوە .
زیاد بوونی ژمارەی دەوڵەمەندەكان نیشانەی پێشكەوتنی ئابوری نییە, بەڵكە نیشانەی شكستی سستەمە كە ناتوانێت پارسەنگ رابگرێت و بەرئەنجامی گەشەی ئابووری دادپەروەرانە لە نێوان مرۆڤەكان لە جیهان دابەش بكات, نەك وەك سیاسییەكانی كوردستان پێیان وابوو بوونی هەزاران ملیۆنێر و 30 ملیاردێر نیشانەی پێشكەوتنی كوردستانە.
لە كاتێكدا 3,8 ملیار كەس هیچیان بەر نەكەوت لە نیعمەتی گەشەی ئابوری جیهان بگرە قازانج سەری مایەشی خواردووە,تەنانەت كریستین لاغارد بەڕێوەبەری سندوقی دراوی جیهانی وتی”لە 15 وڵاتی جیهانی سێیەم داهاتی تاك دابەزیوە”كەچی لە لایەكی ترەوە رۆژانە 2 ملیاردێری نوێ چاو هەڵدەهێنن لەسایەی سستەمی سەرمایەداری جیهانی و ژمارەیان لە ئێستادا گەیشتۆتە 2208 كەس تا سەرەتای ئەمساڵ, كە نزیك 90%یان پیاون, لە كاتێكدا ساڵی 2017 ژنان بایی 10 ترلیۆن دۆلار كاری خۆبەخشیان ئەنجامداوە لە ماڵەكانیان, هەرچەندە ئەمساڵ بەشێك لە دانیشتنەكانی دافۆس ژنان بەڕێوەیان بردو 1%ی بەشداری ژنان زیادیكرد بۆ 22%.

دیاردەی جیف بیزۆسپارساڵ ئەمساڵ دوای 7 دەیە لە دایك بوونی یەكەم ملیاردێر لە مێژووی جیهاندا, یەكەم خاوەند سەت ملیار دۆلار لە دایك بوو,ئەویش جیف بیزۆس ” 12-1-1964 “ی ئەمەریكی خاوەنی كۆمپانیای ئەمازۆنە” 5-7-1994 دامەزراوە, نرخەكەی ئەمساڵ ترلیۆنێكی دوای ئەپڵ تێپەڕاند كە دواتر دابەزییەوە, داهاتی ساڵانەی 177,9 ملیار دۆلارە, بیزۆس خاوەند16%ی پشكەكانی كۆمپانیاكەیە, 550000 ژمارەی هێزی كارێتی,لە ئەمەریكا 12 دۆلار كرێی سەعات كاری كرێكارانێتی , بڕیاری داوە پەیوەست بێت بە كەمپەینی 15 دۆلار بۆ سەعاتێكی كار كە سۆسیالستەكان و بیرنەر ساندەرز كاندیدی پێشووی سەرۆك كۆماری پشتیوانی لێدەكەن وەك یەكەم سەرمایەداری ئەمەریكا , لە هیندستانیش كرێكارانی مانگانە 233 دۆلار وەردە گرن, واتا كرێكارێك 150 هەزار ساڵ كاربكات ناتوانێت سەرمایەی بیزۆس وەربگرێت نەك كۆبكاتەوە, هەر خولەكێك بە ئەندازەی 12 ساڵی ئەوانی دەست دە كەوێت ” تەنها22 رۆژی ئەمساڵ 14,5 ملیار دۆلار دەست كەوتی بووە , لە ساڵی 2016 ەوە هاتە ریزی 10 دەوڵەمەندەكەی جیهان و پلەی پێنجەمی بەدەست هێنا,لە ساڵی 2002 لە ریزی 293 ەمین و لە 2006 لە ریزی 147ەمینی ملیاردێرەكانی لیستی فۆربیسدا بووە, ئێستا ناوبراو خاوەند 140 ملیار دۆلارە و دەوڵەمەندترین كەسە لە مێژوی مرۆڤایەتی, بە سەرمایەەیەكەی دەتوانێت چارەسەری نەخوێندەواری وبەشێك لە نەخۆشییە درێژخایەنەكانی وڵاتانی هەژار و ژینگەی جیهان بكات.

چین و دافوسعەولەمەی چوار , شۆڕشی پیشەسازی چوار, رێژەی گەشەی ئابووری جیهان و شەڕی بازرگانی …. ئەمانە بابەتە گرنگەكانی دافوسی ئەمساڵن , لێرەوە دەچنە نێو پیشەسازی زیرەك یاخود زیرەكی دەستكرد و رۆبۆت و …, هەمووشی لە دەورو بەری چین دەخولێتەوە, ئەگەر بەشداریش نەبێت لەناو ناوەندی بابەتەكاندایە.
چینییەكان 40 ساڵ لەمەوپێش بە شاندێكی چەند كەسی بەشداری دافوسیان كرد, تەنها گوێگر بوون نەك قسە كەر, لە كاتی دگمەندا نەبوبێت قسەیان ناكرد, ئێستا پێشبڕكێ لەسەر هێزی یەكەم دەكەن لە جیهان , خاوەند كۆمپانیای زەبلاحی داهێنەر و دووەم هێزی ئابووری و یەكەم هێزی بازرگانی جیهانن, چین هەفتەی دو ملیاردێری زیاددەكات, كۆمپانیاكانیش لە پێشكەوتنی بەردەوامدان, لە روی داهێنانیشەوە هەنگاوی گرنگی ناوە, بۆیە چین بە شاندە 120 كەسیەكەیەوە كە نزیك 4%ی بەشدار بووانە, بەهۆی ئامادە نەبوونی شاندی ئەمەریكا و بەریتانیا و روسیا و فەرەنسا و هیندەوە , بونەتە بابەتی سەرەكی كۆڕبەندەكە, ئاخر چین 30%ی گەشەی ئابووری جیهان دابین دەكات, شادەماری گەشەی ئابووری جیهانە, بۆیە كرۆِبندی ئابووری جیهانیش ناتوانێت خۆ لەباسكردنی لا ببات, لە كاتێكدا بۆتە ئاڵا هەڵگری داكۆكی لە بازاگانی ئازاد لەمڕۆی جیهاندا.

ملیاردێرەكانی كوردستان

ئۆغستینۆس ئێژێت لە وڵاتێك دادپەروەری نەبێت دەبێتە وڵاتی دزان, كوردستانیش وای لێهاتووە دزە گەورەكان لە هەمووان رێزدارترو شەریفترن, بندیواری فەقیر پێی دەڵێن گەندەڵ, سەرمایەداری گەورە كە دز یان شەریكە دزی گەورەیە پێی دەڵێن وەبەرهێن, هەردوكیشیان یەك پرۆسەیان ئەنجامداوە, یەكیان بە خەفیفی ئەوی تریان بە خەستی, وەك سەردەمی شاخ خەفیفە زۆرجار سزاكەی قورستر بوو لە مەفرەزە خاسەی سەقیلە.
دیموكراتیەتی دو بنەماڵە, دووی بچوكیش لەدایك بوندایە, ئەوانیش وەك ئەمیبا زیاد دەكەن بۆ بنەماڵۆكەی بچوكتر لە ئایندە , وەك دیموكراتیەتی رۆمانی وایە, تەنها بۆ خۆیانە , هەموو شتێكیان بۆ خۆیان و كۆیلەكانیان كۆنترۆڵكردووە.ئێمە لە كوردستان خاوەند زیاتر لە 30 ملیاردێری ئاشكراو هەندێكی سیاسی شاراوەین, كەچی ناوی ئاشكراو شاراوەیان لە لیستەكانی فۆربیس و بلۆمبێر و ….. نین, حالەتێك نەبێت بەشداری كۆڕبەند و كۆنفرانسە ئابوورییەكان ناكەن, ناوی ئەوان تەنها لە لیستی خەڵكی كوردستانە, 10 لەوانە كە سەرمایەكانیان ئاشكرایە بریتین لە “ئەحمەد ئیسماعیل خاوەندی كۆمپانیای ماس , خاوەند زیاتر لە 6 ملیار دۆلارە , شێخ باز بارزانی خاوەندی گروپی كۆمپانیاكانی كار و سەرمایەكەی زیاتر لە 4 ملیارد دۆلارە, شێخ فاخیر و براكانی خاوەندی كۆمپانیاكانی قەیوان سەرمایەكەی نزیك 4 ملیار دۆلارە, فاروق مەلا مستەفا خاوەنی گروپی كۆمپانیاكانی فاروقە و خاوەند نزیك 4 ملیار دۆلارە, سیروان بارزانی 80% كۆڕەك سرمایەكەی نزیك 3 ملیار دۆلارە, هادی نەزیرو براكانی یۆبی هۆڵدین زیاتر ل 3 ملیار دۆلار, ئاسۆ یامۆڵكی گروپی كۆمپانیاكانی هەڵەبجە سەرمایە نزیك 3 ملیار دۆلارە , ئازاد حاجی یەحیا و براكانی گروپی كۆمپانیاكانی جیهان 2,5 ملیار دۆلار, پێشڕەو ئاغا دزەیی گروپی كۆمپانیاكانی فالكۆن 2 ملیار دۆلار, سەعد فایەق كۆڵەك كۆمپانیاكانی كۆڵەك زیاتر لە 1 ملیار دۆلار- 15 ملیاردێرو 5 هەزار ملیۆنێر هەیە دیپلۆماتیك مەگەزین ” , كۆی گشتی ئەم 10 ملیاردێرە كە ناوی هیچیان لە لیستە جیهانییەكان نییە, خاوەند 30,500 ملیار دۆلارن, خاوەند 5 ساڵ بودجەی سەرجەم هاووڵاتیانی كوردستانن, دەبێت ئەم جیهانە چەند ملیاردێری شاراوەی وای هەبێت كە فۆربیس و دافوسەكانیش نایان دۆزنەوە.

لە كۆتادا دەڵێم لە سایەی دافۆسچییەكانەوە , 60% خەڵكی جیهان چاوەڕوانن هەلێكیان بۆ رێكەوێت كۆچ بكەن, كەواتە جەهەنەمەكەی كوردستان تەنها نییە , ئەگەر پرۆلیتاریای رۆمانی لەسەر كۆیلەكان دەژیان وەك ماركس وتەنی, ئەوا ئەمرۆ دافۆسچییەكان لەسەر پرۆلیتاریای جیهانی دەوڵەمەندتر دەبن, كەواتا تەنیا نیین 1000 هێندەی ئێمە خەڵك لە نیشتمانی خۆیان بێزارن.

ئەمساڵ 10 ساڵی تەواوە جوڵیەكی بە بەرهەم لە كوردستاندا دروست بووە لە پێناو دادپەروەری لە دابەشكردنی سەروەت و سامان و كەمكردنەوەی جیاوازی موچەو نەهێشتنی خانەنشینی پلە باڵاكان و ئیمتیازاتەكانیان، كاردانەوەكان بەرامبەر بە داخوازی ئەم بزووتنەوەیە توانی روی راستەقینەی هەمووان لە هەڵوێست و بەڵێن و پرۆژەكانیان ئاشكرا بكات، ئەمرۆ خواستی دادپەروەری ئابووری بەهۆی ئەو جوڵانەوە بۆتە خواستی گشتی و نەمانی متمانە بە بەڵێنی هەڵخەڵەتێنەری پۆپۆلیستیانە.

دوای 10 ساڵ لەم داواكاریانە، جێی خۆیەتی بپرسین، باشە چۆن متمانە بە قسەو بڕیارو یاساكانی پەرلەمانی كوردستان بكەین كە گیرفان و ورگ خەونی یەكەمی پێكهاتەكانی بێت، لە تارمایی شاراوەداو لە ژێرەوە دەبێت لە گەڵ چەند لە دانا غازەكانی ناوخۆیی و دەرەكی رێكەوتبێتن و دیسانەوە لە خزمەتی گیرفان و ورگ، چۆن متمانە بەمانە بكەین دادپەروەر بن و یاسای دادپەروەرانە بۆ كۆمەڵگا بنووسنەوە كە خەونی یەكەمیان خۆیان و دواتر دوكانە سیاسییەكەیان كە ناوی حیزبە بێت، كە بۆتە ئامرازی خۆژیاندن و دەوڵەمەندكردن و پاراستنی دەسەڵات، چۆن لە ئێستا بەدواوە باوەڕ بە لافاوی پرۆژە درۆزنانە كانیان بكەین و شەویش لە بەر درۆكانی سەر شاشەكانیان دابنیشین، كە یەكەم یاسایان بودجەی حیزبەكانیان بوو هەرچەندە یەكەم بەڵینی پیش دەرچونیان رەتكرنەوەی موچەی فەلەكی فیرعەونی خۆیان بوو، ئەگەر دە خولی دیكەو دە جاریش بچونایەتە پەرتوكی گینزەوە بەلایدا ناچوون،ئەمانە تەنها خۆیان خانەنشین نەبوون بگرە لە گەڵ خۆیان یەك سوپا لە كوڕو براو زاواو خەزور و برازاو خوارزایان بە تەمەنی هەرزەكاریەوە خانەنشین كردووە بە ناوی حیمایەو شۆفێرییەوە، ئەمانە نەبوونە باوكی خەڵك و دەنگدەرانیان، تەنانەت ئەو گەنجانەی شەو رۆژ دەنگیان بۆ كۆدەكردەوە، تەنها باوكی كەسوكاری خۆیان و هاوسەرەكانیان بوون، تەنها باوكی كوڕو زاواو خەزورەكانیان بوون.

زۆریان پێش گەیشتن بە پەرلەمان باسی نەهێشتنی خانەنشینی پلە باڵاكانیان دەكرد و پرۆژەیان دەنوسییەوەو بەڵێننامەیان واژۆ دەكردو سوێندی ئاینی و نیشتمانیان دەخوارد تا ئاستی گۆڕی شەهیدان و قوربانیان و هەموو موقەدەساتێكیان تێپەڕاند, بەڵێنەكان گەیشتنە ئاستی هەڵنەمژینی ئۆكسجینی ناو پەرلەمان, ئێستا بۆمان دەركەوت خول لە دوای خول تەڵەكابازترو فێڵبازتر دەردەچن, لە خولی رابردووەوە 16 تەڵەكەباز بۆ هەوێنی فرت و فێڵ بۆ ئەم خولە ماونەتەوە, بە كردارەكانیان دیموكراسی درۆزنانەی نوێنەرایەتیشیان خستە ژێر پرسیارەوە, تا كار گەیشتە سەر ئەوەی كەمتر لە نیوەی خەڵكی كوردستان بچنە سەر سندوقەكانی دەنگدان لە هەڵبژاردنی رابردوو, ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ نەمانی متمانە بە سستەم و قسەو بەڵێن و كردارو درۆو پرۆژەكانیان, ئەوانەشی چوونە سەر سندوقەكانی دەنگدان زۆرینەیان لەوانەن لە سایەی دەسەڵاتدا توانیویانە موچەیەك بپچرنەوە بۆ خۆیان وەك خەڵك نەكەونە ژێر هێڵی هەژارییەوە لە سایەی ئینتمایەكی نا مەبدەئی بۆ دەسەڵاتداران, ئەوانەی هیچیان نییە باوەڕیان بەوە نەما گروپێك بازرگانی سیاسەتی دیكە دەوڵەمەند بكەن, زیاتر لە 90%یان لە ماڵەكانیان دەرنەچوونە دەرەوە, زەماوەندی دیموكراسی رۆژی هەڵبژاردنیان گۆڕی بۆ زەماوەندی مانگرتن, ئەمەش پەرچە كردارێكی هوشیارانەی چینایەتییە لە بەرامبەر گەندەڵی و درۆی پۆپۆلیزم.
دەمەوێت لە كۆتاییدا هەڵوێستی خۆم لەسەر كۆی ئەو بابەتانەی كە تایبەت بە خانەنشینی پلە باڵاكان و وەرگرتنی 6 موچەی كۆتایی دەرببڕم:

1- وەرگرتنی موچەی 6 مانگ لە لایەن وەزیرو پلە باڵاكان و پەرلەمانتارانەوە بێ پاشەكەوت, بۆ خۆی جیاكردنەوەی ئەم توێژەیە لە خەڵك و كارێكی نا دادپەروەرانەیە, كە بە یاسای نا عەدالەتی دەسەڵاتداران رێكخراوە.

2- وەرگرتنی لە لایەن ئەو پەرلەمانتارانەی دەرچونەتەوە بۆ پەرلەمانی كوردستان, گەندەڵی و نا عەدالەتییە, گەندەڵییە چونكە خانەنشین نەبوونە وەریان گرتووە, نا عەدالەتییە چونكە زۆرەو بە یاسای نا دادپەروەرانە كە خۆیان بۆ خۆیان و لە خزمەت خۆیان نووسیویانەتەوە وەریدەگرن, هاوكات بێ پاشەكەوتیشە جیاكارییكردنە لە گەڵ عامی خەڵكی.

3- وەرگرتنی لە لایەن ئەو پەرلەمانتارانەی بۆ پەرلەمانی عێراقی ەرچونەتەوە, دووجار گەندەڵی نا دادپەروەرانەیە, دەبوایا بیان زانیایە كاری ئەوان لە كوردستان تەواو بووە و نابێت هیچكە دەست بۆ قوتی خەڵكی كوردستان ببەن, هاوكات خانەنشین نەبوونە و لەو بەغدایەی ئەوان بوونە بە پارێزەری یاسا تیایدا شتی عاجباتی وا نەبووەو ناشبێت.

4- ئەوانەی وەریانگرتووەو دەگەڕێنەوە سەر كارەكانیان گەندەڵی و نا عەدالەتییە, چونكە ئەو 6 موچەیە تەنها بۆ ئەوانەیە خانەنشین دەبن.

5- ئەوەی خانەنشینی وەرناگرێت و موزایەدە دەكات بەناوی گەڕانەوە بۆ سەركاری پێشوو, وەلێ لە ژێرەوە خۆی بۆ پۆستی باڵا هەڵگرتووە كارێكی بێ ئەخلاقی بەرامبەر بە خەڵكی كوردستان دەكات لە ژێر ناوی دادپەروەریدا.

6- ئەوانەی پێشتر پەیمانیان دابوو, سوێندیان بە بەها باڵاكان خواردبووو هەمووو ئیمتیازات و خانەنشینیەك رەتبكەنەوە, ئێستا پەیمان شكێنی دەكەن, یان ئەوانەی بەڵێنیان لە كاتی بانگەشەی هەڵبژاردن دابو, یاخود واژۆیان لەسەر پرۆژە یاساكان بۆ هەڵوەشاندنەوەو چاكسازی خانەنشینی پلە باڵاكان كردبوو, كاری نا ئەخلاقی دەكەن پشت بكەنە قسەو بەڵێنەكان رابردویان .لە كۆتادا دەڵێم ئێمەش ئەوەندە خۆشباوەڕین هەموومان بە وتەكانی محەمەد حەلبوسی سەرۆكی پەرلەمانی عێراق كەوتینە سەماو روبارێك دەستخۆشیمان بۆ نووسی, سەبارەت بە پشتیوانی لە هەڵوەشاندنەوەی خانەنشینی پەرلەمانتارانی عێراقی كە دادگای باڵای فیدراڵی دەریكرد, لە كاتێكدا خۆی پۆستەكەی بە 30 ملیۆن دۆلار كریوەو دەیەوێت كەلەبەرێكی گەندەڵییەكانی خۆی بەو موزایەدەیە پڕ بكاتەوە, دادپەروەری ئەركی جێبەجێكردنی بە گەندەڵكاران ناكرێت, وەك چۆن لە كوردستان نەكرا ئاواش لە عێراق ناكرێت, با هیچكە بە بەڵێنی دزو گەندەڵ و …… هەڵنەخەڵەتێین .

15 ساڵی تەواوە، لە پای ئەو تاوانانەی عێراق بەرامبەر بە خەڵكی كوردستان لە رابردوودا ئەنجامی داوە، داوا دەكرێت سەرۆك كۆماری عێراق وەك رەمزی باڵای وڵات داوای لێبوردن بكات، ئەركی جەنابی تاڵەبانی و بارزانی بوو، لەو مانگە سەرەتاییەی دوای روخانی سەدام بونە سەرۆك كۆماری عێراق بە پێی پیتی ناوەكانیان، دەبوایە ئەو ئەركەیان جێبەجێ بكردبایا، دواتر بەڕێز فوئاد مەعسوم، دواتر بۆ دوو خول بەڕێز تاڵەبانی سەۆك بوو، دەیان جار ئەم داوایەی بەرەو رو كرایەوە، وەڵام هەر نەبوو، بەڕێز مەعسومیش هات، داواكارییەكە روو لەویش ساڵ لە دوای ساڵ هەر بەردەوامە، ئەویش هەر بێدەنگ بوو، هەموو نەیانتوانی بە ئەركی خۆیان هەڵستن و سەروەرییەك بۆ مرۆڤایەتی و مێژوو تۆمار بكەن، تەنها بۆ كورد نا بەڵكە بۆ مرۆڤایەتی، ناویان لە ریزی ئەوانەدا تۆمار بكرێت لە وڵاتانی خۆیان بەو شێوە هەڵوێستە هەڵستاون،لەم مەڵبەندەی جینۆسایدە كە ناوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە و ئەم وڵاتەی ئێمە كە ناوی كوردستانە، شوێنێك پنتێك نییە بۆ لێبوردەیی مرۆڤەكان، روباری خوێن، دنیایەك هەڵە، وەحشیەت بونەتە بەشێك لە كلتوری ئێرە.

مێژوویەك ئێمە دەبەستێتەوە بەم وڵاتانەوە لە ناو خوێن و ئێسك و پروسكدا غەرق بووە، بۆ سڕینەوەی ئەو تاڵیانە پێویستمان بە داد پەروەرییە، دادپەروەری و ئاشتەوایی پێكەوە گرێدراون، بە بێ یەكەم ئەنجامدانی دووەم زەلالەتە و هەرگیز بەدی نایات، وەك ئەوەی سیاسییەكانی كورد لەمڕۆدا دەیكەن، لێبوردەیی هەموو كات دوای دان نان بە راستییەكان و تاوانەكان و دادپەروەری دێت، تاوانبار و قوربانیەكان لە ئاوێنەی دەرخستنی هەقیقەت و راستیەكانی رابردوەوە وەك ئەوەی هەن دەردەكەون نەك وەك ئەوەی لە تاوانەكانی رابردوو بشورێنەوە، كارێكی زۆر ناشایستەو ناڕەوایە داوا لە قوربانیانی تاوانەكان بكرێت ئاشتەواویی بكەن، لە كاتێكدا هێشتا دادوەری بە ڕۆڵی خۆی هەڵنەسابێت و دان بە راستیەكان و هەقیقەتی تاوانەكان نەنرابێت و تاوانباران دادگایی نەكرابێتن لە پێناو رزگار نەبوون لە سزاو بە دكۆمێنت كردنی تاوانەكان و دەرخستنی راستیەكان و نووسینەوەی روداوە تاڵەكان !!.

لە ئەزموونی خوارووی ئافریقیاوە فێر بین كە “باسكردنی سەرچاوەی تاوانەكان، دانپێنان، قەرەبووكردنەوە، دان نان بەو تاوان و كارەساتانەی لە رابردوو روویان داوە، هەندێك جار زۆر پڕ بایەخترە لە زانینی حەقیقەتەكانی بابەتەكە، ئەگەر چی مەرج نییە هەموو ئەو كەسانەی كە ئازاریان چەشتووە پێویستیان بە داوای لێبوردن كردن هەبێت بەشێوەیەكی ڕەسمی تا ناكۆكیەكان ڕابردوو لەبیر خۆیان ببەنەوە، لێكۆڵینەوە لە پرۆسەی لێخۆش بوونی “كۆمسیۆنی حەقیقەت و پێكهاتنەوە لە باشووری ئافریقا” ئەوە پیشان دەدات كە قەبوڵكردنی سەرەنجامەكان تا ئەندازەیەكی زۆر زیاد دەكات، كاتێك قوربانیان ی ان كەسوكاری قوربانیەكان دانپێنانێك و داوای لێبوردنێكی شەرعییان پێ دەگات.

“پێكهاتنەوە –چارلس ڤیلا –ڤیسیستۆ”.قەرەبووكردنەوە تەنها پاداشتی مادی نییە لە بەرامبەر ئەو زیانانەی لە قوربانیان كەوتوونە, بەڵكە خۆی لە پاداشتی مادی یان ڕەمزی یان پێكەوە دەبینێتەوە, ڕەنگە پاداشتی دارایی بێت یان پۆزش و داوای لێبوردنكردن بێت لە قوربانیان یاخود هەردووكیان پێكەوە, نابێت لە یادمان بچێت كە بژاردن هەم قەرەبووكردنەوەیە و هەم پەیمانیشە بۆ دوبارە نەكردنەوەی تاوانەكانی ڕابردوو لە ئایندە, ئێمە لەم مەڵبەندی جینۆسایدە پێویستمان بەمەیان زیاتر كە روداوەكان رابردوو دوبارە نەكرێنەوە, وەك دەبینین بەردەوام لەناو بازنەكەداین, لە كاتێكدا نە قەرەبو كراوینەتەوە نە داوای لێبوردنیشمان لێكراوە, نە وڵاتیش بۆتە ئەندامی دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی, بۆیە روداوەكان لە ژینگەیەكی وادا ئاساییە دوبارە ببنەوە, وەك بەردەوام دوبارە دەبنەوە لە شەنگالەوە بۆ دوز و لە داهاتووشدا بۆ ناوەكانی دی, راستە ئەمانە رابردوو ناگۆڕن و ژیان بۆ قوربانیان ناگەڕێننەوە, وەلێ ژیان بۆ داهاتوو دور لە تاوان زەمانەت دەكەن .

قەرەبووكردنەوە كەرامەتی مرۆڤایەتی و هەندێك لە زیانە مادییەكان دەگەرێنێتەوە بۆ قوربانیان, بۆ ئەوانەی مافیان پێشێل كراوە, بۆیە مافی قەرەبوو مافێكی بێ ئەملاو ئەولای سازش هەڵنەگرتنی قوربانیانی كوردستانە, كەسیش بۆی نییە بە ناویانەوە ئەو سازشە بكات ئەگەر لە ترۆپكی دەسەڵاتیش بێت, دەبێت تەنها خۆیان لە بەرامبەر ئەو زیانانەی پێیان گەیشتووە بەم كارە هەڵبستن.

دەوڵەتی ئەنجامدەری تاوان كە عێراقە نابێت لە بەرپرسیارێتی كارەكانی ڕابردووی تاوانەكان هەلبَێت, عێراقی ئێستا كە داوای لێبوردن دەكات و قەربووی قوربانیان دەكاتەوە, لە بەر ئەوە نییە بەرپرسە لە تاوان و هەڵەكان ڕابردووی سەدام, بەڵكە لە بەر پابەند بوونیەتی بە بەرژەوەندی گشتییەوە و كاركردنیەتی بۆ دووبارە تێكەڵكردنەوەی قوربانیەكان بەكۆمەڵگاو گەڕاندنەوەی كەرامەتە بۆیان و متمانەیان دەداتێ بەوەی عێراقی داهاتوو ئەوەی رابردوو نییە, لە تاوانەوە گواستراوەتەوە بۆ پۆزش هێنانەوە, لە ئەنجامدانی جینۆسایدەوە هاتۆتە سەر واژۆكەرانی پەیمانامە نێودەوڵتیەكانی بەرپرسیارێتی لە بەرامبەر تاوانە مەزنەكان, تا ئەمانە نەكات یانی دوبارە بونەوەی تاوان لەكات و ساتدایەو هیچ گۆڕانكارییەك نەكراوە.

بە داوی لێبوردن كردن بەرپرسیارێتی هەڵگرتنی ئەو تاوانە گەورانەی لە ڕابردوودا ئەنجامدراون , تاكە زەمانەتی هاوسەنگی ڕاگرتنە لە نێوان مافی قوربانیان و بەرپرسیارێتی تاوانكاران , دەوڵەت بەردەوام دەبێت لە هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی سیاسەت و كاری فەرمانڕەواكانی پێشووی خۆی, ئەو بەرپرسیارییەتیە مانای تاوانبار بوون ناگەیەنێت , بەڵكە خۆ پاككردنەوەو شۆردنەوەیە لێی , پاككردنەوەی دەوڵەت و خودە لەو ڕابردووە تاڵە خوێناوییە پڕ لە تاوانە كە لەم وڵاتە رویانداوە ,ئەمە لە باشووری ئافریقیا و شیلی و ئاڵمانیاو ..تەواوی ئەو وڵاتانەی گۆڕانكاری تیایاندا ئەنجامدرا لە پاش دەسەڵاتی نازیز م ئاپارتاید و دیكتاتۆریەت پەیرەو كرا, كوردیش چاوەڕوانی دەكات لە ئێراقی نوێ كە ئێستا ئێوەی بەڕێز سەرۆكین ببێتە پرنسبێكی دەسەڵاتدارییەتی داهاتوو .

سەرۆكی شیلی لاگۆس هەڵستا بە ناردنی نامەی پاساو هێنانەوەی كەسی یان داوای لێبوردنكردن بۆ سەرجەم كەسوكاری قوربانیانی دەست ڕژێمی سەربازی پێشوو بە سەركردایەتی بینۆتشە, ئەم پرۆسەیە لە ساڵی 1996 ەوە بۆ 2008 درێژەی كێشا, كەچی خۆی و بیروباوەڕەكەی قوربانی و نەیاری ئەو دەسەڵاتە بوون كە تاوانی ئەنجام دابوو, ئەو نامانەی ناردی بۆ سەرجەم قوربانیان ئەویان نەكردە تاوانبار, بەڵكە نامەكانی وڵاتی لە تاوانەكانی بینۆتشەی تاوانبار شوشتەوەو ناشرینیەكانی پاككردەوەو خۆشی بردە ریزی سەركردە مەزنەكانەوە, بۆیە دەبێت عێراق لە تاوانەكانی سەدام حوسێن بشۆردرێتەوە.

قوربانیانی دەستی ڕژێمی نازی ئاڵمانیاش, لە پاڵ قەرەبووی مادی, هەر یەكەیان نامەی سەرۆك كۆمار”یوهانز راو” یان پێگەیشت , كە لە نامەكەیدا داوای لێبوردنی لە قوربانیانی دەسەڵاتی نازی هیتلەر كردبوو.”تعویز العمال الاسترقاقیین والقسریین فی المانیا النازیە-یونامی “, لە دوا هەڵوێستیشدا بڕیار درا جووە جەزائیرییەكان كە زۆرینەیان لە فەرەنسا دەژێن لە مەحرەقە رزگاریان بووە هەر یەكەیان بە 2300 ئیرۆ قەرەبوو بكرێنەوە .

لە تەیموری ڕۆژهەڵاتیش گەل داوای قەرەبووی ماوەی داگیركاریشی كردەوە لە دەسەڵاتی ئەندەنوزی , نەك تەنها قەرەبووی پێشێلكارییە گەورەكان, ئەمەش بۆ كورد جێگای هەڵوێستەیە و پێویستە كاری لەسەر بكرێت, لە ماوەی رابردوودا بێ ویستی خۆی داگیر كراوەو سامانەكەی تاڵان كراوە.

شیراك سەرۆكی كۆچكردوی فەرەنسا داوای لێبوردنی كرد لە بەرامبەر گرتنی 13 هەزار جولەكە لە پرۆسەی ئەلفیل دیف لە ساڵی 1942 لە میانی جەنگی جیهانی دووەم و پاشان بە كۆمەڵ كوشتنیان لە لایەن هیتلەرەوە.هەرچەندە ماكرۆن سەرۆكی فەرەنسا سەبارەت بە جەزائیر وتی نە ئینكار كردن وە نە داوای لێبوردن كردن, لێ ئەنجومەنی یاسایی فەرەنسا لە 8ی شوباتی 2018 بڕیاریدا هەموو قوربانیانی جەنگی نێوان ساڵانی 1954 بۆ 1962 كە لە جەزائیر دەژیان لەوكاتە قەرەبو بكرێنەوە, هەرچەندە هێشتا فەرەنسا دانی بە هەقیقەتی یاسایی تاوانەكانی خۆی لە جەزائیر نەناوە كە ملیۆن و نیوێك قوربانی لێكەوتۆتەوە.

لە سیرالیۆنیش لە ساڵی 2010 سەرۆكی وڵات بە شێوەی فەرمی داوای لێبوردنی لەو ژنانە كرد كە قوربانی ململانێ چەكدارییەكان بوون , لە كەمبۆدیا سەرباری ئەوەی ناوی قوربانیان لەسەر ماڵپەڕی دادگای نێونەتەوەیی كەمبۆدی بڵاو كرایەوە داوای لێبوردنیشیان لێكرا, لە 23ی نۆڤەمبەری 2011 ەش ئەردۆگان بە فەرمی لە بەرامبەر تاوانی جینۆسایدی دەرسیم لە بری دەوڵەتی تورك بە شێوەی زارەكی داوای لێبوردنی كرد, داوای لێبوردنەكان پێویستە بە نوسراوبن و بڕیاری فەرمییان بۆ دەرچێت و هەڵوێستەكان دوربن لە بەرژەوەندی سیاسی, ئەگەر مامەڵە وەك تاوان دەكات ئەوا پێویستە دان بە جینۆسایدی ئەرمەنیەكانیش بنێت و كۆتایی بە نكۆڵی كردن بهێنێت, كۆتایی بەو شەڕە سەختەی لەبەرامبەر دەرخستنی حەقیقەتی یاسایی كۆمەڵكوژی ئەرمەن گرتویەتیە بەرو ملكەچی حەقیقەتە مێژوییەكان بێت, تۆنی بلێر سەرەك وەزیرانی پێشوی بەریتانیا داوای لێبوردنی لە سەردەمی كۆیلەداری و ماندێلاش داوای لێبوردنی لە قوربانیانی كردارە سەربازییەكان كرد.

لە ساڵی 1998 دا بیل كلنتۆن لە سەردانی بۆ وڵاتی رواندا داوای لێبوردنی كرد لە رواندییەكان, بەهۆی هەڵوێستی حكومەتی ئەمەریكاەوە لەو گەل كوژیانەی لەو وڵاتە رویان دا, شینزۆ ئەبی سەرۆك وەزیرانی ژاپۆن, رەتی كردەوە سەبارەت بە دۆسیەی ژنانی رابواردن داوای لێبوردن لە كۆریەكان بكات, وەلێ سەرۆك وەزیرانی ژاپۆن تۆمیشی مۆرایاما لە 15ی ئۆگستسی 1995 بە بۆنەی 50 ساڵەی كۆتایی جەنگی جیهانی دووەمەوە لە بەیاننامەیەكدا داوای لێبوردنی لە هەموو ئەوانە كرد چ وڵاتەكەیانی داگیر كردووە وە یان وڵاتەكەی لە میانی جەنگدا زیانی پێ گەیاندوون, لە فبرایری 2008دا سەرۆك وەزیرانی پێشوی ئوسترالیا داوای لێبوردنی كرد لە هەمبەر تاوانێك كرد كە بەرامبەر هاووڵاتیانی رەسەنی ئوسترالیا بە تایبەت دزینی 17000 لە منداڵەكانیان, لێ سەرۆك وەزیرانی نەمسا سیباستیان كۆرتز داوای لێبوردنی كرد سەبارەت بە پێشوازیكردنی وڵاتەكەی لە سوپای هیتلەر.
حكومەتی راستگەرای پۆڵەندا سزای 3 ساڵی دانا بۆ ئەوانەی پۆڵەندیەكان بە هاوبەش دادەنێن لە تاوانی هۆلۆكۆست و دان دەنێن بە رۆڵیان لە تاوانەكە, ئەمەشیان بە داكۆكی لە كەرامەتی نیشتمانی دانا, بۆخۆی ئەمەش داكۆكیە لە هاوبەشانی تاوانەكانی نازیەت, ئەمەو نموونەی زۆری دیكە .

ئەو قەرەبوە مادیانەی بە بێ یاسا و ئاشكرا كردنی ڕاستیەكان و داوای لێبوردنكردن لە لایەن دەوڵەتی بكەری تاوانەوە دەبەخشرێت وەك خوێن بایی و هەوڵی كڕینی دەنگی قوربانیان تەمەشا دەكرێت لە بڕی سڕینەوەی رابردووی خوێناوی , كورد پێویستی بە خوێن بایی عێراق نییە, بەڵكە چاوەڕوانی ئەوەیە دەوڵەتی بكەری تاوان بە فەرمی لە رێگای سەرۆكەكەیەوە بە بڕیاری رەسمی داوای لێبوردنی لێ بكات, بەڕێز بەرهەم ساڵەحیش كە هەنووكە لە سەروی فەرمەنڕەوایی ئێراقەوەیە ئەركە لەسەری بەمكارە هەڵبستیت و وەك ئەو سەرۆكانەی ئاماژەمان بە ناوەكانیان دا بە ناوی دەوڵەتی عێراقەوە نامە بۆ یەك بە یەكی قوربانیانی جینۆساید لە كوردستان و عێراق بە تایبەتی و سەرجەم قوربانیان بە گشتی بە بێ جیاوازی نەتەوەیی و ئاینی بنێریت, ئەمە وەك تاك وەك نەتەوەش داوای لێبوردن لە كورد و توركمان و ئاشور و كلدان و شیعە و كریستان و ئێزیدی و سائیبە ….
بكرێت, هیوادارم بەم ئەركە هەڵبستێت و هەڵەكانی تاڵەبانی و بارزانی و مەعسوم دوبارە نەكاتەوە.چاوەڕوانین هەموو قوربانیانی جینۆساید و تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و پێشێلكاری گەورە لە كوردستان و عێراق لە جەنابی سەرۆكەوە نامەی داوای لێبوردنیان پێ بگات لە زوترین ماوەدا, ئەوە گەورەترین پەیام و بەرزترین دڵنەوایی و چاكترین هەنگاوی پاككردنەوەی رابردووە, ئەگەر بەو ئەركە هەڵنەستن بە ئەركی ئەخلاقی و ویژدانی خۆتان هەڵنەستاون .

كاتێك 4 ساڵ لەمەوپێش رێكخراوەكانی ژنانی عێراقی و ئێمەش پشتیوان, دەستكرا بە هەڵمەتی نۆبَڵی ئاشتی بۆ نادیە, هەوڵەكە سادەو ساكار هاتنە پێش چاو, وەلێ هاتە دی, نایشارمەوە پێشتر 12 ساڵ بەر لە ئەمڕۆ خەونم بەوەوە دەبینی خەڵاتەكە بۆ لەیلا زانا بێت و بە هەوڵەكانمان چوە پێشبڕكێكەوە” یەكەم هەوڵی كوردان بوو”, لێ ئێسستا كە بەخشرا بە نادیە زیاتر دڵ خۆش بووم, وەك خێزانە گەورە مرۆڤایەتیەكە, خەڵاتەكە وەڵام بو بە 1194 ساڵ جینۆسایدی بەردەوامی ئیزیدییەكان و 74 فەرمان لە دژیان, ئەوانەی هاواریان لێ هەڵستاوە بەهۆی ئەوەی نادیە نەیوتووە كوردم, هیچ ئەركێكی ئەخلاقیان لە ئاست 1194 ساڵ جینۆسایدی بەردەوامی ئێزیدییەكان نەنواندووە, بۆیە هاوارەكەی ئەمرۆیان بێنرخە.

لەو 72 فەرمانەی پێشوو ( پێش 2003), پیاوانی موسڵمانی كورد لە ژێر پەرچەمی ئایندا بەشداریان لە كۆی تاوانەكاندا كردووە, هەندەك جاریش خۆیان سەركردایەتی جێبەجێكردنی فەرمانەكانیان كردووە, لە مێژووشدا هەندێكیان بە پاڵەوانی ئەفسوناوی و قارەمانی نەتەوەیی بەمڕۆكەشەوە هەژمار كراون, پیاوە كوردە ناسیۆنالست وئیسلامییە سونیەكانیش تا ئێستا شانازییان پێوە دەكەن, هەرچەندە ئەوان لە مێژوودا تاوانبارن بە ئەنجامدانی جینۆساید, لە فەرمانی 74 یشدا وەك نادیە لە یەكەم دیداریدا گێڕایەوە ” گەنجێكی تەلەعفەری و كوردێكی سۆرانی و عەرەبێكی سوری” بۆیەكەمجار لە موسڵ پەلاماریان داوە, واتا لە فەرمانی 74 یشدا كوردە سۆرانیەكەی بارگاوی بە ئایدۆلۆژیای ئیسلامی سیاسی ئامادەیە و چالاكانە بەشدارە لە تاوان, كچێكی ئێزیدی لە لایەك كراوە بە كەنیزەك, كوڕێكی كوردی سۆرانی ئیسلامی لە لایەكی دیكەی چیرۆكەكە, قوربانی و تاوانكار كوردن, یەكیان كوردی ئێزیدی ئەوی دی كوردی ئیسلامی سونی, ئێمەش سەرزەنشتی قوربانییەكە دەكەین و داوای لێبوردن لە هەمبەر تاوانی تاوانبارەكە ناكەین.

لە دوا فەرمانی 74ی رۆژی یەك شەمە رەشەكەی 3ی ئۆگستسی ساڵی 2014 ەدا, كە بە سەركردایەتی پیاوانی ئیسلامی توندڕەوی عەرەبی سونە مەزهەب و بە بەشداری پیاوانی دەیان نەتەوەی دیكەی ئیسلامی سیاسی سونی ئەنجامدرا, لە ژێر ناوی سوپای داعش, لێ بەشی زۆری پیاوانی كورد نەك ئەمجارە پێچەوانەی جارانی پێشوو, بەشێك نین لە پرۆسەكە و ئەكتەری چالاك نین لە تاوانەكە, داگیر كەری گەلی عەلی بەگ و بەردەڕەشە نین, بگرە بە هەڵمەتی هەموو ئێزیدین قۆناغێكی نوێ دێننە پێشەوە, پێچەوانەی فەرمانەكانی پێشوو, دەستە بژێرێك بەرەو روی تەواوی رابردووە رەشەكە دەبنەوەو زۆربەش شانازی بە نادیە مورادەكەیانەوە دەكەن, یەك شەمە ڕەشەكەی نادیە دەبێتە دوا فەرمان و دوا كۆمەڵكوژی ئێزیدیەكان و دادگاییكردنی كۆی تاوانەكانی پێشوو , سەرجەم فەرمانەكانی رابردوو لە ئاوێنەی یاداوەریدا زیندو دەكاتەوە, دەیانكات بە بەشێكی بێزلێكراو لە مێژوو , مێژوو لێرەدا پێچەوانە دەبێتەوە , 3ی ئاب لە تاوانەوە دەگۆرێت بۆ دادگای مێژووی تاوانە هاوچەشنەكانی رابردوو, دادگاییكردنی 72 فەرمانی رابردوو كە لە ژێر ناوی ئایندا ئەنجامدراوەو پیاوانی كوردیش لە بەشێكی تاكە قارەمان و تاكە تاوانبارن و لە بەشەكانی دیكە ماشینی تاوانەكەن, بەخشینی نۆبڵی ئاشتیش بە نادیە موراد رابردووی پڕ تراژیدی ئێزیدیەكانی كردە دادگایەكی نێو نەتەوەیی.

لە فتواكانی ئەحمەدی كوڕی حەنبەل( ( 780-855 م ەوە , تا فتواكانی لەیسی سەمەرقەندی و مەسعودی و ئەبو سعودی عەمادی بەم هەموو پلەو پایە ئاینییەیاوە (“خگیب المفسرین” شیخ الإسلام, مفتی القسگنگینیە,) كە ئێزیدییەكانی بە لە كافر كافرتر لە جوو و كریستان و …. ناو زەد كردبوو, فتوای كوشتنی پیاوان و بە كەنیزەك كردنی ژنانی وەك نادیە مورادەكانی دەردەكرد, هەموو ئەوانەی بە فتواو فەرمان بەشداری جینۆسایدی ئێزیدیەكانیان لە مێژوودا كرد, جارێكی دیكە لەبەردەم ئاوێنەی تاوانەكانی داعش خرانەوە ناو قەفەسی دادگای مێژوو و ویژدانەوە, ئیتر لێرەوە عەمادی شێخ الئیسلامی ئومەیەك نیە لای ئێمە, بەڵكە فتوا دەری تاوانێكی مێژوویی بەردەوامە بۆ زیاتر لە دوو سەدە و تاوانباری جینۆسایدە,و قوربانیەكەشی سومبلی ئاشتیخوازی جیهانە, سەدان فەرمان لە بەر رۆشنایی فتواكەیدا دەردەچێت و پێكهاتەیەك هەوڵی سڕینەوەی لە بنەچەوە دەدرێت, ئەوەی داعش كردی, عەمادی درێژ ماوەترین موفتی ئاستانە چوار سەدەو نیو لەمەوپێش بڕیاردەری بوو, بەرامبەر بە ئێزیدییەكان بە تاوانكاری زیاترەوەو دڵڕەقانەتر لەوەی ئەمڕۆ جێبەجێكرا .

قڕ كردنی ئێزیدییەكان لە ساڵی 224ی كۆچییەوە, لە سەردەمی خەلیفە موعتەسەمی عەباسییەوە دەستی پێكرد, وەلێ فتوای ئەبو سعودی عەمادی لە ساڵی 1560 ی زاینی رەوایەتی ئاینی و پیرۆزی پێ بەخشی لە پۆششی ئایندا, ئەم فتوایە بووە هەوێنی دەیان فەرمانی مەرگ هەموو رەشتر و دڵەڕەقتر لە 3-8-2014, چڕترینیان فەرمانەكانی قڕكردنەكانی سەدەی نۆزدە بوو , سەدەیەكی پڕ نەهامەتی و تاوان بوو بۆ ئێزیدییەكان , ئەم فەرمانانە تەنها خەلیفە و پاشا عەرەب و توركەكان پێی هەڵنەستان ,لە ساڵانی 1832 و 1834 پاشای كۆرەی رەواندز و فەرمانی بەدرخان بەگ لە ساڵی 1844 دا لە ناو فەرمانە زۆرو زەبەنەكاندان, لە موسڵیش دوای 3ی ئاب پیاوانی كورد ئەگەر بە لاوازیش بێت شوێن پێی پاشای كۆرەو بەدرخان بەگ هەڵدەگرنەوە, ئەمجارە كچۆڵەیەك دەبێتە قوربانی ترسی لە گێڕانەوەی تاوانەكە نییە و دەبێتە حكایەتخوانی, ئەو تاوانە لە پیرۆزییەوە دەكاتە ناشرینترین , حكایەتخوانی ئەمجارەمان بەشان و باڵی میرو بەگ و شا و خەلیفەكاندا هەڵنادات, بگرە لە ئاوێنەی تاوانەكانی موسڵمانە سونییە تەلەعفەری و كوردە سۆرانییە سونیەكەو عەرەبە سوریە سونەكەوە یەك مێژووی 1194 ساڵەی رابردوو دادگایی دەكات, زاكیارەكان لە ویژداندا دەژێنێتەوەو مرۆڤایەتی بەرەو روی مێژویەكی رەش دەكاتەوە, دەبێتە حكایەتخوانی زیاتر لە هەزارەیەكی پڕ لە تاوان, حكایەتێك هەزاران چیرۆكی ناو پەرتووكە پیرۆزەكانی رابردوو ناشرینە كات, حكایەتەكەی ئەو پیرۆزییەكان وردو خاش دەكات و مێژوو سەرەو واژوو دەكاتەوە, ئەو حەكایەتەی ژنانی ئەنفال نەیانتوانی ببنە سوارچاكی لەو دیو پەردەكانەوە چیرۆكەكانی خۆیان لە ترسی داب و نەرێت بە شاراوەیی و كزی گێڕایەوە.

دەبێت نۆبڵەكەی نادییە ببێتە هۆكارێك بۆ پێداچونەوە بە مێژووی 1194 ساڵەی رابردوو, بۆیە لە بەر رۆشنایی و ئاوێنەی تاوانەكانی داعشدا, دەبێت بە پێگەی كەسایەتی ئەو كەسایەتیانەدا بچینەوەو لە دادگای مێژوودا دادگایی بكرێنەوە, راستە هەر مرۆڤێك لە مێژوودا مرۆڤەكان بە شێوازێك دەیخوێننەوە, وەلێ تاوان بە تاوانی دەمێنێتەوە, تاوانكار لە سزا نابێت رزگاری بێت, دەبێت پێگەی راستەقینەی خۆی پێببەخشرێتەوە لە گۆڕیشدا بێت, نابێت گۆڕەكانیان ببێتە شوێنی پیاوچاكان و دڵنەوایی نزای لێقەوماوان كە تاوانكاری ئەنجامدەری جینۆسایدە , هەموو هێماكانی گەورە نیشاندانی ئەو تاوانكارانە لە مێژوو و یاداوەری گەلدا پێویستە تێك بشكێنرێت .
دیارە نادییە ئەگەر نەفیسەی كۆهنەوەرد بۆ یەكەمجار چیرۆكەكەی بە جیهان نەناساندایە, وێڕای ئازایەتی خۆی كە یەكەم ژنە حكایەتخوانی ئێزیدی بوو, ئەوا ئەستەم بوو بتوانێت ببێتە خاوەند گەورەترین حەكایەتی تاوانلێكراو.

نادیە لە بازنەی قوربانی دەستدرێژی دەرچوو, كاتێك شووی كرد,دوای وەرگرتنی نۆبڵ ئەركی قورسترە لە جاران, خەبات بۆ داكۆكی لە مانەوەی ئێزیدی و بەرەو روبونەوەی كۆمەڵكوژی لەسەر بنچینەی ئاینی و نەتەوایەتی, خەبات بۆ كۆمەڵگایەكی ئێزیدی پێشكەوتنخوازی كراوە , بەرەو روو بونەوەی داب و نەرێتی كۆنەخوازی ئێزیدی, بەرەو روبونەوەی جینۆساید ورێزگرتن لە یاداوەری قوربانیانی جینۆساید لە جیهان بە گتشی و ئێزیدی بە تایبەتی, پشتیوانی لە مافی گەلان و كەمایەتی ئاینی و مافی ژنان وەك سومبلێكی جیهانی خەباتی ئەوی قورستر كردووە, ئەو بۆ ئەوەی گەورەتر بێت پێویستە خەڵاتەكەی ببەخشێتە قوربانیانی ژنانی ئێزیدی لە 1194 ساڵی رابردوو, مۆنمێنتێك بە ئەندازەی گەورەیی قوربانیانی 1194 ساڵ جینۆسایدی بەردەوامی پێ دروست بكات.

عەلی مەحمود محەمەد

لە 10 ی ئابی ئەمساڵ 2018, رێكخراوی (Greco ) ( كۆمەڵەی وڵاتانی ئەوروپا بۆ بنەبڕ كردنی گەندەڵی), بۆ جارێكی دیكە سەركۆنەی وڵاتی سویرسرای كردەوە, بەهۆی ئەوەی هیچ هەنگاوێكی نەناوە, بۆ ئەوەی پارتە سیاسییەكانی سویسرا, سەرچاوەی داهاتیان ئاشكرا بكەن, لەو بەخششانەی پێیان دەدرێت لە لایەن”كەسەكان,كۆمپانیاكان, یان گروپی بەرژەوەند خوازی دی هەرچییەك بێت”ئاشكرا بكەن.

Greco نیگەرانە لەوەی حكومەتی فیدراڵی یاسا یەك دەرناكات بۆ پیادە كردنی رونی لە خەرجی پارەی هەڵمەتی هەڵبژاردن و بودجەی حیزبەكان, پێی وایە دەرنەكردنی یاسایەكی لەم چەشنە, بۆ خۆی پشتیوانیكردنە لە گەندەڵی لە لایەن حكومەتەوە.

لە مانگی ئۆكتۆبەری دا 2017 دا, دەستپێشخەرییەك لە ئاستی نیشتمانی سویسرا پێشكەشكرا لە لایەن كەسانێكەوە زۆربەیان چەپن, بۆ ئەوەی پارتە سیاسییەكان ناچار بكرێن سەرچاوەی داهاتیان ئاشكرا بكەن, لێ حكومەت داواكەی رەت كردەوە, وەلێ چاوەڕوان دەكرێت, هاووڵاتیان بۆ ساڵانی 2020 یان 2021 لە رێگای راپرسییەوە دەنگ بدەن بە دەستپێشخەرییەكە, وەك نەرێتێكی سستەمی دیموكراسی راستەوخۆ لە سویسرا, هەرچەندە ئەمساڵ كانتۆنەكانی شفیتس و فریبۆرغ دەنگیان بۆ رونی زیاتر دا لە تەمویلی حیزبەكان, لە كانتۆنەكانی تیتشینۆ و جنێف و نۆشتایل بۆ خۆی بڕیاری وا هەیە.

سوید و سویسرا دوو دورگەی نا شەفافی كاری سیاسین لە روی پارەدان بە حیزب و خەرجی هەڵبژاردن لە ناو ئەوروپا, هەرچەندە ئەم دوو وڵاتە وەك نموونەی باڵای دیموكراسی خۆیان نمایش كردووەو ئێمە زانیومانە,بەردەوام لەبەر چەقۆی تیژی رەخنەدان, سستەمە سیاسییەكەیان بەو هۆكارەوە كەوتۆتە ژێر پرسیارەوە, لەم دوو وڵاتە یاسای نیشتمانی بۆ پاڵپشتی دارایی حیزبەكان و هەڵمەتی هەڵبژاردن نییە, سەرچاوەی بەخششەكان لە تاریكیدایە, وەلێ پێچەوانەی كوردستان كە نغرۆی نارونی و تاریكییە, پارتەكانی ئەوان پێش هەڵبژاردنەكان بودجەی خۆیان بڵاو دەكەنەوەو رایدەگەیەنن بۆ رایگشتی, هەرچەندە ئاشكرای ناكەن لە زۆر حالەتدا كە چۆنیان پەیدا كردووەو لە كێیان وەرگرتووە, كێشەی ئەم دوو وڵاتە لێرەوە سەرچاوە دەگرن, سەیر بكەن پارتەكانی سوید 11 مانگ پێش پرۆسەی هەڵبژاردن, بودجەی پارتەكانیان بۆ پرۆسەی هەڵبژاردن دیاریدەكەن و بڵاو دەكەنەوە, پارتی سۆسیال دیموكراتی دەسەڵاتدار 100 ملیۆن كرۆنی دیاریكردووە بۆ پرۆسەكە, تەنانەت شێوازی خەرجكردنی ئەو بودجەیەش دیاریكراوە, نموونە 70 ملیۆنی بۆ ریكلام دیاریكردووە, پارتی ناوەند 70 ملیۆن كرۆن, 50%ی بۆ ریكلام, پارتی دیموكرات 50 ملیۆن…. بودجەی هەڵبژاردنی 9ی ئەم مانگەیانە.

بەهۆی دابەزینی ژمارەی ئەندامانەوە, ئابونەی حیزبی تەنها 3%ی داهاتی پارتەكان دیاری دەكات لە سوید, لە ساڵی 1989 رێژەی 13%ی هاووڵاتیان ئەندامی پارتەكان بوونە, لێ ئێستا رێژەكە كەمترە لە 5%., بۆیە بەشداری ئابوونەی حیزبی كەمترە لە 5%ی خەرجییەكان, كە رەواترین رێگای پارە پەیداكردنی حیزبی سیاسییە.

كەموكڕی لە سستەمی دیموكراتی سویسری ئاشكرا نەبوونی خەرجییەكانە, هەرچەندە بەهۆی پیادەكردنی دیموكراسی راستەوخۆوە خۆی بەسەر مەشقی دیمكراسیەت لە جیهان دەزانێت, بەم هۆیەوە كەوتۆتە بەر رەخنەی توندی رێكخراوی شەفافیەتی نێو دەوڵەتی, سەبارەت بە تاریكی پشتیوانی سیاسی پارتە سیاسییەكان, جگە لە پارتی گەلی راستگەرا, هەموو پارتەكان بودجەی خۆیان پێشتر بۆ هەڵبژاردنەكان بڵاو كردۆتەوە ” پارتی سۆسیالست 1و4 ملیۆن فرەنك, پارتی لیبراڵی رادیكاڵ 3 ملیۆن فرەنك, پارتی دیموكراتی كریستان 2 ملیۆن فرەنك, پارتی سەوز 200 هەزار فرەنك, پارتی بۆرجوازی دیموكراتی 500 هەزار فرەنك, سەوزە لیبراڵەكان 300 هەزار فرەنك”.

وەك دەبینین پارتە سیاسییەكانی سویسرا كە لەبەردەم تیغی رەخنەی توندان, ناڕاستەوخۆ سەرچاوەی داهاتەكانیشیان دیاریكردوەو بڵاو كردۆتەوە” حیزبی لیبراڵی سویسری بودجەكەی 3 ملیۆن فرەنك”65%ی لە كۆمپانیاكانەوە”, پارتی دیموكراتی كریستان 2 ملیۆن “50%ی لە كۆمپانیاكانەوە”, پارتی گەلی سویسری 2 ملیۆن “35%ی لە كۆمپانیاكانەوە ” پارتی سۆسیالست 2,5 ملیۆن فرەنك “75%ی لە ئابونەیە, سۆسیالستەكان تەنها لە یەك كۆمپانیا بەخشش وەردەگرن, ئەویش ناوەكەی ئاشكرا كردووە, تاكە پارتە ناوی كۆمپانیاكەی ئاشكرا كردووە لەناو ئەو پارتانەی ئامادەن بەخشش لە كۆمپانیاكان وەربگرن, پارتی سۆسیالست بەهیچ شێوەیەك كۆمەك لە بانكەكان و كۆمپانیاكانی دڵنەوایی وەرناگرێت, بەمەش ساڵانە زیانی 400 هەزار فرەنك لە خۆی دەدات, “,پارتی سەوزی سویسری بەخشش لە بانكی كریدی سویس و یو بی ئێس وەر ناگرێت, بانكەكانی یو بی ئێس, كریدی سویس و رایفایزن و كۆمپانیاكانی سویس ئێر و ئەكسا فینترتور و …, ئەو پارانە ئاشكرا دەكەن داویانە بە پارتە سیاسیەكان, كریدی سویس ساڵانە ملیۆنێك فرەنك دەدات بەو پارتانەی 5 كورسی زیاتریان هەیە جگە لە سۆسیالستەكان كە بەخششی لێ وەرناگرێت وەك پێشتر ئاماژەمان پێدا.

نیو سەدەیە چەپەكان سویسرا داوای ئاشكرایی دەكەن لە بەخششی پارتەكان و خەرجییەكان و سەرچاوەی پاڵپشتی دارایی هەڵبژاردن,پارتە چەپەكان لە گەڵ ئاشكرایین, راستگەراكان لەبەر ئەوەی پارەی زۆر وەردەگرن لە كۆمپانیاكان و بەستراون بەو بەرژەوەندیانەوەو زۆرینەن لە پەرلەمان, ناهێڵن ئەم داواكارییە سەر بگرێت, بە یاسا سەرچاوەو قەبارەی بەخشش و خەرجییەكان و سەرچاوەكانیان و ئاشكراكاری لە داهاتەكان جێی خۆی بگرێت.

وەك ئاماژەم پێی دا چەپەكانی سویسرا هەڵمەتێكیان راگەیاندووە بۆ ئاشكرا كردنی بەخششی سیاسی ئەوەی لە 10000 فرەنك زیاترە, بۆ ئەم مەبەستە 120 هەزار هاووڵاتی واژۆی لەسەر دەستپێشخەریەكە كردووە, پێشبینی دەكرێت لە نێوان 2020 بۆ 2021 بخرێتە بواری دەنگدانەوە, هەرچەندە 10000 فرەنك زۆر زۆرە, دەبوایا 1000 فرەنك كەمتریش بوایا.

ئەوان لە دەستپێشخەرییەكەیان داوا دەكەن وەرگرتنی بەخششی بێ سەرچاوە یاساغ بكرێت, سەرچاوەی بەخششەكان بە وردی بخرێتە بەردەست خەڵك و لایەنی پەیوەندیدار, نا رونی لە وەرگرتن و خەرجی نەمێنێت……

پشتیوانی دارایی دادپەروەرانە ئاشكرا یەكێكە لە پێوەرە سەرەكی و بنچینەییەكانی دادپەروەری هەڵبژاردن, پێویستە خەڵك بزانێت كێ لە پشت ئەم پارتانەوەیە, پارە لە كوێ دێنن؟, بۆ كێ كار دەكەن؟, چەند خەرج دە كەن لە پرۆسەی هەڵمەتی هەڵبژاردن؟, لێرەشەوە بزانرێت كارەكانی ئەم فراكسیۆن و لیستانە دوای هەڵبژاردن لە بەرژەوەندی كام قارون و كام كۆمپانیادایە, ئاراستەیان رو لە كوێیە, چونكە جۆگەلەی پشتیوانیان لەكوێوە بێت, قیبلەی بەرژەوەندیان رو لەو شوێنەیە, پارە ئاینی ئەوانە, قیبلەنامەی ئاراستەی كارەكانیانە.

لە كوردستان پارت و لیستەكان, نە بودجەی پارتەكان و نە بودجەی پرۆسەی هەڵبژاردنەكانیان دیار نییە, لە كاتێكدا وا 5 ساڵە پارتە سیاسییەكان كوردستان, وەك راگەیەنراوە بودجەیان لێ بڕاوە, كەچی سەتەلایت و ماشینی راگەیاندن و خەرجی بێشوماری بارەگاكان و هەڵمەتی هەڵبژاردنیان رانەوەستاوە, كڕینی دەنگی تاك و عەشیرەت بەردەوامە, كۆمپانیای زەبلاح كاریان بۆ دەكات, هاووڵاتیانی كوردستان بە گشتی و ئەندامان و دەنگدەرانی ئەم لایەنانە مافی خۆیانە سسەرچاوەی داراییان بزانن, دەوڵەمەندەكان پارەیان زۆرە بەهۆی بەخششەكانیانەوە ویستی خۆیان بەسەر كاندیدەكان دەسەپێنن لە دوای هەڵبژاردن, هاوكات ئاشكرا كردنی سەرچاوەی داهاتی پارت و خەرجی هەڵبژاردنەكان بەشێكە لە شەفافیەت, ئەگەر پایەی پارتێك لەسەر ناشەفافیەت دامەزرابێت, چۆن دەتوانێت لە ئایندەدا سستەمێكی شەفاف بنیات بنێت, كە شەو رۆژ شیوەن و رۆ رۆو قژ رنینیانە بۆی, ئایا دەنگدەری حیزب ئاگاداری خەرجیەكانی حیزبەكەیەتی؟, كە مافی خۆیەتی بزانێت كێ هاوكاری دەكات؟, كام لۆبی قاچاخچییە دەستی دەگرێت, قاچاخچی نەوتە یان تلیاك؟, پارەی بەكار هاتوو رەشە یان سپی؟, سەرچاوەی دیارە یان نەزانراوو بێ دایك و باوكە؟, سەرچاوەكەی كوێیە؟, ناوخۆییە یان دەرەكی؟, دزییە یان هەواڵگری وڵاتان؟, هەرێمی یان نێونەتەوەیی؟, هاووڵاتیانی خانووە قوڕەكانە یان فیرعەوناوەكان؟, ئەمە هەمووی ئەگەرەو هەمووشی لەگەڵ پرۆسەی سیاسی كوردستان دێتەوە كە مەحرەم تیایدا زۆر كاڵبۆتەوە یان هەر بوونی نییە, گەیشتۆتە ئەو ئاستەی متمانە بە سستەمی نوێنەرایەتی پەرلەمانی زۆر كزو لاواز بووە, بایكۆت رەنگدانەوەی وشیاریانەی بێ متمانەییە.

پارتی سیاسی پێویستی بە پارەیە بۆ راییكردنی كارەكانی, بە تایبەتی لە كوردستان بۆتە نەرێتی سیاسی باو بە بوونی بارەگاو دەم چەوركردنی ئەندامان و گردبونەوەو بوونی كەناڵی راگەیاندن …., ئەمە راستی و هاشا هەڵنەگرە, لێ ئەم پارەیە لە كوێ دێنێت؟, چۆن پەیدای دەكات؟, چۆن لە بەشە كارگێڕییەكانی خۆی تۆماریان دەكات؟, چۆن ژمێریارییەكانی كۆتایی بە وردی و وردەكارییەوە دەخاتە بەردەست خەڵك؟, ئەمە هەمووی پرسیارە, خەڵك لە مێشكیاندا دەیهێنن و دەیبەن, وەلێ تا ئێستا مخابن پرسیارەكان بە كۆكراوەیی نەكراوە,پارە رەگی گەندەڵییە,تا خەرجییەكان هەڵبژاردن زیاد بێت, ئاشكرا كاری و رونی دەبێتە پێویستی, وە قەبارەی پارە هاتووە جێی گومانەكان گەورەتر دەبێت, تا دەزگا حكومیەكان لاواز بن وەك هەنووكەی كوردستان, ئەوا دەوڵەمەندەكان باشتر دەتوانن پارەكانیان بۆ ئاراستەكردنی پارتە سیاسییەكان بەكار بهێنن, بۆ ئەوەی بڕیارەكان لە بەرژەوەندیان دەربچێت لە داهاتوودا, ئەوان زۆریان ناوێت, تەنها هێشتنەوەی چەند بۆشاییەك لە وەبەرهێنان و چەند شەڕێك بە بریكاری لە پەرلەمان بۆ لادانی ركابەرەكانیان, چاوپۆشی لە پیسكردنی ژینگە و باج و… یاخود گەیاندنی چەند زانیارییەك لەسەر پرۆژەكانی داهاتوو, ئیستغلالی سامانی ژێر زەمینی و چاوپۆشی لە دەركردنی یاسای كاری پێشكەوتنخوازانە و وێران كردنی كەرتی گشتی, یاخود گەیاندنی زانیاری بە كۆمپانیا بیانییەكان لە كاتی بوونی كێشە وەك بینیمان…. , ئەم بڕیارانە خەڵكی گشتی هەست بە مەترسییەكانیان ناكەن, نەیارانیشی بەهۆی نەبوونی كەناڵی راگەیاندن, نوزەیان ناگاتە خەڵكی, لێ هەمووی مەترسیدارتین بڕیارن كە دەدرێن.

دەمانەوێت بزانین كام كۆمپانیا و دەوڵەمەند هاوكاری پارتەكان دەكەن؟, چۆن كۆمپانیا و دەوڵەمەندەكانیان دابەشكردووە لە نێوان خۆیاندا؟, كێیە پارەی ماشینی راگەیاندنەكەیان دابین دەكات؟, لە كام وڵاتەوە پارە خۆی دەكات بە كوردستاندا ؟؟ وەڵامی ئەم پرسیارانە راستەوخۆ پەیوەستن بە هەڵبژاردنەوە, چونكە پیویستە دەنگدەران بزانن ئەم پارانە لە كوێ دێن كە پارتە سیاسیەكانیان بەكاری دەهێنن, كە كاندیدە بەسزمانەكانیش زۆرینەیان نازانن, ئەو پۆستەرەی بۆیان دروستكراوە بە پارەی تلیاكە یان باجی جامخانەیە, یانی باجی بێدەنگی پارتەكەیەتی, یان داگیركەرانی كوردستانە……. ئەمەو یەك دنیا داواكاری و پرسیاری وەڵامنەدراوەی دیكە.

دەمانەوێت بزانین ئایا سستەمی سیاسی لە كوردستان دیموكراسییە یان بلۆتۆكراسییە؟, هەڵبژاردن و سستەمەكەی لە ژێر كاریگەری پارت و بۆچونە سیاسییەكانە؟, یان لە ژێر هیژمۆنیای پارەدایە؟, كە بێشك ئەوی دووەمە , ئەوەی لە كوردستان دەگوزەرێت بلۆتۆكراسییەو پارە ئاراستەی هەموو كارێك دەكات, پارەكانیش هێندە زۆرن فرە سەرچاوەی ناڕەوان, تەواو كۆنترۆڵی پرۆسەكەیان كردووە.

كەمەیاتی فرە دەوڵەمەند لە كوردستان, راگەیاندن لە بەرژەوەندەی سیاسی خۆیان بەكار دەهێنن, بۆ گەیشتن بە دەسەڵات و درێژەدان پێی, بۆ مسۆگەركردنی سەرچاوەی داهات و تاڵانی سەروەت و سامان, دواتر بەو دەستكەوتە سیاسی و ئابورییەی بەدەستی دەهێنن, درێژە بە بەڕێوەبردنی كەناڵەكانیان دەدەن و بەرفراوانی دەكەن, بەمەش پارەو كورسی و راگەیاندن كۆنترۆڵ دەكەن, دەست دەنێنێنە بناقاقای هەموو بۆچونێكی عەدالەتخوازانەو پەراوێزی دەخەن و رەواج بە مافیایی و كۆنەپەرستی دەدەن, سەرۆك وەزیرانی پێشووی ئیتاڵیا برلسكۆنی لەمەدا كارامە بوو, هاوكات دەستبژێری دەسەڵاتداری ئەوروپای رۆژهەڵاتیش هەمان كاریان كرد, توركیا و كوردستانیش بەم ئاقارەدا رێ دەكەن و گەیشتونەتە دوا مەنزەڵ, ئۆلیگارشییەكان ورگ, دەم, چاو, گوێ و مێشكیان كۆنترۆڵ كردووە.

راگەیاندن چەندە جێی مەترسییە لە دەست دەسەڵاتی ستەمكارو گەندەڵدا بێت, بەهەمان ئەندازەو زیاتریش مەترسیدارترە كاتێك لە دەست ملیاردێرەكاندا بێت, ئەوانیش بەرژەوەندی خۆیانی پێ دەپارێزن بۆیە كاتێك قارونەكان ئاراستەی سیاسەت دیاریدەكەن لە رێگای پارەو راگەیاندنەوە, هیچیان لەبەرچاو نییە جگە لە قازانج, سیاسەت و راگەیاندن لای ئەوان لقێكە لە بزنس, نەك بۆ چاكەی گشتی و گۆڕانكاری سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری, ئێستای كوردستان لەم قۆناغە مەترسیدارەدایە .

بۆیە دەبێت پارتە سیاسیەكانی كوردستان ناچار بكرێن, سەرچاوەی داهاتیان ئاشكرا بكەن, دەسەڵاتی پارە لە پرۆسەی سیاسی بەتایبەت هەڵبژاردن كورت بكرێتەوە, كە تا ئێستا هەمووی لە تاریكییە و گۆڕەپانیش بۆ دەسەڵاتی پارە ئاوەڵا بووە, هیچ هێزێكی سیاسی لەم بارەیەوە دەستپێشخەری نەناوەندووە, كەس نازانێت ئەم پارەو سامانە لە كوێوە دێت و بە كوێدا دەڕوات؟, یاسایەك نییە بۆ رێكخستنی خەرجی پارتەكان و دیاریكردنی سەرچاوەكانیان و رێكخستنی كۆمەك و بەخششەكان و …. لەپاڵ رێكخستنی ئەوانە پێویستە كۆمپانیاكانیش ناچار بكرێن بەخششەكانی خۆیان ئاشكرا بكەن, سەرچاوەی پارەی كەناڵەكانی راگەیاندنەكان دیاری و ئاشكرا و رەوا بێت.

ئێستا دەپرسین پارتە سیاسییەكان پارە بۆ راییكردنی كارەكانیان لە كوێ دەهێنن؟, ئەم هەموو كۆمپانیا زەبلاحەی هەیانە, بە چی دروستیان كرد؟, ئەم هەموو كەناڵی راگەیاندنە بەچی ماشینەكانیان كار دەكات؟, …. هەموو ئەم پرسیارانە بۆیە وەڵام نادرێنەوەو ئەم دەزگاو كەناڵ و رێكخراوانە بۆ نایهێننە بەر باس و قسەو بەدواداچوون, چونكە هاوبەرژەوەندن و سەركردەكانیان زیاتریان كۆكردۆتەوە, یان خۆیانن سەرچاوەكەی, دەزانن ژیانی سیاسی پاكژ, كۆتایی بە هژمۆنیای ئەوان دەهێنێت, بۆیە ئەم پرسیارانە مەحرەمن لەمڕۆی كوردستان, هەرچەندە هەڵبژاردن رێگای گۆڕانكاری ریشەیی نییە لە كۆمەڵگاكان, لێ بۆ ژیانێكی سیاسی تەندروست دەبێت شۆڕشێكی سیاسی بۆ رزگاركردنی ژیای سیاسی ئەنجام بدرێت, پرسیارەكان بكرێنە بنچینەو لێرەوە دەستپێبكرێت.

با بزانین لە هەڵبژاردنی رابردوو چی گوزەراوە, ئەو كەمەی بیستمان و بینیمان و ئاشكرا كرا , ئەمە نموونەیەكە لە خەروارێك” وڵاتێك 22 ملیۆن دۆلاری ناردووە بۆ هەڵبژاردنی كەركوك, پارتێك لە ئێران پارە وەردەگرێت, سەركردەیەكەی لەم رۆژانە دەچێت, بارێك دۆلاری هاتوو لەو دیو سنورەوە گرترا, پارتێك لە كۆمپانیاو سەرمایەداران 950000 دۆلاری كۆكردۆتەوە نازانرێت چی لێكراوە, 3 ملیار دینار لە بەغداوە بۆ هەڵبژاردنی عێراق هاتووە بۆ لایەنێكی كوردستان دیار نییە, حیزبێك زیاتر لە 50 كەناڵی راگەیاندنی هەیە, پارتێكی سیاسی مەرزیە دابەش دەكات, یەكی دی بە 200 دۆلار دەنگێك دەكڕێت , ئەوی دی دەمانچە دەبەخشێتەوە , كوڕە بەگێك بۆ دەرچوون 100 دەفتەری خەرجكردووە, سەرمایەدارێك كەناڵێكی تایبەەتی بۆ هەڵبژاردن كردەوە دواتر راگەیاندنكارانی گیرفان بەتاڵ و سكبرسی ناردە ماڵەوە…. ئەمە هەڵبژاردنە یان مافیایی و بازاڕی وڵات فرۆشییە”.
ئەگەر سویسراو سوید لەبەر چەقۆی رەخنەی توندا بن بەهۆی ناڕونی خەرجی و بودجەی حیزب و هەڵبژاردنەكان و نەزانینی سەرچاوەی داهاتەكان و لێڵبوونی سەرچاوەی پارەكان, ئەوا لە تاریكسانی پارەی رەشی پارتەكان لە كوردستان شەوەزەنگی سستەمی بلۆتۆقراتی دا, هەڵبژاردنەكان جگە لە شەڕی لۆبییەكانی پارە شتێكی دیكە نییە, پارتەكانیش دەستكردن و لە گیرفانی ئەو لۆبیانەدان.

تا ئێستا یەك پارتی سیاسی بودجەی هەڵبژاردنی داهاتووی بڵاو نەكردۆتەوە, كەسیش لیستی كۆمەككەرەكانی خۆی ئاشكرا نەكردووە, ئەوا باسی بودجەی پارتەكان و خەرجی كەناڵەكانی راگەیاندنیان بڤەیە, چاوەڕوانی ئاشكرایی لە خەرجكردنی پارە رەشەكانیش مەبن, پەرلەمانێك سەرچاوەكەی ئەم زێرابە پیسە بێت, چاوەڕوانی روانی خۆراكی تەندروستی لەبەردا مەكەن, ئەوجا هەر بڵێن كوردستان دورگەی دیموكراسی ناوچەكەیە.

رێزدار شاسوار عەبدالواحد، سەرۆكی بزوتنەوەی نەوەی نوێ، لەزۆر بۆنەو كاتدا، بانگەشەی ئەوە دەكات، كە كار دەكات لە داهاتوودا، هەموو لاوانی هەرێمی كوردستان وەك ئەویان لێبێت لە هەموو بوارەكانەوە، گوایا ئەو خەبات دەكات بۆ ئەوەی 3 ملیۆن نەوەی نوێكەی هەرێمی كوردستان بەرز كاتەوە بۆ ئاستی خۆی، ئەگەر جارێ واز لە نەوەی نوێكانی دەرەوەی هەرێم بهێنین بۆ هەڵبژاردنی داهاتوی عێراق، یاخود لەم خولەی پەرلەمانی عێراق شتێكیان بۆ بكات، لە كەمترین حالەتدا بیانكاتە سەرو خاوەند ئۆتۆمۆبیلێكی كارەبایی، ئەو زۆر سەختی تەبیعەتە لە گەڵ خەونی سەرخستنی ئەواندایە بۆ ئاستی خۆی نەك اتنە خوارەوەی خۆی بۆ ئاستی ئەوان، ئیتر نازانم سەرخستنی لەشكرێكی 3 ملیۆن كەسی ئاسانە یان هاتنە خوارەوەی تاقە سوارێك ؟، ئەمە وتەو بەرنامەی بۆرجوازی جیهانە، كە لە سێ سەدەی رابردوو بانگەشەی بۆ دەكەن، لەیەك حالەتی بچوكیش جێبەجێیان نەكرد، بگرە رۆژ لە دوای رۆژ سەروەت و سامانی جیهان زیاتر دەچێتە گیرفانیانەوە، ژمارەو رێژەیان نەك لە زیاد بوندا نییە بگرە لە كەمبونەوەدایە، نەك كەسیان نەهێنایە ریزی خۆیانەوە، بگرە خۆیان بەربنەتە گیانی یەكترو خۆ دەخۆن، تا ئێستا نەمانبینی تاقە سوارێكیشیان بە ئارەزووی خۆی بێتە ریزی گەلەوە، ئەوانەشی دەچنە ریزیانەوەو بە بەرنامەی پارتەكانیان لە خشتە دەبردرێن، دەبنە ئامرازێك بۆ پاراستنی سستەمی چینایەتی و پارێزەری سەروەت و سامانی شاسوارەكان، نەك گەیشتن بە یەكسانی و سەركەوتن بۆ ریزەكانیان، رۆژ بە رۆژ ئەوانەی خوارەوە زیاتر دەچنە خوارترەوە، تەنانەت ئەوانەشی گە شتونەتە نیوە رێگا، ماری سەرمایەداری لە نیوەی رێ قوتیان دەداو دەیان هێنێتە ناو دۆزەخی وەیلەوە، رێگا بە سەركەوتن لە پێپلیكانەكانیان نادرێت، سەركەوتن لە پردی سەرمایەداری گرانترە لە پردی سیرات.

بگرە خۆیان بەربنەتە گیانی یەكترو خۆ دەخۆن، تا ئێستا نەمانبینی تاقە سوارێكیشیان بە ئارەزووی خۆی بێتە ریزی گەلەوە، ئەوانەشی دەچنە ریزیانەوەو بە بەرنامەی پارتەكانیان لە خشتە دەبردرێن، دەبنە ئامرازێك بۆ پاراستنی سستەمی چینایەتی و پارێزەری سەروەت و سامانی شاسوارەكان، نەك گەیشتن بە یەكسانی و سەركەوتن بۆ ریزەكانیان، رۆژ بە رۆژ ئەوانەی خوارەوە زیاتر دەچنە خوارترەوە، تەنانەت ئەوانەشی گەیشتونەتە نیوە رێگا، ماری سەرمایەداری لە نیوەی رێ قوتیان دەداو دەیان هێنێتە ناو دۆزەخی وەیلەوە، رێگا بە سەركەوتن لە پێپلیكانەكانیان نادرێت، سەركەوتن لە پردی سەرمایەد ری گرانترە لە پردی سیرات.
كاك شاسوار بوێرە لەم بڕیارەی, ترسی لەوە نییە موشتەری چاڤی لاندەكە و كڕیاری شوقەكانی گوندە ئەڵمانیەكانی نەمێنێت, چونك 3 ملیۆن سەرمایەداری وەك ئەو پەیدا دەبێت, دەكەونە شەڕی بەدەستخستنی زێدەبایی و بازاڕەوە لە گەڵی, پاش نەوەیەكی دیكە, هێندەی دی بە زیاترەوە دێتە سەری, خۆ ناكرێت نەوە نوێكان دی لە بیر بكات و سەریان نەخات لە ترافیكەكەی,گرنگ لای ئەو ئەوەیە ئەوان سەركەون و ببنە خاوەند چاڤی لاندەكان و گوندە ئەڵمانیەكان و دەزگای راگەیاندنەكان, یان هەر كارێكی دیكە وەلێ بە هاوتای سەرمایەكەوە,ئایا بەڕاستی شاسوار ئەمەی دەوێت و دەشتوانێت بیكات؟, ئایا دەكرێت 50 بۆ 60%ی كۆمەڵگا ببنە خاوەند چاڤی لاند و گوندی ئەڵمانی و كەناڵی راگەیاندن و هەموو ئەو شتانەی بەڕێزیان هەیانە؟, دەكرێت لە كوردستان لەم هەرێمە بچوكە 3 ملیۆن گەنجی خاوەند 660 ملیۆن دۆلاری بوونیان هەبێت؟, كە بووە سەرەك وەزیران وەك خەونی پێوە دەبینێت , ئەوانیش وەك ئەو سەركەون و تامی بكەن و پۆستەكە تاقیبكەنەوە, باشە 3 ملیۆن كەس بە چەند ساڵ دەتوانن پۆستەكە تاقی بكەنەوە ئەگەر جەنابی دوای خولێكیش جێی هێشت؟, ئەگەر باوەڕی بە یەكسانی وایە بۆ نەوەیەكی نوێی كاندید نەكرد بۆ وەرگرتنی پۆستەكە؟, ئەگەر وایە ئێمە خیانەتێكی گەورەی چینایەتی دەكەین, كە نابینە هاوسەنگەری بۆ یەكسانی, كە ئەو دەیەوێت بەدی بێنێت لە كوردستان.

ئایا ئەو سستەمە سیاسیەی ئەو خوازیارە دایمەزرێنێت لە داهاتووی كوردستاندا , پاش ئەوەی دەبێتە سەرۆكی حكومەت, دەتوانێت بودجەی 3 ملیوێن” ژمارەی گەنجان” 660 ملیۆن دۆلاری ” نرخی سەرمایەی شاسوار” دابین بكات؟, تەنانەت لە مەودای نەك سەدەیەك بگرە هەزارەیەكیشدا, بۆئەوەی هەموو نەوەی نوێكانی كوردستان سەرخات بۆ ئاستی خۆی, پاش نەك نەوەیەك 33 نەوەی تریش, ژمارەكە هێندە زۆر عەقڵ لە ئاست خوێندنەوەی نییە نەك دابینكردنی 1980000000000000دۆلار, كە لە ئێستادا نرخی هەموو سەروەت و سامانی جیهان 280 ترلیۆن دۆلارە, بۆ ئەوەی نەوەی نوێكانی كوردستان وەك كاك شاسواریان لێبێت پێویستمان بە سەروەت و سامانی 7 ئەستێرەی وەك زەوی و مانگێكی قشتی تر هەیە, ئیتر نازانم كاكە شاسوار چۆن بودجەی ئەو حكومەتە دابین دەكات كە خۆی كاندیدی سەرۆكایەتیەتی و هەموو گەنجانی كوردستان دەگەێنێتە ئاستی خۆی , ئەمە جگە لەوەی ئەگەر ئاو و ئارد و خوێ و پاراستیمۆل و مەچەو ئۆكسجینیش بۆ نەوە كۆنەكەی وەك ئێمە مانان دابین نەكات و لێمانی ببڕێت, رێگاكانی مەرگیش دەستیان لێنەدرێت ,جێبەجێكردنی وێنەی ریكلامی شارە پڕ بریقەو باقەكانی ریكلامەكانیش واز لێبهێنرێت كە بڕیار وایە جێبەجێیان بكات وەك لە بانگەشەی هەڵبژاردنەكانیدا هاتوونە, باسی ئۆتۆمۆبیلە كارەبایەكانیش ناكەم, خۆیان وێستگەی شەحنكردنی پاتریەكانیان, لەوەیا هەواداریم ئەگەر بتوانێت چەند هەزارێك وەك قۆناغی یەكەم هاوردە بكات.

ئەگەر بڕیار وایە هەموو وەك خۆی لێبكات ئیتر چ پێویست دەكات پارت و بزووتنەوەی سیاسی دی بوونی هەبێت لە كوردستان, بە تایبەتیش ئەوانەی كار دەكەن بۆ یەكسانی ئابووری, ئەركیشە ماركس لە گۆڕەكەی رابپەڕێت داوای لێبوردن بكات كە نەیزانی رێگایەكی وەك كاكە شاسوار بدۆزێتەوە بۆ گەیشتن بە یەكسانی, هەر نەبێت ئەنگلز حەقی لە سێدارە دانی هەیە چونكە هەوڵی نەدا نەگبەتەكانی وەك ماركس وەك خۆی لێبكات, بۆ ئەوەی هەر نەبوایا 3 منداڵەكەی لە برسان نەمردبانایان.

گەنجان وەك هەر توێژێكی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگا دابەش بوونە بەسەر چین و توێژە كۆمەڵایەتییەكان, لە بێكارەوە بۆ كرێكار و سەرمایەدار و وردە بۆرژوازی و جوتیار و ئاغا و كرێكاری كشت و كاڵی و كوڕی ملیاردێر و ئۆلیگارشی و منداڵی سەرۆكی گەورەو بچوك و مام ناوەند و, ملیۆنێری وەك كاك شاسوارو….., حەشاماتی بێكارانی گەرمیانیشمان هەیە, گەنجانی وەك ئەوانەشمان بە ملیۆنان هەیە پارەی كرێ خانویان نییەو رۆژ لە دوای رۆژ ژمارەی خۆكوژییەكانیان زیاد دەكات , كە كاكە شاسوار سەدان شوقەی بەتاڵە ناهێڵێت لەبەردەم باڵەخانەكەی چادرێكیش هەڵدەن و بحەوێنەوە, لە روی تەمەنەوە بەشێك لە كۆمەڵگا لە تەمەنێكی دیاریكراودا گەنجن یان نەوەی نوێن وەك جەنابی ناوی لێ ناون , لێ لە روی پێك هاتەی كۆمەڵایەتییەوە, ئەمانە خاوەند شێوە ژیانی هاوبەش و رۆشنبیری هاوبەش و كاری هاوبەش و بەرژەوەندی هاوبەش و خەونی هاوبەش و خاوەنداری یەك جۆر نین, تەنانەت لە روی جوانی و درێژی تەمەن و باڵا و ئاستی خوێندن و پلەی زیرەكی و نەخۆشی و میراتی بەجێ ماو و بڕوانامەو ….
جیاوازن , چینە باڵاكان تەندروست , پۆشتە , باڵا بەرز , زیرەك و خاوەند بڕوانامەی باشترین زانكۆكانی جیهانن, تەنانەت تەمەن زۆر زیاترو بە تەندروستی باشتر دەژێن, لە روی چینایەتیەوە یەك چینی كۆمەڵایەتی نین, لە روی سیاسیەوە بەرژەوەند و خەون و حەزی جیان, بۆیە پێویستە لەناو پارت و رێكخراوی سیاسی جیا جیا لە پاڵ چین و توێژەكانی كۆمەڵگا خۆیان رێك بخەن,چونكە بەرژەوەندی و خواستیان جیایە لە یەكتر, گەنجێكی كرێكار بەرژەوەندی لە گەڵ كرێكارێكی پیر یان بێكارێك یەك دەگرێتەوە, یاخود دەستفرۆشێكی سەرجادە , كەچی منداڵێكی سەركردە یەكیان بە سەرۆكی نەبێت رازی نابێت, خەونی وەك شاسوارە, ئەوی دیكەیان لە ناوچەوانی نوسراوە تا هەتا هەتایە جێگیر بێت, سێیەمیان وەزیرو خاوەند پڕۆژە بێت ….., كاك شاسواری گەنجیش بەهۆی سەرمایەو كەناڵە راگەیاندنەكەیەوە هەرچەندە دەیەوێت هەموتان وەك خۆی لێبكات لێ زەمەنێكی نادیاردا, نازانین ئێستایە یان دوای زیندوبونەوەی محەمەدی مەهدییە, یان لە جیهانی كۆمۆنیستی یاخود كۆمۆنەی سەرەتاییە,یان خەیاڵ وەك جیهانی دیلمۆن , نازانین ئەگەر ملی شەیتان شكاو كورسییەكەی بە جنگ هێنا, ئەوا سەروەت و دەسەڵات لە هەموو وەك نەوە نوێیە دەسەڵاتدارەكانی هەنووكە لە چنگی خۆی كۆدەكاتەوە, یان هەمووی بە یەكسانی دابەش دەكات؟, گەنجە دەنگدەرەكانی وەك رۆژنامەنووسە بێكار كراوەكانی كەناڵەكانی بێكار دەبن؟, یان وەك خاوەند پشكەكانی چاڤی لاند هەر دەبێت لێ لێ بانگ كەن, لۆ لۆی پاش دەسەڵاتداریش بەڕێوەیە, كارەبامان فولە كات, یان بە خۆڕایی وەك هەنووكە بۆ ترافیكەكانی سەرە خات, ئەوكاتە لە بری ئەوەی ببنە خاوەند 660 ملیۆن دۆلار, بیتاقەی ترافیكیان بەدیاری دەداتێ تا لەسەر گۆیژەوە سەیری شار بكەن.

لە چركە ساتێكی مێژوییدا دەژێین بە خێرایی سەروەت سامانی جیهان لە دەست كەمایەتییەك رۆژ بە رۆژ ژمارە كەمتر كەڵەكە دەبێت, سەرمایەكەشیان بە ملمی چركە لە هەڵكشاندایە , لە سەردەمی كۆمپانیای ئەپل داین كە نرخەكەی ترلیۆنێكی تێپەڕاند و جیف بۆزیس خاوەندی ئەمازۆن سەرمایەكەی 159 ملیار دۆلاری رەتدا, كە تەنها لەم ساڵدا زیاتر لە 60 ملیار قازانجی كردووە , هێشتا 4 مانگیش ماوە بۆ كۆتایی ساڵ, لە سەردەمێكداین 1%ی كۆمەڵگا خاوەند 82%ی سەروەت و سامانی جیهانە و 99%یش خاوەند تەنها 18% ەكەی دیكەیە, 8ی هەرە دەوڵەمەندی جیهان سەروەت سامانەكەیان بە ئەندازەی نیوەی هەژاری جیهانە كە 3650 ملیۆن كەسە, چاوەڕوانی ئامارە ترسناكەكانی سەری ساڵی داهاتوو دەكەین, كە بە خێرایی نرخی كۆمپانیاكان و سەرمایەی خاوەنەكانیان دەچنە سەر و هەژارانیش رۆژ لە دوای رۆژ هەژارر دەبن, كاك شاسوار لەم ژینگەیە بە ئایدۆلۆجیای وڵاتی ئەپڵ و ئەمازۆنەوە خوازیارە هەموو گەنجان وەك خۆی لێبكات, ئەمە چ دیماگۆگیەتێكە كە هیچ سیاسی و حوكمڕانێك نەیان توانیوە شەكری وا بشكێنن, بۆیە لەم سەردەمە باوەڕ هێنان بە مەقولەی هەمووتان وەك خۆم لێدەكەم گەمژەییەكی ئەحمەقانە زیاتر نییە.

لە كۆتاییدا داوا لە گەنجان دەكەم رستە بەناو بانگەكەی تۆبامارۆسە رۆبن هودەكانی ئۆرۆگوای بە پراتیك بكەن ” هەموو یان پێكەوە سەما دەكەین یان كەس نایكات” چاوەڕوانی شاسوارەكان مەكەن بۆ ئەوەی ئیعازی سەماتان بداتێ وەك خۆیتان لێبكات, ئەوە خەونێكی مردووەو دەكرێت چەند دانەیەك لە ترافیكەكەی سەركەون لە دەرەوەی ئیرادەی ئەو, لێ ملیۆنانتان ئەگەر ئەوان نەهێننە خوارەوە ئەوا رۆژ لە دوای رۆژ ژیانتان خراپتر دەبێت و لە ناوی زێرابی شوقە بهادارەكانیشی ناژێن, با خۆمان رێك بخەین هەموو سەما بكەین نەك تەنها ئەوان و ئێمەش تەماشاكەرێكی رەزا گرانی جانتا هەڵگر بین, با شاسوارەكان بهێنینەخوارەوە بۆ ریزی خۆمان نەك لە چاوەڕوانی گۆدۆی سەرخستنی ئەودا بین, یان هەموو ملیۆنێر بین یان كەس, گوڵ لە كوێیە لەوێ سەما بكەین.

عەلی مەحمود محەمەد

14 ی ئەم مانگە “ئابی 2018” سەرۆكی پێشووی ئۆرۆگوای مۆخیكا ناسراو بە بیبی، وەك هەمیشە، جارێكی دیكە خۆی ئۆتۆمبێلە شینە بۆقییەكەی بونەوە سەردێری هەواڵەكانی جیهان، وەك سیاسییەك جیا لەوانی دی نیشان درایەوە، پاش ئەوەی دەستی لە ئەندامێتی ئەنجومەنی پیران كێشایەوە بێ وەرگرتنی خانەنشینی، كە لە ساڵی 2014 ەوە بوە ئەندامی ئەنجومەنەكەیە، هەرچەندە خۆ كاندیدكردنی بۆ پۆستی ئەنجومەنی پیران خۆی لە خۆیدا نیشانەی سادەیی ئەم سیاسەتمەدارەیە كە بە باوكی هەژاران لە وڵاتەكەیدا ناسراوە، ناوبراو رایگەیاند لە ئێستا بەدواوە خۆی تەرخان دەكات بۆ كاری سیاسی بزووتنەوەی بەشداری گەل (MPP)، چونكە توانای شەڕی بیروباوەڕەكانی ماوە، (MPP)، بزووتنەوەیەكی چەپی سۆسیالستی ماركسیستی دژ بە كاپیتالستیە، ێژەریلایی تۆبامارۆسە، لە ساڵی 1989 دامەزراوە، بزوتنەوەی بەشداری گەل لە هەڵبژاردنی ساڵی 1989 دا توانی كورسیەك لە كۆی 99 كورسی پەرلەمانی ئۆرۆگوای بەدەست بهێنێت، لە ئێستادا گەورەترین هێزی وڵاتە و خاوەند 25 كورسییە لە پەرلەمانی وڵاتەكەی، لە گەڵ لایەنە چەپگەراكان دی بەرەی بەرفراوانی پێك هێناوە لە سۆسیالست و شیوعی و كریستانە چەپگەراكان، لە ساڵی 2005 ەوە حوكمڕانی وڵات دە كەن، وێڕای پۆستی سەرۆك كۆماری خاوەند 50 كورسی پەرلەمانیشن “كە هاوسەرەكەی مۆخیكا (لویسا تۆبۆلۆنسك) سەرۆكایەتی دەكات” 25-9-1944 لە دایك بووە، بەشداری خەباتی گەریلایی تۆبامارۆسی كردووە، لە خەباتی چەكداریا خاوەند ئیرادەی پۆڵاین و لەكاروباری س ربازیدا یەكلا كەرەوەو و بە جەرگ و دڵ رەق بووە، لە ساڵی 1967 ەوە پەیوەندی خۆشەویستی لەگەڵ مۆخیكا دەبەستێت و پێكەوە ژیاون، جگە لە 13 ساڵ دابڕانی سەردەمی زیندانی مۆخیكا، لە ساڵی 2005 هاوسەرگیرییان كردووە، لە هەڵبژاردنی 31 ی ئۆكتۆبەری 2004 دا، سەرۆكایەتی لیستی چەپی بەرەی بەرفراوانی كردووەو و بە تەنها زیاتر لە پارتی كورالادۆی دەسەڵاتداری ئەوكات دەنگی هێناوەتەوە “حزبی كۆرۆلادۆ لە ساڵی 1836 دامەزراوە، حیزبێكی راستڕەوە لە نێوان ساڵانی 1865 بۆ 1959 حوكمڕانی وڵات بووە بێدابڕان، لە ئێستادا 13 پەرلەمانتار و 4 ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی هەیە” لە 13 ی سەپتەمبەری 2017 ەوە جێگیری سەرۆك كۆماری وڵاتەو یەكەم ژنە ئەم پۆستە وەردەگرێت لە وڵاتەكەی، پاش ئەوەی جێگیری پێشوو راول سادیك بەهۆی تێوە گلانی بەكاری گەندەڵییەوە لەوكاتەی سەرۆكی كۆمپانیای نەوت بوو دەستی لەكار كێشایەوە، ئەویش هاوشێوەی هاوسەرەكەی بەشێك لە م چەكەی دەبەخشێت، وەك دەیگێڕێتەوە بیبی بەدەستی ئەو نەبێت خواردن ناخوات “.

یەكێك لە دیاریەكانی چەپ لە ئەمەریكای لاتین پێشكەش بە مرۆڤایەتیان كردووە, لە پاڵ جیڤارا جوانی سەرۆكی هەژاران بیبی سەرۆك كۆماری پێشووی “2005-2010” ئۆرۆگوایە, جوانیەكەشی نەك لە بوێری و دەستوبردی و خۆڕاگری سەردەمی گەریلاییەكەیەوە بێت, بەڵكە لەو ژیانە سادەیەوەیە لە دوای بەدەسەڵات گەیشتنی هەڵی بژاردووە, لەو رێگایەوە هەیبەتی سەرۆكایەتی ستەمكاری تێكشكاندووە , تا ئاستی گەل هێناویەتیە خوار,تەنانەت لە راپرسیەكانی دەزگا سەرمایەدارییەكانیشەوە لە تۆپی لوتكەی باشترین سەرۆكەكانی جیهان ناسێنراوە.

بیبی كێیە؟؟؟خوسی ئەلبەرتۆ مۆخیكا كوردانۆ ناسراو بە بیبی لە باوكێكی بە رەچەڵەك باسكی بە ناوی لدمتریۆ و دایكێكی ئیتاڵی بەناوی ولوسی كوردانۆ لە 20ی ئایاری ساڵی 1935 لە شاری مۆنتفیدیۆی پایتەختی ئۆرۆگوای لە دایك بووە, لە تەمەنی 6 ساڵی باوكی مردووە, بۆ هاوكاری خێزانەكەی ملی كاركردن دەگرێتە بەر, لە تەمەنی 13 ساڵیەوە خولیای پاسكیل سواری بووەو پەیوەست بووە بە چەندین یانەی وەرزشیەوە, لە تەمەنی لاویدا پەیوەست دەبێت بە پارتی یەكێتی گەلەوەو تێكەڵاو بە بزووتنەوە چەپگەراكان دەبێت, لە گەشتی سیاسی بۆ كوبا جیڤارا دەبینێت , لە ساڵی 1964 ەوە چووە ریزی بزاڤی تۆبامارۆسەوە, دوای 8 ساڵ لە پێشینەی كاری سیاسی لە ریزی بزاڤی چەپ , لە نۆڤەمبەری هەمان ساڵدا بزووتنەوەكە بە شێوەی فەرمی خۆی راگەیاند, كەلەساڵی 1960 دامەزرابوو لە لایەن راول ساندیكەوە دامەزرابوو وە لە 2 ساڵی پێشوتر لە لایەن دامەزرێنەرانییەوە كاری سەربازی ئەنجامدرابوو, وەلێ وەك رێكخراو بە فەرمی خۆی رانەگەیاندبوو, مۆخیكا جەنگاوەرێكی گەنجی بزوتنەوەی رزگاری نیشتمانی تۆبامارۆس بوو, بە توندی داكۆكی لێدەكرد و باوەڕی پێ بوو .

بیبی لە ژیانی گەریلاییدا 4 جار زیندانی كراوەو 6 گولەی پێوەیە, لە چەندین چالاكی سەربازییدا لە ناوجەرگەی پایتەخت بەشداری كردووە, كە سروشتی بزووتنەەكەو وڵاتەكە وابوو خەباتی ناو شار هەڵبژێرن, بەهۆی ئەوەی وڵات شاخی تێدا نەبوو, گەریلا ماركسیستەكانی تۆبامارۆس تێكۆشانە چەكدارییەكەیان زۆرجار لە بەرژەوەندی هاووڵاتیان ئەنجام دەدا بۆ گەڕاندنەوەی مافەكانیان, ئەمە جیای دەكردنەوە لە بزاڤە چەكدارییەكان دی, بۆیە گۆڤاری تایمی ئەمەریكی نووسی ئەمانە لەسەر شێوازی رۆبن هود خەبات دەكەن , لە ساڵی 1970 بیبی لە گازینۆیەك دوای ئاشكرا بوونی لە لایەن پۆلیسەوە, لە شەڕێكی دەستەویەخەدا دوو پۆلیس بریندار دە كات و خۆشی 6 گولەی بەر دەكەوێت, دەستگیری دەكەن و دەنێردرێت بۆ زیندانی بۆنتا كاریتاس , مۆخیكا دووجار لەو زیندانە هەڵدێت, مۆخیكا لە ئابی 1972 , لە كاتێك خەوتبوو لەو دەشتە, بە رەشاس و بۆمبێكی دەستییەوە دەستگیركرا, 10ساڵ لە زیندانی تاكە كەسییدا بوو, خۆی و هاوڕێكانی هیچ كەسێكیان نابینی, 7 ساڵ پەرتوكیشیان پێی نەدا بیخوێنێتەوە, زیندانەكان میزی خۆیان دەخواردەوە, گەورەترین كێشەیان میز كردن بوو, تا دایكی میزدانێكی بۆ هێنا,وەلێ پۆلیسەكان نەیاندا پێی, تا رۆژێك لە بەردەم شاندێكی بیانی ناڕەزایەتی دەربڕی و بووە خاوەند جێیەك تا میزی تێدا بكات, كە لە زیندان ئازاد كرا لە ساڵی 1985 میزدانەكە بەشانییەوە بوو ,بەخۆی میزدانەكەیەوە لە دەرگای زیندان هاتە دەرەوە بەرەو ئازادی و خەباتی سیاسی پاش ئەوەی وڵات گۆڕا بۆ دیموكراسیەت.

بیبی لە ساڵی 1969 بەشداریكردووە لە گرتنی شاری باندۆی نزیك پایتەخت , بەهۆی ئەوەی چەندین جار لە زیندان هەڵات و گرترایەوە, بۆ زیندانی ژوری تاكە كەسی لە ناو بیرە قوڵەكان گواسترایەوەو 2 ساڵ لەو جهەنەمە بە تەنها مایەوە, لە ساڵی 1971 یەكێك بووە لەو زیندانییە سیاسیانەی بەشداری لە هەڵاتن لە زیندنانی یونتا كارتاس كرد كە بە یەكێك لە نەبەردییە گەورەكان دێتە ژماردن و كراوە بە فلیمی بەناو بانگی ز دۆگ, بیبی بەردەوام لە زندانەوە لە پەیوەندیدا بوو لە گەڵ راول ساندیكی دامەزرێنەری تۆبامارۆس, لە ساڵی 1985 لەو كاتەی لێبوردنی گشتی درا بۆ زیندانیان درا و دیموكراتیەت گەڕایەوە بۆ وڵات لە گەڵ راول ساندیك و 11 لە سەركردەكانی دی تۆبامارۆس بە یەكەوە ئازاد كران, ئیتر لێرەوە قۆناغێكی دیكە خەباتی گەریلایی ناو شار دەستی پێكرد ئەویش شەڕی فكرە كە وەك 14ی مانگ دوبارەی كردەوە.

لە ساڵی 1994 دوو ئەندامی پارتەكەی چوونە پەرلەمانەوە یەكیان بیبی بوو, ئەو سەردەمە بەوە ناسرا بە ماتۆڕ هاتوچۆی پەرلەمانی دەكرد,لە نێوان ساڵانی 2005 بۆ 2008 وەزیری كشتوكاڵ و سامانی ئاژەڵی ئۆرۆگوای بوو لە یەكەم حكومەتی چەپگەرای لە مێژووی ئۆرۆگوایدا, پاشان لە پۆستەكەی دەستی كێشایەوە بۆ جێگیرەكەی وتی من شارەزایم لێ نییەو هەموو كارەكان ئەو دەیان كات با بۆ خۆی وەزیر بێت, لە مارسی 2010ەشەوە سەرۆكی ئیكوادۆرە, كاتە بەتاڵەكانیان لەگەڵ هاوسەرەكەی كە لە روی حیزبییەوە بەرپرسی بیبیە خەریكی چاندن و پەروەردە كردنی گوڵن بۆ باشتر كردنی باری ئابوورییان, بیبی باوەڕی بە بیری ئاینی نییە, بۆینباخ نابەستێت و بەرگی فەرمی سەرۆكایەتی لە بەرناكات , بە شێوازە سادەییەكەی سەردانی وڵاتانی دەوروبەر و سەرۆكەكانیان دەكات, بەمەش بۆتە یەكێك لەسەركردە ئاوازەكان .

بیبی هیچ ژمارەیەكی بانكی نییە بۆیە قەرزاریش نییە, ئەمە گەورەترین بەختەوەرییە بۆ ئەو, بە نرخترین شت كە هەیبێت سەگەكەیەتی بەناوی مانوێلا و ئەو ئۆتۆمۆبیلە بۆقیە فۆلكس واگن بیتڵەكەیەتی كە نرخەكەی لە بازاڕی وڵاتەكەی بایی 1945 دۆلارە و لە وڵاتانی بیانی بە تایبەت یەكێتی ئەوروپا چەند سەد دۆلارێكی كەم زیاتر ناكات, لە موچە مانگانەكەشی كە 12500 دۆلارە تەنها 775 دۆلاری بۆ خۆی هەڵدە گرێت ئەوی دیكە وەك سەردەمی گەریلاییەكەی بەسەر رێكخراوە خێرخوازییەكان و هەژاراندا دابەشی دەكات, رۆڵی رۆبن هودییەكەی لە دەستبەسەردا گرتنی بانكەكانەوە گۆڕیوە بۆ دابەشكردنی داهاتی خود, لە دابەشكردنی گیرانی سەرمایەدارانەوە بۆ دابەشكردنی گیرفانی خود.

ئەو دەڵێت ئەوەندەم بەسە زیاترە لە داهاتی زۆر لە هاووڵاتیانی وڵاتەكەم چونكە زۆربەی گەلەكەم بە برسیەتی دەژێن, بۆ ئەوەی بەشێوەیەكی شەرافەتمەندانە بژێم بەسمە.لە سەردەمی دەسەڵاتداریەتی بیبیدا گەندەڵی بە ئەندازەیەكی زۆر بە پێی ئامارەكانی رێكخراوی شەفافیەتی نێو دەوڵەتی لە ئۆرۆگوای دابەزیووە, ئێستا ئۆرۆگوای یەكەم وڵاتە لە بواری كەمی گەندەڵی لە ناو وڵاتانی ئەمەریكا لاتین و ناوەنددا, لە سەردەمی دەسەڵاتی ئەودا هەژاری لە 38% ەوە دابەزی بۆ 11% , لانی كەمی كرێ بە رێژەی 100% زیاد كرد.

لەو ستۆدیۆ 45 مەترییەی هاوسەرەكەی كە تێیدا دەژێت كە كەوتۆتە ناو كێڵگە كشتوكاڵییەكەی هاوسەرەكەیەوە, 14 پیاوی پیری دیكە دەژێن, لە دەوروبەری خانویان دروست كردووە, وەك پیرخانەی لێهاتووە, بیبی لە ناو گەڕەكەكان لە گەڵ مناڵان یاری دەكات, سەماو قسەی خۆش لەگەڵ هاووڵاتیانی سەر رێگاكەی دەكات, هیچ پارێزەر و شوفێرێكی نییە, تەنانەت رێگای ماڵەكەی خۆڵەو قیرتاو نەكراوە, لە روی بیروباوەڕەوە ئەو خۆی بە چەپێكی نیمچە ئانارشیست دەزانێت, وێڕای ئەوەی قسەكەرێكی لێهاتوو زیرەك و وردە لە سیاسەت و خوێنەرێكی جدییە, هاوكات ئەفسانەیەكی ئەرێنی سیاسییە جیگواراو گاندی و ماندێلا لە كەسایەتی ئەودا هەموو رەنگ دەدەنەوە, وەك جیگوارا جەنگاوەر بوو, پاڵەوانی شەڕی شەقامەكان بوو, عاشقی پەرتووكە سورەكان بوو, وەك گاندی سادەیە بە ئیمتیازەوە چونكە باوەڕی بە سستەمی نەگریسی چینایەتی نییە كە گاندی لە براهما بوو داكۆكیشی لێدەكرد, وەك ماندێلا لێبوردەیە كە بووە سەرەك كۆمار لێپرسینەوەی لەوانە نەكرد 13 ساڵ بە ئەشكەنجەوە لە زیندان هێشتیانەوە, تەنانەت داوای لێیان نەكرد دان بەتاوانەكانیان بنێن و داوای لێبوردن بكەن وەك پرۆسەی داننان بە راستییەكانی باشوری ئەفریقا.

بیبی دژ جگەرە كێشانە, لەسەردەمی دەسەڵاتی ئەودا كەوتە كێشەوە لەگەڵ كۆمپانیای فیلیپ مۆریس, هاوكات لەسەردەمی حوكمڕانی ئەودا , بڕیاری مافی لە باربردن, زەواجی هاوڕەگەزەكان , چاندنی مەرەگۆنا بە ئاشكرا درا, لە گەڵ ئەمانەشدا مرۆڤ دۆستێكی نێونەتەوەییە , بە شێوازی جیا پێشوازی كرد لە قوربانیانی شەڕی ناوخۆیی سوریا, لە كۆشكی كۆماری پێشوازیكرد لە 100 منداڵی هەتیوی سوری, هەرچەندە گەریلا بوو, بەشداری شەڕی شەقامەكانی دەكرد, لێ دژ بە جەنگە, نەك تەنها لە ناو وڵاتەكەی لە دەرەوەش سادەو ساكارە, لەسەردەمی حوكمڕانیدا فرۆكەی و ئۆتۆمۆبیلی تایبەتی و قافڵەی پاسەوانی ئاشكراو نهێنی وەك سەرۆكەكانی دیكەی نەبوو, تەنها ئۆتۆمۆبیلە بۆقییەكەی ئامرازی گواستنەوەی بوو, لە ئۆكتۆبەری 2015 كە چووە ئەستەمبوڵ لە میوانخانەیەكی 3 ئەستێرەیی خۆی و هاوسەرەكەی دابەزین, هەرچەندە كار بۆ هاووڵاتیانی ئۆرۆگوای دەكات وەلێ هاوكات سۆسیالستێكی نێونەتەوەییشە, یەكێكە لە ئەستێرەكانی كۆڕبەندی ساوپاولۆ , كە پارت و بزووتنەوە چەپەكانی ئەمەریكای لاتین لە ژێر چەترەكەیدا خۆیان رێكخستووە, هەرچەندە قسە لە روەوەو زۆر لێدوانی توندی دژ بە سەركردە چەپەكانی ئەمەریكای لاتین داوە بە بزنی شێت و كوێرەو شتی وا ناوزەدیانی كردووە, لێ لە كاتی كێشەكاندا هاوڕێیەكی بەوەفایان بووە, لە زیندان سەردانی لۆلای كرد و پشتیوانی بۆ دەربڕی, پشتیوانی حكومومەتی فەنزویلای كرد بەرامبەر شەڕی ئۆلیگارشییەكانی ناوخۆو ئەمەریكا, تا گەیشتە هاوسۆزی دەربڕین بۆ گەلی كورد لە باكوری كوردستان, لە هەركوێیەك پێویست بكات ئەو ئامادەیە.

مۆخیكا لە ساڵی 1994 وەك ئەندامی پارلەمان هەڵبژێردرا, لە ساڵی 1999 وەك ئەندامی ئەنجومەنی پیران , لە ساڵی 2004 زۆرترین دەنگی لە لیستی بەرەی بەرفراوان هینایەوە ,لە ساڵی2005 بووە وەزیری سامانی ئاژەڵ, لە ساڵی 2008 لە وەزیری دەستیكێشایەوەو گەڕایەوە ئەنجومەنی پیران .

مۆخیكا لە هەڵبژاردنی 25ی ئۆكتۆبەری سەرۆكایەتی ئۆرۆگوای كە 89,9%ی دەنگدەران بەشداریان تێیدا كرد لە كۆی 2563397 دەنگدەر 2303336 كەس پشكداریان كرد لە خولی یەكەمی هەڵبژاردنەكاندا 1093869 كەس كە دەیكردە 49,6%ی دەنگدەران دەنگیان پێی داو نزیكترین پاڵێوراو نیوەی دەنگەكانی ئەوی هێنایەوە لە ناو 5 پالێوراوەكەی سەرۆكایەتی, لە خولی دووەمدا كە لە 29ی نۆڤەمبەری 2009 ئەنجامدرا توانی بەهێنانی 1183503 دەنگ كە دەیكردە 54,8% دەنگدەران بیباتەوە, هەرچەندە زۆربەی كاندیدەكان لە دژی هاوپەیمانیەتی موقەدەسیان پێك هێنا, ئێستاش دوای دەست لەكار كێشانەوەی لە پۆستی ئەنجومەنی پیران راستگەراكان ترسیان لێنیشتووە خۆی بۆ پۆستی سەرۆك كۆماری لە هەڵبژاردنەكانی ساڵی 2019 كاندید بكاتەوە, كە بزاڤی چەپ بە تەمەنی 82 ساڵییەوە پێویستی پێیەتی.

بیبی و بزوتنەوەی تۆبامارۆسمۆخیكا لە دوای دانیال ئۆرتیگا و سانشێز سەرۆكی سلفادۆر دیلما رۆسێف سەرۆكی بەرازیل چوارەم گەریلای چەكداری ماركسیە لە ئەمەریكای لاتین دەگات بە تەختی دەسەڵات پاش گەڕانەوەی دیموكراسی بۆ كیشوەرەكە, وێڕای كاسترۆو لۆلا, بیبی لە زیندانەكان ناو بیرە شێدارو تاریك و قولەكانی وڵاتەوە گەیشتووە بە بەرزترین دەسەڵاتی سیاسی لە وڵات.
تۆبامارۆس یەكێك لە گروپە چەكدارە ئەفساناوییەكانی ئەمەریكای لاتین , كە لە سەرتاسەری جیهان لایەنگر و بزاڤ و كەسانی سەرسوڕمانی خۆی هەبوو, ئەم رێكخراوە بەناوی تۆباك ئەمارۆی دووەم (هیندییە سورەكانە) ناو نرا كە سەركردەیەكی ئەلینكای ئەمەریكای لاتین بوو لە ساڵی 1572 بە دەستی ئیسپانیەكان كوژرا.

بەرەی رزگاری نیشتمانی FLN ناسراو بە (Tupamaros ) لە ساڵی 1960 لە ئۆرۆگوای لە لایەن گروپێك كەسانی ماركسیەوە بە سەرۆكایەتی راول ساندیكی ماركسیستی پارێزەرەوە دامەزرا (“راول ساندیك ئەنتۆناكسیۆ لە بەرواری 16-3-1925 لە دایك بووە– لە بەرواری 27-4-1989 كۆچی دوایی كردووە, بە پسپۆری پارێزەر, وەلێ نەیان هێشت ببێتە خاوەند پیشەكە, لە پەنجاكان پەیوەست بوو بە پارتی سۆسیالستی ئۆرۆگوایەوەو وەك پارێزەرانی كرێكارانی كشتوكاڵی دەستی بەكار كرد,لە كۆتایی پەنجاكان بزووتنەوەیەكی دروست كرد بەناوی لە گەڵ ساندیكا دەبینە خاوەند زەوی, لە ساڵی 1958 نوێنەرایەتی سۆسیالستەكانی ئۆرۆگوای كرد لە كۆنگرەی سۆسیالستی جیهانی لە كوبا, بووە پارێزەری یاسایی كرێكارانی پیشەسازی شەكر, باوەڕی بە نا ناوەندی لە بەڕێوەبردن هەبوو لە ژێر كاریگەری فكری برۆدۆندا, هەرچەندە لە خەباتی چینایەتی پەیڕەوی لە بۆچونەكانی ماركس دەكرد, لەساڵی 1962 گروپی كاری راستەوخۆی دروستكرد, دوایی گۆڕا بۆ كۆمەڵەی تەنسیق, پاشان بوو بە تۆبامارۆس, لە ساڵی 1962 لە گەڵ كرێكارانی قامیشی شەكر پەلاماری یەكێتی ئۆرۆگوایان دا لە شاری مۆنتینیگرۆی پایتەخت و سوتاندیان , ئەمە یەكەم چالاكی رێكخراوەكە بوو, لە ساڵی 1963ش پەلاماری یانەی سویسرایان دایەوە لە پایتەخت و چەند چەكێكیان بە دەستكەوت گرت كە بووە هەوێنی بزوتنەوە چەكدارییەكەی تۆبامارۆس, مێژووی چالاكیەكەش بە بەرواری دامەزراندنی تۆبامارۆس داریكرا, لە ساڵی 1963 بەهۆی هەوڵی گرتنی راول سادیكەوە لە لایەن حكومەتەوەو خۆشاردنەوەو یاخی بوونی سەرۆكەكەیەوە, رێكخراوەكە چووە قۆناغی خەباتی ژێر زەمینییەوە, بەشێك لە هاوەڵانی ساندیك خۆیان تەرخان كرد بۆ پاراستنی راول سادیك و بەشەكەی تریان بۆ راهێنانی سەربازی چوون بۆ كوبا, لە ئابی 1970 دەستگیر كرا, لە سەپتەمبەری 1971 لە گەڵ 105 تۆبامارۆس كە بیبیشی لە گەڵدا بوو, لبە یاوەری 6 زیندانی دیكە هەڵاتن.

لە یەكی سەپتەمبەری 1972 لە روبەروبونەوە لە گەڵ پۆلیس لە شاری مۆنتیفیدیۆی پایتەخت, پاش برینداربوونی بە سەختی لە دەموچاوی دەستگیر دەكرێت, دوای 13 ساڵ زیندانی لە ئازاری 1985 لەگەڵ سەركردەكانی دیكەی تۆبامارۆس بە لێبوردنی گشتی ئازاد بوو “) .
بەهۆی ئەوەی ئەو كات 80%دانیشتوانی ئۆرۆگوای شارنشینی بوون و نزیك بە نیوەیان لە شاری مۆنتینیگرۆدا دەژیان و لایەنگرانیان لە پایتەختدا بوون, هاوكات وڵات شاخی تێدا نەبوو وەك ئەو وڵاتانەی ئەوكات چەپەكان تیایاندا دەستیان دابووە خەباتی چەكداری دژ بە زەبروزەنگی سوپاس و حكومەتە راستگەراكانی پاشكۆی ئەمەریكا, بۆیە تۆبامارۆسییەكان خەباتی خۆیان لە شارەكانەوە دەستپێكرد بەتایبەت پایتەخت كرایە چەقی خەباتی چەكدارییان.
ئەم رێكخراوە لە یەكگرتنی چەندین گروپی ماركسیستی سەر بە دەستە و بۆچونی جیاجیا پێك هات ژمارەیان لەسەروبەندی گەشەكردندا بە 6000 بۆ 10000 گەریلا دیاریدەكرا, كە پێك دەهاتن لە سۆسیالستەكان و ماوی و ئانارشیستەكان ……, هێزەكانی دەوڵەتیش لە 12000 سەرباز و 22000 پۆلیس پێك دەهات.

ئامانجیان لە خەباتی چەكداری ناو شار ئەوەبوو زەمینەی شۆرشی سۆسیالستی خۆش بكەن, كە ئیلهامیان لە شۆڕشی كوباوە وەردەگرت,چالاكی تۆبامارۆسییەكان لە كۆتایی شەستەكان و سەرەتای حەفتاكان زیادی كرد كە بریتی بوو لە رفاندنی كەسانی كاریگەر لە ریزی حكومەت لە پێناو ئاڵوگۆڕپێكردنیان بە بەندكراوەكانی رێكخراوەكە و دەستبەسەردا گرتنی بانك و خۆراك و دابەشكردنی بەسەر هەژاراندا,رفاندنی كەسانی گەندەڵ لەناو حكومەت, سوتاندنی لقی كۆمپانیای جەنەراڵ مۆتۆڕ, رفاندنی فەرمانبەرانی پلە باڵای بانكەكان, چالاكیەكانی رێكخراوەكە لە ساڵی 1972 سنوری ئۆرۆگوای تێپەڕاند و پەڕیوەوە بۆ وڵاتانی دەوروبەر و مەترسی لەسەر وڵاتانی راستگەرای نۆكەرو پاشكۆی ئەمەریكای لەناوچەكە دروستكرد, لە مەكسیك بزووتنەوەی 23ی سەپتەمبەری كۆمۆنیستی و چەپی شۆرشگێر لە شیلی و سوپای سور لە یابان و گروپی سوپای سور ناسراو بە راف لە ئەلمانیا و ئەلویەی سور لە ئیتاڵیاو گەریلا چەپگەراكانی توركیا و فەنزوێلا …..

ئیلهامیان لە تۆبامارۆسەكان وەردەگرت و هەمان رێچكەی تێكۆشانیان گرتە بەر, بەهۆی ئەو چالاكییە سەركەوتوانەی تۆبامارۆسییەكان ئەنجامیان دەدا كە لە بەرژەوەندی خەڵكدا بوو .بزووتنەوەكە چالاكییەكانی بە پەلامار بۆ سەر بانكەكان و كۆمپانیاو ئەو شوێنانە دەست پێكرد كە خواردنی زۆر لێبوو پاشان بەسەر هەژاندا دابەشیان دەكرد , بۆیە لەسەرەتاوە وێنای رۆبن هودی بەخۆوە بینی كە ئێستا بۆتە ئارمی بزووتنەوە ناڕەزایەتیەكانی هەژاران كە بە بزووتنەوەی 99% ناسراوە لە سەرتاسەری جیهان.
لە ساڵی 1969 ئەمەریكا دان میتریۆنی لە ئێف بی ئایەوە نارد بۆ ئۆرۆگوای تا بە ناوی رێكخراوی ئەی ئای دی مرۆڤ دۆستەوە كار بكات, بۆ راهێنانی پۆلیسی ئۆرۆگوای بۆ سەركوتكردنی بزووتنەوەی تۆبامارۆس, كە پێشتر ناوبراو لە سەرەتای شەستەكان لە پێكهێنانی تیمەكانی مەرگ لە بەرازیل دژ بە چەپگەراكان هەمان رۆڵی هەبوو, لێ لە ئۆرۆگوای كاری ناوبراو راهێنانی پۆلیس بوو بۆ ئەشكەنجە دان بە كارەبا, تۆبامارۆسییەكان توانیان ناوبراو برفێنن و لە بەرامبەریدا داوای بەردانی زیندانییەكان بكەن, بەڵام كە وەڵامیان نەدرایەوە كوشتیان, بەهەمان شێوە باڵوێزی بەریتانیاشیان رفاند.

بەهۆی قەیرانی دارایی و گەندەڵی حكومەت لە ساڵانی 1970 بۆ 1971 حكومەتی ئۆرۆگوای پشتیوانی گەلی لە پشت نەما و كەوتە ناو قەیرانەوە, لە مانگی نۆڤەمبەری 1971 بڕیاردرا هەڵبژاردن ئەنجام بدرێت.بۆ بەشداریكردن لە هەڵبژاردنەكان چەپەكان بە تۆبامارۆسییەكانەوە بەرەی بەرفراوان (ئەمپیلۆ)یان دامەزراند, سەرجەم پارت و رێكخراوە چەپگەراكانی ئۆرۆگوای لە ریزەكانی خۆی كۆكردەوە لە سۆسیالست و شیوعییەكانەوە تا لاهوتی ئازادیبەخش , توانیان 18,6%ی دەنگەكان بهیننەوە, ئەمە یەكەم بەشداری تۆبامارۆسییەكان بوو لە هەڵبژاردنەكان, لە ئەنجامی هەڵبژاردنەكان پارتی سور توانی 40,3%ی دەنگەكان بهێنێتەوەو حكومەت پێك بهێنن و بەدوایدا بڕیاری شەڕی تۆبامارۆسی دا و تێسرەواندنی كاریگەریان لە بزووتنەوەكە دا و سەرۆك و 12 سەركردەی دیكەیان لە ناویاندا بیبی كەوتنە زیندانەوە تا لە ساڵی 1985 ئازادكران, هاوكات لە بەرواری 27-5-1972 زیندانی گەل كە دیلەكانی تۆبامارۆسییەكانی تێدا بوو لە پایتەخت ئاشكرا بوو كە باڵوێزی بەریتانیا جیفری جاكسۆن لەناو دیلەكاندا بوو, پەلاماری زیندانەكە درا, بەدوای شكستهێنانی سەربازی بەسەر تۆبامارۆسدا كودەتای سەربازی ئەنجامدراو پارتە سیاسییەكان قەدەغەكران و پەرلەمان هەڵوەشایەوە .

لە ساڵی 1989 كە ساڵی مردنی راول ساندیكی دامەزرێنەرە, تۆبامارۆسییەكان بزووتنەوەی بەشداری خەڵكیان دامەزراند كە لە گەریلاكانی پێشوو و چەند گروپێكی دیكە پێك دەهات, بۆ هەڵبژاردنی ساڵی 2004 بەرەی بەرفرانیان راگەیاند كە لە 18 پارت و رێكخراوی سیاسی پێك دێت لە گەریلاكانی تۆبامارۆسەوە بۆ شوعیەكانی سەر بە سۆڤیەت و سۆسیالستەكان و سۆسیال دیموكراتەكان و دیموكراتە كریستانەكان و لاهوتی رزگاریبەخش ……… .
لە كۆتایدا یادگارییەكی رۆبون هودیانەی تۆبامارۆسییەكانتان بۆ دەگێڕمەوە, شەوێك تۆبامارۆسییەكان دەدەن بەسەر یانەیەكی دەوڵەمەندەكاندا یەكێك لە دروشمە هەرە بەناو بانگەكانیان لەسەر دیواری یانەكە دەنووسنەوە ((یان هەموو سەما دەكەن, یان كەس سەما ناكات)), لەوساوە ئەم درووشمە بە سەرتاسەری جیهاندا بڵاو بوەوە, بە پێچەوانەی سەرمایەدارەكانی كوردەوە كە دەڵێن خەبات دەكەین لە داهاتوودا ئێوەش وەك ئێمەتان لێبێت, نەك لە ئێستادا هەموو وەك یەك بین و پێكەوە سەما بكەین, وەك لە خشتە بردنێكی خەڵك, ئەمان وتیان یان ئێستا هەموو سەما دەكەین یان كەس سەما ناكات.

لە كۆتا رستەدا دەڵێم تۆبامارۆسییەكان خاوەند ویژدانێكی زیندوو بوون وەك كۆمۆنارەكان, بەڵام سیاسەت دەبێت ریالیستیانە بچێتە پێشەوە بۆ ئەوەی بەردەوام و سەركەوتوو بێت.
چەپ و حوكمڕانی لە ئۆرۆگوای ئۆرۆگوای لە نێوان ساڵانی 2001 بۆ 2002 بەهۆی دابەزینی ریالی بەرازیلی ونەخۆشی تای مانگاو قەیرانی دارایی ئەرجەنتینەوە تووشی داڕمانی ئابووری هات, داهاتی نەتەوەیی بە رێژی 11%دابەزی ,بێكاری بە رێژەی 20% بەرز بوەوە بە تایبەت لە ناوچە لادێیەكان , 40%ی هاووڵاتیان باری ژیانیان بۆ ژێر هێڵی هەژراری دابەزی, لە ساڵب 1930 دا ئۆرۆگوای یەكێك بوو لە 10 وڵاتە دەوڵەمەندەكەی جیهان, هاوكات یاسای گرنگی هەبوو وەك 8 سەعات كار لە رۆژێك, پشوی دایكایەتی ,بۆیە ناونرابوو سویسرای ئەمەریكا, داهاتی تاك لە دابەزینی بەردەوامدا بوو, بە ناچاری وڵات 3,2 ملیار دۆلاری لە سندوقی دراوی نێو دەوڵەتی قەرز كرد, ئەم قەیرانە ئابورییە رێگای بۆ چەپگەراكان خۆش كرد تا تاباری فاسكۆیزی پزیشك و سۆسیالست خوازی ماركسیست لە 3ی ئۆكتۆبەری 2004 سەرۆكایەتی بەرەی بەرین بكات بۆ گەیشتن بە دەسەڵات, ناوبراو لایەنگرێكی سەرسەختی هەژاران و پێشتر پارێزگاری شاری مۆنتینیگرۆی پایتەخت بوو, كە گەیشتە دەسەڵات دەرگای كۆشكی كۆماری بۆ هەژاران خستە سەر پشت, ئەوەی شایانی باسە لە ساڵی 1994 هەردوو پارتی ركابەری سەرمایەداری دەسەڵاتداری پێشوو یەكیان گرت دژ بە بەرەی بەرفراوان بۆ ئەوەی نەگات بەدەسەڵات كاتێك تاباری فاسكۆیز مایەوە بۆ خولی دووەمی هەڵبژاردن.

خۆسێكا مۆخیكا ناسراو بە بیبی پشتیوانی فاسكۆیز بوو, تەنانەت ئەم گەریلایە لە كاتی سوێندخواردنەكەی لە تەنیشتییەوە بوو, چەپەكان پاش بە دەسەڵات گەیشتنیان لە نۆفەمبەری 2006 هەموو قەرزەكانی سندوقی دراوی جیهانیان دایەوە و رێككەوتننامەكەی لە گەڵیا هەڵوەشاندەوەو بێكارییان كەمكردەوە , هاوكات لەسەردەمی فاسكوێزدا سەرۆكی پێشووی وڵات ماریا بوردابیری و جەنەرال غریغۆریۆ ئەلزاریز زیندانیكران بەهۆی پێشیلكاری مافی مرۆڤەوە دژ بە تۆبامرۆسیەكان و چالاكانی سیاسی, ئەمەش پاش بڵاوبونەوەی پەرتووكی لۆس ئەنیۆس ئۆسكۆرۆس 1967-1987 لە نووسینی مێژوونووسی ئەمەریكی سكوت مایرز رویدا.

كاتێك خۆسیە مۆخیكا خۆی پاڵاوت بۆ پۆستی سەرۆك كۆماری راستگەراكانی ئۆرۆگوای ترسیان لێ نیشت ئەم گەریلا ماركسیستە بگات بە دەسەڵات, تەنانەت ركابەرە سەرەكیەكەی لویس لاكای لە هەڵمەتەكەیدا بە رابردووی تۆبامارۆسیەكەی ویستی نەیارەكانی بترسێنێت و لە خۆی كۆیانبكاتەوە , لێ هاووڵاتیانی ئۆرۆگوای سەیری مۆخیكایان وەك گەریلای تۆبامارۆس و وەك سیاسیەكی میانەڕەو دەكرد لەم نێوەدا دابەش ببوون بەسەر دووبەرەدا, توندڕەو و میانەڕەو , بە تایبەت لایەنگرانی ئەو لە كرێكاران و جوتیاران پێك دەهاتن و چاوەڕوانی گرتنە بەری سیاسەتێكی ئابووریانەی رادیكاڵیان لێدەكرد , مۆخیكا وتی من وەك تۆبامارۆس هەڵنەبژێردراوم, وەلێ نكۆڵی لە رابردووم ناكەم, كە راستگەراكان دەسەڵاتیان بەجێ هێشت پاش ئەو قەیرانەی وڵاتی تێكەوت, بەرهەمی نەتەوەیی داڕمابوو بۆ 12,067 ملیار دۆلار لە ساڵێك,كە بیبی كورسی سەرۆك كۆماری جێ هێشت بەرهەمی نەتەوەیی وڵات گەیشتە 40,285 ملیار دۆلار , ئەمساڵ گەیشتە 63,370 ملیار دۆلار , هاوكات كە دەسەڵاتی وەرگرت داهاتی تاك 3653 دۆلار بوو لە ساڵێكدا, كە بەجێی هێشت گەیشتبووەە 11573 دۆلار لە ساڵێكدا, واتا زیاتر لە 3 جار چووە سەر, هاوكات لانی كەمی كرێ گەیشتە 390 دۆلار بۆ مانگێك, هەژاریش بە رادەی زۆر دابەزی ,تەنها 0,1%ی دانیشتوان بە كەمتر لە 1,9 دۆلار لە رۆژێك دەژیان, 0,5%یش بە 3,2دۆلار لە رۆژێك, 3,7%یش بە 5,5 دۆلار لە رۆژێك.
بیبی تەنها ژیانی خۆی چاك نەكرد, باری ژیای هەمووانی گۆڕی, بۆیە جێی خۆیەتی بە باوكی راستەقینەی گەل ناوببردرێت, ئەو ناوە تەنها پڕ بە پێسستێتی سیاسییەكی ئەفسوناوی ئاوایە.

زانیاری لەسەر وڵاتی ئۆرۆگوای ئۆرۆگوای وڵاتێكی ئیسپانی زمانی بچوكی 176215 كم دوجایە و خاوەند خاكێكی بەرینی كشتوكاڵییە كە 87,65%ی خاكەكەی بە كەڵكی كشتوكاڵ دێت, دەكەوێتە نیوان بەرازیل و ئەرجەنتینەوە, لە 24ی ئۆكتۆبەری 1830 وەك دەوڵەت خۆی راگەیاندووە, لە 25ی ئۆگستسی 1825 سەربەخۆیی خۆی وەك وڵاتێكی سەربەخۆ راگەیاندووە .5
ساڵ جارێك لەم وڵاتە سەرۆك كۆمار راستەوخۆ لە لایەن گەلەوە هەڵدەبژێردرێت, لە گەڵ 99 پارلەمانتار و 30 ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی وڵات. ئۆرۆگوای ئێستا لە لایەن بەرەی (بەرفراون )ی چەپگەراوە بەڕێوە دەچێت , بۆ یەكەمجار لە ساڵی 1990 بەرەی ناوبراو توانی شاری مۆنتنیگۆی پایتەخت بباتەوە كە نیوەی هاووڵاتیان لەو شارە دەژێن, هاوكات لە ساڵی 2005 ەوە حوكمی وڵات دەكات .

هەردوو پارتی نیو لیبراڵ و راستی ئۆرۆگوای كە پارتی سپی و پارتی سور ناسراون, بە تایبەت پارتی سور لە دوای 1836ەوە حوكمی ئەم وڵاتە دەكەن تاساڵی 2000.هاووڵاتیانی ئۆرۆگوای 88%یان بە بنەچە ئەوروپین بە تایبەت ئیسپانی و ئیتاڵی و بە دوایدا فەرەنسی و ئەڵمانی و پورتوگالی و سكۆتلەندی و ئەرمەنی و ئێرلەندی و ماڵتی و سویسری و روس و پۆلەندی و كروات و بولگار و مەجەر و لیتوانی وئەستۆنی و……ن , 6% یشیان مستیزۆنن و , 4%یشیان كۆیلە بوونە كە زۆربەیان ئەنگۆلین , 1 بۆ 2%یان عەرەبی لوبنانی و سورین …,هاوكات لە 94%یان بە ئیسپانی قسە دەكەن .

ئۆرۆگواییەكان لە هاووڵاتیانی دیكەی ئەمەریكای لاتین عەلمانیترن , 47% كاسۆلیكن , 11,1% پرۆتستانتن , 0,3% جولەكە و 23,2% یان باوەڕیان بە خودا هەیە بەڵام بە هیچ كام لە ئاینەكان نا و 17,2% یشیان بێدینن.. , لە ساڵی 1916ەوە لەم وڵاتە دین و دەوڵەت لە یەك جیاكراونەتەوە و ژنان لە ساڵی 1917ەوە بەشداری دەنگدان دەكەن .رێژەی هەژاری لە ساڵی 2009 گەیشتۆتە 20,5% , لە ساڵی 2010 دابەزیووە بۆ 18,6% , لە 2006 دوای ئەوەی چەپەكان هاتنە سەر حوكم بە ماوەیەكی كەم لە 40% هاووڵاتیان هەژاربوون , دایان بەزاند بۆ 10%,ساڵ بە ساڵیش لەسایەی حوكمڕانی باشی چەپگەراكان رێژەكە لە دابەزیندایە, بە پێی ئاماری ساڵی 2007 , 10%ی هاووڵاتیانی زۆر هەژار 1,6% سامانی وڵاتیان هەیە و 10%ی دەوڵەمەندترین خاوەندی 35,5% سامانی وڵاتن, ریشەی ئەم نایەكسانیەش لە كۆمەڵگای سەرمایەداری و سیاسەتی نیو لیبراڵی حوكمڕانەكانی پێشودایە, بە پێی , داهاتی تاك 16,722 دۆلارە لە ساڵێك , لە ریزی 46ەمینی جیهاندایە, زیاترە لە شیلی و ئەرجەنتین كە ریزبەندی 54 و 55 یان گرتووە.ئەم وڵاتە كشتوكاڵ 9,1%ی داهاتی نەتەوەییەكەی و پیشەسازی 22,5% و خزمەتگوزاری 69,3%ی ئابووری ئەم وڵاتە پێك دەهێنن.ژمارەی هێزی كار 1637000 كەس بووە بە پێی ئاماری ساڵی 2010 , لەوانە 42,2%ی لە ژنان پێك هاتوونە , كە 13%لە كەرتی كشتوكاڵ و 14% لە كەرتی پیشەسازی و 73% لە كەرتی خزمەتگوزاری كاردەكەن,لەو ژمارەیە 15% لە فەرمانبەرانی كەرتی گشتین و ئەوانی دیكە لە كەرتی تایبەتن , بە پێی ئاماری 2010 بێت 6,2%ی هاووڵاتیان بێكارن.

ئەزموون لە بیبییەوە بیبی باوەڕی وایە , ئەوەی عاشقی پارەیە جێگای نییە لە سیاسەت, منیش ئەوەی بۆ زیاد دەكەم بەتایبەت لە بزاڤی چەپدا جێگای عاشقانی پارە نابێتەوە, لە نێوان گیرفانی خود و گیرفانی گەلدا دەبێت وەك بیبی گیرفانی گەل هەڵبژێردرێت, چەپەیاتی تەنها ریزكردنی وشەی دادپەروەری و یەكسانی نییە, تەنها بوون بە ئەندام لە پارتێكی شیوعی یان ماركسی یاخود سۆسیالستی نییە,بەڵكە سەرەتا كوشتنی ئارەزوە شەخسییەكانە و تاواندنەوەیەتی لەناو داخوازەكانی خەڵك, پێش ئەوەی فكر بێت پەیمانێكی ئەخلاقییە, دیارە بە بێ تێۆری شۆڕشگێڕانە بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانە دروست نابێت, بزوتنەوەی شۆڕشگێڕانەش ئەگەر ئاكارو رەوشت و هەڵسوكەوتی شۆڕشگیِڕانە بەرهەم نەهێنێت ئاكامی داڕمانە, بۆیە بیبی و جیفاراكانمان لە پاڵ ماركس و قوتابییەكانی هەمیشە پێویستە تا بزوتنەوەكەمان بە جوانی رو لە دەرەوە راگرن .ئەگەر ماركس باوكی تیۆرییەكان بێت , ئەگەر جیڤارا باوكی شۆرشگیِڕان بێت, ئەگەر كۆمۆنارەكان قیبلەی رۆمانسیەت بن, ئەوا بیبیش باوكی راستەقینەی هەژارانە, بۆ هەڵسانەوە پێویستمان بە هەمووانە.

عەلی مەحمود محەمەد

باسكردنی تاوانە زەقەكانی رابردوو بەشێك نییە لە برین كولاندنەوە وەك لایەنگرانی تاوانكاران ئاماژەی پێدەدەن, باسنەكردن و رێگا گرتن لە باسكردن و گەڕاندنەوەی دادپەروەری بۆ خۆی بەشێكە لە تاوان, وە حەرامیش نییە و بگرە ئەركی چالاكوانانی مافی مرۆڤە بێجیاوازی لە نێوان بكەرەكان و پێگەی ئێستایان دۆسیەكان بجوڵێنن,لێ بەش بەشكردنی تاوان كارێكی نا ئەخلاقییە.

نابێت هیچ لاپەڕەیەكی تاوان لە تاریكیدا بمێنێتەوە, لە كاتێكدا مێژووی 6 دەیەی رابردوومان تژییە لە تاوانی زەقی سیاسییەكان تا ئاستی تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و تاوانی جینۆسایدیش لە هەندێك كاتدا, بەڵكە كارەسات لە شاردنەوەی برینە بەناوی نەكولانەوە, وە درێژكردنەوەی تەمەنی برینەكانە تا ئاستی شێر پەنجە.
یاسای نێو دەوڵەتی دیاریكردوە کە تاوانە زەقە كان، كات و شوێن نابێتە رێگر لەبەردەم داواكردنی سزادانی بكەران و هاندەران و بڕیاردەرانیدا.

