کتێب\ جیاوازێکان.. گەنگەشەی فکری فرۆید

کتێبەکە بە قەبارەی ٢٤٥ لاپەرەیە و موناقەشەیەکی فکری فرۆیدە ماوەی سال و نیوێک هەفتانە موناقەشەی من و دکتۆر محمد تەها حوسێن بووە و دواتر لەلایەن دەزگای فێربونەوە چاپ کرا و لەبەردەستی خوێنەران دەبێ موناقەشەکە لەسەر فکری فرۆید و چەپی فرۆیدییە و زانیاتی بەسودی فکری تێدایە بەتایبەت بۆ خوێنەر و قوتابیانی بەشی سایکۆلۆژی زانکۆکسن باشە.




چاوپێکەوتنی بەرنامەی( کۆنسێپت) لە رادیۆی نەورۆزەوە لەگەڵ نووسەر و روناکبیر سمکۆ محەمەد

بەرنامەی( کۆنسێپت) بەرنامەیەکی فیکرییە، رۆژانی سێ شەممە کاتژمێر (یازدە)ی پێش نیوەڕۆ لە رادیۆی نەورۆز پێشکەش دەکرێت، رۆژانی پێنج شەممە کاتژمێر( چوار)ی پاش نیوەڕۆ دووبارە دەکرێتەوە.
بەرنامەی (کۆنسێپت) بە ئامانجی دروستکردنی فەزایەکی کراوە بۆ بیرکردنەوە لەو چەمک و گوتارە فکریانەی کە لە دوونیای رۆشەنبیری کوردیدا شیکاری وردی بۆ نەکراوە نووسەر و روناکبیران دەدوێنێت، گفتوگۆی قوڵ لەبارەی بونیادە فکریەکان دەکات.

ئەم بەرنامەیە ئامادە و پێشکەشکردنی ئیبراهیم شێخ وەسانیە.

بۆ بینینی کۆی چاوپێکەوتنەکانی نووسەر و روناکبیر سمکۆ محەمەد کلیکی ئەم لینکەی خوارەوە بکەن..

https://www.youtube.com/@radionewroz




شەپۆلی رۆماننووسی، ژانرێك لەدەرەوەی خوێندنەوە.. سمكۆ محەمەد

ئەوە داتایەكی سەرەتاییە كە لەدوای ئەوەی شیعر و شانۆ و چیرۆك بەتەواوی لەرۆژئاوا و لەدوای سەدەی 16 جێگەی خۆیان گرت، ئەم ژانرانە هەم هۆشیاری بوون و هەم گوتار و هەم بیانوویەك بوو بۆ ئەوەی سایەیەكی سەربەخۆی تر هەبێت، بەڵام كە شار گەشەی كرد و عەقڵ بوو بەسەرداری كایەكان، ئیدی رۆمان هات بوو بە ئەلتەرناتیڤی نووسینەوەی مێژوو، چونكە مێژوونووسەكان بەهەر بیانوویەك بێت، بەشە دیار و زاڵەكەی دەسەڵاتیان دەنووسیەوە، بۆ نموونە لەدەیان هەزار كارێكتەر و پاڵەوان لەرووداوە مێژووییەكاندا، تەنها ناوی ئەلكسەندەر مەكدۆنی و جەنگیزخان و سەلاحەدینی ئەیوبی و رەزا شا و هیتلەر و مۆسۆلۆنی و خومەینی و جەمال عبدلناسر و شیخ و پیاوە ناسراوەكانی مێژوو هاتووە، كەچی ناوی ئەو كارێكتەرانە نەهاتووە كە دەوریان كەمتر نەبووە لەرووداوەكان، لێرەوە رۆمان وەكو ژانرێكی سەربەخۆ بەرەبەرە چەكەرەی كرد و جێگەی بەژانرەكانی دیكە لەق كرد، ستایلێكی دیكەی شاراوەی مێژووی تۆمار كرد، چونكە شیعر و چیرۆك بەتەواوی راڤەی فەزای كۆمەڵایەتی و زەمەنە جیاوازەكانی پێنەدەكرا، هەروەها نەخشەی فراوانیان نەبوو بۆ رووداو و حەبكە و تەكنیكی نوێی ئەدەبی و تەنانەت زانست و فكریش، بۆیە رۆمان راستەوخۆ سەربەخۆیی وەرگرت و خۆی جودا كردەوە.
لەلایەكی دیكەوە لە كورتترین پێناسەدا، رۆمان بریتیە لەگێڕانەوەیەكی چیرۆك ئامێزی دوروودرێژ، لەمیانەی چیرۆكبێژییەوە وێنەی ژیانی كەسایەتی و كارێكتەرە ونبووەكان وەكو مێژوویەكی وونبوو دەنووسێتەوە، بەوانەشەوە كە پێیان ناكرێ ناویان بهێندرێت، یاخود شوناسیان وەكو كاریچكتەر واقیعییە و نابێت بەكارێكتەری خەیاڵی، چونكە هەموو ئەو كارێكتەرانی بەشداری مێژووی بزربوو دەبن، لەرووداوی جیاوازدا هەم بەشداردەبن و هەم لەرووی سایكۆلۆژیاوە وێنەیان دەگۆڕێت، لێرەوەیە كە رۆمان وەكو ژانرێكی سەربەخۆ فەزایەكی شمولی دەخوڵقێنێ، ئەوانیش بریتین لە چەند شوێن و زەمەنێكی جودا كە هەریەكەیان جێگەو رێگەیەكی دیاریكراو وەردەگرن، هەریەكەشیان بۆ دۆخی كارێكتەرێك دەبن، ئەمە بەهەردوو دیوەكەی كە ئەگەر دەقەكە واقیعی بێت، یاخود رۆمانێكی خەیاڵی یان زانستی بێت، هەمان ئەركی هەیە بەجیاوازی نەخشە و تەكنیكی نووسەرەكەشەوە كە هەندێكجار بەبیانوی شكاندنی دەقەوە، خوێنەر تووشی شڵەژانی سایكۆلۆژی دەكات.
لەرۆماندا كۆمەڵێك رەگەزی گرینگ كۆدەكرێنەوە، لەوانەش روداو و كەسایەتی و شوێن و زەمەن و گێڕەڕەوە و دیالۆگ و گۆشەنیگا هەیە، رۆمان پێكهاتووە لەكۆمەڵێك ژانری هونەری و ئەدەب جیاواز، واتە كۆكەرەوەی هەم شیعر و چیرۆك و تابلۆ و فۆتۆگراف و پیشە جیاوازەكان و هتد. چونكە رۆمان لەدایك بووی شارە، شاریش بریتییە لەكۆكەرەوەی هەموو كارێكتەر و پێكهاتە و نەتەوە و زمان و ئاین و مەزهەبە جیاوازەكان، بەوپێیەی كە ژانرەكە لەدایك بووی سەدەی نۆزدەهەمە، بەتایبەتی لەدوای شكستی ناپلیۆن و نووسینی ئاشتی نامەكەی ئەمانوئێل كانت كە ئاشتی سەرتاسەری خوڵقاند، ئەوكات رۆمان لەدایك بوو كە راسیۆنالیزم وەكو مەرجی خۆ ئەزموونكردن بوو بمیتۆدی بیركردنەوە، ئەمە بۆ ئەوەبوو كە رۆمان لەئاشتیدا زیاتر مێژوو بنووسێتەوە، چونكە بەردەوامی جەنگ، واتە بەردەوامی رووداو، بۆیە رۆمان لەدوای سەدەی نۆزدەوە شۆڕش بوو لەرووی هونەری و زانستی و سیاسەت، بەرامبەر بەو مێژووەی كە لەپێناو كارێكتەری سەرەكی جەنگ و رووداوەكان، كارێكتەرە چالاكەكان بزر دەكات، لێرەوەیە كە ئێمە دەبینین لەرۆماندا كارێكتەرەكان لە فەزایەكی ئازادتردا دیالۆگیان پێكەوە هەیە، شوێن هەمیشە كراوەترە لە شوێنی چیرۆك، شێوەی دیالۆگەكان كراوەترە و موفرەدەی دەوڵەمەند تێیدا بەشداری دەكات، وەكو پیشەسازی و فكر و تەكنۆلۆژیا و فرە پاڵەوانی و فرە رووداوی و هتد،
رۆمان بەپێی ئۆكسفۆرد بێت، دەقێكی فرە رەهەندی مەعریفییە و بریتییە لە گێڕانەوەی خەیاڵێكی پەخشان ئامێز، بۆیە شیعریەتی نووسین بۆ رۆمان مەرجی سەركەوتنی دەقەكەیە، هەروەها سەردی خەیاڵی، دەشێ وەكو هەقیقەتێكی مێژوویی بێت و بە ئێستاوە گرێبدرێت، تەنانەت ئەو پاڵەوانانەش كە ئەفسانەیین، وەكو سیزیف و هەرقل و رۆبنهود و پاڵەوانە ئەفسانەییەكانی نێو دەقی ئایینی و تادەگاتە شەیتان كە لەتێكستە ئاسمانیەكاندا سیمبولی شەڕە، ئەمە بۆ ئاژەڵ و باڵدارە ئەفسانەییەكانیش هەروایە، بۆ نموونە رۆماننوس دەتوانێ لاماسۆ واتە قیسارە یان بوڕاق یان سیمرخ یان ئەسپەكەی تەروادە و هتد بەكاربهێنرێت.
كاتێك رۆماننوس دەنووسێت، كەواتە هەدەفێكی تایبەتی هەیە و گەرەكیەتی جیهانێكی نوێ دابهێنێت، گەرەكیەتی فەزایەكی كۆمەڵایەتی یان سیاسی یان سیستمێك درووست بكات كە هەندێكجار نووسینەوەی ریالێتییە و هەندێكجاریش خەیاڵە و دوورە لە واقیعەوە. وەكو ئارنۆلد كیتل كە رەخنەگرێكی ئەدەبی ئینگلیزییە دەڵێ» هەندێكجار رۆماننوس گەرەكیەتی لەرێگەی نووسینەوە پەردە لەسەر هەموو شتێك هەڵماڵێت و بیخاتە خانەی گاڵتەجاڕییەوە، هەدەفەكەش بەخشینی ئومێدە بەژیانێكی خۆش و خەیاڵی كە هەم خەیاڵەكە و هەم پاڵەوانەكە درووستكراون». سێرڤانتس لە دەقی دۆنكیشۆتدا ئەم ستایلەی تاقی كردەوە.
رۆماننووس لەسەریەتی پلانی هەبێت بۆ داڕشتنی نەخشەی دەقەكە، لەوێشەوە زەینێكی نوێ بدات بەخوێنەر كە پێشتر لەدەقی دیكەدا ئاشنا نەبووە بەو روداوانە و مێژووش فلتەری كردووە، یان ئاشنا نەبووە بەخوێندنەوەی ئەو دەقە، یان ئەو حیكایەتانەی كە تائەوكات نەیبیستوون.
پرسیاری سەرەكی ئەوەیە ئایا ئێمە بۆچی باسی رۆمان دەكەین؟. بۆچی دەمانەوێ خۆمان ئەزموون بكەین لەرێگەی رۆمانەوە و خۆمان بنووسینەوە؟، یان خۆمان لە كارێكتەری رۆمانێكدا ببینینەوە؟. بۆچی دەمانەوێ مومارەسەی قورسترین كاری ئەدەبی بكەین؟. چونكە دەزانین ژانرێكە هەموو ژانرەكانی دیكەی لەگەڵ خۆی هەڵگرتووە بەشیعر و چیرۆك و فۆتۆگراف و شێوەكاری و بیناسازی و ئابوری و سیاسەت و سایكۆلۆژیا و سۆسیۆلۆژیا و هتد، هەروەها دەمانەوێ بەشداربین لەدرووستكردنی ئەو دونیایەی كە یۆتۆپیایە، ئەو فەزایە بخوڵقێنین كە بۆ گەنجان هەم بەهەشتێكی وەهمیە و هەمیش دۆزەخ؟، هەروەك ئەوەی كامۆ یان سالینجەر یان ماركیز یان فۆرستەر و ئۆرهان پامۆك و هتد، لەدەقەكانیاندا باسی هەدەفی كارەكانی خۆیان دەكەن.
بۆ نموونە كە باسی رۆمانی (گەڕان بەدوای زەمەنی بەسەرچووی) مارسیل پرۆست دەكەین كە درێژترین رۆمانە و لە 7 بەرگ پێكهاتووە، باس لە كارێكتەرێكی جوو دەكات بەناوی (سوان) كە لەچینی ئەرستۆكراتییە و خێزانەكەیان روخاوە، كارێكتەرەكە كەوتۆتە نێوان جەنگ و خزمەتی سەربازی و سەری لێشێواوە، كەواتە باسی مێژووی تاك دەكەین، باسی فەزایەك دەكەین كە مێژوو دووبارەی دەكاتەوە، كە باسی دۆنكیشۆتی سێرڤانتس دەكەین، یان باسی تاوان و سزای دایستۆفیسكی دەكەین، یان باسی سەد ساڵ تەنیایی ماركیز دەكەین، چونكە زەینێكمان پێدەدەن كە بریتین لەخوێندنەوەی سایكۆلۆژی بۆ كۆمەڵگە و دۆنكیشۆت بۆ گاڵتەجاڕی موقاوەمەت لەبەرامبەر سیستمی سیاسی دەسەڵات، ماركیز باسی پاڵەوانێكی ئەفسانەیی دەكات كە لەشكستدا ئومێدی بە شۆڕش ماوە و هتد، بەڵام پرسیارەكە لێرەدا زەقتر دەبێتەوە، ئایا ئەو دەقانەی بەنموونە هێناومانەتەوە، شەپۆلی رۆمانووسی بێ ئامانج بوون؟، ئایا ئەم دەقانە خوێنەریان دوچاری ئیلتیزام كرد یان دووریان خستنەوە؟. ئایا ئەم دەقانە پرسیاریان درووست نەكرد؟ دواتر وڵامی ئەو پرسیارانە دەدەینەوە .

رۆمان و مێژوو
بۆیە مێژوو بریتی نییە لەوەی نووسراوە و دەسەڵاتی سیاسی و حوكمڕانی ئیمزای كردووە، چونكە غەدر لەكارێكتەرە ونبووەكان كراوە، كەواتە خەیاڵی نووسەر فراوانترە لەمێژوونووس، كەواتە فراوانتر دەڕوات بۆ ئەوەی پنتە مێژووییەكانی نەتەوە بنووسێتەوە، نووسینیش بەمانای پیشەسازی دێت بەتایبەتی بۆ ژانری رۆمان، لەكاتێكدا نووسەر لەبەردەم ئەگەرێكی سەختدایە كە ئەویش پلەی سفرە بۆ نووسین، رۆلان بارت جگە لەم بابەتە كە بۆ هەموو ئەدیبێك بەبێ جیاوازی رەگەز و نەتەوە دەگرێتەوە، باسی پلەی سفری نووسین دەكات، لێرە (پلەی سفر) كە تاكو ئێستا هیچ وڵامێكی رەهای وەرنەگرتووە، تەنها وێناكردنی سنووری نێوان مانای حەرفی و مانای مەجازی نەبێ، یان ئەو نووسینانەی كە تێڕامانن بەسەر دەقێكی تر، هیچ مانایەكی دیكەی نییە خوێنەر ئاشنای بێت، ئەوانەش كە پێیانوایە «پلەی سفری نووسین پەیوەندیی بەكۆنتێكستەوە هەیە، رۆمانیش تژییە لە كۆنتێكستی سەرنجڕاكێش، بەتایبەتی ئەو كۆنتێكستانەی كە خوێنەر بیری ناچێتەوە و هەندێكجار لەزمانی رۆژانەدا بەكاردێت، رەنگە ئەم ستایلە لەنووسین بەتایبەتی لەدەقی رۆمان، بەمانای بیناكردنێكی پیشەسازی بێت بۆ نووسین، كەوابوو لەگەڵ دەستاودەستكردنی مانا و كۆنتێكستی هونەركاری، دیاری ناكرێت و بەكارێك قورس تەماشا دەكرێت، هەموو ماناكەش لە (چاوە رۆشنكەرەوەكان) دا دەردەكەون، لەكاتێكدا لەروی زانستییەوە، ئەندازیار و كارەبایی و تەلارسازی و زانستكارەكانی دیكە، وشەی رۆشنكەرەوە بەو جەستەیە دەڵێن كە لەگەڵ خۆیدا رۆشنایی بەرهەم دێنێت، خۆ ئەگەر رەهەندی ئەم زاراوە، یان وشەیە لۆغەتێكە و كاری پێدەكرێت، ئەوە دەكەوینە بەردەم مانایەكی تری دژی مانای پێشوو، ئەویش نەشازیە، واتە ناوێزەیی سایكۆلۆژیی دەلالیە و هیچی تر، بارت لێرەدا بۆ سەلماندنی باسەكەی و بەكارهێنانی وشەكە، شیعرێكی پۆڵ ڤالیری بەنموونە دەهێنێتەوە.

(ئەو بانە لازوردیە هێمنیەی كە كۆترەكان لەسەری دەڕۆن
لەنێوان دار سنەوبەر و گۆڕەكاندا دەلەرزێ
دەریا، دەریا، هەمیشە دەریا)
پۆل ڤالیری لێرەدا لەبەیتی یەكەمدا تۆنێكی بەفری لەهەناوی خۆیدا هەڵگرتووە كە لەمامەڵەی حەرفیدا بەكاریدەهێنێت، بەهۆی نەبوونی نەشازی سیفەتی رۆیشتنی بەسەر كۆترەكانەوەیە».
جگە لەو بەكارهێنانەی رابردوو، ئێستاش رۆمانووس هەیە خەیاڵی ئیمبرتۆ ئیكۆی بەكارهێناوەتەوە، جان دۆست رۆماننووسێكی كوردی سوریایە، لەرۆمانی میرنامەدا هەمان ئەو دیمەنەی نووسیوەتەوە كە ئیمبێرتۆ ئیكۆ لە رۆمانی گوڵی سووردا نووسیویەتی، لەچاپتەرێكدا كتێبی میر ژەهراوی دەكرێت. ئەم حاڵەتە بەكاریگەری هەژمار ناكرێت، چونكە خوێنەری دونیای دوای پۆست مۆدێرن، ئەم ستایلەی دەرباز كردووە و هۆشیارترە لە دونیای مۆدێرنی رابردوو، بۆیە ئەم دیاردەیە بەوەرگرتنی ئەدەبی هەژمار دەكات كە ئەمە پێی دەگوترێت ئیتلیزامی خوێنەر، لەكاتێكدا ئەم حیكایەتە لەهەزار و یەكشەوەشدا هەیە كە بۆرخیس بەدانپێنان باس لەكاریگەرییەكەی دەكات.
هەر حیكایەتێكی بزركراو یان پشتگوێ خراو كە سەرنجراكێشن، هەر یەكێك لەو كارێكتەرانەی كە دەوریان هەبوو لەدرووستكردنی مێژوو، ناویان هەبووە و خاوەنی چیرۆكی تایبەت بوونە، هەر یەكێك لەو نەتەوە و مەزهەب و ئاین و تایەفە و هتد، لەرێگەی گێڕەرەوە یان حیكایەت خوانەوە دەنووسرێنەوە، هەر قۆناغێك كە خاوەنی یەك دەنگ یان فرە دەنگی بووە، دەكرێت ببن بەهەوێنی سەرهەڵدانی رۆمان، بەمەرجێك رۆماننوسەكە زەمەن و دونیابینیەكە دوور نەخاتەوە لە خهیاڵی خۆی و وەكو خۆی بۆمان بنووسێتەوە، چونكە خوێنەرەكانی دەق و رەخنەگرە ئەدەبیەكان، بەلەبەرچاوگرتنی ئەو دیكۆمێنتانەی كە وهڵامی ئەو پرسیارە دەدەنەوە، جەخت لەسەر چەند رەگەزێك دەكەنەوە و لەسەرووی هەمووشیانەوە زمانە، پاشان پشت بەستن بەتەكنیك و ستایل و شیعریەت و یادەوەری و روداوە جۆراوجۆرەكان، ئەمانە هەمووی فەزای دەقەكە پێكدەهێنن و ئامانجێكمان پێشكەش دەكەن، چونكە نابێت ئەوەمان بیربچێت كە ئەدەب هەدەفی خۆی هەیە، ئەمەش جۆرێك بوو لەناڕەزایی نووسەر بەرامبەر بەسیستم و حوكمڕانی دەوڵەت.
لەهەموشتێك گرینگتر ئەوەیە كە دەقنووس واتە رۆماننووس بۆ ئەوەی بونیادی دەقەكەی پتەو بخاتە بەردیدی خوێنەر، شارەزایی لەمێژوو و ئابوری و بازاڕ و ئیدیۆمی نەتەوە و پێكهاتەكانی دیكە و هتد هەبێت، بۆچی دەڵێم مێژوو، چونكە یەكەمین وەزیفەی ئەدەبی رۆمان، پڕكردنەوەی ئەو كەلێنە بوو كە مێژوو نەیدەتوانی بینوسێتەوە، نووسینەوەی مێژووش وەكو خۆی هێڵی سوور بوو، هەروەها دەوری كاریگەری ئەو خەڵكەی زیندوو كردەوە كە لەمێژوودا وجودیان هەبوو، بەڵام مێژوونووس پشتگوێی دەخستن، كە دەڵێم رۆماننوس شارەزایی هەبێت لە ئابوری و بازاڕ، مەبەستم ئەوەیە كە هەموو سەردەمێك دراو سەرچاوەی ئابوری خۆی هەبووە، بۆ نموونە لۆكە و خوری و خواردەمی و خەڵوز و هتد. بازاڕی موفرەدەی تایبەتی خۆی هەبوو كە بەكاردەهات، بۆ نموونە پارە موفرەدەیەكی ئابوری نوێیە، پێشتر پێیان دەگوت ئەسكەنناس، ناكرێ رۆماننوس دوچاری هەڵە بێت لە بەكارهێنانی موفرەدەی بازاڕ، یان لەبری ئیزرەم كیلۆ بەكار بهێنێ، یان لەبری رببە فەردە و تەن بەكاربهێنێ، ئەمە جگە لە موفرەدەی ناوبازاڕ كە دوكاندار و كڕیار و پیاوانی دەوڵەت بەكاریان دەهێنا.
شارەزابوون لە كەش و هەوا و ژینگە، ئەمە لایەنی زانستیە كە نابێ رۆماننووس ئەوانە لەبیر بكات كە راوچی كەی دەتوانێ راوی ماسی یان كەو یان باسی گوڵێك یان بەری درەختێك یان رووەكێك بكات كە وەرزی نەبووە، یان باسی زاوزێی ئاژەڵ، یان پەلەوەر و پشیلە و سەگ و هتد بكات كە وەرزەكەی جودا بێت.

كێشەی رۆمانی سەردەم
حیكایەتخوان وەكو نموونە

حیكایەتخوان زۆرترین پەیوەندی بەخوێنەرەوە هەیە، چونكە هەموو شتێك لەرێگەی ئەم كارێكتەرەوە دەگوترێت، بۆیە گرینگی ئەم كارێكتەر یان پاڵەوانە كە هەندێكجار كۆنتڕۆڵی هەموو كایەكانی دەقەكەی كردووە، بەشێكی سەرەكییە لەداڕشتنی نەخشەی رۆمانەكە، چونكە گێڕانەوە لە گۆشەنیگای كەسی یەكەمەوە ئەوكات بەكاردێت كە حیكایەتخوان، بەزمانی كەسی یەكەم راناوی من بەكار دینێ، هەندێكجاریش دەشێ راناوی ئێمەش بەكاربهێنێ، چونكە حیكایەتخوانە و ئەو دەتوانێ بەرەو كۆتایی حیكاتەكە ئاراستەمان بكات، ئەوە ڕوانگەی بینینی زەمەنەكەیە، بۆیە رۆماننووس ئەو پاڵەوانە بەسەنتەر وەردەگرێت و هەندێكجار هەموو روداواكان رادەستی ئەو دەكات، ئەم جۆرە حیكایەتخوانە یان پاڵەوانە پێی دەگوترێت هەموو شتزان، واتە هەموو رووداوەكان و ئاراستە زەینییەكان لەدەسەڵاتی ئەو پاڵەوانەیە، ئەویش خودی رۆماننوسەكەیە.
زیندانیكردنی پاڵەوان یان كارێكتەر، كێشەیەكی دیكەی نووسینە، چونكە بڕوایەك هەیە كە پێیوایە رۆماننوس نابێ ئەوەندە دیكتاتۆر بێت هەموو پاڵەوانەكان بەئارەزووی خۆی ئاراستەیان بكات، تەنها ئەوە نەبێت وەزیفەی كارێكتەرەكە ماوە، یان فەرزە دەبێ وابێت، بۆیە بەشێكی زۆر لە رۆماننوسە ناودار و لۆكاڵیەكانیش ئەو رەخنەیەیان لەسەرە كە بەبێ ئاگا دیكتاتۆری نووسینن و كارێكتەر یان پاڵەوانی دەقەكە دەكوژن یان دەیكەن بە پاڵەوانی وەهمی، كە ئەمە خوێنەر بیزار دەكات و دەیكات بە مایەی مەلەل، بۆ نموونە رۆمانی حەمەدۆكی یەشار كەمال، ئەم فەزایەی بەسەردا زاڵە.
سەبارەت بە خوێندنەوەی سایكۆلۆژی بۆ دەقی كوردی، من پێموایە كە رەنگە بڵێین خوێندنەوەی سایكۆلۆژی بۆ دەقی كوردی هەروەك خوێندنەوەكانی ئەو رۆمانانەی لەسەدەی رابردوودا كران لاوازە، چونكە لایەنی كەمی شارەزایی تێدا نییە لەباری سایكۆلۆژی دانەری دەق، هەروەك ئەوەی دانەرێك هیچی لەسەر نەنووسراوە و مردووە، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە كە ئێمە لەگەڵ دانەر مامەڵەمان كردووە، بەقەد ئەوەی لەگەڵ ئەو دەقە مامەڵەمان كردووە كە لەسەر وەختی خۆیدا نووسراوە، زۆربەی ئەو دەقانەی كە بەناوی رۆمانەوە چاپ كراون، كێشەگەلێكی زۆریان لەگەڵ خۆیان هەڵگرتووە، لەوانەش تێكەڵكردنی تەكنیكی زمان، هەروەها بەكارهێنانی كارێكتەری وێنەیی و كارێكتەری واقیعی، یان وەهمی فرە كارێكتەری لە دەقێكدا و نمایشكردنیان لە فەزایەكدا، جارێكی تر بزركردنیان و بەدیارخستنی كارێكتەرێك كە دەقنووس خۆی مەبەستی بووە، ئەمە داهێنان نییە، بەڵكو ئاستێكی نزمی گونجاندنی تاك پاڵەوانی و فرە پاڵەوانی یە، ئەمە بەپارادۆكسی نووسین هەژمار دەكرێ، لەحاڵێكدا تائێستا نەخوێنەر و نەرەخنەگری كوردی پرسیاری ئەوەیان لە چیرۆكنووس و رۆماننوسی كورد نەكردووە، بۆچی ناتوانن كەڵك لەفولكلۆر و ئەفسانە كوردییەكان وەربگرن، بۆچی ناتوانن نموونەیەكی نوێی ئەدەبی پۆست مۆدێرنە پێشكەش بەخوێنەر بكەن، لەكاتێكدا رۆماننوسی عەرب و رۆژئاوایی نییە كەڵكی لەهەزار و یەكشەوە و كەلیلە و دیمنە و بەسەرهاتی ئاڵمانی وەكو نەتەوەیەكی رەسەن نەبینیبێت وەكو سەرچاوەی ئەدەب.
هۆكارێكی دیكەی نەبوونی خوێندنەوەی جددی بۆ دەقی كوردی، ئەوەیە كە لەنێوان ئیرۆسی ئازاد بوون و لۆگۆسی كۆنتڕۆڵدا پنتێك هەیە، ئەویش ئازادی بیركردنەوەیە، چونكە تێگەیشتنێكی پێشوەختە هەیە لەم نێوانەدا بۆ ئیرۆس و لۆگۆس، چ جای ئەوەی كە كۆنتڕۆڵ لەسایەی كۆمەڵگەی كوردیدا كە دەسەڵاتێكی نادیارە، لەزۆربەی دەقەكان هەست بەوە دەكرێ دەقنووسەكە لەنێوان خوێندنەوە بیركردنەوەدا، ئەو پنتەی وەرنەگرتووە كە بیركردنەوەیە، بۆ ئەمە دەتوانم تاڕادەیەكی باش بڵێم هەناسەیەكی نەهیشتۆتەوە بۆ ئازادی نووسین و دەقی نوێ، تاكو رەخنە ئامادەیی ئەوەی هەبێت دەق شیتەڵ بكاتەوە و ئەو مانایە بەرهەمبێنێ كە هەم دانەر مەبەستێتی، هەم بەئاسانی دەگاتە خوێنەر و لاسایی كردنەوە نییە، ئەمە دەڵێم مەبەستم ئەوەیە كە رەنگە قەیرانی خوێنەریش هۆكارەكەی هەر ئەمە بێت، بەڵام ناتوانین بە تێكستی (لە خەوما) ی جەمیل سائیب، یان چیرۆكی (مەسەلەی ویژدان) ی ئەحمەد موختار بەگی جاف، ناوی دەقی خۆماڵی لێنەنێین، یان رۆمانی (رێگا) ی محەمەد مەلوود مەم چونكە دەقەكان بریتیین لەو خەونانەی كورد هەیەتی بۆ ژیانێكی شایستە، بەوپێیەی كە وازانراوە دەقی خۆماڵی بریتییە لەو تایبەمەندییانەی كە موڵكی نەتەوەیەكە، یان دابڕانێكە لەنێوان تێكستی پێش خۆی و واقیعی خۆی كە دواجار دەبێتە ستایل و لەرێگەی لاساییكردنەوەوە دەناسرێتەوە.
ئەو خوێندنەوە دەروونیانەش بۆ دەقی كوردی كراوە، جگە لەوەرگرتنی دەقێكی رەخنەیی بیانی و تەنها وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی كوردی و هیچی تر، یان عەرەبی بۆ سەر دەقێكی كوردی هیچی تر نییە، لەڕاستیدا ئەمە درمە ئەدەبییەكەیە، هەروەك ئەوەی كە ئێستا لەدونیای ئەدەبی كوردیدا رەخنە یان خوێندنەوەی دەق، لەحاڵەتێكی نائامادەییدا دەژی و نووسەر زۆرن و رەخنەگر نییە، بۆیە ناتوانێ لەكایەكانی دیكەشدا ئازاد بێت، بەپێچەوانەشەوە نووسەر هەرزی رەخنەیەك ناكات كە لەدەرەوەی لۆژیكی بیركردنەوە و ئاڕاستەی دەقێك بێت كە لەچوارچێوەی رەخنەدا بكەوێتە بەر میكرسكۆبی خوێندنەوەی تیۆرییەوە، باشترین حاڵەت بۆ سەلماندنی ئەم بۆچوونە، ئەوەیە كە خوێنەرێك هەڵكۆڵین بۆ دەقێك بكات و بەدوای مانادا بگەڕێ سا ئەو دەقە شیعر بێت یان چیرۆك، تاكو پشێوی و ئاڵۆزی دەروونی درووست دەكات و مانای دیكەی پێ دەبەخشرێت.

رۆمان و ناسیونالیزم

داگیركاری كە لەسەدەی پێش زایین لەئیمپراتۆرییەتێكەوە بۆ سەر وڵاتانی بچووك و خاوەن كولتوور و فەرهەنگ، تەنها داگیركاری جوگرافیا و ئیكۆنۆمی نەبووە، بەڵكو دزین و بەتاڵان بردنی فكر و ئەدەب و دیكۆمێنتاری و فەرهەنگەكانیشیان بووە، بۆ نموونە كە ئیمبراتۆریەتی رۆما، یۆنان داگیردەكات، یان ئیسلام كە تاكو ئەندەلوس دەچێت، یان جەنگیزخان یان توركە عوسمانلیەكان كە تەواوی رۆژهەڵات داگیر دەكەن، جگە لەداگیركردنی جوگرافیا و كۆمەڵگە و فەرهەنگەكەیان، داوا لەنووسەرانیش دەكەن وەكو جەنگاوەر و مافناس و سیاسییەكانیان كەڵك لەئەدەب و فەلسەفەكەیان وەربگرن، بۆیە ئەدەب بەتایبەتی ژانری رۆمان بوو بەیەكێك لە هۆكارەكانی بەرگری كردن لەنەتەوە و زمان، بەومانایەی بەرگری لەنەتەوە، چونكە رۆمان هەموو جومگە و لایەنە شاراوەكانی مێژوو و كولتوور و كەلەپوور و ئیدیۆمی نەتەوەیی لەگەڵ خۆی هەڵگرتووە، ئەمەش یەكێكە لە گوتاری ناسیونالیزم، واڵتەر سكوت لەبارەی سكۆتلەندا نووسیویەتی، هەوڵیداوە نەریتە باوەكان لەرۆمانی هاوچەرخدا روونبكاتەوە، بەو كارەشی زەمەنێكی مێژوویی كردە هەوێنی كارەكانی و تەوزیفی كردن، ئەمە جگە لەكەڵك وەرگرتن لەداستان و روداوە فەرامۆشكراوەكان و ململانێی نێوان چینەكان و خیڵەكان و نەتەوەكان و هتد. لەحاڵێكدا هیچ یەكێك لەو روداوانە خاڵی نەبوونە لە رۆمانسیەت، بۆیە بەدڵنیاییەوە دیمەنی رۆماننووسی كچ و كوڕێك یان خۆشەویستی جۆراوجۆری تەوزیف كردووە لە زیندوكردنەوەی مێژووەكە.
شەپۆلی رۆماننووسی
هەموو ئەو نموونانەی كە لەسەرەوە وەرمگرتوون و موناقەشەم كردوون، ئارگومێنت بوون بۆ سەلماندنی ئەم بەشەی دیكە كە پەیوەندی بەو شەپەۆلە رۆماننوسیەوە هەیە كە ئێستا بۆتە باو، ئەو دەقانەی كە هەڵگری شوناسی رۆمانن و بوون بەستایل و تەكنیكی نووسین، بەپێی هەڵسەنگاندنی نوێ و تیۆری ئەدەبی، خەمێكی دیكەی هەڵگرتووە كە جودایە لەو خەمەی دایستۆفیسكی و سێرڤانتس و تۆڵستۆی و تادەگاتە ماركیز، بۆچی؟، چونكە بەپێی تێگەیشتنی (ماڵكام برادبری) كە رەخنەگری رۆمانە، پێی وایە جیهانی ئەمڕۆ بەهەموو موفرەدەكانییەوە ستایلی ژیانی گۆڕی، ئەوەی تاكو دوێنێ بەوڵاخ و عارەبانە و ماشینی خاو پێویستییەكانی ژیانی پێ بەڕێدەخرا، ئەمڕۆ هەموو كەس خاوەنی ماشینە و ماشینی زۆر تیژتێپەڕ هەیە شەمەنەفەر و فڕۆكە هەیە و زەمینەی گەشت فراوانترە لەسەدەكانی رابردوو، كەرەستەكانی وەكو تەلیفۆن و تەلەفزیۆن و ریكۆرد هەموو بە ئامێرێك دەكرێت كە خوێندەوار و نەخوێندەوار هەیانە و دەتوانن رۆژنامەنووس بن و دەرهێنەری كورتە فیلمی ژیانی خۆیان بن و یادەوەرییەكانی خۆیان بەئاسانی تۆمار بكەن، ئەمە بۆ نووسەری نوێ و بەناونیشانی رۆماننووس ئاسانترە، چونكە خۆی خاوەن تایپ و خاوەن بڕیار و خاوەن پوڵ و چاپخانەیە، هەر خۆشی خاوەنی دابەشكردنی كاڵاكەیەتی.
ژینگە هۆكارێكی دیكەی درووستكردنی كارێكتەرە، بەدەستهێنانی زانیاری ئاسانترە لەجاران، ئەمانە هەموو حاڵەتی سایكۆلۆژی ئینسانی ئەم سەردەمەن كە لەگەڵ ئینسانی رابردوو جودا كردۆتەوە. بۆیە رۆماننوس ناتوانێ راسكۆلینكۆف و ئیمیل ستیكلیز ی هێرمان هیسە و زۆربا یەكی تر بخوڵقێنێ. كەواتە ئاسان نییە رۆماننوسی بتوانێ خوێنەری ئێستا رازی بكات.
ئەوەی كە خەڵكێكی زۆر بەلای رۆماندا رادەكێشێت، ئەوەیە كە رۆمان ئەو ژانرەیە كە سەبكێكی دیاریكراوی نییە، لەراستیدا، رۆمان پێویستی بەدژوارترین سەبكە، شێوازێك كە بەتەواوەتی خۆی دەكاتە پەیڕەوی بابەت، هەر لەبەر ئەمەشە دەتوانین بیر لەنووسەرێك بكەینەوە كە هەریەك لە رۆمانەكانی بەسەبكێكی جیاواز دەنووسێت». لەسەرەتای هەزارەی سێهەمەوە شێوە نووسینێك پەیدابوو لەنێو ئەدەبیات و بەتایبەتیش بەناو رەخنەی ئەدەبی، گوایە زمانی بونیادگەراكانە و نووسینەكانیان بەتەواوی رەنگیدابۆوە لەسەر نووسەری نوێ و ببوو بە جۆرە نەخۆشییەكی نووسین كە گوایە پڕ لەمەعریفەی نوێ یە، بەڵام ستایلەكە تەمەنی كورت بوو، چونكە هەم پراكتیك نەدەكرا بەسەر دەقی كوردییەوە، هەم نەیانتوانی هیچی نوێ لەبارەی دەق و ئەدەبی كلاسیكی كوردی بدركێنن و مۆركی فكری كوردی وەربگرێت، وەكو بونیاد و زمانی گەشەسەندووی كوردی، لەحاڵێكدا بیرمەندێكی وەكو (میخاییل باختین) خۆی ئەم جۆرە زمانە رەتدەكاتەوە بۆ قسەكردن لەسەر ئەدەب» باختین بانگەشەی ئەوە دەكات كە (فێردیناند دی سۆسێر) جۆرەكانی قسەی فەرامۆش كردووە.
لەهەموو ئەمانە گرینگتر ئەوەیە كە قسەیەك هەیە دەڵێ « رۆمان لە چاپخانە لەدایك بووە و سوودەكەشی هەر بۆ چاپخانەیە». سۆسیۆلۆژیە ئابورییەكان پێیانوایە پەیوەندی بازاڕ بە دانەرەوە، پەیوەندی بەو جۆرە خوێنەرەوە هەیە كە كەمتر بیر دەكەنەوە لەگەڵ خوێنەری فكر، یان سیاسەت یان یاسا و زانست، هەر ئەم تێگەیشتنەشە كە بازاڕی بۆ نووسەر و خوێنەر درووست كردووە و هەرچی زیاتر نووسەرەكان بەلای ژانری رۆمانەوە بچن، بەو پێیەی نەرۆماننووس كۆنتاكتی بە خوێنەرەوە هەیە و نە خوێنەریش دەتوانێ نووسەر ببینێ و لەسەر دیمەنێك یان هەڵەیەكی مێژوویی یان هەر كێشەیەك نووسەر دادگایی بكات، مەگەر خوێنەری دەق یان رەخنەگر بێت و دەقەكە دادگایی بكات، یان ئاشكرای بكات وەرگیراوە لەدەقێكی تر یان هەر شتێكی تربێت، بۆ ئەمەش خوێنەری رۆمان ناتوانێ رەخنەی ئەدەبی بخوێنێتەوە و ئیدی نەبێتە كڕیاری كاڵایەكی بێ كەڵك لەبازاڕی وەهمی، ئەمە هۆكارێكی دیكەیە كە رۆماننووسی بێ ناونیشان و بێ زانیاری و بێ مەعریفەی درووستكردوە.
ئەو شەپۆلە بەناو نووسەرەی كە ئێستا رێگەیان پێدراوە رۆماننوس بنووسن و بونە بەواقیعێكی ناجور بەسەر ئەدەب و بەسەر خوێنەرەوە، بەشی زۆریان لەكارگەی سیاسەتەوە هاتوون و كەرەگیانە مێژووی نەنووسراو بشوێنن، گەرەكیانە خوێنەر دوور بخەنەوە لەمەعریفە و لەخەیاڵ و لەدوونیا بینی، ئەمە جگەلەوەی كە كەڵكیان لەو كەلێنە وەرگرتووە كە هیچ سانسۆرێكی فكری و مەعریفی نییە لەمەیدانەكە، هەروەها ناكەونە نێو بازنەی رۆشنبیرییەوە تاكو خوێندنەوەیان بۆ بكرێت و سنوورێك بۆ ئەو فەوزا خوڵقاوە دابنێن، بۆیە هەر گروپ و دەسەتەیەكی شارەكان، بازنەیەكی بچووكیان درووستكردووە و زەمینەیان بۆخۆیان سازكردووە تاكو بەبێ سانسۆر بنووسن و بڵاوبكەنەوە و خوێنەری كەم مەعریفەش قەناعەت بكات كە ئەمانە دەقی نوێن.
ئەم شەپۆلە رۆماننوسەی كە لەسەر ئەركی خۆیان كتێب چاپ دەكەن و هیچ دەستگایەكی چاپەمەنی دانیان پێدانانێن و بەفەرمی وەكوو نووسەر نەناسراون، هەموو هەوڵێك دەدەن وەكو نووسەر و ئەدیب دەركەون، لەكاتێكدا شارەزاییان لە مەرجەكانی نووسین و ئەركی نووسین و هەدەفی نووسین نییە، ناتوانن چیرۆكێك بنووسن و دەقێك لەگەڵ دەقێكی دیكەدا جودا بكەنەوە، كەمترین زانیارییان هەیە لەسەر مێژوو، زۆربەیان بەخەیاڵی نۆستالیژیاوە دەنووسن كە نازانن نووسینەوەی نۆستالیژیا قورسترین ئەركی ئەم ژانرەیە، چونكە ناكرێ نووسەر وەكو خۆی ناوی كارێكتەرە و رووداوەكان و خودی بابەتەكە و شوێن و كاتەكەی بهێنێ، لەسەریەتی بیكات بەخەیاڵ و لەزەینی خوێنەر تۆماری بكات، لەكاتێكدا نووسینی رۆمان بەر لەهەر شتێك خەیاڵە، بەڵام ئەم شەپۆلەی ئێستا گرێی بەنووسەر بوون و بەخاوەن كتێب بوونیان هەیە، بەبێ خود سانسۆری خەیاڵ و فكری نووسەری دیكەش وەردەگرن و دەستكارییەكی چینینەوەی دەكەن و دەیكەن بەموڵكی خۆیان، بۆیە بوون بە بەشێك لەم شەپۆلە درووستكراوەی ئەدەب. سەرەنجام ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كە ئەم شەپۆلە لەرۆمانووس، دابەش دەبن بەسەر چەند گروپێك، گروپی یەكەم ئەوانەن هاندراون بەو ئاستە نزمە، هەم ئەدەب بێ ئەرزش بكەن، هەمیش شەرعیەت بەئازادی نووسین بدەن. گروپی دووهەم ئەوانەن كە لەرێگەی لۆكاڵییەوە دۆخەكەیان لێبۆتە واقیع و خۆیان لێبووە بەنووسەر و ئەدیب، گروپی سێهەم ئەوانەن كە دژی خوێنەری بەرپرسیارن، ئەو خوێنەرەی كە بەمانای خوێنەر بەوردی تەماشای دەكات.

سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە
1 : امبیرتو ایكو. التاۆیل بین سیمیائیات و التفكیكیە. ترجمە و تقدیم. سعید بنكراه. دار المركز الپقافی العربی. بیروت. 2004. ص147
2: عەلی عوسمان یاقوب. رۆمان ژانری تەكنیكە جوانەكان و رەگەزە فرە رەهەندەكان. دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم. 2019. ل294
3: فولفغانغ ایزو. افاق نقد استجابە القاری‌و. ترجمە. احمد بوحسن. الپقافە الاجنبیە. العدد الاول. 1994
4: ئۆرهان پامۆك. رۆماننوسی سادە و رۆمانووسی بیركەرەوە. وەرگێڕانی. بەكر شوانی. ناوەندی رۆشنبیری و هونەری ئەندێشە. 2016. ل35
5: بول ویست. الروایە الحدیپە. ترجمە. عبدالواحد محمد. منشورات وزارت الپقافە والاعلام. سنە 1981.
6: جیریمی هولون. مدخل لدراسە الروایە. ترجمە. غازی درویش عگیە. دار الشۆن الپقافیە العامە. 1996.
7: ئەلبێر كامۆ. یاداشتەكان. وەرگێڕانی بۆ كوردی. پێشڕەو حسێن. دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم. ساڵی.2014. ل126.




کتێب\ گوناح و ئیمان.. سمکۆ محەمەد

ناوی كتێب: گوناح و ئیمان
بابەت: توێژینەوە لەبارەی گرووپە ئیتنییەكانی كوردستان
نووسەر: سمكۆ محەمەد

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..




شیعری دۆڕان.. نووسین و خوێندنەوەی سمکۆ محەمەد

دیزاین و کەڤەر رێکان



ماركسیەتی پۆست مۆدێرنە، گەڕانەوەی ماركس بۆ كۆمەڵگە.. سمکۆ محەمەد

زیاتر لە 30 ساڵە فكر كەوتۆتە خزمەت كاپیتالیزمی هاوچەرخی دوای سۆڤیەت، لەدوای ئەزموون كردنی مۆدێرنەوە كە بونیادگەراكانی بەرهەمهێنا و ماركسیان وەكو پیاوێكی ئایدیۆلۆژیستی دۆگما پێناسە كرد، ئیدی دژەكانی بەهەموو ئایدیاكانەوە ئەم فەلسەفەیەیان لەبیری خەڵكدا بردە دەرەوە، تەنانەت لەنێو شانە حیزبیەكانیشدا هەوڵێك هەبوو بۆ ناشیرین كردنی ماركس و خودی ماتریالیزمی دیالیكتیك كە بەرلەوەی تیۆرێك بێت بۆ شۆڕشی كرێكاری، بەروحی فەلسەفەكە ناسراوە،بەڵام چونكە كڕۆكی فەلسەفەكە نەخوێنرابۆوە، بەناچار بەئایدیۆلۆژیای بەناو سۆسیالیزمی سۆڤیەتەوە گرێیاندا، بەڵام دوای ئەو زەمەنە و هاتنی پۆست مۆدێرنە كە لەگەڵ تەكنۆلۆژیای زیرەكدا كەوتنە ململانێ، بەوپێیەی كە مرۆڤ خەریكە خۆی نزیك دەكاتەوە لەسەنتەر، چونكە مرۆڤ پیشتر كەنارخراو،یان پەراوێزخرابوو لەسەنتەری بڕیاری سیاسی، تێگەیشتنەكە گۆڕا كە ئەم فەلسەفەیە دەبێ‌ سەرلەنوێ‌ بخوێنرێتەوە.

ئێستا بیرۆكەی نوێ‌ هەیە لەسەرتاسەری دونیا و بەتایبەتی ئەوروپا، بۆ خوێندنەوەیەكی جیاوازی فكری ماركس وەكو خۆی، من لەم سۆنگەیەوە گەرەكمە خوێنەری كورد ئاشنا بێت بۆ ئەو هەوڵە فكرییە جیهانیەی كە خەریكە جارێكی تر ئەم فكرە ئەزموون بكاتەوە لەنێو كایەی رۆشنبیری و كۆمەڵناسی و تەنانەت كارگێری و ئابوریش رەنگبداتەوە.
(بێرنارد ڤاسۆر) بیرمەند و چەپێكی فەڕانسییە، لەكتێبی (داهاتووی كۆمۆنیزدا) كە نزیكەی 10 ملیۆنی لێ چاپ كراوە و وەرگێردراوەتە سەر زۆربەی زمانەكانی دونیا و پڕفرۆشترین كتێبی ساڵی 2022 بووە، باس لەگەڕانەوەی بەهای فەلسەفە دەكات، بەتایبەتی تێزەكەی ماركس كە فەلسەفەیەكە بۆ پراكتیك كردن لەسەر زەمینی ژیاندا، چونكە دابڕانێكی راستەوخۆی لەگەڵ رابردووی فەلسەفەی كلاسیك درووست كردووە و تاكە فەلسەفەشە كە تەنها تیۆری نیە و لەسەر زەمینی واقیعە و زەمینەی پراكتیكی هەیە، بەوپێیەی كەئینسان دەتوانێ بەئیرادەی خۆی شۆڕش بەسەر ئەو سیستمەدا بكات كەلەژێر ناونیشانی كاپیتالیزم و كاپیتاڵیزمی هاوچەرخو دەرەنجامەكەشی ببینێ‌، بەڵام نەك وەكو ئەوەی لەسۆڤیەت بینیمان پراكتیك كراو و جگە لەسەرمایەداری دەوڵەتی شتێكی تری بەرهەمنەهێنا.
بێرنارد لەوچاوپێكەوتنەدا كە رۆژنامەی لۆمۆندی پاریسی لەگەڵیدا ئەنجامیداوە، جەخت لەو پێشنیارە دەكاتەوە كە لەكتێبەكەی باسی لەخوێندنەوەی هاوچەرخانە دەكات بۆ تیۆرەكەی ماركس، ئەو پێیوایە ئەم سەردەمە واتە لەدوای 2011 وە تەوژمێكی نوێی خوێندەواری فكر هاتووەتە ئاراوە و بەچاوێكی ترەوە ماركس دەخوێنرێتەوە، ئەوانەی كە رەخنەی لێدەگرن و ئەوانەش كە لایەنگری ئەو فكرەن، هەردوولا هاوڕان لەسەر ئەوەی ماركس زیندووە، بۆیە لەم چەند ساڵەی دواییدا، كتێبەكانی ماركس لەكتێبخانەكانی جیهاندا زۆرترین فرۆشی هەبووە، بەتایبەتی تێزەكانی لەسەر ئاین و ئەدەب و فەرهەنگ و دونیای دوو چینی و هتد، چونكە دەركەوت دونیای چینایەتی دە هێندە بەرامبەر بووە لەدوای روخانی سۆڤیەتەوە كە بەر لەو سیستمە دژایەتی ئەو فەلسەفەیە دەكرا، بەو پێیەی كە ئاشكرا بووە، ئەوە سیستمی سەرمایەدارییە دووچاری قەیرانی جۆراوجۆر دەبێتەوە، نەك خودی خەڵك یان كایە كۆمەڵایەتی و فەرهەنگيیەكان، بۆ نموونە هەموو ئەو ئەدەبیات و زمانەی كە لەمیدیا و لەكۆنفرانسە نێودەوڵەتی و لۆكاڵیەكانیشدا هەیە، زمان و ئەدەبیاتی ماركسە و لەژێر رۆشنایی ئەو فەلسەفەیە پرسیارەكان ئاراستەی سیستمی سەرمایەداری پۆست مۆدێرنە دەكرێت.

ماركس لەكتێبی كاپیتالیزمدا نووسیویەتی (قۆناغە یەك لەدوای یەكەكان ئەم گۆڕانكاریانەیان درووست كردووە، بۆیە دەتوانرێت هەنگاو بەهەنگاو بەهەمان زانست و وردبینی سرووشتیەوە، هەموو قۆناغێك بەپێی هەلومەرجی تایبەتی خۆی بخوێنرێتەوە و لێكدانەوەی بۆ بكرێت، چونكە شیكاری بۆ دۆخی هەر كۆمەڵگەیەك و سیستمەكەی لەئەنجامی شۆڕشی فەرهەنگیدا هۆشیاری بەرهەمدێنێ‌، خوێندنەوەی ئابوریش چەندین لقی جیاوازی هەیە، بۆ ئەمەش بیركەرەوەكان دەتوانن هاوكاری خەڵك بن)، ئەم قۆناغە كە بەردەوام سیستمی سەرمایەداری هاوچەرخی خستۆتە بەردەم قەیرانی هەمە جۆر، نموونەش جەنگی بایۆلۆژی وەكو هاتنی ڤایرۆسی كۆڕنا و ئاوڵەی مەیموون و جەنگی خۆراك كە دوای جەنگی روسیا و ئۆكرانیا سەریهەڵدا، دیمەنێكی ئەو فەزا دراماتیكییە ئابوریەیە كە ئامانجەكەی كەنارخستنەوەی كەرتی تایبەت و بەسەنتەر كردنەوەی سەرمایەی دەوڵەتە لەهەموو دونیادا، واتە جۆرێكی دیكەی ململانێی ناخۆ لەنێو سیستمەكە سەریهەڵداوە، بۆیە دەبێ‌ بەجۆرێكی تر تیۆرەكەی ماركس بخوێنرێتەوە.

ئەزموون كردنەوەی حەتمیەت

ئەو حەتمیەتە مێژووییەی كە ماركس بۆ سیستمی كاپیتاڵیزمی خستۆتە بژاردەیەكی تاڵەوە، حەتمییەتێكە كە خۆدەربازكردن لەدۆخەكە مەحاڵە، بەڵام ئەوەشی خستۆتە رو كە ناكرێ‌ بەهەمان ئەزموون و وانەی پێشووتر، مامەڵە لەتەك ئەم سیستمەدا بكرێ‌ كە خۆی گۆڕیوە، ئەلێرەوەیە كە دەركەوتووە ئەم سیستمە دەسەڵاتدارەی دونیا كە بەسەرمایە و زێدەباییەكی نوێ‌ و بەئامێركردنی مرۆڤی وەكو كاڵا بەكارهێناوە، لەبەرامبەر ئەوەی ماركس و كۆمۆنیزمی نوێ‌ و بەفكری نوێوە بووەتە رۆژەڤ، دەریخستووە كە ئینسان هیچ پێویست ناكات تاكو ئەبەد ئەم ئەزموونە دووبارە بكاتەوە كە زەمینەی بۆلانیكەمی خۆشگوزەرانی نەهێشتۆتەوە،جگە لەجەنگی جۆراو جۆری وەكو بەردەوامی قەیرانی تەندرووستی و درووستكردنی جۆرەها ڤایرۆس وەكو پەلەوەر و بەراز و تادەگاتە ڤایرۆسی كۆرۆنا و دواجاریش كۆلێرا و ئاوڵەی مەیمون و ڤایرۆسی دیكەش بەڕێوەن، هەموو ئەمانە لەسایەی قەیرانە چارەسەر نەكراوەكانی سیستمی سەرمایەداری بوونە بەمڵۆزم بەسەر ژیانی ئینسانەوە.

بۆیە ماركس لەپۆستمۆدێرنەشدا دەتوانێ‌ لەتێزەكانی خۆی سەبارەت بەسەربەخۆیی نەتەوەكان و دەوڵەت و سیاسەت بەزیندوو بهێڵێتەوە، چونكە وەها قسەی كردووە كە رێگری كردن لەفەزای سیاسی و مانەوەی نەتەوەی بندەست و سەردەست، جگە لەسۆسیالیزم هیچ سیستمێكی تر چارەسەری ناكات، ئەوەتا سەرمایەداری دوای 32 ساڵ سەركەوتنی بەسەر سۆڤیەتدا، هێشتا ئەو قەیرانانەی چارەسەر نەكردووە و تەنها بۆ ماوەیەكی كاتی نەبێ‌، هەروەك مانەوەیقەیرانی بەردەوامی سیاسی لەنێوان دەوڵەتە دژەكان و كێشەی ئۆكرانیا و روسیا، قەیرانی ئەتۆمی ئێران و كۆریای باكور، كێشەی بەردەوامی نەتەوە بندەستەكان وەكو كەیسێكی هەمیشەیی، هەروەها قەیرانی كەنداو و كێشەی یەمەن و سوریا و توركیا و لیبیا و لوبنان و مەغریب و جەزائیر و هتد، ئەمە جگەلەو هەژاری و نائەمنێتیە كۆمەڵایەتیەی كە سەرتاسەری ئامریكای لاتینی گرتۆتەوە، جگە لەو كوشتارە ناڕاستەوخۆیەی نێو ئامریكا كە هیچ میدیایەك لەدونیادا فۆكسی نەخراوەتە سەری و داتاكان وەكو خۆی بڵاوناكرێنەوە.
لەبارەی ئابوریشەوە قەیرانی نێوان كۆمپانیاكان و كێشەی گازو نەوت و ململانێی دراوە بەبەهاكان و قەیرانی گاز و كارەبا، هەروەها پیس بوونی ژینگە و بڵاوبوونەوەی ماددەی هۆشبەر و هەژاری و قەیرانی ئاو و هتد، هەموو ئەمانە سەلماندویانە كە دەبێتفكر لەئێستادا بۆ چارەسەری ریشەیی بگەڕێت، ئەویش گەڕانەوەی ئەلتەرناتیڤەكەی ماركسە بۆ سیستمی ژیان لەهەموو كایەكاندا، چونكە ماركس لەكتێبی سەرمایەدا گوتوویەتی (كۆمۆنیزم لەسەرووی فەزای كۆمەڵایەتی كلاسیكییە كە ئینسان لەگەڵ قۆناغەكاندا پێی ئاشنا بووە، بۆیە بەكۆمۆنیزم نامۆیە)، ئەگەرنا لەو نامۆبوونە رزگاری دەبێت ئەگەر قۆناغەكان وەكو خۆی بخوێنێتەوە، چونكە ئەگەر كۆمۆنیزم و سۆسیالیزم وەهم بێت، ئەوا چەقبەستوویی و چارەسەر نەكردنی ریشەیی دوو چینی و پیس بوونی ژینگە، خراپتر نەبێ‌ باشتر نییە.

نامۆبوونی بەكۆمەڵ

ماركس كە باسی لە هەقیقەتی واقیعی كردووە، ئەوەی سەلماندووە كە ئەو فەزایەی هەیە تەنها ئایدیاكان خوڵقاندوویانە و قەناعەتیان بەخەڵك كردووە كە ئەم دونیایە و كاردانەوە ئابورییەكانی، واقیعێكی هاشا هەڵنەگرە و هیچ ئەلتەرناتیڤیكی تری نییە، بۆیە لەرووی سۆسیۆلۆژیەوە دەبێ‌ خوێندنەوەیەكی دیكە بۆ ئەو نامۆبوونە بەكۆمەڵەی جیهان بكەین كە چی لەپشتەوە راوەستاوە، ئایا تەنها ئاین و كولتووری جیاوازە؟، یان پچڕانی پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكانە كە تەكنۆلۆژیا هۆكارە سەرەكیەكەیەتی؟. یان دووبارە كردنەوەی ئەزموونی ژیانە بەفۆڕمێكی دیكە؟. یان زاڵ بوونی ئەو گوتارە خەیاڵییەیە كە بەهەشتی وەهمی درووست كردووە و ئینسانی ناچار كردووە قەناعەت بكات؟. هەموو ئەم فاكتەرانە پێشتریش هەبوون بۆ رێگری كردن لەپێشكەوتن، بەڵام فەلسەفە توانی شیكاریان بۆ بكات و كاریگەری لەسەر ئەو نۆرمە هەبێت كە هەقیقەتی جەوهەرە سیاسییەكەی ئاشكرا كردووە، بەڵام كە دژایەتی فەلسەفە كراوە وەكو كەرەستەیەك بۆ گۆڕانكاری، مانای ئەوە نییە ئینسان دەستەوستان دانیشتووە و بیریلە دەرچەیەكی نوێ‌ و هاوچەرخ نەكردۆتەوە.
بایەخدان بەو دۆخەی كە تەواوی ئینسانی نامۆ كردووە لەگەڵ خودی خۆی و تەكنۆلۆژیاو و تەنانەت سرووشتیش، دیاردەیەكە باڵی كێشاوە بەسەر تەواوی جیهاندا، واتە هیچ كۆمەڵگەیەكی پێشكەوتوو لەگەڵ كۆمەڵگەیەكی دواكەوتوو، جیاوازیەكی ئەوتۆیان لەنێواندا نەماوە، تەنها لەرووی فۆرمەوە جیاوازن، دەنا وەكو یەك لەئاستی ژیانی خۆیان نامۆن، وەكو یەك دژی ئەو جیاوازییە بەردەوامەی ژیانن كە لەدرامایەكی تاهەتایی دەچێت و هەر رۆژەو دیمەنێكی تراژید كۆمیدی لێ بەخش دەكرێت.

كۆمەڵگەی پۆستمۆدێرن.

كۆمەڵگەی بەشەری نوێ‌ كە بەبێ‌ ویستی خۆی بووەتە كۆمەڵگەی ئۆنلاین، بەبێ‌ ئەوەی ئاگای لەخۆبێت خەریك دەستوپەنجە لەگەڵ ئەو فەزایە نەرم دەكات كە بەناوی پۆستمۆدێرنەوە دیاردەی سەیروسەمەرە درووست دەكات و فەزا دەخوڵقینێ‌، لەكاتێكدا ئەوە ئاشكرایە كە پۆستمۆدێرنیزم ئەو ئەگەرانەی گەورە كردۆتەوە كە بریتین لەو بیرۆكانەی كە لەژێر ناونیشانی (فرە شوناسی و گومان لەسەرد و خوێندنەوەی مێژوو و كێشەی زمان و ئاسانكردنی بونیادگەری،هەر بۆ پاڵپشتی كردن و گەڕانەوەی فەلەسەفەی ماركس بۆ نێو كۆمەڵگەی پۆست مۆدێرن، (فریدریك جایمسۆن)لەكتێبی پۆستمۆدێرنەدا تێزێكی بەناونیشانی 5 پێشنیاری هاوچەرخ بۆ ماركسیزم لەدوای دەیەی یەكەمی ساڵی 2000 بڵاوكردۆتەوە كە لەگۆڤاری (بدایات) ژمارە 5 ساڵی 2013 بڵاوكراوەتەوە، بەڵام دوای ئەوەی خوێندمەوە كە باسی كۆمەڵگەی پیشەسازی دەكات وەكو كۆمەڵگەیەكی ماندوو بەدوای ئەلتەرناتیڤ دا دەگەڕێت، هەروەها باسی تێكهەڵكێشانی ئەو فكرانە دەكات كە لەسەروەختی مۆدێرنەدا هاتن، ئەو پێیوایە كە مادام مەعریفە كۆمابوونی كولتوور و فەلسەفەی گەلانە، كەواتە دەتوانین ماركس تێكەڵ بەبیرۆكە نوێیەكانی پۆستمۆدێرنە بكەن، لێرەوە بۆم دەركەوت كە ئەوەی ماركسی خستبووە دەرەوەی بیری كۆمەڵگە و میتۆدی خوێندن و ناشیرین كردنی تیۆرەكە و پەراوێزخستنی لەنێو كتێبخانەكان، وەكو مەترسییەك بۆ سەر هەموو كایەكانی ژیان نیشان درابوو، بەتایبەتی ئاین و نەتەوە و دەوڵەت و كولتوور، ئەو خوێنەرانە بوونە كە بەپاڵپشتی هێزی سیاسی دەرەكی و بەپاڵپشتی هێزی دواكەوتووی كۆمەڵگە، ماركسیان وەكو كارتێكی دیكەی سیاسی كارپێكراو و دوژمنیان بۆ درووست كردووە،هەروەكو ئەوەی (جۆ مەكارس)سیناتۆری ئامریكی لەسەدەی رابردوو دژایەتی ئەم فەلسەفەیەی دەكرد و رێگری لەچاپ و بڵاوكردنەوەی ئەو تێزانە دەكرد كە ماركس پێشكەشی هیومانیزمی كردووە، هەروەها ئەو خوێنەر و نووسەرانەی سەركووت دەكرد كە لەژێر كاریگەری تێزەكانی ماركس بوون و بەرهەمیان هەبوو.

ئەو موناقەشە نوێیەی كە پشتگیری ماركس دەكات لەدونیای پۆستمۆدێرنەدا وەكو ئەلتەرناتیڤ تەماشا بكرێت، ئەوەیە كە پۆستمۆدێرنەكان بۆیان دەركەوت سەرمایەداری بەتەنها ناتوانێ‌ چارەنووسی خۆی دیاری بكات و كۆتایی بەقەیرانە جیاوازەكان بهێنێ‌، ناشتوانێ‌ بەرگری ئابوری لەخۆی و لەو فۆرمە ژیانە بكات كە جێكەوتەی كردووە و كردوویەتی بەواقیعێكی هەرزكراو، ناشتوانێ‌ فۆرمێكی جوان بەدیموكراسی و هەڵبژاردن بدات كە تاكە شانازی دوا بەرهەمی ئیستاتیكی سیاسی سیستمەكەیەتی و ریكڵامی بۆ دەكات، چونكە دەركەوتووە بەشداری سیاسی تەنها بەشداری نوێنەر نییە بۆ پارلەمان و ئەنجومەنی نوێنەران، بۆیە رێگەی بەهەموو دژەكان دا تاكو بەشداری سیاسی بكەن لەژێر ناونیشانی جیاوازی، بەتایبەتی ئەدیب و نووسەر سەركووت دەكرد، چونكە لەژێر كاریگەری تێزەكانی ماركس بوون، لەكاتێكدا مومكینە ئەم تێزە كەڵكی لێوەربگیرێت و جارێكی تر بخوێنرێتەوە.

خوێندنەوەیەكی ناڕاستەوخۆ

من لێرەدا بۆ ئەوەی جارێكی تر بەفكری نوێ‌ و بەعەقڵێكی سەردەمیانەوە ماركس بخوێنینەوە، چەند پێشنیارێك دەخەمە ڕوو.
پێشنیاری یەكەم: دەركەوت كە سەرمایەداری تەنها سیستمی بەرهەمهێنان نییە، بەڵكو دابەشكاری سیستمە لۆكاڵیەكانیش كەوتۆتە سەرشانی، ئەویش ئیدارەدانی سیاسەت و ئابوری هەمووئە وڵاتانەشە كە خۆیان خاوەنی كارێكتەری خۆیان نین، كەوابوو لەدوای پۆست مۆدێرنەوە سەرمایەداری بۆی دەركەوتووە كە هەموو كەلێنەكانی بۆ پڕناكرێتەوە، بەتایبەتی ئایدیای فكری، هەر بۆ نموونە لەدوای هاتنی كۆڤید 19 و كەرەنتینە كردنی تەواوی دونیا، چارەسەری بە سەنتەركردنی ئابوری پێنەكرا، تەنها شتێك كە كردی ئەویش درووست كردنی ململانێ بوو لەنێو كۆمپانیاكان، هەروەها ئەو جەنگە نادیارەش كۆتایی پێنەهاتكە پێی دەگوترێت جەنگی كۆتایی هەموو قۆناغەكان، كەوابوو دەبێت پڕۆژەی تیۆرەیەكی نوێ‌ كە چاوەڕوانكراو نییە پێشنیار بكرێت، ئەویش زەمینە خۆشكردنە بۆ چەپ و ماركسیەكان كە بەشدارییەكی هێمنانە و لۆژیكیانەی سیاسەت و ئابوری بكەن، تاكو رێگە لە كۆنترۆِڵ و قۆرخكاری بگرن لەبازاڕەكاندا، یان لەلیڤڵی ململانێ ئابوریەكان و كایەكانی دیكەشدا پشكیان هەبێت، ئەمە هەنگاوی یەكەمە بۆ نەهێشتنی ئەو جیاوازیە چینایەتیەی كە كۆمپانیاكان درووستیان كردووە و خودی سیستمی سەرمایەداری هاوچەرخ ناتوانێ‌ كۆنترۆڵی بكات.
پێشنیاری دووهەم: شیكردنەوەی تیۆری قەبوڵكردنی جیاوازی سیاسی و بەهاوڵاتی بوون و ململانێی سیاسی و دەوری هاوڵاتی لەیەكلایی كردنەوەی هێز لەرێگەی پرۆسەی هەڵبژاردنەوە، چونكە دەركەوت هەموو ئەو فەزایەی كە سیستمی سەرمایەداری خوڵقاندوویەتی، تەنها بۆ درێژكردنەوەی تەمەنی خۆیەتی و هیچی تر، دەنا لەهیچ شوێنێكی دونیا بەدەنگی خەڵك هێز یەكلایی نەبۆتەوە و باڵانسی هێزیش رانەگیراوە، باشترین نموونەش ئەو دەوڵەتانەن كە لەدوای 6 مانگ لەدەنگدان دۆخی سیاسی سەقامگیری بەخۆیەوە نابینێت و دەسەڵاتیش دەستاو دەستی پێناكرێت، ئامریكا كە رابەرایەتی سەرماداری دەكات، بینیمان چۆن لەنێوان ترامپ و بایدن نزیكەی ساڵێكی پێچوو، دەسەڵات دەستاودەستی پێنەكرا، خەڵكیش بەناچار چوونەوە قاڵبی خۆیان و هیچ دەورێكیان نەبوو لەیەكلایی كردنەوەی باڵانسی هێز، هەروەها بەردەوامبوونی جەنگ لە رۆژهەڵات و بۆرما و ئەفغانستان و دواترینیش ئۆكراینا و روسیا بوو.

پێشنیاری سێهەم: هەڵوێست وەرگرتن لەبەرامبەر ئەم سیستمە نوێیەی كە ناومان ناوە سەرمایەداری هاوچەرخ، ئەوەیە كە بەپێچەوانەی رابردوو، میتۆد و پراكتیك پێكەوە لەژێر پەرچەمی شۆڕشی نوێ‌ مانیفێست بكەینەوە، بەتایبەتی نوێكردنەوە و شیكردنەوەی هەموو ئەو زاراوە و تێرمە ئابوری و سیاسییانە بەلۆژیكی ئێستا، هەروەها گرێدانی چەمكی ریفۆڕم بە شۆڕشی فكری دژ بە ئایدیۆلۆژیای حیزبی كە بەهەموو ستایلەكانیەوە ئەزموون كراو چارەسەری ژیانی نەكرد، بەتایبەتی كۆنترۆڵ كردنی كۆمەڵگە لەرێگەی ئاین و نەتەوە و دواجاریش سۆسیال دیموكرات كە وەهمی بۆ تەواوی كۆمەڵگەی بەشەری درووست كرد و شكستی هێنا.
شیكردنەوەی مەزنایەتی هێزی ئابوری و سیاسی و سەربازی و دیبلۆماسی دەوڵەتانی كۆڵۆنیالیستیبە سەر دەوڵەت و نەتەوە بندەستەكان، پێویستیەكی فكری و تیۆریە كە دەبێ‌ بەرمەبنای تیۆرەكانی ماركس جارێكی دیكە خوێندنەوەیان بۆ بكرێت، چونكە دەركەوت هیچ هێزێكی مەزن بوونی نییە ئەگەر كۆمپانیا و گروپی مافیای چەكفرۆشی و نەوت فرۆشی لەپشتەوە نەبێت، كەوابوو باشترین رێگە گەڕانەوەی فەلسەفەی ماركسە بەرێكخستنێكی دیكەوە، وەڵامی ئەو پرسانە بدەینەوە.
پێشنیاری چوارەم: لەوە تێگەیشتین كە روخانی یەكێتی سۆڤیەت نەبووە كۆتایی ململانێی نێوان ئامریكا و هاوپەیمانەكانی، لەگەڵ روسیای نوێ‌ و هاوپەیمانەكانی كە دەوڵەتی گەمارۆدرا و بێهێنن، لێرەوە بۆمان سەلمێنرا كە جەنگی گەرم و ساردی سەدەی رابردووش، لەسەر بنەمای سەرمایەداری و كۆمۆنیزم و سۆسیالیزم نەبوو، باشترین نموونەش گەش كردنی ئاگری جەنگی نێوان روسیا و ئۆكرانیابوو كە تەنگی بەرۆژئاوا هەڵچنیوە لەرووی ئابورییەوە، كەواتە ئەوەی بەناوی مافی و مرۆڤ و بازاڕی ئازاد و دیموكراسیەتیشەوە بانگەشەی بۆ دەكرا كە ئێستا رۆژئاوا خەریكە پاشەكشەی لێدەكات، تەنها وەكو ئەلتەرناتیڤی ئەو بیرۆكەیە بوو كە سەرمایەداری بەگشتی ترسیان لێی هەبوو.

پێكەولكاندنی هەردوو سیستمی سەرمایەداری و سۆسیالیزم بەمانا فراوانەكەی، باشترین بیرۆكەی پۆست مۆدێرنەیە كە بتوانێ‌ هەم سیستمەكە لەو تەنگەژەكانی ئابوری و سیاسی رزگار بكات، هەم بتوانێ‌ كۆمەڵگە دژەكان ئاشت بكاتەوە، هەم خەڵكی هان بدات كە رێگری بكەن لەو مەسرەفگەراییەیكە بۆتە باعیسی دەوڵەمەندبوونی هەرچی زیاتری كۆمپانیاكان، گرەوی ئەمەش لەوەدایە هەم بەهایەك بۆ كۆمەڵگەكان بگێڕنەوە، هەم كێشەی قەوارە دەوڵەتی نەتەوەیی و دەوڵەتی ساختەی درووستكراو چارەسەر بكەن كە لەدوای یەكێتی سۆڤیەتەوە ئەم مۆدێلە زیاتر پەڕەی سەند.

پێشنیاری پێنجەم: لەدوای هاتنی پۆست مۆدێرنە كە بەشێك لەبیرمەندانی وەكو هابرماس پێیانوایە تەواوكەری مۆدێرنەیە، ماركسیەت تیۆرەكەی بەشێوەیەكی پراكتیكی نوێ‌ لەدونیای سەرمایەداری هاوچەرخ پراكتیك كردووە، ئەویش بەسەر موفرەدەكانی ژیان لەنێو تەكنۆلۆژیا پراكتیك دەكرێت، بەتایبەتی رەخنەگرتن لەو كۆمپانیایانەی كە بەرهەمهێنەری تەكنۆلۆژیا و بەشت كردنی ئینسان كار دەكەن، باشترین رێگە چارەسەر ئەوەیە لەرێگەی پەروەردەوە منداڵ و گەنج فێر بكرێت كە تەكنۆلۆژیا تەنها بۆ بەدەستهێنانی داتایە، نەك بەشتكردن و بەكۆیلەكردنی ئینسان، تاكو بیر لەهیچ شتێكی تر نەكەنەوە، ئەم پەروەردەیە لەسەریەتی بەرەنگاوڕەنگی و كراوەیی و دوور لەئایدیای وشك،جارێكی تر خۆی پێناسە بكاتەوە و موقاشەی دواچارەنووسی ئینسان بكات.

گرینگی ئەم زیادكردنە رۆشنبیرییەی كە پەرچەكردارە بەسەر ماركسیزمی كلاسیكیدا، تەنها ئابوری نییە، بەڵكو مۆڕاڵیشە، هەروەها ململانێیە لەسەر گەرانەوەی بەها بۆ شتەكان كە كۆمپانیاكان لەرێگەی كاڵای ناپێویستەوە بەرهەمیهێناون و خەڵكیش بەو پێوەرە دژایەتی ماركسیزم دەكەن، كەوابو ئەم باڵانسە شمولی ئەو ئیمپریالیزمە ناكاتكە لەرێگەی هەناردەكردنی جەنگ و تێكشكاندنی موفرەدەی نوێ‌ بۆ نەهێشتنی بەهای ئینسانی كار دەكات كە بوارێكی رۆشنبیری فراوانی داگیر كردووە، واتە پێچەوانەكە لێرەدا ئەوەیە دژایەتی سیاسەتی موژدە بەخشی ئاینی و سیاسی نەكرێت، بەڵكو هۆكارەكانی گەڕانەوی ئەو بەهایانە بكرێت كە میتۆدێكی نوێ‌ بۆ خوێندن و بۆ پركردنەوەی ئەو بۆشاییەی كە لەنێو تەواوی كۆمەڵگەكان بۆتە دیاردە.

لەسەر بنەمای بەركاربەر كە مێژوویەكی هەیە لەگەڵ هاتنی سەرمایەداری كلاسیكدا دەست و پەنجەی لەگەڵ نەرم كراوە، هەروەها بۆتە ستایلێكی ژیان، بەتایبەتی مەسرەفگەرایی و بێ‌ بەهاكردنی هێزی كار و هێز و ئیرادەی تاك و گشت لەبەرامبەر هێزە ئابورەكەی بازاڕ، زیادكردنی بێكاری و مشەخۆری و كاری نەگونجا و كردنیان بە بابەتێكی باو، كاركردنی نوێ‌ ئەوەیە كە متۆدی بەراوردكاری جارێكی تر لەهەموو كایەكاندا كاری پێبكرێت، هەروەها پراكتیك كردنەوەی موناقەشە لەسەر ئیشكالیاتی سەرمایەداری پۆستمۆدێرنیزم لەگەڵ پلۆرالیزمی ئاینی و كۆمەڵایەتی، هەروەها گەڕانەوەی چینی ناوەندی كۆمەڵگە كە ئۆرستۆكراتیەكانە، وەكو چینێكی كارا بۆ ناو كۆمەڵگە و جومگە سەرەكیەكانی ئابوری و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری و كولتووری و پەروەردەیی، بەمشێوەیە دەتوانین جارێكی تر فەلسەفەی ماركس بگەڕێنینەوە نێو كۆمەڵگە و لەسەر تەواوی كایەكانی تر تیۆریزەی بكەین.

لەكۆتایی تێزەكەیدا ماركس لە كاپیتالیزمدا نووسیویەتی (زۆر لایەن هەیە خاوەن باڵانسی جیاجیان، بەڵام ناتوانن لەبازنەی كەمدا تاوتوێ‌ بكرێن، هەركام لەبەشەكانی دیمۆگرافی و سۆسیۆلۆژیا و ئەنترۆپۆلۆژیا و سایكۆلۆژیا قسەیەكیان هەیە بۆ خۆیان، بەڵام سەرەنجام پاشكۆی ئابورین،بۆیە سەرمایەداری وەك واقیعەتێك كە دێتە ئاراوە، گەورە دەبێت و گەشە دەكات، پاشان هەر خۆی هەرەس دێنێت و دەمرێت، كتومت ئەم هەقیقەتە لەسرووشتدا هەیە، لەبوونەوەرە كۆمەڵایەتیەكان و تاكەكان و ئایدیاكان و دامەزراوەكانیدا بەدی دەكرێت). كەوابوو خۆ بەریالیزەكردن لەدواجاردا خۆ هەڵسەنگاندنە لەئاست قەیرانەكاندا.

سمکۆ محەمەد

————————————–

سەرچاوەكان
1: مابعد الحداثە، أو المنطق الثقافی لرأسمالیە ألمتاخرە. ترجمە بشیر السباعی. الحوار المتمدن.
2: د. عەبدلعەلی مقبل. ماركس كێ‌ بوو. وەرگێڕانی بۆ كوردی. مەجید مارابی و جواد حەیدەری. دەزگای ئایدیا 2020.
3: القومیە والاستعمار والادب . دیری: یوم میدانی، 1988. مجموعە من ثلاثة كتیبات یوم میدانی بقلم فریدریك جیمسون وتیری إیغلتون. ترجمە.ایدوارد سعید
4: زیاتر لەتلیاك. كۆمەڵێك تیزی ماركسی. وەرگێڕانی. بابان ئەنوەر و پێشرەو محەمەد و هێمن خالید. ناوەندی رۆشنبیری و هونەری ئەندێشە. 2018.
5: هینری لۆڤیفرە. سۆسیۆلۆژیای ماركس. وەرگێرانی. ئەرسەلان حەسەن. دەزگای ئایدیا. 2020.
6: تیری ئیگلتۆن. بۆچی ماركس لەسەر هەق بوو. وەرگێرانی پێشڕەو محەمەد. دەزگای ئایدیا. 2015.




سمکۆ محەمەد لە تەوەرەی (كورد لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان).. دیمانە: ئاودیر نەسرەدین.. بەشی سێیەم و کۆتایی

بەشی سێیەم
كورد پێویستی بە سیستمێكی عەلمانی و دادپەروەر هەیە. نەك دیموكراسی

لەم دیمانەیەدا سمكۆ محەمەد نوسەر و رۆژنامەنووس كە بەشداری تەوەری (كورد لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان)ی كردووە، باس لە سایكۆلۆژیای هێز و قەوارە سیاسیەكانی كوردستان و كەیسەكانی هاوشێوەی كورد لە دنیادا دەكات، رۆڵی وڵاتانی زلهێز لە یەكلاییكردنەوەی ئەم پرسانە روندەكاتەوە و هاوكات ئاماژە بە شوناسی نەتەوەیی و پرسی زمان دەكات و ئەمەش بە كارتێكی لاواز بۆ داواكردنی سەربەخۆ بوون ناو دەبات، سمكۆ محەمەد بۆچوونی وایە كە خەباتی مەدەنی بەوردبینی و هێمنی و دان بەخۆداگرتن دەكرێت، بەڵام كورد بەخەسڵەت خاوەنی ئەم سایكۆلۆژیایە نییە، هەر لە درێژەی ئەم دیمانەیەدا سمكۆ بیركردنەوە لە لەگۆڕینی بەرەی خەبات لە كوردستانەوە بۆ ناوەندەكان هەڵدەسەنگێنێت و گرنگی خاوەندارییەتیكردنی سیستمێكی نمونەیی بۆ دۆزی كورد روندەكاتەوە.
ديمانة: ئاودير نةسرةدين
خەباتی مەدەنی بەوردبینی، هێمنی و دان بەخۆداگرتن دەكرێت، كورد بەخەسڵەت خاوەنی ئەم سایكۆلۆژیایە نییە
پێویستیمان بەسیستمێكی عەلمانی و دادپەروەری هەیە نەك دیموكراسی، چونكە دیموكراسی چەمكێكی زۆر شمولیە و پێناسەیەكی تەواوی نییە
كورد ناتوانێ لەچەقی سەنتەری دەسەڵات نزیك بێتەوە و رەگوڕیشە دابكوتێت و جەنگەكە لەكەناری خۆیەوە بگوازێتەوە بۆ سەنتەر، دیسان دووبارەی دەكەمەوە، ئەمە گرێدراوە بە ستراتیژی قوڵەوە كە كوردەكان هەڵگری ئەم عەقڵیەتە نین
ئەگەر كورد خۆی خاوەنی سیستمی نموونەیی خۆی بوو لەگەڵ دونیای هاوچەرخ و جێگەی خۆی كردەوە، ئەوكات لەلایەن هێز و دەوڵەتانی زلهێزەوە كەیسەكەی لەبەرچاو دەگیرێت و رەنگە قەبوڵ بكرێت.
بیركردنەوە لەگۆڕینی بەرەی جەنگ لەگۆڕەپانی كوردستانەوە بۆ گۆڕەپانێكی تری دوژمن، ئەم بیركردنەوەیە لەلای كورد لەمێژە رەتكراوەتەوە.

لەگەڵ نزیكبوونەوە لە سەد ساڵەی لۆزان باس لە هەڵوەشاندنەوەی دەكرێت، بەتایەبتی لەلایەن توركیاوە، ئەمەش بەمانای داگیركردنەوەی رۆژئاوای كوردستان و باشووری كوردستان لێكدەدرێتەوە. ئایا كورد لەبەردەم دۆخێكی لەم شێوەیەدایە؟
مەسەلەی هێنانە كایەی سەد ساڵەی رێكەوتننامەی لۆزان، ئەوەی كە رۆژئاوای كوردستان وەكو واقیع تەماشا بكرێت یان خەیاڵی كوردەكان، مەسەلەیەكە تەنها لەژێر كۆنترۆڵی توركەكاندا نییە، بەڵكو مەیدانەكە هەم ئێران و هەم روسیا و هەم خودی سوریا و ئامریكاش لەوێن، ئەمە جگە لەوەی فەرانسی و بەریتانیەكان بەشێكی زۆر لەو فەزایە بەدەستی ئەوانە چۆن مامەڵە لەتەك ئەو قەوارەیەدا دەكەن، بەڵام لەهەمووی نیگەتیڤتر ئەوەیە كە هەمان ئەزموونی حوكمڕانی ئیداری و سیاسی باشوور تاقیكرایەوە، چونكە دۆخە سیاسیەكە دابەشی سەر دوو رەنگ و سیاسەت بووە، ئەنەكەسە و پەیەدە كە هەریەكەیان هێزێكی سیاسی ئاراستەیان دەكات و بوونە بەدژی یەكتر.
وڵاتانی رۆژئاوا هەمیشە داوا لە كوردەكان دەكەن لەگەڵ ئەو دەوڵەتانە رێكبكەون كە بەسەریاندا دابەش كراون، ئەنقەرە، دیمەشق، تاران و بەغدا تاچەند ئەم ئامادەییەیان تێدایە؟
من پێموایە ئەو تێڕوانینە زۆر واقیعیانەتر و كردەیی ترە، چونكە دەبێ ئەوە بزانین لەدوای هەزارەی سێهەم و هاتنی جیهانگیریەوە كە بەئامریكایی دونیا ناوزەد دەكرێت، سیاسەتی پراگماتیزم لەهەمو كایەكانی ژیاندا رەنگیدایەوە، ئەمە بۆ رۆژئاوا ناچاری بوو كە ملكەچی ئەو سیاسەتە بكات و ببێتە پاشكۆی ناڕاستەوخۆی ئامریكا.
لەدوای مێژویەكی چەندین سەدەیی تێگەیشتین كە رۆژئاوا ئامادە نییە بەرژەوەندی خۆی پشتگوێ بخات و لەپێناو سەربەخۆیی نەتەوەیەك ئەو دەوڵەتانە پەراوێز بخات، هەروەها لەبارەی چارەسەری مەسەلەی میللی كوردیدا، دەبێ لەوە تێبگەین لەدوای مێژویەكی چەندین سەدەیی تێگەیشتین كە رۆژئاوا ئامادە نییە بەرژەوەندی خۆی پشتگوێ بخات و لەپێناو سەربەخۆیی نەتەوەیەك ئەو دەوڵەتانە پەراوێز بخات، لەكاتێكدا هەموو ئەوەیان لەلا مەعلومە كە ئێران و سوریا و عێراق دەوڵەمەندن بەنەوت، توركیا پاشترین دەروەزایە بۆ ئامریكا و بۆ رۆژئاواش، ئەمە جگە لەوەی كەیسی نەتەوە بەرێكەوتن لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندی چارەسەر دەكرێت، نەك بەهێزی چەكداری و شۆڕشگێری كلاسیكی، چونكە دەوڵەت دەبێ لەسەر دەستی كۆبوونەوەی ئەنجومەنی ئاسایش و ئەنجومەنی ئابوری رۆژئاوا و دەوڵەتانی زلهێز و پیشەسازی بێت، بۆ ئەمەش دەبێ لەجنێف بەكۆی گشتی دەنگی ئەندامان رێبكەون لەسەر ئەوەی كوردەكان ئەو خاكەی هەیانە دەبێتە دەوڵەت و دەبێت ببێتە خاوەن ئابوری و پوڵ و ئاڵا و دیبلۆماسیەت و سیاسدەی خۆی بێت، ئەگەرنا باشترین رێگەیە كە مەسەلەی میللی هەر شوێنێك بێت لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندی چارەسەر بكرێت، ئەگەر چارەسەرەكە كاتیش بێت و بەشێك لەكێشەكان بەهەڵواسراوی بمێنێتەوە، هەروەك ئەوەی لەساڵی 1970 لەرێكەوتنی ئازار بڕیاری لەسەر درا، بەمەرجێك كوردەكان داوا بكەن لەژێر چاودێری ئامریكا و بەریتانیا و رۆژئاوا و روسیا بێت رێكەوتنەكە، هەروەها نەبن بەرێگر لەبەردەم سیاسەتی پراكماتیزمی دونیای سەرمایەداری كە ئامریكا پێش هەموو دەوڵەتان خاوەنی بیرۆكەكەیە و كاری پێدەكات و بڕوای پێی هەیە. لەدەروەی ئەم رێگە چارەیە بەگۆڕینی سیستم لەدیكتاتۆریەتەوە بۆ دیموكراسی وەهمی و بۆ فیدرالی و هتد، تەنها قسەی سەر زارەكیە، ئەگەرنا خۆ لەدوای 2003 ەوە ناوی كورد چووە دەستووری عێراقیەوە، كەچی مادەی 58 لەپڕێكدا بوو بەمادەی 140 و ملیارەها دۆلاری پێوەخورا و هیچی بۆ كورد نەبوو، بەپێچەوانەوە نیوەی زیاتری خاكەكەی لەدەستدا، ئەوەش مەعلومە كە لەدەستدانی ئەو ناواچانەی پێی دەگوترێت كێشە لەسەرەكان، بەریتانیەكان لەپشتیەوە راوەستابوون، نەك دەوڵەتانی هەرێمایەتی بەتەنها، یان ئەوەی كە رەخنە لە سیاسەتی كوردی دەگیرێت، ئەوانە هەموو قسەی ناو كتێب و میدیاكانن، لەمەیدانی واقیعیدا، رێكەوتن لەگەڵ ناوەنددا باشترین چارەسەرە.
بۆچوونێك هەیە پێیوایە بۆ ئەوەی دەوڵەت دروست بكەیت، پێویستت بە دیكتاتۆریان تاك حزب هەیە. دیموكراسی و فرەحزبی دەتوانێت دەوڵەت دروست بكات، یان تاك هێزی ؟
ئەم بۆچوونە نیگەتیڤە و لەشكست و بێ ئومێدیەوە سەرچاوەی گرتووە، بەپێچەوانەوە پێویستیمان بەسیستمێكی عەلمانی و دادپەروەری هەیە نەك دیموكراسی، چونكە دیموكراسی چەمكێكی زۆر شمولیە و پێناسەیەكی تەواوی نییە و هەموو دەوڵەتێك و قەوارەیەك دەتوانێ ئەو ناوە لەخۆی بنێ، بۆ نموونە خۆ ئامریكا و رۆژئاوا و روسیا و هەموو دونیا لەدوای روخانی یەكێتی شورەوی بوون بەهەڵگری ئەو دروشمانەی وەكو دیموكراسی و مافی مرۆڤ و بازاڕی ئازاد، بەڵام ئەمە تەنها زلهێزەكان دەیانزانی بۆچی ئەم بانگەشەیە دەكەن، نەك نەتەوە ژێر دەست و دەوڵەتە بێ دەسەڵاتەكانی دونیا كە پاشكۆی زلهێزەكانن، بۆیە لەژێر ئەو ناونیشانە دەتوانرێ لەگەڵ عەرەب و فارس و توركیش رێكمان بخەن و سیستمەكە دیموكراسی بێت، بەڵام ئەمە كێشەكە جارێكی تر دوا دەخات بۆ كاتێكی نادیار، بەڵام كە كورد خۆی خاوەنی سیستمی نموونەیی خۆی بوو لەگەڵ دونیای هاوچەرخ جێگەی خۆی كردەوە، ئەوكات لەلایەن هێز و دەوڵەتانی زلهێزەوە كەیسەكەی لەبەرچاو دەگیرێت و رەنگە قەبوڵ بكرێت.
بۆچی كوردلە هەرچوارپارچەی كوردستان نەیتوانیوە پایتەختەكان كۆنترۆڵ بكات، وەك ئەوەی عەلەوییەكان لە سوریا كردوویانە؟ ئەمە تاچەند پەیوەندی بە نەبوونی ئامانج و خەونی گەورەوە هەیە؟
بەرگری كردن قورسە و پێویستی بەجەنگی رۆشنبیری هەیە، واتە بیركردنەوە لەگۆڕینی بەرەی جەنگ لەگۆڕەپانی كوردستانەوە بۆ گۆڕەپانێكی تری دوژمن، ئەم بیركردنەوەیە لەلای كورد لەمێژە رەتكراوەتەوە، كوردەكان رۆشنبیریان هەیە، بەتایبەتی رۆشنبیری سیاسی، بەڵام كێشەكە ئەوەیە بەرگری كردن لەرۆشنبیری سیاسی گرینگترە لە خودی رۆشنبیری، واتە ئەزموون گرینگ نییە، بەقەد ئەوەی وانە وەرگرتن لەئەزموون گرینگترە، بۆیە كورد ناتوانێ لەچەقی سەنتەری دەسەڵات نزیك بێتەوە و رەگوڕیشە دابكوتێت و جەنگەكە لەكەناری خۆیەوە بگوازێتەوە بۆ سەنتەر، دیسان دووبارەی دەكەمەوە، ئەمە گرێدراوە بە ستراتیژی قوڵەوە كە كوردەكان هەڵگری ئەم عەقڵیەتە نین.
بەشێكی تر لەجەنگی رۆشنبیری ئەوەیە كە خەبات بگوازرێتەوە بۆ دیبلۆماسیەت و سیاسەتی ئابوری و یاسایی و دەستووری، كوردەكان لێرەوە دەبێ هەست بەوە بكەن كە بۆچی ئەوان ناتوانن لەدانوستانەكاندا براوەبن، هەمیشە ئەوەی بەخوێن بەدەستیان كەوتووە لە دانوستانەكان دەیدۆڕێنن یان شكست دەهێن، چونكە دانوستان شێوازێكی هونەری خەباتی مەدەنیە، خەباتی مەدەنی بەوردبینی و هێمنی و دان بەخۆداگرتن دەكرێت، كورد بەخەسڵەت خاوەنی ئەم سایكۆلۆژیایە نییە (مەبەست لە سایكۆلۆژیا چێژوەرگرتنە لە دەسەڵات)، كورد زوو گەرم دەبێت و حەماس دەیگرێت، هەر زووش دادەمركێتەوە و هەناسەی سوار دەبێت و بەرگە ناگرێت، واتە سەبری نییە، دانوسیتانیش ئارامی و دانبەخۆداگرتنی دەوێ، ئێمە شاهیدی چەندین دانوستانین كە سەرەتا ناوەند چەند ملكەچی داواكاریەكانە، دواتر چونكە كورد سەبری ئەوەی نییە كاری دیبلۆماسی بكات و ئەو ملكەچ بوونە بخاتە نێو كایەكانی دیكەوە، بەناچاری كە توڕە دەبێت و پاشەكشە دەكات، لەدانوستانەكاندا شكست دەهێنێت. ئەمە هۆكاری سەرەكی نەبوونی رۆشنبیری سیاسیە كە كوردەكان ئەو كولتوورەیان نییە و دوژمنەكانیش ئەمە باش دەزانن كە كورد خاوەنی چ سایكۆلۆژیایەكە چ وەكو ژیانی كۆمەڵایەتی و چ وەكو سیاسەت.

—————————

بەشەکانی تر:

بەشی یەکەم…

بەشی دووەم…




سمکۆ محەمەد لە تەوەرەی (كورد لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان).. دیمانە: ئاودیر نەسرەدین.. بەشی دووەم

شوناسی نەتەوەیی كارتێكی زۆر قورس نییە بۆ داواكردنی سەربەخۆیی

لەم دیمانەیەدا سمكۆ محەمەد نوسەر و رۆژنامەنووس كە بەشداری تەوەری (كورد لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان)ی كردووە، باس لە سایكۆلۆژیای هێز و قەوارە سیاسیەكانی كوردستان و كەیسەكانی هاوشێوەی كورد لە دنیادا دەكات، رۆڵی وڵاتانی زلهێز لە یەكلاییكردنەوەی ئەم پرسانە روندەكاتەوە و هاوكات ئاماژە بە شوناسی نەتەوەیی و پرسی زمان دەكات و ئەمەش بە كارتێكی لاواز بۆ داواكردنی سەربەخۆ بوون ناو دەبات، سمكۆ محەمەد بۆچوونی وایە كە خەباتی مەدەنی بەوردبینی و هێمنی و دان بەخۆداگرتن دەكرێت، بەڵام كورد بەخەسڵەت خاوەنی ئەم سایكۆلۆژیایە نییە، هەر لە درێژەی ئەم دیمانەیەدا سمكۆ بیركردنەوە لە لەگۆڕینی بەرەی خەبات لە كوردستانەوە بۆ ناوەندەكان هەڵدەسەنگێنێت و گرنگی خاوەندارییەتیكردنی سیستمێكی نمونەیی بۆ دۆزی كورد روندەكاتەوە.

ديمانە: ئاودێر نەسرەدين

بەشی دووەم

كورد خاوەنی ستراتیژی قوڵ و گەورە نییە وەكو دوژمنەكانی كە دەوڵەتن و بەسیستم و دەستوور كار دەكەن
لەم دیمانەیەدا سمكۆ محەمەد نوسەر و رۆژنامەنووس كە بەشداری تەوەری (كورد لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان)ی كردووە، باس لە سایكۆلۆژیای هێز و قەوارە سیاسیەكانی كوردستان و كەیسەكانی هاوشێوەی كورد لە دنیادا دەكات، رۆڵی وڵاتانی زلهێز لە یەكلاییكردنەوەی ئەم پرسانە روندەكاتەوە و هاوكات ئاماژە بە شوناسی نەتەوەیی و پرسی زمان دەكات و ئەمەش بە كارتێكی لاواز بۆ داواكردنی سەربەخۆ بوون ناو دەبات، سمكۆ محەمەد بۆچوونی وایە كە خەباتی مەدەنی بەوردبینی و هێمنی و دان بەخۆداگرتن دەكرێت، بەڵام كورد بەخەسڵەت خاوەنی ئەم سایكۆلۆژیایە نییە، هەر لە درێژەی ئەم دیمانەیەدا سمكۆ بیركردنەوە لە لەگۆڕینی بەرەی خەبات لە كوردستانەوە بۆ ناوەندەكان هەڵدەسەنگێنێت و گرنگی خاوەندارییەتیكردنی سیستمێكی نمونەیی بۆ دۆزی كورد روندەكاتەوە.

ديمانە: ئاودێر نەسرەدين
………………….
ئاڵوگۆڕی سیاسی لەناوچەكە چارەسەری ریشەیی مەسەلەی كورد ناكات
كورد خاوەنی بیرو ستراتیژی قوڵ و گەورە نییە وەكو دوژمنەكانی كە دەوڵەتن و بەسیستم و دەستوور كار دەكەن.
تاكە شتێك وەكو كارتی فشار بەكارهاتبێت، مەسەلەی شوناسی نەتەوەییە كە پشت بەزمان دەبەستێت، ئەمەش زۆر كارتیێكی قورس نییە، چونكە لەزۆربەی دەوڵەتانی دونیا نەتەوەی دیكە هەن و ئەم داوایەشیان نییە.
تەنها شتێك بۆ كوردەكان بەهەند وەردەگیرێت، ئەویش ئاشنابوونە بە تێگەیشتنی بەرتانیا و هێزە نێودەوڵەتیەكان و رێكەوتن لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەكە وەكو عێراق و ئێران و توركیا و سوریا.
كەیسی نەتەوە بەرێكەوتن لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندی چارەسەر دەكرێت، نەك بەهێزی چەكداری و شۆڕشگێری كلاسیكی
هۆكاری سەركەوتنی كەمالییەكان تاچەند پەیوەندی بەو میراتەوە هەبوو كە لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییەوە بۆیان بەجێ مابوووە؟ بەپێچەوانەی كوردەوە كە ئەوەی حوكمی دەكرد كۆمەڵێك سەرۆك عەشیرەت بوون و بەردەوامیش ناكۆك بوون؟
ستراتیژی سیاسی كەمالیەكان كە عەلمانی بوون، ستراتیژێكی قوڵتر بوو كە وەكو ئیمبراتۆر دەیانڕوانیە ناوچەكە و مەسەلەی كورد و تەنانەت مەسەلەی ئەرمەنیەكانیش، كەمالیەكان لەوە تێگەیشتبوون كە هیچ هێزێكی نێودەوڵەتی و تەنانەت عێراقیش كوردستان وەكو ناوچەی كوردی ناناسێت، هەروەها پێشتر كوردستان قەوارەیەكی سەربەخۆی دەوڵەتی دانپیانراو نەبووە تاكو دونیا هەڵوێستی لەسەر وەربگرێت، جگە لەمانەش هەلومەرجی نێوخۆیی كوردیش ئاشكرا بوو، دوژمنەكانی دەیانزانی كوردەكان هەمیشە بەقەوارەی بچووك رازی بوونە و هەناسەیان درێژ نییە لەسەر تەواوی ناوچەكە جەنگ بكەن، بۆیە لەسەر ناوچەیەكی بچووكی جوگرافی ئامادەن كەیسەكەیان بۆ زەمەنێكی نادیار دوابخەن، ئەمە مێژوو باسی دەكات و لەشەڕی چاڵدێران بۆمان دەردەكەوێت كە بۆچی كورد یەك نین، بۆ نموونە مانەوەی خەیاڵی میرنیشنی بابانی و سۆران و ئەردەلانی و بادینی و ئیمارەتی جەزیرەی بۆتان و هتد لەمێشكی كوردا، شاهیدی ئەو قسەیەن، یەڤگینا ئی ڤاسیلیە لە كتێبی دابەشبوونی سیاسی كوردستان لە 1514 تا 1914 دا، باسی ئەوەی كردووە كە لەشەرەفنامەدا هاتووە “دوای جەنگی چاڵدێران لە مانگی ئابی ساڵی 1514 كەژاوەی هەڵگری ئاڵای سوڵتان لە تەبریزەوە بۆ رۆم گەڕایەوە، ئیدریس حەكیم شەرەفی ئەوەی پێدرا بەسوڵتان رابگەێنێ كە میرانی كوردستان چاویان لە رەحمەت و چاكەی جیانگیرە تا لەنێویاندا یەكێك بە بەگلەربەگی باڵا دیاری بكات و ئەوان ئامادەن هێرش بكەنە سەر فارسەكان و هەر دوای ئەوەش رێكەوتن مۆركرا لەنێوان سوڵتان سەلیمی یەكەم و فەرمانڕەوا كوردەكان لەنێو ئەركەكانی هەردوولادا خاڵێك هەبوو سەبارەت بە سەربەخۆیی بوونی میرنشینەكان كە توركەكان پشتگیریان بكەن و لەگەڵ ئێران بجەنگن”. بەڵام دوای چەندین سەدە كە توركیا و ئێران هەستیان كرد كوردەكان كێشەیان بۆ دەخوڵقێنن، راستەوخۆ رێكەوتنی ئەرزەرۆمیان مۆركرد لەدژی كوردەكان، ئەمە یەكێكە لەو هۆكارانەی كورد ناتوانێ یەكگرتوو بێت.
كەوابوو دەبێ چاو بەمێژوودا بخشێنینەوە كە بۆچی كورد لەبری جەنگی گەورە جەنگی بچووك و ململانێی لەسەر قەوارەی بچووك كردووە، هەمیشە دوور بوونە لەیەكتر و رێكەوتنی شێوەزار و زمان و كولتوور و قەوارەی ناوچەیی نەبوونە، هەرگیز نزیك نەبوون لەیەكتر، بۆیە بەو قەوارە بچوكە ئیكتیفایان كردووە، ئێستاش ئەم دیمەنە سیاسیە لەسەر شانۆی كوردستان هەستی پێدەكرێت، ئەوەتا زۆنی رۆژئاوا و زۆنی قەندیل و زۆنی سلێمانی و زۆنی هەولێر و تەنانەت دهۆكیش هەیە، بەڵام چونكە لەژێر سایەی حكومەتی پارتیە، هەستی پێناكرێت، ئەوەتا شێوەزاری سۆرانی لەحكومەت كاری پێدەكرێت، كەچی لە بادینان بەشێوەزاری بادینی كاری حكومەت رایی دەكرێت، ئەمە جگە لەكۆمەلێك جیاوازی بابەتی ئیداری دیكە كە هەندێكجار هەست دەكەین كوردەكان بەخەباتی دیبلۆماسی شارەزانین و لەدانوستانەكاندا دەدۆڕێن و ناتوانن بەرگری لەكەیسی مێژوویی و جوگرافی خۆیان بكەن، لەبەری ئەوە دەست بۆ هەندێك دەستكەوتی بچووك دەبەن كە دواجار دوژمنەكانیان خراپ كەڵكی لێوەردەگرن و بەزیانی كوردەكان تەواو دەبێت، ئەمە ئەو هەقیقەتەیە كە كورد خاوەنی بیرو ستراتیژی قوڵ و گەورە نییە وەكو دوژمنەكانی كە دەوڵەتن و بەسیستم و دەستوور كار دەكەن، تاكە شتێك وەكو كارتی فشار بەكارهاتبێت، مەسەلەی شوناسی نەتەوەییە كە پشت بەزمان دەبەستێت، ئەمەش زۆر كارتیێكی قورس نییە، چونكە لەزۆربەی دەوڵەتانی دونیا نەتەوەی دیكە هەن و ئەم داوایەشیان نییە.
نزیك دەبینەوە لە تێپەڕبوونی سەد ساڵ بەسەر پەیماننامەی لۆزاندا. ئەو دۆخەی ئەوكاتە كوردی تێدا بوو، تاچەند هاوشێوەی ئەم دۆخەی ئێستایە، ئەگەر باشووری كوردستان بە نموونە وەربگرین كە تارادەیەك كیانێكی نیمچە سەربەخۆی هەیە؟
كورد پێی وایە كە بابەتێكی وەكو رێكەوتنی سایكس بیكۆ مێژوویەكی زۆری بەسەردا تێپەڕیوە، كەواتە دەبێ وەكو ویستی ئەوان جارێكی تر چاوخشاندنەوەی كێشەی كوردی بۆ بكرێت، ئێمە بینیمان بەر لەگۆڕینی رژێمە عەرەبیەكانی وەكو میسر و لیبیا و تونس و سوریا، ئیدی مەسەلەی كورد دەبێتە كەیسی یەكەم، بەڵام دوای تێپەڕبوونی 12 ساڵ بەسەر بەناو بەهاری عەرەبی هێشتا كێشەی لیبیا و تونس بەتەواوەی چارەسەر نەكراوە، هێشتا بۆشایی سیاسی لەبەشێك لەشارە كوردیەكانی سوریا پڕ نەكراوەتەوە، كە پەیوەندی بە كۆتایی سایكس بیكۆ هاتووە، ئەوكات بەناوی پرۆەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە كە بەرنامەكە وابوو كۆمەڵێك لەو دەوڵەتانەی لەناوچەكەن وەكو توركیا و ئێران و سوریا و عێراق و ئوردن و سعودیە و میسر و یەمەن ئاڵوگۆڕ بەسەر جوگرافیاكەیاندا دێت، لەبەرانبەر ئەوەشدا كۆمەڵێك دەوڵەتۆچكەی نوێ درووست دەبن، یەكێك لەوانە كوردستان دەبێت، كەچی لەریفراندۆمدا بینیمان چۆن پەرچەكردارییان نیشاندا و چۆن كێشەی كوردیان بچووك كردەوە بۆ گەڕانەوەی بۆ هێڵی 688 كە هێزە هاوپەیمانەكان بۆ پاراستنی ناوچەكە لەساڵی 1991 دایاننا، ئەم گەڕانەوەیە لەخۆڕا نەبوو كە كوردیان بچووك كردەوە و هەرێمەكەشیان خستە بەردەم پرسیاری شەرمهێنی حوكمڕانیەوە كە گوایە گەندەڵە و تاكە حكومڕانە لەدونیادا گەندەڵ بێت، ئەمە مانای هەبوو كە بەریتانیەكان لەدوای ساڵی 1991 بەشێوەیەكی راستەوخۆ لەهاوكێشەی سیاسی عێراق و كورد دیار نەبوون، بەڵام لەدوای ریفراندۆم و لە17 ی ئوكتوبەر چۆن بەریتانیەكان گەڕانەوە و راستەوخۆ كۆمپانیای نەوتیان گەڕاندەوە و وەڵامی ناڕاستەوخۆی كوردەكانیان دایەوە، بابەتی كۆتایی هاتنی رێكەوتننامەی سایكس بیكۆش هەر وابوو، چونكە هەریەك لە ئیمپریالیزمی فەرانسی و بەریتانی زانیان ئەم ناوچەیە دەوڵەمەندە و ناكرێت بەدەست پێكهاتەیەكی نەتەوەیی بێت و هەمیشە بیر لە سەربەخۆیی و شۆڕش بكاتەوە، بۆیە بابەتی یەكپارچەیی كوردستان لەرێكەوتنەكە پەراوێز خراو كوردستان بەناڕاستەوخۆ دابەشی سەر 4 دەوڵەت كرا، كەوابوو ئەو نیمچە قەراورەیەی كە باس دەكرێت و بەردەوام كێشەی دارایی هەیە و سنووری دیار نییە و بەردەوام لەنێو قەیرانی جیاوازدا دەژی، مانای ئەوەیە كە سایكس بیكۆ هێشتا چالاكە و كارایە، بۆیە تەنها شتێك بۆ كوردەكان بەهەند وەردەگیرێت، ئەویش تێگەیشتنە لە تێگەیشتنی بەرتانیا و هێزە نێودەوڵەتیەكان و رێكەوتن لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەكە وەكو عێراق و ئێران و توركیا و سوریا.
لەیادی سەد ساڵەی سایكس بیكۆدا پرۆفیسۆر برندان ئۆلێری كە شارەزای كەیسە هاوشێوەكانی دونیایە و لەوانەش بەراوردی نێوان باشوری سودان و كوردستانە، لەوێ لەو باسەیدا كە لەلەندەن پێشكەشی كرد، باسی ئەوەی كرد كە چونكە هەردوو وڵاتەكە واتە عێراق و سودان بەریتانیەكان درووستیان كردووە و لەمیراتی عوسمانلیان سەندەوە، كەواتە هەر ئەوانیش دەبێ پشكی شێریان هەبێت لەیەكلایی كردنەوەی كەیسەكە بە پۆزەتیڤ یان نیگەتیڤ، تاكە جیاوازیان ئەوەیە كە بۆ نموونە لەبەشێكی كانتۆنەكانی باشوری سودان، بەریتانیەكان سەرپەرشتی ئیدارەكە دەكەن، بەڵام لە كوردستان ئەمە پێچەوانە كراوە و بەریتانیەكان هەمیشە دوورە پەرێزن و ناتوانن لەگەڵ كوردەكان رێبكەون، بۆیە كە ناوی كەیسی دارفۆر دێت، لەپاش ئەو باسی كەیسی كوردستان دەكرێت، فۆرەكان كە لەساڵی 1898 و دواتریش ساڵی 1961 دابەش كراوە، بۆیە ناوی دار فۆریان لێناوە كە واتە خاكی فۆرەكان، ئەمما كوردستان بەپێی قسەی پرۆفیسۆر برندان ئۆلێری واتە خاكی كوردەكان كە ئەمە فارسیە، ئەو زمانی كوردی كردووە بە پاشكۆی زمانی فارسی، هەروەك چۆن زۆر بیرمەند و حوكمڕانەكانی دونیاش هەمان بیروڕایان هەیە، هەروەها مەسەلەی ئیتننی لەلای ئەو پرۆفیسۆرە مەسەلەیەكی لاوەكییە، بۆیە پێیوایە چارەسەر نابێت، چونكە كوردەكان دابەشی سەر چوار پارچەی جوگرافی و چەندین پارچەی شێوەزار و سیاسەت و كولتووری جیاواز بوونە، بۆیە خۆشیان لەگەڵ خۆیاندا ناكۆكن، ئەمانە هۆكارن كە ئاڵوگۆڕی سیاسی لەناوچەكە چارەسەری ریشەیی مەسەلەی كورد ناكات، ئەمە جگە لەو ناكۆكیە سیاسیەی لەنێوان هەردوو پارتە كوردیەكان و پەكەكەش هەیە، بەشێكی زۆری فەزای سیاسی داپۆشیوە كە شیكارە بیانیەكان لەبەرچاویان گرتووە، ئەوان پێیانوایە ئەمە لەباشوری سودانیش هەمان كەیسە.

درێژەی هەیە..




سمکۆ محەمەد لە تەوەرەی (كورد لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان).. دیمانە: ئاودیر نەسرەدین.. بەشی یەکەم

بەشی یەكەم
شوناسی نەتەوەیی كارتێكی زۆر قورس نییە بۆ داواكردنی سەربەخۆیی
لەم دیمانەیەدا سمكۆ محەمەد نوسەر و رۆژنامەنووس كە بەشداری تەوەری (كورد لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان)ی كردووە، باس لە سایكۆلۆژیای هێز و قەوارە سیاسیەكانی كوردستان و كەیسەكانی هاوشێوەی كورد لە دنیادا دەكات، رۆڵی وڵاتانی زلهێز لە یەكلاییكردنەوەی ئەم پرسانە روندەكاتەوە و هاوكات ئاماژە بە شوناسی نەتەوەیی و پرسی زمان دەكات و ئەمەش بە كارتێكی لاواز بۆ داواكردنی سەربەخۆ بوون ناو دەبات، سمكۆ محەمەد بۆچوونی وایە كە خەباتی مەدەنی بەوردبینی و هێمنی و دان بەخۆداگرتن دەكرێت، بەڵام كورد بەخەسڵەت خاوەنی ئەم سایكۆلۆژیایە نییە، هەر لە درێژەی ئەم دیمانەیەدا سمكۆ بیركردنەوە لە لەگۆڕینی بەرەی خەبات لە كوردستانەوە بۆ ناوەندەكان هەڵدەسەنگێنێت و گرنگی خاوەندارییەتیكردنی سیستمێكی نمونەیی بۆ دۆزی كورد روندەكاتەوە.
دیمانە: ئاودیر نەسرەدین
…………..
كوردەكان هیچكات لەنێو هاوكێشەی نێودەوڵەتی نەبوون
شوناسی نەتەوەیی كە پشت بەزمان دەبەستێت كارتێكی زۆر قورس نییە بۆ داواكردنی سەربەخۆیی
كەیسی كوردستان و هاوشێوەكانی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی كارتن بەدەست ئیمپریالیزمەوە، لەسەر ئاستی لۆكاڵیش هەریەكەیان بیانوویەكی نەتەوەیی و قەوارەیی و سیاسی خۆی هەیە
كوردەكان هەمیشە بەقەوارەی بچووك رازی بوون و هەناسەیان درێژ نییە لەسەر تەواوی ناوچەكە جەنگ بكەن، بۆیە لەسەر ناوچەیەكی بچووكی جوگرافی ئامادەن كەیسەكەیان بۆ زەمەنێكی نادیار دوابخەن
هەندێكجار هەست دەكەین كوردەكان بەخەباتی دیبلۆماسی شارەزانین و لەدانوستانەكاندا دەدۆڕێن و ناتوانن بەرگری لەكەیسی مێژوویی و جوگرافی خۆیان بكەن
سازدانی ئاودێر

هۆكارەكانی پەیماننامەی سیڤەر لە نێوان دەوڵەتە هاوپەیمانەكانی سەركەوتووی جەنگ لە ساڵی 1920 چی بوون كە لەناویدا بەشێك لە خواستەكانی كورد جێگیر كران؟

وەڵامی ئەم پرسیارە دەبێ بەدیكۆمێنتی یاسایی و نێودەوڵەتی بدرێتەوە كە لەبارەی هاوكەیسەكانی كوردەوە بڵاوكراونەتەوە، چ بەكتێب بێت یان لەسایتەكانی ئینتەرنێت كەهەیە، سەرەتا دەبێ ئەوە راست بكەمەوە كە جەنگ كۆتایی نەهاتوە و ئێستاش بەردەوامە، چونكە كارتێكی بەهێزی سیستمی سەرتاییە كە دەبێ بەردەوامی هەبێت، جا چ جەنگی گەرم بێت یان سارد، هەروەها خواستەكانی كورد جێگیر نەكران، چونكە جێگیر كردن واتە دیاریكردنی لەمەیدانی پراكتیكدا، وەختێك بەریتانیا و فەرانسا و ئیتاڵیا هاتن و رۆژهەڵاتیان داگیر كرد، رەهەندی یەكەمی بابەتەكە ئەوەیە كە سەرهەڵدانی بزووتنەوەی سیاسی و چەكداری كوردی، لەو سەردەمەدا ناسراو نەبوو، هەروەها سەربەخۆش نەبوو لەرووی جیۆسیاسیەوە، چونكە جێ پێی چەكداری و سیاسیان چ لەكوردستانی ئێران و چ لەكوردستانی عێراق سەر بەخودی دەوڵەتە داگیركەرەكان بوو، ئەمە جگەلەوەی خاوەنی حیزب و بیرۆكەی شۆڕش نەبوون لەپێناو روخانی حكومەت و دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی، تەنها شتێك كە هەبوو چەكداری یاخی بوون لەدەوڵەت، بۆیە بەپۆزەتیڤ وەرگرتنی رێكەوتنی سیڤەر و لەبەرانبەردا بە نیگەنتیڤ وەرگرتنی رێكەوتنی لۆزان كە بووە هۆی نەهامەتی و نەگبەتی بۆ كوردستان، تەنها بەبۆچوونی سۆزی سیاسی وەڵام دراونەتەوە كە گوایە مافی كورد لەو پەیمانەدا جێگیر كراوە، ئەگەرنا خۆ پەیماننامەكە تیۆریزە نەكراوە و زلهێزەكانیش لەكاتی خۆیدا بەشێوەیەكی كاتی بۆ فشار خستنە سەر توركیا و عێراق و ئێران بەكاریان هێنا، لەكاتێكدا ئەوە تەنها نووسینی سەر كاغەز بووە، نەك واقیعی و جێكەوتە، تاكو بكرێتە دیكۆمێنت و لەدەستووری پاشایەتی و كۆماری دەوڵەتانی ناوچەكە كاری پێبكرێت.
رەهەندی دووەمی بابەتەكە ئەوەیە كورد خۆی لایەنێكی سەرەكی براوەی كەیسەكە و نووسینەوەی پەیمانەكە نەبووە، بۆیە بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئەو دۆخە سیاسیەی كە هێزە نێودەوڵەتیەكان درووستیان كردووە، نەك تێگەیشتنێكی واقیعیانەی مەعریفی و سیاسی بۆ كەیس و پەیمانەكە نەكراوە، هەر ئەوەی لە یەكێك لەبەندەكانی سیڤەردا هاتووە، زمانی توركی فەرمی دەبێت و زمانی كوردیش پەرەی پێبدرێت و بخوێنرێت، ئەدمۆنز یش باس لەوە دەكات ئەوكات لە لەندەن باس لەوە كراوە كەمینە ناتوركەكان، لەناو چوارچێوەی ئیمبراتۆریەتی عوسمانلی دەبن و دەبێ دەرفەتی ئازادیان پێبدرێت كە دواتر لە كۆمەڵەی گەلان چەسپێنرا، بەڵام دواتر ئەم بابەتە كە هەر لەلایەن خودی بەریتانیای مەزنەوە گۆڕا بۆ دامەزراندنی حكومەتی كوردی و دواتر لەگەڵ مەلیك مەحمود كەوتنە دانوستان و هەر خۆشیان قەوارە بچووكەكەی شێخ مەحمودیان روخاند و خوێنیان رشت، بۆیە سیڤەر تێگەیشتنی واقیعی و زانستی سیاسی بۆ نەكراوە، لایەنی دووەمی بابەتەكە ئەوەیە كە بەزانستی وەرگرتنی كێشەی كورد لەمێژووی سەدەی رابردوو تاكو ئەمدواییەش، ئەوەیە كورد خۆی وەكو یەك تەماشای كەیسە هاوشێوەكانی خۆی نەكردووە، ئەو كەیسانەش بریتین لە كشمیر و فەلەستین و جەبەل تاریق و قرمی ئۆكراینا و كەرەباخ و كەتەلۆنیا و سكۆتلانداو ناوچە ئەمازیغ نشینەكان كە دابەشی سەر مەغریب و جەزائیر و تونس و لیبیا بوون، ئەمە جگە لە چەند ناوچەیەكی دیكەش، ئەم دیكۆمێنتانە تەنها بۆچوونی من نین، ئەوەتا (هیسەر لێر واگنەر) بەكتێب باسی كردوون، ناو هێنانی ئەم كەیسانە بۆ ئەوەیە كە دەبێ بزانین بۆچی ساڵی 1737 پەیماننامەی پاریس هەیە لەسەر رێكەوتن لەبارەی كەیسی ساحل ئەلعاج و پاشان لەسەر دەستی فرانسیسكۆی ئیمبراتۆریەتی ئیسپانیا بەبێ پشتگیری لەو كەیسە كە مافی یاسایی و دەستووری خەڵكەكەیە و دەگەرێتەوە سەر ئیسپانیا، بۆچی ساڵی 1981 جارێكی تر هەوڵدەدرێت بكرێت بەناوچەیەكی ئوتۆنومی و پاشان هێزە نێودەوڵەتیەكان و دەوڵەتە كۆڵۆنیالەكان پەشیمان دەبنەوە، بۆچی كەیسی كشمیر كە جوگرافیایەكی بۆشە و كێشەی نێوان هیند و پاكستانە و ناوچەیەكی نیمچە سەربەخۆیە دەیان ساڵە چارەسەر ناكرێت، بۆچی لە ساڵی 1947 داگیر كرا و چەند جارێك لەنێوان هیندستان و پاكستان رێكەوتنی لەسەر كراوە، كەچی سالی 1971 جارێكی تر بە هەڵواسراوی لەنێوان هەردوو دەوڵەتە نەیارەكە مایەوە و ساڵی 2019 بەرێكەوتنی چین و رۆژئاوا وەكو خۆی مایەوە و تا ئێستا چارەسەر نەكراوە، بۆچی فەلەستین كە كێشەیەكی مێژوویی نێوان ئاینی جووەكانی ئیسرائیل و عەرەبی فەلەستینە، دەیان جار دانوستان و رێكەوتنی لەسەر كراوە و پاشان گەڕاوەتەوە دۆخی نالەباری سیاسی خۆی، بۆ نموونە ساڵی 1799 بۆ یەكەمجار فەرەنسیەكان پێشوازیان لە ئیسرائیلیەكان كرد بگەڕێنەوە بۆ ئیسرائیل و دەوڵەتیان بۆ دابمەزرێنن، تاكۆتایی چلەكان و رێكەوتننامەی سایكس بیكۆی لەسەر پراكتیك كرا و بەشێكی زۆری ناوچەكەی درا بەئیسرائیل، بۆچی لە ساڵی 1947 بۆ 1967 و پاشان بەپێی بڕیاری 194 و 242 كە نەتەوە یەكگرتووەكان سەرپەرشتیان كرد گوایە بەپێی بریارێكی تر ژمارە 181 ببێتە وڵاتێك و دەوڵەتێكی سەربەخۆ، بەڵام دواتر دابەشكرا، لە 28 ی یۆلیۆی 1995 بەیەكجاری لەلایەن ئەوروپا و ئامریكا و روسیاو چینەوە وەكو خۆی هێشتیانەوە، لەبابەت ناگۆرا و كەرەباخی ئەرمینیاش كە ململانێی هەردوو دەوڵەتی ئەرمینیا و ئازربایجانی لەسەرە، چەندین جار رێكەوتنی لەسەر كراوە كە چارەسەری ریشەیی بۆ بكرێت، كەچی ساڵی 1920 لەژێر دەستی بەلشەفیەكان بوو، پاشان لەساڵی 1923 كرا بەدەوڵەتۆچكەیەكی سەربەخۆ و ناوی نرا كوردستانی سوور، دوای ئەمە بەپێی بریاری ئەنجومەنی یاسادانان 1988 خستیانەوە سەر ئەرمینیا، كەچی ساڵی 1994 دیسان جارێكی تر جەنگی لەسەر كرا و دواجار ساڵی 2020 لەلایەن ئازەربایجانەوە بە پاڵپشتی توركیا داگیر كرایەوە و بوو بەبڕیاری نێودەوڵەتی. بۆچی ناوچەی قرمی ئۆكراینا كە دوورگەیەكی سەربەخۆیە و لەساڵی 1783 رێكەوتنی لەسەر كراوە، تا ساڵی 1920 لەژێر دەستی روسیا بوو، كەچی ساڵی 1953 وەكو خۆی لەژێر كۆنترۆڵی یەكێتی شورەوی مایەوە، پاشان كە سۆڤیەت وەكو سیستم هەرەسی هێنا، دەیان دەوڵەت بوون بەسەربەخۆ، كەچی ساڵی 1994 جارێكی تر رێكەوتنی لەسەر كرا و وەكو خۆی بەهەڵواسراوی كێشەكەی مایەوە، تاگەیشتە ئەوەی كەیسەكە هەڵبگیرێت و ساڵی 2022 جارێكی تر بەبەرچاوی هەموو دونیاوە لەلایەن روسیاوە داگیر بكرێتەوە و ناوی لێبنرێ دەوڵەتۆچكەی سەربەخۆ، بۆیە كەیسی هەڵوەشاندنەوەی پەیمانی سیڤەر و گۆڕینەوەی بۆ لۆزان، ئەم كەیسانە بەگشتی لەیەك پاكێجی گەورەی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا كۆكراونەتەوە، هەریەكەیان كۆمەڵێك رێكەوتنی لەسەر كراوە و دواجاریش وەكو خۆی ماوەتەوە، سیڤەر لەم كەیسانە نەكەمتر و نە زیاتر بووە، كەوابو مەسەلەكە تەنها كورد نیە بۆتە كەرەستە و كارتی سیاسی دەوڵەتە زلهێزەكان، بەڵكو هەموو ئەو كەیسانەی لەیەكتر دەچن، لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی كارتن بەدەست ئیمپریالیزمەوە، لەسەر ئاستی لۆكاڵیش هەریەكەیان بیانوویەكی نەتەوەیی و قەوارەیی و سیاسی خۆی هەیە.
دەوڵەتی عوسمانی دۆڕاوی جەنگ بوو، لە حاڵەتی بەرگری و هەوڵی مانەوەدا بوو، بەپێچەوانەی هێزەكانی دیكەوە، بۆچی ئەوان توانیان شكست بە پەیماننامەی سیڤەر بهێنن، بەڵام كورد نەیتوانی خۆی رێكبخات و دەوڵەتەكان قایل بكات؟
پێشتر ئەوەم بەیان كرد كە كەیسی كوردستان جیاوازی نییە لەگەڵ كەیسەكانی دیكە، بەڵام كە عوسمانلی دۆڕا بوو لەبەرانبەر هاوپەیمانی نێودەوڵەتی، لەبەر ئەوە بوو كە هاوپەیمانان خاوەنی هێزی تەكنۆلۆژی و سەربازی و ئابوری زیاتر بوون و دەیانویست هەژموونیان لەرۆژهەڵات جێگیر بكەن كە عوسمانلیەكان زیاتر لە 500 ساڵ حوكمڕانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان دەكرد، كە دۆڕان و پاشەكشەیان كرد، خۆ دۆڕاوی بەرانبەر كورد نەبوو، بەرانبەر وڵاتانی دەوروبەری خۆی نەبوو، بۆیە بەپێی سنوورە دەوڵەتیەكەی خۆی كە سنوری لەگەڵ عێراق راستەوخۆیە، تەنها رۆژهەڵاتی لەدەستدا، ئەگەرنا هێزی مابوو تاكو بەرگری لەسنوورەكانی بكات و زاڵ بێت بەسەر ناوچە كوردیەكان، بۆ مەسەلەی سیڤەریش ئەوان بەشێك بوون لەهاوكێشەكە و توانیان لەخزمەت خۆیان بیشكێننەوە، چونكە ئەوان ئیمبراتۆری سەردەمەكە بوون و تانزیك مەغریب رۆژهەڵاتیان داگیر كرد، ئەمە جگە لەبەشێكی رۆژئاوا، لەبەرانبەر ئەوەشدا كوردەكان هەرگیز لەنێو هاوكێشەی سیاسی نێودەوڵەتی نەبوونە، كەیسەكە تەنها وەكو سۆز وەرگیراوە، جگە لەمەش كوردەكان یەكدەست نەبوونە تاكو زاڵبن بەسەر گوتاری بەرانبەرەكەیان كە هێزی سیاسی و دیبلۆماسی و سەربازی دەوڵەتانی وەكو عێراق و ئێران و سوریا و توركیا بوون، بۆیە وەكو خۆی مایەوە، سەرباری ئەمەش دەبێ ئەوە لەبەرچاوبگرین كە تەنها كوردستان نەبوو جوگرافیاكەی دابەش كرا، بەڵكو بەشێك عێراقیش بو كرا بەكوێت و لەولاوە سوریا بەشێكی كرا بە لوبنان و وڵاتەكانی كەنداوی لێبەرهەمهات.