هاوكات مانەوەی برین و چارەسەرنەكردنی نەخۆشیەكە یانی بەردەوامی دان بە مانەوەی برین و بەرداوامیدان بە كولانەوەو پەروەردە كردنی میكرۆبی زیان بەخش لە جەستەی گەلدا, برینەکان وەک خۆیان بمێننەوە، كولانەوەش بەردەوام دەبێت.
هاوكات گوزارشتیشە لە نەخۆشی جەستە, جەستە بۆ خۆی برینی كوشندەی تێدا نەبێت, كولانەوە بوونی نابێت, كولانەوەو برین جوتەن, بێ یەكتری هەڵناكەن, بوونی برینیش دەریدەخات مرۆڤەكە تەندروست نییەو توانای گەشەی نییەو بەرەو مەرگ دەڕوات, وە چارەسەری ئەمەش لای خەڵكی نییە, دورینەوەی دەمەكان و هەڕەشەی باسنەكردنی نەخۆشیەكە چارەسەر نییە ئەگەر ئایدزیش بێت, بەڵكەچارەسەر لای ئەو كەسەیە تاوانی ئەنجامداوەو برینی تاوان لە جەستەیایەتی, هەڵگری ڤایرۆسی تاوانە, نابێت بوونی چەند تاوانكارێك ببێتە هۆی نەخۆشی گەلێك, باشترین چارەسەر بڕینەوەی نەخۆشیەكەیە, كە خۆی لە دادگایی یاخود لە نەرمترین شێوەیدا لێبوردەیدا دەبینێتەوە,لێبوردەییش لە نەرمترین شێوازیدا بێبەری نییە لەوەی تاوانكار وەك خۆی كە تاوانكارە نیشان بدرێت و دان بە راستیەكاندا بنێت و داوای لێبوردن بكات, بەڵكە لێبوردەیی لە نەرمترین شێوازیدا هەموو ئەم پرۆسانەی لە گەڵدایە.
ئەگەر قوربانی ژیانی لێ سەندرابێتەوە, ئەگەر كەسوكارەكەی دادوەرییان بۆ نەگەڕابێتەوە, تاوانكار لە پێگەی تاوانبارییەوە دانی بەراستییەكاندا نەنابێت و داوای لێبوردنی نەكردبێت, ئەوە تاوانكار بەردەوام لەبەردەم چەقۆی گەڕاندنەوەی دادپەروەری و سزا داندا دەبێت, كە ئەمەش كەمترین هەنگاوە بنرێت, بە مردنیش ئەم تارماییە لە كۆڵی نابێتەوە, چونكە دادپەروەری هەر دەگات بە راستیەكان, وێڕای ئازاری ویژدان و دەرونی, تاوانكار خۆی دەزانێت چەپڵەی لایەنگران چەندە زۆر بێت, پیاهەڵدانی گەمژەكان تژی بێت و كۆمەڵگای داگرتبێت ,هژمۆنیا لە قوڵایی ئاسماندا بێت, تاوان ناسڕیتەوە.

بەردەوام تارماییەكەی راوی دەنێت, حەقیقەت بە دوای وەڵامنەدراوەكاندا دەگەڕێت, تەنها بە پیادەكردنی دادپەروەری و گەڕاندنەوەی ماف بۆ خاوەنەكەی و وەرگرتنی سزاو و قەربوكردنەوەی قوربانیان وكەسوكارەكانیان و دان نان بە هەقیقەت چ وەك چۆنیەتی تاوانەكە وە چ وەك حەقیقەتە یاساییەكە و داوای لێبوردن كردن لە قوربانیان و زیانلێكەتووان ئازارەكە سوك دەبێت نەك كۆتایی پێ بێت, كۆتایی هاتن نییە, تاوان هەقی بەسەر ئەوەوە نییە كێ ئەنجامی داوە, پێگەی چییە لە ئێستادا و چی دەكات, بەڵكە هەقی بەسەر كردەوەكانی رابردوەوە هەیە, تاوان كاری رابردووەن, وەلێ سزاكەیان كاری ئایندەیە, كەسێك ببێتە بكەری تاوان ئەوا تاوانبارە ئیتر هەر كێیەك بێت, لەگەڵ كردارەكەدا نازناوەكە هەڵدەگریت, خۆ هیتلەر لە وڵاتی فەیلەسوفاندا جەماوەریترین كەس بوو, بینۆتشەو سەدام حوسێن خەڵك سەرەتا دەیان ویستن, وڵاتەكانیان پێش خست, غۆنتر غراس نۆبڵی وەرگرت, وەلێ لایەنگری لە نازی لە لاویدا لە بیر نەكرا, كەسیش ناتوانێت لەژێر پەردەی حیزب و حكومەت و شەڕدا تاوانەكان خۆی بشارێتەوە.

بە پێی پرنسیب و یاساكانی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی و دادگا جیهانیەكان كەس تاوانبارە نەك حیزب و حكومەتەكان, لە دارفۆر عومەر بەشیر لە پاڵ ئەحمەد هارون وەزیری ناوخۆو عەلی محەمەد عەلی فەرماندەی جانجوید تاوانبارن نەك سودان و پارتی كۆنگرەی گەل, نموونە لەم بوارەدا زۆرن, بۆیە ئەوانەی لە رابردوو لە كوردستان تاوانیان ئەنجامداوە كەسەكانن نەك پارتەكان” بڕیار دەران, بانگەشەكەران و هاندەران”راگەیاندن كاران”, جێبەجێكاران”, دیاریبكردنی ئەمانەش لە رێگای تۆمەت بەخشینەوە نابێت, بەڵكە لە رێگای لێكۆڵینەوەو دادگاییكردنەوە دەبێت, رێگریكردنیش لە دادگاییكردن ئەویش بۆخۆی تاوانە, تا ئەمانە سزا نەدرێن لە دادگادا و قەربوی بنەماڵەی قوربانیان نەكرێتەوە, روفاتی قوربانیان نەدرێتەوە بە بنەماڵەكانیان, مۆنمێنتی یاداوەریان بۆ دروست نەكرێت, دادپەروەری ناگەڕێتەوەو برینەكانیش بێ چارەسەر هەر دەمێنێتەوەو بەردەوام دەبن لە كولاندنەوە, كۆمەڵگاش بە دەم ئەم برینە ئەبەدیانەوە دەتلێتەوە.

ئەوانەی لە خەمی نەكولاندنەوەی برینەكاندان پێویستە داوای زوو جێبەجێكردنی دادپەروەری بكەن نەك شاردنەوەی, لە هەموو بارگرژییەك نێوان لایەنەكان وەك ئاگر بەردان لە پەرێز كڵپە دەسێنێتەوەو تاوانەكان زەق دەبنەوەو دێنەوە مەیدان, تارمایەكەی بەردەوام بەسەر كۆمەڵگاوە دەبێت, وتەی هەموو لایەنەكانیش بۆ نەیارەكانیان لە ژماردنی تاوانەكانیان لە راستییەوە نزیكەو حەقیقەتێك هەیە لە ئەنجامدانی, هیچ بەهانەیەك نییە بۆ ئەنجامدانی تاوان, چونكە یاسا ودادپەروەری لەو چركە ساتانە كۆتاییان نایات كە بەهانەی تاوان دێنە پێشەوە لە شەڕو ململانێی سیاسی, بەڵكە لەو چركە ساتانە چاوەكانی تیژتر دەبن, لە هیچ بارودۆخێكدا دەست كراوە نییە بۆ ئەنجامدانی تاوان, وەلێ دۆسیەكان پێویستی بە لێكۆڵینەوەی سەربەخۆو دادگای بەهێز هەیە بۆ ئەوەی بڕیاری لەسەر بدات, هەر كەچووە دادگاوە , ئەوادەبێتە بەشێك لە مێژوو وە قەرەبووی قوربانیان دێتە پێشەوە, ئیتر مێژووی سەركردەی شێرە بەفرینە لەبەردەم رابردوو وەك بینۆتشەو سەدام دەتاوێتەوە, چاوەڕوانین لە دوارۆژ روبدات.

ئەبێت وەك ئەركێكی ئەخلاقی, سەرجەم تاوانەكان رابردوو وەك یەك پاكێج وەربگرین, ناكرێت دەرزی لە چاوی نەیارەكەت ببینی, وەلێ شوژنی ناو چاوی سەرۆكەكەت بشاریتەوە, داكۆكیكەری راستەقینەی مافی مرۆڤ هەموو تاوانەكان بە یەك چاو دەبینێت و بەش بەشی ناكات, نابێتە بەشێك لە شەڕی تاوانكاران, نەك ببێتە مەقاشی دەستی بەشێك لە تاوانكاران و شەڕی ئەوانی دی بكات, شاردنەوەی تاوان و هەڵوێست وەرنەگرتن لە ئاستی بۆ چالاكوانانی ئەم بوارە و مافی مرۆڤ, بۆ خۆی شەریكە بەشییە لە تاوان, هاوكات كەناڵەكانی راگەیاندیش ئەركیانە, وەك تاوان سەیری دۆسییەكان بە یەك چاو بكەن, ئەمە بۆ ئەو تاوانانەش راستە كە لە هەمبەر نەتەوەكانی دی كراون, ئاخر ناكرێت تۆ داوا لە گەلانی ناوچەكەو جیهان بكەیت دان بە حەقیقەتی یاسایی تاوانی داگیر كەران بنێن لە بەرامبەر گەلەكەت, كەچی قوڕقۆشم لە ئاست تاوانەكانی ناوخۆو هاوزمانەكانت لە گوێ بكەیت, رستە بەناو بانگەكەی ئاماژەی جینۆساید كە لە رادیۆكانەوە دەوترایەوە مناڵی سەر لانكەیان بكوژن لەبیر بكەیت.

حەلیمە یەعقوب موسڵمانی لەچك لەسەر بە ڕەچەڵەك هیندی كە لە بەرواری 13-9-2017 بووە سەرۆك كۆماری سەنگافورە، یەكێك لە دەرئاساكانی ئابووری جیهانی، زۆرینەی چینی، ورتەیان لێوە نەهات، چونكە خۆیان بە حاكمیەتی ژنان و لە ناویشیدا ژنێكی غەیرە دین، سەرباری ئەوەی بێ هەڵبژاردن پۆستەكەی بەدەست هێنا قایل نابن، كە قایلیش نەبن ئەوا وڵات خەڵتانی خوێن دە كەن، خۆ كەمایەتی چینی و هیندی 3 بەرابەری رێژەی موسڵمانانی سەنگافورەیە لە مالیزیا، وەلێ پیاوەكانیان نەخوازەلا ژنەكانیان ناوێرن بە تەنیشت حوكمڕانیشدا بڕۆن، هەرچەندە هەموو پێشكەوتنەكانی ئەم وڵاتە بەرهەمی دەست رەنگینی چینیەكانە، بۆ ئەندەنوسیاش لە بواری ئابووری و سیاسی هەر راستەو ئەزموونەكە تاقیكراوەتەوە.

لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا سێشەمە 7 ی ئاب، دیاردەیەكی دیكەی هاوچەشن رویدایەوە، كە نموونەیەكە لە هەزاران تا ئێستا رویان داوە لە ئەوروپاو ئەمەریكای لاتین و …… لە هەڵبژاردنی بەرایی بازنەی 13 ی مشیگان لە ئەمەریكا، بۆ دیاریكردنی كاندیدی دیموكراتەكان بۆ بازنەی هەڵبژاردن، كە شوێنی نفوزی ئەوانەو كۆمارییەكان ناتوانن تیایدا ركابەری بكەن، بێ سندوقی دەنگدان ئاڵای سپییان بەرز كردۆتەوە، رەشیدە تڵێبی 42 ساڵە لە دایك بووی شاری دیترۆیتی ئەمەریكی بە رەگەز فەڵەستینی، وەلێ كاندیدی پارتی سۆسیالست دیموكراتی ئەمەریكی لەسەر ناوی پارتی دیموكرات ئاراستەی پێشكەو تنخواز كە بیرنەر ساندەرزی بە رەگەز جو سەركردایەتی دەكات هەڵبژێردرا، وەك كاندیدی بەرایی بۆ هەڵبژاردنی كۆنگرێسی ئەمەریكا كە بڕیار وایە 6 ی نۆڤەمبەری ئەمساڵ بەڕێوە بچێت، لەو بازنەیە كۆمارییەكان كاندیدیان نییە، بەمەش چوونی بۆ پەرلەمان مسۆگەرە، ئەوەی شایانی ئاماژەیە لە هەڵبژاردنی بەرایی هەرێمەكەش بیرنەر ساندەرز بەسەر هیلاری كلنتۆندا سەركەوت، وە تەنها 2٪ ی هاووڵاتیانی هەرێمەكە عەرەب زمانن، واتا زەمینەی سەركەوتنەكەی پێشتر بۆ خۆشكراوە، ئەوەی ئەوی گەیاندۆتە ئەو پێگەیە بێ هەڵبژاردن بچێتە كۆنگرێسەوە باڵی سۆسیالستی دیموكراتەكانە، كە سۆسیالستخوازە جووەكە ساندەرز جەماوەریترین سیاسی ئێستای وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا سەركردایەتی دەكات، نەك عەرەب و ئیسلام و فەڵەستینیەكان، هەرچەندە رەشیدە نە یەكەم موسڵمانە و نە یەكەم عەرەبیشە دەچێتە كۆنگرێسەوە پارساڵ ئیلهان عومەری سۆماڵی عەرەب و موسڵمان نوێنەرایەتی بازنەی مینیسۆتای كرد و ئێستاش كیس ئەلیسۆن و ئەندری كارسۆن هەردوك موسڵمان ئەندامی كۆنگرێسن.

ئەو بازنەیەی ئێستا رەشیدە كاندیدێتی لە ساڵی 1965 ەوە جۆن كۆنێرزی دیمكراتی هەڵبژاردووە بۆ كۆنگرێس, وەلێ بەهۆی تۆمەتی لاقەكردنی ژنانەوە, بزووتنەوەی #MeToo هەڵمەتیان دژی ئەنجامدا, بۆیە خۆی كاندید نەكردەوە لەم خولەدا .
لە هەڵبژاردنی سێشەمە 7ی ئۆگستسدا رەشیدە كە ساندەرزو ئەسكەندەریە كۆرتیز بانگەشەیان بۆی دەكرد و نوێنەرایەتی باڵی پێشكەوتنخوازەكانی دەكرد لەناو دیموكراتەكان, توانی 27803 دەنگ لە كۆی 89179 بەشداربووی دیموكراتەكانی لە هەڵبژاردنە ناوخۆییەكە بەدەست هێنا, كە دەیكردە 31,2%ی كۆی دەنگەكان, لە بەرامبەردا بریندا جۆنیس سەرۆكی شارەوانی دیترۆیت 30,2%ی دەنگەكان و و بیل وێڵد سەرۆكی شارەوانی وێستلاند 14,1%ی دەنگەكانیان هێنایەوە, لە پاڵ 3 كاندیدی دیكە .

رەشیدە بۆ هەڵمەتی هەڵبژاردنەكەی هیچ پارەیەكی لە دیموكراتەكان و كۆمپانیاكان وەرنەگرت و توانی 893030 دۆلار كۆمەك لە خەڵك كۆبكاتەوە .
بەمەش لە گەڵ ئەسكەندەریە ئۆكاسیۆ كۆرتیز وەك دوو سۆسیالست و لایەنگری بیرنی ساندەر و ئەندامی پارتی سۆسیالست دیموكرات DSA لە خولی داهاتووی پاش 6ی نۆڤەمبەری ئەمساڵ ,دەچنە كۆنگرێسی داهاتوەوە, بۆ داكۆكی لە پڕۆژە سیاسیە مەزنەكەی بیرنی ساندەرزی 77 ساڵانە, كە نەك تەنها ئەمەریكا چاوی لە هەنگاوەكانیەتی بگرە پێشبینی گەورەتری لێدەكرێت, ئەگەر تەمەن رێگای پێبدات.

دەرچوونی رەشیدە وەك ئاگر بەردان لە پەرێز بووە سەردێری هەزاران هەواڵ, بەتایبەتی راگەیاندنی عەرەبی و ئیسلامی, چونكە راگەیاندنی بیانی دەرچونی ئۆكاسیۆ كۆرتیزی 28 ساڵانە زیاتر رایانی چەڵەكاند , رەشیدەی چەپگەرا لە پڕ بووە یەكەم موسڵمان, یەكەم عەرەب , یەكەم فەڵەستینی كە دەچێتە كۆنگرێسی ئەمەریكاوە, وەلێ ئەوەی باسیان نەكرد, ئەو پارتەی ئەوی كاندید كردووە كە پارتی سۆسیالست دیموكراتی چەپگەرایە, ئەوكەسایەتیە سیاسییەی پشتیوانی سەركەوتنەكەی بووە كە جووەو ناوی بێرنارد ساندەرزە, تەنانەت لە هەمووشی سەیرو سەمەرەتر ئەوە بوو رێكخراوی كیری سەر بە ئیخوان موسلمین پیرۆزباییان لێكرد, لە كاتێكدا رەشیدە پشتیوانی دەكات لە زەواجی هاوڕەگەزەكان, كاتێكیش رۆژنامەی تایمز ئۆف ئیسرائیل بە دواداچونیان بۆ ئەكاونتەكەی لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان كرد, هیچ حەماس و پشتیوانییەكان بۆی لە كێشەی فەڵەستین نەبینی, لە كاتێكدا پارتەكەی لایەنگری سەرسەختی كێشەی فەڵەستینە, ئیتر هەڵاكەیان نازانم بۆ چی بوو؟.

رەشیدە یەكێكە لەو 5 ژنە بە رەچەڵەك موسلمانە و 185 ژنە ئەمەریكیەیە, وەك پەرچە كردار لە هەمبەر سیاسەتی دوژمنكارانەی ترەمپ لە هەمبەر بە ژنان خۆیان كاندید كردووە, دەیانەوێت بە چالاكی سیاسی بەرەو روی ببنەوە, رەشیدە پێشتریش پەرلەمانتاری هەرێمی مشیگان بوو لە نێوان ساڵانی 2008 بۆ 2014 دا, بەوە ناسراوە لە هەرێمەكەی خۆی داكۆكی لە هەژاران كردووە, بەشداری لە داكۆكی لەو خاوەند ماڵانە كردووە كە توانای دانی قستی مانگانەیان نەبووەو لە دەركردن پاراستوونی, بەشداری كارای لە هەڵمەتی 15 دۆلار لانی كەمی كرێ بۆ كاژێرێك كاری كردووە.

رەشیدە وەك لە بەرنامەی سۆسیالستە دیموكراتەكان هاتووە كار دەكات بۆ بیمەی تەندروستی گشتی, خوێندنی زانكۆ بە خۆڕایی, قەدەغە كردی چەك, لانی كەمی كرێ 15 دۆلار بۆ كاژێرێك كار , داكۆكی لە ژینگە , داكۆكی لە هاوڕەگەز بازەكان, مافی لەبار بردن بۆ ژنان, داكۆكی لە پەنابەران و …. , ئیتر نازانم شەكراو خواردنەوەی ئیسلامییەكان بۆ كام لەم كارانەیە.دەرهێنەری ناسراوی چەپی جیهانی مایكل مۆر دوای دەرچوونی وەك سۆسیالستێكی دیموكراتی پیرۆز بایی لێكرد.

رەشیدە یەكەم نەبوو بیرنارد ساندەرز لە دایك بووی 8-9-1941 برۆكلین لە نیویۆرك, بە ڕەچەڵەك جو, لێ ئیماندار نییە,نوێنەری فێرمۆنتە لە ئەنجومەنی پیران و یەكەم سۆسیالستخوازیشە لە ئەنجومەنەكە, ركابەری سەرەكی هیلاری كلنتۆن بوو بۆ هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماری و كاندید بوونی پارتی دیموكرات.
ناوبراو جگە لە رەشیدە هاوكات پشتیوانی عەبدالڕەحمان سەیدی میسریشی كرد بۆ نوینەرایەتی دیموكراتەكان بۆ هەڵبژاردنی حاكمی هەرێمی میتشگان, وەلێ ناوبراو لە هەڵبژاردنەكە دۆڕا” 27% بە 33%”, بەهۆی پەیوەندی بە ئیخوان و لایەنە ئیسلامیەكانەوە, واتا پەیوەندی بە لایەنە ئیسلامییەكانەوە خاڵی لاوازە لە هەڵبژاردنەكان, نەك هێز بێت وەك ئیسلامییەكان هەڵایان ناوەتەوە.

هەرچەندە سەید وەك هاوڕێكانی لە نیویۆرك و فۆرمێنت سۆسیالستخواز نییە وەلێ بەرنامەی هەڵبژاردنەكەی سۆسیالستێكی رادیكاڵە, باوەڕی بە بەخششی كۆمپانیاكان نییە و پشتیوانی لە بیمەی تەندروستی بۆ هەموان دەكات …. .پێشتریش شاریس دیفیدز بە رچەڵەك هندی لە شاری كاسناسی پارێزگار دەرچوو, هەرچەندە ساندەرز و ئۆكاسیۆ كۆرتیز پشتیوانی جیمس تۆمبسۆن و راشدە تلیبیان كرد لە میشیگان, وەلێ جیمس دەرنەچوو, لە بەرامبەر باڵەكانی دیكەی ناو دیموكراتەكان, نەبووە كاندیدی باڵی پێشكەوتنخوازی دیموكراتەكان بۆ هەڵبژاردنی 6ی نۆڤەمبەر.

ئۆكاسیۆ كۆرتیز موعجیزەكەیە ئەلەكسەندەریا ئۆكاسیۆ كۆرتیز لە دایك بووی 13ی ئۆكتۆبەری 1989,ئەندامی پارتی سۆسیالست دیموكرات و كاندیدی براوەی تەوژمی پێشكەوتنخوازی دیموكرات لە حوزەیران لە ولایەتی نیویۆرك.
ئۆكاسیۆ كۆرتیز لە هەڵبژاردنی بەرایی دیموكراتەكانی نیوۆرك بە هێنانی 57,13% لە جو كراولی بردەوە , كە بۆ 10 خول پۆستەكەی بە دەستەوە بوو, بەدوای ئەمە گۆڤاری تایم نوسی گەورەترین پشێوی لە هەڵبژاردنی 2018ەدا, نیۆرك تایمزیش نوسی دۆڕانی یەكەمی جەرگبڕە , گاردیانیش نووسی گەورەرەترین موفاجەئەی مێژوی سیاسی نوێی ئەمەریكایە, دوای ئەو بردنەوەیە گەڕان بە دوای وشەی سۆسیالیزم لە ئەمەریكا 1500% چووە سەر, هەر ئەو رۆژە 1000 گەنج داوای ئەندامەتیان لە پارتەكەی كرد , رۆژەكانی دواتریش شەپۆڵی ئەندامگیری بەردەوام بوو, ساندەرز وتی : سەلماندمان دەكرێت سیاسەتی پیشكەوتنخوازی پیادە بكرێت, چومسكیش وتی : روداوێكی ئاوازەی گەورە بوو, ئەگەر سەركەوتوو بێت لە 6ی نۆڤەمبەر ئەوا ئۆكاسیۆ كۆرتیز دەبێتە بچوكترین ژنی پەرلەمانتار لە ئەمەریكا.

حیزبی DSA چی دەوێت و چی دەكات؟

حیزبێكی دژ بە سەرمایەداری ژینگە پارێزی سۆسیالستخوازی دژ بە رەگەزپەرستی دژ بە ئیمپریالییە, لە ساڵی 1982 دامەزراوە , تا ساڵی 2002 تەنها 8000 ئەندامی هەبوو, ئێستا خاوەند 48000 ئەندامە,كە ترەمپ دەرچوو لە 8ی نۆڤەمبەری 2016 خاوەند 30000 ئەندام بوو, تا كۆتایی ساڵی 2017 بووە خاوەند 32000 ئەندام, بە هاتنی ترامپ گەنجان بە كۆمەڵ پەیوەست بوون پێوەی , ناوەندی تەمەن تیایدا لە ئێستادا 33 ساڵە , كە لە ساڵی 2013 ەدا 68ساڵ بوو, لە دوای دەرچوونی ئەلەكسەندراوە دەرگای بە ئەندام بوون جەنجاڵ بوو, یەكێكە لە 25 پارت و رێكخراوی ناسراوی چەپ لە ئەمەریكا كار دەكات بۆ سۆسیالیزم , لە كاری پراتیكدا باوەڕی بەوەیە پشتیوانی باڵی چەپ بكات لەناو پارتی دیموكرات, پشتیوانی ژنان و كەمایەتییەكان و هاووڵاتیانی رەسەن دەكەن بۆ ئەوەی ببنە كاندید لە ریزی باڵی پێشكەوتنخوازی دیموكرات, هەنگاوی یەكەمی كار ی دژ بە كۆمپانیاكان بێت, لە هەڵبژاردنەكانی پێشوو پشتیوانی ئال گۆرو ئۆباما و بیرنی ساندەرزی كردووە .

ئەم پارتە كار دەكات بۆ ئەوەی لە هەڵبژاردنە جیا جیاكانی نۆڤەمبەری ئەمساڵ , 100 پۆست بباتەوە, هەرچەندە وەك سەرۆك وەزیرانی 2 خولی پێشوی بەریتانیا هاروڵد ویلسون” 1916-1995 ” وتەنی هەفتەیەك ماوەیەكی دوورە بۆ ساسەت نەك 3 مانگ, وەلێ مانگ سەر لە ئێوارەش دیاردەبێت شەو وەزعی چۆنە بێت.
پارتی سۆسیالستی دیموكرات باوەڕی بە سەركەوتنی سۆسیالیزم و كۆمپانیای هەرەوەزی كرێكاری و موڵكداری گشتی هەیە, هاوكات پەندو وانە لە لایەنی باشە حوكمڕانی ئێستای جیهان وەردەگرێت وەك دەوڵەتی خۆشگوزەرانی سوئیدی, بیمەی تەندروستی كەنەدی, سستەمی پەروەردە منداڵان لە فەرەنسا, بەرنامەی نەهێشتنی نەخوێندەواری نیكاراگوا , تا رادەیەك یەكسانی ئابوری وڵاتانی ئەسكەندەنافیا…

چەپ و كاندیدكردنی پەنابەرانلە زۆربەی وڵاتانی رۆژئاوا, بەهۆی هەڵوێستی عەدالەتخوازانەی پارتە چەپەكان و پشتیوانیان لە پەنابەران و نەبوونی جیاكاری لە ریزەكانیان , خەڵكانێك لە ناوەڕۆكدا پارێزگار و ناسیۆنالست و كۆنە پارێز دزە دەكەنە ریزەكیانیانەوە بۆ وەرگرتنی پۆست و دەرچوون لە هەڵبژاردنەكان, كەسانێك لە وڵاتەكان خۆیان دژ بە بەها سۆسیالستییەكانن, وەلێ هەلپەرستانە بۆ وەرگرتنی پلەو پۆست دەچنە ریزی چەپەكانەوە, لەم نمونەیە سەدان كورد هەیە, كە زۆرینەیان لە رێگای پارتە چەپەكانەوە چونەتە پەرلەمانەكانەوە, وەلێ لە سیاسەتی ناوخۆی كوردستاندا دژ بە بەها چەپیەكانن, زۆرینەیان كردارو رەفتاریان كۆنەپەرستانەو سەرمایەداریانەیە, بونەتە نەخۆشی كوشندە بۆ بیری چەپ و ئامانجەكانی.

زیاتر لە 1200 ساڵە ئێزیدییەكان لەسەر ئەم خاكە جینۆساید دەكرێن, هەموو ئەو تاوانانەی داعش لە 3-8-2014 بە دواوە ئەنجامی داوە, بە درێژایی ئەو مێژووە , 74 جار فەرمانی بۆ دراوە, لە ماوەی دوانزدە سەدەی رابردوودا بەردەوام تاڵان كراون و كچان و ژنانیان كراوە بە كەنیزەك و لە بازاڕی گەرمی كۆیلەی شارەكان فرۆشراون, پیاوانیان سەربڕدراوە و كەلەسەری گەورەكانیان لە شوێنە گشتییەكان كراوەتە دارا, زەوی و خاكیان داگیر كراوە ,لەوانەیە زۆرێك لە ئێمە دایە گەورەكانی لەوان بن, لە زۆربەی جارەكانیش بۆ خۆ رزگاركردن بە زۆر بە كۆمەڵ ئاینیان پێ گۆڕدراوە, لەو 72 فەرمانەی پێشوو وەك ئاماژەی پێ دەدەین, ئەوانەی پێش 2003 , پیاوانی موسڵمانی كورد لە ژێر پەرچەمی ئایندا بەشداریان لە كۆی تاوانەكاندا كردووە, هەندەك جاریش خۆیان سەركردایەتی فەرمانەكانیان كردووەو لە مێژووشدا هەندێكیان بە پاڵەوانی ئەفسوناوی نەتەوە و قارەمانی نەتەوەیی هەژمار كراون , وەلێ لە دوا فەرماندا, فەرمانی 74ی رۆژی یەك شەمە رەشەی 3ی ئۆگستسی ساڵی 2014 ەدا, كە پیاوانی ئیسلامی توندڕەوی عەرەبی سونە مەزهەب پێی هەڵسان لە ژێر ناوی داعش, ئیتر پیاوانی كورد نەك بەشێك نین لە پرۆسەكە و ئەكتەری چالاك نین لە تاوانەكە, داگیر كەری گەلی عەلی بەگ و بەردەڕەشە نین , بگرە بە هەڵمەتی هەموو ئێزیدین قۆناغێكی نوێ دێتە پێشەوە, ئەویش بە پێچەوانەی فەرمانەكانی پێشوو, لێرەدا پیاوانی كورد نەك بەشداری تاوانەكە ناكەن, بەڵكە دەستە بژێرێك لەوان دەڵێن هەموو ئێزیدین بەرەو روی تەواوی رابردووە رەشەكە دەبنەوەو و زۆربەش شانازی بە نادیە مورادەكەیانەوە دەكەن , ئەو یەك شەمە رەشەی لە تاوانەكانی داعشدا, بە بەردەم راگەیاندنەكانەوە چەندە رەشتتر دە بێت , دەبێتە دوا فەرمان و دوا كۆمەڵكوژی ئێزیدییەكان و دادگاییكردنی كۆی تاوانەكانی پێشوو , سەرجەم 73 فەرمانەكەی پێشوو لە ئاوێنەی یاداوەریدا زیندو دەكاتەوە, دەیانكات بە بەشێكی بێزلێكراو لە مێژوو , مێژوو لێرەدا پێچەوانە دەبێتەوە, 3ی ئاب لە تاوانەوە دەگۆرێت بۆ دادگای مێژووی تاوانە هاوچەشنەكانی رابردوو.

بەهۆی زیاتر لە 80 ساڵ بزاوتی رۆشنبیری و سیاسی لە كوردستاندا, كۆمەڵگایەكی بەرهەم هێنا, تاوانەكانی 74 فەرمانی غەزای دژ بە ئێزیدییەكان رەت كردەوە, لێرەدا هەست بە گۆڕانكارییەكی هێمنانە و كودەتایەنەش هاوكات دەكەین لە عەقڵی تاكی كورددا, هەرچەندە بەشێكیشی لە ژێر كاریگەری ئیسلامی سیاسیدان, كەم تا زۆر هاوسۆزن لە ناوەڕۆكدا لە گەڵ داعش, كەمایەتییەكی زۆر بچوكی چەند هەزار كەسی نەبێت , بە ئاشكرا ئەوی دی هەموو رەتی تاوانەكەیان كردەوە , ئیتر ئێزیدییەكان مرۆڤی پێش یەك شەمەی رەش نین , ئیتر هەموو سێی ئابێك , هەموو بە بێدەنگ چركەیەك رادەوەستن و رێز لە قوربانیان دەگرن , ئیتر هەموو 3-8ی ساڵێك نەفرەت لە هەموو فەرمانەكان دەكەنەوە, بە رێزگرتن لە قوربانیان رەتی مێژووە رەشەكانی هاوشێوەش دەكەنەوە , ئیتر لە بری داگیركردنی خاك و چەپڵە لێدان بۆ كەلەسەرە بە دارەوە كراوەكان مۆم بۆ قوربانیانی 74 فەرمانی نەگریس دادەگیرسێنرێت , ئیتر غەزای پیرۆز دەبێتە وەحشیگەری , هەر بەوەندەشەوە نا بگرە بڕۆین بەرەو دادگاییكردنی مێژوویانەی ئەوانەی لە 12 سەدەی رابردوودا بەشدار بوونە لە تاوانە هاوچەشنەكانی یەك شەمە رەشەكە,3-8 ساڵەكانی دواتر , ئەم رەتكردنەوەیە گەیشتە پۆپەی خۆی ,بووە بەشێك لە یاداوەری گەلێك , بووە دابڕان لە گەڵ مێژووی 1200 ساڵەی رابردوو و هەر 73 فەرمانەكەی پێشو تر.

لە فتوكانی ئەحمەدی كوڕی حەنبەل ( 780-855 م )ەوە, تا فتواكانی لەیسی سەمەرقەندی و مەسعودی و ئەبو سعودی عەمادی بەم هەموو پلەو پایە ئاینییەوە (“خگیب المفسرین” شیخ الإسلام, مفتی القسگنگینیە,) كە ئێزیدییەكانی بە لە كافر كافرتر لەوانی دی ناو زەد كرد, فتوای كوشتنی پیاوان و بە كەنیزەك كردنی ژنانیانی دەردەكرد, هەموو ئەوانەی بە فتواو فەرمان بەشداری جینۆسایدی ئێزیدیەكانیان لە مێژوودا كرد,جارێكی دیكە لەبەردەم ئاوێنەی تاوانەكانی داعش خرانەوە ناو قەفەسی دادگای مێژوو, ئیتر لێرەوە عەمادی شێخ الئیسلامی ئومەیەك نیە لای ئێمە, بەڵكە فتوا دەری تاوانێكی مێژوویی بەردەوامە بۆ زیاتر لە دوو سەدە و تاوانباری جینۆسایدە, سەدان فەرمان لە بەر رۆشنایی فتواكەیدا دەردە چێت و پێكهاتەیەك هەوڵی سڕینەوەی دەدرێت ,ئەوەی ئێستا داعش دەیكات, عەمادی درێژ ماوەترین موفتی ئاستانە چوار سەدەو نیو لەمەوپێش دەریكرد بەرامبەر بە ئێزیدییەكان بە تاوانكاری زیاترەوە .

قڕ كردنی ئێزیدییەكان لە ساڵی 224ی كۆچییەوە , لە سەردەمی خەلیفە موعتەسەمی عەباسییەوە دەستی پێكرد, وەلێ فتوای ئەبو سعودی عەمادی لە ساڵی 1560 رەوایەتی ئاینی و پیرۆزی پێ بەخشی و رەوایەتی دا بە قڕ كردنەكە لە پۆششی ئایندا, ئەم فتوایە بوە هەوێنی دەیان فەرمانی مەرگ هەموو رەشتر و دڵەڕەقتر لە 3-8-2014, چڕترینیان فەرمانەكانی قڕكردنەكانی سەدەی نۆزدە بوو, سەدەیەكی پڕ نەهامەتی و كارەسات بوو بۆ ئێزیدییەكان, ئەم فەرمانانە تەنها خەلیفە و پاشا عەرەب و توركەكان پێی هەڵنەستان ,لە ساڵانی 1832 و 1834 پاشای كۆرەی رەواندز و فەرمانی بەدرخان بەگ لە ساڵی 1844 لە ناو فەرمانە زۆرو زەبەنەكاندان, بۆیە لە بەر رۆشنایی و ئاوێنەی تاوانەكانی داعشدا, دەبێت بە پێگەی كەسایەتی ئەو كەسایەتیانەدا بچینەوەو لە دادگای مێژوودا دادگایی بكرێنەوە, راستە هەر مرۆڤێك لە مێژوودا مرۆڤەكان بە شێوازێك دەیخوێننەوە, وەلێ تاوان بە تاوانی دەمێنێتەوەو تاوانكار لە سزا نابێت رزگاری بێت و پێگەی راستەقینەی خۆی دەبێت پێببەخشرێتەوە كە تاوانكاری ئەنجامدەری جینۆسایدە و هەموو هێماكانی گەورە نیشاندانی ئەو تاوانكارە لە مێژوو و یاداوەری گەلدا پێویستە بسڕدرێتەوە, بۆیە لە كۆتاییدا دەڵێمەوە تا دادگاییكردنی تاوانكاری جینۆسایدی 74 فەرمانی ئێزیدی هەموو ئێزیدین وەلێ نا بۆ سستەمی كۆنەپەرستانەی چینایەتی ئێزیدی, بەڵێ بۆ كۆمەڵگای یەكسان و ئازادو كراوە .

لە سێ ساڵی رابردوودا, چەپەكانی دوای 12 ساڵ لە فەرمانڕەوایی لە بەشی زۆری وڵاتانی ئەمەریكای لاتین, توشی شكستی یەك لە دوای یەك بوونەوە, ئەگەر كودەتاكانی هندۆراس و پاراگوای لێدەربكەین, لە شیلی و ئەرجەنتین و گیانا و پیرۆ لە دەسەڵات دور خرانەوە لە رێگای سندوقەكانی دەنگدانەوە, لە ئیكوادۆر كودەتایەكی ناوخۆیی ئەنجامدرا لە ناو خێزانی چەپەكانەوە, لە بەرازیل بە كودەتا راستگەراكان پارتی كرێكارانیان لە دەسەڵات دەركرد و سەرۆكی پێشووی وڵاتیشیان خستە زیندانەوە, لە نیكاراگوا و پۆلیڤیا و فەنزوێلا راستگەراكان بە شێوازی جۆراو جۆر لە هەوڵی نانەوەی پشێوین ….. .

بە پێچەوانەی ئەوروپای رۆژهەڵاتەوە كە پارتە كۆمۆنیستەكان لە دەسەڵات دور خرانەوە, لە راست خۆیان وەك مۆز توانەوە, كەچی لە ئەمەریكای لاتین پاش شكستە هەڵبژاردنیەكان پارتە چەپگەراكان بە گوڕو هێزو وزەی زیاترەوە دێنەوە مەیدان, لە ئەرجەنتین یەك چركە سات گۆڕەپانی پلازا دی مایۆیان بەجێ نەهێشت, لە شیلی بەردەوام بوون لە حەراكی شەقام, لە هندۆراس وێڕای فرت و فێڵ و ساختەكارییەكانی هەڵبژاردن و ئەنجامدانی كودەتا چەپەكان بە پشو درێژییەوە بەردەوامن, لە بەرازیل وێڕای ئەوەی لۆلا لە زیندانە هێشتا لە راپرسییەكان دەری دەخات بە فرسەخ لە پێش دووەم كاندیدەوەیە, لە هەمووی دڵخۆشتر دواین هەڵبژاردنی كۆڵۆمبیاو مەكسیكە, لە كۆڵۆمبیا كاندیدی چەپ غۆستاف بیدرۆ لە بزوتنەوەی كۆڵۆمبیای مرۆڤایەتی لە خولی دووەمی هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی وڵات, توانی 41,8%ی دەنگەكانی بێنێتەوە, ئەمەش یەكەمجار بوو چەپ لە كۆڵۆمبیا ئەنجامی وا لە هەڵبژاردنەكان بەدەست بهێنێت, مەكسیكیش كە بابەتی ئەمجارەمانە, لە هەڵبژاردنی 1 ی یۆلی دا , سەرتاپای هەرێمەكانیان بە سور نەخشاند, بەشێوەی گشتی لە تەواوی وڵاتانی ئەمەریكای لاتین و كاریبی چەپ ئەگەر لە دەسەڵاتدا نەبێت ئەوا ئۆپۆزسیۆنی سەرەكییە, ئەگەر هێزی یەكەمی وڵاتەكانیان نەبن, ئەوا دووەمن.

لە ئەمەریكای لاتین راستگەراكان بە ئەندازەیەك لە هێزی چەپ دەترسن, كەوتونەتە چەوساندنەوەی سیاسی سەركردە چەپگەراكان لەوانە خاتوو كریستینا فرناندیز لە ئەرجەنتین, لۆلا دا سلیڤا لە بەرازیل, رۆفائیل كۆریا لە ئیكوادۆر, چەپ هەر بەوەندەوە نەوەستاو لەو وڵاتانە قەتیس نەما, پەڕیەوە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا و ئەلەكسەندریا ئۆكسایۆ كۆرتیز تەمەن 28 ساڵە بووە كاندیدی دیموكراتەكان لە شاری مەزنی نیویۆرك بۆ پەرلەمانی ئەمەریكا,دوای ئەوەی لە هەڵبژاردنی ناوخۆیی دیموكراتەكان سەركەوت بەسەر جۆزیف كرۆلی پەرلەمانتاری دیموكرتەكان, كە بۆ ماوەی 10 خول پەرلەمانتاری بازنەی هەڵبژاردنە, خاتوو كۆرتیز خۆی بە سۆسیالست و لایەنگری بیرنی سادەرز كاندیدی پێشووی سەرۆك كۆماری ئەمەریكا دەزانێت, ئەو ئەندامی پارتی سۆسیالست دیموكراتی ئەمەریكایە كە خاوەند 47000 ئەندامە, تەنها لە نێوان 20 بۆ 26ی یۆلی هەزار ئەندامی زیادیكردووە, ئەمەش دەربڕی پەیوەست بوونی خەڵكە بە بیری سۆسیالزمەوە.

مەكسیك بەرەی شەڕ

مەكسیك دووەم هێزی ئابوورییە لە ئەمەریكای لاتین دوای بەرازیل و ژمارەی دانیشتووانی 123675325 كەسە,داهاتی تاكی 9304 دۆلارە لە ساڵێكدا,بەمەش مەكسیك لە ریزی 69یەمینی جیهاندایە لە روی داهاتی تاكەوە,ئابوورییەكەشی لە ریزی پانزەهەمینی پلەبەندی جیهاندایە, كۆی گشتی داهاتی نەتەوەیەكەی 1,149,239 ترلیۆن دۆلارە, لە نایەكسانی لە دابەشكردنی سەروەت و سامان لە ریزی 68یەمینی جیهاندایە, لە گەشەی مرۆیی لە ریز بەندی 77ەمینی جیهاندایە,لە گەندەڵیدا لە پلە بەندی 123مینی جیهانیدایە لە كۆی 176 وڵاتی جیهان.

لێ لە 3 دەیەی رابردوودا هێزی كڕینی مەكسیكیەكان بەرێژەی 80% دابەزی, وێڕای گەشەی ئابوری وڵات, بەشی زۆری دەستكەوتی گەشەی ئابووری وڵات بۆ 1%ی كۆمەڵگا رۆیی, 99%یش رۆژ لە دوای رۆژ ئاستی ژیانیان لە دابەزیندایە. پانتایی خاكی مەكسیك وەك بەرەیەكی بەرفراوانی جەنگی بەردەوامە, پارساڵ 26 هەزار كەس تیایدا كوژرا, لە 10 ساڵی رابردوودا كۆی گشتی 200 هەزار كەس كوژراوە, تەنانەت مەكسیك بۆ رۆژنامەنووسان و چالاكوانانی چەپ وەك بەرەی پێشەوەی جەنگ وایە, تەنها لە بانگەشەی ئەمجارەی هەڵبژاردندا 523 كەسایەتی سیاسی و كاندید كوژران.سستەمی سیاسی وڵات تەواو گەندەڵە, هاووڵاتیان متمانەیان بە سستەمی سیاسی وڵات نەماوە, تەنها 2%ی هاووڵاتیان متمانەیان بە دیموكراسی بوونی سستەمی سیاسی مەكسیك هەیە, تەزویر و دەنگ كڕین و تەمویلی كارتلەكانی مادە هۆشبەرەكان رەوتی هەڵبژاردنەكان دیاریدەكەن.

سەركەوتنی چەپ

لۆبێز ئۆبرادۆر ناسراو بە ئەمیلۆ كاندیدی چەپی براوەی ئەمجارەی سەرۆك كۆماری مەكسیك, دووجاری پێشوتر شانسی خۆی لە هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماری تاقیكردەوە, لە هەڵبژاردنی ساڵی2006 دا رێژەی 35,3%ی دەنگەكانی هێنایەوە لە بەرامبەردا فلیپ كالدیرۆنی سەرۆكی پێشوو كە 35,9%ی دەنگەكانی بەدەستهێنا, لە رێگای تەزویرەوە توانرا كالدیرۆن سەربخەن بۆ ئەوەی رێگا بگرن لە ئەمیلۆ ببێتە سەرۆككۆمار, بەهۆی ئەو سكاڵایانەی ئەمیلۆ تۆماریكرد,بڕیاردرا 11,839 سندوق بژمێردرێنەوە, كە دەیكردە كۆی 9,2%ی كۆی سندوقەكانی دەنگدان, زۆربەشیان ئەوانە بوون گومانیان لەسەر نەبوو,لە هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماری ساڵی 2012 دا لۆبێز 15896999 دەنگی هێنایەوە كە دەیكردە 31,6%ی دەنگەكان, لە بەرامبەردا ئینریك پینە نیتۆ 19226284 دەنگ و 38,2%ی دەنگەكانی هێنایەوەو بووە براوەی هەڵبژاردنەكە.

لە هەڵبژاردنی ئەمجارەدا كە رێژەی دەنگدان 63,43% بوو , 0,35% زیاتر لە هەڵبژاردنی ساڵی 2012 , ئەمیلۆ 30113483 دەنگی هێنایەوە كە دەكاتە 53,19%ی دەنگەكان, بەمەش بووە سەرۆكێك زۆرترین دەنگی لە مێژووی مەكسیكدا هێناوەتەوە , كە دووجاری دەنگەكانی هەڵبژاردنی پێشووە, هەرچەندە هاوپەیمانەكانی لاوازترن لەوكاتە, كاندیدی دووەم ریكاردۆ ئەنایە ” بە داوای موچەی بنەڕەتی بۆ هەمووان هاتە مەیدان” 12610120 دەنگ كە دەكاتە 22,28%ی دەنگەكانی هێنایەوە.

بە هەمان شێوەی ساڵانی 2006 و 2012 , پێشتر لە مەكسیك لە هەڵبژاردنی 1988یش كواتیمۆك كاردیناس سەرۆكی چەپگەرای پارتی شۆرشی دیموكراتی بردیەوە , وەلێ بە ساختە كارلۆس سالیناس بە براوە درایە قەڵەم و دەنگەكانی بۆ 50,7% زیادكرا.لە ساڵی 1982 ەوە كە میگۆل دی لا مەدرید بردییەوە بە هێنانی 74,3%ی دەنگەكان , كەس بەم رێژەیە براوە نەبووە لە مەكسیك وەك ئەمجارەی ئەمیلۆ .

ئەمیلۆ كە سەرۆكایەتی هاوپەیمانی پێكەوە مێژوو تۆمار دەكەین لە ژێر دروشمی ” دەستكەوت بۆ هەمووان, یەكەم بۆ هەژاران ” هاتە مەیدان, لە نێوان 3 هێز ” مۆرینا” لە ساڵی 2012 لە لایەن لۆبزەوە دامەزراوە ” و پارتی كرێكاران و پارتی یەكبونی كریستانی ئینجیلی” پێكهێنرا,مۆرینا 50% و پارتی كرێكاران 25% و پارتی ئینجیلی 25% كاندیدەكانیان بۆ پەرلەمان و ئەنجومەنی پیران دیاریكرد, هەرسێ لایەنیش لۆبێز ئۆبرادۆریان وەك كاندیدی خۆیان بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار هەڵبژارد.

هەرچەندە مەكسیك لە ساڵی 1917ەوە كە پارتی كۆمۆنیست تیایدا دامەزراوە, هاوكات ناوەندی هەڵسوڕاوانی چالاكانەی سەرجەم گرایشەكانی چەپە, دەیان پارت و گروپی چەپ لە ترۆتسكیستەوە بۆ ماوی و ئانارشیزم و ستالینستی و سۆسیالزمی سەدەی 21 و گیفارایی و ….. لەم وڵاتە چالاكن, زانكۆكانی ئەم وڵاتە شوێنی هەڵسوڕانی ماركسیستەكانە, باڵادەستی سیاسیان پێوە دیارە وەك هەیمەنەی فكر, هاوكات بەردەوام ئەم وڵاتە دەستەوگروپی چەكداری چەپگەرای لێ نەبڕاوە, بەهۆی پێگە جوگرافیاكەیەوە, ئەمەریكا وەك باخچەی پشتەوەی ماڵی خۆی لێی روانیوە, بە حەرامی زانیوە چەپەكان لەم وڵاتە دەسەڵات بگرنە دەست, بەردەوام هەوڵی سەركوتكردن و لاواز كردن و دابەشكردنیانی داوە, وەلێ ئەمجارە هەوڵەكانی بەری نەبوو.

كاتێك راپرسیەكان دەریانخست ئەمیلۆ لە پێشەوەیە, پەیتا پەیتا دەسەڵاتدارانی ئەمەریكا و سەرمایەدارانی ناوخۆ لێدوانیان دژی دەداو هەڕەشەیان دەكرد, ترسی سور و گۆڕینی مەكسیك بە فەنزویلا حەژمانی لێ هەڵستاندبوون, تەنانەت سەرۆكی پێشوی وڵات فلیپ كالدیرۆنیش هاتە سەر خەت دژ بە ئەمیلۆ, ئەو سەرۆكەی لە 2006 بە تەزویر بە جیاوازیەكی كەم كورسیەكەی لێ داگیر كرد, وەزیری ئاسایشی ناوخۆیی ئەمەریكا جۆن كیلی رایگەیاند هەڵبژاردنی سەرۆكێكی چەپ بۆ مەكسیك باش نییە, هاوكات راوێژكاری ئاسایشی ئەمەریكی و تیلرسۆن وەزیری دەرەوە رایانگەیاند روسیا هەڵمەتی پشتیوانی لە لۆبێز دەست پێكردووە.

لە 1ی یۆلی شەپۆڵی بەهێزی تسۆنامی سیاسی چەپ لە مەكسیكەوە لە رێگای سندوقەكانی دەنگدانەوە هەڵیكرد, ئەو رۆژە كۆی گشتی 3400 پۆست هەڵبژاردنی بۆ كرا, چەپ پارتە كۆنە گەندەڵەكانی مەكسیكی راماڵی , لە هەڵبژاردنی پەرلەمان لە كۆی 500 كورسی, پارتی چەپگەرای مۆرینا 191 كورسی, پارتی كرێكاران”ماوی” 61 كورسی, پارتی شۆرشی دیموكراتی 21 كورسی” بزوتنەوەی هاووڵاتیان 27 كورسی “دەرەوەی ئیتلافی براوە”,پارتی بەیەك گەیشتنی كۆمەڵایەتی راستگەرای ئینجیلی 55 كورسی “لە ناو ئیتلافی دەسەڵات” یان بەدەست هێنا, چەپ بە شێوەی گشتی 300 كورسی, لێ ئیتلافی دەسەڵات 307 كورسی لە كۆی 500 كورسی پەرلەمانیان بردەوە.

هەرچی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پیرانە, لە كۆی 128 كورسی ئەنجومەنەكە, مۆرینا 55 كورسی , پارتی كرێكاران 6 كورسی, پارتی شۆرشی دیموكراتی 8 كورسی” پارتی شۆرشی دیموكراتی كواوتیمۆك كاردیناس دایمەزراند كوری سەرۆك كاردیناس”, پارتی بزوتنەوەی هاووڵاتی 7 كورسی و پارتی بەیەك گەیشتنی كۆمەڵایەتی ئینجیلی 7 كورسیان هێنایەوە, واتا كۆی گشتی چەپ 76 كورسی, ئیتلافی دەسەڵات 68 كورسیان بەدەست هێنا لە كۆی 128 كورسی ئەنجومەنی پیران, هاوكات هاوپەیمانییەتیەكە شاری مەزنی مەكسیكۆی پایتەخت و 5 لەو 9 هەرێمەی هەڵبژاردنی تێدا كرا بردەوە.

هەرچەندە سەرەتا هەوڵدرا بەرەی چەپ لە نێوان 4 لایەندا” مۆرینا, كرێكاران” پارتی كرێكاران, پارتێكی ماوییە و لە 8ی دیسەمبەری 1990 دامەزراوە “, شۆڕشی دیموكراتی, پارتی بزووتنەوەی هاووڵاتی” پێك بهێنرێت, وەلێ بەهۆی ململانێی ئەمیلۆ لە گەڵ سەركردەكانی دوو لایەنەكەی دی ئەم هاوپەیمانییە پێك نەهێنرا, پێشتر هاوپەیمانی و لە یەك پارتیشدا بوون, مۆرینا لە گەڵ پارتی یەكبونی كریستانی ئینجیلی راستگەرا هاوپەیمانی كرد, كە بە پارتی پاراستنی خێزان بەناو بانگە لە مەكسیك, هەڵوێستی پارێزگارانەی لە هەمبەر لەباربردن و زەواجی هاوِەگەزەكان هەیە, هەرچەندە بڕیار وایە حكومەتی داهاتوو حكومەتی 8 ژن و 8 پیاو بێت, وە ئەمیلۆ سیاسییەكی كراوەیە لە بەرامبەر زەواجی هاوڕەگەزەكان و لەباربردن.

ئەمیلۆ لە كۆی 31 هەرێمی وڵات, لە 20ی زۆرینە بوو, ئەو دەنگەكانی زیاترە لە دەنگی هەر سەرۆكێكی پێشوی مەكسیك, هیچ سەركردەیەك بە ئەندازەی ئەمیلۆ جەماوەری نەبووە لە مێژووی مەكسیكدا, كە بە دروشمی ” هەژاران یەكەمن” هاتە پێشەوە, جگە لە لازارۆ كاردیناس لە سیەكان” لارزۆ كاردیناس 1934 بوو بە سەرۆكی مەكسیك , بە هێنانی 98,2% ی دەنگەكان و 2,225,000 دەنگ ” بوو بە سەرۆك كۆماری وڵات, كە زۆر هەنگاوی گرنگی نا لەوانە” خوێندن بە خۆڕایی, دابەشكردنی زەوی بەسەر جوتیاران, خۆماڵیكردنی كەرتی نەوت, دانی بەڕێوەبەرایەتی هێڵی شەمەندەفەر بە كرێكاران “.

هەرچەندە راگەیاندنەكان وا ئیدعا دەكەن كە یەكەمجارە چەپ لە مكسیك سەردەكەوێت, لێ لە رابردوودا 3 خول پارتی كرێكاران” 1919-1940 , چەپ” كورسی سەرۆك كۆماریان بە دەستهێناوە” 1928 ئەلیڤارۆ ئۆربیگۆن , 1925 پلۆتۆركۆ ئیلاس كالیاس, 1920 ئەلیڤارۆ ئۆبریگۆن ” و لارزۆ كاردیناسیش لە ساڵی 1934, كە هەموو لەسەر چەپ دێنە هەژماركردن.

زاباتێستەكان چیان وت و كرد

زاباتێستەكان چیابایس نەیان هێیشت سندوقەكانی دەنگدان بچێتە ناوچەكانیانەوە و بایكۆتی دەنگدانیان كرد, هەرچەندە لۆبێز یەكێكە لە داكۆكیكەرانی مافی هاوڵاتیانی رەسەن , وەلێ ماركۆس سەرۆكی زاباتێستەكان وتی: لۆبێز كاندیدی چەپی ساختەیە , بۆیە پشتیوانی ناكەین, ئەوان لایەنگیری چەپی رادیكاڵی ریشەیین.
بزووتنەوەی زاباتێست لە 17-11-1983 دامەزراوە ,پێك هاتووە لە هاووڵاتیانی رەسەن و لاهوتی رزگاریبەخشی چەپگەرا . زۆرینەیان لادێین , كەمایەتیەكی شاری , باوەڕی سیاسییان بە سۆشیالستی رزگاریبەخشە,لە گەڵ كۆكتێلێكی ئانارشیزم و دژ بە نیولیبرالیزم و باوەڕ بە ئابووری هەرەوەزی كۆمەڵایەتی, بڕیار بە دیموكراسی راستەوخۆ لە رێگای دەنگدانی بە كۆمەڵی راستەوخۆوە دەدەن,زیاتر لە بۆچونەكانی پۆكچین خاوەند تیۆری كۆمەڵگای دیموكراتیكەوە نزیكن, چیاباس و رۆژئاوا دوو دورگەن لە جیهاندا پەیڕەو لەم تیۆرییە سیاسییە دەكەن.

ئەو رۆژەی پەیمانامەی بازرگانی ئازادی ئەمەریكای باكور”ئەمەریكا, كەنەدا, مەكسیك” ناسراو بە نافتا كەوتە بواری جێبەجێكردنەوە , واتا 1-1-1994 ئەوان یاخی بوونی خۆیان راگەیاند,زیاتر لە 3000 گەریلای زاباتیست پەلاماری شارەكانی تشابایسیان داو زۆربەی شارەكانیان گرت و زیندانیانی سیاسیان ئازاد كرد, 2ی مانگ حكومەت پەرچە كرداری نواند و شەڕ گەرم بوو, دواجار ئاگربەست راگەیەنراو بوونە خاوەند بەڕێوەبەرایەتیەكی ئەمری واقع لە هەرێمەكەیان.هەرچەندە لۆبێز مێژووی نوێی مەكسیكی گۆڕی, وەلێ بەشی زۆری هێزە كۆمۆنیست و ماركسیستەكان پشتیوانی كەمپینی هەڵبژاردنەكەیان نەكرد.

ئەمیلۆ چی دەوێت؟ئەمیلۆ لە بەرواری 13-11-1953لە دایك بووە,ساڵی 1976 تێكەڵاو سیاسەت بووەو پەیوەندیكردووە بە پارتی شۆڕشی دەستورییەوە, لۆبێز لە حكومەتی هەرێمی تاباسكۆ دەستی كێشایەوە و ساڵی 1988 پەیوەست بوو بە حیزبی شۆڕشی دیموكراتییەوە*, ئەمیلۆ لەو چەپانەیە دوای روخانی دیواری بەرلین لە بازنەی دەسەڵاتەوە پەیوەندی بە چەپەوە كرد.

لە 2ی یۆلی 2000 هەڵبژێردرا بە سەرۆكی حكومەتی پایتەختی نیشتمانی”مەكسیكۆ” بە هێنانی 38,3%ی دەنگەكان, لە میانی سەرۆكایەتی حكومەتی شاری مەزنی مەكسیكۆدا بووە یەكێك لە گەورە سیاسەتمەدارانی وڵات, كە پۆستەكەی جێ هێشت 84%ی هاووڵاتیانی پایتەخت پشتیوانیان لێی دەكرد,80%ی بەڵێنەكانی هەڵبژاردنی جێبەجێكرد, دووەم پارێزگاری جیهان بوو لە روی جەماوەرییەوە لە ساڵی 2004 دا”تەنها پارێزگاری تیرانا ئیدی راما لە پێش ئەوەوە بوو”.

ئەمیلۆ لە 12-12-2017 ئیستقالەی لە مۆرینا دا و وەك سەربەخۆیەك خۆی كاندید كرد بۆ پۆستی سەرۆك كۆماری مەكسیك. لە بانگەشەی هەڵبژاردندا بڕیاری دا كاربكات بۆ ” زیاتر كردن و باشتر كردنی پشتیوانیە كۆمەڵایەتییەكان و خزمەتگوزاری گشتی و هاوكاری هەژاران و گەشەدان بە كشتوكال و دابینكردنی ئاایشی خۆراك, دژایەتی گەندەڵی, هاوكاری قوتابیان و پیرەكان, لێبووردن لە هەندێك تاوانباران, هەڵوەشاندنەوەی پارەی خوێندن لە كولێجەكان, پەیڕەوكردنی لامەركەزیەت لە كارگێڕی و بەڕێوەبردنی وڵاتدا, گواستنەوەی دەسەڵات بۆ هەرێمەكان.

دوای دەرچوونی بڕیاری دا یەكەم هەنگاوی موچەی خۆی و ستافی حكومەتی دابەزێنێ و لانی كەمی كرێ زیاد بكات, بۆ ئەوەی بودجە بۆ هەمووان بێت, خانەنشینی سەرۆك كۆماری رەت بكاتەوە .لۆبێز لە هەڵبژارنی پەرلەماندا دەنگی بە رۆزاریۆ ئیبارا دی بیدرا لە پارتی كرێكارانی ماوی دا نەك كاندیدانی پارتەكەی خۆی مۆرینا.بردنەوەی چەپ لە مەكسیك, ورەیەكی بەرزو توانایەكی گەورە بە چەپی ئەمەریكای لاتین دەبەخشێتەوە بۆ هەڵسانەوەیەكی دیكە, ئەو چەپەی رەگی لە خوێنی جیفاراوە بەر دەگرێت, چۆن مەكسیك بووە جێ ژوانی بەیەك گەیشتنی شۆرٍشگێڕان و دەروازەی پەروەردە كردنی جیفارا, لەم قۆناغەشدا چاوەڕوانی هەڵسانەوەیەكی كەین.

*كواوتیمۆك لە 1ی مایۆی 1934 لە شاری مەكسیكۆ سیتی لە دایك بووەو لەوكاتەی لازارۆ كاردیناس سولورزانۆی باوكی لە هەڵمەتی هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماریدا بوو, شانازی دەكرد كورەكەی لە یەكی ئایار لە دایك بووە, بە سەرۆكی ئەخلاقی بەناو بانگە بەهۆی ئاكار و رەوشتییەوە, نەیاری لیبرالیزمی نوێیە, پشتیوانی دەكات لە سیاسەتی كۆمەڵایەتی لە بەرژەوەندی هەژاران, 25 ساڵ لە ریزی پارتی پی ئاڕ ئای دەسەڵاتدار بوو, 25یش سەرۆكی پارتی شۆڕشی دیموكراتی بوو تا لە 2014 دەستی كێشایەوە لە سەرۆكایەتی پارتەكەی.

تەنانەت كواوتیمۆك كاردیناس بەشداری هیچ هەڵمەتێكی پارتەكەی نەكرد لە بەرامبەر لۆبێزی كۆنە قوتابی خۆی, بەهۆی ئەوەی تیپی بانگەشەكەی زۆر كەسایەتی راستگەرای سەربەدەسەڵاتی تێدا بوو, تەنها دەنگی بە پارتەكەی شۆڕشی دیموكراتی دا.

(( ئەم بابەتە پێشكەشە بە مام عەلی ڕەحیمی پیاوە هەرە دڵسۆزەكەی دۆسیەی كیمایابارانكردنی شاری سەردەشت و هەموو ئازیزانی شاری سەردەشتم ))

دوای 73 ڕۆژ لە كیمیابارانكردنی گوندی شێخ وەسانان لە بەرواری 16-4-1987, هێشتا بریندارەكانی ئەو دەڤەرە بە دەم ئازار و خۆشاردنەوەوەو زیندەبەچاڵكردن لەناو سەربازگە تاریك و نوتەكان دەیان ناڵاند, شارێكی دیكەی كوردستان كەوتە بەر شاڵاوی كیمیابارانكردن لە لایەن فڕۆكە جەنگییەكانی ئێراقەوە, ئەویش شاری سەردەشتی بناری قەندیل بوو, كیمیابارانكردنی شاری سەردەشت مژدەی هاتنی هەڵەبجەی بە گوێی هەموو لایەك دا, وەلێ هێزە سیاسییە پاشكۆكانی ئێران كە ئەوكات هەمووو گرەویان لەسەری دەكرد, عەقڵیان لێوەرنەگرت , سەردەشت دەروازەی شار كیمیابارانكردنی لە لایەن بەعسەوە خستە سەر پشت, ئیتر بەعس لە كیمیابارانكردنی شاری پڕ دانیشتوان سڵی نەكردەوە, بە كۆمەڵكوژی لادێنشینەكان دڵی ئاوی ناخواردەوە ئیتر.

بریندارەكان ئەو شارە دەڵێن و دەگێڕنەوە دوای كیمیابارانكردنی شارەكەیان پێكەوە دەستیان دەگرت و ڕێیان دەكرد, چاوەكانیان بینایی لێ سەندرابووەوە, شار لە ناو گازباراندا بە بێ كەسی بە دیار تەرم و بریندار و كەلاوەكانییەوە دەیناڵاند, بوو بووە شاری مردووەكان, تابلۆیەك وێناكراوە پاش ژەهر بارانكردنیان تەنها لە خەیەڵادانی رۆمانووسەكاندا بووە .لە ناو شاردا مرۆڤەكان و مانگاو مەڕو بزن و هەموو جۆرە ئاژەڵ و پەلەوەرێك پێكەوە بە مردوویی و مردارەوە بوویی كەوتبوون, بۆنی بۆ گەنی گازی كیمیاوی شارە هاوینە هەوارەكەی سەردەشتی داگرتبوو, وێرانەیی و چۆڵی و تەرم و بۆن و بەرامە دیمەنێكی ترسناكیان لەو شارە چۆڵ و كاولە درووست كردبوو, ترسناكی شەقام و كوچەو كۆڵانە چۆڵ و هۆڵەكانی پاش كیمیابارانەكە وێنای شاری زیندوخۆرەكانی نەخشاندبوو.

دەگێڕنەوە ژمارەیەكی زۆر لە هاووڵاتیان لە شوێن لێدانەكە بە مردوویی كەوتبوون, شار نیمچە وێران, نزیكەی چارەكی دانیشتووانی شاریش بریندار, ئەوی دیكەش ئاوارەی شارو شارۆچكەو لادێكان دەورو بەر ببوون.مرۆڤە مردووەكان و ئاژەڵ و پەلەوەرە مردارەوە بووەكان نزیك بە مانگێك لە سەر شەقامەكان بە پاڵ یەكەوە راكشابوون و كەوتن و كەسێك نەبوو هەڵیان گرێتەوە, تارمایی مەرگ ئەو شارە وێرانەیی داگرتبوو, تاوانی كیمیابارانكردنی شاری سەردەشت زۆر لەوە گەورەترە لەوەی هەستی پێ دەكەین و گوێ بۆ حەكایەتەكانی دەگرین.
دوای كیمیابارانەكە تا نزیك 13 مانگ خەڵكەكەی لە ئاوارەییدا ژیان نایان وێرا بگەڕێنەوە ئەو مەرگەستانە , مەرگی دوایی كیمیابارانەكە ئازارەكەی زیاتر بوو لە مەرگی سەروبەندی كیمیابارانەكە , دانیشتووانەكەی تا شەڕی نەگریسی كۆنەپەرستانەی عێراق –ئێران بە كۆتا نەگەیشت هەموو چركە ساتەكانی ژیانیان لە دڵە ڕاوكێی مەرگێكی نوێدا دەژیان, ترسیان لە هاتنەوە بوو بۆ سەر زێدی باو باپیریان, ئەو ترسەی كە بەعس چاندی و شارێكی كرد بە دۆزەخستان بۆ دانیشتووانەكەی.واز لە مردووەكانی كیمیابارانەكە نەهێنرا, تەنانەت دوای مردن و ناشتنیشیان لە گۆڕ دەردەهێنران و گیرفانەكانیان دەپشكنراو زێڕ و دراوی گیرفانیان دەردەهێنرا, شاری وێرانە بۆ دزەكانی رژێم كرا بە نێچیر, دزی و تاڵان لای جەنگاوەرانی ئاینی جیهادە.حەمامچی شار مەحمود وسوش بە زۆر ناچار كرا شار بە جێ نەهێڵێت, بۆ ئەوەی لە گەرماوەكەی پیاوانی كۆماری ئیسلامی دزەكانی شەو خۆیان بشۆن, دوای یەك مانگ لە تاوانەكە شارێكی دەیان هەزاری تەنها 11 كەسی تێدا مابووەوە, ئەوانەیش بریتی بوون لە (( حەمامچی, مردو شۆر,….)). سەرەتا 67 مردوویان بۆ شار هێنایەوە, ئەو 11 كەسەی كە لە شار مابونەوە ناشتیانیان, گۆڕی 67 كەسیان هەڵكەند, قوربانیانی كیمیابارانەكە بەشێكیان خەڵكی لادێكان دەوروبەر بوون كە ئەو رۆژە بۆ ئەنجامدانی كارەكانیان هاتبوون بۆ شار .

حەسەن كەریمی خەڵكی شاری سەردەشت لە دادگایی فرانس ڤان ئانرات, بازرگانی چەكی كیمیاوی هۆڵەندی, كە بە تۆمەتی فرۆشتنی چەكی كیمیاوی لە هۆڵەندا دادگاییكرا, بەمشێوەیە حەكایەتی ئەو ڕۆژەی خۆی گێڕایەوە (( پاش ئەوەی چووە بۆ مهاباد بۆ چارەسەری بریندارییەكەی بە چەكی كیمیاوی لە ئەنجامی كیمیابارانكردنی شار, بە داواكاری و رێنیوێنی پزیشك دووشیكردووە, بەڵام بە دووشكردن یەكسەر بینایی لە دەست دەدات , خێزانەكەی سكی پڕ بووە , لە نێوان ژن و منداڵەكەی ناو سكی , كە لە ناو مانگ و ڕۆژی خۆی بووە, بە وتەی خۆی : پزیشك داوای لێمكرد یەكیان هەڵبژێرم لە نێوان هاوسەرەكەی و منداڵەكەی ناو سكی , كەچی دوایی هەردووكیانم لە دەست دا ,ئەو لە درێژەی وتەكانیدا وتی: لە خێزانی خۆم و براكەم 9 قوربانیمان هەیە بە چەكی كیمیاوی , ئەو وتی : كە ئێستاش قسە دەكەم شتێك لە دەممەوە دەرەچێتە دەرەوە, بۆیە شەرمە كەم لەگەڵ خەڵكدا گفتوگۆی نزیك و ڕاستەوخۆ بكەم (( پەرتووكی ڤان ئانرات (بارزرگانی مەرگ ) -نووسین و كۆكردنەوەی :عەلی مەحموود محەمەد)).

بۆ سەردەشت هەڵبژێردرا؟مێژووی نوێی كورد بریتیە لە كۆمەڵێك تاوانی گەورە, لە ناو ئەوانە بڕێكیان خودی لایەنە سیاسیەكانی بەرپرسن لە خۆشكردنی زەمینەی ئەنجامدانی, بۆیە ێویستە بە چاوی ڕەخنەگرانەو بە بوێرییەكی سەربەخۆیانە و ڕاستگۆیانەوە لێكۆڵینەوەیان لیەسەر بكەین بۆ ئەوەی بگەینە ئەنجامی ڕاستییەكان و دیاریكردنی هۆكارەكان, لە گەیشتن بە ڕاستییەكانیشەوە بگەینە نووسینەوەی واقعی كارەسات و تاوانەكان, ژیاندنەوەی ڕابردوو, پشكنینی ڕابردوو بۆ ئەوە نییە هەر لە ڕابردوودا بژێین و لێی دەرنەچین , بەڵكە بۆ ئەوەیە نەبردرێینەوە بۆ هەمان مەرگەسات و رێگا لە دووبارەكردنەوەی بگرین, هەرچەندە بەردەوام لەم مەرگەسات و نوشستییەوە بەرەو ئەومەرگەسات و نوشیستی دەمان بەن, هاوكات مێژوو لە درۆ ڕزگار بكەین, ئەو مێژووەی هەمیشە دەسەڵاتداران و هەژمونگەرایان لە بەرژەوەندی خۆیان دەینووسنەوە.

با لە زمانی شایەد حاڵەكانەوە بزانین هۆكاری كیمیابارانكردنی شاری سەردەشت و لەو چركە ساتەیا چی بوو؟, بۆچی عێراق شاری سەردەشت و خەڵكە سڤیلەكەی كردە نیشانەی خۆی لەو كات و زەمەندا ؟؟ , با بزانین لەم بارەیەوە چی وتراوە :(( له‌ پاش روودانی ئه‌و كاره‌ساته‌ و رۆژێك دواتر له‌ نێو خه‌ڵكی شاردا بڵاوبۆوه‌، كه‌ به‌ره‌ی كوردستانی (باشووری كوردستان) له‌ شوێنێكی شاری سه‌رده‌شت كۆبوونه‌وه‌یان كردووه‌ و رێژیمی عێراق له‌و كۆبوونه‌وه‌یه‌ ئاگادار بوون. به‌ واتایه‌كی دیكه‌، ئه‌وكات باسی ئه‌وه‌ ده‌كرا، كه‌ كه‌سانی ئاگادار و ته‌نانه‌ت به‌شدار له‌ كۆبوونه‌وه‌ی به‌ره‌ی كوردستانی، وه‌ك سیخوڕ به‌رپرسانی عێڕاقیان له‌ شوێن و كاتی كۆبوونه‌وه‌ ئاگادار كردۆته‌وه‌. شایانی باسه‌، كه‌ هیچ كام له‌ به‌رپرسی حیزب و رێكخراوه‌ سیاسییه‌كانی باشووری كوردستان باسیان له‌ دروستی و ناڕاستی ئه‌و هه‌واڵه‌ نه‌كردۆته‌وه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ راگه‌یاندنی فه‌رمی خۆیاندا زۆر به‌ كه‌می باسی ئه‌و كاره‌ساته‌ ده‌كه‌ن.- 22 ساڵه‌ی یادی كاره‌ساتی بۆمبارانكرانی شاری سه‌رده‌شت به‌ بۆمبی شیمیایی -ئا: عه‌زیز شێخانی ))” لەوكاتە بەرەی كوردستانی پێك نەهاتبوو, دواتر هەندێ لایەنی بەرەی كوردستانی دژ بە شەڕی هاوبەشی ئێران پێشمەرگە بوون دژ بە سوپای عێراق”.

بەڵام لێكۆڵەری بە ناو بانگی هۆڵەندی یۆست هلتەرمان كە توێژینەوەیەكی وردی لەم بارەیەوە كردووە”هەرچەندە لێرەو لەوێ لە نوسینەكەیدا كەوتۆتە ناو هەڵەوە ” لە بارەی كیمیابارانكردنی شاری سەردەشت و هۆكارەكەی دەڵێت ((سەردەشت كە شارۆچكەیەكی كورد نشینی سەر سنوور و نزیكی بەرەبوو (مەبەست بەرەی شەڕی عێراق ئێرانە) , بوو بووە داڵدە و پەناگای گوندنشینە ئاوارەكان و سەربازگەی هێزەكانی ئێران, كە وەك ناوچەیەكی پشتی بەرە بەكاریان دەهێنا, پێشتر سەردەشت گەلێ جار بە فڕۆكە بۆردمان كرابوو چەند ڕۆژێك پێش هیرشە كیمیاویەكەش , هێزەكانی ئێران و عێراق كەوتبوونە شەڕەوە لە نزیك چیای مامەندە و پاشان لە هێڵەكانی بەرەدا, یەكەمجار ئێرانییەكان بە یارمەتی پێشمەرگەكانی ینك , بەر لە هێرشێكی عێراق بگرن و بیانشكێنن, بەڵام وەك حەمەی حەمە سەعید ,كە بەشداربوویەكی ینك بوو لەو شەڕانەدا (چاوپێكەوتنێكی ساڵی2002دا) دەیگێڕێتەوە كە هێزەكانی عێراق خۆیان كۆكردەوە و جارێكیتر هێرشیان كردەوە و كۆنترۆڵی تەواوی ناوچەكەیان كرد, ئا لەم كاتەدا بووكە عێراق بە كیمیاوی پەلاماری شارۆچكەكەیدا. گەلێ شایەتحاڵ لە سەردەشتدا دەگێڕنەوە كە فڕۆكەكانی عێراق چەندین بۆمبی كیمیاییان خستووەتە خوارەوە و پاشان بۆ ماوەی بیست دەقیقە بە ئاسمانی ناوچەكەدا سوڕاونەتەوە, پێش ئەوەی لە ئاسۆدا لە چاو ونبن – كارێكی ژەهراوی-یۆست هلتەرمان، وەرگێڕانی محەمەد حەمە ساڵەح تۆفیق-كۆمپانیای ئاوێنە- ل112)) .

لەم دوو شایەدییەدا ئەوەی زیاتر لە ڕاستییەوە نزیكە و بە بەڵگە لێكۆڵینەوەی لە سەر كردووە , بۆ چونەكەی یۆست هیلتەرمانە, بوونی شەڕی هاوبەشی ئێران-یەكێتی لە ناوچەی مامەندەی قەڵادزێ بە سەرچاوەی ئەو هێرشە كیمیاوییەیە بۆ سەر شارەكە دەزانێت !!.خەڵكی شارەكە لە كۆڕ و كۆبونەوەكان , نەیان شاردۆتەوە ڕاشكاوانە لێرەو لەوێ ئۆباڵی كیمیابارانكردنی شارەكەیان خستۆتە سەر هاوكاری ئێران-پێشمەرگە ((جێگای ئاماژه‌كردنه‌، كه‌ نه‌ ‌ ئێران و به‌رپرسانی رێژیمی تاران له‌ بیری هه‌زاران برینداری كاره‌ساتی ٧ ی پووشپه‌ڕدان و نه‌ به‌رپرسه‌ كورده‌كانی باشووری كوردستان، كه‌ هۆكارێك بوون بۆ ئه‌و په‌لاماره‌ به‌ هیچ جۆر ئاوڕیان له‌ قوربانییه‌كان و ئازاردیتوه‌كانی ئه‌و رووداوه‌ ژانهێنه‌ره‌ نه‌داوه‌ته‌وه‌.-22 ساڵه‌ی یادی كاره‌ساتی بۆمبارانكرانی شاری سه‌رده‌شت به‌ بۆمبی شیمیایی-ئا: عه‌زیز شێخانی )) .لێرەوە دەگەینە كردنەوەی سەرەداوێك ئەویش ئەوەیە, شاری سەردەشتیش قوربانییەكی دیكەی شەڕە هاوبەشەكانی پێشمەرگەو ئێرانە.

ژمارەی قوربانیانتاكو ئێستا ئامارێكی ورد لە سەر ژمارەی شەهیدان و بریندارانی كیمیابارانكردنی شاری سەردەشت لە بەردەستدا نییە , ئامارێكی زانستیش بۆژمارەی قوربانیان و زەرەرو زیانەكانی نەكراوە, تاكو وەك سەرچاوەیەكی باوەڕ پێكراو لە بەردەستدا بێت و كەڵكی لێ وەربگرترێت . ئەوانەی لە كیمیابارانكردنی شاری سەردەشت بوونە قوربانی بەسەر چەند تیمێكدا دابەش دەكرێن (( خەڵكی شارەكە, خەڵكی گوندەكانی دەوروبەر, ڕێبواران , هێزەكانی ڕژێم , …)) بۆیە ئاماركردنی ئەمانە گرانە, بەڵام ئەركی سەردەشتییەكانە ئاماری وردی قوربانیانی ناو شار و گوندەكانی دەوروبەری بكەن , ئەو سەرچاوانەی ئاماژە بە قوربانیان دەكەن, ژمارەی جۆراو جۆرمان دەدەنی َ, كە من لێرەدا ئەوانەی خوێندومەتەوە و ئاگاداریانم سەرجەمی دەخەمە بەر دەست خوێنەرانی خۆشەویست .مامۆستا جەماڵ نەبەز ژمارەی قوربانیان بەم شێوەیە دیاری دەكات (( رۆژی 28-6-1987رژێمی عێراق بە بۆمبای ژەهراوی بۆردومانی شاری سەردەشتی كوردستانی ژێر دەسەڵاتی ئێرانی كرد و 122كەس كوژران و 5000 كەسیش یریدار بوون ((جینۆسایدی گەلی كورد-مارف عومەر گوڵ-چاپی پێنجەم دەزگای ئاراس 2010,ل45).

جەمال نەبەز,ستۆكهۆلم1989-ئێستاو پاشەڕۆژی نەتەوەی كورد لە بەر ئاگری جەنگی عیراق و ئێراندا ل94.)).بەڵام بۆست هیلتەرمان بەم شێوەیە ژمارەی شەهیدانی شاری سەردەشت دیاریدەكات (( سەرەتا30 كەس, مانگی یەكەم 66 كەس ,1988دا 8 كەس ,13 ساڵی دواتر 7 كەس كۆی گشتی تاكو 2002 گەیشتە 111كەس شەهید بوون- كارێكی ژەهراوی- یۆست هلتەرمان، وەرگێڕانی محەمەد حەمە ساڵەح تۆفیق -كۆمپانیای ئاوێنە ,ل112)) .بەڵام سەردەشتییەكان بۆ خۆیان بەم شێوەیە ئاماژە بە كۆی زیانە مرۆییەكانی شارەكەیان لەو پەلامارە كیمیاوییە دەكەن (( به پێی ئاماره كان زیاتر له 8025 كه س له و شاره دا شه هید و بریندار بوونه. ئه وه له كاتێكدایه كه زۆربه ی زامداره كان ناویان له ریزی لیستی بریندار وكۆژراون تۆمار نه كراوه.-شوانە سەردەشتی )).

(( كاتژمێر چوار و نیوی پاش نیوه‌ڕۆی ٧.پووشپه‌ڕی ١٣٦٦ هه‌تاوی به‌رامبه‌ر به‌ ٢٨ ژوئه‌نی ١٩٨٧ زایینی شاری سه‌رده‌شت (رۆژهه‌ڵاتی كوردستان) كه‌وته‌ به‌ر په‌لاماری چه‌كی قه‌ده‌غه‌كراو. له ‌ئاكامی ئه‌و په‌لاماره‌ نا مرۆڤانه‌یه‌دا ‌ سه‌دان كه‌س له‌ خه‌ڵكی بێتاوان و دانیشتوانی شار بوونه‌ قوربانی و زیاتر له‌ پێنج هه‌زار كه‌سیش بریندار بوون -22 ساڵه‌ی یادی كاره‌ساتی بۆمبارانكرانی شاری سه‌رده‌شت به‌ بۆمبی شیمیایی-ئا: عه‌زیز شێخانی )).هەرچی ڕێكخراوی سەنتەری ئەنفالە سەبارەت بە ژمارەی قوربانیانی ئەم تاوانە لە بەیاننامەی خۆیاندا لە 23هەمین ساڵیادی تاوانەكەدا دەنووسن: بەپێی نووسراوێکی فەرمی حکومەتی ئێران لە ئاماری کیمیابارانەکەدا لە ساڵی(1987)، ناوی (4500) شەهید و برینداری پێشکەش بە نەتەوە یەکگرتووەکان کردووە، بەڵام ئامارە ناڕەسمیەکان باس لە شەهید و برینداربوونی(8000) هاووڵاتی دەکەن- بەیاننامەی (سەنتەری ئەنفال)لەیادی کیمیابارانکردنی شاری (سەردەشت)ی رۆژهەڵاتی کوردستان.

هەرچی هەواڵگری ئێراقییە بەم شێوەیە ئاماژە بۆ لێدانی كیمیاوی شاری سەردەشت دەكات : (( بە پێی بەڵگانامەیەك كە بۆ یەكەمجار لە لایەن نوسەری ئەم بابەتەوە بڵاو دەكرێتەوە, كە لە 4-8-1987 لە سكرتاریەتی سەرۆكایەتی كۆماری ئێراق , بەڕێوەبەرایەتی هەواڵگری كەرتی ڕۆژهەڵات دەرچووەو لە لایەن عەمیدی ڕوكن بەڕێوەبەرەكەیەوە واژۆ كراوە و بۆ هەواڵگری گشتی شوعبەی 5 ی ڕۆژهەڵات نێر دراوە , خاڵی 11 لاپەڕەی سێی دۆكۆمێنتەكە تایبەتە بە لێدانی شاری سەردەشت ,بەم شێوەیە ئاماژە بە زیانەكانی دەكات :ڕژێم ئامێری تایبەتی لە شارەكە داناوە بۆ هەڵمژینی مادەی كیمیاوی بۆ كەمكردنەوەی كاریگەری لێدانە كیمیاویەكە ,لە ئاكامی ئەو لێدانە كیمیاویەی كە ئاراستەی گردبوونەوەی هێزەكانی دوژمن لە شاری سەردەشت كرا ,كە ئەنجامی زیانەكانی بەم شێوەیە بوو:ا-كوژرانی 155 كەس لە خەڵكی شاری سەردەشت.ب-بریندار بوونی 4600 كەس لە خەڵكی شاری سەردەشت.ج-بریندار بوونی 900 كەس لە هێزەكانی بەسیج و سوپای پاسداران لە ناویاندا فەرماندەی هێزەكانی جونداڵلەی شاری سەردەشت )) .تاوانی كیمیابارانكردنی شاری سەردەشت وەك تاوانی جەنگپێشێلكردنی یاساكانی جەنگ و پەلاماردانی ناوچەی سڤیل نشین بە یەكێك لە تاوانە مەزنە نێو نەتەوەییەكان دێتە ژماردن , كە تێپەڕ بوونی كات نابێتە هۆی بەسەر چوون و كۆنبوونی و تاوانكار لە دادگایی كردن قوتار ناكات .

بۆمبارانی ناوچەی سڤیل نشین لە ساڵی 1949 ەوە وەك تاوانی جەنگ لە ئاستی جیهانی دەناسرێت, بێشك بە پێی ئەو بەڵگە نامەیەی پێشكەشمان كرد وەك دانپێنانی خودی دەسەڵاتدارانی پێشووی ئێراقە ئەو تاوانە مەزنەیان دژ بە خەڵكی سڤیلی شاری سەردەشت ئەنجامداوە .لە كیمیابارانكردنی شاری سەردەشت سەرپێچی مەزن دەرهەق بە ڕێككەوتنامەی جنێف كراوە .هەردوو ڕژێمی ئێران و ئێراق لە هەڵەبجە و سەردەشت لە بەرامبەر بە خەڵكی سڤیل شەریعەتی دارستانیان پیادە كردووەو دەستیان لە پەلاماری خەڵكی سڤیل نەپاراستووەو یاسای جەنگیان پێشێل كردووە .ئەم تاوانانە (( تاوانی جینۆساید , تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی , تاوانی جەنگ ,تاوانی عدوان (( هەڕەشە)) ))., سروشتی جیهانیان هەیە و لە یاسای نێو دەوڵەتیدا وەك پێشێلكاری گەورەی یاسای نێو دەوڵەتی مرۆیی دەناسرێن , مرۆڤایەتی لە ئاستی جیهانی بەرپرسی ئەخلاقی دەكەوێتە سەر. ڕێككەوتنامەی جنێف كە لە بەرواری 12-8-1949 دا دەرچووە بۆ پاراستنی قوربانییەكانی شەڕ , بەندەكانی ئەو پێشێلكاریانەی تێدا دیاریكراوە .بەكار هێنانی گازی كیمیاوی لە ململانێ نێو نەتەوەییەكاندا و پەلاماردانی خەڵكی سڤیل لە پایەكانی تاواندا وەك تاوانی جەنگ ناسێنراوە, سەرباری ئەوەی ئێستا بەكار هێنانی لە ململانێی ناوخۆییشدا وەك تاوانی جەنگ سەیر دەكرێت , بەكار هێنانی گازی كیمیاوی بەرامبەر بە خەڵكی شاری سەردەشت , پێشێلی ئاشكرای پرۆتۆكۆڵی ساڵی1925ی جنێفە , سەبارەت بە قەدەغەكردنی بەكار هێنانی چەكی كیمیاوی .لە دادگایی فرانس ڤان ئانرات لە وڵاتی هۆڵەندا دۆسیەی كیمیابارانكردنی شاری سەردەشت و گوندی ڕەشە هەرمێی قەراغی شاری سەردەشت یەكێك بوو لەو دۆسیانەی گرنگی زۆری پێدرا و بە تاوانی جەنگ هاتە ناسین, دەشێت لە پای ئەم تاوانانە (( هەڵەبجە,گۆپتەپە ,زێوە )) (( سەردەشت ,ئالوت ,زەردە,شنۆ ,…. ))* بە تاوانی بەشداری, هاندان, …. خەڵكی دیكەش دادگایی بكرێن پاش ئەوەی پشكنینی ورد لە سەر بەشداریكردنیان لەو تاوانانە دەردە كەوێت .لەو بەڵگەیەی بڵاومان كردۆتەوە , لە سەر زمانی دەزگای هەواڵگرییەوە ئەوە سەلمێنراوە كە *** :1-پەلاماری خەڵكی سڤیل دراوە.2
– لە پەلامارەكە گازی كیمیاوی بەكار هاتووە .3- تاوانەكە مەزن بووە ,تزیك 4755 هاووڵاتی كوژراوەو بریندار بوونە.4-ئەم تاوانە حیزبی بەعس ئەنجامی داوەو لە لایەن دەزگای هەواڵگرییەوە بە پێی ئەو بەڵگە نامە باوەڕ پێكراوە كە لە بەردەستدایە دانی پێدا نراوە.وێرای ئەوەی بەكار هێنانی چەكی كیمیاوی بۆ خۆی تاوانی جەنگە , هاوكات پەلاماردانی خەڵكی سڤیل بە تاوانی جەنگ دێتە ژماردن ,لە خوارەوە بەشێك لەو بڕگانە ببینن **.نەهاتنە پێشەوەی كەیسی شاری سەردەشت لە دادگای باڵای تاوانی عێراقی بەهۆی بە كەم سەیر كردنی تاوانەكەوە نییە , بەڵكە بە هۆی سنووری جوگرافیای ئەنجامدانی تاوانەكەوەیە, كە لە سەر خاكی ئێران ئەنجام دراوە( وەك فەرمییەتی نێو دەوڵەتی) , ئەو دادگایە تایبەت بوو بە تاوانە ناو خۆییەكان نەك تاوانە دەوڵەتییەكان, بەم هۆیەوە كەیسەكە نەهاتە پێشەوە , ئەو كەیسە بەشێكە لە زنجیرەیەك تاوان لە درێژەی شەڕی عێراق ئێران بەرامبەر بە گەلانی ئێران ئەنجام دراون, كە ئەمەش ناڕەوایەو پێویستە هەموو قوربانیانی دەستی رژێمی پێشوو بە هاووڵاتیانی رۆژهەڵاتی كوردستانیشەوە لە هاووڵاتیانی سڤیل و پێشمەرگەكانی دیموكرات و كۆمەڵە مافی خۆیان لە روی مادی و مەعنەوییەوە بۆ بگەڕێتەوەو قەرەبوو بكرێنەوەو تاوانكارانیش لە سزا دەربازیان نەبێت .

چی پێویستە بكرێت بۆ سەردەشت و سەردەشتیەكان ؟

خوێندنەوەی حەقیقەتەكانی ڕابردوو دیاریكردنی هۆكارە زۆرەكانی ئەو تراژیدیاو تاوان و كارەساتانەی یەك لە دوای یەك بەسەرماندا هاتوون ئەركی هەموو مێژوو نووسێكی خاوەند ویژدانە, لەم ئاستەیا بۆ تاوانی كیمیابارانكردنی شاری سەردەشت هیچ نەكراوە , نە تاوانەكە وەك خۆی لێكۆڵینەوەی مێژوویی و سیاسی و یاسایی لە سەر كراوە, نە ئاماری وردی قوربانیان و زەرەرو زیانی هاووڵاتیان كراوە .زیندوڕاگرتنی ساڵانەی یاداوەریی كیمیابارانكردنی شاری سەردەشت و دروست كردنی مۆنمێنت بۆ قوربانیان, مۆزەخانە و پەیكەری یاداوەری , كە دەبنە هۆی پاراستنی یادگای گشتی قوربانییەكان ئەركی هەموو لایەكە, كە ئەمەش هۆشیاری ومەعنەوی درووست دەكات سەبارەت بەپێشێلكاریەكان ڕابردوو , بۆ ئەوەی ببێتە بەربەستێك لە داهاتوو لە بەردەم دوبارە بونەوەی .ئەركی هەموو ئەو لایەنانەی پاسداریان هێنا بۆ كوردستان بە گشتی و یەكێتی نیشتمانی كوردستان و بڕیاربەدەستە سیاسی و فەرماندە سەربازییەكانی ئەو كاتی بە تایبەتی بەهۆی ڕۆڵیان لە دروست كردنی زەمینەیەكی وا شاری سەردەشت ببێتە بەشێك لە بەرەی شەڕی عێراق – ئێران :- بە نامەی تایبەتی سەرۆكی ینك و لایەنەكان دیكەی كوردستانی ئەوانەی پاسداریان هێنایە باشووری كوردستانەوە داوای لێبوردن لە خەڵكی شاری سەردەشت بكەن .- قەرەبووی مەعنەوی بكرێنەوە بە درووستكردنی مۆنمێنت و یادكردنەوەی یادەكە و كردنەوەی شوێنی تایبەتی لە باشووری كوردستان بە تایبەتی لە پایتەخت و شاری هەڵەبجە بە ناوی شاری سەردەشتەوە.- مەرزی سنووری سەردەشت –قەڵادزێ بكرێتەوە وەك هاوكارییەكی مادی بۆ دانیشتوانی ئەم دو جێگەیە.

– قوربانیانی شاری سەردەشت و سەرجەم قوربانیانی رۆژهەڵات, ئەوانەی بوونە قوربانی شاڵاوەكانی بەعس بە شەهید بناسرێن.**(( المادە 8(2),بالمادە 8(2),ب ,1جریمە الحرب المتمپلە فی الهجوم علی المدنیینالاركان1-ان یوجه المرتكب الجریمە هجوما.2-ان یكون هدف الهجوم سكانا مدنیین بصفتهم هژه او افرادا مدنیین لا یشاركون مباشرە فی الاعمال الحربیە.3-ان یعتمد مرتكب الجریمە جعل هدف الهجوم السكان المدنیین بصفتهم هژه او او افرادا مدنیین لا یشاركون مباشرە فی الاعمال الحربیە.4-ان یصدر السلوك فی السیاق نزاع مسلح دولی ویكون مقترنا به.5-ان یكون مرتكب الجریمە علی علم بالڤروف الواقعیە التی تپبت وجود نزاع مسلح .المادە8(2)(ب),2جریمە الحرب المتمپلە فی الهجوم علی الاعیان المدنیەالاركان1-ان یوجە مرتكب الجریمە هجوما.2-ان یكون هدف الهجوم اعیانا مدنیە,اب الاعیان لا تشكل اهدافا العسكریە.3-ان یعتمد مرتكب الجریمە استهداف هژه الاعیان المدنیە بالهجوم.4-ان یصدر السلوك فی السیاق نزاع المسلح دولی و یكون مقترنا به.5-ان یكون مرتكب الجریمە علی علم بالڤروف الواقعیە التی تپبت وجود نزاع مسلح. ل288.المادە 8(2)(ب),5جریمە الحرب المتمپلە بالهجوم علی الاماكن عزلا‌و.1- ان یهاجم مرتكب الجریمە واحدە او اكپر من المدن او القری او المساكن او المبانی.2- ان تكون تلك المدن او القری او المساكن مفتوحە للاحتلال بدون المقاومە.3- الا تشكل تلك المدن او القری او المساكناو المبانی الاهداف العسكریە.4- ان یصدر السلوك فی السیاق نزاع مسلح دولی او یكون مقترنا به.5- ان یكون مرتكب الجریمە علی العلم بالچروف الواقعیە التی تپبت وجدود نزاع المسلح.المادە 8(2)(هه)1جریمە الحرب المتمپلە فی الهجوم علی المدنیینالاركان1-ان یوجه المرتكب الجریمە هجوما.2-ان یكون هدف الهجوم سكانا مدنیین بصفتهم هژه او افرادا مدنیین لا یشاركون مباشرە فی الاعمال الحربیە.3-ان یعتمد مرتكب الجریمە جعل هدف الهجوم السكان المدنیین بصفتهم هژه او او افرادا مدنیین لا یشاركون مباشرە فی الاعمال الحربیە.4-ان یصدر السلوك فی السیاق نزاع مسلح غیردولی ویكون مقترنا به.5-ان یكون مرتكب الجریمە علی علم بالڤروف الواقعیە التی تپبت وجود نزاع مسلح . ل 307.((وپائق اساسیە مختارە ژات صلە بالمحكمە الجنائیە الدولیە “منشورات محكمە الجنائیە الدولیە”,گبعە الپانیە 2009 )) .

*دەقی بكورتەی ڕیاری دادگای هۆڵەندی لەم لینكانەی خوارەوەدا بخوێننەوە,كە كیمیابارانكردنی شاری سەردەشت لە پاڵ “هەڵەبجە,گۆپتەپە,زێوە” لە باشوور , زەردە و شنۆ و ئالۆت لە ڕۆژهەڵات وەك تاوانی جەنگ دەناسێنێت,بڕیاری دادگای شاری لاهای لە هەموو وڵاتانی یەكێتی ئەوروپا كاری پێدەكرێت .

http://www.rechtspraak.nl/…/Coxnviction+Van+A.+for+supplying…http://zoeken.rechtspraak.nl/resultpage.aspx…http://zoeken.rechtspraak.nl/resultpage.aspx…http://www.kurdocide.com/ku/news.php?readmore=5800

داخوا دەڤەری سەردەشت چەند چیرۆكی كپكراوی وەك چیرۆكی بەسەرهاتی قادری مەولان پووری تێدا بێت, كە ئازارەكانی خۆی تا ئێستا لە هەناویدا بە كپكراوی هەڵگرتبێت و بە ئازارەوە لە كۆڵی نابێت , لە ناخەوە پیش بدات , تا لە تەمەنی 76 ساڵەدا لە گەڵ خۆی بردییە ژێر گۆڕەوە , چاوەڕوانی دەرفەتێك گونجاو , چركە ساتێك , ڕۆژگارێك , هەلێكی لەبار بكات پڕ بە دڵی خۆی هەڵیانڕێژێت و هەگبەی دڵی بە توانای خۆی بۆ هەمووان بكاتەوە؟,, مخابن هەر نەیكردەوە , ئازار و دەردی قوربانیانی شاری سەردەشت بە بارستایی چیا سەركەش و سەربەرزەكانی گیاڕەنگ و زەنزیران باڵا بەرزە و وەكو ئەوانیش سەری بەرزە, لەویش گەورەترن .
ئەم چیرۆكەی لێرەدا بۆتان دەگێڕمەوە, چیرۆكی ناو ئەفسانەكانی بەر ئاگردانەكان و سیناریۆی ناو فلیمە خەیاڵیەكان و فەنتازیای ناو ڕۆمانەكان نییە, بەڵكە بەسەرهاتی كوردێكی لادێی نەخوێندەوارە كە ناتوانێت سەرجەم ئازار و لایەنە پڕ لە ترایژیدیاكانی ژیانی وەك خۆی بە خەڵك ڕابگەیەنێت, چیرۆكەكانی ژیانی سنووری خەیاڵدانی رۆمانووسان و شاعیرانی بەزاندووە , ئەو كەسەش عومەر خاوەرە كۆچكردووەكەی سەردەشتە, كە ناسراو بوو بە مام قادر, ئەو مام قادرەی خێزانەكەی دەبێت بە قوربانی چەكی مۆدێرنە و تراژیدیای چیرۆكی مەرگە ساتەكەشی كەسێك نەبوو بە تەواوەتی بۆ نەوەكانی داهاتووی بگێڕێتەوە, نەخوازەلا بنووسرێتەوە, ئەگەر ئەو دادگایە نەبوایە (( دادگای بازرگانی چەكی كیمیاوی هۆڵەندی فرانس ڤان ئانرات لە ساڵی 2004 )) لەگەڵ خۆیدا مەرگە ساتەكانی دەبردە گۆڕەوە , كەسێك گوێبیستی ئاهو ناڵەی ئەم پیاوە خاكییە بە ویقارە سەربەرزە نابوو .
پیاوێكی بەخۆ بە بەرگی كوردی و كڵاو جامانەی سەرەوە, دەگاتە شاری لاهای پایتەختی دادپەروەری جیهانی, بۆ ئەوەی سكاڵای خۆی پێشكەش بە دادگا بكات لەسەر تاوانباری بازرگانی چەكی كیمیاوی فرانس ڤان ئانرات , ئەو بارێك تاوانی لە ویژدانیا هەڵگرتووە هێناوییەتی لە لاهای شاری دادپەروەری جیهانی لە بەردەم دادگا هەڵیڕێژێت , ڕاستگۆیی و دڵ پاكی كوردەواریانەی لادێیانە لە سیمای دەباری, بەرائەتی دەموچاوی لە دورەوە هاواری دەكرد راستییەكان لێرەن, ئەوەی لە یەك چركە سات بە دیداری بگەیشتایە بۆی دەردەكەوت ئەم پیاوە لە ڕاستی زیاتری پێ نییەو لە ڕاستگۆیی زیاتر لە سیمای دەرناكەوێت, توانای بەسەر وتنەوەی هەموو راستییەكانیشدا نییە , لەبەر دەم دادوەری گشتی و دادوەركان دیكە و ستافی دادگای دۆسیەی فرانس ڤان ئانرات لە بەرواری 1-12-2005, بە دورایی مەترێك لە فرانس ڤان ئانراتی تاوانبار بازرگانی چەكی كیمیاوی, لەسەركورسیەك بە قیتی دانیشت .
كاتێك دادوەری گشتی لێی پرسی: بە كوردی قسە دەكەیت .
لە وەڵامدا وتی: لە كوردی زیاتر زمانی دی نازانم گەورەم, تەنها كوردی دەزانم.
دادوەری گشتی : كارت هەیە.
وەڵام : كارگەری ڕۆژانە دەكەم(( ئەوكات تەمەنی 63 ساڵ بوو)) .
ڕاوەستایە سەر پێ و دوو پەنجەی ڕوو لە ئاسمان بەرز كردەوە, بە دوای دادوەردا وتی: خودا یارمەتیم بدات لە حەقیقەت زیاتر ناڵێم .
ئاخۆ ئێوەش وەك من لە نزیكیەوە بونایە , ئاوا بتان بینایە لە چركە ساتەكانی یەكەم نیگاوە دەتان زانی ئەم پیاوە سەردەشتیە هەرگیزاو هەرگیز درۆ نازانێت , ئەمە لەو مرۆڤە پەپولەییانەیە ئاورێشم ئاسا نەرم و نیان و بێگەردە , تەنانەت لە گەڵ دوژمنەكەشی بە ڕاستی دێتە گۆ , فرت و فێڵ لە گەڵ جەلادەكانیشی نازانێت , ئەو بە راستی ژیاوەو بۆ راستیش دەژێت.
لێرەوە دەچینە ناو چیرۆكە پڕ تراژیدیاكانی قادری مەولانا پوور , ئەو ڕۆژە ساماڵەی ئاسمانی گوندی رەشە هەرمێ و شاری سەردەشت لەبەر تیشكی بەهێزی خۆرەتاو سەیركردنی ئاوی چاوی دادەهێنا, چاوە تیژەكانیش نایانتوانی ڕوو لە ئاسمان پێلو بجوڵێنن و خۆیان بەرز بكەنەوە, نیگا بخەنە سەر ڕوپەڕی ئاسمانی شینی بێگەرد, شار و دەوروبەری سەردەشت بە بنار و شاخەوە بە بێدەنگی ڕۆژە ڕەشەكانی شەڕی كۆنەپەرستانەی عێراق ئێرانیان دەژمارد و بەڕێ دەكرد , كاك قادر بەهۆی باری گرانی خێزانەكەیەوە كە یەك مانگ بوو لە پێشمەرگایەتی گەڕابوەوە بۆناو ماڵ و منداڵەكەی (( پێشمەرگەی حدكا بوو پێشتر)),خەونەكانی خەباتی چەكداری لە خەیاڵی خۆیدا زیندە بەچاڵ كرد, تەنها بۆ ئەوەی بتوانێت سەربەرزانە منداڵەكانی بژێنێت, هەر لەو مانگەدا برایەكی كە پێشمەرگەی حیزبی دیموكرات بوو لە چیای قۆچی پشت گوندی مارۆغانی ناوچەی سەردەشت شەهید ببوو , بە ناچاری و لە ژێر باری گرانی ڕۆژگاردا, درێژەی بە ڕێبازی براكەی نەدا, خۆی تەحویل دەداتەوە بە ڕژێم , بۆ ئەوەی هاوسەرەكەی و 3 منداڵەكەی سەربەرزانە بەخێو بكات , بۆ ئەوەی لە سۆزی باوك بێبەری نەبن .
دەوروبەری كاتژمێر 4 ی پاش نیوەڕۆ , لە بەرواری ڕۆژە ڕەشەكەی 28-6-1987 دا و كاتژمێر نزیك 4:30 سەر لە ئێوارە, لە وەرزی پڕ بەرەكەتی درەوو دورینەوەی گیاو گۆڵە, 4 فڕۆكەی عێراقی لە ئاسمانی شاری سەردەشت وەك وێشومەی سەرە خۆرە دەردەكەون , دەنگێك نزم لە گوندی ڕەشە هەرمێوە دێت , ئەو گوندە 22 ماڵەی دەكەوتە پەنا دەست و بن هەنگڵی شارەوە, كە ئەكات تەنها 1 كم بەلای ڕۆژئاواوە لە سەردەشتەوە دوورە, مام قادریش دوای زرمەكەش لە كارەكەی هەر بەردەوام دەبێت ,وەك ئەوەی مێش میوانی نەبێت, ئاخر ئەو كوڕی ناو كوڕانی گیا ڕەنگ و مەلا ئاوارە بوو, بە دەنگی وا ڕا ناچەڵەكێ , بەلایەوە ئاسایی بوو ئەو زرمانە.
لەو كاتەی خێزان و منداڵەكانی لە دەم چەم و لە بن دارگوێزێك خەریكی شیو لێ نان دەبن, بۆ ئەوەی ئێوارە هەموو پێكەوە لە گەڵ مام قادردا لە دەوری سفرەیەك دابنیشن و بیخۆن, ئەویش لە گوندی مەرەغان كاری خۆی دەكات , فڕۆكە مەرگ هێنەرەكان بە بەرچاویەوە ڕقی فاشستانەی خۆیان بەسەر ڕەشە هەرمێ و شاری سەردەشتدا دادەبارێنن, دەست لە هیچ ناپارێزن , ئەو تاوانەی تا ئەو چركەساتە هیچ چاوێك نەیبینیوە دەخولقێنن , تاوانێك مەگەر تەنها زارەكانی مام قادر بتوانێت مافی گێڕانەوەی هەبێت بە مافی خۆی بزانێت, ئەو زرمەیەی ئەو رۆژە سەردەشتی هەژاند دواتردەرگای بۆ هەڵەبجە كردە سەر پشت, هەر لەوكاتە لەو دەوروبەرە شەڕی هاوبەشی پاسدارو پێشمەرگە گەرم بوو لە گەڵ سوپای عێراقی .
قادر لەو چركەیە قەت دڵی بۆ ئەوە نەچوو بوو ئەو زرمەیە هێواشە كۆتایی هێنابێت بە هەموو خۆشی و ئاوات و ئامانجێكی, ژیانی خۆشەویستانی لێسەندبێتەوە, ببێتە هۆی گۆڕینی سەرتاپای ژیانی, ئەو لەحزەیە دوا چركەی خۆشی ئەو بوو بێت لە هەموو ژیانی, ڕۆژەكانی دیكە هەموو بە ئاواتی گەڕانەوەی چەرخی ڕۆژگاربێت بۆ پێش ئەو چركە ساتە, ڕۆژانە ئەم خەونە دەبینێت و دەبینێت و تا ئێستا ئەوە 30ساڵە بەردەوام دەیبینێتەوە , تا لە گەڵ خۆی بردییە ژێر خاكەوە.
لە گەڵ دەنگەكە ناخۆشییەكانی ئەویش باڵا دەكەن , منداڵەكانی ئەو چركە ساتە بەر كیمیابارانی فڕۆكەكانی بەعس دەكەون , هیچیان ڕزگاریان نابێت, بۆ نەگبەتی ڕۆژگار و مانەوەو تلانەوە بە دەم ئازارەوە تەنها خۆی دەردەچێت, ئەو لە كاركردنەكەی خۆی بەردەوام دەبێت , تا لە ناكاو هاووڵاتیانی گوندەكە بەسواری وڵاخ منداڵەكانی بە برینداری بۆ دەهێنن بۆ گوندی مەراغان , لێرەوە چیرۆكی نەهامەتی كاروانی ئازارەكانی مام قادر دەست پێدەكات و شۆڕ دەبێتەوە بۆ ناو سەرتاپای مێژووی مانی تا ژیانی لێ دەسەنێتەوە , لێرەوە ئیتر داستانی ئازار و جەهەنەم دەرگای دەخرێتە سەر پشت , عومەر خاوەر ئاسا پەلاماریانی دا بۆ ئەوەی لە مەرگ بیان شارێتەوە, وەلێ ئەمان نە یەك نە دوو نە سێ چووار بوون , چركە ساتی شاردنەوەشیان لە وێشومەی مەرگ تێپەڕیبوو , فریای ئەو چركە ساتەش نەكەوت و زەمەنی بۆ نەگەڕایە دواوە, پڕ بە گەروی یەك بە یەك بۆنیانی دەكرد , بۆنێك ئەوەندە درێژ بە ئەندازەی ڕێگای خۆشەویستی دوو دڵی باوك و نەوەیەك لە گیانەلای مردندا, ڕێگایەك ئەوەندە تەلیسماوییە هیوادارم كەس نەكەوێتە ژێر كاریگەرییەوە , ئەمی هەڵدەگرت ئەوی دی دا دەنایەوە ,ئەمی بۆندەكرد ,ژەهری ئەوی دی قوتدەدا بە هانوو بە ئەندازەی بۆنی خۆشەویستان بۆنیانی دەكرد, یەك بە یەك دەیانی نا بە هەناسەیەوە, كە ژەهری هەناویانی هەڵدەمژی خۆشییەكی شەماڵانە تەسكێنی بە دڵ و دەروونی دەدا , بە پەلە پەل و خێرا , دەترسا لە لەحزەی گۆڕینیان یەكیان ماڵئاوایی لێ بكات و فریای مژینی هەناسەی ژەهراوی نەكەوێت, چركە ساتێك ژەهر خۆشی دەبەخشێت بە مرۆڤ , بۆ دایكان و باوكان بۆنی زاروك ئەگەر ژەهراویش بێت لە هەموو بۆنێك خۆشترە , ئەمە چ خۆشییەكە بۆنی ژەهر بتباتە خۆشییەوە , عومەر خاوەر فریای ئەو لەحزەیە نەكەوت بۆنی كوڕە تاقانە و 8 كچەكەی بكات و ڕزگاری بوو ,ئازارەكانی بۆ گەلەكەی بەجێ هێشت, بەڵام مام قادر وا لەناو ئەو لەحزەیەدا ژیان بەسەر دەبات , پڕ بە گەروی بۆنیانی دەكرد, هەناسە پڕ لە ژەهراوییەكەیانی پڕ بە گەرو و جەستەی هەڵدەمژی و قووتی دەدا , بۆن و تامێكی خۆشی دەدا بە جەستە پەككەوتە بێ ئاواتەكەی , دەیەویست بۆنی ژەهری جەستەیان هەر لەناو سینەیدا تێكەڵ بە هەناو و دڵی ببێت و دەرنەچێت ,دەیەویست بە ژەهرەكە بڵێت ئەوان نا من , لەم گفتوگۆ بێ ئەنجامەدا بوو لەگەڵ مەرگ و خۆی ,نایدەزانی چۆن هەناسەیان هەڵمژێت بۆ ئەوەی بۆنەكەی لە لوتی و ئاواتەكانی لە زاكیرەو خۆشیەكەی لە جەستەیدا تاكو دوا چركەی ژیان بمێنێت , تاكو ئێستاش بە عەزرەتی ئەو گازە ژەهراویەوەیە, لەناو گۆڕیش, نەبوە مرۆڤ كۆیلەی گازی كوشندە بێت , خۆشترین چركە لەو ساتەدا ئەوە بوو مەرگی خۆی پێش منداڵەكانی ببینایە , ئەمە پاڕانەوەی هەموو دایك و باوكێكە , مام قادر بۆ مەرگیش ئاواتی نەهاتە دی , دوایی هەر بۆ ئازار 30 ساڵی رەبەق ما, 30 ساڵ چركەو ساتەكانی بیانیی لەسەر وێنای مناڵەكانی بوو.
ئاخر ئەو سەربەرزانەترین و بەختەوەرترین كاری خۆی, كە پێشمەرگایەتی بوو واز لێ هێنا, تەنها بۆ ئەوەی نان بۆ منداڵەكانی پەیدا بكات ( ناسر و ماڵ ماڵ ی تەمەن 8 ساڵانەی جمكانە, شاهێنی كچە گەورەی 9 ساڵانە, ژنەكەشی زگی بوو لەسەر مانگ و ڕۆژی خۆی بوو), وەلێ حەزو و ئاواتەكانی لە ژیاندا ئەو ئێوارانەیە هەموو چوون بە ئاسمانا, رژانە ناو خەیاڵدانی تاوان و مەرگەوە , رۆییشتن نەهاتنەوە, ئەوەی هەبوو هەمووی لێ سەنرایەوە.
دوای یەك مانگ لە گەڕانەوەی بۆ بەخێو كردنیان, وا ئێستا وا بە كۆمەڵ بە برینداری لە باوەشیدان, هەموو بوونە بە جەستەیەكی هەنجن هەنجن كراوی گەرمی بێگیانی ژەهراوی, تەنها بە هەناسە ماون بە جەستە هەموو گۆڕاون و لە دوا كات و چركەی ژوانەكانی ماڵئاوایدان لە ژیان . كە دەگەنە لای بەمشێوەیە كە دەیانبینێت وەك بۆی گێڕاینەوە و وتی : تووشی (( سەرەگێژە ,ڕشانەوە ,بەلادا دەهاتن )) ببوون .
ئاگری جەرگ باڵی پێ دەگرێت, بە پەلە دەیان بات بۆ شاری سەردەشت, لەوێوە دەیانگەیەنێتە شاری بانە و دواتر بە سەفەری مەرگدا درێژە بە گەشتەكەی دەدات بۆ تاران, لە هەموو وێستگەكان پزیشكان هیوای پێ نابەخشن .
لە بانە داوای لێ دەكەن لە گەرماو بیان شوات, ئەویش بێ پارێز و گوێگرتن لە ڕێنوێنی پزیشكی , بە دەستی خۆی دەیان شوات, بەهۆی مناڵەكانیەوە نەخۆش دەكەوێت بە گازی كیمیاوی, چاوی دەكەوێتە ئێشان و گیانیش دەكەوێتە خوران , لێ جەرگ حەژمانی لێ بڕیبوو گوێی پێ نەدا , بە ناچاری بە دوای سەفەری چاكبونەوەی مناڵەكانی درێژە بەگەشتی مان و نەمانی ژیان دەدات بۆ شاری تەبرێز , لەبەر ئەوەی شارێكی كوردی نییە لەو كوردستانە , كە شوێنی چارەسەری مرۆڤی تێدا بێت , بۆیە مام قادری زمان نەزان بە ناچاری هانا بۆ شاری تەبڕێز و دواتریش شاری تاران دەبات .

ناسر لە تەبرێز ماڵ ئاوایی دەكات و ژیان كچیشی لەگەڵ هاتنە دنیا لێی دەشارنەوە ئەنفال دەكرێت , لە گەڵ ئازارەكانی مام قادر بزر دەبێت.

تا دەگەنە شاری تەبرێز , بەردەوام پێستی جەستەیان ئاوی مەرگی لێ دەچۆڕێتەوە وەك خۆی گێڕایەوە, هەموو ببوو بە بڵقی گەورە گەورە و ڕەنگی خۆیان لە دەست دابوو, لەبەر ئێشی جەستەو چاویان هاوارو ناڵە ناڵیان بوو , ئەویش بە دیاریانەوە مات و مەلول و جەرگ دەقرچایەوە و هەناو بوو بوو بە ئاگر , نایە زانی چی بكات هانا بۆ كوێ ببات , تەنها ئەوەندە دەیووت: ئێش و ئازارتان بۆ من بێت ,قەزاتان لە باوكتان كەوێت , ئازاری منداڵ منداڵ بەو شێوەیە چ كارەساتێكە بۆ باوك.
لە تەورێز پزیشكەكان دڵیان سار دەكەنەوەو دەڵێن : چارەسەریان لێرە نییە!, ئەمە چ ئومێدێكە, چ ڕۆژە ڕەش و چاوەنواڕییەكە لە ژیان, چ دەرگا داخستنێكە لە ئاوات , پێش مەرگی خۆشەویستەكانت ,ئاوات و هیواكانت بكوژێننەوەو, هەواڵەكەیت بدەنێ .
مام قادر بۆ خۆشی تلۆقی سەر دەستەكانی هەر لە بانەوە دەستی كرد بە گەورە بونەوە, لێ گوێی پێ نادا , ئەوەی بەلای ئەوەوە گرنگ بوو تەنها مانی منداڵەكانی بوو, خۆی دەكرد بە قوربانی هەناسەیەكیان .
لێرەوە تراژیدیا دەست پێدەكات, ژنەكەی لە تەورێز ژان دەیگرێت, نازانێت بۆ ئێشی جەستەی هاوار بكات یان ژانی منداڵەكەی, دەڵێن ژانی ژن دیاری خوایە بۆ ژنان, ئەدی دوو ژانی ئەم ژنە دیاری كێیە ؟ سەدام و خوا پێكەوە؟, پاش ئێش و ئازارێكی زۆر منداڵەكەی سكی لە دایك دەبێت.
مام قادر ماوەیەكی زۆر چاوەڕوانی ئەو ڕۆژەی دەكرد, بە ژنەكەی دەڵێت چیمان بوو ؟ .
ئەویش لە وەڵامیدا : كچێكمان بوو .
هەر لەوێ ناوی دەنێن ژیان !.
ژیان لە ڕۆژگاری مەرگدا چ ئاسۆیەكە ,تەنها پیاوە مەزنەكان لە ناخۆشییدا بێ ئومێد نابن و لە بەرامبەر ناشرینی مەرگ دەجەنگن, ئەو پیاوە مەزنەی هێشتا چیرۆكەكان نەیاندۆزیوەتەوە .
پەرستیارەكان لەوێ پێیان دەڵێن: بڕۆن بۆ تاران, 10 ڕۆژی دیكە منداڵەكەتان بۆ دەنێرینەوە .
مام قادر بە قورگی پڕِ لە گریانەوە دەتووت دوێنی كارەساتەكە ڕویداوە, پاش 18 ساڵ و نیو لەو ڕۆژگارە وتی : ئەو منداڵەم بەجێ هێشت بۆیان بۆ ئەوەی ئەوانەی دیكەم ڕزگار بكەم , چوین بۆ فڕۆدگا بۆ ئەوەی بچین بۆ شاری تاران , ژیانیشمان تەسلیم بەو چارەنوسە نادیارە كرد, ژیان و مەرگ لەو چركە ساتەدا تێكەڵ بەیەكتر ببوون.
دادوەری گشتی وتەكانی پێ دەبڕێت و لێی دەپرسێت : قەت منداڵەكەت نە بینییەوە .
وەڵام : نا بەخوای نەمبینیەوە قەت بە ئێستاشەوە , هەر نەمبینی بە چاو, تەنها وتیان كچێكتان بووە, بە بێ بینین ناومان لێی نا, دوایی دووجاری دیكەش بە تایبەت چوومەوە بۆ شاری تەبرێز بۆ ئەوەی بیدۆزمەوەو بیهێنمەوە, هەر نەمتوانی بیدۆزمەوە , ئێستاشی لە گەڵدا بێت هەرگیزاو هەرگیز نەمبینییەوەو نەمدۆزییەوە , چۆن ڕۆیشت ئاوا نەهاتەوە .
لە گێڕانەوەی چیرۆكەكەی بەردەوام بوو وتی : لەسەفەری مەرگدا لە فڕۆدگا ناسر داوای ئاوی كرد, پێش ئەوەی ئاوی بدەینی تا دەمی تەڕ بكات لەوێ تەواو بوو, لە دوا چركەی ژیان ئاویشی دەست نەكەوت , بە پەلە ناسرمان لە تەبرێز لە ناو یەخچاڵ بە جێ هێشت و ڕۆیشتین بۆ ڕزگاركردنی ئەوانی دی, فریای شاردنەوەشی نەكەوتین .
لە كوردەواریدا دەڵێن مردووان ڕۆژیان تەواو دەبێت چاوەڕێ دەكەن تاكو منداڵێكی دی شوێنیان بگرنەوە, ناسر كیژۆڵەیەك شوێنی گرتەوە, ئەویش یەكسەر ئەنفالكرا ببڕای ببڕا نەبینرایەوە .
ئەنفال تەنها مانای تاڵانی ناگەیەنێت بۆ ئێمە, بۆ خۆشی ئەوەی حەزیای ئەنفال قوتی بدات, جارێ دیكە نابینرێنەوە .

مام قادر ئاوا درێژەی پێدا: كە گەیشتینە شاری تاران, بەمن بوایا فڕۆكەكە لە بان نەخۆشخانەكە بنیشتایەتەوە بۆ ئەوەی فریای چارەسەركردنیان بخەم , وەلێ ڕۆژی دواتر لە تاران ماڵماڵیش تەواو بوو, بەڵام ئەو بە ئاواتی چۆڕە ئاوێك سەری نەنایەوە, بەڵكە هەر فریای داوا كردنیشی نەكەوت .
ئاگام لە خۆم نەمابوو , نامزانی هانا بۆ كوێ بەرم , تاكو سوڕاینەوە هەفتەی دی شەهێن و دایكیشی هەموو بە دوای یەكدا مردن , نازانم چۆن نۆرەیان وا بە دوای یەكدا هات, فریای ئەوە ناكەوتم پڕ بە دڵ بۆ یەكیان بگرێم ئەوی دی دەهاتە سەری , من لە چاوەڕوانی مەرگدا بووم لە گەڵیان نەك بە ئاواتی چاكبوونەوە, هەرسێ تەرمەكەم لە تارانەوە هەڵگرت و بێئومێد بێئومێد گەڕامەوە بۆ ڕەشە هەرمێ .

تەرمی 2 منداڵ و خێزانەكەی لە تارانەوە دەهێنێتەوە بۆ شاری سەردەشت , تەرمەكەی ناسریش لە شاری تەبرێزەوە بۆی ڕەوان دەكەنەوە بۆ سەردەشت , لێ كچە زیندووەكەی لێ زەوتەكەن و دەیشارنەوە, مردوی دەدەنەوە, بۆ ئازار و تلانەوە , زیندووش بۆ خۆیان دەبەن و دەیشارنەوە .
4 تەرمەكە دەهێنێتەوە لە ڕەشە هەرمێ دەیان نێژێت, ئێستاش دوایی 30 ساڵ لەو كارەساتە جەرگبڕە, هەموو هەفتەیەك مام قادر غەم و ئازارەكانی لەسەر گۆڕی ناسرو ماڵماڵ بە بادا دەدات تا هەموو ئاوات و خەونەكانی بردە گۆڕەوە , لە گریان زیاتر هیچی دی لە دەست نایات بۆ شەهێن, عەزرەتی بینینەوەو گریانیش بۆ ژیان , دوعای بەهەشتیش بۆ خێزانەكەی .
ئەو پیاوە بە شەهامەتە ئازایە , دەیان جار لە مەرگەوە بە موو دور بووە, لەبەردەم دادوەر دەستی كردە گریان , هەموو ئامادەبوانیش لە گەڵیدا بە دادوەریشەوە دایان لە قولپەی گریان, ئاخر ئەم ناسر و ماڵماڵەی مام قادر ئەفسانەی هەڵبەستراو نییە, چیرۆكی ناو حەیران و ئەفسانەكانی بەر ئاگردان نییە, منداڵەكەی عومەر خاوەریش نییە تەنها وێنەكەی بەجێ مابێت , ئەمە عومەر خاوەرە برسییە زیندووەكەی ئەوڕۆیە ئێستا مات و مەلول و بێكەس لە قوژبنێكی ئەو كوردستان هەژارانە ژیان بەسەر دە بات و كەسیش نییە ببێت بە شەریكی خەم و ئازارەكانی تا بەو هەموو ئازارو برسێتییە چوە ژێر گڵەوە, ئەمە چیرۆكی ڕیالیستی دیرۆكی نوێی كوردییە, كێ هەیە چیرۆكە ڕاستییەكانی ئەم گەلە ستەمدیدە بێكەسە ببیستێت نەگرێت .
لەو گوندە 22 ماڵییە بچوكەی ڕەشە هەرمێ , كە لەسەر هیچ نەخشەیەكی ئەم جیهانە دیار نییە, ئێستا شار قوتیداوە, ئەو دوا نیوەڕۆیە , بە چەكی ڕۆژئاواو بە دەڵاڵی ئەنرات ئاساكان كە لە دووری یەك مەترییەوە گوێی قوڵاخ كردبووەوە بۆ ئەم چیرۆكە تراژیدیایەی مام قادر , جگە لە 3 منداڵ و خێزانەكەی مام قادر , 3 قوربانی دیكەش هەبوو لە هەمان گونددا بوونە قوربانی,كە ئەمانەن :
-مەولەد زینێ .
-قادر زینێ .
-مەلا حوسەین .

ئەم پیاوە سیما كوردی چاو شینە ددان شاش و واشە سەرو جامانە لەسەرە تێكسمڕاوە بەهێزە, لە شاری لاهای ناوەندی دادپەروەری جیهانی سیمای كوردییانەی خۆی نەگۆڕی , یەكەم كورد بوو لە مێژوودا لەم شارە , بە بەرگی كوردییەوە شایەدی لە سەر تاوانبارێك بدات و سكاڵای لەسەر تۆمار بكات.
مام قادر دوای هاوسەرگیری دووەمی 6 منداڵی هەیە, هەرچەندە تا مردنی بە تەنگە نەفەسی ژیا و گیانی دەخورا ( بە وتەی خۆی خورشتی هەیە) , دەستی بە تەواوی كاری پێ ناكرا, لێ بۆ پەیدا كردنی نانی خانەوادەكەی, دەبێت ڕۆژانە هێزی كاری لە بازاڕدا بە هەرزانترین نرخ بفرۆشێت, سەر هەموو هەفتەیەكیش چەند ساتێك تەرخان بكات بۆ گریان بۆ ڕومەتی ئاڵ و واڵی ناسر و ماڵماڵ و شاهێن و خێزانەكەی, ئەوەشی ئاشقی چیرۆكی ناسر و ماڵماڵە با گوێ لەو بگرێت, بزانێت چۆن ڕوحی منداڵەكانی دەكات بە بەردا , چۆن قایمترین جەستە خۆی لەبەردەم ئاوازی گێڕانەوەی چیرۆكەكانی ناگرێت .
وتی: كار نەكەم نان نییە ماڵ و منداڵەكەم بیخۆن, مەجبورم هەموو ڕۆژ بچم بۆ سەر كار.
ئەو شوێنەی كە منداڵەكانی تێیدا بەر گازی كیمیاوی كەوتن , هیچكە نە سەوزایی لێ ڕوایەوە , نە قەبوڵی ژیانیش دەكات , دار گوێزەكەش كە ڕۆژانە هەموو ژوانیان لەگەیڵدا هەبوو , لەتاو مەرگی هاوڕێكانی ناسرو ماڵماڵەكەی قادر ڕەشی پۆشیووە و بڕیاری ئازییەتباری هەتا هەتایی داوە.
كاتێك لەبەردەم دادگا لەناو پەرتووكی قوربانیانی شاری سەردەشت وێنەی منداڵێكیان پێی نیشاندا .
دای لە پڕمەی گریان و وتی: ئەمە شاهێنە چی دەكات لێرە ؟.
دادوەری گشتی ڕوی لە ئامادە بووان كرد و وتی: كەس پرسیاری هەیە؟.
كەس پرسیاری نەبوو ئاخر چ شەیتانێك دەتوانێت گومان لەوە بكات ئەم چیرۆكە ڕاست نییە .
دادوەر لە كۆتاییدا وتی: چی داواكارییەكت هەیە ؟.
قادر: داواكارم لە دادگا تاوانبار بە سزای خۆی بگات .
دادوەری گشتی: ئێمەش ئەم داواكارییەمان هەیە .
فرانس ڤان ئانرات سزای خۆی وەرگرت 16,5 ساڵ حوكم درا, وەلێ لەم وڵاتەی ئێمەدا یەك تۆمەتبار سزای خۆیان لە پاڵ 60 هەزار ناسرو ماڵ ماڵ و شەهێندا وەرنەگرت , هاوكات ئەوانەی شەڕی عێراق و ئێرانیان گەیاندە سەردەشت و هەڵەبجە داوای لێبوردنیان نەكرد و قەرەبووی هەزاران عومەر خاوەرو مام قادریان نەكردەوە تا سەریان نایەوە .

” بە زیندویی رێزمان لە مام قادر گرت و خەڵاتی زێڕینمان پێ بەخشی لە ساڵی 2014 لە شاری هەولێر”.

چەپایەتی چەندە دروشمەكەی قورس و گرانە و هەموو جەستەیەك بە هەڵگرتنی ناتوانێت لەبەری نەچەمێتەوە، هاوكات باجەكەشی لەوە قورسترە، بڤەو حەرامی زۆری تێدایە، حەرامەكانی خەونی گەورەن، ئەگەر لە هەمبەر ئاڵوگۆڕەكان و زانست و تازەگەری تەواو كراوەبێت، لێ بەها ئەخلاقییەكانی گرانە و هەموو مرۆڤێك ناتوانێت پارێزیان بكات ، جاران دەوترا كە مردیت تەنها 2 مەتر كفنی سپی خام لە گەڵ خۆتدا دەبەیتە ژێر گڵەوە، كەچی ئێستا سیاسیەكان كورد خەریكە فیرعەون ئاسا ببێتە نەرێتیان شاخ و گردیش لە گەڵ خۆیاندا دەبەن، ئەگەر سیاسەت بڕیار بێت بۆ چاكەی گشتی بێت، نەك بەشێك لە كاسبی ئەوا پێویستە سیاسیەكان لە هەموو ئیمتیازاتێك داماڵدرێن، گشتیش زۆرینەی هەژاران دەگرێتەوە، نەك كەمایەسیەكی قارونی، بۆیە حەرامی چەپەكان ئەوەیە نابێت لە عەوام خۆیان جیابكەنەوەو سیاسەت پێویستە لۆ ئەوان و بۆ ئەوان بێت، بگرە دەبێت هەمیشە وەك سولاحی داچەمێنەوە بۆ پیاڵە، بە تایبەتیش ئەوانەی دەیانەوێت بارودۆخی ئێستا بەرەو باشتر بگۆڕن.

دادپەروەری كۆمەڵایەتی و ئازادی و یەكسانی بەدی بهێنن كە پێیان دەوترێت هەڵگرانی پەیامی چەپ، لەم نێوەدا سیاسییە بەناو چەپەكان بێبەری نین لەم دابڕانە ئەخلاقییە لەگەڵ بەهاو نەرێتی چەپگەرایانە، چونكە تەرازوی ئەوان هەستیارترە، تاڵە موەكانیش دەكێشێت، بەشێكی زۆری پاشەكشەی چەپیش لە ئەستۆی داڕمانی ئەخلاقی بەناو ئەو سەركردە چەپانەیە، ئاخر تۆ نەتوانیت لە ریزی رێكخستنەكانی خۆتدا تا رادەیەك هاوسەنگی لە یەكسانی رابگریت، سبەی چۆن دەتوانیت لە كۆمەڵگادا ئیدعای یەكسانیخوازی بكەیت، خۆت موچەت دەی ن جاری ئەندامان بێت و منداڵت لە قوتابخانەی تایبەتی بخوێنێت، چارەسەرت لە نەخۆشخانەی هاندەران بێت، هەندێكیش لە ماڵەوە كارەكەیشیان هەبێت، هەر گەرما هات لە خانووی هاوینە بیت و شەوان خەریكی كەیف و سەفای پێك لێدان بیت …..

بەم نەرێتانەوە كێ باسی یەكسانیخوازیت لێ دەكڕێت؟ دیارە ئەمانەی باسم كرد بۆ حیزبی بۆرژوازی قەترەیەكە لە دەریایەیەك بۆ هەرە پاكیزەترینیان، لێ هەڵگرتنی ئاڵای خەباتی چینایەتی ئەگەر ئیمتیازی خەبات بۆ دادپەروەری لە هێقەت دەدات، هاوكات دەبێت تۆش رێز لە بەهاو پرنسیبەكانی یەكسانیخوازی بگریت، پارێزی حەرامەكانی بكەیت، دەبێت موچەی باڵا رەتكەیتەوە وەك چەپەكانی بەلجیك و نەمسا و …..

دەیان نموونەی دی، دەبێت قوتابخانەی تایبەت وەك شیوعیەكانی نیپاڵ تەحریم بكەیت بۆ مناڵەكانت، دەبێت و دەبێت هەرچی بەهای جوانی چەپی جیهانە لە ژیانی تۆدا رەنگ بداتەوە، بەدوای جوانیەكانی هاوڕێیانت لەم جیهانە بگەڕێیت، خۆ ئەوان تەنها بۆ ریكلام هاوڕێ تۆ نین، لە بەهادا چاو لە مۆخیكا بكە، لە وردبینی و سیاسەتدا ماركست هەمیشە لە یادبێت، نابێت تەنها ئاڵا هەڵگربیت و شەق وەشێنی بەهاكان بیت.

لەم رۆژانەدا لەناو پارتی پۆدیمۆسی ئیسپانی- دەتوانین”7 ساڵ لەمەوپێش لە گۆڕەپانەكانی مەدرید, گەنجان رژانە سەر شەقامەكان و داوای دیموكراسیەتی راستەوخۆو دابەشكردنی دادپەروەرانەی سەروەت و سامانیان كرد, لە شارو شارۆچكەكانیش بەرەو روی ئەو پۆلیسانە بوونەوە كە دەیانەویست هاووڵاتیانی هەژار لە خانووەكان دەربكەن بەهۆی نەدانی قستی خانووەكانیانەوە, وردە وردە لە هەناوی ئەم بزووتنەوە ناڕەزایەتییەوە بزووتنەوەیەكی سیاسی بەرفراوان لە دایك بوو بەناوی پۆدیمۆس” ئازار –نۆڤەمبەری 2014 دامەزراوە خاوەند 71 كورسی پەرلەمانە, 505545 ئەندامی هەیە” .

یەكێك لەو گەنجانە لەناو ئەو لەشكرە گەنجە ناڕازییە لە دواییدا لە هەمووان زیاتر بەرجەستە بوو , پێشكەشكارێكی تەلەفزیۆنی لێ هاتوو و كادیرێكی قوتابی شیوعی پێشوو و مامۆستای زانستە سیاسییەكانی زانكۆ, هەموو كات بڵندگۆ بە ملیەوە, شەقامەكانی ئیسپانیای بە پێیەكانی تەی دەكرد بۆ گەیاندنی بانگەوازەكەی, بە بێدەنگی و بە سادەیی بڵندگۆكەی بۆ قسەكەرانی رادەگرت تا پەیامەكانی خۆیان بگەیەنن, ئیتر ئەوانە بێكارێك بونایە, یان سیاسیەكی دیار, جیاوازی ناكرد, ئەو گەنجە روح سوك و خۆنەویستە ناوی بابلۆ ئیغلیسیاس بوو ” 17-10-1978 -مەدرید ” , دوایی 5 ساڵ بووە یەكێك لە سەركردەو ئەكتەرە قسە رۆیشتووەكانی ئەو وڵاتە.

” مشتومڕێكی توندی بەرفراوان هاتە ئاراوە, سەرجەم ئۆرگانەكانی ئەم حیزبەی لە سەر تا خوارەوەی گرتەوە, ناڕازییەكان كەوتنە رەخنەگرتن, تۆڕە كۆمەڵایتییەكان گەرمتری كرد, چیرۆكەكە ئەمە بوو, كڕینی ڤیلایەك بوو لە لایەن ئەو دو گەنجەوە, بابلۆ ئیغلیسیاس و ئێرنی مۆنتیرۆ” 13-2-1988 ” كە ئەمینداری گشتی پارتەكەو وتەبێژی پارتەكەن و لە ساڵی 2017 بوونە هاوسەری یەكتر,ئەو دووە ڤیلایەكیان بە ناوی “شالی ” بە 615 هەزار ئیرۆ بە قەرزی 30 ساڵ كڕی لە قەراغی شاری مەدریدی پایتەختی ئیسپانیا, كە چاوەڕوان دەكرێت لە پایزی ئەمساڵ دوانەیەكیان ببێت و لەو ڤیلایە ژیان بەسەر بەرن.
لە هەمبەر ئەو كارە رەخنەی زۆریان لێگیرا, بابلۆ ئیغلیسیاس و هاوسەرەكەی ئیرینی, فشاری گەورەیان خرایە سەر, بڕیاریان دا لە ریزی حیزب راپرسیەك بكرێت لە بەرامبەر ئەو داخوازییەی داوای دەستلەكار كێشانەوەیان لێدەكرێت لە ریزی حیزب, لە پرسیاری راپرسیەكەدا هاتبوو ” پێویست دەكات ئیغلیسیاس و ئیرینی لەسەركردایەتی حیزبدا بمێننەوە ,وەڵام بە یەكێك لە بەڵێ و نا “, ئیرینی رایگەیاند هەردوكیان دەیانەوێت لەسەركردایەتی حیزب بمێننەوە وەلێ بڕیار بۆ زۆرینەیە, وە وتی كڕینی ئەو ڤیلایە دەستێوەردانە لە ژیانی تایبەتیمان , ئلیغیسایسشیش وتی ئەگەر رێژەی بەشداربووانی راپرسیەكەش كەم بێت دیسان دەست لەكار دەكێشمەوە, دیارە ئەندامانی پۆدیمۆس مافی خۆیان بوو, چونكە ئەوكارە ئاستی دەتوانینیانی هێنایە خوارەوە, كە ناوی پارتەكەیە, چونكە پایەی حیزب لەسەر دژایەتی بەهای سەرمایەداری بنیات نراوە هێنرایە لەرزین, ئەوان كە بە جوتە بەرزترین بەرپرسیارێتی حیزب دەگرنە ئەستۆ پێویستە هەڵسوكەوت و ژیانیان لەگەڵ بەهاكانی حیزبدا بێتەوە.

ڤیلای شالی پانتاییەكەی 260 مەترە و مەلەوانگەو مەزرەعەیەكی 2300 مەتری لە گەڵدایە كە دەڕوانێتە سەر مونتەزایەك لە قەراغی شاری مەدرید, نرخەكەی 615000 ئیرۆیە, ئیغلیسیاس و ئیرینی هەردوكیان پەرلەمانتارن و هەر یەكەیان موچەكەیان 2200 ئیرۆیە لە مانگێكدا, وەك پەرلەمانتار دەتوانن قەرزی 540000 ئیرۆ بكەن بۆ ماوەی 30 ساڵ,كە بەو قەرزە ڤیلاكە دەكڕن, هاوكات ئەمینداری گشتی پۆدیمۆس پێشكەشكاری بەرنامەشە لە كەناڵی حیسبانی ئێرانی كە بە زمانی ئیسپانی پەخش دەكرێت, لەوێش موچەیەكی هەیە, ئەم دووە پێویستە بۆ ماوەی 30 ساڵ مانگانە 1600 ئیرۆ قەرز بدەنەوە, ئیلیغیساس پێشتر ئەندامی پەرلەمانی ئەوروپی بوو موچەكەی زیاتر لە 9000 ئیرۆو ئیمتیازاتی زۆریشی لە گەڵدا بوو, وەلێ بۆ سەركردایەتی پارتەكەی ئەو پۆستەی رەتكردەوە ” پەرلەمانتاری ئیسپانی موچەیان 2813087ئیرۆیە مانگانە پێش بڕینی باج, لە كۆتادا 2200 ئیرۆی لێدەمێنێتەوە “.

كڕینی ڤیلاكە بەشێوەی سروشتی بووەو دوور لە هەر ئیمتیازی تایبەتی و گەندەڵییەك بووە, وەلێ پاش كڕینی ئەو ڤیلایە بە قەرز لە لایەن سەرۆكی پارتێكی چەپگەراوە كە ئیدعای دژی كاپیتیالیزم دەكات پرسیاری ئەخلاقی گەورە كرا لە ئاستی سیاسی ئیسپانیا, چونكە گوتاری سیاسی پۆدیمۆس دژ بە سەرمایەدارییە, بەمەش دروشمەكە هێنرایە ژێر پرسیارەوە, كە لەسەر ئەو بنچینەیە دامەزراوە, رەخنەی توند ئاراستەی ئەم دوو سەركردەیە كرا, رایان گەیاند ” ئەمانە شێوە ژیانێكیان هەڵبژاردووە پێچەوانەی ئەو بەهایانەیە حیزب خەباتی بۆ دەكات, چالاكانی حیزب رایان گەیاند ئێمە ژیانی سادە دەژێین, بۆ ئەوەی بتوانین نوێنەرایەتی خەڵكی ساد بكەین, پێویستە دەست بەرداری ئیمتیازات وەك موچەی باڵا و شێوە ژیانی سەرمایەداریانە ببین.

هەڵسوڕاوانی حیزب پێیان وایە بە كڕینی ئەو ڤیلایە زیانێكی زۆریان بە وێنەی حیزب و پێگەكەی گەیاندووە, هەموو دژایەتی نایەكسانی كۆمەڵایەتی و نەمانی ئیمتیازاتی چینایەتی حیزبیان هێناوەتە ژێر پرسیارەوە .

ئەم كارە هەڵەیەكی ئەخلاقی و مەعنەویە كاریگەری زۆر لەسەر دەنگەكانی پۆدیمۆس لە هەڵبژاردنی داهاتوو دادەنێت, چونكە حیزبی بەناو نوێنەرایەتی چینەكانی خوارەوە بەرگە ئەم جۆرە لەرزینە ناگرن و كاردانەوەكان توندە بن و فەلسەفەی بوونی پارتەكە و مانەوەی دەخەنە ژێر پرسیارەوە.
بۆ پارتەكانی دی ئاساییە, وەلێ كەسانێك پێگەی جەماوەرییان لەسەر دادپەروەری و تەقەشوف و زوهد بنیات نابێت نا ئاساییە.

لە ئەنجامی راپرسییەكەدا كە 178188 كەس بەشداریان تێدا كرد, 70%یان دەنگیان بەمانەوەی ئەو دوو سەركردەیە دا لە سەرۆكایەتی حیزب, كە پارساڵ لە ململانێیەكی تونددا لە گەڵ باڵی ریفۆرمخواز بۆ سەركردایەتی پارت 82%ی دەنگەكانیان هێنابوەوە, لە كۆی 190155 كەس كە بەشداری هەڵبژاردنەكەی كردبوو, بەمەش وەك لە ژمارەكان دەبینین پێگەی سیاسیان هاتە خوارەوە, تەقەبولی ڤیلایەكی سپی شەرعی نەكرا, نەك ئیمتیازی دەسەڵاتداران.

پێش ساڵی 2013, لە چەند روداوی جیاجیادا, چ لە پرۆسەی هەڵبژاردن یاخود هاتنە سەر شەقام, بینیمان خەڵك چەندە بە حەماسەوە ویستیان لە گەڵ كۆتایی هێنان بە دەسەڵاتی بنەماڵەیی هەبوو لە كوردستان, لەو كاتانە نە قەیرانی دارایی هەبوو, نە سیاسەتی تەقەشوفی ئابووری سەپا بوو.