درێژەی هەیە..




دەوڵەت، چەمک و تیۆر… کتێبێکی نوێی نووسەر و رۆشنبیر سمکۆ محەمەد

پێشه‌كی
ده‌وڵه‌ت هه‌م قه‌واره‌ی جوگرافیا و هه‌م شوناس و هه‌م سه‌ربه‌خۆیی ئابوری و هه‌م مانایه‌كه‌ بۆ بوون، بۆیه‌ مه‌سه‌له‌ی ده‌وڵه‌ت به‌درێژایی مێژوو هه‌م له‌رووی مه‌عریفیه‌وه‌ بۆته‌ جێگه‌ی بایه‌خی میتۆدی كۆمه‌ڵناسی سیاسی و له‌زانكۆكانی جیهاندا ده‌خوێنرێ‌، هه‌م له‌رووی تیۆری سیاسیه‌وه‌ بایه‌خی پێده‌درێت كه‌ هه‌ریه‌ك له‌ تۆماس هۆبز و ژان ژاك رۆسۆ و هیگڵ و ماركس و هتد، به‌زانستیانه‌ شیكاریان بۆ كردووه‌ و ره‌خنه‌شیان لێگرتووه‌، هه‌م له‌ڕووی جوگرافی و نه‌ته‌وه‌یی و قه‌واره‌ییه‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك، یان ئاینه‌كان یان نه‌ریته‌ جیاوازه‌كان كه‌ له‌رووی مێژووییه‌وه‌ له‌رێگه‌ی هێزو سوپاوه‌ وه‌ده‌ستهاتووه‌، موناقه‌شه‌ی ئه‌وه‌ش كراوه‌ كه‌ مافی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك، یان كۆمه‌ڵگه‌یه‌كه‌ ئه‌گه‌ر داوا بكات خاوه‌ن قه‌واره‌یه‌كی سیاسی و جوگرافی له‌و شێوه‌یه‌ بێت، ئه‌مه‌ش بۆ كردنه‌وه‌ی ئه‌و گرێ سایكۆلۆژیه‌ سیاسییه‌ بێت كه‌ بۆماوه‌ی پشتاوپشته‌، چونكه‌ هه‌ر ئه‌م لایه‌نه‌یه‌ كه‌ تائێستاش هه‌مان كه‌شوهه‌وای سیاسی پێوه‌دیاره‌ كه‌ به‌ئاسانی بۆ نه‌ته‌وه‌كان به‌ده‌ست نایات، به‌تایبه‌تی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی كه‌ تائێستا فره‌ستیان بۆ نه‌ڕه‌خساوه‌ ببن به‌ده‌وڵه‌ت و نوێنه‌ریان هه‌بێت له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، بۆ هێزه‌ گه‌وره‌ و خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌كانیش ئاسان نییه‌ ده‌ستبه‌رداری ئه‌و هه‌ژموونه‌ جوگرافیه‌ بن كه‌ چێژی لێده‌بینن.
ئه‌م كتێبه‌ له‌مانای تێرمه‌كه‌وه‌ بگره‌ تاده‌گاته‌ هه‌موو ستایله‌كانی ده‌وڵه‌تی موناقه‌شه‌ كردووه‌، به‌ڵام فۆكس خراوه‌ته‌ سه‌ر ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی كه‌ پێشتر داواكارییه‌كی گشتی بوو، له‌ڕووی نێوده‌وڵه‌تیشه‌وه‌ ره‌وایه‌تی سیاسی وه‌رگرتبوو، به‌ڵام ئه‌م ستایله‌ زیاتر له‌دوای شكستی سۆڤیه‌ت و نه‌مانی دوو جه‌مسه‌ری و نه‌مانی چه‌مكی ناسیونالیزم بوو بۆ به‌ده‌ستهێنانی ده‌وڵه‌ت له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌وه‌، باشترین سه‌لمێنه‌ریش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ویسته‌كه‌ بۆته‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی لاوه‌كی و چۆته‌ ده‌ره‌وه‌ی ئامانجی نه‌ته‌وه‌كانی رۆژئاوا، ته‌نها بۆ ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ بایه‌خی ماوه‌ كه‌ گرێی سایكۆلۆژیان هه‌یه‌ و نه‌بوونی ئه‌و قه‌واره‌ جوگرافییه‌ به‌كه‌موكورتی سیاسی ده‌زانن، چونكه‌ نه‌مانی مۆدێلی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی، جگه‌ له‌وه‌ی هیچ به‌هایه‌كی نه‌ماوه‌ دوای ئه‌وه‌ی رۆژئاوا گه‌یشته‌ قۆناغی ده‌وڵه‌تی فره‌یی له‌ مه‌زهه‌ب و ئاین و نه‌ته‌وه‌ و كولتوور، لێره‌وه‌ ئه‌م قه‌واره‌یه‌ به‌خاتری ئه‌وانی دیكه‌ كه‌ له‌په‌نای نه‌ته‌وه‌ بێ ده‌وڵه‌ته‌كانن تاكو نه‌بنه‌ په‌راوێز و جارێكی تر نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست و ژێرده‌ست درووست نه‌بێت، ناو و شوناسی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی گۆڕا، نموونه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ داواكاری ده‌وڵه‌تی كوردی گۆڕا بۆ ده‌وڵه‌تی كوردستان، چونكه‌ له‌په‌نا كورد سریانی و كلدانی و توركمان و پاشماوه‌كانی عه‌ره‌ب، كولتووری غه‌یره‌ كوردی له‌ كوردستان هه‌ن، بۆیه‌ ئه‌و پێشنیاره‌ قه‌بوڵ كرا كه‌ ده‌وڵه‌ت به‌ناونیشانێكی دیاریكراوی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌ نه‌مێنێت، به‌ڵام شوناسی نه‌ته‌وه‌ له‌ده‌ست نه‌دات.
به‌هه‌رحاڵ ئێمه‌ له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا موناقه‌شه‌ی هه‌موو لایه‌نه‌ میتۆدی و سیاسی و مێژووییه‌كانی ئه‌م چه‌مكه‌مان كردووه‌ به‌پێی سه‌رچاوه‌ باوه‌ڕپێكراوه‌كان، به‌ڵام ئامانجه‌كه‌ خودی ئه‌و مانا نوێیه‌یه‌ كه‌ له‌دوای هاتنی چه‌مكی جیهانگه‌رایی هاته‌ ئاراوه‌، بۆیه‌ مانایه‌كی دیكه‌ی موناقه‌شه‌ی نوێ‌ بۆ ده‌وڵه‌ت، له‌فه‌زای ئابوری كراوه‌دا خۆی مانیفێست كردۆته‌وه‌، ئه‌ویش له‌جیاتی ئه‌وه‌ی وه‌كو جاران ده‌وڵه‌تی گه‌وره‌ كۆمپانیا به‌ڕێوه‌ببات، ئێستا به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بۆ رزگاربوونی ده‌وڵه‌ت له‌ ئه‌ركه‌ قورسه‌كانی، هه‌روه‌ها بۆ گۆڕینی گرێبه‌ستی نێوان هاوڵاتی و ده‌وڵه‌ت كه‌ دیاریكردنی ئه‌رك و ماف بوو له‌نێو ده‌ستووردا، پێچه‌وانه‌ بۆته‌وه‌ بۆ گرێبه‌ستی نێوان هاوڵاتی و كۆمپانیاكان، له‌باشترین حاڵه‌تیشدا هه‌ندێكجار ده‌وڵه‌ت بۆ نه‌ته‌وه‌ ژێر ده‌سته‌كان درووست ده‌كرێت، تاكو له‌رێگه‌ی ئه‌و سامانه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی وه‌كو كۆنیالیالێكی ناڕاسته‌وخۆ بمێنێته‌وه‌ بۆ زلهێزه‌كان، نمونه‌ش هاتنه‌ پێشه‌وه‌ی به‌ده‌وڵه‌تبوونی ئه‌مازیغی و سكۆتله‌ند و كوردستان و كه‌ته‌لۆنیا و قرمی ئۆكراینا و هتد. هه‌روه‌ها ئه‌و ده‌وڵه‌تۆچكانه‌ی كه‌ له‌نه‌خشه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا ناویان هاتووه‌ كه‌ له‌رووی جوگرافیاوه‌، سه‌ر به‌ده‌وڵه‌تی گه‌وره‌ی وه‌كو ئێران و توركیا و سعودیه‌ و لیبیا و جه‌زائیر و ته‌واوی وڵاتانی عه‌ره‌بیین و كه‌یسه‌كانیان بۆ كاتی نادیار داخراون.
ئامانج له‌م كتێبه‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ ئه‌وه‌بوو كه‌ كورد به‌گشتی ئه‌م چه‌مكه‌ی وه‌كو ویستی سیاسی و وه‌كو ویستی نه‌ته‌وه‌یی له‌سه‌ر زار بوو، به‌ڵام كه‌ سه‌رینه‌گرت به‌هه‌ر هۆیه‌كه‌وه‌ بووبێت له‌كاتی خۆیدا، له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبوو ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی وه‌كو كوردن و هه‌میشه‌ ستراتیژی سیاسیان به‌ئاڕاسته‌ی ده‌وڵه‌ته‌، به‌ڵام ئیراده‌ی سیاسی سه‌ربه‌خۆیان نیه‌، چونكه‌ دره‌نگ فریای ئه‌وه‌ كه‌وتن بچنه‌ نێو هاوكێشه‌ی سیاسی و ببن به‌ لۆگۆیه‌ك و له‌رێگه‌ی ئه‌و لۆگۆ سیاسیه‌وه‌ بناسرێن، ئه‌م بۆچوونه‌ش ئه‌گه‌ر نیگه‌تیڤ نه‌كه‌وێته‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت له‌م سه‌رده‌مه‌دا ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسی و ئابوریه‌كه‌ی هێنده‌ سنووردار كراوه‌، تائه‌و جێگه‌یه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی به‌های جارانی نه‌مێنێ‌، چ له‌ناو مه‌حفه‌لی نێوده‌وڵه‌تی و چ له‌ئاستی نێوخۆ، چونكه‌ به‌گشتی ئه‌و ویسته‌ گشتیه‌ی جاران هه‌بوو بۆ درووستكردنی ده‌وڵه‌ت له‌رێگه‌ی ئامانجێكی سیاسی و سه‌ركرده‌كانیه‌وه‌، ئێستا ئه‌و ده‌نگه‌ به‌شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان كزبووه‌، چونكه‌ سیاسه‌ت به‌هۆی میدیا و سۆسیال میدیاوه‌، تاراده‌یه‌ك شه‌فاف بووه‌ و بووه‌ته‌ كرده‌یه‌كی ناشیرین و شوناسه‌ جوگرافیاكه‌شی به‌هۆی ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسیه‌كه‌وه‌ ناشیرین بووه‌، چونكه‌ ویستی خه‌ڵك به‌گشتی بۆ خۆشگوزه‌رانی و پێكه‌وه‌ژیانی نه‌ته‌وه‌ و ئاینه‌كان زیاتره‌، ئه‌مه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر بوونی فكری ناسیونالیزمیش كردووه‌ به‌رامبه‌ر به‌ئه‌وانی تر، به‌وپێیه‌ی كه‌ زۆربه‌ی نه‌ته‌وه‌كان دوای ئه‌وه‌ی شاهیدی ئه‌وه‌بوون سیاسه‌ت راده‌ستی بازاڕ و ئابوری كرا، ئیدی نه‌ته‌وه‌خوازی بووه‌ ئامانجی لاوه‌كی بۆ ده‌وڵه‌ت.
ئێمه‌ لێره‌دا تائه‌و جێگه‌یه‌ی فریای چه‌مكه‌ سیاسیه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ تێرمی ده‌وڵه‌ت كه‌وتووین، هه‌روه‌ها ده‌ستكاری هه‌ندێك كۆنتێكست و وشه‌ و بابه‌تی زمانه‌وانی بووینه‌ كه‌ له‌چاپی پێشووی هه‌ڵه‌و كه‌موكورتی تێدابوو، فریای ئه‌وه‌ش كه‌وتووین هه‌موو لایه‌نه‌كان موناقه‌شه‌ بكه‌ین، چ به‌پێی لایه‌نه‌ فه‌لسه‌فیه‌كه‌ بێت چ لایه‌نه‌ مێژووییه‌كه‌ بێت، چ ئه‌و ستایله‌ نوێیه‌ی كه‌ پێناسه‌یه‌كی نوێی به‌چه‌مكی ده‌وڵه‌ت به‌خشیوه‌، به‌هیوای ئه‌وه‌ی ئه‌م كتێبه‌ بتوانێ‌ موناقه‌شه‌یه‌كی فكری به‌رهه‌مبهێنێ‌ و وه‌كو لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی جددی ته‌ماشای بكرێت و كتێبخانه‌ی كوردیش ده‌وڵه‌مه‌ند بكات.

سمكۆ محه‌مه‌د
20/2/2022




وێنەی پیاوێکى زمان شکاو.. سمکو محەمەد

مۆنۆلۆگەکە خەریکە تەواو دەبێت
ژیان بۆتە کاغەز کاغەزێن بەدەست قورمارچییەکانەوە
پیاوێکى ترساو
وەک ئەوەى بەزەردە برینى مەسیحەوە موژدەى پێ بێ
چەند یاردەیەک لەولاى تاریکییەوە راوەستاوە و
بۆ ئاسۆیەکى روناک دەڕوانێ و
دەڵێ هەموو نهێنییەکان سبەى لە سەربانەوە دەیبیستن.
من ئەم قسەیەم لەمێژە بیستووە
لەوەدەچێ مانیفێستێکى نوێ هاتبێ بۆ ژیان
مانیفێستێک بەماسکەوە
سنوورى سوورى ژیان ماڵە
سنوورى سوورى هەناسە بوتڵى بەتاڵە
سنوورى سوورى ژیان گەمەى منداڵە
وادیارە بانگى ئاشکرا هێشتا شکۆفەى نەکردووە
ئەمە ماناى شاراوەی ئەوەیە
هەر روخسارێک دڕکێکى پێداچوو بێت
ئەسرینى هەر دڕکێک بەخونچەیەکدا چەقیبێت
چرچو لۆچى دەخاتە سەر لێوى خەندەیەک کە مۆنۆلۆگى ژیانى بڕیوە
پێدەچێ
لەسەرەتاوە بۆمان نووسرابێ خەڵک دەبێ لەیەکترى توڕەبن
لەقینى یەکتر
تف لەسێبەرى کێلە قەبرى داهاتووشیان بکەن
ئەو قەبرانەى بەبچووکى لەسەریان نووسراوە
(خۆتان لەگەڵ خۆتان ئاشت بکەنەوە)
بەسەرێکیش ناهەقیان نییە
تەنها شتێک لەپاش مەرگ خۆش بێ. (لاواندنەوەیە)
هەستم راگرتووە
ئەمە کۆتایى دیمەنە کۆنەکانى مێژووە
دووبارە بوونەوەى تاعون و مالاریایە
ئاماژەکان نوزەیان لێبڕاوە و پیاوەکانیش زمانیان
زەین بدە
هەر ستوونەکانى شار نیین دەبن بەقامیش
هەر کڵاوى قیتى چیاکان نیین دەبن بەقەلەڕەش
هەر سینگى وشکى ئەم زەوییە نییە دەبنە مەیدانى جەنگ
هەر دەریاکان نیین دەبنە جۆگەلەى بۆگەن
زایەڵدارەکانیش بە گوێى خۆیاندا دەنگدەدەنەوە و جنێو بەخۆیان دەدەن
وادیارە ئێرە پێشتر دوورگەى قیسارە بووە
دوورگەى لاماسۆ و عەشتار و پشیلە
بۆیە زمانیش وێناى ناکات
چوون من بیستومە
قیسارە حەزى لە ژێیەکانى خۆیەتى بەتەنها بلەرێتەوە
ئێرە شوێنى زەنگ لێدانى ئێوارە خوانێکى بێدەنگە
بۆ خانەدانەکان
لاماسۆ بەئاسمانى باخۆسییەکاندا دەفڕێ
عەشتار چیرۆکى ئاوارەبوونى ئەرمەن دەگێڕێتەوە
پشیلە بۆ ئەهرامە داگیرکراوەکان دەمیاوێنێ
قومارچییەکان ئاگایان لەوە نییە
هاکا بیستمان
ئەفسەرێکى توڕە ئاسمانى دوکەڵاوى کردووە و ژیان راوەستا
ئەوان لەبرى ئەوەى بە مۆزیک مردن پوچەڵ بکەنەوە
بیللییەک فڕێدەدەنە سەر مێز و جگەرەى بێئومێدى دادەگیرسێنن
دەڵێن هەمووى
خەتاى خەتابارێک بوو کە نەیهێشت لەسەر زەوى گرەو بکەین
لێرە هیچ رەوتێک لەسەر رێگەى خۆى ناڕوات
هیچ هۆشیارییەک ناتوانێ رۆژگار بژمێرێت
هیچ هەڵمێک دڵۆپە ئاوێک وێنا ناکات
هیچ وەرزێکى نوێ لەسەر رۆخى ئەم تابلۆ تێکشکاوانە نانووسێ
هیچ شتێک جارێکى تر بریسکە ناداتەوە
هیچ تاقمێکى نائومێدیش پێکەوە کۆچ ناکەن
هیچ پیاوێکى تێکشکاو نابینى
چیرۆکى پاڵەوانێتى خۆى نەنووسێتەوە و نەیکات بەمنەت بەسەر خەڵکەوە
یان پەیڤێک نەدرکێنێ وەکو پەندى پێشینان
نەستەق
لەنەستەقیا … فەلسەفەش ناشیرین بکات
دەمەوێ ئەم مانیفێستە بدڕێنم و ئیمانێکى تر بخوڵقێنم
شەوو رۆژ تەماشاى خوارەوەى ئەم زەمینە دەکەم و منەى بۆشاییەک دەکەم کە خەیاڵە
تەماشاى چاو بەستراوەکان
دومبەڵى ژێر هەنگڵى خوێندکاران
پەیکەرى لوتشکاوى سەر شەقامەکان
قسەى نەبیستراوى لاڵە پەتەکان
بزەى سەر لێوى کوێرەکان
تەماشاى حەوشەى ژنە بێ حەیاکان دەکەم
پۆلیسێک زمانى لە کەلەپچەیا وێناکردووە
سەرى بۆ کێشە دەخورێنێ
کێشەى شارێک هێشتا گەشتیار سەفەریان بۆ نەکردووە و
بانگى سەربەخۆیى تیا نەدراوە
لێرە لەم بێهودەییە هیچ نادۆزمەوە
ئەم زمانە بۆیە شکا
چوون هەرگیز پێم عەیب نەبووە بەپێچەوانەى خەڵک بڕۆم
هەستم بەژان نەکردووە خوێ بکەمە سەر برینەکانى خۆم
هەمیشە شەڵاڵى عارەق بووم
ئاگام لەسەگە بەڕەڵاکانیش بووە
چاوم لەو پشیلانەش بووە
بەبێ تاوان لەسەر شەقامەکان بەسکى برسى دەکوژران
ئەو پشیلانەى پیرێژنیش بەردیان تێدەگرن
من هیچ چارەسەرێکم پێ نییە
بەناچار ئەو دەرگایانە رەسم دەکەم
کەس ناچێتە بەر سێبەرەکەى
ئەو ئەستێرانە دەژمێرم کە ناویان نییە
لەو شەقامانەى ژێرەوەى زێرابەکان
هەموو ئەمانە بەقەد شقارتەیەک ترسى نەبووە کە بەدەست بەدکارێکەوەیە
ئەوەش دەزانم کە بەکراسێکى شینەوە
لەشکرى گوندى ناڕوخێ و ناتوێتەوە
لەبەر خۆمەوە بیر لە بیرەوەرییەوەکانم دەکەمەوە
دەزانم کە ئەوان دەمترسێنن
هەرکەسێک پاکانەى کردبێ گرینگ نەبووە
پاکانە بۆ ئەو کەسە کەمانەیە کە لاپەڕەیەک و شاهیدێکیان نییە لە ژیان
نەزان هەقیەتى نەزانێ ئەم زەمەنە بەرەو کوێ دەڕوات
من لەقینى هەموو خەمەکانى تر
خەمى ئەوەمە بۆچى خێزان ناوێرن پێکەوە قاوڵتییەک بخۆن
سنوور لێرە کۆتایى نایات
رێگەى رۆژهەڵات وشکە و رۆژئاواش شێدار
رێبوارەکان بەدرۆ شەوڕۆیان لەپێ کردووە و لەهیچ دەرگەیەکیان نەداوە
ئەوانەى هەمیشە ئێواران هەڵگژاون بەسەر شاخدا و
درەنگ وەختیش تەماشاى خۆرەتاویان کردووە
رەوتى ژیان ناناسنەوە
چون ئەمجارەیان کە خۆرئاوا بوو کەسیان
بەو رێگەیەدا ناچنەوە بانە
ئەمجارەیان دەچنەوە گەرمیان
ئەمجارەیان رۆژئاوا درەنگ لەخەو هەڵدەسێ
باکوریش بۆ نان خواردنى بەیانى خۆشە و نانى شێوانیشى سوێر
من لەکتێبە کۆنەکاندا خوێندوومەتەوە
زمان ناتوانێ باسى نەخوێنەوارەکان نەکات
رەنگە کچێکى نەخوێندەوار ئازادتر بێت
لەو پیاوانەى لەسەردەمى شۆڕشدا بانگەوازیان بۆ ئازادى دەکرد
لاتەریکى خەڵکى ئێرە لەدەستوورى ناوەندى کە لەنیگایاندا دیارە
لەو نهێنى یە دەچێ کە کەس نایزانێ
لەو خێوە دەچێ کە خەڵک لەخۆڕا لێى ترساون
لەمەوە تێدەگەى
ئەبڵەق بوون لەبۆنى ناخۆش و لەنەخۆشى گرانەتاى عەقڵ خراپترە
سەرسام بوونى منداڵێتی لەخێوەتى قەرەجەکان و لەنیشتیمانێکى بێ شوێن دەچێ
وەسوەسەى کەسێک لە بۆ کڕوزى قژى داغبووى کچێکى شەڕڤانى نەشارەزا لەشەڕ
باشترە لەدزێک کە ناوى جەنگاوەرە
ئەم رستانەم بۆ شیناکرێتەوە
موعجیزەى زەریا ئەوەیە کە لەسەهۆڵ سارد ترە
ترسى دارێکى وشکیش قومارێکە لەنێوان خۆى و کلکە تەورێکدا
شەویش ئەوەندەى کە ترسى لەتیشکى خۆرە
ئەوەندە ترسى لە هەور نییە
من هەمیشە دڵەڕاوکێمە و پرسیارى بێ وەڵام دەکەم
کاتێک لەترسان خەوم دەزڕێت
ئەوکاتەى دەبینم خەڵک نووستوون
سەیرو سەمەرەى دایک و باوکیشم
هەر ئەوەبوو کە دەمارییان ئاوسا بوو لە ژیان
ئەوان لەداخى ئەبڵەق بوونى منداڵ و لە ماکینەیەک کە کارى ئەتککردنى هەرزەکاریی بوو
لەداخى بانگەوازى حکومەت لەدواى نوێژى شێوانى زستان
هەڵاتن بۆ ژێر زەوى دەبینم
خەڵک هێشتا رێگایەکیان نەبڕیوە درەنگتر بیانگەێنێتە جێ
عەمبارێکى چۆڵیان نەبینیوە بەسکى برسى
هێشتا نەیانزانیوە گۆڕینەوەى گوندێک بەژورێکى شار چەند زەرەرە
هێشتا گوێیان لەجیڕەى دەرگایەک نەبووە
وەختێک پۆلیس پاڵیان پێوەدەنێ و جنێوى پیس بەنامووسیان دەدەن
هێشتا تەلەزگەیەکیان نەدیوە جلکیان بگرێت و
نەهێڵێ لەسنوورەوە رابکەن بۆ سنوورێکى تر
هێشتا دەمانچەیەکیان نەبینیوە لەسەر پێ بێ
هێشتا نەیانزانیوە پانتۆڵى کورت مۆدێلى قاچاخچییەکانە
یان خۆ پارێزییە لە گۆشتخۆرەکان ى بازاڕ
ئەوان کە ساڵەهایە سەردانى بازاڕدەکەن
هێشتا نەیانزانیوە گمەگمى کۆتر لە چ مانگێکدایە
غەڵبەغەڵبى فێرگەکان و تەنگەنەفەسى دانیشتوانى شار
بەتێروپڕ هەنسک و گریانەوە
لە چ مانگێکى ساڵدا دەبنەوە بە کەیسێکى لێکچوو و توڕەبوونى خەڵک
کەچى لە کتێبێکى کۆندا نووسرابوو
لەتەنیشت پەنجەرەیەکەوە نامەیەک بەدزییەوە وەکو نوشتە هەڵواسن
دەیان جار کۆڵانەکان بگەڕێن بۆ تەنها جارێک بینینى یار
ئازارى ددانتان لەبیر بکەن کە بەمێخەک و رۆنى ماشین و عارەق دادەمرکایەوە
لەپێناو وەرگرتنى کاغەزێکى یاساغ کە پیاوێکى بەتەمەن بەمەئمورییەت پێتانى دەسپێرێ
رۆژانى هەینى.. لەترسا بخەون و
شەمموانیش لەبەردەم مزگەوتەکان
خەریکى نۆ ریزکێن بن لەگەڵ بێکاران
لاپەڕەیەکى کراوە باشترە لە کتێبێکى داخراو
زمانم شکاوە
من ئەو پیاوەم کە زمانم شکاوە
هەر ئەوەندەم بۆ دەنووسرێ
وێنەى ئەو پیاوانەم بەچاوى خۆم بینیوە




ئه‌رمینیا كتێبێكی مێژوویی ترسناك.. سمكۆ محه‌مه‌د

ئه‌رمینیا به‌وپێیه‌ی هه‌م خۆیان وه‌كو نه‌ته‌وه‌ و هه‌م وه‌كو ئاین كریستیانی له‌و ناوچه‌كه‌ ناساندووه‌ كه‌ به‌شی زۆری موسماڵنن، كه‌واته‌ ئاینی تاقانه‌ و نه‌ته‌وه‌ی تاقانه‌ن، به‌پێی جوگرافیاكه‌ی بێت، 29,743 كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌یه‌ و ده‌كاته‌ (11,484 میل چوارگۆشه‌، له‌باكوری رۆژهه‌ڵاته‌وه‌ به‌رزایی ئه‌رمینیا شاخی ئاراراته‌، له‌رووی مێژووییه‌وه‌ به‌شێكه‌ له‌ئه‌رمینیا كه‌ زۆرترین شوێنه‌كانی وڵاته‌كه‌ گوندنشین و كشتوكاڵییه‌. دانیشتوانه‌كه‌ی زیاتر له‌10 ملیۆن كه‌س ده‌بن كه‌ زۆربه‌یان ئه‌رمه‌نی و كریستیانین و ئه‌وانی تر ئێزیدی و موسڵمانن، به‌ڵام كه‌م ئه‌زموونن و خه‌ڵكه‌كه‌شی هه‌ژارن هه‌م له‌رووی ماددی و هه‌م له‌رووی هۆشیارییه‌وه‌، ته‌نها شتێك هاوكاری كردوون، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كریستیانین و كریستیانیش كۆمه‌ڵگه‌ی كراوه‌ن بۆ نێو خۆیان، هه‌م پێشتر له‌نێو سیستمدا ژیاون كه‌ سه‌ر به‌سۆڤیه‌تی كۆن بوون.
ئه‌رمینیا چوارچێوه‌ی نه‌خشه‌ی جوگرافیاكه‌ی، ده‌كه‌وێته‌ سنووری توركیا و ئێران و ئازه‌ربایجان كه‌ زنجیره‌ چیای ئارارات پێكه‌وه‌ ده‌یانبه‌ستێته‌وه‌، له‌خواره‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ سنووری جۆرجیا، له‌ساڵی 1918 ده‌وڵه‌ت بووه‌، به‌ڵام سه‌ربه‌خۆ نه‌بووه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی سه‌ر به‌سیستمی یه‌كێتی سۆڤیه‌ت بووه‌ وه‌كو زۆربه‌ی وڵاتانی ئه‌وروپای رۆژهه‌ڵات.

سیستمی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ دیموكراتیه‌ له‌رووی سیستمی سیاسیه‌وه‌ خۆی وانمایش كردووه‌، به‌ڵام مامه‌ڵه‌ی سیاسی له‌گه‌ڵ كورد و ئێزی ئه‌و مانایه‌ی نییه‌ كه‌ دیموكراسیخواز بن، له‌مێژووی خۆیدا سێ‌ جار جه‌نگی سه‌پێنراوی بینیوه‌ به‌سه‌ریدا، هه‌ر سێ‌ گێمه‌كه‌ی به‌رده‌وام بووه‌ و به‌رگه‌ی جه‌نگی گرتووه‌، به‌ڵام به‌هۆی كه‌م ئه‌زموونی سیاسیه‌وه‌ جه‌نگه‌كانی دۆڕاندووه‌، دووجار به‌هۆی جه‌نگی سۆڤیه‌ت له‌گه‌ڵ ئیمبراتۆریه‌تی عوسمانلی جه‌نگی كردووه‌، جارێكیش به‌هۆی سه‌ربه‌خۆیه‌وه‌ له‌دوای روخانی یه‌كێتی سۆیه‌ت، له‌كۆتایی ساڵی 2020 جارێكی تریش له‌گه‌ڵ ئازه‌ربایجان شكستی خوارد، ئه‌م رووداوانه‌ شۆكێكی بۆ درووستكردون نه‌ك له‌دوژمنه‌كانیان، بگره‌ له‌دۆست و گه‌شتیاره‌كانیشیان ترساون و گومانیان له‌هه‌موو په‌یوه‌ندییه‌ك و كه‌سێكی بیانی هه‌یه‌، ئه‌وان له‌دوای روخانی یه‌كێتی سۆڤیه‌ته‌وه‌ بوون به‌ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، جوگرافیای ده‌وڵه‌ته‌كه‌ شاخاوییه‌ و بریتییه‌ له‌پایته‌ختێك و سێ‌ قه‌زا كه‌ له‌پارێزگا بچووكترن و رووبه‌ره‌كانی تری شارۆچكه‌ و گوندنشینن، سه‌رباری ئه‌وه‌ی پشتیان به‌شاخه‌كان به‌ستووه‌، به‌ڵام هێشتا ترسیان له‌سه‌ربه‌خۆبوونی خۆیان هه‌یه‌ له‌رووی سیاسی و ئابوریشه‌وه‌، هێشتا له‌و نه‌ته‌وانه‌ ده‌ترسن كه‌ نزیكایه‌تیان له‌گه‌ڵیان هه‌یه‌ و نه‌ته‌وه‌ی كورد به‌نموونه‌، بۆیه‌ له‌هه‌موو كایه‌كانی ژیانیاندا، له‌كتێبێكی مێژوویی ترسناك ده‌چن، نه‌ده‌خوێنرێته‌وه‌، نه‌ هه‌ڵده‌گیرێت، چونكه‌ ژیانیان پڕكردووه‌ له‌كۆد و شفره‌ی سیاسی و كولتووری و ئاینی و به‌كه‌س ناكرێته‌وه‌ خۆیان نه‌بێت، واته‌ قسه‌ و لێدوا نبۆ میدیا و گه‌ڕیده‌ ناكه‌ن و به‌ناحه‌ز له‌قه‌ڵه‌میان ده‌ده‌ن.
ترسناكی ئه‌م كتێبه‌ واته‌ كتێبی ئه‌رمینیا به‌هه‌موو كایه‌كانییه‌وه‌، ته‌واوی خه‌ڵكی ئه‌رمینیای راهێناوه‌ كه‌ له‌كۆنه‌وه‌ به‌نه‌ته‌وه‌ی هایك هایستان بناسرێن، واته‌ وه‌كو كورد خاوه‌ن خاكێكی شاخاوی ترسناك بمێننه‌وه‌ و هه‌میشه‌ له‌ترسی دوژمنه‌كانیان خاوه‌نی ماڵی خۆیان نه‌بن، هه‌میشه‌ ئاواره‌ و له‌ده‌ستدانی ماڵ و كه‌سوكاریان بن، به‌ڵام جیاوازی كورد له‌گه‌ڵ ئه‌رمینیا، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كورد به‌پێی ئه‌زموونیان ناترسن له‌هیچ كه‌ناڵێكی سیاسی ده‌ره‌وه‌ی خۆیان.

كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌رمه‌نستان سه‌رباری ئه‌وه‌ی كۆمپانیای ئامریكی زۆر تێیدا كار ده‌كه‌ن، به‌ڵام به‌گشتی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی كشتوكاڵین، ئه‌وان وه‌كو پێكهاته‌ بریتین له‌چه‌ند بنه‌ماڵه‌ و ئاین و نه‌ته‌وه‌یه‌كی جیاواز، له‌وانه‌ش ئێزیدی و موسڵمان و سریانی واته‌ مه‌سیحی كاسۆلۆكی ئه‌رمه‌نی وه‌كو نه‌ته‌وه‌، ترسی ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌ خاوه‌ن ده‌وڵه‌ته‌، وه‌كو كیانی نه‌ته‌وه‌یی و سیاسی له‌ ناوچه‌ی قه‌وقاز و باڵقان، له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ مێژووی ئه‌وان بۆیه‌ ترسناكه‌، هه‌میشه‌ بریتی بووه‌ له‌ترس له‌ عوسمانلی كۆن و توركی ئێستا، چونكه‌ هه‌میشه‌ له‌به‌رده‌م جینۆسایددا بوونه‌، هه‌روه‌كو ئه‌وه‌ی مێژووه‌كه‌یان گه‌واهی ئه‌وه‌ ده‌دات، بۆیه‌ له‌كوردیش ده‌ترسن چونكه‌ له‌مێژوودا سواره‌ی حه‌میدی كه‌ كورد بووه‌، به‌پاڵپشتی ئیمبراتۆریه‌تی عوسمانلی، به‌شداری له‌ جینۆسایدی ئه‌رمه‌نییه‌كان كردووه‌، ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ ئه‌وان ئه‌م مێژووه‌ ترسناكه‌یان بیر نه‌چێته‌وه‌ و هه‌میشه‌ باسی بكه‌ن و دان به‌شوناسه‌ نه‌ته‌وه‌یی و كولتووری و ئاینیه‌كه‌ی كورددا نانێن كه‌ په‌رستگای زه‌رده‌شتی لێیه‌ و چیایای ئارارات و روباری ئازادی لێێه‌، ئه‌وان پێیانوایه‌ په‌یوه‌ندی كورد و توركیا تائێستاش وه‌كو په‌یوه‌ندیه‌كه‌ كۆنه‌كه‌یه‌ له‌باشوری كوردستان، بۆیه‌ واتێگه‌یشتوون كه‌ كورد مه‌ترسیه‌ بۆسه‌ر ئه‌منیه‌تی نه‌ته‌وه‌یی و ئاینی ئه‌وان، هه‌ر ئه‌م تێڕوانینه‌شه‌ وای كردووه‌ ئێزیدیه‌كان هان بده‌ن هاشا له‌شوناسی نه‌ته‌وه‌یی كورد بكه‌ن و ئێزیدیاتی به‌ئاین و نه‌ته‌وه‌ی سه‌ربه‌خۆ بزانن و پشت له‌كورد بكه‌ن، وه‌كو ئه‌وه‌ی له‌سه‌ردانیكردنی ئه‌رمه‌نستان هه‌ستی پێده‌كرێت، به‌ڵام به‌شێكی ئێزیدیه‌كان ئه‌و تێڕوانینه‌ ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌ و به‌توندی به‌رگری له‌شوناسی نه‌ته‌وه‌ی كورد ده‌كه‌ن و باسی مێژووی كۆنی كورد ده‌كه‌ن له‌ ئه‌رمینیا، چ كورد و چ ئێزیدیه‌كان له‌ژێر چاودێری چڕی ئه‌منی حكومه‌تدا چالاكی ده‌كه‌ن، بۆ نموونه‌ رێكخراوێكی كوردی ئه‌رمه‌نی هه‌بوون له‌یه‌ریڤان و كورده‌كانی باشوور هاوكاریان ده‌كردن، حكومه‌تی ئه‌رمینیا به‌هۆی جه‌نگ و داڕمانی ئابورییه‌وه‌، به‌بیانوی جیاوازه‌وه‌ رێكخراوه‌كه‌ی خستۆته‌ ژێر چاودێرییه‌وه‌ و چالاكی به‌رته‌سك كردووه‌ و ئه‌و دۆستایه‌تییه‌ نه‌ماوه‌.

كۆمه‌ڵگه‌ی داخراو

مه‌رج نییه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كراوه‌ پێوه‌ره‌كه‌ی ته‌نها ئازادی ژن بێت و كولتووری نه‌ته‌وه‌كه‌شی بڕوای به‌ تاك هه‌بێت، به‌ڵكو مه‌رج ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زۆرینه‌ كۆمه‌ڵگه‌، كه‌مینه‌ قه‌بوڵ بكات و توڕه‌بوونی مێژوو به‌سه‌ر ئێستا فه‌رز نه‌كات، كریستیانه‌كانی ئه‌رمینیا به‌هۆی توندڕه‌وی ئاینی مه‌سیحیه‌وه‌ هه‌موو دیارده‌ و شتێك وه‌كو سیمبولی پیرۆزی ئاینی به‌خاچه‌وه‌ گرێده‌ده‌ن، له‌زۆربه‌ی ئه‌دگاره‌كانی ناو شاری یه‌ریڤان و ده‌ره‌وه‌ی یه‌ریڤانیش خاچ و كه‌نیسه‌ ده‌بینرێت، ئه‌م توندڕه‌وییه‌ ئاینیه‌ وای كردووه‌، زۆربه‌ی ئه‌رمه‌نیه‌كان به‌وانه‌شه‌وه‌ له‌سوریاو توركیا و لوبنان و عێڕاقه‌وه‌ كۆچیان كردووه‌ یان چوونه‌ته‌ ئه‌رمینیا و ئێستا نیشته‌جێی ئه‌وێن، تاك ره‌هه‌ندیانه‌ ته‌ماشای ژیان بكه‌ن و جگه‌ له‌خۆیان كه‌سی تر نابینن و هه‌موو كولتوور و ئاینێكی تر به‌دژی خۆیان ده‌زانن، درووست له‌كۆمه‌ڵگه‌ی موسڵمانی توندڕه‌وی رۆژهه‌ڵات و وڵاتانی عه‌ره‌ب ده‌چن، چونكه‌ وه‌كو عه‌ره‌ب چۆن هه‌مووشتێكیان به‌ئاین و مزگه‌وته‌وه‌ گرێدراوه‌ و ناتوانن ببنه‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی كراوه‌ و خه‌ڵك و كولتوور و نه‌ته‌وه‌ و ئاینی دیكه‌ قه‌بوڵ بكه‌ن، به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌رمه‌نیه‌كانیش هه‌موو كایه‌كانی په‌روه‌رده‌ و خوێندن و ژیانیان له‌گه‌ڵ ئاین و كه‌نیسه‌ تێكه‌ڵ كردووه‌، ته‌نانه‌ت له‌و گروپ و كه‌مینانه‌ش ده‌ترسن كه‌ له‌گه‌ڵیان ده‌ژین، خۆیان له‌سه‌رووی هه‌موو پێكهاته‌كانی دیكه‌وه‌ داناوه‌، ئه‌مه‌ به‌شێكی په‌یوه‌ندی به‌جه‌نگه‌ یه‌ك له‌دوای یه‌كه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ی په‌یوه‌ندی به‌عه‌قڵیه‌ت و داخراوی كۆمه‌ڵگه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ته‌نها له‌فۆڕمدا كراوه‌ن، له‌جه‌وهه‌ردا داخراو.

ژیانی حیزبی

چه‌ند حیزب و رێكخراوێك له‌ ئه‌رمینیا هه‌ن موماره‌سه‌ی سیاسه‌ت ده‌كه‌ن بۆ ده‌سه‌ڵات وه‌رگرتنی سیاسه‌ت و ئابوری و دیبلۆماسیه‌تی ده‌وڵه‌ت، حیزبی كۆماری نیشتیمانی كه‌ له‌سه‌رده‌می سۆڤیه‌ته‌وه‌ هه‌بوونه‌ و له‌سه‌ره‌تای جیابوونه‌وه‌یان له‌ سۆڤیه‌تی كۆن و سه‌ربه‌خۆییان وه‌رگرتووه‌، تائێستشا ماون و زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵگه‌كه‌ لایه‌نگریانن و ده‌نگیان پێده‌ده‌ن بۆ سه‌ركه‌وتن له‌پارله‌مان كه‌ تاساڵی 2018 له‌كۆی 105 كورسی، 47 كورسی هه‌بوو. به‌هۆی ناڕه‌زایه‌تییه‌وه‌ له‌لایه‌ن حیزبه‌كانی تره‌وه‌، به‌ناچار ده‌ستیان له‌پۆستی سه‌رۆك وه‌زیران هه‌ڵگرت، تاكو ئێستاش ئۆپۆزسیۆنه‌كه‌یان كه‌ بنكه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تییان له‌شارۆچكه‌ و گونده‌كانن، ناڕه‌زایه‌تیان هه‌یه‌ له‌حوكمڕانیكردنی ئه‌رمینیا، به‌ڵام به‌هۆی به‌رته‌سك كردنه‌وه‌ی ئازادی راده‌ربڕین، زۆرجار چالاكه‌ سیاسیه‌كان ده‌ستگیر ده‌كرێن.
ئه‌رمینیه‌كان له‌ ساڵی 1990 وه‌ خۆیان رێكخستۆته‌وه‌ و تائێستا حیزبی كۆماری نیشتیمانی له‌سه‌ر حوكمن، هه‌رچی حیزبی نوێبوونه‌وه‌ی ئه‌رمینیا زۆربه‌ی بنكه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌یان له‌و بنه‌ماڵه‌ و عه‌شیره‌تانه‌ پێكهاتوون كه‌ سه‌ر به‌كه‌نیسه‌ن و پارێزگاری له‌ كولتووری كریستیانی كاسۆلیكه‌ ده‌كه‌ن، ئه‌وان پێگه‌یان له‌نێو بازرگان و خانه‌دان و چینی ده‌وڵه‌مه‌نده‌، حیزبی تاشناك واته‌ حیزبی یه‌كێتی شۆڕشی ئه‌رمینیا و حیزبی كۆمۆنیستی ئه‌رمینیا، هه‌موویان پێكه‌وه‌ له‌ساڵی 1990 دامه‌زراون جگه‌ له‌حیزبی كۆمۆنیست، حیزبه‌ راستڕه‌وه‌كان زیاتر له‌حیزبه‌كانی دیكه‌ بڕوایان به‌وه‌ هه‌یه‌ ببنه‌ ده‌وڵه‌تێكی سه‌رمایه‌داری پێشكه‌وتوو، بۆیه‌ تاكه‌ جیاوازییان ئه‌و پنته‌یه‌، ده‌نا له‌ كۆماریه‌كان پارێزگارترن، هه‌رئه‌مه‌شه‌ وایكردووه‌ كه‌ زۆربه‌ی خه‌ڵكه‌كه‌یان له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵات ده‌ژین و چاوه‌ڕێن دۆخی سیاسی ئه‌رمینیا جێگیر بێت و بگه‌ڕێنه‌وه‌، حیزبی كۆمۆنیستی ئه‌رمه‌نی كه‌ له‌دوای 1991 جارێكی تر خۆیان رێكخسته‌وه‌ و له‌پرۆسه‌ی ده‌نگداندا بۆ پارله‌مان، به‌شێكی زۆری ده‌نگه‌كانیان هێناو چوونه‌ پارله‌مان، به‌ڵام دواتر به‌هۆی جیاوازیانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ خۆیان و ده‌ستێوه‌ردانی ئه‌رمه‌نیه‌ توندڕه‌وه‌كان و ناشیرین كردنی كۆمۆنیستی له‌نێو خه‌ڵك، حیزبه‌كه‌ پارچه‌ پارچه‌ بوون و دابه‌شبوونه‌ سه‌ر حیزبی كۆماری و راستڕه‌وی ئه‌رمه‌نی و پارێزگاره‌كان، ئه‌گه‌ر به‌چاوی سیاسی ته‌ماشای سیاسه‌تی ئه‌و حیزبانه‌ بكرێ‌، پێكه‌وه‌ له‌یه‌ك حیزب ده‌چن، چونكه‌ یه‌ك ئاراسته‌ی فكریان هه‌یه‌ بۆ تێڕوانین له‌ئه‌وانی تری سیاسی و یه‌ك ئامانجی سیاسیان هه‌یه‌، بۆیه‌ هه‌موو فكرێكی ئۆپۆزسیۆنی ره‌تده‌كه‌نه‌وه‌ و لێی ده‌ترسن.

ئه‌رمه‌نی له‌دووره‌وه‌

راسته‌ ئه‌رمه‌نییه‌كان بۆ هه‌موو شتێك پشت به‌توانای خودی خۆیان ده‌به‌ستن و له‌هه‌موو سێكته‌ره‌كانیش گرینگتر كشتوكاڵه‌ له‌لای ئه‌رمه‌نه‌كان، چونكه‌ زۆربه‌یان ئینسانی گوندی و كشتوكاڵین و ته‌نها به‌رهه‌می كشتوكاڵی و جوتیاری ده‌زانن، به‌ڵام جگه‌ له‌به‌رهه‌مهێنانی به‌رووبوومی كشتوكاڵی خۆیان، وای كردووه‌ توانای ئه‌وه‌یان نه‌بێت له‌رێگه‌ی سێكته‌رێكی جیاوازتره‌وه‌ به‌رگری له‌خۆیان بكه‌ن، بۆیه‌ به‌شێكی زۆریان كۆچیان كردووه‌ بۆ ئه‌وروپای رۆژئاوا و ته‌نانه‌ت به‌ بانگه‌وازی ده‌وڵه‌تیش ناگه‌ڕێنه‌وه‌ ئه‌رمینیا، وه‌كو خۆیان ده‌ڵێن 3 ئه‌وه‌نده‌ی دانیشتوانی ئێستای ئه‌رمینیا له‌ده‌ره‌وه‌ی وڵات ده‌ژین، ئه‌م دیارده‌یه‌ به‌تایبه‌تی له‌دوای جه‌نگیان له‌گه‌ڵ ئازه‌ربایجان كه‌ ئه‌رمینیا شكستی خوارد، دیارده‌كه‌ هه‌ستی پێده‌كرێت كه‌ وه‌كو كورد چۆن ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كانی راده‌ستی عێڕاق كرد، ئه‌وانیش به‌هۆی شاره‌زا نه‌بوون له‌ سیاسه‌ت، ناوچه‌یه‌كی به‌رینی وه‌كو چیای ئارارات و ناگۆراو قه‌ره‌باخیان دابه‌ده‌سته‌وه‌، به‌مه‌ش سه‌رچاوه‌یه‌كی زۆری ئابوریان له‌ده‌ستدا كه‌ هه‌م كشتوكاڵیه‌ و هه‌م كیمیایی پیشه‌سازی.

كۆمه‌ڵگه‌ی تاك زمانی

له‌ترسی له‌ناوچوونی زمانی خۆیان، به‌ناچار به‌تاك زمانی ئه‌رمه‌نی قسه‌ كردن، هه‌مان ئه‌و ترسه‌یه‌ وه‌كو چۆن پێشتر كورد به‌درێژایی 70 ساڵ كه‌ڵك له‌زمانه‌كانی تر وه‌رنه‌گیرا و ده‌ترسا له‌زمانه‌ زیندووه‌كانی تر، به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌وانیش وابیر ده‌كه‌نه‌وه‌ گوایه‌ له‌هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ هێرشیان له‌سه‌ره‌، بۆیه‌ زۆر به‌ده‌گمه‌ن ده‌بینی كه‌سێك زمانێكی تری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌رمه‌نی بزانێ‌ و تاك زمان نه‌بێت، ته‌نانه‌ت تاكسی و دوكاندار و داموده‌زگای حكومه‌تیش به‌ته‌واوی ئینگلیزی نازانن كه‌ زمانی لێكتێگه‌یشتنی دونیایه‌، به‌ڕاده‌یه‌ك كایه‌كانی ژیانیان به‌رته‌سك كردۆته‌وه‌ كه‌ خۆیان رێگرن له‌پیشكه‌وتنی خۆیان، ئه‌گه‌رچی ئاینه‌كه‌یان كه‌ كریستیانیه‌ و ئاینێكی كراوه‌یه‌، هه‌روه‌ها پێشتر سه‌ر به‌سیستمی كۆنی سۆڤیه‌ت بوونه‌، بۆیه‌ له‌هه‌ندێك بواردا سیستماتیكن، ئه‌گه‌ر ئه‌و دوو فه‌نده‌ مێژوویی و سیاسیه‌ نه‌بوایه‌ كه‌ هاوكاری كردوون بۆ به‌مۆدێرن بوونیان، ئه‌وا وه‌كو نه‌ته‌وه‌ و ده‌وڵه‌ت فرسه‌خێكی زۆریان ماوه‌ بگه‌ن به‌كاروانی ژیانی نوێ‌.

پاشماوه‌ی سۆڤیه‌ت

بۆ زۆر دیارده‌ هه‌ست به‌مانه‌وه‌ی سۆڤیه‌ت ده‌كرێت، تائێستا له‌رووی ته‌لارسازییه‌وه‌ جگه‌ له‌و دیمه‌نه‌ی ناو سه‌نته‌ری پایته‌خت كه‌ یه‌ریڤانه‌، فۆڕمێكی كراوه‌ و جوانه‌ و له‌دوای روخانی سۆڤیه‌ته‌وه‌ له‌لایه‌ن ئامریكاوه‌ هاوكاری كران، ته‌واوی شار و شوێنه‌كانی ده‌وروپشتی شار و شوێنه‌ نیشته‌جێیه‌كان كه‌ خه‌ڵكێكی زۆری تێدا ده‌ژی، هه‌مان ته‌لاری سه‌رده‌می سۆڤیه‌تن، بۆیه‌ زۆر په‌ریشانن و له‌پاشماوه‌ی جه‌نگێكی نوێ‌ ده‌چێت و حكومه‌ت نه‌یتوانیوه‌ ده‌ستی پێبگات و نۆژه‌نی بكاته‌وه‌، ئه‌گه‌ر كه‌سێك به‌راسته‌وخۆ سه‌ردانی ئه‌و شوێنانه‌ بكات و ناوه‌ڕساتی سه‌نته‌ری شار نه‌بینیێ‌، واده‌زانێ‌ هێشتا جه‌نگی جیهانی دووهه‌مه‌ و سۆڤیه‌ت ماوه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌نده‌ی من بینیم شوقه‌كان زۆر ماندوون و خه‌ڵك له‌دۆخێكی خراپدا ده‌ژین، به‌ڵام ئاوو كاره‌بایان به‌رده‌وامه‌، له‌هه‌مووشی جوانتر كه‌ ئه‌وه‌یان كولتووری سه‌رده‌می سۆڤیه‌ته‌، له‌ناوه‌راستی هه‌موو سه‌تته‌رێك ئاو بۆ دوو شت دابین كراوه‌، یه‌كه‌م بۆ نافور و جوانكردنی شار، دووهه‌م بۆ ئاو خواردنه‌وه‌ی خه‌ڵك تاكو خه‌رجی ئاوخواردنه‌وه‌یان له‌سه‌ر نه‌مێنێ‌، ئه‌مه‌ش وای كردووه‌ كه‌س ئاو ناكڕێت له‌ناو شاردا كه‌ دیارده‌یه‌كی زۆر شارستانیه‌، سه‌رباری ئه‌وه‌ی وڵاته‌كه‌ كه‌شوهه‌وای خۆشه‌ و داردره‌ختی هه‌یه‌ له‌چیاكان، له‌ناو شاره‌كانیش رووبه‌رێكی سه‌زایی باش ده‌بینرێت و گرینگی به‌ژینگه‌ ده‌ده‌ن.

ترس له‌میدیا

له‌كۆنه‌وه‌ میدیای سه‌ر به‌حكومه‌ت و رۆژنامه‌گه‌ری له‌یه‌ریڤان هه‌بووه‌، ده‌بوایه‌ ته‌واو له‌ئازادی بیروڕا تێبگه‌ن و رێزی لێبگرن، به‌ڵام پێده‌چێت له‌و فه‌زا نوێیه‌ جیهانیه‌ تێنه‌گه‌ن كه‌میدیا به‌ڕێوه‌ی ده‌بات، چونكه‌ من له‌ئه‌زموونی خۆمدا له‌و وڵاته‌ چه‌ندین جار تووشی پۆلیس بووم كه‌ رێگه‌یان نه‌دا كاری میدیایی بكه‌م، بۆ نموونه‌ ویستمان له‌گه‌ڵ كه‌سێكی ئه‌رمه‌ن قسه‌ بكه‌ین سه‌باره‌ت به‌ ژیان و كولتووری ئه‌رمه‌نی، پۆلیس خێرا گه‌یشتن و رێگریان لێكردین و پرسیاری زۆر نالۆژیكیان ده‌كرد، تاكو ئه‌رمه‌نه‌كان تێیان گه‌یاندن بابه‌ته‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌رمینیایه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ئه‌گه‌ر میدیاكار یان رۆژنامه‌وانێك سه‌ردانی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی یان مۆزه‌خانه‌ یان ئه‌رشیفخانه‌ و كتێبخانه‌ی گشتی بكات، ده‌بێ‌ چه‌ند رۆژێك خه‌ریك بێت تاكو مۆڵه‌ت وه‌رده‌گرێت، چونكه‌ ده‌ترسن له‌وه‌ی زیانیان به‌ركه‌وێت، ئه‌وان به‌ڕاده‌یه‌ك له‌میدیا ده‌ترسن، وه‌كو ئه‌وه‌ی به‌شێك له‌نه‌هامه‌تیه‌كانیان سه‌رچاوه‌كه‌ی میدیا بێت، بۆیه‌ چ له‌ئاستی كۆمه‌ڵایه‌تی و چ له‌ئاستی حكومه‌ت، زۆر به‌ترسه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ ده‌كه‌ن، بۆ نموونه‌ ئێمه‌ سه‌ردانی مه‌كته‌بی رۆژنامه‌ی زاگرۆس مان كرد، له‌وێ‌ چاوپێكه‌وتنێكمان له‌گه‌ڵ به‌رپرسی ئه‌و مه‌كته‌به‌ كرد، كه‌چی له‌دوای ئێمه‌ زۆر ته‌نگیان به‌ به‌رپرسی مه‌كته‌به‌كه‌ و كارمه‌نده‌كانی هه‌ڵچنی بوو، هه‌ردوای گه‌ڕانه‌وه‌م په‌یوه‌ندیان پێوه‌كردم كه‌ حكومه‌ت پرسیاری كردووه‌، ئه‌وكاره‌مان بۆچی بوو؟. بۆچی وێنه‌مان گرتووه‌؟، ئه‌و فیلم و دیكۆمێنتاری چاوپێكه‌وتنه‌مان بۆچی بووه‌؟، كه‌ی و له‌چ كه‌ناڵێك بڵاوده‌بێته‌وه‌؟. هه‌موو ئه‌م پرسیارانه‌ مایه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌وان له‌میدیا ده‌ترسن، له‌كاتێكدا ئێمه‌ هه‌م شوناسی فیدراسیۆنی رۆژنامه‌وانی نێوده‌وڵه‌تیمان پێبوو، هه‌م فیزای ده‌وڵه‌ته‌كه‌ و زانیاری ته‌واومان به‌ده‌وڵه‌ت دابوو، هه‌م له‌به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌وان كاره‌كه‌مان ته‌واو ده‌بوو، به‌ڵام بۆخۆیان به‌هۆكاری ترس له‌میدیا كاره‌كه‌یان پێچه‌وانه‌ كرده‌وه‌ و پرسیاریان له‌به‌رامبه‌ر خۆیان دانا.

سیستمی هاتوچۆ

جاده‌و بانیان ته‌نها له‌ناو سه‌نته‌ری شار به‌مۆدێر فراوان ده‌بینرێت، ئه‌گه‌رنا له‌جاده‌ی ده‌ره‌وه‌ی شار و ئۆتۆبانیان نییه‌. سیستمی ترافیكیان له‌گه‌ڵ سیستمی ترافیكی هه‌موو دونیا جیاوازه‌، به‌شێوه‌یه‌ك ره‌نگه‌ به‌ ئه‌ندازه‌یه‌كی نمونه‌یی له‌قه‌ڵه‌م بدرێت، سه‌رباری هه‌موو ئه‌مانه‌ پۆلیسی هاتوچۆ زۆر به‌كه‌می هه‌ستی پێده‌كرێت یان له‌سه‌ر شه‌قامه‌كان ده‌بینیرێت، شۆفێری تاكسی له‌هه‌موو دونیا شاره‌زاترین كه‌سن بۆ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌دره‌س، به‌ڵام ئه‌وان به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌مترین شوێنیان هه‌یه‌، هه‌روه‌ها شۆفێره‌كانیان تازه‌ له‌گونده‌وه‌ هاتوون بۆناو شار واته‌ شارنشین نین، دواتریش جگه‌ له‌زمانی ئه‌رمه‌نی هیچ زمانێك نازانن، به‌ده‌گمه‌ن نه‌بێ‌ ئینگلیزی یان فارسی بزانێ‌، هه‌روه‌ها تاكسیه‌كانیان هێما یان ره‌نگی تاكسیان نییه‌، هه‌ركه‌س بۆخۆی ده‌توانێ‌ به‌ئۆتۆمبێله‌كه‌ی خۆی كاری تاكسی بكات.

په‌رستگای گارنین

په‌رستگای گارنین ئه‌و په‌رستگایه‌یه‌ به‌مانای خوای رۆژ دێت و وه‌كو پاشماوه‌ی ئاینی وه‌سه‌نی ته‌ماشا ده‌كرێت، په‌رستگاكه‌ بۆخۆی بریتیه‌ له‌شوێنی په‌رستنی زه‌رده‌شت پێغه‌مبه‌ر و له‌كاتی خۆیدا له‌و ناوچه‌یه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ زه‌رده‌شتی بوونه‌ و ئه‌ویان په‌رستووه‌، دیاره‌ ناوچه‌كه‌ وه‌كو حوكمڕان پاشای هه‌بووه‌، بۆیه‌ شوێنێكی دیكه‌ له‌ته‌نیشت په‌رستگاكه‌وه‌ هه‌یه‌، ناوی گه‌رماوی پاشاكانه‌ و ئاسه‌واره‌كانی ماون، له‌رووی بیناسازیه‌وه‌ په‌رستگاكه‌ باڵای زۆر به‌رزه‌ و له‌سه‌ر 20 ستوون راوه‌ستاوه‌، قادرمه‌كانی زۆر ركن و بۆچوونه‌ نێو په‌رستاگه‌، بۆیه‌ هه‌موو كه‌س ناتوانێ‌ سه‌ركه‌وێت، ته‌نها ته‌لارێكی به‌جێماوی دیرۆكییه‌، ده‌نا هیچ شتێك له‌نێو په‌رستگاكه‌دا نییه‌ و ژوورێكی چۆڵه‌، ئه‌ویش بریتیه‌ له‌كۆمه‌ڵێك ستوون كه‌ بن میچی په‌رستگاكه‌یان راگرتووه‌، و له‌خوارووی په‌رستگاكه‌وه‌ دۆڵێك هه‌یه‌، له‌نێو ئه‌و دۆڵه‌دا روبارێك هه‌یه‌ ناوی ئازادییه‌، به‌م ناوه‌ش ده‌رده‌كه‌وێت ناوچه‌كه‌ ناوچه‌یه‌كی كوردی بێت، بۆیه‌ هه‌م پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی و هه‌م ناوی روباره‌كه‌ش كوردییه‌، به‌ڵام ئه‌وان دان به‌و راستیه‌دا نانێن و به‌خه‌یاڵی ده‌زانن و به‌هیچ شێوه‌یه‌ك باسی كورد ناكه‌ن له‌رووی مێژووییه‌وه‌.