كارێزما سیاسیەكانی رابردوو وا بەتاڵ كرابونەوە, نوزە بایەك دەیانی برد بە ئاسمانا, پێویستی بە گێژەڵۆكی بەهێز هەر ناكرد, بەشێكی باش لە خەڵك لە خۆپیشاندانەكانی ساڵی 2011 پشكدارییان كرد, خەڵك خوازیاری كەرامەت و كۆتایی بە گەندەڵی و دادپەروەری كۆمەڵایەتی هەبوو, هەرچەندە لە مانگەكانی یەكەمی دەسەڵاتی بەرەی كوردستانییەوە خەڵك دژ بە گەندەڵی هاتنە سەر شەقام ئەوكاتانەش ئەگەر هێزێكی كاریگەری پەیگیری جدی لە تێكۆشەرانی سەرسەختی باوەڕ بە خەباتی جەماوەری لە شەقامەوە هەبوایا, ئەوا پایەی دەسەڵاتی كوردی زۆر زۆر لاوازتر بوو لە تونس و میسر, كورسییەكانیان با دەیبرد بە حەوت تەبەقەی ئاسمانا, وەلێ بایەكە هەر نەبوو.

27 ساڵە ئەو شەماڵە هەر هەڵی نەكرد, قسەی زۆركرا, كۆنە گەندەڵ و سەركوتكەر و هەڵاتوان لە یاساو دادگا نمایشی جۆراوجۆریان كرد, وەلێ هیمەتی راستەقینە كە پێویستی بە كارێزما و پارتی سیاسی بوو بۆ روخاندنی ئەو دوو دیوارە لەرزۆكە هەر نەبوو, هەر نەهات, چاوەڕوانییەكان ئەوەندە درێژ خایەن بوون گۆدۆش تەحەمولی ناكات.
لە ساڵی 2014 ەوە ئافات لە دوای ئافات روی لەم گەلە كرد, قەیرانی ئابووری و سیاسی و سەربازی نۆش كرد, روبعە موچە بە وەرز دوا كەوت و خەڵك نانی وشكی لێ بڕا, ئاو كارەبای لێ حەرامكرا, گیرفانەكان بەتاڵ بوون, قەیرانە سیاسیەكان و ئابڕوچونەكان تژی بوون وەلێ ئومێدەكان وشكیان كرد, ئاسۆكان لێڵ بون, خۆپیشاندانەكان بە پانتایی شەقامەكان رێیان دەكرد, وەلێ كەس ویستی سەندنەوەی دەسەڵاتی نەبوو، لینینێكی سەر روتاوە نەبوو بڵێت بەڵێ ئامادەی بەدەستەوگرتنی دەسەڵاتمان هەیە.

دەسەڵات نەك بە قەیرانەكان نە لەرزی بگرە لە گەڵ هەر قەیرانێكدا پایەی خۆی مەحكەم و بەهێز كرد و بەرگری زیادیكرد, هێزی لە قەیرانەكانەوە وەرگرت, خەڵك پێویستیان بە سیاسییەك هەبوو وەك لینین, بە حیزبێك بوو وەك بەلشەفیك, بڵێ ئێرە كۆتاییە هەر لێرە سەما و ئەركی بەدەستەوەگرتنی دەسەڵاتی بگرتایەتە ئەستۆ, حیزب نەبوو, سەركردە نەبوو, لە بری ئەوەی لە كاتی قەیرانەكان مشكی ناو پاپۆڕەكان لە حیزبی دەسەڵاتەوە بەرەو ناو گەل هەڵ بێن وەك ئەرمینیا, مشكە هەلپەرستەكان لەناو گەلەوە بەرەو ناو پاپۆڕەكان بە كۆمەڵ رایان دەكرد, بۆیە دەسەڵاتی كوردی بەرگەی هەموو ئەنتی بایۆتیكە سیاسییەكانی گرتوو بەرگری كەموێنەی پەیدا كرد, تا گەیشتە 12ی ئایار, 12ی ئایار درێژەی هەڵبژاردنی 17ی ئایاری 1992 بوو كە تیایدە دوو حیزبی دەسەڵاتدار كودەتایان بەسەر پارتەكانی دەرەوەی خۆیاناد كرد بە جوت حیزبی17 ساڵ مانەوە لە لوتكەی بِڕیار ودەسەڵاتدا, حیزبەكانی دەرەوەی خۆیان بچووك كردەوە, مانەوەیانیان خستە گومانەوە, ئێستا كودەتای دووەمیان لە 12ی ئایار ئەنجامدایەوە بە پشتیوانی شەرعیەتی نێو دەوڵەتی, كاردانەوەی 6 پارتە ناڕازییەكە رێك كاردانەوەیەكی نەرم وەك ناو نرا 6 پەپولەكە وابوو, ئێتر لە خەون بینین بە كورسی و دەنگەكانی رابردوەوە وردە وردە بۆ چرای رابردوو دەوسوتێن,كاردانەوەی دەست بەجێیان نەبوو, لە گردبونەوەیەكی بچوكی 2 كاتژمێری زیاتر دوای چەند رۆژ بە دەم گریان بۆ دەنگە سوتاوەكانیانەوە كۆتاییان هێنا بە ناڕەزایەتییەكانیان, تەنانەت كاردانەوەكان ئەوەندە لاواز بوون هەڕەشەكەرانی شەوی 12ی ئایار پەشیمان بوونەوە لە گەڤەكانیان, هەڕەشەكانی بایكۆتیشیان پێ ناچێت جدی و تا سەر نابێت و تەسلیم بە پرۆسەكە دەبنەوە وەك چۆن شیوعی و سۆسیالست و ئیسلامییەكان بە وەرگرتنی سەرو وەزیرێكی بێ وەزارەت لە ساڵی 1992 گۆڕی خۆیان بەدەستی خۆیان هەڵكەند, لەناو بیرەكە خنكان.

كاردانەوەی پارتە ناڕازییەكان نەك ئەنجامی نەبوو, بگرە بووە هێزێك بەدەست دەسەڵاتدارانەوە تا بۆماوەیەك دەسەڵاتی خۆیان درێژ تر بكەنەوە, كە لە لایەن گەلەوە هیچ متمانەیەكی پێیان نەماوە, ئەوەی رایگرتووە, هێزێكە لەسەر كورسی بییان هێنێتە خوارەوە, بڵێ ئامادەم بۆ وەرگرتنی دەسەڵات, ئیتر گرنگ نییە سەری روتاوە دەبێت وەك لینین, یان ریشدار دەبێت وەك جیفارا, یان سمێڵ تاشراو دەبێت وەك مائو, گرنگ ئەوەیە گەل متمانەی بە حوكمڕانانی كوردستان نەماوەو دەیەوێت كۆتایی بەدەسەڵاتی بنەماڵەیی بهێنرێت, نەك شەریكە بنەماڵەی بچوكی دی بۆ زیادبكرێت.

تا نیوەڕۆی 12 ی مانگ، سندوقەكان بەتاڵ بوون، لە نوێژی نیوەڕۆوە فتواكان دەستیان پێكرد بۆ هاندانی خەڵك بۆ پڕكردنەوەی سندوقەكان، پەنجە شایەدمانە مۆركراوەكانی پیاوانی ئاینی رو لە ئاسمان بەرز كرایەوە بۆ هاندان، تا نیوەڕۆ تسۆنامی بایكۆت سەركەوتوو بوو، لە كوردستانیش حیزبییەكان سیناریۆی سەیرسەیریان بەناو ئەندامانیان بڵاو دەكردەوە تا زوو بیانێرنە سەر سندوقەكان، گوایە نەیارانیان بۆ ئێوارە قەرەباڵغی دروستە دەكەن، لە بەرامبەر ئەو بێئومێدییەی خەڵك لە ئەنجامی دەسەڵاتی نادادپەروەر لە هەموو هەرێمەكانی عێراق پەیڕەو دەكرا، بەتایبەتیش لەو پەرلەمانتار و بەرپرسان ەی بەغدا كەسیان لە گەندەڵی بێبەری نەبوونە لە رابردوو، لە كۆتاشدا رێژەی دەنگدان هەر 17.48٪ ی كەمتر بوو لە خولی پێشوو، وێڕای دەنگدان بە لیستە نوێكان بۆ خۆی سزادانی كۆنەكان بوو، راچەڵەكینی ئەو بەیانیانە مەترسیدار بوو بۆ رەتكردنەوەی چینی فەرمانڕەوای عێراقی،لە بیرمان بێت, شەوی یەك شەمەی 15ی ئۆكتۆبەر ی 2017 قاسم سلێمانی پشووی كۆتایی هەفتەی قۆستەوەو گۆڵی خۆی لە برێت ماكگۆرك كرد لە كەركوك كە لە هەوڵدا بوو شەڕ نەبێت, ماكگۆرك 14 ساڵە بە فەرمی كار لە ناو كونج و پێچە ئاڵۆزەكانی سیاسەت لە عێراق دەكات ئەو شەوە حاجی قاسمی كرێكاری بیناسازی گۆڵی لێكرد, ئەزموونی كرێكارێكی بیناسازی سەركەوت بەسەر شەهادەی باڵای زانكۆی بەناو بانگی كۆڵۆمبیا, بەمەش لە 16ی ئۆكتۆبەرەوە توركە قزڵباشیە شیعەكانی لە دوز كردەوە بە فەرمانڕەوا, وێنایەكی دیكەی شەڕی نەغەدەو قاڕنێ و قەڵاتانیان دوبارە كردەوە لە دەڤەری كەركوك, كەركوكیش تەسلیم بە سەفەوییە عەرەبیەكانی سەر بە هادی عامری كرایەوە, مێژووی شا ئیسماعیلی سەفەوی لە كەركوك زیندو كردەوە, ئەگەر فەرمانڕەوایی یەكەمیان 26 ساڵی خایاندبێت (1508-1534), پێی دەچێت فەرمانڕەوایی ئەمجارەیان لە كەركوك كەمتر لە 26 مانگ تەمەنی بێت, ئێستا ئەم دوو پیاوە, یەكیان لە نێوان خەزراو هەولێرەو ئەوی دی لە نێوان خەزراو سلێمانییەوە هەوڵی خۆیان چڕ كردۆتەوە, بۆ ئەوەی گۆڵی خۆیان بكەن و حكومەتی پاشكۆی خۆیان لە بەغدا دامەزرێنن, حكومەتێك بەناو عێراقی و هەڵبژێردراوی عێراقییەكان بێت, لێ پەیوەستی دایكی و رۆڵایەتی پێیانەوە هەبێت, لە پاشكۆ پاشكۆتری سیاسەتەكانیان بێت لە قۆناغە هەستیارەكەی ئەمڕۆ, بەتایبەت لە ئێستادا بۆ هەر كامیان گرنگە بەغدا بۆخۆی ببات و پارسەنگی هێزی هەرێمایەتی بەلای خۆیدا بشكێنێتەوە, لێ بۆ كورد و هێزە عەلمانی و چەپ و نەتەوەییەكان دوبارە گەڕاندنەوەی سیناریۆی ئێرانی 1979 بۆ 1982 ە, لە كۆتادا چارەنووسیان وەك سنجابی و بازرگان و موجاهدین و تودەو كۆمەڵەی و دیموكرات دەبێت بەدەست ئەم مەلا چەفیە رەش و سپیانەوە.

ماكگۆرك لە دایك بووی 20ی ئەبرێلی 1973ی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا, هەڵگری دكتۆرا لە یاسا لە زانكۆی بەناوبانگی كۆڵۆمبیای ئەمەریكی, لە سەرەتای ساڵی 2004 ەوە لە بەغدا تێكەڵ بە جەنجەڵیەكانی سیاسی ئەم وڵاتە بووە, لە زۆرێك گفتوگۆ دورو درێژە ئاڵۆزییەكان بەشداری كردووەو ئەزموونی پەیدا كردووە, هەرچی حاجی قاسمی سلێمانییە, هەندێك لە ئێرانییەكان پێیان وایە بە رەچەڵەك تورك زمانە, 16 ساڵ پێش ماكگۆرك لە گوند رابوری كرمان لە دایك بووە, كرێكاری بیناسازی بووە و بەهۆی هەژارییەوە تا قۆناغی خوێندنی ناوەندی خوێندووە, لە دوای شۆڕشی گەلانی ئێران دەبێتە پاسدار, لە گەڵ هەڵگیرسانی شۆڕشی رۆژهەڵاتی كوردستان 1500 كیلۆمەتر دەبڕێت و چالاكانە بەشداری دەكات لە سەركوتكردنی شۆرشی گەلی كورد, ئەو یەكێك لەو چەكدارە 22 ساڵانەی ئیمامی زەمان بوو پۆستاڵەكەیان لە پێ دانەكەند تا گرتنەوەی شارەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان و گەڕاندنەوەی بۆ ژێر فەرمانڕەوایی حكومەتی ولایەتی فەقی, چۆن كەركوك و دوزیشی گەڕاندەوە بۆ ژێر فەرمانڕەوایی هاوڕێی دیرینی هادی عامری.بە پێچەوانەی برێت ماكگۆرك نێردەی ئەمریكا لەهاوپەیمانی دژی داعش كە بە دۆستی كوردەكانی رۆژئاوا دێتە ژماردن, قاسم سلێمانی سیاسەتی بە كوشتوبڕی كوردی رۆژهەڵات دەستپێكردووە و لە شەڕی عێراق ئێرانیشدا چالاك بوو لە گەرمكردنی ئەم شەڕە كۆنەپەرستانەیە,باسكەكانی خوێنی عێراقییەكانی لێ دەتكێ, ئێستاش لە درێژەی ئەو مێژووە بەردەوامە لە كارەكانی لە عێراق, شەڕ لای ئەو كۆتا نەبووەو بەردەوامە.

هێزە سیاسیەكان ئەوەی پێیان كرا لە هەڵمەتی هەڵبژاردن ئەنجامیان دا, لە شكاندنی شكۆی یەكترو ناشرینكردنی پیرۆزییەكانیان و تا دروستكردنی فلیم و هەڵبەستنی تۆمەتی ئەخلاقی,هاوكات 3 بۆ 4 ملیاردۆلار لە هەڵمەتەكان خەرجكران, بۆرسەی دەنگ كڕین رۆژ بە رۆژ لە بەرز بونەوەدا بوو,پارە بە بار خۆی دەكرد بە عێراقدا, لە تاریكیدا هەموو پارەكان خەرجكران, یەك لیستیش لە عێراق خەرجییەكانی ئاشكرا نەكرد, هیچ پێوانەیەك بۆ رێگری لە دەستێوەردان لە رێگای پارەوە نەبوو, بەو پارەیەی لە هەڵبژاردنەكە خەرجكرا دەكرا هەژاری پێ بنەبڕ بكرێت, وەلێ بۆ كورسییەكانی پەرلەمان چنگ گیركردن لە حكومەت تەرخانكرا, هەڵبژاردنی عێراق سێیەم تێچوی هەڵبژاردنەكانی جیهانی هەبوو دوای وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا و هیندستان.

گۆڵی یەكەم ئەو لایەنە كردی دەنگەكانی هەژماركردو بەشی باشی بۆخۆی برد, گۆڵی دووەم و سەرەكی ئەوەیە پێگەی خۆی قایم دەكات لە خەزرا, حكومەتی ئەمجارە پێ دەچێت كۆتا جار بێت سەری ترامپ و حاجی قاسم سلێمانی لە مەنجەڵێكدا كۆبكاتەوە وەك رابردوو, حكومەتی خۆڵەمێشی نەما, پارت و هێزی خۆڵەمێشیش پێی لە هەردوولا بێت كۆتایی دێت بە توندبونەوەی ململانێی ئەمەریكا و ئێران, قاسم سلێمانی چۆن 16ی ئۆكتۆبەر هەوڵەكانی ماكگۆركی لەباربرد بۆ ئاشتی, گومان هەیە ئەمجارە لە هەوڵەكانی وەك 7 مانگ لەمەوپێش سەركەوتوو نەبێت بژاردەكانی مالكی- هادی عامری لە خەزرا شین بكاتەوە, وەلێ هێشتا پێگەی ئێران لەناو پارتە ئیسلامییە شیعەكان بەهێزەو ناتوانرێت حیسابی بۆ نەكرێت, خۆ لە ساڵی 2010 ئەمەریكا فشارێكی زۆری كرد تا مالكی لەسەر كورسی سەرۆك وەزیرانی دانا, كەچی ئێستا لە لیستی رەشیدایە, عەبادی و كاندیدی هەموو پارتە ئیسلامییە شیعەگەراكان لە كۆتادا هەروا دەردەچن.ئێستا ماكگۆرك و حاجی قاسم سلێمانی كە لە ” ماكگۆرك13 – 14قاسم سلێمانی”ی مانگەوە میوانی عێراقییەكانن و لە بەغدان , بۆ رێگا گرتن لە یەكتری , هەر یەكەی گڵۆپێكی سەوزیان بە دەستەوەیە بۆ لایەنگرانیان لە خەزرا, هەموو چاوەكان لەسەر جوڵەو هەوڵە دیبلۆماسیە ئاشكراو نهێنییەكانی ئەم دوانەن, جوڵەكانیان زیاتر لە جوڵەی دوو پاڵەوان دەچێت لە زۆرانبازیدا بن, ئەركیان وەك 3 جاری پێشوو سەردەمی بۆش و ئۆباما هاوكاریكردن یەكتر نییە, ئەوان ئێستا وەك جاران ناوبژیوانیكەر نین وڵات بۆ ئاشتی و تەبایی رێك بخەنەوە, ئەوان ئەمجارە عێراق بۆ شەڕی داهاتووی خۆیان رێك دەخەنەوە بەرامبەر یەكتر, شەڕی ئەمەریكا- ئێرانیان هێناوەتە خەزرا-هەولێر-سلێمانی, خەریكی پاشقول گرتنن لە یەكتری نەك هاوكاری, ئیتلافی فەتح هاتنی مەكگۆركی بە هەوڵ بۆ گۆڕینی ئەنجامەكانی هەڵبژاردن زانی, وێنەی هاككەرێكی لە ماكگۆركدا وێنا كرد.
ئێستا زەمەنی هاك بە كۆتا گەیشت ئیتر زەمەنی كورسی كڕین و چاو سوركردنەوەو هەڕەشەی پەراوێز خستن هاتۆتە پێشەوە, تا 165 كورسی بۆ حكومەتە پڕ پینەو پەڕۆكە كۆبكرێنەوە, ئێران پارەیەكی زۆری لە هەڵبژاردنەكە خەرجكرد, تا هەنووكە 87 كورسی مەزموونی هەیە.

لە نێوان ئەلتەرناتیفی هەردوولا, هێزێك قیت بۆتەوە بەناوی سائیرون كە هەڕەشە لە بەرژەوەندییەكانیان دەكات, بەم بارودۆخە كە حكومەتی تەوافقی هەردوولا كۆتایی پێ هاتووە وەك 3 خولی پێشوو, وە شكستیشی خواردووە, ناتوانرێت گوێ لە هێزەكانی دژ بەهەردوولا نەگرترێت, عەلی ئەكبەر وڵایەتی راوێژكاری مورشیدی كۆماری ئیسلامی ئێران لە مانگی شوباتی رابردوو 100 رۆژ پێش دەنگدنە پڕ لە نائومێدییەكە, هەڵوێستی ئێرانی لەسەر ئەم هاوپەیمانییە دەربڕی و وتی رێگا نادەین شیوعی و لیبراڵی و عەلمانییەكان لە عێراق دەسەڵات بگرنە دەست, شەوی 12 لەسەر 13ی مانگیش ئەوان وەڵامی خۆیان بە دروشمی بۆ دەرەوە بۆ دەرەوە ئێران بۆ دەرەوە دایەوە, وەلێ 14 مانگ قاسم سلێمانی خۆی كرد بە بەغدایا.سائیرون هاوپەیمانییەكی لیچتقی عێراقییە و دەیەوێت كۆتایی بە باڵا دەستی ئێران بهێنێت لە عێراق, وەلێ باڵە بەهێزەكەی دژ بە شێوازی ئیسلامیانەی حوكمڕانی نییە, لە رابردوو خۆشیان لە گەڵ ئەمەریكا تاقیكردۆتەوە, جیاوازیان تەنها ئەوەندەیە لەگەڵ ئەوانی دی لە بڕی قوم پەیڕەو لە نەجەف دەكەن, لە ساڵی 2014 ەوە تەوژمی سەدری دژ بە ئێران و قاسم سلێمانی دروشم دەڵێنەوە. كاریگەری كشانەوەی ئەمەریكا لە رێكەوتنی ئەتۆمی لە گەڵ ئێران, راستەوخۆ لەسەر پێك هێنانی كابینەی حكومەتی داهاتووی عێراق دەبێت, كێشمە كێشەكان توندتر دەكاتەوە, كاری حاجی قاسمی سلێمانی و مستەر ماكگۆرك سەختر دەكات, شەڕی هەردوولا پێش سوریاو ئێران لە عێراقەوە دەبێت, ئەگەر راگەیاندنی ئەنجامەكان لە بری 6 دەقە 6 رۆژی ویست كە دەبوایا دوای 48 كاتژمێر رابگەیەنرایا, بێشك پێك هێنانی حكومەت زۆری دەوێت.زۆربەی سیاسییەكان عێراق قەرزاری ئەم دوو وڵاتەن, بەشێكیشیان پەیوەندی ژێر بەژێریان لەگەڵ هەردولا هەیە, رۆڵی یاری سێو بە باخەڵ دەگێڕن, ئەوان نەبونایە هەر دەبوایا خەونیان بە گەڕانەوە بۆ عێراق ببینیایە نەك حوكمڕانی. پەرلەمانتاران پارەیەك زۆریان خەرجكردووە, دەیانەوێت زووو بَێنە مایە لە رێگای حكومەتەوە, وەلێ پێی ناچێت ئەمجارە رێگای حكومەت و گەیشتن بە خەزرا وەك جاری جاران ئارام بێت, عێراق چاوەڕوانی گەشتی یەكەمی شەڕی ئەمەریكا- ئێران دەكات, سەری دوو بەرانەكە نەك مەنجەڵەكە پێكەوە نایان كوڵێنێت, بگرە ئاگادار بن مەنجەڵیش دەشكێنێت.

دەوڵەمەندەكان بەشی زۆریان لەو دیو پەردەوە كار دەكەن وەك لۆبی فشاری بەهێز, نایانەوێت راستەوخۆ دەربكەون, كەمایەتیكیشیان بەناوی گەلەوە حوكمە كەن یان رۆڵی ئۆپۆزسیۆن دەگێڕن, بۆ ئەوەی بەرژەوەندی خۆیان بسەپێنن و پارێزگاریش لە هەبووەكانیان بكەن, تا دەزگا حكومیەكان لاواز بن, دەوڵەمەندەكان باشتر دەتوانن پارەكانیان بۆ ئاراستەكردنی سەرجەم دەسەڵاتەكان بەكار بهێنن, بۆ ئەوەی بڕیارەكان لە بەرژەوەندیان دەربچێت, جیاوازییەكان لە نێوان تاكەكانی كۆمەڵگا تەنها سەروەت و سامان و داهات نییە, بگرە دەسەڵاتی سیاسیشە, تا دێت لە بەرز بونەوەدایە لە بەرژەوەندی قارونەكان, تا دێت لە رێگای پارەوە, بە بان پشتی پارەیا, بە پێپلیكانی سەروەت و ساماندا, دەوڵەمەندەكان دەچنە سەر بەرەو ترۆپكی دەسەڵاتداری و هێزیان زیاتر دەبێت, ئەوان نەك حیزب و حكومەت دەكڕن بە پارەكانیان, بگرە دیموكراسیەتیشان لە زووەكەوە كڕیوە لە رێگای رۆڵی پارەكانیان لە هەڵبژاردنەكانی وڵاتەكانیاندا, لە ئاراستەكردنی حیزب و رێكخراوەكاندا, خەریكە پەراوێزەكەش كۆتایی پێ دەهێنن بۆ گەل, مرۆڤ ناتوانێت هاوكات خزمەت بە مرۆڤ و گیرفان بكات, بۆیە سەرجەم چونەتە بەرەی خزمەت بە پارەوە, ئەمڕۆ دەسەڵات لە خزمەتی گیرفانەكانیاندایە, باڵادەستی پارە بەسەر بڕیاری سیاسی و تەواوی جومگەكانی بڕیارداندا رێگرە لە بەردەم هەموو دەستپێشخەریەكی پێشكەوتنخوازانەدا, هەموو ئەو بڕیار و هەنگاوانەی لە خزمەتی مرۆڤ و لە ئەنجامی قشاری هێزی هەژارانەوە لە دەیەكانی رابردوو بەدەست هاتن, هێزی ئەمرۆی پارە لە گۆڕی دەنێتەوە, گیرفان سەركەوت بەسەر مرۆڤایەتی لەمڕۆدا.

لە ماوەی رابردوودا 200 كۆنگرێسمانی پارتی دیموكرات لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا سكاڵایان كرد, لەوەی ترامپ پۆستەكەی بۆ قازانجی شەخسی بەكار دەهێنێت, وەبەرهێنە چینیەكان لە میوانخانەی فۆرسیزۆنزی هۆنگ كۆنگ كۆبونەوە, بۆ ئەوەی بە نیو ملیۆن دۆلار بەشداری بكەن لە پرۆژەی دروستكردنی دوو باڵاخانە لە هەرێمی نیوجێرسی كە خاوەندارێتی بنەماڵەی جارید كۆشنەری زاوای ترامپە, تاكو مافی مانەوە لە ئەمەریكا بە دەست بهێنن, دەبینین چۆن دەسەڵاتی سیاساسی لە پێناو كۆكردنەوەی پارە بەكار دەهێنرێت, تەنانەت پێشێلی یاساكانی خۆشیان دەكەن, لەولاوە هندۆراسی و (DACA) ەكان كە بە حالمین ناسراون بە كۆمەڵ دەردەكرێن یان بێبەش دەكرێن لە ئیمتیازاتەكانیان, تەنانەت ئەوانەی لە منداڵییەوە لە ئەمەریكان, لە بەرامبەردا لە خزمەت بنەماڵە مافی مانەوە دەبەخشرێت بەوانەی بەرتیل دەدەن, لەمەش خراپتر لە زەواجی دەسەڵات و پارە راوێژكاری ترامپ كیلیان كونوای ریكلامی بۆ بەرهەمی جل و بەرگی ئیفانكا ترامپ كرد لە تەلەفزیۆن, دەبینین راوێژكاری سیاسی رۆڵی نمایشی جلوبەرگی كچی خاوەند شكۆ دەگێڕێت, چۆن لە بەرژەوەندی بنەماڵە شكۆی پلو پۆستەكانیان دەهێننە خوارەوە, والتەر شوب بەڕێوەبەری بیرۆی رەوشتی حكومەتی ئەمەریكی لە 19ی تەموزی 2017 دەستی لەكار كێشایەوە وەك ناڕەزایەتیەك لە هەمبەر ترامپ كە بەرژەوەندی كەسی و حكومەتی تێكەڵ كردووە, پێشتر ئۆباما سەرۆكی پێشوی ئەمەریكا جاین هارتلی كردە سەفیری وڵاتەكەی لە فەرەنسا وەك پاداشتێك كە خۆی و پیاوەكەی نیوملیۆن دۆلار كۆمەكیان بۆ هەڵمەتی هەڵبژاردنەكەی كۆكردبوەوە, هیچ ناڕونیەك نەماوە لەوەی دەسەڵاتی سیاسی نوێنەرایەتی تەواوی كۆمپانیا گەورەكان دەكەن لە ئەمەریكا, یاسای كەمكردنەەی باج لەو روانگەیەوەیە, كەمكردنەەی باج كە ترامپ دەریكرد لە بەرژەوەندی 1%ی كۆمەڵگایە, پاداشت بوو درا پێیان لەبەرامبەر ئەو هەموو پیتاكەی بەخشیان بە هەڵمەتی هەڵبژاردنی ترامپ, كەمكردنەوەی باج بەشیان لە كۆی داهات لە 22%ەوە بەرز دەكاتەوە بۆ 23% , وە 0,01%ی كۆمەڵگاش كە دەوڵەمەندە زەبلاحەكانن بەشیان لە داهات لە 5,1%ەوە بۆ 5,5% بەرز دەكاتەوە, هەر بەم هۆیەشەوەیە 44%ی هاووڵاتیان پێیان وایە گەندەڵی لە كۆشی سپیدایە, 8% زیاتر لە ئەنجومەنی پیران, واتا 36%ی هاوڵاتیان پێیان وایە ئەنجومەنی پیران گەندەڵەو بڕیارەكانی لە خزمەت ۆڵ ستریتە, ئەمەو بە پێی راپرسی دەزگای بێوی ئەمەریكی كە ساڵی 2015 ئەنجامدراوە 80%ی هاووڵاتیان متمانەیان بە حكومەتی فیدراڵی نییە, هەر ئەمەشە وا دەكات دەسەڵاتە سیاسییەكان لە 20 وڵاتە بەهێزەكەی جیهان بەرەو ناسەقامگیری بچێت, ماوەی دەسەڵاتی سەرۆك لەم وڵاتانە لە 6 ساڵی 1946 ەوە دابەزێت بۆ 3,7ساڵ لە ئێستادا” التغلب علی قصر النڤر الدیمقراگی-Dambisa Moyo ” .

پەرلەمانەكان كە بەرهەمی هەڵبژاردنە ناهاوسەنگەكانن, لۆبی فشار بوونی هەیە, بۆ داكۆكی لە بەرژەوەندییە ئابورییەكان, پاراستنی بەرژەوەندی ئەوانەی بەخششە زۆرو زەبەنەكانیان پێشكەش كردووە بە ئاشكرا یان لە تاریكیدا, ئەمەش وای كردووە شەفافیەت لە داهاتی پەرلەمانتاراندا نەبێت, زۆر لە پەرلەمانتاران بە وشە ئاگراویەكانیان شەڕی كۆمپانیاكان بە وەكالەت لەناو هۆڵی پەرلەمان و بەناوی نوێنەرایەتی گەلەوە بكەن, بەرگی گەل بە شەڕی كۆمپانیاكانەوە بنێن, لە هەندێك وڵات پەرلەمانتار بە ئاشكرا ئەم بەرگە لەبەر دەكات, لە سویسرا بە پێی یاسا, پەرلەمانتار بۆی هەیە لە پاڵ كاری سیاسی كارێكی دیكەش بكات, بەمەش دەبێتە بەشێك لە بەرژەوەندی ئابووری و نوێنەرایەتی كۆمپانیاكان یان لە ئەنجومەنی كارگێڕی یاخود بەڵێندەری كار دەكات راستەوخۆ, پارێزەری بۆ ئەو بڕیارانە دەكات لە خزمەتی كۆمپانیاكاندایە, لە وڵاتانی دی لە رێگای ناڕاستەوخۆوە كارەكان دەكات, كەم نین ئەو پەرلەمانتار و سەرۆك وەزیران و سەرۆك كۆمار و راوێژكارو وەزیرو پلە باڵایانەی دوای خانەنشینیان لە كۆمپانیاكان پۆستی گەورەو گران بەها وەردەگرن.

سویسرا یەكێكە لەو وڵاتانەی شەفافیەتی لە پارە دان بە پارتی سیاسی و هەڵمەتی هەڵبژاردنی تێددا نییە, بۆیە كەوتۆتە بەر رەخنەی نێو دەوڵەتی, هێزەكانی ناو پەرلەمان بە تایبەتیش راستگەراكان چاكسازی لەم بارەیەوە رەت دە كەنەوە, پەرلەمانتاری وەك پیشەی سەربازی وایە لە سویسرا, لە بەرامبەریدا موچەی نییە, بۆیە سەرپشك كراون لە دۆزینەوەی كاری ئاشكرا, زۆربەی زۆری كارەكانیشیان بەتایبەت پارتە راستگەراكان شوێن گرتنە لە بڕیاردان لە كۆمپانیاكان, بەمەش پیشەكەیان لە نوێنەرایەتی گەلەوە راستەوخۆ بێ رتوش بۆتە نوێنەرایەتی كۆمپانیاكان.

لە سەدەی هەژدە ئادەم سمیس ( 5 یونیو 1723 – 17 یولیو 1790) وتویەتی (( ئەوانەی كە خاوەند كۆمەڵگان و سیاسەتەكانی دروست دەكەن, بازرگانان و پیشەسازكارانن)), كەواتە هەر خۆشیان دەستوری بۆ دادەڕێژن و دەسەڵات لە خزمەت خۆیان بەكار دەهێننەوە, بۆ ئەم سەردەمە دەتوانین ئاوا رێكی بخەینەوە ” ئەوانەی خاوەند دەوڵەتن و سیاسەتەكانی دادەڕێژن سەرمایەدارانن” هەرچی بیرمەندی سیاسی ئەمەریكی رۆبەرت دالیشە گومانی هەیە لە چوارچێوەی ئابووری بازاڕی ئازاددا یەكسانی ئابووری لە نێوان تاكەكان بەدی بێت, كە زۆرێك پێیان وایە تاكە رێگایە بۆ گەیشتن بە دیموكراسیەت, ناوبراو پێی وایە سەرمایەداری چۆن ناتوانێت یەكسانی ئابووری دابین بكات, بەهەمان شێوە ناتوانێت یەكسانی سیاسی لە نێوان تاكەكانی كۆمەڵگا دابین بكات.

هەندێكیش پێیان وایە ئۆلیگارشیەكان لە بڕی حكومەتی دیموكراتی حكومەتی بلۆتۆقراتی لە بەرژەوەندی خۆیان دادەمەزرێنن, هەمیشە سەرمایەداری و پارێزەرانی ئەو سستەمە ئابووری – سیاسییە لایەنگیری لەو چینە دەكەن كە نوێنەرایەتی دەكەن ئەویش چینی سەرمایەدارە, ئەوەش راستە دەوڵەت ئامرازێكە بەدەست چینێكەوە بۆ سەركوتی چینێكی دیكە, قەت دەوڵەت لەسەروی چینەكانەوە نیە و نابێتە دەوڵەتی هەمووان, ئادەم سمیس و دواتر لینینیش تەئكیدیان كردۆتەوە دەوڵەت چینایەتییە, بەڵكە دەوڵەت لە جەرگەی شەڕی چینەكانەو ئامرازێكی كاریگەری ململانێی چینایەتیە بۆ سەركوتكردنی چینە نەیارەكانی.

لەبەر ئەوەی هاووڵاتیان یەكسان نین لە روی ئابوورییەوە لە كۆمەڵگای چینایەتی سەرمایەداریدا , بۆیە لە روی سیاسیشەوە تاكەكانی كۆمەڵگا یەكسان نابن, هەلی یەكسانیان بۆ فەراهەم ناكرێت, ئەم نا یەكسانیەش لە هەڵبژاردنەكاندا بە زەقی چڕ دەبێتەوە لە بەرژەوەندی كەمایەتیەك كە ئێستا بە 1%ی كۆمەڵگا لە چەمكە سیاسییەكان ئاماژەیان پێدەدرێت و ناوزەد دەكرێت, چینە باڵاكان بۆ ئەوەی رەوایەتی بە دەسەڵاتی خۆیان بدەن كە نوێنەری زۆربەن, لە رێگای هەڵبژاردنەوە دەسەڵاتی خۆیان دەسەپێنن بەناوی دیموكراسیەت و حوكمی گەلەوە, لە رێگای سندوقەكانی دەنگدانەوە 99%ی كۆمەڵگا دەكەنە خزمەتكاری 1%ی كۆمەڵگا.
پرۆسەی هەڵبژاردن لە زۆر وڵات لە نێوان دوو توێژی یەك چینی كۆمەڵایەتی دەساودەست دەكات, ئەو چینەی پارەی هەیە, پارە هەموو پرۆسەی هەڵبژاردن دەكاتە ژێر ركێف و باڵی خۆیەوە .

دەوڵەمەندەكان پارەیان زۆرە بەهۆی بەخششەكانیانەوە ویستی خۆیان بەسەر كاندیدەكان دەسەپێنن, یان ئەوەتا راستەوخۆ دێنە مەیدان وەك ترامپ, زانای سیاسەت مارتن جیلنز لە زانكۆی برینستۆن و بنیامین بیجج لە زانكۆی نۆرس وینسترن پێیان وایە دیموكراسەتی ئەمەریكی لە پێناو 1%ی هەرە دەوڵەمەندەكانی كۆمەڵگا كاردەكات, لەبەر ئەوەی سەرمایەداری ئەمەریكی ئەوە دەكات, سەرمایەداری ئەمەریكی لە پێناو 1%ی كۆمەڵگا كار دەكات, لەبەر ئەوەی دیموكراتی ئەمەریكی ئەوەی پەسەندە “عدم المساواە فی أمیركا-تاریخ النشر: الجمعە 16 دیسمبر 2016 -مات أوبراین: محرر الشۆون الاقتصادیە فی مدونە «وونكبلوج» “.

هەڵبژاردنەكانی ئەمەریكای ساڵی 2012 بڕی 6 ملیار دۆلاری تێچوو, 13% زیاتر لە هەڵبژاردنەكانی ساڵی 2008 ی ئەمەریكا, تەنها هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی كۆمار بڕی 2,6 ملیار تێچوی بووە, كە ساڵی 2008 بڕی 2,8 ملیار تێچووی بوو, هەڵبژاردنی هیندستان لە دوای ئەمەریكا دووەم تێچووی هەیە لە جیهاندا, بەهۆی شەڕی كارتلەكان بۆ بەدەستهێنانی كورسی, تێچوی نزیك 5 ملیار دۆلار بوو, 3 جار زیاتر لە هەڵبژاردنی ساڵی 2009 ی هەمان وڵات, كەچی دوا هەڵبژاردنی ئەمەریكا لە ساڵی 2016 , 7 ملیاردۆلاری تێچوو كە تیایدا ترەمپ بوو بە سەرۆك كۆمار.

ئەم پارەیەش لای كرێكارێك یان گیرفان بەتاڵێك دەست ناكەوێت كە كاتژمێرێك بە 7,50 دۆلار كار دەكات, یان لە هیندستان بە چەند سەنتێك رۆژانە زیاتر لە 10 كاتژمێر لەسەر كارە, بۆ گەڕان بە دوای ئەو ژمارەیە دەبێت بە دوای ناوەكانیان لە لیستی فۆربێسدا بگەڕێین, بۆ ئەوەی ئەوان لەسەر كاندیدەكانی خۆیان رێك بكەون تا بۆ 4 ساڵ بەرژەوەندیەكانیان لە هۆڵی پەرلەمان و لە ژێر چەتری شەرعیەتی گەل بپارێزێت, بە بەرز بوونەوەی تێووەكانی هەڵبژاردن زیاتر پرۆسەكە دەبێتە دیلی سەرمایەداران, لەم نێوەشدا رۆڵی ئەوانە زیاترە بێت وەبەرهێنیان لە كەرتی راگەیاندن كردووە.

سەرۆكی ئەمەریكا تیۆدۆر رۆزفڵد لە ساڵی 1907 داوای كرد بودجە بۆ هەڵبژاردن لە لایەن حكومەتەوە دیاری بكرێت بۆ هەڵبژاردنەكان تا لەم پارە زۆر كۆكردنەوەیە ببینەوە, هاوكات رۆزفۆڵت داوای كرد بەخششی كۆمپانیاكان قەدەغە بكرێت”الانتخابات وترشید التمویل-تاریخ النشر: الپلاپا‌و 31 مارس 2015″.
ئەمەریكا نەك دوای 111 ساڵ ویستی رۆزفێڵدی جێبەجێ نەكرد, بگرە دادگای باڵای ئەمەریكی ساڵی 2010 بڕیاری هاووڵاتیان یەكگرتوون لانی زۆری بەخششی هەڵگرت و بێسنوری كرد لە بەردەم ملیاردێرەكان بۆ ئەوەی ئازادانە دەستبخەنە ناو هەڵبژاردنەكان, ئەمەش لە خزمەت دوبراكەی كۆكش بوو” david-h-koch , charles-d-koch “, 400 ملیۆن دۆلاریان بەخشش دا بۆ ئەوەی ئۆباما دەرنەچێتەوە لە ساڵی 2012, برایانی كۆكش بڕیاریان داوە بۆ هەڵبژاردنی داهاتوو 1 ملیار دۆلار خەرج بكەن .

22 پەرلەمانتاری پارتی كۆماری داوایان كرد ئەمەریكا لە پەیماننامەی پاریس ی ژینگە بكشێنەوە,كە هەموویان بەخششیان بۆ هەڵمەتی هەڵبژاردن لە پیشەسازی نەوت و غازەوە وەرگرتبوو, بە تایبەتیش لە براكانی كوكشەوە, یاخود ناڕاستەوخۆ لە رێكخراوە سێبەرەكانیانەوە, لە هەڵبژاردنی كۆنگرێسی ئەمەریكا 88%ی بەخششەكانی پیشەسازی نەوت و گاز بۆ كۆمارییەكان رۆیشت, پارتی كۆماری پارتێكی ئاینی و یانەی گەورە دەوڵەمەندو ملیاردێرەكانە, بەهۆی كۆمەكی دەوڵەمەندەكانەوە لە كامپینی هەڵبژاردنی ترەمپ حكومەتی ترامپ دەوڵەمەندترین كابینەیە لە مێژودا, ترامپ رایگەیاند بۆ پۆستە ئابورییەكان كەسی دەوڵەمەندم دەوێت.

برایانی كوك كە خاوەند 100 ملیار سەرمایەن, كە ئێستا دابەزیوە بەهۆی دابەزینی پشكی كۆمپانیاكانیانەوە, دەیان ساڵە كار بۆ ئەوە دەكەن دەست بەسەر سستەمی سیاسی ئەمەریكادا بگرن بە هاوكاری خاوەند كۆمپانیا راستگەراكان “الدیمقراگیە المعگلە فی أمیركا- Jeffrey D. Sachs “.
تەنانەت هەڵوەشاندنەوەی ئۆباما كیر لەسەر خواستی برایانی كوك و بەخششەكەرەكانی كۆمارییەكانە “الصمود أمام انهیار أمریكا السیاسی- Jeffrey D. Sachs”.
ترامپ كاتی خۆی بەخششی جیمی كارتەر و ریگانی هاوكات دەكرد, لای ئەو كێ بیباتەوە تا لە گەڵی رێكبكەوێت, 6 جار بەخششی هەڵمەتی هیلاری كانتۆنی كردووە لە رابردوودا, كەچی بووە ركابەری ,ئێستا پێش 1200 رۆژ بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی خولی داهاتوو, ترامپ دەستیكرد بە پیتاك كۆكردنەوە, راچێتەی نان خوادنی ئێوارە لە میوانخانەی ترامپ گەیشتە 35 هەزار دۆلار, ئەوشی 100هەزار دۆلار پیتاك بدات دەبێتە بەخشەری شایستە.

ئایا كۆمپانیاكان كۆمەڵەی خێرخوازین تا بەخشش بكەن و قازانج نەكەن و بەری بەخششەكانیان نەدورنەوە, كاریگەری كۆمپانیا و دەوڵەمەندەكان چییە لەسەر پرۆسەی سیاسی؟؟ , دوای ئەوەی وردە وردە خەرجی هەڵبژاردن دەچێتە سەر,تسۆنامی پارە كاندیدە گیرفان بەتاڵەكان رادەماڵێت و پەرلەمان دەبێتە جێگای كۆبونەوەی ملیاردێرەكان.
لە هەمبەر ئەم دیاردەیەدا, بیرنی ساندەرز كاندیدی چەپگەرای خولی رابردووی هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی ئەمەریكا پێی وایە هەڵبژاردن لە ئەمەریكا گەندەڵە بۆیە پێویستە ئەركی یەكەم چاكسازی بێت لە سستەمی هەڵبژاردنی ئەمەریكا, ساندەرز لە 770 هەزار بەخششەر 25 ملیۆن دۆلاری كۆمەكی كۆكردەوە و بۆ پشتیوانی لە كەمپینی هەڵبژاردنەكەی, ئەو هانای بۆ بەخششەرە بچوكەكان برد لە بڕی وڵ ستریت, وەلی هیلاری كلنتۆنی ركابەری پشتی بە گەورە ملیاردێرەكانی وەك جۆرج سیرۆس و وارین یافت بەست لە هەڵمەتی هەڵبژاردنەكەی,بە بڕوای بیرنی ساندەرزی سۆسیالستخواز بڕینی دەستی ملیاردێرەكان بە دیاریكردنی لانی زۆری بەخششەكان و قەدەغەكردنی بەخشش لە لایەن كۆمپانیاكان و دەستخستنە ناو كاروباری سیاسییەوە دەبێت لە لایەن ۆڵستریتەوە, بۆیە بیرنی ساندەرز ئەم چاكسازیانەی بە ئەركی هەنوكەیی زانی بۆ رزگار كرنی سستەمی سیاسی لە گەندەڵی جەماعەتی ۆڵستریت, لای خۆشییەوە هیلاری كلینتۆن كاندیدی پێشووی هەڵبژاردنەكانی سەرۆكایەتی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا دەڵێت: ئیتر كاتی ئەوەیە سیستمی هەڵبژاردنی وڵاتەكەی بگۆڕدرێت.

زۆرجار دەبینین هەڵبژاردنەكان بە تایبەتی لە وڵاتانی دواكەوتوو دەبێتە ململانێی نێوان جەمسەرە ئابوریەكان و جەمسەرە جیهانیەكان, بۆ ئەوەی هەڵبژاردنەكان زیاتر دیموكراتی لە بەرژەوەندی هاووڵاتیان و زۆربە بێت, پێویستە دەستی وڵاتان و كۆمپانیاكان و دەوڵەمەندان لە رێگای یاساو بڕیارەوە كورت بكرێتەوە, ناڵێین كۆتایی پێ بهێنرێت چونكە لە چوارچێوەی سستەمی سیاسی ئابووری سەرمایەداریدا ئەمە محاڵە.

تا ژینگەی هەڵبژاردن دادپەروەر و ئازاد بێت, شەرعیەتی نوێنەرایەتی لە بان تر دەبێت,پارەدانی دادپەروەرانەی هەڵبژاردن و ئاشكراكاری پێوەرە بۆ بوونی دادپەروەری زیاتر لە پرۆسەی هەڵبژاردنەكە, بۆ ئەم مەبەستە كۆمەڵێك رێكار پێویستە بگرترێتە بەر, لە خوارەوە بە كورتی ئاماژەیان پێ دەدەم:-دیاریكردنی لانی زۆری خەرجی لە پرۆسەی هەڵبژاردن هەنگاوێكە بۆ بەرتەسكردنەوەی جیاوازییەكان, چونكە مەرج نییە هەموو لایەنەكان توانای خەرجكردنی لانی زۆرەكەیان هەبێت كە دیاریكراوە.
لە زۆر وڵات بڕی پارەی دیاریكراو بۆ پرۆسەی هەڵبژاردن و سەرچاوەكانیشی بە یاسا رێكخراوەو لە لایەن دەزگا دیاریكراوەوە كۆنترۆڵ دەكرێت, لێرەدا چەند نموونەیەك دەهێنمەوە: لە بەنگەلادیش حكومەت بەخششی حیزبەكان ناكات, بەڵام حیزبی سیاسی مافی ئەوەی هەیە كۆمپانیای هەبێت و كاندید بۆی هەیە لانی زۆر 500 هەزار تاك خەرج بكات, كە هەر 77,5تاك دۆلارێكە.

لە خولی پێشوی هەڵبژاردندا, حكومەتی میسری لانی زۆری خەرجیەكانی بانگەشەی هەڵبژاردنی كاندیدانی سەرۆك كۆماری لە خولی یەكەمی هەڵبژاردندا لە 10 ملیۆن جونەیەوە زیاد كرد بۆ 20 ملیۆن جونەیە, لە خولی دووەمی هەڵبژاردنەكانیش لە 2 ملیۆن جونەیەوە زیاد كرا بۆ 5 ملیۆن جونەیە كە هەر 17,67 جونەیە دۆلارێكە, ئەم بڕیارەش لە بەرژەوەندی دەوڵەمەندان دەركرا, وەلێ سنوورەكەی دیاریكراوە, لە جەزائیرش 600 هەزار دۆلار لانی زۆری خەرجی كاندیدی سەرەك كۆمارە, بە خولی دووەمەوە 800 هەزار دۆلارە,كە جەزائیر 13 جار دانیشتوانی زیاترە لە هەرێمی كوردستان و خاكەكەشی زیاترە 50 جار هێندەی روپێوی كوردستانە بۆ ئەمسەرو ئەوسەر كردنی كاندیدان بۆ كۆكردنەوەی دەنگ و هەڵمەتی هەڵبژاردن.

لە كۆماری ئیكوادۆریش بۆ هەڵبژاردنی 5651 سەرۆكی شارەوانی و ئەندامی ئەنجومەنی شارەوانی و پارێزگار و … تەنها 19 ملیۆن دۆلار لە لایەن حكومەتەوە تەرخانكرا, لەو بڕە پارەیە زیاتر نابێت پارەی دیكە هەرچیەك سەرچاوەكەی بێت, بچێتە ناو پرۆسەی هەڵبژاردنەوە.
لە وڵاتی بۆتسوانای ئەفریقیا كاندید بۆی هەیە تا سنوری 7000 دۆلار خەرج بكات, لە وڵاتی بەنینیش هەر لە كیشوەری هەژاران كاندیدی پەرلەمان بۆی هەیە تا 3 ملیۆن فرەنكی ئەفریقی و كاندیدی سەرۆك كۆماری تا 150 ملیۆن فرەنكی ئەفریقی دوا سنوری خەرجكردنیەتی لە هەڵمەتی هەڵبژاردن, كە هەر یەك فرەنك 2,450 دیناری عێراقییە.
لە فەرەنسا كاندیدەكانی سەرۆكایەتی كۆمار لە خولی یەكەم بۆیان هەیە تا 13,7 ملیۆن ئیرۆ خەرج بكەن, لە خولی دووەم 18,3 ملیۆن ئیرۆ , هەر كاندیدێك 5%ی دەنگەكانی هێنایەوە ئەوا نیوەی خەرجیەكانی بۆ دەگەڕێننەوە.
لە نیوزلەندا رێگا دراوە هەر پارتێكی سیاسی تا 1,115,000 دۆلار بۆ هەڵمەتی هەڵبژاردنی ساڵی 2017 خەرج بكات, كاندیدەكانیش دەتوانن 26,200 دۆلار خەرج بكەن, لە ئیتاڵیاش هیچ كاندیدێك بۆی نییە لە 52000 ئیرۆ زیاتر خەرج بكات.

دیاریكردنی لانی زۆری بەخشش لاینێكی دیكەیە بۆ كورتكردنەوەی دەستی سەرمایەداران لە هەڵبژاردندا, رێگا دەگرێت لەوەی كاندید و پارتەكان خۆیان بە سەرمایەداران بفرۆشن و وەك پشكەكان لە ۆڵ ستریت مامەڵەیان پێوە بكرێت, بۆ ئەم مەبەستە چەندین رێگا گرتراوەتە بەر یەكیان دیاریكردنی لانی زۆری بەخششەكانە, لێرەدا چەند نموونەیەك دەخەمە روو: لە 39ولایەتی ئەمەریكا ئاستێك دیاریكراوە بۆ پیتاكی تاك, لە فەرەنسا هاووڵاتیان دەتوانن تا 5474 ئیرۆ بەخشش بدەن بە كاندیدەكان, هەر بڕە كۆمەكێك لە 152,5 ئیرۆ زیاتر بێت دەبێت لە رێگای چەكی بانكەوە وەربگرترێت, هەموو پارەیەكی هاتو و دەرچوو دەبێت لە رێگای ژمارە بانكییەوە بێت,لە كەنەدا بەخشش نابێت لە 1575 دۆلار زیاتر بێت, لە ئیتاڵیا هەر بەخششێك لە 50000 ئیرۆ ز یاتر بێت دەبێت ئاشكرا بكرێت, لە كوەیت پێویستە كاندید هەژماری بانكی بەناوی ژمارەی هەڵمەتی هەڵبژاردن بكاتەوە, هیچ بەخششێك زیاتر لە 2000 دینار بێ شیك وەرنەگرترێت.

لایەنێكی دیكە كۆمەكی كۆمپانیاكە بە پارت و هەڵمەتەكانی هەڵبژاردنەكەی,لە زۆر وڵات كۆمپانیاكان بۆیان نییە پیتاك بدەن بە پارتەكان یان هەڵمەتی هەڵبژاردن, یان هەندێك پارتی سیاسی خۆیان وەرگرتنی پیتاكی كۆمپانیاكانیان لە خۆیان حەرام كردووە وەك پارتی كۆمۆنیستی ژاپۆنی و پارتی ماركسی شیوعی هیندی, لە كەنەدا یاساغە دەزگاو یەكێتی بازرگانیەكان بەخشش بە هەڵمەتی هەڵبژاردن بكەن, لە ئەمەریكا 22 هەرێم یاساغی كردووە كۆمپانیاكان بەشداری لە بەخشش بكەن, پارتی ئەحرار لە ئوسترالیا 3,3 ملیۆن دۆلار سزا درا بەهۆی ئەو بەخششەی بۆ هەڵبژاردنی ساڵی 2011 وەریان گرت لە نیو ساوس وێڵزی ئوسترالیا, كە دەزگای فری ئێنتربرئایزیان بەكار هێنا بۆ شاردنەوەی كۆمەكی كۆمپانیای زەبلاحی خانوبەرە كە یاساغە بەخششی هەڵمەتی هەڵبژاردن بكات, لە فەرەنسا هەموو كۆمەكێكی كۆمپانیان قەدەغەیە, حیزبی شیوعی هیندی داوای تەمویلی هەڵبژاردنی پاكژ دەكات, پێی وایە ململانێی هەڵبژاردن خەریكە ببێتە پرۆژەیەكی بازرگانی, كە تەنها دەوڵەمەندەكان دەتوانن بەشداری تێدا بكەن, پێویستە بەخششی كۆمپانیاكان قەدەغە بكرێت, چونكە دوای چۆنیان بوێت ئاوا ئاراستەی سستەمی سیاسی دەكەن.

لە زۆر وڵات پارتە چەپەكان بەخشش لە كۆمپانیاكان وەرناگرن. هەموو ئەمانەش بۆ رێگا گرتنە لەوەی سستەمی سیاسی لە وڵاتان وەك ئەلبانیای لێبێت , كە بۆتە دیلی قاچاخچییەكانی مادە هۆشبەرەكان, چونكە لەو وڵاتە دەوڵەتی مادە هۆشبەرەكان پارەی هەڵمەتی هەڵبژاردنی ئەلبانیا دابین دەكات, دوای هەڵبژاردن كەس توخنی دەوڵەتی مادە هۆشبەرەكان ناكەوێت و درێژە بەكارەكانیان دەدەن, هەرچەندە لە بانگەشەكاندا ریشەكێشكردنیان دروشمی یەكەمی هەڵبژاردنەكانە بۆ سەرجەم پارت و لایەنەكان.
بەخششی وڵاتانی بێگانە بۆ پارت و هەڵمەتەكانی هەڵبژاردن یەكێكە لە قەدەغە كراوەكانی زۆربەی وڵاتان, ئەگەر بۆ ئەوان مەترسی بێت ئەوا بۆ كوردستان لە لایەن وڵاتانی داگیركەری كوردستانەوە سەدان مەترسییە لە یەك كاتدا, ئەوان لە رێگای پیتاك و هاوكارییەوە دەیانەوێت نوێنەران و لایەنگرانی خۆیان بەهێز بكەن, سەیر كەن یاسای ئەمەریكی یاساغی كردووە كاندیدانی پلە گشتییەكان كۆمەك لە لایەن و كەسی بیانی وەربگرن, بێگانەكە تەنانەت دانیشتووی ئەمەریكاش بێت و مافی مانەوەیان هەبێت, ئەوانەی ناسنامەی ئەمەریكیان نییە ناتوانن بەخشش بكەن بۆ هەڵمەتی هەڵبژاردنی سەرتاسەری و هەرێمی, 9 دادوەری باڵای وڵات مافی بەخششی بۆ دو كرێكاری بێگانە كەمافی مانەوەی كاتیان هەبوو رەتكردەوە.
ساركۆزی بە تۆمەتی وەرگرتنی بەخشش بۆ هەڵبژاردن لە لیبیا لە هەڵبژاردنی ساڵی 2012 دۆڕاو ئەگەری هەیە 10 ساڵیش بچێتە زیندانەوە, لە كەنەدا بیانییەكان یاساغە بەخشش بكەن بە هەڵمەتی هەڵبژاردن و پارتە سیاسیەكان, یاسای تەمویلی پارتە سیاسییەكانی ئیسپانی كە لە ساڵی 2007 دەرچووە , قەدەغەی كردووە پارتی سیاسی پارەی زیاتر لە 100 هەزار ئیرۆ لە حكومەتی بێگانە وەربگرێت , سزاكەی 4 ساڵ زیندانی و 5 جار هێندەی پارە وەرگیراوەكەیە, سەرۆكی كۆڵۆمبیا تۆمەتباركرا هەڵمەتی هەڵبژاردنەكەی ملیۆنێك دۆلاری وەك بەرتیل لە گروپی ئۆدبرێشتی بەرازیلی وەرگرتبێت ,پارێزبەندی لەسەر سەرۆك كۆماری گواتیمالا هەڵگیرا بەهۆی ئەوەی تەمویلی هەڵبژاردنەكەی لە ساڵی 2015 نایاسایی بووە ,حكومەتی فەڵەستینی پارەدانی بێگانەی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ یاساغ كردووە, هاوكات حكومەت هاوكاری هەڵمەتی هەڵبژاردن ناكات, تەنها هاووڵاتیانی فەڵەستینی ناوخۆ یان دەرەوە دەتوانن بەخشش بدەن, وەلێ سنوری خەرجییەكان دیارینەكراوە,لە كوەیت هەموو بەخششێكی بێگانە یاساغە راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بێت .

لە كاتێكدا بەشی زۆری خەرجییەكانی هەڵبژاردن بۆ ریكلام و راگەیاندن دەڕوات لەم سەردەمە, تەنانەت رۆژ لە دوای رۆژی پشكی لە كۆی خەرجییەكانی حیزب و هەڵبژاردن دەچێتە سەر , كوردستان بۆتە مەزادخانەی راگەیاندن, كەس و پارتی وا سەدان كەناڵی راستەوخۆو سێبەری هەیە, لە پاڵ هەڵڕشتنی پارەی بێشومار بۆ ریكلام لە تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان و تەرخانكردنی تیمی گەورەی هونەری, ئەمەش وا دەكات هەڵبژاردن راستەوخۆ ببێتە دیلی پارتە سیاسیەكان دەوڵەمەندەكان و ئەو دەوڵەمەندانەی خاوەند كەناڵی راگەیاندنن, پارتی سۆسیال دیموكراتی سوئیدی لە كۆی 100 ملیۆن كرۆنی تەرخانكراو بۆ هەڵبژاردنی ئایندە 70%ی بۆ ریكلام داناوە, پارتی ناوەند لە كۆی 70 ملیۆن 50%ی بۆ ریكلام داناوە, لە كاتێكدا راگەیاندن فراوانترە لە ریكلام و زۆر لایەنی دیكەش دەگرێتەوە, لە لوبنان بۆ یەك دەقە ریكلام 6000 دۆلار نرخەكەیەتی, 240 هەزار دۆلار نرخی بەشداری بەرنامەیەك بۆ كاندیدەكانی هەڵبژاردنی پەرلەمانە, بۆ رێگا گرتن لەم دیاردە ترسناكە كۆماری باشوری ئەفریقا ئەم هەنگاوەی ناوە ” لە باشوری ئەفریقیا قەدەغەیە حیزبێك لە تی ڤی كات بكرێت بۆ ریكلامكردن, تەنها بەو بەشەی بۆی دیاریكراوە لە تەلەفزیۆنی فەرمی وڵات كە هەلی یەكسان دەدات بە هەمووان, پێویستە رازی بێت. ”

دەبێت رێگا بگرترێت لەوەی راگەیاندن لە خزمەت كەمایەتی دەوڵەمەنددا بەكار بێت بەتایبەت لە پرۆسەی هەڵبژاردندا, بۆ ئەوەی كایەی سیاسی بە بەرژەوەندی خۆیان نەگۆڕن.
كەمەیاتی فرە دەوڵەمەند راگەیاندن لە بەرژەوەندەی سیاسی خۆیان بەكار دەهێنن, بۆ مسۆگەركردنی سەرچاوەی داهات و تاڵانی سەروەت و سامان, دواتر بەو دەستكەوتە كەناڵەكان بەڕێوە دەبەن, سەرۆك وەزیرانی ئیتاڵیا برلسكۆنی لەوەدا كارامە بوو, هاوكات نوخبەی دەسەڵاتداری ئەوروپای رۆژهەڵاتیش هەمان كاریان كرد, دزی كەناڵی راگەیاندن بەرهەم دەهێنێت, دواتر كەناڵی راگەیاندنەكە لە خزمەت دەسەڵاتی سیاسی و بەردەوامیدان بە دزی بەكار دەهێنرێتەوە.

راگەیاندن چەندە مەترسییە لە دەست دەسەڵاتی ستەمكارو گەندەڵدا بێت, بەهەمان ئەندازە مەترسیدارە لە دەست ملیاردێرەكاندا بێت, ئەوانیش بەرژەوەندی خۆیان دەپارێزن نەك خەڵك.
راگەیاندن بۆتە بەشێك لە بازرگانی سەرمایەدارەكان, لەوكاتەی كەوتە دەست سەرمایەدارەكان, سیاسەت دەبێتە بەشێك لە بازرگانی, پەیوەندی بە خزمەتی خەڵكەوە نامێنێت.
پارە كە گەندەڵكاری یەكەمی ژیانی سیاسییە ,یەكێكە لە هۆكارەكانی بردنەوە” دۆلارێك یەكسانە بە دەنگێك” لە پاڵ راگەیاندن كە ئەویش لە كوردستان حیزبی و بلۆتۆقراتییە سەرچاوەی داراییەكەی دیار نییە, سەرمایەداری هژمۆنیای بەسەر كۆمەڵگای كوردستاندا كردووە لە رێگای كۆنترۆڵكردنی سامانی سروشتی, هۆیەكانی بەرهەم هێنان و هۆیەكانی پەیوەندیكردن و دەزگاكانی راگەیاندن و هێزەكانی سەربازی.

كۆنترۆڵكردنی راگەیاندن لە لایەن سەرمایەداران و پارتە سیاسییە سەرمایەدارە گەندەڵە ستەمكارەكان و پارەی كۆمپانیاكان و گەندەڵی و یاریكردن بە ئەنجامی هەڵبژاردن و یاسای ناڕەوای هەڵبژاردن وادەكەن سستەمەكە بە تەواوی بكەوێتە ژێر پرسیارەوەو بایكۆت و بەشداری نەكردن لە هەڵبژاردن و بێئومێدی بچێتە سەر.
دەسەڵاتداران دوو جومگەی گرنگیان كۆنترۆڵكردووە, ئەویش دەستگای ئاسایش و راگەیاندنە , لە پاڵ هەندێك پوازی بچوك بۆ دەوڵەمەنەكان كە لە چوارچێوەی هەمان سستەمی ئابوری كایەی سیاسی خۆیان دەبەنە پێشەوە.

دەزگا زەبلاحە راگەیاندنەكان بە ئاشكراو لە تاریكیدا كاردەكەن بۆ ناشرینكردنی بزاڤی پێشكەوتنخوازی و چەپ و پەراوێزخستنیان بۆ ئەوەی كایەی سیاسی لە چوارچێوەی سیاسەتی كۆنەپەرستانەی باوی ئێستادا بچێتە پێشەوە.
-راگەیاندنی پارەی تەرخانكراو بۆ هەڵمەتی هەڵبژاردن لە لایەن پارتە سیاسییەكانەوەو سەرچاوەی پارەكەش دیاریبكرێت, لە بەشێك لە وڵاتان پارتە سیاسیەكان پێش هەڵبژاردن بودجەی پارتەكەی بۆ هەلبژاردن لە گەڵ سەرچاوەی داهاتەكان ئاشكرا دەكات, نموونە پارتی دیموكراتی كریستانی ئەڵمانی لە هەڵبژاردنی ساڵی 2017 ەدا بودجەی هەڵبژاردنی خۆی بە 20 ملیۆن ئیرۆ دیاریكرد پێش 8 مانگ لە هەڵبژاردنەكە بڵاوی كردەوە,حیزبی سۆسیال دیموكراتی ئەڵمانی بودجەكەی 24 ملیۆن ئیرۆ بوو , پارتی دیموكراتی ئازاد 5 ملیۆن ئیرۆ ….. .-

بۆ رێگا گرتن لە هەموو ئەمانەی سەرەوە , پێویستە حكومەت خەرجییەكانی هەڵبژاردن دیاریبكات و هەلی یەكسان بۆ سەرجەم كاندیدەكان بۆ پێشبڕكێ دابین بكات, رێگا بگرێت لە دەوڵەمەند و كۆمپانیاو وڵاتان رۆڵ لە ئاراستەی هەڵبژاردنەكان ببینن: لە مەغریب حكومەت 300 ملیۆن درهەم بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمان دیاری دەكات, لە ئوسترالیا ئەو پارتەی 4%ی دەنگەكان زیاتر بەدەست بهێنێت بە پێی یاسای هەڵبژاردنی كۆمنۆلس كە لە ساڵی 1914 دەرچووە پارە وەردەگرن , هەر دەنگێك 1,97 دۆلار , بۆ هەڵبژاردنی 2004 بڕی 42 ملیۆن دۆلار تەرخانكرا, لە زۆر وڵاتی دیكە حكومەت خەرجییەكانی هەڵمەتی هەڵبژاردن بەشی زۆری دیاریدەكات.

پێویستە دوای هەڵبژاردنەكان چ پارتە سیاسییەكان و چ حكومەت لێكۆڵینەوە لە خەرجی و كۆمەكەكانی هەڵبژاردن بكەن,لە كوردستان ناوەندێك نییە بۆ چاودێریكردنی بڕی تێچو و خەرجی لیست و كاندیدەكان چۆنیەتی خەرجكردنەكان, بانگەشەی هەڵبژاردن بۆتە ناوەندێكی گەندەڵی ,لە وڵاتی ئێمە هەر هەڵبژاردن تەواو بوو, هەر كەس دەچێتەوە ماڵی خۆی و لێپرسینەوە لە گەڵ بەدەست هێنانی كورسی كۆتایی پێ دێت, ئەوەی گەیشت بە كورسی لێپرسینەوە لەسەر چۆنیەتی گەیشتن بە كورسییەكەی لە گەڵدا ناكرێت , هەموو كارێك لە ماوەی هەڵمەتی هەڵبژاردن فرییە, وەلێ لە وڵاتان تارمایی كارەكانی سەردەمی بانگەشە تا كۆتایی تەمەن لە گەڵ كاندیدەكاندایە, داواكاری گشتی فەرەنسا ساركۆزی سەرۆكی پێشووی فەرەنسای تۆمەتباركرد بەوەی ساختەكاری لە ژمێریاری خەرجییەكانی لە پرۆسەی هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی كردوە كە خەرجییەكان گەیشتبووە 24 ملیۆن ئیرۆ كە زیاترە لە بڕی دیاریكراو, بۆ هەڵمەتی هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی لە فەرەنسا.

جێگیری سەرۆكی كۆمپانیای زەبلاحی سامسۆنگ ئەلكترنكس بەرتیلی دابووە بارك غیۆن بە 5 ساڵ زیندانی حوكم درا, ئەویش لە سەرۆكایەتی دورخرایەوەو دادگایی كرا,پارتی گەلی فنلەندی دامەزرێنەری پارتەكە بافۆ فایرننی لە ریزەكانی دەركرد, بەهۆی ئەوەی ژمێریاری خەرجییەكانی هەڵبژاردنی پێشكەش نەكردبوەوە بە پارتەكەی .
لە كوردستان نازانم بۆ ناپرسین ئەم پارانە لە كوێوە دێن كە لە هەڵمەتی هەلبژاردنەكان خەرجە كرێن, سەرچاوەیان كوێیە؟, پارەی سپین یان رەشن؟, لەم هەرێمە هاوپەیمانی لەسەر بنچینەی پاشكۆیەتی و گەندەڵی نێوان وڵاتانی هەرێمی و ملیاردێرە رەشەكان و كۆمپانیاكان و حیزبەكان لە تاریكیدا دروست بووە, پارەی قارونەكان رۆڵی سەرەكی لە هەڵمەتی هەڵبژاردنەكان و ئاراستەی سیاسەتی باو دەگێڕێت, ئەو پارانەی خەرجە كرێن لە رواڵەتدا خاوەنیان هەیە, كەچی هەتیو و بێ سەرچاوەن, هەر دزو گەندەڵەیە لە كوردستان دوكانێكی كردۆتەوە لێی نوسیووە دادپەروەری و یەكسانی, وشەی دادپەروەری لە گەڕانی گوگڵ زۆرترین دوبارەیە, كەچی خەڵكانی زاڵم بەدەستیانەوە گرتووە, هەر حزبەی لە رواڵەتدا عەدلەتخواز كەچی پشتەوە دەستی لە گیرفانی سەرمایەدارێكی رەشدایە, كۆیلە سیاسیەكان بونەتە پارێزەری ئەم تارمایە رەشەی ناوی پرۆسەی دیموكراسییە لە كوردستان.

چوار ساڵە بودجەی حیزبەكان نادرێت, باشە ئەم پارتانە پارەی هەڵمەتی هەڵبژاردن لە كوێ دێنن و بۆ ئاشكرای ناكەن؟, ئەو هەموو كەناڵە پڕ خەرجییە چۆن دەسوڕێن؟, كێیە لە پشت ئەم حیزبانەوە؟, مافیای رەشە یان سەرمایەداری سپی؟, وڵاتانی هەرێمییە یان جیهانی ؟, ئابونەوەی حیزبییە یان پرۆژەی ئابووری, قاچاخچێتی تلیاكە یان سەرفترەو زەكاتی كەنداوی, داعشە یان حەشدی شەعبی…….. رێ بۆ هەموو ئەگەرەكان دەچێت, داخوا چەند كاروان پارەی ئێرانی و توركی و ئیسرائیلی و ئەمەریكی و ….. وەك ئەوەی هادی عامری خۆی كردووە بە كوردستاندا , ئەگەر چاوەڕوانن خەڵك دەنگتان پێ بدات, ئەوە مافی خۆیانە سەرچاوەی خەرجی, بڕی خەرجی, چۆنیەتی خەرجییەكان بزانێت؟. لە هەرێمی كوردستان, هیچ سنورێك بۆ بەخششی سەرمایەداران و ناسینیان و ئاستی خەرجی هەڵبژاردن و هاتنی پارە لە وڵاتانی بیانی بە تایبەتی وڵاتە هەرێمیەكان دیاری نەكراوە, سەرمایەداری وا هەیە هاوزەمان هاوكاری سەرجەم لیستە گەورەكان راستوخۆ بە پارە یان لە رێگای ڕیكلامی بێ مانا لە كەناڵەكانیان دەكات, بۆ ئەوەی كامیان دەرچون بەرژەوەندییەكان پارێزراو بن, تا ئێستا ئەمانە هیچیان بە یاسا رێك نەخراون (( پشتیوانی حكومەت بۆ كاندید كراوان , مافی حیزب لە بونی كۆمپانیای تایبەت و تۆماركردنی بەناویانەوە, هاتنی پارە لە وڵاتانی دەرەوە, بەخششی سەرمایەداران و دیاریكردنی بڕەكەی و بڵاوكردنەوەی , كۆنترۆڵكردنی حیسابات لە كۆتایی هەڵمەتەكان ….. تاد )).

هاوكات لە پاڵ هەموو ئەمانە پێشەكیەكی زۆریش بۆ خۆ كاندید كردن دیاریكراوە كە لە توانای هەژاراندا نییە دابینیان بكات بچێتە پرۆسەكەوە, بەم هۆیانەوە سەرمایەداران و سیاسییە گەندەڵەكان بە ئارەزووی خۆیان بە پارە رەشەكانیان دەست دەخەنە ناو كاروباری دەنگدانەوەو لە بەرژەوەندی خۆیان دەیشكێننەوەو پاوانیان كردووە, وڵاتانی دەورو بەریش بەخششەكانیان رۆڵ لە هەڵبژاردنەكان دەبینێت بە قازانجی كاندیدە لایەنگرەكانیان و ئاراستەی هەڵبژاردنەكان دیاری دەكەن , هەموو ئەمانە وا دەكات دادپەروەری لە هەڵبژاردن لە كوردستاندا نەبێت و هەموو دەنگدانێك بە قازانج دەوڵەمەندان و سەرمایەداران و نۆكەرانی وڵاتانی ئیقلیمی ….. كۆتایی پێ بێت , زیان و مەترسی ئەمانە زۆر زیاترە لە زیان و مەترسی ئەو فرت و فێڵانەی دەكرێت, لەبەر ئەوەی پارتە گەورەكان هەموو پێشێلكارییان هەیە و هیچی سیڤیەكەی پاك نییەو پارەی رەش لە هەڵمەتەكانیان بەكار دەهێنن, بۆیە لە ئاست ئەم مەترسییە بێدەنگن و رازین بەو پشكەی لە دابەشكردنی چۆركەكە بەریان دەكەوێت و چونجڕكی خۆیان لە بەشە كورسی گیرە كەن, بۆ كەس و پارتە هەژارەكان بەشداری لە هەڵبژاردنی كوردستان وەك خۆ فرێدانە خوارەوەیە لە تاڤگەی نیغارای كەنەدا, كەس نازانێت چارەنوسی چییە ؟.

بۆ رێگرتن لەمەو لە پێناو هەڵبژاردنێكی دادپەروەرانەتر لە هەرێمی كوردستان” هەرچەندە لای من دیموكراسی راستەوخۆ باشترین شێوازی هەڵبژاردنە” ,بۆ ئەوەی حكومەت و پەرلەمان لە كاریگەری پارە دور بخرێتەوە, بۆ ئەوەی هەڵبژاردنی كوردستان لە هەڵبژاردنی توركیا و ئێران جیا بكرێتەوە, بۆ ئەوەی بڕیارەكانی داهاتوو لە بەرژەوەندی سەرمایەداران دور بخرێتەوە, دەستیان لە پاوانكردنی بازرگانی نەوت و گازو یاسای وەبەرهێنان و رێگا گرتن لە ماف و ئیمتیازاتی كرێكاران دور بخرێتەوە, پێویستە چەند هەنگاوێكی خێرا بنرێت كە گرنگترینیان ئەمانەی خوارەوەیە:- نەختینەی پێشەكی بۆ خۆكاندیدكردن لە هەرێمی كوردستان نەمێنێت, بۆ ئەوەی رێگرییەكان بەردەم هەژاران كە 99%ی كۆمەڵگان لە خۆكاندیدكردن نەمێنێت , هەڵبژاردن هەڵبژاردنی هەمووان بێت نەك تەنها سەرمایەداران.

لانی زۆری خەرجكردن بۆ كاندیدانی سەرۆكی هەرێم و پەرلەمان و ئەنجومەنی پارێزگا بۆ كاندیدانی تاك و لیستەكان دیاریبكرێت, كە لە ئێستادا 250 دینار بۆ هەر دەنگدەرێك بۆ هەر لیستێك دیاریكراوە, وەلێ تەنها بڕیاری سەر كاغەزەو كاری پێ ناكرێت.- بەخششەكان لە لایەن سەرمایەداران و سیاسیەكانەوە قەدەغە بكرێن, یاخود سنوریان بۆ دیاریبكرێت و بڵاو بكرێنەوە, بە مەرجێك هیچ پیتاكێك لە 1 ملیۆن دینار زیاتر نەبێت و لە رێگای چەكی بانكیەوە وەربگرترێت .- بەخششی وڵاتانی دەرەوە بە یاسا قەدەغە بكرێت و پێشێلكاران مافی كاری سیاسیان لێ بسەنرێتەوە.- یاسای تایبەت بە قەدەغەكردنی خاوەنداریەتی كۆمپانیا بۆ پارتە سیاسیەكان دەربچێت, حیزب و بازرگانیكردن لە یەكتر جیابكرێنەوە.

كۆمەكی كۆمپانیاكان بۆ حیزب و پرۆسەی هەڵبژاردن قەدەغە بكرێت.- كۆنترۆڵی خەرجیەكان لە لایەن دەزگای تایبەتمەندەوە بكرێت و سزای قورس بۆ پێشێلكارانی دیاری بكرێت بە بێبەشكردنیان لە خولەكانی داهاتووی هەڵبژاردن.
حكومەت لە رێگای دیاریكردنی بەخششی بڕە پارەیەكی دیاریكراوەوە بۆ لیستەكان هەلی یەكسان لە روی ئابورییەوە بۆ سەرجەم لیست و تاكەكانی بەشداربوو لە هەڵبژاردنەكان بڕەخسێنێت.- سەرجەم تاك و قەوارەكان پێویستە بڕی پارەی دیاریكراوی خۆیان بۆ هەڵبژاردنەكان پێش دەستپێكی هەڵمەتی هەڵبژاردن بڵاو بكەنەوەو لە سەر ژمارەیەكی دیاریكراو لە بانك دابندرێت, لەو بڕە زیاتر نەبێت كە بۆ لانی زۆری خەرجی دیاریدەكرێت بۆ هەر لیستێك.- هەموو دیارییەك لە ریكلام و راگەیاندن لە دەرەوەی تێچوی لیستەكان یاساغ بكرێت, هەموو چالاكییەكی پڕۆپاگەندە دەبێت لە چوارچێوەی خەرجی گشتیدا بێت.
هەر خەرج كردنێك بۆ بانگەشەی هەڵبژاردن لە لایەن تاكی ناو لیستەكانەوە یاساغ بكرێت, هەموو خەرجیەك پێویستە لە رێگای یەك سەرچاوەوە بێت ئەویش لە ژێر كۆنترۆڵی كۆمسیۆنی هەڵبژاردندا بێت و لە رێگای ژمارەی بانكیەوە بێت.

ئەو بڕە پارەیەی دیاریكراوە بۆ خەرجی هەر لیستێك, پێویستە خەرجیەكانی ریكلامی كەناڵەكانی راگەیاندن و كرێی چاودێری سندوقەكانی هەڵبژاردنیش بگرێتە خۆی, پێویستی چارەسەر بۆ خاوەندارێتی كەناڵەكانی راگەیاندن دابندرێت كە پرۆسەی هەڵبژاردنی لە كوردستان ناهاوسەنگ كردووە.
كۆتایی هەر هەڵبژاردنێك وردبینی لە خەرجیەكان و سەرچاوەی داهاتەكان لە گەڵ لیست و قەوارەكان بكرێت و پێشێلكاران سزا بدرێن, تا ئاستی وەرگرتنەوەی پۆستی بەدەست هاتوو لە ئەنجامی پرۆسەی هەڵبژاردن لێیان.ئەگەر دەمانەوێت هەڵبژاردنەكان كەمێك بۆن و بەرامەی دیموكراسی لێبێت, ئەم رێسایانە هەنگاوی سەرەتایین بۆ حاڵەتەكە, دەنا ئەوەی دەكرێت لە كوردستان پرۆسەی هەڵبژاردن نییە بەڵكە پرۆسەی فرۆشتنی كورسییە لە بازاڕی مافیاو ملیاردێرەكاندا, ئامانجیش شەڕی بەرژەوەندیەكانە لە هۆڵی پەرلەمان لە ژێر ناوی نوێنەرایەتی گەل.

سەرەتا دەمەوێت ئەوە بڵێم، ئەمە كورتە یاداوەرییەكە لە بەشەكەی لای خۆمەوە، سەدانی دیكەش چ تاك و چ گروپ هەوڵی دیكەیان داوەو یادگاری و یاداشتی لەم چەشنەیان لایە، هەمووشیان ئامادە بوون لەو رۆژگارە گیانی خۆیان بەخت بكەن، لێ جیاوازییەكە ئەوە ناگۆڕێت خۆپیشاندانەكان نەخشە داڕێژراوی پێشتر نەبوو، بەڵكە سەرەتا هەوڵێكی بە كۆمەڵی قوتابیانی هەردوو كۆلێجی ئەندازیاری و كۆلێجی زانستی چەند كۆلێژێكی دی بوو كە رۆژی دواتر هەموو كۆلێجەكان و بەشێك لە قوتابیانی شاری هەولێریشی گرتەوە، دیارە لە هەموو بزووتنەوەو هەوڵێك كۆمەڵێك خەڵك پەیدا دەبن هەلپەرستانە دەیانەوێت كا رەكان بەناوی خۆیانەوە تۆمار بكەن، ئێمە خۆمان لەوە بەدور دەگرین، لەناو جەرگەی روداوەكان و مەترسیەكانین لێ خاوەندی نین، بەڵكە بەشێكی بچووكین لەكۆی هەوڵەكان، قەبوڵیشمان نییە ئاراستەكان و راستیەكان بشێوێنرێت، كەسانێك بڵێن هەر خۆمان هاتین، كەچی ددرەنگ ە دەستبەتاڵی هاتبێتن و زووش رۆیشتبێتن.

رۆژ 2 ی ئایاری 1985 كاتژمێر 9 ی بەیانی، سیروان مەحمود قوتابی پۆلی دووی كیمیا لە شاری سلێمانی گەڕابوەوە، چونكە 1 ی ئایار پشو بوو نەهاتبونەوە بۆ دەوامی زانكۆ، لەسەر دەرگای كافتریاكە راوەستا بوو، منیش لە دەرەوە و لە بەرامبەری، بە فسكە فسكی سیاسیانەی ئەوكاتەوە، وەلێ كەمێك بەرزتر و بە لەخۆبایی بوونی نەترسانەوە، چونكە خۆپیشاندانەكان كەمێك ورەی زیاتری خستبووە سەر ورە بەرزیەكەی رابردووی وتی “خۆپیشاندان گەرمە لە سلێمانی و بەشداریمان كرد، بۆ لێرە دەست پێ نەكەین” لە گەڵ برادەران كەوتینە گفتوگۆ “یاسین حوسێن، لوقمان سدیق، عوسمان غەریب، حیكمەت حەكیم، سەباحە سور، ن شتمان، سەردار و …. “بە گروپ و تاك تاك، هەندێكمان پەیوەندی رێكخراوەییمان لە گەڵ یەكتردا هەبوو، پەیوەندی رێكخراوەیی ئەوكات پەیوەندییە كەسایەتیەكانی تا ئاستی خۆشەویستی دوو عاشق بەرزە كردەوە، زۆریشمان پلەی باڵامان هەبوو لەچاو پلەبەندی ئەوكاتە” هەرچەندە من لە ناوەوە بەرەو روخان دەچوم لە روی رێكخراوەییەوە لەو رۆژگارە، چەپی رادیكاڵ هێواش هێواش گەرای لەناو بیرو هزرم دادەنا “ساڵی پێشتر كاتێك بەعسیەكان هاتن تەتەوعمان پێبكەن بۆ هەڵگرتنی چەك، بینیم چۆن قوتابیانی كوردی پۆلەكە هەموو زۆر ئازایانە بە كۆمەڵ بەرەو روو بونەوە، بەراستی بە ئازایەتیان غیرەتیان دەدا بە مرۆڤ، سانا نەبوو لە ساڵی 1981 دا، راستەوخۆ لە بەرامبەر بەعسیەكان بە خەتی خۆت بۆیان بنووسیت “لا ارغب ان اتگوع ڵادافع عن أرچ العراق و شعبه” ئەو رستەیە ئەوكات مل پەڕانی لەسەر بوو، بۆیە متمانەم بە قوتابیانی پۆلەكەمان هەبوو، دواتریش هەمان هەڵوێ ستی پێشەنگانەیان لەبەرامبەر مانگرتنی قوتابیان لە رەتكردنەوەی جەیشی شەعبی هەبوو ساڵی 1983 و 1984 دا، هەردوو بزوتنەوەكە لەناو قوتابیان بەشێوەی خورسكیانە سەری هەڵدا هەرچەندە رێكخستنەكانی حیزبەكان لەناو ریزی قوتابیاندا بە هێز بوون بەتایبەت ینك، من و لوقمان و سیروان،

دوا نیوەڕۆی 2 ی ئایار، وا لە پۆل دانیشتوینە و مامۆستا كینتی هیندی وانەی كیمیای شیكاری دەڵێتەوە، لە پڕ دەنگی گولەی نزیك هات، گروپەكەی ئێمە سەیرێك یەكترمان كرد و هەڵساین، بە دوایدا نزیك بە هەموو قوتابیە كوردەكان پۆلمان بەجێهێشت، مامۆستا و قوتابیە توركمان و عەرەبەكان چاویان زەق ببوەوە، چوینە گۆڕەپانی كۆلێژ، لە بان تەلاری كولێژەكەوە، بۆ بۆشایی نێوان كۆلێژی زانستی و هەندەسە كە ئەوكات ماڵ نەبوو بەشی زۆری، قوتابییە بەعسیەكان كە پێشتر چەكدار كرابوون، بە ئار بی كەی و كڵاشینكۆف راستەوخۆ روو لە خۆپیشاندانی قوتابیانی كۆلێژی ئەندازیاری تەقەیان دەكرد، كاك حیك ەت حەكیم هەڵچوو، هاوارێكی لێوە هەڵسا، حەرەكەتێكی ناڕەزایەتی كرد، كە یەكەم كاردانەوەش بوو بەرامبەر تەقەكان، كۆمەڵێك بەعسی یەكسەر پەلاماریان دا، من و نیشتمان خۆمان دایە بانیا بۆ ئەوەی لێدەنەكەی بەر نەكەوێت، چونكە زۆر بە توندی بە كۆمەڵ بەرببونە گیانی، نەمانتوانی لە دەستیان دەریبكەین ،

لە هاتنی خۆپیشاندانی قوتابیانی كۆلێژی ئەندازیاری رو لە كۆلێژی زانست قوتابی حەمەی شێخ تاڵیب “حەمە راغب” كە ئەوكات رێكخستنی حشع بوو بریندار بوو، حەمە راغب بووە یەكەم برینداری خۆپیشاندانەكەی هەولێر و حیكمەتی شەهید مامۆستا حەكیمی شۆریجەش كە قوتابی بەشی كیمیای كۆلێژی زانستی بوو ، سەر بە رێكخستنەكانی ینك بوو بووە یەكەم زیندانی خۆپیشاندانەكەی ساڵی 1982 ی هەولێر.
دوای گرژییەكە ناو كۆلێژی زانستی گەڕاینەوە بەشی ناوخۆیی قادر بلە ، من و حیكمەت لە یەك ژور بووین لە گەڵ كۆمەڵێك برادەری دی ، شەو بەشی ناوخۆیی قادر بلە بووە شوێنی كۆبونەوەی سیاسی و خۆ ئامادە كردن بۆ خۆپیشاندانی رۆژی دواتر ، هەر گروپە بوو لە لایەكەوە كۆبونەوەیان دەكرد، سبەی بەیانی لە بڕیاردرا شێخەڵا لای میوانخانەی هێمن خۆپشاندان بكرێت ، كێ ئەو كات نازانم و شوێنەی دیاریكرد لە یادم نییە .

رۆژی دواتر لە سبەی زووەوە قوتابیانی كۆلێژی كشتوكاڵ لە كەڵەك یاسین ئاغاوە گەیشتنە هەولێر، بە حەماسی بەرزەوە، لە یادم نییە چۆن من لەگەڵ ئەوان بە یەك گەیشتم و بوینە یەك گروپ “ئاراز، رزگار سەلام، حەمە خێروڵا، سەردار سۆفی، حوسێن، خالە عارەب و عەلی كاكەی و عەلی بروسك و ….. “كاتێك چووینە شوێنی مەبەست بەرەو روی پەلاماری دڕندانەی بەعسیەكان بووینەوە، لە كۆڵانی پاسكیل فرۆشەكانەوە خۆمان كرد بەو گەڕەكەیا، دەرگای حەوشەیەك كرابوەوە چوینە ژورەوە بۆ سەربان، بە بان خانەییەكانا چوینە بان خانییەك دیكە لە دورتر ، لەوێ مااینەوە تا ماوەیەك زۆر و دەنگی تەقە و زیقەو زاقی ن ەجدە و هات و هاوار نەما، جەلادەكانیش بەو كۆڵانانەیا كەوتبوونە راوە قوتابی و ماڵانیان دەپشكنی، نزیك كاتژمێر 11 بۆ 12 قوتابیەكی كچ بە عەباوە ماڵ بە ماڵ بۆ رزگار كردنی قوتابییەكان دەگەڕا، لەو كۆڵانە دەرمانی كرد تا ناو بازاڕ، ئیتر بە سەلامەتی گەڕاینەوە بۆ بەشی ناوخۆیی قادر بلەی،
عەسری رۆژی سێیەم گروپێك لە قوتابیان خۆپیشاندانێكی خێرامان ئەنجامدا لە سەر شەقامی باتا، دیسان بەرەو روی ئەمنەكان بوینەوە، بە دەمانچەی روت بە تەقە كەوتنە دوامان، بە راكردن بەو كۆڵانانەیا خۆمان دەرباز كرد، جار جارەش هەواڵ دەهات لە قوتابخانەكانی هەولێر ناڕەزایەتی ئەنجام دەدرا لە لایەن قوتابخانە ئامادەییەكانەوە ، ورەیەكی بەرز بوو بۆ ئێمە.

هەر وا بەشە ناوخۆییەكان وەك سەركرایەتی مەیدانی لێ هاتوووە، سەرجەم كۆلێژو بەشەكان وەك ئێمە لە جموجۆڵدان، هەموو ورە بەرز.كار بۆ درێژەدانی خۆپیشاندانەكان دەكەن، كۆی جموجۆڵ و ناڕەزایەتیەكان سەدان گەنجی ناو كۆلێژەكان و قوتابیانی شاری هەولێر بە كوڕو كچەوە كاری بۆ دەكەن، ناڕەزایەتیەكان سەدان سەركردەی مەیدانی هەبوو، شەوی چوارشەمە لەسەر پێنج شەمە لە پڕ ئەمینداری لقی بەعس و سەرۆكی زانكۆی سەلاحەدین خۆیان كرد بە بەشی ناوخۆیدا بە هەڕەشەوە داوایانكرد زانكۆو بەشی ناوخۆیی بەجێی بهێڵین، رۆژی دواتر قوتابیان گەڕانەوە بۆ شارو شارۆچكەكانی خۆیان، بەم شێوەیە كڵپ ی راپەڕینیان لە شاری هەولێر كوژاندەوە.

كە ئێمە گەڕاینەوە بۆ كەركوك پێش ئەوەی بچمە ماڵەوە لە باخچەی قەڵا لامدا ، ئەیوب كوێخا رەزای هەمیشە نەمر “گەنجێكی ژیرو ئازاو لە خۆبردوی چەپی حەساری بوو لە دوای راپەڕین بە نەخۆشی دڵ سەری نایەوە ” و قەهار عەلی و هاوڕێ كرێكار بەرەو پیریم هاتن ، وتیان نیازمان هەیە خۆپیشاندان بكەین، بەشی دی دێتە لێرەوە پێشەوە كە لەسەریم نووسیوەو زۆریش باسكراوە ، پێویست بە دوبارە كردنەوە ناكات، كە خۆپیشاندانە خوێناوییەكەی 6 ی ئایاری شاری كەركوكە.
لە كۆتادا داوای لێبوردن دەكەم هەر هەڵەیەك كرابێت، 36 ساڵ زۆرە بۆ زاكیرە لاوازەكانی ئێمە، هەموو وردەكارییەكان وەك خۆی وێنا بكاتەوە.

تەمویلی دادپەروەرانە و ئاشكرا یەكێكە لە پێوەرە سەرەكی و بنچینەییەكانی دادپەروەری هەڵبژاردن , پێویستە خەڵك بزانێت كێ لە پشت ئەم پارتانەوەیە, پارە لە كوێ دێنن؟, بۆ كێ كار دەكەن؟, چەند خەرج دە كەن لە پرۆسەی هەڵمەتی هەڵبژاردن؟, لێرەشەوە بزانرێت كارەكانی ئەم فراكسیۆن و لیستانە دوای هەڵبژاردن لە بەرژەوەندی كام قارون و كام كۆمپانیادایە.

لە كوردستان پارت و لیستەكان, نە بودجەی پارتەكان و نە بودجەی پرۆسەی هەڵبژاردنەكانیان دیار نییە, لە كاتێكدا 4 ساڵ و نیوە پارتە سیاسییەكان كوردستان بودجەیان لێ بڕاوە, كەچی سەتەلایت و ماشینی راگەیاندن و خەرجی بێشوماری هەڵمەتی هەڵبژاردنیان رانەوەستاوە, خەرجییە زۆرەكەش كرێی مەراقیبەكانی سەر سندوقەكانە بەڕێوەیە, هاووڵاتیان بە گشتی و ئەندامان و دەنگدەرانی ئەم لایەنانە مافی خۆیانە سسەرچاوەی دارایی لایەنەكانیان بزانن, دەوڵەمەندەكان پارەیان زۆرە بەهۆی بەخششەكانیانەوە ویستی خۆیان بەسەر كاندیدەكان دەسەپێنن لە دوای هەڵبژاردن, هاوكات ئاشكرا كردنی سەرچاوەی داهاتی پارت و خەرجی هەڵبژاردنەكان بەشێكە لە شەفافیەت, ئەگەر پایەی پارتێك لەسەر ناشەفافیەت دامەزرابێت, چۆن دەتوانێت لە ئایندەدا حكومەتێكی شەفاف بنیات بنێت,كە شەو رۆژ شیوەن و رۆ رۆو قژ رنینیانە بۆی, ئایا دەنگدەری حیزب ئاگاداری خەرجیەكانی حیزبەكەیەتی, كە مافی خۆیەتی بزانێت كێ هاوكاری دەكات, كام لۆبی قاچاخچییە دەستی دەگرێت, قاچاخچی نەوتە یان تلیاك؟, پارەی بەكار هاتوو رەشە یان سپی؟, سەرچاوەی دیارە یان نەزانراو؟,سەرچاوەكەی كوێیە؟, ناوخۆییە یان دەرەكی؟, دزییە یان هەواڵگری وڵاتان؟, هەرێمی یان نێونەتەوەیی؟, ئەمە هەمووی ئەگەرەو هەمووشی لەگەڵ پرۆسەی سیاسی كوردستان دێتەوە كە مەحرەم زۆر كاڵبۆتەوە.

پارتی سیاسی پێویستی بە پارەیە بۆ راییكردنی كارەكانی, بە تایبەتی لە كوردستان, ئەمە حەقیقەت و هاشا هەڵنەگرە, لێ ئەم پارەیە لە كوێ دێنێت؟, چۆن پەیدای دەكات؟, ئەمە هەمووی پرسیارە, خەڵك لە مێشكیاندا دەیهێنن و دەیبەن, وەلێ تا ئێستا نەكراوە,پارە رەگی گەندەڵییە,تا خەرجییەكان هەڵبژاردن زیاد بێت, شەفافیەت دەبێتە زەروری, وە قەبارەی پارە هاتووە جێی گومانەكان گەورەتر دەبێت, تا دەزگا حكومیەكان لاواز بن وەك هەنووكەی كوردستان, ئەوا دەوڵەمەندەكان باشتر دەتوانن پارەكانیان بۆ ئاراستەكردنی پارتە سیاسییەكان بەكار بهێنن, بۆ ئەوەی بڕیارەكان لە بەرژەوەندیان دەربچێت لە داهاتوودا, ئەوان زۆریان ناوێت, تەنها هێشتنەوەی چەند بۆشاییەك لە وەبەرهێنان و چەند شەڕێك بە بریكاری لە پەرلەمان بۆ لادانی ركابەرەكانیان, یاخود گەیاندنی چەند زانیارییەك لەسەر پرۆژەكانی داهاتوو, یاخود گەیاندنی زانیاری بە كۆمپانیا بیانییەكان لە كاتی بوونی كێشە وەك بینیمان.
دەمانەوێت بزانین كام كۆمپانیا و دەوڵەمەند هاوكاری پارتەكان دەدەن, چۆن كۆمپانیا و دەوڵەمەندەكانیان دابەشكردووە لە نێوان خۆیاندا, كێیە ماشینی راگەیاندنەكەیان تەمویلە كات, لە كام وڵاتەوە پارە خۆی دەكات بە كوردستاندا ؟؟ وەڵامی ئەم پرسیارانە راستەوخۆ پەیوەستن بە هەڵبژاردنەوە, چونكە پیویستە دەنگدەران بزانن ئەم پارانە لە كوێ دێن كە پارتە سیاسیەكانیان بەكاری دەهێنن, كە كاندیدە بەسزمانەكانیش زۆرینەیان نازانن, ئەو پۆستەرەی بۆیان دروستكراوە بە پارەی تلیاكە یان باجی جامخانەیە……. ئەمەو یەك دنیا پرسیاری دیكە.

دەمانەوێت بزانین ئایا سستەمی سیاسی لە كوردستان دیموكراسی یان بلۆتۆكراسییە؟, هەڵبژاردن و سستەمەكەی لە ژێر كاریگەری پارت و بۆچونە سیاسییەكانە, یان لە ژێر هیژمۆنیای پارەدایە, كە بێشك ئەوی دووەمە و ئەوەی لە كوردستان دەگوزەرێت بلۆتۆكراسییەو پارە ئاراستەی هەموو كارێك دەكات.

كەمەیاتی فرە دەوڵەمەند لە كوردستان راگەیاندن لە بەرژەوەندەی سیاسی خۆیان بەكار دەهێنن, بۆ مسۆگەركردنی سەرچاوەی داهات و تاڵانی سەروەت و سامان, دواتر بەو دەستكەوتە سیاسی و ئابورییەی بەدەستی دەهێنن كەناڵەكانیان بەڕێوە دەبەن, بەمەش پارەو كورسی و راگەیاندن كۆنترۆڵە كەن, سەرۆك وەزیرانی ئیتاڵیا برلسكۆنی لەوەدا كارامە بوو, هاوكات نوخبەی دەسەڵاتداری ئەوروپای رۆژهەڵاتیش هەمان كاریان كرد, توركیا و كوردستانیش بەو ئاقارەدا رێ دەكەن و گەیشتونەتە دوا مەنزەڵ.
راگەیاندن چەندە مەترسییە لە دەست دەسەڵاتی ستەمكارو گەندەڵدا بێت, بەهەمان ئەندازە مەترسیدارە لە دەست ملیاردێرەكاندا بێت, ئەوانیش بەرژەوەندی خۆیان دەپارێزن نەك خەڵك.
بۆیە كاتێك قارونەكان ئاراستەی سیاسەت دیاریدەكەن لە رێگای پارەو راگەیاندنەوە, هیچیان لەبەرچاو نییە جگە لە قازانج, سیاسەت لای ئەوان لقێكە لە بزنس, نەك بۆ چاكەی گشتی و گۆڕانكاری سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری .

بۆیە دەبێت پارتە سیاسیەكانی كوردستان ناچار بكرێن, سەرچاوەی داهاتیان ئاشكرا بكەن, دەسەڵاتی پارە لە پرۆسەی سیاسی بەتایبەت هەڵبژاردن كورت بكرێتەوە, كە تا ئێستا هەمووی لە تاریكییە و گۆڕەپانیش بۆ دەسەڵاتی پارە ئاوەڵا بووە, هیچ هێزێكی سیاسی لەم بارەیەوە دەستپێشخەری نەناوەندووە, كەس نازانێت ئەم پارەو سامانە لە كوێوە دێت و بە كوێدا دەڕوات, یاسایەك نییە بۆ رێكخستنی خەرجی پارتەكان و دیاریكردنی سەرچاوەكانیان و رێكخستنی بەخششەكان و ….
لەپاڵ رێكخستنی ئەوانە پێویستە كۆمپانیاكانیش ناچار بكرێن بەخششەكانی خۆیان ئاشكرا بكەن.

سوید و سویسرا دوو جەزیرەی نا شەفافی كاری سیاسین لە روی پارەدان بە حیزب و خەرجی هەڵبژاردن لە ناو ئەوروپا, بەردەوام لەبەر چەقۆی تیژی رەخنەدان, سستەمە سیاسییەكەیان بەو هۆكارەوە كەوتۆتە ژێر پرسیارەوە, لەم دوو وڵاتە یاسای نیشتمانی بۆ تەمویلی حیزبەكان و هەڵمەتی هەڵبژاردن نییە, سەرچاوەی بەخششەكان لە تاریكیدایە, وەلێ پێچەوانەی كوردستان پارتەكانی ئەوان پێش هەڵبژاردنەكان بودجەی خۆیان بڵاو دەكەنەوەو رایدەگەیەنن, سەیر بكەن پارتەكانی سوید 8 مانگ پێش هەڵبژاردن بودجەی پارتەكانیان بۆ پرۆسەی هەڵبژاردن دیاریدەكەن, پارتی سۆسیال دیموكراتی دەسەڵاتدار 100 ملیۆن كرۆن, تەنانەت شێوازی خەرجی ئەو بودجەیەش دیاریدەكەن, نموونە 70 ملیۆنی بۆ ریكلام دیاریكردووە, پارتی ناوەند 70 ملیۆن كرۆن, 50%ی بۆ ریكلام, پارتی دیموكرات 50 ملیۆن.
بەهۆی دابەزینی ژمارەی ئەندامانەوە , ئابونەوەی حیزبی تەنها 3%ی داهاتی پارتەكان دیاری دەكات لە سوید,لە ساڵی 1989 رێژەی 13%ی هاووڵاتیان ئەندامی پارتەكان بوون, ئێستا كەمتر لە 5%.

بۆیە بەشداری ئابوونەوەی حیزبی كەمترە لە 5%ی خەرجیییەكان كە شەرعیترین رێگای پارە پەیداكردنی حیزبی سیاسییە.كەموكڕی لە سستەمی دیموكراتی سویسری ئاشكرا نەبوونی خەرجییەكانە, بەم هۆیەوە كەوتۆتە بەر رەخنەی توندی رێكخراوی شەفافیەتی نێو دەوڵەتی سەبارەت تەمویلی سیاسی پارتە سیاسییەكان, جگە لە پارتی گەلی راستگەرا, هەموو پارتەكان بودجەی خۆیان پێشتر بۆ هەڵبژاردنەكان بڵاو كردۆتەوە ” پارتی سۆسیالست 1و4 ملیۆن فرەنك, پارتی لیبراڵی رادیكاڵ 3 ملیۆن فرەنك, پارتی دیموكراتی كریستان 2 ملیۆن فرەنك, پارتی سەوز 200 هەزار فرەنك, پارتی بۆرجوازی دیموكراتی 500 هەزار فرەنك, سەوزە لیبراڵەكان 300 هەزار فرەنك”.
تەنانەت پارتە سیاسییەكانی سویسرا كە لەبەردەم تیغی رەخنەدان, ناڕاستەوخۆ سەرچاوەی داهاتەكانیشیان دیاریكردوە” حیزبی لیبراڵی سویسری بودجەكەی 3 ملیۆن فرەنك”65%ی لە كۆمپانیاكانەوە”, پارتی دیموكراتی كریستان 2 ملیۆن “50%ی لە كۆمپانیاكانەوە”, پارتی گەلی سویسری 2 ملیۆن “35%ی لە كۆمپانیاكانەوە ” پارتی سۆسیالست 2,5 ملیۆن فرەنك “75%ی لە ئابونەوەیە, سۆسیالستەكان لە یەك كۆمپانیا بەخشش وەردەگرن ئەویش ئاشكرای ناوەكەی كردووە, تاكە پارتە ئاشكرای ناوی كۆمپانیاكەی كردووە لەناو ئەو پارتانەی ئامادەن بەخشش لە كۆمپانیاكان وەربگرن “.

پارتی سەوزی سویسری بەخشش لە بانكی كریدی سویس و یو بی ئێس وەر ناگرێت, پارتی سۆسیالستیش كۆمەك لە بانكەكان و كۆمپانیاكی دڵنەوایی وەرناگرێت, بەمەش ساڵانە زیانی 400 هەزار فرەنك زیان لە خۆی دەدات, بانكەكانی یو بی ئێس, كریدی سویس و رایفایزن و كۆمپانیاكانی سویس ئێر و ئەكسا فینترتور و …
ئەو پارانە ئاشكرا دەكەن داویانە بە پارتە سیاسیەكان, كریدی سویس ساڵانە ملیۆنێك فرەنك دەدات بەو پارتانەی 5 كورسی زیاتریان هەیە جگە لە سۆسیالستەكان بەخششی لێ وەرناگرێت وەك پێشتر ئاماژەمان پێدا.
نیو سەدەیە چەپەكان داوای شەفافیەت دەكەن لە تەمویلی پارتەكان و هەڵبژاردن,پارتە چەپەكان لە گەڵ شەفافیەتن, راستگەراكان لەبەر ئەوەی پارەی زۆر وەردەگرن لە كۆمپانیاكان و بەستراون بەو بەرژەوەندیانەوەو زۆرینەن لە پەرلەمان ناهێڵن ئەم داواكارییە جێگای خۆی بگرێت بە یاسا بەخشش و خەرجییەكان و سەرچاوەكانیان و ئاشكراكاری لە داهاتەكان جێی خۆی بگرێت.

چەپەكانی سویسرا هەڵمەتێكیان راگەیاندووە بۆ ئاشكرا كردنی بەخششی سیاسی ئەوەی لە 10000 فرەنك زیاترە, بۆ ئەم مەبەستە 120 هەزار هاووڵاتی واژۆی لەسەر كردووە.ئەگەر سویسراو سوید لەبەر رەخنەی توندا بن بەهۆی ناشەفافیەتی خەرجی حیزب و هەڵبژاردنەكان و نەزانینی سەرچاوەی داهاتەكان و لێڵبوونی سەرچاوەی پارەكان, ئەوا لە تاریكسانی پارەی رەشی پارتەكان لە كوردستان شەوەزەنگی سستەمی بلۆتۆقراتی دا, هەڵبژاردنەكان جگە لە شەڕی لۆبییەكانی پارە شتێكی دیكە نییە.

كە دەچیتە مۆنمێنتی جینۆساید لە شاری یەریڤان, پڕە لە وێنەی سەرۆك عەشیرەتە كوردەكان كە بەشدار بوونە لە جینۆسایدی ئەرمەنەكان, ئەو وێنانە بونەتە بەشێك لە زاكیرەی ئەو گەلە, بە سانایی ناسڕێتەوە, لەبەردەم هەڵوێستدا رامان دەگرێت, نابێتیش تا كۆتایی سەرمان لە ژێر لمدا بشارینەوە لە ترسی هەڵوێست دەربڕین, پێویستە هەنگاو بنێین بۆ سڕینەوەی شوێنەوارەكان رابردوو, ئەویش دانانە بە راستیەكان وەك ئەوەی لە حەقیقەتدا هەیە نەك وەك ئەوەی دەمانەوێت و پینەو پەڕۆی بكەین, یاخود ئەوەی ناسیۆنالستەكان هەردوولا كردویانە بە مەیدانی شەڕی موقەدەسە پوچەكانیان, دەبێت رێگا لە ناسیۆنالیزمی هەردوولا بگرین نەوت بە ئاگری رابردوودا بكەن, ئەوان لە پاڵ توركیا سەرۆك عەشیرەتە كوردەكانی باكور و سەرۆك عەشیرەتە عەرەبەكانی سوریا بە هاوبەشی تاوان دەزانن.نكۆڵیكردن بۆخۆی درێژەدانە بە تاوان, رێگە گرتنە لە سارێژ بوونی بیرینەكانی رابردوو, درێژەدانە بە شەڕی باوباپیران بە نەوەی نوێ, گەلی كورد بەرپرسیارێتی یاسایی هەڵناگرێت بەرامبەر بە تاوانی جینۆسایدی ئەرمەنەكان, بەڵام دەبێت بەرپرسیارێتی تاوانی هەندێك لە هاووڵاتیانی بگرێتە ئەستۆ, كە هاوكاری سوپای عوسمانی بوونە لە تاوانەكە, دەبێت دان بە حەقیقەتی یاسایی تاوانەكە بنێت و لە بری ئەو كوردە خۆفرۆشانەی بەشدار بوونە لە
تاوانەكە بەرپرسیارێتی ئەخلاقی هەڵبگرێت, دەبێت جێگاو رێگای مرۆڤەكان لە مێژوودا وەك خۆی نیشان بدرێت, ئیتر سەردەمی بە پیرۆزكردنی پاشا كۆرەكان بە كۆتا گەیشت.

نابێت هاشا لە بەشداری هەندێك لە سەرۆك عەشیرەتە كوردەكان بكرێت لە تاوانەكە, كە هەندێكیان تاوانی قێزەونیان ئەنجامداوە وەك بەشێك لە سوارەی حەمیدیە,بەڵام بەشێوەی سستامتیك كوردەكان بەشداریان نەكردووە لە تاوانەكە, چونكە دەوڵەتیان نەبووە و بڕیار لای ئەوانەوە دەرنەچووە, بۆیە پێویستە تاك لایەنە نابێت سەیری روداوەكان بكرێت, نابێت هەڵوێستی ناسیۆنالزمە راستگەراكانی پۆڵەندا و فەرەنساو …هتد دوبارە بكرێتەوە, دامەزرێنەری بەرەی نیشتمانی فەرەنسی ئینكاری هۆلۆكۆست دەكات,دەڵێت بە بەشێك لە وردەكاری جەنگی جیهانی دووەمی دەزانێن,تەنانەت لە یاداشتەكانی بە توندی داكۆكی لە فلیپ بیتان سەرۆكی حكومەتی فیشی پاشكۆی هیتلەر دەكات لە فەرەنسا, حكومەتی راستگەرای پۆڵەنداش بڕیاری 3 ساڵ زیندانی بۆ ئەوانە دەركرد كە هەندێك لە هاوكارانی پۆڵەندی نازیەكان بە هاوبەش دادەنێن لە تاوانی هۆلۆكۆست,ئەمەش وەك داكۆكی لە كەرامەتی نیشتمانی ,ئەمە بۆخۆی ئینكاری تاوانی هاوبەشانی نازییەكانە و داكۆكیە لە هاوبەشانی تاوانەكانی نازیەت, دەسەڵاتی شاری سربرنیتشا بەرزترین رێز لێنانی بەخشی بە میلواراد دودیك سەرۆك ئەركانی سوپای بۆسنە كە ئینكاری كۆمەڵكوژی سربرنیتشا دەكات.

ئینكار كردنی تاوان, بۆخۆی درێژە دانە بە تاوان بەشێوەی نەرم, مرۆڤایەتی رۆژ لە دوای رۆژ دەگات بە حەقیقەتەكانی رابردوو, سسەردەمی شاردنەوەی زانیاری و حەقیقەتەكان بەسەر چووە, بۆیە رۆژێك زووتر دان نان بە حەقیقەت , ئارام بەخشترەو جوانكردنی سیمای گەلە, كریس ئەندەرسن سەرنووسەری گۆڤاری وایەرد رایگەیاند زانیارییە زۆرو زەبەنەكان لە سەردەمی ئەنتەرنێت, هەموو راستیەكان ئاشكرا دەكات, پێویست بە زانست و تیۆری ناكات.نەتەوەپەرستی و ئاین پەرستی چاوی مرۆڤەكان لە ئاست دانان بە راستیەكان و حەقیقەتی مێژویی كوێر دەكات, مرۆڤایەتی لە بیركردنەوەدا دەكوژێت , هەڵوەدای پاكیزەیی نەتەوەو ئاینە, بۆیە بە نەنگی دەزانێت دان بە ناشرینیەكان رابردوودا بنێت, با ئێمەش نەكەوینە داوی ناسیۆنالیزمی تورك موتوربە كراو بە ئاینەوە, سەیری هەڵوێستەكانیان كەن نەك لە شاری قۆنیای بگرە لە لاهای و برۆكسل.لە 2ی حوزەیرانی 2016,بۆندستاغی ئەڵمانیا دانی نا بە تاوانی جینۆسایدی ئەرمەنەكان, پێشتریش بەلجیكا هەمان هەنگاوی نابوو,ئەوەی لای من گرنگە لە پرۆسەی دان نان بە تاوانی جینۆسایدی ئەرمەنەكان لە پەرلەمانی ئەڵمانیا و بەلجیكا, بۆچونی دوو پەرلەمانتاری توركە لە پەرلەمانی ناوەندی ئەڵمانیاو پەرلەمانی هەرێمی برۆكسل لە بەلجیكا, هەردووك بە پاشناوی ئۆزدەمیر ناوەكانیان هاتووە, یەكیان پیاو چەپی ژینگە پارێز و ئەوی دیكە ژنی حیجاب لەسەر نەتەوەیی ئیسلامی, هەردوكیان لە دایك بووی دەرەوەی توركیا و پەروەردەی ژینگەی رۆژئاوا, ئەم دوو ئۆزدەمیرە بە دوو هەڵوێستی پێچەوانە سەبارەت بە دۆسیەی جینۆسایدی ئەرمەن دەناسرێنەوە, یەكیان پێشەنگ لە بواری ناساندنی, بیركردنەوەیەكی مرۆڤدۆستانەی ئەنتەرناسیۆنالستانە, ئەوی دیكە سەرسەخت لە ئاست رەتكردنەوەی حەقیقەتەكان, بە بۆچونی ئاینی و ناسیۆنالیزمەوە لە ئاست ئەو هەموو وێنە پڕ تاوانە قێزەون و ئێسك و پروسكە هەڵوێست وەردەگرێت.

جیم ئۆزدەمیر لە دایك بووی 21ی دیسەمبەری 1965ی شاری باد ئۆراخی ئەڵمانیا, بنەچە چەركەسی توركیا, سەرۆكی لیستی سەوزەكان لە پەرلەمانی ئەڵمانیا, كە پێشتر لە ساڵی 2007 بە پێی بڕگەی 301ی دەستوری توركیا سزا درابوو, بە تاوانی پێشێلكردنی( یاسای سوكایەتی بە ناسنامەی توركی) بە پێی یاساكە تاوانە دان بە كۆمەڵكوژی لە توركیا بنرێت, ج ئۆزدەمیرو و چەند پەرلەمانتارێكی پارتەكەی تۆمەتباركران بە پێشێلكردنی ئەو بڕگەیە لە دەستوری وڵات, بەهۆی هەڵوێستیانەوە لە سەر دۆزی ئەرمەن و عەلەویەكان كە هەیانبوو, كە پێشتر بەهەمان تاوان و پێشێلكردنی هەمان بڕگەی دەستوری توركیا نووسەری گەورەی ئەرمەنی هرانت دینك سزا دراو دواتر تیرۆر كرا, هاوكات رۆمانووسی ناسراو ئۆرهان بامۆك هەڵگری خەباتی نۆبڵی ئەدەب بەهەمان بڕگەی دەستور سزادرا, ج ئۆزدەمیر پارتەكەی بە بۆنەی یادی 101 ساڵەی وەبیرهێنانەوەی تاوانەكەوە لە 24ی نیسانی 2016 دا, پرۆژەی ناساندنی تاوانی كۆمەڵكوژی ئەرمەنیەكانی لە توركیا بە جینۆساید پێشكەش بە پەرلەمانی ئەڵمانیا كرد, لە رۆژانی پێش دەنگدانەكە جیم ئۆزدەمیر بەهۆی هەڵوێستە شێلگیرانەكەیەوە لەسەر دۆسیەكە, دەكەوێتە بەر هەڕەشەی توركە ئیسلامی و ناسیۆنالیستەكان, لێ گوێی نەدا بە هەڕەشەكان لە وتەكەیدا لە پەرلەمان لە چركە ساتی پێش دەنگدانەكە وتی: ( 80-90%ی سەرجەم هاووڵاتیانی ئەرمەن, 98%ی پیاوانیان,100%ی پیاوانی ئاینیان لەناو براون لەو تاوانە) هاوكات لە بەشێكی دیكە لێدوانەكەی هەمان رۆژی لە پەرلەمانی ئەڵمانیا وتی: هەموو ئەو تاوانانەی ئەڵمانیا بەرامبەر بە گەلانی ئەوروپا ئەنجامی داوە دەبێت بە جینۆساید بناسرێت .

ج ئۆزدەمیر لە درێژەی بۆچونەكەیدا رایگەیاند گرنگە دان بە رابردووماندا بنێن, نابێت توركیا شانازی بە رابردووی خۆیەوە بكات, دەبێت رابردوو قەبوڵ بكرێت وەك خۆی.تەواو دژ بەم هەڵوێستە ئەخلاقیانەیەی ج ئۆزدەمیر بەرامبەر بە كۆمەڵكوژی گەلێك كە گەلەكەی خۆی ئەنجامی داوە, خاتوو ئۆزدەمیر لە دایك بووی 7ی دیسەمبەری 1982 ی شایربێكی بەلجیكا, یەكەم پەرلەمانتاری حیجاب لەسەرە لە ئەوروپا, پەرلەمانتار لە پەرلەمانی هەرێمی برۆكسل لەسەر لیستی پارتی ناوەندی دیموكراسی مرۆڤایەتی CDH, هەڵوێستێكی دژ بە هەڵوێستەكەی ج ئۆزدەمیر وەردەگرێت, نكۆڵی تەواو لە بوونی تاوانەكە دەكات, ئەو لە یادی 100 ساڵەی ئەم تاوانە قێزەونەدا, لە بەرامبەر ئەوەی رەتی كردەوە وەڵام بە پرسیارەكانی كەناڵی ئاڕ تی ئێڵ ی تایبەت بداتەوە سەبارەت بە پرسی جینۆسایدی ئەرمەنەكان لە توركیا, لە بەرواری 29ی ئایاری 2015 لە پارتەكەی دەركرا, ئەمەش روداوێكی گرنگ و هەنگاوێكی ئەخلاقیانەی گرنگ بوو, لیژنەی ئەخلاقی پارتی ناوبراو نای.

هاوكات لە بەرواری 24ی نیسانی 2015 كە یادی 100 ساڵەی تاوانی كۆمەڵكوژی ئەرمەنەكان بوو, 6 پەرلەمانتاری بەلجیكی بە ڕەگەز تورك ئەو رۆژە ئامادەی پەرلەمان نەبوون, بۆ ئەوەی بەشداری نەكەن لەو دەقە بێدەنگیەی لە پەرلەمانی بەلجیكا راگەیەنرا بۆ گیانی پاكی قوربانیانی ئەرمەنی لە یاداوەری 100 ساڵەی تاوانەكە, خۆیان دزییەوە.بە دوای دەركردنی خاتوو ماهینۆر ئۆزدەمیر لە پارتەكەی توركە ئیسلامی و ناسیۆنالستەكان لە برۆكسل و ئەستەمبوڵ خۆپیشاندانی ناڕەزایەتیان بۆ پشتیوانیكردن لە هەڵوێستەكەی بەڕێوەبردو وەك قارەمان ناساندیان, تەنانەت ئەردۆگان و كچەكەی سومەییە هاتنە سەرخەت بە توندی رەخنەیان لە دەركردنی ناوبراو لە پارتی ناوەندی دیموكراسی مرۆڤایەتی CDHگرت, خۆپیشاندەران لەسەر لافیتەكانیان نوسیبویان ماهینۆر ئۆزدەمیر شەرەفمانە.هەر لەم بارەیە وە رۆژی پێنج شەممە 22ی شوباتی 2018, پەرلەمانی هۆڵەندا بە زۆرینەی 142 دەنگ لە كۆی 150 دەنگ , بڕیاری بە جینۆساید ناسینی كەیسی جینۆسایدی ئەرمەنی دا, هاوكات بڕیاری دا وەزارەتی دەرەوە 5 ساڵ جارێك بەشداری مەراسیمی ساڵوەگەڕی تاوانەكە بكات.
لە دەنگدانەكە 3 پەرلەمانتار دژ بە بڕیارەكە وەستانەوە, ئەوانیش هەر سێكیان تورك بوون” Farid Azarkan, Tunahan Kuzu, Selçuk Öztürk” لە پارتی ” DENK “, ئەمە لە كاتێكدا پارتی ناوبراو خۆی بە چەپ و سۆسیال دیموكرات دەزانێت و لە 9ی فیبریوەری 2015 لە پارتی كاری هۆڵەندی جیابوەوە, ئەدی دەبێت هەڵوێستی ناسیۆنالست و ئیسلامییەكان چۆن بێت؟.

ساڵی 2015, 49 پەرلەمانتاری كورد, جینۆسایدی ئەرمەنی وەك جینۆساید ناسی, بە پێی نامەیەك واژۆیان كردووە, نامەكە دراوە بە چالاكوانانی بواری جینۆسایدی ئەرمەنی, هاوكات لە رۆژی سێشەمە 17ی یەنایەری 2018, پەرلەمانی ئەرمینیا دانی نا بە جینۆسایدی ئێزیدیەكان, دەكرێت ئەم هەنگاوانە بكرێنە سەرەتایەك بۆ دان نان بە حەقیقەتەكانی رابردوو.ئیتر ئێمە ئایا سەیری هەڵوێست لەسەر جینۆساید و تاوان بەرامبەر بە گەلان, وەك هەڵوێستی ئەخلاقانەی مرۆڤ دۆستانە دەكەین, یان بەرچاو تەسكانە, لە روانگەی نەتەوەپەرستی و ئاینی و نكۆڵی كردن لە ناشرینییەكانی رابردوو, وەك ئەو سیاسی و رۆشنبیرانەی نەتەوە سەردەستەكان كە نكۆڵی لە حەقیقەتی تاوانەكانی دەوڵەتەكانیان دەكەن بەرامبەر گەلەكەمان, دەمانەوێت ببین بە ئیسماعیل بێشكچی و هادی عەلەوی و كازم حەبیب و …, یان باخچەلی و نموونەكانیان, مێژوو پڕە لە هەڵوێستی بەشی دووەم, وەلێ داهاتوو بۆ نموونە دگمەنەكانی بەشی یەكەمە, لە كردنەوەی گرێكانی گرێ گوێرەكان مێژوو, زۆر لە مرۆڤە موقەدەسەكانی رابردوو وردو خاش دەكات, مرۆڤە پیرۆزەكانی رابردوو زۆریان وەك پاشای كۆرە لە ئاست گەورەیی تاوانی كۆمەڵكوژی ئێزیدییەكان لە پیرۆزی دادەماڵرێن و چاوەڕوانی دادگایی دەكەن, بۆیە با چاوەڕوان بین مێژووش خوێندنەوەی تازەی بۆ بكرێت و سەرلەنوێ بنوسرێتەوە.

لویس ئیناسیۆ لۆلا دا سێلڤا ناسراو بە لۆلا, لە 27ی ئۆكتۆبەری 1945 لە گوندی فارجیم كۆمبریدای شاری سیتیس لە هەرێمی برنامبۆكۆ لە رۆژهەڵاتی بەرازیل لە دایك بووە, ئاواتی دانیشتووانی گوندەكەیان ئەوە بووە لە هەژاری رزگاریان بێت و بۆ شار كۆچ بكەن, باوكی ئەمیش رێگایە دەگرێتە بەر, بە دوایدا پاش چەند مانگێك دایك و 7 منداڵەكەی هەمان رێگا دەگرنە بەر , لۆلا تەمەنی 7 ساڵان دەبێت, رێگا دورو درێژەكە شار بە پێ دەبڕێت, بۆ یەكەمجار لە شار سواری ئۆتۆمۆبێل دەبێت,لۆلاپانتۆڵەكەی بە پەت دەبەستا پشدێنی لە پشت نەبوو تا عەیامێكی زۆر, ئەوباوكەی وا دەزانرا چووە كار بدۆزێتەوە لە شار, باوەژنێك بۆ لۆلا دێنێت و لە گەڵ ئامۆزایەكی خۆی زەماوەند دەكات, بۆیە بەناچاری لە ژورێكی كولانەیەكی پشت یانەیەكەوە هەر هەشتیان نیشتەجێ دەبن, لە باوك بێ ئومێد دەبن, لەناو رشانەوەی سەرخۆشەكان و هات و هاواریان, شەڕو گوڵمەزیان ژیان بەسەر دەبەن, لە بۆیە كردنی پێڵاوەوە بۆ پاقلە فرۆشی وسەوزە فرۆشی و بۆ فیتەری تا كرێكاری كانەكان بۆ دەیان جۆری دیكەی كاركردن لە منداڵی و هەرزەیی نسیبی لۆلا دەبێت لە بری خوێندن و یاریكردن, تا ئامۆژگاریەكەی دایكی بەرێتە سەر سەربەرزانە ژیان بكات, بۆیە لۆلا هەرگیز دایكی و هەژاری لەیاد نەكرد.

لە 12 ساڵی واز لە قوتابخانە دەهێنێت, لە شەقامەكانی ساوپاوڵۆی پڕ لە تاوان بە پێڵاو بۆیە كردن و فرۆشتنی لەیمون و كاركردن لە بەنزینخانەكان و …… خەریكی بەخێو كردنی خێزانەكەی دەبێت,دوای پەنجە بڕینەكەی لە كار لە ساڵی 1968 تێكەڵاو بە سیاسەت دەبێت دژ بە سستەمی سەرمایەداری و ئەمپریالیزم دەچێتە ریزی ساندیكای كرێكارانی كانەكانەوە,بڕانی پەنجە توتەی چەپی, هاوكار بوو بچێتە ریزی چەپی سیاسییەوە, بیر لەوە بكاتەوە, بۆچی بەشی جەستەی كرێكاران لە دەست بچێ و قەرەبو نەكرێنەوە, بۆچی منداڵان بە نەخوێندەواری ژیان بەرنە سەر؟؟, بۆچی منداڵانی هەژار كورتە باڵان بە زۆری و تەمەنیان كورتترەو لە خۆشی یاری و واەی قوتابخانە بێبەرین , زۆر پرسیاری دیكە, پێی وابوو وەڵامی هەموو ئەو پرسیارانە لای چەپی سیاسەتە, لای بنەبڕكردنی جیاوازی چینایەتی و یەكسانی ئابورییە, كە تەنها بیری چەپ دەتوانێت بۆ كۆمەڵگای بهێنێت.لە ساڵی 1973 دەبێتە سەرۆكی ساندیكای كانەكانی بەرازیل,لە 10ی شوباتی 1980 لەگەڵ هاوڕێكانی پارتی كرێكارانی دامەزراند, ئیتر قۆناغێكی دیكە لە خەباتی لۆلا بۆ خەونە مێژوییەكەی دەستی پێكرد.

چەندین جار بەهۆی چالاكی سیاسییەوە لە سەردەمی حكومەتی دكتاتۆری زیندانی دەكرێت, ە ساڵی 1980 بۆ 83 لە زیندان دەمێنێتەوە, دوای دەرچوونی سەرەتا بۆ هەڵبژاردنەكانی هەرێمی ساوپاولۆ خۆی كاندید دەكات و دەرناچێت,وەلێ كۆڵ نادات, بە پشو درێژی كرێكاریانە بەردەوام دەبێت, دواجار لە پەرلەمانی هەرێمەكە كورسیەك مسۆگەرە كات, بە دوایدا 3 جار خۆی بۆ پۆستی سەرۆك كۆماری پاڵاوت و هەموو جارەكان دۆڕا” 15ی ئۆكتۆبەری 1989 توانی 17,2% , 3ی ئۆكتۆبەری 1994 توانبی 17,11% و لە 4ی ئۆكتۆبەری 1998 توانی 21,4%ی دەنگەكن بەدەست بهێنێت “, لە كۆتادا بۆ چوارەم جار سەركەوت ” 6ی ئۆكتۆبەری 2002 لە خولی یەكەم 39,4% و خولی دووەم 27ی ئۆكتۆبەر توانی 61,27%ی دەنگەكان و لە 1ی ئۆكتۆبەری 2006 بۆ دووەم جار هەڵبژێردرایەوە لە خولی یەكەم 46,6% و لە خولی دووەم 29ی ئۆكتۆبەر 60,83%ی دەنگەكانی هێنایەوە ” .

هەرچی پارتی كرێكارانی بەرازیلییە, لە ساڵی 1982 تەنها 3,2%ی دەنگەكانی هێنایەوە, هەڵبژاردن لە دوای هەڵبژاردن كێرڤی رو لە بان بوو, لە ساڵی رێژەی دەنگەكانی 1986 بووە 6,9% و لە ساڵی 1990 گەیشتە 10,2% و لە ساڵی 2010 كە لۆلا دەسەڵاتی بەجێهێشت گەیشتە 16,9%, واتا جەماوەری لۆلا زۆر زیاتر بوو لە جەماوەری پارتەكەی.
لۆلا خەباتی كرد بۆ بنیاد نانی سستەمی سەرۆكایەتی لە وڵات,گۆڕینی سستەمی پەرلەمانی بۆ سەرۆكایەتی, نەك پەرلەمان سەرۆك دیاری بكات, پاش بردنەوەی بووە یەكەم سەرۆك كۆماری چەپگەرای وڵات و یەكەم سەرۆك كۆماری لە چینی كرێكارەوە هاتبێت لە بەرازیل دوای دامەزراندنی كۆمار لە ساڵی 1889 .

لۆلاو ئابووری بەرازیل

لۆلا دەرچووی زانكۆكانی سۆربۆن و هارڤارد نەبوو,وەلێ توانی لەماوەی حوكمڕانیدا ئابووری وڵاتەكەی بەرەو پێش ببات ببێتە جێی ئیرەیی سیاسەتمەدارانی دی.
لۆلا لە ساڵی 2002 كە گەیشتە دەسەڵات, كە لە سییەكانەوە بەرازیل قەرزار بوو, لەو ساڵەدا بەرازیل 260 ملیار دۆلار قەرزار بوو, لێ ئەوكاتەی كورسی دەسەڵاتی جێهێشت بووە خاوەند 375 ملیار دۆلاری یەدەك.
لە ساڵی 1999 بەرازیل 30 میار دۆلاری قەرز كرد لە بانكی دراوی نێودەوڵەتی, پێش وادەی دیاریكراو بە 2 ساڵ لۆلا قەرزەكانی هەموو دایەوە , تەنانەت لە ساڵی 2009 بڕی 10 ملیار دۆلاری قەرزی دا بە سندوقی دراوی جیهانی.

كە گەیشت بە دەسەڵات, ئابووری بەرازیل لە ریزی یانزەهەمینی ئابووری جیهانی بوو, داهاتی نەتەوەیی وڵات 552,288 ملیارد دۆلار بوو, كە كورسی سەرۆكایەتی جێهێشت, بەرازیل ببوە 7ەمین ئابووری جیهان و داهاتی نەتەوەیی وڵات 400% زیادی كردبوو, گەیشتبووە 2,087,889 ترلیۆن دۆلار.
پێش لۆلا داهاتی نەتەوەیی وڵات ساڵانە بەڕێژەی 1,7% گەشەیكردبوو, وەلێ لە ماوەی حوكمڕانی ئەودا بەڕێژەی 4,8% گەشەی كرد.هەرچی داهاتی تاكە لە ساڵێكدا لە ماوەی حوكمڕانی ئەودا, لە 3696 دۆلارەوە بەرز بوەوە بۆ 8395 دۆلار.

لە سەردەمی حوكمڕانی لۆلا 200 ملیار دۆلار سەرمایەگوزاری بێگانە كرا لە بەرازیل, 1,5 ملیۆن بێگانە لە وڵات نیشتەجێ بوون,2 ملیۆن بەرازیلیش گەڕانەوە وڵات, هەمووی بەهۆی ئەو گەشەو سەقامگیرییەی وڵات لە روی سیاسی , ئابووری, ئاسایشەوە بەخۆوەی بینیبوو.

لۆلاو هەژاریلە ژیانیاندا هەژاران و رەشپێستەكان و دورەگەكانی بەرازیل وەك سەردەمی لۆلا ژیانیان باش نەبوووەو كەرامەتیان نەپارێزراوە, لەو وڵاتەی جیاوازی داهات لە ترۆپكی جیهاندا بووە,لۆلا خزمەتی پڕ بەهای كرد بە هەژارانی وڵاتەكەی لە بواری پرۆژەی كۆمەڵایەتی, هاوكاری دارایی و كرێی باشتر و پێشكەوتنی كەرتی پەروەردە,44 ملیۆن هاووڵاتی لە هەژاری و نەخوێندەواری رزگاركرد,كۆی گشتی 33%ی هاووڵاتیانی بەرازیلی كەڵكیان لە بەرنامەی كۆمەڵایەتی لۆلا وەرگرت.
2 ملیۆن خانوی بۆیان دروستكرد, پڕۆژەی بە سفر كردنی هەژاری, هەژارانی بەرازیلی رزگاركرد لەو دەردەی لەوەتەی بەرازیلی نوێ هەیە هاووڵاتیان بەدەستیەوە دەتلانەوە.

بۆلسا فاملی ناوی پڕۆژەكەی لۆلا بوو بۆ بنەبڕكردنی هەژاری, 11 ملیۆن خێزان كەڵكی لێوەرگرت, تاكە مەرج ناردنی منداڵكانیان بوو بۆ خوێندن, بە پێی پڕۆژەكە مانگانە 87 دۆلار كۆمەكی هەژاران دەكرا, نەخت كۆمەكەكە مانگانە دەچوە سەر ژمارەی ئەو بانكەی بۆیان كرابوەوە,كە دەیكردە 40%ی لانی كەمی كرێ, هاوكات لانی كەمی كرێ بە سستەم چووە سەر بە تایبەت كرێكارانی بەرگ شین,سەرەتا لانی كەمی كرێی دانا بە 160 دۆلار لە مانگێك, لە شوباتی 2009 لانی كەمی كرێ گەیشتە 230 دۆلار لە مانگێكدا.

داهاتی خێزانەكان لە ساڵی 1996ەوە بۆ ساڵی 2002 نەگۆڕابوو, وەلێ لە ساڵی 2003 ەوە زیادی كرد, ئاستی نا یەكسانی بە پێی پێوەری جینی بۆ نایەكسانی لە 0,64 ەوە دابەزی بۆ 0,55, كە ئەم ژمارەیەش هێشتا زۆر زۆر بوو ” پێوەری جینی كە دەبێتە سفر یانی كۆمەڵگا تەواو یەكسانە, ئەوەی پێی دەوترێت كۆمەڵگای كۆمۆنیستی, كە دەكاتە 1 یانی تەواوی سەروەت و سامان لە دەستی یەك كەسدا كۆبۆتەوە” .
تا ئەوكاتەی لۆلا دەسەڵاتی جێهێشت,10%ی هەژارترینی وڵات داهاتی بەرێژەی 9% چووە سەر, بەڵام 10%ی هەرە دەوڵەمەندەكان داهاتیان 2-4 % زیادی كرد, بەمەش لاسەنگی لە قازانجی هەژاران پێك هات .

50 %ی هاووڵاتیانی بەرازیلی لە هەژاران لە سەردەمی حوكمڕانی لۆلا داهاتیان بەرێژەی 68% چووە سەر,هاوكات 23 ملیۆن كەس داهاتیان لە 457 دۆلار مانگانەوە بۆ 753 دۆلار بەرز بوەوە, بودجەی كەرتی پەروەردە لە رێژەی 2,7% ی بودجەی وڵاتەوە بەرز كرایەوە بۆ 4,5% .
لە نا یەكسانی داهاتدا بەرازیل ئێستا لە ریزبەندی 70 ەمین وڵاتی جیهانە, لە كۆی 139 وڵات كە ئامار كراوە,بە پێی راپۆرتی 2018ی تاقیگای نایەكسانی, 10%ی هەرە دەوڵەمەندەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست 61%ی داهاتی نەتەوەیی بۆ ئەوانە, دوای ئەوان بەرازیل دێت 55%, چین 41% و ئەوروپا 37% و ئەمەریكاو كەنەدا 44%ە.

لە سەردەمی لۆلا هەژاری بنەبڕ نەكرا وەلێ كەمكرایەوە, بەڵام بەرازیل بە یەكێك لە وڵاتە هەرە نا یەكاسانەكانی جیهان مایەوە, بۆیە ئەو نازناوەی بۆی بڕایەوە سەرۆكی هەژاران شایانی لۆلا بوو.ئەمانەش وایكرد لای گەلی بەرازیلی خۆشەویست بێت, بووە جەماوەریترین سەرۆكی بەرازیل بو لە مێژوودا, ئۆباما سەرۆكی پێشووی وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا وتی”لۆلا بەناوبانگترین و پڕ جەماوەرترین سەرۆكە لە جیهاندا”.هەرچی رۆژنامەی لۆمۆندی فەرەنسییە لە ساڵی 2009 وەك كەسایەتی ساڵ و گۆڤاری تایمزی ئەمەریكیش وەك كاریگەرترین سەرۆكی جیهانی دیارییانكرد.

شایی راستگەراكانلۆلا بە تاوانی گەندەڵی وەرگرتنی شوقەیەك بەهاكەی 590 هەزار دۆلارە دەستگیركراوە, لە گەڵ 78 سیاسی دیكەی بەرازیل تۆمەتبارن بە دۆسیەكی گەندەڵی بەناوی شوشتنەوەی ئۆتۆمۆبیل,بە پێی دۆسیەكە بێت لۆلا خاوەند 190 هەزار دۆلار و دوو ژمارەی بانكی و دوو خانوو و پارچەیەك زەوییە, بە 12 ساڵ و مانگێك سزا دراوە, لە 7ی نیسانەوە لە زیندانە, لە كاتێكدا ئەو دەستگیر دەكەن, كەچی 78 كەسی دیكە گلاونەتە دۆسیەكەوە هەموو ئازادن و ئەویش پلەو پۆستی لە سەروی هەمووانەوە بووە, بۆیە چەپەكانی بەرازیل پێیان وایە ئەمە چەوساندنەوەی سیاسییەو درێژەی كودەتاكەیە بەسەر سەرۆك دیلما رۆسیف كرا لە 14ی ئازاری ساڵی 2016, هاوكات پێیان وایە تاوانی تیرۆركردنی ماریلا فرانكۆ ئەندامی پارتی ئازادی و سۆسیالیزم كە لە 14ی ئازار لە شاری ریۆ دی جانیرۆو تەقە كردن لە كاروانی لۆلا لە شاری بارنا هەموو دەچنە چوارچێوەی یەك سیناریۆوە دژ بە چەپەكانی بەرزیل رێكخراوە.

سوپا پێش بڕیاری دادگا پشتیوانی لە بڕیاری دەستگیر كردنەكەی لۆلا كرد, جەنەراڵ ئیدواردۆ فیلاس 3 رۆژ پێش بڕیاری دادگا وتبوی : سوپاو هاووڵاتیانی شەرافەتمەند ئیدانەی رزگار بوونی تۆمەتباران لە سزا دەكەن, رێزی دەستور و ئاشتەوایی و دیموكراسیەت دەگرن,هەرچی ژەنەراڵ لویس شرۆیدەرە لەمە زیاتر رۆیی و رایگەیاند ” ئەگەر لۆلا لە هەڵبژاردنەكان بردیەوە , ئەركی هێزە چەكدارەكانە سستەم بگەڕێنێتەوە,هەردوو ژەنەراڵەكە رایان گەیاند بەشداری لۆلا لە هەڵبژاردنەكان مەترسییە بۆ سەر ئەو جەنگەی بەرازیل دژ بە گەندەڵی ئەنجامی دەدا, لە راستیدا لۆلا مەترسی بوو بۆ سەر ئەنجامی هەڵبژاردنەكە.

پارتی سۆسیال دیموكراتی راستگەراش رایگەیاند سزا نەدانی لۆلا گەڕانەوەیە بۆ دواوە, وەلێ چەپەكان پێیان وایە قانون بۆ ئامانجی سیاسی بەكار هاتووە,ئەوان پێیان وایە ئەمە كودەتای راستگەراكانە, 78 بەرپرس و پەرلەمانتاری دیكە لە لیستەكەدان, تەنها لۆلا دەستگیر كرا, بە خێرایی دۆسیەی لۆلا چووە پێش لە كاتێك زۆر سیاسی راستەوخۆ گلابونە گەندەڵییەوە و تا هەنووكە دۆسیەكانیان بە داخراوەیی ماوەتەوە.

ئەفسەری خانەنشین جائیر بۆلسۆنارۆ,ناسیۆنالستی راستگەرا قازانجكەری یەكەمە لە دور خستنەوەی لۆلا لە هەڵبژاردنەكانی سەرۆكایەتی كۆمار, چونكە لە ریزبەندی دووەمی راپرسییەكانی هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمارییە, ئەو داوای گەڕاندەوەی دەسەڵاتی دكتاتۆری دەكات لە وڵات, بۆیە دیارە دەیانەوێت وڵات بەكام ئاراستە ببەن.

لۆلاو هەڵبژاردنەكانی داهاتووی بەرازیلئامانج لە دەستگیر كردنی لۆلا, رێگە گرتنی بوو لە گەڕانەوە بۆ دەسەڵات, لە رێگای هەڵبژاردنی مانگی ئۆكتۆبەری 2018 ەوە, ئەگەر بوار بە لۆلا بدرێت بۆ بەشداریكردن, ئەوا هەڵبژاردنەكە دەبێتە راپرسی لەسەر زیندانی كردنەكەی, ئەویش لە كۆتادا دادگای هەڵبژاردن بڕیاری یەكلا كەرەوەی لەسەر دەدات.

پێش دەستگیر كردنەكەی لۆلا وتی” دەستگیر كردنی باشترین كاندیدی هەڵبژاردنەكانی مانگی ئۆكتۆبەر, داڕوخانی نەرێتی دیموكراسییە لە بەرازیل”. راپرسیەكان دوای دەستگیر كردنەكەی كە لە 11 و 15 ی ئەپرێل ئەنجام دراوە دەریدەخەن , پشتیوانیەكەی لۆلا بۆ 47% بەرز بۆتەوە, بەمەش جیاوازی لە گەڵ دووەم كاندیدی هەڵبژاردنەكان بۆ زیاتر لە 30 خاڵ چۆتە سەر. هاوكات 41%ی هاووڵاتیان پێیان وایە لۆلا بێ بەڵگە سزا دراوە, 44% ی هاووڵاتیانیش پێیان وایە زیندانیكردنی غەدرە لێی كراوە, 58%یش پێیان وایە مافی خۆیەتی بەشداری هەڵبژاردن بكات.رێگا نەدان بە لۆلا لە بەشدارینەكردن لە هەڵبژاردنەكان كۆتایی كایەی سیاسی بەناو دیموكراسییە لە وڵات.