سیڤان

سیڤان ناوی ناوچه‌یه‌كی گه‌شتیاری درووستكراوه‌، سیڤان واته‌ دێری ره‌ش. چونكه‌ له‌وێ‌ دێرێكی زۆر كۆنی مه‌سیحی هه‌یه‌ له‌سه‌ر گردێكی به‌رزه‌ و مێژووه‌كه‌ی بۆ 1300 میلادی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. سیڤان ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر شاری غغاركونیك، دانیشتوانه‌كه‌ی زیاتر له‌ 25000 كه‌س ده‌بن.
له‌م شوێنه‌ ده‌ریاچه‌یه‌كی لێدرووستكراوه‌ كه‌ پشت به‌باراناوو و به‌فری زستان ده‌به‌ستێت، ئه‌م ده‌ریاچه‌یه‌ به‌دووهه‌مین گه‌وره‌ترین ده‌ریاچه‌ ده‌ژمێردرێت له‌سه‌ر ئاستی هه‌موو دونیا، رووبه‌ره‌كه‌ی 1900 م و پێشتر قوڵایی ده‌ریاچه‌كه‌ 95 م بوو، ئێستا به‌هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌رمینیا تووشی كه‌م ئاوی هاتووه‌ وه‌كو هه‌ر ناوچه‌یه‌كی دیكه‌ی ئاسیا، به‌ناچار ئاویان له‌و ده‌ریاچه‌یه‌وه‌ راكێشاوه‌ بۆ یه‌ریڤانی پایته‌ختی ئه‌رمینیا، بۆیه‌ ئاستی قوڵی ئاوه‌كه‌ دابه‌زیوه‌ بۆ 88م ناوچه‌كه‌ به‌و هۆیه‌وه‌ بووه‌ به‌گه‌شتیاری چونكه‌ هه‌موو گه‌شتیارێك مه‌رجه‌ ئه‌و شوێنه‌ ببینێت و له‌وێ‌ خواردنی ده‌ستكردی خۆیان هه‌یه‌ ده‌یفرۆشن، زۆربه‌ی دوكاندار و ریستۆرانته‌كانیان ژن به‌ڕێوه‌ی ده‌به‌ن.

چوار رێیانی ته‌له‌فریك

له‌شارۆچكه‌ی دزاغكاتور شارۆچكه‌یه‌كی بچووك و فراوانه‌ و چه‌ند كۆمپانیایه‌كی لێیه‌، به‌ڵام خه‌ڵكه‌كه‌ پشت به‌كشتوكاڵ و هێزی كاری جوتیاری و شاره‌زایی خۆیان ده‌به‌ستن، به‌چوارده‌وری ناوچه‌كه‌دا چه‌ندین شاخی به‌رز هه‌ن، شاخه‌كان تا سنووری جۆرجیا و كازاخستان دیارن، له‌وێ‌ ته‌له‌فریكێكی لێدرووست كراوه‌ كه‌ 1750 م له‌سه‌ر ئاستی ده‌ریا به‌رزه‌، به‌گه‌وره‌ترین ته‌له‌فریكی دونیا حیساب ده‌كرێـت، ته‌له‌فریكه‌كه‌ چوار رێگای هه‌یه‌ كه‌ سه‌رده‌كه‌وێت بۆ سه‌ر شاخه‌كان و له‌وێوه‌ زۆرترین شوێنی ئه‌رمینیا ده‌بینرێت، ئه‌م شوێنه‌ كاتی سه‌رده‌مكی سۆڤیه‌ت به‌شوێنی گه‌مه‌ی ئۆڵۆمپیاد ناسراوبوو، لێره‌ گه‌مه‌ی خلیسكانی سه‌ر به‌فری لێده‌كرا، چونكه‌ به‌فرێكی زۆری لێده‌بارێت، ساڵانه‌ له‌سه‌ر ده‌می سۆڤیه‌ت له‌و شارۆچكه‌یه‌ ئۆڵۆمپیاد ده‌كرا و براوه‌كان خه‌ڵات ده‌كران، ئاسه‌واری كۆنی پێوه‌دیاره‌، چونكه‌ تائێستاش وێنه‌ی چه‌ند یاریزانێكی لێیه‌ به‌گه‌وره‌یی وێنه‌كانیان هه‌ڵواسراوه‌، ئه‌وه‌ی جێگه‌ی تێبینییه‌ كارمه‌ندی ئه‌و ته‌له‌فریكانه‌ هه‌ڵسوكه‌وتیان له‌گه‌ڵ گه‌شتیار زۆر ناشارستانییه‌ و وه‌كو پۆلیس مامه‌ڵه‌ ده‌كه‌ن، پێده‌چێت ئه‌مه‌ش په‌روه‌رده‌ی كۆنی سۆڤیه‌ت بێت كاریگه‌ری به‌سه‌ریانه‌وه‌ جێهێشتووه‌.

ئه‌دگارو ناوبانگ

له‌ئه‌رمینیا و به‌تایبه‌تی له‌ یه‌ریڤانی پایته‌خت، له‌هه‌موو شه‌قامه‌كان په‌یكه‌ر ده‌بینرێت، بۆ نموونه‌ له‌نزیك گۆڕه‌پانی كۆماری كه‌ زۆربه‌ی داموده‌زگای حكومه‌تی لێیه‌، پاركێك هه‌یه‌، 2 په‌یكه‌ر لێیه‌، په‌یكه‌ر كۆنترین شاعیر و كۆنترین مۆزیكزانی ئه‌رمه‌ن، به‌ناوه‌كانی (هۆفهاتیس تۆمانیان ساڵی 1868_1923 ) و (الكسنده‌ر سبنداریان كه‌ ساڵی 1871_1921)
له‌پاركێكی نزیك گۆڕه‌پانی كۆماری په‌یكه‌ری سیپان شاهۆمایان هه‌یه‌ كه‌ سایكۆلۆژیست و كۆمۆنیستێكی ئاكتیڤ بووه‌ له‌سه‌ر ده‌می سۆڤیه‌تی كۆن، ساڵی 1878 له‌دایك بووه‌، ساڵی 1918 مردووه‌ كه‌ ساڵێك به‌سه‌ر سه‌ركه‌وتنی شۆڕشی ئۆكتوبه‌ردا تێپه‌ڕیوه‌، پایته‌خت واته‌ یه‌ریڤان لزۆربه‌ی شوێنه‌كان ئه‌دگار و په‌یكه‌ر و نسبی تیا درووستكراوه‌، ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌وان شانازی به‌مێژووی خۆیانه‌وه‌ ده‌كه‌ن و له‌سه‌ره‌تای نووسینه‌وه‌ی جارێكی تری مێژووی خۆیانن كه‌ به‌شی زۆری به‌هۆی جه‌نگه‌ له‌ناوچوونه‌.

رۆژنامه‌ی رێیا تازه‌

تاقانه‌ رۆژنامه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌رده‌می سۆڤیه‌ته‌وه‌ به‌رده‌وام و ناو به‌ناو ده‌رچووه‌، ئێستا به‌هۆی ئه‌وه‌ی حكومه‌تی ئه‌رمینیا هاوكاری رۆژنامه‌كه‌ ناكه‌ن، نه‌ له‌رووی دارایی و نه‌ له‌روی لۆجستی، به‌ناچار هه‌ر چۆنێك بێت ناو به‌ناو ده‌رده‌چێت به‌رێنووسی لاتینی به‌ڵام به‌ شێوه‌زاری كرمانجی، رۆژنامه‌كه‌ وه‌كو مرازێ‌ جه‌مال باسی كرد، چوند كه‌سێكی كه‌من هه‌وڵده‌ده‌ن نه‌وه‌ستێت، ئه‌گه‌رنا به‌هۆی نه‌بوونی داراییه‌وه‌ نووسه‌ری ئه‌رمه‌نی و ته‌نانه‌ت كورده‌كانیش بۆی نانووسن، هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی حكومه‌تی هه‌رێم ناو به‌ناو هاوكاری داراییمان ده‌كه‌ن، ئه‌گه‌رنا ته‌نانه‌ت به‌هۆی نه‌بوونییه‌وه‌ رێیا تازه‌ نوسینگه‌شی نییه‌، ئه‌وه‌تا له‌ماڵی مرازێ‌ جه‌مال ده‌رده‌چێت، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ئاسان نییه‌ له‌ئه‌رمینیا ده‌ستت بگات به‌سه‌رچاوه‌ی زانیاری بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی هه‌واڵ.

رادیۆی یه‌ریڤان

1930رادیۆی یه‌ریڤان كه‌ رادیۆیه‌كی جڤاكی و حكومییه‌ و له‌سه‌رده‌می ستالینه‌وه‌ درووستكراوه‌ و ئه‌وكاتیش بۆ گه‌یاندنی هه‌واڵی هه‌مه‌لایه‌نی سیاسی و ئابوری و كۆمه‌ڵایه‌تی ناوچه‌كه‌ دانراوه‌، چونكه‌ سنووری توركیا و ئێران و عێراقه‌، له‌كۆنه‌وه‌ به‌رنامه‌ی خۆی په‌خش كردووه‌ و نه‌وه‌ستاوه‌، گرینگترین هه‌واڵی جه‌نگ و ئابوری و سیاسه‌ت و داموده‌زگای حكومی و ئه‌ده‌ب و كولتووری لێ‌ په‌خشكراوه‌ و تائێستاش هه‌مان ستایله‌، تاساڵی 1937 كه‌ ستالین له‌سه‌ر حوكم بوو، به‌رنامه‌ی به‌كوردی په‌خش كردووه‌ و پاشان ماوه‌یه‌ك په‌خشی كوردی راوه‌ستاوه‌، 1955 دیسان بۆ ماوه‌ی 2 ساڵ كاری كردووه‌ و ساڵی 1970 خه‌لیل مورادۆڤ سه‌رۆكایه‌تی كردووه‌، ساڵی 1981 كه‌ بارزانی ده‌چێته‌ ئه‌رمینیا له‌گه‌ڵ رادیۆكه‌ و ده‌سه‌ڵاتدارانی حكومه‌ت گفتوگۆ ده‌كات و ئه‌نجومه‌نێكی هه‌مه‌لایه‌نی كوردی درووست ده‌كه‌ن بۆ كێشه‌ی كورد له‌و ناوچه‌یه‌، پاشان بارزانی ده‌چێته‌وه‌ بۆ مۆسكۆ له‌وێ‌ داوا ده‌كات ماوه‌ی په‌خشی رادیۆكه‌ زیاد بكرێت، ئه‌وه‌بووه‌ كراوه‌ به‌ سه‌عات و نیوێك، له‌دوای روخانی سۆڤیه‌ت سه‌یدا ئه‌حمه‌د گوگێ‌ و پاشان ساڵی 1994 كه‌ره‌مێ‌ سه‌ییاد ده‌بێته‌ به‌رپرسی به‌شی كوردی تاساڵی 2016 كه‌ره‌مێ‌ سه‌یاد كۆچی دوایی ده‌كات و ئێستا تیتالی كه‌ره‌م كه‌ كوڕی كه‌ره‌مه‌، به‌رپرسی به‌شی كوردییه‌ و په‌یوه‌ندی باشی له‌گه‌ڵ كوردستانی باشور واته‌ كوردستانی عێراق هه‌یه‌، وه‌كو خۆی گوتی چه‌ند جارێك هاتۆته‌ كوردستان سلێمانی و هه‌ولێر و دهۆك، كه‌سانی سیاسی و ئه‌دیبی كوردی باشور ده‌ناسێت.
به‌پێی قسه‌ی خۆی چه‌ندین جار سه‌ردانی كوردستانی كردووه‌ و له‌نزیكه‌وه‌ به‌رپرسی حكومی و حیزبی بینیوه‌ و به‌شێكی هه‌واڵه‌كانی ئه‌و رادیۆیه‌ش له‌سه‌ر دۆخی ئابوری و سیاسی كوردستانی عێراقه‌.

له‌گه‌ڵ بوونی ئه‌و پیاوانه‌ی له‌ رادیۆكه‌ كاریان كردووه‌، ژنان بێ‌ به‌ش نه‌بوونه‌ له‌كاری میدیایی، وه‌كو په‌یامنێر و بێژه‌ر ناویان له‌مێژووی ئه‌و رادیۆیه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئێستاش ده‌چیته‌ نێو رادیۆكه‌، چه‌ندین ژنی میدیاكار ده‌بینی، به‌ڵام ئه‌و ژنانه‌ی له‌مێژوودا ناویان تۆمار كراوه‌، بریتین له‌ گولیزار مانمێ‌ و سیڤارا عه‌ڤدۆكێ‌ و نه‌زیف رشید، له‌یلا ئه‌لیاس كه‌ بێژه‌ر بوونه‌، سیما سیامه‌ند و لوسیان موشێ‌ و 3 ژنی تر ناویان هه‌یه‌.
سه‌باره‌ت به‌وه‌ی چۆن گرینگی به‌ئه‌ده‌ب ده‌ده‌ن، تیتاڵ گوتی هه‌موو ئه‌و شاعیرانه‌ی له‌مێژووی كۆندا شیعریان نووسیوه‌ و كتێبیان هه‌یه‌، شیعره‌كانیان له‌ رادیۆ ده‌خوێنرێته‌وه‌ له‌به‌رنامه‌ی ئه‌ده‌ب و وێژه‌، هه‌ر له‌ئه‌حمه‌دی خانی یه‌وه‌ تاده‌گاته‌ شاعیری كوردی ئه‌رمنیا و شاعیرانی دیكه‌ی پارچه‌كانی تر.
سه‌باره‌ت به‌ده‌وری میدیاكاری كورد له‌و جه‌نگانه‌ی به‌سه‌ر ئه‌رمینیادا سه‌پێنراوه‌، میدیاكاری كورد له‌و جه‌نگانه‌دا نه‌بوون، چونكه‌ رێگه‌ نه‌دراوه‌ له‌نزیكه‌وه‌ زانیاری به‌ده‌ست بهێنین.

سه‌باره‌ت به‌جیاوازی نه‌ته‌وه‌یی و ئێزیدی له‌ئه‌رمینیادا زۆر به‌زه‌قی ده‌بینرێت، تیتاڵ گوتی ئێمه‌ هه‌موو كوردین، به‌ڵام گروپێك له‌ ئێزیدییه‌كان هه‌ن دژی كورد قسه‌ ده‌كه‌ن و زۆرجاریش مه‌راسیم و بۆنه‌ ئاینی و نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی كورد تێكده‌ده‌ن، هۆكاره‌كه‌ی بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ كه‌ گوای له‌كۆنه‌وه‌ كورده‌كان به‌شدار بوونه‌ له‌ جینۆسایدی ئێزدیدی له‌گه‌ڵ عوسمانیه‌كان، له‌مدواییه‌ش كه‌ شه‌نگال كه‌وته‌ به‌رده‌ستی داعش، پێشمه‌رگه‌ به‌تاوان بار ده‌زانن، ئه‌گه‌رچی من پێموایه‌ ئه‌مه‌ خراپ تێگه‌یشتنه‌ و هه‌قیقه‌تی نییه‌، به‌ڵام له‌پشت ئه‌م لێدوان و تێڕوانینه‌ هێزی دژه‌ كورد هه‌یه‌ پاڵپشتی ده‌كات.
سه‌باره‌ت به‌وه‌ی له‌و جه‌نگانه‌ی له‌ ئه‌رمینیا و قه‌ره‌باخ روویاندا، چه‌ند رۆژنامه‌نووس و میدیاكار كورژران، تیتاڵ گوتی تا ئێستا 1 رۆژنامه‌نووس كوژراوه‌، چه‌ند كه‌سێكی تر بریندار بوونه‌.
سه‌باره‌ت به‌ به‌ده‌ستهێنانی زانیاری و هه‌واڵ، تیتاڵ ده‌ڵێ‌ ئێمه‌ له‌رێگه‌ی حكومه‌تی ئه‌رمینیاوه‌ زانیاری له‌سه‌ر دیارده‌كان و سیاسه‌ت و ئابوری له‌ ئه‌رمینیا وه‌رده‌گرین، ئه‌ویدیكه‌ش له‌ سایته‌كانی باشوری كوردستانه‌وه‌ وه‌رده‌گرین، لێره‌ زۆر زه‌حمه‌ته‌ زانیاری به‌ده‌ست بهێنین، چونكه‌ رادیۆكه‌ سه‌ر به‌ده‌سه‌ڵاتی سیاسی حكومه‌تی ئه‌رمینیایه‌، كارمه‌نده‌كان له‌ژێر فه‌رمانی سیاسی ئه‌رمینیا كار ده‌كه‌ن و ناتوانن له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و چوارچێوه‌یه‌ كار بكه‌ن.

جه‌نگی به‌رده‌وام

له‌كۆتایی زستانی 1992 هه‌موو رێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان نه‌یانتوانی جه‌نگی نێوان ئه‌رمه‌نستان و ئازه‌ربایجان راگرن، به‌هاری 1993 ئه‌رمینیا توانی ئه‌و ناوچانه‌ به‌ كاراباخیشه‌وه‌ بگرێت كه‌ ده‌كاته‌ 9% ناوچه‌كه‌، هه‌ربۆیه‌ زیاتر له‌23000 ئاواره‌ی ئازه‌ری و 80000 ئه‌رمه‌نی ئاواره‌ بوون، ئه‌وكات روسیا به‌هاوكاری له‌گه‌ڵ ئه‌وروپا كه‌وتنه‌ نێوه‌نگیری و ساڵی 1994 ئیمزا كرا،.
له‌كاتێكدا له‌جه‌نگی دووهه‌می جیهانی ساڵی 1923 چه‌ند جارێك كاراباخ و ناگۆرا كه‌وتنه‌ به‌رده‌ستی ئازه‌ربایجان كه‌ ئه‌وكاتیش ئیمبراتۆریه‌تی عوسمانلی پشتگیری ده‌كردن، ساڵی 1988 تاكو 1994 كه‌ ئه‌رمینیا ئه‌و ناوچه‌یه‌ی به‌موڵكی خۆی ده‌زانی و له‌گه‌ڵ لیتوانیا و استونیا و لاتیڤیا سه‌ربه‌خۆییان وه‌رگرت، ئیدی خه‌ڵك ده‌نگیان به‌وه‌دا له‌ژێر سایه‌ی ده‌وڵه‌تی ئه‌رمینیا بمێننه‌وه‌، بۆیه‌ زه‌ویه‌كانی كاراباخ و ناگۆرا كه‌وتنه‌ به‌رده‌ستی ئیداره‌ی سیاسی و ئابوری حكومه‌تی ئه‌رمینیا، ئه‌وه‌بوو خه‌ڵكی ئازه‌ری و ئه‌رمه‌نی تێكه‌ڵ بوون و هاوسه‌رگیریان كرد، به‌ڵام كێشه‌كه‌ زۆری نه‌خایاند و به‌چاره‌سه‌ر نه‌كراوی مایه‌وه‌ و جارێكی تر، له‌ساڵی 2020 جه‌نگه‌كه‌ وه‌كو كۆنه‌ قین سه‌ریهه‌ڵدایه‌وه‌ و ئه‌مجاره‌ هه‌موو هێزه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان پشتیان له‌ئه‌رمینیا كرد و به‌به‌رژه‌وه‌ندی ئازه‌ربایجان كۆتایی پێهات، ناوچكه‌ی كاراباخ و ناگۆرا كه‌وتنه‌ ژێر كۆنتڕۆڵ ئازه‌ربایجان، ئێمه‌ وه‌كو تیم ویستمان له‌یه‌ریڤانه‌وه‌ بچین بۆ سنووری ئه‌رمه‌نستان و ئازه‌ربایجان و له‌نزیكه‌وه‌ ئاسه‌واری جه‌نگه‌ و پاشماوه‌ی ژیانی خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ ببینین، چونكه‌ جه‌نگه‌كه‌ له‌و ناوچه‌ سنووریانه‌ روویداوه‌، له‌وێ‌ چیرۆكی هه‌ستیار و دڵته‌زێن و ترسناك ده‌یبیستین، وه‌كو ئه‌وه‌ی كه‌ناڵه‌ به‌ناوبانگه‌كان له‌سه‌رده‌می خۆیدا دیكۆمێنتاریان له‌سه‌ر كردبوون، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ حكومه‌ت رێگه‌ی نه‌دا و نه‌مانتوانی بچین و هیچ زانیاریه‌كیشان پێنه‌داین، به‌ڵام له‌دووره‌وه‌ خه‌ڵكمان بینی كه‌ دانیشتوی گونده‌كانی ئه‌و ناوچانه‌ بوون.

ژنێك به‌ناوی ناشتا كوڕێكی وه‌كو جه‌نگاوه‌ر له‌به‌ره‌ی جه‌نگه‌كه‌یه‌ و چیرۆكی سه‌رهه‌ڵدانه‌كه‌ی بۆ گێڕاوه‌ته‌وه‌، زۆر خه‌می ئه‌و ناوچانه‌ی بوو كه‌ له‌ده‌ستدراون و یاده‌وه‌ری له‌گه‌ڵ هه‌بوون، گوتی ناوبه‌ناو نه‌بێت كه‌ دانوستان یان ئاشتی بۆ ماوه‌یه‌كی كه‌م به‌رقه‌راربووه‌ له‌نێوان هه‌ردوو ده‌وڵه‌ت، به‌رده‌وام ئێمه‌ ژیانمان له‌نێو ژێرزه‌مین بووه‌ و هه‌میشه‌ به‌كاتی ژیاوین، چونكه‌ هه‌میشه‌ چاوه‌ڕێی سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی جه‌نگ بووینه‌ دژی ئه‌رمینیا، بۆیه‌ به‌ناچار به‌شێوه‌یه‌كی كاتی ماڵ و حاڵ درووست ده‌كه‌ین، به‌شێكمان له‌و ناوچانه‌ ماوین و به‌شێكمان له‌پایته‌ختین، منداڵه‌كانمان ده‌نێرین بۆ یه‌ریڤان تاكو بخوێنن و سه‌لامه‌ت بن و دووربن له‌بیستنی ده‌نگوباسی ناخۆش و جه‌نگ و ته‌قه‌، بۆ خۆشمان پێگه‌یه‌كمان له‌سنووری كاراباخه‌ و حكومه‌ت به‌پێی توانای خۆی چاره‌سه‌ری خۆراك و دابین كردنی خێمه‌ و پێداویستیه‌كانی دیكه‌ ده‌كات، چونكه‌ زه‌ویه‌كانمان سه‌رچاوه‌ی هه‌موو دارایی و ژیانمانه‌، هه‌روه‌ها یاده‌وه‌ریمان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و شوێنانه‌ی ده‌ستیان به‌سه‌ردا گیراوه‌.

سمكۆ محه‌مه‌د




ناوی کتێب: شار” جەنگی جیاوازییەکان”.. نووسینی: سمکۆ محەمەد

ناوی کتێب: شار” جەنگی جیاوازییەکان”
نووسینی: سمکۆ محەمەد
بەرگ: پەپوولە یوسفی
نەخشەسازی ناوەوە: ناوەندی ڕۆشنبیری مەم و زین
تیراژ:٥٠٠ دانە
نۆبەتی چاپ: یەکەم ٢٠٢١
نرخ: ٥٠٠٠ دینار

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..




ئیستاتیكا دیالیكتیكی ئه‌خلاق و زانست.. سمكۆ محه‌مه‌د

“ئه‌وه‌ی دونیا رزگار ده‌كات. فه‌لسه‌فه‌ی جوانییه‌” دایستۆفیسكی
“هیچ هه‌قیقه‌تێك به‌بێ‌ جوانی مانای نییه‌، هیچ جوانییه‌كیش به‌بێ‌ هه‌قیقه‌ت نییه‌”. رۆمانتیكییه‌كان

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …..




سمكۆ محەمەد دیوە نەگوتراوەكانی پشت دەقەكانی ئەحلام مەنسوور ئاشكرا دەكات..

دیمانە: ستار جەباری ـ كەركووك

ئه‌م دیمانه‌یه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ نووسه‌ر و رۆژنامه‌نووس سمكۆ محه‌مه‌د ئه‌نجام دراوه‌، تایبه‌ته‌ به‌ قسه‌كردن له‌باره‌ی ئه‌حلام مه‌نسوور كه‌ ناوێكی دیاری رۆشنبیری و ئه‌ده‌بی كوردییه‌. ئه‌حلام له‌ 1/7/1951 له‌ خانه‌قین له‌ دایك بووه‌ و له‌ 10ی كانوونی دووه‌می 2013 له‌ سلێمانی كۆچی دوایی كردووه‌. به بؤنه ى یه‌كی ته‌مووزه‌، له‌ ساڵوه‌گه‌ڕی 69 ساڵه‌ی له‌دایكبوونی ئه‌حلام، دیمانه‌كه‌ كراوه‌.
یاخیبوون باجی قورسی هه‌یه‌، به‌تایبه‌تی له‌ دنیای كۆمه‌ڵایه‌تیی كوردیدا باجی قورستری هه‌یه‌ كه‌ هه‌م ئاینی و كولتوور و هه‌م ره‌وشت، نه‌خاسمه‌ كاره‌كته‌ره‌ یاخییه‌كه‌ له‌ ره‌گه‌زی مێ بێت، ئه‌حلام مه‌نسوور یان “ژنه‌ یاخییه‌كه‌ی ئه‌ڵوه‌ن” نووسه‌رێكی گه‌وره‌ بوو له‌ فه‌زای ئه‌ده‌بی كوردی و له‌ رۆژنامه‌گه‌ریدا ناسراو بوو ، هاوكات یاخی و بوێر و سه‌ربه‌ست و جیاواز بوو، چه‌ندان دیوی شاراوه‌ی له‌ دنیای نووسین و هه‌وراز و نشێو هه‌یه‌ له‌ ژیاندا. پاش مه‌رگی ئه‌حلام، زۆر قسه‌وباسی جۆراوجۆر و هه‌ڵبه‌ستراویان بۆی داتاشی و كار گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌وه‌ی راستی و خه‌یاڵیان تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵ كردووه‌، بۆ نموونه‌ بابه‌تی “ئه‌حلام و شیعری ماچی خودایی مامۆستا هێمن موكریانی”، شه‌فافیی له‌ هه‌ڵسوكه‌وتی خۆی و كاره‌كته‌ره‌كانی ناو به‌رهه‌مه‌كانی و هۆكاری ده‌ركه‌وتنی ئه‌حلام له‌ناو خوێنه‌رانی نێرینه‌ زیاتر وه‌ك له‌ مێینه‌ و عاشقبوون و هاوسه‌رگیری ئه‌حلام و كۆمه‌ڵێك‌ بابه‌تی تر، بۆ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی راستییه‌كان، رووی پرسیاره‌كانمان ئاراسته‌ی نووسه‌ر و رۆژنامه‌نووس “سمكۆ محه‌مه‌د” كرد. چونكه‌ ئه‌و هاوڕێی نزیكی ئه‌حلام بووه‌ و راز و نیازی لای سمكۆ به‌ئه‌مانه‌ت سپاردووه‌، بۆیه‌ ئه‌و ده‌توانێ‌ په‌رده‌ له‌سه‌ر راستییه‌كان لابدات.
پرسيار: با لةويوة دةستثيبكةين ئایا ئه‌حلام مه‌نسوور بۆچی ده‌ینووسی و بۆچی وه‌ك پیاوان نه‌یده‌نووسی؟

سمكۆ محەمەد: له‌وێوه‌ ده‌ست پێ ده‌كه‌م كه‌ بۆچی نووسه‌ر ده‌نووسێت و به‌تایبه‌تی بۆچی ژن وه‌ك پیاو نانووسێت، سه‌ره‌تا ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ نووسین هه‌ده‌فه‌، بۆیه‌ هه‌موو نووسه‌رێك بۆ سه‌لماندنی بوونی ده‌نووسێت، ئه‌گه‌ر ژن بێت و له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی داخراودا بێت و بیه‌وێ‌ یاخی بێت، پێویستی به‌وه‌یه‌ باجی كۆمه‌ڵایه‌تی بدات تا زیاتر بیسه‌لمینێ كه‌ هه‌یه‌، چونكه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی داخراودا پله‌ دووی مرۆڤه‌، ئه‌حلام یه‌كێك بوو له‌و ژنانه‌ی له‌ سه‌ره‌تای گه‌نجێتییه‌وه‌ باجی خۆی دا و خۆشی سه‌لماند.
ئه‌وه‌ی كه‌ مێژووی نوێ‌ بۆمان ده‌گێڕێته‌وه‌، ئه‌و ئه‌ده‌به‌ نییه‌ كه‌ له‌رێی خه‌یاڵ و فه‌نتازیاوه‌ گریمانه‌ی پێشهاته‌ نادیاره‌كانی ژیان ده‌كات، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌وه‌ واقیعه‌ نووسه‌ر ناچار ده‌كات خه‌یاڵ بكات به‌واقیع، بۆ نموونه‌ ئه‌ده‌بی مۆدێرن وێنه‌ و چیرۆك و پاڵه‌وانه‌كانی نه‌ناسراون وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ میتۆلۆجیای یۆنان و هیند و میسر هه‌ن، ئه‌حلام وه‌ك كاره‌كته‌رێك چونكه‌ خۆی شه‌فاف بوو و به‌وه‌ش ناسرابوو كه‌ هیچ ناشارێته‌وه‌، هه‌روه‌ها ئه‌و نه‌ترسانه‌ش بوو تخوبی ئه‌خلاقی كۆمه‌ڵگه‌ی به‌جێهێشتبوو، ئاوهاش پاڵه‌وانی چیرۆكه‌كانی ناسراو بوون و زۆر فشاری بۆ نه‌بردوون و زیندانی نه‌كردوون و به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌ستواڵای كردوون، ئاخر هه‌ندێك رۆماننووس هه‌ن به‌ ئه‌نقه‌ست گوایه‌ گرێی ده‌روونی له‌لای خوێنه‌ر دروست ده‌كه‌ن، پاڵه‌وانه‌كانیان له‌ناو رۆمان دیل و كۆیله‌ ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌مه‌ لایه‌نێكی نه‌رێنی هه‌یه‌ بۆ خوێنه‌رێك كه‌ له‌سه‌ر رۆمان یان ده‌ق بنووسێ‌.
ئه‌حلام گه‌ره‌كی بوو نووسینه‌وه‌ی مێژوو به‌ چیرۆكی واقیعی و پاڵه‌وانی واقیعی بسه‌لمێنێت، ئه‌و ژنێك نه‌بوو له‌و ریزبه‌ندییه‌ی ژنان وه‌ستابێت تا زمان پاوان بكرێت، به‌پێچه‌وانه‌ی هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ی تێی گه‌یشتبوون گوایه‌ فكری فێمێنیستی له‌ مێشكدا بووه‌، بڕوا ناكه‌م ژنانی ناسراو و ناوداری رۆژئاواییش له‌ناو ئه‌ده‌بدا به‌و فكره‌ كاریان كردبێت، له‌ ناو فارسدا فه‌رووخی فروخزاد و له‌ناو عه‌ره‌بیشدا نه‌وال سه‌عداوی و فاتیمه‌ مه‌رنیسی و له‌یلا عوسمان و هتد، خاوه‌نی ئه‌و گوتاره‌ نه‌بوون، كه‌وابوو ئه‌وان له‌گه‌ڵ تێكشكاندنی به‌های شته‌كان نه‌بوون، به‌ڵكو له‌گه‌ڵ ده‌ق شكاندنی كولتووری و تێكشكاندنی نه‌ریتخوازی بوون، ناسینی من بۆ ئه‌حلام دنیایه‌كی زۆر تایبه‌ت بوو كه‌ كاری رۆژنامه‌گه‌ری یه‌كترناسینه‌كه‌ی قووڵ كرده‌وه‌، له‌وێوه‌ كه‌ ئاشنایه‌تیم به‌ نووسینه‌كانی كرد كه‌ ئه‌وكات من هه‌رزه‌كار بووم، تاگه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی من پێگه‌یشتم و ئه‌و پیر بوو، به‌ڵام هه‌مان ریتم و ستایلی ئه‌ده‌بی هه‌بوو، به‌ڵام خه‌سڵه‌تی هه‌مان خه‌سڵه‌تی جارانی یاخیبوون بوو، بۆیه‌ من نه‌متوانی دوور بكه‌ومه‌وه‌ لێی وه‌ك هاوڕێ‌ و كه‌سێكی نزیكی و وه‌ك داده‌یه‌ك، كه‌وابوو ناسینی من تا ئه‌و جێیه‌ قووڵ بووه‌وه‌ كه‌ نهێنی ژیانی به‌شێكی له‌لای من ده‌دركاند، وه‌ك خۆی به‌تاڵ كردنه‌وه‌ له‌و شتانه‌ی به‌ نووسین ناگوترێ‌، به‌ڵام لێره‌دا به‌كه‌ڵكی خوێنه‌ر نایه‌ت تا له‌و پنته‌وه‌ ئاشنایی هه‌بێت ئه‌وانه‌ بگێڕمه‌وه‌، ئه‌مه‌ بۆ زه‌مه‌ن و نووسینه‌وه‌ی یاده‌وه‌ری خۆم به‌كار ده‌هێنم، چونكه‌ ناكرێ‌ ئه‌حلام وه‌ك كه‌ره‌سته‌ یان كارتێك بۆ خۆده‌رخستن و بازرگانی له‌ ئه‌ده‌بدا به‌كار بهێنین، ئه‌و چ له‌ رێی كتێب و نووسین و چاوپێكه‌وتنه‌كانی له‌رێی یاده‌وه‌رییه‌كانی خۆیه‌وه‌ شوێنێك هه‌یه‌ وه‌ك وێستگه‌ بۆ ناسین و ئاشنایه‌تی به‌ خوێنه‌ر، نموونه‌ی ئه‌و نووسینانه‌ی كه‌ وه‌ك ستوون له‌ هه‌فته‌نامه‌ی ئاڵای ئازادی و رێگای كوردستان بۆم بڵاو كردووه‌ته‌وه‌. هه‌روه‌ها ئه‌و ده‌قانه‌ی كه‌ هاوشانی عه‌تا محه‌مه‌دی چیرۆكنووس پێیدا ده‌چووینه‌وه‌.

پرسيار: پرسیارێكی به‌رده‌وام هه‌یه‌، ئه‌ویش بۆچی ئه‌حلام له‌ناو خوێنه‌رانی نێرینه‌دا زیاتر ده‌ركه‌وتووه‌؟

سمكۆ محەمەد: من به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌یبینم، چونكه‌ ئه‌وه‌ نووسه‌ری مێیینه‌ نییه‌ كه‌ له‌ ناو ئه‌ده‌بی نێرینه‌دا ده‌رده‌كه‌وێ‌ و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ناو مێیینه‌ ده‌رناكه‌وێ‌، به‌وپێیه‌ی ئه‌ده‌ب و كایه‌كانی تر كه‌ سه‌رجه‌میان چالاكی ده‌ره‌وه‌ی چالاكییه‌ ئاساییه‌كانی رۆژانه‌ی ژیانی مرۆڤن، گوتاره‌كه‌ی به‌ده‌ست نێرینه‌وه‌ بووه‌ و هه‌ر ئه‌وان ئاراسته‌یان كردووه‌، له‌حاڵێكدا ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ش كه‌ ناوی نراوه‌ خودنووسینه‌وه‌، له‌ زۆربه‌ی تێكسته‌كاندا دیار نییه‌، ئه‌مه‌ به‌نیسبه‌ت ئه‌ده‌بێك كه‌ ناوی ژنانی لێ نراوه‌، وێرانتره‌، چونكه‌ خودنووسینه‌وه‌ ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی له‌لای ژنان دروست كردووه‌ كه‌ له‌جیاتی خودێتی خۆی، جه‌سته‌ی خۆی نووسیوه‌ته‌وه‌ و وه‌ك كاڵایه‌ك و ریسككردن له‌و سانسۆره‌ی كه‌ رێ له‌ به‌كاڵابوونی ده‌گرێت له‌ ئاستی فه‌رهه‌نگی و كۆمه‌ڵایه‌تی، چونكه‌ پیاو به‌و شێوه‌یه‌ ته‌ماشای ئه‌و جۆره‌ خودنووسینه‌وه‌یه‌ ده‌كات، به‌وپێیه‌ی كه‌ كۆدی ئه‌و نووسینانه‌ له‌وێوه‌ ئاشكرا ده‌بێت، كاتێك واتای ئه‌و نووسینانه‌ ده‌بێته‌ مایه‌ی راكێشانی خوێنه‌ر له‌رێی جه‌سته‌وه‌، روونتر بڵێم ئه‌و نووسینانه‌ی كه‌ به‌زمانێك ئاراسته‌ی پیاو كراوه‌ و له‌ وێنه‌ی سێكسی به‌ولاوه‌ هیچی تر نین، بۆیه‌ جگه‌ له‌ پیاوان، له‌ دنیای ئه‌ده‌بدا ژن نییه‌ به‌ده‌قی ژنێكی تر سه‌رسام بێت و خوێندنه‌وه‌ بۆ ده‌قه‌كه‌ بكات، ئه‌مه‌ جگه‌له‌وه‌ی كه‌ ته‌نیا پیاو له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا خوێنه‌ری ده‌قه‌ به‌مانا تیۆرییه‌كه‌ی، ئه‌م فه‌زایه‌ش كارێكی وه‌های كردووه‌ كه‌ ده‌قی كوردی چ شیعر و چ رۆمان و چ چیرۆك و هتد مانایه‌كی نوێمان پێ نه‌به‌خشێ‌، یان لانیكه‌م نه‌توانێ‌ ریسك بكات و دوور بكه‌وێته‌وه‌ له‌ ده‌قی بیانی، ئێمه‌ سه‌روكارمان لێره‌دا له‌گه‌ڵ ئاراسته‌ی دووه‌می ژنێتی هه‌یه‌ و بۆ ده‌ست به‌سه‌رداگرتنی ناسینی هۆیه‌كانی هه‌قیقه‌ت، پیاو ده‌بێ‌ ژن بێ‌، دیۆنیزمی نیچه‌ هه‌م ژنه‌ و هه‌م پیاوه‌، بوونه‌وه‌رێكی دوو ره‌گه‌زه‌یه‌ كه‌ به‌ر له‌ په‌یدابوونی به‌رامبه‌رێتی دووانی ژن و پیاو هه‌بووه‌، هه‌موو ئه‌و ئه‌ده‌به‌ی كه‌ كورد و فارس و عه‌ره‌ب و پێشتریش رۆژئاواییه‌كان هه‌یان بووه‌، كاره‌كته‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی مێیینه‌ بووه‌، چونكه‌ گوتاری ته‌واوی كایه‌كانی ژیان به‌تایبه‌تی ئه‌ده‌ب به‌ده‌ست پیاوانه‌وه‌ بووه‌، بۆیه‌ پیاهه‌ڵدان و كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی ژن بووه‌، ئه‌وه‌تا شكسپیر له‌ رۆمیۆ جۆلێت و عشتار، له‌ هه‌زار و یه‌ك شه‌وه‌ و كورد و فارس له‌ خورشید و خاوه‌ر و شیرین و فه‌رهاد و هتد. ئه‌حلام به‌ پێچه‌وانه‌ی هه‌موو ئه‌و ژنانه‌ی كه‌ گوایه‌ ژنانه‌ ده‌ڕواننه‌ كێشه‌ی ژن و یه‌كسانی، بڕوای وابوو یه‌كسانی ژن و پیاو بریتییه‌ له‌وه‌ی كه‌ ژنان ئاگاداری دۆخی ده‌روونی پیاوانه‌ی خۆیان بن كه‌ به‌شێكه‌ له‌ جه‌وهه‌ری دیوی ناوه‌وه‌ی ژن، بۆیه‌ كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی له‌لای ئه‌حلام كاره‌كته‌رێك بوو ناوی “سافیه‌” بوو، هه‌روه‌ها پیاوانیش به‌و شێوه‌یه‌ ئاگاداری دۆخی ژنانه‌ی ناوه‌وه‌ی خۆیان بن كه‌ لایه‌نێكی ده‌روونییه‌، ئه‌مه‌ له‌ فێرجینیا وۆڵف فێر بووبوو، ژنان به‌و پێیه‌ی كه‌ جێی سه‌رنجی پیاوانن، هه‌میشه‌ ئه‌ده‌به‌كه‌شیان رۆڵی نووسه‌رێكی پیاوانه‌ی پێ دراوه‌ و ئه‌و مه‌رجانه‌شی به‌سه‌ردا فه‌رز كراوه‌، له‌كاتێكدا ئه‌گه‌ر ژنان وه‌ك پیاوان بیاننووسیایه‌ و خه‌سڵه‌تیان وه‌ك پیاوان بووایه‌، مه‌زنێتی ژن و جیاوازییه‌كانیان له‌ كوێ ده‌رده‌كه‌وت له‌گه‌ڵ پیاودا، بۆیه‌ ئه‌و هه‌ڵاتنه‌ له‌ شوناسی ژنێتی له‌لای ئه‌و، وه‌ك هه‌ڵاتن له‌ مرۆڤبوون وابوو، بۆیه‌ ئه‌م تێڕوانینه‌ جیاوازی هه‌بوو، چونكه‌ ئه‌و زووتر گه‌یشتبوو به‌و پێشكه‌وتنه‌ی رۆژئاوا.
ئه‌گه‌رچی بزووتنه‌وه‌ی فێمینیستی به‌قینێكی زۆره‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات تا پرسی یه‌كسانیخوازی پیاو و ژن له‌دوای سه‌ده‌ی 20 ده‌بێ‌ به‌ ستایلی ژیان، له‌ناو ئه‌ده‌بی رۆژهه‌ڵاتی و عه‌ره‌بی و فارسیش به‌و شێوه‌یه‌ بووه‌، ئه‌حلامیش كه‌ سه‌ره‌تا چیرۆكی (پرد)ی نووسی و ده‌نگی دایه‌وه‌ و گرێیه‌كی ده‌روونی بۆ خوێنه‌ر له‌ناو نێرینه‌ و مێینه‌شدا دروست كرد، چونكه‌ كاره‌كته‌ری پاڵه‌وانه‌كه‌ی ژنێكی یاخی بوو له‌ ئه‌خلاقی سه‌پێنراوی كۆمه‌ڵگه‌، پاڵه‌وانێكی یاخی بوو بارگاوی به‌ سێكس، چیرۆكه‌كه‌ش بابه‌تێكی سێكسییه‌ بۆیه‌ پیاو ده‌یخوێننه‌وه‌ و سه‌رسام ده‌بن پێی، به‌و پێیه‌ی كێشه‌ی ژن كه‌ كێشه‌ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌، بابه‌تێكی هه‌میشه‌ زیندوو بووه‌ و تا ئێسته‌ش زیندووه‌، نووسینه‌وه‌ی چه‌پاندنی سێكسی له‌ گوتاری پیاوانه‌دا جێی كراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌حلام ئه‌مه‌ی نه‌كردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بناسرێت، یان له‌رێی ئه‌م جۆره‌ بابه‌ته‌وه‌ ببێته‌ كاره‌كته‌رێكی چالاك، به‌ڵكو زیاتر له‌وانی تری مێیینه‌ ریسكی كردووه‌، بۆیه‌ به‌مشێوه‌یه‌ ده‌ستی بۆ ئه‌ده‌ب بردووه‌، تا گوتاری پیاوانه‌ هه‌ڵبسه‌نگێنێ‌ و دواتر له‌رێی سێكسه‌وه‌ ده‌ق بشكێنی كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ پیرۆزییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌، تا ئه‌وكات ژنێكی وه‌ها ده‌رنه‌كه‌وتبوو به‌و ستایله‌ كار بكات، ره‌خنه‌گرتنه‌كه‌شی هه‌ر له‌ گوتاری پیاوانه‌یه‌ كه‌ مامه‌ڵه‌ی خراپ و ناشایسته‌ و نامه‌ده‌نییانه‌ له‌گه‌ڵ ژن ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌مه‌ به‌رهه‌می گوتاری ئاینی و كولتووری داخراوی كۆمه‌ڵگه‌ی عه‌ره‌بی بوو بۆ كورد مابووه‌وه‌.
پرسی سه‌رشۆڕی پیاوان كه‌ دوو مانا و دوو ره‌هه‌ندی هه‌یه‌، یه‌كێكیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پیاو به‌و مێژووه‌ ستانداله‌ی رابردوو ژیانی هێناوه‌ و یه‌ك ستایلی ده‌قگرتووی ژیانی بینیوه‌، بۆیه‌ سه‌رشۆڕی بۆ پیاوه‌ باڵاكان و ئاغا و سه‌رۆك و پیاوی ئاینی وه‌ك شێخ و مه‌لا و هتد، بۆ ماوه‌یه‌كی كۆنی كولتووری عه‌ره‌بییه‌، ئه‌مه‌ پله‌به‌ندی ژیان بووه‌ كه‌ شتێك نه‌بووه‌ به‌ ناوی یه‌كسانی، ره‌هه‌نده‌كه‌ی تر پرسی چه‌پاندنی سێكسی بووه‌ كه‌ پیاو هه‌میشه‌ وه‌ك ئه‌حلام ده‌ڵێ‌ سه‌رشۆڕی ویستێكی غه‌ریزیی بووه‌ كه‌ ژن تاكه‌ هۆكاری دامركاندنه‌وه‌ی ئه‌و غه‌ریزه‌یه‌ بووه‌ و له‌ هه‌مان كاتیشدا مه‌ترسی و قه‌ده‌غه‌ ئه‌خلاقییه‌كه‌ بووه‌، جیاكاری نێر و مێ‌ تا ئێسته‌ش به‌و فه‌زا به‌ناو كراوه‌یه‌ی هه‌یه‌ و به‌و هه‌موو یاسایه‌وه‌ كه‌ له‌ خزمه‌ت ژنانه‌، به‌و هه‌موو خۆ بچووككردنه‌وه‌یه‌ی پیاو له‌ به‌رانبه‌ر سێكس و دواتر كردنی ژن و سێكس به‌ پێویستی بازاڕی وه‌ك له‌لای چاوبرسی و مێبازه‌كان هه‌ستی پێ ده‌كرێت، ته‌نانه‌ت له‌ به‌یه‌كگه‌یشتنی كوڕ و كچیش به‌حه‌ڵاڵی هه‌مان مانای وه‌رگرتووه‌، ماره‌یی و زێڕ قبووڵكردن وه‌ك پاداشتی سێكسی له‌لای ژنان و به‌ ئیفتیخاره‌وه‌، یه‌كێك له‌ ماناكانی به‌ كاڵاكردنی ژنه‌، كه‌وابوو چاره‌سه‌ری ئه‌و جیاكارییه‌ بۆ منیش هیچ یه‌كسانیخوازی چاره‌سه‌ری ئیشكالی باری كۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی كۆمه‌ڵگه‌ی دواكه‌وتوو ناكات، ئه‌حلامیش خاوه‌نی هه‌مان تێڕوانین بوو بۆ ژیان و سێكسێك كه‌ خه‌ڵك به‌و چاوه‌ ته‌ماشای ده‌كرد. ئه‌گه‌ر مافی هاووڵاتی به‌بێ‌ له‌به‌رچاوگرتنی ره‌گه‌ز نه‌بێته‌ ستایلی ژیان، ئه‌م تێڕوانینه‌ تا ئه‌به‌د به‌رده‌وام ده‌بێت و گرێی ده‌روونییه‌كه‌ش ناكرێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر وای دابنێین ئه‌حلام بۆهیمی و خه‌یاڵی بووه‌، نه‌خێر كه‌سێكی زۆر واقیعی بوو تا ئاستی بڕوابوون به‌ نووسینه‌وه‌ی چیرۆكی ژیان وه‌ك خۆی و هه‌ندێك جاریش نائاگاییانه‌ ده‌بوو به‌ كه‌سێكی ئیدیالیستی، ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ عه‌تا محه‌مه‌دی چیرۆكنووس هه‌میشه‌ ئه‌و كێشه‌یه‌یان هه‌بوو كه‌ ئه‌حلام به‌ ستایلی كلاسیكی ده‌ینووسی و بڕوای به‌ واقیعیبوون هه‌بوو، نه‌ك دروستكردنی خه‌یاڵ و پاڵه‌وانی وه‌همی و پشتبه‌ستن به‌ نه‌ریتی نوێخوازی.

پرسيار: ئایه‌ ئه‌حلام داهێنه‌ر بوو یان له‌ ژنه‌ پێشه‌نگه‌كان؟

سمكۆ محەمەد: له‌باره‌ی چه‌مكی داهێنان و نووسه‌ری داهێنه‌ر، ئه‌گه‌رچی خۆم بڕوای ته‌واوم نییه‌ به‌ تێرم یان زاراوه‌ی داهێنه‌ر، به‌ڵام بۆچوونی تایبه‌تی خۆم هه‌یه‌ و له‌ شوێنی تر قسه‌ی رژد و میتۆدیم له‌سه‌ر كردووه‌ و بڵاو ده‌بێته‌وه‌، به‌ڵام نه‌مزانیوه‌ ئه‌حلام وه‌ك ته‌كنیكی كاری نووسین و ئه‌ده‌بی نوێ‌ داهێنه‌ر بووبێت، چونكه‌ زاراوه‌ی داهێنه‌ر قورسه‌ و پره‌نسیپ و مه‌رجی خۆی هه‌یه‌، داهێنان به‌رهه‌مهێنانی چه‌مكه‌ و خوڵقاندنی شتی نه‌بووه‌ له‌ توانای كه‌سیدا، ئه‌مه‌ ده‌ڵێم پشت به‌و تێكستانه‌ ده‌به‌ستم كه‌ خۆی نووسیونی، وه‌ك پێشتر باسم كرد ئه‌حلام كلاسیكییانه‌ و سوننه‌تییانه‌ ده‌ینووسی‌، ته‌نیا ئه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ هه‌ندێك جار موباله‌غه‌ی به‌ گێڕانه‌وه‌ی قسه‌ی پاڵه‌وانه‌كان و زه‌مه‌نی رووداوه‌كانه‌وه‌ ده‌كرد، ئه‌گه‌ر نا ئه‌و نه‌ وه‌ك ژن و له‌سه‌ریدا بیرۆكه‌یه‌ك هه‌بوو بۆ ئازادی تا به‌گشتی هه‌وڵی بۆ بدرێت، چونكه‌ بڕوای به‌ ویستی تاك هه‌بوو خۆی رزگار بكات و ئازاد بێت، تا ئه‌و ئاسته‌ی زۆر سه‌رسام بوو به‌و شیعره‌ی نه‌زار قه‌بانی كه‌ به‌ژن ده‌ڵێ،‌ ئه‌مه‌ وه‌رگێڕانه‌ كوردییه‌كه‌یه‌تی و به‌عه‌ره‌بییه‌كه‌ی كێش و سه‌روای تێدایه‌ و داڕشتنه‌كه‌ی جیاوازه‌، “مه‌وه‌سته‌ وه‌ك بزمار، خۆشه‌ویستی یان ناخۆشه‌ویستی هه‌ڵبژێره‌، شوێنێك نییه‌ له‌ نێوان به‌هه‌شت و ئاگر”. ته‌نانه‌ت ئه‌م شیعره‌ی به‌ زۆربه‌ی خێزانی براده‌ره‌كانی ده‌گوت، مه‌ترسه‌ به‌رانبه‌ر پیاوه‌كه‌ت راوه‌سته‌، كه‌وابوو ئه‌و به‌دوای حه‌زی خۆیه‌وه‌ نه‌بوو له‌ناو ئه‌ده‌بدا، بگره‌ ئه‌وه‌نده‌ی بڕوای به‌ شۆڕشی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌بوو، بۆیه‌ بڕوای به‌ واقیعبینی بوو و هیچی تر، من هه‌رگیز نه‌مبینیوه‌ یان هه‌ستم نه‌كردووه‌ ئه‌حلام بۆ داهێنان بنووسێ، به‌ڵكو بۆ ئازادی و پچڕانی زنجیری كۆیلایه‌تی ده‌ینووسی.

پرسيار: جیاوازی ئه‌حلام چی بوو له‌ نێوان ژیانی واقیع و نووسینه‌كانیدا؟

سمكۆ محەمەد: له‌باره‌ی جیاوازیی نووسه‌ر و ژیانی واقیعی، (هیلیس میله‌ر) كه‌ نووسه‌رێكی به‌ناوبانگی فڕه‌نسییه‌، كتێبێكی به‌ناونیشانی (اخلاقیات القرا‌‌وه‌) هه‌یه‌، له‌وێ‌ ئه‌و له‌ نێوان نووسین وه‌ك ده‌ق و كه‌سایه‌تی نووسه‌ر جودا ده‌كاته‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌لای “رۆلان بارت” یش به‌هه‌مانشێوه‌ له‌به‌رچاو گیراوه‌ كه‌ ده‌ق هیچ پێوه‌ندیی به‌ ئه‌خلاق و فه‌رهه‌نگی كه‌سێتییه‌وه‌ نییه‌. به‌ڵام خاڵه‌ بزربووه‌كه‌ی ئێره‌ چییه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌حلام هیچ خۆی له‌په‌نای ده‌قدا حه‌شار نه‌ده‌دا، رووداو و چیرۆكه‌كانی كه‌ له‌ خه‌یاڵدانیدا تۆماری كردبوون، چۆن بوو وای ده‌نووسی و له‌ژیانی رۆژانه‌شیدا به‌هه‌مانشێوه‌ ره‌فتاری ده‌كرد، بڕوای به‌ كولتوور و ئاین و كه‌سی پله‌باڵا و نزم و ژن و پیاو نه‌بوو، ئه‌و هه‌رزوو كه‌ ماڵی باوكی جێده‌هێڵێت و له‌ خانه‌قینه‌وه‌ ده‌چێته‌ به‌غدا بۆ خوێندن، به‌ته‌نیا ده‌ژی و ناترسێ‌ له‌و هێزه‌ نه‌ریتخوازییه‌ ئاینییه‌ی كۆمه‌ڵگه‌، دوای ئه‌وه‌ش كه‌ ده‌چێته‌ فڕه‌نسا بۆ خوێندن و گه‌شت، كراوه‌تر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و درێژه‌ به‌ ژیانی فه‌ردی و نووسین و باری كۆمه‌ڵایه‌تی خۆی ده‌دات، تا قه‌ناعه‌ت به‌وه‌ دێنێ‌ له‌گه‌ڵ (شه‌وقی كه‌ریم) چیرۆكنووس و كه‌سێتی ناسراوی عه‌ره‌بی كه‌ له‌ به‌غدا ده‌ژی، هاوسه‌رگیری ده‌كات، شه‌وقی كه‌ریم جگه‌ له‌وه‌ی نووسه‌ر بوو، ئۆپۆزسیۆنێكی عێراقی بوو، ئه‌و له‌و روانگه‌یه‌وه‌ شه‌وقی ده‌ناسێت و له‌ هۆتێل شیراتۆن نزیك ده‌بنه‌وه‌ و هه‌ر له‌وێ‌ هاوسه‌رگیری ده‌كه‌ن، دوای ئه‌وه‌ی ماوه‌یه‌كی باش به‌ هه‌موو جیاوازییه‌كانیانه‌وه‌ پێكه‌وه‌ ده‌ژین كه‌ پڕ بووه‌ له‌ ناكۆكی و شه‌ڕوشۆڕی كۆمه‌ڵایه‌تی، سه‌ره‌نجام كه‌ شه‌وقی له‌لایه‌ن به‌عسه‌وه‌ ده‌گیرێت، ئه‌حلامیش ده‌چێت له‌ گرتووخانه‌ به‌یاسایی جودا ده‌بێته‌وه‌ و داوای هیچ مافێكی لێ ناكات، پاشان به‌ هۆی خراپی بارودۆخی زاتی و بابه‌تی له‌ عێراق، به‌ناچار هه‌ڵدێت بۆ سلێمانی و له‌وێ‌ ده‌ست به‌ژیانێكی نوێ‌ و نووسینی كاری رۆژنامه‌وانی ده‌كات، سه‌ره‌تاش هات بۆ هه‌فته‌نامه‌ی هاووڵاتی و له‌وێ‌ به‌كۆی ده‌نگ وه‌ك ئه‌ندامی ده‌سته‌ی نووسه‌ران هه‌ڵمانبژارد و تا ماوه‌ی نزیك به‌ هه‌شت ساڵ مایه‌وه‌ و دواتر دوور كه‌وته‌وه‌.

پرسيار: بۆ نووسینی رۆمان له‌لای ئه‌حلام نه‌بووه‌ ململانێی له‌ نێوان مۆدێرن و سوننه‌تیدا؟

سمكۆ محەمەد: مۆدیرنیزم و دابڕان له‌و رابردووه‌ كه‌ له‌ ئه‌وروپاوه‌ هات و ستایلی نووسینی ئه‌ده‌بی گۆڕی، پێویستی به‌ دابڕانێكی فكری هه‌بوو، واته‌ ده‌بوو هه‌ر له‌ڕێی زمانه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ پێكهاته‌خوازی و شێوازخوازی و هتد، ئه‌مه‌ بۆ ئه‌حلام قورس بوو چونكه‌ زه‌وینه‌ی فكری نه‌بوو له‌ ڕابردوودا خۆی بۆ ئاماده‌ كردبێت، به‌ڵام چونكه‌ ئه‌و به‌واقیعی مۆدێرن بوو و نه‌ده‌ترسا له‌وه‌ی گومان له‌ نوێخوازیبوونی خۆی بكات و گوێی به‌ قسه‌ی خه‌ڵكیش نه‌ده‌دا، به‌قه‌د ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ڕێی نووسینی ئه‌ده‌بییه‌وه‌ یاده‌وه‌رییه‌كانی منداڵی و هه‌رزه‌كاری و تا دابڕانی خۆی له‌ كۆمه‌ڵگه‌ و خێزانی كورده‌واری ده‌نووسییه‌وه‌، به‌ڵێ‌ له‌ كتێبی (گره‌وی چاوه‌كانی ئه‌م)دا كه‌سێتی (سافه‌) واته‌ سافیناز كه‌ كه‌سێتییه‌كی ژنی یاخی خانه‌قینی بووه‌ و له‌گه‌ڵ پیاودا هه‌ڵسوكه‌وتی كردووه‌ و قاچاخچێتی و ئه‌مدیو و ئه‌ودیوی ئێرانی كردووه‌ و به‌ته‌نیا ژیاوه‌، به‌كاری هێناوه‌ كه‌ خوێنه‌ر نه‌توانێ‌ سافه‌ بدۆزێته‌وه‌ وه‌ك كاره‌كته‌رێكی واقیعی، ته‌نانه‌ت بۆ خه‌ڵكی خانه‌قینیش شاراوه‌یه‌، چونكه‌ جوان ته‌وزیفی كردووه‌، بۆیه‌ بووه‌ به‌ پاڵه‌وانی هه‌ره‌ دیاری نووسینه‌وه‌ی ئه‌و یاده‌وه‌رییانه‌ی كه‌ نه‌یده‌توانی بیانشارێته‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌ده‌ب، هه‌میشه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی چیرۆك و ئیدیۆمه‌كانی خانه‌قین، كه‌سێتی سافه‌ كه‌ ناوه‌ ئه‌سڵییه‌كه‌ی سافیناز بووه‌، خۆ دوورخستنه‌وه‌شی له‌ سنووری ژنێتی باو، كاریگه‌رێتی ئه‌و ژنه‌ یاخییانه‌ بووه‌ كه‌ له‌ خانه‌قین هه‌بوون و بۆ ئه‌حلام به‌شێك بوون له‌ چێژ به‌خشین كه‌ چیرۆكه‌كانی ده‌گێڕایه‌وه‌ وه‌ك ئیدیۆمێكی ناسراو به‌ قاقاوه‌ ده‌یگێڕایه‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌و كاره‌كته‌رانه‌ی هه‌ڵده‌بژارد، چونكه‌ ئه‌وان یاخی بووبوون له‌ نه‌ریت و ئاینی كۆمه‌ڵگه‌، هه‌ر ئه‌مه‌ش بوو كه‌ لایه‌نگری ئه‌وانی ده‌كرد، ئه‌مه‌ لایه‌نه‌ واقیعبینییه‌كه‌ی بوو، پیاوێكی تری هه‌لاج هه‌بوو كه‌ هه‌میشه‌ نوكته‌ و چیرۆكه‌كانی ده‌گێڕایه‌وه‌ و ته‌وزیفیشی كردووه‌ له‌ ئه‌ده‌به‌كه‌یدا، ئه‌ویتر كه‌ ئه‌ده‌ب و نووسین و هونه‌ر بوو، پرسی شێوازی گێڕانه‌وه‌ی ئه‌حلام بوو له‌ كه‌سی یه‌كه‌می تاكه‌وه‌ بۆ كه‌سی كه‌سی دووه‌م و هه‌ندێك جار كه‌سی سێیه‌می تاك، هونه‌ر له‌لای ئه‌حلام بۆ نووسین دووه‌مین بیركردنه‌وه‌ بوو، چونكه‌ ئه‌و خه‌می دیكۆمێنتاركردنی واقیعه‌كان بوو زیاتر له‌وه‌ی خه‌می هونه‌ری هه‌بێت، به‌ڕاستی ئه‌مه‌ لایه‌نه‌ نه‌رێنییه‌كه‌ی نووسینی ئه‌حلام بوو له‌ رۆماندا.