لۆلاو چەپ

لۆلا سەركردەیەكی قاڵبوی ناو جەرگەی خەباتە, بۆیە بە تۆمەتەكان ورەی نەروخاو لە بانگەشە نەكەوت, داوای كرد دەمەوێت سەیری ناو چاوی ئەوانە بكەم تۆمەتم بۆ هەڵە بەستن, وتی : ئەمە كۆتاییم نییە, من بوومە بە بیرێكی سیاسی .
لۆلا لە ساڵی 1990 دوای روخانی بەرلین ,كۆڕبەندی ساوپاولۆی دامەزراند, بۆ كۆكردنەوەی پارت و هێزە چەپەكانی ئەمەریكای لاتین, كە دواتر لە 15 وڵات گەیشتن بە دەسەڵات, بۆیە ئەو شۆرشگێڕی پاش قەیرانەكانە, رەشەبا هەڵی ناتەكێنێت, لۆلا ئەوكاتی لە دەسەڵات بوو نوێنەرایەتی چەپی میانەڕەوی ریفۆرمیستی بەرازیلی دەكرد نەك چەپی شۆڕشگێڕ , لێ لە چەپی رادیكاڵەوە هاتبوو,لۆلا نەك تەنها كاریگەری لەسەر چەپی بەرازیل هەیە, بەڵكە كاریگەری لەسەر چەپی تەواوی ئەمەریكای لاتینیش داناوە بە زۆرینەی بۆچونەكانەوە.

دەستگیر كردنی قەیرانە بۆ چەپەكانی بەرازیل پاش كودەتاكە, بەهۆی نەبوونی كارێزمایەكی بەهێزی چەپ وەك لۆلا كە هەمووی كۆبكاتەوە لە ژێر باڵی خۆی, لە كاتێكدا راستەكان بەهۆی پشتیوانی دكتاتۆرەكانی پێشوی وڵاتانی ئەمەریكای لاتینەوە بەهێزتر بوونە, وەلێ چەپی ئەمەریكای لاتین پارتە شیوعیە مۆزەكانی ئەوروپای رۆژهەڵات نین, بەڵكە چەپێكن لە هەناوی كۆمەڵگاوە هاتوونەو پاش شكستەكان هەمیشە بۆ بەدەستەوە گرتنی دەسەڵات هەڵساونەتەوە, ئەوان چەپی نان و كارو ئازادین.

ئەحمەق ئەمە ئابوورییە ئابووری”, ئەمە دەستەواژەیەك بوو ئاراستەی جۆرج بۆشی باوك كرا لە میانی هەڵبژاردنەكانی ئەمەریكا لە هەمبەر بیل كلنتۆن, دوایش هەروا دەرچوو, ئەو ئەحمەقە كە ئابورییەكی خراپی بۆ وڵاتەكەی جێ هێشتبوو نەیتوانی شیرینی سەركەوتنەكانی شەڕی كەنداوی” یەكەم و روخانی دیواری بەرلین بۆ 4 ساڵی داهاتوو نۆش بكات, بەرامبەر بە كلنتۆن لە هەڵبژاردنەكاندا دۆڕا.
لە زانستی ماتماتیك هەمیشە بۆ هەر پرسیارێك یەك وەڵامی راستی هەبووە, تەقریبەن و نزیكی قەبوڵ نەكردووەو مامۆستا ئەو وەڵامانەی تری رەتكردۆتەوە. داهاتی نەوت و كەمهێنانی بودجەو بڕی داهات و خەرجیەكانی حكومەتیش بۆ خۆی زانستی بیركارییە تێكەڵ بە فەلسەفەی ئابووری و نەك هەڵەی ترلیۆن دینار قەبوڵ ناكات، بگرە 250 فلسیش رەتە كاتەوە, بەتایبەت لەسەردەمی كۆمپیوتەری پێشكەوتوو و پیشەسازی زیرەك.

وەلێ لە وڵاتی ئێمەدا داهاتی نەوت و خەرجی حكومەت یەك پرسیارە و یەك وەڵامی راستی هەیە، كەچی لای ئێمە هەزار وەڵامی هەڵەی بۆ دراوەتەوە, لەبەر ئەوەی وەڵامە راستەكە سڕێكەو كەس نایزانێت, لە گیرفانی عەلی باباكانی كوردستان شاردراوەتەوە, ئیتر كۆمەڵێك مامۆستای بۆ دروست بووەو هەر یەكەی رمی خۆی لێدەدات, هیچیشیان لە زانستی ئابووری سەر دەرناكەن, خاوەند فەلسەفەیەكی ئابووری دیاریكراویش نین لە ژیانی سیاسیدا, بۆیە ئەنجام ئەم عاجباتیەی لێدەرەچێت وەك دەبینین.
سەیر كەن لە ماوەی 24 كاتژمێردا تەنها لە سایتی خەندان كۆمەڵێك هەواڵم لە سەر داهاتی نەوت خوێندەوە, هیچی بەوی دی ناكات, لە یەكتریش ناچن, ئیتر خوێنەرو بینەری كوردیش یان وەك من ناچارە 9 مانگ سەیری تەلەفزیۆن نەكات و بیكوژێنێتەوە, یاخود دەم بۆ هەمووی بەشبكاتەوەو هەر رۆژەی ژمارەیەك بڵێتەوە .

كاك عەلی حەمە ساڵەح كە رۆژانە ئاماری تازە بڵاو دەكاتەوە دەڵێت ” “250 ملیۆن دۆلاری داهاتی نەوت نادیارە
“http://www.xendan.org/detailnews.aspx?jimare=49501&babet=1&relat=1024″,
حاجی كاروانیش كە پەرلەمانتارێكی یەكگرتووە دەڵێت” حاجی كاروان: چاودێری دارایی پێیوتین هەندێك وەزارەت ڕێگری لە كارەكانمان دەكەن -ئەندامەكەی پەرلەمانی كوردستان رونیكردەوە، “250 ملیۆن دۆلاری داهات دیار نییە، كاتێك داوامان لە حكومەت كردووە ڕوونکردنەوە بدات، دەڵێت بۆ قەرز بەكارهاتووە بۆ قەرزی كۆمپانیاكان، كاتێكیش پرسیومانە قەرزتان لە كێ وەرگرتووە و چەند وەرگیراوە و چۆن ئەیدەنەوە، هیچ وەڵامێكمان وەرنەگرتووە.

“.http://www.xendan.org/detailnews.aspx?jimare=49503&babet=1&relat=1024 “,

وەلێ قادر رەزگەیی كە ئەویش لەسەر لیستی ینك ئەندامی پەرلەمانی كوردستانە و لە لێدوانەكەی زۆر خاتری حكومەتی گرتووە دەڵێت “سەرەڕای گۆڕانکاری لە پاشەکەوت حکومەت بە چەند خشتەیەک مووچە دابەشدەکات-قادر ڕەزگەیی، بەخەندان-ی راگەیاند،” داهاتی نەوت لە ئێستادا نزیکەی ٣٥٠ ملیار دینارە، ئەو داهاتەش کە لەبەغداوە دێت ٣١٧ ملیار دینارە، ئەمریکاش مانگانە ٢٥ ملیار دینار دەنێرێت، داهاتی ناوخۆو ڕسومات و باجیش مانگانە کەمتر نییە لە ١٠٠ ملیاردینار”.

“بە کۆی ئەو داهاتانەش بێگومان حکومەت دەتوانێت بێ پاشەکەوت مانگانە مووچە دابەشبکات، ، لەگەڵ خەرجییەکانیش، چونکە حکومەتی هەرێم پێش بایۆمەتری دەیوت ٨٩٠ ملیار دینارمان پێویستە، بەڵام دوای بایۆمەتری ڕیژەکە هەر کەمی نەکردووە، ئەمەش مانای وایە حکومەت دەبێت لە ژێرەوە خەڵکی دامەزراندبێت” قادر ڕزگەیی وای وت.

.http://www.xendan.org/detailnews.aspx?jimare=49464&babet=1&relat=1024″,

هەرچی خاتوو ساكار عەزیزە كە مامۆستای زانكۆیە دەڵێت “ساكار عه‌زیز: داهاتی هه‌رێم 350ملیۆن دۆلاری له‌ پاره‌ی مووچه‌ زیاتره‌-ساكار عه‌زیز وتی، به‌پێی به‌داواداچوونێك كه‌ كردوویانه‌ داهاتی نه‌وتی هه‌رێم زیاتره‌ له‌ یه‌ك ملیار دۆلار و به‌شی ته‌واوی مووچه‌ ده‌كات و 350 ملیۆن دۆلاریشی لێده‌مێنێته‌وه‌.

به‌ بڕوای ئه‌و مامۆستایه‌”ئه‌گه‌ر داهات شه‌فاف بێت، ئه‌وكاته‌ دیار ده‌بێت كه‌ ئه‌و داهاته‌ له‌لایه‌ن حزبه‌وه‌ ده‌برێت و به‌سه‌ر بندیواره‌كانی خۆیان دابه‌ش ده‌كرێت.

“.http://www.xendan.org/detailnews.aspx?jimare=49461 &babet=1&relat=1024”,

وەلێ سۆران عومەر پەرلەمانتاری كۆمەڵی ئیسلامی و بەرپرسی لیژنەی مافی مرۆڤە دەڵێت “سۆران عومەر: لە ساڵ و نیوێکدا چوار ترلیۆن دیناری داھاتی نەوت دیار نییە-سۆران عومەر بە خەندان-ی راگەیاند، بەپێی ئەو بەڵگانەی کە حکومەتی ھەرێم خۆیان بڵاویانکردووەتەوە، لە ماوەی ١٥مانگی ساڵی ٢٠١٧ و ٢٠١٨ دا بایی چەند نەوت فرۆشراوە، بەچەند فرۆشراوە، لە سەدا چەندی فرۆشتووە، داھاتی ناوخۆی چەندبووە وە چەندێکی داوە بە مووچە، خراوەتەڕوو.
ئەو پەرلەمانتارە ئاماژەی بەوەکرد، بەپێی بەڵگەکانی خۆیان بڕی چوار ترلیۆن و ٢٧٣ ملیار دیناری خەڵکی کوردستان دیارنییە، جگە لەو پارەیەی کە بەغدا بۆی ناردوون.

.http://www.xendan.org/detailnews.aspx?jimare=49444&babet=1&relat=1024”.

بەڵام لە راپۆرتێكی ڤیدیۆیی كەناڵی خەندان كە نامۆ سەربەست ئامادەی كردووە “ڤیدیۆ..به‌پێی ئه‌م به‌ڵگانه‌، حكومه‌ت توانای پێدانی مووچه‌ی ته‌واوی هه‌یه.

http://www.xendan.org/detailnews.aspx?jimare=49449& babet=1&relat=1024”,

راپۆرتەكە داهاتی نەوتی بۆڕی بە 443 ملیار دۆلار دەداتە قەڵەم و كۆی داهاتی كوردستان بە 905 ملیار دۆلار بە هاتنی 317 ملیار دینارەكەی بەغداو پارەی پێشمەرگە لە ئەمەریكاوە, ئەم راپۆرتە رۆژنامەوانیە كەموكوڕی زۆری تێدایە وەلێ نزیكترینیانە لەە حەقیقەتەوە, دەبوایە بچوایەتە سەر خەرجییەكانی حكومەت, گۆڕینەوەی دۆلار بە دینار و رێژەی كەرتە جیاجیاكان لە خەرجیەكان و خەرجی یەكەی حەفتاو هەشتاو هەردوو ئاسایشەكە…..كە ئەمانە كێشەیان بۆ دارایی كوردستان دروست كردووەو تووشی قەیرانیان كردووە, هاوكات بیزانیایە یەك مانگە ئەو 317 ملیارە هاتووە دەبێت دوبارە بێتەوە؟؟.

كێشەی سەرەكی لە پاڵ ئەوەی حاسیبەكانی ئێمە شارەزای ئابووری نین و خاوەند دورنمای ئابووری فەلسەفەی ئابووری نین, بۆیە ئاستی گفتوگۆ ئابوریەكانیان زۆر لە خوارەو دایانبەزاندۆتە سەر ئاستی ژمارەی بەرمیلەكان, لەوەشدا شارەزا نین كە نەوت بڕی تێچونی دەرهێنانی هەیەو ترانسفێری كرێی خۆی هەیە, نەوتی كوردستان برێنت نییەو لە بازاڕ بە كەمتر دەفرۆشرێت, نرخ لە بۆرسەدا مامەڵەی پێوە دەكرێت هەموو چركەیەك نرخەكەی لە هەڵبەزو دابەزدایە و …. كێشەی ئێمە نەبوونی شەفافیەت و سستەمی سەقەتی ئابووری نیولیبراڵی یە لە كوردستان, كە سەرچاوەی نایەكسانیەكانە نەك تەنها لە كوردستان بگرە هەموو جیهان.

كوردستان بە قەیرانی دارایی و ئابوریدا دەگوزەرێت و پێویستە سستەمی ئابووری لە رەگەوە بگۆڕێت, داهات بە دادپەروەرانە بەسەر سەرجەم تاكەكانی كۆمەڵگا دابەش بكرێت, نەبوونی ئەم دادپەروەری و شەفافیەتەیە وایكردووە گوێ لە هەموو لێدوانێك بگرین كە دوورن لە راستیی و عەقڵ و مەنتیقەوە, زانستی ئابووری بە گوێگرتن لێی هێڵنجی دێتەوە.

وه‌فیق سامه‌ڕائی له‌ یه‌كه‌م ڕۆژه‌كانی هاتنی بۆ كوردستان له‌ ناوه‌ڕاستی نه‌وه‌ده‌كانی سه‌ده‌ی رابردوو, پاش ئه‌وه‌ی پاڵه‌په‌ستۆكان له‌سه‌ر ڕژێم توند ده‌كرانه‌وه‌, ئومێدێك به‌ مانی ئه‌و ڕژێمه‌ ڕۆژ له‌ دوای ڕۆژ ته‌نگتر ده‌بوه‌وه‌, ئه‌و ڕۆژانه‌ی كه‌ وه‌فیق سامه‌ڕائی وه‌ك فریاد ڕه‌سێك بۆ سه‌رتاسه‌ری عێراق سه‌یر ده‌كرا, هێزه‌ سه‌ربازیه‌كان له‌ كوردستان ده‌خرانه‌ به‌رده‌ستی گوایه‌ سه‌دام ده‌ڕوخێنێت, به‌تالیۆن و تیپ و هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ له‌ خزمه‌تیدا بوون, بۆ ئه‌وه‌ی كوده‌تای سه‌ربازی له‌ به‌غداد ئه‌نجام بدات, لایه‌نه‌ سیاسیه‌كان دواڕۆژی سیاسی خۆیان له‌سه‌ر نه‌خشه‌كانی ئه‌و بنیات ده‌نا, ئێمه‌ له‌” ڕێكخراوی ئاواره‌و ئه‌نفاله‌كانی كوردستان”كه‌مپینمان له‌ دژی رێكخست بۆ ئه‌وه‌ی چاره‌نووسی ئه‌نفالكراوه‌كانمان بۆ ئاشكرا بكات, تا ئه‌وكات ئه‌و كه‌مپینه‌ به‌رفراوانترین كه‌مپین بوو دژ به‌ كه‌سایه‌تیه‌كی ئۆپۆزسیۆنی عێراقی له‌ پێناو دیاریكردنی چاره‌نووسی ئه‌نفالكراوان و بێسه‌روشێنكراوان به‌ڕێوه‌ ببردرێت ” ئه‌وانه‌ی ماندوو بوون به‌و كه‌مپینه‌وه‌ سه‌رباری خۆم ( به‌دره‌دین حه‌مه‌ ساڵه‌ح, مامۆستا فه‌رهاد خالید, فه‌لاح حه‌سه‌ن , سه‌رهه‌د تۆفیق , عادل قه‌شقه‌, ڕزگار مام بۆره‌ …. ” داوامانكرد,ئه‌گه‌ر وه‌فیق سامه‌ڕائی ئه‌مڕۆ زانیاریه‌كان له‌سه‌ر تاوانی ئه‌نفال ئاشكرا نه‌كات, سبه‌ی له‌ به‌عس خراپتر به‌ كورد ده‌كات, دیاره‌ ده‌ربڕین و ئاشكرا كردنی زانیاری له‌سه‌ر تاوانی ئه‌نفال, له‌ لایه‌ن كه‌سێكه‌وه‌ به‌ گووته‌ی تاوانبارانی ئه‌نفال, ئه‌ندازیاری سه‌ره‌كی و نه‌خشه‌ داڕێژه‌ری ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌ بوبێت ئه‌سته‌مه‌, هه‌ر واشیكرد….

بۆ درێژەی بابەت کلیکی ئێرەبکەن ….

aliMahmud_wafiq

لە ئێستادا ئەوە 15 ساڵی تەواوە, لە پای ئەو تاوانانەی عێراق بەرامبەر بە خەڵكی كوردستان لە رابردوودا ئەنجامی داوە, داوا دەكرێت سەرۆك كۆماری عێراق وەك رەمزی باڵای وڵات داوای لێبوردن بكات, ئەركی جەنابی تاڵەبانی و بارزانی بوو, لەو مانگە سەرەتاییەی دوای روخانی سەدام بونە سەرۆك كۆماری عێراق بە پێی پیتی ناوەكانیان, دەبوایە ئەو ئەركەیان جێبەجێ بكردبایا, بەشێكی دی لەو كەماسیانە دەكەوێتە ئەستۆی هەموو ئەوانەی لەو كاتە لە بەغدا بوون , سەرەتا عەقلیەتی كورد لەو ئاستەدا نەبوو ئەو كارە بكات, تەنانەت ئەندامەكانیان لە ئەوروپا زیاتر لە هەمووان دژ بەو داوایە دەوەستانەوەو كەوتنە جنێو بارانكردنمان كاتێك داوایەكی وامان كرد, لایان نەنگی بوو سەرۆكە نموونەیەكەی ئەوان ئەو داوایە بكات و بەو ئەركە هەڵبستێت, نەیانزانی دوا رۆژ مێژوو دەڵێت شایانی ئەوە نەبوون بەو ئەركە هەڵبستن, دواتر بۆ دوو خول تاڵەبانی سەۆك بوو , دەیان جار ئەم داوایەی بەرەو رو كرایەوە, وەڵام هەر نەبوو , مەعسومیش هات, داواكارییەكە روو لەویش ساڵ لە دوای ساڵ هەر بەردەوامە, ئەویش هەر بێدەنگە, هەموو نەیانتوانی بە ئەركی خۆیان هەڵستن و سەروەرییەك بۆ مێژوو تۆمار بكەن, بۆ كورد نا بەڵكە بۆ مرۆڤایەتی, ناویان لە ریزی ئەوانەدا تۆمار بكرێت بەوكارە هەڵساون, چونكە داوای لێبوردن كرد مانای دابڕانە لەو مێژووە ناشرینەی پێشوو.لەم مەڵبەندەی جینۆسایدە كە ناوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە و ئەم وڵاتەی ئێمە كە ناوی كوردستانە, شوێنێك پنتێك نییە بۆ لێبوردەیی مرۆڤەكان, لێبوردەیی لە گەڵ تاوانە گەورەكاندا سەری خۆی هەڵگرت, روباری خوێن, دنیایەك هەڵە, وەحشیەت بونەتە بەشێك لە كلتوری ئێرە.مێژوویەك ئێمە دەبەستێتەوە بەم وڵاتانەوە لە ناو خوێن و ئێسك و پروسكدا غەرق بووە, بۆ سڕینەوەی ئەو تاڵیانە پێویستمان بە داد پەروەرییە, دادپەروەری و ئاشتەوایی پێكەوە گرێدراون, بە بێ یەكەم ئەنجامدانی دووەم زەلالەتە و قەتیش بەدی نایات, وەك ئەوەی سیاسییەكانی كورد لەمڕۆدا دەیكەن , لێبوردەیی هەموو كات دوای دان نان بە تاوانەكان و دادپەروەری دێت, تاوانبار و قوربانیەكان لە ئاوێنەی دەرخستنی هەقیقەت و راستیەكانی رابردوەوە وەك ئەوەی هەن دەردەكەون نەك وەك ئەوەی لە تاوانەكانی رابردوو بشورێنەوە. كارێكی زۆر ناشایستەو ناڕەوایە داوا لە قوربانیانی تاوانەكان بكرێت ئاشتەواویی بكەن, لە كاتێكدا هێشتا دادوەری بە ڕۆڵی خۆی هەڵنەسابێت و دان بە راستیەكان و هەقیقەتی تاوانەكان نەنرابێت و تاوانباران دادگایی نەكرابێتن لە پێناو رزگار نەبوون لە سزاو بە دكۆمێنت كردنی تاوانەكان و دەرخستنی راستیەكان و نووسینەوەی روداوە تاڵەكان!!.

لە ئەزموونی خوارووی ئافریقیاوە با فێر بین كە ” باسكردنی سەرچاوەی تاوانەكان ,دانپێنان ,قەرەبووكردنەوە,دان نان بەو شتانەی كە رووی دا, هەندێك جار زۆر پڕ بایەخترە لە زانینی حەقیقەتەكانی بابەتەكە, ئەگەر چی مەرج نییە هەموو ئەو كەسانەی كە ئازاریان چەشتووە پێویستیان بە داوای لێبوردن كردن هەبێت بەشێوەیەكی ڕەسمی تا ناكۆكییەكان ڕابردوو لەبیر خۆیان ببەنەوە, لێكۆڵینەوە لە پرۆسەی لێخۆش بوونی”كۆمسیۆنی حەقیقەت و پێكهاتنەوە لە باشووری ئافریقا” ئەوە پیشان دەدات كە قەبوڵكردنی سەرەنجامەكان تا ئەندازەیەكی زۆر زیاد دەكات , كاتێك قوربانیان یان كەسوكاری قوربانیەكان دانپێنانێك و داوای لێبوردنێكی شەرعییان پێ دەگات .”پێكهاتنەوە –چارلس ڤیلا –ڤیسیستۆ “.قەرەبووكردنەوە تەنها پاداشتی مادی نییە لە بەرامبەر ئەو زیانانەی لە قوربانیان كەوتوونە, بەڵكە خۆی لە پاداشتی مادی یان ڕەمزی یان پێكەوە دەبینێتەوە, ڕەنگە پاداشتی دارایی بێت یان پۆزش و داوای لێبوردنكردن بێت لە قوربانیان یاخود هەردووكیان پێكەوە, نابێت لە یادمان بچێت كە بژاردن هەم قەرەبووكردنەوەیە و هەم پەیمانیشە بۆ دوبارە نەكردنەوەی تاوانەكانی ڕابردوو لە ئایندە, ئێمە لەم مەڵبەندی جینۆسایدە پێویستمان بەمەیان زیاتر كە روداوەكان رابردوو دوبارە نەكرێنەوە, لە كاتێكدا نە قەرەبو كراوینەتەوە نە داوای لێبوردنیشمان لێكراوە, نە وڵاتیش بۆتە ئەندامی دادگای تاوانی نێو دەوڵەتی, بۆیە روداوەكان لە ژینگەیەكی وادا ئاساییە دوبارە ببنەوە, وەك بەردەوام دوبارە دەبنەوە لە شەنگالەوە بۆ دوز و لە داهاتووشدا بۆ ناوەكانی دی, راستە ئەمانە رابردوو ناگۆڕن و ژیان بۆ قوربانیان ناگەڕێننەوە, وەلێ ژیان بۆ داهاتوو دور لە تاوان زەمانەت دەكەن .

قەرەبووكردنەوە كەرامەتی مرۆڤایەتی و هەندێك لە زیانە مادییەكان دەگەرێنێتەوە بۆ قوربانیان, بۆ ئەوانەی مافیان پێشێل كراوە, بۆیە مافی قەرەبوو مافێكی بێ ئەملاو ئەولای سازش هەڵنەگرتنی قوربانیانی كوردستانە, كەسیش بۆی نییە بە ناویانەوە ئەو سازشە بكات ئەگەر لە ترۆپكی دەسەڵاتیش بێت, دەبێت تەنها خۆیان لە بەرامبەر ئەو زیانانەی پێیان گەیشتووە بەم كارە هەڵبستن.دەوڵەتی ئەنجامدەری تاوان كە عێراقە نابێت لە بەرپرسیارێتی كارەكانی ڕابردووی تاوانەكان هەلبَێت, عێراقی ئێستا كە داوای لێبوردن دەكات و قەربووی قوربانیان دەكاتەوە, لە بەر ئەوە نییە بەرپرسە لە تاوان و هەڵەكان ڕابردووی سەدام, بەڵكە لە بەر پابەند بوونیەتی بە بەرژەوەندی گشتییەوە و كاركردنیەتی بۆ دووبارە تێكەڵكردنەوەی قوربانیەكان بەكۆمەڵگاو گەڕاندنەوەی كەرامەتە بۆیان و متمانەیان دەداتێ بەوەی عێراقی داهاتوو ئەوەی رابردوو نییە, لە تاوانەوە گواستراوەتەوە بۆ پۆزش هێنانەوە, لە ئەنجامدانی جینۆسایدەوە هاتۆتە سەر واژۆكەرانی پەیمانامە نێودەوڵتیەكانی بەرپرسیارێتی لە بەرامبەر تاوانە مەزنەكان, تا ئەمانە نەكات یانی دوبارە بونەوەی تاوان لەكات و ساتدایە.

بە داوی لێبوردن كردن بەرپرسیارێتی هەڵگرتنی ئەو تاوانە گەورانەی لە ڕابردوودا ئەنجامدراون , تاكە زەمانەتی هاوسەنگی ڕاگرتنە لە نێوان مافی قوربانیان و بەرپرسیارێتی تاوانكاران , دەوڵەت بەردەوام دەبێت لە هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی سیاسەت و كاری فەرمانڕەواكانی پێشووی خۆی, ئەو بەرپرسیارییەتیە مانای تاوانبار بوون ناگەیەنێت , بەڵكە خۆ پاككردنەوەو شۆردنەوەیە لێی , پاككردنەوەی دەوڵەت و خودە لەو ڕابردووە تاڵە خوێناوییە پڕ لە تاوانە كە لەم وڵاتە رویانداوە ,ئەمە لە باشووری ئافریقیا و شیلی و ئاڵمانیاو ..تەواوی ئەو وڵاتانەی گۆڕانكاری تیایاندا ئەنجامدرا لە پاش دەسەڵاتی نازیز م ئاپارتاید و دیكتاتۆریەت پەیرەو كرا, كوردیش چاوەڕوانی دەكات لە ئێراقی نوێ كە ئێستا ئێوەی بەڕێز سەرۆكین ببێتە پرنسبێكی دەسەڵاتدارییەتی داهاتوو .

سەرۆكی چەپگەرای شیلی لاگۆس هەڵستا بە ناردنی نامەی پاساو هێنانەوەی كەسی یان داوای لێبوردنكردن بۆ سەرجەم كەسوكاری قوربانیانی دەست ڕژێمی سەربازی ڕاستڕەوی پێشوو بە سەركردایەتی بینۆتشە, ئەم پرۆسەیە لە ساڵی 1996 ەوە بۆ 2008 درێژەی كێشا, كەچی خۆی و بیروباوەڕەكەی قوربانی و نەیاری ئەو دەسەڵاتە بوون كە تاوانی ئەنجام دابوو, ئەو نامانەی ناردی بۆ سەرجەم قوربانیان ئەویان نەكردە تاوانبار , بەڵكە نامەكانی وڵاتی لە تاوانەكانی بینۆتشەی تاوانبار شوشتەوەو ناشرینیەكانی پاككردەوەو خۆشی بردە ریزی سەركردە مەزنەكانەوە.قوربانیانی دەستی ڕژێمی نازی ئاڵمانیاش, لە پاڵ قەرەبووی مادی, هەر یەكەیان نامەی سەرۆك كۆمار”یوهانز راو” یان پێگەیشت , كە لە نامەكەیدا داوای لێبوردنی لە قوربانیانی دەسەڵاتی نازی هیتلەر كردبوو.”تعویز العمال الاسترقاقیین والقسریین فی المانیا النازیە-یونامی “, لە دوا هەڵوێستیشدا بڕیار درا جووە جەزائیرییەكان كە زۆرینەیان لە فەرەنسا دەژێن لە مەحرەقە رزگاریان بووە هەر یەكەیان بە 2300 ئیرۆ قەرەبوو بكرێنەوە .لە تەیموری ڕۆژهەڵاتیش گەل داوای قەرەبووی ماوەی داگیركاریشی كردەوە لە دەسەڵاتی ئەندەنوزی , نەك تەنها قەرەبووی پێشێلكارییە گەورەكان, ئەمەش بۆ كورد جێگای هەڵوێستەیە و پێویستە كاری لەسەر بكرێت, لە ماوەی رابردوودا بێ ویستی خۆی داگیر كراوەو سامانەكەی تاڵان كراوە.

شیراك سەرۆكی كۆچكردوی فەرەنسا داوای لێبوردنی كرد لە بەرامبەر گرتنی 13 هەزار جولەكە لە پرۆسەی ئەلفیل دیف لە ساڵی 1942 لە میانی جەنگی جیهانی دووەم و پاشان بە كۆمەڵ كوشتنیان لە لایەن هیتلەرەوە.هەرچەندە ماكرۆن سەرۆكی فەرەنسا سەبارەت بە جەزائیر وتی نە ئینكار كردن وە نە داوای لێبوردن كردن, لێ ئەنجومەنی یاسایی فەرەنسا لە 8ی شوباتی 2018 بڕیاریدا هەموو قوربانیانی جەنگی نێوان ساڵانی 1954 بۆ 1962 كە لە جەزائیر دەژیان لەوكاتە قەرەبو بكرێنەوە, هەرچەندە هێشتا فەرەنسا دانی بە هەقیقەتی یاسایی تاوانەكانی خۆی لە جەزائیر نەناوە كە ملیۆن و نیوێك قوربانی لێكەوتۆتەوە.

لە سیرالیۆنیش لە ساڵی 2010 سەرۆكی وڵات بە شێوەی فەرمی داوای لێبوردنی لەو ژنانە كرد كە قوربانی ململانێ چەكدارییەكان بوون , لە كەمبۆدیا سەرباری ئەوەی ناوی قوربانیان لەسەر ماڵپەڕی دادگای نێونەتەوەیی كەمبۆدی بڵاو كرایەوە داوای لێبوردنیشیان لێكرا, لە 23ی نۆڤەمبەری 2011 ەش ئەردۆگان بە فەرمی لە بەرامبەر تاوانی جینۆسایدی دەرسیم لە بری دەوڵەتی تورك بە شێوەی زارەكی داوای لێبوردنی كرد, هەرچەندە هەنگاوەكەیمان بە ناتەواو زانی داوای لێبوردنەكان پێویستە بە نوسراو بڕیاری فەرمی دەرچن و هەڵوێستەكان دوربن لە بەرژەوەندی سیاسی, ئەگەر مامەڵە وەك تاوان دەكات ئەوا پێویستە دان بە جینۆسایدی ئەرمەنیەكانیش بنێت و كۆتایی بە نكۆڵی كردن بهێنێت , كۆتایی بەو شەڕە سەختەی لەبەرامبەر دەرخستنی حەقیقەتی یاسایی كۆمەڵكوژی ئەرمەن گرتویەتیە بەرو ملكەچی حەقیقەتە مێژوییەكان بێت, تۆنی بلێر سەرەك وەزیرانی پێشوی بەریتانیا داوای لێبوردنی لە سەردەمی كۆیلەداری و ماندێلاش داوای لێبوردنی لە قوربانیانی كردارە سەربازییەكان كرد.

لە ساڵی 1998 دا بیل كلنتۆن لە سەردانی بۆ وڵاتی رواندا داوای لێبوردنی كرد لە رواندییەكان , بەهۆی هەڵوێستی حكومەتی ئەمەریكیەوە لەو گەل كوژیانەی لەو وڵاتە رویان دا, شینزۆ ئەبی سەرۆك وەزیرانی ژاپۆن, رەتی كردەوە سەبارەت بە دۆسیەی ژنانی رابواردن داوای لێبوردن لە كۆریەكان بكات, وەلێ سەرۆك وەزیرانی ژاپۆن تۆمیشی مۆرایاما لە 15ی ئۆگستسی 1995 بە بۆنەی 50 ساڵەی كۆتایی جەنگی جیهانی دووەم لە بەیاننامەیەكدا داوای لێبوردنی لە هەموو ئەوانە كرد چ وڵاتەكەیانی داگیر كردووە وە یان وڵاتەكەی لە میانی جەنگدا زیانی پێ گەیاندوون, لە فبرایری 2008دا سەرۆك وەزیرانی پێشوی ئوسترالیا داوای لێبوردنی كرد لە هەمبەر تاوانێك كە بەرامبەر هاووڵاتیانی رەسەنی ئوسترالیا بە تایبەت دزینی 17000 لە منداڵەكانیان, لێ سەرۆك وەزیرانی نەمسا سیباستیان كۆرتز داوای لێبوردنی كرد سەبارەت بە پێشوازیكردنی وڵاتەكەی لە سوپای هیتلەر.حكومەتی راستگەرای پۆڵەندا سزای 3 ساڵی دانا بۆ ئەوانەی پۆڵەندیەكان بە هاوبەش دادەنێن لە تاوانی هۆلۆكۆست و دان دەنێن بە رۆڵیان لە تاوانەكە, ئەمەشیان بە داكۆكی لە كەرامەتی نیشتمانی دانا, بۆخۆی ئەمەش داكۆكیە لە هاوبەشانی تاوانەكانی نازیەت .

ئەو قەرەبوە مادیانەی بە بێ یاسا و ئاشكرا كردنی ڕاستیەكان و داوای لێبوردنكردن لە لایەن دەوڵەتی بكەری تاوانەوە دەبەخشرێت وەك خوێن بایی و هەوڵی كڕینی دەنگی قوربانیان تەمەشا دەكرێت لە بڕی سڕینەوەی رابردووی خوێناوی, كورد پێویستی بە خوێن بایی عێراق نییە, بەڵكە چاوەڕوانی ئەوەیە دەوڵەتی بكەری تاوان بە فەرمی لە رێگای سەرۆكەكەیەوە بە بڕیاری رەسمی داوای لێبوردنی لێ بكات, بەڕێز فوئاد مەعسومیش كە هەنووكە لە سەروی فەرمەنڕەوایی ئێراقەوەیە ئەركە لەسەری بەمكارە هەڵبستیت و وەك ئەو سەرۆكانەی ئاماژەمان بە ناوەكانیان دا بە ناوی دەوڵەتی عێراقەوە نامە بۆ یەك بە یەكی قوربانیانی جینۆساید لە كوردستان و عێراق بە تایبەتی و سەرجەم قوربانیان بە گشتی بە بێ جیاوازی نەتەوەیی و ئاینی كۆماری عێراق بنێریت, ئەمە وەك تاك وەك نەتەوەش داوای لێبوردن لە كورد و توركمان و ئاشور و كلدان و شیعە و كریستان و ئێزیدی و سائیبە …. بكرێت, هیوادارم بەم ئەركە هەڵبستێت و هەڵەكانی تاڵەبانی و بارزانی دوبارە نەكاتەوە.

چاوەڕوانین هەموو قوربانیانی جینۆساید و تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و پێشێلكاری گەورە لە كوردستان و عێراق لە جەنابی سەرۆكەوە نامەی داوای لێبوردنیان پێ بگات لە زوترین ماوەیەدا.

زانیم درۆ دەكەن, بۆیە هەفتەی رابردوو بابەتێكم بەناوی درۆی هەڵوەشاندنەوەی ئیمتیازاتی پلە باڵاكان نووسی, زانیم روی حكومەت سپی دەكەنەوە, ئاخر من 9 ساڵە چاودێرییان دەكەم, ئاخر من چەندین پرۆژە یاسایانم خوێندەوە و لەناو تەنەكەی زبڵدا بینیمەوە, ئاخر ئەوەی زیاتر موزایەدە دەكات زۆرترین پرۆژە یاسای واژۆ كردو و داوام ان لێیان كرد كەوا ژمارەی بانكی نەدەن بۆ موچەی خانەنشینیەكەتان, بۆ ئەوەی نەیاتە سەر ژمارەكە , كەچی لە بری ئەوە بە گوێمان بكەن, بەدوای ژمارەی بانكی جواندا دەگەڕان, ئێستا دەبێت لەبەردەم دەرگای حكومەتەكە بوەستین و بپاڕێنەوە كە ئەو پرۆژە یاسایە واژۆ نەكات كە پەرلەگیرفانەكان دەنگیان بۆی دا, دەبێت چەند لەو 11 پەرلەمانتارانەی تێدا بێت سوێندیان بە ئەنفال و هەڵەبجەو شەهیدان خوارد كە موچەو خانەنشینی دوای دەرچونیان رەتە كەنەوە, ئێستا خانەنشینی خۆیان 16 جاری فەرمانبەرێكە كە 45 ساڵ خزمەتی هەیە و رەنجی جەستەیی دەدات, ئەی ئەو دایكە شەهید و مناڵە باوك ئەنفالكراوە, كە ئێستا بە دەریایەك خوێنەوە كاكی پەرلەگیرفانی ئەفەندی بە دوو دانە درۆ ەوە خانەنشینییەكەی 10 هێندەی ئەوانە .

پێشبینیم دەكرد ئێستا ئەوان موزایەدە بەسەر حكومەتە ناعەدالەتەكەی كوردستانەوە بكەن و بڵێن نا 2 ملیۆن بۆ ئێستای كوردستان زۆرە , نا دوای پەرلەمانتاری لە كوێ شەڕ بەرامبەر خەڵكی كوردستان هەبێت ئێمە لەوێین , نا دایكی شەهیدان سەروەری ئێمەن و هەموو موچەیەك لە خوار ئەوانەوە بێت, ناو نا و هەزاران نای دی, ئەوانە ئاوا پاداشتی دەنگدەران و خەڵكی كوردستان دەدەنەوە .لە كۆتادا كەس موزایەدەی سەر شاشەمان پێ نەفرۆشێتەوە , ئەگەر راستە كەن , ژمارەی بانكی مەدەن و موچەی خانەنشینی رەت بكەنەوە , ئیتر نامانەوێت جارێكی دیكە بە درۆی هاوكاری خێرخوازی هەڵمان خەڵەتێنن .ئیتر ئەمە سستەمی پەرلەمانییەو ئەوەی ئێمە ئەمرۆ دەیبینین, گەلان دەیان ساڵە بینیویانە, بۆیە كە پەرلەمانتارە بیننن, گیرفان و دۆلار و ئیمتیازاتو بینن.

لە ساڵی 2009 ەوە, هەڵمەتێكمان بۆ هەڵوەشاندنەوەی خانەنشینی پەرلەمانتاران و وەزیران و تەواوی پلە باڵاكان و كەمكردنەوەی ئیمتیازاتەكانیان دەستپێكرد لە باشوری كوردستان تا هەنووكە بەردەوامە, زۆرجاریش لەبەرامبەر وەرگرتنی ئۆتۆمۆبیل و زیادكردنی موچەی ئەنجومەنی دادوەری و دەیان كاری دیكە ناچار بە پاشەكشەیانمان كردووە, هەڵمەتەكە نەك لە كوردستان بگرە ئەوسا لە عێراق و نیشتمانی عەرەبی و رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش یەكەم بیرۆكەو هەوڵدان بوو لەو بوارەدا, دواتر هەڵمەتەكە عێراق و هەندێك وڵاتی عەرەبی وەك مەغربیشی گرتەوە, لەناوخۆی كوردستان لە ئاستی رایگشتی پشتیوانی گەورەی لێكراو بووە بابەتی رۆژ.

لە زووەكەوە دیموكراسی پەرلەمانی بۆتە جێگای گومان بەوەی داكۆكی لە مافی خەڵك بكەن, هەمیشە سستەمی دیموكراسی پەرلەمانتاری بە تایبەت پەرلەمانتار مافی خۆیان و ئەو كەس و لایەنانەی بەخشش بە حیزب و خۆیان دەدەن لە بارودۆخە جیاجیاكان لەبەر چاو دەگرن, زۆرجاریش شەڕەكانیان شەڕی بەرژەوەند و كۆمپانیا جیاجیاكانە نەك چین و توێژە كۆمەڵایەتیەكان, خۆ لە كوردستان ئیمەیلی پەرلەمانتار بۆ كۆمپانیای زەبلاح گرترا, ئیمەیلی لەوە ساناتر دوارۆژی هیلاری كلنتۆنی سوتاند .لە ماوەی ئەم 9 ساڵەدا لەسەر شاشەكان زۆر قسەی زلمان بیست, چەندین جار پرۆژە یاسا پێشكەش كرا لە لایەن پەرلەمانتارانەوە, پەیماننامە لە پێش هەڵبژاردنەكان پڕ كرایەوە و سوێندیان بە ئەنفال و شەهیدان خوارد ئیمتیازات رەت بكەنەوە, تەنانەت كەسی وا هەیە دووجار پرۆژەی یاسای پێِشكەشكردووە بۆ ئەم دۆسیەیە , وەلێ دواجار خانەنشین بوو تێی قوچان , لەوساوە باسیشی نەكردۆتەوە موچەی خۆشی مانگانە موفت وەردەگرێت وەك ئەوەی نەبای بینیبێت نە باران , هەشبووە لە خاوەنانی پرۆژە دوای دووساڵی مانەوە لە پەرلەمان خۆیان خانەنشین كردووە, خەڵكی بەسزمانیش تا ئێستاش باوەڕ بە درۆكانی سەرشاشەكان و نووسینەكانیان دەكەن, ئەمە كارەساتە بۆ داهاتوو هەمان سیناریۆو فلیم بەڕێوەیە.

دووساڵ و هەشت مانگ لەوەوپێش كاتێك خۆپیشاندان كرا بۆ بەردەم پەرلەمان بۆ هەمان مەبەست, كاردانەوەی راگەیاندنەكان هەمووانی هەژاند , وەزیری دارایی بڕیاری دا پرۆژەكەی ئێمە بە دەستكارییەوە قەبوڵبكات و بیخاتە بواری جێبەجێكردنەوە, بەداخەوە زۆری نەبرد بۆخۆی نێردرایەوە بۆ ماڵەوەو كودەتای بەسەردا كرا, ,پێش ناردنەوەی بە شاندێك سەردانمان كرد, رایگەیاند 9 پەرلەمانتار هاتوونە بۆ لام وتویانە ئەوە چییە كەیت , ئێمە 4 ملیۆن دینار بەشمان ناكات, وتی زۆریان لەوانە بوون شەوانە قسەی زلە كەن, شەوان باسێكەو بە رۆژیش باسێكی دیكە, تا ئێستا خاوەنانی پرۆژە یاساكانی بواری هەڵوەشاندنەوەی خانەنشینی پلە باڵاكان وایان كردووە, ئیتر نازانین كردار شەرتە یان پرۆژە یاسای سەركاغەزو و واژۆی بەسزمان كە هەمووان پێی دەوێرن.لە بانگەشەی پێشووی هەڵبژاردندا هەردوو دۆسیەی جینۆساید و هەڵوەشاندنەوەی خانەنشینی پەرلەمانتاران و وەزیران زۆرترین بانگەشەی بۆ كرا لە لایەن كاندیدەكانەوە, نە جاشەكان دادگایی كران, ئێستا هەمووان دەڵێن 25 ساڵ بەسە بۆ سڕینەوەی تاوانەكانیان, ئەوەی دیكەش تەنها بە دروشمی مایەوە, وەلێ یەكەم كاری پەرلەمانی نوێ لە بری كەمكردنەوەی ئیمتیازاتەكانی خۆیان, بابەتی بودجەی حیزبەكان بوو, واتا دابەشكردنی كەعەكەكە بوو, ئەو بودجەیەی بۆ حیزبەكان خۆیانیان دانا, زۆر زیاتر لە بودجەی حیزبەكانی هەر 5 وڵاتە گەورە ئابوریەكەی جیهان, كە لە 31ی ئابی 2014 ەوە لە لایەن سەرۆكی ئەوسای هەرێمی كوردستانەوە یاساكە پەسەند كرا, بە یاسای كۆمسیۆنی سەربەخۆی هەڵبژاردنەكانیشەوە, بەمەش شیرنی خۆیان لە 31ی ئابی 2014 وەرگرت , مانگانە (( 14 ملیار و 230 ملیۆن دینار, ساڵانە 170 ملیار و 760 ملیۆن دینار)) بودجە بۆ حیزبەكان دیاریكرا, كە 73,44%ی بۆ پارتی و یەكێتی و گۆڕان بوو بە تەنها.

پەرلەمانتاران كە دێتە سەر ئیمتیازاتەكانیان قسەكانی سەر شاشەكانی خۆیان لە یادە كەن, لە بیریان چووە چەند پرۆژە یاسایان واژۆ كردووەو چییان وتووە, زۆر باسی هاووڵاتی بوونە كەن كەچی 90% زیاتریشیان پاسەوانەكانیان زاواو خەزور و كوڕو برای خۆیانن, چاو لە دەسەڵاتە كەن , تاكە دەوڵەت لە جیهان سەرۆك و جێگیرەكەشی بە میرات پێكەوە دەسەڵاتیان بۆ ماوەتەوە لە جیهان كوردستانە , شتی وا لە هیچ عەنتیكەخانەیەك نییەو دەست ناكەوێت باشترە بدرێتە پەرتوكی گینز, باسی خانووە قوڕەكانە كەن كەچی شەڕە لەسەر شوقەكانی زەكەریا, دوای تەواو بوونی پەرلەمانتاریشیان چۆڵی ناكەن بۆ ئەوانەی لە دوای خۆیانەوە دێن.پەرلەمانتاران ئێستا لە لایەن حكومەتەوە ناچار كراون یاسای ئیمتیازات هەمووار بكەنەوە و بەدەستی خۆیان خانەنشینییەكەیان بۆ 2 ملیۆن واتا بە ئەندازەی 4 شەهید و ئەنفال كە گیانی خۆیان بەخشیوە بە نیشتمان كەمبكەنەوە, ئێستا لە قولەی قافدا گیراون دەنا نایكەن و بەترس و لەرزو نادڵییەوە دەستی بۆ هەڵدەبڕن, بە ئاشكراش ناوێرن ناڕەزایەتی خۆیان دەربخەن لەسەر ئەم بابەتە هەستیارە كە بڕیاری حكومەتە بۆ رزگاركردنی كەشتیە شكاوەكەی دەسەڵات لە غەرق بوون و بەشێكیشە لە پرۆسەی بانگەشەی هەڵبژاردنی پارتی و یەكێتی.

هیوا دارم پەرلەمان نەك موچەی خانەنشینی خۆیان پلە باڵاكانی تر بە سەرۆكی هەرێمەوە كەم بكەنەوە لەوەی بۆیان دیاریكراوە, بگرە موچەی خۆشیان لە 8,5 ملیۆنەوە بەشێوەی فەرمی بۆ 2 ملیۆن دینار كەمبكەنەوە, ئەگەر دەیانەوێت خزمەت بكەن, ئەوا خزمەتكردن پاداشتی نییە, هیوادارم ئەمەش نەبێتە هۆكاری ئەوەی هەموو بۆ بەغدا را بكەن بۆ ئەوەی بگەن بە موچەو حیمایەی مەتروكەی پەرلەمانتاری بەغدا كە ئیمتیازاتەكەی 400%ی كوردستانە, بە موچەی تەواوەوە, بە روبعە موچەی ئێستا 16 جاری كوردستانە, لە خولەكانی پێشوودا بە دگمەن دەبینرا پەرلەمانتارێكی خانەنشینی كوردستان بۆ بەغدا كاندید بێت, وەلێ ئێستا شەڕە لەسەری, شیوەنەكە بۆ حوسێن نییە بۆ هەریسەكەیە
.
ئێستا كە چاو لەسەر پەرلەمانە بۆ پەسەندكردنی ئەم یاسایە لەبە دوو هۆكارە, یەك گوایە لە رێگای پارتەكانیانەوە نوێنەری گەلن و پێویستە ژیانی پاشایانەی جیا لە گەل قەبوڵ نەكەن, ئەوەندەشیان وتووە ناتوانن پێچەوانەی هەڵوێست بنوێنن , لە لایەكی دیكەوە لە روی قانونیەوە یاساكان بە فلتەری دەنگدانی ئەواندا دەڕوات, دەنا حكومەت لە قۆناغی نەشتەرگەریدایە بێ ئەوانیش بۆ پاراستنی كورسیەكەیان ئامادەن كلك و گوێی دەوروبەری خۆیان بكەن و ماسییە بچوكەكانی خۆیان بكوژن باری خۆیان پێش هەڵبژاردنەكان سوك بكەن بۆ پاراستنی كورسیەكانیان, ئەم هەلەش ئەو هەموو پرۆژە یاسایەی سەر كاغەز دروستی كرد لە رابردوو كە نەچونە بواری جێبەجێكردنەوە, دەنا ئێستا خودی نادادپەروەری خولقێنەرەكان نابوونە بانگەشەكەری .لە كۆتادا بیانەوێت و نەیانەوێت ئەمە بەرهەمی 9 ساڵی ناڕەزایەتی بەردەوامی هەڵمەتی دادپەروەرییە, دەسەڵات و پەرلەمان ناچاردەكات واز لە بەشێكی بچووكی ئیمتیازاتەكانیان بهێنن, پێویستە بكرێتە هەنگاوی یەكەم لە هەڵوەشاندنەوەی تەواوی ئیمتیازاتی دەسەڵاتداران و گەڕاندنەوەیان بۆ ئەو قۆناغەی بە پێڵاوی لاستیكەوە گەڕانەوە باشوری كوردستان .

جاری وا هەیە شەڕێك رەوتی مێژوو دەگۆرێت, وێنەی چركە ساتێك, بەرز كردنەوەی دروشمێك, دەستپێشخەری مەفرەزەیەكی گەریلای بچوك, وێنەی قێزەونی تاوانێك كاریگەری گەورە لەسەر رەوتی روداوەكان دادەنێن ” وێنەی تراژیدی كیم فۆج لە 8ی یۆنی 1972 لە سەر جادەكانی ترانج بانج كە بە روتی را دەكات بووە هۆی راوەستانی شەڕی ڤێتنام”, شەنگال داعشی وەك دڕندەیەك لە جیهان نمایش كرد, مەخمور یەكێتی گەلی كوردی بەهێز كرد, كۆبانی عەرشی داعشی لەرزاند, ئەمجارەش وێناكان عفرین دەوڵەمەندترن لە رابردوو, چڵە زەیتونەكەی فەتحەكەی ئەردۆگان وەك هەڵكردنی پێكەوەگورگ و مەڕە, ئاخر فەتح و زەیتون هێمان بۆ دوو شتی زۆر پێچەوانەن, یەكەمیان غەزوەو سەبایەو ئەنفال و داگیركردن, خوێن و تاڵان لە خۆی كۆدەكاتەوە, دووەمیان ئاشتی و پَكەوە ژیان و لێبوردەیی و دان نان بە رەوایەتی, فەتحەكەی خومەینی چی هێنا بۆ هەڵەبجە فەتحە دوبارەكەی ئەردۆگان هەمان پەیامی بۆ عفرین وەلێ لە سەردەمی دادگا نێونەتەوەییەكان پێیە, جەستەی بارین كۆبانی سەلماندی فەتحەكە فەتحە نەك چڵە زەیتون وەلێ بە دوبارە كردنەوەی سیناریۆی كۆبانیەوە, بارین كۆبانی دڕندەیی و تاوانی لە یەك كاتدا نیشان دا, رێگای سەركەوتنی بەسەر شەیتانی شەڕدا كردەوە, بارین بووە سمبولی تاوانێكی دیكەی جیهانی.

خودا ئەمجارە لەگەڵ مەلایكەتە مێینەكانی وڵاتی منە, ئەمجارە نەك ئەردۆگانەكەی قەرزاوی, ئەمجارە دوعاكانی قەرەداغی و مۆبایلەكەی 15ی حوزەیرانیش فریای سوپا فەتحچیەكان ناكەون,ئەمساڵ 635 ساڵ بەسەر فەتحی ئەستەمبوڵ تێدەپەڕێت,95 ساڵیش بەسەر روخانی ئیمپراتۆریای عوسمانی, عەفرین لە نێوان بردنەوەی یەكەم و دۆڕانی دووەمدا جێگای گرتوە, سەنگەرە سورەكانی ناو باغە زەیتونەكان ئەوەیان نیشان دەدەن, نە عەفرین دەبێتە ئەستەمبوڵ و نە دەبێتە ناردوانی گەڕانەوەی خەلافەتەكە لە ساڵی 2023 دا خەونی گەڕانەوەی پێوە دەبینن, ئەردۆگان چەندین ساڵە ددان لە عفرین جیڕەكاتەوە, دەیەوێت بە چڵە زەیتونێك باغە پان و بەرینەكانی زەیتونی شارەكە هەمو بسوتێنێت, وەلێ ئاگر كردنەوە لە زەلكاودا سانا بێت كوژانەوەی زەحمەتە, زەیتون زەیتون ناسوتێنێت .
شەڕی عفرین تاقی كردنەوەیەكی سەخت بوو بۆ عەلی قەرەداغیەكان, ئیتر خێراتەكانی نابنە سەربەرزی, ئەوەی زوو هێناتان ژەهر بوو,ئیتر ژنە ئەسپارتەییە بە جەستە لاوازو بچوكەكان بە دوعای پیاوانی ئاینی و بە مێگەلی مەلایكەتەكانی جەنگیان ناشكێن, وەك جان دارك دەبنە قەدیس, وەك جمیلە بوحیرد دەچنە مێژوەوە,وەك رۆزا لۆكسمبۆرگ دەبنە سومبلی ئازادی ژنان, لێرە هەموو تیوریەكانی نێرسالاریی, بەهێزی پیاویان شكست پێهێنا, داریۆنیزم مانەوە بۆ بەهێزە پوچەڵ كرایەوە , ئەمە كۆمۆنەی عەفرینە نەك غەزوەی ڤیەنا.لە دوای شەڕی ڤێتنامەوە, بە جەنگەكانی تامیل و كۆڵۆمبیاشەوە,كە سەرچاوەی باڵای مەرجەعەكەن, هەندەی رۆژئاوا سەرنجی جیهانیان بۆخۆی رانەكێشاوە,ئەگەر كۆبانی راهێنانێكی مەزن بوو, بۆ پەروەردە كردنی سەدان قەناسە بەدەست, ئەوا عفرین بە ورەیەكی بەرزترەوە, لە پاڵ دار زەیتونەكانی خواوەندی ئاشتیەوە,هەزاران جەنگاوەری سپارتاكۆس و فلامایكن ئاسا پەروەردە دەكات, ئەمجارە نەك تەنها چیاكان بگرە زەیتونەكانیش دۆستمانن.

توركیا دوژمنی هەمیشەیی كورداندەگێڕنەوە , زیاتر لە نەوەد ساڵ لەمەوپێش لە گەِرەكێكی شاری دیمەشقی پایتەختی سوریا تیپێكی تۆپی پێ ناوی كوردستان هەڵدەگرێت, توركیا لە بەرامبەردا ناڕازی دەبێت, پێی وا دەبێت مەترسییە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی توركیا ” غصن الزیتون أم شجرە الاستیگان؟ ێ‌زاد أحمد علی “, ساڵی 1983-1985 كە ینك گفتوگۆ دەكات لە گەڵ سەدام حوسێن , توركیا ناڕازی دەبێت , بە وتەی سەدام حوسێن گفتوگۆكە تێكە دات, ساڵی 1991 هەر هەمان هەڵوێست دوبارە دەكاتەوە, وەلێ كۆڕەو ئەوەندە گەورە بوو, ناڕازییەكانی توركیا لە بەردەمی خۆی رانەگرت, كە ریفراندۆم كرا لە باشوری كوردستان , هەموو هەڵوێستی توركیامان بینی, وا لە بەرامبەریدا راوەستایەوە, تا ئێستاش سڵاوێكی لە دۆستە یەكەمەكەی خۆی بارزانی نەكردەوە, لە رۆژئاواش بەردەوامە لە دژایەتی لە ئەلفەوە تا یا, بۆیە ئەم هێرشەی بۆسەر عفرین بەشێكە لە پرۆژەی دژایەتی كورد بۆ هەر جوڵانەوەو دەسكەوتێكی سیاسی, بەردەوامیش دەبێت تا ئەوكاتەی ژەهری ناسیۆنالیزم و عوسمانیزم لە مێشكی دەسەڵاتدارانی ئەم وڵاتە دەكوژرێت, تا دەنیز گێزمیش و ئیبراهیم كایبكایاكان سەركەون بەسەر خواوەندی شەڕو فاشیزمی باخچەلی و ئەردۆگانییەكاندا.

شەڕ و تاقی كردنەوەی چەك هەموو كات سەرمایەداران و كۆمپانیاكانی چەك قازانجە كەن لە شەڕ, شەڕ دەرگایەكە بۆ تێپەڕ بوون بەسەر كێشە قوڵەكان, شەڕی جیهانی دووەم و شەڕی كۆریا و ڤێتنام و تەنانەت 11ی سەپتەمبەریش بە قازانج بۆ سەرمایەداری شكانەوە, توركیا شانازی دەكات بەوەی بەرەو ئیكتیفای زاتی چەك دەڕوات, بە تایبەت دوای هاتنە سەركاری ئەردۆگانەوە هەوڵی زۆری لەو بوارەدا داوەو هەنگاوی باشی بڕیووە بەوەی هیچكە پاشكۆی رۆژئاوا نابێت لەوەی بە مەرج چەكی پێ بفرۆشن وەك ئەوەی بەرامبەری لە هەمبەر بارگرژی یۆنان كردیان, ساڵی 2002 توركیا دەیتوانی تەنها 24% پێداویستی چەكی ناوخۆ دابین بكات, ئێستا 65% ی دابینە كات, توركیا وێڕای پێداویستی خۆی دەیەوێت لە 16 ەمین نێردەی چەكەوە لە جیهان ببێتە یەكێك لە 10 وڵاتە گەورەكەی نێردەی چەك لە جیهان, بۆ ئەم مەبەستە وەبەرهێنانی گەورەی كردووە, لە ساڵی 2012 ەوە بۆ 2016 , رێژەی گەشەی ناردەی چەكی 180% زیادی كردووە, لە 300 ملیۆنەوە بۆ 700 ملیۆن دۆلار بەرز بۆتەوە,هاوكات لە 2017پارساڵ كۆی گشتی 4,3 ملیار دۆلار چەكی بەرهەم هێناوە, 1,3 ملیاری ناردەی دەرەوە كردووە ،نەخشەی هەیە ئەمساڵ بیكاتە 2 ملیار و بۆ 2023 بیكاتە 25 ملیار دۆلار, بۆ ئەم مەبەستە بودجەی بەرگری لە 2018 بە رێژەی 31% زیاد كرد بۆ 23 ملیار دۆلار, لە ئێستادا 543 پرۆژەی سەربازی بە بودجەی 60 ملیار دۆلار لە بواری جێبەجێكردندایە, لە ئێستادا توركیا حەوتەمین كڕیاری چەكە لە جیهان پار ساڵ توركیا بایی 4,721 ملیار چەكی لە دەرەوە كڕیوە, لە ناویاندا سێیەم كڕیاری چەكی ئەمەریكایە لە جیهان.توركیا بە هاوكاری كۆمپانیا ئەمەریكیەكانی وەك لۆكهید مارتن كۆپتەرو فرۆكەو فڕۆكەی بێ فرۆكەوان دروستە كات, لە ئێستادا هەردوو كۆمپانیای تای و ئەسلیسان لە 100 كۆمپانیا گەورەكەی چەكی جیهانین, گرنگترین كۆمپانیا زەبلاحەكانی بواری بەرهەم هێنانی چەكی توركیا ئەمانەن” ” Turkish Aerospace Industries (TAI)“, Tusas Engine Industries (TEI)“, FNSS Aselsan“, “Otokar“, “Havelsan“,Rocketsan“ “.بیناڵی یڵدرم دوای هێرشی چڵەزەیتون رایگەیاند ئەو چەك و تەقەمەنیانەی لە ئۆپەراسیۆنی چلە زەیتون بەكار دێن 75%ی توركین, هاوكات نورەدین جانكلی وەزیری بەرگریش لە لێدوانیدا هەمان وتەی دوبارە كردەوە, كە چەكەكان 70%ی توركین, پێش
15 ساڵ 15%ی توركی بوون, هاوكات بیلال ئەردۆغان و سەلجۆق بایركتاری زاوای ئەردۆگان كە سەرمایەداری پیشەسازی سەربازیشە وێنەی خۆیان لە گەڵ فرۆكەی بێ فرۆكەوانی دروستكراوی توركیا بڵاو كردەوە, بۆ پشتیوانەك لە چەكە بەرهەم هێنراوە خۆماڵیەكانی توركیا كە لەشەڕی چڵە ئاگردا بەكار دێن.شەڕی چڵە زەیتون, یەكێك لە شوێنەوارەكانی دەبێتە پیشانگای تاقی كردنەوەی چەكی توركیا كە لە ئێستادا زۆر شانازی پێوە دەكات,وەلێ ئەگەری شكستە لە گەڵ تەقاندنەوەی تانكەكان و خستنە خوارەوەی فرۆكەكان,هەرچەندە ,فرۆكەی بێ فرۆكەوان و كۆپتەری ئەتاك لە دروستكردنی كۆمپانیای تۆساشی تاقیكراوەتەوە لە بەرامبەر شەڕی پكك دا, لە گەڵ تێكشكانی هەر تانكێكی تا كە نرخی هەر دانەی 6 ملیۆن دۆلارە, نرخەكەی لە بازاڕدا هاڕە دەكات بۆ خوارەوە.كەواتا سەرمایەدارانی پیشەسازی چەكی توركیا ئەمڕۆ پێگەیەكی گرنگیان لە دەسەڵاتدا هەیە, قازانجیان لە بەردەوامی شەڕدایە چ لە ناو خۆ یان لە سوریا.

سوپای توركیاتوركیا خاوەند هەشتەم سوپای بەهێزی جیهانە, لە روی ژمارەی سەربازەوە 9یەم سوپایە لە جیهان, خاوەند 514 هەزار سەربازی شەڕكەرە, بە یەدەك و نیمچە سەربازییەوە ژمارەی شەڕكەرانی دەگاتە 1,043,550 كەس.لە ساڵی 1952 ەوە ئەندامی ناتۆیە, خاوەند هێزێكی گەورەی زەمینیە:4500 تانك, 6300 زرێپۆش, 1800 تۆپ”,2000 فرۆكە, كە 880 یان كۆپتەری جەنگین , لە 100 فڕۆكە خانەی جەنگیەوە دەتوانن هەڵسن.لە روی قەبارەی بودجەی بەرگریدا توركیا 18ەمین وڵاتی جیهان بووە لەساڵی 2015 , بە بودجەی 14,9 ملیار دۆلار, كە دەكاتە 2%ی داهاتی نەتەوەیی توركیا, لەم ساڵدا بەرزی كردۆتەوە بۆ 23 ملیار دۆلار. داعش بەچاوتروكانێك لە شاری باب ی سنوری بەرامبەر توركیا دۆڕا, وەلێ شەڕڤانان لەم پارچە زەوییە جوگرافیا بچوكەی ناوی عفرینە كە تەنها 3850 كیلۆمەتر دوجارە و 350 گوندو شارۆچكەو 523258 دانیشتوان لە خۆ دەگرێت , بەرامبەر بەو هەموو چەكە پێشكەوتوەو سوپا 45 هەزارییە كە لە 10 بەرەی شەڕەوە پەلامارە دەن وەستاونەتەوە .توركیا هەر بە پەلاماری هەرێمی عفرینەوە نەوەستاوە , بەڵكە منبەجی كردۆتە ستراتیژی كردە سەربازییەكەی بۆ داهاتوو, هەڕەشەكانی زیاتر رو لەو شارەیە , ئایا هەڕەشەكانی بۆ سەر منبج بەجێ دەگەیەنێت؟, كە بەرەو منبەج چوون خەونێكی ترسناكەو ئەگەری بەریەك كەوتن لە ئارادایە لە گەڵ سوپای ئەمەریكا, شەڕ لە مونبەج یانی هەڵوەشاندنەوەی ناتۆ,یانی مێژوییەكی نوێ جیهان, نەچونیش بۆخۆی شكستە لە مریشك دزینەكە ئابڕوبەرترە.توركیا وێڕای مەترسی گەیشتنی كوردان بە ئاوی هەیە, هاوكات ئەردۆگان بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی ساڵی 2019 ی توركیا سەركەوتنی دەوێت تا دەرخواردی بانگەشەی هەڵبژاردنی بدات, بۆ ئەوەی لە 2023 دا بە سەرۆكی بمێنێتەوە, دەیەوێت لە هەردوو یادی روخانی خەلافەتی عوسمانی و دامەزراندنی كۆماردا خۆی سەرۆك بێت, لێرەدا دوو خەونی هەیە دەیەوێت یان وەك دروستكەرەوەی خەلافەت دەربكەوێتەوە, یاخودیش دەیەوێت وەك ئەتاتورك بببێتە باوكێكی نوێ بۆ توركیای ساڵی 2023كە تیایدا كەمالیزمی باوكی یەكەم لە ریشەوە دەرهاتبێت, كەواتا خەونی ئەردۆگان هەموو بۆ ساڵی 2023 یە.

خەونی 2023ساڵی 1923 كۆتایی بە خەلافەتی عوسمانی هێنرا, لەوساوە تا ئێستا ئیسلامییەكانی جیهان خەبات بۆ گەڕانەوەی ئەو خەلافەتە دەكەن, خەونی خەلافەت خەونی تەواوی ئیسلامیەكانی جیهانە بە تایبەتیش ئیسلامیەكانی توركیا, خەونی ژیاندنەوەی خەلافەت شێتیانی كردووە.ئەردۆگان تەواوی پڕۆژەكانی خۆی بەستۆتەوە بە خەونی 2023 ەوە, لە بواری ئابووری, سیاسی , فەرهەنگی …. تا پیشەسازی و گەشەی ئابووری….. .یەكێك لە رێگرییەكانی ئەوەیە دەیەوێت نفوزی هەرێمایەتی زیاد بكات,تا بەهۆی پاشە كشەی ناوخۆیی و نێونەتەوەییەوە لاواز بووە, لە سفر كێشەوە توركیا بۆتە 100% كێشە, چ لە روی هەرێمایەتی یان جیهانی, بۆیە لە رێگای سوریاوە دەیەوێت پێگەیەكی هەرێمایەتی و جیهانی باڵاتر بۆخۆی دابین بكات, تاكو بگات بە خەونی سەركردایەتیكردنی ئیسلامی سیاسی سونی, پێشبڕكێی لەم بوارە لە گەڵ سعودییە و میسر بەهێزە كە ئەوان خاوەندی ئەزهەر مەكەو مەدینەن.ئەردۆگان بە شەڕی چڵە زەیتون كە ناوی فەتحی هەڵگرتووە,دەیەوێت بە جۆشدانی دروشمە ئیسلامیەكان و تەكبیری كراوە و هاندانی ئیسلامیانی جیهان بۆ پشتیوانیكردن لێی , بەشداری نوسرە و فەیلەقی شام باڵی ئیخوان و قاعیدە لە هێرشەكە زیاتر سیمای شەڕی ئاینی پێ بەخشیووە.لە رێگای شەڕەكەیەوە دەیەوێت لایەكەوە ببێتە سەنتەری ئیسلامی سیاسی سونی و ناشرینیەكانی دەسەڵاتەكەی بشارێتەوە, لە لاكەی دیكەوە فەتحەكە ببێتە فاتیحای كەمالیزم, بەمەش بە رۆژئاوا دەڵێت كاریگەریم لەسەر جیهانی ئیسلامی سونی هەیەو پێگەی دەسەڵاتیشم لەناو خۆدا بەهێزە.وەلێ ئاگری شەڕی دار زەیتونەكان ئەگەری زۆرە خەونی 2023 لە ئەردۆگان بكات بە دۆزەخ, ئەو توركیا مەترسیدارەی جۆرج فریدمان لە سەد ساڵی داهاتوو دیاریكردووە كە ببێتە یەكێك لە كارەكتەرە بەهێزەكانی جیهان و نەیاری رۆژئاوا, لە زۆنكاوی عفریندا بچەقێت و جوڵەی لاواز كات و عفرینیش ببێتە ئاپۆچی گرادێك ئەردۆگانیش بە دەردی ناپلیۆن و هیتلەر ببات.

جیاوازی چینایەتی ئەمڕۆ لەهەموو كات و ساتێكی نیو سەدەی رابردوو بۆتە كێشەی مرۆڤایتی لە جیهاند, رۆژ لە دوای رۆژ ئەم جیاوازییە لە بەرزبونەوەدایە, شۆرشی پیشەسازی زیرەك زیاتر بەرەو هەڵكشانی دەبات, راپۆرتە ساڵانەكانی ئۆكسفام و مشتومڕەكانی دافوس بونەتە تیرمۆمەتری سەرمایەداری جیهانی, لە رێگەیەوە دەتوانین لە ئەحواڵیان بزانین, ئەوان جار جارە لە كەناڵەكانی خۆیانەوە باسی خزمەتی مرۆڤ و دادپەروەری دەكەن, وەلێ ساڵ لە دوای ساڵ سفری پارەكانیان زیاد دەكات و دەبنە سەرچاوەی زیادبونی نایەكسانی لە جیهان, بەناوی مافی داهێنانەوە سەرچاوەی گرانی دەرمان و نەخۆشی بەردەوام و پیسی ژینگەو تاڵان كردنی رەنجی كارە سامانی ژێر زەمینی ئەم گەردونەن. 47 ساڵە سەرمایەدارانی جیهان لێرە لەم دافوسە بچكۆلانەیە كۆدەبنەوە بۆ باسكردنی كێشەكانیان لە رێگرییەكانی بەردەم كەڵەكەكردنی سەرمایە, ساڵ لە دوای ساڵ بە پارەی زیاترو خانوی گەورەتر و كەشتی جوانترو هاوسەری گەنجتر و ئۆتۆمۆبیلی مۆدێل باڵاترەوە دەگەڕێنەوە بۆ ئەم بەهەشتە زستانییە, وەلێ هەر غەمبارن و ناڕازین لە بەش و دەسەڵاتیان, شەوە دەنە دەم رۆژەوە بۆ كۆكردنەوەی زیاتر, كەچی باسی دادپەروەریش هەمیشە لەسەر زاریانە, لە هەر 5 دۆلاری ئەم جیهانە 4ی لە گیرفانی ئەماندایە, كەچی مستەریملیاردێر لە گەڵ ملیاردێردا گفتوگۆی ژیانی كرێكاران دەكەن, كێشەی هەژاری چارەسەرە كەن, هەرچەندە ئەوەی هەیانە زیاترە لە قیمەتی نەهێشتنی هەژاری لە جیهان, بنەبڕكردنی زۆرینەی نەخۆشییەكان, نەخوێندەواری, كێشەی ئاو و تەوالێت و پیسی ژینگە و مردنی ژنان و ……

دەیان دەردو ئافات كە سستەمەكەیان سەرچاوەین, وەلێ هەر حەكایەتی لەسەر گەرمە كەن كەچی لەو رۆژەی دافوس دامەزراوە, رۆژ لە دوای رۆژ بەشداربوانی دەوڵەمەندتر دەبن, لە پاڵیا ماوە ماوە كونجێكی جیهانە كەن جهەنەم.كۆبونەوەی ئەم گروپە 3000 كەسیە, كۆبونەوەی نوخبەی ئابوری جیهان و ملیاردێرەكان و بەڕێوەبەری بانكەكان و سیاسەتمەدارانی سەرمایەدارییە, زۆریان ملیاردێرن, هەندێكیشیان سەركردەی ملیاردێرن وەك جوتە گەنجەكەی دەباشان و سەری رەش, هەشیانە دەڵاڵی ملیاردێرەكانن وەك ماكرۆن, بەشێكی دیكەشیان بەڕێوەبەری راپەڕاندنی كۆمپانیاكانن كە موچەكانیان سەدان جاری كارمەندانی ناو دەزگاكەی خۆیان وێڕای بەخششەكان و وەرگرتنی پشكەكان, كە هەر یەكەی 55 هەزار دۆلاری خۆیان دەدەن بۆ بەشداریكردن,كە هاوتایە بەكاركردنی 70 ساڵی كرێكارێكی هیندی و بەنگەلادشی و كەمبۆدی و دەیان وڵاتی دی, بۆ ئەوەی لە رێگای ئەو گردبونەوە چەند رۆژییە زیاتر بدورنەوە, لەم دیدارەی نێوان سەرمایەداران و دەسەڵاتداران,ئاسایشی ئەم نوخبە دەسەڵاتدارە راستەقینەی جیهان 5000 چەكداری سویسری دەیان پارێزێت,شارۆچكەیەك فڕینی ئاسمانی و خۆپیشاندانی سەر زەوی تێدا قەدەغە دەكرێت لەو رۆژانە, هەرچەندە بریار وایە دیموكراسی راستەوخۆكەی سیوسرا نموونەیی بێت لە جیهان, بە ناچاری نەیاران لە دورەوە خۆپیشاندان لە دژیان ئەنجامە دەن, ئەوان حەز بە بیستنی ژاوە ژاوی نەیارانی سەرمایەداری ناكەن, گرنگ ئەوەیە نە ئارامیان تێك درا نە دڵتەنگ كران بەو هات و هاوارە ناشازەی نەیارانیان, مشتومڕەكانی ئەمساڵیان بەهۆی ئەو هەموو سەروەت و سامانەی پارساڵ بەدەستیان هێنا ئاوهەوای دافوسی گەرمتر كرد, هەرچەندە 20 ساڵە دافوس سەرمای وای بەخۆوە نەبینیوە.

ستیف بانون راوێژكاری راستگەرای دەركراوی ترەمپ, ئەگەر هیچ وشەیەكی راست نەبێت تا ئێستا, ئەو وتەیەی راست بوو كە لە ساڵی 2014 وتی” كرێكارانی جیهان بێزار بوون بڕیار لە گروپێك لە دافوس وەربگرن”, لە راستیدا هەموو بڕیارەكانی جیهان لە چەند كۆڕو كۆبونەوەیەكی واوە وەردەگرترێت.پاپا فرانسیسیش بێزاری خۆی لە بەرز بونەوەی جیاوازی چینایەتی بۆ بەشدارانی دافۆس دەربڕی, وەلێ بێزاریەكەی نابێتە جێگای پێشوازی بەشداربووان بە ئاستی دابەزاندنی باج لە لایەن ترامپەوە لە 35% ەوە بۆ 21%, ملیاردێرەكان سوپاسی ترامپیان كرد بۆ كەمكردنەوەی باج, لە نەیاری ترامپەوە بونە دۆستی نزیكی, هەواڵی ئەم مزگێنییەی حاكمە ملیاردێرەكە خۆشی بڕیاری ساڵ و دەیە بو بۆیان,ئەوان مردون بۆ سیاسەتی ئابوری ترامپ چونكە دەربڕی بەرژەوەندییە چینایەتییەكانیانە, بەڵام نەیاری سیاسەتین كە زیان بە بەرژەوەندیەكانیان دەگەیەنێت, پێچەوانەی ئۆباما دژ بە بڕیارە ئابوریەكانی بوون شەیدای سیاسەتەكەی بوون.

راپۆرتی ئەمساڵی ئۆكسفام ” ئۆكسفام تۆڕی رێكخراوە خێرخوازییەكانە بۆ كەمكردنەوەی هەژاری لە ساڵی 1942 لە بەریتانیا دامەزراوە ” كە رۆژێك پێش دەستپێكردنی دانیشتنەكانی دافوس بڵاو كرایەوە ئاگری بەردا لە جەستەی كۆبونەوەكە, بەوەی ئەمساڵ ژمارەی سەروەت و سامانی 42 ملیاردێر یەكسانە بە سەروەت و سامانی 3,8 ملیار مرۆڤی هەژار لە جیهاندا,پارساڵ ئەم ژمارەیە 61 كەس و ساڵی 2016 تەنها 86 كەس و ساڵی 2009 بریتی بوو لە 390 كەس, بەم شێوەیە دەبینین ساڵ بە ساڵ ژمارەی ملیاردێرەكان لە كەمبونەوەدان و ژمارەی هەژارە هاوتاكانیان لە بەرزبونەوەدایە, راپۆرتەكانی ئۆكسفامیش ساڵانە گڕی گەرماكە بەتینتر دەبێت, وەلێ ناتوانێت هەرەس بە بەفری دافوس بهێنێت, تا ئەوكاتە لایەنی بەرامبەر 3,8 ملیارەكە لە پێناو خۆیاندا نەیەنە مەیدان. بە پێی هەمان راپۆرت 82%ی زێدەی سەروەت و سامانی بەرهەم هاتوو لە ساڵی 2017 بۆ 1%ی كۆمەڵگا بووە, 99%ەكەی تریش بە هەر هەمویانەوە 18%یان بەركەوتووە,لە هیندستان 1% تەنها 73%ی بەركەوتووە, لەوەش زۆر وڵات دەست بەتاڵ دەرچوونەو لە زێدەی سەروەت و سامان هیچیان لە نیعمەتی گەشەی ئابوری و سەروەت و سامانی جیهان بەر نەكەوتووە, كە لە ئێستادا قەبارەی سەروەت و سامانی جیهان 28 ترلیۆن دۆلارەو لە ساڵی 2022 پێشبینی دەكرێت بەرز بێتەوە بۆ 341 ترلیۆن دۆلار.

لە ساڵی 2010 ەوە كرێكاران كرێكانیان تەنها 2% زیادی كردوە, كەچی ملیاردێرەكان داهاتیان 13% چۆتە سەر, ئەمەش هۆكاری ئەوەیە رۆژ لە دوای رۆژ قڵشتی چینایەتی لە جیهاندا دەچێتە سەر, بە پێی راپۆرتی جیاوازی داهاتی ساڵی 2018, 1%ی ئەمەریكیەكان داهاتیان لە 11% ەوە لە ساڵی 1980 بۆ 20% لە ساڵی 2014 بەرز بۆتەوە, لە روسیا لە 4% لە ساڵی 1980 بەرز بۆتەوە بۆ 20% لە ساڵی 2015, لە چین 6% لە 1978 بۆ 14% لە 2015, ئەمەش پێچەوانەی ئاستی ژیری قەڵەم بەدەستانی بۆرژوازی كوردە كە وا دەزانن دیاردەكە تەنها كوردستانییە,بە پێی ئاماری ناوەندی جیهانی نایەكسانی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست 10% دەوڵەمەندەكان خاوەند 61% سامانن ئەمەش بەرزترین رێژەی نایەكسانیە لە ئاستی جیهان, كە هەرێمەكەی خۆمان بەشێكە لێی, لە هیندو بەرازیل و ئەفریقا55%و باكوری ئەمەریكا 47% و یەكێتی ئەوروپا37%,لە ئاستی جیهانیش1%ی هەرە دەوڵەمەندەكان خاوەند 27%ی سەروەت و سامانی جیهانن,كە لە ساڵی 1980 تەنها خاوەندی 16%ی بوون,هاوكات لە بەرامبەردا 50%ی هەرە هەژارەكانی جیهان تەنها خاوەند 9%ی سەروەت و سامانی جیهانن. ئۆكسفام رێگ گرتن لە هەڵاتن لە دانی باج و بەرزكردنەوەی كرێی كرێكاران و سنور دانان بۆ موچەو داهاتی بەڕێوەبەری راپەراندنی كۆمپانیاكان بە رێگا چارەی گونجاو دەزانێت بۆ رێگا گرتن لە بەرز بونەوەی نا یەكسانی, وەلێ كاتێك ترمپ دەبێتە حاكمی جیهان, پێشنیارەكەی بستێك بڕ ناكات, چونكە حكومەت و چین و كۆمپانیا بونەتە یەك دەستگا.

زیاد بوونی ژمارەی دەوڵەمەندەكان نیشانەی پێشكەوتنی ئابوری نییە, بەڵكە نیشانەی شكستی سستەمە كە ناتوانێت پارسەنگ رابگرێت و بەرئەنجامی گەشەی ئابووری دادپەروەرانە لە نێوان مرۆڤەكان لە جیهان دابەش بكات, نەك وەك سیاسییەكانی كوردستان پێیان وابوونی بوونی هەزاران ملیۆنێر و 30 ملیاردێر نیشانەی پێشكەوتنی كوردستانە.لە كاتێكدا 3,8 ملیار كەس هیچیان بەر نەكەوت لە نیعمەتی گەشەی ئابوری جیهان بگرە قازانج سەری مایەشی خواردووە,تەنانەت كریستین لاغارد بەڕێوەبەری سندوقی دراوی جیهانی وتی”لە 15 وڵاتی جیهانی سێیەم داهاتی تاك دابەزیوە”كەچی لە لایەكی ترەوە رۆژانە 2 ملیاردێری نوێ چاو هەڵدەهێنن لەسایەی سستەمی سەرمایەداری جیهانی و ژمارەیان لە ئێستادا گەیشتۆتە 2043 كەس تا سەرەتای ئەمساڵ, كە نزیك 90%یان پیاون,پارساڵ ژنان بایی 10 ترلیۆن دۆلار كاری خۆبەخشیان ئەنجامداوە لە ماڵەكانیان, هەرچەندە ئەمساڵ بەشێك لە دانیشتنەكانی دافۆس ژنان بەڕێوەیان برد.

پار ساڵ ملیاردێرەكانی جیهان لە روی ژمارەوە 233 كەسیان زیادی كرد,ژمارەیان لە 1810 كەسەوە بەرز بوەوە بۆ 2043 كەس, ژمارەكە زۆر زیاترە لەوەی دوو رۆژ جارێك دانەیەكی نوێ لە دایك بێت وەك ئاژانسەكانی جیهان رایان گەیاند, ئاخر زۆربەیان ملیاردێرەكان خاوەندین, بگرە هەر 1,56 رۆژ جارێك ملیاردێرێك مل ئەستور لە دایك بوو, ئەندامێكی دافوس زیاد دەكات,هاوكات ملیاردێرەكان سەرمایەكەشیان لە 6,7 ترلیۆن دۆلارەوە بەرز بوەوە بۆ 7,67 ترلیۆن دۆلار, واتا نزیك 0,93 ترلیۆنی دۆلار چۆتە سەر سەرمایەكانیان واتا رۆژانە 2,7 ملیار دۆلار چۆتە سەر سەرمایەكانیان, بەمەش سەرمایەكانیان 13,9% زیادی كردووە لە پارساڵدا, لە كاتێك ئابوری جیهان لە ساڵی 2016 بە بڕی 3,2% و لە 2017 بە بڕی 3,7% گەشەی كرد, ئەمساڵیش بە پێی پێشبینی سنوقی دراوی جیهانی 3,9% گەشە دەكات, لێرەدا دەبینین نا هاوسەنگیەك لە رێژەی گەشەی سەرمایەی سەرمایەداران و گەشەی ئابوری جیهانیدا هەیە بە قازانجی سەرمایەداران, كەواتە قڵشتەكە ئەم دوو چینە نەك لێك دادەبڕێك بەڵكە دەیانبات بۆ دوو كیشوەری جیاو دوو جیهانی دژ بە یەك.ساڵی 2000, ژمارەی ملیاردێرەكانی جیهان تەنها 470 كەس و سەرمایەكەشیان 898 ملیار دۆلار بووە, لەوساوە سستەمی سەرمایەداری جیهانی چەندین قەیرانی درێژخایەنی توندی بڕی, وەلێ ئەمان لە روی ژمارەو سەرمایەوە هەر زۆربوون و دەوڵەمەندتر بوون, لە كاتێك جان بۆل غیتی بەریتانی لەپەنجاكانی سەدەی رابردوو بووە یەكەم ملیاردێر لە جیهاندا, ساڵی 2018 ژمارەیان بەرەو 2500 دەڕوات.

دیاردەی جیف بیزۆسئەمساڵ دوای 7 دەیە لە دایك بوونی یەكەم ملیاردێر لە مێژووی جیهاندا, یەكەم خاوەند سەت ملیار دۆلار لە دایك بوو,ئەویش جیف بیزۆس ” 12-1-1964 “ی ئەمەریكی خاوەنی كۆمپانیای ئەمازۆنە” 5-7-1994 دامەزراوە, نرخەكەی بایی 700 ملیار دۆلارە, داهاتی ساڵانەی 177,9 ملیار دۆلارە, بیزۆس خاوەند16%ی پشكەكانی كۆمپانیاكەیە, 550000 ژمارەی هێزی كارێتی,لە ئەمەریكا 12 دۆلار كرێی سەعات كاری كرێكارانێتی, لە هیندستانیش كرێكارانی مانگانە 233 دۆلار وەە گرن,واتا كرێكارێك 60 هەزار ساڵ كاربكات ناتوانێت سەرمایەی بیزۆس وەربگرێت نەك كۆبكاتەوە, هەر خولەكێك بە ئەندازەی 12 ساڵی ئەوانی دەستە كەوێت ” تەنها ساڵی 2017 , سەرمایەكەی 34,2 ملیار دۆلار زیادی كردووە, چوارشەمەی رابردووش دوا رۆژی مانگی یەكب ئەمساڵ 6,5 ملیار دۆلار لە چركەیەكدا قازانجی بوو,توانی بە خێرایی بیل غیتس و وارن یافت رەت بدات, لە سێیەم ملیاردێری جیهانەوەی ساڵی رابردوەوە بپەڕێتەوە بۆ یەكەم, كە لە ساڵی 2016 هاتە ریزی 10 دەوڵەمەندەكەی جیهان و پلەی پێنجەمی بەدەست هێنا,لە ساڵی 2002 لە ریزی 293 ەمین و لە 2006 لە ریزی 147ەمینی ملیاردێرەكانی لیستی فۆربیسدا بووە, ئێستا ناوبراو خاوەند 121 ملیار دۆلارە و دەوڵەمەندترین كەسە لە مێژوی مرۆڤایەتی, تەنها لە مانگی رابردوو سەرمایەكەی 22,3 ملیار دۆلاری چۆتە سەر كە هاوتایە بە داهاتی نەتەوەیی ساڵێكی وڵاتێكی وەك كەمبۆدیا “16ملیۆن كەس” و 1,3 ملیاری زیاترە لە داهاتی نەتەوەیی وڵاتی ئەفغانستان”36 ملیۆن دانیشتوان” , ماوەتەوە بڵێین بیزۆس لەم ساڵدا پشكی لە دابەزاندنی باج 789 ملیۆن دۆر بووە, بۆیە ترامپ شایانی ئەو پێشوازییە گەرمە بوو لە لایەن ملیاردێرەكانەوە.

كۆتاییەكی غەمناك

لە ماوەی مانگی رابردوودا داوجۆنز لە 24000 ەوە گەیشتە سەروی 26000, بۆ گەیشتن بە 25000 , 23 رۆژی ویست, وەلێ بۆ 26000 بە چاونوقانێك تێی پەڕاند, ساڵی 2017 داوجۆنز نرخەكەی 22% چووە سەر, بەمەش 9,6 ترلیۆن دۆلار نرخی زیادیكرد, كە بەشێكی زۆری پشكی ملیاردێرەكان بە تایبەت ئەوانەی كارەكانیان پەیوەستە بە پیشەسازی زیرەك و ئەنتەرنێتەوە, هاوكات ئێستا سەفقاتی بازاڕی دراو لە جیهاندا ساڵانە دەگاتە 2500 ترلیۆن دۆلار, كە نزیك 35 جار زیاترە لە داهاتی نەتەوەیی جیهان, ئەمەش دەریدەخات سەرمایەی سەرمایەداران بەشێ زۆری لەناو ئابوری بەرهەمهێناندا نییە, ئەوەشمان لە یاد نەچێت كە دوو لەسەر سێی سەروەت و سامانی ملیاردێرەكان بە میرات بۆیان ماوەتەوە, هەموو ئەمانە دەریدەخەن كە سامانی ئەمانە پەیوەندی بە رەنجدانەوە نییە, واتا شتێك لە فەرهەنگی ئابوریدا نەماوە بەناوی سەرمایەداری نیشتمانی, كوێ كزەیەكی كەڵەكەی سەرمایەی لێ بێت ئەوان لەوێن, لە كۆتادا دەگەینە ئەو ئەنجامەی 150 ساڵە دوبارە دەكرێتەوە, ماركس وتەنی پرۆلیتاریای رۆمانی لەسەر كۆمەڵگا دەژیا, بەڵام لە ئێستادا كۆمەڵگا لەسەر پرۆلیتاریا دەژێت.

یەكێك لەو یاسا باشانەی لە كوردستاندا درچووە لە پاڵ ئەوانەی تۆز لێیان نیشتووەو كاریان پێ ناكرێت لەم هەرێمە, یاسای هەڵبژاردنی هەرێمی كوردستانە, ئەگەر وەربگێردرێتە سەر زمانە جیاجیاكانی جیهان و رای سیاسەتمەدارانی ئەو وڵاتانەی مێژویەكی كۆنیان لە گەڵ دیمكراسیدا هەیە وەربگرترێت, ئەوا زۆر فەرەنسی و ئیتاڵی و سوئیدی و ئەمەریكی ……. خۆزگەی بۆ دەخوازن, ئەوا ئیتر هیندییەكان لە ئاست ئەو یاسایە ناوێرن بڵێن گەورەترین دیموكراسین لە جیهان و ئینگلیزەكانیش بڵێن كۆنترین و هۆڵەندی و ئێسلەنداش بڵێن باشترینین و ئەمەریكاش بڵێت بەهێزترینین, تەنها قسە بۆ سویسرییەكان دەمێنێتەوە كەچیرۆكی ئەوانیش تەواو جیایەو پەیرەو لە دیموكراسی راستەوخۆ دەكەن.

مخابن هەندێك لیست و قەوارە لە گەڵ هەمواركردنەوەی ئەم یاسایەن لە كاتێكدا شەو رۆژ سینگ بۆ ئازادی دادەدڕن, داواكاری سەرجەمیشیان لە گەڵ ویستی دیموكراسیانە و ئازادانەدا ناگونجێت, چونكە چاویان لەو كانە زێڕەیە ناوی هەڵبژاردنە, بۆ ئەوەی دەنگی زیاتری ئەو جەماوەرە بدورنەوە كە تێنووە بە ئازادی و یەكسانی,بۆ ئەوەی هەلی داتەپینی ناوخۆ بقۆزنەوە بۆ كورسی زیاتر و لە بێبەریكردنی خەڵكی دیكە, باشترە پەرلەمانتاران لەگەڵ ئازادی و دادپەروەری بن نەك ژمارەی كورسی و بەرژەوەندی حیزبەكانیان, دزانن ئەو یاسای بودجەی حیزبەكان دەنگیان بۆی دا لە دوا رۆژدا لە لایەن نەوەكانی داهاتووەوە دەبێتە چ نەنگیەك ؟, هەموو كات خۆ فڕێدان لە تاریكیدا بە سەلامەتی لێی دەرناچن.

دەكرێت بە گۆڕینی یاساكە هەندێك حیزب كورسییەك زیاتر بەدەست بهێنێت, یاخود لیستی كوتلەكەی دەرچێت كاتێك دەكرێتە داخراو بە سەندنەوەی ئازادی لە دەنگدەر و زەوت كردنی ئەو مافە لێی, یان مەیلی شارچێتی زاڵ بێت بە دابەشكردنی كوردستان بە چەندین بازنە, وەلێ لە كۆتادا ئازادی دەنگدەر لە هەڵبژاردنی كاندیدی خۆی, دەرچوونی مەیلی سیاسی زیاتر و پەرلەمانی هەمەرەنگترو نوێنەرایەتی زیاتر زیان دەكەن, ئاخر كوردستان بە 3 ملیۆن دەنگدەرەوە 850 ملیۆن دەنگدەری نییە وەك هیندستان تا بیر لە جیا بكاتەوە.كە ناوی ئەو وڵاتانەم هێنایەوە كە زۆر سیاسی و هاووڵاتیانیان خۆزگەم بۆ یاسای هەڵبژاردنەكەی كوردستان دەخوازم دەتوانم نموونەی زیندوو لە دروستی بۆچونەكەم و دادپەروەری كەمتر لە دیاریكردنی نوێنەرایەتی لە هەڵبژاردنی ئەو وڵاتانە بهێنمەوە لە دوا نموونەی هەڵبژاردنەكانیان, لە هەڵبژاردنی هیندستان پارتی بهاراتا جاناتا 31,34% ی دەنگەكانی هێنایەوە بەڵام 282 كورسی لە كۆی 454 كورسی بەدەستهێنا, كە دەیكردە 51,9%ی كورسییەكانی پەرلەمانی هیندستان,لە بەرامبەردا كۆنگرەی نیشتمانی هیندی 19,52% ی دەنگەكانی بەدەست هێنا وەلێ تەنها 44 كورسی بردەوە كە دەیكردە 8,1%ی كورسیەكانی پەرلەمان,لە هەڵبژاردنی ئەمەریكا ترامپ 62,984,825 دەنگی هێنایەوە كە دەیكردە 46,1%ی دەنگەكان, كەچی هیلاری 65,853,516 دەنگی هێنایەوە كە دەیكردە 48,2%ی دەنگەكان وەلێ دۆڕاندی, ترامپ 304 نوێنەری بردەوە , هیلاری 227 نوێنەر, لە فەرەنسا لیستی سەرۆك كۆمار ماكرۆن 32,33%ی دەنگەكانی هێنایەوە كەچی 60,66%ی كورسیەكانی پەرلەمانی برد, لە بەریتانیا پارتی پارێزگاران 42,3%ی دەنگەكانی هێنایەوە كەچی 48,8%ی كورسیەكانی بردەوە كە دەیكردە 317 كورسی لە كۆی 650 كورسی,پارتی سەوز 1,6%ی دەنگەكانی بەدەست هێنا بەڵام 1 كورسی بردەوە , لە كاتێكدا پارتی نەتەوەیی سكۆتلەندی 3%ی دەنگەكانی بردەوە 35 كورسی بەركەوت,لە یابانیش پارتی لیبراڵی دەسەڵاتدار 48,21%ی دەنگەكانی هێنایەوە وەلێ 61,08ی كورسیەكانی برد, پارت كۆمۆتۆی هاوپەیمانی 1,5%ی دەنگەكانی هێنایەوە بەڵام و 6,24%ی كورسیەكانی بەدەست هێنا كە دەیكردە 29 كورسی لە كۆی 465كورسی پەرلەمانی ژاپۆن, بەڵام حیزبی شیوعی 9,02%ی دەنگەكانی هێنایەوە لە بەرامبەردا تەنها 2,58%ی كورسیەكانی بردەوە ……

بەم شێوەیە دەبینین ریّژەی دەنگەكان لە گەڵ ئاستی نوێنەرایەتی هاوتا نابن, هەموو هۆكارەكەش یاسای هەڵبژاردنی ئەو وڵاتانەیە,هەر بۆیە لە زۆربەی ئەو وڵاتانە باسی شۆڕشی سیاسی ودیموكراسی راستەقینە و هەمواركردنەوەی یاسای هەڵبژاردن بۆتە بابەتی رۆژ.بۆیە باشترە یاسای هەڵبژاردنی كوردستان دەستی لێنەدرێت با خراو نەبێت, مافی دەنگدەر و پێكهاتەكان و نوی و بۆچونە جیاوازەكان پارێزراو بێت, تاكە شتێكی جوان لەم وڵاتەدا بمێنێتەوە,با بە دوای دادپەروەری هەڵبژاردنەوەو پڕكردنەوەی كەلەبەرەكانی لیستی دەنگدەرانەوە بین نەك تێكدنی ئەم یاسایە.

مرۆڤەكانی ئەو وڵاتەش هەموو ئیبنزر سكروجی پاڵەوانە ناشرینەكەی رۆمان نوس چارلس دیكنز رۆمانووسی ئینگلیزی نین, تەنها خراپەیان وەك ئەردۆگان و باخچەلی و ئەتاتورك و … بۆ گەلی كورد بوێت,جەنگیز چانداری رۆژنامەنوسی 70 ساڵەی توركی دۆستی كورد, كە لە 20 ساڵیدا یەكێك بووە لە شۆڕشگێڕانی بزوتنەوەی لاوانی شۆرشگێڕ و لە بیری چەپیشدا بەلای ماویەتدا شكاندویەتیەوە.

لە كۆنگرەی 14ی كوردو ئەوروپا لە 6ی دیسەمبەری رابردوو كە لە پەرلەمانی ئەوروپا بەسترا. باسی روداوێكی سەرنج راكێشی كرد و شایەدیەكی گەورەی شاراوەی لە جوانی هاوبیركانمانی ئاشكرا كرد و وتی دەنیز گێزمیش لەكاتی ئیعدامكردنیدا دروشمی بژی برایەتی كورد و توركی وتوەتەوە, ئەم نموونەیەش لەناو توركیشدا هەیە, كە هەموو ئەردۆگانیانە بیر ناكەنەوە.

ماوییەكانی توركیا وەك ئەوانەی كوردستان و عێراق لەوانە نەبوون دواتر تەسلیم بە جامانەی ناسیۆنالیزم و كاسكێتی مارینزو جبەو عەبای مەلاو دۆلار ببن, بەڵكە لە شۆڕگێڕیدا بەردەوام بوون و گەیشتنە كۆبانی و ئاڵا سورەكەی سەركەوتنی بەرلینیان لە رەقە هەڵدایەوە.
ئاخر ئەوان نەبوونە دوژمنی كۆبانی و عەفرین, بەپێچەوانەوە ئەوان سوپا سورەكانیان زەوییە ئازادكراوەكانی رۆژئاوایان بەخوێنی خۆیان سور كرد. دنیز گێزمیش لە 28ی فیبریوەری “شوبات”ی 1947 لە ئەیاشی ی ئەنقەرە لە دایك بووە, لە قۆناغی زانكۆ ئاشنای بیری سۆسیالیزم دەبێت و دەچێتە ریزی چەپە شۆڕشگێڕەكانەوە, لە ساڵی 1966 دەچێتە ریزی پارتی كرێكارانی توركیاوە لە زانكۆی ئەستەمبوڵ , لە 12ی حوزەیرانی 1968 سەركردایەتی داگیر كردنی حەرەمی زانكۆی ئەستەمبوڵی كرد, لە 30 تەموزی 1968 بۆ یەكەمجار دەستگیر دەكرێت, لە 28ی نۆڤەمبەری هەمان ساڵ دەستگیر دەكرێتەوە بەهۆی چالاكی دژ بە سەردانی ئستولی ئەمەریكا بۆ توركیا, لە 16ی ئازاری 1969 بەهۆی بەشداریكردنی لە بەرەو روبونەوەی چەكداریانەی هێزە فاشیستە نەتەوەییە راستگەراكان دەستگیر دەكرێتەوە, لە 31ی ئازاری هەمان ساڵ دەستگیری دەكەنەوە ئەوجا هەڵدێت بۆ ئوردن لەوێ لە ریزی بەرەی دیموكراتی گەلی فەڵەستین خولی سەربازی دەبینێت و بۆ خەباتی چەكداری دواتر دەگەرێتەوە توركیا بۆ پراكتیزە كردنی.

لە 11-1-1971 سەركردایەتی دەست بەسەردا گرتنی بانكی ئیمەكی كرد لە شاری ئەنقەرە, لە 4ی ئازاری هەمان ساڵ 4 ئەمەریكی لە شاری ئەنقەرە بە دیل گرت,پاش ئەوەی بە دیلەكانەوە دەگەنە سنوری كوردستان, لە دەوروبەری سیڤاس لە 16ی یۆلیۆ 1971 لە بەرەو روبونەوەیەكی چەكداریدا دەستگیر دەكرێت, لە 9ی ئۆكتۆبەر بڕیاری ئیعدامی لە دادگایەكی نا دادپەروەرانەدا بۆ دەردەچێت بە پێی مادەی 146 ی دەستوری توركیا, لە 6ی ئایاری 1972 بڕیارەكە جێبەجێدەكرێت و بە سلۆدانەوە بەرەو روی پەتی مەرگ دەبێتەوە , بە خۆڕاگری دەچێتە ئاستی ئیبراهیم كایبكایا.
دەنیز بە جیڤارای توركیا بەناو بانگە, یەكێك بوو لە دامەزرێنەرانی سوپای رزگاری گەلی توركیا ناسراو بە تكۆ .یاسا ناسان رەخنەیان گرت لە بڕیاری ئیعدامكردنەكەی, بەوەی نابێت لەسەر تاوانی سیاسی بەهۆی ئەندامەتی لە سوپای گەلی رزگاری توركیا ناسراو بە تكۆ” Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu- THKO” وە بڕیاری ئیعدامی بۆ دەرچێت.

سلێمان دیمریل لەو كاتە سەرۆكی پەرلەمان بوو, دوای 15 ساڵ لەو تاوانە داوای لێبوردنی كرد و وتی: هۆكاری ئیعدامەكەی شەڕی سارد بوو,هەرچەندە لەو كاتە بڵند ئەجوید دژ بە بڕیاری ئیعدام بوو بۆ دەنیز, وەلێ سلێمان دیمریل و پارتەكەی عەدالەت دەنگیان بە بڕیارەكە دا .
هالیت سیلینك پارێزەری دینیز گیچمیش لە دیداری شبیگلی ئەڵمانی وتی دەنیز لە كاتی ئیعدامكردندا سلۆدانی دا ” بژی توركیای سەربەخۆ, بژی ماركسیزم لینیزم, بژی برایەتی كورد و تورك , بژی كرێكاران و جوتیاران، مەرگ بۆ ئیمپریالیزم ” , هەمان وتەكانی چینداری دوبارە كردەوە.
هەرچەندە زۆربەی رێكخراوە شۆڕشگێڕە چەپەكانی توركیا ململانێیان لەگەڵ گیچمیشدا هەبوو لە روی تیۆری و پراتیكی شۆڕشگێڕانەوە, بەڵام بەسەركردەی شۆرشگێڕی خۆیانی دەزانن و وەك ئەفسانە سەیری قارەمانێتی دەكەن.

ناونانی بە جیڤارای توركیا گەورەترین رێزلێنانە بەو بەخشراوە, ئەو ناوە بۆ خۆی رێزێكی گەورەیەو هەموو كەس بەری ناكەوێت. نەك هاوڕێبازی لە یادیان نەكردووە, بگرە لە 19ی تەموزی 1980پارتی رزگاری گەلی شۆڕشگێڕ- بەرە” Devrimci Halk Kurtuluş Partisi-Cephesi ” DHKP/C ” لە شاری ئەستەمبوڵ ئیسماعیل نیهاتی سەرەك وەزیرانی ئەوكات “26-3-1971بۆ 22-5-1972″ی سەر بە پارتی جەهەپەیان لە شاری ئەستەمبوڵ تیرۆر كرد, كە كاتی خۆی دژ بە بڕیاری لێبوردن بوو بۆی.

رۆژی حەجە گەورەكە 4ی كانوونی دووەم,ئەو رۆژەی بۆ یەكەمجار لە مێژووی گەلێكی بندەستدا 4 شاندی جیاجیا لە رۆژێكدا بگاتە پایتەختی ئیحتلالی نیشتمانەكەی نەك بۆ مفاوەزات بگرە بۆ زەلیلی و پاڕانەوە, كە كەمتر لە 2 مانگ پیش ئەو رۆژە ئەم پایتەختە یەك دەست فەرمانی لەشكركێشی بۆ سەر وڵاتەكەی دەركرد و دژ بە هەوڵی سەربەخۆیی بە گەلەكۆمەی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی وەستایەوەو تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و جەنگی بەرامبەر بە هاووڵاتیانی ئەنجامداو سیاسەتی برسیكردن و تەعریبكردنی لە هەمبەری گرتە بەر,

مافی خۆیەتی ئەو رۆژە بكرێتە رۆژێكی مێژویی لێ وەك زەلیلی, ئەو رۆژەی 4 شاندی كوردی هاوزەمان لە بەغدا بوون و سیانیان بەجیا خەریكی هێنانەوەی دەستكەوتە گەورەكە معاشە حەیاتەكە بوون بۆ بەشێك لە موچە خۆرانی كوردستان تا لە هەڵبژاردنەكان دەنگیان پێ بدەن,
لە لایەن چاودێرانی سیاسی عێراقەوەو بە تەوسەوە كە دەربڕی زەلیلی نەتەوەیەكی بن دەست و كەرامەت شكێنراو بووو ئەو رۆژە ناو نرا بە رۆژی حەجی كوردان بۆ بەغدا,

لە راستیشدا ئەو موچەیەی كە لە ژێر پاڵەپەستۆی سندوقی دراوی جیهانیدا بڕیار وایە بۆ فەرمانبەرانی كوردستان بێت, هیچ پەیوەندی بەم حاجیانەوە نییە و تەنها هیوا دارم خودا حەجەكەیان قەبوڵ بكات و لە ئاگری ئەم میلەتە بیانپارێزێت.لە هەواڵی چالاكی شاندی دوز بۆ بەغدا” رێزم بۆ نوێنەرانی خەڵكی دوز هەیە ئەگەر نوێنەر بن”, كە ئەوانیش یەكێك بوون لە شاندەكان,

لە ماڵپەڕێك كوردی مانشێتێكی سەیر بڵاو كرابوەوە بە ناونیشانی” سەركردە شیعەكانی عێراق ئاگاداری سوتاندنی ماڵە كوردەكانی خورماتو نین”, رۆژی دواتر لەبەر خاتری شاندەكە, سەركردە شیعەكانی عێراق لە رێگای 67 گروپە میلشیا تاوانكارەكەی حەشدەوە, خانوی كەریم بچكۆلیشیان لە دوز تەقاندەوە, بۆ ئەوەی هەواڵەكە مسباقیەت و راستگۆیی زیاتر بێت,

ئەوە بەخشیشی 4 شاندە كوردییەكە بوو لە حەجەكەی بەغدایاندا .خۆی لە راستیدا هەواڵەكە هەم راستە, چونكە بڕیارەكە لە شوێنێكی باڵاتر لەوانەوە دەرچووە كە تارانەو هەموو ئاگاداری تاوانەكە هەن بە سەركردە شیعە هەزارەكانی هەراتیشەوە, هاوكات هەم درۆیە, بەهەمان ریتمی سەدامیانە وەڵامیان داوەتەوە, وەك چۆن سەدام حسێن و سەرانی بەعس لە گفتوگۆی ساڵی 1991 دا,

رایان گەیاند ئاگاداری هەواڵی بێسەروشێنكردنی 182000 ئەنفالكراو 8 هەزار بارزانی و دەیان هەزار فەیلی و ….. نین, ئەم درۆیە لە كاتێكدا دەكرێت و دەڵاڵەكانی مەلاكان داكۆكی لێدەكەن, كە راپۆرتەكەی یۆنامی دەریخست كە مانگە دەستكردەكان وێنەی تاوانەكەی دوزیان گرتووە.
ئەم كارتێلانەی سیاسەت, كە بۆچون و ئامانج و باوەڕیان یەك شتە, ئەوەی جیایان دەكاتەوە, ناوو رەنگیانە, قەت فێری شەڕی موقەدەس نابن بۆ باشتر, ئەوەی لە ئێستادا دەیان جولێنێتەوە, ژمارەی كورسیەكانی هەڵبژاردنی داهاتووە ,

بە نیاز نین دەست و دەمیان لەم درۆو هەڵخەڵەتاندنانە بسڕنەوە, تا سەری ئەمانە سەلامەت بێت, ئەوا نەك تەنها سەرو ماڵمان دەڕوات, بگرە كەرامەتیشمان روشاوتر دەبێت, دەنا گەلێك ملیۆنێك قوربانی دابێت ئێستا بەهۆی هەندێك زەعتوتەوە ئاوا زەلیل دەكرێت كە ناویان دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆنە.

هەموو ئەوانەی وەك روحانی و زۆری تر بەوانەی لای خۆشمانەوە خۆپیشاندان و رێپێوان بە مافی خەڵك ئەزانن, لە پڕ جەستەی خۆپیشاندەران دەكەنە شەڵاڵی خوێن لەوكاتانەی دەبێتە راستی و مەترسی بۆ سەر بەرژەوەندیەكانیان دروستە كات, بە بەهانەی دوژمنانی دەرەوەو لەبار نەبوونی كاتی خۆپیشاندان و بەكارهێنانی زەبرو زەنگ و ئاسایشی هاووڵایان و پاراستنی سەروەت و سامانی خەڵك و حكومەت و چەندین بەهانەی كە, ئێران دەستی خستۆتە ناو دەیان وڵاتەوە كەچی باسی دەست تێوەردانی دەرەوە دەكات, ئەوەندی دەستی دەرەكی ئەمانی جوڵاندووە, هێناویانیەتە سەما كەسی نەجوڵاندووە,خۆیان بە ملیاران دەدزن كەچی زیانی هەزاران خەڵكی لەسەرە كوژن, بەهانەكان و رستەكان دكتاتۆرەكان هەموو یەكن بۆ سەركوتكردنی خەڵك, پێش ئەوەی مامۆستا هێرش لە كۆیە ماڵئاوایی بكات, لە لایەن دەسەڵاتدارانی حیزبی شارەوە وترا لە كۆیە بریندارەكان بە گولە نەپێكراون, كەچی لە پڕ تەرمی ئەو مامۆستایە كوردستانی هەژاند, لینین راستی وت”سەرمایەداری لە كاتی رەونەق لیبراڵیەت و لە كاتی قەیران دكتاتۆریەت پەیرەو دەكات”.

لە رۆژانی رابردوو شەپۆڵێكی خۆپیشاندان ناوچەكانی زۆنی سەوزی گرتەوە, خۆپیشانانەكانی ئەمجارە جیا لە پێشوو ئەكتەری زیاتر بەشداری تێدا كرد لە پشت ئۆفیسەكانەوە, بەشێكیان لەوانە بوون لە وەرزی پێشووی خۆپیشاندانەكان حاكم بوون, وەلێ مرۆڤەكانی سەر جادە هەر دوبارەی مرۆڤەكان پێشوون, بە هەندێك پەراوێزی بچوكەوە, هەر ئەو مرۆڤانەن ئەمرۆ لە سەر جادەن و سبەی لەسەر سندوقەكانی دەنگدانن و خەڵكە نێرنە پشت مێزەكان بۆ حوكمڕانی, هەمیشە مرۆڤەكان سەر جادە, ئەوانەی پشت مێزەكان دیاریدەكەن, دواجار ئەوانی پشتی مێزەكان ئەوان دەنێرنەوە سەر جادە, ئەم پرۆسەیە هەمیشە لە دوبارە بونەوەدایە, جادە مێز بەرهەم دەهێنێت و مێزیش جادە, وەلێ هەمیشە سیناریۆكان بەم شێوەیە دوبارە نابنەوە, جاری وا هەیە ئەلكترۆنێكی شێت لە سستەم هەڵەگەڕێتەوە, ئەوەی نەكراوە دەیكات, ئێمە ناوی دەنێین شۆڕش.

خۆپیشاندان جاری وا هەیە هێزی هەڵگیرسێنەریشی لە گەڵ خۆیدا دەسوتێنێت لەو كاتانەی گەورە دبێتەوەو رق و قینەكان سەیتەرە ناكرێت بەسەریدا, مرۆڤە نێردراوەكان بەرگەی شەپۆڵی جەماوەرو خیزشە ملیۆنیەكان ناگرن و پشت مێزەكان ناتوانن كۆنترۆڵی بكەن, ئەوانیش لە گەڵ خۆیدا رادەماڵێت, بۆیە هەموو كات ئۆپۆزسیۆنی بۆرجوازی كە ناوو رەنگیان جیایە, ئەمانە یەكن تەنها وەك حەربا پێستی خۆیان گۆڕیوە لە كاتی پێویست, ترسی لە هانا بردن بۆ شەقام هەیە, خوازیارە ململانێكان لە ژورە تاریك و داخراوەكان یەكلا بكرێتەوە, نەگاتە ئاستی جادە, تەنها لە كاتی بەرژەوەندی و هەڵبژاردنەكان نەبێت.

لە كوردستان چی دەگوزەرێت ئایا ئەم خۆپیشاندان و ناڕەزایەتیانەی دەگوزەرێت لە كوردستان ململانێی تشیبۆلییەكانە ” خێزانە خاوەند سەرمایە گەورەكان” بۆ پشكی زیاتر لە دەسەڵات و دەستكەوتی زۆرتر, یان ویست و داخوازی خەڵكە بۆ كۆتایی هێنان بە دەسەڵاتی پڕ لە چەوساندنەوەی 26 ساڵ لە دەسەڵاتی بۆرجوازی كوردی,26 ساڵ دەموچاوەكان گۆڕان وەلێ شێوازی حوكمڕانی و بەرنامەی ئابوریەكان نەگۆڕان, كە گروپێك بەهێز ئۆلیگارشی و تشیبۆلییەكانی ئەم هەرێمەی بەرهەم هێنا, یاخود دەستێوەردانی ئێران و عەبادییە بۆ سڕینەوەی هەرێمی كوردستان و كۆتایی هێنان بەم دومەڵەی كە ماوە لەبەردەم پرۆژەی كۆماری ئیسلامی شیعە لە عێراقدا, یاخود جوڵەی سەرەتایی پەراوێزخراوەكانی كۆمەڵگایە لە بێكارانی گەڕەكە هەژار نشینەكانە دژ بە سەرمایەداری بێ بوونی هوشیاری چینایەتی( چونكە بە پێچەوانەی وڵاتانەوە گەڕەكەكانی قەراغ شاری ئەم وڵاتە بەشێكیان بونەتە فیرعەوناوەكان, بۆیە ناڵێن هاووڵاتیانی قەراغ شارەكان بە مانا جیهانییە باوەكەی), یاخود شەڕی باڵەكانن لە خۆ ئامادە كردن بۆ هەڵبژاردن, دەشێت هەموو ئەم كارەكتەرانە رۆڵی خۆیان هەبێت لە ناڕەزایەتییەكان, وەلێ لە شێوازدا هەژاران بەڕێوەبەری مەیدانی و كارەكتەری سەرەكین لە نمایشەكەو هەستێكی خۆرسكیان هەیە بۆ دادپەروەری كۆمەڵایەتی و یەكسانی, هەموو دڵیان لای دادپەروەرییە بەوانەشەوە پشت مێزەكان ناردویانن, تەنها جیاوازیان ئەوەیە هەموو لە پێناو خۆیان نەهاتونەتە مەیدان, بۆیە پێویستە خۆپیشاندانەكان وەك قوتابخانەی راهێنان سەیر بكرێت, بە بوونی ئەوانەشەوە كە سیناریستەكانی خۆپیشاندەرە درۆزنانەكانیش لە ژورە داخراوەكانەوە بە مەسیج پەیامی خۆیان دەگەیەنن و چاوەڕوانی پاداشتی حكومەت و وڵاتانن.حیزبەكان ئەوكاتە شكستیان خوارد كە شەقامیان بۆ حكومەتی رزگاری نیشتمانی پی نەجوڵا, وەلێ كاتێك هاتە سەر نان و كارو ئازادی, ئەوا جەماوەر لە شەقام شەپۆڵیان دا, خەڵك بێزار بووە لەوەی موچە باڵای درۆزنی تازە بەرهەم بهێنێتەوە,بۆیە ئەمانیش كەڵكیان لە خرۆشانی خەڵك وەرگرت, لە بری هەڵوەشاندنەوەی حكومەت ئەوجا باسی روخانیان كرد, روخانی سەرەوە, نەك هەڵتەكانی سستەم, واتا ئەوان لە بری ئەمان بێ گۆڕانكاری.لەم وڵاتە هەر جارەی یەكێك لە شەقام و سەراكانەوە خۆی تاقی دەكاتەوە,دوای هەر خۆپیشاندانێك هەر جارەی بە نۆرە سیاسیەكی گەندەڵ لە بەرگی ئۆپۆزسیۆن ناڕەزایتیەكانی هەژاران و پەراوێزخراوان دەدزێت لە ئەنجامدەرانی و لە ژورە تاریكەكانی هەلپەرستی سیاسی مامەڵەی پێوە دەكات,63 رۆژی سەرا ئەزمونێك بوو بۆیان,هەموو جارەكان رۆڵەكان دەگۆڕێن, بەرد وەشێنەكانی ساڵی 2007ی كەلار دەبنە ئۆپۆزسیۆن لە 2011, تەقە كەرەكانی سەرا لە 2011 , لە 2017 دەبنە پارێزەرانی خۆپیشاندەران.ئێمە كە سوپایەك بێكارمان هەیە, ئەگەر لە ئۆكراین بێكارەكان بە 50 دۆلاری رۆژانە شۆڕشی پرتەقاڵیان سەر خست, ئەوا لای ئێمە تەنها بە دوو درۆی سیاسییە هەلپەرستەكان هەڵەخڕێن, ئەمە دوبارە دەبێتەوە تا دەگەینە ئەو قۆناغەی دەردە كەوێت ئەم دەموچاو حیزبانەو پەرلەمان و پەرلەمانتار و وەزیرەكانیان چارەسەر نین,نابێت ناڕەزایەتییەكان بە گۆڕانی دەموچاو و رەنگەكان تێپەڕێت, سیاسەت لای ئەمانە 4 ساڵ نیو رۆژە, كۆمەڵێك فشەكەری موچە باڵا هەڵبژێرن, رۆژانە بە درۆكانیان شاشەكانیان بۆ بڕازێننەوە, هەموو پێش چوار ساڵێك جارێكی دیكە بە كۆمەڵێك درۆو لە پێستی حەربادا ئامادە دەبنەوە, هەرجارەی رۆڵەكانیان لە شانۆگەرییەكە دەگۆڕێت, بەشێكیش لە نووسەران و چالاكوانان تەڵەی خۆیان لە وێنە گرتنی پشتی ناڕەزایەتیەكانەوە ناوەتەوە بۆ سەركەوتن بۆ پەرلەمان و سیڤی پێشكەشكردن بۆ حكومەتی داهاتوو لە رێگای ناڕەزایەتیەكان و دەرچوون لە شاشەكانەوە بە قسە ئاگراوییەكانیان, خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی پەینی كێڵگەی سەركەوتنە بۆ پلەو پۆست بۆیان, وەلێ كردارە ئاگراویەكان بەر ئەوانە دەكەوێت نەخشەیان بۆ سەركەوتن لە رێگای ناڕەزایەتییەوە نییە و لە ئەنجامدا دەبنە سوتەمەنی, ئەمە چارەسەر نییە, نابێت رێگا بدرێت سیناریۆكان دەوبارە ببنەوە, دەبێت سستەمی سیاسی و ئابووری لە سەر بنچینەی مرۆڤ سالاری و دادپەروەری كۆمەڵایەتی بگۆڕێت,ناڕازیان هەژاران و بێكارانن, هاووڵاتی شاری ئەڵمانی و ڤیلا نشین و خاوەند مەزرەعەی میرگەپان و گۆیژە و شەقڵاوەو هیران و نازەنین نین, دەبێت خۆیان لە سیاسییەكان ئەو شارو مەزرەعانە جیا بكەنەوەو لە پێناو خۆیاندا بێنە مەیدان.

خۆپیشاندەرە ساختە قەلابیەكان

دوای مەرگی جەلال تاڵەبانی و نەوشیروان مستەفا و سەرگەردانیەك ئەم دوو هێزەی لە دوایانەوە بەجێمان داگرت, تەنانەت لە گۆڕنانی تەرمەكانیان لە زەرگەتەو دەباشان و ئامادەیی هەمیشەیی تارماییەكانیان لە ناویان نەی توانی ململانێ ناوخۆییەكانیان و بێئومێدی خوێنگەرمەكانیان بشارێتەوە, هێشتا كفنەكانیان زەرد نەببوو ناكۆكییەكان دەركەوتن, هێزی هەڵبژاردن سەوزی جاران لە ئێستادا بەسەر 4 گروپ دابەش بووە,پێشبینی دەكرێت بۆ زیاتریش هەنگاو بنێت, ئەو دوو سیاسەتمەدارە كارێزماییە لەبەر ئەوەی خەتی سیاسی و ئایدۆلۆژیایەك نەبوو لە پشت سیاسەتیانەوەو هیچ داهێنانێكیشیان لەو بوارەدا نەبوو, بە پێی سیاسەتی رۆژ سیاسەتیان دەكرد, لە دوای خۆیان تیۆری سیاسی و خەتێكی رونی سیاسییان بە جێ نەهێشت, بۆیە بە سانایی دەكرێت پشت لە وەسیەت نامەو گۆڕەكانیان بكرێت, ئێستا ئەم سوپا دەنگدەرە گەورەیەی ئەمان كە خۆی لە نزیك 40%ی دەنگدەرانی كوردستان دەبینییەوە وردە وردە پەرت دەبنەوە لە ئێستادا بەسەر 4 دەستە دابەش بوونە( گۆڕان, ینك, هاوپەیمانی, نەوەی نوێ) و لە داهاتووشدا دابەش بوونی زیاتر بەخۆوە دەبێنێت,ئەمانە بە هەمان رتمی سیاسی گۆڕان دەیانەوێت دەنگ كۆبكەنەوە, لە یەك پارتی پۆپۆلستییەوە بوونە بە چوار, لە بیریان چووە نەوشیروان مستەفا لەو دەڤەرە سانع الملوك بوو نەك ملوك,كەچی ئەمان چاویان لە كورسی ملوكە, بۆیە ئەوان ناتوانن سیناریۆكەی ئەو بە سانایی دوبارە بكەنەوە, چوار هێزی پۆپۆلستی هاوئامانج نەك قوتابخانەی جیا لەناو جوگرافیایەكی بچوكدا كارەسات دەخولقێنێنن تا یەكتری دەدەن بە زەویدا, چونكە پۆپۆلیزم بێ مزایەدەی سیاسی ناژێت, پێویستیان بە بەرز كردنەوەی سەقفی موزایەدەكانە, پێویستیان بە بەرهەم هێنانی بەردەوامی موزایەدەیە, ئەمرۆ هەموو بەرامبەر پارتی دەگرن, لە كاتی هەڵبژاردن و كورسی دابەشكردنی ناوچەكە دەبێت ئێسكی یەكتر بشكێنن, بارەگا سوتاندنەكانی كۆیەو رانیە ئاو خواردنەوەیە لە چاوییەوە, بای پێش بەفرە.لە ئێستا لەم وەرزی چون بۆ هەڵبژاردنە هەموو ئەمانە, بە تایبەت دوو لیستە نوێكە پێویستیان بە شەقام و هەژارانە بۆ كۆكردنەوەی دەنگ, دەنا شاسوارێك ئەوكاتەی 100 دۆلار لە گیرفانی نەبوو شەقامی نەبینی, ئێستا بە 600 ملیۆن دۆلارەوە شەقامی بۆ چییە؟؟؟, ئەگەر مەسەلە دەنگ و كورسی و پەرلەمان و وەزارەت و ئیمتیازاتی زیاتر بۆ پرۆژەكانیان نەبێت, بۆرجوزای هەمیشە سیاسەت وەك پرۆژەی بازرگانی سەیرە كات نەك بۆ خزمەتی هەژاران, وشەی بزنس و قازانج و سەرمایەو بەرژەوەندی هەمیشە لە سەر زارو لە كارەكانیان رەنگ دەداتەوە.بەشێك لە مملانێكان و ناڕەزایەتییەكان ململانێی ئەم لایەنانەیە بۆ دەنگ, لە لایەكی تریشەوە, لە ناو خۆی ینك و گۆڕان تا ئێستا كێشمە كێشەكان بەردەوامن, ئەوانیش بۆ سەركەوتن بەسەر باڵەكانی دیكە پێویستیان بە شەقام و وتاری ئاگراوی بەرامبەر بە پارتی هەیە, لە بیرمان نەچێت فەلسەفەی بوونی قوتابخانەی جەلالیەت دژابەتی مەلاییەتە, ئەمەی لێ داماڵرێت هیچی لێ نامێنێتەوە, بۆیە بۆ راكیشانی دەنگدەرانی سەوزی رابردوو گرتنە بەری ئەو تاكتیكە زەرورە, كێ زیاتر دژایەی بكات, لە میراتی دەنگدانەكان زیاتری بەرە كەوێت, ئەمە نەبێت زۆر لە بزنس سیاسییەكانی ئەو لایەنانە بۆچونیان وا نییەو پێشتر نزیك بوونە لە ماڵباتی بارزانییەوە, بۆیە ئەمان ئەم چەند مانگە پێویستیان بە شەقام و ئەم شێوە گوتارەیە, دوای هەڵبژاردنیش ئەوجا پێویستیان بە ماڵباتی بارزانییە بۆ بەشداری حكومەت و وەرگرتنی پۆست و پلە.

هەڵەكانناڕەزایەتیەكان ئەمجارەی كوردستان, بەهۆی بەشداری ترسنۆكانەی لایەنە سیاسییەكانەوە, كە راستەوخۆ دەیان وت ئێمە پشتیوانی ناڕەزایەتی ئاشتیانەین, كەچی بە چەك بەشداریان تێدا دەكرد و سەركردەكانیان لە ژورە داخراوەكانەوە رێنێونیان دەدا و بە ئاشكراش پاكانەیان دەكرد لەوەی خەڵكە نەك ئەوان, سەركەوت خۆیان خاوەندین و ژێر كەوتیش ئەوا ئیدانەی دەكەن و بە گێرە شێوینی دەناسێنن, حیزب دەبێت خۆی بانگەوازی مانگرتن و خۆپیشاندان بكات و سەرۆكەكەی لە پێشەوەی خۆپیشاندانەكانەوە بێت و بەرپرسیاری سەركەوتن و ژێركەوتنی بگرێتە ئەستۆ, كەچی لای ئێمە هەموو هاشا لە رێكخستنی خۆپیشاندان دەكەن و هەمووش توندو تیژی رەت دەكەنەوە,كەچی وێنەی چەكداری ئەندامی حیزبیش گیراوە و سزاشیان نادەن,هاوكات لە هەمووی سەیرتر ئەوەیە فێر بوونە خۆیان بارەگای خۆیان بسوتێنن, ئەمە هەموو داهێنانێكیانە.

لێ گرنگترین هەڵەی خۆپیشاندانەكان بریتی بوو لەوەی ئەوانەی شەڕی كوتلەو باڵ و حیزبە هاوئامانجەكانیان دەكرد نەك نان و ئازادی دور نەخرانەوە لە خۆپیشاندانەكان, بەكار هێنانی زەبرو زەگ بەرامبەر بە هەندێك دەزگا كە هیچ پەیوەندی بە سەركوتكردن و گەندەڵییەوە نەبوو, هانی هاتنی سوپای داگیركەری عێراقیان دەداو جار جارەش بژی عەبادیان دەوتەوە, پەنا بردنە بەر عەبادی و بۆ هێنانی هێز لە لایەن هەندێك پەرلەمانتاری كوردەوە لە بەغدا سیمای خۆپیشاندانەكانی ناشرینە كرد, دەبوایا ئەو دەنگە ناشازانە سەركوت بكرانایەو لە لاین خۆپیشاندەرانەوە وەڵامی دەستبەجێ بدرانایاتەوە, دەس تێوەردانی دەرەوە لە رێگای هەندێك لایەنەوە, شەڕی كوتلەو حیزبەكان بۆ هەڵبژاردن و تێكەڵكردنی بە ناڕەزایەتییەكان, هەموو ئەم كەموكوڕیانە پەیوەندیان بە ناڕەزایەتی خەڵكەوە نەبووە, هیچیشی پەیوەندی بە داخوازەكانی ئەوانەوە نەبوو, بەڵكە شەڕی حیزب و باڵەكان لە گەڵ خۆیانا هێنایانە ناو خۆپیشاندانەكانەوە, واتا حیزب بوو بە بەڵا بۆ خۆپیشاندانەكان نەك هێز.نەبوونی بەرنامەی رون, یەك هەڵوێستی, داواكاری هاوبەش, تەنسیق, دیاریكردنی سەركردایەتی بزوتنەوەكە, رانەهێنانی گەل لەوە پێش لە رێگای ناڕەزایەتی ناوچەییەوە, قەتیس مانەوەی لە سنورێكی جوگرافیادا,دەرنەكردنی تێكدەرانی حیزب…ئەمە هەڵەی خۆپیشاندەران بوو.

ئەم حیزبانە هەموو پاڵەوان بوون لە زۆنی سەوز, وەلێ لە هەولێر هەموو پاڵەوانە بەفرینەكانیان توایەوە, تەنانەت ئەو بانگەوازانەی دەیانكرد, خۆشیان ئامادەی كات و شوێنەكەی نەبوون, ئەگەر جاران هەوڵێك دەدرا لە دەرەوەی ئەوان,ئەمجارە بەهۆی ئەو هەڵانەی باسكران, ئەو جوڵە فەردیانەش نەكران. راپەرینەكان ئەو كاتە مەزن دەبن ئامانجی مەزن و داواكاری مەزنیان هەبێت بەرامبەر بە ستەم و بێدادی و نادادپەروەری و جیاوازی چینایەتی, خەونی ئەمڕۆ واقعی سبەیە, بزووتنەوەی شۆڕشگێرانە شۆرش دروستە كات و شۆرشیش مێژوو, بۆیە پێویستە خەونەكان گەورەتر بن لە گۆڕینی دەموچاوەكان و هەڵسوكەوتی روكەشی دەسەڵاتداران, لە جیاتی گۆڕینی ناو دەموچاو ئەخلاق, پێویستە سستەم بگۆڕێت, ئەوەی باسی ناكرێت لەم هەرێمە ئەم دەستەواژە ترسناكەیە كە گۆڕینی سستەمە.

009647503714620

لە ناوەڕاستی چلەكان پارتی لە لایەن دوو گەنجی ماركسی كوردەوە دامەزرا بە ناوەكانی هەمزە عەبدوڵا و عەلی عەبدوڵا, هەمزە عەبدوڵا لەساڵی 1959 مەلایی و جەلالیەكان پێكەوە كودەتایان بەسەریدا كرد و لە سكرتێری لایانداو كۆتاییان بە رۆڵی پێشەنگی لە ژیانی سیاسیدا هێنا, عەلی عەبدوڵا مایەوەو بەردەوام بوو تا لە كۆنگرەی 13ەمینی پارتی كە لە 12 بۆ 18ی نۆڤەمبەری 2010 بە بەشداری 1501 كەس لە شاری هەولێر بەسترا دوای 11 ساڵ لە كۆنگرەی 12ی, كشی لێكرا و لە جێگیری سەرۆكی پارتی وەلا نراو ئیتر ببڕای ببڕ لەناو پرۆسەی سیاسی كوردستان نەبینرایەوە, تەنانەت وا لە سیاسەت غەریب ببوو لەكاتی بەشداریكردنی لە ریفراندۆم بە پەنجە مۆركردنێك راچەڵەكی, لە كۆنگرەی 13ەی پارتی 13 بارزانی پیاو بۆ كۆمیتەی ناوەندی دەرچوون دەیكردە 23%ی ئەندامانی كۆمیتەی ناوەندی,ترس هەیە لە گەڵ هەر كۆنگرەیەكدا ژمارەیەك زیاد بكەن, سەرجەم پلە سیادییەكانی حیزب و حكومەت لە پشكی پارتیان گرت, پەرلەمانیشیان بۆ حەزلێكەرانی شەڕە چەلەحانێ و دەرچوون لە كەناڵەكانی راگەیاندن بەجێ هێشت, كۆنگرەی 13 یەكەم كۆنگرەی پارتی بوو لە دوای روخانی بەعس و فرۆشتنی نەوت و بارینی دۆلار بەسترا,لە 2003 ەوە حیزب لە كوردستان بووە ئامرازێكی گرنگ بۆ دەستكەوتی مادی, كورسی و دۆلار دەست لە ملانێی یەكتر بوون و چینێكی سەرمایەداری ئۆلیگارشی گەندەڵی بەهێزیان لە كوردستان بەرهەم هێنا, كە ئێستا كایەی سیاسەتیان لە هەردوو بەرەی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن كۆنترۆڵ كردووە, بۆیە بارزانییەكان لە رێگای كۆنگرەی چەپڵەوە ویستیان شەرعیەتی دەسەڵاتی حیزبی بدەنە خۆیان و جومگە گرنگەكانی حیزب كۆنترۆڵ بكەن خۆیان بڕیاردەرو جێبەجێكەر بن لە یەك كاتدا.

لەم رۆژانەدا مشتومڕ گەرمە لەسەر بەستنی كۆنگرەی چوارەمی یەكێتی لەسەرەتای ساڵی 2018, كە بۆ ماوەی 8 ساڵە ئەم حیزبەش وەك پارتی كۆنگرەی نەبەستووە, گەرمبونی باسی بەستنی كۆنگرەی ینك بەدوای روداوە تاڵەكانی كەركوك تێوە گلانی چەند كەسایەتیەك لە بنەماڵەی خوالێخۆشبوو تاڵەبانی دێت لە گرتنەوەی كەركوك, ویستیان لەو رێگایەوە پێگەی خۆیان بەهێز بكەن, وەلێ شانس یار نەبوو روداوەكان پێچەوانە كەوتنەوە, كە ئێستا لە دەرەوەی شەرعیەتی حیزبییەوە یەكێتی بەڕێوە دەبەن و بڕیارە كاریگەرەكانی دەدەن, ئەم باڵە جگە لەوەی ئابووری و رێكخستن و سپۆنسەری ینك واتا ئێرانیان لە پشتە , هاوكات دەزگا هەواڵگرییەكان و هێزی مەعنەوی بنەماڵەشیان لە پشتە كە لە مانگی رابردوو لە كۆچی تاڵەبانی زۆرترین جەماوەری كورد لە مێژووی باشوری كوردستاندا بەشداری بە خاك سپاردنەكەیان كرد.

تاڵەبانیەكان لە بەرەی ئەنجومەنی ناوەندی و ئەنجومەنی سەركردایەتیەوە فشاریان دروست كردووە كەمپەینی بەهێزیان پێكەوە ناوە بۆ بەستنی كۆنگرە لە سەرەتای ساڵی داهاتوو, بەتایبەتیش لە ئێستادا كۆسرەت كە دوا كارێزمای ناو ینك ە نەخۆشە, هاوكات پسپۆری كتلەكاریشە, بۆیە جادەیان بۆ چۆڵكراوە كودەتایەكی نەرمی سپی رەنگ لەناو ینك ئەنجام بدەن بێ بوونی تارمایی كۆسرەت, كە بە دووەم دامەزرێنەرەوەی ینك دێتە ژماردن لە دوای 31ی ئاب, لێرەدا دەپرسین ئایا كۆنگرەی ینك یش وەك كۆنگرەی پارتی بە چونە پێشەوە هەردوو بنەماڵەی تاڵەبانی و ئیبراهیم ئەحمەد و بە دەستەوە گرتنی جومگەكانی دەسەڵاتی حیزبی كۆتایی دێت؟,ئیتر ئەو رۆژە دێتە پێشەوە, سێڵڤیەكان لەناو هۆڵی ئەنجومەنی سەركردایەتی و مەكتەبی سیاسی بگرن؟, لە كۆنگرەی چواری ینك چەند نازناوی تاڵەبانی لە ریزی یەكەمە دەرچوەكانەوە دەبن بۆ ئەنجومەنی سەركردایەتی و چەندیان لەسەر كورسی مەكتەبی سیاسی و كەسی یەكەمی حیزب دادەنیشن, ئایا كۆنگرەكە دەكەنە كودەتا بەسەر عەلی عەبدوڵاكان ناو ینك و چەند عەلی عەبدوڵا و مەلا قادر دەنێرنەوە بۆ ماڵەوە لە سیاسەت خانەنشینیان دەكەن؟, چەند مانگێك ماوە و چاوەڕوانی دووەم پارتی بنەماڵە بن لە كوردستان, ئەگەر لە جیهان كۆمپانیا بنەماڵەییەكان باون, ئەوا لە كوردستان لەبەر ئەوەی سیاسەت باشترین ئامرازی پەیدا كردنی پارەیە لای ئۆلیگارشییەكان, ئەوا پێك هێنانی حیزبی بنەماڵە پرۆسەیەكی زەرورییە.

548 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر توركمانه‌ سونییه‌كان له‌ رێگای سوپای ئاق قۆینلوه‌وه‌ هاتنه‌ كه‌ركوك پاش داگیركردنی عێراق, دوای 39 ساڵ له‌و مێژووه‌ سه‌فه‌وییه‌كان به‌ سه‌رۆكایه‌تی ئیسماعیل سه‌فه‌وی كه‌ركوك داگیره‌ كه‌ن به‌ بێ شه‌ڕ و توركمانه‌ شیعه‌ قزڵباشییه‌ توركمانه‌كان دێنه‌ ناوچه‌كه‌و جێگیر ده‌بن تیایدا, دوای 26 ساڵ كۆتایی به‌ده‌سه‌ڵاتی توركمانه‌ قزڵباشیه‌كان ” شیعه‌كانی ئێستا” هات, له‌ ساڵی 1534 كه‌ركوك گه‌ڕایه‌وه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی عوسمانییه‌كان تا داگیركردنی له‌ لایه‌ن ئینگلیزه‌كانه‌وه‌ له‌ جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م به‌رده‌وام بوو, دوای 483 ساڵ له‌ یه‌كه‌م داگیر كاری له‌ لایه‌ن قزڵباشییه‌كانه‌وه‌, جارێكی دیكه‌ ئێرانییه‌كان له‌ رێگای قاسم سلێمانییه‌وه‌ له‌ 16ی ئۆكتۆبه‌ری 2017ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ شاری كه‌ركوك وه‌ك براوه‌یه‌ك, له‌ قۆناغی دووه‌مدا پێشبینی ناكه‌م مانه‌وه‌یان وه‌ك قۆناغی یه‌كه‌م درێژ بێت و 26 ساڵی دیكه‌ به‌رده‌وام بێت.
له‌ گه‌ڵ هه‌ڵدانی ئاڵای كوردستان له‌ شاری كه‌ركوك وتمان هه‌ڵه‌یه‌, كه‌ ئه‌نجومه‌نی پارێزگای كه‌ركوك بڕیاری ریفراندۆمی دا, زانیمان ته‌ڵه‌یه‌كی ترسناكه‌و كورد ده‌كه‌وێته‌ ته‌ڵه‌ی كه‌ركوكه‌وه‌, چونكه‌ پێكهاته‌ی دیمۆگرافی شاره‌كه‌ , ئه‌وه‌ نییه‌ له‌ رێگای نمایشی ته‌له‌فزیۆنی ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌نی پارێزگاوه‌ یه‌كلا بكرێته‌وه‌, رۆژه‌كانی پێش و دوای ریفراندۆم زۆر ته‌ڵه‌ی شه‌ڕی نه‌ته‌وه‌یی له‌ شاره‌كه‌ نرایه‌وه‌ باش بوو كه‌س تێی نه‌كه‌وت, هه‌رچه‌نده‌ هه‌موو بۆمب هاویشتنه‌كان ده‌ستكرد بوو, ده‌یه‌ویست سه‌رجه‌م نه‌ته‌وه‌كان بسوتێنێت نه‌ك كه‌سی دیاری كراو, بۆمبه‌كان ته‌ڵه‌یه‌كی مه‌ترسیدارتر بوون له‌ كاره‌ساته‌كه‌ی 16ی ئۆكتۆبه‌ر.

كه‌ركوك شارێكی كۆسمپۆلیتیه‌ نه‌ك نه‌ته‌وه‌یی, ئه‌وه‌ی هه‌ر یه‌كه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ كوردو توركمان و عه‌ره‌ب و شیعه‌كان بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كه‌ن به‌ بێ شه‌ڕی نه‌ته‌وه‌یی و قڕكردن نایاته‌ دی, به‌ پێی ئاماری ساڵی 1957 كه‌ رێكترین و گونجاوترین ئاماره‌ تا ئێستا ئه‌نجام درابێت, پێكهاته‌ی شاره‌كه‌ وه‌ك پارێزگا به‌م شێوه‌یه‌ی خواره‌وه‌یه‌: كورد”187592″ 48,2%, عه‌ره‌ب”109630″ 28,2% و توركمان”83371″ 21,4% ی پێكهاته‌ی شاره‌كه‌پێك ده‌هێنن, ژماره‌كه‌ی دیش سریان و ئه‌وانی دی, هه‌رچی ناوه‌ندی شاره‌ عه‌ره‌ب 27127.كورد40047 و توركمان 45306 و كلدان و سریان 1509 پێك ده‌هێنن, واتا وه‌ك پارێزگا كورد یه‌كه‌مه‌, وه‌ك ناوه‌ندی شاری كه‌ركووك توركمان له‌و كاته‌ زۆرینه‌ بووه‌, وه‌لێ كۆچی هاووڵاتیانی لادێ بۆ شار له‌ قۆناغی سه‌رمایه‌داری كه‌ له‌ دوای ساڵی 1958 به‌ هۆی بنج داكوتانی سسته‌می سه‌رمایه‌داری و كۆتا كردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ده‌ره‌به‌گایه‌تی دیارده‌یه‌كی سروشتی و ئاساییه‌.
كه‌ركووك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هێمای تێكۆشانی سیاسی ناسیۆنالسته‌كانی كورد و توركمان و شیعه‌كانه‌”به‌هۆی بوونی مه‌زاری 3 ئیمامیان زه‌ین عابدین و ئیمام قاسم و ئیمام عه‌باس” بۆیه‌ هه‌ستیاره‌ بۆ نیشته‌جێ بوونی خه‌َلكی ده‌ره‌وه‌ی پارێزگاكه‌, واتا كه‌ركوك شاری كۆسمپۆلێتی داخراوه‌ بۆ هاوڵاتیانی خۆی, نه‌ك هاووڵاتیانی ده‌ره‌وه‌ی پارێزگاكه‌ كه‌ به‌ مه‌به‌ستی گۆڕینی دیمۆگرافی شاره‌كه‌ بۆی دێن.