پرسيار: ئةى بةراى تؤ نه‌وه‌ی پاش ئه‌حلام چۆن ده‌توانن شوێن پێی ئه‌و هه‌ڵبگرن؟

سمكۆ محەمەد: راستییه‌كه‌ی هیچ ژنێكی یاخی وه‌ك ئه‌حلام له‌ناو كورددا دووبار نابێته‌وه‌، چونكه‌ نواندن و واقیع دوو شتی جیاوازن، من نه‌وه‌یه‌ك نابینم به‌ناوی نه‌وه‌ی پاش ئه‌حلام، نه‌ له‌ناو واقیعگه‌رایی و نه‌ له‌ناو خه‌یاڵ، چونكه‌ ژیانی ئێسته‌ زیاتر بارگاوی كراوه‌ به‌ گوتاری ئاینی و به‌رژه‌وه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، خوێندكارێكی كچ ئه‌گه‌ر بیه‌وێ‌ یاخی بێت، ناتوانێ‌ سه‌ره‌تا له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌ ته‌ریك بێت و خۆی رزگار بكات له‌ سانسۆڕه‌كان، ناتوانێ‌ خۆی له‌ به‌رژه‌وه‌ندخوازی خوێندن و پله‌ و پایه‌ی سیاسی و راگه‌یاندن و خۆنواندن و پاراستنی جوانییه‌كانی خۆی وه‌ك كاڵایه‌ك، ناتوانێ‌ خۆی بپارێزێ‌ له‌ سیاسه‌ت و به‌رژه‌وه‌ندی حزبگه‌رایی كه‌ نه‌ حزبیان هه‌یه‌ و نه‌ ده‌زانن حزب چییه‌، ناتوانن ببن به‌ خۆیان، ئه‌حلام ئه‌و سنوورانه‌ی بڕیبوو، ئه‌وه‌ باجی قورسی ده‌وێ‌ و كه‌سی‌ هاروهاجی گه‌ره‌كه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ نه‌وه‌ی ئێسته‌ نه‌وه‌ی ئایفۆن و كه‌وانته‌ر و ماڵ و ماشێنی به‌رز و زێڕن، نه‌ك نه‌وه‌ی ده‌قێكی باڵا و خاوه‌ن كه‌سایه‌تی، ئه‌وان ناتوانن به‌ته‌نیا سه‌ر بكه‌ون بۆ شوێنی به‌رز، مه‌گه‌ر به‌ هێزێكی كۆمه‌ڵایه‌تی یان ئابووری و پشتێك سه‌ری بكه‌ون.
جیاوازی نێوان نه‌وه‌ی كۆن و ئێسته‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێوه‌ندیی به‌ زه‌مه‌ن و بیركردنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ زه‌مه‌نی له‌ده‌ستچووی حه‌فتا و هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو هه‌یه‌، چونكه‌ نه‌وه‌ی ئه‌م زه‌مه‌نه‌ بڕوای به‌ به‌ها و یاده‌وه‌ری نووسینه‌وه‌ و ئه‌رشیڤكردن نییه‌، هه‌ر كه‌ دابڕا له‌ ته‌كنۆلۆجیا، ئیتر له‌ زه‌مه‌نی به‌ر له‌ چه‌ند خوله‌كێكی پێش خۆی داده‌بڕێت، بۆیه‌ ئه‌م نه‌وه‌یه‌ ناتوانێ ئه‌زموون به‌ داهێنانه‌وه‌ دووباره‌ بكاته‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌ له‌به‌رچاوگرتنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خودێتی خۆیانیشه‌، بۆیه‌ هیچ ململانێیه‌ك له‌ نێوان ئه‌و دوو نه‌وه‌یه‌ نابینم، جا چ جای كه‌سێتییه‌كی وه‌ك ئه‌حلام كه‌ له‌ نه‌وه‌ی خۆشی كه‌س نه‌یده‌توانی پشبڕكێی بكات، راسته‌ كه‌سانی وه‌ك به‌دیعه‌ دارتاش و گه‌زیزه‌ عومه‌ر و كوردستان موكریانی و نه‌جیبه‌ ئه‌حمه‌د و دكتۆره‌ عه‌قیله‌ ره‌واندزی و شوكریه‌ ره‌سووڵ و شیرین كاف و ئه‌رخه‌وان و خه‌ڵكی تر هه‌بوون، به‌ڵام ترس له‌ داهاتوو، قورستر بوو كه‌ ئێسته‌ش قورسه‌ به‌قه‌د ئه‌و پێوه‌ره‌ ئاینی و كولتوورییه‌.

پرسيار: ئه‌ده‌بیاتی ژنان تا چه‌ند ره‌نگدانه‌وه‌ی هه‌یه‌ له‌ به‌رهه‌مه‌كانی ئه‌حلامدا؟

سمكۆ محەمەد: به‌ بڕوای من شتێك نییه‌ به‌ناوی ئه‌ده‌بیاتی ژنان وه‌ك ئه‌وه‌ی پێشتر چه‌پی كلاسیكی و كۆمۆنیسته‌ ئیدیالیسته‌كان، پێیان ده‌گوت ئه‌ده‌بیاتی كرێكاری، پرسی داهێنه‌ریش باسێكی گرینگی ناو فكر و فه‌لسه‌فه‌یه‌، شتێك نه‌ماوه‌ له‌ دنیا و له‌ سه‌رجه‌م كایه‌كاندا به‌ناوی داهێنان، چونكه‌ داهێنان به‌واتای به‌رهه‌مهێنانی چه‌مك، وه‌ك چه‌مكه‌كانی شیته‌ڵگه‌رایی یان ئه‌خلاق یان ئازادی، مه‌به‌ست له‌وه‌یه‌ كه‌ چه‌مێكێك بێت فره‌مانا بێت، بۆیه‌ له‌ ئه‌ده‌بیاتیشدا ئه‌و كێشه‌یه‌ هه‌ر ماوه‌، چونكه‌ بابه‌ته‌كه‌ له‌سه‌ر ستایل و شێوازی نووسینه‌، هه‌موو ئه‌و نووسینانه‌ی له‌ دنیادا به‌هه‌موو زمان و كولتووره‌كان ده‌نووسرێنه‌وه‌، یه‌ك ئامانجی مرۆڤی و یه‌ك كێشه‌یان هه‌یه‌ كه‌ كێشه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌ یه‌خه‌ی مرۆڤی گرتووه‌، بۆیه‌ نه‌ ئه‌حلام و نه‌ كه‌سانی تریش داهێنه‌ر نه‌بوون تا كه‌سی داهێنه‌ری وه‌ك ئه‌لته‌رناتیڤی ئه‌حلام بێته‌ كایه‌كه‌وه‌، ده‌كرێ‌ بڵێین كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستانی پێویستی به‌ كه‌سانی به‌ بوێر و خاوه‌ن كه‌سایه‌تیی خۆیانه‌، تا له‌ناو ئه‌ده‌بیاتدا بۆچوون و تێگه‌یشتنیان له‌باره‌ی ژنه‌وه‌ هه‌بێ‌، له‌كاتێكدا ئه‌ده‌بیات به‌بڕوای من كێشه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی چاره‌سه‌ر ناكات، ته‌نیا ده‌توانێ‌ دیالۆگی تێدا به‌رهه‌م بهێنێ‌ له‌ناو زمان و كولتوور و خوێنده‌واردا. ئه‌مه‌ ده‌بێ‌ له‌ ئاستی كۆمه‌ڵایه‌تی ره‌نگ بداته‌وه‌ له‌ نه‌وه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ نه‌وه‌یه‌كی تر مانایه‌كی جیاواز وه‌ربگرێت، وه‌ك چۆن ئازادی و ئازادییه‌كانی تاك له‌ نه‌وه‌ی رابڕدوودا بریتی بوو له‌ سیاسه‌ت و رزگاری نیشتمانی و نه‌ته‌وه‌یی، ئێسته‌ بریتییه‌ له‌ ئازادی تاك و خۆشگوزه‌رانی، رۆشنبیری كوردی كێشه‌ی زۆری سایكۆلۆجی تێدایه‌ پێویستی به‌ ئه‌دیب نییه‌ به‌قه‌د ئه‌وه‌ی پێویستی به‌ زانای سایكۆلۆجی هه‌یه‌، چونكه‌ ده‌بێ‌ ئه‌و گرێ‌ ده‌روونییانه‌ خوێندنه‌وه‌یان بۆ بكرێت و دواجار بكرێت به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی ئه‌كادیمی بخرێنه‌ به‌رباس، چونكه‌ نووسین ته‌نیا ئامانجی ئه‌وه‌ نییه‌ باسی كێشه‌ بكه‌یت، به‌ڵكو ئامانجه‌كه‌ی تری خوێندنه‌وه‌ی سایكۆلۆجی و سۆسیۆلۆجییه‌، وه‌ك چۆن هۆمیرۆس و ئه‌دیبه‌ كلاسیكییه‌كانی یۆنان و شكسپیری ئینگلیز، هاملێت و گرێی ئۆدیب له‌ شانۆ و له‌ سیاسه‌تدا كه‌ فرۆید و ماركس هه‌ریه‌ك به‌شێوه‌یه‌ك موناقه‌شه‌یان كردووه‌ و له‌ تێزه‌كانیاندا ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌، ده‌بینین لێره‌دایه‌ نووسین و داهێنان له‌ نووسیندا چ فه‌زایه‌كی له‌ ده‌ره‌وه‌ی فه‌زای ئاسایی كۆمه‌ڵگه‌دا خوڵقاندووه‌ و له‌ كوێدا ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌، بۆیه‌ داهێنان كاتێك ده‌بێ‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات و سیستم بهه‌ژێنێ‌، نه‌ك ته‌نیا بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی موجامه‌له‌یی كه‌ ته‌نیا بۆ زانكۆكان به‌كه‌ڵك دێت بۆ ته‌رقییه‌ و به‌رزكردنه‌وه‌ی پله‌ی ئه‌كادیمی.

من داهێنان له‌ ئاستی جیهانیدا واده‌بینم و له‌ ئاستی لۆكاڵی كوردستانیشدا به‌ گه‌وره‌تر له‌ خۆی نه‌ك له‌ناو ژناندا به‌ڵكو له‌ناو پیاوانیشدا، رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست كۆیله‌ی چه‌ندان هێزی دیار و نادیاری كولتووری و ئاینی و سیاسی و فه‌رهه‌نگی و هتد، ئه‌وه‌نده‌ی من بزانم ئه‌حلام ئه‌مانه‌ی وه‌ك داتا ده‌زانی، به‌ڵام نه‌یده‌توانی وردی بكاته‌وه‌ و ته‌وزیفی بكات و له‌ناو نووسیندا ره‌نگ بداته‌وه‌، ئه‌مه‌ غه‌در نییه‌، به‌ڵكو راستییه‌، ئه‌م حاڵه‌ته‌ بۆ ته‌واوی ژنه‌كانی تری ئه‌دیبیش وایه‌ كه‌ ده‌نووسن، چونكه‌ ناتوانن قووڵتر ببنه‌وه‌ له‌وه‌ی كه‌ سیاسه‌ت و سیستمی ده‌سه‌ڵات و پیاو ته‌ماشایان بكه‌ن وه‌ك كاڵا، به‌داخه‌وه‌ ئه‌وان خۆشیان له‌ شوێنێكدا به‌هۆی كۆیله‌بوونیان به‌ده‌ستی غه‌ریزه‌ی چه‌پێنراوی ژنێتییه‌وه‌ و یان به‌ده‌ستی پله‌ دووییانه‌وه‌، بوون به‌كۆیله‌ی كه‌مالیات و پاره‌ و ماڵ و موڵكێك كه‌ له‌ كۆیله‌بوونی پیاو و ماڵ و زێڕ و منداڵه‌وه‌ كۆ كراوه‌ته‌وه‌.
داهێنان كێشه‌ی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی به‌شه‌رییه‌ته‌ له‌سه‌ر كۆی زه‌وی نه‌ك ژنان و رۆشنبیری كوردی، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بمانه‌وی كه‌سێكی تری وه‌ك ئه‌حلام به‌رهه‌م بهێنینه‌وه‌، ئه‌وا پێویستمان به‌ شۆكی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ كه‌ ده‌بێ‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ده‌ی رابردوو كه‌ هه‌م ململانێی سیاسی و ئابووری له‌و ئاسته‌ی ئێسته‌ نه‌بوو له‌ سه‌رانسه‌ری دنیا، هه‌م مرۆڤ خۆی نه‌بوو به‌ كۆیله‌ و ملی نه‌دابوو به‌ هه‌موو ویست و غه‌ریزه‌ بچووكه‌كانی خۆی، هه‌م ئیراده‌ی مرۆڤ له‌ شوێنێكدا به‌های مابوو، ئه‌حلام كه‌سێك بوو كه‌متر نه‌بوو له‌ نه‌وال سه‌عداوی و فاتیمه‌ مه‌رنیسی و فه‌روخزاد و ئۆریانا ڤاڵاجی و ده‌یان ژنی ناسراوی تری دنیا، به‌ڵام ئه‌وان خاوه‌نی شوناسی نه‌ته‌وه‌یی و خاوه‌ن كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك بوون به‌رگری له‌ كه‌رامه‌ت و به‌های كولتووری خۆیان ده‌كه‌ن، له‌وێشه‌وه‌ به‌رگری له‌ فه‌رهه‌نگ و ئه‌ده‌بیاتی خۆیان ده‌كه‌ن و كه‌سایه‌تییه‌كانیان ده‌خه‌نه‌ به‌رده‌م گڵۆپی گه‌شی راگه‌یاندنی راستگۆ نه‌ك رێكلام.
ئه‌حلام به‌هۆی ئه‌وه‌ی بیركردنه‌وه‌ی جیاواز بوو له‌ زۆربه‌ی حزبه‌ كوردییه‌كان كه‌ خاوه‌نی راگه‌یاندن بوون، پشتگوێ‌ خرا، به‌مه‌ش هیچ هیوایه‌ك نه‌ماوه‌ كه‌سێكی وه‌ك ئه‌و دروست ببێته‌وه‌، له‌ناو رۆشنبیریی كوردیشدا به‌تایبه‌تی كه‌ گوتاره‌كه‌ی به‌ده‌ست پیاوانه‌وه‌یه‌، ژن هه‌میشه‌ له‌ به‌رده‌م ته‌شهیر و قسه‌ی ناشیرین و هێرشه‌ بۆ ناوزڕاندنی، چونكه‌ پیاوانی كورد به‌تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی له‌ناو راگه‌یاندنن، ته‌نیا له‌ناو چوارچێوه‌ی سێكس ته‌ماشای ژنان ده‌كه‌ن، بۆیه‌ بواره‌كه‌ بۆ ئه‌وان به‌رته‌سكتره‌.

كۆتا پرسیارم ئه‌وه‌یه‌ به‌ناوی ئه‌حلامه‌وه‌ بابه‌تێك بڵاو كراوه‌ته‌وه‌ گوایه‌ هێمن موكریانی شیعری ” ماچی خودایی” بۆ ئه‌حلام نووسیوه‌؟

سمكۆ محەمەد: ئه‌و چیرۆكه‌م خوێنده‌وه‌. هه‌ستم كرد ئه‌حلام مه‌نسوور ناناسم و له‌ دووره‌وه‌ ناسیومه‌. چیرۆكه‌كه‌ ته‌واوی هه‌ڵبه‌ستراوه‌. ئه‌حلام بۆی گێڕاومه‌ته‌وه‌ كه‌ هێمن له‌ هۆڵی رۆشنبیری له‌ شاری به‌غدا شیعری خوێندووه‌ته‌وه‌. ئه‌ویش دوای ته‌واوبوونی كۆڕه‌كه‌. چووه‌ته‌ سه‌ر شانۆكه‌ و ناو ده‌می مام هێمنی ماچ كردووه‌. له‌وێوه‌ براده‌رایه‌تییان توندوتۆڵ ده‌بێ. به‌ڵام ئه‌حلام نه‌ ئه‌و شیعره‌ی به‌وه‌ ده‌زانی بۆی نووسراوه‌ و نه‌ هێمن بۆ ئه‌وی نووسیوه‌. ئه‌حلام پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ كه‌سێكی تری ئه‌دیب هه‌بوو، بۆیه‌ ئه‌وه‌ هه‌ڵبه‌ستراوه‌ و له‌ خۆڕا نووسراوه‌ و هیچ دیكۆمێنتێك نییه‌. مه‌گه‌ر ئه‌حلام خه‌ڵه‌فابێت ئه‌وه‌یان پێ كردبێت. ئه‌گه‌ر نا ئه‌وه‌م نه‌بیستووه‌ له‌و ژنه‌. چیرۆكی تری هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ شه‌وقی كه‌ریم كه‌ چیرۆكنووسی عێراقییه‌ و ئه‌وه‌ كاریگه‌رتره‌ كه‌ پێشتر ئاماژه‌م پێ داوه‌، خه‌ڵك له‌خۆیه‌وه‌ قسه‌ ده‌كات. نان و پیازی پێوه‌ ده‌خۆن.
*واتە ” رەوشتەكانی خوێندنەوە.
………………………………………..

پرۆفایلی نووسەر و شاعیر و لێكۆڵەر “سمكۆ محەمەد”:

ساڵی 1969 لە گەڕەكی تەپەی مەلا عەبدوڵڵا لە شاری كەركوك لە دایك بووە و نزيكةى 30 ساڵە لە بواری نووسین و رۆژنامەوانی كار دەكات چەندین جار كاری رۆژنامەوانی كردووە وەكو سەرنووسەر و بەڕیوەبەری نووسین و دەستەی نووسەران.لەم گۆڤار و رۆژنامانە كاری كردووە بو نموونة” هاوڵاتی، گوڵان، ئاڵای ئازادی، شەقام ، كوردستانی نوێ‌، ئاسۆ، كوردستان راپۆرت. دةنك و ريكاى كوردستان و..هتد..و دەیان چاوپێكەوتنی گرنگی لە گەڵ چەندین كەسایەتی سیاسی و ناودار كردووە وئەوەی جێی شانازیە بۆ سمكۆ محەمەد لە شەڕی ناوخۆدا دەیانجار بوێرانە رەخنەی گرتووە و دژی براكوژی بووە و ناوی لە هیچ لیستێكی رەشدا نییە و خودان چەندین بەرهەمی جۆراو جۆرە
جیا لەوەی خاوەنی 5 دیوانی شیعریە بە كوردی دیوانە شیعرەیەكان یەكەم بەناونیشانی” تونێڵەكانی ئەوین ساڵی 1998چاپ وپەخش كراوە و هەناسەیەك لە سێبەردا بڵاوكراوەی روژنامەی سی!بەری بڵاو كراوەی لقی كەركوكی كۆمەڵەی هونەر و وێژەی كوردی”یە و دیوانی سێهەم كە بە زمانی عەرەبی یە بەناونیشانی:الموت” واتە مەرگ ساڵی 2010 چاپ وپەخش كراوە.و و دەیان لێكۆڵینەوەی زانستی لەسەر بەرهەمەكانی كراوە ..
و دوو كتیبی فەلسەفی بەناونیشانەكانی ” میتۆد و جیاوازی لەسەر فەلسەفەی ماركس و نامەكانی ماركس و ناسیونالیزم و دژەكانی..بەمەش یەكەم نووسەرە لە جیلەكەی خۆی دەستی بۆ بابەتی رەخنەیی و فەلسەفی و كتێبەكانیشی بونەتە سەرچاوەی گرنگ بۆ تێزی ماستەر و دكتۆرا,,,
كتیبێكی ناوازەشی هەیە دەربارەی رەخنە لە سیستمی سیاسی و روشنبیر، كە یەكیتی نوسەرانی كورد لقی كەركوك ساڵی 2006 چاپیان كردووە.و كتیبێكی لە سەر ئاین و كەمینەكان لە كوردستان.دا هەیە هةروةها كتيبى رةهةندةكانى مردن و وةهمى ديموكراسى و … بەشداری لە 6 خولی رۆناژمەوانی ئەوروپی و عەرەبی كردووە . “میسرساڵی 2006 هۆڵەندا ساڵی 2003 ئیتاڵیاساڵی 2010 بەغدا ساڵی 2004 مەغریب ساڵی 2014 ئۆكرانیا ساڵی 2011… تاكو ئێستا دەیان گۆشەی تایبەت بە خۆی هەبووە لە رۆژنامەكانی كوردستان وسەدان شیكار و لێكۆڵینەوەی هەیە لە گۆڤارو رۆژنامەكانی كوردستان..
لە دەیان فیستیڤاڵ بەشداری كردووە و دەیان كۆڕی تایبەتی بۆ ساز كرتوە لە ناوەو دەرەوەی وڵات..




عه‌زاب … سمكۆ محه‌مه‌د

هێشتا ده‌سته‌كانم میوه‌یان نه‌گرتبوو
دیواره‌كه‌ی ماڵمان كوكوختیه‌كی به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینیبوو
رووباره‌كه‌ی نزیكمان سووره‌ ماسیه‌كی تیانه‌بوو
من …..
مناڵێكی سه‌ركێش بووم
ده‌گه‌ڕام به‌ناو پێچاو پێچی ئه‌فسانه‌كانا
چنگێ‌ خوریم ده‌ست نه‌كه‌وت له‌پرچی داپیرم سپی تر
ده‌گه‌ڕام به‌ناو چیرۆكی ماسی گره‌ گێله‌كانا
یاقوتێكم نه‌دۆزیه‌وه‌ جوانتر له‌یاقووته‌كانی قه‌بانی
له‌ناو تابلۆكانی بیكاسۆدا راكشام
جه‌نه‌راله‌كان تفیان لێده‌كردم
له‌قه‌سیده‌یه‌كی (مه‌عه‌ری) دا پیاسه‌م كرد
باوكم بینی مینا تاوانبارێك
به‌قسه‌ی سوپێهری چه‌ندین فرسه‌خم بڕی بۆ قله‌ترێیه‌ك
كه‌چی خه‌یام زوتر له‌وده‌فره‌ی خواردبۆوه‌
دواجار ویستم ژن بناسم
فه‌روغ وتی (كه‌سێك وه‌ك هیچ كه‌س نا)
ره‌نگه‌ كه‌سیك ره‌چه‌ڵه‌كم بدۆزێته‌وه‌ و
سه‌جه‌له‌م بباته‌وه‌ سه‌ر بابلیه‌كان و من نه‌یزانم
ئه‌و ده‌بێ‌ خۆی گێل نه‌كات
ئه‌و ده‌بێ‌ خۆی ون نه‌كات
ئه‌و ده‌بێ‌ …..
ده‌بێ‌ چ كه‌سیك خه‌یاڵی له‌گۆزه‌ شكاوه‌كه‌ی من كردبێ‌ و
بۆخۆڵه‌كه‌ی بگری
نازانم چ كه‌سیك له‌وحه‌ساره‌دا چاوه‌ڕێم ده‌كا
بۆسوێند سه‌وزایی تیانیه‌
ده‌بێ‌ چ كه‌سێكی كاڵفام بێ‌ نه‌زانێ‌
من سه‌رژمێری شوشه‌ییترین نیگاو
وردترین ده‌نكه‌ هه‌نار و ناسكترین لاسكه‌ رێواس و خاوترین هه‌وری ئه‌كه‌م
گه‌ر تریفه‌ی مانگ ون نه‌بێ‌
مناڵێكی سه‌ركێشم و ده‌رۆم
له‌پێشمه‌وه‌ كڵاو قوتێكی نابوت و
له‌ پشتمه‌وه‌ كه‌چه‌ڵێكی توكنی پیس
به‌قینه‌وه‌ لێم ئه‌ڕوانن
من ئه‌گه‌ڕێم وگالێسكه‌ی حه‌ز پاڵ ئه‌نێم
به‌نێو شه‌قامی غه‌ریزه‌ مردووه‌كانا
حه‌سره‌تێكه‌ ئه‌بێ‌ ئه‌و كڵافه‌ به‌نه‌ ره‌نگاو ره‌نگه‌ بكه‌مه‌وه‌
دایكم ئه‌یووت بۆتی ئه‌كه‌م به‌پۆپه‌شمین
ده‌قی سه‌رماشی پێ ناشكا
ئه‌بێ‌ دڕ به‌دوكه‌ڵی ئه‌و جگاره‌یه‌ بده‌م
باوكم خێرا مژی لێ‌ ئه‌داو
بڕی خه‌فه‌تی پێ ناشكا
سه‌ره‌داوێكم له‌هه‌ساره‌یه‌كی تره‌وه‌ به‌دی كردووه‌
بۆنی دێ‌ …
ره‌نگه‌ بازنه‌ی ئه‌و زه‌ویه‌ی پێ گرێ‌ بده‌م
هه‌میشه‌ خولی تیا ئه‌خۆم
(سنگیك) ی تیا نیه‌ ده‌ستم لێی گیربێ‌
ئه‌مه‌ نۆشینی ئه‌سه‌ف نییه‌
ئه‌مه‌ هه‌ڵكێشانی داخ نییه‌
ئه‌مه‌ جاوینی خۆزگه‌ نییه‌
ئه‌مه‌ سه‌لیقه‌ی عه‌شقێكه‌ به‌ره‌به‌یان
به‌ئاوی وه‌نه‌وشه‌ خۆی ده‌شواو
ئێواران وه‌ك با هه‌ڵده‌كاو
وه‌ك پۆسته‌چی نامه‌كان ئه‌خوێنێ‌
كه‌سێك به‌له‌ته‌ خڕنوكێك گوێی خۆی دڕی
كه‌سێك ددانی دۆسته‌كه‌ی خۆی له‌ئاوانێكا هاڕی
كه‌سێك لوێچێ‌ باراناوی زستانی به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ و
بۆ قرچه‌قرچی هاوین هه‌ڵی گرتووه‌
كه‌سێك مێخه‌ك به‌ندی دایكی ده‌دزێ‌ بۆ گه‌ردنی دڵداره‌كه‌ی
وه‌لێ‌ هێشتا نه‌یبینووه‌
كه‌سێك ملوانكه‌ی خیانه‌ت و درۆو ساخته‌ ئه‌هۆنێ‌
كه‌سێك سه‌به‌ته‌ی خورافه‌و سیحرو گوناح ئه‌چنێ‌
نازانێ‌ چ ره‌گه‌زێكه‌
كه‌سێك به‌سه‌ركه‌ بزوتێك سه‌رزاری خۆی ئه‌سوتێنێ‌
كه‌سێك رۆحێك له‌ریشه‌وه‌ هه‌ڵكه‌نێ‌
كه‌سێك به‌رومه‌تی گێلاسێكدا هه‌ڵئه‌ڵێ‌
كه‌سێك به‌ده‌م سه‌مفۆنیاوه‌ چه‌قۆ تیژ ئه‌كا
كه‌سێك گۆرانی بۆ ده‌نكه‌ هه‌نارێك ئه‌چڕێ‌
كه‌سێك له‌ماڵی ئه‌گه‌ڕێن
كه‌سێك له‌ماڵێك ده‌گه‌ڕێ‌
من ئێستاكه‌ تێگه‌یشتم
ئه‌م داڵانه‌ به‌بارمته‌ گیراوه‌ چاوه‌ڕوانی چییه‌
ئه‌م كێڵگه‌ پڕ له‌ئَێسقانه‌ بۆ گوڵ ناگرێ‌
ئه‌م شه‌ڕگه‌یه‌ بۆ حیكمه‌تی لێ‌ ناوه‌رێ‌
من ئێستاكه‌ تێگه‌یشتم
ئایین و جه‌هه‌نم و خواكان بۆ لێره‌ن
له‌شكرو شه‌ڕو جه‌نه‌راڵه‌كان بۆ لێره‌ن
شیعرو خه‌ڵوه‌ت و سۆفیه‌كان بۆ لێره‌ن
من ئێستاكه‌ تێگه‌یشتم
تاڤگه‌ی خوێناوی ئه‌م میراتییه‌ ترسی له‌قه‌له‌ره‌شی چ دورگه‌یه‌كه‌
شه‌هوه‌تی خوێناوی ئه‌م میراتییه‌ له‌حیزه‌ پیاوی چ تیاترۆیه‌كه‌
تاڵاوی خوێناوی ئه‌م میراتییه‌ له‌سیخوڕی چ جه‌للادێكه‌
ده‌بێ‌ چ كوڕێكی بالق نه‌بوو جاڕی ئه‌م نه‌گبه‌تیه‌ی دابێ‌
كه‌من زه‌ین له‌یاری مناڵان و هه‌ڵمه‌قونێی كه‌روێشك
له‌خه‌نده‌ی قڵیشه‌ هه‌نارو پوشكانی گوڵێك
له‌توڕه‌یی با و له‌نجه‌ی ئاو ئه‌ده‌م
كه‌من تونێڵی هه‌موو گومانه‌كانم ته‌ی كرد
تامی میوه‌جاتی هه‌موو یه‌قینه‌كانم كرد
فاڵم بۆ به‌رزی دره‌خته‌ بێ‌ به‌ره‌كان گرت
زیكرم بۆهه‌ناسه‌ی به‌رده‌ كلۆره‌كان كرد
به‌جلێكی نه‌دیمانه‌وه‌ سه‌مام له‌گه‌ڵ با كرد
به‌ره‌و كوێ‌….
مه‌گه‌ر ده‌رفه‌تێ‌ له‌كتێبه‌كانم بخوازم
هه‌رحه‌رفێك ره‌زا گران و نه‌زۆكه‌ توڕی هه‌ڵده‌م
هه‌ر دێرێك بۆنی كبریتی تیابێ‌ بیسوتێنم
په‌ڕه‌یه‌ك ئاوی جه‌نگی تیابێ‌ بیدڕێنم
شتێك وه‌ك مه‌وهیبه‌كانی بودا نه‌بوو نه‌ینووسم
ره‌شبه‌ڵه‌كی ره‌زه‌ ترێكان بۆ خوڕه‌ی ئاوازی ئاو
له‌شكری مێرووله‌ شێخانییه‌كان
بۆ سپێتی شیری گه‌نم
شێتێتی له‌قله‌كانی ئئاشتی له‌مزگه‌وت و مه‌یخانه‌كان
تینونێتی شه‌ربه‌ شكاوه‌كه‌ی داپیرم
بۆ قومه‌ ئاوێكی زه‌مزه‌می
مشتێ‌ گڵی چه‌وری گه‌رمیان له‌جیاتی وسمه‌ بۆ دایكم
به‌یتێك له‌مه‌زمووره‌كانی داوود
بۆ كچه‌ یه‌هودییه‌كی شه‌رمن
مشتێ‌ زه‌رنیخی تفت و تاڵ
بۆ باده‌ لێوان لێوه‌كه‌ی من
من…. بودایی نییم و چاویشم كزنییه‌
به‌ئه‌شئه‌ی چیرۆكه‌كانی شه‌هره‌زاد
شاده‌ماره‌كانم سڕبوون
له‌شارێكم ته‌نها قامیشی تیا ئه‌ڕوێ‌
به‌ته‌نها له‌كۆڵانه‌كانی ئاره‌زوو ده‌گه‌ڕێم
ئه‌ویندارێكم نه‌بینی بوخچه‌یه‌ك عاتیفه‌ی پێ‌ بێت
لاولاوێكم نه‌بینی گۆنای په‌نجه‌ره‌یه‌ك ماچ بكات
خه‌ڵفه‌ مێوێوكم نه‌بینی له‌باڵای شاتوویه‌ك ئاڵابێ‌
كۆترێكی باڵ شینم نه‌بینی له‌سه‌ر شۆسته‌یه‌ك چینه‌ بكات
ته‌نها ژنێك به‌ڕه‌و رووم هات
ئه‌ویش كوێر بوو




شیعر: كتێبه‌كان … سمكۆ محه‌مه‌د

كتێبی ره‌ش
ره‌شێتی ئه‌م كتێبه‌ له‌تونی حه‌مام ده‌چوو
چیرۆكی كۆمیدیه‌كه‌ بۆ پاشایه‌كی هه‌وه‌سباز
بیرمدێ‌ به‌فیتی رۆژنامه‌نووسێك چه‌كیان كردن و تفه‌نگێكی پیریان پێدان
له‌گه‌ڵ پژمینی هه‌ر پیره‌مێردێك ده‌ته‌قی
قه‌تره‌یه‌ك ئاویان له‌ماڵه‌كانتان حه‌رام كرد و ناردیانن بۆ سه‌رابستان
له‌ترسی یه‌كتریش ده‌ستتان به‌په‌ڕمه‌نگه‌نات ده‌شۆری
بیرمدێ‌ وێنه‌كانتان ده‌برد بۆ تیاترۆ و شه‌وانی سوور
شه‌وانی ڤێللا و پاره‌ و ویسكی و ته‌لیفۆن و مه‌سج
كوڕ وكچه‌كانتان شێت ده‌بوون به‌شاشه‌ی ته‌له‌ڤزیۆن
واشێت بووبن دڵیان به‌سێكسی به‌كۆمه‌ڵیش ئاو نه‌خواته‌وه‌
وه‌ختێك خۆیان ده‌بینی
گریانیان بۆ قسه‌كانی “نیچه‌” ده‌هات
كه‌ مردنیش له‌سه‌ر گۆڕه‌كانیان نووسرا
“كل نفس ژائقه‌ العشق”
هه‌ر ئه‌م كتێبه‌یه‌
ئه‌و نوسه‌رانه‌ی كرد به‌پاڵه‌وان
كه‌ په‌ندی پێشینانیان ده‌دزی و ده‌یانكرد به‌شیعر
كاپتنێكی فاشل بۆ كه‌شتیه‌ شكاوه‌كه‌تان ناردرا تا نوقم بن
هه‌ر كه‌سێك بۆ ماڵی حه‌بیبه‌ سه‌فه‌ری كردبا
ده‌یانگه‌ڕانه‌وه‌ ماڵی پاشا
كه‌سێك یاخی بوایه‌ و سه‌ری بله‌قاندایه‌ بۆ لاوكێ كه‌پاڵه‌وانه‌كه‌ی خائینه‌
ده‌یانخه‌سان و ده‌یانكرد به‌مه‌یموونێكی برسی
بیرمدێ‌ ره‌ش ده‌بوون وه‌كو ره‌شه‌با هه‌ڵده‌گه‌ڕان


كتێبی زه‌رد
زه‌ردێتی ئه‌م كتێبه‌ له‌زه‌ردوویی منداڵ ده‌چوو
چیرۆكی راوچیه‌كی درۆزنه‌ بۆ سوپاسالارێكی گێل
بیرمدێ‌ له‌ترسی تۆڵه‌ی رۆژئاوا كه‌رۆژێك له‌رۆژان مرواریتان لێدزی بوو
مینا ئاڵاكه‌ی سه‌لاحه‌دین زه‌رد ببوون كه‌هه‌رچی كچه‌ كورد بوو به‌خه‌مه‌وه‌ قه‌یره‌ی كردن
ده‌ستان ده‌برد بۆ له‌ته‌ مانگێك و ده‌تانبرد بۆمه‌زاری پیاوچاكێك كه‌باپیرتان سه‌نگه‌ری لێگرتبوو
دوو ته‌خته‌داری راست و چه‌پ به‌بزمار له‌سه‌ر پشتی باوكتان داده‌كوتی
پیاوه‌تی خۆتان له‌سه‌ر رۆحی سپی كچاندا تاقیده‌كرده‌وه‌
مۆمێكی گه‌شتان له‌سه‌ر ده‌ستی خۆتان و ژنه‌كانتان ده‌كوژانه‌وه‌
شاخه‌ گایه‌كتان له‌هینده‌وه‌ هێنا و له‌به‌رده‌م ماڵه‌كانتان كردتان به‌مۆنۆمێنت
ئه‌سپێكی دارینتان زینكرد بۆ ئه‌و بوكه‌ی به‌ر له‌ماره‌كردنی
به‌خوێنی خۆی نوسی تف و نه‌فره‌ت له‌ئاسمان
هه‌موو جومعانی پایزێك چاوه‌ڕێی ئایه‌تێكی نوێ‌ بوون
زه‌رد هه‌ڵده‌گه‌ڕان له‌شه‌رما


كتێبی سه‌وز
سه‌وزێتی ئه‌م كتێبه‌ له‌داری كوفر ده‌چوو
چیرۆكی قاچاخچییه‌كه‌ بۆ مه‌لای كوێره‌ گوندێك
بیرمدێ‌ كه‌سێك هاتبوو پێی ده‌گووتن ئاین له‌هه‌موو شتێك باشتره‌
هه‌مووتانی كرد به‌ئیبراهیمی پاڵه‌وان و په‌ڕۆیه‌كی سه‌وزی له‌ملتان ئاڵان و كردتانی به‌برای فیرعه‌ون
دڵی سارای پێ‌ زویر كردن و ئیسماعیل و ئیسحاق له‌بری هابیل و قابیل تان پێكه‌وه‌ ناشت
له‌خه‌وتانا مریه‌م ئه‌مجاره‌یان كچێكی ببوو و مه‌سیحی ده‌ركرد له‌مه‌له‌كوت
محه‌مه‌دیش له‌بیابانێك بێكه‌س
مامۆستایه‌كی بۆهێنان
زانستی له‌هه‌موو مناڵه‌كانتان سه‌نده‌وه‌ و هه‌رچییان ئه‌زبه‌ر كردبوو بیریان چووه‌وه‌
ژنه‌كانتانی فێركرد له‌گه‌ڵ سه‌گێكدا به‌مه‌جاز قسه‌ بكه‌ن
هاوڕێتی سه‌گ له‌تامی پیاو خۆشتره‌
فێری كردن شه‌رم نه‌كه‌ن و له‌رادیۆكاندا ناوتان بگۆڕن بۆ ناوی جانه‌وه‌ر
هێنده‌ باوه‌ڕی پێكردن به‌ هه‌واڵی درۆ
چل ساڵی رێك تووشی ئه‌نفله‌وه‌نزای به‌راز و مریشك و ئیدز و ره‌بۆ و دڵه‌كوتێ بوون
بۆ ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر سنوور ده‌ست بۆ دراوسێكانتان پان بكه‌نه‌وه‌
به‌ریز ده‌رمانی مشك و سیسركه‌ وه‌ربگرن
سه‌وز بوون وه‌كو دارێكی بێبه‌ر


كتێبی سوور
سوورێتی ئه‌م كتێبه‌ له‌خۆرئاوابوون ده‌چوو
چیرۆكی پیاوێكی كاغه‌زییه‌ بۆ مه‌جلیسێكی كه‌ڕ
بیرمدێ‌ ده‌نگۆیه‌كتان بیستبوو كه‌هه‌مووتان ده‌بنه‌ ئیمبراتۆری مه‌زن
له‌كونفه‌یه‌ كونێكدا وه‌رزی ئازادیتان سڕیه‌وه‌ له‌ساڵ
له‌چه‌په‌وه‌ یاداشتی گیڤاراتان بۆ مناڵه‌كانتان ده‌خوێنده‌وه‌ و ده‌تانبرد بۆ مۆزه‌خانه‌ دزراوه‌كه‌ی به‌غدا
هه‌ر ئه‌م كتێبه‌
فێری كردن ئه‌ستێره‌كه‌ی نێوچاوانتان بسڕنه‌وه‌ و به‌ راست و چه‌پ
سه‌ر لووتی خۆتان ره‌ش بكه‌ن
لافیته‌كانی سه‌ر دیوار بدڕێنن و به‌رو پشت هه‌ڵیواسن
له‌بابه‌ نوئێل تووڕه‌ بن و له‌بری نه‌فره‌ت له‌زه‌مه‌ن
وه‌كو من فێربوون به‌سه‌رخۆشی هه‌موو سه‌ره‌ ساڵان
له‌داخی بێقیمه‌ت بوونی زه‌مه‌ن
سه‌عاتێك بشكێنن و له‌به‌رده‌م باره‌گای حیزبه‌كان تووڕی هه‌ڵده‌ن و چه‌كداره‌كانیش ته‌ڵفیزیتان پێبكه‌ن
ده‌ستی چه‌پتان ده‌بڕیه‌وه‌ كه‌ رۆژێك ویستبووتان به‌حه‌رامیی مه‌مكی ژنێك بگرن
خۆتان به‌درۆ خسته‌وه‌ كه‌ گوتبووتان رۆژێك دێت تارمایی ده‌ڕه‌وێته‌وه‌
ده‌گریان بۆ ئه‌و رۆژانه‌ی كه‌ بزه‌یه‌كتان كردووه‌ و
قاقاتان هه‌ڵگرتبوو بۆ گه‌وره‌بوون
پێده‌كه‌نن به‌و شه‌وانه‌ی كه‌ به‌دیار عاربانچیه‌كانه‌وه‌ گریابوون
له‌رۆژنامه‌كانیشدا ده‌تانگووت ژیانی شه‌و خۆشتره‌ له‌رۆژ
كه‌چی سوور هه‌ڵگه‌ڕان له‌شه‌رما


كتێبی شین
شینێتی ئه‌م كتێبه‌ له‌گۆمێكی مه‌نگ ده‌چوو
چیرۆكی ئه‌ستێره‌ناسێكی خه‌واڵووه‌ بۆ خێڵێكی خۆخۆر
بیرمدێ‌ تاقمێكتان سه‌رگرده‌كانتان ده‌گرت و ئه‌وانی دیكه‌ش به‌شه‌رمه‌وه‌ ده‌چوون بۆسه‌ر رووبار
ئیره‌ییتان به‌قه‌ولخوێنێكی لالش ده‌برد كه‌له‌سه‌ر په‌ڕۆیه‌كی شین نوسیبووی خیانه‌ت
قامیشتان ده‌كرد به‌دارشه‌ق كه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ر هه‌نگاوێكدا ده‌چوو به‌چاوتانا
له‌رقی نه‌وه‌كانتان سمێڵی خۆتان ده‌تاشی و له‌پشتیره‌كانا ده‌خه‌وتن
له‌بری سه‌ره‌تای هه‌ر رێگایه‌ك كۆتایی تووله‌رێیه‌كتان نیشانی یه‌كتر ده‌دا
هه‌ر ئه‌م كتێبه‌ فێری كردن
به‌خۆڕایی وێنه‌ی ته‌لارێك بگۆڕنه‌وه‌ به‌ئه‌شكه‌وته‌كانی جاسه‌نه‌ و شانه‌ده‌ر و هه‌زارمێرد و په‌نجه‌ره‌كانی سه‌ر قه‌ڵا
به‌ده‌ستی خۆتان گه‌رای مار و دوپشك و تیمساحتان خسته‌ نێو كتێبخانه‌كان
به‌مشت خۆڵتان ده‌برد بۆ ئه‌و پیاوانه‌ی له‌هه‌نده‌رانه‌وه‌ به‌دیاری كلو كلدانیان بۆ ژنه‌كانتان هێناوه‌
رۆژنه‌بوو شیرینی نه‌به‌ن بۆ ئه‌و ژووره‌ی كه‌ له‌مه‌رزه‌كاندا قاچاخچیه‌كان سێكسی تیاده‌كه‌ن
شه‌و نه‌بوو مل كه‌چ نه‌كه‌ن بۆ ئه‌و داهۆڵانه‌ی كه‌ له‌بری پیاوماقوڵه‌كانتان
ته‌زبیحاتیان ده‌كرد
كه‌ئاوڕیشتان ده‌دایه‌وه‌ كیسرا و جه‌نگیزخان و هۆلاكۆ له‌سه‌ر سینگتان خه‌ریكی قومار كردن بوون
كاتێكیش وه‌خه‌به‌ر ده‌هاتن
كه‌چی وه‌كو لاشه‌یه‌كی مه‌یوو و شین بوون


كتێبی سپی
سپێتی ئه‌م كتێبه‌ له‌ كفنی مردوو ده‌چوو
چیرۆكی شاعیرێكی سه‌رخۆشه‌ بۆ گۆرانیبێژه‌ ساخته‌چییه‌كان
بیرمدێ‌ رۆژێك نیوه‌ی له‌شتان ساردو نیوه‌كه‌ی دیكه‌ ترسابوو
به‌جهانی شیعره‌وه‌ ماتڵ ده‌بوون كه‌ به‌گزی و درۆ چێژتان لێده‌بینی
ئه‌م جهانه‌ سپی ناكردنه‌وه‌ له‌گوناه
خه‌ونی ئاجڕو باجڕتان ده‌بینی و یه‌كترتان ده‌تۆقاند
به‌زۆر له‌بنمیچی ماڵه‌كانتان وێنه‌یه‌كی سوریالیتان ده‌كێشا
زگی حه‌یرانتان ده‌دڕی و قاچی چه‌مه‌ریتان ده‌شكاند
پیاوتان خه‌مۆك و ژنتان حه‌یشه‌ری ببوو
مناڵه‌كانیشتان له‌ترسان له‌به‌رده‌م دادگا بێ‌ ته‌رازووه‌كان هه‌ڵده‌له‌رزین
بۆنی شیری خاوتان ده‌گۆڕی بۆ بۆنی كلۆرۆفیل و زه‌عفه‌ران
تاپێتان كرا جلی سپیتان دڕی و بوختانتان بۆ فریشته‌ هه‌ڵبه‌ست
سپی بوون وه‌كو ئاڵای ده‌ستی دیله‌كانی شه‌ڕ


كتێبی خاكی
خاكێتی ئه‌م كتێبه‌ له‌بیابانی عه‌رعه‌ر ده‌چوو
چیرۆكی گه‌ڕیده‌یه‌كی چاوچنۆكه‌ بۆ خانه‌خوێكانی
بیرمدێ‌ له‌هه‌ر چركه‌ساتێكدا مسته‌كۆڵه‌تان ئاماده‌بوو بۆقه‌پۆزی براده‌ره‌كانتان
له‌دایكێكی ته‌پوتۆزاویدا گه‌وره‌بوون و ره‌نگی جه‌نگاوه‌رتان گرت
له‌گه‌ڵ سه‌ربازه‌كان ده‌یانبردن بۆ كه‌رنه‌ڤاڵ و بستێك زه‌ویشتان پێنادرا
له‌سه‌ر شانی هه‌ر پیاوێكی ترسنۆك خاڵێكتان بینیبا به‌سه‌رهه‌نگ ناوتان ده‌برد
نه‌خشه‌ی خاكیان پێكردن به‌ریكلامی سه‌ر دیواری باڵه‌خانه‌كان و
به‌نرخی قاڵی پێیان فرۆشنه‌وه‌
هه‌ر ئه‌م كتێبه‌ فێری كردن
دڕدۆنگ بن و له‌جیاتی شیعری رۆمانسی دروشمی قۆڕ بڵێنه‌وه‌
ئێستاش له‌به‌رچاومه‌ كراسی ژێره‌وه‌ی ژنه‌كانتان ده‌برد بۆ خۆشنووسێك
له‌سه‌ری بنووسێ‌ (خوایه‌ وه‌ته‌ن ئاوا نه‌كه‌ی)
باخه‌ڵتان پڕ ده‌كرد له‌ده‌مه‌قاچێن و به‌چاوی یه‌كتردا ده‌تانته‌قاند
خاكی ده‌بوون وه‌ك بیابان


كتێبی مۆر
مۆرێتێ‌ ئه‌م كتێبه‌ له‌خومخانه‌ ده‌چوو
یاده‌وه‌ری قه‌شه‌یه‌كی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌یه‌ بۆراهیبه‌كانی
بیرمدێ‌ مۆرهه‌ڵكه‌نێكیان كرد به‌ده‌م سپیتان كه‌ساخته‌ی له‌خۆاش ده‌كرد
مێژوویه‌كیان لێده‌كردنه‌ ماڵ كه‌سۆمه‌رییه‌كان نوسیویانه‌ته‌وه‌
رێی ماڵه‌كانی لێونكرد و ده‌چوون بۆ ژێر دیوارێكی ته‌پیو
به‌پێكێك شه‌راب سكی راهیبه‌كانتان له‌قه‌شه‌ ئاوس ده‌كرد
له‌بری ماره‌یی نۆ مسقاڵ كبریت و ده‌فته‌رێك سیغاری ژاكاوتان ده‌نووسی
له‌بری خه‌ناوكه‌ی مێخه‌كی ته‌وقی عه‌زازیلیان ده‌خسته‌ گه‌ردنتان
مۆر هه‌ڵده‌گه‌ڕان وه‌ك سه‌رمابرده‌ڵه‌یه‌ك




پێڵاو … سمكۆ محه‌مه‌د

پێڵاوه‌كه‌م بۆ تۆ
من خاكم نیه‌
كڵاوه‌كه‌شم هه‌ر بۆتۆ سه‌رم پێوه‌نیه‌
كه‌سێك له‌پێڵاوه‌كه‌ی خۆیدا بمرێ‌
به‌كڵاوه‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ ده‌نێژرێ‌
سه‌رده‌مێكی نوێ هاتووه‌ ئه‌زیزم
ده‌ڵێن سه‌ری بێ‌ كڵاو ئاشووبه‌
پێی په‌تیش نه‌گبه‌تی
غایله‌یه‌ك به‌سه‌رما هاتووه‌
خۆم شێلو ناكه‌م
ده‌ست به‌كڵاوه‌كه‌ی خۆمه‌وه‌ ده‌گرم و به‌دوای كڵاوی بابردوودا راناكه‌م
تۆ چاو له‌من نه‌كه‌ی
به‌رخم زرووفی تۆ جیایه‌
هه‌موو خه‌ڵك واده‌ڵێن
فرسه‌خێكی دیكه‌مان گه‌ره‌كه‌ نازانم بۆچی
مادام له‌ژێر هه‌ر كڵاویكا ئاشووبێك هه‌یه‌
له‌ژێر هه‌ر پێڵاوێكیشا خاكێك هه‌یه‌
بی ترس و بێ‌ دوو دڵی
هه‌موو ئه‌و كتێبانه‌ ده‌سوتێنم كه‌تۆ له‌لات پیرۆزه‌
له‌ ژێر سێبه‌ری كڵاوه‌كه‌مدا هه‌ڵدێم
تۆ نه‌كه‌ی گوڵ له‌سه‌ر سینگت بچنی
من به‌نیازم شوێنێك بۆ پێڵاوه‌كانم چێ‌ كه‌م
له‌هیچ كونجێك جێگه‌یان نیه‌
باش بزانه‌ تۆ هیچت له‌من زیاتر نیه‌
له‌مناڵیه‌وه‌ پێڵاوێكی ته‌گنیان له‌پێكردووم
تۆش سه‌رپۆشێكی ره‌ش
من هه‌رزه‌كاریم له‌پۆستاڵێكدا خنكان
تۆش له‌چێشتخانه‌دا كوشتت
تۆ ئه‌مانه‌ت نه‌زانیوه‌
تا ئێستا تاكێك له‌پێڵاوه‌كانم به‌ته‌نها ده‌ڕوا
خۆشم نازانم بۆ
سێبه‌ری بێوه‌ژنێكی قۆشمه‌چی به‌ته‌نیشتمدا تێده‌په‌ڕێ‌ و
ئاوریشم ده‌گێڕێ‌
واده‌زانم له‌كه‌سێك ده‌چێ‌ ناوی نازانم
یان رۆژهه‌ڵاتم لێ‌ گۆڕاوه‌
یان زه‌ینم كوێر بووه‌
تۆ بڵێ‌ …
من بیرم نه‌ماوه‌ .. تۆ بڵێ‌
ماڵه‌كه‌تان بۆ له‌شوێنی خۆی نه‌ماوه‌
ئه‌و پیاوانه‌ كێن له‌به‌رده‌رگای ئێوه‌
به‌ته‌ڵفیزیه‌وه‌ جگه‌ره‌ ده‌كێشن
كوڕه‌كان بۆ تۆنی ده‌نگیان گۆڕاوه‌
ئێستا كێ‌ پێڵاو بۆ كێ‌ داده‌نێ‌
كێ‌ كڵاو بۆ كێ‌ داده‌نه‌وێنێ‌
من پیڵاوه‌كه‌م تاكێكی له‌پێمدایه‌ و تاكه‌كه‌ی تری به‌ده‌ستمه‌وه‌یه‌
كڵاوه‌كه‌شم ره‌شه‌ بابردوویه‌تی و سێبه‌ره‌كه‌ی به‌سه‌رمه‌وه‌یه‌
ئێستا به‌پێی په‌تی و سه‌ری رووت ده‌گه‌ڕێم
ئه‌نگوستیله‌یه‌كم دۆزیوه‌ته‌وه‌
له‌میراتی دوو عاشق ده‌چێ‌
بیستوومه‌ میراتی هه‌ر سه‌رێك بۆ ژێر پێی میرێكه‌
میر كه‌ زه‌وق گرتی شه‌راب ده‌نۆشێ‌
زه‌وقیشی نه‌بوو پاشقول له‌سه‌رخۆشه‌كان ده‌گرێ‌
وه‌ختیك به‌ژنه‌كانی خۆی ناوێرێ‌
له‌داخانا جنێو به‌ژنێكی سك پڕ ده‌دات
ئه‌و ژنه‌ی نیوه‌ی له‌شی له‌مار ده‌چێت و
نیوه‌كه‌ی تری ئاوریشمی ته‌ڕ
به‌هه‌ر كۆڵانێكی قه‌ره‌باڵغدا ده‌ڕۆم
له‌مناڵان ده‌پرسم جگه‌ له‌خۆتان چیتان بینیووه‌
پێڵاوم پێ نیشان ده‌ده‌ن
كاتێكیش رووم تێده‌كه‌ن
پێڵاوه‌كانیان فڕێ‌ ده‌ده‌ن
وه‌ختێكیش پشتم تێده‌كه‌ن
كڵاوه‌كانیان نیشان ده‌ده‌ن
به‌هه‌ر چۆڵاییه‌كی ره‌شدا ده‌ڕۆم
لێم ده‌بێته‌ حه‌سار و ژنێكی سپی تێدایه‌ و ده‌یناسم
ده‌مه‌وێ‌ ره‌شماڵ له‌گه‌رمیان هه‌ڵده‌م
سێبه‌ره‌كه‌ی ده‌چێته‌وه‌ كوێستانی سارد
ناوێرم هه‌نگاوێك رێ بكه‌م
ده‌ستێك و قاچێكم جێده‌مێنێ‌
دوو پاساری پێكه‌وه‌ بانگم ده‌كه‌ن
فه‌رموو ئه‌م پێڵاوه‌
سه‌یركه‌ ئه‌م كڵاوه‌
شیعریان تێدایه‌ دایكمان بۆی نوسیووی
بێده‌نگی وه‌ك شێت ده‌ست ده‌وه‌شینێت و دیواره‌ ره‌نگاو ره‌نگه‌كان ده‌سڕێته‌وه‌
ئه‌م هه‌واڵه‌ دایكم بۆ شێخیكی داوێن پیسی بردبوو
خوشكه‌كانم بۆ گۆڕستان و
باوكیشم له‌نێو گۆڕه‌وه‌ به‌دیاریه‌وه‌ گریابوو
رۆژنامه‌كانیش توڕی هه‌ڵده‌ده‌ن
لێره‌ نه‌ناوی من هه‌یه‌ نه‌ ناوی تۆ
نه‌پێڵاوی من هه‌یه‌ و نه‌ئاوریشمی له‌شی تۆ
ته‌نها حه‌سارێك هه‌یه‌ له‌دووری شار
په‌نجه‌ره‌یه‌كی شڕ و شكاو
پارچه‌یه‌ك قوماشی شڕ
تۆنی ده‌نگێكی باریك
ده‌مانچه‌یه‌كی بێ‌ یه‌ده‌گ
له‌و حه‌ساره‌دا نێژراون كه‌ من شه‌پۆلی جێماوی ژنێكی تێدا ده‌بینم
هه‌تا فریا ده‌كه‌وم كه‌مێك له‌خۆم دابڕێم
رۆژهه‌ڵات به‌په‌له‌ خۆی ده‌كات به‌ماڵه‌كه‌مدا
نه‌زمێكی تر سه‌رم لێده‌دات
كوڕێك ده‌بێته‌ هاوڕێم و داوای جگه‌ره‌م لێده‌كات
نوسراوی سه‌ر پێستی رێوییه‌كی پێیه‌
باوكی بۆ ژنی دۆڵێكی نوسیوه‌ و
دایكیشی بۆ چه‌مێكی تر هه‌ڵاتووه‌
پێم ده‌ڵێ‌ له‌یاده‌وه‌ری خۆتدا بۆم هه‌ڵگره‌
له‌و كاته‌دا نیگام ده‌خلیسكێ‌ بۆ دارستانێك كه‌ته‌نها دار بی تیدا به‌ر ده‌گرێ‌
وه‌ختێكیش له‌خه‌و راده‌بم
پێڵاوه‌كانم له‌ژێرسه‌رمه‌ و كڵاوه‌كه‌شم له‌ژێر پێم




رۆژه‌كان ده‌نێژم … سمكۆ محه‌مه‌د

هه‌موو سه‌ركێشییه‌ك له‌ شه‌ودا ده‌كرێ‌
ته‌نانه‌ت یاری تاروت ی میسریش كه‌ به‌ده‌ستی پیس ده‌كرا
سزای كۆیله‌كان بوو
من له‌ كۆنه‌وه‌ ئه‌وه‌م بیستووه‌ كه‌ سزا ئه‌وه‌ نییه‌ له‌تۆڵه‌ی تاوانێك كه‌سێك بكوژی
ئه‌وه‌یه‌ له‌ ژیان و عیشق دوور بخرێیته‌وه‌
ئه‌مه‌ جیاوازی نێوان گێڵێك و زانایه‌كه‌
ده‌ستبه‌رداربوونی هه‌ستانه‌وه‌ له‌كه‌وتندا
وه‌كو جێهێشتنی مه‌سیحه‌ به‌سه‌ر خاچه‌وه‌
ئه‌و خاچه‌ی له‌ قینی بێگانه‌یی خۆمان بۆ خۆمان
منداڵێكی دیكه‌ی جوانی به‌رهه‌مهێنا
به‌ڵام نه‌یتوانی لێره‌ له‌لای ئێمه‌ بمێنێته‌وه‌
وه‌كو پیاوێكی شتكستخواردووه‌ به‌ده‌ستی ژنه‌كه‌ی
ئه‌وكاته‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ لاشه‌ی پان و پۆڕی
ده‌دا به‌رده‌گا كڵۆمدراوه‌كه‌ی ماڵه‌وه‌
ئه‌مه‌ ئه‌و ترسه‌یه‌ كه‌ له‌ روخساری هه‌موومان ده‌بینرێت و دانی پێدانانێین
وه‌كو ئه‌وه‌یه‌ له‌داخان سێبه‌ری خۆت جێبهێڵی
وه‌كو ئه‌وه‌یه‌ له‌ دڵی تاریكیدا فاڵ بگرییه‌وه‌
وه‌كو ئه‌وه‌ وایه‌ گه‌وهه‌رێك به‌ یاری شه‌تڕه‌نج بدۆڕێنی
یان هاوشێوه‌ی براكه‌ت له‌دووره‌وه‌ وه‌كو شه‌یتان كه‌ نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ عه‌ده‌ن
ته‌ماشای باخچه‌كه‌ی ماڵی پاشا ده‌كا
هه‌ستم به‌وه‌ كردووه‌ هه‌موو شتێك عاجباتی بووه‌
ته‌نهایی له‌ نوقمی شه‌ودا خۆشتره‌
وه‌كو ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان بترسی
رۆژیش له‌ ئاوه‌دانیدا له‌ خۆبایی بی
سه‌ركه‌وتن له‌ بڕینی رێگای دوور و گه‌یشتن به‌ لوتكه‌ی چیا خۆشتره‌
وه‌ختَێك تێكه‌ڵی خه‌ڵك ده‌بی
ده‌زانی كه‌ بۆچی باڵا بۆشه‌كان چاره‌نووسی رۆژهه‌ڵات ده‌نووسنه‌وه‌
چونكه‌ مرۆڤ له‌ به‌رپرسیارێتی زه‌میندا درۆزنه‌
ئه‌وان زانیویانه‌ یه‌ك كۆڵان بۆ سه‌گی به‌ڕڵا هه‌یه‌
ئه‌وه‌شیان زانیوه‌ یه‌ك دۆزه‌خ هه‌یه‌
هه‌ر ئه‌مه‌یه‌ تاقمێك له‌ ریزی سوپا و تاقمێكی دیكه‌ش جوامێری ده‌فرۆشنه‌وه‌
لێره‌وه‌یه‌ خه‌ونی بردنه‌وه‌ به‌بێ‌ برسێتی نییه‌
مرۆڤیش له‌ شه‌ودا به‌دوای ئه‌فسانه‌ی خۆیه‌تی
باوه‌ڕیشی به‌ یه‌ك كه‌سه‌ بۆ هه‌تا هه‌تایه‌
ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ وه‌كو چه‌رمی پاساری بێ بڕسته‌
ترپه‌ ترپی دڵی زیندانه‌كان سه‌لماندوویانه‌
ئه‌وان ده‌زانن هه‌میشه‌ كارێكته‌ری شانۆن
كه‌چی غافڵگیرن له‌وه‌ی له‌دوای ئازاد بوونیشیان زیندانێكی گه‌وره‌تر
له‌بری ئێسك گۆشتت ده‌خوا
باوكم ده‌یگوت هه‌موو ئینسانێك خاوه‌نی بیرۆكه‌ی ئاشتیه‌
كه‌چی هه‌میشه‌ سه‌رقاڵی پاڵه‌وانێتی و بردنه‌وه‌ی جه‌نگه‌
ئه‌وان وه‌ك دێوانه‌ ره‌نگیان په‌ڕیوه‌
كه‌چی روخساریشیان ماكیاژ ده‌كه‌ن و به‌یه‌كتر ده‌ڵێن ده‌مناسییه‌وه‌ ؟
ئه‌وان هه‌ڵپه‌یانه‌ له‌م مه‌فته‌نه‌وه‌ بچن بۆ نێو به‌فر
كه‌چی شه‌ڕیانه‌ له‌سه‌ر كونجی شارێك یان گه‌ڕه‌كێك یان كۆڵانێكی گه‌رم له‌سه‌ر وێنه‌ی پاشا
به‌دیار ژیله‌مۆشه‌وه‌ نوزه‌یات بێ‌
ژیان قورسه‌ ناخوێنرێته‌وه‌ كه‌ تیشكی هه‌تاو ده‌یگرێته‌وه‌
گێلێتی مرۆڤ به‌م فه‌لسه‌فه‌ی شه‌وانه‌وه‌ خوی گرتووه‌
خۆشه‌ویستیش له‌ شه‌ودا سه‌ختتره‌
كچان له‌شه‌ودا ده‌بن به‌ قه‌ره‌ج و ترسیان له‌ جنێوی دایكیان نامێنێ‌
كوڕانیش له‌شه‌ودا بێباكترن و ترسیان له‌ ئێسكی قورسی باوكیان نییه‌
شه‌وگه‌ڕه‌كان له‌ خۆڕا نییه‌ له‌شه‌ودا شیعر ده‌نووسن و گۆرانی ده‌ڵێن
ته‌نانه‌ت دزه‌كانیش له‌شه‌ودا جوامێرترن
شه‌و بێباكی و جوابی لوتبه‌رزی رۆژه‌
من بڕوام به‌وه‌یه‌ كه‌ ژیان به‌ ترسه‌وه‌ خۆشه‌
بڕم به‌ قسه‌ی ئه‌وانه‌ ناشكێ‌ كه‌ چاویان ناتروكێ‌
وام له‌خۆم كردووه‌ هه‌موو رۆژه‌كانم وه‌كو یه‌كبن و شه‌ویش قه‌ره‌جێكی ئازاد
له‌و رقه‌وه‌یه‌ .. یه‌ك یه‌ك ده‌یاننێژم
به‌قه‌د ژیانی گێلێك چێژ له‌هیچ ده‌بینم و شه‌وه‌كان ده‌نووسمه‌وه‌
ئه‌گه‌ر موسافیرێك بومایه‌، بیرم له‌ ژنی دونیا ده‌كرده‌وه‌
شه‌ش رۆژ جارێكیش ده‌چوومه‌ مه‌جلیسی ئه‌و پیاوانه‌ی له‌ جه‌نگ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌
ئه‌زموونی ته‌نهاییم فێری كردم كه‌ ژیان بریتییه‌ له‌ ترس
له‌وانه‌ی خۆشت ده‌وێن
بڕواناكه‌م له‌هیچ گه‌ڕه‌كێكه‌وه‌ گوزه‌رم كردبێ‌ و عاشقم نه‌بینیبێ‌
كه‌چی هێنده‌ سارد و ترسانك بوونه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ی سه‌هۆڵاویان پێداكرابێ‌
بڕواناكه‌م هه‌موو كه‌س ئه‌م هه‌سته‌ی هه‌بێ‌
شتێك هه‌یه‌ له‌سه‌ر كاغه‌ز نانوسرێته‌وه‌
وه‌كو چاكه‌ی فه‌یله‌سوف و په‌یامبه‌ره‌كان
وه‌كو ناوی ئه‌و موسافیره‌ی كه‌شتییه‌كه‌ جێیهێشت
شكۆی هیچ پادشایه‌ك نییه‌ وه‌كو ئازابوونی ئاو بنوسرێته‌وه‌
ئه‌وان بۆیان ده‌نووسنه‌وه‌ و روبار ده‌ڕوا
ئه‌وان له‌ شكۆی پاڵه‌وانه‌كانی شه‌وه‌وه‌ دزی له‌ ژیان ده‌كه‌ن
ترسنۆكه‌كانیش له‌سه‌ر سفره‌ی خوان گۆرانی ده‌ڵێت
ژنیش وه‌كو شه‌یتان ده‌بینن
ده‌ماری شه‌وو رۆژ لێره‌وه‌ ده‌بینرێ‌
لۆركا به‌مه‌ی زانیبوو بۆیه‌ خه‌می كچه‌ قه‌ره‌جه‌كانی بوو
وه‌كو پاولۆش ده‌ڵێ‌ ئه‌نارشیسته‌كان له‌ شه‌ودا گه‌نجینه‌ ده‌دزن و
له‌سه‌ر جامخانه‌ی شاره‌كان ده‌نووسن پێویستمان به‌ مێشكه‌
مه‌ولانا له‌ خۆڕا نییه‌ به‌سه‌ما ئه‌ندازه‌ی به‌رامبه‌ره‌كه‌ی ده‌كێشێ‌
رۆژه‌كانم به‌م فه‌لسه‌فانه‌وه‌ ده‌نێژم
بڕیارم داوه‌ به‌ بێده‌نگی هه‌موو شتێك ره‌ت بكه‌مه‌وه‌




په‌راوێزخستن و په‌راوێزخراو ئه‌ده‌ب و رۆشنبیری به‌ نموونه‌ … سمكۆ محه‌مه‌د

له‌رووی زمانه‌وانییه‌وه‌، په‌راوێز واته‌ پشتگوێ‌ خستن و گرینگی پێنه‌دان وه‌كو ماتریالێكی لاوه‌كی و ده‌ركراو له‌بازنه‌یه‌كی دیاریكراو، یان دوورخستنه‌وه‌ و كوژاندنه‌وه‌ی رۆشنایی له‌سه‌ر ئه‌و شته‌، یان ئه‌و كه‌سه‌ له‌و چوارچێوه‌یه‌ی كه‌ مافی هه‌یه‌ خۆی نمایش بكات، له‌ ئاستی ده‌وڵه‌ت و نه‌ته‌وه‌ و شار و كولتوور و ئایین و رۆشنبیریشه‌وه‌، كرده‌یه‌كه‌ له‌ژێر كۆنتڕۆڵی گروپێك له‌ دژی گرووپێكی دیكه‌، یان له‌دژی كه‌سێك ده‌كرێت، یان كرده‌یه‌كه‌ بۆ سنووردار كردنی چالاكی كه‌سێك له‌ سنوورێكی فراوانتر، ئه‌م زاراوه‌یه‌ له‌هه‌موو دونیادا موناقه‌شه‌ی فكری له‌سه‌ر ده‌كرێ‌، هه‌ندێكجار گه‌یشتۆته‌ ئاسته‌ی كه‌ ئامانجی پشت په‌راوێزخستنه‌كه‌ش ئاشكرا ده‌كرێت.
كه‌سی په‌راوێزخراو كێیه‌؟، كێ‌ و چۆن كارێكته‌ری چالاك له‌هه‌موو كایه‌ و سێكته‌ره‌كان په‌راوێزده‌خرێت؟، یان چۆن ده‌وڵه‌ت یان شار یان كولتوور په‌راوێز ده‌خرێت له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ت و شار و كولتووره‌ ناسراوه‌ به‌هێزه‌كانه‌وه‌؟، كارێكته‌ری په‌راوێزخراو ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ به‌هۆی تواناكانی یه‌وه‌ یان به‌ هۆكاری ئه‌وه‌ی گوتاره‌ ئه‌ده‌بی و رۆشنبیرییه‌كه‌ی و توانا پیشه‌ییه‌كانییه‌وه‌ رۆشنایی له‌سه‌ر لاده‌برێت و كارێك ده‌كرێت كه‌ خوێنه‌ر و موتابه‌عه‌ كاره‌كانیشیان بڕوایا نبه‌ تواناكانیان لاوازبێت میشیل مارسۆن یه‌كێك له‌ توێژه‌رانی ئه‌م بواره‌یه‌ و توێژینه‌وه‌یه‌كی هه‌یه‌ له‌سه‌ر هه‌موو ئه‌و كارێكته‌ره‌ چالاكانه‌ی ئیتالیا و ئامریكا و هتد، ئادیتا ئه‌دۆبكومار .
سه‌باره‌ت به‌قه‌واره‌ی ده‌وڵه‌ت و شار و كولتوور و ئایین و هتد، دیسان هه‌مان پێچه‌وانه‌ كردنه‌وه‌ی هاوكێشه‌یه‌كه‌، له‌رێگه‌ی گشته‌وه‌ یه‌كێك له‌وانه‌ په‌راوێز ده‌خه‌ن، تا ئه‌و جێگه‌یه‌ی كه‌ نزیك ده‌خرێته‌وه‌ له‌ سڕینه‌وه‌ی له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی دونیا، ئه‌م بابه‌ته‌ هێنده‌ دیارده‌یه‌كی به‌ربڵاوی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی یه‌ كه‌ بۆته‌ دیارده‌یه‌كی هه‌ستپێكراو له‌ دونیادا مشتومڕی جددی له‌سه‌ر ده‌كرێت، ئادیتا ئه‌بكومار توێژه‌ری ئه‌م بابه‌تانه‌یه‌ و پێیوایه‌ (مه‌سه‌له‌ی په‌راوێزخستنی وڵاتانی ده‌ست و پێ‌ سپی و نا به‌رهه‌مهێن له‌لایه‌ن ولاتانی پیشه‌سازییه‌وه‌، گه‌یشتۆته‌ ئاستێك كه‌ فه‌رهه‌نگی كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتووره‌كه‌شیان په‌راوێز بخرێت، له‌وه‌ش واوه‌تر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ قه‌ناعه‌تیان به‌ خه‌ڵك به‌گشتی و هاونیشتیمانی وڵاته‌كانیش به‌تایبه‌تی درووست كردووه‌ كه‌ له‌نێو خۆشیان بابه‌تێكی چینایه‌تی بخوڵقێنن و یه‌كتری په‌راوێزبخه‌ن، تاكو گروپێك ئینتیما بۆ ئه‌و كرده‌یه‌ بكات و ئه‌وانی تر په‌راوێز بخه‌ن و ببنه‌ قوربانی بۆ ئه‌وانه‌ی دێنه‌ پێشه‌وه‌ و ده‌بن به‌ چینی سه‌رده‌ست).
داریوشی شایگان بیرمه‌ندێكی فارسه‌ و له‌ فه‌رانسه‌ ده‌ژیا. ساڵی 2018 كۆچی كردووه‌. كۆمه‌ڵێك كتێبی هه‌یه‌ له‌ باره‌ی شارستانییه‌ته‌كان و شوناس و رۆشنبیر و هتد. له‌ كتێبی ئاسیا له‌به‌رامبه‌ر خۆرئاوادا، باس له‌ ئێران وه‌كو ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگه‌ی ئێرانی ده‌كات كه‌ له‌سایه‌ی دۆخی نه‌ ئه‌میان نه‌ ئه‌ویاندا بۆ هه‌موو كایه‌كان له‌په‌راوێزدا ده‌ژین، مه‌به‌ست له‌ (نه‌ئه‌میان و نه‌ ئه‌ویان)، ئه‌وه‌یه‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی نه‌ دیموكراسی و نه‌ دژه‌ دیموكراسییه‌ و نه‌ لایه‌نگیری كۆمۆنیسته‌ و نه‌ سه‌رماسه‌داری وه‌كو مالیزیاو تایلااند و تایوان و سه‌نگافور و هتد، چونكه‌ به‌هۆكاری سیاسه‌تی خۆ به‌دوورخستن له‌ مه‌حفه‌لی نێوده‌وڵه‌تی، هه‌موو كاره‌ه‌كانی ناناسرێن، به‌رده‌وام بوونی ئه‌م حاڵه‌ته‌ وه‌كو پرنسیپێكی كولتووری و ئایینی و زمان، هیچ ئیمتیازێكی نه‌داوه‌ به‌ كارێكته‌ری رۆشنبیری فارسی زمان له‌ته‌واوی دونیادا، له‌مه‌ش خراپتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خۆیان بوون به‌ كه‌ره‌سته‌یه‌ك بۆ به‌ كه‌نارخستنی به‌شێك له‌ ئایین و كه‌لتوور و شاره‌ دوره‌ ده‌سته‌كانیان، له‌وانه‌ش به‌ ئیدیۆم كردنی زاراوه‌ی لادێی و نه‌زان و هتد، په‌راوێزبوونی كۆریای باكور یان وڵاتانی ئامریكای لاتینی و هتد.
ئه‌م بابه‌ته‌ له‌كوردستان به‌هۆی تاكڕه‌هه‌ندی بیركردنه‌وه‌وه‌ بۆ شاره‌كان و كارێكته‌ره‌ چالاكه‌كان، مه‌سه‌له‌كه‌ بچوك كراوه‌ته‌وه‌ و له‌زه‌ینی خۆیان و خه‌ڵكدا، له‌جوغزی زۆنێكدا ره‌هه‌ندی زیاتری پێدراوه‌، بۆیه‌ به‌ئاشكرا شار و شارۆچكه‌كانی تر، كراون به‌ قوربانی شارێك تاكو پێشڕه‌وایه‌تی فه‌رهه‌نگێكی شارستانی پێبدرێت و ببێت به‌ خاوه‌نی ئه‌و شوناسه‌، بۆ ئه‌وه‌ی خۆشیان به‌و وه‌همه‌وه‌ بیكه‌ن به‌ واقیع و بڵێن شاره‌كه‌مان بونیادنه‌ری رۆشنبیرییه‌ و له‌سه‌رووی شاره‌كانی دیكه‌وه‌یه‌، له‌كاتێكی شارستانشینی و كارێكته‌ری رۆشنبیری هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ دۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی و جوگرافیاوه‌ نییه‌، یان ئه‌وه‌ی هیچ په‌یوه‌ندیی به‌ په‌روه‌رده‌ی شارێكه‌وه‌ نییه‌ كه‌ وه‌كو كارگه‌یه‌ك چاوی لێبكرێت و ئه‌و به‌رهه‌م و ماركه‌یه‌ به‌رهه‌مبهێنێت، ئۆكتافیپاز له‌ كوێره‌ گوندێك گه‌وره‌ بووه‌، كه‌چی كارێكته‌رێكی ناسراوی ئه‌ده‌بیاته‌ له‌دونیادا،
نموونه‌ی په‌راوێزخستنی چه‌ند كارێكته‌ری ناسراوی ناو ئه‌ده‌ب، سه‌لێمنه‌ری ئه‌و راستییه‌ن، كه‌ ئه‌لبێر كامۆ نۆبڵی ئه‌ده‌بی وه‌رگرت و له‌راستیدا مافی نیكۆز كازانتزاكی بوو وه‌ریبگرێ‌، به‌ ئه‌رنجامی ئه‌وه‌بوو كه‌ كامۆ له‌گه‌ڵ شه‌پۆله‌ سیاسییه‌كه‌ ده‌ڕۆیشت و ده‌یزانی له‌نێو ئه‌و مه‌حفه‌له‌ گه‌مه‌ بكات و به‌ رۆمانی (مرۆڤی یاخی)، نۆبڵی وه‌رگرت كه‌ دژایه‌تی كردنی بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ بوو، له‌كاتێكدا دۆخه‌كه‌ له‌خزمه‌تی ئه‌ده‌بی واقیعی و سۆسیالیستی بوو له‌دونیادا،
ئه‌مه‌ش بۆ مه‌حفه‌لی سیاسی و ئه‌ده‌بی جیهانی كه‌ره‌سته‌یه‌كی به‌ نرخ بوو، بۆیه‌ ئه‌و خه‌ڵاته‌كه‌ به‌ ئه‌لبێر كامۆ دراوه‌، له‌ رۆژهه‌ڵاتیش نه‌جیب مه‌حفوز له‌جیاتی محمود ده‌روێش خه‌ڵاته‌كه‌ی وه‌رگرت، هه‌روه‌ها له‌جیاتی (یه‌شار كه‌مال) كه‌ لاگیری بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ بوو، (ئۆرهان پامۆك) خه‌ڵاته‌كه‌ی وه‌رگرت، چونكه‌ لاگیری مه‌سه‌له‌ی نه‌ته‌وه‌ په‌رستی توركی و سه‌رمایه‌داری بوو، ماركیز له‌ وتارێكدا باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ بۆرخیس له‌به‌رامبه‌ر سه‌ردانی لاوگۆستۆپینۆشیت كردووه‌ و له‌وێ‌ وتارێكی نا سه‌ركه‌تووانه‌ی پێشكه‌ش كردووه‌، گوتوویه‌تی (من ئه‌وه‌ نیم سه‌رۆكی ئه‌جه‌نتین ئه‌و شه‌ره‌فه‌م پێببه‌خشێت، له‌كاتێكدا له‌ چیلی و له‌ ئه‌رجه‌نتین و ئۆرۆگوای، هه‌وڵ بۆ رزگاركردنی ئازادی ده‌درێت)، له‌كاتێكدا دوو نووسه‌ری ئینگلیز هه‌بوون بۆ كێبه‌ركێ‌ له‌گه‌ڵ بۆرخیس بۆ وه‌رگرتنی جائزه‌، ئه‌وانیش ئاژاوه‌یان درووست كردوو و وه‌ریان نه‌گرت، ماركیز ده‌ڵێ‌، نهێنی كاره‌كه‌ ئه‌وه‌بوو كه‌ شوێنی وه‌به‌رهێنانه‌كه‌ بۆ پوڵ له‌بار نه‌بوو، نهێنییه‌كی تر ئه‌وه‌بوو كه‌ زۆربه‌ی پیسه‌كان ده‌یانگوت سه‌رمایه‌داری وه‌زیفه‌یه‌تی بۆ به‌ده‌ستهێنانی زێر و زیو له‌ ئه‌فه‌ریقا، بۆیه‌ جائزه‌ مژینی خوێنی خوێنی كۆیله‌كان بوو، نهێنی سێهه‌م ئه‌وه‌به‌ كه‌ جه‌نگی جیهانی هاته‌ پێشه‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ لایه‌نگری هیتله‌ر بوون، تاكو جه‌نگ مابوو وه‌ریان نه‌گرت، دوای ئه‌وه‌ چرچل وه‌ریگرت، ئه‌ویش به‌و هۆیه‌ بوو كه‌ كۆنتاكتی هه‌بوو له‌گه‌ڵ زانكۆكان و یه‌كێتی سۆڤیه‌ت، ساڵی 1958 بۆریس باسترناك وه‌كو شاعیرێك ده‌بوو نۆبڵ وه‌ربگرێت، به‌ڵام به‌هۆكاری ئه‌وه‌ی نۆبڵ ئیعتیبارێكی سۆڤیاتییه‌، بۆیه‌ ره‌تی كردووه‌ و به‌ ئیستفزازی زانی، دواتر درا به‌ میخاییل شۆلۆخۆف). له‌ وڵاتی میسر ره‌جا نه‌قاش كه‌ پێشنیار كردنی بۆ خه‌ڵاتی باشترین نووسری عه‌ره‌بی ره‌تكردووه‌ و بۆ به‌ها تاهیری به‌لایه‌ق زانی، كه‌چی دواتر درا به‌ نه‌بیل سه‌عد ئه‌رده‌ش، بۆیه‌ به‌گشتی رۆشنبیر و نووسه‌ره‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ دوایان كرد ده‌وڵه‌ت ده‌ستوه‌ربداته‌ ئه‌و كاره‌، كه‌چی رۆمانووسێك به‌ناوی ئیدریس عه‌لی به‌ ئاشكرا گوتبووی ( من زیاتر له‌ سی ساڵه‌ زۆر پێویستیم به‌ خه‌لاتی هاندان هه‌بوو، چونكه‌ بردنه‌وه‌م هه‌موو ژیانمی ده‌گۆڕی) ئه‌مه‌ باشترین دانپێدانانه‌ له‌لایه‌ن نووسه‌رێكه‌وه‌ كه‌ موسته‌هه‌ق بووه‌ و وه‌رینه‌گرتووه‌، له‌كاتێكدا قسه‌یه‌ك هه‌یه‌ ده‌ڵێت ( نووسه‌ره‌ نا شایسته‌كان زۆرتر بوون له‌و نووسه‌رانه‌ی كه‌ شاسته‌ بوون بۆ خه‌ڵات)
كه‌شارێك ده‌كرێت به‌ پایته‌ختی رۆشنبیری و هه‌موو شوناس و توانای كارێكته‌ره‌كان به‌گشتی ده‌درێت به‌ خه‌ڵكی شاره‌كه‌، ئه‌مه‌ به‌خاتری ئه‌وه‌ نییه‌ بۆردێك له‌ شاره‌زایانی فه‌رهه‌نگی ئه‌و هه‌رێمه‌ بیری لێبكه‌نه‌وه‌ و هه‌ڵه‌نه‌كه‌ن، تاكو ئه‌و كارته‌ ببه‌خشن، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شه‌رعییه‌ت بدرێت به‌ هه‌ولێر وه‌كو شارێك خاوه‌نی شوناسی سێنته‌ری بڕیاری سیاسی و ئابوری و دیبلۆماسی بێت، ماناشاره‌وه‌كه‌شی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بڕیار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ دراوه‌ هه‌ولێر سیمایه‌كی سیاسی و ئابوری هه‌یه‌، سلێمانیش سیماكه‌ی رۆشنبیری یه‌ و هیچی تر، له‌هه‌ردوو باره‌كه‌دا غه‌در له‌ توانای خه‌ڵكی هه‌ولێر و كه‌ركوك و ئه‌وانی تر كراوه‌ وه‌كو فه‌رهه‌نگ، بۆ سیاسه‌تیش غه‌در له‌ توانا و به‌شداریكردنی خه‌ڵك كراوه‌ له‌ سیاسه‌ت و ئابوری و سێكته‌ره‌كانی تر، له‌حاڵێكدا ئه‌مه‌ بڕیارێكی ره‌های ناجۆره‌، شار و سه‌نته‌ر و كه‌نار خاوه‌نی ئه‌و جۆره‌ شوناسه‌ رۆشنبیرییه‌ نیین، چونكه‌ ئۆكتافیوپاز له‌ كوێره‌ گوندێك بوو، ره‌سوڵ هه‌مزه‌تۆف خاوه‌نی كتێبی داغستانی منه‌ كه‌ له‌ دوو به‌رگ پێكهاتووه‌ و فه‌لسه‌فه‌ و كولتووری وڵاتێكی به‌خوێنه‌ری فره‌ زبان ئاشنا كردووه‌، له‌ كه‌نار شارێكی داغستان ده‌ژیا، عه‌ره‌بی شه‌ممۆ خاوه‌می چه‌ندین رۆمانه‌ له‌ ئه‌رمینیا له‌كه‌نارێك ده‌ژیا، نالی خۆ خه‌ڵكی سلێمانی نه‌بوو، به‌ڵكو خه‌ڵكی شاره‌زوور بوو، شێخ ره‌زای تاڵه‌بانی خه‌ڵكی گه‌رمیان بوو، سافی هیرانی خه‌ڵكی هیران بوو حاجی قادری كۆیی و مه‌لای گه‌وره‌ خه‌ڵكی كۆیه‌ بوون، پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر به‌و پێوه‌ره‌بێت، هه‌موو ئه‌و شارۆچكانه‌ سه‌نته‌رن؟، كه‌واته‌ كێ‌ و چ شوێنێك كه‌ناره‌.
ئه‌م جه‌نگی شار و خۆ به‌سه‌رنته‌ركردن و به‌كه‌نار خستنه‌ی له‌ نه‌وه‌ده‌كانه‌وه‌ بووه‌ به‌ باوی فه‌رهه‌نگی و شانازیشی پێوه‌ده‌كرا، دوو ره‌هه‌ندی وه‌رگرتووه‌، یه‌كه‌م كوشتنی توانای ئه‌وانی تر و به‌خشینی به‌ توانای كه‌سانی تری ناشایسته‌، دووهه‌م خوڵقاندنی دۆخێكی چینایه‌تی و ده‌سه‌نه‌خواركردنی پێگه‌ی هونه‌ری و كولتووری و رۆشنبیری كۆمه‌ڵك خه‌ڵك له‌پێناو جه‌نگێكی نادیار، یان جه‌نگێكی نموونه‌یی، ئه‌مه‌ش به‌ پاڵپشتی سیاسه‌تێكی دیاریكراو كرا به‌واقیع له‌ زه‌ینی خه‌ڵكدا، له‌كاتێكدا ئه‌م سیاسه‌ته‌ هێنده‌ی زیان بوو به‌ نه‌ته‌نه‌وه‌ و خه‌ڵكێك، هێنده‌ قازانج نه‌بوو به‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ك و شارێك.
له‌م سوچه‌وه‌ ده‌مه‌وێ‌ ئه‌و دیارده‌یه‌ وه‌كو دووجار په‌راوێزخراو بخوێنمه‌وه‌، ئه‌مه‌ تێڕوانینێكی ئه‌خلاقییه‌ به‌رامبه‌ر به‌ئه‌ویتری وێنه‌ی خۆت، پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ خاوه‌نی ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ خاوه‌نی چ شارستانییه‌تێكی مێژووییه‌ له‌ ناوچه‌كه‌؟، ئایا ئه‌م په‌راوێزخستنه‌ چ نه‌فعێكی فه‌رهه‌نگی هه‌یه‌ بۆ نه‌وه‌یه‌كی دیكه‌ تاكو شانازی پێوه‌ بكات؟، جه‌ له‌وه‌ی له‌مدواییه‌دا نه‌وه‌یه‌ك به‌نمیچه‌ په‌روه‌رده‌یه‌كی نوكته‌بازییه‌وه‌ كه‌ له‌كاره‌كانی عه‌لادین سه‌جادی وه‌رگیرابوو، به‌بێ‌ هیچ به‌هایه‌كی رۆشنبیری و كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌ناوی كرانه‌وه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و به‌ناوی خاوه‌ندارێتی كۆمه‌ڵێك كارێكته‌ری رۆشنبیری یه‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌چاوی سووك ته‌ماشای شارگه‌لی دیكه‌ی كوردستانیان و دانیشتوانه‌كانیان ده‌كرد، ته‌نها به‌هۆی ئه‌وه‌ی كارێكته‌ری دیاری فه‌رهه‌نگی له‌ شارێك هه‌یه‌، یان ته‌نها به‌هۆی ئه‌وه‌ی سیاسه‌تی شاره‌كه‌ی دژایه‌تی ئه‌و سیاسه‌ته‌ ده‌كات كه‌ له‌شارێكی تره‌ و یان له‌شارێكه‌ چاره‌نووسی دیار نییه‌، ئه‌م دیاره‌دیه‌ جه‌نگێكی ده‌روونی بوو نه‌ك توانا له‌ سێكته‌ره‌كانی دیكه‌، هه‌روه‌ها په‌رچه‌كرداریش بوو دژی جوگرافیایه‌كی دیكه‌ به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی بیر له‌وه‌ بكرێته‌وه‌ ئه‌و جوگرافیایه‌ش بریتییه‌ له‌پارچه‌یه‌كی گرینگ له‌ جوگرافیا گه‌وره‌كه‌ی خۆی كه‌ هه‌ڵگری ئه‌و شوناسه‌یه‌، له‌بیربردن و رێگه‌نه‌دان به‌له‌دایكبوونی پرسیارێكی وه‌ها، بابه‌تێكی سه‌تحی و ئاسایی نه‌بوو به‌سه‌ر زاره‌كی په‌خش كرابێت، به‌ڵكو تێوه‌گلانی هه‌موو تواناكان و هه‌موو كارێكته‌ره‌ رۆشنبیر و نا رۆشنبیره‌كانیش بوو، تاكو به‌گشتی ببنه‌ شاهید به‌سه‌ر دۆخێكه‌وه‌ له‌زه‌منێكی دیاریكراو، ئامانجه‌كه‌ش بۆ خزمه‌تی ئه‌ده‌ب و مه‌عریفه‌ نه‌بوو، به‌ڵكو بۆ خزمه‌تكردنی سیاسه‌تێكی دیاریكراو بوو، بۆیه‌ خوێندنه‌وه‌ و موتابه‌عه‌كردنی ته‌شكیلی و شانۆ و فیلم و دراما و هتد، گۆڕا بۆ په‌یداكردنی پوڵ به‌هه‌ر نرخێك بێت.

به‌شێكی زۆری ده‌رهێنه‌ر و كارێكته‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی فیلم و درامای كوردی، خه‌ڵكی شاری كه‌ركوك بوون، ئه‌وان خاوه‌نی سێ‌ زمانی زیندوو بوون، ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خاوه‌نی شوناسی جوگرافیای خۆیان نه‌بوون، هه‌مو توانا و پاداشته‌كانیان بۆ شارێكی تر گه‌رایه‌وه‌، ئه‌م په‌راوێزخستنه‌
1: سعاد العنزی. المهمشون فی الادب. مجله‌ العرب الكویتیه‌. 2013
2: دارویش شایگان. ئاسیا له‌به‌رامبه‌ر خۆرئاوادا. وه‌رگێران بۆ كوردی. شۆرش جوانرۆیی. مامه‌ند رۆژه‌. وه‌زاره‌تی رۆشنبیری. خانه‌ی وه‌رگێران. 2004
3: ئادیتا ئه‌بكومار. مفهوم الاقصا‌و. ترجمه‌ بپینه‌ ابراهیم.
4: هیپم حسین. كاتب سوری. ادب الهوامش. مجله‌ العرب 2018 \
5: احمد ندا. أدب المهمشین بین النخبه‌ والصعالیك. مجله‌ مقالید 2011 مغرب
6: مجله‌ افاق عربیه‌. العدد 6 1983
7: مجله‌ اخر ساعه‌. 2009




به‌رده‌وامبوونی په‌راوێزخستن قه‌یرانی به‌ها. كێشه‌ی بنچینه‌یی ئینسان … سمكۆ محه‌مه‌د

له‌مانای زاراوه‌كه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كه‌م كه‌ بۆچی په‌یوه‌ندیی به‌ په‌راوێزخستنه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ها به‌واتای قیم دێت به‌عه‌ره‌بی، وشه‌یه‌كی لاتینییه‌ به‌ بنه‌ما فه‌لسه‌فیه‌كه‌ی، له‌ریشه‌وه‌ له‌وشه‌ی بنه‌ما ره‌فتارییه‌كانه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ وه‌كو پێوه‌ر كاری پێده‌كات، واته‌ به‌پێی ئه‌و ته‌رازووه‌ی بۆ دیارده‌ و شته‌كانی داناوه‌ و به‌وه‌ش ئینسان هه‌ڵده‌سه‌نگێنێ‌، هه‌ڵبه‌ت پێوه‌ره‌كه‌ش به‌پێی ئه‌و بنه‌مایانه‌ی كه‌ به‌هه‌ند وه‌رگیراون، یان به‌ لاگیری و یان به‌ عه‌قڵی كۆمه‌ڵ نوێنه‌رایه‌تی كراون، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ یان ئه‌وی تر په‌راوێزده‌خات و یان خۆی په‌راوێزده‌خات.
له‌نێوان به‌های ئینسانی و به‌های باڵا كه‌ چه‌ند پێناسه‌یه‌كی هه‌یه‌، شتێك نه‌ماوه‌ ناوی به‌های ئینسانی بێت، به‌ڵام كه‌ ده‌رده‌شه‌ له‌سه‌ر نموونه‌ی باڵای ئیدیۆلۆژییه‌كان ده‌كرێ‌، هێڵێكی سوور دیاری ده‌كرێت و وه‌كو موقه‌ده‌س ته‌ماشا ده‌كرێ‌، ئه‌مه‌ سه‌ره‌تای نه‌مانی به‌های ئینسانی یه‌، له‌به‌رامبه‌ردا سه‌رهه‌ڵدانی به‌هایه‌كی دیكه‌ی پیرۆز، چونكه‌ ئه‌م ئینسانه‌ درووستكراوه‌ی ئێستا به‌بێ‌ خوداوه‌ندی خۆی و به‌بێ‌ نموونه‌ی باڵای خۆی ناتوانێ‌ قسه‌ بكات و ناتوانێ‌ وڵامی پرسیاره‌كانی خودا و هه‌قیقه‌ت و چاكه‌كاری بداته‌وه‌ و له‌په‌نایدا بژی، ئه‌م دۆخه‌ درووستكراوه‌ كه‌ سه‌نته‌رێكی بۆ به‌ها داناوه‌، تاكو هه‌موو شته‌كانی تر ه‌ ئینسانیشه‌وه‌ له‌كه‌نار ئه‌ودا بووه‌ستن، هێزێكی باڵایه‌ كه‌ ته‌كنۆلۆژیایه‌ و بۆ نه‌هێشتنی ئیراده‌ و به‌هاری ئیراده‌گه‌رێتییه‌، بۆیه‌ ناتوانێ‌ ره‌خنه‌ی لێبگرێ‌، له‌باشترین حاڵه‌تیشدا كه‌ ره‌خنه‌ ده‌گرێت له‌ كواڵیتی ده‌یگرێ‌، نه‌ك له‌و هێزه‌ باڵایه‌ی كه‌ ئاراسته‌ی ده‌كات.
هه‌ڵبه‌ت وه‌كو باسم كرد له‌ده‌ره‌وه‌ی به‌های باڵا، شتێكی دیكه‌ی هاوچه‌رخ هه‌یه‌، ئه‌ویش ته‌كنۆلۆژیایه‌ كه‌ مه‌ودایه‌كی خسته‌ نێوان كێشه‌ و پێویستییه‌ دیاره‌كان، ئه‌مه‌ش دوای ئه‌وه‌هات كه‌ عه‌قلانییه‌ت گرینگی به‌م ستایڵه‌ به‌هایه‌دا، هه‌روه‌ها گرینگی ئه‌م گۆڕانه‌ش به‌ پله‌یه‌ك كه‌ نه‌یهێشت و دژی هه‌موو ئاڵۆگۆڕێكی ریشه‌یی بووه‌وه‌ كه‌ دواجار ئاراسته‌شی گۆڕی، ئه‌م دۆخه‌ كارێكی كرد كه‌ ئه‌م چه‌رخه‌ی ئێستا داوا بكات بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ تواناكانی ئینسان به‌ سرووشتی خۆی، به‌ڵام به‌ كه‌ره‌سته‌گه‌لێك كه‌ دیسان به‌رهه‌می ته‌كنۆلۆژیا و عه‌قلانیه‌ت بوو، رێگه‌ی نه‌داو نموونه‌یه‌كی دیكه‌ی باڵای ته‌كنۆلۆژی خوڵقاند، بۆیه‌ سه‌ره‌نجام ئه‌و به‌هایانه‌ی نه‌هێشت كه‌ ئینسان وه‌كو مه‌رجی ژیانی شایسته‌ ته‌ماشای ده‌كرد، سه‌ره‌نجام په‌راوێزخستنی هه‌ر نه‌ته‌وه‌ و كولتوور و رۆشنبیرییه‌ك له‌ئه‌نجامی نه‌هێشتنی ئه‌و به‌هایانه‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵدا.
تاكو ئه‌وكاته‌ی ئینسان نه‌بووبوو به‌ سه‌نته‌ری ده‌سه‌ڵات له‌سه‌ر زه‌وی و خۆی لێنه‌گۆڕابوو، به‌شێك له‌و به‌هایانه‌ مابوون كه‌ دڵنه‌واییان ده‌دایه‌وه‌، یان وڵامێك بوون بۆ قه‌یرانه‌ سرووشتی و ناسرووشتیه‌كان، دواتر كه‌وته‌ ئه‌و شوێنه‌وه‌ كه‌ گوایه‌ هۆشیاری ئامانجه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌یه‌ بۆ به‌سه‌نته‌ر بوونی، به‌ڵام ده‌ركه‌وت كه‌ جوانكردنی هۆشیاری له‌گه‌ڵ خودی هۆشیاری موزه‌یه‌ف جیاوازی هه‌یه‌، به‌و مانایه‌ی كه‌ ویژدانێك بخوڵقێنێ‌ به‌خته‌وه‌ر بوو به‌و یه‌كسانیه‌ی كۆمه‌ڵگه‌كان كه‌ تائێستاش به‌خۆیه‌وه‌ نه‌یبینیوه‌، ئه‌مه‌ش له‌ پێناو بزركردنی خودی هۆشیاری بوو كه‌ به‌مانا فراوانه‌كه‌ی نه‌مانی به‌هابوو، له‌به‌رامبه‌ریشدا ناوهێنانی بۆ سه‌رهه‌ڵدانی به‌دیارخستنی فكر و وجوود و هه‌لپه‌رستی خودی بوو، ئه‌مه‌ش وای كرد كه‌ نێوانگیرییه‌كان له‌نێوان شعور و بێ‌ شعووری به‌رده‌وام نه‌مێنێ‌”. هربرت ماركوز. الانسان ژو البعد الواحد. ترجمه‌. جورج گرابیشی. دار الاداب ل112. ئه‌مه‌ش ویژدانی له‌ ماندووبوون و مه‌ترسییه‌كان دوورخسته‌وه‌، هه‌روه‌ها رۆشنبیری گه‌لانیشی هه‌ڵمژی كه‌ بووه‌ هۆی هه‌ژاری و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ی پیشه‌سازی بێ‌ پیشه‌یی سرووشتی كه‌ ئه‌مه‌ به‌ لوغزی هه‌وڵه‌كه‌ داده‌نرێ‌، ئه‌مه‌ په‌راوێزێكه‌ له‌و په‌راوێخستنه‌ی كه‌ ستراتیژ بوو نه‌ك ته‌كتیك.
نیچه‌ له‌ كتێبی ئاوابوونی بته‌كاندا ئه‌و ئیراده‌یه‌ دابه‌شی سه‌ر ره‌وشت و توانای هۆشیاری كرد، هه‌روه‌ها پێیوایه‌ نه‌خۆش و لێدراوه‌كان، “وه‌هنی به‌هایی بۆ نوێخوازی له‌ ره‌وشت و هونه‌ر و دین و زانست و مه‌عریفه‌دا هه‌یه‌، یان له‌ له‌نێوان تێكچوونی جه‌سته‌یی و ئه‌خلاقیدا هه‌یه‌، ئه‌مه‌ هیچ جیاوازییه‌كی نییه‌ له‌نێوان كه‌سێك ره‌وشتی نییه‌ و كه‌سێكی تر له‌رووی فیسیۆلۆژییه‌وه‌ كه‌مئه‌ندامه‌، ئه‌وه‌ش به‌سه‌ر چینه‌كاندا دابه‌شده‌كات، له‌كاتێكدا ئینسان هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌دات كه‌ له‌هه‌موو رووداوێك مانایه‌ك یان ئه‌زموونێك بدۆزێته‌وه‌، كه‌چی ئه‌و مانایه‌ به‌هۆی نه‌بوونی ئیراده‌وه‌ نائاماده‌یه‌ و هیچ ئامانجێكی نییه‌، بۆیه‌ ئینسان به‌ته‌نها ده‌مێنێته‌وه‌ له‌و ژیانه‌ی كه‌ هیچ به‌هایه‌كی تیانییه‌، به‌رده‌وام بوونی جیهانیش به‌بێ‌ به‌ها و بێ‌ مانا و بێ‌ ئامانج، خراپترین حاڵه‌ته‌ له‌ نه‌بوونی به‌ها”. جمال مفرج. ازمه‌ القیم من المازق اخاقلاقیات الی جمالیات الوجود. دار العربیه‌ للعلوم الناشرون. منشورات الاختلاف ص44.
كه‌چی جیل دۆلۆز سه‌باره‌ت به‌نیچه‌ پێی وایه‌ ئیراده‌ی هێز له‌باڵاهاتن و به‌دوایه‌كداهاتنه‌ له‌ ره‌گه‌زی به‌رهه‌مهێنانی جیاوازی چه‌ندێتی و ره‌گه‌زی به‌رهه‌مهێنانی جیاوازی چۆنیه‌تی، له‌نێوان هه‌ردوكیاندا یه‌كێكیان باڵاده‌ست ده‌بێت و ئه‌ویتر ژێرده‌ست، به‌وپێیه‌ی كه‌ چالاكی هه‌ركامیان له‌نێوان ئه‌رێنی و نه‌رێنیدایه‌، هه‌ر له‌وێشدا دۆلۆز ئه‌وه‌ شیده‌كاته‌وه‌ كه‌ بۆچی ئه‌و پرسیارانه‌ به‌رده‌وام ده‌بن و یه‌كێكیان ده‌كات به‌چالاك و ئه‌ویتر ناچالاك. لێره‌وه‌ مانای به‌های نوێ‌ ره‌خنه‌ی لێده‌گیرێ‌، چونكه‌ زاراوه‌گه‌لی دادپه‌ره‌وه‌ی و ئیستاتیكا و چاكه‌كاری له‌باره‌ی بكه‌ری نوێیه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات، له‌كاتێكدا هیچ كام له‌و زاراوانه‌ به‌مانا به‌هایه‌كه‌ی كاری پێنه‌كراوه‌، بگره‌ قڵپ كراونه‌ته‌وه‌ و كۆتاییان به‌ هه‌قیقه‌تی به‌ره‌هه‌نده‌ ئیراده‌ییه‌كه‌ی هێناوه‌، ئه‌ویش ئه‌وكاته‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ئیراده‌ پوچ بۆته‌وه‌ و له‌بری ئیراده‌ قۆستنه‌وه‌ی هه‌لومه‌رجه‌كانه‌.
به‌ها شتێكی نه‌بینراوه‌ چ له‌لای كه‌سی خوێنه‌وار و چ له‌لای كه‌سی نه‌خوێنه‌وار، به‌ڵكو شتێكه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ ئیدراكی هه‌سته‌كییه‌وه‌ هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر كه‌سێك له‌هه‌ر پله‌و پایه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و ئایینی و هتد بێ‌، هه‌ست نه‌كات شته‌كان به‌هایان له‌ده‌ستچووه‌، هه‌ست ناكات ژیان چ ئاراسته‌یه‌كی وه‌رگرتووه‌ و چاره‌نووسی ئینسان به‌ره‌و كوێ‌ مل ده‌نێ‌، بۆیه‌ كه‌ نه‌خۆش ده‌كه‌وێ‌ یان ده‌كه‌وێته‌ پله‌یه‌كی خوارتر له‌ ئابوری و ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و هه‌ست ده‌كات مافی خوراوه‌، ئه‌وكات هه‌ست ده‌كات ئینسان دووچاری نه‌خۆشی بووه‌ به‌له‌ده‌ستدانی به‌ها بۆ شته‌كان و نه‌ریتی ئینسانی. ئه‌مه‌ له‌ قۆناغه‌كانی رابردووی مێژووش دووباره‌ بۆته‌وه‌ و ئه‌زموون كراوه‌، به‌ڵام ئه‌زموونه‌كه‌ جیاوازیی هه‌یه‌ “فه‌لسه‌فه‌ له‌سه‌رده‌می رۆشنگه‌ریدا له‌ رۆژئاوا، رقێكی هێنایه‌ كایه‌وه‌ كه‌ بانگه‌وازی بۆ ده‌كرد له‌رێگه‌ی دژه‌ سیستمی كه‌نیساوه‌، ئه‌و جه‌نگه‌ی له‌نێوان بانگه‌شه‌ی ئازادی و تاكگه‌رایی و مه‌زهه‌ب و شوناس، تائێستا كه‌ 200 ساڵه‌ به‌رده‌وامی هه‌یه‌، ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ پێیوایه‌ هه‌موو ئینسانێك له‌ته‌واوی دونیا ئایین په‌روه‌ره‌، بۆیه‌ ئینسان ده‌توانێ‌ سه‌ربه‌خۆیی خۆی رابگه‌ێنێت له‌ ئایین، هه‌روه‌ها به‌ته‌نها بژی، به‌ڵام پێچه‌وانه‌كه‌ی راست بوو، چونكه‌ ئه‌وه‌ی ئینسانی ترساند (ئایین و نه‌ریتی ئایینی) بوو له‌ناو سه‌نته‌ری ئایینه‌كاندا هه‌م له‌ په‌رستاگاكان و هه‌م له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌ خۆی كه‌ گوتاری ئایین به‌سه‌ریدا زاڵ بوو،، هه‌روه‌ها له‌هه‌موو كارو كرده‌وه‌كانی رۆژانه‌ ره‌نگیدابۆوه‌، جیاوازی بچینه‌یی نێوان تیۆری رۆشنگه‌ری و تیۆری ئوسوڵی له‌ دونیادا، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ یه‌كه‌میان جه‌خت له‌ هاوبه‌شی ده‌كات له‌نێوان هه‌موو به‌شه‌رییه‌تدا، هه‌روه‌ها تاكو به‌رقه‌رار بوونی یاسا و ده‌ستوور تاكو ئه‌رك و ماف دیاری ده‌كات، ئینسانیش به‌گشتی به‌بێ‌ له‌به‌رچاوگرتنی ره‌گه‌ز و نه‌ژاد و زمان و ره‌نگ و چین و هتد بێ‌ منه‌ت ده‌بێ‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و سه‌نته‌ره‌ ئایینایانه‌، هه‌روه‌ها ئه‌ویتر جه‌ختی له‌سه‌ر تایبه‌تمه‌ندێتی ره‌سه‌نایه‌تی و ئایینی و زمانه‌وانی و هتد ده‌كات، بۆ ئه‌وه‌ی كێشه‌ مه‌زهه‌بی و ئایینی و نه‌ته‌وه‌ییه‌كان به‌رده‌وام بن” حسن العودات. النهچه‌ و الحداپه‌، بین الارتباك و الاخفاق. دار الساقی. بیروت لندن. سنه‌ 2011. ص51. ئه‌مه‌ش به‌پێی قسه‌ی داریوش شایگان بێ‌ ( به‌های رۆشنگه‌ری بۆخۆی به‌هایه‌كی كه‌ونییه‌، ناتوانێ‌ له‌ نێو مافه‌ ئیسلامییه‌كان و مافه‌كانی هیندۆسییه‌كان و مافه‌ كۆنفۆشیه‌كان هه‌بێ‌، به‌ڵكو له‌ نێو مافه‌ كه‌ونییه‌كاندا هه‌یه‌، مافیش به‌سه‌ر هه‌مو ئینسانێكدا پراكتیك ده‌بێ‌ له‌هه‌ر شوێنێك بێ‌، بۆیه‌ ئه‌مه‌ نه‌یتوانێ‌ تایبه‌تمه‌ندێتی رۆشنبیری و هۆشیاری ئه‌وانی تر، بۆ نموونه‌ گواستنه‌وه‌ی ئاسی بوون، بۆ به‌ ئوسوڵی بوون و توندڕه‌وی، كه‌واته‌ با رۆشنگه‌ری هه‌ر له‌و بڕوایه‌دا بووبێت كه‌ ئینسان جه‌وهه‌ری دونیایه‌ و سه‌نته‌ری درووستكه‌ری چاره‌نووسه‌، به‌ڵام ده‌ركه‌وت كه‌ هه‌ڵچوونه‌كانی هێزێكی ترسناكتره‌ له‌ تۆفان و توڕه‌بوونی سرووشت، بۆیه‌ لێره‌دا ئینسان نازانێ‌ چاره‌نووسی خۆی بپارێزێ‌، كاتێك كه‌ له‌ژێر كاریگه‌ری ئایین و كولتوور توڕه‌ ده‌بێ‌، ئه‌وه‌ی كه‌ ئێستا ده‌بینرێت و هه‌ستی پێده‌كرێ‌ له‌ ئاستی سیاسی و ئابوری و ته‌ندروستیدا له‌هه‌موو جیهان، ئه‌و جیاوازیه‌یه‌ كه‌ نه‌یتوانێ‌ ئینسان به‌یه‌ك ئاراسته‌دا ببات، ئه‌مه‌ ترۆپكی بابه‌تی پشتگوێ‌ خستنی به‌هایه‌ له‌لای ئینسان، هه‌ر ئه‌م پشتگوێ‌ خستنه‌ش بوو رێگه‌ی له‌وه‌گرت خۆی خۆی په‌راوێز بخات.




ناوی کتێب : وەهمی دیموكراسی … نووسەر : سمكۆ محەمەد

بابەت : توێژینەوە لە چەمكی دیموكراسی و رەهەندەكانی
نووسەر : سمكۆ محەمەد
پیتچنین و هەڵەچن : نووسەر
نەخشەسازی ناوەرۆك و بەرگ : شاخەوان جەعفەر
تیراژ : 1000 دانە
چاپ : چاپی یەکەم،

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …..




جه‌نگی نادیار خوێندن په‌راوێزێك بۆ بڕوانامە … سمكۆ محه‌مه‌د

جۆرج لۆكاچ له‌ وتارێكدا به‌ناونیشانی فه‌لسه‌فه‌ چییه‌؟. ده‌ڵێ‌ “بابزانین فه‌لسه‌فه‌ چییه‌ كه‌ قۆناغه‌كانی جودا كردۆته‌وه‌، ئه‌و نهێنییه‌ چییه‌ كه‌ فه‌لسه‌فه‌ی ئیمپریالیزم له‌گه‌ڵ فه‌لسه‌فه‌ی چاخه‌كانی پێشوو جودا ده‌كاته‌وه‌؟، بۆچی له‌یه‌كه‌م روانیندا هه‌ست به‌ كرانه‌وه‌یه‌وه‌ك ده‌كه‌ین كه‌ له‌رابردوودا ئه‌و ئاراسته‌یه‌ی نه‌گۆڕیوه‌، بۆچی جارێكی دیكه‌ فه‌لسه‌فه‌ ده‌بێت به‌مایه‌ی نه‌فعی كۆمه‌ڵایه‌تی؟. هه‌روه‌كو ماركس گوتی “ئیدی فه‌لسه‌فه‌ كاری وێناكردنی واقیع نییه‌، به‌ڵكو گۆڕینی واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌”، له‌كاتێكدا مه‌عریفه‌ی نێو زانكۆكان نه‌فعه‌كانی بۆ خودێكه‌ كه‌وای كردووه‌ چاو ببڕێته‌ سامانی ماتریاڵی، نه‌ك سامانی مه‌عریفی، به‌پێچه‌وانه‌ی مه‌عریفه‌ی ده‌ره‌وه‌ی زانكۆ، واته‌ رۆشنبیری خاوه‌ن ده‌روه‌ستی مه‌عریفی كه‌ نه‌فعی گشتی به‌گرینگترین ته‌ماشا ده‌كات.
له‌م به‌راواردكارییه‌دا له‌نێوان هه‌ردوو ناوه‌نده‌كه‌ی خوێندنی كاتی و خوێندنی به‌رده‌وام، تێده‌گه‌ین كه‌بۆچی دوو ئاراسته‌یه‌ هه‌یه‌ بۆ كه‌ڵه‌كه‌ كردنی سه‌رمایه‌ هه‌یه‌، تێزێك هه‌یه‌ ئامانجی بیركردنه‌وه‌یه‌ و ئه‌ویتر ئامانجی كه‌ڵه‌كه‌كردنی سه‌رمایه‌یه‌كه‌ كه‌ هه‌موو كه‌سێك ده‌توانێ‌ پێی بگات، بۆ نموونه‌ بازرگانه‌كان و خاوه‌ن موڵكه‌كانی پێشوو كه‌ تائێستاش به‌شێكیان نموونه‌ن، به‌شی زۆریان نه‌خوێنده‌وار بوون، رۆژنامه‌نووسه‌كان به‌شێكی زۆریان نه‌خوێنه‌وار بوون و قۆناغیان گۆڕی، سیاسییه‌كان زۆربه‌یان نه‌خوێنده‌وار بوون و به‌هه‌موو بێ‌ ئه‌زموونیی و هه‌ڵه‌یه‌كه‌وه‌، شۆڕشیان كرد و ئاراسته‌ی كۆمه‌ڵگه‌یان گۆڕی، پیاوانی كشتوكاڵی به‌هه‌موو دوورییه‌كه‌وه‌ له‌ شارستانییه‌ت، خۆرسكانه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌ته‌ك سرووشتدا كرد و به‌رهه‌میان كرده‌ ئامانج، سه‌نعه‌تكاره‌كان هه‌موویان ئه‌وانه‌ بوون كه‌ بازاڕیان ئاراسته‌ ده‌كرد و ستایلی ژیانیان گۆڕی و كاریگه‌رییان هه‌بوو له‌گواستنه‌وه‌ی لادێكان بۆ شار و هتد.
ئێستا دێینه‌ سه‌ر ئه‌و ناوه‌نده‌ی كه‌ ده‌بوو له‌دوای ئه‌و هه‌موو قۆناغ و ئه‌زموونه‌ كرچ و كاڵانه‌ی كه‌ ره‌خنه‌ی لێگیراوه‌، هه‌ڵبه‌ت ناوه‌ندی خوێندنی زانكۆكان به‌بێ‌ ئامانج نیین بۆ به‌ده‌ستهێنانی مه‌عریفه‌، به‌ڵام به‌بێ‌ گوێپێدان و به‌بێ‌ په‌روایی به‌رامبه‌ر به‌مه‌عریفه‌یه‌ك كه‌ ئامانجی گۆڕان بێت له‌ هه‌موو كایه‌كاندا، چونكه‌ ده‌سته‌بژێرێك جڵه‌ویان وه‌رگرتووه‌ و نه‌وه‌كان گه‌وره‌ ده‌كه‌ن نه‌ك سیستمی په‌روه‌رده‌، تاكو بیر له‌ شتێك نه‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ خودی مه‌عریفه‌یه‌ له‌پێناو خۆناسین به‌كاربهێنن.
با له‌و نموونه‌یه‌وه‌ ده‌ست پێبكه‌ین كه‌ بۆچی هه‌موو خوێندكارێك كه‌ له‌زانكۆ ده‌رده‌چێت، ده‌ڵێ‌ (خوێندنم ته‌واو كردووه‌ ده‌مه‌وێ‌ ببم به‌ شتێك)، هه‌ڵبه‌ت هه‌موو كه‌سێك مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چاوی له‌و هه‌وڵه‌بێت كه‌ پێشتر، له‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌م قسه‌یه‌ی كه‌ بۆته‌ ئیدیۆم، خۆڕسك نییه‌، به‌ڵكو پاڵنه‌رێكی دیكه‌ی له‌پشته‌، ئه‌ویش له‌وێوه‌ ئاشكرا ده‌بێت كه‌ وه‌ختێك ده‌بینین توێژینه‌وه‌ له‌هه‌موو بابه‌ته‌كانی زانكۆ له‌ بازاڕ و له‌ نوسینگه‌كان، له‌ده‌ره‌وه‌ی ماندووبوونی خوێندكار، وه‌كو هه‌ر كاڵایه‌ك و پێداویستییه‌ك به‌ پاره‌ ده‌فرۆشرێت، له‌وه‌ش واوه‌تر بۆ سه‌لماندن ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هیچ خوێندكارێك لێپرسینه‌وه‌ له‌ توێژینه‌وه‌كه‌ی نه‌كراوه‌ به‌مانای ئه‌كادیمی، هیچ خوێندكارێك دوای ته‌واوبوون له‌ زانكۆ، مه‌عریفه‌ی وه‌كو چه‌كێك به‌كارنه‌هێناوه‌ بۆ رێگریییكانی به‌رده‌م ژیان، به‌ده‌گمه‌ن خوێندكارێك ده‌بینین ده‌ركه‌وێت و به‌رده‌وامی به‌و كایه‌یه‌ بدات كه‌ خوێندوویه‌تی، هۆكاری ئه‌مانی ئه‌وه‌ن كه‌ واگه‌وره‌ كراون به‌و ئیدیۆمه‌ی كه‌ ده‌بێ‌ خوێندن ته‌واو بكات، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌بێ‌ مه‌عریفه‌یی و خۆده‌ربازكردن له‌ به‌رپرسیارێتی مه‌عریفی، شتێكی تر نییه‌، له‌كاتێكدا مه‌عریفه‌ و خوێندن پرۆسه‌یه‌كی به‌رده‌وامه‌ و كۆتایی نایات، ئینسان له‌هه‌ر قۆناغێكی ژیان بێت، پێویستی به‌ به‌رده‌وامی خوێندن و به‌ده‌ستهێنانی مه‌عریفه‌یه‌.
ئه‌وه‌ی له‌سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌م پێدا ئه‌وه‌ فۆڕمێكه‌ له‌ پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێنانی كارێكته‌ری سڕبوو له‌كۆمه‌ڵگه‌دا، به‌ڵام فۆرمێكی دیكه‌مان هه‌یه‌ له‌دژی ئه‌وانه‌ی بڕوایان به‌وه‌ نییه‌ وه‌كو داینه‌مۆیه‌ك كاربكه‌ن بۆ گۆڕانی كۆمه‌ڵگه‌. ئه‌ویش مه‌عریفه‌ی ده‌ره‌وه‌ی زانكۆ و ناوه‌نده‌ رۆشنبیرییه‌ فه‌رمییه‌كانه‌ به‌ حكومی و ناحكومییه‌وه‌، ئه‌م نه‌ریتی بێ‌ په‌رواییه‌ به‌رامبه‌ر به‌ به‌رهه‌مهێنانی مه‌عریفه‌، ململانێیه‌كی به‌رده‌وامه‌ له‌گه‌ڵ دژه‌ په‌راوێزخه‌ره‌كان، ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌ كوردستان نوێیه‌، به‌ڵام له‌سه‌ده‌ی هه‌ژده‌ له‌ رۆژئاوا نه‌خۆشییه‌ك بوو، وه‌كو مالاریا و تاعون یه‌خه‌ی رۆژئاوای به‌رنادا، هه‌تا ساڵی 1848 به‌رده‌وام بوو كه‌ دابڕانی فه‌لسه‌فی هاته‌ كایه‌وه‌، به‌ڵام له‌دوای ئه‌و قۆناغه‌وه‌ دابڕانێكی مه‌عریفی هاته‌ كایه‌وه‌، مه‌به‌ستم له‌ هاتنی ماركس و نیچه‌ و فرۆییده‌ كه‌ به‌رپه‌رچی فه‌لسه‌فه‌ی كلاسیكیان دایه‌وه‌ و ئه‌لته‌رناتیڤیان پێشكه‌ش به‌ زانكۆ و ده‌ره‌وه‌ی زانكۆ كرد.
له‌په‌نا هه‌موو ئه‌و ململانێ‌ و كێشمه‌كێشی مه‌عریفییه‌وه‌ له‌نێوان ناوه‌نده‌كانی خوێندن و بیرمه‌نده‌كانی ده‌ره‌وه‌ی زانكۆ، پێشڕه‌وییه‌ك له‌پێناو به‌كارهێنانی فه‌لسه‌فه‌ و مه‌عریفه‌ به‌گشتی، وه‌كو ته‌وژمێكی تر بنه‌مای خۆی دانا، ئه‌ویش بیرۆكه‌ و خه‌می گۆڕینی كۆمه‌ڵگه‌ و ململانێی چینه‌كان بوو، ململانێی نێوان په‌راوێزخراوه‌كان و سه‌نته‌ریزمه‌كان سه‌لمێنه‌ری راستییه‌كانه‌، له‌ حاڵێكدا ئه‌م تێڕوانینه‌ كه‌ بۆ فه‌لسه‌فه‌ خوڵقاو ئیدیۆلۆژیا خراپ كه‌ڵكی لێوه‌رگرت، هه‌وڵێك بوو بۆ ناشیرین كردنی، به‌ڵام هه‌م نه‌توانرا بێ‌ به‌ها بكرێ‌، هه‌م لانیكه‌م توانی فه‌لسه‌فه‌ له‌ كورسییه‌ باڵاكان و بڕوانامه‌ وه‌كو ئامانج، بگوازێته‌وه‌ بۆ زمانی سه‌ر شه‌قامه‌كان و قاوه‌خانه‌كان، ئێستا پرسیاره‌كه‌ له‌وێیه‌ ئایان بۆچی زانكۆ به‌ هه‌موو توانایه‌كی خۆیانه‌وه‌، مه‌عریفه‌یان نه‌كردووه‌ به‌چه‌كێك بۆ گۆڕانكاری له‌ كایه‌ جیاوازه‌كان، بۆچی نه‌بووه‌ به‌خه‌می مه‌عریفه‌، بۆچی ناتوانێ‌ كارێكته‌ری بیركه‌ره‌وه‌ درووستبكات، جگه‌ له‌كارێكته‌ری په‌راوێزخراو. ئه‌و كارێكته‌ره‌ی كه‌ به‌بڕوانامه‌یه‌ك ئیكتیفای زاتی ده‌كات، چونكه‌ له‌پرۆسه‌ی خوێندنی ئه‌و چوار ساڵه‌یدا، یه‌ك ئامانج له‌ خه‌یاڵدانی جێكه‌وته‌ بووه‌، ئه‌ویش بۆ به‌ده‌ستهێنانی موڵكیه‌تی سه‌رمایه‌یه‌، نه‌ك به‌ مه‌به‌ستی خوێندنی به‌رده‌وام، هه‌ڵخرانی هێزێكی گه‌وره‌ بۆ به‌رده‌م ناوه‌نده‌كانی حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵات به‌مه‌به‌ستی به‌ده‌ستهێنانی كاری یه‌خه‌ سپییه‌كانی وه‌كو خۆیان، مه‌به‌ستم له‌ فه‌رمانبه‌ری مشه‌خۆر و به‌رسێبه‌ر و ماندوو نه‌ناس، به‌و مانایه‌ی كه‌ مادام بڕوانامه‌یان هه‌یه‌ ئیدی ده‌بێ‌ كاریان پێبدرێ‌، له‌كاتێكدا بڕوانامه‌ ته‌نها بڕوانامه‌ی كاره‌ ئه‌گه‌ر له‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌زگاكانی حكومه‌تیش بێ‌، نه‌ك بڕوانامه‌ی مه‌عریفه‌، بۆیه‌ ئه‌م بیركردنه‌وه‌یه‌ كاریگه‌ری خراپیشی درووستكردووه‌، به‌وه‌ی كه‌ هه‌ر گه‌نجێك به‌ كچ و به‌كوڕه‌وه‌ بدوێنی سه‌باره‌ت به‌ خوێدنه‌وه‌ و مه‌عریفه‌، جگه‌ له‌وه‌ی خۆیان به‌ رۆشنبیر له‌قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن، هه‌روه‌هاش ده‌ڵێن (ناخوێنین چونك خوێندن هیچ سوودێكی نییه‌، ئه‌وه‌تا شه‌قامه‌كان پڕن له‌ خاوه‌ن بڕوانامه‌)، لێره‌وه‌یه‌ ده‌ركه‌وته‌كانی ململانێی نێوان هه‌ردوو ناوه‌نده‌ی ئه‌كادیمی زانكۆیی و ناوه‌ندی رۆشنبیری ده‌روه‌ست ده‌رده‌كه‌وێت، ئه‌و پرسیاره‌ی به‌رده‌وام ده‌بێ بكرێت، كوا ئه‌و هێزه‌ گه‌وره‌یه‌ی كه‌ له‌ئه‌نجامی به‌ده‌ستهێنانی بڕوانامه‌ی زانكۆیی تواناكانیان له‌وێدایه‌، بۆچی ساڵانه‌ سه‌دان كادری خوێنده‌واری زانكۆیی له‌كایه‌كانی سۆسیۆلۆژی و ئابوری و كشتوكاڵی و بیناسازی و سیاسی و هتد، ته‌نها كادره‌ پزیشكیه‌كان یاساییه‌كان ده‌رده‌كه‌ون و كاریان ده‌ستده‌كه‌وێ‌ و موماره‌سه‌ی كاره‌كه‌یان ده‌كه‌ن، بۆچی حاڵی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك رۆژبه‌رۆژ به‌ره‌و خراپتر ده‌ڕوات له‌رووی مه‌عریفی و خودناسی و پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌؟. بۆچی ئه‌و ناواندانه‌ ناتوانن ئه‌دیبێك یان سۆسیۆلۆژیستێك یان سیاسییه‌ك یان كاردێكی كشتوكاڵی پێشوو به‌توانا به‌رهه‌مبهێنێ‌، كه‌چی هه‌ر ئه‌و كارێكته‌رانه‌ ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن كه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی ناوه‌ندی ئه‌كادیمیا خۆیان په‌روه‌رده‌ كردووه‌، ئه‌مه‌ پرسیارێكه‌ رۆژانه‌ دووباره‌ زیندوو ده‌بنه‌وه‌.