ئایا ده‌ستیان له‌ كه‌ركوك هه‌ڵگرت؟

ئه‌گه‌ر شه‌ڕو په‌لاماره‌كانی قه‌ره‌ته‌په‌و جه‌له‌ولا له‌ ساڵه‌كانی 2008 به‌ دواوه‌و شه‌ڕه‌ به‌رده‌وامه‌كانی دوزو هه‌ڕه‌شه‌كان فه‌ریق روكن عه‌بدائه‌میر زه‌یدی سه‌ركرده‌ی تیپی دجله‌ بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ناو كه‌ركوك به‌ ته‌واوی له‌ بیری خۆمان ببه‌ینه‌وه‌ بیكه‌ینه‌ مێژوو,لێره‌وه‌ ده‌ست پێبكه‌ین كه‌ كه‌ركوك شارێكی هه‌ستیاره‌ بۆ زۆرینه‌ی پێكهاته‌كان”كورد, توركمان شیعه‌و سونه‌, عه‌ره‌ب شیعه‌و سونه‌”, بۆیه‌ ده‌ست بردن بۆ ئه‌نجامدانی ریفراندۆم له‌ ته‌واوی پارێزگاكه‌و بایكۆتكردنی له‌ لایه‌ن توركمان عه‌ره‌به‌وه‌ بۆ خۆی پرۆسه‌كه‌ی خسته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌, بڕیاردان له‌ ئه‌نجامدانی ریفراندۆم له‌ شاری كه‌ركوك به‌ ته‌واوی پارێزگاكه‌ هه‌ڵه‌یه‌كی كوشنده‌ بوو, ده‌بوایا له‌وپه‌ڕی به‌شێكی شاره‌كه‌ ئه‌نجام بدرابایا,ده‌توت حكومه‌تی كوردستان روسیایه‌و ریفراندۆم له‌ قرم ئه‌نجام ده‌دات, له‌شكری سورو یه‌ك له‌سه‌ر شه‌شی خاكی جیهان له‌ پشتێتی.
ده‌بوایا چاره‌نوسی شاری كه‌ركوك به‌ پێی ده‌ستور له‌ ساڵی 2007 یه‌كلا بكرابایاته‌وه‌, وه‌لێ له‌ 2017ه‌ش حكومه‌تی عێراقی رازی نه‌بوو, جارێكی دیكه‌ گفتوگۆ له‌سه‌ر چاره‌نوسی كه‌ركوك بكاته‌وه‌, له‌و كاته‌ی كورد خه‌ونی به‌وه‌ ده‌بینی كه‌ركوك بكاته‌ پایته‌ختی وڵاته‌كه‌ی, كه‌چی عێراق به‌ جێبه‌جێكردنی ماده‌ی 140 رازی نه‌بوو, به‌رده‌وام كات ده‌كوژێت بۆ ئه‌وكاته‌ی كۆتایی به‌ كێشه‌كانی له‌ گه‌ڵ سونه‌ ده‌هێنێت و هێزه‌ نیمچه‌ لیبراڵه‌كانی عێراق زیاتر په‌راوێز ده‌كات, نه‌ك ماده‌ی 140 جێبه‌جێ ناكات, به‌ڵكه‌ به‌رده‌وام له‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌دایه‌ فیدراڵیه‌تی كوردستان بێهێزو بچوك بكاته‌وه‌.
چه‌ند رۆژێك پێش ریفراندۆمه‌كه‌ دادگای كارگێڕی عێراق هه‌ڵكردنی ئاڵای كوردستانی له‌ كه‌ركووك هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌, پێشتریش ویستی بێته‌وه‌ ئه‌و سه‌ربازگایانه‌ی كه‌ له‌ ساڵی 2014 به‌جێی هێشتبوو, هه‌رچه‌نده‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌و سه‌ربازگایانه‌ به‌ بونی شه‌ڕی داعش بۆ ئه‌و گرنگ نه‌بوو, پێی باش بوو هه‌ڵیبگرێت بۆ دوای شه‌ڕی داعش به‌ تایبه‌تیش دوای گرتنه‌وه‌ی حه‌ویجه‌, بۆیه‌ كردییه‌ دوا ویستگه‌ی شه‌ڕی خۆی به‌رامبه‌ر به‌ داعش.

له‌و داواكارییه‌ی هێزه‌ ئاسایشه‌كانی عێراق كه‌ ئاراسته‌ی هاووڵاتیان كرا له‌ چه‌ند رۆژی پێش هێرشه‌كه‌ی 16ی ئۆكتۆبه‌ر تیایدا نوسراوه‌: زۆر چاوه‌ڕوانمان كرد بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ كه‌ركوك, كه‌واتا ویست كۆنتر بوو له‌ ریفراندۆم بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ شاری كه‌ركوك ئه‌گه‌ر ئاشتیانه‌ بێت, داگیركردنی له‌ بارودۆخی شه‌ڕدا,حه‌سه‌ن تۆران جێگیری سه‌رۆكی به‌ره‌ی توركمانی رۆژی پێش هێرشه‌كه‌ی 16ی ئۆكتۆبه‌ری 2017 وتی : سه‌پاندنی ده‌سه‌ڵات به‌سه‌ر پارێزگای كه‌ركوك و بیره‌ نه‌وته‌كان په‌یوه‌ندی به‌ ریفراندۆمه‌وه‌ نییه‌, پێش ریفراندۆم داڕێژرابوو,به‌رپرسێكی باڵای نزیك له‌ حه‌سه‌ن روحانی سه‌رۆكی كۆماری ئیسلامی ئێرانیش به‌ شه‌رق ئه‌وسه‌تی وت : رێگا ناده‌ین كورده‌كان له‌ رێگای نه‌وتی كه‌ركوكه‌وه‌ بچنه‌ بازاڕی نه‌وته‌وه‌, هه‌رچی ماڵپه‌ڕی ئه‌لمۆنیته‌ره‌ وتی “قاسم سلێمانی نه‌یشارده‌وه‌ له‌ زوه‌كه‌وه‌ حه‌شدی شه‌عبی و حكومه‌تی عێراق به‌ نیازی په‌لاماری كوردستانن, هاوپه‌یمانی نیشتمانیش هه‌میشه‌ رێگریان ده‌كرد له‌ جێبه‌جێكردنی ماده‌ی 140, حه‌نان فه‌تلاوی راشكاوانه‌ وتی 10 ساڵه‌ رێگری ده‌كه‌…. هه‌موو ئه‌مانه‌ ده‌ریده‌خه‌ن كه‌ركوك ناوچه‌كانی دیكه‌ هه‌ر یه‌كه‌ی به‌ پێی گرنگییه‌كه‌ی له‌ روانگه‌یه‌كه‌وه‌ , شه‌نگار له‌به‌ر هیلالی شیعییه‌كه‌ی, داقوق له‌ به‌ر مه‌رقه‌د و پیرۆزییه‌كه‌ی, تازه‌ له‌به‌ر خه‌ڵكه‌كه‌ی و نزیكی له‌ شاری كه‌ركوكه‌وه‌ ….. یه‌ك ده‌قه‌ش له‌بیر نه‌كرابوون, هه‌موو خه‌ونه‌كان بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ بوو بۆیان, له‌ به‌یانامه‌یه‌كدا ئاژانسی پاراستن و زانیاری –زانیاری هه‌رێمی كوردستان ده‌ڵێت ئه‌وه‌ی ده‌گوزه‌رێت به‌شێكه‌ له‌ رێكه‌وتنی حكومه‌تی هه‌رێم و حكومه‌تی به‌غا له‌ ساڵی 2016 كه‌ په‌یمان له‌ نێوانیان مۆر كراوه‌, پێشمه‌رگه‌ بكشێته‌وه‌ بۆ ئه‌و شوێنانه‌ی له‌ پێش 9ی حوزه‌یرانی 2014 لێی بوونه‌,كه‌واتا ویسترا له‌ رێگای ریفراندۆمه‌وه‌ خۆ له‌و ترسه‌ رزگار بكرێت,كه‌چی كه‌وتنه‌ ته‌ڵه‌كه‌وه‌, ته‌ڵه‌یك ئێستاش نه‌بوایا له‌ پێش هه‌ڵبژاردن خولێك له‌ شه‌ڕ پێویست بوو بۆ عه‌بادی بۆ ده‌رچونه‌وه‌ی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی مانگی ئازاردا.

به‌ڵام ریفراندۆم توركیای كرده‌ نه‌یاری پارتی و هه‌رێمی كوردستان و رۆژئاواش وه‌ك مناڵێكی لاسال سه‌یری كوردی كرد, ریفراندۆم نه‌بوایا حكومه‌تی عێراقی ئه‌م هه‌موو پاكێجه‌ی له‌ یه‌ك قۆناغدا داوا ناكرد, ریفراندۆم دۆسیه‌یه‌كی گه‌وره‌ بوو, به‌ڵام كورد خاوه‌ند حیزب و سه‌ركرده‌ی عه‌قڵ بچوك به‌هۆی ئه‌وانیشه‌وه‌ په‌رت و بڵاو یه‌كنه‌گرتوو له‌ ئاستی پرۆسه‌كه‌و كاردانه‌وه‌كانیدا نه‌بوو, هه‌رچه‌نده‌ شه‌وی 25ی مانگ و رۆژانی پێشتر په‌رله‌مان و سه‌رجه‌م پارته‌ سیاسییه‌كان و كه‌سه‌ یه‌كه‌مه‌كانیان خۆیان یه‌كلا كرده‌وه‌و هه‌موو به‌ به‌ڵێ ده‌نگیان دا له‌ ژێر پاڵه‌په‌ستۆی شه‌قامدا, ته‌نانه‌ت له‌ ریفراندۆم هێرۆخان چووه‌ كه‌ركوك ده‌نگی دا, هه‌رچه‌نده‌ پوچه‌ڵكردنه‌وه‌ی ریفراندۆم له‌ ده‌ستپێكی بانگه‌شه‌كه‌ له‌ لادانی وێنه‌ی تاڵه‌بانی و بارزانی له‌ شه‌قامه‌كانی سلێمانی, تا هه‌وڵی ئه‌نجامنه‌دانی ریفراندۆم له‌ كه‌ركوك و كێشه‌ نانه‌وه‌ له‌ ماوه‌ی 22 رۆژی دوای ریفراندۆم هه‌موو لوغمی زۆر گه‌وره‌ بوون له‌ به‌رده‌م پرۆسه‌كه‌, ترسناكتر له‌ هه‌ڕه‌شه‌ی وڵاتانی ناوچه‌كه‌.

ئێستا سڕ كردن یان هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌نجامی ریفراندۆم خه‌ونه‌, ریفراندۆم ویستی ئازادانه‌ی خه‌ڵكه‌ له‌ ویژداندا چه‌سپیوه‌و ژماره‌كه‌ چووه‌ مێژوه‌وه‌به‌ هیچ هه‌ڵناوه‌شێته‌وه‌.
حكومه‌تی عێراق جه‌خت له‌سه‌ر داخوازه‌كانی رابردووی خۆی ده‌كاته‌وه‌ له‌ هه‌ر گفتوگۆیه‌ك پاراستنی یه‌كپارچه‌یی خاكی عێراق, رێزگرتن له‌ ده‌ستور بۆ نه‌ته‌وه‌ی ژێر ده‌ست, ده‌سه‌ڵاتی حكومه‌تی فیدراڵی به‌سه‌ر ده‌روازه‌ سنورییه‌كان و فرۆكه‌خانه‌كان,سامانه‌ سروشتیه‌كان , هێزی پێشمه‌رگه‌ و ده‌زگا ئه‌منییه‌ كوردییه‌كان, كه‌مكردنه‌وه‌ی بودجه‌ی هه‌رێم بۆ 12% له‌ زۆرترین حاله‌تدا 13% و دابه‌شكردنی موچه‌ له‌ رێگای ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكان و دانی ته‌نها موچه‌ی 600 بۆ 680 هه‌زار كه‌س و بڕینی موچه‌ی نزیك به‌ 60%ی موچه‌ی موچه‌ وه‌رگران,…. ئه‌مانه‌ش هه‌موو بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو ده‌سه‌ڵات و هه‌یبه‌تێكی هه‌رێم نه‌هێڵێت, واتا كورد خاوه‌نی هیچ نه‌بێت, جگه‌ له‌ مه‌جلس ته‌شریعی و ته‌نفیزییه‌ك له‌ ناو هه‌مان ته‌لاردا به‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی ئه‌وكاته‌وه‌.

داگیر كردنی كه‌ركوك

حه‌شد له‌ دوزو تاوغ و تازه‌ و بشیر بوون و كۆنترۆڵی ته‌واوی تازه‌و بشیر له‌ ژێر ده‌ستیانا بوو پێش 16ی ئۆكتۆبه‌ر, كه‌ ته‌نها چه‌ند كیلۆمه‌ترێك له‌ ناوه‌ندی شاره‌وه‌ دور بوون, كه‌چی ئه‌و شارۆچكانه‌ ریفراندۆمیشیان بۆ رێكخرا له‌ كاتێكدا سندوقی ده‌نگدانیان بۆ دانه‌ندرابوو.
دووشه‌مه‌ ره‌شه‌كه‌ی 16ی ئۆكتۆبه‌ر, سه‌نگه‌ره‌ به‌هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ كه‌ 3 ساڵ زیاتر بوو تیایدا شه‌ڕی داعشیان كرد له‌ كه‌ركوك و نه‌یانتوانی بیبڕن ,ئه‌و به‌ره‌ به‌یانه‌ سه‌ری ترامپ و قاسم سلێمانی له‌ مه‌نجه‌ڵێكدا كۆكرده‌وه‌, هه‌ر لایه‌نه‌یان له‌ قۆڵێكه‌وه‌ خه‌ریكی دانوساندن بوون به‌ مه‌رجی خۆیانه‌وه‌, ماكۆرگ ده‌یه‌ویست ته‌قه‌ ده‌ستپێنه‌كات بۆ ئه‌وه‌ی پێشمه‌رگه‌ رازی بكات بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی سوپای عێراقی بۆ كی 1, حاجی قاسم سلێمانیش گڵۆپی سه‌وزی بۆ عه‌بادی هه‌ڵگرت بۆ په‌لاماردانی كه‌ركوك و پوچه‌ڵ كردنه‌وه‌ی هه‌وڵه‌كانی مه‌كۆرگ, گڵۆپ به‌ ده‌ستی حاجی قاسمه‌وه‌و فرمان له‌ گیرفانی عه‌بادی فه‌رمانده‌ی هێزه‌ چه‌كداره‌كان بوو , له‌وكاتانه‌ی سه‌رانی پدك و ینك له‌ دوكان كۆده‌بونه‌وه‌و ده‌ستیان له‌ناو ده‌ست یه‌كتر بوو, هه‌ندێكیان ده‌سته‌كانی دیكه‌یان له‌ناو ده‌ستی سه‌نگه‌ره‌كانی به‌رامبه‌ریان بوو, واتا له‌ دوكان كۆبونه‌وه‌ ده‌كرا,كه‌چی ده‌ستێكی دیكه‌ له‌ناو ده‌ستی به‌غدا بوو له‌ قۆڵێكی دیكه‌وه‌ مفاوه‌زات ده‌كرا, لێره‌دا گرنگه‌ شتێك باس بكه‌ین , ئه‌وه‌ی كرا شاراوه‌ نه‌بوو, به‌ڵكه‌ له‌ دوكان تاوتوێكرا,زۆرینه‌ ناڕازی بوون بۆی,پێشتر گفتوگۆكان له‌ ده‌ره‌وه‌ی شه‌رعیه‌تی حیزبی و حكومی ده‌ستیپێكردبوو, هه‌ر وه‌ك پاڤێڵ تاڵه‌بانی دانی پێدا ده‌نێت و ده‌ڵێت دوای رۆژێك دانوساندن له‌ گه‌ڵ عه‌بادی رێكه‌وتین.

ئیتر پرسیارێك لێره‌دا سه‌ر ده‌ردێنێ, ئه‌گه‌ر بمانه‌وێت و شیكارێكی بێلایه‌نانه‌ بكه‌ین , ئه‌ویش رێكه‌وتنی ئه‌وان به‌ پێی هه‌وڵه‌كانی مه‌كگۆرك بووه‌, یان هه‌وڵه‌كانی قاسم سلێمانی جیا بووه‌ له‌و هه‌وڵانه‌ ؟؟؟, ده‌بێت یه‌كلا بكرێته‌وه‌ په‌یوه‌ندی نێوان ئه‌و دوو دانوساندنه‌ چییه‌ له‌ رۆژه‌كانی پێش گرتنه‌وه‌ی كه‌ركوك, ئه‌مه‌ بۆ مێژوو و حوكم دان به‌سه‌ر كه‌سه‌كاندا گرنگه‌, هه‌رچه‌نده‌ هیچ له‌ ئه‌نجامه‌كان ناگۆڕێت كه‌ له‌ ده‌ستدانی كه‌ركوكه‌.
كه‌واته‌ پێش په‌لاماره‌كه‌ رێككه‌وتن كراوه‌, ئه‌وه‌ی له‌ دوكان ئه‌نجامدرا و ئه‌وه‌ی له‌ به‌ره‌كانی شه‌ڕ له‌ سه‌ره‌تادا نمایش كرا ته‌نها شانۆگه‌ریه‌ك بوو, شانۆگه‌رییه‌كه‌ بێ ئه‌و پێشه‌كیه‌ش ده‌توانرا نمایش بكرێت, قوربانیه‌كانی شانۆگه‌رییه‌كه‌ مردنی راسته‌قینه‌ی ژماره‌یه‌ك پێشمه‌رگه‌ی قاره‌مان بوون “84 بۆ100 شه‌هید ده‌قیق نییه‌ كه‌متره‌ له‌و ژماره‌یه‌, ئه‌مه‌ ته‌نها بۆ ئه‌وه‌یه‌ بڵێن له‌ شه‌ڕدا شكاوین, نه‌ك به‌ رێكه‌وتنێكی نا گرنتی دۆڕاو شار ته‌سلیم كراوه‌ته‌وه‌, تا ئێستا به‌ ناو وێنه‌وه‌ بڵاونه‌كراونه‌ته‌وه‌ ژماره‌ی شه‌هیده‌كان چه‌ندن؟”, كه‌ رێك كه‌وتوونه‌ ئه‌دی بۆ كوڕی خه‌ڵكتان به‌كوشتدا ؟؟, یان ته‌نها ویستتان به‌ خه‌ڵك بڵێن له‌ شه‌ڕدا شكاوین و له‌ ژێره‌وه‌ش رێكه‌وتن له‌ گه‌ڵ رێوه‌ فێڵبازه‌كه‌تان كردووه‌, ده‌ست به‌تاڵ تیایدا ده‌رچوون, بێ ئاگا له‌وه‌ی به‌غا پێویستی به‌ شانۆگه‌ری وا نییه‌ نمایشی راستییه‌كه‌ ده‌كات, چونكه‌ هه‌ڵبژاردن پێویستی به‌م چیرۆكانه‌یه‌, ناتانزانی حه‌سه‌ن پلایس و جه‌ماعه‌ته‌كه‌ی ناتوانن نهێنی پارێز بن.

ئه‌گه‌ر له‌ كه‌ركوك 4 كاتژمێر شه‌ڕكرابێت و له‌ قۆناغی یه‌كه‌مدا به‌غدا تێك شكابێت, ئه‌وا له‌ دوز 4 ده‌قه‌ش شه‌ڕ نه‌كرا, كه‌ چه‌ند كیلۆمه‌ترێك له‌ خوار به‌ره‌ی باشوری كه‌ركوكه‌وه‌یه‌ و له‌سه‌ر هه‌مان راسته‌ رێگای به‌غدایه‌, له‌ خانه‌قین و مه‌رگه‌سێر ته‌قه‌ هه‌رنه‌كرا, له‌ هێرشی دووه‌می سوپاو حه‌شد له‌ كه‌ركوك رێكه‌وتنه‌كه‌ جێبه‌جێ كراو بێ ته‌قه‌ پاشه‌كشه‌كرا, پێشمه‌رگه‌ نه‌ك به‌ تێ شكاوی به‌ڵكه‌ به‌ چاوی پڕ فرمێسكه‌وه‌ پاشه‌كشه‌ی پێكرا وه‌ك مالكی وتی به‌ بێ ده‌ستێوه‌ردانی قاسم سلێمانی كه‌ركوك ناگرترایه‌وه‌, عه‌بادیش وتی پێشمه‌رگه‌ هاوكاری هێزه‌ هاوبه‌شه‌ عێراقیه‌كانی كردووه‌ نه‌ك شه‌ڕی كردبێت, ئیتر ئه‌و به‌ره‌به‌یانه‌ پێشمه‌رگه‌ زانیان ده‌ستیان به‌ستراوه‌ته‌وه‌ له‌ لایه‌ن قاسم سلێمانییه‌وه‌, بۆیه‌ كه‌ به‌ره‌به‌یانی دنیا روناك بوه‌وه‌ كه‌ پاشه‌كشه‌یان ده‌كرد به‌ به‌رچاوی هاووڵاتیانی شاره‌وه‌, بینیان پێشوازییه‌كه‌ی جارانیان لێ ناكرێت .
هاشم هاشمی نه‌یشارده‌وه‌ كه‌ رێككه‌وتن له‌ نێوان پاڤێڵ تاڵه‌بانی و قاسم سلێمانی و هادی عامریدا بووه‌, كه‌ریم نوری وته‌ بێژی حه‌شدی شه‌عبیش وتی پێشمه‌رگه‌ نه‌شكاوه‌ به‌ڵكه‌ هاوكاریمانیان كردووه‌ له‌ شه‌ڕه‌كه‌, ئیتر قسه‌و لێدون زۆر زۆره‌ له‌م بواره‌, ده‌سه‌ڵاتدارنی شیعه‌ش وه‌ك كورد وان له‌ هه‌رچوارلاوه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن .

لێره‌دا ده‌ركه‌وت عه‌رابی گرتنه‌وه‌ی كه‌ركوك قاسم سلێمانی بوو نه‌ك عه‌بادی و سوپا و حه‌شدی شه‌عبی, پرۆسه‌كه‌ش شه‌ڕ نه‌كردنی پێشمه‌رگه‌ بووه‌ نه‌ك تێكشكان, چونكه‌ هێزه‌كانی به‌غدا له‌ شه‌ڕی به‌راییدا تێكشكان و پاشه‌كشه‌یان كرد, ئه‌گه‌ر له‌ تێكشكان به‌رده‌وام بونایه‌ ئه‌وا نه‌خشه‌كه‌ی هاوكاری كه‌ران جێبه‌جێ ناكراو حاجی قاسم سلێمانیش به‌ دۆڕاو له‌ یارییه‌كه‌ ده‌رده‌چوو, چونكه‌ له‌ گه‌ڵ روناك بونه‌وه‌ی دنیا ئیتر نیگاكان ده‌كه‌وتنه‌ سه‌ر شه‌ڕی كه‌ركوك, شه‌ڕێك چه‌ند كیلۆمه‌ترێك له‌ شارێكی ملیۆنییه‌وه‌ دور بوو, كاردانه‌وه‌ له‌سه‌ر شه‌ڕی كه‌ركوك زۆر زیاتر ده‌بوو وه‌ك له‌ هه‌ندێك ورده‌ شه‌ڕی دواتر,24 كاتژمێر شه‌ڕیان بكردبایا, جیهان داوای راگرتنی ده‌كرد,ینك هێزی یه‌كه‌می شاره‌كه‌یه‌ تا ده‌گاته‌ خانه‌قین, هێزی سه‌ربازییه‌كه‌شی هێزی سه‌ره‌كییه‌, بۆیه‌ ئه‌و رێكه‌وتنه‌ به‌ره‌كانی شه‌ڕی له‌و ناوچه‌یه‌ ئارام راگرت.

رێكه‌وتنی پاڤێڵ تاڵه‌بانی و حه‌یده‌ر عه‌بادی و هادی عامری عه‌راب و ئه‌ندازیاره‌كه‌ی قاسم سلێمانییه‌, كاری مانگێك زیاتری ئه‌و بوو ئه‌و به‌ره‌به‌یانه‌ به‌ری خۆی گرت, ئه‌و له‌ پێش ریفراندۆم و دوای ریفراندۆمیش به‌ درێژایی ئه‌و 22 رۆژه‌ ده‌یه‌ویست ئه‌و ئه‌ركه‌ پیرۆزه‌ جێبه‌جێ بكات, ته‌نانه‌ت تارمایی قاسم سلێمانی ته‌واوی رۆژی یه‌ك شه‌مه‌ 15ی ئۆكتۆبه‌ر له‌ دانوساندنه‌كانی دوكان بوو, ئه‌وه‌ی له‌ 16ی مانگ رویدا سه‌ركه‌وتنی قاسم سلێمانی بوو نه‌ك عه‌بادی یان تێكشكانی پێشمه‌رگه‌.
دوای روداوه‌كه‌ شێخ جه‌عفه‌ر و كۆسره‌ت ره‌سول و مه‌لا به‌ختیار چه‌ند كه‌سێكی بنه‌ماڵه‌ی تاڵه‌بانیان تۆمه‌تبار كردبه‌ ئه‌نجامدانی خیانه‌ت وكه‌وتنی كه‌ركوك و ته‌سلیم كردنه‌وه‌ی, وه‌لێ لاهور شێخ جه‌نگی به‌رپرسی ئاژانسی پاراستن و زانیاری له‌ كۆبونه‌وه‌یه‌كیدا له‌گه‌ڵ رۆژنامه‌نوسان له‌شاری سلێمانی رایگه‌یاند: هیچ ریكه‌وتنێكیان له‌گه‌ڵ عێراق نه‌كردوه‌ ته‌نها پێشنیازیان كردوه‌ هێزه‌كانی هاوپه‌یمان بچه‌نه‌ سه‌ربازگه‌ی كه‌یوان له‌كه‌ركوك, وه‌ك ئه‌وه‌ی زۆرینه‌ی به‌ناو ئه‌و 38 سه‌ركردایه‌تیه‌ی واژۆیان له‌سه‌ر نامه‌كه‌ كردووه‌, هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وانه‌ی رێكه‌وتنه‌كه‌یان كردووه‌ هیچ پێگه‌یه‌كی سیاسییان نییه‌ له‌ناو ینك و رێكه‌وتنه‌كه‌یان به‌ رێگای شه‌رعی حیزبایه‌تیدا نه‌ڕۆیشتووه‌, له‌ 52 ئه‌ندامی سه‌ركردایه‌تی ینك, ته‌نها ئاڵا تاڵه‌بانی به‌ كه‌یفی خۆی ئه‌مسه‌رو ئه‌وسه‌ره‌ كات و قسه‌ ده‌كات, ئه‌وانی دی ئه‌و رۆژانه‌ تاسا بوون, هه‌ندێكشیان په‌شیمان بونه‌وه‌ له‌ واژۆكانیان به‌وه‌ی له‌ خشته‌ براون یاخود واژۆیان نه‌كردووه‌ له‌سه‌ر نامه‌كه‌.

به‌ پێی قسه‌ی ئه‌وانه‌ی كه‌ركوكیان دابه‌ده‌سته‌وه‌, ژوری ئۆپه‌راسیۆنی هاوبه‌ش پێك هاتبوو له‌ نێوانیان, له‌ راستیدا ئه‌و ژوری ئۆپه‌راسیۆنه‌ ته‌نها بۆ ته‌سلیم كردنی كه‌ركوك بوو هیچی تر,دوای ته‌واو بوونی ئه‌ركه‌كه‌ دواتر ده‌ست به‌تاڵ ده‌ركرانه‌ ده‌ره‌وه‌. به‌ پێی رێكه‌وتنه‌كه‌یان بڕیاربو لیوایه‌كی معێراقی ام جه‌لال بێته‌ كه‌یوان له‌كه‌ركوك له‌گه‌ڵ هێزێكی هاوبه‌شی ئه‌مریكی و به‌ریتانی نیشته‌جێ بكرێن و به‌هاوبه‌شی پۆلیسی فیدراڵی چاودێری دۆخی ئه‌منی بكه‌ن, پارێزگارێكی كورد دابنێن , ئه‌نجومه‌نێكی نوێ ده‌ستنیشان بكرێت ……وه‌لێ هیچی جێبه‌جێنه‌كرا.
باش بوو ئه‌و رۆژه‌ تیرۆری ناوخۆیی و شه‌ڕ روی نه‌دا, له‌ كه‌لی سێكانی به‌ به‌رچاوانه‌وه‌ بانگ ده‌كرا كێ سه‌ربه‌ كۆسره‌ته‌ و كێ سه‌ر به‌ ئاسۆ ئه‌ڵمانییه‌, له‌وێ هێزه‌كان جیا ده‌كرانه‌وه‌ , ئیتر له‌ قۆڵی چیمه‌نه‌وه‌ مه‌گه‌ر خوا بزانێت چی گوزه‌راوه‌.
كه‌واتا كورد ئه‌و رۆژه‌ ته‌نها ئه‌مه‌ریكاو رۆژئاواو جیهان خیانه‌تیان لێی لێنه‌كرد, به‌ڵكه‌ خیانه‌تی جه‌رگبڕ ئه‌و خیانه‌ته‌ بوو له‌ناو خۆوه‌ لێیكرا, هه‌ر ئه‌و خیانه‌ته‌ بوو جیهانی بێده‌نگ كرد له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و تراژیدیانه‌ی رویاندا, گرنگی ئه‌و خیانه‌ته‌ بۆ به‌غدا وایكرد هه‌ر زوو وێنه‌كان بڵاو بكاته‌وه‌ بێ ویستی هاوكاری كه‌رانیان و ئه‌وه‌ی له‌ ژێر به‌ڕه‌یه‌ بیهێنێته‌ سه‌ر به‌ڕه‌ ده‌ستخۆشیه‌كان بگه‌یه‌نێت به‌ بیرو رای جیهانی بڵێ هێنراینه‌وه‌ نه‌ك براوه‌ی شه‌ڕ بین, كه‌ شه‌ڕیش نه‌بێت قسه‌ كردن له‌ كاره‌ساته‌كانی شه‌ڕ بێ مانایه‌.ئه‌مه‌ی خوراوه‌ ده‌قی رێكه‌وتنه‌كه‌ی به‌ناو سه‌ركردایه‌تی ینك ه‌ له‌گه‌ڵ عه‌بادی, ئه‌وه‌ی شاراوه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م رێكه‌وتنه‌ كرا یان نا, كێ ئه‌نجامی نه‌دا؟, هۆكاره‌كه‌ی چی بوو؟ : ” سلێمانی 14-10 به‌هۆی ئه‌و بارودۆخه‌ هه‌ستیارو ناله‌باره‌ی هاتۆته‌ ئاراوه‌ له‌ ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان و ناوچه‌ كوردستانییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێم به‌ گشتی و شاری كه‌ركوك به‌ تایبه‌تی, وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ناكۆكییه‌كانی نێوان عێراق و هه‌رێمی كوردستان نه‌گاته‌ ئاستی شه‌ڕێكی نه‌خوازراو له‌ نێوان سوپای عێراق و هێزی پێشمه‌رگه‌ی كوردستان , كه‌ زیانی گه‌وره‌ به‌ هه‌رێم و عێراق ده‌گه‌یه‌نێت بۆ ئه‌م بابه‌ته‌ كۆمیته‌ی سه‌ركردایه‌تی بڕیاریدا:-

1-سه‌ركردایه‌تی سه‌ربازی هاوبه‌ش له‌ سنوری كه‌ركوك پێك بهێنرێت نوێنه‌رانی هێزه‌كانی ئه‌مه‌ریكا و پێشمه‌رگه‌و سوپای عێراقی تێدا بێت , ئه‌ركی سه‌ره‌كیان بریتی ده‌بێت له‌ دابینكردنی ئاشتی و ئارامی له‌و ناوچانه‌و باره‌گاكه‌شی له‌ سه‌ربازگه‌ی كه‌یوانی شاری كه‌ركوك ده‌بێت.

2- هیچ هێزێكی سه‌ربازی نه‌هێنرێته‌ ناو شاری كه‌ركوك.

3-كێشه‌و ناكۆكیه‌كانی تر له‌ نێوان حكومه‌تی هه‌رێم و حكومه‌تی فیدراڵ له‌ رێگای دیالۆگ و له‌ چوارچێوه‌ی ده‌ستور چاره‌سه‌ر بكرێت.

4-نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان و ئه‌مه‌ریكا هاوكار و پشتیوان بن بۆ جێبه‌جێكردنی خاڵه‌كانی سه‌ره‌وه‌ . 38 ئه‌ندامی كۆمیته‌ی سه‌ركردایه‌تی ینك
”
زیره‌كی ناوێ تا هه‌ڵیبێنیت كه‌ ئه‌مه‌ی له‌ 16ی ئۆكتۆبه‌ر رویدا , 31ی ئابێكی تر بوو به‌ سیناریۆیه‌كی تره‌وه‌ , هیزه‌كان له‌ بری به‌ ئاڵای زه‌رده‌وه‌ له‌سه‌ر تانكه‌كانی كورد بن , كه‌چی ئه‌مان رۆڵه‌ی هه‌ژارانیان نارده‌ به‌ره‌كانی شه‌ڕ و به‌ كوشتیاندا و سوپای داگیركه‌ریش ئاڵای كوردستانیان له‌ ژێر پێ نا , 31ی ئابه‌كه‌ی پارتی له‌ كاتێك رویدا 2 ساڵ بوو له‌ گه‌ڵ ینك شه‌ڕیان بوو, كه‌چی 16ی ئۆكتۆبه‌ر له‌ كاتێك رویدا 15 ساڵه‌ حكومه‌تی هاوبه‌شیان هه‌یه‌ , له‌ 31ی ئاب حیزب به‌كاره‌كه‌ هه‌ڵسا, له‌ 16ی ئۆكتۆبه‌ر چه‌ند كه‌سێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی شه‌رعیه‌تی حیزبی پێی هه‌ڵسان, واتا لێره‌دا ینك وه‌ك ده‌زگایه‌كی حیزبی به‌رپرس نییه‌, ئه‌وه‌ی به‌رپرسه‌ فه‌رمانده‌ سه‌ربازییه‌كانه‌ كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی به‌رپرسیارێتی خۆی فه‌رمانی وه‌رگرتووه‌, ئه‌مه‌ به‌ رونی له‌ كۆبونه‌وه‌ی كۆسره‌ت ره‌سول له‌ گه‌ڵ فه‌رمانده‌كانی سه‌ربازی ده‌ركه‌وت, وه‌لێ تا كوردو كه‌ركوك ماون, ناسۆرو ئاخی ئه‌و رۆژه‌ ره‌شه‌ ده‌مێنێت و ئه‌نجامده‌رانی له‌ ده‌رگایه‌كی ره‌شه‌وه‌ ده‌چنه‌ مێژووی شاره‌كه‌و و هه‌موو كورده‌وه‌.
سیناریۆكانی رۆژانی دوای 16ی ئۆكتۆبه‌ر ناتوانێت راستی روداه‌كه‌ بشارێته‌وه‌, نه‌ پێشمه‌رگه‌ شكاوه‌, نه‌ تانكی ئه‌برامزیش له‌ فلیمه‌ خه‌یاڵییه‌كانه‌وه‌ هێنراونه‌ته‌ ئه‌رزی واقعی شه‌ڕه‌كه‌وه‌ نه‌شكێنرێت, ئه‌وه‌ بوو له‌ پردێ و زومار له‌و شه‌ڕه‌ بچوكانه‌ بینیمان چۆن به‌ شكاوی جێهێڵران.
ده‌بێت لێكۆڵینه‌وه‌ بكرێت و راستیه‌كان ئاشكرا بكرێت و ئه‌و كه‌سانه‌ش وه‌ڵامی ده‌سه‌ڵاتدارانی عێراق بده‌نه‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێن شه‌ڕ نه‌كراوه‌ به‌ڵكه‌ ئێمه‌ براینه‌ ناو كه‌ركوكه‌وه‌, نه‌ك بۆ رایگشتی كوردستانی پینه‌و په‌ڕۆی كاره‌كانیان بكه‌ن, سه‌دان هه‌زار كه‌ركوكی و دوزی و خانه‌قینی روداوه‌كان له‌ به‌رچاویانن پێویست به‌ رونكردنه‌وه‌ ناكات, چۆن وه‌ڵامی كه‌ناڵه‌كانی كه‌ی 24 و روداو ده‌ده‌نه‌وه‌, ئاواش راشكاوانه‌ وه‌ڵامی ده‌سه‌ڵاتدارانی عێراق بده‌نه‌وه‌ كه‌ ستایشی هه‌ڵوێسته‌ نیشتمانییه‌كان و په‌یوه‌ندییه‌ مێژوییه‌كانیان ده‌كه‌ن له‌ گه‌ڵ ئه‌و چه‌ند كه‌سه‌.

ده‌كرا شكانی سه‌رتاسه‌ری نه‌بێت

به‌یانی 16ی ئۆكتۆبه‌ر كه‌لی سێكانی سه‌دان پێشمه‌رگه‌ی پێوه‌ بوو, له‌ودیو ئه‌وانیشه‌وه‌ پێشمه‌رگه‌ له‌ پاشه‌كشه‌دابوو, هێزه‌كانی به‌ره‌ی پێشه‌وه‌ كشێنرایه‌وه‌ بۆ پشت كه‌لی سێكانی,ئه‌و رۆژه‌ هێزه‌كانی ینك بارودۆخیان وه‌ك سه‌رده‌می ئه‌نفاله‌كان بوو, متمانه‌یان به‌ یه‌كتر نه‌مابوو, له‌ناو شاره‌كان سوكایه‌تی زۆریان پێكرا كه‌ ئه‌وان تاوانیان نه‌بوو, هه‌ر كوڕه‌ ئازاكانی ساڵانی پێشوتر بوون, زۆرینه‌ی ئه‌وانه‌شی ئه‌وكارانه‌ی ده‌كرد رێكخستنه‌كانی پدك و به‌ هاندانی كه‌ناڵه‌كانی پدك بوو, خۆشیان به‌و هه‌موو ئازایه‌تی و بوێرییه‌یانه‌وه‌ كه‌ 3 ساڵ و سێ مانگ بوو له‌ به‌رامبه‌ر داعش نواندبویان له‌ ئاست روداوه‌كان روخا بوون, فرمێسكیان بۆ شكان نه‌ه‌بوو, به‌ڵكه‌ بۆ ئه‌وه‌ بوو 40 مانگ بوو خزمه‌تی ئه‌و سه‌نگه‌رانه‌یان ده‌كرد, ئێستا له‌ناكاو پێیان چۆڵكرا. به‌ڵام وه‌ك ئاماژه‌م پێ دا, هێزه‌كانی پارتی ده‌یانتوانی كه‌لی سێكانی بۆ پردێ كۆنترۆڵ بكه‌ن و به‌و ساناییه‌ قه‌راغی شار به‌جێ نه‌هێڵن و دور نه‌كه‌ونه‌وه‌ لێی و هه‌میشه‌ چاویان به‌سه‌ر شاره‌وه‌ بێت, هێزه‌كه‌ی به‌غا ئه‌وه‌نده‌ فشۆڵ بوون نایان توانی له‌ كه‌ركوك بمێننه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و به‌رزاییانه‌ بێ شه‌ڕ چۆڵ نه‌كرابایان, ئه‌وه‌ی رویدا هێزه‌كان پدك و كه‌ركوك وه‌ك رۆژه‌كانی سه‌ره‌تای شه‌ڕی داعشیان لێ هاتبوو, هه‌ر هه‌ڵاتن بوو و ئاوڕ نه‌دانه‌وه‌ بوو بۆ دواوه‌, ده‌یانتوانی هه‌زاران خۆبه‌خش به‌سه‌ر ئه‌و ره‌بایانه‌دا دابه‌ش بكه‌ن و به‌ چه‌كه‌ قورس و نیوه‌ قورسه‌كانه‌وه‌ داكۆكی بكه‌ن, ئه‌وه‌نده‌ له‌ شار دور نه‌كه‌ونه‌وه‌ تا گه‌ڕانه‌وه‌ بۆی ببێته‌ خه‌ون .
له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ ده‌بوایا شه‌ڕی سه‌رانسه‌ری دوای یه‌كه‌م ته‌قه‌ی حكومه‌تی عێراقی رابگه‌یه‌نرایا, ئاخر به‌رگری تا سه‌ر شكستییه‌ له‌ شه‌ڕدا.
حكومه‌تی عێراقی به‌ چه‌ند تێسره‌واندنێكی سه‌ربازی بچوك له‌ پردێ و مه‌خمور و ته‌له‌سقۆف و مه‌حمودیه‌ و زومار زریكه‌ی لێ هه‌ڵسا, هه‌رچه‌نده‌ شه‌ڕی سه‌رانسه‌ری له‌م بارودۆخه‌ سیاسییه‌, به‌م گه‌له‌كۆمه‌ هه‌رێمییه‌ی خستویانه‌ته‌ سه‌ر كوردستان, به‌ مانه‌وه‌ی حكومه‌تی هه‌رێمی ئه‌سته‌مه‌ وه‌لێ له‌ مردن چاره‌سه‌رتره‌.

ئامانجه‌ لاوه‌كیه‌كانی كاره‌ساتی كه‌ركوك

هه‌ندێك شرۆڤه‌كار ئامانجی ناوخۆیی به‌شداری هه‌ندێك له‌ ماڵباتی تاڵه‌بانی له‌ هاوكاری سوپای عێراق له‌ گرتنه‌وه‌ی كه‌ركوك ده‌به‌نه‌وه‌ بۆ كوده‌تای ناو ینك و ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی ئه‌م حیزبه‌ له‌ كوده‌تایه‌كی بنه‌ماڵه‌یی بێ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ كۆنگره‌ ” لادانی نه‌جمه‌دین كه‌ریم پارێزگاری كه‌ركوك, ده‌ركردن و لاوازكردنی نه‌یاران له‌ناو هێزی پێشمه‌رگه‌ی ینك یه‌كه‌ی 70, به‌ تایبه‌ت ” كۆسره‌ت ره‌سوڵ , شێخ جه‌عفه‌ر, مه‌حمود سه‌نگاوی”, لاواز كردنی خه‌تی نه‌یارانی بنه‌ماڵه‌ له‌ رێكخستنه‌كانی ناو كه‌ركوك به‌ تایبه‌ت خه‌تی كۆسره‌ت كه‌ ناسراوه‌ به‌ كوتله‌چی, مه‌ترسی هه‌بوو ئه‌م كوده‌تا ناوخۆییه‌ له‌ رۆژی 16ی ئۆكتۆبه‌ر به‌ ته‌سفیات بگات له‌ كاتێك زۆربه‌ی ئامانجه‌ ده‌ستنیشاكراوه‌كان له‌ كه‌ركوك بوون.
هه‌رچی به‌رامبه‌ر به‌ پارتییه‌ هه‌وڵدان بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نی پارێزگا, كه‌ پارتی له‌ پێگه‌ی جه‌ماوه‌ری خۆی زۆر زیاتر ئه‌ندامی له‌ ئه‌نجومه‌نی پارێزگا هه‌یه‌و وه‌رگرتنه‌وه‌ی بیره‌ نه‌وته‌كان لێی, وه‌ ده‌ركردنی یه‌كجاره‌كی له‌ شار پاش ئه‌وه‌ی به‌هۆی ئیمكاناته‌وه‌ هێزی زیادی كردبوو له‌ شاره‌كه‌ ته‌نانه‌ت هێزی له‌ گه‌ڵ پێگه‌ی ده‌نگه‌كانیشی یه‌كی ناگرته‌وه‌,وه‌ لاواز كردنی له‌ سه‌رتاسه‌ری كوردستان , ئامانجه‌ ناوخۆییه‌كان جگه‌ له‌ ده‌ركردنی دكتۆر نه‌جمه‌دین پێی گه‌یشتن ئه‌وی دیكه‌ له‌م قۆناغه‌دا به‌ روكه‌ش پێی نه‌گه‌یون, لێ هێشتا ململانێكان به‌ كۆتا نه‌گه‌یشتوونه‌,ده‌ركردنی دكتۆر نه‌جمه‌دینیش ئامانجه‌كه‌ی سه‌ری نه‌گرت, له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كاندیده‌كه‌یان رزگار عه‌لی له‌ لایه‌ن حكومه‌تی عێراقییه‌وه‌ ره‌تكرایه‌وه‌, مه‌ترسی هه‌یه‌ خودی پۆسته‌كه‌ له‌ ده‌ست كورده‌كان ده‌بچێت و به‌ر پێكهاته‌كان تر بكه‌وێت.
هه‌ندێك كه‌س ئه‌م ئامانجه‌ لاوه‌كیانه‌ به‌ ئامانجی سه‌ره‌كی ده‌زانن و پێیان وایه‌ ئامانج لێی دوو كوده‌تای سیاسی بوو به‌سه‌ر نه‌خشه‌ی سیاسی كوردستان و هه‌ره‌می ده‌سه‌ڵاتداری له‌ناو ینك, به‌ڵام من پێم وایه‌ ئامانجی سه‌ره‌كی لای ئه‌مان نه‌بوو, چونكه‌ كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی نه‌بوون له‌ نمایشه‌كه‌, به‌ڵكه‌ ته‌نها هاوكاریكه‌رێك بوون له‌ كۆتادا سوپاسی خۆیان وه‌رگرت, به‌ڵكه‌ ئامانجی سه‌ره‌كی گه‌له‌كۆمه‌یه‌كی نێوده‌وڵه‌تی بوو له‌سه‌ر پرۆسه‌ی به‌ كوردستانیكردنی كه‌ركوك و راگه‌یاندنی ده‌وڵه‌تی كوردی, داگیركردنه‌وه‌ی كه‌ركوك له‌ ئێستادا ئه‌و ئامانجه‌ی پێكا.
دیاره‌ ململانێكانی ماڵباتی تاڵه‌بانی و ئیبراهیم ئه‌حمه‌د له‌ گه‌ڵ هه‌ره‌می ده‌سه‌ڵاتی ناو ینك كۆبونه‌وه‌كه‌ی 24ی ئۆكتۆبه‌ر گوایا یه‌كلای كردۆته‌وه‌, سه‌ره‌تای ململانێكانه‌, ئه‌گه‌ر شه‌رعیه‌ت لای هه‌ره‌می شه‌رعی ” مه‌كته‌بی سیاسی و سه‌ركردایه‌تی “بێت , ئه‌وا دارایی و گۆڕی تاڵه‌بانی و ده‌زگا ئه‌منییه‌كان و راگه‌یاندن و ….. لای ئه‌مانه‌.
سه‌یركه‌ن لاهور شێخ جه‌نگی به‌رامبه‌ر به‌ سه‌عدی پیره‌ چی ده‌ڵێت “لای ئێمه‌ جێگه‌ی قبوڵكردن نیه‌ سه‌عدی پیره‌ به‌ناوی یه‌كێتیه‌وه‌ لێدوان بدات، ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ته‌واو بوو چیتر رێگه‌ ناده‌ین چه‌ند كه‌سێكی بێ ده‌سه‌ڵات و كه‌مینه‌ یه‌كێتی بكه‌ن به‌كلكی پارتی”.
پێش كۆبونه‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نی ناوه‌ند شاناز ئیبراهیم ئه‌حمه‌د وتی ” ئه‌نجومه‌نی ناوه‌ندی ینك بڕیار له‌سه‌ر كۆنگره‌ ده‌دات”لاهور شێخ جه‌نگیش له‌ دیداری رۆژنامه‌نووساندا جه‌ختی له‌وه‌ كردوه‌ له‌ماوه‌ی دوو مانگدا كۆنگره‌ ده‌به‌ستن و ته‌واوی سه‌ركردایه‌تی و مه‌كته‌بی سیاسی به‌كۆمه‌ڵێك گه‌نج‌و خوێنی تازه‌ نوێ ده‌كه‌نه‌وه‌ وجارێكیتر له‌ناو یه‌كێتیدا متمانه‌ ناده‌نه‌وه‌ به‌و ئه‌و هه‌ڤاڵانه‌ی ریفراندۆمیان كرد”.
لێره‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت, ئه‌گه‌ر چه‌ند ساڵێك بێت ینك نه‌یتوانیبێت كۆنگره‌ ببه‌ستێت به‌هۆی باڵ باڵێنه‌وه‌, ئه‌وا زیاتر ینك به‌ره‌و یه‌كده‌ست بوون ده‌ڕوات و له‌ كۆنگره‌دا دوا بزمار له‌ تابوتی نه‌یاران ده‌درێت و هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌كان ده‌كه‌وێته‌ ده‌ست ماڵباتی تاڵه‌بانی و لایه‌نگرانیان.

جیاوازی 31ی ئاب و 16ی ئۆكتۆبه‌ر
بیرۆكه‌ی وه‌رگرتنه‌وه‌ی سه‌ربازگه‌ی كی 1 ی كه‌ركوك له‌ پێشمه‌رگه‌ و رازی بوون به‌ هاتنه‌وه‌ی سوپای عێراقی بۆی و به‌ڕێوه‌بردنی هاوبه‌ش له‌ لایه‌ن هه‌ردولایانه‌وه‌, بیرۆكه‌ی نێرده‌ی تایبه‌تی سه‌رۆكی ئه‌مه‌ریكا بۆ شه‌ڕی دژ به‌ تیرۆر ماكگۆرك بوو, ماكگۆرك چه‌ند كاتژمێرێك پێش په‌لاماره‌كه‌ی كه‌ركوك داوای رۆژێكی دیكه‌ی كرد بۆ درێژه‌دان به‌ هه‌وڵه‌كانی, بۆ ئه‌وه‌ی شه‌ڕ رونه‌دات, وه‌لێ عه‌بادی گوێی پێ نه‌دا و له‌ نیوه‌شه‌وی كۆتایی هه‌فته‌ی مه‌كگۆرك هێرشه‌كه‌ی ده‌ستپێكردو یه‌كه‌م ته‌قه‌ی خۆی كردو بڕیاری شه‌ڕی دا به‌ هه‌ڵكردنی گڵۆپی سه‌وز له‌ لایه‌ن حاجی قاسمی سلێمانییه‌وه‌.
سێ جیاوازی له‌ نێوان 31 ی ئاب و 16ی ئۆكتۆبه‌ر هه‌بوو , ئه‌وانیش :
1- له‌ 31 ی ئابدا پارتی وه‌ك حیزب كاره‌كه‌ی ئه‌نجامدا, شتی شاراوه‌ نه‌بوو, تانكه‌كانی به‌عس چه‌كداری پارتی به‌ ئاڵای زه‌رده‌وه‌ به‌سه‌ره‌وه‌ بوو , وه‌لێ له‌ 16ی ئۆكتۆبه‌ردا حیزب ئه‌و كاره‌ی نه‌كرد, گروپێك پێی هه‌ڵسان پێگه‌ی بڕیاردانیان نه‌بوو, رێكه‌وتنه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ی شه‌رعیه‌تی حیزبییه‌وه‌و به‌ دزییه‌وه‌ ئه‌نجامدرابوو.
2- له‌ 31ی ئابدا هه‌ولێر له‌ ینك سه‌نرایه‌وه‌ درایه‌ پارتی , وه‌لێ له‌ 16ی ئۆكتۆبه‌ردا كه‌ركوك له‌ ینك و پدك سه‌نرایه‌وه‌ و حكومه‌تی عێراقی ده‌ستی به‌سه‌ردا گرت .
3- له‌ كۆبونه‌وه‌ی دوكانی پدك و ینك , یه‌كێك له‌ ته‌وه‌ره‌كانی گفتوگۆ ئه‌م دۆسیه‌یه‌ بوو, واتا پارتیش ئاگاداری ئه‌م بژارده‌یه‌ بوو و به‌ نهێنی ئه‌نجام نه‌درا, ده‌بوایا ئاگاداری ئه‌گه‌ری جێبه‌جێكردنی ئه‌م بژارده‌یه‌ بونایا.
له‌ گه‌ڵ له‌ ژێر پێنانی ئاڵای كوردستان له‌ شاری كه‌ركوك , هه‌موو رێكه‌وتنه‌كانیش له‌ ژێر پێ نرا, شێوازی گرتنه‌وه‌ی كه‌ركوك و هه‌ڵسوكه‌وته‌كانیان نیشانی دا ئه‌وان سه‌یری كورد و ئاڵای كوردستان وه‌ك عێراقی ناكه‌ن, رازی بوون به‌ هژمۆنیای عێراقی له‌و ناوچانه‌ی بێشه‌ڕ كشانه‌وه‌ وه‌ك دوز و خانه‌قین و تراژیدیاكه‌ی كه‌ركوك , بۆخۆی بزمار بوو له‌ تابووتی رێكه‌وتنه‌كه‌, ئاڵا تاڵه‌بانی له‌ ته‌له‌فزیۆنی ئافاقی سه‌ر به‌ مالكی وتی “كه‌ركوك گه‌ڕایه‌وه‌ باوه‌شی عێراق, حكومه‌تی عێراقیش كاندیدی ینك ی بۆ پارێزگاری كه‌ركوك ره‌تكرده‌وه‌ , ده‌بێت كورد ئیتر داوای مافه‌كان و گفتوگۆ له‌ ئه‌بوه‌كانی پلایس و عوزرائیل بكات, گرنگی به‌ پێگه‌ی ینك نه‌درا, كه‌ هاوبه‌شی گرتنه‌وه‌ی شاره‌كه‌ بووه‌, هاوكات خه‌ڵكیش زوو رێكه‌وتنه‌كه‌یان شه‌رمه‌زار كرد, پرۆسه‌كه‌یان به‌ له‌ده‌ستدان و داگیركردنی كه‌ركوك ناساند, بۆیه‌ ینك به‌م ستافه‌وه‌ زیان لێكه‌وته‌ی یه‌كه‌م ده‌بێت له‌ شاره‌كه‌, هاوكات توركیاو ئێران له‌به‌رامبه‌ر كورد له‌ كه‌ركوك یه‌كگرتوو بوون, كه‌ كورد ده‌ركرا, هاوپه‌یمانیه‌كه‌شیان فه‌لسه‌فه‌ی مانی ده‌كه‌وێته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌ .
ته‌نانه‌ت توركیا و عێراق وشه‌ی هه‌رێمی كوردستانیان له‌ نوسین و ئاماژه‌كانیان سڕییه‌وه‌, باكوری عێراقیان له‌ بری دانا, پێشمه‌رگه‌ به‌ چه‌كداری هه‌رێم و گه‌لی كوردستان به‌ هاووڵاتیانی باكوری عێراق ناسێنرا, هه‌مو ئه‌مانه‌ وامان لێده‌كه‌ن بڵێین ئه‌مجاره‌ مناڵه‌كانی تاڵه‌بانی و بله‌ی ئه‌حه‌ ره‌ش به‌ پێچه‌وانه‌ی رێكه‌وتنی سێو وپرته‌قاڵی بارزانی له‌ گه‌ڵ به‌غدا1964 له‌ 10ی شوباتی 1964 , ئه‌مجاره‌ ئه‌وان كه‌ركوك و كوردستانیان به‌ سێوو پرته‌قاڵێكی كرماوی گۆڕییه‌وه‌ , مێژوو دیسان به‌ شێوه‌ كۆمیدییه‌كه‌ی دوباره‌ بوه‌وه‌, ئه‌و كێكه‌ی خستیانه‌ به‌رده‌ستیان ژه‌هراوی بوو, فریای خواردنی نه‌كه‌وتن.
شكستی سه‌ربازی مافی گه‌لی كورد ناسڕێته‌وه‌, ناسنامه‌ی شاری كه‌ركوك و شارۆچكه‌كانی دی ناگۆرێت, هه‌رچه‌نده‌ كوردیش نه‌یتوانی به‌ باشی فه‌رمانڕه‌وایی بكات,توركمان و عه‌ره‌به‌كانی كه‌ركوك به‌ به‌رچاویانه‌وه‌ نه‌وتی شاره‌كه‌ ده‌ڕۆیی بۆ هه‌رێمی كوردستان, هیچ ده‌ستكه‌وتێكی بۆیان نه‌بوو, وه‌ك ده‌ست سبه‌سه‌ر گیراو سه‌یریان ده‌كرد, هاوكات له‌ دوای شه‌ڕی داعشه‌وه‌, هه‌موو شتێك له‌ به‌ڕێوه‌بردنی شاره‌كه‌ گۆڕا,ته‌نانه‌ت مزایه‌ده‌ی روكه‌شی ته‌نده‌ره‌كانیش نه‌ما, زه‌وی داگیر كردن په‌ره‌ی سه‌ند, دزی زیادی كرد, پرۆسه‌ی سیاسی چووه‌ دواوه‌ له‌ شاره‌كه‌, ئه‌مه‌و زۆری دی وه‌ك ئه‌وه‌ی شه‌ڕی داعش نیعمه‌ت بێت بۆ فه‌رمانڕه‌وا كورده‌كانی شاره‌كه‌, ئه‌وه‌ی كردیان بای ئه‌وه‌ هه‌بوو هاووڵاتیان هه‌ست به‌ له‌ ده‌ستدانی ده‌سه‌ڵاتێك نه‌كه‌ن له‌ ده‌ستیان چوبێت .
له‌ كۆتاییدا ماوه‌ته‌وه‌ بڵێن قزڵباشییه‌كانی قاسم سلێمانی له‌م خوله‌دا چه‌ند ساڵ له‌ كه‌ركوك ده‌مێننه‌وه‌؟.

لە بەڕێز حەمید دەروێشەوە دەستپێبكەین كە 54 ساڵی تەواوە سكرتێری حیزبەكەیەتی لە رۆژئاوای كوردستان و كۆنترین سكرتێری كوردە, بگرە یەكێكە لە كۆنترین سەركردەی حیزبەكانی جیهانیش, تا سكرتێری بچوكترین پارتی سیاسی كە بە كورسییەكەوە نووسا مەگەر مردن لێی دورخاتەوە یاخود لە پرۆسەیەكی بازرگانی سیاسی كورسیەكی لە دوكانێكی گەورەتر دەست كەوێت , لە كاتێكدا لە جیهاندا ژیانی سیاسی بە ئاستێك چۆتە پێشەوە, حیزبە سیاسییەكان بە رێگایەكی مۆدێرن بەردەوامن لە گۆڕینی سەرۆكەكانیان پاش هەموو پاشەكشە سیاسییەكان و شكستەكانی هەڵبژاردن و سكانداڵە ئەخلاقی و سیاسییەكان, تەنانەت هەڵبژاردنی سەرۆكی پارت بەو شێوە نەرێتیەی لای خۆمان بە چەپڵە ئەنجام دەدرێت, یاخود لە رێگای كۆنگرەی چەند سەت كەسی یان كۆمیتەی ناوەندی و مەكتەبی سیاسی باوی نەماوە, ئەندامان راستەوخۆ بە كۆبونەوەی دەیان و سەدان هەزاری سەرۆكی حیزبە بێدەسەڵاتەكەیان هەڵدەبژێرن.تا ئێستا لە كوردستان پاش ئەم هەموو خیانەت و شكستانە سەركردەمان نەبینی دەست لەكار بكێشێتەوە, دان بە راستییەكاندا بنێت و بەرەو روی لێ پێچینەوەو سزا نەبێتەوە, هەمیشە بەهانە بۆ تاوان و شكست و گەندەڵییەكانیان دەهێننەوەو خۆیان بە سیاسییە پاكیزەكە دەناسێنن, مردن نەبێت لە كورسی جیا نابنەوە, دوای خۆشیان كورسی حیزب و مومتەلەكاتی حیزب بۆ مناڵەكانیان بەجێ دەمێنێت.لەم چەند رۆژەی رابردوو پاش خیانەتە مێژوییەكەی 16 ی ئۆكتۆبەری كەركووك , هەڵمەتێك بۆ داخوازی دەست لەكار كێشانەوەی بارزانی دەستی پێكرد, تا ئێرە ئاساییە, چونكە ئەمە مافێكی سەرەتایی هاووڵاتیانە, زۆر بێ مانایە بارزانی 41 ساڵە سەرۆكی حیزبەكەیەتی و 26 ساڵە دەسەڵاتداری كوردستان و 12 ساڵە سەرۆكی هەرێمی كوردستانە , لەو كاتەوە دەیان هەڵەو تاوان لە ژێر سەركردایەتی ئەودا ئەنجامدراوە كە هەندێكیان دەچنە چوارچێوەی تاوانە مەزنەكان و هەڵەی سیاسی گەورە, وەلێ ئەوەی نا ئاساییە لە داواكاری ئەم بەڕێزانە ئەوەیە سەركردەكان خۆیان تا مردن بە كورسی حیزبەكانیانەوە نووسان و بەریان نەدا لە كاتێكدا رۆڵی باڵایان هەبووەو نەیان وێراوە بچوكترین رەخنە لەو سەركردانەی خۆیانیان نەگرتووە, تا چووونە قەبرەوە هەر خەریكی ماستاو بوونە بۆیان , دوای خۆشیان مومتەلەكات و حیزبەكانیان بۆ مناڵەكانیان بە میرات مایەوە , كەچی ئەوان لە گرتنەوەی ماستاوە چركان بەردەوامن, هاوكات ناوێرن ئازایانە دەست بخەنە سەر برینە قولەكەی 16ی ئۆكتۆبەر, كە ئەوەی لەناو رودوەكە نەبێت نازانێت خیانەتەكە چەندە گەورەو كەمەر شكێن بوو, شوێنەوارەكەی و شێوازەكەی كەمتر نەبوو لە 31ی ئاب .لە كۆتادا من بەو بەڕێزانە دەڵێم تكایە لە حیزبەكان خۆتانەوە هەموو دەست پێبكەن و دەسەڵاتی بنەماڵەیی بە هەموو رەنگ و ناوەكان ببەنە زبڵدانی مێژوەوە, ئاخر ئێمە تا كۆیلەیی ئێسك و پروسك و تارماییە مردووەكان بین و خۆمان رزگار نەكەین لەو كلتورە ناتوانین بە خەڵكێكی دیكە بڵێین بۆ ماڵەوە, با زیندووەكان بكەینەوە بە مرۆڤی ئاسایی و ئازادیان بكەین و مردووەكانیش بنێرینەوە بۆ گۆڕستانە گشتییەكان خۆمان لە تارماییە بێ روحەكانیان ئازاد بكەین, ئەوجا بە خەڵكی دیكەش بڵێین بۆ ماڵەوە, چونكە بڕیاری وا مەزن تەنها بە مرۆڤی زیندوو دەدرێت نەك بە مرۆڤی كۆیلە, با هةموويان بنيَرينةوة بؤ مالَةوة .

سێشەمە 10-10 كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردن و راپرسی هەرێمی كوردستان ئەنجامی كۆتایی ریفراندۆمی 25ی سەپتەمبەری كوردستان بۆ سەربەخۆیی بە واژۆی سەرجەم ئەندامانی لە 5 حیزبە دەسەڵاتدارەكەی هەرێمی كوردستانی بڵاو كردەوە, پاش پشكنینی تانەكان لە دوو هەفتەی رابردووداو پەسەند كردنی لە لایەن ئەنجومەنی دادوەری و دادگای پێداچونەوەو دەستەی دادوەری هەڵبژاردن و راپرسی, ئێستا ئامارەكانی ئەنجامی راپرسی فەرمی و دان پێنراوە لە لایەن 5 پارتە دەسەڵاتدارەكەی كوردستان و سستەمی دادوەرییەوە, ئیتر كاتی ئەوەیە پەرلەمانی كوردستان كۆبونەوەیەكی تایبەت بۆ ئەنجامەكانی ریفراندۆم ساز بكات و بڕیاری لەبارەوە بدات, چونكە ریفراندۆم بۆ ئەوە نەكرا ئەنجامەكەی لەسەر رەفەكان هەڵبگرترێت و تۆز لێی بنیشێت, هەرچەندە هێشتا زووە باس تۆز لێنشتن بكەین, كاری پەرلەمانیش هەر وەك پۆلیسی هات و چۆ نییە نیشانەی ئەنجامدانی بدات, بەڵكە كارە گرنگەكەی ئێستا دەست پێدەكات كە ئەنجامەكە بباتە بواری پراتیكەوەو بڕیاری لەسەر بدات, ویست و داخوازی زۆربەی خەڵكی كوردستان لە رێگای سندوقەكانی راپرسییەوە دەرخراوە كە 92,73%ی هاووڵاتیانی كوردستان بەم ژینگە سیاسییە پڕ تەنگژەشەوە هێشتا پشتیوانی لێكراوە, بە جۆرێك هەرچەندە ئیرادەی سیاسی یەكگرتوو نەبوو بۆ پشتیوانی لە پرۆسەكە و مۆتەی گەندەڵی دەسەڵاتداران و دكتاتۆریەت و هەڕەشەی وڵاتانی هەرێمی و دەستێوەردانی حكومەتی عێراقی لە ناوەوە مەترسی بوون بۆسەر پرۆسسەكە, وەلێ گەورەیی خەونە لە مێژینەكە, زۆرینەی گەلی لە دەور كۆكردەوە, وێڕای ترسی گەورە لە كردنی كوردستان بە غەزەو شیشان لە لایەن وڵاتانی دەوروبەرەوە,بە سەپاندنی ئابلوقەیی بازنەیی و هێرش و پەلاماری سەربازی, كە لە رابردوودا ئەم وڵاتانە زۆرترین شیوەنیان بۆ ئەو دوو شوێنە كردووە, وێڕای هەموو ترس و ئاسەنگییەكان وەلێ خەونە ناسیۆنالستییەكەی لێ دور نەخستنەوە .

ئێستا نە بڕیاربەدەستانی سیاسی كوردستان و نە پەرلەمانە بێڕوحە نیمچە ئیفلیجەكەی توانای هەڵوەشاندنەوەی بڕیاری ریفراندۆمیان نییە, وە بە سەرخستنە ژێر لمیشەوە ناتوانن خۆیان لە مۆتەكەی ئەنجامەكانی بشارنەوە, ئەگەر لە یەكەم چركەكانا 92,73% سەركەوتن بوو بۆیان, ئێستا جێبەجێكردنی بۆتە مۆتەكە بۆ بڕیاردان لە سەر بڕیارە گەورەكە, تەنها لە رێگای ریفراندۆمێكی دیكەوە نەبێت ناتوانن خۆیان لە مۆتەكەی گەورەیی 92,73%ی دەنگدەرانی راپرسییەكە رزگار بكەن, ئەویش بەدی نایات و كەسیش جورئەتی ئەوە ناكات بانگەشەی ریفراندۆم بۆ لە گۆڕنانی ریفراندۆمی سەربەخۆیی كوردستان سەركردایەتی بكات, چۆن دەنگی نەخێر بەم هەموو ئاڵۆزی و هەڕەشەو كێشانەوە, بەو بەرفراوانی دەنگی نەیارییەوە كە لە ناو كۆمەڵگای كوردی و پێكهاتەكان دیكە هەیبوو, هێشتا بە قەزەمی مایەوە, بۆیە دەبێت گفتوگۆكان پەرلەمان بە ئاراستەی بە پراتیككردنی ئەنجامی ریفراندۆم بۆ سەربەخۆیی كوردستان بێت و نەخشە رێگایەك بۆ جێبەجێكردنی دابڕێژن لە زوترین كاتدا خۆیان لەو كۆبونەوە گەورەو چارەنوسسازە نەدزنەوە .بۆ ئەم مەبەستە پێویستە بە زوترین كات پەرلەمان كۆبێتەوە و بڕیار لەسەر ئەنجامی ریفراندۆمی كوردستان بۆ سەربەخۆیی بدات, بە جێبەجێكردن یاخود هەڵپساردنی بۆ كاتێكی دی یاخود گفتوگۆ كردن لە سەر رێكەوتن لەسەر بژاردەیەك باڵاتر لەوەی ئێستا هەیە بە مەرجی گرنتی نێونەتەوەیی و هەڵگرتنی هەڕەشەی حەشدی شەعبی و قاسمی سلێمانی لەسەر خەڵكی كوردستان. داوایەك كە وڵاتانی هەرێمی هەیانە لە هەڵوەشاندنەوەی ئەنجامی ریفراندۆم لە دەستی كەسدا نەماوەو بۆتە ئیرادە لە رێگای دەنگدانی 92,73%ی هاووڵاتیان بە سەربەخۆیی كوردستان, كات بەسەر بردنیش بۆ خۆشاردنەوە لەو ژمارە گەورەیە دادی هیچ لایەك نادات, خەڵكی كوردستانیش نابێت دەستكەوتی چونە سەر سندوقەكان نەدورنەوەو خەونی 26ی سەپتەمبەریان لە گۆڕ نرێت بە سات و سەودا كردن بە دەنگەكانیانەوە .

ماڵپەڕی ئاوێنە لە بەرواری 27ی سەپتەمبەر هەواڵێكی زۆر مەترسیداری بڵاو كردەوە كە دەبوایە كاردانەوەی زۆر بەرامببەری بكرابایا بە ناونیشانی ( هه‌ڕه‌شه‌ی‌ مەترسیدارترین كاراكته‌ره‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست پرۆسه‌ی‌ ریفراندۆمی كوردستانی رانه‌گرت), لە بەشێكی هەواڵەكەدا حاجی سلێمانی رازێكی گرنگی مەترسیدار ئاشكرا دەكات ئەویش, هەوڵی داگیركردنەوەی كوردستانە لە لایەن حەشدی شەعبیەوە پێش ئەنجامدانی ریفراندۆم, واتا خۆیان زۆر زووتر بۆ هێرش بۆ سەر كوردستان ئامادە كردووە , وەلێ پەلامارەكانی داعش و كێشە ناوخۆییەكانیان دوایانی خستووە, لە راپۆرتە هەواڵیەكەدا هاتووە (( به‌پێی‌ هه‌واڵی‌ ماڵپه‌ڕی‌ “ئه‌لمۆنیتەر”، قاسمی‌ سلێمانی‌ له‌سه‌ردانه‌كه‌یدا به‌كاربه‌ده‌ستانی‌ هه‌رێمی‌ راگه‌یاندوه‌ “تا ئێستا ئێمه‌ هێرشی‌ حه‌شدی‌ شه‌عبیمان بۆ سه‌ر كوردستان راگرتوه‌، ئه‌گه‌ر ریفراندۆم ئه‌نجامبده‌ن ئیتر له‌مه‌ودوا ئێمه‌ رایناگرین”.ئه‌لمانیتۆر باس له‌وه‌ ده‌كات قاسمی‌ سلێمانی‌ هه‌ڕه‌شه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌كاربه‌ده‌ستانی‌ هه‌رێم كردوه‌ كه‌ “ته‌نها سه‌یری‌ مه‌نده‌لی‌ بكه‌ن بزانن چی‌ له‌وێ‌ رویدا ئه‌مه‌ سه‌ره‌تای‌ هه‌راكه‌یه‌”. )).

وەك دەبینین پێش ئەنجامدانی ریفراندۆمیش لەسەر زاری قاسمی سلێمانی گەورە بڕیاردەرو كۆنترۆڵی حەشدی شەعبی ویستی پەلاماردانی كوردستانی هەبووە بۆ ئەوەی بیگەڕێنێتەوە چوارچێوەی عێراق, خودی حاجی سلێمانی بۆ خۆی ئەزمونی لەو بوارەدا هەیە لەساڵانی 1979 بۆ 1980 لە گوندی رافۆری پارێزگای كرمانەوە زیاتر لە 1500 كیلۆمەتری بڕی بۆ كوردستان تا جیهاد بكات بۆ ئیسلام بە سەركوتكردنی راپەڕینی خەڵكی كوردستان و وەك پاسدارێك ئەزمونی خۆی لە بەرەو روبونەوەی چەكدارانەی دوژمنانی ئیسلام لە سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان دەست پێكرد, كە لەو كاتەدا بە خودموختاریەكی سەرەتایی رازی بوون, وەلێ كۆماری ئیسلامی ئێران پێیانی رەوا نابینی, دەیان هەزار وەك سلێمانی چەكدار كرد و ناردیانی بۆ سەركوتكردنی خەڵكی كوردستان, نەخوازەلا وەك باشورییەكان داوای پێك هێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان بكرێت, كە كفرێكە پاك بونەوە لێی نییە, ئەو یەكێك لەو چەكدارە 22 ساڵیانەی ئیمامی زەمان بوو پۆستاڵەكەیان لە پێ دانەكەند تا گرتنەوەی شارەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان و گەڕاندنەوەی بۆ ژێر فەرمانڕەوایی حكومەتی ولایەتی فەقی.

قاسم سلێمانی فەرماندەی 19 ساڵەی فەیلەقی قودس, كە بڕیارە كاری سەرەكی ئازادكردنی قودس بێت,وەلێ ئەو بەرەیەی چۆڵ كردووەو خەریكی گەرمكردنی شەڕی عەلی و عومەرەكانە لە كۆمەڵێك وڵات, ئەو ریمۆن كۆنترۆڵی حەشدی و شەعبی و حیزبولڵای لوبنان و تەواوی گروپە چەكدارە شیعەكان لە دەرەوەی ئێران لە گیرفانیەتی, هەڕەشەكانی سلێمانی نیشانەی ئەوەیە ملكەچی بڕیارەكانم لە ئێستا و بڕیارەكانی قۆناغی داهاتووش نەبن, چونكە داواكاریەكانی ئەو بە پێی پرۆژەی گۆڕینی عێراق بۆ كۆماری ئیسلامی دەگۆڕێت, ئەوا حەشدی شەعبی بەر دە دەمە گیانتان و لە كوردستان دەرتان دەكەم و دەیكەمەوە باكوری عێراق وەك عەبادی وئەردۆگان ناویان برد, ئاخر ئەو خویەكی گرتووە بە شیری تەركی ناكات بە پیری, ئەو دەستپێكی بە پاسداربوونی بە بەشداری لە سەركوتكردنی هاوڵاتیانی كوردستان دەست پێكردبێت,چۆن چاوی لێ نابێت دوبارەی بكاتەوە, دڵی عاشقان هەمیشە لای یەكەم دڵدارە, دیارە هەر بەوەشەوە ناوەستێت , ئامادەیە تەواوی گروپە چەكدارە شیعەكان لە جیهان بۆ رزگاری كەركوك رەوان بكات,كەركووك كە مەنزڵگای ئیمام قاسم و ئیمام عەباس و ئیمام زەین عابدینی لێیە, وەك ئیمام گوڵپیەگانی وتی پیرۆزەو ناهێڵین سەربەخۆ بێت, خەو دەبینین بۆ گەڕاندنەوەی بۆ ژێر دەسەڵاتی خۆیان, چۆن بە بەهانەی داكۆكی لە مەرقەدی زەینەب سەرەتا چوونە سوریاوە, هێشتا نەگەڕاونەتەوە.نابێت ئەوەمان لە یاد بچێت, كۆنترۆڵكردنەوەی فرۆكەخانەكان هەولێر و سلێمانی نەخشەی لە مێژینەی حكومەتی عێراقییە لەسەر داوای ئێران, چونكە ئەوان بە مەترسی دەزانن بۆ سەر خۆیان, لە هاتوچۆی هەندێك بێزارن, تازە نییە.

حەشدی شەعبی مەترسی گەورەیە بۆ سەر ئایندەی كوردستان, هێزێكی میلشیایی تاوانكاری چەكداری شیعە یە لە 13ی ئازاری 2014 دامەزراوەو لە 67 گروپی چەكداری ئیسلامی پێك هاتووە, تەواوی باڵە جیاجیاكانی ئیسلامی سیاسی شیعی و مەرجەعەكانیان گروپی خۆیان تێیدا دروست كردووە, سەرباری گروپێك بە ناوی رەیان كلدانی كە ئەویش دژ بە ریفراندۆم هەڵوێستی گرت, دامەزراندنی حەشدی شەعبی لە عێراق 11 ساڵ دوا كەوتووە لە چاو دامەزراندنی سوپای پاسداران لە ئێران, ئاخر زەمینەی عێراق لەبار بوایە دەبوایا ساڵی 2003 پێك بهاتبایە وەك چۆن بە دوای بەناو شۆڕشی ئیسلامی ئێران لەوێ پێك هات, بۆ 4 ساڵ هەموو كەندو كۆسپە ناوخۆییەكانی ناو ئێرانی لە سەركوتی گەلان و پارتە سیاسییەكان بە تایبەت چەپەكانی لەسەر كۆماری ئیسلامی ئێرانی نەهێشت, ژمارەی چەكدارانی حەشد 60 بۆ 90 هەزارە , هەندێك لە چاودێران پێیان وایە 125 هەزاری تێپەڕاندووە , هاوكات نزیك 3 ملیۆن خۆبەخشی هەیە, ئەم هێزە زەبلاحە دوای شەڕی داعش و سەركوتكردنی بزووتنەوەی عەرەبە سونییەكان, لە قۆناغی دواتردا وەك حاجی سلێمانی ئاماژی پێدا چاوی لەسەر كوردستانە, خۆ شەڕەكانی رۆژهەڵاتی كوردستانیش سەرەتا لە شەڕی پچڕ پچڕی ناوچەیی وەك مەندەلییەوە كڵپەی سەند, تا هەنووكە بەردەوامە, بە قۆناغیش پەلاماری ئەحواز و گومەبەد كاوس و كوردستان و تاران و شارەكانی دی دا, تەنانەت پارتە سیاسییەكانیش تا لە كۆتادا كەسیان نەهێشتەوە جگە لە خۆیان و عەمامە رەش و سپییەكان نەبێت.بۆ چەسپاندنی پێگەی خۆیان و بنیات نانی دەوڵەتێكی ئیسلامی شیعی ئەو رێگرە ناشرینەی ناوی كوردستانی هەڵگرتووە كە رازی نییە بە گۆڕینی عێراق بۆ كۆماری ئیسلامی عێراقی شیعی پێویستە نەمێنێت,كوردستان ئاگادار نەبێت دەبێت چاوەڕوانی پەلاماری ملیۆنان چەكداری حەشدی شەعبی كلیل لە مل بن, خۆیان بە فیدای عەباس و قاسم بكەن بۆ زەین عابدین بمرن, بۆیە گەڕانەوە بۆ عێراق بێ زەمانەتێكی نێو دەوڵەتی وەك ئەوەیە كوردستان لەسەر سینیەكی زێڕین پێشكەش بە حاجی سلێمانی و حەشدی شەعبی بكرێت, نابێت خۆشباوەڕ بین بەسەركردەی پارتە ئیسلامییە شیعەكان, بە دەستی سیاسەت تەوقە دەكەن, دەستی تفەنگیان لەناو حەشدە خۆیان بۆ رۆژە پیرۆزەكەیان ئامادە دەكەن.

عەلی مەحمود محەمەد…..

لە جیهاندا 5000 بۆ 7000 زمان بوونی هەیە,كە لە ناویاندا تەنها 20 زمان رێژەی لە 1%ی هاووڵاتیانی جیهان قسەی پێدەكەن كە 67 ملیۆنە, هاوكات تەنها 193 وڵات بوونی هەیە بۆ لە خۆگرتنی ئەو هەموو زمانە, بەشێك لە زمانەكان چەندین وڵاتیان هەیە وەك عەرەب 22 وڵاتی هەیە,هەر یەكە لە ئینگلیز , ئیسپانی , پورتوگالی, فەرەنسی و توركی و فارسی و چینی و …… چەندین وڵاتیان هەیە, هاوكات بەشێك لەو وڵاتانە لەسەر بنچینەی ئاینی دابەش كراوە نەك نەتەوایەتی وەك سرب و بۆسنە, جیاوازی ئاینی و مەزهەبیش رۆڵی هەیە لە زیادكردنی دابەشكارییەكان, گەلان بە دوای وڵاتی یەك نەتەوەو یەك ئاین تەنانەت یەك مەزهەبەوەن, هاوكات جیاوازی داهات و داب و نەرێت و جاری وا هەیە مەزهەب و لقی مەزهەب و شێوە زاراوەی هەمان زمانیش كێشە بۆ دەوڵەتی هاونەتەوە و هاوئاینەكان دروست دەكات, ئەوەتە ئیتاڵییەكانی باكورو كالیفۆرنیا داوای جیابونەوە دەكەن بەهۆی دەوڵەمەندییەكەیانەوە, بۆیە مرۆڤایەتی زۆری ماوە تێر بێت لەو بوارەو ساڵ لە دوای ساڵ لیستی ئەو گەلانەی داوای ئازادی و پێك هێنانی دەولەتی سەربەخۆی خۆیان دەكەن زیاد دەكات, زیاتر لە دوو لەسەر سێی وڵاتانی جیهان , لە چەند نەتەوەو ئاین پێك هاتووە, تەنها كەمتر لە 10%ی وڵاتان هاوچەشنن لە جیهاندا و كێشەیان نییە لەو بوارەداو دەتوانین بڵێین سەقامگیرن, دەوڵەتی نەتەوایەتی ئەلتەرناتیفی دەوڵەتی شێوازی ئیپراتۆری رابردووە, كە فرە نەتەوەو ئاینە, وەلێ ئایا جیهان شوێنی ئەم هەموو دەوڵەتەی تێدا دەبێتەوە؟, ئەم هەوڵانە بۆ بوون بە خاوەند دەوڵەت تا كوێ دەڕوات؟,كەی مرۆڤایەتی دەگاتە قۆناغی تێر بوون بە دەوڵەت و دیموكراسیەتی راستەقینە؟, وێڕای جیهانگیری و گەورە بوونەوەی بازاڕەكان وەلێ تا دێت هەوڵی بچوكردنەوەی وڵاتە نیشتمانیەكان دەدرێت, لە لایەن ئەو گەل و نەتەوەو ناوچانەی خەونیان هەیە,خەونی رزگاربوونی نەتەوەیی و رزگاربوون لە ستەمی ئاینی و مەزهەبی و پاراستنی كلتورو رزگار بوون لە ئاپارتاید و تەنانەت خەونی ئابوریش وەك ئاماژەمان پێدا لە كالیفۆرنیاو باكوری ئیتاڵیا…

لە ئەوروپا لە ئێستادا 107 بزوتنەوەی جودا خوازی هەیەو داوای سەربەخۆیی دەكەن, بەشێكی زۆری وڵاتانی ئەوروپای گرتۆتەوە, كە لە دورەوە وا دەزانین بەهەشتی گەلانە و سفر كێشەیە, چەند وڵاتێكی وەك لۆكسمبۆرگ و نەرویج و سویدی لێ دەرچێت لە زۆرینەی وڵاتانی دی هەن بە سویسراو دانمارك و هۆڵەنداشەوە,هەرچەندە لە ئەوروپا لە زووەكەوە كێشەی فرە زمان و ئاین و كلتور چارەسەر كراوە, وەلێ نەیتوانیوە كێشەی هەوڵ بۆ پێك هێنانی دەوڵەتی تایبەتی كۆتایی پێ بێنێت, لە خودی ئیسپانیا كە كەتەلۆنیا بەشێكە لێی و بابەتی نووسینەكەمانە 16 بزوتنەوەی جودا خوازی تێدا هەیە كە داوای جیابونەوە دەكەن لە ئیسپانیا ئەوانیش كە بریتین لە (Andalusia, Aragon, Asturias, Balearic Islands, Basque Country, Canary Islands, Cantabria, Catalonia, Castile, Galicia, León, Navarre, Valencia, Extremadura, Murcia, Aran Valley), ئەمە لە وڵاتانێك بوونیان هەیە بە پێوەری ئەوروپی دیموكراسییە و بەشێكن لە یەكێتی ئەوروپا و شنگن كە سنورەكانیان داخراو نین.لە ئێستادا چەند بزووتنەوەی بەرفراوان و ناسراو بۆ سەربەخۆیی لە ئەوروپا و ئیسپانیا هەیە لەوانە ” كۆرسیكا, سكۆتلەندا, فلامان,دورگەی فارۆ, باسك, كالدیۆنیای نوێ و صربی بۆسنە”.زۆر جار خەونە نەتەوەییەكان ئەوەندە گەورەن ئەو گەلانەی داوای سەربەخۆیی دەكەن زیانی ئابووری دەكەن , نموونە ئەرمینیا 2,5 جار زیاتری بەدەست دەهینا لەسەردەمی سۆڤییەت , جۆرجییەكان 3,5 جار زیاتریان خەرجە كرد لەوەی خۆیان بەدەستیان دەهێنا لە سەردەمی سۆڤییەت, ئەستۆنی 3 جار زیاتریان خەرج دەكرد وەك لەوەی بەرهەمیان دەهێنا, بۆرتریكۆ لە ئەمەریكا داوای سەربەخۆیی دەكات لە كاتێك جیا بێتەوە لە روی ئابورییەوە زیان دەكات.

سەربەخۆیی كەتەلۆنیا و پەرچە كرداری دكتاتۆریانەی ئیسپانیا چەندین ساڵە باسك و كەتەلۆنی و ئەندەلوسی و غالسكی و …. ئەوانی دی, داوای مافی چارەنوس دەكەن لە رێگای ریفراندۆمەوە, لە لایەن ئیسپانیاوە رێگایان پێ نادرێت, دەستور و دادگای باڵای ئیسپانی بونەتە مۆتەكە بۆیان, لە كاتێكدا ریفراندۆم پایەیەكی دیموكراسییە و را وەرگرتنی هاووڵاتیانە بۆ دۆسیەیەك پەیوەندی بە ژیانیانەوە هەیە, مەرجیش نییە سەركەوتوو بن لەو خواستەیان, لە كۆی 600 ریفراندۆم كە تا هەنووكە لە سویسرا كراوە تەنها 10%ی سەركەوتو بووە و بە بەڵێ براوە بووە, نموونە لە كەتەلۆنیا هەوڵی پێشتریان لە ساڵی 2014 بۆ سەربەخۆیی لە رێگای ریفراندۆمەوە شكستی هێنا بەهۆی بەشداری كەمی هاووڵاتیان 37,1% لە راپرسییەكەدا, كە كەمتر بوو لە لانی كەمی پێویست, ئەمجارە راپرسیەكان دەریدەخەن رێژەی بەشداری لە راپرسییەكەی 1ی ئۆكتۆبەر دەگاتە ئاستی 70%, وەلێ لایەنگرانی سەربەخۆیی نزیك 41,1% ن و 49,4% دژن, كەتەلۆنییەكان بە لایەنگرو دژەوە ریفراندۆم بە مافی خۆیان دەزانن بۆ یەكلا كردنەوەی پرسێكی گرنگی ئاوا, وێڕای ئەوەش لە لایەن دەسەڵاتدارانی مەدریدەوە بە حكومەت و كۆشكی پاشایەتییەوە, رێگا بە ریفراندۆمەكە نادرێت ئەنجام بدرێت, ئیسپانییەكان وەك رۆژنامەی نیورۆك تایمز ئاماژەی پێ دا , باشترین رێگا بیگرنە بەر ئەوەیە وەك سكۆتلەندا و كیبك رێگا بدرێت راپرسییەكە ئەنجام بدرێت, كەچی حكومەتی ئیسپانیا تەنانەت رێگا نادات هیچ گفتوگۆیەك لە بارەی ریفراندۆمەوە هەر بكرێت بۆ دیاریكردنی چارەنووسی سیاسی گەلان , ئێستا لە كەتەلۆنیا و پێشتر باسك, دەركەوت دیموكراتیەتی ئیسپانیا ئەو بەهایانە پێشێل دەكات كە دیموكراسیەتی ئەوروپی لەسەر بنیات نراوە وەك بانگەشەی بۆ دەكەن, وەك بەریتانیا و كەنەدا هەڵوێست وەرناگرێت لە هەمبەر مافی راپرسی ئەو گەلانەی دەیانەوێت جیا ببنەوە لێی وەك كیبك و سكۆتلەندا,ئیتای باسكی راستتیكرد كە رایگەیاند “ئیسپانیا زیندانی گەلانە”, راستگەرا دەسەڵاتدرەكانی ئیسپانیاش پێیان وایە ریفراندۆمی كەتەلۆنیا گەورەترین هەڕەشەیە بۆ سەر وڵات لە دوای هەوڵی كودەتای 23-2-1981 ەوە. لە 6ی صەپتەمبەر پەرلەمانی كەتەلۆنیا بڕیاری پەسەند كردنی یاسای رێكخستنی راپرسی بۆ سەربەخۆیی كەتەلۆنیای پەسەند كرد بە زۆرینەی 72 لە گەڵ و 11كەس دەنگیان نەدا و 52ش بایكۆتی دانیشتنەكەیان كرد,بڕیاری پەسەند كردنی یاسای ریفراندۆم لە لایەن پەرلەمانی كەتەلۆنیاوە, وڵاتی بردە ناو قەیرانێكی دەستورییەوە, حكومەتی ئیسپانی هانای بۆ دادگا و دەستوری ساڵی 1978ی ئیسپانیا برد, كە پێش 39 ساڵە دەرچووەو لەو كاتەوە زۆر شت لە بۆچونە سیاسییەكان و داب و نەرێتە كۆمەڵایەتییەكان و بارو دۆخی ئابوری فەرهەنگی گۆڕاوە.بە دوای بڕیاری پەرلەمانی كەتەلۆنیا حكومەت هانای بۆ دادگای باڵای ئیسپانی برد, كە لە 12 دادوەر پێك هاتووە, 10یان پارێزگاری راستگەران راخۆی سەرەك وەزیران بۆ خۆی دایانی ناوە.هاوكات داواكاری گشتی خۆسیە مانۆیل رایگەیاند لێكۆڵینەوە لە گەڵ بەرپرسانی پەرلەمانی كەتەلۆنیا دەكەم , ئەوان ریگایان خۆش كرد بۆ دەرچونی یاسای رێكخستنی ریفراندۆم و سزا دەدرێن .

لای خۆیەوە جەنەراڵ فرناندیز جەنەراڵی خانەنشین سەرۆكی دەزگای دژ بە سیخوڕی فرانكۆ ی دكتاتۆر رایگەیاند ” ئەمەی لە كەتەلۆنیا دەگوزەرێت خیانەتە, پێویستە یاساكانی شەڕ جێبەجێبكرێت” و هەموو سەركردەكانیان دەستگیر بكرێن.دوای ئەم بڕیارانە, ئەو كاردانەوەیەی بینیمان لە فلیمی هۆلیود دەچوو, حكومەتی ئیسپانیا لە رێگای دادوەرەكانی خۆیەوە, یاسای بۆ بەرژەوەندی خۆی بەكار هێنا, ئیسپانیا دەتوت لەو رۆژگارەدا دەژێت كە جەنەراڵ فرانكۆ دەسەڵاتدار بوو, هەرچەندە زۆر نییە رۆیشتووە, حكومەتی راستگەرا شمشێری هەڕەشەی لە كێلان دەرهێنا و كەوتە وێزەی ریفرادۆم خوازانی كەتەلۆنیا.حكومەتی ئیسپانیا پەلاماری بەناوی یاساو بەكارهێنانی سامانی گشتی دەست پێكرد, پەلاماری دەزگاكانی راگەیاندنی دا و 57 پێگەی پشتیوانی لە ریفراندۆمی داخست , بڕیاری لێكۆڵینەوەی دا لە گەڵ 712 سەرۆك شارەوانی لە كۆی 948 سەرۆك شارەوانی هەرێمەكە كە زەمینەی ئەنجامدانی ریفراندۆمەكە خۆشە كەن , پەلاماردانی رۆژنامەی فالینكی داو دایخست, پەلاماردانی پارتی كوپ ی چەپگەرا بە بێ ئاگادارردنەوەی پێشوەخت و گەمارۆددانی, داوای زیندانیكردنی سەرۆك وەزیرانی كەتەلۆنیا كارلیس بۆیجیدیۆنت دەكات,هەڕەشە لەكۆكردنەوەی سەرجەم ئەوانەی بەشداری ریفراندۆمەكە دەكەن, 14 كەسی بەرپرسیاری لە حكومەتی كەتەلۆنی دەستگیر كرد, ئەنجومەنی باڵای دادوەری ئیسپانی ئەو رۆژنامەیەی داخست كە كە بانگەوازەكەی بۆیجیدۆمێنت سەرۆك وەزیرانی كەتەلۆنیای بڵاو كردەوە بۆ ریفراندۆم, هاوكات پەڵاماری بەرپرسانی كارگێڕی هەرێمەكەیان داو كەلوپەلی چاپكردنەكانیان تێك شكاند و دەستیان بەسەر 10 ملیۆن كارتی هەڵبژاردندا گرت,هاوكات بۆ دوبارە پێنج شەمە 28ی سەپتەمبەر پۆلیسی ئیسپانی دەستیان بەسەر 2,5 ملیۆن كارتی دەنگدان و 100 سندوقی دەنگدانا گرت, وەزیری دارایی مۆنتۆرۆ هەوڵی لەبار بردنی پرۆژەی حكومەتی كەتەلۆنی لە خزمەتی هەژارانی دا كە داواكاری كوپ (پارتی یەكێتی گەلی چەپگەرا) بوو بۆ پشتیوانی لە پێكهێنانی حكومەتی خۆجێی كەتەلۆنیا لە رێگای دەستگرتن بەسەر وەزارەتی داراییدا,ناردنی 4000 پۆلیسی حكومەتی ناوەند بۆ رێگاگرتن لە ئەنجامدانی ریفراندۆم,هەڕەشە كردن لە كارمەندانی كەرتی گشتی و دەركردنیان لە كاتی بەشداریكردن لە راپرسییەكە و دادگاییكردنی بەرپرسانی ریفراندۆمەكە…….. سەرباری هەموو ئەمانەو زۆری تریش كەتەلۆنییەكان بەردەوامن لە ئەنجامدانی ریفراندۆمەكە لە یەك شەمە 1ی ئۆكتۆبەر , هەرچەندە راخۆی رایگەیاند رۆژی راپرسی كارتی دەنگدان و كەسەكان و ناوەندی هەڵبژاردن نابێت, وەلێ كەتەلۆنییەكان بەشێوەی پارتیزانانە راپرسیەكە ئەنجامە دەن و سنودقی دەنگدان و كارتی راپرسیان شاردۆتەوە, تەنانەت ماڵپەِرە ئەلەكترۆنییەكانی دەنگدانیش, سەربەخۆ خوازان كە لە لادێكان پشتیوانی زۆریان هەیە, لە ئێستاوە تراكتۆری جوتیارەكان ناوەندی شارەكان داگیرە كەن و رێگا لە ئۆتۆمۆبیلی پۆلیس دەگرن.كەتەلۆنییەكان بۆ سەرخستنی ریفراندۆمەكەیان ئامادەی هەموو قوربانی و سزایەكن, 714 سەرۆكی شارەوانی ئامادەن واز لە پلەو پۆستەكانیان بهێنن لە پێناو سەرخستنی ریفراندۆم, یانەی بەرشەلۆنەش ئامادەی دەست بەردار بوونە لە یارییەكانی خولی ئیسپانی لە پێناو سەرخستنی ریفراندۆم و سەربەخۆیی, بڕیاری دا بچێتە پشت داواكارییەكە, بەمەش ئیلتزاماتی مێژویی خۆی بۆ پشتیوانی لەسەربەخۆیی دەربڕی ,تەنانەت كرێكارانی بەندەری بەرشەلۆنە بەرەو روی هاتنی 4000 پۆلیسەكە بونەوەو نەیانهێشت كەشتییەكەیان راوەستێت.

كێن ئەوانەی بەرەو روی مافی راپرسی كەتەلۆنییەكان بونەتەوەحكومەتی ئێستای ئیسپانیا پارتی گەل – راستی پارێزگار پێكی هێناوە, 137 كورسی لە پەرلەمان هەیە, بە پشتیوانی پارتی سۆسیالستی كرێكاری ئیسپانی –چەپی ناوەند كە خاوەند 85 كورسی پەرلەمانە پێك هاتووە, لە دەرەوەی حكومەتەوە پشتیوانی دەكات, بە هەردوكیانە 222 كورسی پەرلەمانیان هەیە لە كۆی 350 كورسی پەرلەمانی وڵات,پارتی گەل بە بنكەو سەركردایەتی بەرەو روی كەتەلۆنییەكان بۆتەوە, وەلێ سۆسیالستەكان لە ئاستی باڵاو بەشێك لە بنكە, نموونە نیوەی ئەندامانیان لە كەتەلۆنیا لە ریفراندۆم بەشداری دەكەن, هاوكات پارتی سیودانۆس”هاووڵاتی” نیو لیبراڵی راستگەرا زۆر بە توندی دژ بە ریفراندۆم سەربەخۆیی كەتەلۆنیایە كە خاوەند 32 كورسییەو لە هەرێمی كەتەلۆنیا پێگەیەكی بەهێزی پەیدا كردووە بەهۆی ئەم هەڵوێستەیەوە.ئەم 3 پارتە كۆی گشتی 254 كورسییان لە كۆی 350 كورسی پەرلەمانی ئیسپانیا هەیە, بۆیە كەتەلۆنییەكان هیچ هیوایەكیان بە پەرلەمانی ناوەند و دانیشتنەكانی نەماوە بۆ بڕیاردانی خێر, هەرچەندە جار جارە نەك قسەی خێر بگرە شەڕی خێریشیان لەسەرە كرێت لە هۆڵی پەرلەمان, وەلێ پارسەنگی هێزەكان لە ئاستی قسەی خێرە نەك بڕیاری خێر.لە بەرامبەر هێزە راست و نیولیبراڵ و پارێزگار و سۆسیال دیموكراتەكان, چەپەكان پشتیوانی دەكەن لە بەشێكی دۆزەكەیان كە ئەنجامدانی ریفراندۆمە, ئەوان لە گەڵیان تا كۆتایی بەشی یەكەمی پرۆسەكە دەڕۆن, وەك ئەنجامدانی راپرسی وەك مافی هاووڵاتی, وەلێ لە ناو خودی پرۆسەكە ئەوان دژ بە جیابونەوەن, پۆدیمۆس كە گەورەترین پارتی چەپی ئیسپانییە, پێی وایە سستەمی سیاسی ئیستا باش نییە و ئیسپانیا پێویستی بە گۆڕانی دەستور و سستەمی سیاسی هەیە, داوای قەبوڵكردنی راپرسییەكە دەكات, وە ئەم داواكارییە رێگر بوو لە پێك هێنانی حكومەتی سۆسیالست- پۆدیمۆسی چەپ, وەلێ لە گەڵ جیابونەوەی كەتەلۆنیا نییە, هاوكات ئەدا كۆلۆ سەرۆكی شارەوانی شاری مەزنی بەرشەلۆنە كە نزیكە لە پۆدیمۆسەوە داوای داكۆكی لە دەزگاكانی كەتەلۆنیا كرد لە بەرامبەر پەلاماری حكومەتی ناوەندی, وە حكومەتی بەرشەلۆنەی خستە خزمەت راپرسییەوە, .

ئەو هەرچەندە لە گەڵ جیا بونەوەی كەتەلۆنیا نییە, وەلێ ئیدانەی هەنگاوەكانی راخۆی كرد و بە نا دیموكراسی ناوی برد.هەرچی حیزبی شیوعی ئیسپانی یە رایگەیاند حكومەتی راستگەرا قەیرانەكە دەقۆزێتەوە بۆ پیادە كردنی دكتاتۆریەت لە وڵات , پێیان وایە رێگا گرتن لە راپرسی, رێگا گرتنە لە مافی رادەربڕین, هەرچەندە هەردوو حیزب شیوعی و سۆسیالستی یەكگرتو لە كەتەلۆنیا لە بەیاننامەیەكی هاوبەشیاندا, سەبەخۆیی كەتەلۆنیا رەتدە كەنەوە, ئەمەش دژ بە پرنسیبەكانی لینیزمە كە دان بە مافی چارەنوسی گەلاندا بێ قەیدو شەرت دەنێت.بەڵام بەرەی چەپ رایگەیاند, پێویستە رازی بن بە ئەنجامدانی راپرسی, لێ ئێمە هانی كەس نادەین بۆ بەشداری لە ریفراندۆمەكە, وەلێ رێز لەوانەش دەگرین لە ریزەكانمانن بەشداری دەكەن و سزایان نادەین, بەم شێوەیە دەبینین پارتە چەپگەراكان تا كۆتایی سەفەرەكە لە گەڵ كەتەلۆنییەكان ناڕۆن, كە مەبەستی كۆتاییە .هەرچی پارتی یەكێتی گەلە كە پارتێكی چەپی كەتەلۆنییە و لەسەر بنچینەی دیموكراسی راستەوخۆ دامەزراوە, كە ریفراندۆم پایەی سەرەكی سستەمی دیموكراسی راستەوخۆیە,لە لایەن چەپەكانەوە تاوانبار كرا بەوەی كوپ بووە بە سەربازی حیزبە بۆرژوازییە كەتەلۆنیەكان, كوپ هەرچەندە لە دەرەوەی حكومەتی خۆجێی كەتەلۆنیایە و رەتی كردەوە بەشداری تێدا بكات, بەڵام زۆر بە توندی داكۆكی لە ریفراندۆم دەكات و چالاكانە هەوڵ بۆ سەرخستنی دەدات, بۆیەش یەكەم پارتی كەتەلۆنی بوو كەوتە بەر پەلاماری ئیسپانییەكان, لە زۆر ویست و داخوازی خۆی هاتۆتە خوارەوە لە خزمەت سەرخستنی ریفراندۆمی سەربەخۆیی كەتەلۆنیا .

تا كۆتایی ریفراندۆم

كەتەلۆنییەكان پەیگیرانە بەرەو یەكشەمەی مەزن دەڕۆن, گوێ بە بڕیاری دادگای ئیسپانی و یەكێتی ئەوروپا و ناتۆ نادەن كە دژ بە ریفراندۆمەكەیان و سەربەخۆیی كەتەلۆنیا هەڵوێستیان وەرەگرتووە, لە دوا هەنگاودا ترامپیشی هاتە سەر كە لە گەڵ یەكێتی خاكی ئیسپانیای عەزیمدایە, ئەم هەڵوێستەی ترامپ دژ بە رێبازی سیاسی سەرۆكی ئەمەریكی ولسونە كە لە ساڵی 1918 خستییە بەردەم كاری وڵاتان .وەزیری دارایی ئیسپانیا رایگەیاند ” كەتەلۆنیا ئۆتۆنۆمی بەرفراوانی هەیە, ئامادەشین سستەمی تەمویل بگۆڕین كە پێشتر ئەم داوایەی كەتەلۆنیەكانیان رەتكردبوەوە ” بەڵام كەتەلۆنییەكان وەڵامی دەم چەوركردنەكەیان نەدایەوە, پارتیزانانە لە ناو شارەوە بەرەو راپرسیەكەیان دەڕۆن, لیژنەی پارێزگاری لە راپرسیان پێك هێناوەو زۆریان لە پاڵ سندوقەكانی راپرسی شەویان بردە سەر بۆ پارێزگاری لەو 2315 سندوقەی دەنگدان, كە بڕیار وایە 1ی ئۆكتۆبەری كارتی هیواو ئامانجی چەند سەدەی خۆیانی تێ فڕێ بدەن .

كەتەلۆنیا خۆی رادەگرێت ….

كەتەلۆنیا وڵاتێكی دەوڵەمەندو پێشكەوتووە , تەنانەت نیوەی داهاتی كەتەلۆنیا بۆ ئیسپانیایە, بە تەنها 18,9%ی كۆی بەرهەمی نەتەوەیی ئیسپانیا بەرهەم دەهێنێت, پیسەسازی بەهێزی هەیە ناسراوە (بە كارخانەی ئیسپانیا), كەرتی خزمەتگوزاری بەهێز, پێگەی بەهێزی لە بواری گەشت و گوزار هەیە, كەرتی پێشەسازی كەتەلۆنیا 16,7%ی ئابوری وڵاتە, كەچی لە ئیسپانیا 13,4% یە, خاوەند ئابووریەكی بەهێزە زێدەی بودجەی بە رێژەی 11,5% ە, خاوەند ئابووری ژمارە 13 ەیە لە كۆی 29 وڵاتی یەكێتی ئەوروپا.
دیموكراسیەت خەونی گەلان ژێر دەست بەدی دەهێنێتئیسپانیا بەشێكە لە یەكێتی ئەوروپا, پابەندە بە پرنسیبە ئەوروپییەكانی مافی مرۆڤ و دیموكراسیەت, كەچی بووە بە بەلقانێكی دی لە رۆژئاوای ئەوروپا بۆ گەلەكانی, زۆرینەی وڵاتانی دیكەی رۆژئاوایی هەمان كێشەیان هەیە, وەلێ وەك سكۆتلەند و كیبك هەڵوێست وەرناگرن, وڵاتانی دیكەی جیهان زۆریان ماوە بگەن بەم كەمە دیموكراسییەی رۆژئاوا, بۆیە ئەفسانەی دیموكراسیەت بۆ وڵاتان و چارەسەركردنی كێشەی نەتەوایەتی و ئاینی و مەزهەبی و …. لەو وڵاتانە بەتاڵ دەبێتەوە, بە تایبەت لەو وڵاتانەی دەسەڵات لەسەر بنچینەی پیرۆزییەكان بەڕێوە دەچێت.هەرچەندە لیف لۆفین پرۆفیسۆری زانستی سیاسی سوویدی دەڵێت ساڵی 2119 ساڵی چەسپاندنی دیموكراسیەتە لە هەموو جیهان, ئەگەر پاش ئەم 102 ساڵە ئەم خەونە گەورەیە بێتە دی, دیموكراسیەتی راستەقینەی سیاسی, كۆمەڵایەتی, ئابوری بەدی بێت, ئەوا لە ئێستاوە با سەمای بۆ بكەین.دەنگدانی كەتەلۆنیەكان و بڕیاریان بۆ سەربەخۆیی هەنگاوێكی گرنگە بۆ بەهێزكردنی پێگەی دیموكراسیەت و بەرەو روبونەوەی زوڵم و زۆرداری بەتاڵ كردنەوەی خەونی دیموكراسیەتی درۆینە, با بزانین دوای ریفراندۆم كەتەلۆنییەكان چۆن بەرەو سەربەخۆیی دەرۆین بە دوایاندا مل بنێین, گەلێكی هوشیارن رێگای بەردەمیان رۆشنە ناكەوینە تەڵەوە.

بۆ زانیاری زیاتر سەیری بابەتی پێشوترمان بكەن لەسەر ریفراندۆمی كەتەلۆنیا :
https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1156733641095446&set=pb.100002764626499.-2207520000.1506755554.&type=3&theater

چەند رۆژێكە كەناڵەكانی راگەیاندن, هەر یەكەی بە ئاوازو نەغمەیەك شیكردنەوەی نا زانستی بۆ ئەنجامەكانی ریفراندۆمەكەی كوردستان دەكەن,كاتێك ئاوازی بەرژەوەندی سیاسی بەسەر شیكاریەكاندا زاڵ دەبێت هیچ نرخێكی زانستی نابێت , جەماوەریش لە كۆتادا بێزار دەبێت لەم هەموو ستایش و رەخنەی بێ بنەمایانە.
خەڵكی كوردستان لە مێژووی تێكۆشانی سیاسی و سەربازی بۆ مافە نەتەوایەتییەكانی لە 11ی ئەیلولی 1961 ەوە بۆ 25ی ئەیلولی 2017 , كە 20454 رۆژە, تەنها رۆژێكی بۆ راپرسی ریفراندۆم دانا “هەرچەندە من راپەڕینی چەكداری 11ی ئەیلولی 1961 دەستپێكەكەی بە یاخی بوونی دژ بە شۆڕشی دەرەبەگەكان دەزانم بە هاوكاری دەستی دەرەكی كۆنەپەرستی”, ئەمەش دەبێتە قۆناغێكی تازە لە تێكۆشانی گەلی كورد بۆ مافە نەتەوایەتیەكانی, لە دەرگایەكی مۆدێرنەوە دەیباتە ناو پرۆسەیەكی تازەوە.

لە بیرمان نەچێت ویستی نەتەوایەتی بۆ سەربەخۆیی جیایە لە ویستی عەدالەتخوازان بۆ دادپەروەری و ئازادی و یەكسانی. نابێت زۆر چاوەڕوانی گەورەمان لەو هێزانە هەبێت لە گەیشتن بە مافە نەتەوایەتیەكان ئەركەكانی كۆتایی دێت و دەبێتە ئەرك و بار گرانی بەسەر گەلەوە.
گەلی كوردستان دو شەممە گەورەكەی خۆیان پاش بەشداریكردنی كەركوك سەركەوتوانە ئەنجامدا, لە بیرمان نەچێت ریفراندۆم بێ كەركوك تورێكی قوڕاوی ناهێناو شكستێكی گەورەشی تۆمار دەكرد, ئەو یەكشەمەیەی قاسم سلێمانی تێكشكێنرا لە كەركوك ریفراندۆم سەركەوت,كەركوكیەكان و هاووڵاتیانی ناوچە دابڕاوەكان بێ بانگەشە سندوقەكانیان پڕ كرد.

سەركەوتن و شكستی ریفراندۆمەكە لە كەركوكەوە بوو, دوای ریفراندۆمیش هەنگاوەكان دواتر بە سانایی لە تەڵەی كەركوك رزگاری نابێت.كوردستان لە كاتی ریفراندۆم بەسەر چەند بەرەیەك دابەش بوون, تەنانەت حیزبەكانیش لەناو خۆیان بەسەر بەرەی جیاجیا دابەش بوون, ئەم دابەشكارییە لەو ناوچانەی وەك هەڵەبجە و سەید سادق و سلێمانی و راپەڕین زیاتر رەنگی دایەوە لە ناوچەكانی دی, ئەمەش نیشانەی فرەیی و زیندویی چالاكی سیاسییە لەو دەڤەرانە, دیاردەیەكی سروشتی جیهانیشە.
پارت و لایەنە سیاسییەكان بە پێی ناوچەكان قورسایی سیاسییان دەگۆڕێت.

لە ریفراندۆمەكەی كوردستان بەرەی بەڵێ زۆرترین دەنگی هێنایەوە, زۆرینەی پارتە سیاسییەكانی كوردستان و پارتە كەمینەكانی نزیك لە دەسەڵات و بەشێك لە عەشایەرە عەرەبییەكانی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێم پشتیوانیان لێی كرد, لە كۆی 4581255 دەنگی بەشدار بوو لە ریفراندۆمەكە توانی 2,861471 دەنگ بهێنێتەوە, كە دەكاتە 92,73%ی دەنگەكان, وەلێ ئەم ژمارەیە دەكاتە 62,46%ی كۆی دەنگدەرانی كوردستان, هەرچەندە لیستی بەشداربووانی ریفراندۆمەكە كۆن بوو, تازە نەكراوەتەوە, ژمارەی مردووان و چون بۆ دەرەوەی وڵاتی زۆری تێدایە,دەبوایا تازە بكرابایەتەوە لە قازانجی پرۆسەكە, بۆ ئەوەی ئامارەكان دروستتر دەركەوتوایە, ئەوانەی ناتوانن بەهۆی مردن و سەفەرەوە بەشداری دەنگدان بكەن دەربكرابایان لە لیستەكان .

هەرچی بەرەی نەخێرە, كە خۆی لە پارتی بەرەی توركمانی و حەركەی ئاشوری و هەندێك عەشیرەتی عەرەبی و بەشێك زۆر لە بنكەی دەنگدەری گۆڕان و بەرەی نەخێر و دڵشكاوانی ئێزیدی و كاكەیی و كریستان و ناڕازیانی خۆرسكی دەسەڵاتی كوردی دەبینییەوە, ئەم بەرەیە توانیان بە هەموویانەوە 224,468 دەنگ بهێننەوە, كە دەكاتە 7,27%ی دەنگەكان, وە 4,8997%ی كۆی دەنگی دەنگدەرانی كوردستان .هاوكات لە ریفراندۆمەكە كۆی گشتی 1,275,330 كەس پشكداری راپرسییەكەیان نەكردووە, ئیتر ئەمانە زۆر هۆكار هەیە بۆ بەشداری نەكردنیان, بەشێكیان ناڕازی پاسیفن, بەشێكیان لە نەتەوەو پێكهاتەكان دین وەك لیستی وەركا و بەرەی توركمانی …., بەشێكی تریان سەفەریان كردووە, چ ئەوانەی تازە رۆیشتوونە, یان ئەوانەی هاتنەوەو بەهۆی خراپی باری ئابورییەوە جارێكی دیە رۆیشتنەوە , یاخود هەندێك بەهۆی نەخۆشیی و كۆچی دواییدواییەوە…. نەیان توانی بەشداری بكەن”چونكە لیستەكە كۆنە ” ئەم ژمارەیە 27,84%ی دانیشتوانی ئەو ناوچانەن كە راپرسییان تێدا كراوە, بۆ پرسێكی گرنگی وەك سەربەخۆیی ژمارەكە زۆرە.لە لایەكی ترەوە 219991 دەنگی سوتاویشمان هەیە, كە كۆمسیۆن كەوتۆتە ناو هەڵەوە ئەم دەنگانەی بە سێ بەش بڵاو كردۆتەوەكە لە ئەنجامی ریفراندۆم و هەڵبژاردنە جیهانییەكان هەموو پێكەوە دەژمێردرێت.

بە پێی ئامارەكەی كۆمسیۆن لەو ژمارەیە دەنگی دور خراوە 170611 دەنگە, ئەمەش ژمارەیەكی زۆرەو پێویستی بە رونكردنەوەی زیاتر هەیە لە بارەیەوە, هەرچی دوو بەشەكەی ترە بریتین لە دەنگی پوچەڵكراوەو دەنگی سپی ” دەنگی سپی 9368 دەنگ و دەنگی پوچەڵی بەكار هاتوو 40011 دەنگ, سەرجەم دەكاتە 49379 دەنگ”, ئەمانە ناڕازی چالاكن لە هەمبەر هەردوو بەرەی بەڵێ و نەخێر, بەهەر هۆكارێك بێت نەچونەتە هیچ یەك لەو دو بەرەیەوەو نەیاریشیانن و دەنگی خۆیان وەك ناڕەزایەتییەك سوتاندووە.لە كۆتاییدا ماوەتەوە بڵێین, ریفراندۆم كرا و خەڵكیش ئاهەنگی خۆیان بە شێوازێك دەربڕی كە رۆژی 26ی مانگ ئاهەنگی سەربەخۆیی بگێڕن, ئێستا لیژنەی باڵای ریفراندۆم چی لە ئەنجامەكانی ریفراندۆم دەكەن؟, كەی بڕیارە گەورەكە دەدەن, پێش ئەوەی كاغەزی ئەو دەنگانەی بە خوێن بەڵێی دا, تۆزیان لەسەر رەفتەكان لێ بنیشێت؟.

لە ماوەی رابردوودا, هیچ دۆسیەیەك بە ئەندازەی پاشەكەوتی موچەی موچە وەرگران, نەبووە موزایەدەی پارتە سیاسییەكان و هەموو ئەوانەی مەرامی سیاسییان هەیە لەم كوردستانە, ئەگەر لە گۆگڵدا بە دوای دەستەواژەی پاشەكەوتی موچەدا بگەڕێیت, تەنها ئەوانەی گوگڵ دەیدات , 45100 وەڵامە, زۆری تریش خۆی لە گۆگڵیش شاردۆتەوە, هەرچەندە ئەم دەستەواژەیە هێشتا ساوەیەو تەمەنی دوو ساڵی بەڕێ نەكردووە, ئاخر موچە پەیوەندی بە 1,4 ملیۆن هاووڵاتی كوردستانەوە هەیە,دەكاتە زیاتر لە 37%ی هاووڵاتیانی كوردستان وێڕای خێزانەكانیان, سەرباری ئەوەی پاشەكەوتی موچە كارایی لەسەر بازاڕ و ئیش و كاری كوردستانیان لە هەموو سێكتەرەكان داناوە, لە كوردسان بێ موچە هیچ جوڵەیەكی ئابوری و سیاسی و كۆمەڵایەتی و تەنانەت چالاكی هونەری و رۆشنبیری و فەرهەنگیش نامێنێت, دەتوانین بڵێین موچە كێشەی یەكەمی هاووڵاتیانی كوردستانە بە ئیمتیازەوە, بە ئەندازەی ئاو و هەواو گەنم و خوێ و خۆرەتاو گرنگە,هەر خۆشی رەوت و ئاراستەی بازاڕ دیاریدەكات, بۆیە ئەگەر سیاسەت بكەیت لە كوردستان,دەبێت قسە لەسەر موچە بكەیت, بە تایبەت پاشەكەوتەكەی كە 75%ی كۆی موچەكەیە, ئەگەر پۆپۆلستیش بیت دەبێت موزایەدەی گەورەی پێوە بكەیت, موزایەدەیەك وا بەهەشت لە گیرفان تۆداو جەهەنەمیش لای نەیارەكەت بێت, ئێستا موچەش بێ لابردنی پاشە كەوتی موچە كەس تاقەتی گوێگرتن لێی نییە.

بۆ ئەوەی لەسەر پاشەكەوتی موچە قسە بكەیت, پێویستە دوو مەرج لە قسەكانتدا هەبێت, مەبەستم دەسەڵاتداران و پەرلەمانتارانە, یەكەم بزانیت ئەمە دۆسیەیەكی ئابوورییە و بە ئاماری وردەوە قسە بكەیت, نەك رۆژێك بڵێیت پارەی نەوت بایی 20%ی موچەیە, رۆژی دواتر بڵێیت زیاترە لە موچە, یان رۆژێك بڵێت حكومەت قەرزارە, رۆژی دواتر بڵێیت قەرزی لەسەر خەڵكە, دەستەواژەیەكی ئەمەریكی باو هەیە كە ئاراستەی بۆشی باوك كراوە لە میانی ململانێی هەڵمەتی هەڵبژاردنی ئەوو بیل كلنتۆن, كلنتۆن روو لە بۆش وتی ” ئەحمەق ئەمە ئابورییە ئابووری “, هەر ئەو ئەحمەقیەش دوایی بە دۆڕاندنیدا, ئاخر ئابووری نەبوایا , ئەوی قارەمانی شەڕی یەكەمی كەنداو بە كلنتۆن نادۆڕا, وەلێ ئەوانی مە ئێمە نە تەریق دەبنەوەو نە گەلیش سزایان لە هەڵبژاردندا دەدات ونە لە بازاڕیش ئۆیهیان لێ دەكرێت, نە بۆ خۆشیان لە قسان دەكەون, خاڵی دووەم كە باسی موچە دەكەیت ئەگەر دادپەروەری لە دابەشكردنی سەروەت و سامان لە نێوان تاكەكانی كۆمەڵگا و بنەبڕكردنی هەژاری كاری یەكەمت نەبێت ئەوا هیچت نەكردووە, ئیەوانێك كە 90%ی حیمایەكانیان براو برازاو ئامۆزاو خەزور و زاوایان بێت, بودجەی حیزبەكانیان زیاتر لە گەورەترین پارتی جیهان بێت, باسی موچەو ئیمتیازاتی خۆیانت نەكەن, باسی ئەوانە نەكەن كە چونەتەوە یانەی ئەلیۆنیكۆرۆنەوە( كۆمپانیای بە سەرمایەی ملیار دۆلار زیاتر)….. ئەوە ناتوانێت ئەهلی دادپەروەری بێت, كارەكان تەنها پیاوەتییە بە ئاوی حەمامەوە, ئەوانیش نەبنئەركی حكومەتە موچەیەك بۆ ژیانی كولەمەرگی بۆ رەعییەتەكانی خۆیدابین بكات. لە دوای ئەنجامدانی بایۆمەتری موچە وەرگرانەوە, قسە زۆر لەسەر چاككردنی موچە كراوە بەوەی دەرماڵەی موچەی بنەڕەتی, بڕوانامەو هاوسەرگیری بدرێت بە موچە وەرگران, ئەمە چاككردنی پاشەكەوتی موچە نییە بەڵكە وەك خۆیان دەڵێن سستەمێكی نوێی موچەیە, ئەمە شێوازێكی دیكەی سیاسەتی تەقەشوفی ئابوورییە بە قچۆكەیەك دەستكاریی هەستپێنەكراوەوە بۆ هەندەك.

پەرلەمانتارانی گەڕاوە , بە تایبەت ئەوانەی وەك ئۆپۆزسیۆن پێشتر قسەیان دەكرد و شاشەكانیان كۆنترۆڵ كردبوو, دەیانكوشت و نایان شاردەوە, ئێستا دەیانەوێت وەك ( ما‌و وجه ) بەهانە بۆ گەڕانەوەیان بدۆزنەوە بۆ ئەوەی لە تارمایی هەڵوێستەكان پێشویان رزگاریان بێت , وایدەربخەن بەوەی گەڕاونەتەوە ژیانمان چاك بكەن,موژدە گەورەكەمان لە هەڵگرتنی پاشەكەوتی موچە بدەنێ , وەك نیشان بدەن, بێ ئەوان ژیان تاڵە بێت, وەلێ كاتێك لە گەڵ ستافی حكومەت كۆبونەوە , سەریان دای لە دیوارە ئاسنینەكە, لە خەونە 100 كاتژمێرییەكەیان بێدار بونەوە, ئاخر ئەگەر حكومەت تەنها بۆ رازیكردنی ئەوان پاشەكەوتی موچە هەڵگرێت, بەرەو روی ئەو پرسیارە دەبێتەوە, ئەدی بۆ سەپاندتان؟, بۆ زووتر هەڵتان نەگرت؟ ئەو پارانە چییان لێ هات؟, كۆی داهات و خەرجی مانگانەتان چەندە؟.پێویستە پەرلەمانتاران سەرەتا كۆی داهاتی حكومەت و خەرجیەكانی حكومەتیان وەك خۆی بزانیایە, ئەوجا مژدە خۆشەكەیان پێمان بدایە, ژمارەی سەر كاغەزەكامان دەوێت نەك سەر شاشەكان.من پێشنیارێك دەخەمە بەردەست پەرلەمانتاران , ئەویش ئەوەیە هەوڵ بدەن , موچەی ئەوانە چاك بكرێت كە بڕەكەی كەمە و سەرچاوەی داهاتی دییان نییە و كرێنشینن, ئەوە گەورەترین خزمەتە بیكەن ئەگەر پێیان بكرێت, داوا بكەن دادپەروەری لە دابەشكردنی سەروەت و ساماندا هەبێت , دامەزرندن بۆ ئەوكەسانە بێت سەرچاوەی داهاتی دییان نییە, واز لە دانەوەی قەرزی پاشەكەوتی موچە و ئەو داواكاریانەی خەڵك تاقەتی گوێگرتنیانی نەماوە بێنن, دەسا دەزانین پێ بە پێی بەرز بونەوەی هەڵئاوسان دەبوایە موچەكانیش نەك 75%ی ببڕدرایە, دەبوایا ساڵانە زیادیشی بكردبایا, مەرج نییە هەموو شت لەوانەوە فێر بین وەك ئیدعای دەكەن, مادام دەژێین ئەوانیش نەبن شت فێرە بین, وەلێ كارەسات ئەوەیە ئەوان لەوەندەی دەزانن زیاتر فێر نەبن !!!!.

ریفراندۆمی كوردستان وەك سندوقی باندۆرای لێ هاتووە, دەڵێی هەموو شەڕو نهامەتیەكانی مرۆڤایەتی لەوێدا هەڵگیراوە, دەڵێی رۆژی بیداركردنەوەی شەیتانەكانی مێژووە, لە گەڵ هەڵدانەوەی سەرقەپاغەكەی دەرەچنە دەرەوەو پەلامارمان دەدەن, تسۆنامی هەڕەشە هەڵی كردووە,ریفراندۆم دەسكەلای سەركێشییەكەو لە لێواری كارەساتداین خەریكە بمانبات , هەموو ناكۆكەكانی جیهانی كردووە بە هاوبیری یەك, هەموو قسەیان لەسەری هەیە, ئەوروپییەكان وازیان لە كەتەلۆنیا هێناوە, داوای چارەسەركردنی ریفراندۆمی كوردستان دەكەن, ئێران و ئەمەریكا پێكەوە بە دوو ئاوازی جیاوە دژن , هەموو ململانێ و كێشەكانیان بۆ لەناو دانی ریفراندۆم دەخەنە لاوە, نەتەنیاهۆو تیسیر خالید لە بەرەی دیموكراتی فەڵەستین پێكەوە لە گەڵن, ئەوانەی دژ بە ریفراندۆمن بۆ كوردستان, بۆ شوێنەكانی دیكە لە گەڵن و كەچی وەك ئازادیخواز خۆیان نمایش دەكەن, كورد جینۆساید كراوە و داوای بەغداش ناكات, كەچی فەلەستینییەكان نە جینۆساید كراون و داوای پایتەختی ئیسرائیلیش دەكەن و دەست بۆ كاری تیرۆریستیش دەبەن (حماس) كەچی پشتیوانن بۆی, هەمویان دەزانن سەربەخۆیی بۆ كورد رەوایە, لە بەرامبەریدا هەندەك هەڕەشە دەكات و هەندێكی دیكە بۆڵە بۆڵ و منجە منج, بە كۆرسیش دژن, جەنەراڵ پیترایۆس بەڕێوەبەری پێشوی سی ئای ئەی : كورد مافی خۆیەتی سەربەخۆ بێت بەس ئێستا نا,ئەمینداری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان ئەنتۆنیۆ غوتیریش هاوسۆزی بۆمان دەربڕیوە و كاتی نییە , ئەمەریكا و روسیا و ئەڵمانیا و بەریتانیا و فەرەنسا, مافی خۆتانە بەس كاتی نییە, ئێران و توركیا و عێراق و سوریا, مافتان نییە هیچ كات, لە كاتێكدا ئیسلامییەكان پێیان وایە, ریفراندۆم پیلانی دابەشكردنی وڵاتانی ئیسلامی توركیاو ئێران و سوریایە, پیاوانی ئاینی كریستان و ئیسرائیل و بەشێكی بەرچاو لە عەلمانییە پێشكەوتنخوازەكان پشتیوانی خۆیان بۆ سەربەخۆیی كوردستان راگەیاندووەو بە ئەركی ئەخلاقی خۆیان هەڵستاون.كورد ئەو هەموو شەرەی بە درێژایی سەدان كیلۆمەتر لە بڕی هەموو مرۆڤایەتی كرد, سەركردایەتی شەڕی پێچەوانەی كرد لە هەمبەر داعش, كلیلی دەرگای رەقەو موسڵی كردەوە, دۆخە كەم ئارامەكەی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە لولەی چەكی ئەو زامن بووەو پێك هاتووە , كەچی دەڵێن ئارامی تێك دەدەن, هەر خۆشی بڕیار لەسەر ئارامیەكەی دەدات , كەچی ئێستا دژ بە مافی چارەنوسین و هەندەی ئەم هەفتەیە لێی نەپاڕانەوە بۆ ئەوەی راپرسی لەسەر چارەنوسی خۆی نەكات, خەریكە ئەنكل سام 1975 دوبارە دەكاتەوە, دەبێت وەك سەردەمی كیسنجەر لە پشتەوە خەنجەر نەوەشێنرێت ؟, دژایەتی ئەوان بۆ پرۆسەكەیە نەك شێوازی حوكمی دوای سەربەخۆیی, بۆیە دژ بە چارەنوسی سەرجەم كورستانیانن, بە دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆنەوە, ستەمكار و ستەملێكراوەوە,سبەی ئەمە بەرامبەر رۆژئاواش دەكەن, دەبێت دەستی پشتەوەی ئەنكڵ چی هەڵگرتبێت ؟؟, قەت هەندەی ئێستا بازاڕی سیاسەتی كورد گەرم نەبووە, هەندەی ئێستا سەفاو مەروای دیپلۆماتكارانی وڵاتانی گەورەی جیهانی بەخۆوە نەبینیوە,200 رۆژ قەتڵ و عام كراین, شەیتان و عوزرائیلەكان زیاترمان نەبینی, خەونمان بە بڵاوكردنەوەی هەواڵی مەرگمان دەبینی, ئێمە نە لە چیك و سلۆفاكیا دەژێین, نە لە كیبیك و كەنەداش تا بە نامەی دڵداری و پاڕانەوە پێمان بڵێن وڵات بەجێ مەهێڵن جیا مەبنەوە تكایە, ئێمە لە وڵاتی حەرەس و قەومی و حەرەس جمهوری و سوپای بەدر و حەشدین,وەك فایەق شێخ عەلی وتەنی عێراق قوڵپە دات بۆ شەڕی ناوخۆیی, بۆیە بە مان و نەمانمان لە عێراق, چاوەڕوانی كارەساتین, ئەرێ لە خەونی دەوڵەت بێدار بوینەوە ؟, یان بەرەو خەونی كوشتار دەڕۆین؟, ئەرێ لە هەرەشەی دۆست و هاوپەیمانانی دوێنێ سڵەمینەوە؟, ئەرێ هەر ئەمانە سبەی دیسانەوە وەك دۆست دەرگامان پێ ناگرنەوە ؟, باشە ئەگەر بڕیاری جیابونەوە نەدرێت, دەتوانرێت لە گەڵ ئەمانە ژیان بۆ جارێكی دیكە بەسەر ببردرێتەوە؟, دەڵێن هاوڕێیەتی لە سەفەر و شەریكی بەدەر دەكەوێت, ئێمەش برادەرانی دوێنێمان بۆ دەركەوت, ئاخر ئەوان لە ماندویەتی دوای داعش بحەسێنەوە,داوای جیابونەوەش نەكەین, ئەوا دەرگامان پێ دەگرنەوە, تەنها ماوە فتوایەك بدرێت, تا گرتنەوەی هەولێر قەیتانی پۆستاڵەكانیان نەكەنەوە.هێشتا خەیاڵدانی بەعس مایەی ئیلهامی دەسەڵاتدارانی عێراق و ناوچەكەیە, بیری بەعس لە پێش و دوای بەعس هەر هەبوەو دەبێت, بەعسی شیعی , بەعسی سونی , بەعسی كوردی و توركمانی و … هەیە, وێنە ئەو چركە ساتە ماوە بە گاڕان پەلاماری جووەكان دەدرێت پێش بەعس, لە سبایەكەریش وێنەیەكی دیكەی بەعسیانە دوبارە دەبێتەوە, ئەبو عوزرائیلییەكانیش وێنەیەكی دیكەن, تا دور كەوینەوە لە خەیاڵدانی بەعسیانە , جوانتر دەبین, با دور كەوینەوە لە ستەمكاری بەعسیانە, با ئازادی تەواو بدرێت بە تەواوی پێكهاتە نەتەوەیی و ئاینییەكان, نەك تەنها داڵدەیان بدەین و كەمە مافێكیان بۆ رۆكەین, ئاخر ئەوان ئازاد نەبن, ئێمەش ئازاد نابین, ئەوەی خۆی كۆیلە بێت ناتوانێت كەس ئازاد بكات, 25 ساڵە ستەم بەسەر ئەم خەڵكەدا دەسەپێنن, چۆن دەتوانن ئیدعای ئازادیخوازی بكەن؟؟.

كە گوێت لە پەیامی ئەبو عوزرائیل, دیل كوژە تاوانبارەكەی حەشدی شەعبی و بڕیارە یەكگرتووانەكەی سونەو شیعە لە پەرلەمانەكەیانەوە دەبێت, كە لە هەموو شت ناكۆك بوون, تەنانەت لە سەر ناو عەلی و عوسمان دەیان هەزاریان لە یەكتر كوشت, لە ناویاندا زۆر دو براكەسی نزیكی یەكتر و هاومەزهەبیشی تێدا بوو, وەلێ لە هەمبەر ریفراندۆمی كوردستان تەبا و یەكگرتو بوون, جگە لە دەنگی لاوازی حیزبی شیوعی و دیموكراسی خوازانی چەشنی میسال ئالوسی و لیستی مەدەنی, هەموو یەكپارچە دژن, دیموكراسیەتی پەرلەمانتارانی عێراق هەر ئەوەندە بڕیان كرد, بە كۆی دەنگ بڕیاری شەڕیان دا, ئەرێ ئەمرۆش وەك دوێنێیە؟, یان خراپتر لەوانەی رابردوو دەبێت, شەڕی جاران بەرگی نەتەوەیی پۆشیبوو, ئەوجار نۆرەی بەرگی ئاینییە, ئەمەش دەریدەخات یاری ریفراندۆم لەم ناوچەیەی جینۆساید مەترسیدار و گەورەیە, لە ئاستی بچوكی عەقڵی دەسەڵاتدارانی هەرێمەكە نییە, ئیتر هەڕەشەو گوڕەشەكانی عێراق و توركیاو ئێران لێ گەڕێ, دەتوانین لە لیستێكی گەورە ناوی هەڕەشەكەران بنووسین, ژمارەشیان رۆژ لە دوای رۆژ هەر لە هەڵكشانە, پیاوانی ئاینی, مەرجەعی موقەدەس, ئۆپۆزسیۆن, نوسەر و بیرمەند, هونەرمەند و رۆژنامەنوس, ئەوانەی نان و خوێمانیان خوارد, ….. هەمووی لە خۆ دەگرێت, تا لە رۆژی دەنگدان نزیك دەبینەوە, ئاوازی هەڕەشەكان دەگۆڕێن, نەغمەی خیتابەكان جیاوازن, زمانی قسەكان توندترن, سپێنەی چاوەكان سورترن, هەڕەشەكان زاكیرە تاڵەكانی مێژوو زیندو دەكاتەوە لامان, دەڵێی رۆژە رەشەكە لە دوای دەنگدانەكەوە دەست پێدەكات, خۆ ئامادەكارییەكانی سەر ناوچە بەریەك كەوتەكان لە مەندەلییەوە بۆ بەعقوبە و سەلاحەدین, پەلامارە دەست پێنەكردووەكان, نەخشە ژێر زەمینەكان, شانە چەكدارە نووستووەكان, چەكدارە مەدەنییە ئامادەكان بۆ شەڕی ناوخۆیی, مەترسییەكانی بەرەی تووركمانی و بابلیون و حەشدی حەویجە, هێشتا رومادی و موسڵ فریای خۆ كۆكردنەوە نەكەوتون, هیشتا تامی ماستی هەولێر و كەبابی سلێمانی لەسەر دەمیانە, هێشتا لە بەردەم كارەبای كوردستان خۆیان فێنكە كەنەوە, داخوا چەند پڵانی گەورە لە ئامادەكردان, چەند بۆسە لە رێدان وەك تاوانەكەی كەركوك, ئێمەش وا لە شەڕی بەڵێ و نەخێرداین, هێشتا لە خەونی هەڵبژاردن و هێنانەوەی كورسییەكانین, هێشتا دەڵێین حاڵمان باشە بۆ تێكی دەدەن, ئاخر ئێمە ئەزمون لە تاڵییەكانی خۆمان وەرناگرین نەخوازەلا دراوسێكانمان, ئاگامان لەوە نیە هەمان سیناریۆی رۆژهەڵات لێرە بەرەو دوبارە بونەوە دەچێت,داخوا چەند كەس و دەستەو گروپ لە خۆ ئامادەكردندان بۆ یەكەم تەقە, داخوا چەند حەسەنی و خاڵخاڵیمان بۆ ئامادە كراوە, داخوا چەند پلانی وەك مەندەلی پێگەیوون ,داخوا عەسائیبی ئەهلی هەق خەریكی چین؟؟, داخوا قاسم سلێمانی بە دەست بەتاڵی نێردرایەوە رازییە؟؟.

لەسەرەتای راگەیاندنی ریفراندۆم هەندێك دەنگ باسی مەترسیەكانی راگەیاندنی ریفراندۆمیان كرد,لە گەڵ نزیك بوونەوە لە كاتژمیری سفر هەڕەشەكان بەربڵاوترو توندتر دەبن, تا ئاستی پەلاماری سەربازی, كە پێشتر تەنها بیر لە ئابلوقەی ئابووری دەكرایەوە, كە زانرا سنورەكان قودسیەتی نییە,ئەوجا هەڕەشەی پەلامار هاتە پێشەوە, ئێمە لە هەرێمی جینۆسایددا دەژێین نەك چیك و سلۆفاكیا, بۆیە ئەو ترسە حەقیقەتی هەیە لە روانگەی كارەساتە جەرگبڕەكانی هەشتاكان و كۆماری مهابادەوە تەنانەت, رێكەوتنامەی جەزائیر و روداوەكانی 28 حوزەیران و 31ی ئابیشەوە, بۆ خوێندنەوەی لایەنێكی ئەو روداوانە هەندێك راستی تێدایە, دەكرێت لە روداوێكی بچوكەوە كارەساتی گەورە بەدی بێت , وەلێ لە خوێندنەوەی تەواوی واقعیەكە دەتوانین بڵێین دوبارە بونەوەی لەم ژینگە سیاسییەی ئێستا نابێت كە كورد لە باشورو رۆژئاوا تێیدایە, هەرچەندە سیاسییەكانی ئێمە قەت ئەزموون لە رابردوو وەرناگرن و ساوێلكانە سەیری سیاسەت و هێزەكانی بەرامبەر دەكەن, باشترین نموونەش خوێندنەوەی هەڵەیانە بۆ داعش كە چەند دەنگێكی كەم نەبێت وتمان ناتوانین دراوسێی دڕندە بین, ئەوانی دی وتیان ئاگرە سورە لە خۆمان بە دورە, تەنانەت بە ئەركی ئەخلاقیانەو مرۆڤانەی خۆشیان هەڵنەستان بەوەی لە پەنایانەوە مرۆڤەكان جینۆساید دەكران, ئایا دەكرێت ئەو روداوە تاڵانەی رابردوو جارێكی دیكە لە بێدەنگیدا دوبارە بنەوە؟.ئایا ئێستاش هەمان زەمینە دێتە پێشەوە بۆ قڕ كردنمان ؟؟, ئەمە پرسیارە گەورەكەیە, بڕیار بەدەستانی ریفراندۆم ئەوانەی لە پشت مێزەكانەوە لە بەردەم كامیراكان دانیشتونە, دەبێت بەرپرسیارێتی تەواو بگرنە ئەستۆ بۆ هەر ئەگەرێك كە گەل لە دوای ریفراندۆم بەرەو روی دەبێتەوە, خۆ ئەوان تەنها لە دەستكەوت شەریك نین, خۆ خەریك ئەوەش نین دوای ناخۆشییەكان خۆیان و ماڵ و مناڵیان بای بای بكەن, بەڵكە ئەوان لە هەموو ئەگەرە كراوەكانی پرۆسەكە شەریكن و بەرپرسیارن.

مەترسی و ئەگەرەكان

دوای بڕیاری ئەنجومەنی پارێزگای كەركوك بۆ بەشداری لە ریفراندۆم دۆخەكە ئاڵۆزتر بوەوە, ئێستا ئەوان بە سنوری پێش 19-3-2003 رازین جیابێتەوە, تەنانەت بە چونە سەری هەندێك شارۆچكەی وەك مەخمور و خانەقین و ….. شوێنی دیش, جگە لە كەركووك , وەك پێشتر ئاماژەم پێداوە, كەركووك بۆ خۆی تەڵە گەورەكەیە, كورد بە نیاز بێت هەموو پارێزگای كەركووك بێ رەزامەندی پێكهاتكان بە دەست بخات خەیاڵە,كەركوك شاری نەعلەتییەكان, نەوت و فرە پێكهاتەیییە, راستە سەربەخۆیی كوردستان بە كەركوكەوە, پایەی دەوڵەت بوونەكەی مسۆگەرە, وەلێ ئەستەمە پێكهاتەكان كە هەموو درێژكراوەی دەرەوەی شارەكەن رازی بن, بۆیە باشترە كورد دەست لە بەشێكی كەركوك هەڵگرێت, وەك حەویجە و ریازو….. تەنانەت بەشێك لەناو شار, بە نیازی جێبەجێكردنی ئەزمونی برۆكسلانە بین بۆ سەربەخۆیی بە كەركوكەوە بەدی نایات, ئەزموونی بەرلینیانە لە هەموو كێشەو گرفتەكان رزگارمان دەكات, واز لە خەونی پیرۆزی خاك و مێژوو بهێنرێت, مامەڵە لە گەڵ واقع و پارسەنگی هێزەكان بكرێت.بۆ ئەوەی ریفراندۆم شەرعیەتی نێو دەوڵەتی وەربگرێت وەك تەیموری رۆژهەڵات و باشوری سودان و …. دەبێت دەوڵەتی عێراق رازی بێت, نابێت تاك لایەنە ئەنجامدرێت, دولایەنەش ئەستەمە, مەگەر دوای شەڕێكی دۆڕاو رازی بن وەك باشوری سودان.تەنانەت توركمانە شیعەكانی ناو سوپای بەدر چالاكترن وەك لە توركمانە سونییەكانی ناو بەرەی توركمانی, عەرەبە شیعە هاوردەكان گورجو گۆڵترن لە عەرەبە سونییەكان,ئێستا بەرەو روی چوار گروپی جیا بویتەتەوە” توركمانی سونی, عەرەبی سونی, توركمانی شیعە, عەرەبی شیعە”, بە چوار ئەجندەی سیاسی جیاجیاوە, چۆن بەسەر ئەم هەمووە دەپەڕێیتەوە بۆ گوڵ.نەك توركمانە سونییەكان بە تەنها ملكەچی فەرمانی بابی عالی دەبن, بگرە توركیا پێشتر نەیهێشت رێكەوتنی كوردو حكومەت بەدی بێت وەك تاڵەبانی رایگەیاند, ئەو لە بۆسەی لەبار بردنی هەموو خەو و خەیاڵێكی خۆشی تۆیە.