کتێب: ژانرە ئەدەبییەكان … سمكۆ محەمەد

ناوی کتێب : ژانرە ئەدەبییەكان
بابەت : ئەدەبی
نووسەر : سمكۆ محەمەد
تابلۆی بەرگ : كاندینیسكی
پیتچنین و هەڵەچن : نووسەر
نەخشەسازی ناوەرۆك و بەرگ : شاخەوان جەعفەر
تیراژ : 1000 دانە
چاپ : چاپی یەکەم
نرخ : 3000 دینار

كتێبی ژانره‌ ئه‌ده‌بییه‌كانی سمكۆ محه‌مه‌د كه‌ بریتیه‌ له‌ 104 لاپه‌ڕه‌و به‌ قه‌باره‌ مام ناوه‌ندی له‌سه‌ر ئه‌ركی خۆی به‌چاپی گه‌یاندووه‌ كه‌وته‌ به‌رده‌ستی خوێنه‌ران. نووسه‌ر له‌م كتێبه‌یه‌دا باس له‌و چه‌مكانه‌ ده‌كات كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ ئه‌ده‌ب و فكره‌وه‌ هه‌یه‌ و له‌ ساڵانی هه‌شتاكانه‌وه‌ هاتووته‌ نێو دونیای ئه‌ده‌بی كوردی، به‌ڵام وه‌كو نووسه‌ر له‌ پێشه‌كی كتێبه‌كه‌یدا نووسیویه‌تی ( به‌هۆی ئه‌وه‌ی ئه‌و چه‌مكانه‌ درووستكراوی ئێمه‌ نیین و كارمان پێیان نه‌كردووه‌ وه‌كو به‌شێك له‌ شۆڕشی فه‌رهه‌نگی، بۆیه‌ به‌هه‌ڵه‌ كاریان پێكراوه‌ و به‌هه‌ڵه‌ له‌نێو توێژینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بیدا كاریان پێكراوه‌، بۆیه‌ منیش جارێكی تر به‌پێی ئه‌و لۆژیكه‌ی كه‌ نوێخوازی به‌ گرینگی ده‌زانێ‌ جارێكی تر پێناسه‌ و شیكردنه‌وه‌م بۆ كردووه‌، یان باشتر بڵێم له‌سه‌ریانم نووسیوه‌).
نووسه‌ر له‌ پێشه‌كی كتێبه‌كه‌یدا ده‌ڵێ‌ “قسه‌كردن له‌سه‌ر ده‌قی ده‌ربار و ده‌قنووسی كورد، وه‌كو جۆرێك له‌تابۆ دیاریكراوه‌ و بووه‌ته‌ هێڵی سوور، ئه‌وه‌ش كه‌جار به‌جار رچه‌شكێنی كردووه‌ و له‌سه‌ر شاعیری ده‌ربار شتی نوسیووه‌، هێنده‌ی له‌ژێر كاریگه‌ری سیاسه‌ت و ئیدیۆلۆژی بووه‌، یان سه‌رچاوه‌كه‌ی له‌كۆنه‌ قینه‌وه‌ بووه‌، هێنده‌ مه‌به‌ستی خزمه‌تكردن نه‌بووه‌ به‌ئه‌ده‌بیات و ده‌رهاویشته‌كانی دیكه‌ی، ئه‌مه‌ له‌حاڵێكدا شاعیری ده‌ربار له‌ده‌روه‌ی دونیای ئه‌ده‌بی كوردی، مێژوویه‌كی هه‌یه‌ و له‌وانه‌ش نمونه‌ی به‌شێك له‌شاعیره‌كانمان هێناوه‌ته‌وه‌”.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکە…….




وێنه‌ شیعری نوێ … سمكۆ محه‌مه‌د

ره‌ش
شه‌و هه‌میشه‌ ره‌شپۆشه‌
خه‌ڵك زۆر به‌ ناشیرینی باسی قه‌له‌ ره‌ش ده‌كه‌ن
ره‌ش … ماڵه‌ گه‌وره‌ی ره‌نگه‌كانه‌
خه‌ڵك خۆیان ره‌ش ده‌چنه‌وه‌
سرووشت به‌بێ‌ مار و دوپشك و دڕنده‌كان درۆیه‌كه‌ له‌ ره‌نگه‌كان
ژیان وای لێهاتووه‌ له‌سێبه‌ری ره‌شی خۆی بترسێ‌
چونكه‌ ره‌شه‌


سه‌وز
له‌نێو باخچه‌كه‌ماندا خاڵخاڵۆكه‌یه‌ك شك ده‌به‌م
له‌ قاوه‌ییدا ره‌نگی بریقه‌ی دێت
من هێنده‌م خۆشده‌وێ‌ . هه‌ندێجار ده‌بمه‌وه‌ منداڵه‌ وڕكنه‌كه‌ی جاران
هه‌رگیز بیری خاڵم ناكه‌م كه‌ ره‌نگی سه‌وزی ئه‌و قاوه‌ییه‌
ئه‌و شا پیاوی ئه‌م ژیانه‌یه‌


سپی
هێند موغرییه‌ به‌خه‌یاڵیش له‌سه‌ری بنووی
تامی ژن ده‌دات.
هێنده‌ش قیزه‌ونه‌ كه‌ هه‌مان ره‌نگی هه‌یه‌
بۆ مردنیش ده‌شێ‌ و
خیانه‌تیشی له‌سه‌ر ده‌كرێ‌ و
ده‌بێته‌ كراسی پیاوێكی روحانیش


شین
زه‌مه‌ن پێوه‌رێكه‌ بۆ نه‌گبه‌تی و درۆزنه‌كان
كوێره‌كانیش ده‌زانن كه‌ ژیان نوقمی زه‌مه‌نه‌
هه‌ر بۆ شكاندن باشه‌
چوون زه‌مه‌نی له‌نێو رووداوه‌كاندا لێخن كردووه‌
ئاسمانی شین نه‌بێ‌ كه‌س هه‌قیقه‌ته‌كه‌ی نه‌نوسیوه‌ته‌وه‌


سوور
ره‌نگی شتێكی یاخییه‌ له‌ ئینسان
هێنده‌ به‌كه‌ڵكه‌ كه‌ دژی سه‌رماو زه‌قێته‌یه‌
كه‌چی هێنده‌ش خراپه‌ كه‌ ره‌مزی جه‌نگه‌
له‌هه‌مووی ناشیرینتر
سوور ..
شاهیدی خۆ سوتاندنی جه‌سته‌ی ژنه‌


خۆڵه‌مێشی
خه‌ڵك كه‌ بۆ سه‌ردانی ده‌چن و له‌بن سێبه‌ری كێله‌كاندا ده‌گرین
له‌وبه‌ره‌وه‌ گوێم له‌ پێكه‌نینێكی بێتامه‌
وه‌ختێك ده‌بینم مه‌نزڵگه‌یه‌كی ئارامه‌
كه‌ ئاوڕیش ده‌ده‌مه‌وه‌
بووه‌ته‌ مه‌نزڵگه‌ی بووده‌ڵه‌ و پاڵه‌وانه‌كان





ئاژاوه‌ی با … شیعر : سمكۆ محه‌مه‌د

له‌نێوان بزێوی یار و ژاوه‌ژاوی شار
خه‌جاڵه‌تی ده‌كێشم كه‌ خه‌ریكه‌ عیشقم بیر ده‌چێته‌وه‌
چون عیشق له‌گه‌ڵ ده‌ستاو ده‌ستكردنی پاره‌دا نه‌ما
یار.. هێنده‌ ئاژاوه‌چییه‌
وه‌كو جاران شه‌رمن نییه‌ تا ئاشتم كاته‌وه‌
ئه‌وه‌ی كه‌ یار ده‌یكات
له‌كاری ئاژاوه‌چییه‌كان ده‌چێ‌ .. له‌داخی خۆیان سیپاڵی خه‌ڵك قه‌د ده‌كه‌ن
له‌داخی خۆیان گوێسه‌وانه‌ی دوژمن سواق ده‌ده‌ن
داخۆ كێ‌ بتوانێ‌ به‌بێ‌ یار گوێ‌ ته‌قی هه‌مووشت بێت
كێ‌ بێت بتوانێ‌ له‌نێو ئه‌و حه‌شاماته‌ی شار .. شا كه‌سێك بدۆزێته‌وه‌
بڕواناكه‌م كه‌س هه‌بێ‌… ژیانیش تێكچڕژاوه‌ و من نایناسمه‌وه‌
قه‌ناعه‌تێكی جوانه‌ وه‌كو كایا بڵێین ئه‌ی یار (با نه‌چین بۆ شار.. بزر ده‌بین)
با نه‌چین بۆ شار ترسنۆك ، درۆزن ، چاوچنۆك، بێویژدان ، قاتڵی روح ده‌بین
هێنده‌ مه‌غرور ده‌بین كه‌ نه‌توانین نانی جۆ بخۆین و شه‌وێك له‌ ماڵێكی قوڕیندا بخه‌وین
له‌وانه‌ش خراپتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ترسم له‌ توڕه‌بوونی یار
له‌ ترسی حاشاماتی شار قورستره‌
تازه‌ دره‌نگه‌..
ساڵێكی تر كه‌ من هێشتا له‌خه‌یاڵی ئه‌ودا نیم سه‌ردانم بكات
كه‌وته‌ به‌ر چه‌قۆی قه‌سابه‌كان
ئه‌و قه‌سابانه‌ی كه‌ هه‌میشه‌ له‌خزمه‌تی ورگ زله‌كانن و خه‌یاڵیان لای قوربانیه‌
سه‌یرم پێدێت شتێك هێشتا له‌زه‌ینی خه‌ڵك ماوه‌ كه‌ ژیان به‌ پێوه‌یه‌
كه‌چی كۆتایی دڵشادی به‌ پشتوێنی بۆمبڕێژكراو به‌ ده‌نگێكی نه‌شاز هاوار ده‌كات
ژیانێكی تر به‌ڕێوه‌یه‌ …
به‌ڵام كه‌س ئه‌و راستیه‌ نازانی كه‌ ته‌ختی پاشا
له‌ناوه‌ڕاستی شاردا چه‌ند شه‌به‌قێكی تێكه‌وتووه‌
ئه‌و كوڕانه‌ش كه‌ تادوێنێ‌ حه‌زیان له‌ شۆڕش بوو وه‌كو من
ئه‌مڕۆ بۆ ئاژاوه‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ به‌ر خوێندن و سۆراخی یاری كۆن ده‌كه‌ن
ئه‌مڕۆ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆلای یار
بۆلای قه‌ڵا سپییه‌كان و شوێنه‌واری ده‌ستدرێژی دوژمن
ئه‌مڕۆ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆلای كیڵگه‌ی پڕ له‌به‌رائه‌تی ئه‌و جوتیارانه‌ی هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنران به‌شار
ئه‌مڕۆ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ خواردنه‌وه‌ی ئاوی ئه‌و روبار و كانیه‌ی به‌لوعه‌كانی گرته‌وه‌
من به‌بینینی ئه‌م وێنانه‌ غه‌ریبی رابردووی خۆم و ئاره‌زووی له‌شساغی ده‌كه‌م
پیاوانی دڵته‌ڕی میرش.. به‌شانازی و به‌لووتی به‌رزه‌وه‌ له‌سه‌یرانن و ژنه‌كانیشیان له‌ژێر چارشێوه‌وه‌ مه‌كر ده‌كه‌ن و پێده‌كه‌نن به‌و دوكانداره‌ی له‌داخی بێبازاڕی نوستووه‌
له‌حیره‌تا گه‌رووم هیشك ده‌بێ‌ كه‌ ده‌بینم خه‌ڵك له‌نوێ تازه‌ ده‌بێته‌وه‌ و ئێمه‌ش هه‌روا كۆن ده‌بین
لافاوی پێكه‌نین هه‌ڵساوه‌ به‌قه‌د زریانه‌كه‌ی ئاسیا گریانی پێیه‌
كه‌چی خه‌ڵك هه‌ر گۆرانی بۆ رۆژئاوا ده‌ڵێن
ده‌مه‌وێ‌ دوور بكه‌ومه‌وه‌ له‌و شێتیه‌ی كه‌ ئاژاوه‌چییه‌كان خودوویان پێوه‌گرتووه‌
یار ناهێڵێ‌ … شار ناهێڵێ‌
له‌بری توڕه‌بوون…. وێنه‌یه‌كی كۆنی خۆم و یار كه‌ له‌رۆژنامه‌یه‌كدا بینیمه‌وه‌
به‌دزیه‌وه‌ ده‌یبه‌خشمه‌ ئاژاوه‌چییه‌كان
ده‌زانم ئه‌وانیش ماندوون
ئه‌وان رۆژنامه‌ وه‌ك سفره‌ی جه‌نگ تێگه‌یشتوون
ته‌نها له‌ كه‌لاوه‌دا پشوویان داوه‌
ته‌نها له‌ به‌رباران خۆیان به‌ته‌ڕی بینیوه‌
له‌پڕ كه‌سێك به‌خاترجه‌میه‌وه‌ كه‌ ساتمه‌ی ده‌كرد به‌سه‌ر پێپلكه‌كانه‌وه‌
گوێم لێبوو به‌مێ‌ ی ده‌گوت “نه‌رم و نیانن… ته‌نها بۆ شه‌و باشن”
من ئه‌مه‌ به‌تاوانێكی گه‌وره‌ ده‌زانم
كه‌چی خۆیان پێی گه‌ش ده‌بن و شه‌نگ ده‌یانگرێ‌
هه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ هات و گوتی ئه‌مڕۆ یار نایات بۆ شار . نۆره‌ی پیاوه‌
حه‌ریمێك له‌جیاتی توڕه‌بێت..
دێت و ختوكه‌م ده‌دات و گه‌ره‌كیه‌ به‌ده‌نگی به‌رز ببمه‌وه‌ به‌ پیاوه‌كه‌ی جاران
له‌به‌ر پێكه‌نینی جه‌نگاوه‌ر و دیله‌كان
حه‌شامات و بینه‌ره‌كان
پیاوانی بازاڕ و ژنی میره‌كان
كه‌س نییه‌ وه‌كو ئه‌وان له‌ ئاست خۆیان دابچڵه‌كێ‌
من هێشتا له‌هه‌یوانی كۆشكه‌كه‌ی باپیرمم و بیر له‌ یاری كۆن و یاری شار ده‌كه‌مه‌وه‌
عاده‌ته‌ن له‌جیاتی میر یش
سه‌ری نه‌وازش بۆ ژنه‌كه‌م داده‌نه‌وێنم
دیسان ئاوڕدانه‌وه‌یه‌ك له‌ ئاژاوه‌چییه‌كان ده‌ده‌مه‌وه‌
لێره‌ به‌سه‌رهاتی سفره‌یه‌كی خاڵی له‌گۆشت
قه‌سابخانه‌یه‌ك ته‌نها مێزه‌ر به‌سه‌ره‌كان ده‌ناسن
گه‌ڕه‌كێكی ته‌ماوی له‌ بۆنی خوێن و پیسی كاسكردبوو
گه‌ڕه‌كێكیش له‌ بۆنی جگه‌ر و هه‌نا و چڕه‌ دوكه‌ڵ
پاسه‌وانه‌كانیش وه‌ك سه‌گی به‌ڕه‌ڵڵا
له‌حه‌ژمه‌تان سیپاڵی یه‌كتر ده‌دڕن
سه‌نگه‌ریان له‌ و خه‌یاڵانه‌ گرتووه‌ كه‌ دوژمنی شاره‌
ئه‌مه‌یان میر نییه‌ و چڕی شار نییه‌..
خه‌تای تووڕه‌بونی یاره‌..
خه‌تا له‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌وكاته‌ی هه‌موو شتێك وه‌كو بنێشتی كۆن ده‌بزڕكێ‌
خرمه‌ خرمه‌ی ده‌ستشكاندنی من و رنینه‌وه‌ی پرچی یار به‌ده‌ستی پۆلیسی خه‌یاڵ له‌شاردا
هێنده‌ی خه‌ڵك دڵڕه‌ق كردووه‌
فرمێسكێك نابینی به‌چاوی كه‌سه‌وه‌
شار چه‌ند ناخۆشه‌. . هێنده‌ش به‌ ئاژاوه‌چییه‌كانه‌وه‌ جوانه‌
یاریش هێنده‌ی شار ئاژاوه‌چییه‌…


كایا: ئه‌حمه‌د كایا هونه‌رمه‌ندی ناسراوی كورد له‌ توركیا كه‌ یه‌كێك له‌ناڕازیه‌كانی ده‌وڵه‌تی توركیا بوو له‌ پاریس كۆچی كرد.




کتێبی: گوناح و ئیمان … سمكۆ محەمەد

توێژینەوە لەبارەی گرووپە ئیتنییەكانی كوردستان

ناوی كتێب: گوناح و ئیمان
بابەت: توێژینەوە لەبارەی گرووپە ئیتنییەكانی كوردستان
نووسەر: سمكۆ محەمەد

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …….




سێبه‌ره‌كه‌ت په‌یت كه‌ … سمكۆ محه‌مه‌د

له‌هیچ شوێنێك ئۆقره‌ ناگرم
زمان له‌وه‌ته‌ی هه‌یه‌ وه‌كو خۆی به‌ده‌م ئازاره‌وه‌ ته‌جه‌للا ده‌كات
پرسیارێكم هه‌یه‌ جه‌وهه‌ری له‌ سێبه‌ره‌كه‌یه‌تی
به‌ئه‌سپایی بڕۆ
هیچ بیانویه‌ك نه‌ماوه‌ بۆ ژیان .. بۆ گوتن .. بۆ ئاوه‌دانی
ته‌نانه‌ت بۆ ته‌نهاییش.
له‌وه‌ تێگه‌یشتووم كه‌ گریانی به‌كوڵ/ مردوو ناگه‌ڕێنێته‌وه‌
یه‌ك جار سه‌ر له‌قاندن/ هه‌تا سه‌ره‌
ژیان وه‌كو ئاو وایه‌/ كه‌ رێگا ده‌بڕێت/ چاڵ درووست ده‌كا
چاڵی وردوو و درشت
پرسیاری دژوار ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وڵامی نه‌زانی
ژیان وه‌كو مۆرانه‌یه‌/ هه‌موو شتێك ده‌خوات/ ته‌نها خه‌می ماڵ نه‌بێ‌
من ده‌وڵه‌مه‌ندترین ماڵم له‌ مۆرانه‌
له‌ترسی مۆرانه‌ گه‌ركمه‌ بڕۆم / به‌ڵام هیچ جێناهێڵم
باڵنده‌كان به‌ر له‌وه‌ی بفڕن / په‌ڕی خۆیان جێده‌هێڵن
ئینسان به‌رله‌وه‌ی بڕوات/ له‌سه‌ر به‌ردێك دانانیشێ‌ و سێبه‌رێك جێبهێڵێ
كه‌چی ده‌ماغ به‌رزه‌كان هه‌موو شه‌وێك ئاهه‌نگ ده‌گێڕن/ له‌تازیه‌ی خۆشیان ناوه‌ستن
من ئێستا وه‌كو جاران نیم/ خه‌و به‌وه‌وه‌ ده‌بینم كه‌ ئیتر هیچ خه‌ون نه‌بینم/ هیچ خه‌یاڵێك نه‌كه‌م/ هیچ ئومێدێك هه‌ڵنه‌چنم له‌سه‌ربانی وشه‌كانم
من ئێستاكه‌ تیلماسكێك ی دڕكاویم به‌سه‌ر پشتی خۆمه‌وه‌
له‌شێوه‌ی تودا ته‌نها ئه‌لبومێك وێنه‌ شك ده‌به‌م و هیچی تر.
له‌به‌رده‌م قه‌ڵافه‌تی خۆم نه‌بێ‌/ سه‌رم دانانه‌وێنم/ هیچ شتێك له‌سه‌ر من نانیشێته‌وه‌
مادام خه‌ونم نه‌ماوه‌/ واناكه‌م له‌خه‌یاڵمدا شتێك ون بێ‌
واناكه‌م له‌ داخی نه‌فرینی خه‌ڵك و تۆرانی خۆشه‌ویسته‌كه‌م/ تۆڵه‌ بخه‌مه‌ ماڵانی دیكه‌وه‌/ واناكه‌م له‌ترسی سڕبوونی جه‌سته‌ و شڵه‌ژانی مێشك و دڵی ته‌زیوم/ ئاگام له‌ جوانی گه‌ردوون نه‌مێنێ‌، من هیچ واناكه‌م
ترسی ئه‌وه‌م نه‌ماوه‌ كه‌چی رووده‌دات به‌ر له‌رۆیشتنی خۆشه‌ویستی
به‌ڵام له‌دوای رۆیشتنت ده‌ترسم كه‌ نه‌ من ماوم/ نه‌ تۆ
من سه‌یری خۆمه‌
بۆیه‌ نه‌ سه‌یری تۆ/ نه‌ سه‌یری كه‌س ده‌كه‌م
پێمخوشه‌ له‌پێشانگایه‌ك خۆم نمایش بكه‌م/ چونكه‌ كه‌س له‌ترسی سێبه‌ری ئه‌وی تر/ سه‌یری خۆی ناكا
تكایه‌كی ترم هه‌یه‌/ وه‌ختێك كه‌ تارماییه‌كه‌ت به‌لامدا تێده‌په‌ڕێت/ روناكییه‌كی باغه‌یی له‌خه‌یاڵمدا بمێنێ‌/ تینویه‌تیم به‌سێبه‌ری تۆ بشكێت
ترسی ئه‌وه‌م هه‌یه‌ به‌م هه‌موو بێده‌نگییه‌وه‌/ وه‌كو شووشه‌ی مه‌ی به‌ده‌ستی سه‌رخۆشێكه‌وه‌ بم/ له‌بێ‌ ئۆقره‌ییدا له‌ده‌ستت بكه‌ومه‌ خواره‌وه‌
تۆ ئه‌وه‌ باش ده‌زانی/ من هیچ موڵكێك شك نابه‌م / جگه‌ له‌مانه‌
ماڵێكی بچووك و چه‌ند كتێبێكی بچووك و دڵێكی بچووك و خولیایه‌كی بچووك و یاده‌وه‌رییه‌كی بچووك و دونیایه‌كی بچووك و بڕوایه‌كی بچووك و دیزه‌ڵه‌یه‌كی بچووك و مشتێ‌ رازیانه‌ی بچووك و چوارچێوه‌یه‌كی بچووك و نیگارێكی هه‌ڵزه‌قاوی بچووك زیاتر
كه‌ ژیان ئیتر ئه‌مانه‌ی ناوێ‌.
ئه‌گه‌ر ده‌ته‌وێ‌ ئه‌مانه‌ش زایه‌ ده‌كه‌م
ئه‌گه‌ر ناتوانی سه‌رم لێبده‌ی/ وه‌كو من بڕۆ به‌ڵام بێ‌ سێبه‌ر
ژیان غه‌ریبی كردم/ ناچارم رێگای نه‌فره‌تی هه‌ڵبژێرم
ئه‌گه‌ر وه‌كو ئاسیاییه‌كان له‌ رۆژگیراندا نمایشی خۆم بكه‌م و خۆم بدوێنم
هیچ نه‌بێ‌ خۆم نه‌ناس ناكه‌م/ پرسیاری ناماقوڵ ناكه‌م له‌مێژووی خۆم
ئه‌گه‌ر وه‌كو شامیه‌كان بچمه‌وه‌ بن هه‌نگڵی چه‌ته‌كان و ریشم بده‌مه‌ ده‌ست ئه‌وان
واناكه‌م هه‌ر نه‌مناسمه‌وه‌ و له‌سێبه‌ره‌كه‌شم توڕه‌بن
ئه‌گه‌ر بمه‌وێ‌ ئاسمان به‌شینێتی خۆیه‌وه‌ بمێنێته‌وه‌
لێ گه‌ڕێم گوڵی سووریش به‌ئاڵی خۆیه‌وه‌ له‌ناز بكه‌وێ‌
سێبه‌ری خوم له‌ به‌رهه‌تاو جێ ناهێڵم
تۆش سێبه‌ره‌كه‌ت په‌یت بكه‌ و خۆت جێبهێڵه‌




کتێبی: ره‌خنه‌ له‌ ئیدیۆلۆژیا … سمكۆ محه‌مه‌د

ناوی كتێب : ره‌خنه‌ له‌ ئیدیۆلۆژیا. لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ چه‌مكی ئیدیۆلۆژیا و رۆشنبیری
بابه‌ت : لێكۆڵینه‌وه‌
نووسه‌ر: سمكۆ محه‌مه‌د

بۆ خوێندنەوەی ءەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …..

سمکۆ محەمەد




کتێبی – ناسیۆنالیزم له‌ نێوان فکر و سیاسەتدا …. سمکۆ محەمەد

ناسیۆنالیزم له‌مێژوودا ئه‌و نموونه‌یه‌ نه‌بووه‌ كه‌ ئێستا له‌فۆڕمێكی دیكه‌دا خۆی ده‌نوێنێت، سه‌رباری هه‌موو ئه‌و پێناسانه‌ی كه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست و نه‌ته‌وه‌ی ژێر ده‌ست ده‌كرێت و ره‌وایه‌تی دراوه‌ به‌ ناسیۆنالیزم و سه‌رهه‌ڵدانی بزووتنه‌وه‌یه‌ك له‌ژێر ئه‌و عینوانه‌دا خه‌باتی نه‌ته‌وه‌یه‌ی بكرێت، ئێستا هه‌م چه‌مكه‌كه‌ كه‌وته‌ به‌ر ره‌خنه‌ی فكری و هه‌م به‌كارهێنانی له‌ ئاستی بزووتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری و سیاسی و چه‌كداریدا مه‌ترسی تێدایه‌، دونیاش سڵ له‌و جوڵانه‌وه‌یه‌ ده‌كات كه‌ نه‌ته‌وه‌ بێده‌وڵه‌ته‌كان خه‌ریكن كاری توندڕه‌وی پێده‌كه‌ن، بۆیه‌ به‌ هه‌موو لایه‌ك خه‌ریكن تێگه‌یشتنی نوێی مۆدێرنی بۆ درووستده‌كه‌ن و ئیستاتیكای سیاسی پێده‌ده‌ن، تاكو كێشه‌ی دیكه‌ له‌په‌نام ئه‌م چه‌مكه‌دا سه‌رهه‌ڵنه‌دات…..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …..




دۆڕان … شيعرى: سمكۆ محه‌مه‌د

(لەگوڵدانا تەنها لەشی ژن دەبینرێت)
(ئەدۆنیس)
لەكونی دەرگاكان و
لەدرزی پەنجەرەكانەوە دەمڕوانی
ژنان لەنێوان بەڕماڵی فەرمان و
مەكری كراسە پەڵە پەڵەكەیاندا
گەمەیان لەگەڵ ئیبلیس دەكرد و
بەگوێزانێك برۆی پەیكەرەكانیان دەتاشی و
لەتەبڵەكی جگارەی پیاوەكانیاندا ئارەزووی خۆیان دەبینی
بەدەستێك دەیاننوسی نوور و
بەدەستەكەی دیكه. چەقۆیان لەمانگ دەگرت
دەیانووت سەفای شەو نەبێ‌ … رۆژ ئەڵماسێكی بێحیكمەتە
شریخەیەك كە قوڕقۆشمی پێ‌ دتوێنرایەوە
ون بن لەژێر شۆرەكاتە بێ‌ شوومارەكان ده يووت ..
لەژێر پەرچەمە بەپیت لكێنراوەكان
لەنێو تاق و كەلێن و قڵشتەكان
ئێوە كە ئیشتیاقی مەلەكووت نیين
ئەو شەمعدانە كریستالیانە بۆ ناشكێنن
ئێوە كە لەخواوەندەكانەوە دوورن
لەتۆرانی تاووس بۆ دەترسن
ئێوە كە لەهەناسەی دایكتان و ترسنۆكی باوكتان نەگەیشتوون
لەنێو ئەو دیڕە ساردو سڕانەدا چی دەكەن
ئێوە كە لەدەمژمێرێكدا بەسەر دەیان قوڵنگ و تەوری رەنگاورەنگدا
باز دەدەن
مێینەیەتیتان لەژێر باڵی كام باڵندەدا
لەبەیانی كام وەرزد مۆمیا كراوە
ونبن … تاوەڕس نەبووم
لەگەمژەیی خۆم و سالاری پیاوان
گەرنورێكن ئیلاهیانە لەتیشكی ئاقیق درووست بوون
چاوبەستم كەن
گەر بڵێسەی چەخماخە شڕەكەی باپیرمن
دەمنادەمێك هەڵدێن
نەخشی توێڵم بسوتێنن
گەر لە كەشكەلانی فەلەكدا سەمادەكەن
دەمژمێرەكەم بشكێنن و وێنەكەم هەڵگرن بۆ هوودنە
ئەو هوودنەیەی زەندەقی چووە لەدۆڕان
من … كە دۆڕاوم
حەزناكەم لەسەر كراسەكانتان بنووسم
خانمەكان كە شەو هاتن بەزاری خۆتان پەیڤێك بۆ (با) بدركێنن
ئێوە كە مەخلوقێكن روحتان زوقمەو دڵتان بەستەڵەك
بۆ ئەڵێن زەمانێك بەرلەئێستا فریشتە بووین
پاشۆلێك مەرجانی سپی و
نەخشەیەك بووین لەئومێد
بۆ ئەڵێن زینەتی میوەجاتی بەهەشت و مامزگەلێكی بەناز بووین
چاوەكانمان شوشە بەندێك بوون لەئاو
دەخیلە هیچ مەڵێن
شتێك بدركێنن ساتە قۆشمەییەكانی روخسارتان گەشاوەتركا
بارۆحی منیشی پێ‌ مەحف بێت
قۆڵ هەڵمالن.. قۆڵی سپی
هەرچی سەروەتی رۆحم هەیە لێم بستێنن
هەرچی دەبەن لەسە پارچە كەمتر نەبێ‌
لەسەد دەنك
لەسەد رەنگ
لەسەد نمرە
لەسەد پەڕە
لەسەد ترپە
لەسەد گۆشە كەمتر نەبێ‌
تاڵانم كەن و بیر لەتاقانەییم مەكەنەوە
كە خەریكی (ئاو) دەیبا
نامەوێ‌ لەنووری ئێوەدا بتوێمەوە
حەزدەكەم لەسەر كراسەكانتان بنووسم
خانمەكان كە شەو هاتن توو جوانیتان شتێك بۆ ئاو بدركێنن
بۆ كلوە بەفرەكانی حیكایەت و
جامە شیرەكانی ئەفسانە
كە من نازانم كامیان بوو حەسرەتەكانمیان سووتاند
مەیلی سۆزانیەكان بوو لەئینجانەكان تۆرا
یامەیلی كیلۆ پاترا و شەهریار بوو
لەپاكەت و شوشەی سەر شۆستەكاندا گۆڕا
بیاتریس
مۆم بەدەستەكەی میهر لێم بوورە
ناتوانم وەكو ئامادەم سێوێكت لەتەكدا لەت كەم
ناتوانم شەوێك ژوورەكەت ئاوا كەم و ستیانەكەت لەتكەم
بچۆ چەرچەفەكەت بە بەڕماڵەكانەوە بئاڵێنە
هاشەی دەنگی شەیتانەكان لەگۆنات بسڕەوە
لێوانێك لەتەم پڕكە
منیش دەنووم بۆ هەمیشە ……


سمكۆ محه‌مه‌د




سمكۆ محمد له‌باره‌ی (مه‌له‌فی چه‌پ له‌ ئه‌مڕۆی كوردستادا ) … ئاماده‌كاری مه‌له‌ف : هیوا عومه‌ر

سمكۆ محمد : چه‌مكی یه‌كگرتوویی بۆ چه‌په‌كان له‌هه‌موو حاڵه‌تێكدا ئه‌ركێكی سیاسی ئه‌خلاقییه‌
گفتوگۆی رێگای كوردستان له‌گه‌ڵ سمكۆ محمد له‌باره‌ی (مه‌له‌فی چه‌پ له‌ ئه‌مڕۆی كوردستادا )
ئاماده‌كاری مه‌له‌ف : هیوا عومه‌ر

له‌باره‌ی ئه‌م مه‌له‌فه‌وه‌:

ڕیشه‌ی تێكۆشانی هێزه‌ چه‌پ و ماركسییه‌كانی عێراق و هه‌رێمی كوردستان بۆ نزیكه‌ی سه‌ده‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.
له‌ناو ئه‌ومێژوه‌دا سه‌ره‌ڕای وێستگه‌ی جیاجیا به‌ڵام لاپه‌ره‌كانی ته‌ژییه‌ له‌ده‌ستكه‌وت بۆ هاوڵاتیان كه‌خۆی له‌ دابینكردنی به‌شێك له‌ مافه‌ ئابوری و كۆمه‌ڵایه‌تی و یاسایی و سیاسییه‌كان ده‌بینێته‌وه‌ و توانراوه‌ جێگیر بكرێت له‌ دامه‌زراوه‌كانی ده‌وڵه‌ت و ده‌ستوری عێراق له‌ قۆناغه‌ جیاجیاكانی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌وڵه‌ت. هه‌ندێك له‌م ده‌سكه‌وتانه‌ په‌راوێز خراوه‌ و لاواز كراوه‌، هه‌ندێكی ماوه‌.
له‌هه‌ڵومه‌رجی ئه‌مرۆماندا هه‌نگاوه‌كانی حكومه‌ت وه‌ك؛ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی سروشتی چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌كی ئه‌م حوكمڕانیه‌و ئه‌م تایپه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات ( فۆرمێكی ڕۆژهه‌ڵاتی)له‌ ئابوری ڕه‌یعی بریتییه‌ له‌ په‌یڕه‌وكردنی سیاسه‌تێك به‌ قازانج و ویستی بانك و كارتێله‌ مشه‌خۆره‌كانی ژێر چه‌تری (نیولیبرالیزمی سه‌رمایه‌داری )
ئه‌مه‌ش ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌ له‌به‌رزبونه‌وه‌ی رێژه‌ی بێكاری وهه‌ژاری وله‌ده‌ستدانی به‌شێك له‌ومافانه‌ی به‌ده‌ستهاتبوون .
ئه‌وه‌ی ده‌گوزه‌رێت له‌ هه‌ڵومه‌رجی ئابوری وسیاسی هه‌رێمی كوردستان چوارچێوه‌یه‌كی نوێ بۆ ململانێی چینایه‌تی وتێكۆشانی جه‌ماوه‌ری هێناوه‌ته‌ پێشه‌وه‌، كه‌ ئه‌ركی جدیتری خستۆته‌ به‌رده‌م هێزه‌كانی چه‌پ له‌ به‌رامبه‌ر شكستی به‌ره‌ی راستڕه‌وی ده‌سه‌ڵات.

ماڵپه‌ری رێگای كوردستان بۆ فۆكەس خستنه‌سه‌ر ئه‌و ئه‌ركانه‌ و رۆڵی هێزه‌ چه‌پ وماركسییه‌كان ئه‌م دۆسییه‌ ده‌كاته‌وه‌ و له‌وباره‌یه‌وه‌ ده‌پرسێت:.

(1) كام خوێندنه‌وه‌ پێویسته‌ بۆ دیاریكردنی ئه‌رك و ڕۆڵی چه‌پ و ماركسیه‌كان؛خوێندنه‌وه‌یه‌ك كه‌ ڕۆڵی چه‌پ له‌ په‌راوێز خراوی ده‌ریبهێنێ و بیكاته‌ لیده‌ر له‌ ئاراسته‌ كردنی ڕوداوه‌كان ؟

(2) هه‌ڵومه‌رجی ئه‌مرۆ و شكستی حوكمڕانی به‌ره‌ی راستڕه‌وی ، چ بژارده‌ و پلاتفۆرمێكی مومكین ده‌خاته‌ به‌رده‌م هێزه‌چه‌پ و ماركسییه‌كان ؟

(3) هێزه‌چه‌پ و ماركسییه‌كان كێن له‌مرۆدا ، ده‌توانن له‌چوارچێوه‌ی به‌رنامه‌یه‌كی هاوبه‌شدا كۆببنه‌وه‌وبه‌ربه‌سته‌كانی به‌رده‌م كاری ئه‌وهێزانه‌چین ؟

(4) له‌هه‌ڵبژاردنه‌كانی داهاتوودا، پلاتفۆرمی چه‌پ چی بێت ؟ به‌شدار بن یان نا ؟ تاچه‌ند به‌شداریكردن به‌ لیستێكی یه‌كگرتووی چه‌پ و به‌ ده‌ستهێنانی نوێنه‌رایه‌تی ڕێگا خۆش ده‌كا و ئاسانكاری ده‌بێت له‌ گۆڕینی واقیعی سیاسی و ئابوری ؟

سمكۆ محمد نوسه‌ر و رۆژنامه‌وان ، له‌میانه‌ی به‌شداریكردنی له‌ (مله‌فی چه‌پ له‌ ئه‌مڕۆی كوردستاندا) پێیوایه‌ “چه‌په‌كان ده‌بێ‌ كه‌ڵك له‌ئه‌زموونی رابردوو وه‌ربگرن كه‌ مادام ده‌سه‌ڵاته‌كان هێنده‌ ناشارستانین كه‌ ته‌نها چاویان ماتریال ده‌بینێ‌، له‌حاڵێكدا ئه‌و ماتریاله‌ به‌شه‌رییه‌ ئه‌گه‌ر نه‌چێته‌ سه‌رشه‌قام، له‌نێوخۆیدا و له‌ده‌رونی خۆیدا هه‌میشه‌ له‌سه‌ر شه‌قامه‌، چونكه‌ ناڕازییه‌ له‌شێوه‌ ژیانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابورییه‌ك كه‌ تائێستا سیستمه‌كه‌ی پێی پێناسه‌ ناكرێ‌ كه‌وابوو ئێستا كاتییه‌تی بلاتفۆڕمی نوێ‌ بۆ خۆشگوزه‌رانی پێشكه‌ش بكه‌ن. ”
ئه‌و پێشی وایه‌ : ” ململانێی فكری له‌ سه‌ده‌ی رابردوودا، یه‌كێك له‌هۆكاره‌كانی پێشكه‌وتن بوو له‌رووی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌، ململانێی چینه‌كان تازه‌ به‌ر له‌كۆتایی سه‌ده‌ی بیسته‌م ناوی سه‌رمایه‌داری بیستبوو،

هه‌ڵبه‌ت وه‌كو ناو نه‌ك بینینی ژیانی سه‌رمایه‌داری، چونكه‌ له‌عێراق و ناوچه‌كه‌ش، سیستمی ده‌ره‌به‌گایه‌تی وه‌كو ئه‌ورپای به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینیبوو كه‌ ململانێكه‌ به‌به‌شداری خه‌ڵكیش بوو،، هه‌ڵبه‌ت له‌ ساڵی 1958 تاكو 1962 خه‌باتی جوتیاری هه‌بوو كه‌ حیزبی شیوعی رابه‌رایه‌تی ده‌كرد له‌ پشده‌ر و ده‌شتی هه‌ولێر، به‌ڵام ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌ نییه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستانی به‌هه‌موو پێكهاته‌كانیه‌وه‌ سیستمی ده‌ره‌به‌گایه‌تی بینیوه‌، چونكه‌ سیستم ئه‌وه‌بوو كه‌ له‌ ئه‌وروپا بوو نه‌ك ئه‌وه‌ی رۆژهه‌ڵات . ”
سمكۆ محه‌مه‌د له‌ باره‌ی زه‌روره‌تی پلاتفۆرمی چه‌پ له‌مڕۆدا خوێندنه‌وه‌ی وایه‌ :” هه‌ر كه‌س له‌به‌رده‌م ئه‌م پرسیاره‌ راوه‌ستێت و ئه‌زموونێكی هه‌بێت له‌نێو بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ، بۆ ئه‌و وڵامه‌ حازر به‌ده‌سته‌ كه‌ پلاتفۆڕمی چه‌په‌كان له‌هه‌ر هه‌لومه‌رجێكدا ئاماده‌یه‌ كه‌ ئایا ریفۆڕم بخوازن یان بیانهه‌وێ‌ ببن به‌ ئه‌لته‌ناتیف، له‌هه‌ر دوو حاڵه‌ته‌كه‌دا چه‌په‌كان بیانوویان به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ نوێنه‌رایه‌تی خه‌ڵكی به‌شمه‌ینه‌ت و زه‌حمه‌تكێش بكه‌ن، چونكه‌ ئه‌وان نابێت سیاسه‌ت بكه‌ن له‌پێناو سیاسه‌ت، یان له‌ پێناو گۆڕینی هاوكێشه‌ی به‌لای خۆیانه‌وه‌ وه‌كو حیزب، به‌ڵكو ئه‌ركیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هاوكێشه‌ به‌لای به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خه‌ڵكی زه‌حمه‌تكێش بگۆڕن، چه‌مكی یه‌كگرتوویی بۆ چه‌په‌كان ئه‌گه‌رچی دروشمێكی سوننه‌تیی و كلاسیكیه‌، به‌لام له‌هه‌موو حاڵه‌تێكدا ئه‌ركێكی سیاسی ئه‌خلاقییه‌ ده‌بێ‌ كۆمه‌ڵگه‌ یه‌ك بخه‌ن له‌پێناو داوا ره‌واكانی ژیان كه‌ سیستمی نادادپه‌روه‌ری رێگرییه‌تی، ده‌بێ‌ ئه‌و هۆشیارییه‌ فێری خه‌ڵك بكه‌ن كه‌ ژیانێكی شایسته‌تر هه‌یه‌ كه‌ گروپێكی كه‌م له‌خه‌ڵك بۆخۆیان فه‌راهه‌م كردووه‌ و ئه‌وانی دیكه‌ كه‌ زۆرینه‌ن له‌ ژیانێكی سه‌خت و مه‌ترسی زیاتر ده‌ژین، كه‌وابوو هه‌موو هه‌لومه‌رجێك بۆ چه‌په‌كان له‌باره‌ بتوانن گه‌مه‌ی خۆیان بكه‌ن و بیقۆزنه‌وه‌ به‌ به‌رژه‌وه‌ندی گشتی، ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ گۆڕینی واقیع ته‌نها به‌ فكر و به‌ سیاسه‌ت ناكرێت، ئه‌گه‌ر ئیراده‌ی گشتی له‌گه‌ڵ نه‌بێت ”

ده‌قی وتووێژه‌كه‌ :

* كام خوێندنه‌وه‌ پێویسته‌ بۆ دیاریكردنی ئه‌رك و ڕۆڵی چه‌پ وماركسیه‌كان؛خوێندنه‌وه‌یه‌ك كه‌ ڕۆڵی چه‌پ له‌ په‌راوێز خراوی ده‌ریبهێنێ وبیكاته‌ لیده‌ر له‌ ئاراسته‌ كردنی ڕوداوه‌كان ؟

سمكۆ محه‌مه‌د: به‌رله‌وه‌ی وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌تان بده‌مه‌وه‌, پێم باشه‌ له‌سه‌ر رابردوو و ئێستای هه‌ڵسوكه‌وت و سه‌رهه‌ڵدانی بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ له‌ عێراق و كوردستان قسه‌ بكه‌م كه‌ ده‌ورانێك ناوی ناڕه‌زایه‌تی بهاتبا، ناوی چه‌پ و حیزبه‌ كۆمۆنیسته‌كان ده‌هات, هه‌ر له‌وێشه‌وه‌ تێڕوانینی ده‌سه‌ڵات و حیزبی كوردی سه‌باره‌ت به‌ بزووتنه‌وه‌ی ناڕه‌زایه‌تی له‌ كوردستان, به‌شێك له‌تێڕوانینی خۆم نیشان بده‌م, ئه‌وه‌ی له‌په‌یوه‌ند به‌رابردووی بزووتنه‌وه‌ی چه‌په‌ كه‌ پێشتر سه‌رمه‌شقی بزووتنه‌وه‌ی ناڕه‌زایه‌تی نێو كارخانه‌ و جه‌ماوه‌ری و سه‌رشه‌قام و نێو زانكۆكان بوو، تاڕاده‌یه‌كیش بزووتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری كه‌ ئێستا بۆته‌ ستایل، هێند به‌ ئیدیۆلۆژیای چه‌قبه‌ستوویی كرا و نه‌یتوانی له‌گه‌ڵ ره‌وتی پێشكه‌وتنی سیاسه‌ت رێگه‌ببڕێت، تاكو ئه‌و راده‌یه‌ی كه‌ هه‌ر ناڕه‌زایه‌تیه‌كی راسته‌قینه‌ش هه‌بوایه‌ و دوورو نزیك په‌یوه‌ندی به‌چه‌په‌وه‌ نه‌بوایه‌، مۆركی حیزبی بوونی به‌سه‌ردا ده‌سه‌پێنرا وه‌كو ده‌ڵێن حیزب، ده‌نا شتێك نییه‌ ناوی حیزبی كوردی بێت به‌ حیزبه‌ چه‌په‌كانیشه‌وه‌، چونكه‌ حیزب به‌ر له‌هه‌ر شتێك رزگاركردنی تاكه‌ نه‌ك ملكه‌چ كردنی تاك بۆ گروپه‌ خاوه‌ن شوناسه‌ بچووكه‌كانی وه‌كو بنه‌ماڵه‌ و عه‌شیره‌ت و هتد كه‌ له‌نێو حیزبه‌ به‌ناو چه‌په‌كان ئه‌م مانایه‌ زیاتره‌، به‌هه‌رحاڵ له‌به‌رئه‌وه‌ی میكانیزمه‌كه‌ كلاسیكی و هه‌ڵه‌یه‌، بۆیه‌ ئه‌و چه‌پانه‌ ناتوانن كه‌ڵك له‌فه‌زای گشتی و ئه‌و بۆشاییه‌ وه‌ربگرن كه‌ له‌كوردستان هه‌وڵی بۆ ده‌درا، له‌حاڵێكدا ئه‌و بۆشاییه‌ سیاسییه‌ی پێشتر له‌كوردستان هه‌بوو له‌هه‌موو روویه‌كه‌وه‌، له‌هیچ كونجێكی ئه‌م سه‌ر زه‌مینه‌ نه‌بوو، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا لانیكه‌م ئیراده‌یه‌ك هه‌بوو بۆ پشتگیری كردنی ئه‌لته‌رناتیڤی چه‌پ بۆ ده‌سه‌ڵات، پشتگیری مه‌به‌ستم پێشوازیكردنی خه‌ڵك بوو نه‌ك پێشوازیكردن له‌وه‌رگرتنی ده‌سه‌ڵات كه‌ دووجار زه‌مینه‌ی له‌بار بوو، یه‌كه‌م ده‌وڵه‌ت روخابوو و دووهه‌م بۆشایی سیاسی دروست ببوو كه‌ ئێستاش هه‌مان بۆشایی هه‌ست پێده‌كرێت له‌ نه‌بوونی ده‌ستووری عێراقی و كوردستان و ده‌سه‌ڵاتی حكومه‌تی، به‌ڵام به‌له‌به‌ر چاوگرتنی ئه‌و هێرشه‌ی كه‌ ده‌كرا و ئێستاش ده‌كرێته‌ سه‌ر چه‌په‌كان و كاركردنی ئه‌حزابی بۆرژوازی ناسیونالیستی و ئیسلامی و هتد، به‌له‌به‌ر چاوگرتنی ئه‌و فه‌زا سیاسیه‌ی كه‌ ئابوری وڵاته‌كه‌ی داته‌پاند و ئینسانی كردووه‌ به‌كائینێكی به‌كاربه‌ر و بێ‌ كار، به‌ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌و هێرشه‌ گشتگیره‌ی له‌هه‌موو دونیا ده‌كرایه‌ سه‌ر بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ و شكستی سۆڤیه‌ت و هه‌ڵه‌ تێگه‌یشتنی بزووتنه‌وه‌ی كرێكاری له‌لایه‌ن ئه‌حزابی به‌ناو كۆمۆنیستیه‌وه‌، شكست به‌و تێڕوانینه‌ هات، ئیدی ئه‌و لۆژیكه‌ی كه‌ چه‌په‌كان هه‌یانبوو، جیگه‌ی نه‌ده‌بۆوه‌ له‌نێو جه‌ماوه‌ری كوردستانی، هه‌روه‌ها نه‌هێشتنی كارخانانه‌كان و دوورخستنه‌وه‌یان له‌كار و نێوه‌ندی كاركردن، سه‌رباری هه‌موو ئه‌مانه‌ش غیابی بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ له‌پڕۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن و به‌شداریكردن له‌هاوكێشه‌ی سیاسی، هه‌روه‌ها غیابی له‌نێو دونیای راگه‌یاندن و رۆژنامه‌گه‌ری كه‌ ئۆرگانه‌كانی به‌هه‌مان ستایلی سیاسی حیزبه‌ بۆرژوازیه‌كان كاری ده‌كرد و نه‌فه‌سێكی بۆ ئازادی بیروڕا نه‌هێشتبۆوه‌ كه‌ ده‌بوو راگه‌یاندن پانتاییه‌كی به‌هێزی بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ بوایه‌، بۆیه‌ گورزێكی كوشنده‌ له‌و بزووتنه‌وه‌ چالاكه‌دا درا كه‌ ده‌كرا به‌هێزترین بنكه‌ی جه‌ماوه‌ری په‌یدابكات، بۆیه‌ بزووتنه‌وه‌كانی دیكه‌ی وه‌كو ناسیونالیستی و لیبڕالی و ئیسلامی، جێپێیان به‌چه‌په‌كان له‌ قكرد و شكستیان پێهێنا و ئێستاش مه‌ترسییه‌ بۆ سه‌ر ژیانی سیاسی كوردستان، تائه‌و جێگه‌یه‌ی كه‌ جارێكی دیكه‌ ئه‌گه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ی ئێستا به‌رده‌وامی هه‌بێت، ره‌نگه‌ نه‌توانێ‌ شوێن پێی خۆی قایم بكاته‌وه‌ و بگه‌ڕێته‌وه‌ نێو جه‌ماوه‌ر و به‌ناچار خۆی ته‌سلیمی قه‌ده‌ری سیاسی بكات و ببێت به‌ پاشكۆی ره‌وتی دیكه‌ی بێ‌ ناونیشان.

سه‌باره‌ت به‌وه‌ش كه‌ حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی بۆچی له‌دوای دوو ده‌یه‌ حوكمڕانیكردنی ئه‌م ناوچه‌یه‌، په‌نا ده‌به‌نه‌ به‌ر رێوشوێنی یاسایی، كاردانه‌وه‌یه‌كی ناچارییه‌، چونكه‌ ئه‌و حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵاته‌ی كه‌ ئێستا هه‌ردوو حیزبه‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌ له‌كوردستاندا قه‌ڵه‌مڕه‌وی ده‌كه‌ن, نه‌یانتوانیوه‌ له‌و قه‌واره‌ كلاسیكیه‌دا خۆیان رزگار بكه‌ن و كه‌مێك له‌گه‌ڵ ره‌وتی به‌ناو دیموكراسی جیهان رێگه‌بگرن, به‌و مانایه‌ی نه‌یانتوانیوه‌ ئۆرگان و ده‌زگاكانی حوكمڕانی سیستماتیك بكه‌ن, نه‌یانتوانیوه‌ ته‌نانه‌ت خۆشیان قه‌ناعه‌ت به‌و یاسایه‌ بهێنێت كه‌ كاری پێده‌كه‌ن, نه‌یانتوانیوه‌ كار بۆ دیموكراسی بكه‌ن كه‌ شانازی پێوه‌ ده‌كه‌ن ناونیشانی ئه‌و چه‌مكه‌یان هه‌ڵگرتووه‌, به‌پێچه‌وانه‌وه‌ زۆر لێی ده‌ترسن, وه‌ختێك ئه‌م قه‌ناعه‌ته‌ی بۆ دروست نه‌بووه‌, ناشتوانێ‌ پیاوانی پۆلیس و ده‌زگا ناوخۆییه‌كانی به‌فۆڕمێكی ته‌واو یاسایی باربهێنێ‌, چونكه‌ هه‌م ده‌وڵه‌تی یاسایی نییه‌، هه‌م ترادیسۆنی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌سه‌ردا زاڵه‌، هه‌م له‌رووی سایكۆلۆژیاوه‌ كه‌ تاكه‌كانی هه‌یانه‌، هه‌مان سایكۆلۆژیای هه‌ڵچوونی كه‌سی ئاساییه‌ و دووره‌ له‌كه‌سی سیاسی، ئه‌مانه‌ هه‌مویان ره‌نگدانه‌یان هه‌بوو به‌سه‌ر دۆخه‌كه‌دا، هه‌رله‌وه‌ی كه‌ ده‌بینین پۆلیس ئه‌وه‌نده‌ی پابه‌ندی عورفه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و ترادیسیۆنی كلاسیكی حیزبیه‌ و له‌و بزووتنه‌وه‌ چه‌په‌ ده‌ترسن, ئه‌وه‌نده‌ پابه‌ندی یاسایه‌ك نیین كه‌ ئۆرگانه‌كه‌ی له‌سه‌ر بونیادنراوه‌, بۆیه‌ ناتوانن نه‌خۆیان و نه‌ك خه‌ڵك له‌سه‌ر یاسا بنچینه‌ییه‌كان رابهێنن, هه‌رچی بزووتنه‌وه‌ی كۆمۆنیستی و چه‌پیشه‌ كه‌ پێشتر له‌ژێر فشاری سیاسی ده‌ره‌كی و ناوه‌كی بنكه‌ جه‌ماوه‌ریه‌كانی له‌ده‌ستدا و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌خه‌ڵك و چین و توێژه‌ چالاكه‌كان, له‌بری ئه‌وه‌ی تواناكانیان هه‌ڵگرن بۆ هه‌لومه‌رجێكی له‌بارتر, ئاسۆی نێونه‌ته‌وه‌ییان له‌بیركرد و وه‌ك هه‌ر كاڵایه‌كی تر له‌بازاڕی سیاسه‌تدا هه‌ڕاجیانكرد, یان نوێگه‌ریان كرد به‌ له‌ئه‌لته‌رناتیڤێك كه‌ خودی سیستمی فه‌رمانڕه‌وای جیهانی ره‌واجی پێده‌ده‌ن, ئه‌م ئه‌لته‌رناتیڤه‌ هه‌روه‌ك (خالید قشتینی) كه‌ رۆشنبیرێكی به‌ره‌گه‌ز عه‌ره‌به‌ و یه‌كێكه‌ له‌چه‌په‌كان به‌ نموونه‌یه‌ك ده‌یشوبهێنێ‌ و ده‌ڵێ‌” ئه‌م سیستمه‌ ئازادی به‌شێوه‌یه‌ك پێناسه‌كرد كه‌ له‌شفرۆشی ئافره‌تی له‌به‌رامبه‌ر ماف و تازه‌ترین مۆدێلی وه‌رزیداراگرتووه‌, سیاسیه‌كانیش نوێگه‌ریان له‌نوێترین مۆدێلی سه‌یاره‌ و گه‌نده‌ڵیه‌كانی تردا دۆزیه‌وه‌”. ئه‌مه‌ به‌شێكی بچووك بوو له‌و فاكته‌رانه‌ی كه‌ پاشه‌كشه‌ی به‌بزووتنه‌وه‌ی ناڕه‌زایی كوردستان كرد، چونكه‌ هه‌موو شتێك له‌یه‌ك سیاقدا نوسرایه‌وه‌ و كرا به‌مۆدێلێك وه‌كو هه‌ر مۆدێلێكی دیكه‌ی كاڵا كه‌كۆمپانیاكان به‌رهه‌میدێنن و دواتر به‌به‌رهه‌مێكی دیكه‌ بازاڕی سووك ده‌كه‌ن، سیاسه‌ت و ناڕه‌زایه‌تی و شێوازه‌ جیاوازه‌كانی بیركردنه‌وه‌ له‌كوردستان ئه‌و ئاراسته‌یه‌ی وه‌رگرتووه‌، رۆژانه‌ گوێت له‌وه‌ ده‌بێت كه‌ پێت ده‌ڵێن چۆن له‌گه‌ڵ گۆڕینی میتۆدی بیركردنه‌وه‌ی مۆدێلی جهان نه‌گۆڕاویت، چۆن له‌سه‌ر هه‌مان فكر ماویت كه‌ باوی نه‌ماوه‌، ئه‌مه‌ به‌شێكی گاڵته‌جاڕییه‌ و به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ی فشارخستنه‌ سه‌ر سایكۆلۆژیای تاكی چالاكه‌، به‌مه‌به‌ستی هه‌ڵچوونی ده‌ره‌ونی و روخان و هێزی گه‌وره‌ی كۆنه‌په‌رستانه‌ی له‌پشته‌وه‌یه‌، بۆیه‌ بزووتنه‌وه‌ی ناڕه‌زایه‌تی و سیستمی ده‌سه‌ڵاتدارێتی له‌كوردستان یه‌ك فۆڕمیان وه‌رگرتووه‌ و به‌پێی مۆدێل كار به‌سیاسه‌ت ده‌كه‌ن، وه‌ختێك ئینسان ئه‌م حاڵه‌ته‌ نه‌شازه‌ ده‌بینێ‌ به‌رده‌وام، ئیدی بێئومێد ده‌بێت و ناتوانێ‌ به‌و هاتنه‌ سه‌ر شه‌قامه‌ سیناریۆ بۆ داڕێژراوه‌ بڵێت گه‌شه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و هۆشیاری سیاسی و رقی جه‌ماوه‌ری و هتد..

من ته‌واو دژی ئه‌و ره‌وته‌ چه‌پخواز و نه‌ریتخوازه‌ ماركسییه‌م وه‌كو ره‌وتێكی كۆنخواز و شوناسخوازی كلاسیكی و رۆمانسیانه‌ بۆ چینی كرێكار و جه‌ماوه‌ری ناهۆشیار قسه‌ ده‌كه‌ن وه‌كو بابه‌تێكی رۆمانسی، چونكه‌ ئه‌و سیستمه‌ی ئێستا رابه‌رایه‌تی ئابوری و فه‌رهه‌نگی و مۆدێلی ژیان ده‌كات، به‌و چه‌په‌ شوناسخوازه‌ ململانێی له‌ته‌كدا ناكرێت، بگره‌ ئه‌و شوناسه‌ هیچ مانا و به‌هایه‌كی سیاسی نه‌ماوه‌ به‌ بیانووی ئه‌وه‌ی سیستمی سه‌رمایه‌داری ده‌ڕوخێنن، خه‌باتی چه‌پ خه‌باتی شۆڕشگێڕانه‌ نییه‌ بۆ سه‌عات كار و مافی كرێكار و یه‌كسانی و مه‌سه‌له‌ی ژن و هتد، ئه‌مه‌ كه‌ڵكی لێوه‌رگیرا و بووبه‌نه‌ریتی سیستمی سیاسی له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی دونیا، ئێستا سه‌رمایه‌داری قه‌یرانی نوێی به‌رهه‌مهێناوه‌ كه‌ بریتیین له‌ مه‌سه‌له‌ی جه‌نگ و ئاواره‌بوون و كۆچ و مادده‌ی هۆشبه‌ر و سه‌رقاڵكردنی خه‌ڵك به‌ مه‌سه‌له‌ی خه‌باتی پارله‌مانی و هتد، چه‌په‌كان له‌سه‌ریانه‌ ئه‌و هه‌ژموونه‌ سڕ بكه‌ن و كاریگه‌رییان هه‌بێت خه‌ڵك مل به‌و جۆره‌ سیاسه‌ته‌ نه‌دات، ئه‌گه‌ر زێده‌ڕۆیی نه‌بێت كرێكار ئێستا به‌شێكه‌ له‌و نیرۆ سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی كه‌ سه‌رمایه‌داری له‌رێگه‌ی كۆمپانیاكانییه‌وه‌ پشتی پێده‌به‌ستێت و ئه‌و شوناسه‌ی كۆنی نه‌ماوه‌، ته‌نانه‌ت بێكاریشی نه‌كردووه‌ به‌ كێشه‌ی سیاسی و له‌گه‌ڵ خاوه‌ن كاری كۆمپانیاكان گرێیداوه‌ و هه‌ندێكجار بووه‌ به‌ هۆی له‌نێوبردن و ناشیرین كردنی ئازادی و ماف و دیموكراسیش، چونكه‌ كرێكار چ وه‌ك تاك و چ وه‌كو گروپی هێزی كار ئه‌و تموحه‌ی جارانی نه‌ماوه‌ چه‌رخی كارخانه‌ بووه‌ستێنێت و سیستم لێی بترسێت، ئێستا ره‌وتێكی دیكه‌ په‌یدا بووه‌ به‌ناوی چه‌په‌وه‌ كه‌ ئه‌وه‌ش به‌بڕوای من موزه‌یه‌فه‌ و پارادۆكسێكی نه‌شازه‌، چونكه‌ ململانێ له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتداران له‌سه‌ر بنچینه‌ی ده‌سه‌ڵات گرتنه‌ده‌ست ده‌كات كه‌ هیچ جیاوازییه‌كی نییه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی ده‌یڕوخێنێت یان ده‌بێته‌ كۆمبارسی سیناریۆی فلمێكی سیاسی كه‌ ئامانجه‌كه‌ی بۆ كرێكاران هیچ دیار نییه‌، هه‌ڵبه‌ت به‌ پاڵپشتی چینی كرێكار ئه‌م سیناریۆیه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چێت و به‌ زمانێكی رۆمانسییانه‌ گوتاری خۆیان پێشكه‌ش ده‌كه‌ن و كاریگه‌ریشی هه‌یه‌، بۆیه‌ من دژی ئه‌و ره‌وته‌شم، به‌ڵام ئه‌لته‌رناتیڤی من ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ شوناسی كرێكار وه‌ربگرینه‌وه‌، ئه‌ویش له‌ رێگای كاری ده‌ستی و هێزی كار و یه‌كسانی بوون له‌ ره‌وتی ژیان و خۆشگوزه‌رانی و گه‌ڕانه‌وه‌ی چه‌مكی ئه‌خلاق كه‌ ته‌كنۆلۆژیا نه‌یهێشتووه‌ دوورخستنه‌وه‌ی كێشه‌ی كولتووری زاڵ و خۆسه‌پێن به‌سه‌ر ئه‌وانی تر به‌ناوی ره‌سه‌نایه‌تییه‌وه‌ و هتد، هه‌موو ئه‌مانه‌ی باسی ده‌كه‌م ده‌كرێت وه‌كو ئه‌لته‌رناتیڤی نوێ‌ له‌به‌رچاو بگیرێت و كاری پێبكرێت.

به‌هه‌ر حاڵ بۆئه‌وه‌ی له‌ باسه‌كه‌ زۆر دوور نه‌كه‌ومه‌وه‌ ده‌بێ‌ باسی ئه‌وه‌ بكه‌م كه‌ خوێندنه‌وه‌ و ململانێی فكری له‌ سه‌ده‌ی رابردوودا، یه‌كێك له‌هۆكاره‌كانی پێشكه‌وتن بوو له‌رووی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌، ململانێی چینه‌كان تازه‌ به‌ر له‌كۆتایی سه‌ده‌ی بیسته‌م ناوی سه‌رمایه‌داری بیستبوو، هه‌ڵبه‌ت وه‌كو ناو نه‌ك بینینی ژیانی سه‌رمایه‌داری، چونكه‌ له‌عێراق و ناوچه‌كه‌ش، سیستمی ده‌ره‌به‌گایه‌تی وه‌كو ئه‌ورپای به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینیبوو كه‌ ململانێكه‌ به‌به‌شداری خه‌ڵكیش بوو،، هه‌ڵبه‌ت له‌ ساڵی 1958 تاكو 1962 خه‌باتی جوتیاری هه‌بوو كه‌ حیزبی شیوعی رابه‌رایه‌تی ده‌كرد له‌ پشده‌ر و ده‌شتی هه‌ولێر، به‌ڵام ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌ نییه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستانی به‌هه‌موو پێكهاته‌كانیه‌وه‌ سیستمی ده‌ره‌به‌گایه‌تی بینیوه‌، چونكه‌ سیستم ئه‌وه‌بوو كه‌ له‌ ئه‌وروپا بوو نه‌ك ئه‌وه‌ی رۆژهه‌ڵات، ئیدی نه‌ك ته‌نها سیاسیه‌كان، ئه‌وه‌تا فه‌یله‌سوف و رۆشنبیر و كۆمه‌ڵناسه‌كانیش باسی ده‌كه‌ن كه‌ ململانێكه‌ زۆر توند بووه‌ تاكو سه‌رمایه‌داری سه‌رده‌كه‌وێت، كه‌وابوو له‌لای ئێمه‌ ته‌نها ناوی سیستمی ده‌ره‌به‌گایه‌تی بیسترابوو، به‌ڵام وه‌كو رۆشنبیری خێرا ئه‌و فكرانه‌ی به‌رهه‌مهاتبوون گه‌یشتن، به‌ڵام دیسان ئه‌مه‌ش كێشه‌ی تێدابوو، بۆ نموونه‌ ئه‌و چه‌مكانه‌ی كه‌ هاتبوونه‌ نێو ئه‌ده‌بیات و رۆشنبیری كوردی و ته‌نانه‌ت عه‌ره‌بیشه‌وه‌، به‌هه‌ڵه‌ وه‌رگیرابوون له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ و كۆمۆنیستی كه‌ڵكیان له‌و ماتریاله‌ به‌شه‌رییه‌ وه‌رگرت، به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ رۆشنبیران كه‌ڵكیان له‌و ره‌وته‌ سیاسیه‌ وه‌رگرت، پێداویستی ئه‌و شه‌پۆله‌ بۆ فراوانكردنی ناڕه‌زایه‌تی به‌رامبه‌ر به‌سیستم، به‌تایبه‌تی دیكتاتۆریه‌ت له‌هه‌وڵی نه‌هێشتنی نه‌ته‌وه‌ و مانه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ بوو له‌دۆخی نیگه‌تیڤی كۆمه‌ڵایه‌تی و دواكه‌وتن له‌بری پێشكه‌وتن و هتد، باشترین نموونه‌ بۆ خراپ تێگه‌یشتن له‌ چه‌مكه‌ی سیاسیه‌كان كه‌ له‌م دواییه‌دا هه‌ستم پێكرد، به‌كارهێنانی چه‌مكی ناسیونالیزم له‌جیاتی راسیزم كه‌ له‌ له‌دوای 2010 له‌ ئه‌روپا سه‌ریهه‌ڵدا، ئه‌م هه‌ڵه‌یه‌ به‌ده‌یان جار له‌ نوسینی به‌ناو رۆشنبیره‌ كورده‌كانم بینییوه‌.

• هه‌ڵومه‌رجی ئه‌مرۆ و شكستی حوكمڕانی به‌ره‌ی راستڕه‌وی ، چ بژارده‌و پلاتفۆرمێكی مومكین ده‌خاته‌ به‌رده‌م هێزه‌چه‌پ وماركسییه‌كان؟

سمكۆ محه‌مه‌د: من بۆ ئه‌م پرسیاره‌ به‌ دوو خاڵ وڵام ده‌ده‌مه‌وه‌، خاڵی یه‌كه‌م له‌به‌رئه‌وه‌ی كوردستان كارگه‌ی تێدانییه‌ به‌رهه‌می هه‌بێت و كرێكاره‌كانیشی هێنده‌ هۆشیاری چینایه‌تیان نییه‌ كه‌ به‌رگری له‌خۆیان خزمه‌تی كاری خۆیان بكه‌ن له‌و كارگانه‌ی كه‌ گشتی بوون و فرۆشران به‌كه‌رتی تایبه‌ت، ئه‌مه‌ جۆرێك له‌قه‌یرانی دروستكرد و خه‌ڵكیش له‌قه‌یرانی دارایی تێناگه‌ن تاكو بیكه‌ن به‌ناڕه‌زایه‌تی و بچنه‌ سه‌ر شه‌قام.

خاڵی دووه‌م ئه‌وه‌یه‌ به‌له‌ربه‌رچاوگرتنی دۆخی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و مه‌زهه‌بی و پێكهاته‌ جیاوازه‌كان، له‌كوردستان و ململانێی حكومه‌تی هه‌رێم له‌گه‌ڵ عێراقی هه‌ڵوه‌شاوه‌ و وڵاتانی وه‌كو توركیا و ئێران كه‌ ده‌ستیان هه‌بووه‌ له‌ تێكدانی دۆخه‌كه‌، بۆیه‌ به‌و شێوه‌یه‌ی سه‌ده‌كانی رابردوو كێشه‌ی نه‌ته‌وه‌ و ئاین و كولتوور له‌كوردستان نه‌هێشتووه‌ و كه‌مینه‌ به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ سته‌می له‌سه‌ر نه‌ماوه‌ تاكو رێگه‌ی سه‌ر شه‌قام بگرنه‌ به‌ر، ته‌نها ئه‌وه‌نه‌بێ‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی بۆخۆی باڵانسێكی بۆ دروستكردووه‌ و هه‌ر كاتێك بیهه‌وێ‌ كه‌ڵكی لێوه‌رده‌گرێ‌، بۆیه‌ ناڕه‌زایه‌تی جه‌ماوه‌ری ترسێكی دیكه‌ی دروستكردووه‌ كه‌ ته‌نها فۆڕمێكه‌ له‌ناوه‌ڕۆكدا قینی سیاسی له‌پشته‌وه‌یه‌، له‌پاشان كوردستان خاوه‌ن قه‌واره‌ی ده‌وڵه‌ت نییه‌ تاكو بتوانێ‌ سنووره‌كان بگرێت و كۆنتڕۆڵی بكات و ده‌ستی ده‌ره‌كی نه‌توانێ‌ چالاكی تێدابكه‌ن، بۆیه‌ ترسه‌كه‌ی تاڕاده‌یه‌ك شه‌رعیه‌تی هه‌یه‌ كه‌ هه‌ندێجار ئه‌مه‌ ده‌كرێته‌ بیانوو تاكو ترس له‌ پلاتفۆڕمی سیاسی هه‌بێت له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، ئه‌و هێزانه‌ش كه‌ به‌ناوی ئۆپۆزسیۆنه‌وه‌ هاتوونه‌ته‌ سه‌ر شه‌قام، ره‌نگه‌ به‌م بیانووه‌ سته‌میان له‌سه‌ر بێت كه‌ مه‌ترسییان ئه‌وان ترسی زیاتره‌ چونكه‌ پشتیان به‌ گوتاری فه‌نده‌مینتالیزمی عه‌ره‌بی به‌ستووه‌، به‌ڵام له‌شوێنێكدا ناهه‌قن، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌لته‌رناتیڤه‌كه‌ له‌هه‌ناوی خه‌ڵكه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی نه‌گرتووه‌، ئه‌سڵه‌ن خه‌ڵك وه‌كو چه‌مكه‌ سه‌ربه‌خۆكه‌ی بوونی نییه‌، به‌ڵام له‌بری ئه‌مه‌ خه‌ڵكی جۆراوجۆرمان هه‌یه‌، مه‌به‌ستم له‌وه‌یه‌ كه‌ خه‌ڵكی حیزبی و ئیدۆلۆژی و مه‌زهه‌بگه‌رایی و ئینتیمای سیاسیین، بۆیه‌ هه‌ندێجار ئه‌لته‌رناتیڤه‌كه‌ مه‌ترسیدارتره‌ له‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات هه‌یه‌تی، بۆ نموونه‌ ئه‌لته‌رناتیڤی ئیسلامی توندڕه‌و كه‌ زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ پێكده‌هێنن، هه‌رگیز به‌راورد ناكرێ‌ له‌گه‌ڵ سیسته‌می ده‌سه‌ڵات كه‌ دیموكراسیش نییه‌، هه‌ركاتێكیش ده‌سه‌ڵات له‌ عێڕاق و له‌ كوردستان گه‌ره‌كی بێت ده‌توانن له‌رێگه‌ی ده‌وڵه‌تانی دراوسێ‌ و زلهێزه‌كانی دونیاوه‌، كۆنتڕۆڵی بكه‌ن و یاساش بیكه‌نه‌ سه‌نگی محه‌ك و شه‌رعیه‌تیش وه‌رگرێ‌، ئه‌وه‌ی كه‌ له‌پێشدا باسم كرد كه‌ له‌رۆژئاوا هه‌بوو و تاكو ئه‌مدواییه‌ش به‌رده‌وامی هه‌بوو، وه‌كو مۆدێلێك روویكرده‌ رۆژهه‌ڵات و بوو به‌جێگای قه‌بوڵكردن، چونكه‌ پڕۆژه‌یه‌كی سیاسی نه‌خشه‌ بۆداڕێژراوی ده‌یان ساڵه‌ی له‌پشته‌وه‌بوو بۆ گۆڕینی نه‌خشه‌ی سیاسی و جوگرافی و ئابوری له‌ناوچه‌كه‌، هاتنی هێزی ئیسلامی بۆ هه‌ر یه‌ك له‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی كه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان له‌رێگه‌ی بزووتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌رییه‌وه‌ روخێنران، زه‌مینه‌ی خۆی هه‌بوو بۆیه‌ له‌رووی ده‌ره‌كییه‌وه‌ كرا به‌ئه‌لته‌رناتیڤ، ئه‌م داتایه‌ له‌به‌رده‌ستی هه‌موو كه‌سێكدایه‌، چونكه‌ كه‌ره‌سته‌كانی گه‌یاندنی وه‌كو ئینته‌رنێت و شاشه‌ی ته‌له‌فزیۆن و مۆبایل و هتد، هه‌موو كه‌سێك ده‌توانێ‌ به‌هره‌مه‌ندبێت لێی و هۆشیاری و رۆشنبیری وه‌ربگرێت، ئه‌وه‌ی كه‌ له‌كوردستانیش خه‌ریكه‌ ده‌كرێت به‌مۆدێل، ره‌نگه‌ به‌رمه‌بنای ئه‌وه‌بێت كه‌ خه‌ریكی چاكسازین له‌ژێر فشاری ده‌ره‌كی و ئه‌و فه‌زا سیاسیه‌ی كه‌ ناوچه‌كه‌ی گرتۆته‌وه‌ و رووداوه‌كیانی دیكه‌ش هه‌لومه‌رجه‌كه‌ی قوڵتركرده‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ پلاتفۆڕمه‌وه‌ هه‌یه‌ بۆ چه‌په‌كان، مه‌سه‌له‌ی پشتگوێ‌ خستنی كێشه‌ی نه‌ته‌وه‌ ومه‌زهه‌به‌ به‌ڕوویه‌كدا كه‌ بابه‌تی چه‌پ زیندووده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ ئێمه‌ لێره‌ له‌گه‌ڵ كێشه‌یه‌كدا ده‌رگكیرین كه‌ قه‌واره‌یه‌ك و ئینتیمای سیاسی له‌ هه‌ردوو نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب و كورد زیاتره‌، بۆ رێپێوانی جه‌ماوه‌ری له‌ پێناو خۆشگوزه‌رانی له‌لایه‌ن چه‌په‌كانه‌وه‌ وه‌كو پلاتفۆڕمێك باشتره‌ له‌مه‌سه‌له‌ی نه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌ریشه‌وه‌ هه‌ڵناكه‌نرێت, ره‌نگه‌ له‌مباره‌یه‌وه‌ تۆمه‌ت به‌خشینه‌وه‌ی تابوری پێنجه‌م و ده‌ستی ده‌ره‌كی و دوژمنی ئه‌زموون و هتد بوو بۆ هه‌ڵسوراوانی بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ ئاماده‌ كرابێت, به‌ڵام ئه‌مه‌ نابێت ببێته‌ به‌ربه‌ست له‌به‌رده‌م بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ ئه‌گه‌ر به‌ڕاست كاره‌كه‌ ده‌كه‌ن.

ئه‌م هه‌لومه‌رجه‌ ئێستا ره‌خساوه‌ی كه‌ پێشووتر حیزبی كوردی كه‌ڵكی لێوه‌رنه‌ده‌گرت, قه‌ناعه‌تی ته‌واوی بۆ ده‌سه‌ڵات دروست كردبوو كه‌ كۆتایی مێژووی كورده‌, وه‌ختێك كه‌ ئه‌گه‌ر ئاره‌زووی هه‌بووبێت و زانیبێتی به‌مه‌نفه‌عه‌تی خۆی ده‌سوڕێ‌, له‌به‌رامبه‌ر تێكچوونی له‌گه‌ڵ وڵاتێكی دراوسێ به‌تایبه‌تی توركیا كه‌ دواتر ده‌ركه‌وت ئێران مه‌ترسیدارتره‌, هێزی شیعه‌گه‌رایی كه‌ زۆرترین خه‌ڵكی عێراقن و ده‌ستووریان به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ و كورد بێهز هاتۆته‌ پێشێ‌, له‌چوارچێوه‌ی سیستمی دیموكراسی و ئازادی راده‌ربڕینیش جێگه‌ی هیچ شتێكی دی نابێته‌وه‌, ئه‌م وه‌همه‌ له‌لای كه‌سانێكی به‌ناو رۆشنبیر و سیاسیش واقیعیه‌تی وه‌رگرتووه‌, به‌م پێودانگه‌بێت پاڕادۆكسی ده‌سه‌ڵات و حكومه‌تی كوردی له‌شوێنێكدا باشتر ده‌بینرێ‌ كه‌ كه‌ڵك له‌و مێژووه‌ وه‌رناگرێت, وه‌ختێك كه‌ چاك ده‌زانێ‌ ئه‌و فۆڕمه‌ سیاسیه‌ی كه‌ ناوی لێنراوه‌ سیاسه‌تی عه‌له‌نی و مۆدێرن و ئاشتی خوازی، هه‌نگاوێكی دیكه‌ی هه‌ڵگرتووه‌ و له‌ژێر عینوانی یاسادا تابۆی له‌سه‌ر لاچووه‌ و چه‌پیش جێگه‌ی نابێته‌وه‌ بۆیه‌ ئه‌لته‌رناتیفی نییه‌. كه‌وابوو چه‌په‌كان ده‌بێ‌ كه‌ڵك له‌ئه‌زموونی رابردوو وه‌ربگرن كه‌ مادام ده‌سه‌ڵاته‌كان هێنده‌ ناشارستانین كه‌ ته‌نها چاویان ماتریال ده‌بینێ‌، له‌حاڵێكدا ئه‌و ماتریاله‌ به‌شه‌رییه‌ ئه‌گه‌ر نه‌چێته‌ سه‌رشه‌قام، له‌نێوخۆیدا و له‌ده‌رونی خۆیدا هه‌میشه‌ له‌سه‌ر شه‌قامه‌، چونكه‌ ناڕازییه‌ له‌شێوه‌ ژیانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابورییه‌ك كه‌ تائێستا سیستمه‌كه‌ی پێی پێناسه‌ ناكرێ‌ كه‌وابوو ئێستا كاتییه‌تی بلاتفۆڕمی نوێ‌ بۆ خۆشگوزه‌رانی پێشكه‌ش بكه‌ن.

• هێزه‌چه‌پ وماركسییه‌كان كێن له‌مرۆدا ، ده‌توانن له‌چوارچێوه‌ی به‌رنامه‌یه‌كی هاوبه‌شدا كۆببنه‌وه‌و به‌ربه‌سته‌كانی به‌رده‌م كاری ئه‌وهێزانه‌ چین ؟

سمكۆ محه‌مه‌د: بائه‌وه‌ له‌بیر نه‌كه‌ین كه‌ له‌به‌رده‌مماندا مێژوویه‌ك هه‌یه‌ پێمان ده‌ڵێت” له‌هه‌ر سه‌رده‌مێك و قۆناغێكدا، سیستمه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان شێوه‌یه‌ك مامه‌ڵه‌یان كردوه‌ له‌ته‌ك ئینساندا و دواتریش له‌گه‌ڵ چه‌په‌كاندا” كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌م نه‌سیحه‌ته‌ فكریه‌ له‌وێدایه‌ كه‌ قۆناغه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی به‌شه‌ری راستیه‌كی هاشا هه‌ڵنه‌گره‌. هاتنی سیستمی سه‌رمایه‌داری و ئێستاش سیستمێكی نوێی پۆست سه‌رمایه‌داری به‌رده‌وامی به‌م شێوه‌ سیاسه‌ته‌ ده‌دات.
ئه‌مه‌ش كارێكی كردووه‌ كه‌ ئینسان ناڕازی بێت له‌و ده‌سه‌ڵاته‌ تۆتالیتارانه‌ و ناچاربێت چه‌پانه‌ هه‌ڵسوكه‌وت بكات. ئه‌وه‌ی كه‌ من جه‌ختی له‌سه‌رده‌كه‌مه‌وه‌ ئه‌وه‌ نیه‌ كه‌ عاشقی ئه‌و فكره‌ بم، چونكه‌ فكر عیشقی له‌گه‌ڵ ناكرێ‌ تێگه‌یشتنی هه‌ڵه‌ش قه‌بوڵ ناكات، یان ئه‌وه‌ی ته‌نها بیسه‌لمێنم كه‌سێكی چه‌پ و ئۆپۆزسیۆنیم، یان ئه‌وه‌ی بیسه‌لمێنم كه‌ دژی ده‌سه‌ڵاتم و هیچی تر، یان كۆمه‌ڵێك كه‌س هه‌بن له‌كوردستان مودمن بن به‌فكری ماركسی، بۆیه‌ ده‌روێشانه‌ باس له‌چه‌پگه‌رایی ده‌كه‌ن، یان ئه‌وه‌ی كه‌سێكی خو ده‌رخه‌ربم و خۆم وه‌كو ئه‌ستێره‌یه‌كی میدیایی بنوێنم، یان ئه‌وه‌ی ته‌نها بۆ خۆ جیاكردنه‌وه‌ له‌كه‌سانی تر بانگه‌وازی ئه‌و فكره‌ بكه‌م، زۆر به‌پێچه‌وانه‌وه‌ به‌ڵكو هۆكاره‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ جه‌وهه‌ری بیری چه‌پ و چه‌پگه‌رایی و ماركسیزم، به‌رله‌وه‌ی هه‌ر شتێك بێت مه‌سه‌له‌ی هیومانیزمه‌، واته‌ مرۆدۆستییه‌، مه‌سه‌له‌ی په‌راوێزخستنی شكسته‌كانی ئه‌و سیستمه‌یه‌ كه‌ تاكو بیناقاقای ناعه‌داله‌تیه‌، تائه‌و راده‌یه‌ی كه‌ خودی ئه‌و دروشمانه‌ی هه‌ڵیده‌دات بڕوای پێ‌ نییه‌، هه‌ر له‌مافی مرۆڤه‌وه‌ بگره‌، تاده‌گاته‌ دیموكراسی و بازاڕی ئازاد كه‌ له‌دوای شكستی سۆڤیه‌ته‌وه‌ هاته‌ ئاراوه‌، مه‌سه‌له‌ی ژنان كه‌ من به‌مه‌سه‌له‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی ده‌زانم و ته‌واوی ئه‌و جیاوازییه‌ چینایه‌تیانه‌ی كه‌ به‌چاو ده‌بینرێت و هه‌ستی پێده‌كرێ‌، ماركس كه‌ دامه‌زرێنه‌ری ئه‌م فكره‌یه‌، هات و ره‌خنه‌ی له‌و دیالیكتیكه‌ گرت كه‌ هیگڵ ئیدیعای بۆ ده‌كرد و گوتی “ئێمه‌ كارمان ئه‌وه‌یه‌ دیالیكتیك بیخه‌ینه‌ سه‌ر پێی خۆی كه‌ ئه‌مه‌ كاری فه‌لسه‌فه‌یه‌ و پێشتر فه‌لسه‌فه‌ ئه‌م وه‌زیفه‌یه‌ی وه‌رنه‌گرتبوو. بۆیه‌ ئێمه‌ ئه‌وه‌مان زیاد كرد كه‌ فه‌لسه‌فه‌ كاری گۆڕینی واقیعه‌. نه‌ك ره‌سم كردنی كاره‌كانی رابردوو”.
ئه‌مه‌ی ئێستا بووه‌ته‌ مایه‌ی سه‌رهه‌ڵدانی چه‌ندین هێزی ئۆپۆزسیۆنی له‌ عێڕاق و كوردستان، ره‌نگه‌ ده‌ستبردن بۆ خوڵقاندنی كه‌شوهه‌وایه‌ك كه‌ بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ و موناقه‌شه‌ له‌سه‌ر بزووتنه‌وه‌كانی تر بكرێت بۆ هه‌ڵخراندنی خه‌ڵك له‌دژی ده‌سه‌ڵات و سته‌مكاری، بیرۆكه‌ نییه‌ به‌ڵكو كه‌ڵك وه‌رگرتنه‌ له‌ هه‌لومه‌رجی سیاسی ناجێگیر، كۆتایی هێنان به‌ناعه‌داله‌تی و كێشه‌ی میللی و جیاوازی چینایه‌تی، هه‌ر بیانوویه‌كی تر مانای سیاسه‌ته‌ و مانایه‌كی تری نییه‌ بۆ خۆشبه‌ختی ئینسان. به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ بڵێین ئیدیۆلۆژیاش له‌م سه‌رو به‌نده‌دا خراپ كه‌ڵكی له‌فه‌لسه‌فه‌ وه‌رگرتووه‌ و كردویه‌تی به‌جۆرێك له‌ئاین و به‌تایبه‌تیش ئه‌و حیزبه‌ كۆمۆنیستیانه‌ی كه‌ كلاسیكیانه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌ته‌ك فكری ماركس و چه‌پگه‌راییدا كرد.

راستییه‌كی تێدایه‌، ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ حیزب و ره‌وته‌ شیوعیه‌ ته‌قلیدیه‌كان وه‌ك فه‌لسه‌فه‌ وه‌ریان نه‌گرت و وه‌كو هه‌لومه‌رجیش وه‌ریان نه‌گرت بگره‌ وه‌كو هه‌ر حیزبێكی سیاسی كلاسیكی سه‌رمایه‌داری وه‌ریان گرت، چونكه‌ وه‌كو بزووتنه‌وه‌یه‌كی ناڕه‌زایه‌تی وه‌ریان نه‌گرت كه‌ ده‌بێ‌ مه‌چه‌كی كرێكار سه‌نگی محه‌كی ئه‌و سیاسه‌ته‌ بێت، به‌هه‌ر حاڵ دژواری ئه‌و ئیشكالیه‌تانه‌ بوونه‌وه‌ كه‌ نه‌یانتوانی هه‌لومه‌رجه‌كان بگۆڕن بۆ بارێكی تر، به‌ڵام له‌هه‌موو حاڵه‌تێكدا ئه‌وه‌ چه‌په‌كانن تێڕوانینی جیاواز ده‌بینن بۆ ده‌ستاوده‌ستكردنی ده‌سه‌ڵات و كۆتایی هێنان به‌جۆره‌كانی سته‌م و هێنانه‌ كایه‌ی خۆشگوزه‌رانی بۆ هه‌موو ئینسان به‌یه‌كسانی، چونكه‌ من پێموایه‌ گۆڕینی ئه‌م دونیایه‌ ئاسان نییه‌ هه‌موو كولتور و زمان و جوگرافیا به‌شۆڕشێكی یه‌كجاره‌كی بگۆڕێ‌، به‌ڵام خۆ لانیكه‌م ده‌توانین له‌رێگه‌ی هێزی جه‌ماوه‌ری و به‌رابه‌ری چه‌په‌كان، ژیانێكی له‌بار بۆ گشت ئینسان ده‌سته‌به‌ر بكه‌ین، بۆ ئه‌وه‌ی هیچ نه‌بێ‌ وه‌ڵام به‌و یۆتۆپیایه‌ بده‌ینه‌وه‌ كه‌ سه‌رمایه‌داری و پایه‌كانی گومانیان له‌لای خه‌ڵك دروستكردووه‌، یان هیچ نه‌بێ‌ ئه‌و ئه‌لته‌رناتیڤه‌ بیسه‌لمێنێ‌ كه‌ ئه‌و سیستمه‌ مرۆڤدۆستانه‌یه‌، بۆیه‌ جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌سیاسه‌تێك كه‌ مافی چه‌په‌كان سه‌ركه‌وتنی تیا به‌ده‌ست بهێنن ئه‌و بیانوانه‌یه‌ كه‌هێنامنه‌وه‌.

ماوه‌یه‌كه‌ قسه‌ زۆر له‌سه‌ر ئۆپۆزسیۆن ده‌كرێ‌ له‌به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵاتدارێتی كوردستاندا، به‌ڵام جیاوازی ئه‌و ئۆپۆزسیۆنه‌ چه‌په‌ی كه‌ من باسی ده‌كه‌م و دووره‌ له‌وه‌ی كه‌ له‌كوردستان هه‌یه‌، له‌وێدایه‌ ئۆپۆزسیۆنێك كه‌ ئاوڕ له‌رابردوودا نه‌داته‌وه‌، یان به‌عاتیفه‌ ته‌ماشای سیاسه‌ت بكات و گه‌مه‌ به‌سۆزی كۆمه‌ڵگه‌ بكات، یان ئه‌وه‌ی ئه‌لته‌رناتیڤی سیاسی نه‌بێت و ته‌نها ره‌خنه‌ بگرێت و ره‌خنه‌كه‌ش ده‌سه‌ڵات كه‌ڵكی لێوه‌ربگرێ‌، یان ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ژێر عینوانێكدا خۆی پێناسه‌ نه‌كات، یان ئه‌وه‌ی ته‌نها له‌فۆڕمدا خۆی پیشان بدات، هیچ به‌جیاوازی نابینم له‌گه‌ڵ هێزه‌ سیاسیه‌كانی تر كه‌ئاراسته‌ی سیاسیان ته‌نها گه‌یشتنه‌ به‌ده‌سه‌ڵات، یان ململانێیه‌ له‌سه‌ر ده‌ستكه‌وته‌كان كه‌ پشكی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی موڵكی خه‌ڵكه‌ به‌ر له‌وه‌ی موڵكی هه‌ر حیزبێك بێت، لایه‌نێكی تری نه‌بوونی ئۆپۆزسیۆن و چه‌پی راسته‌قینه‌، یان ته‌ماشاكه‌ر بێت و هیچی تر، به‌ڵكو ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌وكاته‌ی سیستمی ته‌واوفق (رێكه‌وتن) دێته‌ ئاراوه‌، هه‌ر ئه‌وكاته‌ هێزێك پێك بێنێت و سواری سه‌رملی ره‌وته‌ توڕه‌كه‌ بێت و نه‌ترسێت له‌ لۆمه‌ی سیاسی، چونكه‌ خۆ به‌خاوه‌ن نه‌كردنی ناڕه‌زایه‌تی خه‌ڵك، مه‌ترسیه‌كه‌ی له‌وێوه‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ خه‌ڵكی تر به‌ناوی ئۆپۆزسیۆنه‌وه‌ ئیحتیوای ته‌واوی ئه‌و هێزه‌ به‌شه‌ریه‌ش ده‌كات كه‌ ده‌یهه‌وێ‌ ببێته‌ هێزێكی به‌قودره‌تی جه‌ماوه‌ری رووبه‌ڕووی ده‌سه‌ڵات ببێته‌وه‌، بۆیه‌ به‌م هه‌ڵسوكه‌وته‌ی رێگه‌ له‌هێزی راسته‌قینه‌ی ئۆپۆزسیۆنیش ده‌گرێت.

به‌مانایه‌كی تر ئه‌گه‌ر باشترین سیستم دیموكراسی بێت بۆ ده‌وڵه‌تێكی فره‌یی له‌ئیتنیك و مه‌زهه‌ب و قه‌واره‌ی سیاسی له‌عێراق و كوردستان كه‌ ئێمه‌ به‌چاوی خۆمان ده‌یبینین. وه‌ باشترین میكانیزمیش هه‌ڵبژاردن بێت. ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌ی كه‌ له‌كوردستان و عێراقدا حیزبی سیاسی ئه‌زمونێكی له‌باره‌ بۆ ناوچه‌كه‌. گه‌نده‌ڵی سیاسی له‌ئاستی لوتكه‌دا بێت و گه‌نده‌ڵی ئیداری هه‌موو كه‌سێكی ئه‌و وڵاته‌ نه‌ك سیاسی و ئۆپۆزسیۆنه‌كان هه‌ستی پێده‌كه‌ن و له‌به‌رامبه‌ریشدا تریبۆنێك نه‌بێت قسه‌ی تێدا بكرێت. ئه‌گه‌ر قسه‌شت كرد ئه‌منیه‌تت بكه‌وێته‌ خه‌ته‌ره‌وه‌. ئیتر چاوه‌ڕێی چی ده‌كرێت له‌و سیستمه‌ی كه‌ ئێستا عێراق و كوردستانی به‌هه‌ڵواسراوی هێشتۆته‌وه‌ و پێناسه‌ ناكرێت، ئه‌مه‌ جگه‌له‌وه‌ی كه‌ دونیابینییه‌ك دروستبووه‌ و خه‌ریكه‌ شه‌رعیه‌ت وه‌رده‌گرێ‌ و له‌ده‌ره‌وه‌ی كوردستانیش پاڵپشتی ده‌كرێت، بوونی ئیسلامیه‌كانه‌ و پێناسه‌ی ئۆپۆزسیۆنیان وه‌رگرتووه‌، ئه‌مانه‌ له‌حیزبه‌ ئیدیۆلۆژیسته‌كانی ماركسی توندڕه‌و خراپترن، چونكه‌ سه‌ركه‌وتنی ئیسلامیه‌كان، یان لانیكه‌م گه‌شه‌كردنیان و چوونیان بۆ پارله‌مان و ده‌ستگرتن به‌وه‌زاره‌ته‌كانه‌وه‌، هیچ له‌كێشه‌ی چینایه‌تی ناگۆڕێ‌، هیچ له‌كێشه‌ی سته‌می میللی و مافی پێكهاته‌كانی تر و پێكه‌وه‌ژیان و هاوڵاتیبوون ناگۆڕێ‌، چونكه‌ ئه‌وان تاكو ئه‌و جێگه‌یه‌ بڕوایان به‌ئۆپۆزسیۆن بوون هه‌یه‌ كه‌ ئیسلام وه‌كو تاكه‌ مه‌رجه‌عێكی فكری یاسایی له‌سه‌ر ته‌خت بێت، نه‌ك وه‌كو هێزێكی یه‌كسانیخوازی وه‌كو ماركسیه‌كان، كه‌وابوو ده‌بێت ره‌وتی چه‌پ خۆی وه‌كو ئه‌لته‌رناتیف پێشنیار بكات.

ئێستا عێراق هه‌ر له‌به‌رده‌م ئاڵوگۆڕێكی تری سیاسیه‌ كه‌ كورده‌كان دۆڕاون تێیدا، به‌ڵام كێبه‌ركێكه‌ چونكه‌ ئۆپۆزسیۆنێكی ناكامڵ ده‌یكات و له‌راستیدا ئۆپۆزسیۆن نییه‌، بۆیه‌ ته‌واوی كێشه‌ ئابوری و سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، به‌شێوه‌یه‌ك وه‌لانراوه‌ كه‌ هه‌ر ده‌ڵێی هه‌ڵبژاردن له‌كوردستان ده‌كرێ‌ و بۆ عێڕاق نییه‌ و ده‌ره‌نجامه‌كانیش هه‌ر به‌و ستایله‌ له‌خه‌ڵك گه‌یانراوه‌، ئه‌م سیناریۆ سیاسیه‌ كه‌ له‌نێوان به‌شێك له‌هێزه‌ سیاسیه‌كاندا ده‌یبینین، كه‌سێكی نه‌شاره‌زاش هه‌ستی پێده‌كات كه‌ بزووتنه‌وه‌ی ئۆپۆزسیۆن جگه‌ له‌ سیناریۆی سیاسی هیچی تر نییه‌ بۆیه‌ خه‌ڵك دڵنیا نییه‌، تاكو به‌رامبه‌ر به‌ده‌سه‌ڵات راوه‌ستێت، ته‌نها ئه‌وه‌نه‌بێت كه‌ به‌فۆرم و به‌كۆنه‌ قین مامه‌ڵه‌ له‌ته‌ك چه‌مكی ئۆپۆزسیۆن ده‌كرێت. به‌بڕوای من ئۆپۆزسیۆنی راسته‌قینه‌ كه‌ هه‌ڵگری چه‌مكی عه‌داله‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی بنبڕكردنی گه‌نده‌ڵی بێت، ده‌بێ‌ له‌هه‌مو هێزه‌كان خه‌ڵك ناچار بكات په‌یوه‌ندی پێوه‌بكه‌ن، یان ئه‌وه‌ی نه‌خشه‌ی هه‌بێت بۆ ته‌واوی كوردستان و عێراق، نه‌ك پرۆژه‌یه‌ك بۆ شارێك بێت و هیچی تر، بۆیه‌ باشتر وایه‌ چه‌په‌كان بیر له‌وه‌ بكه‌نه‌وه‌ كه‌ئه‌و چه‌مكه‌ بازرگانی پێوه‌ده‌كرێ‌، یان ئه‌وه‌ی له‌په‌نای ئه‌م چه‌مكه‌دا كێبه‌ركێی تر پێبكه‌ن و فكری چه‌پیش قه‌تیس بكه‌ن له‌گروپێكدا. نه‌شازی ئه‌م حاڵه‌ته‌ بۆ چه‌په‌كان، كاریگه‌ری ده‌خاته‌ سه‌ر خه‌ڵكی ناڕازی و چه‌په‌كانیش، هه‌روه‌ها زۆر دوور نیه‌ هێزه‌ كۆنه‌په‌رسته‌كان كه‌ڵكی لێوه‌ربگرن.

• له‌هه‌ڵبژاردنه‌كانی داهاتوودا، پلاتفۆرمی چه‌پ چی بێت ؟به‌شدار بن یان نا ؟ تاچه‌ند به‌شداریكردن به‌ لیستێكی یه‌كگرتووی چه‌پ و به‌ ده‌ستهێنانی نوێنه‌رایه‌تی ڕێگا خۆش ده‌كا وئاسانكاری ده‌بێت له‌ گۆڕینی واقیعی سیاسی و ئابوری ؟

سمكۆ محه‌مه‌د: هه‌ر كه‌س له‌به‌رده‌م ئه‌م پرسیاره‌ راوه‌ستێت و ئه‌زموونێكی هه‌بێت له‌نێو بزووتنه‌وه‌ی چه‌پ، بۆ ئه‌و وڵامه‌ حازر به‌ده‌سته‌ كه‌ پلاتفۆڕمی چه‌په‌كان له‌هه‌ر هه‌لومه‌رجێكدا ئاماده‌یه‌ كه‌ ئایا ریفۆڕم بخوازن یان بیانهه‌وێ‌ ببن به‌ ئه‌لته‌ناتیف، له‌هه‌ر دوو حاڵه‌ته‌كه‌دا چه‌په‌كان بیانوویان به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ نوێنه‌رایه‌تی خه‌ڵكی به‌شمه‌ینه‌ت و زه‌حمه‌تكێش بكه‌ن، چونكه‌ ئه‌وان نابێت سیاسه‌ت بكه‌ن له‌پێناو سیاسه‌ت، یان له‌ پێناو گۆڕینی هاوكێشه‌ی به‌لای خۆیانه‌وه‌ وه‌كو حیزب، به‌ڵكو ئه‌ركیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هاوكێشه‌ به‌لای به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خه‌ڵكی زه‌حمه‌تكێش بگۆڕن، پلاتفۆڕمی چه‌په‌كان به‌هه‌موو بیڕوباوه‌ڕێكی جیاواز ئه‌گه‌ر ناسیونالیست بن یان كۆمۆنیست یان نیشتیمان په‌روه‌ر یان هه‌ر جۆره‌ چه‌پێكی سووننه‌تی یان مۆدێرن بن، ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ بزانن كه‌ ژیان له‌پێش سیاسه‌ته‌وه‌یه‌ بۆ گروپ و ده‌سته‌بژێری سیاسی، چه‌مكی یه‌كگرتوویی بۆ چه‌په‌كان ئه‌گه‌رچی دروشمێكی سوننه‌تیی و كلاسیكیه‌، به‌لام له‌هه‌موو حاڵه‌تێكدا ئه‌ركێكی سیاسی ئه‌خلاقییه‌ ده‌بێ‌ كۆمه‌ڵگه‌ یه‌ك بخه‌ن له‌پێناو داوا ره‌واكانی ژیان كه‌ سیستمی نادادپه‌روه‌ری رێگرییه‌تی، ده‌بێ‌ ئه‌و هۆشیارییه‌ فێری خه‌ڵك بكه‌ن كه‌ ژیانێكی شایسته‌تر هه‌یه‌ كه‌ گروپێكی كه‌م له‌خه‌ڵك بۆخۆیان فه‌راهه‌م كردووه‌ و ئه‌وانی دیكه‌ كه‌ زۆرینه‌ن له‌ ژیانێكی سه‌خت و مه‌ترسی زیاتر ده‌ژین، كه‌وابوو هه‌موو هه‌لومه‌رجێك بۆ چه‌په‌كان له‌باره‌ بتوانن گه‌مه‌ی خۆیان بكه‌ن و بیقۆزنه‌وه‌ به‌ به‌رژه‌وه‌ندی گشتی، ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ گۆڕینی واقیع ته‌نها به‌ فكر و به‌ سیاسه‌ت ناكرێت، ئه‌گه‌ر ئیراده‌ی گشتی له‌گه‌ڵ ته‌ریب نه‌كرابێت و هاوكێشه‌ نه‌گۆڕێت به‌لای خه‌ڵكدا، له‌هه‌ر حاڵه‌تێكی نه‌خوازراویش ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ بزانن كه‌ هه‌میشه‌ خه‌ڵك له‌گه‌ڵ سیاسه‌ت و له‌گه‌ڵ واقیعدا نییه‌ به‌و مانایه‌ی كه‌ چه‌په‌كان ده‌یزانن، ئه‌وان له‌گه‌ڵ هێزدان ده‌بێ‌ ئێمه‌ له‌خه‌می گۆڕینی هێزدابین نه‌ك واقیع، چونكه‌ جاری واهه‌یه‌ واقیع له‌خزمه‌تی گشتی نییه‌، خۆپیشاندانه‌كانی سه‌روه‌ختی به‌هاری عه‌ره‌بی یان خۆپیشاندانه‌كانی ئه‌م دواییه‌ی ئێران، ئه‌وه‌ی سه‌لماند كه‌ واقیع هه‌ندێك جار سیناریۆی دروستكراوه‌، ده‌بێ‌ واقیعێك بێت به‌ ئیراده‌ی خه‌ڵك دروستكرابێت نه‌ك به‌ ئیراده‌ی سیاسی ده‌ره‌كی. ئێستا له‌هه‌موو كات له‌باره‌تره‌ چه‌په‌كان ئه‌م هه‌قیقه‌ته‌ له‌به‌رچاو بگرن ئه‌گه‌ر بزووتنه‌وه‌ی راسته‌قینه‌ی چه‌پگه‌رایی وجوودی هه‌یه‌.




حه‌زه‌كانم … سمكۆ محه‌مه‌د

شه‌كه‌ت بووم هێنده‌ خه‌می جهان به‌شانم هه‌ڵگرم
هێنده‌ نه‌خشه‌ی جهان بنوسمه‌وه‌
هێنده‌ ناوی وڵاتان ئه‌زبه‌ر بكه‌م
هێنده‌ سنووره‌كان به‌زۆر بپارێزم
كه‌چی رۆژێك جهان منی هه‌ڵنه‌گرت و له‌نه‌خشه‌یه‌كیدا جێگه‌ی نه‌كردمه‌وه‌
شوێنك نه‌بوو بۆ حه‌وانه‌وه‌م و سنوورێك نه‌بوو بمپارێزێ‌
له‌وه‌ته‌ی هه‌م خه‌و به‌م خه‌زانه‌وه‌ ده‌بینم
حه‌زم لێیه‌ به‌سكی برسییه‌وه‌ گۆرانییه‌ك بڵێم شیعری تیا نه‌بێت
حه‌زم لێیه‌ هه‌موو خه‌ڵك به‌ گه‌مژه‌یی ببینم.. تاكو كه‌س تێنه‌گات چیم ده‌وێ‌
حه‌زم لێیه‌ ژیان هه‌میشه‌ تاریك بێت، تا جیاوازی ره‌گه‌زی نرخی هه‌بێت
حه‌زم لێیه‌ مه‌ڕه‌كان گورگان خواردوو بن.. ئه‌و كاته‌ی گوند كاول ده‌بێت
حه‌زم لێیه‌ كچه‌ قه‌یره‌كان شوو نه‌كه‌ن و هه‌میشه‌ خه‌و به‌ كوڕانی غوربه‌ته‌وه‌ ببینن
حه‌زم لێیه‌ ره‌نگه‌كان تێكه‌ڵ بكه‌م .. كاتێك شه‌ڕ رێگه‌ له‌ په‌لكه‌زێڕنه‌ ده‌گرێ‌
حه‌زم لێیه‌ پێبكه‌نم.. كاتێك ریزی پیاوانی ماته‌م گێڕ له‌به‌رده‌م ره‌شماڵه‌كاندا ره‌ش ده‌چنه‌وه‌
حه‌زم لێیه‌ كاتێك رابكه‌م.. ئه‌وكاته‌ی ئێوه‌ ماندووبوون و هه‌رتك ئه‌ژنۆی شكاندوون
حه‌زی من حه‌زێكی سه‌پێنراوه‌
حه‌زم لێیه‌ ئێواران دره‌نگ بڕۆمه‌وه‌.. تاكو نانه‌واخانه‌كه‌ نه‌مینێ‌ و هه‌ست بكه‌م هه‌موو دونیا برسییه‌تی
حه‌زم لێیه‌ هه‌موو رۆژێك بچمه‌ ده‌م روباڕی نزیك گونده‌كه‌مان .. تاكو له‌خنكان تێبگه‌م
حه‌زم له‌هه‌موو شتێكی كۆنه‌
له‌ پایسكیلێك كه‌ پایدانه‌كه‌ی شكاوه‌ و دره‌نگ ده‌مگه‌ێنێته‌ مه‌كته‌ب
حه‌زم له‌و كچه‌یه‌ كه‌ له‌خۆڕا خۆشمده‌ویست و ئه‌و بێئاگا بوو له‌و سۆزه‌
حه‌زم له‌ چایخانه‌ی نزیك ئه‌و دارستانه‌یه‌ كه‌ سێبه‌ری داره‌كانی بۆ خاوه‌نه‌كه‌ی نه‌بوو
ئه‌و چاخانه‌یه‌ی له‌ قسه‌ی وشك زیاتر شتێك هیچی لێ‌ فێرنه‌بووم
حه‌زم له‌و جۆره‌ ئازادیه‌یه‌ ئه‌گه‌ر هه‌موان سه‌رخۆش نه‌بووینایه‌ بڕوامان پێی نه‌بوو
حه‌زم له‌ پیاسه‌ی شه‌وانه‌ به‌ هه‌ناسه‌ی كۆن كه‌ زینده‌وه‌ر له‌ترسی ترس به‌خه‌به‌ر نه‌بوون
حه‌زم له‌و سینه‌مایه‌یه‌ كه‌ روناكی نه‌ده‌ما. ئیدی تاریكی بۆنی ژیانی خه‌یاڵاوی لێده‌هات و گه‌نجه‌كان خۆیان راحه‌ت ده‌كرد
حه‌زم له‌ سواری ئه‌و كه‌رانه‌یه‌ .. وه‌ختێك خۆم له‌ خوێندن ده‌دزییه‌وه‌ و هاوڕێكانم پێده‌كه‌نین
حه‌زم له‌ هه‌موو شتێكی قۆڕه‌
به‌ڵام له‌ترسی تۆ ناوێرم

هاوینی 2015




ئینترۆپۆلۆژیا له‌ جهانبینی ماركس … سمکۆ محەمەد

چه‌مكی ئینترۆپۆلۆژیا.. گه‌ڕانێك به‌دوای شوناسی مرۆڤ ….

شیته‌ڵكردنی ره‌گوڕیشه‌ و پێكهاته‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی به‌شه‌ری له‌گۆشه‌نیگای ئینترۆپۆلۆژیاوه‌, پرسێكه‌ ده‌رده‌شه‌یه‌كی فه‌لسه‌فی و مێژوویی زۆر زیاتر له‌گه‌ڵ خۆیدا به‌كێش ده‌كات. هه‌ر له‌م سه‌روبه‌نده‌دا مرۆڤ وه‌ك كائینێك كه‌له‌سه‌نته‌ری عه‌قڵدا خۆی بینیوه‌ته‌وه‌, خۆی به‌خاوه‌ن شته‌كان زانیوه‌, شوناسی سه‌ربه‌خۆییش بۆته‌ به‌شێكی دانه‌نڕاو له‌و پرسه‌ یه‌كلانه‌كراوه‌یه‌, به‌ده‌لیلی ئه‌وه‌ی مرۆڤ ئه‌و كائینه‌یه‌ كه‌هه‌ر له‌سه‌ره‌تای هاتنیه‌وه‌ سروشتێكی تایبه‌تی هه‌بووه‌, له‌گه‌ڵ كارپێكردنی هه‌سته‌كانیدا سروشتێكی له‌خۆی نیشانداوه‌ جیا له‌سروشتی ئاژه‌ڵ, هه‌ڵبه‌ت ئه‌م هه‌وڵه‌ی مرۆڤ سیفه‌تێكی وه‌رگرتووه‌ كه‌له‌ده‌سه‌ڵاتی خواوه‌ندێتیه‌وه‌ نزیكه‌, ده‌سه‌ڵاتێك كه‌هه‌م ره‌هه‌ندێكی كۆمه‌ڵاتی هه‌یه‌, له‌په‌یوه‌ندیه‌كانی خێڵ و تایه‌فه‌ و گروپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌وه‌ بگره‌, تاده‌گاته‌ پێكهێنانی جۆره‌كانی خێزان كه‌له‌ئه‌زه‌له‌وه‌ چالاكترین یه‌كه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی بووه‌, هه‌م كائینێكی نامۆ بووه‌ به‌رامبه‌ر رووداوه‌كان و ململانێكان, هه‌م به‌جۆرێكی دیكه‌ ترس بووه‌ له‌نه‌مان و له‌به‌ینچوونی ره‌گه‌زه‌كان.

دیاره‌ له‌روویه‌كی تره‌وه‌ بیركردنه‌وه‌كانی مرۆڤ ره‌هه‌ندێكی ئابوریشی هه‌بووه‌ كه‌له‌كارپێكردنی ئه‌و سامانه‌ سروشتیه‌ی له‌به‌رده‌ستیدابووه‌ ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌, دواجاریش ئه‌م سیفه‌ته‌ كه‌له‌فه‌رهه‌نگ و كولتوردا, وه‌ك به‌شێك له‌سوننه‌ته‌كانی ژیان خزاوه‌ته‌ نێو میتۆلۆژیاوه‌, بۆته‌ به‌شێك له‌مێژووی گه‌شه‌ی به‌شه‌ر, به‌مه‌ش ئه‌ركێكی ده‌ست لێنه‌دراوی كردووه‌ به‌ئامرازی چالاكی خوڵقاندن و گه‌شه‌و هه‌ڵدان و هه‌رچی زیاتر به‌رهه‌مهێنان له‌ڕووی مه‌تریالی به‌شه‌ری و ده‌ستكاری كردنی هه‌ندێك له‌یاساكانی سروشت كه‌ته‌واوی مه‌خلوقات و كائینه‌كانی سه‌رزه‌مینی به‌یه‌كه‌وه‌ گرێداوه‌.

لێره‌وه‌ ئه‌م كائینه‌ واته‌ مرۆڤ ” بووه‌ به‌یه‌كێك له‌سه‌ر مه‌شقی رێڕه‌و و په‌ڕه‌گرتنی ژیاره‌كان و گه‌شه‌ی كردوو بوو به‌سه‌رداری ئه‌و ره‌گه‌زه‌ ئاژه‌ڵیانه‌ی كه‌له‌خۆیه‌وه‌ نزیكن”1
ئه‌م پرسه‌ كه‌به‌گوێره‌ی پێودانگ و پێوانه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی په‌ڕه‌گرتوو, به‌ئینترۆپۆلۆژیا ناسراوه‌, پێشتر شێوازو ناوه‌ڕۆكی ئاڵۆزی هه‌بووه‌, كێشه‌ی سه‌ره‌كی ئه‌م چه‌مكه‌ مه‌ترسی ئه‌و گومان و دوودڵی و راراییه‌ بوو كه‌فره‌خودایی فره‌هزری بۆ ده‌سه‌ڵات به‌جێهێشت بوو له‌خودو خودادا باوه‌ڕێكی ئاڵۆزی وه‌لاوه‌ نابوو, سوقرات له‌هزرێكی ئه‌خلاقی و ریشه‌ییدا ئه‌م پێوانه‌و یاسایه‌ی تێكشكاند كه‌پێشتر له‌سه‌رده‌می گریكیه‌كاندا شاعیری به‌ناو بانگ ( زینۆفانس 570_ 480 پ.ز ) یه‌كه‌م كه‌س بووه‌ دژی ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ وه‌ستا كه‌ خوا مرۆڤی له‌سه‌ر فۆڕمی خۆی دروست كردووه‌, به‌پێچه‌وانه‌وه‌ مرۆڤ له‌سه‌ر شێوه‌ی خۆی وێنه‌ی خواوه‌ندی وێنا كردووه‌, ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ هه‌ڵاو زه‌نایه‌كی زۆری له‌یۆنانی كۆندا نایه‌وه‌, به‌ڵام دواجار سوقرات زانستیانه‌ تر ئه‌م چه‌مكه‌ی موناقه‌شه‌كرد و كردی به‌كۆجیتۆیه‌ك و به‌مرۆڤی گوت ” ئه‌ی ئه‌وكائینه‌ی له‌سه‌نته‌ری ده‌سه‌ڵاتدا راوه‌ستاوی وه‌خه‌به‌ربێ‌ و به‌رله‌هه‌ر شتێك خۆت بناسه‌” 2 ئه‌م كۆجیتۆیه‌ی سوقرات سه‌باره‌ت به‌گه‌ردوون و خوودناسی, تێكه‌ڵ به‌نهێنیه‌كانی سروشت بوو كه‌تائێستاش كاری پێده‌كرێت, هه‌ڵبژاردنی ژیانی ته‌نهایش له‌لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌ له‌و گومانه‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵداوه‌ كه‌ناتوانێ‌ كێشه‌ ئاڵۆزه‌كان یه‌كلایی بكاته‌وه‌, جه‌نگ له‌پێناو ئه‌م ئامانجه‌ بێ‌ هوده‌یه‌ش له‌غه‌ریزه‌ی مانه‌وه‌دایه‌ و ته‌واوبوون و داستانه‌كان و پاڵه‌وانێتی بڕانه‌وه‌ی ژیان له‌جوغزێكی دیاریكراودا باشترین سه‌لمێنه‌ری ئه‌م بۆچوونه‌یه‌.

به‌له‌به‌ر چاوگرتنی ئه‌و نه‌رجسیه‌ته‌ی كه‌مرۆڤ بۆخۆی هه‌یبووه‌, فه‌لسه‌فه‌ كردی به‌ئه‌ركی سه‌رشانی مرۆڤ. هه‌ر بۆیه‌ “شانازی به‌ڕه‌چه‌ڵه‌كی خودیه‌زدانیه‌وه‌ كردووه‌, چونكی یه‌كێك بووه‌ له‌و فاكته‌ره‌ یارمه‌تیده‌رانه‌ی بۆ تێكشكاندنی هه‌ر په‌وه‌ندیه‌ك كه‌به‌جهانی ئاژه‌ڵه‌وه‌ به‌ستوویه‌تی” 3 هه‌روه‌ك چۆن فرۆیدیش له‌رووی ده‌رونشیكاری موناقه‌شه‌ی ئه‌م پرسه‌ی كردووه‌ و ده‌ڵێ‌” مرۆڤ ئه‌و كائینه‌یه‌ كه‌به‌ر له‌ئاژه‌ڵ هیچ نه‌بووه‌” 4 مه‌به‌ستی فرۆید ئه‌وه‌یه‌ كه‌مرۆڤ له‌ئاژه‌ڵ چاكتر نه‌بووه‌, به‌ڵكو له‌هه‌مان سۆڵاوی ئاژه‌ڵانه‌وه‌ هاتووه‌, هه‌روه‌ك چۆن نزیكایه‌تی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ بنچینه‌ فكریه‌كه‌ی (ئه‌رستۆ تالیس) كه‌ده‌ڵێ‌ ” مرۆڤ كائینێكی لوژیكیه‌ به‌ڵام كه‌تائێستا نه‌گه‌یشتۆته‌ ئه‌و ئاسته‌ی نیشانه‌كان و هاوشێوه‌كانی نێوان خۆی و ئاژه‌ڵ بسڕێته‌وه‌, جارێك له‌پێكهاته‌ی جه‌سته‌یی و بایلۆژیه‌كانه‌وه‌, جارێكی تر له‌پێكهاته‌ی سایكۆلۆژیدا نیشانه‌كانی ده‌ركه‌وتووه‌”. بۆیه‌ (هۆسرێل) له‌و خاڵه‌دا ده‌گاته‌ قه‌ناعه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌رستۆ كه‌مرۆڤ ناوه‌ڕۆك و هۆكاری بنه‌ڕه‌تی و بوونه‌. كه‌وابوو هه‌رمه‌به‌ستێك له‌پشت گه‌ڕانه‌وه‌بێت بۆسه‌لماندنی بوون ئیدیالیستی یان ماتریالیستی, ناتوانێ‌ به‌بێ‌ بوونی بابه‌ته‌كان و بێ‌ پشتگیری مێژوویی و به‌بێ‌ ئینترۆپۆلۆژیا مانایه‌كی سه‌ربه‌خۆ یاخود پێناسێكی سه‌ربه‌خۆی پێبدات, چونكی فه‌رامۆش كردنی هه‌ریه‌كێك له‌و مه‌عقولیه‌ت و لامه‌عقولیه‌ته‌ بوونی گه‌ردون و بنچینه‌كه‌یه‌تی, پێشمه‌رجیش ئه‌وه‌یه‌ كه‌هه‌موو تاكێك ده‌توانێ‌ خۆی ساغ بكاته‌وه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ر و كۆمه‌ڵ و سروشت و بنچینه‌ ئیدیالیستی و ماتریالیستیه‌كان.

شتێك كه‌ (فیورباخ 1804_ 1872) بۆ خوێندنه‌وه‌ی سروشتی مرۆڤ پشتی پێ‌ به‌ستووه‌, ئه‌و دژایه‌تی كردنه‌یه‌تی له‌گه‌ڵ ره‌گه‌زی ئاژه‌ڵ و به‌شت بوون و نامۆ بوون و ئه‌و ئاینزایه‌ی كه‌له‌مرۆڤایه‌تیدا ده‌بێته‌ شت, هه‌ڵبه‌ت ئه‌و دابڕانه‌ مه‌عریفیه‌ی كه‌ماركس له‌فكری فیورباخ سه‌باره‌ت به‌جه‌وهه‌ری سروشت و بوون نیشانیدا, جۆرێك له‌ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی ئه‌م چه‌مكه‌یه‌, دیاره‌ ماركس له‌خوێندنه‌وه‌یه‌كی ماتریالیدا بۆگه‌شه‌ی هێزه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ده‌یگه‌ڕێنێته‌وه‌ كه‌به‌لای ئه‌وه‌وه‌ مرۆڤ بوونه‌وه‌رێكی سروشتیه‌, ئه‌مه‌ش خۆی له‌خۆیدا شتێكی هێشتا ناته‌واوه‌ سه‌باره‌ت به‌چه‌مكی مرۆڤ” 5 ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ لایه‌نێكی گرنگ له‌هه‌قیقه‌ت ده‌پێكێ‌, چونكی ” مرۆڤ جگه‌ له‌خوڵقاندن و سه‌لماندنی بوون شتێكی دیكه‌ی له‌توانادا نیه‌, له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌رێگه‌ی حاڵه‌ته‌ خودی و بابه‌تیه‌كانه‌وه‌ هه‌ڵده‌ستێ‌ به‌ئه‌نجامدانی گۆڕینی شته‌كان”6 مادام مرۆڤ له‌و رێگه‌یه‌داو له‌گه‌ڵ ره‌وتی په‌ڕه‌سه‌ندنی مێژووداو له‌پڕۆسه‌یه‌كی درێژخایه‌ندا خۆی به‌رهه‌مهێناوه‌, كه‌واته‌ توانای ئه‌وه‌ی هه‌بووه‌ بیسه‌لمێنێت كه‌بونه‌وه‌رێكه‌ ده‌بێت له‌سه‌نته‌ری عه‌قڵدا بوه‌ستێ‌.

به‌شێكی زۆری ئه‌م تایبه‌تمه‌ندێتیه‌ش, ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆئه‌و جیاوازیه‌ی كه‌له‌نێوان خۆی و ئاژه‌ڵدا بینیویه‌تی, كه‌واته‌ شایسته‌ی ده‌سه‌ڵات و خاوه‌ندارێتیه‌, بۆنمونه‌ به‌كارهێنانی عه‌قڵ بۆ به‌ده‌ستهێنانی ده‌سه‌ڵات و راوه‌ستان له‌سێنته‌ر, خاڵی سه‌ره‌تاییه‌ له‌و جیاوازیانه‌ی كه‌له‌گه‌ڵ كائینه‌كانی تردا هه‌یه‌تی, ئه‌وهه‌قه‌شی به‌خۆیداوه‌ ببێته‌ سه‌رداری هه‌موو شته‌كانی ده‌وروبه‌ری كه‌به‌ناوی عه‌قلانیه‌ته‌وه‌ بۆته‌ كڕۆكی ئه‌و ململانێیه‌ی كه‌مێژوو له‌گه‌ڵ خۆیدا هێناویه‌تی, هه‌ر لێره‌شه‌وه‌ موڵكایه‌تی تایبه‌تی سه‌ره‌تای په‌یدابوونی تموحه‌كانی مرۆڤ بووه‌.


ئینترۆپۆلۆژیا… میتۆدێك بۆ هۆشیاری نه‌ته‌وه‌كان

ئازادبوونی مرۆڤ له‌نهێنیه‌ گه‌ردونیه‌كان و وه‌همی ده‌سه‌ڵاتخوازی ته‌نها كارێكی جه‌سته‌یی نیه‌, به‌ڵكو كرده‌یه‌كی زه‌ینی و فكریشه‌ كه‌له‌میتۆدۆلۆژیاكاندا هاتووه‌و به‌شێك له‌وهه‌قیقه‌ته‌ مێژووییه‌ پێكدێنێ‌ (میتۆدی ئازادبوونی مرۆڤ, جه‌خت له‌سه‌ر پێشه‌كیه‌ فه‌لسه‌فیه‌كان ده‌كاته‌وه‌ و ناتوانێ‌ ببێته‌ میتۆدێكی سه‌ربه‌خۆ جگه‌له‌ئازادییه‌كی وه‌همی ) هیگڵیش له‌مباره‌یه‌وه‌ مرۆڤ هانده‌دات ببێته‌ خودیكی هۆشیار, له‌بری ئه‌وه‌ی هۆشیاریه‌كی خودی و ئینسانی په‌یدا بكات و مرۆڤ ببێته‌ كائینێكی هه‌قیقی, مه‌به‌ست له‌مرۆڤی هه‌قیقی ئه‌وه‌یه‌ كه‌له‌دونیایه‌كی هه‌قیقی و مه‌وزوعیدا بژی و ئاراسته‌یه‌ك بۆدونیا دیاری ده‌كات, ده‌بێته‌ كائینێك كه‌دونیا له‌سه‌ر سه‌ری راوه‌ستاوه‌.

بۆیه‌ هیگڵ ده‌یتوانی جارێكی تر كۆنتڕۆڵی هه‌موو سنوره‌كان بكات, ئه‌وسنورانه‌ی كه‌له‌وجوددا دروستكراون بونیان هه‌یه‌, ئه‌و پێی وابوو ئه‌وه‌ی كه‌له‌هه‌ستی خراپ و ئینسانی هه‌قیقیدا هه‌یه‌, بۆته‌ میتۆدی ئازادی, ئازاد بوون