دوای دەنگدانی ئەنجومەنی پارێزگای كەركوك لەسەر بەشداریكردن لە ریفراندۆمەكەی كوردستان, كێرڤی نەعرەتەی شەڕی نەتەوەیی چووە سەر, پەرلەمانی عێراق بە زۆرینەی 173 لە كۆی 204 دەنگ, دەنگیان بە بڕیاری پەرلەمانی عێراق دا بۆ بەرەو روبونەوەی ریفراندۆمی كوردستان, لە 12ی ئەیلول حەیدەر عەبادی پابەندكرا بە پاراستنی یەكپارچەیی خاكی عێراق, واتا چەك شوێنی پەنجە و دیموكراسیەت و دادگای گرتەوە, نەتوانێت دابینی بكات كودەتای بەسەردا دەكرێت, دەوەستێتە سەر ئەوەی چۆن كەڵك لە كێشەی ناوخۆییەكانی كوردستان دەبینێت, ئەمەش لە گەڵ بەرز بونەوەی نەحرەتەی شەڕی نەتەوایەتی كزو لاواز دەبێت, جەمسەر گەری نەتەوایەتی دروستە بێت, نەخێر لێرە دەبێتە سفر, بەڵێش لە بەرامبەر دەبێتە سفرەكەی دی.بارودۆخی ئێستای كورد لەو كاتانەی پێشو جیایە كە بە پێچەوانەی شەپۆڵ مەلەی دەكرد لە هەشتاكان و تەنانەت نەوەدەكان تەنانەت لە حالەتی ینك لە 31ی ئاب, بەوەی هاوپەیمانی ئێرانی هەڵبژاردبوو,هەنووكە كورد لە باشورو رۆژئاوا بەشێكە لە هاوپەیمانی جیهانی, لە بری جیهان شەڕی تیرۆریستان دەكەن, توانیویانە سۆزی شەقامی وڵاتانی رۆژئاوا بەدەست بهێنن,ئەگەر حكومەتەكانیان بەهۆی بەرژەوەندییەوە نەوێرن پشتیوانی بكەن, ئەوا رایگشتی لەگەڵە, ئاخر چۆن وێنەی ئەو كچە نەشمیلە جوانە چەكدارانە لە بیرە كەن, ئەفسانەی داعشیان بەتاڵ كردەوە, ئەو كات هەموو جیهان دژی پان ئیسلامیزمی كۆماری ئیسلامی ئێران بوون, سەیر كەن 200 رۆژ پرۆسەی ئەنفال بەردەوامە بە بەردەم مانگی دەستكردەكانیانەوە, كە تەواوی جموجۆڵە سەربازییەكان و خاپوركاری و بەكارهێنانی چەكی كیمیاوی وێنە گرتووە وەلێ فزە ناكرێت, تەنانەت ئێرانیش لە هەندێك حالەت بە بەكار هێنانی چەكی كیمیاوی تۆمەتبار دەكەن, تا 3 رۆژ دوایی تەواو بوونی بە فەرمی پرۆسەی ئەنفال لە 6-9-1988 واتا 9-9-1988, ئەمەریكا یەك قسەشی لەسەر ناكات, ئاخر چوونە باوەشی ئێران, وەك چوونە باوەشی ئەژدیهایە, وەلێ ئەمرۆ نەك چاوەروانی سزای رۆژئاوا نین, بەڵكە لە چاوەڕوانی پاداشتیشداین ئەگەر وەفا لە سیاسەتدا بوونی هەبێت بە تایبەت وڵاتانی رۆژئاوا, هەرچەندە پێشتر ئاگادار كراینەوە, كە ئەمەریكا كوردان بە تایبەت لە رۆژئاوا بەكار دەهێنێت و لە كۆتادا خیانەتیان لێ دەكات, لەم قۆناغەدا وێڕای مەلە نەكردن پێچەوانەی شەپۆڵ, هاوكات وەك بەشێك لە گەورەترین هاوپەیمانی لە دژی تیرۆر لە پێشەوەی جەنگدا بووە بە درێژایی سەدان كیلۆمەتر لە خانەقینەوە بۆ عەفرین, وە شەڕكەری سەرەكیشن, لە بیرمانیش نەچێت , جیهانی دوای دادگای تاوانی نێودەوڵەتی, جیایە لە جیهانی پێش ئەو, واتا قۆناغی دوای ساڵی 2002, ساڵی 2017 ەش , ساڵی بەرەو روبونەوەی كۆمەڵكوژی رۆهینیغاكانی بۆرمایە, وێڕای مەلەی پێچەوانەی تەوژمی پارتەكەیان,وەلێ توانی رایگشتی جیهان بۆ خۆی رابكێشێت,مرۆڤایەتی هوشیارە و بە ئاگایە لە بەرامبەر هەوڵی قڕ كردنی مرۆڤ, ئەو رۆژە نایاتەوە دوای 200 رۆژ قڕكردن دەنگێك بۆ راگرتنی نەبێت, رێگا نادرێت ببینە یەكەم قوربانی ریفراندۆم لە جیهاندا.سەربەخۆیی كورد دیاردەی دۆمینۆز دەخولقێنێت لە ناوچەكە, نەخشەی سیاسی ناوچەكە وەك باڵكان هەڵەوەشێنێتەوە, بۆیە ئەستەمە بە سانایی بهێڵن تێپەڕن.

هەرچەندە ریفراندۆم نە راگەیاندنی شەڕە وەك دەوڵەت باخچەلی دەیڵێت, بەڵكە پرۆسەیەكی مەدەنیانەیە, وەك دەبینین لە عێراق زیاتر ئێران و توركیا نیگەڕانن لە ئەنجامدانی, ئێران لە سێ لاوە بە تەڵەی دەزانێت ” دروستكراوی ئەمەریكا-ئیسرائیل-سعودیە بێت لەوێوە كێشەی بۆ بنێنەوە لە ریگای كوردەكان و ئۆپۆزسیۆنی ئێرانییەوە, كوردەكانی رۆژهەڵات هان بدات بۆ هەمان داخوازی و هەست بە هێزی زیاتر بكەن, عێراق كە بۆتە بەشێك لە ئێران پارچە پارچە بێت,هاوكات توركیاش بەرەو روی سێ مەترسی دەكاتەوە, بۆیە ئەویش بە توندی نەیارێتی, لە باكور و رۆژئاوا كێشەی بۆ دەنێنەوە, بەتایبەت رۆژئاوا لە ئێستادا, پێی دەچێت لە گەڵ ریفراندۆمی كوردستاندا, ئەوانیش لە دووەم رۆژی پایزی گەرمی ئەمساڵ 22-9 كۆمۆنەكەی خۆیان هەڵبژێرن, بیردۆزە سیاسییەكەی ( پۆكچین-ئۆجەلان) بەرنە بواری پراتیكەوە لە خۆبەڕێوەبەری دیموكراسی, هاوكات ئەمانە سەقفی داواكاری لە باكوریش بەرز دەكاتەوە, لە لایەكی كەوە ئەو شارو شارۆچكانەی بە شاری توركمانی دادەنرا وەك كەركوك و پردێ و دوز….

بچنە چوارچێوەی نەخشەی كۆمارە ساواكەی كوردستانەوە, ئەگەر سازش بە ریفراندۆمەوە نەكرا, ئەمەش لە گەڵ خەونی ناسیۆنالزمی توركدا نایاتەوە. هەڕەشەكان توركیا تەنانەت بەو 6 ئاستەنگەی رۆژنامەی ئایدنلیكی پارتی وەتەنی دۆغۆ پەرینچەك رانەوەستان, چونە سەر ” دان نەنان بە دەوڵەتەكە, داخستنی ئیبراهیم خەلیل, كردنەوەی دەروازەی تەلەعفەر, راگرتنی هەناردەی نەوت, دەستگرتن بەسەر كۆمپانیاكانی وەبەرهێنانی پارتی و بارزانی, دەركردنی كەناڵی روداو لە تورك سات” , گەیاندیانە هەڕەشەی شەڕ, وەك رۆژنامەی یەنی شەفەقی نزیك لە پارتی دادو گەشەپێدان(ئاك پارتی)ی دەسەڵاتدار رایگەیاند ” سزای ئابوری, داخستنی سنوری ئاسمانی و زەمینی و دەستێوەردانی سەربازی ” دیاریكردووە بۆ سزادانی حكومەتی سەربەخۆی كوردستان.

ئیكلەر باشبۆغ سەرۆك ئەركانی پێشوی توركیا داوی كرد پەرلەمانی توركیا وەك عێراق ریفراندۆم رەت بكاتەوە, وەلێ ئەمە مەترسی بۆ توركیا دروستە كات, ئەوكاتە شەڕ دەخرێتە ناو پەرلەمانەوە, چۆن هەڵوێستی پەرلەمانی عێراق لیستەكانی نەیاریشی خستە پشت بەڵێوە, لێرەشدا هەدەپ دەخاتە سەنگەری ریفراندۆمەوە بە دوایدا گفتوگۆ لەسەری دەباتە ناو ماڵی خۆیەوە, هەرچەندە وەزارەتی دەرەوەی توركیا پێشوازی لە بڕیاری پەرلەمانی عێراق كرد,وە ئەنجومەنی ئاسایشی توركیا بە سەرۆكایەتی ئەردۆگان كۆبونەوە و بە هەڵەیەكی مێژوییان دایە قەڵەم, وێڕای ئەوەی ئەردۆگان و بنەماڵەكەی قازانجی زۆریان لە هەرێمی كوردستان دەستكەوتووە, وەلێ ناتوانن بێدەنگ بن لە بەرامبەر فشاری نەتەوەییەكان, كە هەنووكە تاكە هاوپەیمانین لە وڵات.هەرچی ئێرانە كە سەركردایەتی بەرەكەی دیكە دەكات”ئێران, عێراق, سوریا” لە ئیمامی جوعمەكانەوە تا ئەوانی دی هەڕەشەی خۆیان كرد, ئەگەر توركیا بەهۆی پەیوەندی رابردووی پارتی بە توركیاوەو بێدەنگی وڵاتانی كەنداوی عەرەبی وا بكات گومان بخرێتە سەر هەڵوێستی راستەقینەی ئاك پارتی, دیارە من باوەرم بە تیۆری موئامەرە نییە, گومانم لەویش هەیە, ئەوا نەیاری ئێران بۆ ریفراندۆم و ترس لێی وەك موئامەرەی ئەمەریكا-ئیسرائیل-سعودیە هیچ گومانێكیان لەسەر نییە,لێرەدا بەشێك لە هەڵوێستەكانیان دەخەینە روو” چوار مەرجەعی شیعی ( جواد خالصی, شێخ قاسم تائی, فازل بدێری, ئەبو ئەلحەسەن حەمید موقەدەس ئەلغەریقی ) دژ بە ریفراندۆم بەیانامەی هاوبەشیان دەركرد, پێشتریش تەقی مودەرسی و سەرجەم پارتە شیعە گەڕاكان دژی وەستانەوە, ئەحمەد خاتەمی رایگەیاند ئەمە پرۆژەی ئیسرائیلییە, چەندین كەسی دیكەیان رایان گەیاندەوە پرۆژەی ئیسرائیلی دووەمە و داوەكە بۆ كۆماری ئیسلامی ئێرانە, هاوكات سكرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی ئێران عەلی شامخانی هوشداری لە شەڕی ناوخۆیی كوردستان دەدات, جاری دووەم باس لە داخستنی سنورەكان و هەڵوەشاندنەوەی پەیوەندییەكان دەكات”, هەرچی وەزیری دەرەوەی عێراقە ئیبراهیم جەعفەرییە رایگەیاند, ریفراندۆمی كوردستان ئاسایشی ناوچەكە تێك دەدات, دواتر پێ بە پێی كات زمانی هەڕەشەی ئەم پیاوە ئیسلامییە میانەڕەوە توند دەبێتەوە , دێتە سەر هەمان ئاواز و ریتمی هەڕەشەكانی سەدام حوسێن و دەڵێت”پێویستە سەركردەكانی كورد ئامادەی هەر جۆرە سزایەك ببن, لەوە خراپتر بەسەر كورد دێت وەك پێشبینی دەكەن”.

هەموو هەڕەشەی باجی قورسە كەن, باجی قورس زۆر ئەگەر دەگرێتەوە, مزگەوت و حوسێنیەو تەكییە و كۆنفرانسە رۆژنامەنوسیی و بۆنە ئاینی و نیشتمانی و حیزبییەكان بونەتە شوێنی فتوادان دژ بە ریفراندۆمی كوردستان, هەڕەشەی شەڕ لە هەموو لایەكەوە, گەردەلولی رق لە هەرێمەكە هەڵی كردووە, یەكەمجارە كوردستان نیگای وای بكەوێتە سەر, تەنانەت ئەحمەد ئەبو غێس ئەمینداری جامعەی عەرەبیشی هێنایە كوردستان, ئەمە موعجیزە رونەداوەكەی دیبلۆماسیەت بوو, من لێرەدا كۆمەڵێك سیناریۆ دەخەمە روو, وەك پێشبینی كە روبدەن,هەرچەندە قۆناغی دوای سەركەوتنی بەڵێ زەحمەت و مەترسیدارە, مەترسیدارەترە لە پرۆسەی ئەنجامدانی ریفراندۆمەكە, ئاوا سانا نییە وەك باسە كرێت:- لە پێش ئەنجامدانی ریفراندۆم هەردوولا رازی بن بە نێوەندی گەرایی بە زەمانەتی نێو دەوڵەتی, زەمانەتی مانەوەی قەوارەی هەرێمی كوردستان بكات, هەموو ترسەكان بِڕەوێنێتەوە, باشترە داوای شێوازێكی باڵاتر لە فیدراڵیەت بكرێت, وڵاتانی ئەمەریكاو هاوپەیمانانی و ناوچەكەو رۆژئاواش قازانجیانە, ئەم رێكەوتنە ببێتە لەمپەرێك لەبەردەم كۆتا هەنگاوی عێراق بۆ بوونی بە وڵاتێكی ئیسلامی شیعە, ترسەكە بوونی هەیە, تازە قوتابخانە لە بەرتەلە بەناوی ئیمام خومەینی دەكرێتەوە, ئەگەریش زەمانەتی سەربەخۆیی و ریفراندۆم كرا, بۆ 20 ساڵی ئایندەش بێت قازانجە بەو مەرجەی ببردرێتە نەتەوە یەكگرتووەكان.
– ئەگەر بەهۆی بارگرژییەوە لە ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی هەرێم, ریفراندۆم لەو دەڤەرانە نەكرا, بەتایبەت كەركووك, یاخود ریفراندۆم كرا لەماوەی نزیكدا سەربەخۆیی رانەگەیەنرا, لە هەردوو حالەتەكە بە شكستی پرۆسەكە كۆتایی دێت.
– ریفراندۆم كرا بە دەنگی زۆری بەڵێ سەركەوت, یەكسەر ئیعلانی سەربەخۆیی كرا, لێرەدا بەرەو روی كۆمەڵێك ئەگەر دەبینەوە:- پەلاماری سەربازی بۆ سەر كوردستان و بەرەو روبونەوەی چەكداری, بۆ جێبەجێكردنی بڕیاری دادگای فیدراڵی كە رێوشوێنی ئەنجامدانی ریفراندۆمی راگرت, ئەو ترسەی ئەمەریكا و وڵاتانی رۆژئاوا هەیانە, بەمەش سەقامگیری ناوچەكە بەتەواوی تێك دەچێت, بۆیە وڵاتانی رۆژئاوا رێگا بەم سیناریۆیە نادەن,. ئێران هێز بەكار بهێنێت دەكەوێتە تەڵەوە , وەلێ توركیا دەست كراوەتر دەبێت بە تایبەت بە بەهانەی كەركوك و ئەو ناوچانەی توركمانی تێدایە ئەگەر بارگرژی دروست بێت.

1- ئەگەری هەڵگیرسانی شەڕ و هاتنی هێزی ئاشتی پارێز بۆ ناوچەكە, دەركردنی بڕیاری مرۆڤ دۆستانە لە نەتەوە یەكگرتووەكان, ئەمەش مانەوەی قەوارەكە بۆ كاتێكی نادیار مسۆگەر دەكات.
2- بەرەو رونەبونەی پەلاماری سەربازی و ئەنجامدانی كۆچی بە كۆمەڵ لەبەرامبەر پەلامارەكان, وەك رۆهینجینەكانی بۆرما, هەژاندنی بیروڕای گشتی جیهان, كە شەقام لە گەڵ كوردایە, لە بەرامبەر ئەو پەلامارانە, بە دوایدا وڵاتانی رۆژئاوا هەڵوێست وەرە گرن و پارێزگاری هاووڵاتیان دەكەن, قەوارەكە دەپارێزرێت.
3- هەوڵبدرێت لە رێگای نەیارانی سەربەخۆیی كوردستانەوە, بە تایبەت لە شاری كەركوك, كێشە دروست بكرێت, لە رێگای كێشەكانەوە هێز بجوڵێنرێت , ئەمە خراپترین سیناریۆیە, دەیانەوێت لە رێگای تەڵەی توندو تیژییەوە پەلاماری سەربازی بدەن, وردە شەڕی سوپایی ئاساییە زوو دەتوانرێت بكوژێنرێتەوە , وەلێ شەڕی نەتەوایەتی لە ناوچە سنورییەكان مەترسیدارە , نابێت رێگای پێ بدرێت , بكەونە ناو بۆسەی بوون بە بەشێك لەو شەڕە, ئاساییە هەندێك ناوچە وەك ناوچەی كێشە لەسەر بەجێ بهێڵرێت, نمونە لەسەر ئەمە لە سودان ناوچەی ئەبی دەوڵەمەند بە نەوت , ناوچەكانی دبە فەخار, حبل مقینص,كاكا تجاریا,كافی كنجی ……
4- سەپاندنی ئابلوقەی ئابوری بەسەر كوردستاندا لە هەر چوار لاوە, ئەم سیناریۆش تا سەر بڕ ناكات, لۆبی كوردی وەك ساڵی 1991 نییە, دەكرێت ئابلوقەكە تێك بشكێنرێت, یاخود لە حالەتی جیابونەوەی سونییەكان بە دوای كورددا” ئەگەر سپۆنسەری ئەم پرۆسەیە وڵاتانی كەنداو بن” بە سانایی دەتوانرێت كوردستان لە رێگای ئوردنەوە بگەیەنرێتە دەرەوە , ئەگەر توركیا لەسەر سەركێشی خۆی بەردەوام بێت, تەحەمولی زیای ئابلوقەكە بكات, لێرەدا ئەگەر ئابلوقە چڕ و درێژخایەن بوو, پرسیار ئەوەیە دەتوانین وەك كۆرییەكان بە گیا خواردن بەرەو روی ئابلوقەی ئابووری ببینەوە؟
5- لە بەرامبەر ئابلوقەی ئابوری وڵاتان, كوردیش بەرامبەر بە عێراق و وڵاتانی ناوچەكە” دەروازە سنوری, ئاو , ئاسمان, نەوت و گازو كانەكان و پەیوەندی بازرگانی هەیە “.6- لە هەموو حالەتەكان كە زانرا ئیتر كوردستان بەشێك نییە لە عێراق, بەڵگەنامەكانی هاووڵاتیانی كوردستان و دەسەڵاتی حكومەتی هەرێم لە لایەن عێراقەوە پەك دەخرێت, هاووڵاتیان لە هەموو ماف و خاوەندارییەك دادەماڵێنرێن, ئەوكات هاووڵاتیان خاوەند هیچ بەڵگەنامەیەك نابن.لە كۆتاییدا ماوەتەوە بڵێم لە كۆی 108 ریفراندۆم لە 171 ساڵی رابردوودا كە لە جیهان ئەنجامدراوە, دەشێت كورد ببێتە یەكەم شەهید و قوربانی ریفراندۆم لە مێژووی مرۆڤایەتی؟؟؟, ئەمجارە سنورەكانیش داڵدەمان نادەن, هەموو سنورەكان دەبنە دوژمن, با بەورییاوە مامەڵە بكەین.

چەندین ساڵە هەزاران وێنەی هاووڵاتیانی رۆژهەڵات و باشوری ئاسیا , قوربانیانی بومەلەرزەو لافاو تسۆنامی و جەنگە ئاینییە كۆنەپەرستانەكانمان پێ نیشان دەدەرێت, هەموو بەناوی قوربانیانی موسڵمانی بۆرماوە, كاتێك لە رێگای گوگڵەوە بەدوای وێنەكاندا دەگەڕێیت دەرەكەوێت هەموی ناڕاستە , كاتێكیش راستەوخۆ دەچیتە سەر یوتوبی رۆهیناگاكان هیچ لەو وێنانە نابینیت .

ئەمەش وای كرد, جێگیری سەرەك وەزیرانی توركیا بە پەلە وێنەكان لا ببات چونكە زانی كەوتۆتە تەڵەوە و متمانە لە دەستدەدات.
من بۆ خۆم ئەزمونم زۆرە لەم بوارەدا, تا پێش ئەوەی خۆمان خاوەنداری لە وێنەی قوربانیانی هەڵەبجەو سەردەشت و رۆژهەڵاتی كوردستان و باكورو باشور و رۆژئاوا كەین , زۆرجار وێنەكان لە لایەن لایەنەكانی دیكەوە بەكار دەهێنران وەك قوربانی خۆیان بۆ ئەوەی مەزڵومیەتی خۆیان نیشان بدەن.

سەرەتا دەمەوێت بڵێم گەلی رۆهێنخیا, گەلێكی ستمدیدەی لێقەوماون , زۆریان لە بەنگەلادیشەوە بەهۆی هەژاری و برسێتییەوە ئاوارە بوونە و هەقی داكۆكی و پشتگیریان هەیە وەك هەر مرۆڤێك كە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتیان بەرامبەر دەكرێت, كە لە زۆر قۆناغدا تاوانەكان تا ئاستی تاوانی جینۆساید بەرز بۆتەوە .
هەرچەندە لە بەرامبەریشدا ئەوانیش دەستیان نەپارستووە لە ئەنجامدانی هەمان تاوان و بە هەمان پێوەرەوە , وەلێ كاتێك تراژیدیای گەلێك بۆ تەبلیغی سیاسی كۆنەپەرستانە بەكار دەهێنرێت, هەموو كێشەی ئەم مرۆڤە برسی و هەژارانە دەكرێتە شەڕی كۆنەپەرستانەی ئاینی و دەكرێنە سوتەمەنی و ماشینی ئەم شەڕە تەواو كۆنەپەرستانەیە, ئەوكات پێویستە باسی حەقیقەتەكان بكرێت و رابگرترێت.

توركیا و ئێران و سعودیە و قادرۆفی شیشان بۆ خۆیان خاوەن و بكەری سەدان تاوانی مەزنن كە دەچنە چوارچێوەی تاوانە مەزنەكانەوەو وێنەشیان لێگیراوە و وێنەی زۆر ترسناكترن , كەچی بۆ موسڵمانانی بۆرما شین دەكەن و وێنە ساختەكان بڵاو دەكەنەوە , لەولاشەوە وێنەی تاوانە راستەقینەكانی خۆیان دەشارنەوە.
ئەوان لە رێگەی ئەم وێنانەوە دەیانەوێت خۆیان جوان بكەن و حەقانیەت بە دەسەڵاتەكانیان بدەن, لە كاتێكدا پاپا ی ڤاتیكان و ئەحزابی ئازادیخوازو چەپ و شیوعی ئەو وڵاتانە لە پێش ئەوانەوە ئیدانەی تاوانەكەیان كرد بێ ئەوەی بە دوای دەسكەوتی سیاسییەوە بن.

بۆرما كە بەردەوام شوێنی شەڕی گروپە چەكدارەكان بووە, زۆرترین گروپی چەكداری جیهان 46 گروپ بە ئایدیای جیاجیاوە لەم وڵاتەدا بونیان هەبووە, پێی دەچێت لە داهاتوودا ببێتە شوێنی كۆكردنەوەی جروجانەوەرەكانی داعش و قاعدە, بۆ ئەوەی لە سنوری چین و رۆژهەڵاتی ئاسیای ئارام كۆیان كەنەوە. شوێنێكی لەبارە بۆ شەڕی ئاینی , سنوری بە بەنگەلادیشەوەیە, هێزێكی گەورەی ئیسلامییە تەور وەشێنەكانی لێیە, خەڵكێكی نەخوێنەوارو هەژار لە بۆرما , ناوچەیەكی جەنگەڵستانی چڕیش بۆ شەڕی پارتیزانی, دەیانەوێت لەم رێگایەوە , كۆتایی بە قۆناغی گەشەی ئابووری هەرێمەكە بهێنن,كێشە بۆ چین و وڵاتانی نەیاری دیكەی رۆژئاوا دروست بكەن، ئەمەریكا و سعودیە ئەندازیاری پرۆژەكەن .

هەرێمی ئەركان وەك هیندستان لە ساڵانی 1430 بۆ 1784 , 48 مەلیكی موسڵمان حوكمی كردووە, تا مەلیكی بوزایی بۆدابای لەو ساڵەدا دەریهێنا لە بندەست كەمایەتی ئیسلام و گەڕاندییەوە بۆ ژێر دەسەڵاتی بوداییەكان.لە ساڵی 1824 ەوە ەوە ئینگلیزەكان (1824-1948) كە بۆرمایان داگیر كردبوو , بۆ كاركردن لە كێڵگەی برنج رۆهێنخنییەكانیان هێناون( میانمار ساڵانە 50 ملیۆن تەن بەرهەم دەهێنێت), لەسەردەمی دەسەڵاتی ئینگلیزەكان ئیسلامەكان بەردەوام ژمارەیان زیادی كردووە بەهۆی هێنانیانەوە لە بەنگەلادیش و بەنگالەوە, تا ساڵی 1927 , 480000 هیندی گەیشتنە بۆرما, رانجۆن بووە گەورەترین بەندەری پەنابەر لە جیهاندا,گەورەتر لە نیویۆرك.,ئەوان واتا بۆرماییەكان رۆهێنجییەكان وەك درێژەی داگیركاری ئینگلیز دەزانن لە وڵاتەكەیان, لە ساڵی 1942 لە كاتێك بۆرمییەكان پشتیوانی ژاپۆنییەكان بوون دژ بە ئینگلیز بۆ ئەوەی رزگاریان كەن لە داگیر كاری ئەمپریالیزمی ئینگلیزی , رۆهێنجییەكان بوونە بەشێك لە سوپای بەریتانی و هاوكاریان كرد.رۆهنجییەكان بە هاوكاری سوپای بەریتانیا لە كاتی شەری جیهانی دووەم 20000 ئاركانیسیان كوشت, لەوانیش 5000 كەسیان لێ كوژرا, پەرستگاو ماڵی بوزییەكانیان سوتاندو پەلاماری ژنەكانیانیان دا, سكرتێری حاكمی بەریتانیا دانی بەمەدا نا كە رۆهینخییەكان تاوانیان ئەنجامداوە لە ژێر باڵی ئەوانەوە.رۆهینخیەكان دوای سەربەخۆیی هیندستان-پاكستان داوایان كرد بخرێنە سەر پاكستان لەساڵی 1948, وەلێ محەمەد عەلی جەناح سەرۆكی ئەوكاتی پاكستان رەتی كردەوە.هەرێمی راخین (ئەركان) یەكێكە لە 14 هەرێمەكەی بۆرما, خاوەند 4 هەرێم و 3871 گوندە, ژمارەی دانیشتوانی 3188807 كەسە, لەوانە 52,2%یان بوزین, 42,2%یان موسڵمانن, راخینە بوزییەكان زۆرینەی پێكهاتەی هەرێمەكە پێك دەهێنن و هەرێمەكەش بەناو ئەوانەوە لە مێژوودا ناو نراوە, ئەوان بەسەر میانمار و بەنگەلادیش و هیندستان دابەش بوونە,جگە لە نەتەوەی راخین لە هەرێمەكە كامان و مرۆو تشین و تشكاما و هندۆس و …….رۆهینخیاش هەن كە زیاتر لە سنوری بەنگەلادیشدا دەژێن, لە روی رۆشنبیری و ئاینی و روخسارو كەلتورەوە وەك یەكن .

ئیسلامەكان لە هەرێمەكانی دیكەش هەن, موسڵمانە هیندییەكان لە رانغۆن , چینییەكان لە پانسای , مەلایۆكان لە كاوسانغ هەن, واتا هەر گروپەی لە وڵاتێكەوە هاتوونەو لە ناوچەیەكی جوگرافیا نیشتەجێ بوونە.بەردەوام ئەم وڵاتە شەڕی ئاینی تێدا بووە لە نێوان موسڵمان و بوزی و هیندۆسەكان, هیندۆسەكان ئیسلامەكان بە جەلادی مانگا پیرۆزەكانیان دەزانن, بوزییەكانیش بە داگیر كەری وڵاتەكەیان.سیاسەتی رەگەز پەرستانی شۆفێنی لە لایەن نەتەوەی سەردەستەوە , وڵاتی دابەش كردووە بەسەر سێ جۆر هاووڵاتی, ئەوانەی نایان توانی بیسەلمێنن لە پێش 1823 بنەچەیان لە بۆرما بووە بێ بەری دەكران لە مافی هاووڵاتی بوون, رۆهێنجییەكان یەكێكن لەوان.رۆهێنجییەكان مافی هاووڵاتی بوون و سەفەرو سەرباز بوون و زیاتر لە 2 منداڵو موڵكداریەتی زەوییان نییە, تەنانەت ناهێڵن بچنە شاری سیتۆی پایتەختی هەرێمەكەوە .مێژووی سەدەی رابردووی ئەم وڵاتە تژییە لە تاوانە نێو نەتەوەییە مەزنەكان , وەلێ ئێمە زیاتر فۆكس دەخەینە سەر ئەو تاوانانەی وێنەكانیان لە رێگای تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانەوە دەرخواردی ئێمە دراوە.

روداوەكانی حوزەیرانی ساڵی 2012 , كە وێنەی تراژیدی ترسناكی بۆ نیشاندرا, لە پەلاماری كچێكی بوزییەوە لە لایەن 3 پیاوی موسڵمانەوە سەری هەڵدا, بە دوایدا لە وەڵامی تاوانەكە, بوزییەكان پەلاماری موسڵمانەكانیان دایەوە, لە ئەنجامدا 10 موسڵمان بووە قوربانی, دواتر و پەلاماری هەردولا بۆ سەر یەكتر بەشێوەی دڕندانە دەستی پێكرد.لە 8ی حوزەیران, دوای نوێژی هەینی موسڵمانەكان پەلاماری بوزاییەكانیان دا ,لە ئەنجامدا 40 گوندو 5 پەرستگایان سوتێنرا و 30كەسیشیان كوژران, لەو روداوە سەرجەم 62 كەس بوونە قوربای لە هەردولا و 15 هەزاریش لە هەردوولا ئاوارە بوون, لەو ئاژاوانەدا هەزاران ئیسلامی بەنگەلادیشی بە شمشێرو چەقۆ تەورەوە بەشداریان كرد لە خۆشكردنی ئەو شەڕە ئاینییە و بە سنورەكاندا دەرباز بوون بۆ غەزای بوزییەكان.هەندێك سەرچاوەی دیكە ئاماژەیان بەوە دا كە كۆی گشتی 78 كەس كوژراون, 87 بریندار بوونە و 52000 كەسیش تا 28ی حوزەیرانی 2012 ئاوارە بوونە , كە لەوە بە دواوە پشێوییەكە دامركاوەتەوە, وەلێ قین و رقە ئاینییەكان لە یەكتر و خۆ ئامادەكردن بۆ تۆڵە بەردەوام بوو.هەرچی شەری ئەمجارەیە, دوای پەلامارەكانی جەنگاوەرانی ئیسلامی رۆهێنجا, لە 25ی ئابەوە , بۆسەر خاڵە سنورییەكان دەستی پێكرد لە لایەن سوپای ( ئارسا ) ەوە , كە هەندێك سەرچاوە رایان گەیاند لە ئەنجامدا 71 كەس كوژران.با بزانین ئەم گروپە كێن (https://en.wikipedia.org/wiki/Arakan_Rohingya_Salvation_Army#cite_note-Reuters1-9 )ئەم گروپە كە بە بزوتنەوەی یەقین بەناو بانگە , ناوی ئەسڵی خۆی سوپای رزگاری رۆهێنجایە, لە 9ی ئۆكتۆبەری 2016 لە بەنگەلادیش دامەزراوە , خاوەند 500 چەكدارە, 20 كەس لە سعودییەوە سەركردایەتی دەكەن بە سەرۆكایەتی عە تۆڵا لە دایك بووی كەراتچی پاكستان و دانیشتوی سعودیە, خوێندنی ئاینی هەر لەوێ تەواو كردووە, لە لیبیا مەشقی سەربازی و شەڕی پارتیزانی بینیووە.

لە بەنگەلادیشەوە لە رێگای پارتیە ئسلامییە جیهادییكانی ئەو وڵاتەوە چەكدار رێكە خەن و دەیان نێرنەوە بۆ ناو بۆرما.هەرچەندە خۆیان وەك بزووتنەوەیەكی نیشتمانی دژ بە زوڵم و زۆر نمایش دەكەن , وەلێ لە ناوەڕۆك و روخساریشدا بزوتنەوەیەكی ئیسلامییە, پسپۆران لە بواری گروپە توندڕەوەكان لە باشوری رۆژهەڵاتی ئاسیا پێیان وایە ئەم گروپە گروپێكی توندڕەوی ئیسلامین.هاوكات حكومەتی بەنگەلادیشیش پێی وایە سوپای رزگاری ئەركان پەیوەندیان لە گەڵ گروپە توندڕەوە ئیسلامییەكان بەنگەلادیش هەیە,ئەوانەی رۆژانە بە تەور سەری رۆشنبیران كەرتە كەن لەو وڵاتە, تەنانەت چەكداریشیان بۆ ئامادە دەكەن گاردیانیش رایگەیاند بەنگەلادیشییەكان پشتیوانی لە سوپای یەقینی ئیسلامی دەكەن.وەك ئاماژەمان پێكرد, شەڕی ئاینی ئەمجارە لە 25ی ئابەوە دەستی پێكرد, كاتێك سەدان چەكدار لە بەنگەلادیشەوە, بە شمشێر و چەقۆو كڵاشینكۆفەوە ئاودیوی ناو كێڵگە برنجەكانی ئاركان بوون و پەلاماری چەندین ناوەندی سەربازی و بوزییەكانیان دا, دیارە سوپای بۆرما یەكێكە لە سوپا بەهێزەكان و خاوەند 488 هەزار سەربازە, لەم شەڕە نا بەرابەردەدا لە روی ژمارەو جۆری چەكەوە سوپای یەقین شكان.بە پێی ئاماری حكومەت , كۆی گشتی 432 كەس كوژران , 387یان لە سوپای یەقینن, 15 لە هێزەكانی بۆرمین, 30 كەسی سڤیل (7 لە رۆهێنجا, 7 هیندۆس , 16 بوزی) بونە قوربانی .

هاوكات 6660 خانوی موسڵمانان سوتا, 201یش نا موسڵمانان, وەلێ حكومەتی بۆرمی پێی وایە رۆهێنجاكان خۆیان خانوەكانیان دەسوتێنن بۆ ئەوەی وەك مەزڵوم دەركەون, هەرچی نەتەوە یەكگرتووەكانە كۆی كوژراوەكانی بە 1000 كەس و ئاوارەكانیش تا ئەم چركە ساتە بە 270000 كەس ژماردووە.لە كۆتاییدا دەڵێم , بۆرما وڵاتی چەك و تاوانە , 46 گروپی چەكدار لە ئاینیەوە بۆ كۆمۆنیست و ماوی تێدایە, كە گەورەترینیان گروپی ماوی (UWSA ) كە 20 بۆ 25 هەزار چەكداریان هەبوو , ئێستا حاكمی هەرێمی وا ن, كێڵگەیەكی لە بارە بۆ ئەوەی سعودیە ئەم جارە بنەو بارگەی قوتابییەكانی بۆ ئەوێ ببات بە هاوكاری ئەمەریكا .

ئەگەر گریانەكە بۆ مرۆڤایەتییە, خۆ لە فیبرایەری 2015 دا, 40 هەزار هاووڵاتی بۆرمایی چینی ئاوارە بوون لە دوای پەلامارەكەی كۆكانغ , لە ساڵی 1988یش لە گوندی جەلەمۆردی بناری خاڵخاڵان تەنها لەو گوندە لاكەوتە بچوكە 470 كەس ئەنفالكران, زیاتر لە هەموو قوربانییەكانی ئەمجارەی بۆرما ,كەچی ئەم مرۆڤ دۆستانە بە ئەركی ئەخلاقی خۆیان هەڵنەستان تا ئەو تاوانە رسوا بكەن و یەك بەتانیشیان بۆ ئاوارە بۆرماییە چینییەكان نەناردو یەك وێنەشیان بڵاو نەكردنەوە.

عه‌لی مه‌حمود محه‌مه‌د ….

كۆماری ئیسلامی ئێران لە گەیشتنی بە دەسەڵاتەوە تاكو ئێستا سەدان و هەزاران تاوانی بە دژ بە تاك و كۆمەڵی گەلەكەمان لە رۆژهەڵاتی ئەنجام داوە كە تیایدا دەیان هەزار هاووڵاتی سڤیل بونەتە قوربانی, ئەمەش تایبەتمەندی سستەمی دیكتاتۆری و ئیستبدادی ڕژێمەكەیە, هەرچەندە زۆرجار وڵاتە بەناو دیموكراتەكان لە وڵاتانی دی ڕێگە خۆشكەر یان ئەنجامدەری تاوانی دژی مرۆڤایەتی و جەنگ و كۆمەڵكوژی و ژینۆساید بوونە , لەم بارەیەوە نموونەمان زۆرە, لاپەڕەی مێژووش پڕە لە پەڵەی رەشی وا.
لە تاوانی قاڕنێ گروپێك لە مرۆڤەكان دەكەونە بەر شاڵاوی قڕ كردن ژمارەیان لە دەوروبەر 68 هاووڵاتی لە منداڵ , پیر , پەككەوتە , ئافرەت پێك هاتوون وەك لە رۆژنامەی كەیهانی 27-11-1979دا بڵاو كراوەتەوە, چەند ماڵێكی گوندەكە ئاگریان تێبەردەدرێت, تەرمی قوربانییەكان لەت لەت دەكرێن وەك لە رۆژنامەی ئیتلاعاتی 7-12-1979 دا هاتووە, ئەم گروپە بە بڕیار لە دەستەی باڵای دەسەڵاتەوە لە پایتەخت دیاری نەكراون بە كوشت و بڕی بە كۆمەڵ, ئەگەر كرابێتیش بەڵگەی وا تا ئێستا ئاشكرا نەكراوە, وەك چۆن لە ئەنفالدا بە بڕیاری 4008 ی سەركردایەتی شۆڕشی پارتی بەعس دیاریكران , یاخود جووەكان …. , هەرچەندە رژێم پێشتر لە 28 گەلاوێژ 11 هاووڵاتی پاوە,29ی مانگ 7 كەسی دیكەی هەمان شار و 3ی خەرمانان 9 كەسی مەریوان و 5ی خەرمانان 11ی سنە و 6ی خەرمانان 20 كەسی لە سەقزی ئیعدام كرد, كە هەموو ئەم تاوانانە لە دەوروبەری تاوانی قاڕنێن.

نەخشەی كوشت و بڕی گوندی قاڕنێ لە ئورمێ و نەغەدەوە داڕێژرا نەك لە تارانەوە, وەلێ فتواكانی ئیمام خومەینی بۆ جیهاد لە كوردستان كە تەنها 15 رۆژ پێشتر دەرچوبوو, لە رۆژنامەكانی كەیهان و ئیتڵاعاتی هەمان رۆژ بڵاو كرانەوە,كە تیایدا فەرمانی بە جیهاد دا دژ بە خەڵكی كوردستان, پەیامەكانی بەنی سەدر و كردارەكانی خاڵخاڵی هەموو ئاماژەن بۆ بڕیارێكی ڕانەگەیەنراو بۆ ئەنجامدانی كۆمەڵكوژی دژ بە كورد .

تاوانی قاڕنێ

قاڕنێ هەڵكەوتووی 7 كم شاری نەغەدەیە كەوتۆتە سەر چوار ڕیانێك باشووری رۆژاوای شاری نەغەدە , لە سنووری شاری شنۆو لاجانە, ژمارەی ماڵەكانی لەوكاتە نزیك 70-80 ماڵێك بوو, ئەم گوندە سەر بە ناوچەی سوندسە, دەڤەرەكە زیاتر لە 40 گوندی ئازەری زمانی تێدایە, لە پاڵ دوو ئەوەندە گوندی كورد نشین , ئازەرییەكان توركی زمانی شیعە مەزهەبن , ڕژێم بە هەموو شێوەیەك هەوڵی نانەوەی دووبەرەكی دەدا لە ناوچەكە لە نێوان كورد و ئازەرییەكان بە كەڵك وەرگرتن لە جیایی زمان و مەزهەبیان, بۆ ئەوەی پێگەی خۆی بەهێز بكات .
دیارە ئەم پێكهاتە نەتەوەیی و مەزهبیە ئاڵۆزەی ناوچەكە, لە میاندوابەوە بۆ نەغەدە و ورمێ و …. لە داهاتوو لوغمێكی لە كەركووك مەترسیدارترە بۆ تەقاندنەوەی شەڕی نەتەوەیی و مەزهەبی لەو ناوچەیە, بە تایبەت لە كاتی یەكلاكردنەوەی ناسنامەی نیشتمانی ناوچەكە لە ڕوی جوگرافیاییەوە, ئەوكاتەی ئێران دەبێتە بەڵكانێكی دی , بۆیە وا پێویست دەكات لە هەنووكەوە كێشەكە بە جدی وەربگرترێت بۆ ئەوەی نەكەونە تەڵەی شەڕی نەتەوەییەوە.

شوێن بەرزاییەكانی نزیك پادگانی دوو ئاوێیە, كات مانگی خەرمانان و كاتی خەرمان هەڵگرتنەوەو كارو كاسبی جوتیارانە, ڕۆژ 10ی خەرمانانی ساڵی 58 دەكاتە 1 ی سەپتەمبەر, دوو پێشمەرگەی حدكا یەكیان بەناوی محەمەد عەلی پیرێژنە, بۆسەیەك بۆ هێزەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران دادەنێن, لە ئەنجامدا 16پاسدار دەكوژن و دووی دیكەش بریندار دەكەن , دوواجار یەكی دیكە لە بریندارەكان دەكوژرێت و محەمەد عەلیش گیانی بەخت دەكات .
رێکەوتی 11 خەرمانان 1358 هەتاوی بەرانبەر بە 2 سیپتامبەری 1979 زایینی هێزەكانی ڕژێم لە سوپای پاسداران لە نەغەدەو جەڵدیانەوە هێرش دەكەنە سەر گوندی دووئاوە, لەوێ دووبرا بەناوەكانی ” عەبدواڵلە خاڵنە و مینە خاڵنە” ی تەمەن 65-70 ساڵە شەهید دەكەن .

لە كاتی گەڕانەوەیان بە قاڕنێیا كاتژمێر 1ی پاش نیوەڕۆ, لەسەر ڕێوە, 3 منداڵی بەرخەوان دەبینن , لە كاتێكا ئەو منداڵانە لە ترسی پاسدارەكان زارەترووك ببون و باوەشیان بە یەكدا كردبوو , لە لایەن پاسدارەكانەوە دەدرێنە بەر دەستڕێژی گولەو شەهید دەكرێن , دوانیان ناسراون بە ناوەكانی ” ڕەحمان ڕامینی , خاتوو زین ڕامینی ,….(ناوی سێیەم نەزانراوە) ” .
دوای ئەو منداڵانە , سەرەتا دەگەن بە 3 شوان , هەرسێكیان شەهید دەكەن بە ناوەكانی ” ئەبو بەكر مستەفا زادە , سەید ئیسماعیل تاهیری , حەسەن … ” هاوكات دوو شوانی دیكەش بریندار دەكەن, ئەوان لە ترسا خۆیان دەشارنەوە.
مەعبودی كە لە كاتی شادا سەرمایەدار بوو و دوكانی فرۆشتنی تراكتۆری هەبوو , وە لە كاتی كۆماری ئیسلامی دەسەڵاتداری باڵا بوو لە ناوچەكە ” زۆربەی دەسەڵاتدارانی سەردەمی شا لە كاتی خومەینی مانەوە “, پەیمان بە خەڵكەكە دەدات پارێزراون , ئەوەی شایانی وەبیر هێنانەوەیە حاجی عەزیم مەعبودی و موراد قەناری دوو عاملی ئەساسی بوون لە خۆشكردنی شەڕی نەتەوەیی لەتێوان كوردو ئازەرییەكان, پێویستە ئەم ناوانە پارێزراو بن بۆ مێژوو, وەلێ هەرچی تاوانی گوندی قاڕنێ بە بڕیاری ئەم چوار كەسە جێبەجێكرا((“معبودی” و “سرگرد نجفی” و “عزیز قادری” و مەلا “حسنی “غلام رچا حسنی امام جمعهٔ ارومیه””)).
سوپا سەرەتا بە خۆیان و چەكی قورسیانەوە لە تانك و زرێپۆش بەرزاییەكانی گوندەكە دەگرن و ئابلوقەی دەدەن , دواتر بە بڵندگۆ بانگ لە خەڵكەكە دەكەن بگەڕێنەوە بۆ ماڵەوە, چونكە لەو كاتە هەموو لەسەر كار بوون و وەرزی بەرهەم بوو , لە ناو قاڕنێ سەرەتا هێرش دەكەنە سەر ماڵ حاجی ڕەحمان شەریفی ئازەر, ئاگر لە ماڵەكەیان بەردەدن , لە كۆی 6 كەسی خێزانەكەیان, 5یان شەهید دەكەن” زیندووەكەش خۆی كردبوو بە مردوو ” بۆیە ڕزگاری ببوو, كوڕێكیشی پێشتر لە گەڵ شوانەكان بریندارببوو.

ناوی بەشێك لە قوربانیانی گوندی قاڕنێ , جگە لەوانەی لە سەرەتا نایان هاتووە :

1- حاجی ڕەحمانی شەریفی ئازەر
2- ئامینە چاوشین “هاوسەری ”
3- عوسمان شەریفی ئازەر “كوڕی”
4- خالید شەریفی ئازەر “27ساڵە”
5- ڕەحیم سلێمانی “20 ساڵە”
6- سەید فەتاح تاهیری “30 ساڵە”
7- ڕەحمان سلێمانی
8- كەریم سلێمانی
9- ڕەحیم سلێمانی
10- وەستا مەحمود “65 ساڵە”
11- سەید قادر تاهیری “65 ساڵە”
12- سەید فەتاح تاهیری “30 ساڵە”
13- سەید ئیسماعیل تاهیری “40 ساڵە”
14- سەید عەلی تاهیری “70 ساڵە”
15- سەید ڕەحمان تاهیری “50 ساڵە”
16- سەید محەمەد تاهیری ” 35ساڵە”
17- عوسمان مستەفا زادە “27 ساڵە”
18- جەعفەر مستەفا زادە “17 ساڵە”
19- ئەبو بەكر مستەفا زادە “20 ساڵە”
20- ئەحمەد ڕامینی “20 ساڵە”
21- ڕەحمان ڕامینی
22- عومەر بێواسی “50 ساڵە”
23- جەعفەر بێواسی ” 25 ساڵە”
24- مستەفا سیدی “20 ساڵە”
25- محمد عەزیز “18 ساڵە”
26- مستەفا عەزیزی “22 ساڵە”
27- شەریف ئابروشین “75ساڵە”
28- محێدین ئابروشین ” 40 ساڵە”
29- ڕەحیم خوسرەوی “75 ساڵە ”
30- ئەبو بەكر خوسرەوی ” 40 ساڵە”
31- عەبدواڵلە خوسرەوی “30 ساڵە”
32- عەلی ” خەڵكی گوندی دووئاوە لە قاڕنێ شوان بوو ”
33- ئیبراهیم گیەر”55 ساڵە”
34- ڕەحمان ئابزەند “65 ساڵە”
35- ئیبراهیم ڕەسوڵی ” 60 ساڵە لاڵ بوو ”
36- سەید كەریم ئەروەندی “30 ساڵە”
37- سلێمان هەمزە پوور “19 ساڵانە 1 لاقی هەبوو ”
38- مەلا مەحموودی بێهترزادە “60 ساڵانە”
39- سەید عەلی تاهیری .
مەلا مەحموود, مەلای گوند ناسراو بە ((مەلا مەحموودی مەستوورزادە )), لە كاتێكدا قورئانی گرتبوو بە دەستییەوە و هانای بۆیان هێنا بۆ ئەوەی دەست لە كوشت و بڕی ئەو خەڵكە هەڵبگرن , ئازایانە بەرەو ڕویان ببووەوەو وتبووی : ئێوە لە تەرمەكانیشمان دەترسن, بەڵام هەر دەگەین بە ئاواتەكانمان. دوای ئەوەی قورئانەكەی لەدەست وەردەگرن و فڕێی دەدەن ئەوجار سەری دەبڕن وەك پاداشتێك, لەبەر خاتر قورئانەكە مەڵا سەر دەبڕن بۆ ئەوەی ئازاری نەبێت وەك ئەوانی دیكە, پاشان چەند فیشەكیش دەنێن بەمێكیشیەوە, مخابن سەری مەلا ون دەبێت ” بڵاو دەبێتەوە لەشكری ئیسلام سەری مەلا دەبەن”, ئێستا مەلا بەبێسەر نێژراوە.
سەید عەلی تاهیری دوای ئەوەی چەند كەس لە خێزانەكەی شەهید دەكەن , دەستەكانی دەبڕنەوە ئەوجا شەهیدی دەكەن , دواتر تەواوی تەرمی قوربانیان دەبەنە سەر رێگای سەرەكی شار و رادەگەیەنن لە شەڕ لە گەڵ سەپای پاسداران كوژراون.
سەیدێكی دیكە بەناوی سەید ئەحمەد كە 9 كەس لە بنەماڵەكەی لەو تاوانە گیانیان بەختكردبوو, بە چەك و چەقۆو قامە پانكردنەوە بە پێلەقە كوژرابوون, تەواو تاوانەكەی گێڕابوەوەو تۆمار كراوە لە رۆژنامەكانی ئەوكات .
صادق خاڵخاڵی یەكێك لە گەورە تاوانبارانی كۆماری ئیسلامی, دڵڕەقترین ئاخوندی ئەوكاتە, بەرامبەر بم تاوانە هاتە قسە و لە نامەیەكدا بۆ خومەینی لە 20-6-1358 دا 9 رۆژ دوای ئەنجامدانی تاوانەكە نووسی ((کارەساتی دڵتەزێنی قاڕنێ دڵی هەر مرۆڤێک دەهەژێنێت)), ئیتر بزانن چ دڵڕەقیەك كراوە, خاڵخاڵی, خاڵخاڵی سەربڕینی مەلا مەحمود لە راپۆرتەكەیدا دەنوسێت ” مه‌لا مه‌حمودی مستورزاده‌ که‌ به‌ قورئانه‌وه‌ چووه پێشوازیی خه‌ڵکه‌که‌‌‌، داروده‌سته‌ی مه‌عبودی و سه‌رگورد نه‌جه‌فی و عه‌زیز قادری و مه‌لا حه‌سه‌نی، (65) که‌سیان به‌ شێوه‌یه‌کی ده‌ردناک کوشتووه‌. ئه‌گه‌ر ئیمام له‌و کاره‌ دڵسوتێنه‌ره‌ نه‌پرسێته‌وه‌، ده‌بێ کام ده‌سه‌ڵات لێی بپرسێته‌وه‌. ” .

دوای بڵاو بونەوەی هەواڵی تاوانەكە, خومەینی و مونتەزیری مەهدی بهاداران بۆ لێكۆڵینەوە لە تاوانەكە دەنێرن بۆ كوردستان , لێكۆڵینەوەكەی لە رۆژنامەی ئیتڵاعاتی 17-9-1979 بڵاو كرایەوە, بە پێی راپۆرتەكەی تاوانباران لە لایەن دكتۆر چەمران, تیمسار زەهیر نەژاد, سەرهەنگ شەهبازیان وژمارەیەك فەرماندەی سوپاو ژاندرمەری پڕ چەك كراون, بەڵگەكانی دەریدەخەن كە مەعبودی((حاج عڤیم معبودی)) و سەرهەنگ نەجەفی و جوانمەرد( ئازەرییە توندڕەوەكان) تاوانەكەیان ئەنجامداوە, زەهیر نەژادیش پشتیوانی دەكات لە تۆمەتباران و رێگری دەكات لە دادگاییكردنی تاوانباران.
لای خۆیەوە رۆژنامەی ئینقلابی ئیسلامی كە بەنی سەدر سەرپەرشتی دەكرد لە ژمارەی 652ی خۆیدا كۆمەڵە بە هۆكاری تاوانەكە دەزانێت, ئەمە لە كاتێكدایە كۆمەڵە دورو نزیك پەیوەندی بە روداوەكەوە نەبووە لەو رۆژەو رۆژی پێشتریش.
لە دوای تاوانەكە, تاوانباران تەرمی قوربانیان دەكەنە ناو ماشین و بە كەڵەكە كراوی لەسەر یەك , ئەوەشی جێگای نەبوەوە بە دوای ئۆتۆمۆبێلەكانیانا ڕایدەكێشن بەرەو نەغەدەیان دەبەن, لە نەغەدە تەنانەت سوكایەتی بە تەرمی ئەو منداڵە كەمتر لە 10 ساڵانەیە كراوە, 5 تەرمی لە ژێر زبڵدانی شارەوانی دەشارنەوە, ئەوانی دی لە ڕۆخی شەقامەكان فڕێدەدەن , تاكو ئێستاش روفاتی هەموو قوربانیان نەهێنراونەتەوە بۆ قاڕنێ .
خەڵكی قاڕنێ ئەوانەی ئەو چركە ساتە لە گوند نەبوون و رزگاریان بوو لە كۆمەڵكوژییەكە , دوای تاوانەكە بۆ ماوەی مانگ و نیوێك گوندەكە چۆڵ دەكەن , لە گوندی كانی بۆداغ جێگیر دەبن .
ئەوەی شایانی ئاماژە پێدانە لەكاتی چۆڵكردنی گوندەكە ڕژێم جارێكی دیكە تاوانێكی دیكەی خوڵقاندەوە , دوو ڕۆڵەی دیكەی ئەم گوندەی شەهید كرد بە ناوەكانی :
1- عوسمان ڕامێنی .
2- مستەفا ئابزەند .

چیكراوە بۆ ناساندنی تاوانەكانی ڕژێم بەرامبەر بە خەڵكی سڤیل

تاوانی قاڕنێ یەكەم و دوا تاوان نەبوو بەرامبەر بە خەڵكی بێتاوان ئەنجام بدرێت , نموونەی لەو چەشنە لە گوندەكانی ئیندرقاش و قەڵاتان ” 50 كەس ” , دیلان چەرخ ” 40 كەس “خەلیفەلیان ” 21 كەس ” زۆرە .
وەك بینیمان لە كاتێكدا ڕژێم ناسنامەی ئیسلامی بوونی هەڵگرتووە, كەچی مەلای گوند بە قورئانەوە و بە بەرچاوی خەڵكەوە سەردەبڕێت , هەروەها ئەگەر سەرنجی ورد بدەین ژمارەیەكی زۆری قوربانیان سەید و ئەهلی بەیت و لە نەوەی حوسێن و فاتیمەن كە گوایە لای ئەوان لە لوتكەی پیرۆزیدان.
مخابن ئەم تاوانانە لە لایەن پارت و ڕێكخراوەكانی ڕۆژهەڵاتەوە تاكو هەنووكەش گرنگی پێویستی پێنەدراوە , بۆ یەكەمجار لە ساڵی 1996 وەك ڕێكخراوی ئاوارەو ئەنفالەكانی كوردستان كە ئەوكاتە سەرپەرشتیم دەكرد و یەكەم رێكخراوی فەرمی جینۆساید بوو لە كوردستان , پاش قسەوباسكردنمان لەگەڵ چەند كەسێك لە باڵەكانی ئەوسای دیمكرات, ویستمان ئەو یادە بكەینەوە , كەچی مخابن لە لایەكەوە ئەوان تووشی هێرشی ناڕەوا بۆسەر كۆیە بوونەوە, لە لاكەی دییەوە ئێمەش لە 31ی ئابدا چارەنووسی خۆمان لە زیندان و هەڕەشەلێكردندا بینییەوەو كارەكانمان راگرترا .
خۆشبەختانە لە دوای ساڵی 2002 ئەو خەونە هاتە دی , بە ئەنجامدانی كارو نووسین و بەیاننامە دەركردن , بۆ یەكەمجار یادمان كردەوە لەو ساڵە” بە هاوكاری كاك كەیوان فەلامەرزی و مستەفا بەهمەنی”, تا ساڵی 2010, كاری باشكرا بۆ ئەوەی تاوانی قاڕنێ ببێتە سیمبولی كۆمەڵكوژی گەلەكەمان لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان , وەلێ لەوساوە گرنگی پێ نەدرایەوە و هەموو هەوڵە سەركەوتوانەكان مرێندرا.
لەم یادەدا كۆمەڵێك داواكاری دەخەمە بەردەست خەڵكی قاڕنێ و گوندە دەستە خوشكەكانی ئەوانەی تاوانی كۆمەڵكوژییان بەرامبەر كراوە و هێزە سیاسییەكان و ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و نووسەران و چالاكڤانانی ڕۆژهەڵاتی كوردستان :
– یادی قاڕنێ بكرێتە ڕۆژی یادكردنەوەی دەیان هەزار قوربانی گەلەكەمان , ڕۆژی كۆمەڵكوژی گەلەكەمان لە رۆژهەڵاتی كوردستان .
– هەوڵبدرێت هەموو ئەو تاوانانەی دژ بە گەلەكەمان لەو پارچەیەی كوردستان ئەنجامدراوە , بكرێت بە دۆكمێنت , سیناڕیۆ سەقەتەكانی باشوور دوبارە نەكرێتەوە لەو پارچەیەی كوردستان , بە ژمارەو ناو و وێنەی قوربانیان تاوانەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران لە قاوبدرێت نەك بە گۆترە .
– هەوڵبدرێت مۆنمێنتێك بۆ قوربانیانی قاڕنێ درووست بكرێت ” ئەگەر كرا لە گوندەكە , ئەگەریش نا ئەوە بەشێوەی كاتی لە كوردستان یان هاندەران, ئەگەر مەلا مەحمود بكرێتە هێما بۆ ئەو مۆنمێنتە باش دەبێت .
– تەرمی سەرجەم قوربانیان بهێنرێتەوە قاڕنێ و لە گۆڕستانێكدا لە پاڵ یەكتری بنێژرێنەوە .
– وێنەی سەرجەم ئەو قوربانیانە پەیدا بكرێت و ئەلبومێكیان بۆ درووست بكرێت .
– ناوی تەواوی تاوانباران و بەشداربووانی تاوانەكان یاداشت بكرێن و دۆكۆمێنتەكانی ئەوكات ئەرشیف بكرێن , سەرجەم هەوڵەكان لە پەرتوكێكی دۆكۆمێنتاریدا چاپ بكرێت و وەریش بگێڕدرێتە سەر زمانە بیانییەكان.
– خوێندنەوەیەكی یاسایی بۆ تاوانەكان بكرێت و حەقیقەتی یاسایی تاوانەكان دەربخرێن.

سەرچاوە :
– سمینارەكانی مەلا برایم محێدین لەسەر قاڕنێ , ساڵانە بۆ ناوەندی چاك لە هۆڵەندا دەیگێرا لە ماوەی 8 ساڵدا .
– كارەساتی قاڕنێ لە زمانی دانیشتوانی گوندەكەوە, چاودێر ژمارە 94 بەرواری 11-9-2006
– تونا کردنی ڕەگەزی کورد لە گوندی قاڕنێ کوشتنی سیاسی نەتەوەی کورد/ سەعید سەنەندەجی

ناوی گیانبه ختکردوانی گۆندی قاڕنی !
1- مه‌لا مه‌حمود به‌هتزاده‌ 2- سه‌ید ڕه‌حمان تاهری 3- سید محه‌مه‌د تاهری 4- سه‌ید ئیسماعیل تاهری 5- حاج سه‌ید حه‌لی تاهری 6- سه‌ید قادر تاهری 7- ئامینه‌ شه‌ریفزاده‌ 8- حاجی ڕه‌حمان شه‌ریفزاده‌ 9- عوسمان شه‌ریفزاده‌ 10- مسته‌فا عه‌زیزی 11- محه‌مه‌د عه‌زیزی 12- محیدین ئه‌بر ڕۆشه‌ن 13- حاج شه‌ریف ئه‌بر ڕۆشه‌ن 14- ڕه‌حمان ئه‌بزه‌ن 15- ڕه‌حمان سلێمانی 16- ڕه‌حیم سوڵتانی 17- که‌رین سلێمانی 18- قادر سلێمانی 19- مسته‌فا ئه‌بزه‌ن 20- عومه‌ر عه‌باسی 21- جه‌عفه‌ر عه‌باسی 22- مسته‌فا عه‌باسی 23- محه‌مه‌د شه‌بڕه‌و 24- سلێمان هه‌مزه‌پور 25- ئیبراهیم پویا 26- ئیبراهیم ڕه‌سوڵی 27- عه‌لی چوپان ڕوستا 28- حه‌سه‌ن نه‌وجه‌وان 29- زێنه‌ب ڕامین 30- خاتوزین ڕامین 31- که‌ریم ڕامین 32- ئه‌حمه‌د ڕامین 33- ڕه‌حمان ڕامین 34- عوسمان ڕامین 35- ڕه‌سول خه‌سره‌وی 36- ڕه‌حمان خه‌سره‌وی 37- سه‌عید خه‌سره‌وی 38- عه‌بدوڵا خه‌سره‌وی 39- موراد خه‌سره‌وی 40- مسته‌فا خه‌سره‌وی 41- عوسمان خه‌سره‌وی 42- خالید خه‌سره‌وی 43- ڕه‌حیم خه‌سره‌وی 44- ئه‌بوبه‌کر شیشمان 45- جه‌عفه‌ر شیشمان 46- عه‌لی شیشمان 47- عوسمان شیشمان 48- ئه‌حمه‌د سه‌عاده‌تپوور 49- عومه‌ر ده‌روێشپوور 50- سه‌ید که‌رین ئه‌روندی 51- عه‌لی مه‌لا ڕه‌حیم له‌ گوندی دووئاو 52- حه‌سه‌ن مام ڕه‌سول له‌ گوندی ئاڵیاوێ 53- عه‌زیز مه‌رزه‌نگ 54- ئیبراهیم کایه‌ر 55- عه‌لی گاتوری 56- خه‌سره‌و ئه‌فشین 57- سه‌لاح عه‌لی زناوی 58- ئه‌بوبه‌کر حه‌سه‌نپوور 59- عوسمان ئه‌حمه‌دپوور 60- عه‌بدوڵا ئه‌حمه‌دپوور.

لە ژیانمدا دووجار بە رێكەوت چومەتە خزمەتی, هەردوو جارەكەش لەگەڵ برادەران بە رێكەوت بە خزمەتی گەیشتووم, چونكە لە روی سیاسییەوە زۆر لە بۆچونەكانیم رەت دەكردەوە, ئەوەی پێی دەوترا تەوافقی سیاسی كە پێی ناسرابوو تا ئاستی خاڵی كردنەوەی حشع لە یاخی بونەوەو شۆڕشگێری لە بەرامبەر نەیارانی بەشی شێری لە ئەستۆی ئەو بوو, تەوافق بۆ رێكخستنی ناو ماڵەكەی خۆت گرنگە, وەلێ نەك لەسەر حیسابی خەباتی چینایەتی لەگەڵ بەرامبەرەكانت پیادەی بكەیت, ئاخر تەوافق بێ ململانێی چینایەتی یانی كۆتایی هێنان بە خەبات و داخستنی دەرگا دێت بۆ حیزبێكی چەپ و سۆسیالست و كۆمۆنیست, تەوافقەكەی هاوڕێ عەزیز تەنها بۆ دەرەوەی حشع بەبەرهەم بوو, تەنها بۆ سازشی چینایەتی و كردنی حشع لە حیزبێكی هەرە شۆرشگێڕی نەك عێراق بگرە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهانەوە بۆ حیزبێكی ریفۆرمیست, حیزبێك لە شۆڕشگێڕیدا جیابوو لە هەمووان, كردنی بە حیزبێكی ریفۆرمیست دیسانەوە جیا لە هەمووان, لە چەپی هەمووانەوە بۆ راستی هەمووان,كەچی تەوافقەكەی هاوڕێ عەزیز لە ناوەوە نەیتوانی ئینشقاقی قیادەی مەركەزی و بەرەی داكۆكی لە نیشتمانی هەشتاكان وپارتی كار لە جیابونەوە رابگرێت,هەرچەندە هەردوو جیابونەوەكەی دووەم و سێیەم لە ژێر كاریگەری ناسیۆنالستی عەرەبی و كوردیدا بوو, بەرگرتن پێی ئەستەم بوو, تەوافق بۆ رێكخستنی ناو ماڵی خۆت گرنگترە لە دەرەوە, ئەو لە تەوافقی دەرەوە سەركەوتووتر تر بوو لە تەوافقی ناوەوە, راستە ئەو لە رۆژە ناخۆشەكانی دوای نسكۆ گەورەكە لە عیراق لە دوای قەسابخانەكەی 8ی شوبات و سەردەمی پاشەكشەی كۆمۆنزمی روسی سەركردایەتی گرتە دەست, وەلێ دەیتوانی زۆر نا بكات, ئاخر خەڵك لە كوردستان و عێراقیش پێویستیان بە نا كەی ئەو بوو, نەك تەوافقە بەردەوامەكانی كە بێ كۆتایی بوون تەنانەت لە گەڵ دوژمنە چینایەتییەكانیشدا.
هەرچەندە رەخنەكەم پێش خست,وەلێ هاوڕێ عەزیز دیوێكی دیكە لە ژیانیشی هەیە كە جیای دەكاتەوە لە هەمووانی تر, جوانییەك نەمرییەك ئەبەدی پێ دەبەخشێت, دوای كۆچی هاوڕێ عەزیز محەمەد بە دواداچوون كرا بۆ ئەو خانووەی تێیدا نیشتەجێ بوو لە دوای راپەڕینەوە لە خانووەكانی مەجلس تەشریعی و تەنفیزی شاری هەولێر,كە تەواوی ئەو خانوانە كرابونە سەر ناوی ئەوانەی تێیدا نیشتەجێ بوون, زۆریشیان چەندین جار فرۆشرابونەوە, وەلێ خانووەكەی ئەو نەكرابووە ناو كەسەوە, تەنانەت هاوسەرەكەشی كە پێشتر مامۆستا بوو بەهۆی راوەدونانی سیاسییەوە دابڕابوو لە كارەكەی خانەنشین نەكرابوو, لەدوای خۆی یەك سانتیمەتر زەوی بەجێ نەهێشت,مانگانە ژیانێكی سادە وەلێ شاهانەی بەو موچەیە دەبردە سەر كە وەری دەگرت, شاهانە مەبەست لەو هەیبەت و ویقارە شەخسی و سیاسییە بوو هەیبوو, مەجلسی لە مەجلسی گەورە سیاسیانی ئەم وڵاتە هەیبەتی كەمتر نەبوو, تا وای لێهاتبوو ماڵەكەی وەك مەزارگەی سیاسییەكانی لێهاتبوو,هەمیشە جمەی دەهات .

عەزیز محەمەد سەردەماننێك كەسی یەكەمی سیاسەت بوو لە كوردستان, ئاخر ئەوكاتەی ئەو سەرۆكی لقی كوردستانی حیزبی شیوعی و مەكتەبی سیاسی حشع بوو, حیزبەكەی حزبی یەكەم بوو لەم وڵاتە بە كوردستانیشەوە” لە كوردستان تا ساڵی 1961″,15 ساڵیش لە 1964 بۆ 1979 حیزبی كاریگەری هەموو عێراق بوو, كەچی هەر نەبوو خاوەند مەترێك زەوی و دوو فلس لە بانكەكانی جیهان وەك هەموو ئەوانی دی, نەبوو بە خاوەند بازاڕو كارگەیەك,یەك دانە خزمیشی نە لە حیزبەكەی و نە لە حكومەت نەبردە پێشەوە,یەك مەتر زەوی و یەك پرۆژەو و یەك عانەی حیزبەكشی بە ناوەوە نەبوو,رۆژێكیش نەیووت شەریكم لەم داهاتە, دوای ئەوەی پارتەكەی لە كوردستان بچوك بوەوە لە حیزبی زۆرینەی موتڵەقەوە بووە حیزبێكی بچووكی یەك كورسی, رۆژێك نەیووت من لەم حیزبە گەورەترم, لە كۆبونەوەو كۆنگرەكانیدا دادەنیشت بەرپرسیارانە قسەی دەكرد, گفتوگۆی جدی دەكرد و خۆی بە خاوەندی دەزانی, حەربا ئاسا باوەڕی نەگۆڕی,هەر بە ئومێدی یەكسانییەوە ژیا .

عەزیز محەمەد وەك ئەمیر حەسەن پور مردنێكی مادیانە نەمرد, قورئانی بۆ خوێندرا و پرسەی بۆ داندرا,گۆڕی بۆ هەڵكەنرا,ئەو سیاسییەكی دگمەنی بێ نەیار بوو, پەیامنێری ئاشتی بوو بۆ گەلەكەی لە هەستیارترین كاتدا نەگریسترین شەڕی راگرت, وەلێ تاكە سەركردەی كوردە لە كوردستان لە نەخۆشخانەیەكی گشتی بە بەرچاوی كامیراكانەوە سەردەنێتەوە,ژیان و مردنە سادەكەی مانایەكی دیكەی بەخشی بە تێكۆشان سیاسی و بەرپرسیارێتییەكەی رابردووی, لە دوای خۆی هیچی بۆ مناڵەكانی جێ نەهێشت, هیچ بە مانا مادییەكەی, وەلێ میراتێكی گەورەی كەسایەتی بۆیان جێ هێشت, هەرچەندە رۆژگارێكی زۆر لە كەسە یەكەمەكانی سیاسەت بوو نەك لەسەر ئاستی شارێك بگرە هەرێمەكەو وڵاتەكە و ناوچەكەو جیهان.دوای مردنی لە گۆڕستانی هاوڕێكانی ناشتیان, لە پاڵ ئەوان, بە یەكسانی, بەرزی كێلەكەی , زەوی گۆڕەكەی وەك ئەوانی ترە,ئەگەر لە جیهاندا نەیتوانی یەكسانی بەدی بهێنێت, لە مردندا لە گەڵ هاوڕێكانی یەكسان بوو, ئاخر خۆشی قەبوڵ ناكات كێلی گۆڕەكەی بەرزتر بێت لە كێلی كێلە بێ گۆڕەكەی جەمال حەیدەری و هاوڕێكانی كە لە تەنیشتییەوەن.

ئەنجومەنی پارێزگای كەركووك بە بەشداری زۆرینەیەكی كەم 24 لە ئەندامەكانی لە كۆی 41 ئەندام بڕیارە گەورە مێژوییەكەی دا لە ئەنجامدانی ریفراندۆم لە شارەكە, وەلێ بڕیارەكە تاك لایەنە بوو, بێ بەشداریكردنی هیچكام لە نوێنەرانی توركمان و عەرەب, بڕیارێك لەسەردەمی دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقەوە كوردەكان و توركمانەكان چاوەڕوانی بڕیاری وابوون هەر یەكەیان بیدەن, وەلێ ئەم 95 ساڵە هیچ لایەكیان نە بۆیان رێكەوتبوو, نە دەشیان وێرا تاك لایەنە بڕیاری وا قورس بدەن, كەركووك بۆ كورد و بۆ توركمانیش بە تایبەت لای ناسیۆنالستەكانیان پیرۆزی تایبەتی گەورەی هەیەو بۆتە خاڵی گرنگی كێشەكان و خەونی لوتكە, ململانێ نەكردن لەسەری خاڵیان دەكاتەوە لە بوون, ئەم بڕیارە كاریگەری لە سەر نەخشەی سیاسی ناوخۆی كوردستان دادەنێت, پارسەنگی هێزەكان نێوان حیزبەكان دەگۆڕێت, ژمارە بەندی حیزبەكان دەگۆڕێت لە گەورەوە بۆ بچوكترین, هەندێك حیزب گەورە دەكاتەوە, هەندێكی دیكە بچوك, تەنانەت كاریگەری لە سەر پێكهاتەكانیش دادەنێت بە حیزبەكانیشیانەوە, وە نەخشە و پێكهاتەی پەرلەمانی كوردستانیش لە داهاتوو دەگۆڕێت,وە باڵادەستی لایەنەكان بەسەر پرۆسەی ریفراندۆمەوەو پارسەنگی هێزی نێوان بەڵێ و نەخێری ریفراندۆمی كوردستانیشی گۆڕی, كاتێك شارە پیرۆزەكەی ناسیۆنالیزم دێتە ناو پرۆسەكەوە, ئیتر نەخێر قورسە بێت.

بە خێرایی ئەم هەنگاوە لە لایەن توركیا و بەرەی توركمانی و عەبادییەوە رەتكرایەوە, پێ دەچێت لە كاتژمێرەكانی داهاتوودا ئەم بڕیارە زۆری دیكە بهێنێتە قسە و هەڵوێستەكانی نەیارانی ریفراندۆم توندتر بكات لە وڵاتانی هەرێمەكە , چ توركەكان بێت یان ئێرانییەكان.ئەم كاردانەوانە لە كەركوك وەك شوێنەكانی دیكە بە ئارامی ناڕواتە پێش بە تایبەت لە رۆژانی پێش ریفراندۆم و رۆژانی ریفراندۆم و و دواتریش بە تایبەت ئەو رۆژانەی بویسترێت بڕیارەكە بە پراتیك بكرێت , لەوكاتەی هاوڵاتیان دەنگ بە بەڵێ دەدەن, شارەكە دەباتە ناو ململانێیەكی كۆتایی نەهاتوو, بۆیە مانۆڕە سیاسییەكان و زیرەكی شاندی دانساندنكارو عەقڵیەتی سیاسی دانوساندكار لە گەڵیاندا گرنگە, پێویست دەكات شاندی گەورەتر لەوەی چوو بۆ بەغدا لە گەڵ نوێنەری توركمانەكان دانیشێت, چونكە تەڵە ترسناكەكەی ریفراندۆم لێرەیە نەك لە بەغدا, دەبێت بە وریایی و ژیرییەوە مامەڵەی لە گەڵدا بكرێت و نەكەونە تەڵەی شەڕەوە, بچوكترین بارگرژی پرۆسەكە دەباتەوە خاڵی سفر, بە مایەش لێی دەرناچنەوە.

كەركووك كێشەیەكی ئاڵۆزە و توركمان لە پاڵ كوردەكان پێكهێنەرێكی سەرەكی پێكهاتەی شارەكەن, بە تایبەت لە ئاستی ناوەندی شار, لە سەردەمی نوێدا بە تایبەت لە سەدەی نۆزدەهەمەوە پێكهاتەیەكی سەرەكی و گرنگ و بنیات نەری شارن و سەدان ساڵی دواین بەشی زۆری كارگێڕییەكانی ناو شاریان بەدەستەوە بووە.وەلێ ئەم تەڵەیە ئایا دەتوانرێت بە دانوساندن چارەسەر بكرێت ؟, لە كاتێك جەستەیان لێرە بێت و مێشكیان لە Beştepe ی ئەنقەرە بێت, لەم بوارەدا ئەزمونی نوێ زۆرەو لە زۆر قوناغی هەستیاری سیاسی كەركوك دا, توركیا كەڵكی لە توركمانەكان وەرگرتووە نموونە روداوە نەخازراوەكانی ساڵی 1959, لە لایەكی دیكەوە توركمانەكان كە بیری ناسیۆنالستی تۆڕانی بەسەریاندا زاڵە خەونی گەورە بە توركمانیكردنی شارەكەوە دەبینن بە سانایی تەسلیم بە ئەمری واقع نابن كە پشتیوانییەكی گەورەی هەرێمیش لە پشتیان بێت.

بۆ چارەسەری ئەمە چی بكرێت, لە كاتێك توركمانەكان بیانەوێت لە بایكۆت زیاتر كێشە دروست بكەن و دان بە ئەنجامەكانی ریفراندۆم نەنێن, چونكە خەونی ئەوان بۆ شارەكە لە گەڵ ئەنجامەكانی ریفراندۆمدا نایاتەوە وە دۆڕانیش قەبوڵ ناكەن, ئەو خەونەی دەیان و سەدان ساڵەی بەم شارەوە دەیبینن بە دەنگدانێك لە بیری ناكەن و تەسلیم بە ئەنجامەكەی نابن, بە تایبەت ئێستا حەویجەو ریاز لە دەرەوەی پرۆسەكەن و لەو كاتەی كوردەكان بە چڕی دەنگ بە بەڵێ بدەن, كە پێشبینی دەكرێت بەهۆی ململانێ نەتەوەییەكانەوە لەم شارە دەنگی بەڵێ بگاتە ترۆپك, بۆ پێكهاتەی عەرەبەكان بە بوونی حەویجە و ریاز لە ژێر دەستی داعش بۆ خۆی كێشەكە چارەسەرە و دەكرێت وەك پوازی دەسەڵاتدارییەتی بۆیان جێ بهێڵرێت و مافی بڕیاردانی چارەنوسیان پێ ببەخشرێت بە مافی جیاكردنەوەی ئەو ناوچانە , دەبێت واز لە خەونە ناسیۆنالستییە مێژوییەكان بهێڵرێت , یان هەموو یان هیچ , ئەوەندەی ریالستییە لم قۆناغە بەدەست بهێنرێت, بە بڕوای من دەكرێت كەڵك لە چەند نمونەیەكی چارەسەری بۆ شارەكە وەربگرترێت لە ئەزموونی جیهانەوە :- دابەشكردنی شارەكە بەسەر 4 كانتۆن ” كورد, توركمان, عەرەب , سریان”, هەر كانتۆنە دەسەڵاتداریەتی خۆی و حكومەتی خۆجییەتی خۆی هەبێت وەك برۆكسل, هەموو بڕیارەكان خۆیان بیدەن, ئەم پێشنیارە دەكرێت بكرێتە هەنگاوێك بۆ بەشداری پێكهاتەكان لە ریفراندۆمەكە, لە ئاستی كوردستانیش بەشداری پراتیكیان پێ بكرێت لە دەسەڵاتدا, سەقفی داخوازی توركمانەكان دوای كەركوك زۆر بەرزە بێتەوە لە گەڵ دەسەڵاتخوازی حیزبە دەسەڵاتدارەكانی كوردستان نایاتەوە.- ئەزمونی بەرلین, شارەكە وەك بەرلین, یان دەیان شاری دیكەی ئەوروپا دابەش بكرێت , ئەگەر پێكهاتەكان دیكە ئامادە نەبوون بێنە ناو پرۆسەكەوە , تەنها لەو بەشانەی زۆرینە رازین بە ریفراندۆم ئەنجام بدرێت, دوای روخانی سەدام زیاتر نەخشەكان ئاسانتر بوونەتەوە بۆ جیاكردنەوە, بە تایبەت دوای دروستكردنی گەڕەكە گەورەكان لە قەراغی شار لە باكوری رۆژهەڵاتەوە بۆ رۆژئاوای شارەكە, چونكە ناكرێت لە ململانێیەكی بەردەوامدا ژیان سەركەوتوو بێت, بە تایبەت لە حزوری بیری ناسیۆنالیزمێك تا ئاستی فاشیست باڵا, وردە وردەش بە بوونی كێشەكە نەشونما دەكات.

– دەركردنی هاتووەكان بە ئەزموونی هەرێمی Upper Silesiaنێوان ئەڵمان و پۆڵۆنییەكان ,كە لە 20-10-1921دا بڕیاری لەسەر درا, هەرچەندە پرۆسەی گۆڕانكاری كەركووك لە هەردوو قۆناغەكە (سەردەمی عوسمانی و بەعس) زۆر بەم شێوازە دەچێت لە تەتریك و تەعریب دا , لە ئەنجامدا پۆڵۆنییەكان لە دوای شكستی هیتلەر 3 ملیۆن ئەڵمانیان لە هەرێمەكە دەركرد , لە ئێستادا تەنها 153 هەزار ئەڵمانی لەو هەرێمە ماوە , لە روی مرۆڤایەتی و هێزیشەوە لە قازانج نییە دەست بۆ حالەتی وا ببردرێت و نا مرۆڤانەیە , لە هیندستان و پاكستان و بەنگەلادیش و زۆر شوێنی دیكە دەیان نموونەی وا هەیە, مێژوو و باڵادەستی ئەمری واقع رۆڵ دەگێڕێت, وەلێ مرۆڤایەتی لێرە جێگای نابێتەوە .

بە بڕوای من بۆ سەرخستنی ریفراندۆم لە شاری كەركووك, پێویستە سەرەتا دەست بۆ سیناریۆی یەكەم ببردرێت, حكومەتێكی خۆ جێی لەسەر بنچینەی كانتۆنەكان پێك بهێنرێت و بڕیاری لەسەر بدرێت, ئەگەر سەری نەگرت, هانا بۆ سیناریۆی بەرلینیانە لە دابەشكردنی شارەكە ببردرێت, واز لە خەونە ناسیۆنالستە ئەفسوناوییەكان بهێڵرێت , لەوانەیە پرسیار بكرێت ئەدی چەندین ساڵە چۆن ئەم نەتەوانە پێكەوە ژیاون با بەردەوام بێت, ئەمە راستە ئەوكاتەی ناسیۆنالیزم واز لە خەونەكانی خۆیان بهێنن, لە كاتێكدا شار بەهەشتی خەونی ئەوانە بۆ بەدەستهێنانی و گەیشتن پێی ئامادەن جهەنەم بۆ ركابەرەكانیان بخولقێنن, دابڕان و لێكنەكەوتن باشترین چارەسەرە ئەگەر رێك نەكەوتن بۆ پاراستن لە تەڵەی خوێنی كەركووك.

له‌ ماوه‌ی 171 ساڵی رابردوودا, له‌ جیهان 108 ریفراندۆم بۆ سه‌ربه‌خۆیی به‌ فه‌رمی و نافه‌رمی به‌ ریفراندۆمه‌كه‌ی ساڵی 2005ی كوردستانیشه‌وه‌ ئه‌نجامدراوه‌,چاوه‌ڕوان ده‌كرێت یه‌كه‌م هه‌فته‌ی پایزی گه‌رمی ئه‌مساڵیش دوو ریفراندۆمی پڕ له‌ كێشه‌و چون یه‌ك و نزیك له‌ یه‌ك له‌ كات و هه‌ڵوێستی نێو ده‌وڵه‌تی و دابه‌شبوونی به‌ره‌كان له‌ كوردستان و كه‌ته‌لۆنیا ئه‌نجام بدرێت, كه‌ته‌لۆنییه‌كان ده‌یانه‌وێت به‌ كۆماری سه‌ربه‌خۆوه‌ بچێنه‌ ناو ساڵی 2018 ه‌وه‌, وه‌لێ ده‌سه‌ڵاتدارانی كوردستان كاتی راگه‌یاندنی ده‌وڵه‌تی كوردستان و شێوازی ده‌سه‌ڵاتداریه‌تییه‌كه‌یان تا ئێستا رانه‌گه‌یاندووه‌, نا زانین به‌ چ جۆره‌ كه‌شتییه‌ك ده‌مان به‌نه‌ جیهانی سه‌ربه‌خۆییه‌وه‌.

خه‌ریكه‌ به‌ تێپه‌ڕ بوونی كات, چه‌مكی ریفراندۆم جێگای خه‌باتی چه‌كداری له‌ جیهاندا بۆ رزگاری و سه‌ربه‌خۆیی بگرێته‌وه‌, رۆژ به‌ رۆژیش ئه‌م چه‌مكه‌ زیاتر شوێن پێی خۆی نه‌ك بۆ سه‌ربه‌خۆیی بگره‌ بۆ سه‌رجه‌م خواسته‌كانی مرۆڤایه‌تی بكاته‌وه‌, ئه‌مرۆ له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهان سه‌دان پارتی سیاسی له‌ ده‌یان وڵات كار بۆ چه‌سپاندنی دیموكراسی راسته‌وخۆ ده‌كه‌ن له‌ بری دیموكراسی نوێنه‌رایه‌تی مردوو كه‌ نه‌یتوانیوه‌ چاره‌سه‌ری كێشه‌كانی مرۆڤ بكات , ریفراندۆم یه‌كێك له‌ پایه‌ گرنگه‌كانیه‌تی, مه‌سه‌له‌ی ریفراندۆم نه‌ك ته‌نها بۆته‌ باو له‌و وڵاتانه‌ی ته‌نگشه‌ی ئابوری و سیاسیان هه‌یه‌ و له‌ روی پێكهاته‌یی ئاینی و نه‌ته‌ه‌ییه‌وه‌ فره‌یین, به‌ڵكه‌ چه‌ندین هه‌رێمی وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكاش هه‌ر له‌ كالیفۆرنیاوه‌ بگره‌ تا بۆرتریكۆ تازه‌ترینیشیان دورگه‌ی گوامییه‌ داوای ریفراندۆم ده‌كه‌ن بۆ جیابونه‌وه‌و سه‌ربه‌خۆیی, هه‌ندێكیان به‌هۆی ده‌وڵه‌مه‌ندی و هه‌ندێكی كه‌شیان به‌هۆی په‌راوێزخستن و داگیركارییه‌وه‌یه‌, كه‌واته‌ تا دێت خواستی سیاسی له‌سه‌ر كاڵای ریفراندۆم زیاد ده‌كات و گه‌رده‌لولی ریفراندۆم ره‌شماڵی سایكیس بیكۆكانی رابردوو راده‌ماڵێت و له‌ روی سیاسیشه‌وه‌ دیموكراسی راسته‌وخۆ په‌لاماری دیموكراسی نوێنه‌رایه‌تی ده‌دات, كه‌ به‌م گه‌ڕو گولییه‌ی ئێستای ناتوانێت وه‌ڵام به‌ خواسته‌كانی مرۆڤایه‌تی بداته‌وه‌.

ریفراندۆمی كه‌ته‌لۆنیا

بڕیاره‌ یه‌كی ئۆكتۆبه‌ر كه‌ته‌لۆنییه‌كان ((كه‌ته‌لۆنیا یه‌كێكه‌ له‌ هه‌رێمه‌كانی ئیسپانیا, روپێوه‌كه‌ی 32,106 كیلۆمه‌تر دوجاره‌و ژماره‌ی دانیشتوانیشی 7,539,618 كه‌سه‌ له‌وانه‌ 1104782 كه‌سیان بێگانه‌ن كه‌ ده‌كاته‌ نزیك 15%, كۆی به‌رهه‌می نه‌ته‌وه‌یی له‌ ساڵی 2012 255,204 ملیار دۆلاره‌, قه‌باره‌ی ئابورییه‌كه‌ی هاوتایه‌ به‌ ئابوری پاكستان و كۆڵۆمبیا, داهاتی تاكی 33,580 دۆلاره‌ له‌ ساڵێكدا)) بچنه‌ سه‌ر سندوقه‌كانی ده‌نگدان و له‌ راپرسیه‌كدا ده‌نگ به‌ سه‌ربه‌خۆیی هه‌رێمه‌كه‌یان یاخود مانه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ی ئیسپانیا بده‌ن, كه‌ هه‌رسێ پارتی كه‌ته‌لۆنی (چه‌پی كۆماری كه‌ته‌لۆنی Esquerra Republicana de Catalunya (ERC), نزیكایه‌تی دیموكراتی كه‌ته‌لۆنی (راست) Democratic Convergence of Catalonia (CDC)(17-11-1974دامه‌زراوه‌), پارتی چه‌پگه‌رای كوبPopular Unity Candidacy (CUP) بڕیاریان له‌سه‌ر داوه‌ له‌ په‌رله‌مانی هه‌رێمه‌كه‌یانه‌وه‌ به‌ زۆرینه‌ی 72 ده‌نگ له‌ كۆی 135 كورسی په‌رله‌مانی هه‌رێمه‌كه‌, به‌ پاڵپشتی كۆمه‌ڵێك پارت و گروپی ده‌ره‌وه‌ی په‌رله‌مان كه‌ زۆریان گروپی چه‌پگه‌رای ده‌سته‌بژێری بچوكن, له‌ به‌رامبه‌ردا پارتی گه‌لی ده‌سه‌ڵاتدار (راستی پارێزگار) و سۆسیالست و پارتی راستگه‌رای سیودانۆس به‌ توندی دژی ریفراندۆمه‌كه‌ن, له‌م نێوه‌دا لیستی پێكه‌وه‌ ده‌توانین پۆدیمۆس-شیوعی پشتیوانی له‌ پرۆسه‌ی ریفراندۆم ده‌كه‌ن و به‌ پرۆسه‌یه‌كی دیموكراسی ده‌زانن وه‌ك تاكه‌ پارتی نیشتمانی ناو په‌رله‌مان, وه‌لێ به‌شێكیان له‌ گه‌ڵ راگه‌یاندنی ده‌ستبه‌جێی سه‌ربه‌خۆیی نین و پێیان وایه‌ پێویسته‌ ده‌ستوری وڵات بۆ ئه‌وكاره‌ هه‌موار بكرێته‌وه‌, ئه‌ویش پێویستی به‌ سێ له‌سه‌ر چواری كورسییه‌كانی په‌رله‌مانه‌ بۆیه‌ محاڵه‌ به‌م نه‌خشه‌ سیاسییه‌ی ئێستاوه‌ بێته‌ دی.

بڕیار وایه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی ئه‌م مانگه‌ په‌رله‌مانی كه‌ته‌لۆنیا هه‌ردوو یاسای راپرسی و پرۆژه‌ی یاسای راپرسی بۆ مافی چاره‌ی خۆنوسین په‌سه‌ند بكه‌ن:
https://drive.google.com/file/d/0Bxrh_sv1paPsdFNiRDhrSndvTTA/view , لێره‌دا ئه‌وانه‌ی دژ به‌ سه‌ربه‌خۆین به‌شداری ده‌نگدانه‌كه‌ ناكه‌ن وئه‌نجامدانی ریفراندۆمه‌كه‌ به‌ نایاسایی ده‌زانن.
حكومه‌تی ئیسپانی بڕیاری داوه‌, ئه‌وه‌ی به‌شداری پرۆسه‌كه‌ بكات به‌هه‌ر شێوه‌یه‌كه‌, بانگه‌شه‌كردن و رواندنی مامه‌ڵه‌,ده‌نگدان و بڕیاردان , له‌ هه‌موو شوێنه‌ گشتییه‌ حكومییه‌كان سزا بدات و له‌كاره‌كانیان دوریانبخاته‌وه‌, هاوكات هه‌ڕه‌شه‌ی راگرتنی بودجه‌شی له‌ هه‌رێمه‌كه‌ كرد و كار گه‌یشته‌ سه‌ر په‌لاماری سه‌ربازیش, وه‌زیری به‌رگری ئیسپانیا دولوربس دی كۆزبیدال داوای له‌ سه‌ركرده‌ سه‌ربازییه‌كان كرد سه‌لامه‌تی و یه‌كپارچه‌یی ئیسپانیا بپارێزن, ئه‌مه‌ش بۆ خۆی هه‌ڕه‌شه‌ی داگیركردنی سه‌ربازی و گه‌ڕانه‌وه‌ بوو بۆ سه‌رده‌می دكتاتۆری فرانكۆ(1936-1975) له‌ به‌رگی دیموكراسیدا, دوای په‌لاماره‌ تیرۆریستییه‌كه‌ی به‌رشه‌لۆنه‌ وه‌زیری به‌رگری ئیسپانی رایگه‌یاند ئێستا ئه‌وان له‌ ئینزاری چواردان, یه‌ك هه‌نگاو ماوه‌ بۆ ئینزاری 5 تا ببێته‌ حوكمی عورفی له‌ وڵات, له‌ دوای سه‌رده‌می جه‌نه‌راڵ فرانسیسكۆ فرانكۆوه‌ یه‌كه‌مجاره‌ سوپا به‌و شێوه‌یه‌ دابه‌ش بكرێت, ته‌نانه‌ت له‌ 11ی ئازاری ساڵی 2004 دا كه‌ قاعیده‌ ته‌قینه‌وه‌ خوێناوییه‌كانی مه‌دریدی ئه‌نجامدا كه‌ 191 كه‌س بوونه‌ قوربانی و 1755 كه‌سیش بریندار بوون , وه‌ له‌ هه‌شتاكان كه‌ سوپای ئیتای باسكی 425 كه‌سی له‌ ته‌قینه‌وه‌یه‌كدا كوشت , كه‌چی له‌وكاتانه‌ حوكمی عورفی و هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌ربازی نه‌كراوه‌, ئێستا به‌ به‌هانه‌ی شه‌ڕی تیرۆره‌وه‌ ده‌یانه‌وێت شه‌ڕی كه‌ته‌لۆنییه‌كان بكه‌ن, رۆژنامه‌ی بایسی نزیك له‌ سۆسیالسته‌كان داوای له‌ كه‌ته‌لۆنییه‌كان كرد واز له‌ ریفراندۆم بهێنن به‌هۆی مه‌ترسییه‌كانه‌وه‌, ئه‌مه‌ هه‌ڵوێستی سۆسیالسته‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كان بێت ده‌بێت ده‌سه‌ڵاتداره‌ راستگه‌راكه‌ی وڵات چی بڵێن؟,چاودێران پێیان وایه‌ شۆفینیه‌تی حكومه‌ت كه‌ ده‌ربڕی شۆفینیه‌تی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌سته‌ له‌ دوای ده‌سه‌ڵاتی فرانكۆوه‌ گه‌یشتۆته‌ پۆپه‌.

جگه‌ له‌وه‌ی حكومه‌ت هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ئه‌نجامدانی ریفراندۆمه‌كه‌ی 1ی ئۆكتۆبه‌ر ده‌كات, هاوكات له‌ 6ی شوبات ئه‌رتۆر ماس و جوانا ئۆرتیغا دادگایی كران له‌سه‌ر ریفراندۆمه‌ شكستخواردووه‌كه‌ی ساڵی 2014, له‌ مانگی ئازار له‌ ئه‌رتۆر ماس قه‌ده‌غه‌ كرا بۆ ماوه‌ی 2 ساڵ له‌ وه‌رگرتنی كاری گشتی (حكومی) دور خرایه‌وه‌و سزای 36500 ئیرۆش درا.

ریال و به‌رشه‌

ململانێی ریال و به‌رشه‌لۆنه‌, ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ململانێی هه‌ردوو پایته‌خته‌,روحی ململانێی ئیسپان و كه‌ته‌لۆنیایه‌, ئه‌م ململانێ 303 ساڵیه‌ له‌ 11ی ئه‌یلولی 1714ه‌وه‌ تا هه‌نووكه‌ به‌رده‌وامه‌, له‌و رۆژه‌وه‌ی كه‌ته‌لۆنیا ئاڵاكه‌ی هێنرایه‌ خواره‌وه‌ له‌سه‌رده‌می فلیپی پێنج خرایه‌ سه‌ر ئیسپانیا و كۆتایی به‌ سه‌ربه‌خۆیه‌كه‌ی هێنرا ده‌ستیپێكردوه‌, كه‌ته‌لۆنییه‌كان ئه‌و رۆژه‌ له‌ بیر ناكه‌ن و هه‌ر بۆیه‌شه‌ 11 ی سه‌پته‌مبه‌ر به‌ رۆژی سه‌ربه‌خۆیی ده‌زانن.
له‌ 14ی نیسانی 1931 دا كۆماری كه‌ته‌لۆنیا تاك لایه‌نه‌ راگه‌یه‌نرا فرانسیسك ماكیا كه‌سایه‌تی سه‌ربه‌خۆی چه‌پ له‌ ساڵی 1931 له‌ لایه‌ن په‌رله‌مان و حكومه‌ت و دادگای لێپێچینه‌وه‌ی كه‌ته‌لۆنیا دیاری كرا به‌ یه‌كه‌م سه‌رۆكی وڵات له‌ دوای 214 ساڵ داگیركاری,له‌ ساڵی 1932 له‌ دوای به‌ ده‌سه‌ڵات گه‌یشتنی به‌ره‌ی گه‌ل (سۆسیالست-شیوعی) له‌ ئیسپانیا, كه‌ته‌لۆنییه‌كان به‌ فه‌رمی ئۆتۆنۆمیان وه‌رگرت و زمانی كه‌ته‌لۆنیش بووه‌ زمانی فه‌رمی وڵات.

وه‌لێ زۆری نه‌خایاند كاتێك سه‌رۆكی فاشیستی ئیسپانیا جه‌نه‌راڵ فرانسیس فرانكۆ كوده‌تای كرد له‌ 8ی ئابی 1936, حكومه‌ته‌ چه‌پگه‌را خاوه‌ند ئۆتۆنۆمییه‌كه‌ی كه‌ته‌لۆنیای هه‌ڵوه‌شانده‌وه‌و زمانه‌كه‌شیانی قه‌ده‌غه‌ كرد, جوسیب سۆنال سه‌رۆكی یانه‌ی به‌رشه‌لۆنه‌ی ده‌ستگیر كرد و ئیعدامی كرد, دوای فرانكۆ و گه‌ڕانه‌وه‌ی سسته‌می پاشایه‌تی بۆ وڵات له‌ ساڵی 1975 دا , له‌ راپرسی ساڵی 1978 دا , 90%ی كه‌ته‌لۆنییه‌كان ده‌نگیان به‌ ده‌ستوری دیموكراتی ئیسپانیا دا, كه‌ دان به‌ ئۆتۆنۆمی بۆ نه‌ته‌وه‌كان و هه‌رێمه‌كان ده‌نێت له‌ ناویاندا كه‌ته‌لۆنیا له‌ چوارچێوه‌ی یه‌كێتی خاكی ئیسپانیا, ئێستا كه‌ته‌لۆنییه‌كان باجی ئه‌م ده‌نگدانه‌ ده‌ده‌نه‌وه‌ .

ململانێ سیاسییه‌كان نێوان به‌رشه‌لۆنه‌ی داگیركراو و ریالی داگیركه‌ر له‌ ناو یاریگاكانی تۆپی پێ ره‌نگی دایه‌وه‌ تا گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی له‌ ساڵی 1943 دا فرانكۆ هه‌ڕه‌شه‌ی توندی له‌ به‌رشه‌لۆنه‌ كرد كه‌ نابێت بیباته‌وه‌ , هاوكات فرانكۆ هه‌ڵدانی ئاڵای یانه‌ی به‌رشه‌لۆنه‌ی قه‌ده‌غه‌ كرد, وای لێهات به‌رشه‌ییه‌كان ده‌سته‌سڕی سپییان له‌ جیاتی ئاڵاكه‌یان به‌رزده‌ كرده‌وه‌ له‌ كاتی یارییه‌كانیاندا, به‌م جۆره‌ چیرۆكی داگیركردن و ژێر ده‌سته‌یی گه‌لێك له‌ یانه‌یه‌كی وه‌رزشدا ره‌نگی دایه‌وه‌, یاری یاری خۆیكرد بۆ سه‌ربه‌خۆیی. ئێستا له‌ 1ی ئۆكتۆبه‌ر له‌ دوا یاری سیاسی به‌رشه‌و ریال ده‌بێت كێیان بیبه‌نه‌وه‌؟, تۆپ له‌ گۆرشه‌پانی به‌رشه‌ییه‌كانه‌وه‌ دوا كاس له‌ ریال ببه‌نه‌وه‌ .

چونه‌وه‌ به‌ره‌و ریفراندۆم له‌ پێناو سه‌ربه‌خۆیی

كه‌ته‌لۆنییه‌كان به‌وه‌ ناسراون له‌ ناوچه‌كانی دیكه‌ی ئیسپانیا رادیكاڵترو چه‌پترن, خواستیان ئه‌وه‌یه‌ له‌ سسته‌می پاشایه‌تییه‌وه‌ بگۆڕێن بۆ سسته‌می كۆماری, به‌ پێچه‌وانه‌ی سكۆتله‌ندییه‌كان خواستاری مانه‌وه‌ن له‌ سسته‌می پاشایه‌تی, له‌ هه‌مان كاتدا بزووتنه‌وه‌ مه‌تڵه‌بییه‌كانی كرێكاران و خه‌ڵك له‌م هه‌رێمه‌ به‌هێزه‌ .
له‌م خوله‌ی تێكۆشان بۆ سه‌ربه‌خۆیی , له‌ ساڵی 2009 ه‌وه‌ كه‌ته‌لۆنییه‌كان خه‌ریكی راهێنانن له‌سه‌ر ریفراندۆم له‌ پێناو سه‌ربه‌خۆیی , له‌ نێوان ساڵانی 2009 بۆ ساڵی 2011 , ریفراندۆمی نا فه‌رمی له‌ 550 شاری كه‌ته‌لۆنیا له‌ كۆی 947 شاره‌وانی هه‌رێمه‌كه‌ ئه‌نجامدران وه‌ك راهێنان و ئه‌زمونێك بۆ پرۆسه‌ گه‌وره‌كه‌, ریفراندۆمی نا فه‌رمی رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی و ده‌ستبژێره‌كان ئه‌نجامی ده‌ده‌ن فه‌رمی نییه‌, ته‌نها ئه‌زمون و راهێنان و تاقیكردنه‌وه‌یه‌ بۆ ریفراندۆمی فه‌رمی,كه‌ حكومه‌ت پێی هه‌ڵدستێت , ده‌توانین بڵێین راپرسییه‌كی پێشوه‌خت و راهێنانه‌ بۆ ئه‌زموونی ریفراندۆمی فه‌رمی .
په‌رله‌مانی كه‌ته‌لۆنیا بۆ یه‌كه‌مجار له‌ 23ی كانونی دووه‌می ساڵی 2013 ه‌دا به‌ زۆرینه‌ی 84 ده‌نگ له‌ كۆی 135 كورسی په‌رله‌مانی هه‌رێمه‌كه‌ ((Convergence and Union (CiU)50 كورسی , Republican Left of Catalonia–Catalonia Yes (ERC–CatSí)21 كورسی Initiative for Catalonia Greens–United and Alternative Left (ICV–EUiA)10 كورسی , Popular Unity Candidacy–Left Alternative (CUP)3 كورسی)) , بڕیاری له‌ سه‌ر به‌ڵگه‌نامه‌ی مافی بڕیاردانی چاره‌نووس له‌ رێگای ریفراندۆمه‌وه‌ی دا بۆ كه‌ته‌لۆنیا, به‌م شێوه‌یه‌ چه‌پ و راست , كۆنزه‌رڤاتیف و شیوعی , ژینگه‌ پارێزو پێشكه‌وتنخوازانی پارته‌ كه‌ته‌لۆنییه‌كان له‌ پێناو سه‌رخستنی پرۆسه‌كه‌ رێك كه‌وتن و یه‌كیان گرت ,له‌و ژماره‌یه‌ ته‌نها 21 دژ بوو , 25یان به‌شداری ده‌نگدانه‌كه‌یان نه‌كرد, دوای ده‌نگدانه‌كه‌ی په‌رله‌مانی كه‌ته‌لۆنیا, ئه‌رتۆر ماس سه‌رۆك وه‌زیرانی راستگه‌رای كۆنزه‌رڤاتیفی هه‌رێمه‌كه‌ بڕیاری ریفراندۆمی دا, 920 شاره‌وانی له‌ كۆی 947 شاره‌وانی پشتیوانی راپرسییان كرد.دوای 20 رۆژ له‌ بڕیاری په‌رله‌مانی هه‌رێمه‌كه‌, هاووڵاتیان چوونه‌ سه‌ر سندوقه‌كانی ده‌نگدان .
له‌ راپرسییه‌كه‌ 2,305,290كه‌س له‌ كۆی 6,3 ملیۆن ده‌نگده‌ر به‌شدارییان كرد, به‌ پێی رۆژنامه‌ی بایسی ئیسپانی رێژه‌كه‌ ده‌یكرده‌ 37%ی ده‌نگده‌رانی كه‌ته‌لۆنیا,لێ به‌ پێی ئاماری حكومه‌تی كه‌ته‌لۆنیش بێت رێژه‌كه‌ ده‌یكرده‌ 41,6%ی ده‌نگده‌ران, له‌ سه‌رتاسه‌ری كه‌ته‌لۆنیا , به‌ڵێ بۆ سه‌ربه‌خۆیی 84,67% ی ده‌نگه‌كانی هێنایه‌وه‌, كه‌ ده‌یكرده‌ 2198707 كه‌س, له‌ شاری به‌رشه‌لۆنه‌ی پایته‌خت رێژه‌كه‌ دابه‌زی بۆ 80,435% ی ده‌نگده‌ران, به‌شێوه‌ی گشتی ده‌نگی به‌ڵێ له‌ لادێكان رێژه‌كه‌ی زیاتر بوو له‌ شاره‌كان.

به‌هۆی ئه‌وه‌ی رێژه‌ی به‌شداربوان كه‌متر بوو له‌ نیوه‌, ئه‌مه‌ش به‌هۆی بایكۆتكردنی له‌ لایه‌ن پارته‌ نه‌یاره‌كانی سه‌ربه‌خۆیی هه‌رێمه‌كه‌وه‌ , بۆیه‌ راپرسیه‌كه‌ له‌ دوا ئه‌نجامدا شكستی هێنا, له‌ كاتێكدا له‌ هه‌ردوو هه‌ڵبژاردنی پێش راپرسییه‌كه‌و دوای راپرسییه‌كه‌ی هه‌رێمه‌كه‌ ژماره‌ی ده‌نگده‌ران 3,668,310 , 4,130,196 بوو , سه‌رباری ئه‌وه‌ی له‌م هه‌ڵبژاردنه‌دا په‌نابه‌ران و هه‌ڵنه‌گرانی ناسنامه‌ی ئیسپانی مافی ده‌نگدانیان نییه‌, وه‌لێ له‌ راپرسییه‌كه‌ مافی ده‌نگدانیان بوو , دوای شكسته‌كه‌ ئه‌رتۆر ماس سه‌ره‌ك وه‌زیرانی كه‌ته‌لۆنیا وتی ” وانه‌یه‌كه‌ بۆ دیموكراسی “, راخۆی سه‌ره‌ك وه‌زیرانی راستگه‌رای ئیسپانیاش وتی شكستێكی قوڵه‌, هه‌رچه‌نده‌ پێشتر دانیان نانا به‌ ریفراندۆمه‌كه‌, وه‌لێ له‌ كۆتادا ئه‌نجامه‌كه‌یان قۆزته‌وه‌و نه‌یانتوانی بێده‌نگی لێبكه‌ن و هه‌ناسه‌ی خۆشیان له‌به‌رده‌م ئه‌نجامه‌كه‌ی هه‌ڵكێشا.
له‌ ناوخۆی ئیسپانیا,پارتی گه‌لی راستگه‌رای ده‌سه‌ڵاتدار كه‌ له‌و خوله‌ی په‌رله‌ماندا خاوه‌ند 186 كورسی بوو, به‌ توندی دژ به‌ ریفراندۆمه‌كه‌ بوو, پارتی سۆسیالست –ئۆپۆزسیۆن “چه‌پی ناوه‌ند” خاوه‌ند 110 كورسی و دژ به‌ ریفراندۆمه‌كه‌ بوو, چه‌پی یه‌كگرتوو (شیوعی –سه‌وز) 11 خاوه‌ند كورسی له‌ گه‌ڵ راپرسییه‌كه‌دا بوو,پارتی نه‌ته‌وه‌یی باسكه‌كان خاوه‌ند 7 كورسی پشتیوانی سه‌ربه‌خۆیی كه‌ته‌لۆنییه‌كان بوون , به‌شێوه‌ی گشتی سه‌رجه‌م پارته‌ چه‌پ و پارته‌ هه‌رێمییه‌كانی باسك , بلنسیه‌ , جالیكی و ئه‌نده‌لوسی پشتیوانی سه‌ربه‌خۆیی كه‌ته‌لۆنییه‌كان بوون, به‌مه‌ش هێزه‌ سیاسییه‌كان بوونه‌ دوو به‌ره‌ی لایه‌نگرو نه‌یار, وه‌لێ پارسه‌نگ به‌لای هێزه‌كانی دژدا ده‌شكایه‌وه‌.

دوای شكستی راپڕسییه‌كه‌ دوو هه‌ڵبژاردن (ئیسپانی و كه‌ته‌لۆنی ) ئه‌نجامدرا( له‌ 26ی ئۆكتۆبه‌ری 2015 هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی كه‌ته‌لۆنیا , 18ی یۆنی په‌رله‌مانی ئیسپانیا له‌ 20ی دیسه‌مبه‌ری 2015 و 26ی یۆنی 2016) و پارسه‌نگی هێزه‌كانی گۆڕی, له‌ ناوخۆی كه‌ته‌لۆنیا سه‌ربه‌خۆ خوازه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان كه‌ به‌ لیستی پێكه‌وه‌ به‌ره‌و به‌ڵێ (Convergence and Union (CiU) ) به‌ژدار بوون (( لیسته‌كه‌ له‌ چوار پارتی سیاسی كه‌ته‌لۆنی پێك هات كه‌ بریتین له‌ : Democratic Convergence of Catalonia (CDC) 41%, Esquerra Republicana de Catalunya (ERC) 27%, Democrats of Catalonia (DC) 5%, Moviment d’Esquerres (MES) 3% , Independents24% ), هه‌رچه‌نده‌ هاوپه‌یمانیان دروست كرد و ژماره‌یه‌ك زۆر خه‌ڵكی نا حیزبیان هێنایه‌ ناو لیسته‌كه‌یانه‌وه‌, وه‌لێ ژماره‌كه‌ی كورسییه‌كانیان له‌ 71 كورسییه‌وه‌ بۆ 62 كورسی دابه‌زی , هاوكات ده‌نگه‌كانیشیان 4,82% دابه‌زی , له‌ به‌رامبه‌ردا دوو پارتی نه‌یاری راستی توند و چه‌پی رادیكاڵی توندی لایه‌نگری سه‌ربه‌خۆیی ده‌نگه‌كانیان سه‌ركه‌وت , ئه‌وانیش پارتی هاووڵاتیانی راستگه‌رای نه‌یار Citizens–Party of the Citizenry (C’s)ژماره‌ی كورسییه‌كانی له‌ 9 كورسییه‌وه‌ بۆ 25 كورسی به‌رز بووه‌وه‌ رێژه‌ی ده‌نگه‌كانیشی 10,33% چووه‌ سه‌ر, هاوكات پارتی چه‌پگه‌رای كوپ لایه‌نگری توندی سه‌ربه‌خۆیی ژماره‌ی كورسییه‌كانی له‌ 3 كورسییه‌وه‌ بۆ 10 كورسی به‌رز بوه‌وه‌,رێژه‌ی ده‌نگه‌كانیشی 4,73% به‌رز بوه‌وه‌ .

له‌ سه‌ر ئاستی ئیسپانیاش هه‌ردو پارتی گه‌ل و سۆسیالست ژماره‌ی كورسییه‌كانیان دابه‌زی (پارتی گه‌لی ده‌سه‌ڵاتداری راست 49 كورسی و سۆسیالست 25 كورسیان له‌ ده‌ستدا) و دوو هێزی دیكه‌ به‌ناوی پۆدیمۆس چه‌پ و سیودانۆس راست هاتنه‌ پێشه‌وه‌ , كه‌ یه‌كه‌میان پشتیوانی پرۆسه‌ی ریفراندۆم ده‌كات, بۆخۆشی له‌سه‌ر بنچینه‌ی كۆبونه‌وه‌ی گشتی (دیموكراسی راسته‌وخۆ) بڕیاره‌كانی ده‌دا و كۆنگره‌كانی ده‌به‌ستێت, دووه‌میشیان سه‌رسه‌ختانه‌ دژه‌, هاوكات پارتی چه‌پی كۆماری كه‌ته‌لۆنیش به‌ هێنانی 9 كورسی كه‌وته‌ پێش پارتی نزیكایه‌تی دیموكراسی كه‌ته‌لۆنی راستگه‌راوه‌ كه‌ 8 كورسی هێنایه‌وه‌).
له‌ 9ی نۆڤه‌مبه‌ری 2015 , په‌رله‌مانی هه‌رێمی كه‌ته‌لۆنیا به‌ زۆرینه‌ی 72 ده‌نگ له‌ كۆی 135 كورسی په‌رله‌مانی كه‌ته‌لۆنیا, نه‌خشه‌ رێگای سه‌ربه‌خۆیی كه‌ته‌لۆنیای بۆ ساڵی 2017 په‌سه‌ندكرد وه‌ك له‌ بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردندا په‌یمان درابوو, به‌مه‌ش ئه‌نجامدانی ریفراندۆم و راگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی بووه‌ كاری یه‌كه‌می حكومه‌تی كه‌ته‌لۆنی.
دوای 3 مانگ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان , دوای ململانێیه‌كی توند , ده‌نگنه‌دانی كوپ به‌ ماس وه‌ك سه‌ره‌ك وه‌زیران به‌هۆی سیاسه‌تی ته‌قه‌شوفی ئابوری پیاده‌ كراو له‌سه‌رده‌می ئه‌و, مه‌ترسی ئه‌نجامدانه‌وه‌ی هه‌ڵبژاردن و پێك نه‌هێنانی حكومه‌ت بووه‌ رۆژه‌ف, به‌هۆی ئه‌وه‌ی 10 كورسییه‌كه‌ی كوپ له‌ نێوان سه‌ربه‌خۆ خوازان و دژبه‌رانییه‌وه‌ رۆڵی مه‌لیكی ده‌گێڕا, تا له‌ 27ی دیسه‌مبه‌ر رێكه‌وتن كرا به‌ مه‌رجی گۆڕینی ماس ,په‌رله‌مانی كه‌ته‌لۆنیا “كارلس بیجیدمنت”
به‌ سه‌رۆك وه‌زیرانی هه‌رێمه‌كه‌ هه‌ڵبژارد ,ناوبراو پارێزگاری پێشوی شاری جیرۆنا بوو , هه‌رچه‌نده‌ ئه‌ویش سیاسه‌تی ته‌قه‌شوفی ئابوری په‌یره‌و كرد له‌و شاره‌,كوپ له‌ به‌رامبه‌ر پشتیوانییه‌كه‌ی له‌ حكومه‌تی كه‌ته‌لۆنی كۆمه‌ڵێك ده‌ستكه‌وتی به‌ده‌ست هێنا له‌وانه‌ (ئاسانكردنی مافی په‌نابه‌ری , كاره‌بای خۆڕایی بۆ هه‌ژاران, بیمه‌ی ته‌ندروستی , جێبه‌جێكردنی یاسای خوێندن و …. ) .

دوای پێك هێنانی حكومه‌ت و بڕیاردان له‌سه‌ر ئه‌نجامدانه‌وه‌ی ریفراندۆم بۆ سه‌ربه‌خۆیی , له‌ 9ی یۆنی 2017 بڕیاری ریفراندۆمی دووه‌م درا له‌ 1ی ئۆكتۆبه‌ری هه‌مان ساڵ , وه‌ سه‌ربه‌خۆیش له‌ دوای سه‌ركه‌وتنی به‌ڵێ له‌ ده‌ستپێكی ساڵی 2018 ((پرسیاره‌كه‌ كه‌ به‌ هه‌ر سێ زمانه‌كه‌ی ناو كه‌ته‌لۆنیا چاپ ده‌كرێت ” ئیسپانی و كه‌ته‌لۆنی و ئارانیس ”
” چاپ ده‌كرێت و ده‌پرسێت ” ئایا ده‌ته‌وێت كه‌ته‌لۆنیا له‌ شێوازی كۆماری كه‌ته‌لۆنیا سه‌ربه‌خۆ بێت”, واتا به‌رشه‌لۆنییه‌كان جه‌ژنی سه‌ری ساڵیان تایبه‌ت ده‌بێت ئه‌مساڵ و ده‌یكه‌نه‌ دوو جه‌ژن.
په‌رله‌مانی كه‌ته‌لۆنی یاسای په‌رله‌مانی هه‌موار كرده‌وه‌ به‌ شێوازێك هه‌ر یاسایه‌ك یه‌ك خوێندنه‌وه‌ی بۆ بكرێت و تێپه‌ڕێنرێت به‌ گفتوگۆیه‌كی كه‌مه‌وه‌ , كه‌ چه‌په‌كان ئه‌مه‌یان پێ نا دیموكراسییه‌, ئه‌مه‌ش بۆ ئه‌وه‌ی یاسای راپرسی بۆ مافی چاره‌ی خۆنوسین له‌ په‌رله‌مان ده‌رچێت, كه‌ ماوه‌یه‌ك كه‌م ماوه‌ بۆ یه‌كی ئۆكتۆبه‌ر و ئه‌نجامدانی ریفراندۆم.
راپرسیه‌كان له‌ ئێستادا ده‌ریده‌خه‌ن ئه‌مجاره‌ زۆرینه‌ له‌ نێوان 64 بۆ 70%ی هاووڵاتیانی كه‌ته‌لۆنی به‌شداری راپرسییه‌كه‌ ده‌كه‌ن, واتا نزیك به‌ دوو هێنده‌ی جاری پێشوو, كه‌ ئه‌مه‌ خاڵی لاوازی ریفراندۆمی پێشوو بوو, شكسته‌كه‌ش له‌ كه‌می به‌شداربوانه‌وه‌ بوو, نه‌ك رێژه‌ی به‌ڵێ كه‌ گه‌یشته‌ زیاتر له‌ 84%.
لایه‌نگران پارته‌ دژبه‌ره‌كان ریفراندۆم له‌ هه‌رێمه‌كه‌ ئه‌مجاره‌ش بایكۆت ده‌كه‌ن و به‌شداری ده‌نگدانه‌كه‌ ناكه‌ن, نموونه‌ له‌ناو ئه‌ندامان و لایه‌نگرانی 3 پارتی نیشتمانی له‌ هه‌رێمه‌كه‌ ته‌نها (پارتی گه‌ل 5,1% , سیودانۆس 7,8% , پارتی سۆسیالستی كه‌ته‌لۆنی 17%) به‌شداری راپرسیه‌كه‌ی یه‌كی ئۆكتۆبه‌ر ده‌كه‌ن.
دادگای ئیسپانی هه‌ر جۆره‌ ریفراندۆمێكی مولزه‌م و نا مولزه‌می ره‌تكرده‌وه‌, سكاڵای یاسایی حكومه‌تی ئسپانیای پشت راستكرده‌وه‌ , رایگه‌یاند راپرسی ناكرێت ,ئه‌مه‌ش وا ده‌كات ریفراندۆمه‌كه‌ لای ئیسپانییه‌كان نا یاسایی و له‌ ده‌ره‌وه‌ی یاسا بێت , بۆیه‌ ئیسپانییه‌كان دان به‌ ئه‌نجامی ریفراندۆمه‌كه‌ نانێن , وه‌لێ دوو شت رۆڵ ده‌گێڕێت بۆ سه‌ركه‌تنی راپرسی ئه‌مجاره‌ , زۆری رێژه‌ی به‌شداری و به‌رزی رێژه‌ی به‌ڵێ , گره‌وه‌كه‌ له‌ ئه‌نجامه‌كه‌یه‌ نه‌ك هه‌ڕه‌شه‌كان ئێستا.

نه‌یارانی ریفراندۆم و سه‌ربه‌خۆیی كه‌ته‌لۆنیا

ئه‌وه‌ نه‌بوو ته‌نها راستگه‌راكان و سۆسیال دیموكراته‌ خیانه‌تكاره‌كان دژ به‌ ویستی گه‌لی كه‌ته‌لۆنی بن له‌ دیاریكردنی چاره‌نوسی خۆی به‌ مه‌لیكی ئیسپانیا فلیپی شه‌شه‌میشه‌وه‌, پارتی گه‌لی پارێزگار و سۆسیال دیموكرات و لیبراڵه‌كان دژ به‌ سه‌ربه‌خۆیی كه‌ته‌لۆنیا خۆپیشاندانیان كرد, لایه‌نگرانی سه‌ربه‌خۆییخوازانیان به‌ كوده‌تاچی ناو بردو رایان گه‌یاند كه‌ته‌لۆنیا ئیسپانییه‌ رێگا به‌ جیابونه‌وه‌ی ناده‌ن, هه‌موو باڵه‌كانی لیبراڵی سه‌رمایه‌داری دژ به‌ سه‌ربه‌خۆیی گه‌لانی كه‌ته‌لۆن و باسك و گالیس و بلنسیه‌و ئه‌نده‌نوسیان بۆ دامه‌زراندنی كۆماره‌كانیان.
له‌سه‌ر ئاستی ده‌ره‌وه‌ش نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان, یه‌كێتی ئه‌وروپا و په‌یماننامه‌ی ناتۆ دژ به‌ ریفراندۆمی كه‌ته‌لۆنیا وه‌ستانه‌وه‌ , یه‌كێتی ئه‌وروپا رایگه‌یاند ئه‌وه‌ی جیا بێته‌وه‌ له‌ وڵاتێكی ئه‌ندام له‌ داهاتوو به‌شێك نابێت له‌ یه‌كێتی ئه‌وروپا و په‌یمانامه‌كانی یه‌كێتی ئه‌وروپا نایان گرێته‌وه‌, ناتۆش هه‌مان هه‌ڕه‌شه‌ی دوباره‌ كرده‌وه‌, نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كانیش ئاماده‌ نه‌بوو به‌شداری له‌ پرۆسه‌كه‌ بكات, هه‌موو كه‌ته‌لۆنیه‌كانیان ته‌نیا جێ هێشت, چونكه‌ بۆ به‌شداری نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ راپرسی گه‌لان بۆ سه‌ربه‌خۆیی پێویستی به‌ ره‌زامه‌ندی وڵاتی ناوه‌ندییه‌, ئه‌ویش ئیسپانیا به‌ توندی دژ به‌و بڕیاره‌یه‌و هه‌ڵوێستێكی نه‌یارانه‌ی توندی گرتۆته‌ به‌ر .

پێشتریش ئیسپان و یه‌كێتی ئه‌وروپا هه‌مان هه‌ڵوێستیان له‌ هه‌مبه‌ر هه‌وڵی باسكییه‌كانی ئیسپانیا گرته‌ به‌ر, ئه‌وه‌ بوو له‌ 25 ی نۆڤه‌مبه‌ری ساڵی 2008 , باسكییه‌كان ویستیان راپرسی ئه‌نجام بده‌ن, دوای ئه‌وه‌ی 34 په‌رله‌مانتاری هه‌رێمه‌كه‌ به‌ به‌ڵێ له‌ به‌رامبه‌ر 33 دژ و 7 ده‌نگیان نه‌دا براوه‌ ده‌رچوون له‌ ناو هۆڵی په‌رله‌مانی هه‌رێمه‌كه‌یان, بڕیاری ریفراندۆمیان دا ,وه‌لێ دادگای باڵای ئیسپانی رێگای نه‌دا ریفراندۆم ئه‌نجام بده‌ن, دواتر دادگای ئه‌وروپی بۆ مافی مرۆڤیش له‌ شوباتی ساڵی 2010 ه‌دا پشتیوانی له‌ دادگای باڵای ئیسپانی كرد و ئه‌نجامدانی ریفراندۆمی ره‌تكرده‌وه‌, باسكییه‌كانیش پاشه‌كشه‌یان كرد له‌ داواكارییه‌كه‌یان, وه‌لێ كه‌ته‌لۆنییه‌كان كۆڵیان نه‌دا, وێڕای هه‌موو ئاسته‌نگی و رێگرییه‌كان تا ئێستا مكوڕن له‌سه‌ر ئه‌نجامدانی ریفراندۆم و جیابونه‌وه‌, ئه‌مه‌ش ده‌رگا بۆ گه‌لانی دیكه‌ وه‌ك باسك و گالیسیا و بلنسیه‌و ئه‌نده‌نوسه‌كان و ….. ده‌كاته‌وه‌, چاوه‌ڕوانی كه‌وتنی پولی دۆمینه‌كه‌ بن .

كوپ و راپرسی

پارتی یه‌كبونی گه‌ل له‌ 14-12-1986 دامه‌زراوه‌, خاوه‌نی 382 كورسی له‌ كۆی 9077 كورسی شاره‌وانییه‌كانی كه‌ته‌لۆنیا و 10 كورسی له‌ كۆی 135 كورسی په‌رله‌مانی كه‌ته‌لۆنیایه‌, 1912 ئه‌ندامی هه‌یه‌ دووه‌م بچوكترین پارتی هه‌رێمه‌كه‌یه‌ له‌ دوای پۆدیمۆس له‌ روی ئه‌ندامگیرییه‌وه‌ ,ناوه‌كه‌ی له‌ ناوی هاوپه‌یمانی یه‌كبونی گه‌ل به‌ سه‌رۆكایه‌تی سلفادۆر لیندی سه‌رۆك كۆماری شیلیه‌وه‌ ناو نراوه‌, رێكخستنێكی دژ به‌ سه‌رمایه‌دارییه‌, بڕیاره‌ گرنگه‌كان به‌ ده‌نگدانی هه‌موو ئه‌ندامان و كاندیده‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كانی ده‌درێت , باوه‌ڕی به‌ دیموكراسی ته‌شاركی هه‌یه‌, خه‌بات ده‌كات بۆ كه‌ته‌لۆنیایه‌كی سه‌ربه‌خۆی سۆسیالستی ژینگه‌ پاك, دژ به‌وه‌یه‌ موچه‌ی تایبه‌ت بدرێت به‌ سیاسییه‌كان و مرۆڤ له‌سه‌ر سیاسه‌ت بژێت , چه‌ترێكه‌ بۆ كۆكردنه‌وه‌ی خه‌باتكاران له‌ پێناو (( سه‌ربه‌خۆیی كه‌ته‌لۆنیا, داكۆكی له‌ مافی كرێكاران, داكۆكی له‌ زه‌وی , زمان, ناسنامه‌ی نیشتمانی, دژایه‌تی باوك سالاری)), كوپ به‌هۆی خه‌باتی دژ به‌ سیاسه‌تی ته‌قه‌شوف به‌ زۆر ده‌ركردن له‌ ماڵه‌كانیان توانی له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا رێژه‌ی ده‌نگه‌كانی له‌ 0,65% له‌ ساڵی 2007 ه‌وه‌ كه‌ بۆ یه‌كه‌مجار توانی 20 كورسی شاره‌وانی بباته‌وه‌ , به‌رز كرده‌وه‌ بۆ 2,16% له‌ ساڵی 2011, 7,14% له‌ ساڵی 2015, بۆ په‌رله‌مانی هه‌رێمه‌كه‌ش له‌ 3,48%ی ده‌نگه‌كان و 3 كورسی كه‌ بۆ یه‌كه‌مجار چووه‌ په‌رله‌مانی هه‌رێمه‌كه‌وه‌ له‌ ساڵی 2012 , بۆ 8,21% ی ده‌نگه‌كان و 10 كورسی په‌رله‌مانی كه‌ته‌لۆنیا , هه‌ڵبژێردراوانی ناتوانن دوجار خۆیان كاندید بكه‌نه‌وه‌ , به‌هۆی شێوازی بڕیاردانه‌وه‌ و رێكخراوه‌ییه‌وه‌ پێیان ده‌ڵێن زاباتێسته‌ شارنشینه‌كان تشابایس , به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ته‌لۆنیا خاوه‌ند كلتورێكی گه‌وره‌ی ئانارشیزم و ته‌حه‌رری و تعاونی یه‌ , بۆیه‌ زه‌مینه‌ له‌باره‌ بۆ گه‌شه‌كردن و جێكه‌وتنی شێوازی كاركردنیان له‌ كۆمه‌ڵگادا.
كوپ زۆر به‌ توندی پشتیوانی له‌ راپرسی و جیابونه‌وه‌ی كه‌ته‌لۆنیا ده‌كات, هاوكات به‌شداری هیچ هه‌ڵبژاردنێكی ئیسپانی ناكات و كاندید پێشكه‌ش ناكات, چالاكی سیاسی ئه‌و له‌ناو جوگرافیای كه‌ته‌لۆنیا و ئه‌و هه‌رێمانه‌یه‌ كه‌ته‌لنییه‌كانی تێدا ده‌ژێن وه‌ك فالیسیا.

بۆ ریفراندۆمی یه‌كی ئۆكتۆبه‌ر . كوپ له‌ ژێر دروشمی ( یاخی بوونه‌وه‌ له‌ ئیسپانیا , مافی چاره‌ی خۆنوسین , كۆماری كه‌ته‌لۆنیا) هه‌ڵمه‌تی پشتیوانی له‌ ریفراندۆم و سه‌ربه‌خۆیی كه‌ته‌لۆنیای دست پێكرد,به‌ره‌و كۆماری كه‌ته‌لۆنیای سۆسیالستی, كوپ له‌ لایه‌ن به‌شێك له‌ چه‌په‌كانه‌وه‌ تاوانبار كرا به‌وه‌ی پاشكۆی دوو پارته‌ بۆرجوازییه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كه‌یه‌, به‌تایبه‌ت حیزبی سه‌ره‌ك وه‌زیران كه‌ پارتێكی راستگه‌رای پارێزگاره‌ و سیاسه‌تی ته‌قه‌شوفی ئابووری سه‌پاند به‌سه‌ر گه‌لی كه‌ته‌لۆنیا.
كوپ له‌ كاتی ده‌نگدان به‌ كابینه‌ی حكومه‌تی كه‌ته‌لۆنیا , سێ مانگ راگه‌یاندنی كابینه‌كه‌ی دوا خست , رایگه‌یاند ده‌نگدان به‌ ئه‌رتۆر ماس مردنی رێكخراوه‌, هاوكات ده‌نگدان به‌ نا مردنی سه‌ربه‌خۆیییه‌ , بۆیه‌ وه‌ك ئاماژه‌مان پێ دا, سه‌ره‌ك وه‌زیرانی گۆڕی و كۆمه‌ڵێك ده‌ستكه‌وتی له‌ پێناو هه‌ژاران و قوتابیان و په‌نابه‌ران و خانه‌نشینان وه‌ده‌ست خست له‌به‌رامبه‌ر سازشی ده‌نگدان به‌ كاندییدی راستی پارێزگار, له‌هه‌مان رێكه‌وتن رایان گه‌یاند تا سه‌پته‌مبه‌ری 2017 پێویسته‌ ریفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی بكرێت.
كوپ پێی وایه‌ ,ئه‌گه‌ر سه‌ربه‌خۆیی ئه‌مجاره‌ نه‌بێت, ئه‌وا بۆ ده‌ ساڵی داهاتوو قسه‌و باس له‌سه‌ر سه‌ربه‌خۆیی نابێت, بۆیه‌ ده‌بێت بۆ به‌ده‌ستخستنی سه‌ربه‌خۆیی له‌گه‌ڵ هه‌مووان رێ بكه‌ین.

پشتیوانانی ریفراندۆم و هه‌ڵوێسته‌ دژه‌كان له‌سه‌ری

چالاكوانانی چه‌پی رادیكاڵ پێیان وایه‌, پێویسته‌ چه‌په‌كانی ئیسپانی پشتیوانی له‌ مافی ریفراندۆمی كه‌ته‌لۆنییه‌كان بكه‌ن دژ به‌ سه‌ركوتی حكومه‌تی راستگه‌رای ئیسپانی, ئه‌وان ده‌ڵێن ئیسپانیا كراوه‌ته‌ زیندانی بۆ گه‌لانی بن ده‌ستی ئیسپانیا.
دژبه‌رانی سه‌رمایه‌داری ئیسپانی و كه‌ته‌لۆنی داوا ده‌كه‌ن پشتیوانی له‌ سه‌ربه‌خۆیی كه‌ته‌لۆنیا بكرێت وه‌ك مافێكی دیموكراتی و ویستی زۆربه‌ی كه‌ته‌لۆنییه‌كان, هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وان ره‌خنه‌ له‌ حكومه‌تی هه‌رێمی كه‌ته‌لۆنیا ده‌گرن كه‌ سیاسه‌تی ته‌قه‌شوفی ئابووری پیاده‌ ده‌كات و به‌رژه‌وه‌ندی هه‌ژاران نا پارێزێت, هه‌رێمه‌كه‌یان كردۆته‌ تاقیگای دابه‌زاندن.

جگه‌ له‌ پارتی چه‌پگه‌رای پۆدیمۆس و حیزبی شیوعی ئیسپانی كه‌ له‌ لیستی پێكه‌وه‌ ده‌توانین یه‌كیان گرتووه‌ , كه‌ ئه‌مانیش دوو بۆچونیان هه‌یه‌, به‌شێكیان له‌ گه‌ڵ جیابونه‌وه‌ن , به‌شێكی دیكه‌شیان له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌ن مافی زیاتریان بدرێتی له‌وه‌ی ئێستا هه‌یه‌, وه‌لێ هه‌موو له‌سه‌ر مافی ئه‌نجامدانی ریفراندۆم كۆكن, پۆدیم لقی كه‌ته‌لۆنیای پۆدیمۆس رایگه‌یاند پشتیوانی له‌ ریفراندۆم ده‌كات, جیاوازیان له‌ گه‌ڵ هیزه‌كانی سه‌ربه‌خۆیی ئه‌وه‌یه‌ باوه‌ڕیان وایه‌ ده‌نگدان مولزه‌م نییه‌, هاوكات ناڕازین له‌ راگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی یه‌كسه‌ر دوای ریفراندۆم .
پۆدیمۆس و به‌ره‌ی چه‌پ(شیوعی-سه‌وز) داوای گۆڕینی ده‌ستوریان كرد به‌وه‌ی بتوانن ریفراندۆم بكه‌ن , كه‌ ئه‌مه‌ش خه‌ونه‌ به‌هۆی هه‌ڵوێستی دوژمنانه‌ی پارته‌ نیشتمانییه‌ راستگه‌راو سۆسیال دیموكراته‌كانه‌وه‌ به‌ تایبه‌ت نیو لیبراڵه‌كانی سیودانۆس له‌سه‌ر پرۆسه‌ی ریفراندۆم و جیابونه‌وه‌.
هاوكات سه‌رجه‌م پارته‌ نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانییه‌كانی ئه‌و گه‌لانه‌ی خواستاری جیابونه‌وه‌و پێك هێنانی كۆماری سه‌ربه‌خۆن و ده‌یانه‌وێت رزگاریان بێت له‌و سسته‌مه‌ سیاسییه‌ی پاشایه‌تی ئیسپانی خولقاندویه‌تی بۆیان پشتیوانی له‌ پرۆسه‌كه‌ ده‌كه‌ن و به‌ وردی چاودێری ده‌كه‌ن تا به‌ دوایدا هه‌نگاو بنێن.
كه‌ته‌لۆنییه‌كانیش له‌ لایه‌ن پارته‌ ئیسپانی و ئه‌وروپیه‌كانه‌وه‌ به‌ره‌و روی ره‌خنه‌ له‌ كات بونه‌وه‌ گرترا له‌ ئه‌نجامدانی ریفراندۆم , به‌ هۆی كێشه‌كانی تیرۆر له‌ جیهان و به‌رز بونه‌وه‌ی كێرڤی پارته‌ پۆپۆلیسته‌كان و قه‌یرانی ئابووری و حكومه‌تی كه‌مایه‌تی ده‌سه‌ڵاتدار و ئه‌گه‌ری هه‌ڵبژاردنی سه‌رانسه‌ری له‌ ئیسپانیا, وه‌لێ ئه‌وان مه‌به‌ست كه‌ته‌لۆنییه‌كانه‌ كاتیان پێ دره‌نگه‌ و 303 ساڵی ژێر ده‌سته‌یی ده‌یانه‌وێت كۆتایی پێ بهێنن.

سه‌رمایه‌دارانی كه‌ته‌لۆنی و سه‌ربه‌خۆیی

به‌ پێی راپرسیه‌ك كه‌ رۆژنامه‌ی به‌ناو بانگی بایسی ئیسپانی بڵاوی كردۆته‌وه‌, 74%ی سه‌رمایه‌دارانی ئیسپانی ترسیان له‌ جیابونه‌وه‌ی كه‌ته‌لۆنیا هه‌یه‌و پێیان وایه‌ زیان به‌ ئابوری ئیسپانیا ده‌گه‌یه‌نێت, به‌ پێی هه‌مان راپرسی ته‌نها 43%ی سه‌رمایه‌دارانی كه‌ته‌لۆنی له‌گه‌ڵ سه‌ربه‌خۆیدان, به‌هۆی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابورییه‌كانیانه‌وه‌ زۆرینه‌ له‌ گه‌ڵ مانه‌وه‌دا له‌ زیندانی ئیسپانیا.
كه‌ته‌لۆنیا هه‌رێمێكی پێشكه‌وتوو نزیك 20%ی ئابووری وڵات پێك ده‌هێنێت و ساڵانه‌ 8 ملیۆن گه‌شتیار ته‌نها خۆی ده‌كات به‌ شاری به‌رشه‌لۆنه‌داو 75 ملیار دۆلار قه‌رزیان هه‌یه‌ .
به‌رشه‌لۆنییه‌كان چاویان له‌وه‌یه‌ دوای سه‌ربه‌خۆیی, وڵاتێك پێك بهێنن باجی كه‌م بسه‌پێنێت به‌سه‌ر كۆمپانیاكاندا وه‌ك وڵاتانی چه‌شنی ئێرله‌ندا, به‌مه‌ش سه‌رنجیان رابكێشێت بۆخۆی.

فایناشنال تایمز له‌سه‌ر زاری سه‌ره‌ك وه‌زیرانی كه‌ته‌لۆنیاوه‌ نووسی راخۆی سه‌ره‌ك وه‌زیرانی ئیسپانیا سه‌ربه‌خۆیی ئابوری زیاتری داوه‌ پێمان له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌نجام نه‌دانی ریفراندۆم, كه‌ته‌لۆنیا پێنج یه‌كی ئابوری ئیسپانیا به‌رهه‌م ده‌هێنێت, وه‌لێ ته‌نها 9,55 بودجه‌ی وڵاتی پێ ده‌درێت,ئیسپانیا ده‌زانێت پولی دۆمینه‌كه‌ له‌ كه‌ته‌لۆنیا راناوه‌ستێت و هه‌رێمه‌كانی دیكه‌شی به‌ دوادا دێت , به‌ڵكانێكی دیكه‌ له‌ باشوری ئه‌وروپا چاوه‌ڕوانیان ده‌كات, به‌ڵكانی پارچه‌ پارچه‌ بوون نه‌ك جینۆساید.
ئیسپانیا ئێستا 14ه‌مین هێزی ئابوری جیهان و چواره‌می ئه‌وروپایه‌ , ئه‌وكات پله‌به‌ندییه‌كه‌ی بۆ شانزه‌ داده‌به‌زێت و به‌رشه‌لۆنه‌ش له‌ نێوان 42 ه‌مین و 43 یه‌مین ژماره‌ خۆی ده‌گرێته‌وه‌, هاوكات له‌ناو یه‌كێتی ئه‌وروپاش له‌ روی نوێنه‌رایه‌تی و قه‌باره‌وه‌ داده‌به‌زێته‌ خواره‌وه‌, سه‌نگ و هێزی جارن له‌ ده‌سته‌ دات.

هه‌نگاوه‌كان به‌ره‌و ریفراندۆم

حكومه‌ت هه‌ڕه‌شه‌ له‌ هه‌موو به‌رپرسان و كارمه‌ند و كرێكارانی كه‌رتی گشتی ده‌كات , به‌شداری له‌ ریفراندۆم بكه‌ن له‌ كاره‌كانیان دوور ده‌خرێنه‌وه‌, لای خۆشییه‌وه‌ كه‌ته‌لۆنییه‌كان ریفراندۆمێكی یاسایی ته‌ندروست ئه‌نجام ده‌ده‌ن و بڕیار وایه‌ له‌ پێش پایز یاسای ریفراندۆم و سه‌ربه‌خۆیی له‌ په‌رله‌مان په‌سه‌ند بكرێت , بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش یاسای په‌رله‌مانیان به‌شێوه‌یه‌ك هه‌موار كردۆته‌وه‌ , به‌ یه‌ك خوێندنه‌وه‌ یاساكه‌ ده‌نگی له‌سه‌ر بدرێت , ئه‌وان ده‌زانن دوای جیابونه‌وه‌ چی ده‌كه‌ن, به‌رنامه‌ی راگه‌یاندنی كۆماریان هه‌یه‌ ته‌نها له‌ دوای دوومانگ له‌ ریفراندۆمه‌كه‌.
بۆ ئه‌وه‌ی ناو ماڵ خۆیان رێكخه‌ن و پێگه‌ له‌ناوه‌وه‌ به‌هێز بكه‌ن ,له‌ 14ی ته‌موز سێ وه‌زیریان له‌ كابینه‌ی حكومه‌تی خۆ جێیی گۆڕی بۆ ئه‌وه‌ی هێڵی سه‌ربه‌خۆیی به‌هێزبكه‌ن, ئه‌وانه‌ی دودڵن دوریان بخه‌نه‌وه‌,له‌ 17ی ته‌موزیش سه‌رۆكی پۆلیسی هه‌رێمه‌كه‌یان ناچار كرد ده‌ست له‌كار بكێشێته‌وه‌, چونكه‌ پێیان وابوو دودڵه‌ له‌ پشتیوانی ریفراندۆم, له‌ بری ئه‌و بیر سوله‌ر كرا به‌ فه‌رمانده‌ی پۆلیسی كه‌ته‌لۆنیا كه‌سێكی نه‌ته‌وه‌ییه‌, فه‌رمانده‌ی 17 هه‌زار پۆلیسی هه‌رێمه‌كه‌ ده‌كات.

روداوه‌ خوێناویه‌كه‌ و ریفراندۆم

حكومه‌تی ناوه‌ندی ده‌یه‌وێت ته‌قینه‌وه‌ خوێناوییه‌كه‌ی كاتژمێر 5ی ئێواره‌ی 17ی ئابی به‌رشه‌لۆنه‌ كه‌ 15 قوربانی و 126 برینداری لێكه‌وته‌وه‌ كه‌ هاووڵاتی 30 وڵات بوون بقۆزێته‌وه‌ بۆ رێگرتن له‌ ریفراندۆم , هه‌ڵمه‌تی یه‌كگرتن به‌رامبه‌ر تیرۆری راگه‌یاند كه‌ له‌ راستیدا هه‌ڵمه‌ته‌ به‌رامبه‌ر ریفرندۆم و سه‌ربه‌خۆیی .
بڕیار وایه‌ پادشای وڵات فلیپی شه‌شه‌م به‌شداری رێپێوانی ناترسم له‌ به‌رشه‌لۆنه‌ بكات, كه‌ ئه‌مه‌ یه‌كه‌م جاریشه‌ له‌ دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی پاشایه‌تی بۆ عه‌رش له‌ ساڵی 1975ه‌وه‌ به‌شداری وایان هه‌بێت له‌ كه‌ته‌لۆنیا , وه‌لێ پادشاو به‌رپرسان ئه‌مجاره‌ له‌ پێشه‌وه‌ی رێپێوانه‌كه‌ نین , ئێره‌ به‌رشه‌لۆنه‌یه‌ دوا به‌شداری پادشایه‌تییه‌ له‌ چالاكییه‌كانی,خاوه‌ند ماڵ نییه‌ و له‌ ریزی پشته‌وه‌یه‌ ,سه‌رۆكی چه‌پگه‌رای شاره‌وانی به‌رشه‌لۆنه‌ رایگه‌یاند , نوێنه‌ری رێكخراوه‌كان, كۆمه‌ڵه‌كان ئه‌وانه‌ی گرنگیان به‌ روداوه‌كه‌ دا, له‌ شۆفێری ته‌كسییه‌كانه‌وه‌ بۆ دوكاندار و خاوه‌ند چێشتخانه‌كان گوڵ فرۆشه‌كان له‌ پێشه‌وه‌ ده‌رۆن.
رێپێوانه‌كه‌ بۆنی كۆتایی ته‌مه‌نی پادشایه‌تی لێدێت له‌ كه‌ته‌لۆنیا , كه‌ته‌لۆنییه‌كان نه‌ترسانه‌ وه‌ك رێپێوانی ناترسین دوا بزمار له‌ نه‌عشی پادشایه‌تی ده‌ده‌ن و به‌ سه‌رپه‌رشتی خه‌ڵك به‌ره‌و سه‌ربه‌خۆیی ده‌ڕۆن.

لە ماوەی رابردودا, پارت و كەسایەتیە شیعیەكان, لە عەمار حەكیمی برامانەوە كە شانازی بێ پایان بە هەڵوێستی باپیریانەوە دەكرا, تا حیزبی دەعوە بە هەموو باڵ و لق و كەرتەكانیەوە, بۆ ئایەتوڵا تەقی المودەرسی,دژایەتی خۆیان بۆ پرۆسەی ریفراندۆم و سەربەخۆیی كوردستان راگەیاند, لە كۆتایشیاندا پیاوە لیبراڵەكە دۆستەكەی بارزانی ئەیاد عەلاوی لە هەموویان نەرم تر رەخنەی خۆی گرت و داوای لە كوردەكان كرد ریفراندۆمەكە رابگرن ,گوایە كات لەبار نییە بۆ ئەنجامدانی ئەم پرۆسەیە ؟؟, ئیتر نازانم كام كات بۆ ئەوان لەبار دەبێت, تا نەتەوەی ژێر دەستەیان مافی خۆی رابگەیەنێت ؟؟ لەم نێوەدا تەنها حیزبی شیوعی عێراقی وەك یەكەم پارتی عێراقی پشتیوانی خۆی بۆ ریفراندۆمی كوردستان وەك مافی نەتەوەی ژێر دەست لە دیاریكردنی چارەنسی خۆی دەربڕی و بە مافی كوردستانیانی زانی ئەو مافەی خۆیان پیادە بكەن بێ قەیدو شەرت.

ئەم هەڵوێستانە, هەڵوێستی باڵە جیاجیاكانی بۆرجوازی عەرەبی شیعەی دەسەڵاتداری عێراقە كە بەسەر چەندین تەوژمی سیاسی دابەش بوونە, رەنگدانەوەی بۆچونێكی نەتەوەیی شۆفینییە, ئەگەر ئەم پارت و كەسایەتیانە ماوەیەك كە خۆیان مرۆڤی پلە دوو بوون لە عێراقدا, بۆ ئەوەی شوێن پێی خۆیان لە كوردستان بكەنەوە, هەندێك مافیان بە ڕەوا زانیبێت بۆ كورد و پێكهاتە ستەمدیدەكانی دیكەی عێراق, ئەوا ئەمرۆ لە پێگەی دەسەڵاتەوە چونەتەوە قاوغی راستەقینەی خۆیان و هەموو مافێك بۆ نەتەوەو پێكهاتەكان رەت دە كەنەوە لەو عێراقەی خۆیان دەسەڵاتدارین.

دەسەڵاتدارانی ئەمرۆی عێراق وەك بینیمان لە چەند هەفتەی رابردوودا قسەی خۆیان كرد, ئەوانەی بڕیاری عێراقیان بە دەستەوەیە چ خۆیان , یاخود لە رێگای ئێرانەوە نموونە باڵاكەیان پەیامی خۆیان گەیاند, ئیتر ئەم شاندە دەچنە بەغا داوای چی زیاتر دەكەن وەك ئەو هەڵوێستانەی بە فەرمی دەربِردراون, بە نیازی چی زیاترن لە دەسەڵاتدارانی بەغدا بەدەستی بهێنن؟؟ , چ تەوەهمێكیان بەم لایەنانە هەیە؟؟ , دەیانەوێت لە گفتوگۆكانی سەر سفری رازاوەوە, لە گەڵ قاقای پێكەنینا, مافی ریفراندۆم بە دەست بهێنن و ناوچە دابڕاوەكان بگەڕێننەوە؟؟, دەیانەوێت عێراقی مەلاكان لە ئیسپانیا دیموكراتانەتر هەڵوێست بنوێنن وەك ئەوان بەرامبەر باسك و كەتەلۆنیا دەینوێنن, مافی ریفراندۆم نەك جیابونەوە رەتە كەنەوە بۆ ئەو گەلانە؟.

دەسەڵاتدارانی ئێراق هەڵوێستی خۆیان راگەیاندوە كە هێشتا لە چاوەڕوانی شكست هێنانی پرۆسەكەن بۆ ئەوەی تەقەی خۆشی سەركەوتن رابگەیەنن و ئەنجامەكەی بكەنە بەڵگەنامەی مێژوویی بە دەست خۆیانەوە, ئەگەریش نا لە ترسی ئەمەریكاو كۆمەڵگای نێودەوڵەتی نەبێت, لەمرۆ زوتر نییە فتوا بدەن بە حەشد(بەسیج) تا كوردستان دەگرنەوە قەیتانی پۆستاڵەكانیان نەكەنەوە.

لە لایەكی دیكەوە هەڵوێستی نموونە باڵاكەی ئەوان كۆماری ئیسلامی ئێرانە بەرامبەر بە گەلی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان, ئەزموونی زیندوو لە گەڵدا تاقی كراوەتەوە, ئایا بە نیازن ئەمان لە ئیلهام بەخشەكانیان زیاتر بە رەوا بزانن.
لە بری چون بۆ گفتوگۆ لە گەڵ ئەو هێزانەی گفتوگۆ لەسەر ماف لە ئایدیاو باوەڕیان نییە, بایكۆتی حكومەت و هەڵبژاردنەكانی بەغدا بكەن و نوێنەر و ستافی حكومەت بكشێننەوەو خۆ بۆ ئەگەرەكانی بەردەم جوڵەی حەشدی شەعبی ئامادە بكەن, ئەگەر بە نیازن بەڵێنەكانتان بگەیەننە سەر لە راگەیاندنی سەربەخۆیی دوای پرۆسەی ریفراندۆم.

زیاتر لە 1200 ساڵە ئێزیدییەكان لەسەر ئەم خاكە جینۆساید دەكرێن, هەموو ئەو تاوانانەی داعش ئەمرۆ ئەنجامی داوە, بە درێژایی ئەو مێژووە , سەدان جار لە دوبارە بونەوەی بەردەوامدا بووە , لە ماوەی دوانزە سەدەی رابردوودا بەردەوام تاڵان كراون و كچان و ژنانیان كراوە بە كەنیزەك و لە بازاڕی گەرمی كۆیلەی شارەكان فرۆشراون,لەوانەیە زۆرێك لە ئێمە دایە گەورەكانی لەوان بن, پیاوان و مناڵانیشیان كراون بە كۆیلە و لە زۆربەی جارەكانیش بۆ خۆ رزگاركردن بە زۆر ئاینیان پێ گۆڕدراوە , لەو 72 فەرمانەی پێشوو وەك ئاماژەی پێ دەدەین , پیاوانی موسڵمانی كورد لە ژێر پەرچەمی ئایندا بەشداریان لە كۆی تاوانەكاندا كردووە , هەندەك جاریش خۆیان سەركردایەتی فەرمانەكانیان كردووەو لە مێژووشدا هەندێكیان بە پاڵەوانی ئەفسوناوی نەتەوە هەژمار كراون , وەلێ لە دوا فەرماندا, فەرمانی رۆژی یەك شەمە رەشەی 3ی ئۆگستسی ساڵی 2014 ەدا, كە پیاوانی ئیسلامی توندڕەوی عەرەبی سونە مەزهەب پێی هەڵسان لە ژێر ناوی داعش, ئیتر پیاوانی كورد نەك بەشێك نین لە پرۆسەكە و ئەكتەری چالاك نین لە تاوانەكە , بگرە بە هەڵمەتی هەموو ئێزیدین قۆناغێكی نوێ دێتە پێشەوە , ئەویش بە پێچەوانەی فەرمانەكانی پێشوو , لێرەدا پیاوانی كورد نەك بەشداری تاوانەكە ناكەن , بەڵكە دەستە بژێرێك لەوان دەڵێن هەموو ئێزیدن و زۆربەش شانازی بە نادیە مورادەكەیانوە دەكەن , ئەو یەك شەمە رەشەی لە تاوانەكانی داعشدا , بە بەردەم راگەیاندنەكانەوە چەندە رەشترە بێت , دوا فەرمان دەبێتە دوا كۆمەڵكوژی ئێزیدییەكان و كۆی تاوانەكانی پێشوو , لە ئاوێنەی یاداوەریدا زیندو دەكاتەوە , دەیانكات بە بەشێكی بێزلێكراو لە خۆی, مێژوو لێرەدا پێچەوانە دەبێتەوە , 3ی ئاب لە تاوانەوە دەگۆرێت بۆ دادگای مێژووی تاوانە هاوچەشنەكانی رابردوو.

بەهۆی زیاتر لە 80 ساڵ بزاوتی رۆشنبیری و سیاسی لە كوردستاندا, كۆمەڵگایەكی بەرهەم هێنا, تاوانەكانی 72 فەرمانی غەزای دژ بە ئێزیدییەكان رەت كردەوە, لێرەدا هەست بە گۆڕانكارییەكی هێمنانە دەكەین لە عەقڵی تاكی كورددا, هەرچەندە بەشێكیشی لە ژێر كاریگەری ئیسلامی سیاسیدان, كەم تا زۆر هاوسۆزن لە ناوەڕۆكدا لە گەڵ داعش, كەمایەتییەكی زۆر بچوكی چەند سەت كەسی نەبێت , بە ئاشكرا ئەوی دی هەموو رەتی تاوانەكەیان كردەوە , ئیتر ئێزیدییەكان مرۆڤی پێش یەك شەمەی رەش نین , ئیتر چوارشەمەی 3-8-2016 , هەموو بە بێدەنگ چركەیەك رادەوەستن و رێز لە قوربانیان دەگرن , ئیتر هەموو 3-8ی ساڵێك نەفرەت لە هەموو فەرمانەكان دەكەینەوە, بە رێزگرتن لە قوربانیان رەتی مێژووە رەشەكانی هاوشێوەش دەكەینەوە , هەر بەوەندەشەوە نا بگرە بڕۆین بەرەو دادگاییكردنی مێژوویانەی ئەوانەی لە 12 سەدەی رابردوودا بەشدار بوونە لە تاوانە هاوچەشنەكانی یەك شەمە رەشەكە,چوارشەمەی 3-8-2016 , ئەم رەتكردنەوەیە گەیشتە پۆپەی خۆی ,بووە بەشێك لە یاداوەری گەلێك , بووە دابڕان لە گەڵ مێژووی 1200 ساڵەی رابردوو و هەر 72 فەرمانەكەی پێشو تر.

لە فتوكانی ئەحمەدی كوڕی حەنبەل ( 780-855 م ) ەوە , تا فتواكانی لەیسی سەمەرقەندی و مەسعودی و ئەبو سعودی عەمادی بەم هەموو پلەو پایە ئاینییەوە (“خگیب المفسرین” شیخ الإسلام, مفتی القسگنگینیە,) كە ئێزیدییەكانی بە لە كافر كافرتر ناو زەد كرد, فتوای كوشتنی پیاوان و بە كەنیزەك كردنی ژنانیانی دەردەكرد, هەموو ئەوانەی بە فتواو فەرمان بەشداری جینۆسایدی ئێزیدیەكانیان لە مێژوودا كرد,جارێكی دیكە لەبەردەم ئاوێنەی تاوانەكانی داعش خرانەوە ناو قەفەسی دادگای مێژوو, ئیتر لێرەوە عەمادی شێخ الئیسلامی ئومەیەك نیە لای ئێمە, بەڵكە فتوا دەری تاوانێكی مێژوویی بەردەوامە بۆ زیاتر لە دوو سەدە , سەدان فەرمان لە بەر رۆشنایی فتواكەیدا دەردە چێت و پێكهاتەیەك هەوڵی سڕینەوەی دەدرێت ,ئەوەی ئێستا داعش دەیكات , عەمادی درێژ ماوەترین موفتی ئاستانە چوار سەدەو نیو لەمەوپێش دەریكرد بەرامبەر بە ئێزیدییەكان.

قڕ كردنی ئێزیدییەكان لە ساڵی 224ی كۆچییەوە , لە سەردەمی خەلیفە موعتەسەمی عەباسییەوە دەستی پێكرد, وەلێ فتوای ئەبو سعودی عەمادی لە ساڵی 1560 رەوایەتی ئاینی پێ بەخشی و رەوایەتی دا بە قڕ كردنەكە لە پۆششی ئایندا, ئەم فتوایە بوە هەوێنی دەیان فەرمانی مەرگ, چڕترینیان فەرمانەكانی قڕكردنەكانی سەدەی نۆزدە بوو , سەدەیەكی پڕ نەهامەتی و كارەسات بوو بۆ ئێزیدییەكان , ئەم فەرمانانە تەنها خەلیفە و پاشا توركەكان پێی هەڵنەستان ,لە ساڵانی 1832 و 1834 پاشای كۆرەی رەواندز و فەرمانی بەدرخان بەگ لە ساڵی 1844 لە ناو فەرمانە زۆرو زەبەنەكاندان, بۆیە لە بەر رۆشنایی و ئاوێنەی تاوانەكانی داعشدا, دەبێت بە پێگەی كەسایەتی ئەو كەسایەتیانەدا بچینەوەو لە دادگای مێژوودا دادگایی بكرێنەوە, راستە هەر مرۆڤێك لە مێژوودا مرۆڤەكان بە شێوازێك دەیخوێننەوە .

كاتێك بارزانییەكان لە هەمبەر بەشداری پارتی لە شەڕی حاجی ئۆمەران بە كۆمەڵ جینۆساید كران, كورد نەك ئەزموونی وەرنەگرت, بەڵكە دوای 3 ساڵ , هەمان هەڵەی كوشندانەتر لە لێدانی چاڵە نەوتییەكانی كەركوك دوبارە كردەوە , ئیتر بۆ هێزەكانی ینك , پدك , حسك , بزوتنەوەی ئیسلامی لە سێ ساڵی داهاتوو بووە نەرێتی باو , تەنانەت كەوتنە پێشبڕكێی یەكتر لە كەوتنە پێش سوپای پاسداران, ئەم پێشبڕكێیەش گەیشتە ئەو ئەنجامەی ببینە خاوەند زۆرترین كەیسی جینۆساید لە جیهانداو قوربانی نمرە یەك لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە.
ئەو حیزب و كەسایەتیانەش كە بڕیار بەدەستی ئەو تاكتیكە كوشندەیە بوون, نەك بۆ جارێكیش وەك ئەركێكی ئەخلاقی دانیان بە هەڵەكانی خۆیاندا نەنا, بگرە بێ دەربەستانە لە نوسین و یاداشتەكانیانا یان باسیان نەكرد وەك ئەوەی هیچ روینەدابێت, یاخود ئۆباڵەكانیان خستە سەر بەرامبەرەكانیان , یاخود بێ منەت لە خەڵك و قوربانیان كارەكان خۆیان بەرز نرخاند .
دەبوایا خەڵك ئەم لایەن و كەسایەتیانەی سزای سیاسی بدابایا , ئەمانە گەلیان لە كارەساتێكەوە بۆ خراپتر بردووە بەردەوام , ئەزمونیان لە هەڵەو پێشێلكارییەكان وەرنەگرتووە , باجی هەڵەكانیان تا ئێستا نەداوە , تەنانەت دوای راپەڕین و تا ئێستاش هەر كارەكتەری سەرەكی سیاسەتكردن بوونە لە كوردستان, بێ ئەوەی دان بە راستییەكاندا بنێن , داوای لێبوردن بكەن , قەرەبوی قوربانیان بكەنەوە لە بەرامبەر هەڵەكانیان , تەنانەت لە یاداوەریەكانیشیان بەشداری ناكەن و تاوانبارانی جینۆسایدیش لە ریزەكانی خۆیان داڵدەدەن.

هێرشی هاوبەشی پارتی وئێران بۆ حاجی ئۆمەران لەساڵی 1983 دا ,بە یەكەم نموونەی ئەنجامدانی شەڕی هاوبەشی پارتە كوردییەكان لە گەڵ ئێران دژ بە سوپای عێراق دێتە ژماردن ,لێرەوە ئەم تەرزو شێوە هاوكارییە سەربازی سیاسییە ,دەبێت بە تەرزو مۆدێلێكی بەشێك لە لایەنە كوردییەكانی دیكەی باشوور ئیلهامی لێ وەردەگرن , لە پشت پەرتووكە سورەكان و ئاڵاكانی كوردستانەوە دەست لە گەڵ پاسدار تێكەڵ كرا پرۆژەی شەری هاوبەشیان لە گەڵ ئێران دادەڕشت . لێرەوە بوونە ویڵی ڕێگای پەیوەندییەكانیان لە گەڵ ئێران , وایان دەنواند بەخت یاریان بووەو رێوی بەرەو پیرییانەوە چووە ,دڵیان بەوە خۆش بوو , ئێران كاری هاوبەشیان لەگەڵ دەكات . بە پشت بەستن بە ئێران دەیانەویست ببنە هێزی یەكەم و چوار مشقی لەسەر باڵا دەستی لە كوردستان دابنیشن , ینك وپدك ,خولیای بوون بە یەكەم هَێز لە كوردستان ,بەردەوام لەمَیشكیان خولی دەخوارد ,پاش ئەوەی چەكیان لە ئێران وەر گرت ئومێدیان باڵای دەكرد.
بە بێ ئەوەی بزانن مامەڵە كردن لەگەڵ دوژمندا خیانەت كارییە لە گەل و لای فاشییەكانیش گەل بەرەو چارەنووسێكی ڕەشە بات . بەم كارەشیان كەوتنە ناو تەڵەی ئێرانەوە ,لە گەڵ ئەودا بەرەو چارەنووسی نادیار ملیان دەنا .

پێشتریش پارتی دیموكراتی كوردستان ((عێراق)) زۆر جەنگی هاوبەشی شان بە شانی هێزەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران دژ بە پێشمەرگەی كوردستانی خۆرهەڵات (بە تایبەت دیموكرات و كۆمەڵە) ئەنجام دابوو, لەگرتنەەی زۆر دەڤەر و شار و شارۆچكە رۆڵی گێرابوو ,نمونەیەكی سەركەوتووی لە كاری سەربازی –سیاسی هاوبەشی خستبووە سەر سفرەی كون بووی كۆماری ئیسلامی ئێران ,ئەم پەیمانامەیە بۆیان پەیماننامەی فاوست بوو ( لەو پەیماننامەیە فاوست روحی خۆی بەشەیتان فرۆشت) بەلام فاوستەكەی ئیمە دوایی بوون بەدو و سێ و چوار وپێنج نەك تەنها ڕوحی خۆیان بە لكە ڕوحی هەموو گەلیان بەشەیتانە ڕیشنە دِرندەكەی ئەودیو سنوور فرۆشت , بەم كارەشیان بوونە دیلی پەیوەندییەكانیان لە گەڵ ئێران .تاكتیكی ماڵویرانكەر سەدان هەزار كەسی كردە قربانی , بەم كارە ناشرینەشیان دۆزی كوردییان لە جەنگی كۆنە پەرستانەی عێراق ئێران خنكاندو شەڵاڵی خوێنیان كردو ڕەوایەتی گیانی بزووتنەوەی رزگاریخوازیان تیایدا كوشت و ناشرینیان كرد .

ئەم جەنگە هاوبەشانە دەستپێكی خۆكوژی بە كۆمەڵی ( خێڵێك دواتر گەلێك ) ی لێكەوتەوە , هەرچەندە پارتی بۆ خۆی هاشا لەوە دەكات , لەو شەڕە (( حاجی ئۆمەران )) بەشدار بوو بێت و پێش بە سوپای پاسداران كەوتبێت و چاوساغی بۆیان كردبێت ( بە شەفەیی چەند جارێك لەسەر زاری بەرپرسانییەوە ئەمە ڕاگەیەنراوە ), بەڵام بۆ خۆی تاوانەكە بەو بەهانەیەو بەو ناوەوە ئەنجامدرا و لەژێر ئەو كارە خۆی شاردەوە, لێ ڕەتكردنەوەكانی پارتیش بەشێوەی فەرمی نییە , لە بەرامبەردا زۆر سەرچاوە ئاماژە دەدەن بەوەی ئەو كارە سەربازییە هاوبەشە بەرفراوانە ئەنجامدراوە , تاڵی لەوەدایە هەمان پارتی سیاسی دوای 3 ساڵ لەو كارەساتەی هاشا لە ڕۆڵی خۆی دەكات تیایدا , دێت هەمان تاكتیك جارێكی تر هەڵدەبژێرێتەوە و پیادەی دەكاتەوە , جارێكی دیكە بە ئاشكرا بە شێوەی ر بەرفاوانتر و بەربڵاوتر و ئاشكراتر دووبارەی دەكاتەوە , ئەزموون لە دڕندانەترین پەرچەكرداری تا ئەو دەمی ڕژێم وەرناگرێت بەرامبەر بە گەلەكەی تەنانەت كەسە نزیكەكانی سەرۆكەكانی , بۆ جاری دووەم دێت زنجیرەیەك چالاكی سەربازی هاوبەش , لەگەڵ هێزەكانی ئێرانی دژ بە سوپای عێراق بە ئاشكرا و لە قولایی وڵاتدا لە زاخۆوە بۆ هەڵەبجە ئەنجام دەداتەوە . بەم كارەشیان بوونە پۆلیسی ئیران لە كوردستان ,بەڵام مەخفەرەكەیان لە ئێران بوو , لەو دیوەوە نەخشەیان بۆ دادەڕێژرا , لەم دیو كوردیان دەكردە سوتەمەنی نەخشەكانیان . بەم شێوەیە هەموویان بەشدارن لە مێژوویییەكی هاوبەش , مێژووییەكی هەتیو تا ئێستا دانی پێدا نانێن.

بۆچی حاجی ئۆمەران !!

گرتنی شارۆچكەی حاجی ئۆمەران بۆ پارتی دیموكراتی كوردستان و كۆماری ئیسلامی ئێران گرنگی تایبەتی خۆی هەبوو , بۆ ئێرانییەكان لە پاڵ سەركەوتنە سەربازییەكە بەسەر عێراقدا ,هاوكات دەروازەیەكیش بوو بۆ ئەوەی كوردستان بكاتە بەشێك لە جەنگەكە و بەسەر نەیارەكانیدا سەركەوێت لە كوردستان , ناوچەیەكی بەرزایی ستراتیژی دەیتوانی لەوێوە جوڵەی هێزەكانی دیموكرات و كۆمەڵە لە ناوچەكانی پیرنشار و شنۆو …. كۆنترۆڵ بكات و بارەگاكانی پشت جەبهەیان پێ چۆڵ بكات وسنووری چالاكیەكانیان بەرتەسك بكاتەوە ,بۆ ئێران سەركەوتنەكە دوو بوو هەم بەسەر عێراق و هەم بەسەر كورددا بوو .

هەرچی بۆ پارتی دیموكراتی كوردستانە ,بە بەشداریكردنی لە شەڕەكە لە لایەكەوە دڵسۆزی خۆی سەلماندەوە بۆ كۆماری ئیسلامی ئێران ,لە ڕێگەی ئەو كارەوە شەرعییەتی مانەوەی لە ئێران و هاوكاریكردنی لە لایەن كۆماری ئیسلامییەوە وەرگرت , لە لایەكی دیكەوە :
– دەڤەری حاجی ئۆمەران ناوچەیەكی ستراتیژی سەربازی گرنگ بوو ,ناوچەی قەڵەمڕەوی ینك بوو, هاوسنوور بوو لەگەڵ ناوچەكانی قەڵەمڕەوی ئەو ,بەسانایی دەیتوانی پاش جەنگ كۆنترۆڵی بكات و بیخاتە سەر ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی خۆی , هیلتەرمان ئاوا باسی ئەم لایەنە دەكات (( پەیوەندی توندوتۆڵی نێوان ئێران و پارتی دیموكراتی كوردستان, بە جارێ عێراقییەكانی نیگەران كردبوو, لە پاش هەرەسهێنانی شۆڕشی بارزانی لە ساڵی1975دا, سەركردایەتی پارتی دیموكراتی كوردستان(كە لە مەلا مستەفاوە چووبووە لای ئیدریس و مەسعودی كوڕی) بە ئاوارەیی لە ئێران دەژیا, دەستدرێژی عێراق, هیوای بە (پ د ك)پەیدا كردەوەو لە ساڵی1983دا پاڵپشتییەكی چالاكانەی شەڕی هێزەكانی ئێرانی دەكرد وەك ڕێنماو شارەزایی زانیاری تەواوی بارزانیەكان , بە تایبەت لەسەر ناوچەی عەشیرەتی برادۆستی كە هاوسنوور بوون لە گەڵیان, یارمەتییەكی گەورە بوو بۆ ئێرانییەكان ,كە توانیان لە كۆتایی تەمووزدا حاجی ئۆمەران و دەوروپشتی بگرن, كوردۆسمان واگنەر ڕاپۆرتی ئەوە دەدەن كەوا ئێرانییەكان لەو كاتەدا نزیكەی دە میل هاتوونەتە ناو خاكی عێراقەوەو “سەربازگەی حاجی ئۆمەرانی سەر بە فەیلەقی یەك, بەرزاییە سەرەكییەكان و بنكەكانی تۆپخانە لە ناوچەكەدا, نزیكەی 43گوندی كوردنشین ,بنكەیەكی سەرەكی حدكا و زۆربەی كەلو پەل و تفاقی جەنگیی حدكایان گرت” كارێكی ژەهراوی-یۆست هلتەرمان، وەرگێڕانی محەمەد حەمە ساڵەح تۆفیق-كۆمپانیای ئاوێنەل39 )) (( هێرشی حاجی ئۆمەران هەلێكی بۆ پدك ڕەخساند حساباتی خۆی لەگەڵ عەشیرەتی برادۆستیدا یەكلا بكاتەوە, كە ناحەزییەكی كۆنیان لە نێواندا بوو, بەهۆی پێگەی ئەم عەشیرەتەوە لە نێوان قەڵەمڕەوی بارزانی و سنوری ئێراندا. میلشیاكانی برادۆست بە پشتگیریی بەغدا رۆڵێكی بەرچاوی بەرگریكردنیان بینی لە ناوچەی عەشیرەتەكەیان. بە پێی سروشتی سیاسەتی كوردی, ئەوە بوو كە دوژمنایەتی پدك بۆ عەشیرەتی برادۆستی و دژایەتی مێژوویی نێوان پدك و ینك ,هاوپەیمانییەكی تەكتیكی لێكەوتەوە یەكەم لە نێوان ینك و برادۆستییەكان و دواتر لە نێوان ینك و ڕژێمی بەغدا كارێكی ژەهراوی-یۆست هلتەرمان، وەرگێڕانی محەمەد حەمە ساڵەح تۆفیق-كۆمپانیای ئاوێنەل118. )) .(( حاجی ئۆمەران ناكۆكی ینك و پدكی قولِتر كردەوە, پەیوەندی بەهێز بوو لە گەڵ قاسملوو – كارێكی ژەهراوی-یۆست هلتەرمان، وەرگێڕانی محەمەد حەمە ساڵەح تۆفیق-كۆمپانیای ئاوێنەل42)).

– پارتی لەوكاتەدا ململانێ و شەڕی توندی لەگەڵ حدكا هەبوو ئەوەش بە بەشێك لەو جەنگە هاتە ژماردن ,هلتەرمان ئاوا باسی ئەم لایەنە لە جەنگەكە دەكات ((یەكەمین تۆماركردنی هێرش و پەلامارەكانی گاز بە شێوەیەكی ورد و تۆكمە, لە تەموز و ئابی ساڵی1983دا بوو, كاتێك هێزەكانی ئێران و عێراق كەوتنە شەڕێكی سەختەوە لە چیاكانی سەروی حاجی ئۆمەرانەوە, كە شارۆچكەیەكی سەر سنوورە لە كوردستانی عێراقدا, شەڕەكە , بێجگە لە هێرشی وەلفەجر دووی ئێرانی, بەشێوەیەكی سەرەكی مەبەستی دەرپەڕاندنی یاخیبووە كوردە ئێرانیەكانی حیزبی دیموكراتی كوردستان(حدكا)ی سەر بە عەبدالڕەحمان قاسملوو بوو, پاشان جێگیربوون لەو شوێنەدا كە یاخیبووان چۆڵیانكردو بۆ ناو عێراق پاشەكشەیان كردبوو,لەم هێرشەدا گرووپە ئۆپۆزسیۆنەكانی عێراق دایانە پاڵ هێزەكانی ئێران و بەرچاوترینیان (پ د ك)ی مەسعود بارزانی بوو, لە گەڵ هەندێ تاقمی تازە پەیدا بووی فەیلەقی بەدر و میلیشیای چەكداری سەر بە ئەنجومەنی باڵای شۆڕشی ئیسلامی لە عێراق, كە گروپێكی ئۆپۆزسیۆنی شیعە بوون, ساڵی1982 لەسەر دەستی ئێران درووست بوون و بنكە و بارەگاكانیان لە تاران بوو, لەملاشەوە نەك تەنها (حدكا)پاڵپشتی هێزەكانی ئێراقی دەكرد, بەڵكو ئەو كوردە ئێراقیانەی ناوچەكەش كە ناحەزی پارتی دیموكراتی كوردستان بوون و بە تایبەتی هێزێكی عەشیرەتی برادۆستی كەوا سەرۆكەكەی كەریم خانی برادۆستی موستەشار بوو, دواتر سەدام چەندین جار مەدالیای ئازایەتی پێ بەخشی كارێكی ژەهراوی-یۆست هلتەرمان، وەرگێڕانی محەمەد حەمە ساڵەح تۆفیق-كۆمپانیای ئاوێنە(ل38-39) )) .
كەواتە هەردوولای پەلاماردەر پێویستیان بەو جەنگە هاوبەشە هەبوو , هەردوو لاشیان پێویستیان بە سەركەوتن هەبوو لەو كات وساتەدا , پارتی بەهۆی سەركەوتنەكانی ینك بەسەر بەرەی جود , ئێرانیش بۆ بەرینكردنەوەی بەرەی جەنگ و تەعویزی زیانەكانی باشوور, ئەمە پێویستییە بووە دەستپێكی مۆدێلێكی كاری هاوبەش لە نێوان هەندێك لایەنی كوردی و ئێران , ئیِران وەك سودمەندی یەكەم لەم تاقیكردنەوەیە دەرچوو و براوەی كایەكە بوو.

ئەو پرسیارانەی دەبوایا وەڵامیان هەبوایا !!!

كۆمەڵێك زانیاری دەبێت لە بەردەستدا بێت , راڤە كردنی هەمە لایەنەی هێرشەكە , پێویست بوو وەڵامی هەموو ئەم پرسیارنە بە سانایی لە ئەرشیفدا جنگ بكەوتنایە , سەبارەت بە پرۆتۆكۆڵی واژۆكراوی نێوان پارتی وئێران بۆ ئەنجامدانی پەلامارەكە و ئازاد كردنی ئەو بەڵگە و دۆكۆمێنتانەی قەراردادی نێوان هەردوو لابوو بۆ ئەنجامدای ئەو پەلامارە سەربازییە , ئایا ئەندزیار و خاوەند بیرۆكەی كارەكە كێ بوو؟ئەدی ئیمزا كەرەكەی ؟, بەرپرسی سیاسی و دیبلۆماسیكەی ؟ كەسی یەكەمی سەربازی ؟ ,هێزەكان كێ بوون ؟, لەسەر چی ڕێك كەوتن ؟ , لە روی سەربازی و كارگێڕی و سیاسییەوە , وە چۆنییەتی ئەنجامدانی ئەوكارە سەربازییە ؟؟, نەخشە و پلانەكانی ,فەرماندە و لەشكرەكەی لەڕوی كەسەكان و ژمارەیان , روداوەكانی ناو بەرەكانی جەنگ ,دەستكەوت و زیانەكان ,قوربانی و بریندار وشەهیدەكان , كاریگەری لەسەر ناوچەی جەنگەكە ؟, فەرماندەی گشتی و ناوچەیی پەلامارەكە ,زیانی هاووڵاتیان گیانی ومادی , رۆڵی پارتی و فەرماندەكانی لە پەلامارەكە چی بوو ؟؟ , پاشكۆی هێزەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران بوون یان تەنها كاری هەواڵگرییان دەكرد دوور بەدوور ؟, پاراستنی سەروت و سامانی خەڵك ,خاڵی دەستپێكی پەلامارەكە لە كوێوە دەستی پێكرد ؟ ,هەڵوێستیان لە پارستنی پێشمەرگەكانی ڕۆژهەڵات چی بوو ؟ , سەبارەت بە هەموو ئەم پرسیارانە نە بە بەڵگە نامە ,نە یاداشتنامە و وتاری بەرپرسانی بەشدار بووی ئەو كات هیچ زانیارییەك لە بەردەستدا نییە . بۆیە لێكۆڵینەوە لە سەر ئەم پەلامارە بەهۆی ئازاد نەكردنی زانیارییەكانەوە زۆر سەختە و كەماسی دێنێت .

شێوازی گرتنی خەڵكەكە لە لایەن بەعسەوە

لەم برَگەیەدا وێرای ئوەی بەعس لە دۆكۆمێنت و نامەكانیدا ئاماژەی داوە بە گرتنی ئەو هاووڵاتیانە , لێ ئێمە پشت بە دوو سەرچاوە دەبەستین ,یەكەمیان پشكنینی چالاكڤانێكی قوربانییە و دوەیان مورافەعەی داواكاری گشتییە كە ئامادەكراوە بۆ دادگای تاوانباری دۆسیەی 8000 بارزانی ,هەردوو ئەحداسەكەنی ئەنجام دانی تاونەكە و میكانیزمی جێبەجێكردنی بە هەندێك جیاوازیی كەمەوە نزیكن لەیەكتر .
كاك ڕێكار مزووری بەم شێوەیە پرۆسەی ئەنجامدانی تاوانەكەمان بۆ دەگێرَێتەوە : (( لە 29-7-1983 شێخ عوسمانی كوڕی شێخ ئەحمەدی بارزانی لە گەڵ كوڕەكەی شێخ عیماد لە هەولێرەوە بەڕێكران بۆ بەغدا بە بیانووی كۆبونەوە لە بەرواری 0-7-1983,هەندێك لە شێخەكانی بارزان وبارزانییەكانی دەوروبەریان لە بەغدا كۆكرانەوەو دەست بەسەر كران. )) .

(( بە هێزێكی گەورەی پاسەوانی كۆماری و تانك و تۆپ و فرۆكەی هەلیكۆپتەر هەردوو كۆمەڵگای قادسیە و قودس لە ناحیەی قوشتەپە كۆنترۆڵكران سەربازەكان و ئەفسەرەكانی بەعس رژانە ناو ماڵەكان بە بڵندگۆ بانگەوازی خەڵكەكەیان دەكرد و پێیان رادەگەیاندن كە دەبێ هەموو ئامادە بن بۆ ئەوەی كۆبونەوەیەكی بەرفراوان لە كەركوك هەیەدوای دەیان گەرێننەوە ,لە دوای ئامادە نەبوونی خەڵكەكە دەستكرا بە پشكنینی ماڵەكان بە گشتی بگرە سەروی مناڵی تەمەن10ساڵی تاوەك پیرەمێردی 90ساڵیان گرت و ڕەوانەی ناو پاسی پەردەكراوی سەربازی كران و گوێزرانەوە بۆ شوێنێكی نادیار لەم قۆناغە ڕێژەیەكی زۆر دەستگیر كران. )) .
(( لە ڕێكەوتی 10-8-1983بە هەمان شێوەی پێشوتر كۆمەڵگاكانی بەحركە ,حەریر ودیانا كۆنترۆڵ كران دەستكرا بە پشكنینی ماڵەكان ئەو نێرینەی بەر دەستیان كەوت راپێچی ناو پاسەكان كران وگوێرانەوە بۆ شوێنێكی نادیار. )) .
(( لە ڕێكەوتی 11-8-1983 هەردو كۆمەڵگەی قودس و قادسیە دوبارە كۆنترۆڵكرانەوە و بەهێزی ئەمن و ئیستخبارات ماڵ بە ماڵ دەگەڕان و ئەو مێرد منداڵانەی دایكیان جاری پێشووتر لە ناو كەنتۆر و سەلاجە وشوێنە نادیارەكان دا شاردبویانەوە دەستگیران و بێسەروشوینكران )) (( ل202. شێواز و میكانیزمی جینۆساید و دیمۆسایدی بارزانییەكان – رَێكار مزوری )) .

هەرچی لە مورافەعەی داواكاریی گشتییە ,دەقی ڕوداوەكە بەم شێوەیەی خوارەوە دەگێڕێتەوە :
((لە 1983_7_30 پیاوانی رژێمی پێشوو شێخ عوسمان و شێخ ئەحمەد و كوڕانی عیماد و رەزوانیان دوای تەبلیغكردنیان بە ئامادەبوون لە كۆشكی كۆماری دەستگیركرد. )) .
((لە 1983_7_31ش كۆمەڵگەكانی -قودس و قادسیە- لە ناحیەی قوشتەپە تەوقدران، ئەو كۆمەڵگایەش دەكەوێتە سەر رێگای هەولێر كەركووك كە كۆمەڵگەی زۆرەملێ بوون و تایبەت بوو بەو بارزانیانەی دەستگیركراون و بە زۆر لە لادێكانیانەوە لە ساڵی 1975ەوە رەوانەی ئەوێ كرابن دوای ئەوەی ماوەیەك لە پارێزگاكانی باشوور بوون و بەزۆر ڕەوانەی ئەو كۆمەڵكایانە كران و هەزاران كوردی بارزانیش لە رەگەزی نێر لە تەمەنی 10،5 ساڵی تا زیاتر لە 70 ساڵی دەستگیركران ئەو ئۆپەراسیۆنەش لەلایەن هێزێكی گەورەوە جێبەجێ كرا ئەو هێزەش لە ئاسایش و حەرەسی جمهوری پێكهاتبوو بەوپەڕی نهێنیەوە جێبەجێكرا. دەستگیركراوانیش پێیان گوترابوو كە دەچنە كۆبوونەوەیەك و دەگەڕێنەوە، بەڵام دواتر بەرەو كەركووك گوێزرانەوە )).
(( لە 1983_8_10 جارێكی دیكە هەزاران كورد لە رەگەزی نێر لە عەشیرەتی بارزانی دەستگیركران. هەمان هێزی ناوبراو ئەو كارەی جێبەجێكرد ئەو جارە لە كۆمەڵگاكانی بەحركە و دیانا و مێرگەسوور هیچ كەسێكیش لەوان بە گەورەو بچووك هەڵاوێرد نەكران نەمنداڵ نەپێر نە نەخۆش نە فەرمانبەری دەوڵەت.)).

(( وردەكاریی یاسایی بەپێی پێداچوونەوەی ئیفادەی شكایەتكاران و شایەدحاڵەكان دوای رووپێوی ناوچەكەش ئاشكرابوو لە 1983_7_30 و 1983_7_31 و 1983_8_15 هەزاران كوردی بارزانی لەلایەن هێزەكانی ئاسایش و حەرەسی جمهووری دەستگیركران و بەرەو چارەنووسێكی نادیار بردران و خانەوادەكانیان لەبارودۆخێكی سەختدا دەژیان و پەیوەندییان بە كەسوكاریانەوە پچڕا. )).

(( ئەو شاڵاوانە لە بەرەبەیانی رۆژی 1983_7_31 دەستیان پێكرد كاتێ هێزە سەربازی و ئەمنییەكان كۆمەڵگەی قوشتەپەیان پەلاماردا لە نزیك شاری هەولێر.
لە شەوی 10_1983_8_9 دا كۆمەڵگای هەریر لە هەولێر پەلامار دراو هەموو كوڕو پیاوان تیایدا دەستگیركران. )).
(( لەرۆژی 1983_9_26 دا ناحیەی سەلاحەددین بەشێكی دیكەی قوربانیان دەستگیركران.)).
فەرمانی سەركردایەتیش بە ئاشكرا داوای دەستگیكردنی پیاوانی دەكرد بەتایبەتی ئەوانەی تەمەنیان لە 15 ساڵ بەدواوەیە بەڵام تاوانباران منداڵانیشیان دەستگیركردو ژنانیان بەبێ بەرپرس و بەخێوكەر جێهێشت و هەژارییان زیاتر بوو لە نێو برسێتی و ئەوان باوك و كوڕو برایان لەدەستدا دەستگیركراوان لەپاسی گەورەی ئامادەكراو بۆ ئەو مەسەلەیە كۆكرانەوەو بۆ بەغدا دواتر بۆ باشوور گوازرانەوە. )). (( پڕۆسەی دادگاییكردنی تاوانبارانی ئەنفال.. داواكاری گشتی: تاكە تاوانی ئەنفالكراوانی بارزان كورد بوون و بارزانی بوونیان بوو-04 Mar 2009-خەبات )) .

هۆكاری گرتنیان !!

بەهانەی ڕژێم بۆ نێر قڕكردنی بارزانییەكان , تۆڵە كردنەوە بوو لە پارتی و سەرۆكەكەی لە ئاكامی ئەو هێرشە هاوبەشەیان بوو لە گەڵ ئێرانییەكان بۆ سەر ناوچەی حاجی ئۆمەران وگردمەند كردیان .با بزانین لە روانگە جیاجیاكانەوە چی وتراوە سەبارەت بە هۆكاری ئەو پەرچە كردارەی بەعس .
سامانسا پاوەر دەڵێت : كوردەكان هەمیشە فورسەتخواز بوون , كاتێكیش جەنگی ئێراق-ئێران دەستیپێكرد, هەردوو حیزبە سەرەكییەكەی كورد بونە هاوپەیمانی ئێران.لە ساڵی 1982 دا یەكێك لەم لایەنە سەرەكیانە (لایەنگری بارزانی) یارمەتی هێزەكانی ئێرانیان دا بۆ گرتنی شارێكی سنووریی, بە ناوی حاجی هۆمەران. هێزەكانی ئێراق بە شینەیی تۆڵەیان كردەوە نزیكەی 8000 پیاوی كوردی سەر بە خێڵی بارزانیان دەستگیركرد,لە ناویاندا 315 منداڵ هەبوون ,تەمەنیان لە نێوان هەشت و حەڤدە ساڵاندا بوو.
سەدام گوتی :خیانەتیان لە وڵاتەكەیان و لە یاسا كرد,ئێمەش سزایەكی ووندمان بۆ بڕینەوە و چوونە بۆ دۆزەخ.” بەشی 3 ئەمەریكا و ئانفال ئەنفال و ئامەریكا-سەمانسا پاوەر –و.بەختیار كەریم “.
توێژەر یۆست هلتەرمان دەڵێت : روداوەكانی حاجی ئۆمەران سێ دەرەنجامی گرنگی لێكەوتەوە,بۆ سزادانی (پدك) لە بەر ئاسانكاریی كردنی بۆ سەركەوتنی ئێرانیەكان لە حاجی ئۆمەراندا, ڕژێمی بەعس تەواوی نێرینەی سەر بە عەشیرەتی بارزانی ڕاپیچكرد,كە زۆریان لە پاش هەرەسی ساڵی1975ی شۆڕشی ەوە بارزانیەوە ناچاری نیشتەجێی كۆمەڵگاكانی دەوروپشتی هەولێر كرابوون, لە30تەموزدا لە نێوان 5000تا8000 پیاوی بارزانی ,كە ژمارەی ڕاستەقینەیان بە تەواوی نازانرێت-گیران و ڕاپێچكران و هەرگیز جارێكی دیكە نەبینرانەوە, دوو مانگ دوای سەدام حوسێن لە وتاردانێكدا بێ سێ و دوو وتی:” ئەوانەی خیانەتیان بە نیشتمان وپەیمان كرد و ئێمە بە سزای سەختمان گەیاندن و ڕەوانەی دۆزەخمان كرد”.ئەم تۆڵە سەندنەوەیە ,بۆ ئاگاداركردنەوەیەكی هاوشێوەی میتۆد و ئەنجامی شاڵاوی ئەنفالی ساڵی1988ی تێدا بوو,كوشتاری بارزانیەكان بۆ ڕژێم رۆڵی ڕاهێنان و خۆ ئامادەكردنیبینی بۆ كوردیش خۆی تامكردن و چەشنێكی بچووك بوو بۆ ئەوەی كە دواتر روویدا (كارَیكی كیمیاوی -ل41-42 ) .
هەردوو ڕێكخراوی چاودێری مافی مرۆڤ و چاودێری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش باس لەم شەڕە هاوبەشەی پارتی و ئێران دەكەن , بەم شێوەیەی خوارەو ئاماژەبەهۆكاری قركردنەكە دەدەن و دەنووسن : KDP ئەو دەمە یەكێك لە كوڕانی بارزانی , كە مەسعود بوو , سەركردایەتی دەكرد و هاوپەیمانێتی خۆی لەگەڵ تاراندا زیندوو كردبوەوە و لە ساڵی 1983 دا دەستەكانی KDP یارمەتی هێزەكانی ئێرانیان دا لە گرتنی شارۆچكەی حاجی ئۆمەرانی سەر سنوور .

تۆڵەی ئەمەش خێراو كتوپڕی بوو ! لە عەمەلیاتێكی لە ناكاودا بۆ سەر ئەو كۆمەڵگایەی بارزانییە ڕاگوێزراوەكانیان تێدا نیشتەجێ كرابوو , هێزەكانی عێراق لە نێوان پێنج بۆ شەش هەزار نێرینەیان ڕا فڕاند كە تەمەنیان لە دوانزە ساڵ وەبان بوو . ئەوانە جارێكی تر هەرگیز نەبینرانەوە بە زۆری وا پێدەچێت كەوا پاش ئەوەی چەندین مانگ بە دەستبەسەری ماونەتەوە , هەموو كوژراون (( جینۆساید لە عێراقدا و پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد ,وەرگێڕانی سیامەند موفتی زادە , چاپخانەی خاك – ل53 )) .
سەدام حوسێن لە وتارێكدا لە ساڵی 1983 سەبارەت بە هەمان ڕوداو وتی : ئەوانە خیانەتیان لە وڵات و خیانەتیشیان لە پەیمان كرد . بۆیە ئێمەش بە سزای توند و سەختمان گەیاندن و بۆ دۆزەخمان ناردن – (( جینۆساید لە عێراقدا و پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد ,ەرگێڕانی سیامەند موفتی زادە , چاپخانەی خاك – ل107-108 ) .
لە بەرامبەر ئەم بۆچوونە كە توێژەرانی بێلایەنی بیانی لە ئاكامی خوێندنەوەی وردی روداوەكان دوور لە بەرژەوەندی سیاسی و هەستداری , بە پشت بەستن بە شیكاری ورد و خوێندنەوەی بەڵگەنامەكان دەریان بڕیوە, لە بەرامبەردا دوو هەڵوێستی دژ بەم ئاراستەیەش دەخەینە بەر دەستتان :

(( سەدام لەسەر تەلەفزیۆن وتی ئەمانە خیانەتیان لە وڵات و لەپەیمان كرد و بۆیە ئێمەش بە سزای توند و سەختمان گەیاندن و ڕەوانەی دۆزەخمان كردن- ل204 )).(( گرتنی بەشێك لە ناوچە ستراتیژییەكانی حاجی ئۆمەران و دەوروبەری و شكستی لەشكری عێراقی لە ناوچەكەدا بەرامبەر بە لەشكری ئێران. ئەمەش بۆ دروستكردنی دووبەرەكی لە ناو بارزانییەكاندا و دڵدانەوەی هەڤاڵان و هەوادارانی بەعسییەكان و زیندوكردنەوەی دەروون و ورەی روخاوی سەربازانی جەنگی قادسیە )).(( میدل ئیست ۆچ لە پەرتووكی جینۆساید لەعێراقدا و پەلاماری ئەنفال بۆسەر كورددا دەڵێت :هۆكاری گرتنی بارزانییەكان گرتنی شارۆچكەی حاجی عومران بوو – شێواز میكانیزمی جینۆساید و دیمۆسایدی بارزانییەكان -رَێكار مزوری -ل 204كۆنگرەی بەجیهانناساندی جینۆسایدی گەلی كورد-2008-چاپخانەی دەزگای ئاراس )) .
هەرچی داواكاری گشتی دۆسیەی جینۆسایدی بارزانییەكانە لە مرافەعەكەی خۆیدا لەدادگا لەم بارەیەوە دەڵێت : بە بیانووی ئەوەی ئەوان یارمەتی ئێرانیانیان دەدا. لەوانە یەكێك پرسیار بكات ئەگەر ژمارەی ئەوانەی لەسوپای ئێرانەوە زەلیل بوون دەبێ لە كورد چەند زەلیل بووبن؟ كەواتە ژمارەی هێزی هێرشبەری ئێرانی چەندە؟ ئایا دەكرێ ئافرەت ببنە وا بەستەی سوپای دەوڵەت؟ -پڕۆسەی دادگاییكردنی تاوانبارانی ئەنفال.-خەبات-4-3-2009 )) .

با بزانیین بەڕێز نەوشیروان مستەفا , كە یەكێك بوو لە كەسایەتییە گرنگەكانی ئەو سەردەمەی بزاڤی ڕزگاریخوازی كورد بە ئێستاشەوە , لە پەرتووكی پەنجەكان یەكتری ئەشكێنن لە دیوی ناوەوەی ڕوداوەكانی كوردستانی عێراق (1979-1983) چی دەربارەی ئەم كارەساتە وهۆكارەكانی نوسیووە :
” گیرانی بارزانییەكان ئەوكاتەی ناوچەی حاجی هۆمەران بوو بوو بە مەیدانی گەرمی جەنگی عێراق – ئێران بنەماڵەی بارزانی و سەرانی پدك بە ئاشكرا هاوكارییان لەگەڵ هێزەكانی ئێران ئەكرد دژی جەیشی عێراقی . كۆكردنەوەی دەنگ و باسی عێراق و هێزەكانی و , چاوساغی و ڕێبەری هێزەكانی ئێران و , هێنان و بردنی دێدەوانی تۆپخانەی ئێران ئەمە بەشێكی كەمی ئەو هاوكارییە ئاشكرایە بو . لە هێرشەكانیش دا ئەوان وەكو هێزی یارمەتیدەر و خەریككەر و لێدانی پشتەوە بەشدار ئەبوون (( پەنجەكان یەكتری ئەشكێنن , لە دیوی ناوەوەی ڕوداوەكانی كوردستانی عێراق 1979-1983 ل321 , نەوشیروان مستەفا )).
بەڕێزی بەردەوام دەبێت لەسەر بۆچونەكەی و دەنووسێت : بەشدار بونی بنەماڵەی بارزانی و هێزەكانیان لە هێرشەكانی ناوچەی حاجی هۆمەران دا , لە لای صەدام جگە لەوەی بە خیانەتی نیشتمانی دا ئەنرا , بۆ خۆیشی بە خیانەت و دەسبڕین و فێڵ لێكردن ئەژمارد .
لێرەدا بەرێز كاك نەوشیروان تەئكید دەكاتەوە لەوەی پارتی بەشداری شەڕی حاجی ئۆمەرانی كردوو ئەو هاوكارییەی پارتی لەگەڵ ئێران خیانەت بووە , پاداشتی خیانەتكارانیش لای دەسەڵاتێكی فاشی دیارە چییە؟.
كاك نەوشیروان درێژەی پێدەداو دەنووسێت : بارزانی یەكان لە عێراق مابونەوە لە ئۆردوگای بەحركەو قوشتەپەدا كۆكرانەوە . زۆری پیاوەكانیان بووبوون بە چەك هەڵگری جەیشی شەعبی و بە دڵسۆزی ئەركەكانی خۆیان بەجێ ئەهێنا (( پەنجەكان یەكتری ئەشكێنن , لە دیوی ناوەوەی ڕوداوەكانی كوردستانی عێراق 1979-1983 ل322 , نەوشیروان مستەفا )) .

لە ڕاستیدا لەوكاتە ژمارەیەكی زۆری هاوولاتیانی كوردستان تێكەڵ بە هێزە چەكداری و حیزبییەكانی بەعس ببوون , نەك تەنها بارزانییەكان , وێڕای ئەوەی جەیشی شەعبی بوونەكەی ئەو بارزانییە سڤیل و سادەو ساكارە نەخوێندەوارانە ئەگەر راستیش بێت ؟؟, كە لە ڕابردوودا قوربانی و بەرداشی هەموو جوڵانەوەیەكی چەكداری بوونە لە كوردستان , بە ئەندازەی پەیامەكانی هەندێك لە سەرانی ئەو كاتی ینك شەرمەزاری نەبووەو نییە , كە لە ساڵانی 83-1984, بۆ هەزاران قوتابی كوڕ و كچی مانگرتووی زانكۆی سەلاحەدین بەردەوام دەیان دا و دوبارەیان دەكردەوە , كە دەست بەرداری خوێندنەكەیان ببون , لە بەر ئەوەی ئامادەیی لەبەركردنی بەرگی جەیشی شەعبیان نەبوو , كەچی پارتەكەی ئەوسای بەڕێز كاك نەوشیروان كە لەو كاتەدا بۆ خۆشی دووەم كەسایەتی ناو ینك بوو داوای لەبەركردنی بەرگی جەیش شەعبییان لەو خوێندكارە مانگرتووانە دەكرد یاخود نەرمییان دەنواند لە بەرامبەری , لە ترسی ئەوەی نەوەك مفاوەزاتەكەیان لە گەڵ ڕژێمدا هەڵبوەشێَتەوە كە چەند مانگێك بوو لە بیابانەكانی سەماوە لە سوتگەی جهەنمی ئەو گەرمایە بە كۆمەڵ بارزانییەكان گولە باران كران .

سزا دانی سەرجەم عەشیرەتێك لە بەرامبەر كردەوەی پارتێكی سیاسی , كە سەركردایەتیەكەی بە دەست ئەو بنەماڵەیەوە بوو , ئەمە بۆ خۆی سزادانێكی فاشیستانەیە , بارزانییەكان ئەم خێڵە پارێزگارە داخراوەی كوردەواری , كە بە توندی بە سەركردایەتی خێڵەوە گرێدراون , لەوێشەوە بە پارتییەوە , چونكە لە لوتكەدا سەركردایەتی پارتی و خێڵی بەرزانی یەك دەگرنەوە .
لە كاتێكدا ئەو خەڵكەی كۆمەڵكوژی كران , بۆ خۆیان لەو چركە ساتە و لەحزە مێژوییەدا سڤیل بوون و هیچ پەیوەندییەكی سیاسی و ڕێكخستنیان بەو پارتەوە نەبووە , بگرە بەشێكیان بە پێچەوانەی بەرژەوەندییان كاریان دەكرد , بۆیە سەپۆرتكردنی ئەو كۆمەڵكوژییانە بەهەر بەهانەیەك بێت تاوانە .

لێرەوە بەعس بوو بە كیمیا وەشێن!!

حاجی ئۆمەران ئەگەر یەكەمین ئەزموونی شەڕی هاوبەشی كورد-ئێران بوو لە چوار چێوەی شەڕی ئێران – عێراقدا ,بۆ ئێران بووە شەڕێكی كەم مەسرەفی كاریگەری براوە ,شەڕی لەسەر سنوورەكانەوە هێنایە ناو عێراقەوە ,سنوورە لوغمكراوەكان و سەنگەرە مەحكەمەكانی بێ زیان گرتران و بڕان , لەو لاشەوە بۆ عێراق لە ئاكامی كاردانەوەی توند و بۆ ڕێگەگرتن لەدوبارەكردنەوەی ئەم تاكتیكە و ترساندنی لایەنی كوردی , بووە یەكەم ئەزموونی وەشاندنی چەكی كیمیاوی . بە پێی وتەی توێژەر ولێكۆلەر یۆست هیلتەرمان (( یەكەمین تۆماركردنی هێرش و پەلامارەكانی گاز بە شێوەیەكی ورد و تۆكمە, لە تەموز و ئابی ساڵی1983دا بوو, كاتێك هێزەكانی ئێران و عێراق كەوتنە شەڕێكی سەختەوە لە چیاكانی سەروی حاجی ئۆمەرانەوە, كە شارۆچكەیەكی سەر سنوورە لە كوردستانی عێراقدا – كارێكی … ,ل38 ).

لەو پەلامارە كیمیاوییە قوربانی هەبووە ,وەلێ مخابن تا ئێستا لە ئامری زیانەكان ئاگادارییەكمان نییە , یۆس هیلتەرمان لەم بارەیەوە دەڵێت (( ئەو كوردە عێراقیانەی كە دكتۆر سوهرابی بینیبوونی زۆر پێدەچێت یەكەمین بەڵگەی تۆماركراوی قوربانیانی گازی خەردەل بووبن لە كاتی جەنگدا ئێراق لەو دەمەدا پەنای بردە بەر گاز بۆ بەر پەرچدانەوەی هێرشێكی ئێرانی لە تەموز-ئابی 1983دا, كە یاخیبووانی هاوپەیمان لە پارتی دیموكراتی كوردستان(پ د ك) بوون بە پێشەنگی هێزەكانی ئێران بۆ سەر خاكی دوژمن ,گازی خەردەل چەكێكی نوێی سامناك بوو, یەكەم جار بەكار هات لەو شەڕە )) . كەواتە ڕاستە كە حاجی ئۆمەران بوو بە وەچەرخان بۆ ئێراق لێرەوە چاوی كرایەوە و ترسی شكا و ئەزموونی پەیدا كرد و بوو بە كیمیا وەشێنێكی ناودار .

ئەی بەڵگەنامەكانی بەعس چۆنمان بۆ دەگێڕنەوە ؟؟؟

دیارە بەعس چیرۆكە تۆقێنەرەكان و دڵ ڕەقی هێزەكانی و ژووری گازی سوتێنەری خۆرەتاوی سەربازگەكانی باشوور و بە كۆمەڵ كوژییان ناگێڕێتەوە بۆمان , باسی ئەو حەكایەتانە ناكات لە زیكتە جیا جیاكانی نیشتەجێی بارزانییەكان ئەنجامیان داوە. ئەوەی ئەو دەیگێڕێتەوە تاوانبار كردنێكی بێ بنەمای ئەو خەڵكە بێ تاوانەیە ,كە باجی كاری لایەنێك سیاسی دەدەن كە ئاوێزانی سیاسی دەوڵەتی دوژمن بووەو تەنها لە بەر هاو عەشیرەتی و یەك ڕەنگی جامانەی سەریان .
زمانی بەڵگەنامەكانی ئەوكاتی بەعس , باسی ئەوەمان بۆ دەكەن , كە ئەم هاووڵاتیانە هاوكاری پارتیان كردووە بۆ چاوساغیكردن بۆ ئێران و هێرشی سەر حاجی ئۆمەران , كە لە ئەنجامدا ناوچەیەك داگیر كراوە , ئەمەشیان بە خیانەتی گەورە لەنیشتمان نا پاكی بۆ وڵات ناوزەد كردووە , خیانەتیش لای سستەمە دیكتاتۆرەكان پێناسی خۆی هەیە و بەرزترین ودڵ ڕەقانەترین سزا دەیان گرێتەوە .
با پێكەوە چاوێك بە بەڵگەنامەكانی ئەو كاتی حیزبی بەعسدا بخشێنین و بزانین لەو ڕۆژگارەدا بەڵگەنامەكان بۆ پاساوی ئەم تاوانەیان چییان نووسیوەو وتووەو هۆكاری ئەنجامدانی ئەم تاوانەیان بەچی پاساو دەدەنەوە :

دەقی وەرگێڕدراوی ئەم بەڵگەنامەیە لەخوارەوە بەزمانی كوردی بخوێننەوە :

(( بەناوی خوای بەخشندە و میهرەبان
بەروار 29-3-1989
بەڕێز م م ع كاروباری ڕامیاری هێژا
1- لە كۆتایی مانگی تەموزی ساڵی1983 هاتمە ئاگادار كردنەوە لە گەڵ كۆمەڵێك ئەفسەری ئاسایشی بەغدا لە گەڵ ئاسایشی گشتی و لە لایەن بەڕێز بەڕێوەبەری ئاسایشی بەغدای پێشوو (عەقید عەلی عەبدوڵا برع) بۆ ئەوەی كۆمەڵێك بارزانی خائین وەر بگرم كە لەحوكمی زاتی ئاسایشی گشتی هۆبەی سێ بە دەستمان گەیشت هەروەها بەشێكی تر دەست بەسەر بوون لە گرتووخانەی ئەبو غرێب.
2- 2225 خائینمان وەرگرتن بە ئۆتۆمۆبیلی بارهەڵگر هاتنە گواستنەوە بۆ ناوچەی بوسیە كە لەوێ دەست بەسەر بوون.
3- بەڕێز بەڕێوەبەری ئاسایشی بەغدا فەرمانی دا بۆ درووستكردنی دەستەیەك لە ژێر فەرمانی ئەو بن ,دوای ئەوە فەرمانی دا كە سزای گەل بەسەر ئەم خائینانەی سەرەوەڕا جێبەجێ بكرێت.
4- لەسەرەتای مانگی ئابی ساڵی1983 دەست كرا بە جێبەجێ كردنی سزای گەل لە بەرامبەر خائینەكان سەرەوە كە ژمارەیان 2225 كەس دەبوون .هەندێك لەوان لە پارێزگای موسەنا ناوچەی بوسیە بوون.بەتەنسیق لە گەڵ بەڕێوەبەری ئاسایشی پارێزگا ناو براو.
5- رێنمای دەرچوو لە لایەن بەڕێوەبەری ئاسایشی گشتی پێشوو بڕێز دكتۆر فازڵ بەڕاك وە وبۆ رێكخستنەكانی كێشەی تایبەت بە تاوانبارانەوە و بە پێی ئەمە دەستكرا بە ڕێكختسنی 16 كێش بۆ 667 كەس ,كە ئەم كێشانە بەرز كرانەوە بۆ سەرۆكایەتی دادگای شۆرش و سزای لەسێدارەدان بە سەریاندا هاتە سەپاندن و بەڵگەنامەكان مردن نەیانگراندنەوە.
6- ئەوانەی مانەوە 1558 تاوانبار بوون هیچ كێشەیان بۆڕێك نەخستبوو.
7- لیژنەیەك هاتە دامەزراندن لە ئەفسەران بۆ وەرگرتنی پارەی ئەو تاوانبارانەی سەرەوە كە لەگەڵیان دا بوو, ئەو پارەیە ڕەوانەی بەڕێوەبەرایەتی ئاسایشی گشتی هۆبا3 كرا بە پێی چەكەكان.
وێنەیەك بۆ :
بەڕێز بەڕێوەبەری دەزگای هەواڵگری هێژا نووسراوی 4439 لە 23-8-1987بۆ كاری پێویست لە گەڵ ڕێزا.
بەڕێز بەڕێوەبەری هەواڵگری سەربازی هێژا بۆ كاری پێویست
بەڕێز ئاسایشی هێژا بۆكاری پێویست تكایە . (( شێواز میكانیزمی جینۆساید و دیمۆسایدی بارزانییەكان -رَێكار مزوری -ل207-208)) .

لە بەڵگ نامەیەكی دیدا ئاو باسی مۆتیڤی تاوانەكە دەكرێت : (( ئەوەی بەردەستمان راپۆرتی بەرپرسی هەواڵگرییە كە بۆ سەرۆكی كۆمار لەسەر داوای ئەوەی دوایی لەمبارەیەوە بەرزكراوەتەوە كەتیایدا هاتووە:
بڕگەی 1 لە تەممووزی 1983، لە میانەی هێرشی دوژمنانی ئێران بۆ كەرتی حاجی ئۆمەران و سەلماندنی بەشداریی خیانەتكاران كە زۆربەیان بارزانین فەرمانێك لە بەڕێوەبەری ئاسایشی گشتی -فازڵ بەڕاك- بۆ بەڕێوەبەری ئاسایشی حوكمی زاتی ڕەوانەكراوەو ئەركەكەش بەوپەڕی نێهینەوە ئەنجامدرا تاوەكو لەبەرەبەیانی رۆژی ئایندە ئامادەبوو لە 1983_8_10 بەهێزێكی سەربازیی حەرەسی جمهووری كۆمەڵگاكانی -قودس و قادسیە- و قوشتەپە كە بۆ نیشتەجێبوونی خانەوادەی بارزانیان دانرابوو هەمووشیان دەستگیر دەكران تەنها لە رەگەزی نێر و تەنانەت ئەوانەی لە 18 ساڵیش كەمتربوون لەو كردارە بێبەش نەبوون. ئۆتۆمبێڵی گەورەی ئامادەكراویش بەیاوەریی هێزی سەربازی ئەو دەستگیركراوانەی گواستەوە.

بەهەمان شێوەش بارزانیانی هەریر لە ناوچەی شەقڵاوە دەستگیركران كە ژمارەیان 403 كەس دەبوو. زۆربەشیان بارزانی و شێروانی و مزووری بوون ئەوە جگە لە دیاناو رەواندزو مێرگەسوور لە پارێزگای هەولێر برگەی
برگەی 2: بە ئاراستەی بەڕێوەبەری ئاسایشی گشتی هێزێك لە كارمەندانی ئاسایشی گشتی و ئەمنی بەغدا پێكهێنرا تا ئەوانەی لە كۆمەڵگاكان هێنراون و بەندكراوانی ئەبوغریب لە بارزانیان وەربگرێنەوە.
ئەو هێزە 2225 كەسی وەرگرتەوەو بەرەو ناوچەی بۆسەیەی گواستنەوە لە پارێزگای موسەننا و تیمێك حوكمی گەلی بەسەریاندا سەپاند.
بڕگەی
-3: بەپێی فەرمانی بەڕێوەبەری ئاسایشی گشتی پێشووتر 16 كەیس بۆ 667 كەس لەبەندكراوان ئامادەكراو كەیسەكان بەرەو دادگای سەورە گوازرانەوەو حوكمی لەسێدارەدانیان بۆدەرچوو بەڵگەنامەی وەفاتیشیان بۆ دەرنەهێنراو 1558 كەسیان كەیسی بۆرێك نەخرا. بڕگەی
4: ئەوپارەی لە لای بەندكراوان بوو كە بڕی 194684 دینارو 440 فلس بوو لێیان وەرگیرایەوەو لەژمێریاری بەڕێوەبەرایەتی دانرا.

بڕگەی 5: بەپێی بەردەوامیی تەئكیدی مسعود بارزانی بۆ ئەو پرسە، سەرۆكایەتیی كۆمار سكرتێری بە نووسراوی ژمارە 2651-ت لە 1978_8_24 راسپارد وەڵامی دیاریكراوو یەكگرتوویان بۆ هەر داوایەكی پەیوەندی پێوەكردنەوە هەبێ بەبێ ئەوەی كەسی دیكە جگە لەسەر كردایەتیی دەوڵەت هیچیان لەسەر بزانێ چونكە مەسەلە سەرەكیەكە لە پرسی ئەو خانەوادانە گەورەترە- ئەو وەڵامەش بەبنەمای وەڵامی هەرپرسێك دەربارەی چارەنووسی ئەو خانەوادانە دادەنرێ. هەروەها بەڕێوەبەری ئاسایش گشتی لە ڕاپۆرتی خۆیدا ئاماژە بەوە دەدات كە خانەوادەی بارزانی لە دژی حزب و سەورەو نیشتمانن و ئەوە دەیەها ساڵە ئەوانە دژی هەموو پرەنسیپەكانن چونكە تا ئێستا هەروەكو جاران لە دژی یەكبوونی نیشتمانە. تائێستاش خۆی بەگەورەترین عەشیرەت و نوێنەری گەلی كورد دادەنێت و خاوەن دەروونێكی پڕ لە رق و كینەیە.((پڕۆسەی دادگاییكردنی تاوانبارانی ئەنفال-4-3-200-خەبات)) .

لە بەڵگە نامەیەكی دیدا هاتووە : (( بهڵگهنامهی بریاری حوكمی لهسیدارهدان و دهست بهسهرداگرتنی سهروهت و سامانی شمس اللهخالد خدر بارزانی و پهنجا كهس لهههڤاڵانی به نووسراوێك لهسهرۆكایهتی دادگای شورش بهژمارهله12\11\1983 دهرچووه بۆ سهرۆكایهتی دیوانی سهرۆكایهتی كۆمار، كهبریاری گرتنیان لهلایهن دادهوهری لێكۆلینهوه سهر به بهرێوهبهرایهتی ئهمنی بهغدا/ش31 دراوه بهنوسراوی ژماره8\83 له11\8\1983 .
هۆكاری گرتنیان بهمادهی 175و159و162\2-49و50و53 لهق.ع له داوایهك به ژماره 1610/ج/1983 لهسهر شمس اللهخالد خدر بارزانی و ههڤاڵانی شیكراوهتهوه كه له لایهن سیخۆرێك پێیان دراوه، داواكه به نووسراوی ژماره23/1434 له27\9\1983 بۆ دادگای باڵای شورش نێردراوهو له 10/11/ 1983 حوكمی لهسیدارهدانیان بۆ دهرچووه.

ئهم راپۆرته باس له شهری حاجی عمران –گردهمهند و بهشداری پارتی لهم شهره دهكات، له ناوهرۆكی راپۆرتهكهدا دهلێت”مۆتهههم” شمس اللهخالد خدر بارزانی كهسهر بهمسعود بارزانی و محمد خالید بارزانیه بههاوكاری لهگهڵ ئهو كهسانهی ناویان له خوارهوه هاتووهو ئامادهكاری و هاوكارییان لهگهڵ تێكدهران و هێزهكانی ئێراندا كردوهزانیاری عسكری و ستراتیژیان ناردوه،ههروهها رێنمایی كردنی بهرپرسانی عسكری ئیرانی له ناوچهكهدا بۆ ئهنجامدانی كاری تێكدهرانهدژی هێزهكانی چهكداری عێراق پیش هجوم كردنی هێزهكانی ئێران لهكهرتی باكوور و گرتنی ناوچهی حاجی عمران تۆمهتبار كراون و بهبهكرێگرتهی ئیران ناوزهدی كردوون ، ئهوهی شایانی باسه دادگای شورش له/11/1983 به سهروكایهتی عهواد بهندهر بهستراوهو بهم ماددانه175و159و162و\2\49و50و53 له ق.ع تۆمهتبار كراوهن و حوكمی لهسیدارهدانیان بهسهردا سهپاندوون و بهنووسراوی ژمار(3864) له/11/1983 سهرۆكایهتی دیوانی سهرۆكایهتی كۆماریان لێ‌ ئاگادار كردۆتهوه. ئهمهش ناوهكانیانه:

1.شمس اللهخالد خدر بارزانی 2.سلیمان مفردی خانو 3. احمد حمود مستهفا4.ێوفی سیف الدین وستا 5. سعید محمد محمدامین 6.یوسف زبیر حاجی 7.حدو جلو فقی 8.حاتم جیجو حاتم 9. حسن حسین حسن 10. تهها محمد ابراهیم11.فریق میران مح12. نعمان حسین یاسین 13.یاسین حسین یاسین 14.حسكو رشید نبی 15.تهلعهت سعید عمر 16.رهمهزان عبداللهیاسین 17.وجدی مستهفا ناوخۆش 18.مستهفا حسین سالح 19.حسین محمد احمد 20.اسعد حسن عبدالله21.سلیمان ابابكر احمد 22 .جادر محمد حسین 23.عبدالرحمن محمد حسن 24.احمد سعید حسن 25.مستهفا باجو مستهفا 26.عزیز سالح سلیم 27.حكیم زادهمحمد 28.زكری جلو مالی 29.باجو حسین ملكو30غفور احمد محمود 31.محمد علی عباس 32.خدر مولود سالح 33.سعید اخدل شیخ عمر 34.عبدالعزیز حجی عبدالله 35.ێبری رهمهزان حسن 36.ویس یوسف رهمهزان 37.میرخان محمد مرزا38.نادر حبیب حسن 39.فقو خوجهناێر40.قرتاس سالح حسین 41.حسن حاجی ابراهیم قادر 42.جمیل عبدالله فارس 43.اسماعیل سلیمان الیاس 44.یونس حسن یونس 45.بحری محمد ملكو 46.زلفو احمد جوهر 47.شهاب زادهمحمود 48.ێوفی درویش محمد 49.شهاب احمد جوهر 50.بیرو حمد ابراهیم 51.جوهر حدو حاجی (( عهدالهت عومهر-چالاك لهبواری ئهنفال و بێ‌ سهروشوینهكان-227-2007 )).

لە بەلگەنامەیەكی دیكە سەبارەت بەهەمان پۆل هاتووە : (( به‌ڵگه‌نامه‌ی بریاری حوكمی له‌ سیداره‌دان و ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی سه‌روه‌ت و سامانی خورشید رشید سلمان بارزانی و هه‌ڤاڵانی هه‌روه‌ها ملا سعید حسن بارزانی و هه‌ڤالانی به‌ نووسراوێك له‌ سه‌روكایه‌تی (دادگای شورش) به‌ ژماره‌4066 له‌ 24\11\1983 ده‌رچووه‌ بۆ سه‌رۆكایه‌تی دیوانی سه‌رۆكایه‌تی كۆمار، كه‌ بریاری گرتنیان له‌ لایه‌ن داده‌وه‌ری لێكۆلینه‌وه‌ سه‌ر به‌ به‌رێوه‌به‌رایه‌تی ئه‌منی به‌غدا/ش31 دراوه‌ به‌نوسراوی ژماره‌ 15\83 له‌ 1\8\1983 .
هۆكاری گرتنیان به‌ ماده‌ی 175و159و162\2-49و50و53 له‌ ق.ع له‌ دوو داوا كه‌ داوای یه‌كه‌م به‌ ژماره‌ 1775/ج/1983 له‌ سه‌ر خورشید رشید سلمان بارزانی و هه‌ڤاڵانی و داوای دووه‌م به‌ ژماره‌ 1609/ج/1983 له‌ سه‌ر ملا سعید حسن بارزانی و هه‌ڤاڵانی شیكراوه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن سیخۆرێك پێیان دراوه‌ ،داواكان به‌ دوو نووسراو یه‌كه‌میان به‌ ژماره‌ 23/1563 له‌ 19/10/1983 دووه‌میان به‌ نووسراوی ژماره‌ 23/1433 له‌ 27/ 9/1983 بۆ دادگای باڵای شورش نێردراوه‌ن به‌لام هه‌موویان له‌ 22/11/ 1983 حوكمی له‌ سیداره‌دانیان بۆ ده‌رچووه‌.

ئه‌م راپۆرته‌ش هه‌ر باس له‌ شه‌ری حاجی عمران –گرده‌مه‌ند و به‌شداری پارتی له‌م شه‌ره‌ ده‌كات،له‌ ناوه‌رۆكی راپۆرته‌كه‌دا ده‌لێت”مۆته‌هه‌م حسن محمد شیرۆ له‌گه‌ڵ كۆمه‌لێك له‌ تێكده‌ران كه‌ ناویان له‌ خواره‌وه‌ هاتووه‌ سه‌ر به‌ مسعود بارزانی زانیاری عسكری و ستراتیژیان ناردوه‌ وئاماده‌كاری و هاوكارییان له‌گه‌ڵ تێكده‌ران و هێزه‌كانی ئێراندا كردوه‌ ،هه‌روه‌ها رێنمایی كردنی به‌رپرسانی عسكری ئیرانی له‌ ناوچه‌كه‌دا و ئه‌نجامدانی كاری تێكده‌رانه‌ دژی هێزه‌كانی چه‌كداری عێراق پیش هجوم كردنی هێزه‌كانی ئێران له‌ كه‌رتی باكوور بۆ گرتنی ناوچه‌ی حاجی عمران تۆمه‌تبار كراوه‌ن و به‌ به‌كرێگرته‌ی ئیران ناوزه‌دی كردوون ، ئه‌وه‌ی شایانی باسه‌ دادگای شورش له‌ 22/11/1983 به‌ سه‌روكایه‌تی عه‌واد به‌نده‌ر به‌ستراوه‌و به‌م ماددانه‌ 175و159و162و\2\49و50و53 له‌ ق.ع تۆمه‌تبار كراوه‌ن و حوكمی له‌ سیداره‌دانیان به‌سه‌ردا سه‌پاندوون و به‌ نووسراوی ژمار(4066) له‌( 24/11/1983 سه‌رۆكایه‌تی دیوانی سه‌رۆكایه‌تی كۆماریان لێ‌ ئاگادار كردۆته‌وه‌. ئه‌مه‌ش ناوه‌كانیانه‌:

1.خورشید رشید سلمان 2.احمد حدو محمد 3. یاور علی محمد4.یوسف فرخو محمد 5. حسین عمر حسین 6.محمود فقی محمد حسین 7. حسین ملا حبیب عبدالرحمن 8.عیسی محمد حسن 9. جهور یونس ابراهیم 10.جزیری برایم محمد 11. محمد ابراهیم محمد 12.نعمان شریف شمیرن 13.عزیز فقی سعید 14.خلیل تاهیر عبدالله‌.15.نیاز عزیز عبدالله‌ 16. حاجی عمر عبدالله‌17.عوسمان حسن عوسمان 18.عزیز ملا عبدالله‌ فقی 19.ابراهیم عوسمان حاجی 20.علی قاسم علی 21.نزمی محمد محمدامین 22. محمد تاهیر حجی ابراهیم23.عمر احمد عمر 24.حسن خالد ملا 25.عیسی حسن شریف 26.حسین عبدالحمن حسین 27.ته‌ها محمد یوسف 28. حسین محمد یوسف 29. ایوب محمد عیسی 30.مولود جوج مولود 31.محمد قرتاس سالح 32. شیخ عمر باپیر 33.خوشوی داود محمد 34.شاكر خالد سالح 35.عمر حدو محمد 36.تاهیر عبدالرحمن علی 37.حسین محمد حسین 38.عزیز ابراهیم شێخو 39.سلیمان سه‌بری عیسی 40.عمر تاهیر عمر 41.حسین فقی محمد حسین 42.نزهت شریف عمر 43.ممو سه‌بری عیسی 44.فریق ملمكو تاهیر 45.حدو محمد احمد 46.فرات ابراهیم باپیر 47.عبدالله‌ ابوبكر فتح الله‌ 48.حسن محمد شیرو 49.درویش عمر یاسین 50.تمر محمود قرتاس 51.عبدالواحد عمر سعید -عه‌داله‌ت عومه‌رچالاك له‌ بواری ئه‌نفال و بێ‌ سه‌روشوینه‌كان 22-7-2007 )).

لە بەڵگە نامەیەكی دیدا باسی ئیعدامی 23 هاووڵاتی هاتووە :(( به‌ڵگه‌نامه‌ی بریاری حوكمی له‌ سیداره‌دان و ده‌ست به‌سه‌ردا گرتنی سه‌روه‌ت و سامانی سابر مسته‌فا محمد عبدالسلام بارزانی و (22) كه‌س له‌ هه‌ڤاڵانی به‌ نووسراوێك له‌ سه‌روكایه‌تی (دادگای شورش) به‌ ژماره‌1446\ج\1983 له‌ 30\8\1983ده‌رچووه‌ بۆ سه‌رۆكایه‌تی دیوانی سه‌رۆكایه‌تی كۆمار، كه‌ بریاری گرتنیان له‌ لایه‌ن داده‌وه‌ری لێكۆلینه‌وه‌ سه‌ر به‌ به‌رێوه‌به‌رایه‌تی ئه‌منی به‌غدا دراوه‌
هۆكاری گرتنیان به‌ ماده‌ی 175و159و162\2-49و50و53 له‌ ق.ع له‌ داوایه‌ك به‌ ژماره‌1\83 له‌ 26\7\1983له‌ شیكراوه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن سیخۆرێك پێیان دراوه‌ .
ئه‌م راپۆرته‌ باس له‌ شه‌ری حاجی عمران –گرده‌مه‌ند و به‌شداری پارتی له‌و شه‌ره‌دا ده‌كات له‌ ناوه‌روكی راپۆرته‌كه‌دا ده‌لێت “:موته‌هه‌م سابر مسته‌فا محمد عبدالسلام بارزانی له ‌گه‌ڵ كۆمه‌لێك له‌ تێكده‌ران كه‌ سه‌ر به‌ مسعود و ادریس بارزانین، زانیاری ناوخۆی سه‌ركردایه‌تییان داوه‌ته‌ تێكده‌ران به‌تایبه‌تی له‌سه‌ر ئه‌و جێگایانه‌ی ستراتیژی و حه‌ساسن و ئاماده‌كاری و هاوكارییان له‌ به‌غدا و هه‌ولێر له‌گه‌ڵ تێكده‌ران كردووه‌ بۆ هێرشكردنه‌ سه‌ر هیزه‌كان له‌ كه‌رتی باكوور له‌ حاجی عمران له‌ رێگای مسعود و ادریس”.
هه‌روه‌ها ئه‌وانی به‌ هه‌ڵگرتنی چه‌ك به‌رامبه‌ر به‌ هێزه‌كانی چه‌كداری عێراق به‌ مه‌به‌ستی هاوكاری هیزه‌كانی ئیران بۆ گرتنی ناوچه‌ی حاجی عمران تۆمه‌تبار كردووه‌و به‌ به‌كرێگرته‌ی ئیران ناوزه‌دی كردون . عه‌داله‌ت عومه‌ر-چالاك له‌ بواری ئه‌نفال و بێ‌ سه‌روشوینه‌كان-له‌ زمانی به‌ڵَگه‌نامه‌كانه‌وه‌ –

به‌شی سێیه‌م

ئایا پارتی چاوساغی كردبوو بۆ ئێران ؟؟

لە بەر ئەوەی هێرشی حاجی ئۆمەران راستەوخۆ لە بەرەكانی جەنگ كارەساتی مرۆیی گەورەی لێنەكەوتەوە و تاكو پشكنینی بۆ بكرێت و بەشداربوان قسەیان پێبكرێت , یان هێرشەكە بۆ سەر شارێكی قەرەباڵغ پڕ دانیشتووان ئەنجام نەدرا وەك ئەوەی لە هەڵەبجە كرا , بەڵكە كارەساتی ئەم بەرامبەر بە خەڵكی سڤیل و لە دەرەوەی بازنەی شەڕەكە پیادە كرا , لایەنی بەشداریش ئابلوقەی زانیاری و بەڵگە نامەو شایەدیدانی بەرپرسانی ئەو كاتی خۆی خستۆتە سەر و ڕێگا نادات ,هیچ زانیارییەك سەبارەت بە سكانداڵەكانی ئەو كردە سەربازییە بڵاو ببێتەوە .
یۆست هیلتەرمان شایەدی لە سەر ئەوە دەدات , كە پارتی چ وەك جەنگاوەر و چ وەك هێزی ئیستیتلاع بەشداری ئەو شەڕەی كردووە, بەڕێزی دەڵێت :…بەو چەشنە لە هاوینی ساڵی1982دا جەنگاوەرانی (پدك) و هێزی ئیستڵاعیان كەوتنە تەك هێەكانی ئێران لە هێرشكردنیاندا بۆ سەر حاجی ئۆمەران.بە دوای ئەم شەڕەدا ,كە تاڕادەیەك سەركەوتنیان تێدا بەدەستهێنا, ئێرانییەكان چەند هەوڵێكی تریان دا بە هاوكاری (پدك),بۆ ئەوەی مەودایەكی قووڵتر بچنە ناو عێراقەوە.هەموكات ئەم هەوڵانە پێشكەوتنی بە دەست دەهێنا تا ئەو كاتەی لە ساڵی1986دا,هێزەكانی ئێران بە تەواوی گێڕدرانە دواوە – كارێكی ..ل118.

ئەی بەرامبەر بەم پەلامارە هاوبەشەی ئێران-پارتی ,ینك و حدكا چیان كرد؟؟؟

ئەگەر پەلامارەكە بە ناو وەك بەشێك لە جەنگی ئێران-عێراق و لە چوارچێوەی ئۆپەراسیۆنە درێژخایەن و سەرانسەرییەكانی ئەو جەنگەدا بووبێت ؟؟ , وەك پێشتر ئاماژەمان پێی دا , هەردوو لای پەلاماردەر ئامانجی دیكەیان لە لێدانی لایەنی كوردی هەبوو , ئێران لە حدكا و پارتی لە حدكا و ینك .
بۆیە هەر زوو لایەنەكانی بەرامبەر كاتێك ئامانجی پەلامارەكە زیانی پێ دوورینەوەو ترسی ئەوە دایانی گرت لە ناوچەی دیكەش درز بدۆزنەوەو هەمان سیناریۆ دوبارە بێتەوە ,بۆیە ئەوانیش لە بەرامبەردا سیناریۆی پێچەوانەیان ئەنجامدا , بە ڕێك كەوتن لەگەڵ بەرامبەرەكەدا كە ئەویش بەعسە (( لە 31 ئاب سیناریۆی پێچەوانە ڕویدایەوە ینك بووە هاوپەیمانی ئێران و پارتیش ئەوجارە عێراقی هێنایە هەولێرەوە )). هیلتەرمان لەم بارەیەوە دەڵێت : لە تەموزی1983دا,كە هێشتا شەڕەكەی حاجی ئۆمەران هەر بەردەوام بوو, فەرەیدوون عەبدوالقادری گەورە دانوستانكاری تاڵەبانی, كەوتە گفتوگۆی ناڕەسمی لەگەڵ ڕژێمداو كۆبوونەوەی لە گەڵ سێ بەرپرسی موخابەراتی عێراقدا كرد لە بنكەیەكی حدكا لە ناوچەی ئالانی ڕۆژئاوای سەردەشت لە ناو ئێراندا و دەست بەجێ بانگهێشتی بەغدا كرا, فەرەیدوون لە ماڵی قاسملوو لە بەغدا مایەوەو زنجیرەیەك لە گەڵ تاریق عەزیز و سەركردە پایە بڵندەكانی تردا ئەنجامدا لە ئۆكتۆبەر و نۆڤەمبەردا –كارێكی ….. ل119.

حاجی ئۆمەران دەرگایەك بۆ مفاوەزاتی 1983ی ینك وبەعس

بەم شیَِوەیە ئەم هێرشە هاوبەشەی پارتی و ئێران ,لە بەرامبەردا دژەكانیشی یەك خست و دەرگای بۆ ڕێككەوتنی ینك و بەعس خۆش كرد (( هەرچەندە هەندێك پێیان وایە ئەم پەیوەندییە پێشتر زەمینەی خۆشە كرابێت )) , كلیلی ئەو ڕێكەوتنە هێرشی حاجی ئۆمەران بوو ,یۆست هلتەرمان لەسەر زاری فەرەیدوون عەبدالقادرەوە دەگێڕێتەوە : (( لێرە بە دواوە پەیوەندیمان زۆر كۆك بوو, بەڵام كاتێ گەڕاینەوە بۆ بنكەكانمان لە دۆڵی جافایەتی, بە یەكترمان دەوت: بەڕاستی كورد بەد بەختە .هەموو دنیا پشتی عێراق دەگرێت لە دژی ئێران, كەچی ئێستا ئێمە بڕیارمان داوە پشتی ئێران بگرین لە دژی عێراق- كارێكی …… ل124.

بەعس چی پێیان وت و چۆن هەڕەشەی لێیان كرد ؟؟

بەعس لە دوای ئەو هاوپەیمانییە نا پیرۆزەی نێوان پارتی وئێران هوشیاری دایە هەموو لایەك , كە دەست تێكەڵكردن لە گەڵ ئێران هێڵی سوورە بۆ ئەوان , هەرچەندە كاك نوشیروان لە وەڵامی تاڵەبانیدا دەلێت : ئه‌و هه‌ڕه‌شه‌یه‌ی‌ تاڵه‌بانی‌ باسی‌ ئه‌كات ئه‌گه‌ر به‌و گه‌یشتبێت، به‌ من نه‌گه‌یشتوه‌، چونکه‌ ئه‌و زه‌مانه‌ به‌عس هیچ رێگه ‌په‌یوه‌ندیه‌كی‌ له‌گه‌ڵ من نه‌بو تا ئه‌و هه‌واڵه‌م پێ بگه‌یه‌نێ، ئاغای‌ تاڵه‌بانیش شتی وای به‌ ئێمه‌‌ نه‌وتبو.. ئۆباڵی گوێنه‌دان به‌م هه‌ڕه‌شه‌یه‌، ئه‌گه‌ر راست بێ، له‌ ئه‌ستۆی‌ ئه‌ودایه‌.(( له‌ هاوخه‌باتیه‌وه‌ بۆ ته‌خوین-نه‌وشیروان مسته‌فا)).
بەڵام هەر بۆ خۆی بەڕێز كاك نەوشیروان لە چاوپێكەوتنێكی پێشووتری پێش ئەوەی ئەم جەدەل و وەڵام و وەڵام كارییەی لە گەڵ تاڵەبانی ڕوبدات وتبووی : بە پێی قسەی نەوشیروان مستەفا ئەمینی جێگیری تاڵەبانی ( لە چاوپێكەوتنێكی ساڵی1983دا), تاریق عەزیز بە سەركردە كوردەكانی ڕاگەیاندووە) (ئەگەر ئێوە یارمەتیمان بدەن هەرگیز لە بیری ناكەین, بەڵام ئەگەر لە دژمان بووەستنەوە ئەوەش هەرگیز لە یاد ناكەین و پاش ئەوەی جەنگ كۆتایی دێت, تێكتان دەشكێنین و هەموو گوندەكان بە تەواویی خاپوور دەكەین ))-كارێكی …… , ل119.

هاوپەیمانیەتیەكی سەقەت !

مەلە كردن بە پێَچەوانەی تەوژم , زۆر جار خنكانی كەسەكەی لێ دەكەوێتەوە , كوردیش بزووتنەوەكەی بەو هاوپەیمانییەتییە بەتاڵبوەوە لە بیروباوەڕە ئازادیبەخشەكەی و لە بەرامبەر تەوژمی جیهانیش خۆی بینییەوە .
لە بیرمان نەچێت ,ڕۆژئاوا تا ساڵی 1991 بە بەهانەی مەترسی كۆمۆنیزم لایەنگری سەر سەختی ئاپارتاید بوو (( ئامەریكا, ئینگلیز ,ئیسرائیل ,فەرەنسا((1981)) , ریگان یارمەتی جەنگاوەرانی ئازادی ئەفغانی دەدا (( حكمەتیار و رەبانی )), لە بەرامبەر مەترسی سوور .بۆیە زۆر ئاساییە بە بەهانەی مەترسی پان ئیسلامیزمیشەوە پشتیوانی لە ئێراق كردبێت .بۆیە ئەم پەیوەندییە جگە لە ماڵ وێرانی هیچی دیكەی لێ شین نەبوو .
راستییەك خۆی حەشار داوە , ئەویش ئەوەیە ئێراق چەند لە بەرەكانی جەنگ تێك دەشكا , ئەوەندە زیاتر خۆشەویست دەبوو لای وڵاتان و پشتیوانی سەربازی و دارایی و دیبلۆماسی زیاتری لێدەكراو خێر و بەرەكەت بۆی دەباری , هەمووكارَكی چاوی لێدەپۆشرا , بەكارهێنانی هەموو چەكێك بۆی حەڵاڵ كرا (( . … عێراق ڕۆڵێكی بە كەڵكی دەبینی بۆ بەردەوامی پێدانی هاوسەنگیی هێز لە كەنداودا ,لای كەمەكەی شۆڵز لە پایزی ساڵی 1983 ەوە دەیزانی كە عێراق چەكی كیمیاوی بەكار دێنێ – كارێكی كیمیاوی , ل289 )) .
(( مافی مرۆڤ و بەكارهێنانی چەكی كیمیاوی بە ڕێی خۆیان لە زۆر لایەنەوە بەرژەوەندیە سیاسی و ئابوورییەكانمان لەگەڵ ئەوانەی ئێراقدا هاوتەریبن ” لە یاداشتێكی نهێنی ئەمەریكییدا نووسراوە “”بەشی 15 ئامەریكا و ئەنفال”.(ئەنفال و ئامەریكا-سەمانسا پاوەر –و.بەختیار كەریم –بەشی 21 “كۆتایی “-24-9-2006 دەنگەكان ).
ئا لێرەوەیە , ئەم لایەنە سیاسییانە هەر جارەی یەكێكیان , دوایش بە جووتە وچوار قۆڵی (( ینك,پدك,سۆسیالست, بزوتنەوە)) كورد گورگان خواردی دەكەن .
خۆشیان ئەوەیان هەر لە سەرەتاوە زایووە (( فەرەیدوون عەبدوالقادر دەڵێت: كاتێ گەڕاینەوە بۆ بنكەكانمان لە دۆڵی جافایەتی, بە یەكترمان دەوت: بەڕاستی كورد بەد بەختە .هەموو دنیا پشتی عێراق دەگرێت لە دژی ئێران, كەچی ئێستا ئێمە بڕیارمان داوە پشتی ئێران بگرین لە دژی عێراق-كارێكی كیمیاوی ,هیلتەرمان )).
تاَڵەبانی كە بۆ خۆی دواترسەركردایەتی شەڕی هاوبەشی ئێران-ینك ی كرد لە داستانی ڕزگاری دەڵێت : له‌ناو ئه‌و كێشمه‌كێشه‌ سیاسی‌ و فكرییه‌دا، سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ تاقیكردنه‌وه‌ی‌ زۆرمان له‌گه‌ل سه‌دامییه‌كاندا هه‌بوو، به‌تایبه‌تی‌ سیاسه‌تی‌ سه‌دام له‌جه‌نگی‌ عێراق-ئێراندا، سروشتی‌ فاشیانه‌ی‌ رژێم ئاشكرا ده‌ركه‌وتبوو، ده‌ریش كه‌وتبوو كه‌ ئه‌م فاشیستانه‌ له‌هیچ تاوانێك نه‌ده‌سڵه‌مینه‌وه‌، مفاوه‌زاته‌كه‌شمان له‌گه‌ل رژێم ساڵێك بوو به‌هۆی‌ شۆڤێنیه‌تی‌ به‌عسی‌ سه‌دامی‌ و ته‌كنه‌لۆژیای‌ جه‌نگی و فشاره‌ ئیقلیمیه‌كه‌، شكستی‌ خواردبوو، ئه‌و هه‌موو راستیانه‌مان ده‌زانی‌، بۆیه‌ ده‌بوو ژیرانه‌تر هه‌ڵبسوڕێین و كه‌مترین پاساو بده‌ینه ده‌ست فاشیه‌كان، كه‌چی‌ له‌وكاته‌دا، نه‌ك نه‌مانتوانی‌ جیاوازیه‌كان و هه‌ڵه‌كان سه‌باره‌ت به‌ سكرتێری‌ كۆمه‌ڵه‌ كه‌م بكرێنه‌وه‌، به‌ڵكو ناوبراو ناكۆكیه‌كانی‌ له‌ مه‌یدانی‌ سیاسه‌تو فكره‌وه‌، گه‌یانده‌ ئاستێكی‌ ترسناك، ئه‌ویش بواری‌ عه‌سكه‌رییه‌، ده‌قی‌ ته‌واوی‌ قسه‌كانی‌ تاڵه‌بانی‌ له‌سه‌ر نه‌وشیروان مسته‌فا بڵاوكرایه‌وه‌-26-12-2009.

هیومان ۆچ لە درێژەی ڕاپۆرتەكەیاندا هۆكاری كۆمەڵكوژی بارزانی و ئەنفالكراوەكان بە هاوشێوەی یەكتر دەناسێنن : لە گەلێ ڕوەوە , عەمەلیاتی ساڵی 1983 ی بارزانییەكان دەسپێكی ئەو تەكتیكە بوو كە لە مەودوا بە ئەندازەیەكی هێجگار گەورەتر لە سەردەمی پەلاماری ئەنفالدا بەكارهات 5 .
لە ڕوی مۆتیڤ و چارەنووسی مرۆڤەكانەوە .

نەك هەر ئەزموون لە ڕابردوو وەرنەگیرا , بەڵكە دواتر ویستیان مێژوو دوبارە بكەنەوەو شان بەشانی ئێران هێرش بكەنەوە سەر هەمان دەڤەر ( لە نێوان قەڵادزێ و هەڵەبجە و حاجی ئۆمەران سەركردایەتی لەسەر هەڵەبجە گیرسایەوە) (كارێكی ژەهراوی-یۆست هلتەرمان، وەرگێڕانی محەمەد حەمە ساڵەح تۆفیق-كۆمپانیای ئاوێنە – ل 148 )) .
بێشك هەموو سیاسییەكانی ئەو كات , ئەوانەی بەشداری ئەو گفت و گۆیانە بوونەوسەپرتیانكردووە و واژۆیان لەسەر پەیماننامەی شەڕە هاوبەشەكان كردووە , یاخود فەرماندەی مەیدانی بە پراكتیزە كردنی ڕێككەوتننامەكان بوونە , یان لە بڕیاری سیاسیدا بوونەو نقەیان نەكردووەو سەری ڕەزامەندییان بۆ لەقاندووە , دەبێت هەموو بە كۆمەڵ , ئاوی ئەو بیرە نۆش بكەن , كە بۆ یەكیان لێ داوە , بەشی خۆیان لەو سكانداڵە سیاسییە بخۆنەوەو لە كێڵگەكەی پشكی خۆیان بدورنەوە . ئەوەی رونە بردنەوە هەزاران باوكی هەیە ,دۆڕانیش زۆڵە و هەموو باوكەكان خۆیانی لێ بێ بەری دەكەن.

كەی دان بە ڕاستییەكان دەنێن؟

نابێت مێژوو , بەتایبەت ئەو چركە ساتانەی خوێنی قوربانیانیانی لێ دەتكێت , لە خزمەتی سیاسەتی باڵادەستدا بنووسرێتەوە , نابێت مێژوو نووسان و توێژەرەوان بە پێی ڕەوتی ئاو مەلە بكەن , مێژوو وەك ئەوان چۆنن دەنووسرێتەوە, نەك ئەوان چۆن سەیری خۆیان دەكەن وگەرەكیانە, ئێستا پێوستمان بە مێژووە ڕاستییەكەیە بنووسرێتەوە, پێویستە مێژووە تاڵەكان ,ئەوانەی پڕن لە هەڵەو تێكشكان وەك خۆی باس بكرێت , ئەگەر باسكردنی تاڵییەكە بە نرخی ژیانیش تەواو بێت .نەك چیرۆكی خەیاڵی لە خزمەت سیاسییەكان بهۆنرێتەوە .مێژووی ئێمە پڕە لە فەزیحەی سیاسی , فەزیحە تەنها كارە ژێر بە ژێرەكان نییە ,بەڵكە ئەو كارانەیە بە ئاشكرا كران وكەسیش باسیان ناكات .
27 ساڵە ئازاری ویژدانی خۆیان ئەدەن ,لەبەر ئەوەی دان بە راستییەكانی ئەم هەڵەیە نانێن و ڕاستییەكان ئازاد ناكەن, هێزی ئاشتی پارێزی هۆڵەندی تەنها كەمتەرخەمی كردووە لەپاراستنی بۆسنییەكان , دادگایی دەكرێن بە تاوانی جەنگ .

تا ئێستا ئینكاری ئەم هەڵە گەورەیە دەكرێت , ئەمە پێویستی پێداچوونەوەی ویژدانە ,پێویستی بە نەعلەت بارینە لەو شێوازە كارە سیاسییە.
شكستی كورد تاكو ئێستا لەوەوە سەرچاوەی گرتووە , كە ئەزموون لە ڕابردووە تاڵەكان خۆی وەرناگرێت , بەڵكە دەشیان شارێتەوە و زانیارییەكان زیندانی دەكات, دواجار لەچركە چارەنووس سازەكاندا دوبارەیان دەكاتەوە .ڕەوایەتی دان بە هەڵە مێژوووییەكان , پاكانە هێنانەوە بۆیان و دان نەنانە بە ڕاستییەكان , ڕەوایی دانە پێی و تاوانی مەزنە بەرامبەر بە مێژوو و قوربانیان .

با درۆزن نەبین بەرامبەر بە مێژووی رابردووی خۆمان , باجی هەڵەیەك نەدەین بەرپرسیارییەتیەكەی دەكەوێتە ئەستۆی كەسانێك , هەموو مێژووی خۆیان بەپاكیزەیی دەناسَنن و هەڵە لەڕابردوویان وجودی نییە.
سەركردایەتی كورد ناوەندی یادگەی كورت بینە,هاوكات لە شاردنەوەی راستییەكان و دوبارە كردنەوەی سكانداڵەكان شارەزایە.
با لە زمانی بەڵگەنامەكانەوە , لە راستی واقعی ئەو رۆژگارەوە قسە بكەین. وتنی راستییەكان و دان نان بەهەڵەكانی ڕابردوو , قسەكردن لە پێگەی حەقیقی خودەوە , داوای لێبوردنكردن لە قوربانیان و قەرەبووی زیان لێكەوتووان ئەركی لایەنە بەر پرسەكانی ئەو كاتە .زیان لێكەوتووانی هێرشی حاجی ئۆمەرانیش گوندنشینانی ناوچەكە , بنەماڵەی 8000 بارزانییە . (( سەركەوتوترین كەسانی دنیا ئەوانەن لە هەموویان زیاتر وەڵامی ڕەد بیستووە -ل277,سەركەوتنی بێ سنور لە 20 ڕۆژدا-ئەنتۆنی رابینز,و.عەبدوڵای حەسەن زادە -2009چاپخانەی ڕۆژهەڵات )) , وەلێ سەركردەكانی ئێمە نایانەوێت وشەی ڕەد و وەڵام ببیستن.

پارتی ناتوانێت بە پاساوی بارزانی بوون خۆ لە داوای لێبوردنكردن و قەرەبووكردنەوەی ئەو 8000 بنەماڵەیە دەر بكات , كێشكە كێشەیەكی ئەخلاقی و ویژدانی و یاساییە نەك عەشایەری . پێویستە بەرپرسیارَتی پەلاماری حاجی ئۆمەران لە لایەن پارتییەوە بگرترایەتە ئەستۆ ,بۆ ئەوەی لێوەی فێر بونایە و دوبارەیان نەكردایەتەوە , وەك بینیمان كە كردیان و دوبارەشیان كردەوە , وەكئەەی فرچكیان پێوەی گرتبێت

ئەزموونی سەرنەكەوتوو پێویستی بە شیكردنەوە هەیە نەك شاردنەوە وداپۆشین ,پێویستە لێكدانەوەی هەمەلایەنەی لەسەر بكرێت , پێویستە بە بۆچوونی نوێوە سەیری ئەو ئەزموونە شكستخواردووانەی رابردوو بكردرێت ,هەموو ئەزموونێك بە نرخە بۆ مرۆڤایەتی ئەنجامگیری لێكدانەوە و لێكۆڵینەوە لە سەری, شیكردنەوەی ئەزموونەكان رابردوو باشتر كەسە سەركەوتوو و شكست خواردووەكان دەناسێنێت بە مێژوو .

شكست هیچ كات لە ئاسمانەوە نابارێت , هەموو كات ئاكامگیری كارە ((ناپلیۆن هێل دەڵێت : سەركەوتن جار جارە بە هەل دەڕەخسێت, بەڵام شكست و دۆڕان هۆكاری هەیە ,كەواتە دەبێت هۆكارەكانی شكست و دۆڕان لە خۆماندا لە ناو ببەین (( ل46-47 – زیادكردنی توانای زیرەكی –ئاوات نەسرواللە-چاپخانەی چوار چرا-2009 )) , بەڵام سەركردایەتی كورد هەڵەكان لەناخی خۆیاندا ,لە رەحمدانی سیاسییان پەروەردەی دەكەن.

هیچ تاوانێك لە گەڕان و خوێندنەوەی نوێ و ڕەخنە گرتندا نییە بۆ كارەساتەكانی رابردوو ,بەڵكە شاردنەوەیان تاوانە بەرامبەر بە مێژوو . گرنگترین ڕێگا بۆ گۆڕینی شكستەكان بۆ سەركەوتن ئەوەیە هەڵەكان خەینە ژێر پرسیارەوە .
بۆ ئەوەی سەركەوتوو بین , پێویستە بەردەوام كارەكامان هەڵسەنگێنین وراڤەیان بكەین و رۆچینە بنج وبناوانیانەوە (( یەكێ لە تایبەتمەندییەكانی هاوبەشی مرۆڤی سەركەوتوو, هەڵسەنگاندنی هەمیشەیی و نایابی ئەوانە (( ل172.هەنگاوی بچووك بۆ سەركەوتنی گەورە -ئانتۆنی ڕابینز , و.محەمەد شەهدی -دەزگای چاپ و بڵاوكراوەی ڕۆژهەڵات 2010 )) .

ئەگەر هەڵسەنگاندن بۆ هێرشی حاجی ئۆمەران بكرابایە ,ئەنجامەكانیان بزانیایە , چما جاریكی دی نغری هەڵەو كەمو كوڕی نابونەوەو گەلیان تووشی ئەو هێدمەگرتنە ناكرد , ئەوا هەمان هەڵە لە ئەنفال و هەڵەبجە بە كاری هاوبەش لە گەڵ ئێران دوبارە ناكرایاتەوە ,كورد وتوویەتی (( ئەگەر یەكەمجار تووش بووم خوا خەتا بارەكەم بگرێت, ئەگەر جاری دووەم تووش بووم خوا خۆم بگرێت. )) .
دەتوانرێت كەوتن و هەڵەكان بگۆردرێن بە سەركەوتن , ئەگەر مامەڵەی بەرپرسانەی لە گەڵدا بكرێت (( سەركەوتن ئەنجامی بڕیاری باشە, بڕیاری باش ئەنجامی ئەزمونە و ئەزمونیش بەردەوام ئەنجامی بڕیارێكی خراپە – ل10. هەنگاوی بچووك بۆ سەركەوتنی گەورە -ئانتۆنی ڕابینز ,و.محەمەد شەهدی -دەزگای چاپ و بڵاوكراوەی ڕۆژهەڵات 2010 )) .
جۆرج سانتیانا ڕاستی كرد كە وتی(( ئەو كەسانەی كە ناتوانن ڕابردوو وەبیر خۆیان بێننەوە, تاوانبارن بە دووبارە كردنەوەی – ل132.نهێنی سەركەوتن لە ژیاندا-برایان ترێسی ,و.محەمەد شەهدی ,دەزگای چاپ و بڵاوكردنەوەی رۆژهەڵات 2009 )) . ڕێك ئەو وتەیە لە كوردستاندا بەردەوام دووبارە دەبێتەوە ,كارەساتەكان وەك خۆیان دووبارە و دەبارە دەبنەوە .

دبڕیار وایە 25 ئەم مانگە بزووتنەوەی گۆڕان لە دوای سەركردەی كۆچكردو نەوشیروان مستەفا , كە بۆ ماوەی 8 ساڵ, لە چركە ساتی دامەزراندنیەوە رێكخەری ئەو بزوتنەوەیە بوو تا كۆچی دوایی, رێكخەرێكی گشتی و خانەی راپەڕاندن بۆ رێكخراوەكەیان هەڵبژێرن.
لێرە من باسی دابەشكردنی دەسەڵاتەكان لە نێوان جڤاتەكان و دەستەی راوێژكاری و ناوەندەكانی دیكە و چۆنیەتی دیاریكردنیان و هەڵبژاردنیان ناكەم , باسی پرۆسەی هەڵبژاردنی ئەو دوو ناوەندە گرنگە دەكەم لە روی دیموكراسی بوونەوە كە رێكخەرو خانەی راپەڕاندنە.
دەرگای خۆ كاندیدكردن بۆ هەڵسوڕاوانی گۆڕان , راگەیاندنی و دابەشكردنی فۆرمی خۆ كاندیدكردن بۆ دەزگا گرنگەكانی هەرەمی بڕیارو رێكخراوەیی هەنگاوێكی ئەرێنییە, وە دەتوانم بڵێم دەستپێشخەرییەكی دیموكراسی باشە لە ژیانی سیاسی كوردستاندا كە تا ئێستا دەستپێشخەری سیاسی وا لە ئاستی هێزێكی كاریگەردا نەنراوە, هەرچەندە دەبوایا لە سەردەمی مانی كاك نەوشیروان , بە تایبەت لە ساڵی 2005 كە 6 ساڵی رێكخەرییەكەی تەواو ببوو ئەنجام بدرابایا , ئەوكاتە دەبووە دەستپێشخەرییەكی گرنگ لە ژیانی رێكخراوەیی لە كوردستاندا.

ئێستاش نەچووە بچێت , ئەم هەنگاو گفتوگۆ سیاسییەی ئەم هەڵبژاردنە ناو خۆییە هێناویەتییە پێشەوە گرنگە, هەرچەندە وەك حیزبەكانی دیكەی كوردستان ئەنجامەكان پێشوەخت خۆیمان نیشان دەدەن , چۆن لە دوو حیزبە سیاسیە بە دسپلینەكەی كوردستان (وەك ژیانی سیاسی و بەستنی كۆنگرە) ( یەكگرتووی ئیسلامی – حیزبی شیوعی) یش پێش كۆنگرە ئەنجامی سكرتێری حیزب ئاشكرا بوون, لێرەشدا ئاماژەكان لەسەر كاك عومەری سەید عەلین .
وەلێ هەڵبژاردنی ئەم ئۆرگانانە (خانەی راپەڕاندن ) لە جڤاتی نیشتمانی و رێكخەر لە خانەی راپەڕاندن , سیاسەتێكی تەقلیدی حیزبایەتییە لە كوردستان , كە ژیانی حیزبایەتی لە جیهان جێی هێشتووە , تەنانەت لە كوردستانیش , ئاخر نموونە یەكگرتوو راستەوخۆ لە ناو كۆنگرە ئەمینداریان هەڵبژارد , هاوكات شیوعیش كۆمیتەی ناوەندی سكرتێر هەڵەبژێرێت.

وەلێ لە حالەتی گۆڕاندا تەنها 6 كەسی دیكە رێكخەر هەڵەبژێرن لە خانەی راپەڕاندن , ئەمە وێڕای ئەوەی ئایا ئەوانەی ئەو كەسانە هەڵەبژێرن چەندە شەرعیەتی نوێنەرایەتیان هەیە, بۆیە سپاردنی هەڵبژاردنی رێكخەر(سكرتێر) بە خانەی راپەڕاندن(مەكتەب سیاسی) هەنگاوێكە بۆ دواوە لە ژیانی سیاسی كوردستاندا, واتا ئەم خاڵەیان دەستپێشخەرییەكی نەرێنییە .ئێستا لە جیهاندا نەرێتی حیزبایەتی بەرەو ئەوە دەڕوات تەواوی ئەندامانی حیزب بەشداری راستەوخۆی هەڵبژاردنی كەسی یەكەمی پارتەكەیان بكەن , نموونە وەك بینیمان پارتی كرێكارانی بەریتانیا , پارتی كاری هۆڵەندا …….. نموونەی زۆری دی , یاخود ئەندامان لە كۆبونەوەی راستەوخۆ ی گشتی, بە پەیرەو كردنی دیموكراسی راستەوخۆ وەك لە حالەتی پارتی پۆدیمۆسی ئیسپانیا دەستەی سەركردایەتی بە كەسی یەكەمەوە هەڵەبژێرن.
دواتر ئەوی هەستی پێ ناكرێت , ململانێی سیاسییە لەسەر بنچینەی بۆچوونی سیاسی و پرۆژەی كاركردن لە نێوان كاندیدەكاندا , لە كۆتادا دەڵێم دەرگای خۆ كاندیدكردن واڵایە , وەلێ كەس نایاتە ژورێ , پرۆسەكە ساردو سڕە كات و دەستپێشخەرییەكە دەمرێنێت , دەبوایا جەمسەر گیری لەناو گۆڕان وەك پارتی و یەكێتی لەسەر بنچینەی دەموچاوەكان نەبونایا , بەڵكە لەسەر بنچینەی بۆچوونە سیاسییەكان بوایا , لێ ئازاد كردنی ململانێكە لە هۆڵی داخراوی كۆنگرەوە بۆ فەزای ئازاد و رێگا گرتن لە خۆ كاندیدكردنی نوێنەران و خاوەند پۆستەكان گرنگە, وەلێ بە موتەربەكردنی ململانێكان بە بۆچوونە سیاسییەكانەوە جدیەتی زیاتر بە پرۆسەكە دەدات.

لە جیهاندا ئێستا مشتومڕەكان گەرمن لە سەر ئەوەی ئەمەریكا سەركردایەتی جیهان بۆ چین چۆڵ بكات, وەلێ پێیان وایە ئەم پرۆسەیە ئەگەری هەیە بە شەڕێكی ماڵوێرانكەردا تێپەڕێت , وەك چۆن لە مێژووی 500 ساڵی رابردوو لە كۆی 16 گۆڕانكاری و دەستاو دەستكردن لە سەركردایەتیكردنی جیهان رویانداوە, لەوانە 12 ەیان لە رێگای شەڕەوە بووە, وەلێ بە دۆزینەوەی چەكی كوشندەی ئەتۆمی و هایدرۆجۆنی و ئەوانی بەدوایدا دێن , ململانێ لە رێگای شەڕەوە زەحمەت بووە, چونكە شەڕی سەرانسەری گەورەی سوپەر هێزەكانی ئێستای جیهان كۆتایی مرۆڤایەتییە, هەر بۆیەشە سەدەی رابردوو دوو بەزینی هێزی باڵادەستی جیهانی بەخۆوە بینیوە, كە بەریتانیاو یەكێتی سۆڤیەت بوو لەبەرامبەر وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا , پرۆسەی پێش ئەوە بەزینی ئەڵمانیا بوو لە رێگای جەنگەوە بەرامبەر بەریتانیا , ئەم پرۆسەی گۆڕانكارییە لەسەركردایەتی جیهانی پێی دەوترێت تەڵەی سۆسیدیدیس.

پاش تەسلیم بوونی بەریتانیاو یەكێتی سۆڤیەت لە سەدەی 20 بە ئەمەریكا, مانەوەی ئەمەریكا بۆ ماوەی 19 ساڵ لەسەر عەرشی ئەو سەركردایەتیە ( لە 1989 دوای روخانی دیواری بەرلین تا قەیرانە ئابورییەكانی ساڵی 2008) ئێستا باڵادەستی ئەمەریكا لە روی ئابوری و سیاسییەوە رۆژ لە دوای رۆژ لە ئاو دەچێت , هەرچەندە هێشتا گەورەترین هێزی سەربازی و ئابووری و زانستی و رۆشنبیری جیهانییە (خاوەند نیوەی بودجەی سەربازی جیهان, بەرهەم هێنانی 70%ی زانستی جیهانی ,بوونی پەیوەندی بە پاشكۆكردن لە گەڵ نزیك 110 وڵاتی جیهانی , یەكەم ئابوری جیهانە چین تەنها نزیك 60%ی ئابوری ئەمەریكایە ) وەلێ رۆژ بە دوای رۆژ دەسەڵاتە سیاسییەكەی لە ئاو دەچێت وەلێ لەسەر خۆ , بە تایبەتیش دوای هاتنە سەركاری ترامپ و كشانەوەی لە رێكەوتنامەی بازاڕی ئازاد تی تی پی و كشانەوەی لە پەیماننامەی پاریس و پیادە كردنی سیاسەتی ئەمەریكا یەكەمجار هەمو ئەمانە وا دەكات تەریك بكەوێتەوە و سەرۆكایەتی جیهان تەسلیم بكات.

ئەدی لە كوردستان ئەم پرۆسەی گۆڕانكاری لە سەركردایەتی چۆن رویداوە لە 7 دەیەی رابردوودا, پاش دامەزراندنی پارتە سیاسییەكان بەشێوەی گشتی لە ناوەڕاستی چلەكانەوە, دامەزراندنی پارتی دیموكراتی كورد و هاتنی رێكخستنەكانی حشع(حیزبی شیوعی عێراقی) لە رێگای قوتابییە كوردەكانەوە لە زانكۆكانی عێراقەوە بۆ كوردستان , ئەم دوو هێزە بوونە ركابەری سەرسەختی یەكتر بۆ سەركردایەتیكردنی پرۆسەی سیاسی لە كوردستان, ئەم ركابەرییە نزیك 20 ساڵێكی خایاند, وەلێ بەهۆی باڵادەستی دكتاتۆریەتی حكومەتی ناوەندی و نزیكایەتی فكری لە یەكتر, ململانێكە نەگەیشتە ئاستی پشت شكاندنی یەكتر, بگرە ئەم دوو پارتە وەك دوو لایەنی نزیك لە یەكتر بەردەوام لە كوردستان كاریان كردووە, هەرچەندە حشع لە روی رێكخراوەیی و چالاكی جەماوەری و شەڕی چینایەتییەوە زۆر لە پێش پارتییەوە بووە تا كۆتایی 1959, ئەم بارودۆخە دەڕواتە پێش تا هاتنەوەی بارزانی بۆ كوردستان و كۆبونەوەی ئاغاو دەرەبەگەكانی یاخی لە دابەشكردنی زەوی لە دەوری پارتی و كودەتای باڵی راست بەسەر باڵی چەپی پێشكەوتنخواز ی ناو پارتی بە سەرۆكایەتی حەمزە عەبدوڵا و هاورێكانی , وە هەڵگیرسانی خەباتی چەكداری لە ئەیلولی ساڵی 1961 و پشتیوانی وڵاتانی كۆنەپەرستی ناوچەكە لە بزوتنەوە چەكدارییەكە , دواتر كودەتای 8ی شوباتی بەعسییەكان و قەڵاچۆكردنی شیوعیەت , هەموو ئەمانە وای كرد دوای ئەم پرۆسەیە بێ ململانێ سەركردایەتی پرۆسەی سیاسی باشوری كوردستان بدرێتە پارتی , حشع بە خشكەیی لە سەركردایەتی ژیانی سیاسی خەڵكی كوردستان كشایەوەو تەسلیم بە ئەمری واقع بوو , كە دواتریش ئەگەر لە عێراق هێزی هاتبێتەوە بەر , ئەوا لە كوردستان توانای سەركردایەتی نەما, بە بەیانی 11ی ئازاری 1970 , باڵی مەكتەبی سیاسیش تەسلیمی باڵی بارزانی بوون, تا ئازاری 1975 ئەم باڵەی پارتی سەرۆكایەتی ژیانی سیاسی كوردستانی گرتە دەست بێ ركابەر, دەتوانین بڵێین لە مێژووی باشوری كوردستاندا , هیچ كات بەو رێژەیە خەڵك لەدەوری تاك لایەنی سیاسی كۆ نەبۆتەوە, ئەم كۆبونەوەیە دوا كۆبونەوەی یەكگرتوانەی خەڵك بوو لە دەوری تاك لایەنێك .

وەلێ لە دوای هەرەسی ساڵی 1975 ەوە , باڵی مەكتەبی سیاسی دێنەوە گۆڕەپانەكە بەناوی ینك ەوە كاردە كەنەوە , باڵی بارزانیش بە ناوی قیادەی موەقەتە سەرەتا , دواتر پارتی دیموكراتی كوردستان , لە هەندێك ناوچەش وەكو دەشتی هەولێرو شارەزور پارتی سۆسیالستیش بووە ركابەری سەرەكی , وەلێ ئەو تەنها 4 ساڵ لەو ركابەرییە ناوچەییانە مایەوە , شەڕی ناوخۆیی و مفاوەزاتی 1983 ی ینك لە گەڵ بەعس و كەمی ئەزمونی سەركردایەتییەكەی بوون هۆی لادانیان لە پرۆسەی ململانێ بۆ سەركردایەتی پرۆسەی سیاسی باشوری كوردستان , سۆسیالست وەك هێزێكی ناوچەیی نەك سەرتاسەری فڕێ درایە دەرەوەی كێشمە كێشەكەو لە هاوكێشە سیاسییەكاندا ژمارە بچوكەكەی بۆ مایەوە , ئیتر تا هەنووكە 41 ساڵ شەڕ لەسەر سەركردایەتیكرنی باشوری كوردستان لە نێوان هەردو باڵەكەی ئەوسای پارتی بەردەوامە , تا ئێستا بێ ئاكام ماوەتەوە .
53 ساڵ ململانێی ئەم دوو باڵە شكل و شێوەی جۆراو جۆری بەخۆوە بینیووە , هەندێك جار هانا بردنە بەر ئایدۆلۆژییە جیهانییەكان وەك چەكێك بۆ ململانێ , جاری واش شێوازی عەسكەری و شەڕی خوێناوی بەخۆوە بینیوە , كە هیچكامیان تا هەنووكە ئاكامی نەبووە, ئەوەشی ململانێكەی ئاڵۆز كردووە, هەر لایەنەی ناوچەی نفوزو قەڵەمڕەوی سیاسی خۆیان هەیە, بۆ پاراستنی هێزو باڵادەستیان كۆمەڵگا بەرەو شەڕی شارچێتی و لەهجە چێتی دەبەن , لە ئێستاشدا ململانێكە شێوازی جۆری حوكمڕانی و بەڕێوەبەرایەتی و ململانێ لەسەر دەست كەوتی بە خۆوە گرتووە, كە لە ناوەڕۆكدا هەر پەیامەكەی 53 ساڵ لەمەوپێشە, رێكەوتنی دەباشان هەر پەیامی كۆنگرەی ماوەتە لە ناوەڕۆكدا .

پارتی دیموكراتی كوردستان ئەگەر لە 2003 ەوە تا رادەیەك سەركردایەتیكردنی پرۆسەی سیاسی كوردستانی كەوتبێتە ژێر دەستەوە ئەوا بە هۆی كۆمەڵ بوونی كێشەكان لە سەر یەكتر و هاتنی هەمویان پێكەوە بۆ ناو ئۆفیسەكەی ( كێشەی یاسایی سەرۆكی هەرێم , كێشەی سەرۆكایەتی پەرلەمان , كێشەی ئابوری و دارایی هەرێمی كوردستان بەشی شێری بەر ئەو دەكەوێت بەهۆی سەركردایەتیكردنی پرۆسەكەوە , كێشەی ریفراندۆم و ئەگەرە كراوەكان بەردەمی , بوونی پشتیوانی تەنها نزیك بە 26%ی هاووڵاتیانی كوردستان لێی, كزی متمانەی لاوان … ) هەموو ئەمانە وا دەكات پارتیش وەك ئەمەریكا بێ شەڕ بەدوای شەریكێكدا بگەڕێت بۆ سەركردایەتیكردنی پرۆسەی سیاسی كوردستان , تەڵەی سۆسیدیدیس ئەمجارە شكستی سەربازی و سیاسی و ئابوری لایەنێك نابێت , بگرە رێگایەكی پراگماتیكیتر ئەویش پەیدا كردنی شەریك بێت بۆ قۆناغی راگوزەری تا سەرۆكە تازەكان كلیلی بەڕێوەبەرایەتی وەرە گرن دوای سەركەوتنەكانی ئایندە.

دابەزینی ئاستی شتیوانی بەتایبەت لاوان لە هێزە سیاسییەكان و لە دەستدانی متمانە , بەتاڵبونەوەی كاری حیزبایەتی لەناوەڕۆكە سیاسییەكەی , هژمۆنیای ئۆلیگارشییەكان بەسەر پرۆسەی سیاسی و ئابووری كوردستان, بەرز بونەوەی ئاستی نایەكسانی و كەڵەكە بوونی سەرمایەی كوردستان لە دەستی ژمارەیەك ئۆلیگارشی سیاسی بە ئەندازەیەك سەرمایەی ئەوان زۆر زیاترە لە كۆی بەرهەمی نەتەوەیی هەرێمی كوردستان , نەمانی رەوایەتی بە ململانێی 53 ساڵی جەلالی و مەلایی …… هەموو ئەمانە وا دەكەن بڵێین تەڵەی سۆسیدیدیس ئەمجارە شانس بە هێزێكی نوێ دەدات و خەڵكی كوردستان لەم مەرگەساتەی ئەم دوو لایەنە رزگار دەكات, شانس بەوان ناداتەوە ,بۆ ئەوەی بە پرۆسەی سەربازی یان سیاسی یەكیان هەرەس بەوی تریان بێنێت.
((پوسیدیدس: میّونوسی یۆنانی لە 460 پ زاین لە دایك بووە , 395 پ زاین كۆچی دوایی كردووە , پەرتوكی لەسەر جەنگی بیلۆبۆنسیە نووسیوە , جەنگی نێوان ئەسینا و ئەسبپارتە , تیایدا دەستنیشانی ئەوە دەكات گەشەی ئەسینا , ترسی لای ئەسپارتەكان دروست كرد وای كرد شەڕ ببێتە حەتمی لە نێوانیان ) .
بۆ یەكەم جار گراهام ئەلیسۆن لە ساڵی 2015 ئەم دەستەواژەیەی بەكار هێنا لە پەرتوكی : رۆیشتن بەرەو جەنگ, ئایا ئەمەریكا و چین دەتوانن خۆیان لە تەڵەی پوسیدیدس بپارێزن .

گه‌ڕان به‌ دوای حه‌قیقه‌ته‌ مێژووییه‌كان و نه‌ترسان له‌ وتنی ڕاستییه‌كان ئه‌ركی ڕۆشنبیرانه‌ ،بۆخوێندنه‌وه‌یه‌كی گشتگیر له‌سه‌ر پرسی جینۆسایدی كورد چاوپێكه‌وتنێكی تێرو ته‌سه‌لمان له‌ گه‌ڵ مامۆستا ئه‌میری حه‌سه‌ن پوور ئه‌نجامداوه‌.
)) ئه‌میر حه‌سه‌نپوور له‌ 1943 له‌ مه‌هاباد هاته‌ دنیا و له‌وێ خوێندنی سه‌ره‌تایی وناوه‌ندیی ته‌واو کرد و له‌ زانکۆی تاران درێژه‌ی به‌ خوێندنی دا. له‌ پێشدا، زمان و ئه‌ده‌بی ئینگلیسی و دوایه‌ زمانناسی خوێند. له‌ 1972 بۆ درێژه‌دان به‌‌ خویندنی چوو بۆ ئه‌مریکا و له‌ 1989 دوکتورای راگه‌یاندنی ته‌واو کرد و له‌ ساڵی 1987 تا ئێسته‌ له‌ کانادا له‌ زانکۆکانی ویندسۆر و کنکۆردیا و تورانتو خه‌ریکی ده‌رس کوتن و لێکۆڵینه‌وه‌ بووه‌. یه‌کێک له‌ نووسراوه‌کانی، کتێبی “ناسیۆنالیسم و زمان له‌ کوردستان، 1918-1985” ه‌ که‌ به‌ ئینگلیسی بڵاوبۆته‌وه‌ و وه‌رگێڕدراوه‌ته‌ سه‌رتورکی((.

پرسیار 1: به‌ڕێز مامۆستا سه‌ره‌تا چه‌ند ساڵێكه‌ به‌ تایبه‌ت له‌ دوای دامه‌زراندنی چاوديرى كوردؤسايد له روارى ‌6-1-2002ه‌وه‌، كاركردن له‌سه‌ر دۆسیه‌ی تاوانه‌ گه‌وره‌كان “جینۆساید، تاوانی دژ به‌ مرۆڤایه‌تی، تاوانی جه‌نگ” گرنگی په‌یدا كردووه‌، ئێوه‌ ئه‌م گرنگی پێدانه‌ له‌ ئاستی به‌رفراوان بۆ ناساندنی دۆزی جینۆساید چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنن؟

وه‌ڵام: مێژوونووسێکی جینۆساید، مارک ڵێڤین، ده‌ڵێ ناوچه‌ی “عه‌نه‌دۆڵی رۆژهه‌ڵات” که‌ هه‌رمه‌نستانی کۆن و کوردستان ده‌گرێته‌وه‌ ده‌بێ وه‌ک “مه‌ڵبه‌ندی جینۆساید” بناسین. له‌و مه‌ڵبه‌نده‌دا، له‌ ئاخر ساڵانی سه‌ده‌ی نۆزده‌وه‌ تا ئێستا ده‌وڵه‌تی عوسمانی و کۆماری تورکییه‌ و ده‌وڵه‌تی عێراق ئه‌و سێ چه‌شنه‌ جینایه‌ته‌یان له‌ دژی گه‌لانی هه‌رمه‌نی و ئاشۆری و کورد کردووه‌ — “جینۆساید”، “جینایه‌تی شه‌ڕیی” و “جینایه‌تی دژی مرۆڤایه‌تی”. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌وڵه‌تانی ناوچه‌ کۆنوانسیۆن و پرۆتۆکۆڵه‌ ناونه‌ته‌وه‌ییه‌کانیان له‌ دژی ده‌ستتێوه‌دانی ئه‌و جینایه‌تانه په‌سند و ئیمزاکردووه‌، هه‌ر کاتێک ویستییان ئه‌و په‌یمان و به‌ڵێنیانه‌ فه‌رامۆش ده‌که‌ن و ده‌ستده‌که‌ن به‌و جینایه‌تانه‌. مارک لێڤین ده‌ڵێ له‌و مه‌ڵبه‌نده‌دا، جێنۆساید قاعیده‌یه‌ نه‌ک ئیستیسنا. ئه‌زموونی مێژووی ناوچه‌ له‌ ئاخری سه‌ده‌ی نۆزده‌وه‌ تا ئێسته‌ دوروست بوونی ئه‌و لێکدانه‌وه‌ی ده‌رخستووه‌.

به‌ داخه‌وه‌، وشیاری، زانیاری، زانست، و لێکۆڵینه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌و جینایه‌تانه‌ له‌ فه‌رهه‌نگی سیاسی کوردستان و ناوچه‌دا زۆر که‌م بووه‌. ره‌نگه‌ که‌م که‌س ئه‌وه‌ بزانێ که‌ هێشتا پێشنووسی کۆنوانسیۆنی دژی جێنۆساید له‌ “نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان”دا وتووێژی لێده‌کرا و په‌سند نه‌کرابوو که‌ ده‌سته‌ی نوێنه‌ری کورد له‌و داخوازییانه‌ که‌ له‌ 29ی نوامبری 1948 پێشکه‌شی سێکرێتێری گشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کانی کرد، وشه‌ی جێنۆسایدی ده‌کارهێنا و سه‌رنجی ئه‌و رێکخراوه‌ی راکێشا بۆ جێنۆسایدی گه‌لی کورد. پازده‌ ساڵ دوایه‌، هه‌واڵێکی هه‌ره‌ گرینگی رۆژنامه‌ و رادیۆکانی دنیا له‌ هاوینی 1963دا ئه‌وه‌ بوو که‌ کۆماری مه‌غوولستان و یه‌کێتی سۆڤێت ده‌وڵه‌تی عێراقیان تاوانبارکرد که‌ خه‌ریکی جێنۆسایدی گه‌لی کورده‌. مه‌به‌ستم له‌ ئاماژه‌کردن به‌و دوو رووداوانه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ بڵێم سه‌رباقی ئه‌وه‌ی باسی جێنۆسایدی گه‌لی کورد له‌ مێژه‌ هاتووه‌ته‌ گۆڕێ، ئاگاهی سه‌باره‌ت به‌و جێنایه‌ته‌ زۆر که‌م بووه‌.
پڕۆژه‌ی ئه‌نفالی ریژیمی به‌عس ده‌کرا له‌ سه‌ره‌تاوه‌ وه‌ک جێنۆساید بناسرێ به‌ڵام حیزبه‌‌کان ئه‌و زانیارییه‌ و وشیارییه‌یان نه‌بوو که‌ ئه‌و ریژیمه‌ تاوانبار به‌ جێنۆساید بکه‌ن. له‌و ده‌وله‌تانه‌ی که‌ ده‌ستیان له‌ کاروباری ناوچه‌دا بوو، له‌ ده‌زگای حکوومه‌ت سه‌رۆک کۆمار ره‌یگان له‌ ئه‌مریکا ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه‌ وه‌ک پڕۆژه‌ی جێنۆساید باسی لێکرا به‌ڵام له‌ به‌ر به‌رژه‌وه‌ندیی سیاسی و عه‌سکه‌ری و ئابووری گوێی خۆیان لێ ئاخنی (له‌ چه‌ند ساڵی رابردوودا “سامانتا پاور” و چه‌ند لێکۆڵه‌ره‌وه‌ی دی ئه‌و باسه‌یان تۆمارکردووه‌).
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئێسته زۆرتر له‌ جاران‌ بایه‌خ ده‌درێ به‌ باسی ئه‌و سێ جینایه‌تانه و هێندێک ده‌سکه‌وتی باش هه‌یه‌، من پێموایه‌ هێشتا هه‌نگاوه‌ سه‌ره‌تایێکانیش بۆ بڵاوکردنه‌وه‌ی وشیاری و رێڵێگرتنی ئه‌و جینایه‌تانه‌ هه‌ڵنه‌گیراوه‌.

نامه‌ی حکوومه‌تی کۆماری گه‌لیی مه‌غوولستان بۆ رێکخراوه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان له 2 ی مانگی 7ی 1963. له‌و نامه‌یه‌دا، داوا کراوه‌ که باسی “سیاسه‌تی جینۆسایدی حکوومه‌تی کۆماری عێراق له دژی گه لی کورد” بخرێته نێو ئه‌جێندای کۆبوونه‌وه‌ی گشتی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه کان

پرسیار 2: دادگای باڵای تاوانه‌كانی ئێراقی تاوانی ئه‌نفالی وه‌ك تاوانی جینۆساید ناسی، كه‌چی تاوانی هه‌ڵبجه‌ی سه ره تا وه‌ك تاوانی دژ به‌ مرۆڤایه‌تی ناساند، ئه‌گه‌ر بۆشاییه‌ك له پرؤسه ى دادگا هه‌بێت كامانه‌ن؟

وه‌ڵام: من ئێسته‌ ده‌رفه‌تی پێداچوونه‌وه‌ی ته‌واوی کارنامه‌ی ئه‌و دادگایه‌م نییه‌، به‌ڵام ده‌توانم به‌ کورتی بڵێم که‌ کاری دادگا هه‌تا بڵێی خراپ و نادوروست بوو. محاکه‌مه‌کردنی سه‌دام و ده‌سته‌وده‌یاره‌‌که‌ی فرسه‌تێکی مێژوویی بوو بۆ گه‌لانی ناوچه بۆ به‌ربه‌ره‌کانی کردنی ئه‌و سێ جینایه‌تانه‌‌، بۆ ئه‌وه‌ی سه‌رۆکی حکوومه‌تێک و حیزبێکی به‌ ده‌سه‌ڵات به‌ تاوانی ئه‌و جینایه‌تانه‌ دادگایی بکرێن، و له‌ ئاکامی ئه‌و محاکه‌مه‌دا، هه‌م خه‌ڵك وشیاری زۆرتر وه‌ده‌ست بخه‌ن و هه‌م کاربه‌ده‌ستان و حیزبه‌ حاکمه‌کان، له‌ ئێسته‌ و له‌ داهاتوودا، له‌ عێراق و له‌ ده‌ره‌وه‌ی عێراق، بپرینگێنه‌وه‌ یان به‌لانی که‌مه‌وه‌ بزانن که‌ له‌وانه‌یه‌ رۆژێک بێ که‌ تاوانبار و ته‌نبێ بکرێن.

‌به‌ به‌رژه‌وه‌ندیی ئه‌مریکا و حاکمه تازه‌کانی به‌غدا، سه‌دام و ده‌سته‌وده‌یاره‌ی زۆر به‌په‌له‌ محاکه‌مه‌ و ئیعدام کران. ئه‌و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ته‌نیا بارودۆخی شه‌ڕیی و ئه‌منییه‌تیی و عه‌سکه‌ریی عێراق نه‌بوو. ئه‌گه‌ر ئه‌منییه‌تیش هه‌با کێشه‌که‌یان شرت و گوم ده‌کرد. ئه‌و سێ جێنایه‌تانه‌ زۆر باون و زۆرتر حکوومه‌ته‌کان ده‌یکه‌ن به‌ڵام هێزی غه‌یره‌حکوومه‌تیش ئێسته‌ زیادتر له‌ جاران ده‌ستی پێداده‌نێ. حکوومه‌ته‌کان نایانه‌وێ له‌ هێچ وڵاتێک ده‌م و ده‌زگای رابه‌ریی (سه‌رۆک وه‌زیر، سه‌رۆک کۆمار و حیزبه حاکمه‌کان) و بونیادی ده‌وڵه‌ت تاوانباربکرێن و ده‌یانه‌وێ بڕوای خه‌ڵک به‌ ده‌وڵه‌ت و ده‌زگای ده‌وڵه‌تی به‌تین بمێنێ (وه‌ک له‌ تورکییه‌ که‌ ده‌وڵه‌ت به‌ بونیادێکی موقه‌ده‌س داده‌ندرێ). ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ ده‌یانه‌وێ مافی جێنۆسایدکردن بۆ خۆیان بپارێزن. ده‌وڵه‌تی ئه‌مریکا، که‌ خۆی به‌ هه‌ره‌ دێمۆکرات داده‌نێ، له‌ ده‌ست تێوه‌دانی ئه‌و جینایه‌تانه‌ له‌ زۆر ده‌وڵه‌ته‌ دیکتاتۆرییه‌کان له‌پێشتره‌. ئه‌گه‌ر ریژیمی به‌عس هه‌ر له‌ چوارچێوه‌ی عێراقدا ئه‌و جینایه‌تانه‌ی ده‌کرد، ئه‌مریکا له‌ سه‌رانسه‌ری دنیادا کردوویه‌تی، بۆ وێنه‌ کوشتاری گه‌له‌ بوومییه‌کان، بۆردمانی هێرۆشیما و ناگازاکی، بۆردمانی کیمیاوی ویه‌تنام، ئه‌شکه‌نجه‌ی زیندانیان له‌ ئه‌بوو غره‌یب و گوانتانامۆبه‌ی. جا سه‌یر نییه‌ که‌ ئه‌مریکا سی و شه‌ش ساڵی پێچوو هه‌تا کۆنوانسیۆنی جێنۆسایدی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان په‌سند بکا و کاتێکیش کردی ئه‌وه‌نده‌ی شه‌رت و مه‌رج بۆ دانا که‌ هێچ قوربانیێکی ئه‌و جینایه‌تانه‌ نه‌توانێ تاوانباری بکا و بیباته‌ دادگا. ئێسته‌ش که‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان دوای چه‌ند سال حه‌ولدان بۆ دامه‌زراندنی “دادگای جینایی نێونه‌ته‌وه‌یی” له‌ ساڵی 1998دا قانوونی ئه‌و دادگایه‌ی بۆ ده‌نگدان ئاماده‌کرد، 120 ده‌ۆڵه‌ت په‌سندیانکرد،21 ده‌وڵه‌ت ده‌نگیان نه‌دا، و ته‌نیا 7 ده‌وڵه‌ت دژایه‌تییان کرد – ئه‌مریکا، عێراق، ئێسرائیل، لیبی و چین و قه‌ته‌ر.

جا سه‌یر نییه‌ که‌ ئه‌مریکا نه‌یویست دادگایێکی رێکووپێک و لێهاتوو سه‌دام و حیزبه‌که‌ی محاکه‌مه‌ بکا. ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ کرابا، ئه‌مریکا خۆی و ده‌سته‌وده‌یاره‌کانی، تورکییه‌ و ئیسرائیل که‌ هه‌ر رۆژ ئه‌و جینایه‌تانه‌ ده‌که‌ن، و هاوپه‌یمانه‌ ئورووپاییه‌کانی تووشی کێشه‌ ده‌بوون. حاکمانی تازه‌ی به‌غداش، که‌ خۆیان قوربانی ئه‌و جینایه‌تانه‌ بوون، ئه‌وه‌یان هه‌ست پێده‌کرد که‌، وه‌ک حاکم، خۆشیان پێویستیان به‌وه‌ ده‌بێ که‌ ئه‌و جینایه‌تانه‌ بکه‌ن و زوو سه‌دامیان به‌ تاوانی جینایه‌تی دوجه‌یل شرت و گوم کرد و کۆتاییان به‌ دادگا هێنا. من ئه‌وه‌ وه‌ک پیلانێک له‌ دژی گه‌لانی ناوچه‌ و له‌ دژی قوربانیکراوانی ئه‌نفال و جێنۆسایدی گه‌لی هه‌رمه‌نی و ئاسۆری و فلستینی داده‌نێم. ده‌وری رابه‌رایه‌تی کورد و رۆشنبیر و چالاکی سیاسیش زۆر جێی سه‌رنجه‌.

پرسیار 3:ئایا ده‌توانین ڕه‌گه‌زه‌كانی جینۆساید به‌ پێوه‌ری جیهانی له‌ تاوانه‌كانی هه‌ڵه‌بجه‌ و ئه‌نفال بدۆزینه‌وه‌,وه‌ك پشتیوانییه‌ك بۆ به‌ جیهان ناساندنی تاوانه‌كه‌,ئه‌گه‌ر له‌مباره‌یه‌وه‌ ڕونكردنه‌وه‌یه‌كی زیاترتان هه‌بێت؟.

وه‌ڵام: ئه‌گه‌ر بێتوو کۆنوانسیۆنی جێنۆسایدی 1948 بکه‌ین به‌ بنچینه‌ی تێگه‌یشتنی جێنۆساید، ده‌بێ بڵێم که‌ جێنۆساید ته‌نیا دڕنده‌یی و بێبه‌زه‌یێتی له‌ زه‌بروزه‌نگی شه‌ڕدا نییه. به‌ پێوه‌ری ئه‌و کۆنوانسیۆنه (ماده‌ی دوو)‌، بۆ ئه‌وه‌ی جینایه‌تێک وه‌ک جێنۆساید بناسرێ ده‌بێ مه‌به‌ست یان نییه‌تی جینایه‌ته‌که‌ره‌که‌ ئه‌وه‌ بێ که ‌یه‌ک گرووپی نه‌ته‌وه‌یی، قه‌ومیی، ره‌گه‌زیی، یان ئایینی له‌ ناوبه‌رێ جا چ ته‌واوی گرووپه‌که‌ بێ یان به‌شێکی. هه‌روه‌ها پێویسته‌ ئه‌و له‌ناوبردنه‌ له‌به‌ر نه‌ته‌وه‌یی بوون، قه‌ومی بوون، ره‌گه‌زیی بوون یان ئایینی بوونی ئه‌و که‌سانه‌بێ که‌ له‌ ناویان ده‌به‌ن. بۆ وێنه‌ ریژیمی به‌عس ئه‌گه‌ر کوردی به‌ بیانووی “جیاوازیخوازی” یان بڕوای سیاسی (وه‌ک کۆمۆنیست بوون، لیبرال بوون و هتد) کوشتبا، به‌ گوێره‌ی کۆنوانسیۆنی 1948، ئه‌و کوشتاره‌ جێنۆساید له‌قه‌ڵه‌م نه‌ده‌درا. به‌ڵام ئه‌گه‌ر کوردی له‌به‌ر کوردبوون کوشتبا، جینایه‌ته‌که‌ی وه‌ک جێنۆساید حیسابده‌کرا. ئه‌وه‌ش‌ که‌م وکووڕییێکی ئه‌و کۆنوانسیۆنه‌یه‌ که‌ زۆریش ره‌خنه‌ی لێگیراوه‌ (هه‌ر بۆیه‌ کۆکوژێ زیاتر له‌ نیو ملیۆن کۆمۆنیست له‌ ئه‌ندۆنێزی له‌ ساڵانی 1965-1966 وه‌ک جێنۆساید داناندرێ. جا ئه‌و مه‌به‌سته‌ (له‌ ناوبردنی به‌ تێکڕایی یان به‌ به‌شێک) ته‌نیا به‌ کوشتنی دڕندانه‌ و له‌برسان کوشتن پێک نایه. بۆ وێنه‌ هه‌ر ئه‌و ماده‌ی دووهه‌مه‌ جوێکردنه‌وه‌ی منداڵ له‌ دایک و بابی (که‌ مه‌به‌ستی گۆڕینی زمان و کوولتووره‌) به‌ جێنۆساید داده‌نێ. ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستی حیزبی به‌عس ئه‌وه‌ بووبێ که‌ به‌شێک یان ته‌واوی گه‌لی‌ کورد، له‌ به‌ر کوردبوون، له‌ناوبه‌رێ ده‌کرێ به‌ جێنۆساید دابنێین. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، حیزبی به‌عس، به‌ پێچه‌وانه‌ی ریژیمی که‌مالیستی تورکییه‌، دانی ده‌نا به‌ بوونی کورد وه‌ک نه‌ته‌وه‌یێک به‌ڵام به‌ڵگه‌ی زۆر هه‌یه‌ بۆ سه‌لماندنی سیاسه‌تی له‌ ناوبردنی “کورد وه‌ک کورد”. بۆ وێنه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ده‌رس خوێندن به‌ کوردی له‌ عێراقدا، به‌ پێچه‌وانه‌ی تورکییه‌ و ئێران، باو بوو، به‌ڵام سیاسه‌تی ته‌عریب له‌ په‌روه‌رده و له‌ گشت بواری دی دا به‌ ئاشکرا ره‌چاوده‌کرا. سیاسه‌تی ته‌عریب، که‌ سیاسه‌تی گۆڕینی زمان و کولتوری کورد و دێمۆگرافی کوردستان بوو سیاسه‌تێکی جێنۆسایدانه‌یه‌ جا چ به‌ هێمنی کرابێ چ به‌ زه‌بروزه‌نگ.

پرسیار 4: ئایا هه‌ڵه‌بجه‌ جینۆساید نه‌بێت،له‌ قه‌واره‌ی تاوانه‌كه، له‌ گه‌وره‌یی تاوانه‌كه‌ له‌ ڕوی یاساییه‌وه‌ كه‌مده‌كاته‌وه‌؟

وه‌ڵام: ئه‌گه‌ر باسی قانوونی ناونه‌ته‌وه‌یی بکه‌ین، به‌ تایبه‌ت دوای کۆنوانسیۆنی جێنۆساید، ده‌کرێ بڵێین هه‌ر سێک جینایه‌ت هاوسه‌نگن. ئه‌گه‌ر که‌سێک بیه‌وێ بیسه‌لمێنێ که‌ کۆکوژێ هه‌ڵه‌بجه‌ جێنۆساید نه‌بوو ده‌بێ له‌ پێشدا ئه‌وه‌ بسه‌لمێنێ که‌ ریژیمی به‌عس مه‌به‌ستی له‌ناوبردنی گه‌لی کوردی، به‌ تێکڕایی یان به‌شێکی، نه‌بوو. ئیستیدلالێکی وا بۆ بارودۆخی 1988 زۆر هاسان نییه‌. با وای دابنێین که‌ جێنۆواید نه‌بوو و جینایه‌تی شه‌ڕی بوو. ئه‌وه‌ له‌ رووی سیاسییه‌وه‌ له‌ قورسایی ئه‌و جینایه‌ته‌ که‌م ناکاته‌وه‌.

پرسیار 5: بوونی ئێران له‌ هاوكێشه‌كه‌دا له‌ لێدانی نه‌وته‌كه‌ی كه‌ركووكه‌وه‌ له‌ ئۆكتۆبه‌ری 1986، به‌ دوایدا دانانی باره‌گای پاسداران له‌ زۆر ناوچه‌ی كوردستان تا ده‌گاته‌ په‌لاماری هاوبه‌ش بۆ سه‌ر هه‌ڵه‌بجه‌، به‌هانه‌ی دایه‌ ده‌ست به‌عسه‌وه‌ بۆ ئه‌نجامدانی تاوان، ئایا ئه‌و كرداره‌ چ ڕۆڵێكی هه‌یه‌ له‌: – به‌ جینۆساید نه‌ناسینی ئه‌و تاوانانه‌، و – له‌ كۆمه‌ڵكوژی كوردان.

وه‌ڵام: له‌ حقووقی نێونه‌ته‌وه‌یی دا، بۆ ئه‌وه‌ی کرده‌وه‌ی عه‌سکه‌ری وه‌ک جینایه‌تی شه‌ڕیی و جینایه‌تی دژی مرۆڤایه‌تی و جینۆساید بناسرێ، بێجگه‌ له‌ کێشه‌ی مه‌به‌ست و نییه‌ت، ده‌بێ شه‌ڕه‌که‌ش شه‌ڕێکی نێونه‌ته‌وه‌یی بێ. بوونی ئێران له‌و شه‌ڕه‌دا، رووداوه‌که‌ نێونه‌ته‌وه‌یی ده‌کا و کرده‌وه‌ی هێزه‌ عه‌سکه‌رییه‌کانی ئێران ده‌کرێ وه‌ک جینایه‌تی شه‌ڕیی و دژی مرۆڤایه‌تی دابندرێ. به‌ گوێره‌ی ماده‌ی سێی کۆنوانسیۆنی ژێنێو (1949)، ته‌نانه‌ت له‌ شه‌ڕی ناوخۆییشدا، هه‌م ئه‌وانه‌ی که‌ شه‌ڕکه‌رنین و هه‌م ئه‌و شه‌ڕکه‌رانه‌ی که‌ خۆبه‌ده‌سته‌وه‌بده‌ن، برینداربن، نه‌خۆشبن، چه‌کدارنه‌بن، یان به‌یه‌خسیر‌گیرابن ده‌بێ وه‌ک “که‌سی پارێزراو” ره‌فتاریان له‌گه‌ڵبکرێ واته‌ ده‌بێ ره‌فتاری مرۆڤانه‌یان (به‌ به‌زه‌یی) له‌گه‌ڵبکرێ، و ره‌فتاری شه‌رمه‌زارکه‌رانه‌ و سه‌رشۆڕکه‌رانه و ئیعدامی ده‌ستبه‌جێ ده‌بێ قه‌ده‌غه‌بکرێ (بۆ وێنه‌، کاتێکی تورکییه‌ عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لانی رفاند و به‌ده‌ستبه‌ستراویی له‌ ژێر ئاڵای تورکییه‌دا وێنه‌ی هه‌ڵگرت و له‌ دنیادا بڵاوی کرده‌وه‌، ره‌فتارێکی سه‌رشۆڕکه‌رانه‌ی له‌گه‌ل زیندانییێکی رفاندراو کرد و ماده‌ی سێی کۆنوانسیۆنی ژێنێوی پێشێلکرد چونکه‌ ئه‌و ره‌فتاره‌ی شه‌رمه‌زارکه‌رانه‌ له‌ قه‌ڵه‌مده‌درێ؛ تورکییه‌ ئه‌و کۆنوانسیۆنه‌ی ئیمزاکردووه‌ و به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ ره‌چاوکردنی ئه‌و ماده‌یه).
سه‌باره‌ت به‌ ده‌وری ئێران: دیاره‌ ده‌ستدرێژی ئێران بۆ خاکی عێراق و دامه‌زراندنی پێگه‌ی عه‌سه‌که‌ری و هاوکاریکردنی حیزبه‌کانی کوردستانی عێراق له‌گه‌ڵ ئێران بیانووی دا به‌ سه‌دام بۆ ده‌کارهێنانی چه‌کی کیمیاوی به‌ تایبه‌تی له‌ هه‌له‌بجه‌دا. به‌ڵام به‌ گوێره‌ی “قانوونی شه‌ڕ”، هیچ ده‌وڵه‌تێک یان هێچ هێزێکی غه‌یری-ده‌وڵه‌تی، له‌ هیچ بارودۆخێکدا به‌ هیچ به‌هانه‌یێک، مافی وه‌ی نییه‌ ئه‌و‌ جینایه‌تانه‌ بکا. ‌

پرسیار5: له‌ تاوانی هه‌ڵه‌بجه‌ 72 پێشمه‌رگه‌ی كۆمه‌ڵه‌ له‌ گوردانی شوان یان كوژران یان به‌ دیل گیران و دواتر ئیعدام كران، له‌ كاتێكدا ئه‌م دۆسیه‌یه‌ وه‌ك به‌شێك له‌ دۆسیه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌ پێشكه‌ش به‌ دادگا كرا، وه‌لێ لێی ده‌رهێنرا، پرسیار ئه‌وه‌یه‌ كۆمه‌ڵكوژی ئه‌و 72 پێشمه‌رگه، له‌ ناویاندا ئیعدام كردنی ژماره‌یه‌كیان ده‌چێته‌ پای چ تاوانێك له‌ تاوانه‌ گه‌وره‌كان؟ ئایا به‌رپرسیارێتی یاسایی كۆماری ئیسلامی ئێران چییه‌ له‌ ئه‌نجامدانی ئه‌و تاوانه‌؟

وه‌ڵام: من نازانم به‌ چ مه‌به‌ستێکی سیاسی یان قه‌زایی باسی پێشمه‌رگه‌ ئیعدامکراوه‌کانی کۆمه‌ڵه‌یان له‌ په‌روه‌نده‌که‌ ده‌رهێناوه‌؛ ره‌‌نگه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ بووبێ که‌ ته‌نیا ریژیمی سه‌دام به‌ به‌رپرسیاری جینایه‌ته‌که‌ دابنێن‌‌. دیاره‌ پێوه‌ندیی دۆستانه‌ش له‌ نێوان حاکمانی به‌غدا و تاران هه‌یه‌. ئه‌وه‌نده‌ی من ده‌توانم بڵێم ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌رته‌ش و پاسداری ریژیمی ئیسلامی (وه‌ک ئه‌رته‌شی ئیسرائیل و تورکییه و عێراق) له‌و جینایه‌تانه‌ ناپرینگێنه‌وه‌ و کۆکوژیی زیندانی شه‌ڕیی وه‌ک پێشمه‌رگه‌کانی کۆمه‌ڵه به ئه‌رکێکی شه‌رعی داده‌نێن.

پرسیار 6: (( به‌هۆی هێنانی ئێرانه‌وه‌ بۆ كوردستان، چ به‌رپرسیاریه‌تییه‌ك یاسایی و سیاسی و ئه‌خلاقی ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆی ئه‌و كه‌سانه‌ی “بڕیاریان دا، فرمانده‌ی شه‌ڕه‌كانیان كرد” مه‌به‌ستم لایه‌نه‌ كوردییه‌كانه‌.))
((له‌ تاوانی هه‌ڵه‌بجه‌ و له‌ ئه‌نفالیش خه‌ڵك ده‌یانه‌ویست خۆیان ده‌رباز بكه‌ن، چونكه‌ پێش بینی هه‌موو تاوانێكیان له‌ به‌عس ده‌كرد، به‌ڵام هه‌ندێك به‌رپرس ڕێگر بوون له‌ به‌رده‌م خۆ ڕزگار كردنی ئه‌و خه‌ڵكه‌، زۆربه‌ی قوربانیانی هه‌ردوو تاوانه‌كه‌ قوربانی ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ن، ئه‌وانه‌ی ئه‌و ڕێگرییه‌یان درووست كرد چ به‌رپرسیارییه‌تیه‌ك ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆیان؟ )).
(( دزی و تاڵان، بڕینی په‌نجه‌ و ده‌ستی هاووڵاتیان بۆ ئه‌نگوستیله‌ و بازنگ و برینی بانكی شاره‌كه‌ و به‌ تاڵانبردنی ماڵ و دوكانی خه‌ڵك له‌ لایه‌ن پێشمه‌رگه‌و پاسدارانه‌وه‌،پاشان تاڵان كردنی شار به‌ گشتی له‌ لایه‌ن كۆماری ئیسلامی ئێرانه‌وه‌، ده‌توانین له‌ ڕوی یاساییه‌وه‌له‌ ڕیزی چ تاوانێك پۆلێن به‌ندیان بكه‌ین؟ وه‌ تۆمه‌تبار چ تۆمه‌تێك ده‌یگرێته‌وه‌؟ )).
((له‌پای ئه‌و تاوانانه‌ ئایا ئه‌و كه‌س و لایه‌نانه‌ی كه‌ ده‌ستیان هه‌بوو له‌ هێنانی سوپای پاسدار ئه‌ركیان نییه‌ داوای لێبوردن له‌و خه‌ڵكه‌ بكه‌ن و قه‌ره‌بووی به‌شێك له‌ زیانه‌كانیان بكه‌نه‌وه‌؟)).

وه‌ڵام: له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌وه‌ تا ئێستا، به‌ تایبه‌تی دوای شه‌ری جیهانی دووه‌م، ‌حیزبه‌ سیاسییه‌کانی کوردستان ‌له‌ چه‌ند خه‌باتی چه‌کداریی له‌ دژی هێزی چه‌کداری‌ ئێران و عێراق و تورکییه به‌شدارییان کردووه‌‌. به‌ڵام‌ ئه‌و شه‌ڕانه‌ زۆر که‌م له‌ روانگه‌ی “قانوونی مرۆڤییانه‌‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی” لێکۆڵینه‌وه‌ و لێکدانه‌وه‌ی لێکراوه.‌ ئه‌و قانوونه‌ به‌ نێوی دیش ناسراوه‌ وه‌ک “قانوونی شه‌ڕ” یا “قانوون و عورفی شه‌ڕ” یان “قانوونی به‌ره‌نگاریی چه‌کدارانه‌” (من لێره‌وپاش زاراوه‌ی کورتتری “قانوونی شه‌ر” ده‌کاردێنم). مه‌به‌ستی ئه‌و قانوونه‌، که‌ بریتییه‌ له‌ کۆنوانسیۆنه‌کان و پرۆتۆکۆله‌کانی ژێنێڤ (1949، 1979، 2005) و لاهه(1899, 1907) ‌ و چه‌ند په‌یماننامه‌ و “قانوونی عورفیی نێونه‌ته‌وه‌یی”، ئه‌وه‌یه‌ که‌ کرده‌وه و به‌رپرسێتییه‌کانی شه‌ڕکه‌ران )واته‌ ده‌وڵه‌تان و تاقه‌که‌سان( سه‌باره‌ت به‌ خۆیان (ئه‌وانه‌ی له‌ شه‌ڕدان) و به‌ “که‌سی پارێزراو” )واته‌ خه‌ڵکی شه‌ڕنه‌که‌ر( ته‌عریف بکا. بۆ وێنه‌ ئه‌و کۆمه‌ڵه‌ قانوونانه‌ ره‌فتاری دڕندانه‌ و بێبه‌زه‌ییانه‌ له‌ دژی خه‌ڵکی شه‌ڕنه‌که‌ر یان غه‌یری-عه‌سکه‌ر (که‌سی پارێزراو) و له‌ دژی شه‌ڕکه‌رانی دوژمن و یه‌خسیری شه‌ڕیی قه‌ده‌غه‌ده‌کن و وه‌ک جینایه‌تی شه‌ڕیی و جینایه‌تی دژی مرۆڤ و جێنۆساید چاولێده‌که‌ن و سزای بۆ دیاریده‌که‌ن‌. له‌ ساڵی 2002 ه‌وه‌ “دادگای جینایی نێونه‌ته‌وه‌یی” پێک هاتووه‌ که‌ مه‌به‌ستی محاکه‌مه‌کردنی ئه‌وکه‌سانه‌یه‌ که‌ تاوانبارکراون به‌ سێ جینایه‌ته‌کان. تا مانگی ئاداری ئه‌وساڵ، 111 ده‌وڵه‌ت بوون به‌ ئه‌ندامی ئه‌و دادگایه‌ و 38 ده‌وڵه‌تیش قه‌راری دامه‌زرانی دادگاکه‌یان ئیمزاکردووه‌ به‌ڵام هێشتا له‌ پارلمان په‌سندیان نه‌کردووه‌. ئه‌مریکا و ئیسراییل زیاتر له‌ گشت ده‌وڵه‌تێک به‌ربه‌ره‌کانی ئه‌و دادگایه‌یان کردووه‌ و وێڕای تورکییه‌، سوورییه، عێراق، ئێران، رووسیه، و چین ئه‌و دادگایه به‌ ره‌سمی نه‌ناسن‌. دیاره‌ سه‌یر نییه‌ ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ دژی دادگان: هه‌م له‌ رابردوودا جینایه‌تییان کردووه‌ و هه‌م ئێسته.

دوای شه‌ڕی جیهانی دووه‌م، سێ ده‌وڵه‌تی‌ تورکییه‌ و ئێران و عێراق به‌شێکی زۆر‌ی “قانوونی شه‌ڕ”یان په‌سندکرد و له‌سه‌ریانه‌ که‌ ئه‌و قانوونه‌ ده‌به‌رچاوبگرن. به‌ڵام هیچکام له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ پێبه‌ند به‌و قانوونه‌ نه‌بوون. حیزبه کوردییه‌‌کان، که‌ رێکخراوه‌ی ناده‌وڵه‌تین، بۆ ماوه‌یێکی زۆر ئاگایان له‌و قانوونه‌ نه‌بووه‌، رێگه‌ی په‌سندکردنیشیان نه‌دراوه‌تێ و جاروبار قانوونه‌کانیان پێشیلکردووه‌. سه‌رباقی ئه‌و جیاوازییه له‌ نێوان دوو لایه‌نی شه‌ڕ، چاوه‌ڕوانده‌کرێ که‌ حیزبه‌کانیش بزانن ئه‌و قانوونه‌ چییه‌ و ره‌چاویبکه‌ن. ره‌فتاری پێشمه‌رگه‌ له‌ گه‌ڵ خه‌ڵک و له‌گه‌ڵ هێزی ده‌وڵه‌ت ده‌بێ به‌ پێوانه‌ی ئه‌و قانوونه‌ هه‌ڵبسه‌نگێندرێ. پێشمه‌رگه‌ش وه‌ک ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ له‌سه‌رێتی که‌ ئازار نه‌گه‌یێنێ به‌ ئه‌وانه‌ی که‌ شه‌ڕکه‌ر نین یان ئه‌و شه‌ڕکه‌رانه‌ی که‌ برینداربوون، چه‌ک کراون، یان یه‌خسیرکراون یان به‌ هه‌ر هۆیێک بێ توانای شه‌رکردنیان نه‌ماوه‌. شتێکی زۆر گرینگه‌ ره‌فتاری پێشمه‌رگه‌ له‌گه‌ڵ خه‌ڵکی شاروگونده‌. بۆ ماوه‌یێکی دورودرێژ، گونده‌کان بوون به‌ مه‌یدانی شه‌ڕ و جێگه‌ی حه‌سانه‌وه‌ و بووژانه‌وه و ژینی هێزی شه‌ڕکه‌ری کورد. له‌و بارودۆخه‌دا، به‌ڕێوه‌بردن و به‌خێوکردنی پێشمه‌رگه‌ زۆر جار ده‌که‌وته‌ ئه‌ستۆی خه‌ڵکی گونده‌کان که‌ به‌ زه‌حمه‌تێکی زۆر ده‌یانتوانی خۆیان به‌ڕێوه‌ به‌رن . له‌ هه‌مان کاتدا، بوونی پێشمه‌رگه‌ له‌ گونده‌کاندا، خه‌ڵکی گونده‌کان و ماڵ و ماڵات و مه‌زرا و کانیاوه‌کانیانیانی ده‌کرده‌ ئامانجی بۆردومان و کوشتار و وێرانکردن به‌ ده‌ستی جه‌یشی ده‌وڵه‌ت. ئه‌گه‌ر بێتوو هێزی پێشمه‌رگه‌ رێیانگرتبێ له‌ خۆ رزگارکردنی خه‌ڵک چ له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ چ له‌ ئه‌نفال دا، به‌ بۆچوونی من ژیانی خه‌ڵکه‌که‌یان له‌ مه‌ترسی خستووه‌ و ده‌کرێ وه‌ک جینایه‌تی شه‌ڕیی حیسێب بکرێ.

تا ئێستا ئه‌وه‌نده‌ی من ئاگام لێبێ، رێکخراوه‌ی “چاودێری مافی مرۆڤ” (HRW)، زۆرتر حه‌ولیداوه‌ پێشێلکردنی “قانوونی شه‌ڕ” له‌‌ کوردستان‌ تۆماربکا. بێجگه ‌له‌ کتێبی “جێنۆساید له‌ عێراقدا…” که‌ تۆمارکردن و لێکدانه‌وه‌ی ئه‌نفال بوو، له‌ سالی 1995دا لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی سه‌باره‌ت به‌ پێشێلکردنی قانوونی شه‌ر له‌ تورکییه‌ بڵاوکرده‌وه له‌ ژێر سه‌ردێڕی “راگوێزتنی چه‌ک و پێشێلکردنی قانوونه‌کانی شه‌ڕ له‌ تورکییه‌” (Weapons Transfers and Violations of the Laws of War in Turkey)‌. له‌و لێکۆڵینه‌وه‌یه‌ ده‌رده‌که‌وێ که‌ ده‌وڵه‌تی تورکییه‌ له‌ شه‌ڕی خۆیدا له‌ دژی پ ک ك، به‌ شێوه‌یێکی سیستیماتیک “قانوونی شه‌ڕ”ی پێشێلکردووه‌، و ئه‌مریکاش که‌ یارمه‌تی ئه‌رته‌شی تورکییه‌ ده‌دا له‌و جینایه‌تانه‌دا هاوده‌سته‌‌. هه‌روه‌ها، ئه‌و رێکخراوه‌یه‌ ده‌ڵی که‌ پ ک کاش ئه‌و قانوونه‌ی پێشێلکردووه‌، به‌ڵام که‌متر له‌ هێزی چه‌کداری ده‌وڵه‌ت. (بۆ وێنه‌ بڕوانه‌ لاپه‌ڕه‌کانی 137-145 و 167).

خه‌باتێکی زۆر پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی سێ جینایه‌ته‌که‌‌ دووپاته‌ نه‌کرێنه‌وه‌. حیزبه‌کان ده‌بێ خۆیان فێری ئه‌و باسانه‌‌ و قانوونه‌کانی شه‌ڕ بکه‌ن و رابردوو و ئێسته‌ی کرده‌وه‌ی خۆیان به‌ شێوه‌یێکی ره‌خنه‌گرانه‌ هه‌ڵبسه‌نگێنن. هه‌روه‌ها ئه‌وانه‌ی له‌ حیزبه‌کاندا نین پێویسته‌ به‌ پشت ئه‌ستووربوون به‌ لێکۆڵینه‌وه‌ی زانستی کردار و ره‌فتاری حیزبه‌کان هه‌ڵسه‌نگێنن و به‌ربه‌ره‌کانی جینایه‌تی شه‌ریی و دژی مرۆڤایه‌تی بکه‌ن. مێتۆدی لێکۆڵینه‌وه‌ی “مێژوی زاره‌کی” بۆ ئه‌وه‌ی ره‌فتاری هێزی چه‌کداری کورد تۆماربکرێ و لێکبدرێته‌وه‌ زۆر به‌که‌ڵکه‌. پێویسته‌ وشیاری سه‌باره‌ت به‌ شه‌ڕ و قانوونه‌کانی شه‌ڕ و دژایه‌تیکردنی دڕنده‌یی له‌ شه‌ڕدا قووڵتر و به‌رزتر بکرێ. ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ش بڵێم که‌ ئه‌و قانوونانه‌ به‌رهه‌می دڕنده‌یی له‌ راده‌به‌دری شه‌ڕه‌ له‌ ئوروپای سه‌ده‌کانی 18 به‌ولاوه‌ به‌ تایبه‌ت سه‌ده‌کانی 19 و 20. مه‌به‌ستی ئه‌و قانوونه‌ ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ شه‌ڕ به‌ یه‌کجاری کۆتایی بێ. مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ که‌ شه‌ڕ که‌متر دڕندانه‌بێ. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌و قانوونه‌ زۆر گرینگه‌، نابێ پێمان وابێ به‌ ئامرازی قانوون ده‌توانین کۆتایی به‌ دڕنده‌یێتی شه‌ڕ بێنین. بۆ وێنه‌، دوو ده‌وڵه‌تی ئه‌مریکا و ئیسرائیل، که‌ خۆیان به‌ دێمۆکرات داده‌نێن، له‌ پێشێلکردنی قانوونی شه‌ڕ له‌ زۆر ده‌ۆڵه‌تی دی به‌رده‌وامترن و به‌ شێوه‌یێکی قانوونی “قانوونی شه‌ڕ” پێشێلده‌که‌ن و “جڤاتی ناونه‌ته‌وه‌یی” لێیان وه‌ده‌نگ نایا. بۆ وێنه‌، ئه‌شکه‌نجه‌ی زیندانییه‌کانی ئه‌بووغره‌یب و گوانتانامۆبه‌ی به‌ شێوه‌یێکی ره‌سمیی وه‌ک‌ جینایه‌تی شه‌ڕیی نه‌ناسراوه‌ ئه‌گه‌رچی هه‌ن پارێزه‌ر و پسپۆڕی حقووقی ناونه‌ته‌وه‌یی که‌ ئه‌و ئه‌شکه‌نجانه‌ به‌ جینایه‌تی شه‌ڕیی داده‌نێن. ئیسرائیلیش له‌ ناوچه ‌داگیرکراوه‌کانی فلستین هه‌ر ئان خه‌ریکی جینایه‌تی شه‌ڕیی و جینایه‌تی دژی مرۆڤایه‌تییه‌ و بێده‌نگی لێده‌کرێ.

پرسیار7: زۆر تاوان له‌ كوردستان ئه‌نجام دراون له‌ قاڕنێ وه‌ بۆ ده‌رسیم،له‌ ئه‌نفاله‌وه‌ بۆ كیمیابارانكردنی شاری هه‌ڵه‌بجه‌ و شوێن بزركردنی 8000 بارزانی و ده‌یان هه‌زار فه‌یلی، بۆردومانكردنی شاره‌كانی قه‌ڵادزی و هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ ساڵی1974 و ڕاگواستن و ته‌عریبكردنی كه‌ركووك و ناوچه‌ دابڕاوه‌كان ،هه‌مووشی له‌ فه‌رهه‌نگی سیاسی كورددا به‌ جینۆساید ناویان ده‌به‌ن؟ كێ و چی بڕیار ئه‌ده‌ن كه‌ ئه‌م تاوانانه‌ له‌ خانه‌ی چ تاوانێكدان؟

وه‌ڵام: له‌ پێشدا باسم کرد که‌ کۆنوانسیۆنی 1948 ی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان و قانوونه‌کانی به‌تایبه‌تی به‌رهه‌مه‌کانی “دادگای جینایی نێونه‌ته‌وه‌یی” سه‌رچاوه‌یێکی باشن بۆ بڕیاردان له‌ سه‌ر ئه‌و رووداوانه‌. بۆ وێنه‌، ئه‌و دادگایه‌ گشت جۆره‌کانی سێ جینایه‌ته‌که‌ به‌ و‌ردی دیاری کردووه‌ و به‌ چه‌ند زمان بڵاوی کردۆته‌وه. مه‌تنه‌ عه‌ره‌بییه‌که‌ی،”أرکان الجرائم”، به‌ هاسانی له‌به‌رده‌ست دایه‌ و پێویسته‌ به‌ پوختی بکرێ به‌ کوردی و بڵاوبکرێته‌وه‌:
http://www.icc-cpi.int/NR/rdonlyres/EE79806C-FB7D-421F-B811-7F14A99974FA/0/Element_of_Crimes_Arabic.pdf
ئه‌وانه‌ی ناوت بردوون هه‌رکامه‌ی هه‌ڵسه‌نگاندن و لێکدانه‌وه‌ی تایبه‌تی خۆی پێویسته‌ و ناکرێ حوکمێکی گشتیان بۆ ده‌رکه‌م، به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ ده‌توانم بڵێم که‌ زۆربه‌یان جینایه‌تی شه‌ڕیی و جینایه‌تی دژی مرۆڤایه‌تیین و دیاره‌ ئه‌وانه‌ی به‌شێک له‌ ئه‌نفال بوون وه‌ک جێنۆساید داندراون. پێویسته‌ ئه‌وانه‌ی، که‌ وه‌ک ئێوه‌ له‌و بواره‌دا خه‌بات ده‌که‌ن، حه‌ولێکی باش بده‌ن بۆ لێکۆڵینه‌وه‌ و لێکدانه‌وه‌ و تۆمارکردنی مێژووی جێنۆسایدی گه‌لی کورد. ئه‌وه‌ش پێویستی به‌ فێربوونی تێۆری و مێژووی جێنۆساید و جینایه‌ته‌کانی دیکه‌یه‌. هێندێک به‌رهه‌می باش هه‌یه‌ به‌ڵام ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ به‌ نیسبه‌تی دنیایێک جینایه‌ت که‌ تا ئێسته‌ کراوه‌ هه‌ر هیچ نییه‌. بۆ وێنه‌ به‌رهه‌مێکی باش لێکۆڵینه‌وه‌ی ئیسماعیل بێشکچی سه‌باره‌ت به‌ ژێنۆسایدی ده‌رسیمه‌.

پرسیار8:ئایا كورد بۆ خۆی په‌رێزی پاكه‌؟ ئایا ده‌ستی نه‌بووه‌ له‌جینۆساید هیچ نه‌ته‌وه‌یه‌كی دیكه‌ له‌ مێژوودا؟ ئه‌گه‌ر هه‌یه‌ ئه‌ركه‌ ئه‌خلاقییه‌كانمان چییه‌ به‌رامبه‌ر به‌ مێژوو؟

وه‌ڵام: کورد یان هیچ نه‌ته‌وه‌یێکی دی مێژوویێکی خاوێنی نییه‌. به‌ڵام ده‌بێ بڵێم ئه‌وه‌ ناخاوێنیی ته‌واوی گه‌لی کورد یان گه‌لانی دی نییه‌. ئه‌و ناپاکییه‌ ئی چینه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌کانه‌ که‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیان شه‌ڕی خوێناوی وه‌ڕێده‌خه‌ن و خه‌ڵکی به‌ گیانی یه‌کترداده‌ده‌ن. ئه‌وه‌ ئاشکرایه‌ که‌ ئه‌و شه‌ڕانه‌ هه‌ر شه‌ڕی کورد و غه‌یری-کورد نییه‌. ئه‌ماره‌ته‌ کوردییه‌کان هه‌میشه‌ به‌ یه‌کتریان داده‌دا (بابان له‌ دژی ئه‌رده‌ڵان، موکریان له‌ دژی بابان و هتد). خان و ئه‌میر و ئاغاوه‌ت و شێخ بۆ راوڕووتکردن، هه‌مووکاتێ ئاماده‌بوون به‌ بیانووی مه‌سیحی بوون، جووله‌که‌بوون، یه‌زیدی بوون یان هه‌رمه‌نی بوون و ئاشۆری بوونی به‌شێک له‌ خه‌ڵکی کوردستان هێرشیان به‌رنه‌سه‌ر. بۆ وێنه‌ به‌شێک له‌ ڕابه‌رانی کورد، وه‌ک هاوده‌ستی ده‌وڵه‌تی عوسمانی، له‌ جێنۆسایدی گه‌لێ هه‌رمه‌نی و ئاشۆڕی دا به‌شدارییان کرد. ئه‌رکی ئه‌خلاقی و سیاسی ئه‌وه‌یه‌ که‌ به‌ڕاشکاوی و به‌ بێ شه‌رت و مه‌رج ددانبندرێ به‌ به‌شداریکردنی رابه‌رانی کورد و خه‌ڵکی دی له‌و جینایه‌ته‌، و ئه‌و به‌شداربوونه‌‌ مه‌حکووم بکرێ، و داوای لێبوردن له‌ پاشماوه‌ی جێنۆسایدکراوه‌کان بکرێ و حه‌ولبدرێ بۆ ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی تورکییه ددان بنێ به‌ جینایه‌تی خۆی.

هه‌روه‌ها، ده‌بێ حه‌ولبدری بۆ تێگه‌یشتنی جێنۆساید و بۆ وشیاربوونه‌وه‌ و وشیارکردنه‌وه‌ی گشت لایێک له‌مه‌ڕ پێوه‌ندیی نێوان جێنۆساید و شه‌ڕ و ناسیۆنالیسم و دین و ده‌وڵه‌ت و نیزامی چینایه‌تی به‌تایبه‌ت سه‌رمایه‌داری و ئیمپریالیسم. کوشتار و دڕنده‌یی له‌ شه‌ڕدا له‌ مێژه‌ هه‌یه‌ به‌ڵام جێنۆساید وه‌ک دیارده‌یێکی “مۆدێرن” چاویلێده‌کرێ. تێگه‌یشتنی پێوه‌ندی جێنۆساید و دێمۆکراسی و مۆدێرنیته‌ پێویستی به‌ کاری تیۆری و مێژوویی هه‌یه‌. تێکۆشان بۆ پێوه‌ندی دۆستانه‌ له‌ گه‌ڵ گه‌لانی دی به‌ تایبه‌ت گه‌لانی هاوسێ، ئه‌ویش به‌ گیانێکی ئه‌نترناسیۆنالیستی، زۆر پێویسته‌. که‌سێکی بیه‌وێ به‌ ڕاستی دژی ئه‌و جینایه‌ته‌ بێ ده‌بێ ده‌ست له‌ بۆچوونی ناسیۆنالیستی دووربێته‌وه‌. کوردێکی ئیسرائیل وه‌ک دێمۆکراسی چاولێبکا و ددان نه‌نێ به‌ جینایه‌تی پاکتاویی ره‌گه‌زیی و ئاپارتایدی ئیسرائیل له‌ دژی گه‌لی فلستین چۆن ده‌توانێ به‌ راستی و ره‌وایی و به‌ سه‌ربه‌رزی به‌ربه‌ره‌کانی ئه‌و جینایه‌تانه‌ له‌ دژی گه‌لی کورد بکا؟ کاتێکی ئه‌شکه‌نجه‌ی دڕندانه‌ی زیندانییه‌کانی ئه‌بووغره‌یب ئاشکرابوو و زۆر رێکخراوه‌ی مافی مرۆڤ و که‌سایه‌تی و میدیای ئه‌مریکا و وڵاتانی تر به‌ توندی ره‌خنه‌یان له‌ ده‌وڵه‌تی ئه‌مریکا گرت، چه‌ند کوردێک له‌ کوردستان و له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات ده‌ستیانکرد به‌ پاکانه‌کردن بۆ ئه‌مریکا و هێرشیان ده‌برده‌ سه‌ر ئه‌وانه‌ی که‌ ئه‌مریکایان تاوانبارده‌کرد به‌ جینایه‌تی شه‌ڕیی. من پێم وایه‌ ئه‌‌و بۆچوون و سیاسه‌ته‌ ناسیۆنالیستییه‌ ناتوانێ به‌ره‌نگاری جینایه‌تی وه‌ک جێنۆساید و پاکتاویی ره‌گه‌زیی و ئاپارتاید له‌ کوردستان بێ. که‌سێکی بییه‌وێ بێده‌نگی بکا له‌ کرده‌وه‌ی جێنۆسایدییانه‌ی ئه‌و ده‌وڵه‌ت و نه‌ته‌وانه‌ی که‌ به‌ “دۆستی کورد”یان داده‌نێ ناتوانێ به‌ دڵێکی پاکه‌وه‌ به‌ربه‌ره‌کانی جێنۆسایدی گه‌لی کورد بکا. جێنۆساید جینایه‌تێکی ناونه‌ته‌وه‌ییه‌ و ئه‌رکی سه‌رشانی گشت که‌سه‌، له‌ هه‌ر جێیێک بێ و له‌ هه‌ر نه‌ته‌وه‌یێک بێ، دژایه‌تی ئه‌و جینایه‌ته‌ بکا. ئه‌گه‌ر که‌سێک ئینکاری جێنۆسایدێکی تایبه‌تی بکا وه‌ک ئه‌ویه‌ هاوده‌ستی بکا و درێژه‌ی پێبدا.
سیاسه‌تی ناسیۆنالیستی هه‌ر جێنۆسایدی نه‌ته‌وه‌ی خۆی پێ گرینگه‌ و جیاوازی دانانێ له‌ نێوان ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ی که‌ جێنۆساید ده‌کا و ئه‌و نه‌ته‌وه‌ی که‌ به‌ ناوی وی جێنۆساید ده‌کا. بۆ نموونه‌‌، له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئاشۆرییه‌کانی عێراق، وه‌ک گه‌لی کورد وه‌به‌ر لێشاوی ئه‌نفال که‌وتن، له‌ گوتاری ناسیۆنالیسمی کورد سه‌باره‌ت به‌ ئه‌نفال زۆر که‌م باسی ئاشۆرییه‌کان ده‌کرێ، ده‌ڵێی ئه‌وان تووشی کۆکوژێ نه‌بوون یان ریژیمی به‌عس ئه‌وانی له‌بیرچووبۆوه‌. هه‌روه‌ها، هه‌رچی عه‌ره‌به‌ به‌ دوژمنی هرچی کورده‌ داده‌ندرێ و دڕنده‌یێتی رێژیمی به‌عس له‌ دژی شیعه‌کان فه‌رامۆشده‌کرێ.

پرسیار9: به‌ جیهان ناساندنی تاوانه‌كانی كورد وه‌ك ئه‌وه‌ی ئه‌رمه‌ن و جوله‌كه‌ ئه‌نجامیان دا،چۆن ده‌ستی بۆ ببردرێت و له‌ كوێوه‌ هه‌نگاوی بۆ بنرێت؟

وه‌ڵام: وه‌ڵام: ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستت ئه‌وه‌یه‌ که‌ چۆن جێنۆسایدی کورد (وه‌ک ئه‌نفال) ده‌بێ به‌ جیهان بناسێندرێ، ده‌بی بڵێم ئه‌‌وه‌ پێویستی به‌ تێکۆشانی فکری، سیاسی و قانوونی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ ‌و ئه‌رکی سه‌رشانی حه‌موو ئینسانێکی ئازادیخوازه‌ بۆ ناساندن و به‌ربه‌ره‌کانیکردنی ئه‌و سێ جینایه‌تانه‌‌ له‌ کوردستان.

پرسیار 10: ئایا له‌ ڕوی هاوشێوه‌ییه‌وه‌ ده‌توانین تاوانی هیرۆشیما به‌ كیمیابارانكردنی هه‌ڵه‌بجه‌ و هۆلۆكۆستیش به‌ ئه‌نفال بشوبهێنین؟ خاڵه‌ هاوبه‌شه‌كان ده‌توانین له‌ نێوان ئه‌و 2 تاوانه‌ و هه‌ڵه‌بجه‌ و ئه‌نفال بدۆزینه‌وه‌؟ ئایا هیرۆشیماو هۆلۆكۆست له‌ خانه‌ی چ جۆره‌ تاوانێك ڕیز به‌ندی كراون؟

وه‌ڵام: هۆلۆکاست و هێرۆشیما جیاوازن. هۆلۆکاست جێنۆساید بوو و هێرۆشیما جینایه‌تی شه‌ڕیی. جیاوازییه‌که‌ له‌ نییه‌ت و مه‌به‌ستی جینایه‌ته‌که‌ دایه‌. ئه‌مریکا به‌ بۆردمانی هێرۆشیما و ناگازاکی نه‌یده‌ویست نه‌ته‌وه‌ی ژاپۆن، ته‌واوی یان به‌شێکی، له‌ ناوبه‌رێ به‌ڵام نازییه‌کان ده‌یانه‌ویست که‌ گه‌لی یه‌هوودی و رۆماکان به‌یه‌کجاری له‌ناوبه‌رن و به‌ کوشتاری که‌مئه‌ندامان و کۆمۆنیسته‌کان و گرووپی دی ره‌گه‌زه‌که‌یان “خاوێن” بکه‌نه‌وه‌.‌ بۆردمانی‌ هێرۆشیما ده‌کرێ بڵێین جینایه‌تی شه‌ڕی بوو. ره‌نگه‌ له‌وه‌دا شک نه‌بێ که‌ کوشتاری هه‌ڵه‌بجه‌ جینایه‌تی شه‌ڕیی بوو به‌ڵام ئه‌گه‌ر له‌ بڕگه‌ی مێژوویی خۆی دا چاوی لێبکه‌ین و له‌ سیاسه‌ت و کرده‌وه‌ی به‌عسی سالانی 1986 به‌ولاوه‌ جوێی نه‌که‌ینه‌وه‌ و وه‌ک به‌شێک له‌ پڕۆژه‌ی جێنۆسایدی ئه‌نفال چاوی لێبکه‌ین، ده‌بی وه‌ک جێنۆساید بناسرێ. جینایه‌تێکی شه‌ڕیی یان جینایه‌تێکی دژێ مرۆڤایه‌تی ده‌توانێ به‌شێک له‌ جێنۆساید بێ. جێنۆساید یه‌کدابه‌دوو ده‌ست پێناکا و ته‌واو نابێ، و پرۆسه‌یێکه‌ که‌ له‌ زنجیره‌یێک کرده‌وه‌ و سیاسه‌تی نابوودکه‌رانه پێکدێ. جابۆیه‌، کاتێکی دادگای عێراق رووداوی هه‌له‌بجه‌ی کرد به‌ باسی جێنۆساید بوون یان نه‌بوون کارێکی ناشایستی کرد. ئه‌گه‌ر ریژیمی به‌عس له‌ 1988دا خه‌ریکی جێنۆساید بوو (له‌ ئه‌نفالدا) و ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ به‌ شه‌ڕی ئێران و عیراقه توندوتیژتر ببوو، چۆن ده‌کرێ هه‌له‌بجه‌ له‌و پڕۆژه‌یه‌ جوێبکرێته‌وه‌؟ بگه‌ڕێمه‌وه‌ سه‌ر ‌هۆلۆکاست و ئه‌نفال: هه‌ردووکیان جێنۆساید بوون، هۆلۆکاست نێوێکی دینییه‌ که‌ سه‌هیونیست و ناسیۆنالیستی یه‌هوودی له‌و جێنۆسایده‌یان ناوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌وانی دی جوێی بکه‌نه‌وه و نرخێکی تایبه‌تی بۆ دانێن؛ ئه‌نفالێش نێوێکی دینییه‌ که‌‌ ریژیمی نادینیی به‌عس له‌ جینایه‌ته‌که‌ی ناوه.

پرسیار11:ئایا كورد بۆ خۆی په‌رێزی پاكه‌؟ ئایا ده‌ستی نه‌بووه‌ له‌جینۆساید هیچ نه‌ته‌وه‌یه‌كی دیكه‌ له‌ مێژوودا؟ ئه‌گه‌ر هه‌یه‌ ئه‌ركه‌ ئه‌خلاقییه‌كانمان چییه‌ به‌رامبه‌ر به‌ مێژوو؟

وه‌ڵام: کورد یان هیچ نه‌ته‌وه‌یێکی دی مێژوویێکی خاوێنی نییه‌. به‌ڵام ده‌بێ بڵێم ئه‌وه‌ ناخاوێنیی ته‌واوی گه‌لی کورد یان گه‌لانی دی نییه‌. ئه‌و ناپاکییه‌ ئی چینه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌کانه‌ که‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیان شه‌ڕی خوێناوی وه‌ڕێده‌خه‌ن و خه‌ڵکی به‌ گیانی یه‌کترداده‌ده‌ن. ئه‌وه‌ ئاشکرایه‌ که‌ ئه‌و شه‌ڕانه‌ هه‌ر شه‌ڕی کورد و غه‌یری-کورد نییه‌. ئه‌ماره‌ته‌ کوردییه‌کان هه‌میشه‌ به‌ یه‌کتریان داده‌دا (بابان له‌ دژی ئه‌رده‌ڵان، موکریان له‌ دژی بابان و هتد). خان و ئه‌میر و ئاغاوه‌ت و شێخ بۆ راوڕووتکردن، هه‌مووکاتێ ئاماده‌بوون به‌ بیانووی مه‌سیحی بوون، جووله‌که‌بوون، یه‌زیدی بوون یان هه‌رمه‌نی بوون و ئاشۆری بوونی به‌شێک له‌ خه‌ڵکی کوردستان هێرشیان به‌رنه‌سه‌ر. بۆ وێنه‌ به‌شێک له‌ ڕابه‌رانی کورد، وه‌ک هاوده‌ستی ده‌وڵه‌تی عوسمانی، له‌ جێنۆسایدی گه‌لێ هه‌رمه‌نی و ئاشۆڕی دا به‌شدارییان کرد.

ئه‌رکی ئه‌خلاقی و سیاسی ئه‌وه‌یه‌ که‌ به‌ڕاشکاوی و به‌ بێ شه‌رت و مه‌رج ددانبندرێ به‌ به‌شداریکردنی رابه‌رانی کورد و خه‌ڵکی دی له‌و جینایه‌ته‌، و ئه‌و به‌شداربوونه‌‌ مه‌حکووم بکرێ، و داوای لێبوردن له‌ پاشماوه‌ی جێنۆسایدکراوه‌کان بکرێ و حه‌ولبدرێ بۆ ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی تورکییه ددان بنێ به‌ جینایه‌تی خۆی. هه‌روه‌ها، ده‌بێ حه‌ولبدری بۆ تێگه‌یشتنی جێنۆساید و بۆ وشیاربوونه‌وه‌ و وشیارکردنه‌وه‌ی گشت لایێک له‌مه‌ڕ پێوه‌ندیی نێوان جێنۆساید و شه‌ڕ و ناسیۆنالیسم و دین و ده‌وڵه‌ت و نیزامی چینایه‌تی به‌تایبه‌ت سه‌رمایه‌داری و ئیمپریالیسم. کوشتار و دڕنده‌یی له‌ شه‌ڕدا له‌ مێژه‌ هه‌یه‌ به‌ڵام جێنۆساید وه‌ک دیارده‌یێکی “مۆدێرن” چاویلێده‌کرێ. تێگه‌یشتنی پێوه‌ندی جێنۆساید و دێمۆکراسی و مۆدێرنیته‌ پێویستی به‌ کاری تیۆری و مێژوویی هه‌یه‌. تێکۆشان بۆ پێوه‌ندی دۆستانه‌ له‌ گه‌ڵ گه‌لانی دی به‌ تایبه‌ت گه‌لانی هاوسێ، ئه‌ویش به‌ گیانێکی ئه‌نترناسیۆنالیستی، زۆر پێویسته‌. که‌سێکی بیه‌وێ به‌ ڕاستی دژی ئه‌و جینایه‌ته‌ بێ ده‌بێ له‌ بۆچوونی ناسیۆنالیستی دووربێته‌وه‌. کوردێکی ئیسرائیل وه‌ک دێمۆکراسی چاولێبکا و ددان نه‌نێ به‌ جینایه‌تی پاکتاویی ره‌گه‌زیی و ئاپارتایدی ئیسرائیل له‌ دژی گه‌لی فلستین چۆن ده‌توانێ به‌ راستی و ره‌وایی و به‌ سه‌ربه‌رزی به‌ربه‌ره‌کانی ئه‌و جینایه‌تانه‌ له‌ دژی گه‌لی کورد بکا؟ کاتێکی ئه‌شکه‌نجه‌ی دڕندانه‌ی زیندانییه‌کانی ئه‌بووغره‌یب ئاشکرابوو و زۆر رێکخراوه‌ی مافی مرۆڤ و که‌سایه‌تی و میدیای ئه‌مریکا و وڵاتانی تر به‌ توندی ره‌خنه‌یان له‌ ده‌وڵه‌تی ئه‌مریکا گرت، چه‌ند کوردێک له‌ کوردستان و له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات ده‌ستیانکرد به‌ پاکانه‌کردن بۆ ئه‌مریکا و هێرشیان ده‌برده‌ سه‌ر ئه‌وانه‌ی که‌ ئه‌مریکایان تاوانبارده‌کرد به‌ جینایه‌تی شه‌ڕیی. من پێم وایه‌ ئه‌‌و بۆچوون و سیاسه‌ته‌ ناسیۆنالیستییه‌ ناتوانێ به‌ره‌نگاری جینایه‌تی وه‌ک جێنۆساید و پاکتاویی ره‌گه‌زیی و ئاپارتاید له‌ کوردستان بێ. که‌سێکی بییه‌وێ بێده‌نگی بکا له‌ کرده‌وه‌ی جێنۆسایدییانه‌ی ئه‌و ده‌وڵه‌ت و نه‌ته‌وانه‌ی که‌ به‌ “دۆستی کورد”یان داده‌نێ ناتوانێ به‌ دڵێکی پاکه‌وه‌ به‌ربه‌ره‌کانی جێنۆسایدی گه‌لی کورد بکا. جێنۆساید جینایه‌تێکی ناونه‌ته‌وه‌ییه‌ و ئه‌رکی سه‌رشانی گشت که‌سه‌، له‌ هه‌ر جێیێک بێ و له‌ هه‌ر نه‌ته‌وه‌یێک بێ، دژایه‌تی ئه‌و جینایه‌ته‌ بکا. ئه‌گه‌ر که‌سێک ئینکاری جێنۆسایدێکی تایبه‌تی بکا وه‌ک ئه‌ویه‌ هاوده‌ستی بکا و درێژه‌ی پێبدا.

سیاسه‌تی ناسیۆنالیستی هه‌ر جێنۆسایدی نه‌ته‌وه‌ی خۆی پێ گرینگه‌ و جیاوازی دانانێ له‌ نێوان ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ی که‌ جێنۆساید ده‌کا و ئه‌و نه‌ته‌وه‌ی که‌ به‌ ناوی وی جێنۆسایده‌ ده‌کا. بۆ نموونه‌‌، له‌ گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئاشۆرییه‌کانی عێراق، وه‌ک گه‌لی کورد وه‌به‌ر لێشاوی ئه‌نفال که‌وتن، له‌ گوتاری ناسیۆنالیسمی کورد سه‌باره‌ت به‌ ئه‌نفال زۆر که‌م باسی ئاشۆرییه‌کان ده‌کرێ، ده‌ڵێی ئه‌وان تووشی کۆکوژێ نه‌بوون یان ریژیمی به‌عس ئه‌وانی له‌بیرچووبۆوه‌. هه‌روه‌ها، هه‌رچی عه‌ره‌به‌ به‌ دوژمنی هرچی کورده‌ داده‌ندرێ و دڕنده‌یێتی رێژیمی به‌عس له‌ دژی شیعه‌کان فه‌رامۆشده‌کرێ.

ده‌وڵه‌ته‌کانیش له‌ جێنۆساید که‌ڵک وه‌رده‌گرن بۆ ئه‌وه‌ی خۆیان بپارێزن و رێگه‌ نه‌ده‌ن به‌ شارۆمه‌ندان که‌ داوای مافی خۆیان بکه‌ن. بۆ وێنه‌، لێکۆلینه‌وه‌یێکی زۆر کراوه‌ سه‌باره‌ت به‌ وه‌ی که‌ ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل و زۆربه‌ی سه‌هیوونیسته‌کان هۆلۆکاست ده‌کاردێنن بۆ ئه‌وه‌ی پاکانه‌ بکه‌ن بۆ داگیرکردنی نیشتمانی فلستینییه‌کان و مافی چاره‌نووسی ئه‌و گه‌له ئینکاربکه‌ن و درێژه‌بده‌ن به‌ پاکتاوی ره‌گه‌زیی و جینایه‌تی شه‌ڕیی له‌ دژی ئه‌و گه‌له‌. سه‌هیوونیسته‌کان ده‌ڵێن: “باسی سه‌رکوتکردنی فلستینییه‌کان مه‌که‌، ئێمه‌ تووشی هۆلۆکاست بووین!” له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و سیاسه‌ته‌دا، ده‌بێ بڵێین: “چۆن نه‌ته‌وه‌یێکی تووشی هۆلۆکاست بووبێ ده‌توانێ نه‌ته‌وه‌یێکی دی هۆلۆکاست بکا؟” له‌ کوردستانیش بیره‌وه‌ریی هه‌له‌بجه‌ و ئه‌نفال گه‌مه‌ی سیاسی پێده‌کرێ‌. ئه‌گه‌ر له‌ فلستینی داگیرکراو و له‌ جێی دی مووزه‌ی هۆلۆکاست سازده‌که‌ن بۆ به‌هێزکردنی نه‌ته‌وه‌-ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل، له‌ کوردستانیش مووزه‌ی ئه‌نفال و بیره‌وه‌ری هه‌له‌بجه‌ بۆ قایموقۆڵکردنی حکوومه‌تی کوردستان ده‌کارده‌هێندرێ. دیاره‌ دانانی مووزه‌ بۆ تۆمارکردن و وه‌بیرهێنانه‌وه‌ی ئه‌و جینایه‌تانه‌ زۆر پێویسته‌ به‌ڵام ده‌کارهێنانی ئه‌و بیره‌وه‌رییه (16ی ئاداری هه‌له‌بجه‌، رۆژی جێنۆساید 14ی مانگی 4 ، مووزه‌ و “مانیومنتی” هه‌له‌بجه‌ و ئه‌نفال) بۆ کپ کردنی ده‌نگی ره‌خنه‌گرانه‌ و ئینکارکردنی مافی قوربانییه‌کانی ئه‌و جینایه‌تانه‌ و بێده‌نگکردنی شارۆمه‌ندان کرده‌وه‌یێکی ناشایسته‌. مه‌به‌ست ده‌بێ ئه‌وه‌ بێ که‌ یادکردنه‌وکان، رۆژه‌کان، مووزه‌کان و بینایه‌کان به‌شێک له‌ پڕۆژه‌ی بنه‌بڕکردنی جێنۆسایدبن و یارمه‌تی بده‌ن به‌وه‌ی که‌‌ پاشماوه‌کانی ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه‌‌ ژیانێکی ئاسایی و به‌حورمه‌تییان هه‌بێ نه‌ک ئه‌وه‌ی بێده‌نگ بکرێن و پێیان بڵێن: “سه‌دام وای لێکردین، رازی به‌ به‌ نه‌بوونی سه‌دام و ده‌نگت ده‌ر‌نه‌یا‌!”

پرسیار 12: بیستمان به‌ڕێزت له‌ نووسینی به‌شی تایبه‌ت به‌ كورد له‌ فه‌رهه‌نگی جینۆسایددا به‌شداریت كردووه‌،ئه‌گه‌ر له‌و باره‌یه‌وه‌ باسێكمان بۆ بكه‌یت؟

وه‌ڵام: من باسی “کورد”م له‌ دائیره‌تۆلمه‌عاریف یان “ئه‌نسیکلۆپێدیای جێنۆساید و جینایه‌تی دژی به‌شه‌ریی” نووسی که‌ له‌ سێ به‌رگدا له‌ ئه‌مریکا به‌ زمانی ئینگلیسی بڵاوبۆوه‌. سه‌رنووسه‌ر پێی راگه‌یاندم که‌ نابێ نووسراوه‌که‌ له‌ 5000 وشه‌ زیاتر بێ. من باسی مێژووی جێنۆساید و جینایه‌تی شه‌ڕیی و دژی مرۆڤایه‌تی له‌ گشت ناوچه‌کانی کوردستانم کرد. دیاره‌ له‌ 5000 وشه‌دا ناکرێ ئه‌و گشته‌ مێژوویه،‌ ته‌نانه‌ت به‌ کورتی، تۆماربکرێ و شی بکرێته‌وه‌ به‌ڵام حه‌ولی خۆم دا. سه‌رنووسه‌ر باسێکی منی سانسۆرکرد و ناچاربووم به‌شی ئاخری که‌ باسی به‌ربه‌ره‌کانیکردنی ئه‌و جینایه‌تانه‌ له‌ چواروڵات و له‌ کوردستان بوو زۆر کورت بکه‌مه‌وه‌. ئه‌وه‌ی که‌ سانسۆرکرا ئه‌وه‌ بوو که‌ نووسیبووم ته‌جروبه‌ی گه‌لی کورد قسه‌ی لیۆ کووپر (Leo Kuper مێژوونووسی جێنۆساید) ده‌سه‌لمێنێ که‌ ده‌ڵێ ده‌وله‌تان “مافی جێنۆسایدکردن” بۆ خۆیان ره‌چاوده‌که‌ن و رێکخراوه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کانیش هیچی پێناکرێ. ئه‌و ئه‌نسێکلۆپێدیایه‌ له‌باتی ئه‌وه‌ی ئیسرائیل وه‌ک وڵاتێک باس بکا که‌ به‌ جێنۆساید و پاکتاویی ره‌گه‌زیی و ئاپارتاید و جینایه‌تی شه‌ریی دامه‌زراوه‌، سووک و هاسان بێده‌نگی لێده‌کا. ئه‌وه‌ دووه‌م ئه‌نسێکلۆپێدییا سه‌باره‌ت به‌و باسه‌ (به‌ زمانی ئینگلیسی) بوو و بریابا به‌رهه‌مێکی وا دابندرێ که‌ ئه‌و باسانه‌‌ له‌ روانگه‌ی قوربانییه‌کانی ئه‌و جینایه‌تانه‌ بکا نه‌ک به‌ به‌رژه‌وه‌ندی ده‌وڵه‌تان و به‌ پاکانه‌ کردن بۆ جینایه‌تکه‌ری وه‌ک ئیسرائیل.

پرسیار13: پێت وا نییه‌ له‌ ڕوی فه‌رهه‌نگه‌وه‌ زمانی كوردی له‌ بواری یاسایی و پرسه‌كانی جینۆسایده‌وه‌ هه‌ژار بێت؟ ئایا پێویست ناكات پسپۆرانی زمان هه‌وڵێك بده‌ن بۆ ده‌وڵه‌مه‌ند كردنی زمانی كوردی.

وه‌ڵام: به‌ڵێ زمانی کوردی له‌ بواری قانوونی و حقووقییه‌وه‌، بۆ باسی جێنۆساید و گشت باسێکی دی، ته‌واو هه‌ژاره‌. ئه‌وه‌ش تا راده‌یێک به‌ هۆی ئه‌وه‌یه که‌ له‌ به‌ر‌ نه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی، زمانی کوردی له‌و بواره‌دا زۆر ده‌کارنه‌هاتووه‌. به‌ڵام به‌ بۆچوونی من ئه‌وه‌ی که‌ زمانه‌که‌ی کۆڵه‌وارکردووه‌ بۆچوونی ناسیۆنالیستییه‌ له‌ زماندا، مه‌به‌ستم په‌تیگه‌رییه‌، که‌ ده‌یه‌وێ ته‌واوی وشه‌ی خوازراو، به‌ تایبه‌تی وشه‌ و زاراروه‌ی وه‌رگیراو له‌ عه‌ره‌بی، له‌ زمانی کوردی وه‌ده‌ربنێ. بۆ وێنه‌، له‌ کوردی دا وشه‌ی به‌ ره‌چه‌ڵه‌ک کوردی (ئه‌گه‌ر شتی وا هه‌بێ) بۆ “قانوون” نییه‌ و ئه‌و وشه‌ له‌ عه‌ربی وه‌رگیراوه‌ و عه‌ربیش خۆی “قانوون”ی له‌ یوونانی وه‌رگرتووه‌. جا په‌تیگه‌ران دێن “قانوون”، که‌ زۆر له‌ مێژه‌ له‌ کوردی دا ده‌کارهاتووه‌ و بووه‌ته‌ به‌شێک له‌ زمانی کوردی، فڕێده‌ده‌ن و وشه‌ی “یاسا”ی له‌ باتی داده‌نێن و نازانن که‌ یاسا مه‌غوولییه‌. “جاف: فه‌رهه‌نگی گیرفانیی ئینگلیزی-کوردی” (چاپی سێهه‌م 2003) وشه‌ی یاسای بۆ سێ وشه‌ی جیاوازی ئینگلیسی (rule, regulation, law) ده‌کارهێناوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی وشه‌ی خوازراو له‌ عه‌ره‌بی ده‌کارنه‌هێنێ. به‌ڵام زمانێکی که‌ نه‌توانێ جیاوازی ئه‌و وشانه‌ ده‌ربڕێ به‌کاری تێکۆشانی فکریی و رؤشنبیریی نایا. ئه‌و دژایه‌تییکردنه‌ی زمانی عه‌ربی ته‌واو ره‌گه‌زپه‌رستانه‌یه‌ و زمانه‌که‌ی ته‌واو هه‌ژارکردووه‌.

له‌ باسی جینۆسایدیشدا هه‌روایه‌. بۆ وێنه‌، کوردی وشه‌یێکی په‌تیی بۆ مه‌فهوومی “جینایه‌ت” نییه و په‌تیگه‌رکان له‌ باتی جینایه‌ت وشه‌ی “تاوان” ده‌کاردێنن. به‌ڵام “تاوان” و “جینایه‌ت” جیاوازن. بۆ وێنه‌ ده‌توانین بڵێین که‌ “سه‌دام تاوانبارکرا به‌ ارتکابی جێنۆساید”. له‌و رسته‌دا، تاوانبارکردن مانای “اتهام”ی هه‌یه‌. به‌رگی یه‌کی فه‌رهه‌نگی خاڵ که‌ له‌ 1960 دا بڵاو بۆوه‌، تاوان به‌ “گوناح” ماناده‌کاته‌وه‌ و ئه‌و شایه‌ده‌ی بۆ دێنێته‌وه‌: “بێ تاوان کوژرا”. لێره‌دا، تاوان مانای جینایه‌تی نییه‌. به‌ڵام نووسه‌ران ئه‌وه‌نده‌ “تاوان”یان له‌ باتی “جینایه‌ت” ده‌کارهێناوه‌، خه‌ریکه‌ ئه‌و مانایه‌ په‌یداده‌کا. ئه‌و رێبازه‌ په‌تیگه‌رییه‌ سه‌ره‌ڕۆیانه‌ رێگه‌نادا زمانی کوردی به‌ره‌نگاری لێشاوی وشه‌ و زاراوه‌ی زمانه‌ پێشکه‌وتووه‌کان ببێ. بۆ وێنه‌، د. نووری تاڵه‌بانی، که‌ خۆی پسپۆڕی قانوونه‌ و هه‌وه‌ڵ فه‌رهه‌نگی به‌پێزی زاراوه‌ی قانوونی به‌ کوردی و عه‌ربی و فه‌رانسه‌یی و ئینگلیسی داناوه‌، وشه‌ی تاوانی بۆ ئه‌و وشانه‌ ده‌کارهێناوه‌: جرم=تاوان، جریمه‌=تاوان، بریء=بێ تاوان، حکم بالادانه‌=بڕیاری تاوانبارکردن، اعتراف بالذنب=داننان به‌ تاوان، و تجریم متهم=تاوانبارکردنی تۆمه‌تبار. من پێم وایه‌ ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ زمانی کوردی (چ له‌و بواره‌دا چ له‌ بواری زانستییه‌کاندا) له‌ راده‌ی زانکۆیی دا ده‌کاربێ، ئه‌و سیاسه‌ته‌ په‌تیگه‌رانه‌یه‌ ده‌بێ وه‌لابنێین. (بڕوانه‌ دوکتۆر نووری تاڵه‌بانی، “فه‌رهه‌نگی قانوونی: عه‌ره‌بی-کوردی-فه‌ره‌نسی-ئینگلیزی”،چاپی دووه‌م، 2006 له سایتی‌ http://www.pertwk.com/pdf/Farhangi_qanuny.pdf

عەلی مەحمود محەمەد …..

دەستەواژەكەی لینین بێ تێۆری شۆڕشگێڕانە بزوتنەوەی شۆڕگێڕانە بوونی نییە, مانفێستی كاری ماركسیستەكان بوو بە ئێستاشەوە, هەرچەندە لە سایەی تیۆری شۆڕشگێڕانەدا,بەشێكی باشی سەركردەی ئەم بزوتنەوەیە بوون بە سەرمایەدارو لەهەموو ئەو بەهایانە دابڕان كە لە پێناویدا كاریان دەكرد و هاوڕێكانیان گیانیان بەختكرد, لە دوای روخانی دیواری بەرلینەوە بینیمان زۆر جڕو جانەوەر لە ریزی ئەم بزوتنەوە عەدالەتخوازەدا بوون ئاشكرا بوون, كە زۆرێكیان بونە ناقۆڵاترین سیاسییەكانی دواتر و بەرامبەر بە ماركسیزم دەڕشانەوە و هەشیان بوو لەوان خراپتر هاشای لە ماركسی بوونی خۆی دەكرد, ئۆباڵی هەموو ئەم ناشرینیانەش لە ئەستۆی دەستەواژە شۆڕشگێرییەكەی لینین نییە, هەمیشە تیۆری شۆڕشگێڕانە بنچینەی بزوتنەوە شۆرشگێڕەكانن, بێ هەیمەنەی فكرێكی سیاسی لە كۆمەڵگادا, گۆڕانكاری ریشەیی ناكرێت, لێ ئەمە كۆتا نییە بۆ قۆناغی پاككردنەوە و هەستانەوە, پێویستە پراتیك و ئەخلاقی شۆڕشگێڕانە, ئاوێنەی بەڵێنە سیاسییەكان بن لە كرداری هەڵگرانی رەنگ بداتەوە, بە تایبەتیش ئەوانەی نوێنەرایەتی ئەو بیروباوەڕە دەكەن و لە جێگا جۆراوجۆرەكانی كۆمەڵگادان, خۆ لینینیش هەر وای كرد, لە دوای خۆی لەو وڵاتە پان و بەرینە, كە شەش یەكی دانیشتوانی گۆی زەمین بوو, مەترە زەوییەكی بەناوی خۆیەوە نەكرد, لە خواردنی لەشكری سور زیاتری نەخوارد.

لەمرۆدا دابڕان لە ئەخلاقی شۆڕشگێڕانە, بێ متمانەیەكی لای هەژاران دروست كردووە بەرامبەر بە چەپەكانی كوردستان وا دەكات بە ترسەوە باسی سیاسەت بكەن و دەست بۆ شۆڕش نەبەنەوە, ئومێدێك بە تیۆری شۆڕشگێرانە بۆ یەكسانی كز بووە لە كۆمەڵگادا, لە چلو پەنجاكاندا كاتێك لەو قۆناغەی كۆمۆنیستە مناڵەكان رابەری شەقام بوون بۆ یەكسانی, بە هەژاری هوشیاری سیاسی و گیرفانی بەتاڵەوە, بوونە قارەمانی شەقام و گۆڕانكارییەكان.
ئێستا با بە دوای دەستەواژەیەكی دیكەوە بین بۆ گەڕانەوەی متمانە لای هەژاران كە 99,99%ی كۆمەڵگا پێك دەهێنن بە سیاسەت و خەبات لە پێناو رزگاری خۆیان, ئەویش بێ ئەخلاقی شۆڕشگێڕانە, بزووتنەوەی عەدالەتخوازانە بوونی نابێت, ئەمەش لە واقعی ئێستا لە ژیانی جیمی كۆربین سەرۆكی چەپگەرای پارتی كرێكارانی بەریتانیاو سەركردەی هەژاران مۆخیكا(سەرۆكی پێشوی ئیكوادۆر) و سەدان نمونەی وا لە مێژوودا هەڵێنجین, ئاخر لە كارو هەنگاوێكدا لە خۆەوە دەست پێنەكەیت, ناتوانیت داوا لە كۆمەڵ بكەیت متمانە بە كارەكانت بكات و بانگەوازیان بكەیت بۆ خەبات لە پێناو دادپەروەری و یەكسانی, مرۆڤەكان سەیری كردارو رەفتارت دەكەن, دواتر گوێبیستی قسەكانت دەبن .

كەم نین ئەوانەی تا ئێستا خۆیان بە چەپ دەزانن لەم وڵاتە, لە نازو نیعمەتدا دەژێن, بۆ سەر ئێشەیەك لە نەخۆشخانەی تایبەتین و مناڵەكانیان لە قوتابخانە ئەهلییەكان یاخود زانكۆ هەرە بەناو بانگەكانی جیهان دەخوێنن, یاخود لە ماڵەوە كارەكەر كاریان بۆ دەكات….. , نموونە زۆرە, كە ئەمانەیان لێ دەبینم لە چ كەناڵێك دەركەون یەكسەر لایدەدەم, چونكە ئەم كردارانە رەنگدانەوەی پەیامی یەكسانی نییە.
جیمی كۆربین كاتێك كلاودا برچێتەی هاوسەری بە رەچەڵەك شیلی داوای لێدەكات مناڵەكەی بنێرێتە قوتابخانەیەكی باشتر لە دەرەوەی بازنەی هەڵبژاردنەكەی, رێگا نادات, تا دەگاتە ئەو ئاستەی 12 ساڵەی هاوسەرگیریان لە ساڵی 1999 كۆتایی پێ دێت لە كاتێكدا 3 مناڵی هاوبەشیان دەبێت, كۆربین ژیانێكی هەژارانە و سروشتی وەك هاووڵاتیانی بازنەی هەڵبژاردنەكەی ژیا, ئەوێكی پەرلەمانتار دەیتوانی قسە بكاو بكا و كرداری نەبێت , درۆ درۆ بكات , وەلێ نەیكرد, وایكرد ببێتە نموونە بۆ لێوە فێربوون.

كۆربین (كۆربینستا) نەك نەخشەی سیاسی و گفتوگۆ سیاسیەكان و پارسەنگی هێزەكانی لە بەریتانیا گۆڕی, بگرە ئەخلاقیشی گەڕاندەوە بۆ سیاسەتكردن, لە كاتێكدا بۆرژوازییە رەنگاو رەنگەكان چاوەڕوانی ئەوە بوون وەك مایكل فوتی هاوڕێی كە زۆر هاوبەشی لە نێوانیان هەیە لە بیركردنەوەدا توشی تێكشكانی گەورە ببێت لە هەڵبژاردنەكەی 8ی یۆنیدا, چاوەڕوان بوون بەرنامە چەپگەرایەكەی بۆ هەڵبژاردن ببێتە درێژترین عەریزەی ئینتحاری سیاسی, چاوەڕوان بوون كارەساتەكەی 9ی یۆنی 1983 مایكل فوت دوبارە بێتەوە, كە 65 ساڵ بوو پارتی كرێكاران شكستی وای بەخۆوە نەبینی بوو, مای وەك تاتشەر سەركەوتوانە بۆی دەرچێت لە هەڵبژاردنەكان و بەرنامە نەگریسە ئابوریەكەی وەك تاتچەر جێبەجێ بكات, وەلێ كۆربین كە ببوە ئومێدی دادپەروەری بۆ كرێكاران و یەكسانیخوازان و لاوان و پیران و هەژاران و پەنابەران و ئاشتیخوازان, بە ئەخلاقە شۆڕشگێڕییەكانی خەونەكەی پوچەڵ كردەوەو سەركەوتنی تۆمار كردو ئەخلاقی بۆ سیاسەتكردن لە وڵاتدا گەڕاندەوە, لە بری ئەوەی 9,8% دەنگی پارتەكەی دابەزێت وەكو هەمان رۆژی 34 ساڵ لەمەوپێش, كەچی 9,9% دەنگی پارتەكەی بەرز كردەوە و روحی خستەوە بەر سیاسەتكردن و عەدالەتخوازی لە بەریتانیای نا عەدالەتدا, دەڵێیت مێژوو لێرەدا پێچەوانە بۆتەوە.

ئێمە لەم سەردەمە پێویستمان بە فێربوون لە ژیانی سادەیی كۆربینەكان و مۆخاكانە(سەرۆكی پێشوی ئیكوادۆر), راستە پێویستمان بە تیۆری شۆڕِگێڕانەی ماركسە, وەلێ هەڵسوكەوتی رۆژانەی كۆربینەكان و مۆخیكاكان زیاتر خەڵك لە دەوری نوسین و رێبازو بەرنامەكەی ماركس كۆدەكەنەوە, تەنانەت نەك شێوازی ژیانی ماركس, ئاخر خۆ ئەو پەیامنێری یەكسانییە نەك پەیامنێری ئاینی.
هەموو شتمان ئامادەیە بۆ بونەوە بە رابەری شەقام و سیاسەت لەم وڵاتەدا, ئەزمونی خەباتكارانەی 5 دەیەی شەقام, بەرنامەی سۆسیالستی بۆ بەڕێوەبەرایەتیەكی ئابوری دادپەرەرانە, رسوا بوونی بۆرژوازی كوردستان و نەمانی متمانە پێیان, …… تەنها كارێزمایەكی چەپگەرای كوردی وەك بیرنی ساندەرزێك, كۆربینێك, میلنشۆنێك, سیریزاو پۆدیمۆس و لۆلا و مۆخیكایەك ماوە لە دەوری كۆبینەوەو بڵێت ئەمە گوڵ لێرە سەما بكەن, خۆ لە رابردوودا نموونەی كوردی وامان زۆر بەرهەم هێناوە.

ئەمڕۆ 102 ساڵ تێپەڕ دەبێت بەسەر ئیعدام كردنی 253 كەسایەتی ناسراوی ئەرمەنی لە یەك شەمەی سوری 24-4-1915ەدا , كە لە شوێنە جیاجیاكانەوە دەسەڵاتی خەلافەتی عوسمانی كۆیانیان كردبوەوە بە كۆمەڵ بە ئاشكرا لە شاری ئەستەمبوڵی پایتەخت ئیعدامیانیان كرد, لە چوارچێوەی پرۆسەی كۆمەڵ كوژی ئەرمەنەكان كە لە نێوان ساڵانی 1894 بۆ 1923 درێژەی كێشا , كە كۆی قوربانیانی تاوانەكە بە 1,5 ملیۆن كەس مەزەندە دەكرێت, كە هاوتەریب لە گەڵ ئەم كۆمەڵكوژییەدا گەلانی سریان و ئاشورو ئێزیدی و یۆنانیش لە لایەن هەمان فەرمانڕەواییەوە كۆمەڵكوژی كران.لەم نێوەدا ئەرمەنیەكان بەشێك لە كوردان بە هاوبەشی تاوانەكە دەزانن كە لەو كاتەدا لە چوارچێوەی سوارەی حەمیدییە بەسەرۆكایەتی ئاغا كوردەكان رێكخرابوون, ئەمە بە ئاشكرا لە تابلۆكانی مۆنمێنتی سەرەكی جینۆسایدی ئەرمەنی لە شاری یەریڤان وە نوسینەكانیان رەنگ دەداتەوە, چۆن كوردەكانیش جاشە كوردەكان بە هاوبەشی تاوانی ئەنفال دەزانن كە لە چوارچێوەی سوارەی سەلاحەدین ئەیوبیدا بە سەرۆكایەتی ئاغا و سەرۆك عەشیرەتەكان رێكخرابوون, لە یەك چونێكی دیكەش لە نێوان هەردوو قوربانی ئەوەیە, هەردوولا بە تاوانی هاوكاری داگیركەر سزا دراون, ئەرمەنیەكان بە تاوانی هاوكاری سوپای روسی تزاری كە تا رەواندزو خانەقین بە هاوكاری ئەرمەنیەكان هاتبوو, پاشان لە گەڵ شۆڕشی ئۆكتۆبەر و مەرسومی ئاشتی لینین كشانەوە, كوردەكانیش هاوكاری ئێران تا دەوروبەری چاڵە نەوتەكانی كەركوك و هەڵەبجە هاتن.ئێستا دەبێت بەرەو روی ئەم تاوانە مێژوییە ببینەوە, چارەسەری ئەو نەخشانە بكرێت كە ناوی ئەرمەنستان و كوردستانەو هەر یەكەیان كۆمەڵێك شارو شارۆچكە بە نیشتمانی خۆیان دەزانن هاوبەشە لە نێوان هەردوولا, ئەمە بۆ خۆی كێشەیە, كێشەكە گەورەتر دەبێت دوژمنە هاوبەشەكە توركیایە بكشێتەوە لەو ناوچانە , هاوكات لە دوای سەربەخۆیی ئەرمینیاوە دوای هەڵوەشاندنەوەی سۆڤییەت ,كوردە موسڵمانەكانی ئەرمینیا رویان لە ئازەرباینجان كردووەو ئێزیدییەكانیش ئەرمینیا وەك كاردانەوەیەك بۆ سارێژ نەبوونەوەی برینەكانی مێژوو, واتا لەسەر بنچینەی رابردوو جەمسەر بەندی كراوە, بۆیە ئەم كێشە سەدەییە ئاڵۆزە دەبێت چارەسەر بكرێت, بە پێی راستییەكان مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت و بەرپرسیارێتی مێژویی هەڵبگرترێت, نەك بە ئینشای ناسیۆنالیستانە كورد بكرێتە مەلایەكەت و ناشرینییەكان لە كەوڵی مێژووەكەی بكرێتەوە, ئاخر نموونەی پاشای كۆرەی رەواندزیشمان لە بەرامبەر ئێزیدییەكان هەیە, ئینكار بۆخۆی تاوانە و راكردنیشە لە بەرپرسیارێتی مێژویی, لە وڵاتێكی وەك سلۆڤاكیا 5 ساڵ زیندانی سزاكەیەتی, ئەگەر ئینكاری تاوانی جینۆسایدی ئەرمەنی بكرێت .لە یادی 100 ساڵەی تاوانی ئەرمەندا لە تەبلیسەوە بۆ یەریڤان دەرۆیشتم بۆ بەشداری لە كۆنفرانسی شارەزایانی جینۆسایدی جیهانی, پرۆفیسۆرێكی ئابوری ئەرمەنی لە گەڵمدا سوار بوو, كە گەیشتینە سنوری ئەرمینیا پۆلیسەكە پرسی بۆ كوێ , لە وەڵامدا وتم” بۆ كۆنفرانسی نێونەتەوەیی شارەزایانی جینۆسایدی جیهانی لە یەریڤان”, كە لە بازگەكە رەت بوین, پرۆفیسۆرەكە وتی “كوردیت ” لە وەڵامداوتم “بەڵێ” , وتی “دەچیت بۆ كۆنفرانسی جینۆساید” ,لە وەڵامدا وتم “بەڵێ “, وتی “ئێمە نەك كێشەی مێژویمان لە گەڵ كورددا هەیە بۆ بەرپرسیارێتی , هاوكات كێشەی خاكیشمان هەیە, نموونە شاری قارس پێمان وایە ئەرمەنییە تۆ چی دەڵێیت “, لە وەڵامدا وتم “ئێستا هی هیچ لایەكمان نییە , وەلێ بكەوێتە دەست كوردان بەم بۆچونە سیاسیەی ئێستاوە, ئەوا لە دەستێكی ئەمیندایە بە پێی بەڵگە مێژوییەكان لە روانگەی سرَینەوەی شوێنەواری گۆڕینی دیموگرافی مامەڵەی لە گەڵدا دەكەن” , وتی “ترسم هەیە كوردەكان وەك تۆ بیر نەكەنەوە, ئەوەتا تۆ لە ناو ئۆتۆمۆبیلەكەش شوێنەكەی خۆت داوە بە من ,هەرچەندە كرێی ئۆتۆمۆبیلەكەش تۆ داوتە, كەچی من لە پێشەوە سوار بوومە, تۆش لە دواوە”.لە وەڵامدا وتم “نا, ئەدی پێش ماوەیەك ئەحمەد تورك بە فەرمی بەرپرسیارێتی قەبوڵ كردو بەناوی كوردەوە داوای لێبوردنی كرد, ئەگەر هەر بەرپرسیارێتیەك هەبێت”.ئێمە شەو رۆژ داوا لە جیهان دەكەین, ئەوتاوانانەی بەسەر گەلەكەمان هاتووە بە جینۆساید بناسن, ئێستا لەبەردەم تاقیكردنەوەداین, بۆخۆمان چۆن مامەڵە لە گەڵ مێژوودا دەكەین ؟, دەرچوون لەوتاقیكردنەوەیە بە سەلامەتی دەمانگەیەنێتە مەنزڵگای مرۆڤ بوون, دەبا مرۆڤ بین .

بڕیار وایه‌ 23ی ئه‌م مانگه‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆك كۆماری له‌ فه‌ره‌نسا به‌ڕێوه‌ بچێت, وڵاتی فه‌ره‌نسا له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی رۆژئاوا زیاتر ریز به‌ندی چه‌پ و راست له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان و له‌ مشتومڕی سیاسی به‌خۆوه‌ ده‌بینێت, ئاخر ده‌سته‌واژه‌ی چه‌پ له‌ فه‌ره‌نسا له‌ دایك بوو له‌وكاته‌ی له‌سه‌ر پێشنیاری په‌رله‌مانتاری گه‌ل له‌ فه‌ره‌نسا ئیمانۆیل جۆزیف سپیس(1748-1836) ده‌سته‌واژه‌كه‌ دیاریكرا په‌رله‌مانتاران به‌ پێی بیروباوه‌ڕیان له‌ پشتیوانی گه‌ل جێگای خۆیان له‌ناو په‌رله‌ماندا گرت, له‌وساوه‌ چه‌پ له‌گه‌ڵ گۆڕانكاری و دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تیدا بووه‌, پێچه‌وانه‌كه‌ی بۆ باڵه‌كه‌ی دیكه‌ راست بووه‌ كه‌ راسته‌, هاوكات بیری سۆسیالستی له‌ هه‌موو وڵاتانی دیكه‌ زیاتر زاده‌ی فه‌ره‌نسایه‌, له‌ بابۆفه‌وه‌ ( فرانسۆ نۆیل بابۆف كه‌ له‌ سه‌ر بیری یه‌كسانی خوازی له‌ 27ی ئایاری 1797 له‌ سێداره‌ درا) تا بیر جۆزێف برۆدۆن (1809-1865), شارل فۆریی (1772-183), لویس ئۆگست پلانكی (1805-1881) و بۆ شۆرشی فه‌ره‌نسا و راپه‌ڕینه‌كانی یۆلی 1830 و 1848 و كۆمۆنه‌ی پاریس له‌ 18ی ئازاری 1871 و شۆرشی قوتابیان له‌ ساڵی 1968 تا راپه‌ڕینی بێدارانی شه‌وی ساڵی 2016, به‌شیوه‌ی گشتی مێژوی دوو سه‌ده‌ی رابردووی فه‌ره‌نسا ئاوێنه‌ی ململانێ سیاسیه‌كانی دوو سه‌ده‌ی رابردووی جیهان بووه‌, مێژووی فه‌ره‌نسا كورتكراوه‌ی مێژووی جیهان بووه‌ له‌و 228 ساڵه‌ی رابردوودا, هه‌ر بۆیه‌شه‌ ماركس دوو په‌رتووكی نایاب و به‌ناو بانگی خۆی كه‌ هه‌ژده‌هه‌می برۆمێردی لوێس پۆناپارت و شه‌ڕی ناوخۆیی فه‌ره‌نسا له‌سه‌ر په‌ره‌گرتنه‌ سیاسییه‌كانی ئه‌م وڵاته‌ نووسیوه‌, ده‌توانین بێ دودڵی بڵێین هه‌ر سێ شۆرشه‌ گه‌وره‌كه‌ی فه‌ره‌نسا ( شۆڕشی فه‌ره‌نسا 1789, كۆمۆنه‌ی پاریس 1871 , شۆرشی به‌هاری 1968ی قوتابیان) كاریگه‌ریان له‌سه‌ر ره‌وتی روداوه‌كانی جیهان داناوه‌ له‌ دوو سه‌ده‌ی رابردوودا.

چه‌پی فه‌ره‌نسا له‌ ساڵی 1830 ه‌وه‌ خۆیان له‌ گروپی نهێنی بچوك بچوكدا رێك خستووه‌,كه‌ به‌رده‌وام راوده‌نران له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ كه‌ پارێزه‌ری چینه‌ باڵاكان بوون له‌ ئه‌رستۆكرات و پیاوانی ئاینی, ئه‌م بزوتنه‌وه‌یه‌ به‌رده‌وام له‌ تێكۆشانی بێ وچاندا بوو بۆ گۆڕانكاری له‌ سسته‌می سیاسی و گه‌یشتن به‌ دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی و دامه‌زراندنی كۆمارێكی عه‌لمانی, تا له‌ ساڵانی 1879 پارتی كرێكارانی سۆسیالستی فه‌ره‌نسی و له‌ ساڵی 1880 یه‌كه‌م پارتی ماركسی به‌ناوی پارتی كرێكارانی فه‌ره‌نسا داده‌مه‌زرێت, سۆسیالسته‌كان له‌ كۆنگره‌ی شاری توری 1920 وه‌كو ئێستای فه‌ره‌نسا ده‌بنه‌ دوو به‌شه‌وه‌, به‌شه‌ بچوكه‌ ریفۆرم خوازه‌كه‌ ده‌بنه‌ سۆسیال دیموكرات و به‌شه‌ گه‌وره‌ شۆڕشگێڕه‌كه‌ ده‌بنه‌ حیزبی شیوعی,له‌ ماوه‌ی نزیك نیوه‌ی سه‌ده‌ی فه‌ره‌نسا له‌ دوای جه‌نگی جیهانی دووه‌مه‌وه‌ به‌هۆی رۆڵی پاڵه‌وانانه‌ی شیوعییه‌كان له‌ خه‌بات دژ به‌ فاشیزم ده‌وترا له‌ نێوان دیگۆلییه‌كان و شیوعییه‌كان هه‌موو پارته‌كانی دیكه‌ بچوك بوون تا ساڵی 1967 سه‌ركردایه‌تی چه‌پ و زۆربه‌ی جاره‌كان پارتی یه‌كه‌می وڵات بووه‌ تا ساڵی 1958 , له‌ 1981ه‌وه‌ رێژه‌ی ده‌نگه‌كانی نزیك 75% داده‌به‌زێت به‌هۆی مردنی سه‌ركرده‌ كارێزماییه‌كه‌ی مۆرێس تۆرێزو نه‌گرتنه‌ ده‌ستی ده‌سه‌ڵات له‌ دوای شۆڕشی قوتابیان له‌ ساڵی 1968 دا.

هه‌موو كات گۆره‌ِپانی چه‌پ له‌ فه‌ره‌نسا شوێنی هه‌موو باڵ و قوتابخانه‌كانی تێدا بۆته‌وه‌, پێكهاته‌ی رابه‌رایه‌تی كۆمۆناره‌كان باشترین نموونه‌یه‌ بۆ ئه‌و فره‌ پێكهاته‌یه‌ی ناو چه‌پ كه‌ تا ئێستا له‌م وڵاته‌ به‌و شێوه‌یه‌یه‌ .
جارێكی دیكه‌ خه‌ریكه‌ تارمایی سۆسیالیزم ئاسمانی فه‌ره‌نسا داده‌گرێته‌وه‌, وه‌لێ به‌ دوباره‌ بونه‌وه‌ی مێژوو نا, له‌ رێگای ئه‌ندامگیری حیزبییه‌وه‌ نا, بگره‌ له‌ رێگای جه‌مسه‌ر به‌ندی داواكاری و خواسته‌كانه‌وه‌ له‌ شه‌قامه‌وه‌ له‌ رێگای هه‌ڵمه‌ته‌كانی هه‌ڵبژاردن و پێشكه‌ش كردنی ئه‌لته‌رناتیفی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌, جه‌مسه‌ر به‌ندیه‌ك پێش چه‌ند هه‌فته‌یه‌ك خه‌ون بوو, بێدارانی شه‌وی پاریس به‌ دیار بێداری خۆیانه‌وه‌ خه‌و بردیانییه‌وه‌و ناردیانیه‌وه‌ بۆ ماڵه‌وه‌, تارماییه‌كه‌ هه‌ر نه‌هات , كرێكارانی یاخی شه‌قامه‌كانی پاریس هه‌ر نه‌یان توانی تارماییه‌ سوره‌كه‌ به‌دیبكه‌ن, كه‌چی ئێستا داواكارییه‌كانیان بووه‌ تارمایی گۆڕانكاریه‌كان و له‌ هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنی كاندیده‌ چه‌په‌كاندا به‌رجه‌سته‌ بوو, به‌م هۆیه‌وه‌ هه‌موو هێزه‌ كۆنه‌په‌رسته‌كانی وڵات له‌ پارێزه‌رانی سسته‌می سیاسی باڵاده‌ست و نوێنه‌رانی بازاڕه‌كانی سه‌رمایه‌داری و سه‌رمایه‌ی دارایی و كۆمپانیا زه‌بلاحه‌ فره‌نه‌ته‌وه‌ییه‌كان , وه‌ك گا كه‌ رقیان له‌ ره‌نگی سوره‌ ترساندووه‌, ته‌نانه‌ت هه‌موو كاندیده‌كانی حیزبی دراو به‌ وته‌ی هامونی كاندیدی سۆسیالسته‌كانی یه‌ك خستووه‌,بگره‌ ئه‌وانه‌شی گوایه‌ دڵیان بۆ چه‌پ لێده‌دا ناچار كرد داكۆكی له‌ سسته‌می سیاسی باو بكه‌ن, هه‌ر به‌وه‌نده‌شه‌وه‌ نا بگره‌ 25 هه‌ڵگری نۆبڵ له‌ ئابوری له‌سه‌ر ئاستی جیهان په‌یوه‌ست بوون به‌م كه‌مپه‌ینه‌وه‌ .
چه‌په‌كان له‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆك كۆماری فه‌ره‌نسا, له‌ كۆی 11 كاندید , به‌ 4 كاندید به‌شداری هه‌ڵبژاردنی كۆماری فه‌ره‌نسا ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌وانیش بریتین له‌ هه‌ر یه‌كه‌ :
1- فلیب پۆتۆ 50 ساڵ, كرێكاری پێشوی كۆمپانیای فۆرد و ساندیكایی, سه‌رۆكی پارتی نوێی دژ به‌ سه‌رمایه‌داری (ترۆتسكیستی پێشو), له‌ بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژارندا خۆی وه‌ك كرێكارێك ده‌ناسێنێت نه‌ك وه‌ك سیاسییه‌ك , مرۆڤێكی ساده‌ و موخاتبێكی به‌ توانا.
داوای كه‌مكردنه‌وه‌ی ته‌مه‌نی خانه‌نشینی بۆ 60 ساڵ و 32 كاتژمێر كار له‌ هه‌فته‌ و مافی له‌باربردنی منداڵ و ده‌سته‌به‌ركردنی ده‌ستخستنی ده‌رمان دژ به‌ سكپڕی به‌ خۆڕایی ده‌كات, راده‌ی پشتیوانییه‌كانی2% بۆ 2,5%ی ده‌نگه‌كانه‌.
2- خاتوو ناتالی ئارتۆ 47 ساڵ ,مامۆستای ئابوری , ترۆتسكیست وته‌بێژ و كاندیدی پارتی خه‌باتی كرێكار, داوای قه‌ده‌غه‌كردنی ده‌ركردنی كرێكار له‌سه‌ر كار و زیادكردنی كرێ و موچه‌ی 1800 ئیرۆ بۆ خانه‌نشینان و وه‌ده‌ستخستنی هۆیه‌كانی به‌رهه‌م هێنان له‌ لایه‌ن كرێكارانه‌وه‌ ده‌كات, راده‌ی پشتیوانییه‌كانی 0,5%ی ده‌نگه‌كانه‌ .
3-بینۆ هامون 49 ساڵ , وه‌زیری ئابوری پێشو له‌ كابینه‌ی فرانسۆ هۆلاند, سه‌رۆكی لاوانی سۆسالست , په‌رله‌مانتاری په‌رله‌مانی ئه‌وروپا, له‌ 29 یه‌نایه‌ری 2017 به‌ هێنانی 58,88%ی ده‌نگی ناو پارته‌كه‌ی بوه‌ كاندیدی پارتی سۆسیالست بۆ پۆستی سه‌رۆك كۆماری وڵات , ده‌رچونی كوده‌تایه‌ك بوو به‌سه‌ر باڵی راستی ناو حیزب به‌ سانده‌رزی فه‌ره‌نسا ناو برا, له‌ كاتێك پرۆسه‌ی بردنه‌وه‌كه‌ی و كاردنه‌وه‌ی باڵی راستی ناو حیزب له‌ به‌رامبه‌ری له‌ شێوه‌ی جیمی كۆربین سه‌ركرده‌ی چه‌پگه‌رای پارتی كرێكارانی به‌ریتانیا خۆیان نمایش كرد, هه‌ر بۆیه‌ باڵی راستی ناو حیزب ملیان به‌ ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ نه‌دا و لێی هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ , ده‌كرێت له‌ داهاتوودا باڵی راستی ناو پارتی كرێكارانی به‌ریتانیا به‌ سه‌ركردایه‌تی بلێر هه‌مان پرۆسه‌ جێبه‌جێ بكه‌ن,هامون به‌ به‌رنامه‌یه‌كی چه‌پتر له‌ هه‌ر یه‌كه‌ له‌ بیرنی سانده‌رز كاندیدی سۆسیالست خوازی ئه‌مه‌ریكا له‌ پارتی دیموكرات و جیمی كۆربین سه‌رۆكی پارتی كرێكارانی به‌ریتانیا هاته‌ مه‌یدان ,وه‌لێ به‌هۆی ژینگه‌ی سیاسی له‌ وڵات نه‌یتوانی له‌م قۆناغه‌دا هه‌مان رۆڵی سیاسی ئه‌وان بگێڕێت, به‌ تایبه‌ت به‌ بونی میلنشۆن .

هامون خاوه‌ند به‌رنامه‌یه‌كی سۆسیالستی ژینگه‌ییه‌, داوای گۆڕینی كۆماری پێنجه‌م بۆ كۆماری شه‌شه‌م ده‌كات به‌ قۆناغ,گرنگی دان به‌ كه‌رتی ته‌ندروستی و په‌روه‌رده‌و دیاریكردنی 750 ئیرۆ موچه‌ی بنه‌ڕه‌تی بۆ سه‌رجه‌م هاووڵاتیانی فه‌ره‌نسا ئه‌وانه‌ی داهاتی مانگانه‌یان كه‌متره‌ له‌ 2185 ئیرۆ له‌ مانگێكدا وباج خستنه‌ سه‌ر رۆبۆتی كارگاكان وموچه‌ی 600 ئیرۆ بۆ بێكاران و 200 ئیرۆی مانگانه‌ بۆ ئه‌وانه‌ی لانی كه‌می كرێ وه‌رده‌گرن, دروستنه‌كردنی زیندانی نوێ له‌ وڵات, هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی یاسای كاری هه‌موار كراو, زیاد كردنی لانی كه‌می كرێ و كه‌مكردنه‌وه‌ی سه‌عاتی كار و ,,,,, كۆتایی هێنان به‌ به‌كار هێنانی ئۆتۆمۆبیلی گازی تا ساڵی2025 و ده‌ستبه‌رداربوون له‌ به‌رهه‌م هێنانی كاره‌با له‌ رێگای وێستگه‌ی ئه‌تۆمی بۆ ساڵی 2050.
هامون له‌ میانی هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ی توانی لاوانی دژ به‌ جیهانگیری و سه‌رمایه‌داری وهه‌وادارانی سۆسیالیزمی راسته‌قینه‌ بۆ كه‌مپه‌ینه‌كه‌ی رابكێشێت, نه‌یارانی به‌ سۆسیالستی خه‌یاڵی و سۆسیالستی بێ گه‌رد توانجی لێ ده‌ده‌ن.
دوای سه‌ركه‌وتنی وه‌ك كاندیدی پارتی سۆسیالست بۆ پۆستی سه‌رۆك كۆماری فه‌ره‌نسا, ته‌نها بل قاسم و كریستیان تۆبیرا له‌ وه‌زیره‌كانی حكومه‌ته‌كه‌ی هۆڵاند ا پشتیوانیان لێی كرد, ئه‌وانی دی هه‌موو به‌ سه‌رۆكه‌كه‌یانه‌وه‌ په‌یوه‌ست بوون به‌ كه‌مپه‌ینی ماكرۆنه‌وه‌, كه‌ ناڕاسته‌وخۆ بووه‌ كاندیدی باڵی راستی ناو سۆسیالسته‌كان, هه‌مان رێگای كلنتۆن و شرۆده‌ر و بلێر و رینزی گرته‌ به‌ر.

هامون له‌ ئێستادا به‌هۆی پشت لێكردنی باڵی راستی ده‌سترۆیشتوی حیزبه‌كه‌ی به‌ره‌و په‌راوێز ده‌ڕوات و بۆته‌ پێنجه‌م ركابه‌ر, به‌رده‌وامه‌ له‌ دیداره‌كانی, راشكاوانه‌ رایگه‌یاند له‌ خولی دووه‌می هه‌ڵبژاردنه‌كان ده‌نگ به‌ میلنشۆن ده‌دات, واتا هه‌ڵوێستی ته‌واو پێچه‌وانه‌ی هۆلاندی گرته‌ به‌ر, بیه‌ر لۆران سكرتێری حیزبی شیوعی فه‌ره‌نسی كه‌ پشتیوانی میلنشۆنه‌ داوای به‌یه‌ك گه‌یشتنی هامون و میلنشۆنی كرد له‌وكاته‌ی هامون چواره‌مین بوو و میلنشۆنیش پێنجه‌م, بارودۆخه‌كه‌ گۆڕا دواتر, ئه‌وه‌ی هامونی كرده‌ په‌راوێزه‌وه‌ میلنشۆن بوو نه‌ك باڵی راستی ناو سۆسیالسته‌كان.
هامون پێی وایه‌ ماكرۆن و لۆبان و فیۆن كاندیدی پارتی دراون بۆ پۆستی سه‌رۆك كۆماری وڵات.

4 -ژان لۆك میلنشۆن ته‌مه‌ن 65 ساڵ مامۆستا دواتر رۆژنامه‌نوس و په‌رله‌منتار و سیاسه‌تمه‌دار , له‌ دایك بووی شاری ته‌نجه‌ی مه‌غریب ,به‌ ترۆتسكیزم چووه‌ ناو جیهانی چه‌پگه‌راییه‌وه‌, 31 ساڵ له‌ گه‌ڵ سۆسیالسته‌كانی كاریكرد تا بووه‌ وه‌زیر له‌ كابینه‌ی سۆسیالسته‌كان, پێشتریش بچوكترین په‌رله‌منتاری وڵات بوو, له‌ 2008 هه‌مان رێگای ئۆسكار لاڤۆنتینی سوری ئه‌ڵمانی گرته‌ به‌ر و جیابوه‌وه‌ له‌ حیزب, كاندیدی پۆستی سه‌رۆك كۆماری له‌ هه‌ڵمه‌تی (la France insoumise) موعجیبه‌ به‌ هه‌ردوو شۆڕشگێڕ ماكسمیلیان رۆبسبیاری فه‌ره‌نسی و شافێزی فه‌نزوێلی, ئه‌میش وه‌ك كۆربین و سانده‌رز له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌زگای سیاسی به‌هێزه‌وه‌ سه‌ركه‌وت و بووه‌ یه‌كێك له‌ كاندیده‌ به‌هێزه‌كانی پۆستی سه‌رۆك كۆماری وڵات, هه‌رچه‌نده‌ پارتی چه‌پ و حیزبی شیوعی و چه‌ند ده‌سته‌و رێكخراوێكی دیكه‌ پشتیوانی به‌هێزی لێده‌كه‌ن.
توانای وتاردان و قسه‌ كردن و قه‌ناعه‌ت پێكردنی له‌ هه‌موو كاندیده‌كانی دی زیاتره‌ و خاوه‌ند رۆشنبیرییه‌كی به‌رفراوان و باڵایه‌, هاوكات له‌ هه‌موو كاندیده‌ به‌هێزه‌كانی دیكه‌ پاكتر و جه‌ماوه‌ریتره‌, راپرسییه‌كان ده‌ریده‌خه‌ن راستگۆترین و پاكترن و نزیكترینه‌ له‌ داخوازییه‌كانی خه‌ڵكه‌وه‌ له‌ناو كاندیده‌كانی پۆستی سه‌رۆك كۆماری.
له‌ كاندیده‌ به‌هێزه‌كان ماكرۆن و مارین لۆبان و فرانسیۆ فیۆن پاكتره‌, كه‌ هه‌موو گلاونه‌ته‌ گه‌نده‌ڵیه‌وه‌, توانیویه‌تی وه‌ك سانده‌رز گه‌نجان بۆ خۆی رابكێشێت و ببێته‌ هیوایه‌ك بۆ دادپه‌روه‌ری له‌ وڵاتدا.
په‌یمانگای ئیفۆب فودسیال راپرسیه‌كی ئه‌نجامدا ده‌ركه‌وت میلنشۆن له‌ روی جه‌ماوه‌رییه‌وه‌ له‌ پێش هه‌موو سیاسییه‌كانه‌وه‌یه‌ , ئه‌گه‌ر بگاته‌ خولی دووه‌م ئه‌وا لێیان ده‌باته‌وه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئیمانۆیل ماكرۆنیش پێشبڕكێی بكات.
میلنشۆن له‌ ئێستادا سه‌نته‌ری چه‌پی ریشه‌ییه‌ له‌ وڵات, تارماییه‌كه‌ی هه‌موو پارێزه‌رانی سسته‌می ده‌سه‌ڵات و سه‌رمایه‌داری ناو خۆو ده‌ره‌وه‌ی ترساندووه‌.

میلنشۆن ده‌یه‌وێت چی بكات؟
میلنشۆن له‌ رێگای به‌رنامه‌كه‌یه‌وه‌, ده‌یه‌وێت له‌ بواری دیموكراسی , دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی, ژینگه‌ پارێزی و ئاشتی جیهانی كۆمه‌ڵێك گۆڕانكاری بكات, گرنگترینیان بریتین له‌ كۆتایی هێنان به‌ دیارده‌ی بێلانه‌یی و چاره‌سه‌ری پزیشكی و ژیانی شه‌رافه‌تمه‌ندانه‌ بۆیان ,دیاریكردنی شه‌كه‌ت بوون وه‌ك نه‌خۆشیه‌كی كاركردن, ده‌رنه‌كردنی كرێكاران له‌سه‌ر كار, كه‌مكردنه‌وه‌ی موچه‌ی به‌رپرسان, خانه‌نشینی به‌ موچه‌ی ته‌واو, زیادی كردنی لانی كه‌می كرێ بۆ 1326 ئیرۆ كه‌ 16% زیاتره‌ له‌ پێشوو, و كه‌مكردنه‌وه‌ی ته‌مه‌نی خانه‌نشینی بۆ 60 ساڵی, بنه‌بڕكردنی بێكاری و پشتیوانی كه‌رتی په‌روه‌رده‌ی گشتی و خوێندن به‌ خۆڕایی و هاوكاری قوتابیان له‌ قۆناغی خوێندنی زانكۆ, كه‌مكردنه‌وه‌ی سه‌عاتی كار له‌ 35 كاتژمێره‌وه‌ بۆ 32 كاتژمێر له‌ هه‌فته‌دا, سه‌پاندنی باجی 90% به‌سه‌ر ئه‌وانه‌ی داهاتیان له‌ 33 هه‌زار ئیرۆ زیاتره‌ له‌ مانگێكدا.
به‌ گشتیكردنی كه‌رتی كاره‌باو راگرتنی دروستكردنی وێستگه‌ی ئه‌تۆمی نوێ و كۆتایی به‌كار هێنانی له‌ ساڵی 2050 , به‌ گشتیكردنه‌وه‌ی كه‌رته‌كانی فرۆكه‌وانی و په‌یوه‌ندی و دروست كردنی بانكێكی زه‌بلاحی حكومی.

ده‌رچون له‌ په‌یمانی ناتۆو چاكسازی یه‌كێتی ئه‌وروپا ئه‌گه‌ر نا هه‌نگاو نان به‌ره‌و فرێكست له‌ رێگای راپرسیه‌وه‌ وه‌ك به‌ریتانیا, كشانه‌وه‌ له‌ په‌یمانامه‌ی بازاڕی ئازاد, كۆتایی هێنان به‌ قۆناغی كۆماری پێنج, وڵات به‌ره‌و قۆناغی كۆماری 6 ببات, واتا ئه‌وه‌ی دیگۆڵ تێكی دا, ئه‌و راستی بكاته‌وه‌,ده‌سه‌ڵاتی زیاتر بدات به‌ په‌رله‌مان له‌ رێگای گۆڕینی سسته‌می نیمچه‌ سه‌رۆكایه‌تی وڵات بۆ په‌رله‌مانی و ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردن به‌ پێی یاسای رێژه‌یی یه‌ك بازنه‌یی له‌ وڵات, گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ دیموكراسی راسته‌وخۆو هه‌ڵگرتنی روحی په‌یامه‌كانی كۆمۆنه‌ی پاریس, دابه‌زاندنی ته‌مه‌نی ده‌نگدان بۆ 16 ساڵ .
“” كۆماری پێنجه‌م له‌ 5 ئۆكتۆبه‌ری 1958 بنیات نرا له‌ سه‌ر بنچینه‌ی گۆڕینی سسته‌می سیاسی وڵات له‌ په‌رله‌مانیه‌وه‌ بۆ نیمچه‌ سه‌رۆكایه‌تی له‌ لایه‌ن دیگۆڵه‌وه‌ “( كۆماری یه‌كه‌م 1792-1804- كۆماری دووه‌م 1848-1852 , كۆماری سێیه‌م 1870-1940, كۆماری چواره‌م 1946-1958) .””.

تارماییه‌ سوره‌كه‌
به‌هۆی ئه‌وه‌ی هه‌ردوو حیزبی ده‌سه‌ڵات له‌ 59 ساڵی رابردوو له‌ سه‌رده‌می دامه‌زراندنی كۆماری پێنجه‌وه‌, له‌ ئۆكتۆبه‌ری 1958ه‌وه‌ , دوای ئه‌وه‌ی له‌ هه‌ڵبژاردنی نۆڤه‌مبه‌ری ئه‌وساڵه‌ پارته‌ راسته‌كان سه‌ركه‌وتنی گه‌وره‌یان تۆمار كرد, بۆ یه‌كه‌م جاره‌ له‌م ئاسته‌ نا جه‌ماوه‌ریه‌دا ده‌بن, كه‌ ته‌نها نزیك 25%ی ده‌نگده‌رانیان له‌ پشته‌, پارتی سۆسیالست له‌ ساڵی 1967 ه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌ دوو هێزه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ی وڵات, له‌ 12ی مارسی 1967ه‌وه‌ سه‌ركردایه‌تی چه‌پی له‌ حیزبی شیوعی وه‌رگرته‌وه‌ , كه‌ پێشتر ئه‌و حیزبه‌ له‌ ساڵی 1945 نه‌ك سه‌ركردایه‌تی چه‌پی ده‌كرد, بگره‌ به‌ هێنانی 26,1%ی ده‌نگه‌كان بووه‌ پارتی یه‌كه‌می وڵات , ئێستا به‌هۆی ململانێی ناوخۆیی و پشتیوانی نه‌كردن له‌ كاندیدی حیزب له‌ لایه‌ن باڵی راستی ده‌ستڕۆیشتوی ناو حیزبه‌وه‌, سیاسه‌تی سك گوشینی هۆلاند, هیچكات وه‌ك ئێستا به‌م ئه‌ندازه‌یه‌ له‌ قه‌یراندا نه‌بوونه‌.
هاوكات پاشه‌ كشه‌ی چه‌پ و راستی ناوه‌ند به‌ هۆی بڵاوبونه‌وه‌ی گه‌نده‌ڵی له‌ ناو توێژی ده‌سه‌ڵاتدار, نه‌ك له‌ به‌رامبه‌ر ناڕه‌زایی خه‌ڵك خۆیان چاك نه‌كرد بگره‌ فیۆن به‌ كۆمه‌ڵێك گه‌نده‌ڵییه‌وه‌ به‌شداری پێشبڕكێكه‌ ده‌كات وه‌ك نوێنه‌ری راستی نه‌رێتی, سۆسیالسته‌كانیش به‌ دوو كاندیده‌وه‌ به‌شداری ده‌كه‌ن, هامون به‌ سیاسه‌تی جیا له‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی ناو حیزب, ماكرۆنیش به‌ناوی سه‌ربه‌خۆ و نه‌ چه‌پ و راست ه‌وه‌ به‌شدارن, له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌مانه‌دا كاندیدانی ده‌ره‌وه‌ی سسته‌م له‌ پێشه‌وه‌ن به‌ تایبه‌ت لۆبان و میلنشۆن , به‌ تایبه‌ت ئه‌وكاته‌ی میلینشۆن به‌ به‌رنامه‌یه‌ك كێرڤی ده‌نگده‌رانی سه‌ركه‌وت, ده‌سه‌ڵاتداران به‌هۆی نه‌هاتنه‌وه‌ی به‌رنامه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانیان كه‌وتنه‌ هاوار.

هه‌موو پارێزه‌رانی سسته‌می كۆن و كۆماره‌ نا دیموكراتیكه‌كه‌ی 5 كۆبونه‌ته‌وه‌, بۆ ئه‌وه‌ی رێگری له‌و گۆڕانكاریانه‌ بكه‌ن كه‌ له‌ گه‌ڵ ویستی كرێكاره‌ یاخیه‌كانی پاریس و لاوه‌ ئازادیخوازه‌كانی بێدارانی شه‌ودا یه‌ك ده‌گرێته‌وه‌.
سسته‌مه‌ سیاسیه‌كه‌ی فه‌ڕه‌نسا وه‌ك ئه‌و كه‌وڵه‌ رزیوه‌ی لێهاتووه‌, هه‌ر رۆژه‌ی له‌ لایه‌كه‌وه‌ ده‌دڕێت و ناشرینیه‌كانی دیوی ناوه‌وه‌ی ده‌رده‌كه‌وێت, به‌رز بونه‌وه‌ی رێژه‌ی بێكاری بۆ ئاستی 10% به‌تایبه‌ت له‌ ریزی توێژی لاوان و به‌رینبونه‌وه‌ی نا یه‌كسانی له‌ نێوان 99%ی كۆمه‌ڵگا و 1%ی كۆمه‌ڵگا, سسته‌می سه‌قه‌تی هه‌ڵبژاردن و مایه‌ پوچی دیموكراسی نوێنه‌رایه‌تی, گه‌نده‌ڵی سیاسه‌تمه‌داران, درێژه‌ كێشانی قه‌یرانی ئابوری , هه‌موو ئه‌مانه‌ وایان كرد, ئه‌لته‌رناتیفی سیاسی بۆ سسته‌م ببێته‌ خواستی زۆرینه‌, به‌ شێوه‌یه‌ك پارته‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی 46 ساڵی رابردوو, له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ی 23ی ئه‌برێلدا , ته‌نها نزیك 25%ی ده‌نگه‌كان ده‌هێننه‌وه‌, گۆڕانكارییه‌كان به‌شێوه‌یه‌كه‌ بۆرجوازی فه‌ره‌نسا حه‌سره‌ت بۆ نه‌خشه‌ی سیاسی تازه‌ی ئیسپانیای دراوسێی بخوازێت, له‌م نێوه‌دا ئه‌گه‌ر تا مانگێك له‌مه‌وپێش تارماییه‌ سوره‌كه‌ بای هه‌ڵبژاردن نه‌یهێنابێته‌ سه‌ر ئاسمانی پاریسی شاری روناكی, ئه‌وا ئه‌مڕۆ تارماییه‌كه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ هه‌موو وه‌ك گایه‌كه‌ لێی ده‌ڕه‌وێنه‌وه‌, له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ په‌لاماره‌كه‌ ده‌ستی پێكردووه‌ تا گه‌یشتۆته‌ ئاستی نه‌یارانی دوێنێ ململانێی خۆیان كۆتایی پێ بهێنن بۆ ئه‌وه‌ی یه‌كگرتووانه‌ قۆچ له‌ سوره‌كه‌ بده‌ن .
هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وه‌ی رونه‌ كه‌ بۆرجوازی فه‌ره‌نسی مایه‌پوچی سیاسیه‌ هیچی تازه‌ی نییه‌ پێشكه‌شی بكات بۆ خۆرزگار كردن و پاراستنی ده‌سه‌ڵات, بۆیه‌ له‌ ئه‌رشیفه‌ كۆنه‌كاندا به‌دوای ده‌سته‌واژه‌ سیاسییه‌كاندا ده‌گه‌ڕێت تا له‌ تارماییه‌ سوره‌كه‌ بیانترسێنێت.

ئه‌وی رونه‌ لۆبی دارایی و سه‌رمایه‌دارانی وڵات بێده‌نگ نابێت وا به‌ سانایی لاوان و خانه‌نشینان و كرێكاران و …. له‌ ده‌وری به‌رنامه‌یه‌كی چه‌پ كۆببنه‌وه‌و به‌ پێكه‌نینه‌وه‌ چه‌پڵه‌ بۆ گۆڕانكاری لێبده‌ن.
ئه‌و ره‌نگه‌ سوره‌ی ئاسمانی پاریس , ته‌واوی بۆرژوازی له‌ بزنسمانه‌كان و بانكه‌كانی راچه‌ڵه‌كاند, ئه‌مڕۆ چه‌پ به‌ ره‌نگی شینیشه‌وه‌ بۆیان بۆته‌ دێو له‌به‌ر چاوی ئه‌وان هه‌ر سور ده‌خوێنێته‌وه‌, له‌ ئه‌رشیفه‌كانی رابردوه‌وه‌ به‌دوای ده‌سته‌واژه‌كاندا ده‌گه‌ڕێن تا هانی خه‌ڵك بده‌ن وه‌ك خۆیان لێی بڕه‌وێنه‌وه‌.
هه‌رچه‌نده‌ راگه‌یاندنی راستگه‌راكان دان به‌وه‌دا ده‌نێن میلنشۆن كارێزمای رازیكردنی هه‌یه‌ و ویقاری زیاتره‌ له‌ كاندیده‌كانی ئه‌وان, وه‌لێ به‌ هه‌موو توانایه‌كیانه‌وه‌ هه‌وڵی ناوزڕاندنی ده‌ده‌ن و تانه‌ی سیاسی لێده‌ده‌ن.
سه‌رمایه‌داری ده‌سه‌ڵاتداری فه‌ره‌نسی ئه‌مڕۆ له‌ ناخۆشترین كاته‌كانیدایه‌, نیوسه‌ده‌ زیاتره‌ فه‌ره‌نسا هه‌ڵبژاردنی وا پڕ له‌ كێشه‌ی بۆ سه‌رمایه‌داری به‌خۆوه‌ نه‌بینیوه‌, پارته‌كانی به‌ره‌و شكست ده‌رۆن, بۆیه‌ له‌ هه‌وڵدان له‌ رێگای فیۆن راستی -پارێزگاری تاتشه‌ری, ماكرۆن نزیك له‌ خه‌تی سێ (بلێر-كلنتۆن) متمانه‌ بۆ خۆیان بگه‌ڕێننه‌وه‌, بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش ده‌ست له‌ هیچ ناپارێزن, تا لایه‌نه‌كانی به‌رامبه‌ر به‌ تایبه‌ت میلنشۆن تێك بشكێنن, كه‌ 9 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر وه‌زیری پارته‌كه‌ی خۆیان بوو.

بۆیه‌ سه‌رمایه‌دارانی وڵات كه‌وتونه‌ته‌ دژایه‌تی راسته‌وخۆی میلنشۆن, با چه‌ند نموونه‌یه‌كی بچووك له‌و په‌لامارانه‌ ببینین, رۆژامه‌ی لۆفیغارۆ كه‌ به‌ڕێوه‌به‌ری كۆمپانیای داسۆ بۆ دروستكردنی فرۆكه‌ خاوه‌نێتی , 4 لاپه‌ڕه‌ی بۆ دژایه‌تی میلنشۆن ته‌رخانكردووه‌و ستایشی فیۆن ده‌كات , رۆژنامه‌كه‌ به‌ شۆڕشگێڕی ئه‌مه‌ریكای لاتینی ناوی ده‌بات و رایده‌گه‌یه‌نێت ناوبراو ده‌یه‌وێت خه‌رجی گشتی به‌ رێژه‌ی 270 ملیار دۆلار زیاد بكات وه‌ 120 ملیار دۆلار باج زیاد بكات, وه‌ ئه‌وانه‌ی داهاتیان له‌ 400 هه‌زار دۆلار زیاتره‌ له‌ ساڵدا پاره‌كه‌یان له‌ گیرفان ده‌ربكات, رۆژنامه‌كه‌ ئه‌مه‌ به‌ مه‌ترسی ده‌زانێت, له‌ شوێنێكی دیكه‌ به‌ مه‌ترسی خاوه‌ندی پڕۆژه‌ی بۆ تێكدانی فه‌ره‌نسا ناوی ده‌بات.

هه‌رچی رۆژنامه‌ی ۆڵ ستریت جورناڵه‌ رایگه‌یاند راسته‌ جیهان ده‌ترسێت له‌ ده‌رچونی لۆبان, وه‌لێ میلنشۆنیش مه‌ترسیداره‌, كه‌چی رۆژنامه‌ی لۆمۆند به‌ مه‌ترسیداری فه‌ره‌نسای نوێ ناوی ده‌بات, وه‌لێ رۆژنامه‌ی لیزا ئیكۆ به‌ سه‌رچڵی فه‌ره‌نسای نوێ ناوزه‌دی ده‌كات.
هاوكات فیۆن به‌رنامه‌ی ئابووری میلنشۆنی به‌ به‌رنامه‌ی ده‌سه‌ڵاتی كۆمۆنیستی ناوبرد, فیۆن له‌ دوا وته‌یدا داوای یه‌كێتی كرد له‌ به‌رامبه‌ر هه‌ڕه‌شه‌ی شیوعیه‌ت كه‌ میلانشۆن نوێنه‌رایه‌تی ده‌كات.
هاوكات فرانسۆ هۆله‌ندی سه‌رۆك كۆمار كه‌ پشتیوانی له‌ ماكرۆن ده‌كات, دوای زیادبوونی پشتییوانی له‌ میلنشۆن وتی(( هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردن بۆنی ناخۆشی لێ دێت)), له‌ كاتێكدا هۆڵاند میلنشۆنی به‌ مه‌ترسیتر له‌ لۆبان زانی, ئه‌مه‌ش به‌هۆی ئه‌وه‌ی هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردن به‌ره‌و پێچه‌وانه‌ی ئاراسته‌ی به‌رژه‌وه‌ندی ده‌زگای سیاسی چینی باڵاده‌ست ده‌ڕوات له‌ وڵات.
ماكرۆنیش پێی وایه‌ میلنشۆن (مه‌ترسیداره‌), هه‌موو ئه‌مانه‌ بۆ خه‌ڵكی رون ناكه‌نه‌وه‌ ترسناكی میلنشۆن له‌ به‌رنامه‌كه‌یه‌تی كه‌ ته‌نها بۆنی دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی و ژینگه‌یه‌كی پاكی لێ دێت, یاخود له‌ ره‌خنه‌ گاڵته‌ ئامێزه‌ جه‌رگبڕه‌كانیوه‌یه‌تی , یاخود له‌وه‌دایه‌, قۆناغ به‌ قۆناغ سیاسه‌ت له‌ وڵاتدا سورتر ده‌بێته‌وه‌.

دوای هه‌ڵبژاردن چی بكرێت ؟

یه‌ك شه‌مه‌ 23ی ئه‌برێل, 47 ملیۆن فه‌ره‌نسی له‌ رێگای 67 هه‌زار سندوقی ده‌نگدانه‌وه‌ ده‌نگه‌ ده‌ن, 4 كاندید پێشبڕكێیانه‌ بۆ پله‌ به‌ندی یه‌كه‌م و دووه‌م , له‌م نێوه‌دا ئه‌گه‌ر ئه‌نجامی میلنشۆن ده‌رچوون بێت , بێشك كاریگه‌ری له‌سه‌ر هه‌ڵبژاردنه‌كانی داهاتووی به‌ریتانیا داده‌نێت, وه‌كو ئیندیبیندت رایگه‌یاند ئه‌گه‌ر سه‌ركرده‌كانی پارتی كرێكاران كێشه‌ بۆ جیمی كۆربین دروست نه‌كه‌ن , ئه‌وا كۆربین پارتی كرێكاران به‌ره‌و سه‌ركه‌وتن ده‌بات, ئه‌گه‌ریش نا وه‌ك هامونی لێده‌كه‌ن.

له‌م هه‌ڵبژاردنه‌ی فه‌ره‌نسا پێشبینی ده‌كرێت چه‌پی ریشه‌یی 30% بۆ 33%ی ده‌نگه‌كان به‌ده‌ست بخات, له‌ دوای مۆریس تۆرێزه‌وه‌ (1900-1964) سه‌ركرده‌یی به‌ناو بانگی حیزبی شیوعی فه‌ره‌نسی , چه‌پی فه‌ره‌نسا, سه‌ركرده‌ی كارێزمایی وه‌ك میلنشۆنی تێدا هه‌ڵنه‌كه‌وتووه‌ .
به‌هۆی سیاسه‌تی ته‌قه‌شوفی ئابوری حكومه‌تی هۆلانده‌وه‌, به‌ تایبه‌تی دوای جێبه‌جێنه‌كردنی به‌ڵێنه‌كانی له‌ سه‌پاندنی باجی زیاتر به‌سه‌ر داهات زۆره‌كان و هه‌مواركردنه‌وه‌ی یاسای كار , ده‌نگده‌رانی پارته‌كه‌ی وه‌ك پێشوتر له‌ یۆنان له‌ حاله‌تی پاسۆك به‌ره‌و سیریزا و ئیسپانیا له‌ حاله‌تی سۆسیالستی كرێكاری به‌ره‌و پۆدیمۆس رۆیشتن هه‌روه‌ها ئه‌مه‌ریكا له‌ حاله‌تی بیرنه‌ر سانده‌رز, ئه‌مه‌و پێشبینی ده‌كرێت ده‌نگده‌رانی زیاتری هامون و كاندیده‌ چه‌په‌كانی دی ,له‌ دوا چركه‌كاندا به‌ره‌و میلنشۆن بێن و ده‌نگی زیاتر بهێنێته‌وه‌, ده‌نگده‌رانی له‌ كۆتادا له‌سه‌ر بنچینه‌ی ده‌نگدانی به‌ به‌رهه‌م ده‌نگ به‌ میلنشۆن بده‌ن, چونكه‌ تازه‌ هامون فریای ململانێی گه‌وره‌كان ناكه‌وێت .

راپرسییه‌كان زه‌حه‌مه‌ته‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ بیپێكێت, به‌هۆی زۆری ژماره‌ی ئه‌وانه‌ی خۆیان یه‌كلا نه‌كردۆته‌وه‌, په‌لاماره‌ سه‌ربازییه‌كه‌ی پاریس كه‌ هه‌میشه‌ داعش و ئیسلامییه‌كان ته‌واوكه‌ری باڵی راستی فاشیزم بوونه‌ , به‌شداری گه‌نجان بۆ یه‌كه‌مجار له‌ ده‌نگدان و هه‌ڵه‌ی راپرسییه‌كانی ئه‌مه‌ریكا و به‌ریتانیا له‌وه‌ پێش.

له‌ كاتی ده‌رنه‌چووندا, پێویسته‌ كه‌مپه‌ینی فه‌ره‌نسایی یاخی به‌ یه‌كگرتووانه‌ به‌رده‌وام بێت , كه‌مپه‌یی میلنشۆن ته‌نها كه‌مپه‌ینی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆك كۆماری نه‌بێت,, ته‌نانه‌ت به‌ كۆكردنه‌وه‌ی گروپه‌كانی دی ئه‌وانه‌ی ئێستا له‌ ده‌ره‌وه‌ن یان كاندیدیان هه‌یه‌, له‌ ده‌وری خۆی كۆبكاته‌وه‌و درێژه‌ی پێ بدرێت , كه‌ له‌ ئێستادا 423,627 ئه‌ندامی هه‌یه‌, له‌ فه‌ره‌نسای ئێستادا نزیك دوو له‌سه‌ر سێی هاووڵاتیانی فه‌ره‌نسا باوه‌ڕیان وایه‌ ململانێی چینایه‌تی راستییه‌كی رۆژانه‌یه‌, ئه‌مه‌ش 20%ی زیاتره‌ له‌ ئایار و یۆنی 1968ی فه‌ره‌نسا كه‌ له‌ جه‌رگه‌ی راپه‌ڕینی به‌هاری 1968 قوتابیاندا بوو, بۆیه‌ زه‌مینه‌ی گه‌شه‌ی زیاتری چه‌پ له‌ هه‌موو كات زیاتر له‌ باره‌ , ئه‌مه‌و لۆبان به‌شێك له‌به‌رنامه‌ی ئابوری چه‌په‌كانی كردۆته‌ به‌رنامه‌ی خۆی, بۆیه‌ به‌شێك له‌ چینی كرێكاری فه‌ره‌نسی ده‌نگی پێ ده‌ده‌ن, پێویسته‌ كار بۆ ئه‌وه‌ بكرێت ده‌نگه‌كانی لێوه‌ربگرترێته‌وه‌.
هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنی فه‌ره‌نسا سه‌لماندی, چه‌پ له‌ هه‌موو كات و شوێنێك له‌م جیهانه‌ , بۆی هه‌یه‌ له‌ماوه‌ی كورتدا به‌ره‌و ده‌سه‌ڵات هه‌نگاو بنێت, چونكه‌ تاكه‌ لایه‌نه‌ ئه‌لته‌رناتیفی بۆ سه‌رمایه‌داری پێییه‌.

له‌ كۆتادا ده‌ڵێین فه‌ره‌نسا یۆنان نییه‌ ,یۆنانێك خاوه‌ند 10,955,000 دانیشتوانه‌, ئابورییه‌كی قه‌یراناوی قه‌رزاری زیاتر له‌ كۆی به‌رهه‌می نه‌ته‌وه‌یی وڵات, به‌رهه‌می نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌ی 193 ملیار دۆلار و 100 ملیۆن دۆلاره‌, هه‌رچه‌نده‌ خاوه‌ند پارتێكی به‌هێزی وه‌ك سیریزا بوو به‌ ته‌نها 35,46%ی ده‌نگه‌كان و 145 كورسی له‌ كۆی 300 كورسی په‌رله‌مانی یۆنانی به‌ده‌ست هێنا,وه‌لێ فه‌ره‌نسا خاوه‌ند 66,991,000 ملیۆن دانیشتوان و ئابورییه‌كی 2 ترلیۆن دۆلاری و420ملیار دۆلار و 440 ملیۆن دۆلارییه‌, هه‌رچه‌نده‌ َ پارته‌ پشتیوانكه‌ره‌كانی میلنشۆن ته‌نها له‌ كۆی 577 كورسی په‌رله‌مان خاوه‌ند 10 كورسین, بۆیه‌ به‌ ده‌رچوونی میلنشۆن 10 یۆنانی دیكه‌ زیاد ده‌كات , كه‌ كاریگه‌ری له‌ سه‌ر ده‌یان وڵاتی دیكه‌ی فه‌ره‌نسی زمان هه‌یه‌ و ته‌كانی گه‌وره‌ به‌ شۆڕشه‌ سوره‌كان له‌ جیهان ده‌دات.

کورتەیەك بۆ ناساندنی هەرەوەزی :

هەرەوەزی دیاردە و بوونێکی مێژوویی و جیهانیی هەیە، هەرچەندە زۆر جار ڕەنگ و دەنگی سەردەمی سەرهەڵدانەکەی خۆی گرتووە؛ هەندێك جار وەك خۆکۆمەکیی ئایینی گروپە ئایینی و ڕێڕەوییەکان دەرکەوتووە و هەندێك جار وەك خۆکۆمەکیی خێڵەکی و گوندەکان دەرکەوتووە و هەندێك جاریش وەك خۆبەسێی کۆمەڵە هاوچەرخەکان لە سەردەمی جەنگەکان و قاتوقڕیی وشکە ساڵەکان دەرکەوتووە، بەڵام لەنێو هەموو سەردەمەکان هەرەوەزی و بیرۆکە و ئاوەزی ژییانی هەرەوەزیی بەجۆرێك بوونی هەبووە .

لەنێو ئەم ڕۆژگارەش لە هەرێمی کوردستان خەریکە لەنێو دەروونی قەیرانە ئابووریی و کولتووریی و مۆڕاڵیی و ڕامیاریی و جەنگیی- سەربازییەکان بەجۆرێك هەروەزییەکان و بیرۆکەی هەرەوەزی کۆمەڵایەتیی وەك ئەڵتەرناتیڤێك خۆی دەردەخاتەوە. سایتی دەنگەکان وەك بڵندگۆی دەنگە ڕۆشنبیر و ڕەخنەگر و ناڕازی و بەهەڵوێستەکان بۆ ڕۆشنایی خستنە سەر مێژووی بزووتنەوە و بیرۆکە هەرەوەزییەکان لە هەرێمی کوردستان و ناوچەکە ئەم تەوەرەیەی بۆ گفتۆگۆ و لێدوان لەو بارەوە کردووەتەوە، بە هیوای سەرهەڵدان و درووسبوون و دروستکردنی دیالۆگ و لێدوانیی جەماوەریی و کۆمەڵایەتیی لەبارەی هەرەوەزی و بزووتنەوەی هەرەوەزی وەك ئەڵتەرناتیڤ.

لێرەدا بە زنجیرە وەڵامی نووسەران و چالاکوانانی بواری هەرەوەزی بڵاو دەکەینەوە. 3

بەڕێز: عەلی مەحمود محەمەد

دەنگەکان – “بزووتنەوەی هەرەوەزی” ئەم دەستەواژەیە بۆ تۆ چی دەگەیێنێت ؟

عەلی مەحمود : بزوتنه‌وه‌ی هه‌روه‌زی بوونی نییه‌ , ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ كاری هه‌روه‌زییه‌ , ئه‌م شێوازه‌ له‌ كارو چالاكی بۆ خۆی بزووتنه‌وه‌ی سۆسیالستییه‌كان ئه‌نجامی ده‌ده‌ن له‌ قۆناغێكدا ده‌ستیان له‌ ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ دوره‌ , به‌م رێگایه‌ ده‌یانه‌وێت ئه‌لته‌رناتیفی خۆیان به‌شێوه‌یه‌كی ساده‌ بناسێنن به‌ كۆمه‌ڵگا .

دەنگەکان – بە بۆچوونی تۆ هەرەوەزییەکان ئامرازی ڕیفۆرمکردن یان ئەڵتەرناتیڤن؟

عەلی مەحمود : هه‌م ئه‌لته‌رناتیفی بچوكه‌ له‌ به‌رامبه‌ر هێرشی نیو لیبرالیزم , هه‌میش تاكتیكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كاری به‌ كۆمه‌ڵ و هه‌روه‌زی له‌ كۆمه‌ڵگادا بره‌و پێ بده‌ن.

دەنگەکان – بە پشتبەستن بە کامە بنەما و ئەزموون هەرەوەزییەکان دەخرێنە خانەی ئامانجی بزووتنەوەی ڕیفۆرمیستی یان خزمەتکردن بە مانەوەی سیستەمە چینایەتییەکە ؟

عەلی مەحمود : كاری هه‌ره‌وه‌زی ده‌چێته‌ چوارچێوه‌ی ریفۆرم و به‌ره‌و رو بونه‌وه‌ی ئابوری سه‌رمایه‌داری , ئابوری سه‌رمایه‌داری كار بۆكه‌ڵه‌كه‌ی سه‌رمایه‌ ده‌كات , له‌ قۆناغێكدا جیاوازییه‌ چینایه‌تییه‌كان له‌ به‌رز بونه‌وه‌دان , له‌م بارودۆخه‌دا به‌كاری هه‌ره‌وه‌زی به‌ره‌و روی ده‌بیته‌وه‌ , ئه‌مه‌ كارێكی مه‌زنه‌ , وه‌لێ نابێته‌ ئه‌لته‌رناتیفی ئابوری بۆ سسته‌می سه‌رمایه‌داری.

دەنگەکان – کەسانێک پێیان وایە ئەم کارە هەرەوزێیانەی کە لە ناوچەی خانەقین دەستی بۆ براوە، لە بنچەدا کاری دەسەڵاتەو دەبێت فشار بۆ دەسەڵات ببرێت لە جیاتی کاری هەرەوەزی. ئەی ئێوە ئەمە چۆبن دەبینن؟

– عەلی مەحمود : ئه‌م بۆچونه‌ راستی تێدایه‌ , دیاره‌ مێژووی كاری هه‌ره‌وه‌زی له‌ كوردستاندا كۆنه‌ , له‌ گوندێكی وه‌كو حه‌سار له‌ ناوچه‌ی كه‌ركوك جوتیاران ئامرازی جوتكردنیان به‌ هه‌روه‌زی كریوه‌و به‌كار هێناوه‌ به‌ رێنوێنی شیوعییه‌كان, سه‌ه‌دان نمونه‌ی وامان هه‌یه‌ له‌م كوردستانه‌ , له‌ دوای راپه‌رینیش كاره‌كانی بێكاران و كۆمه‌ڵه‌ی ئاواره‌كان و رێكخراوی ئاواره‌و ئه‌نفاله‌كان , زۆر كاری گه‌وره‌یان له‌و بواره‌دا ئه‌نجام دا , له‌ دابه‌ش كردنی خۆراك , چاره‌سه‌ری ته‌ندروستی هاوڵاتیان و زۆر كاری دی , له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستانیش له‌ سه‌ره‌تای شۆڕش , كۆمه‌ڵه‌و چریك و په‌یكار و توده‌ زۆر نموونه‌ی جوانیان له‌ هاوكاری هه‌ژاران پێشكه‌ش كردووه‌ , له‌ رۆژئاوای كوردستانیش ئابوری هه‌روه‌زی بۆته‌ دیارده‌ی باو ,ئه‌م بیرۆكه‌ش بڕیار بوو له‌ باكوریش بره‌وی پێ بدرێت .

دەنگەکان – چۆن دەتوانین هەرەوەزییەکان بە ئەڵتەرناتیڤ ببیمین، ئەو گۆرانە پۆزەتیڤانە چین کە هەرەوەزییەکان وەك ڕەتکەرەوەی کردەوەیی سیستەمە چینایەتییەکە نیشاندەدەن، چ کاراییەکیان لەسەر خێراکردن و بەهێزکردنی ڕەوتی گۆڕانی کۆمەڵایەتی و کولتووریی و ڕۆشنبیریی گشتی دەبێت ؟

عەلی مەحمود : له‌ ئه‌رجه‌نتین و مه‌كسیك زۆرترین پرۆژه‌ی هه‌ره‌وه‌زی هه‌یه‌ , نه‌یتوانییوه‌ ببێته‌ ئه‌لته‌رناتیفی سسته‌می سه‌رمایه‌داری تا هه‌نوكه‌ له‌و بواره‌ ئه‌زمونێك وامان نییه‌ .

دەنگەکان – چ ئاسۆ و ئامانجێك لە سەرهەڵدانی بزووتنەوەی هەرەوەزی لە هەرێمی کوردستان و خۆرهەڵاتی ناوین دەبینیت ؟

عەلی مەحمود : له‌ رۆژئاواو باكور ده‌یبینم , به‌ڵام له‌ باشور نا , وه‌ باقی كه‌رته‌كانی گشتی كه‌ تا ئێستا ماوه‌ به‌ نیازن تاڵانی بكه‌ن له‌ 3 ساڵی داهاتوودا .

دەنگەکان – لە ڕووی مێژووییەوە، ئایا بزووتنەوەی هەرەوەزی لە ناوچەی لەدایکبوون و ژیانی خۆت هەبووە یان بەخۆت تاکو ئێستا لەنێو هەرەوەزییەك ژیاوی ؟

عەلی مەحمود : من بۆ خۆم له‌ ناو كۆمه‌ڵه‌ی ئاواره‌كان و رێكخراوی ئاواره‌و ئه‌نفاله‌كان كاری هه‌ره‌وه‌زیم زۆر كردووه‌ به‌ ساڵ ته‌مه‌نم بۆی ته‌رخان كردووه‌ , له‌ سه‌رده‌می پێشمه‌رگایه‌تیش هاوكاری جوتیاران و كاركردن له‌ گه‌ڵیان به‌ به‌شێك له‌ كاری هه‌روه‌زی ده‌زانم و ئه‌نجام داوه‌ , هه‌موو كاتیش ئه‌نجامدانی كاری هه‌روه‌زی دڵخۆشییه‌ك رو حی ده‌به‌خشێته‌ ئه‌وانه‌ی باوه‌ڕیان پێیه‌تی , ئه‌مه‌ كاری چه‌په‌كان له‌و كاته‌ی به‌ گه‌یشتن به‌ ده‌سه‌ڵات زۆر لێمانه‌وه‌ دووره‌ , وه‌لێ كاری كۆتایی و هه‌میشه‌یی نا .

دەنگەکان – ئایا هەروەزییەکان تەنیا ئاڵووێرکردنی کۆمەکی کۆمەڵایەتین، یان واوەتر لەوە دەتوانن ببنە ئەڵتەرناتیڤی بەرهەمهێنان و بەکاربردنی باوی بۆرجوازییانەی ئێستا؟

عەلی مەحمود : ته‌نها كۆمه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی , به‌ڵام له‌كاتی به‌ گه‌یشتنی هێزێكی سیاسی باوه‌ڕی پێی بێت , ئه‌وكاته‌ ده‌كرێت كارگاو كارخانه‌كان به‌ هه‌ره‌وه‌زیانه‌ به‌ڕێوه‌ ببردرێن وه‌ك ئه‌لته‌رناتیفی سسته‌می سه‌رمایه‌داری .

دەنگەکان – ئایا هەر ئێستا هیچ ئەزموونێکی کردەیی و جێکەوتوو یان پەرەسەندوو لە هەرێمی کوردستان و خۆرهەڵاتی ناوین دەبینیت ؟

عەلی مەحمود : له‌ رۆژئاوای كوردستان و بزووتنه‌وه‌ی زاباتیسته‌كان له‌ ئه‌رجه‌نتین , تا راده‌یه‌ك پیاده‌ی ئه‌م ئه‌زمونه‌ ده‌كه‌ن.

دەنگەکان – چ پێشنیار و وانەیەك، ئەزموونێكت هەیە کە بیخەیتە سەر ئەزموونی تاکو ئێستای ئەو هەرەوەزییانەی کە لە هەرێمی کوردستان هەن؟

عەلی مەحمود : له‌ ئێستای هه‌رێمی كوردستان ئه‌زمونه‌كان زۆر لاوازن له‌ ئێستادا كاری هه‌ره‌وه‌زی به‌ هه‌یمه‌نه‌ی باڵاده‌ستی بیری سیاسی ئیسلامی و لیبراڵی پاشه‌كشه‌ به‌ هه‌ر بیركردنه‌وه‌یه‌ك وا كراوه‌ , كاری هه‌ره‌وه‌زی په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆی به‌ كارو چالاكی چه‌په‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌ , ئه‌مانیش ئێستا له‌ په‌راوێزی سیاسی كوردستاندان .

دەنگەکان- دوا پرسیاری ئەم جارە، چ پەیام و ڕێنوێنییەکت بۆ چالاکانی هەرەوەزییەکان هەیە ؟

عەلی مەحمود: له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كدا هه‌یمه‌نه‌ی بیری ئه‌نتی هه‌ره‌وه‌زی زاڵه‌ , به‌رده‌وامی باشترین وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌.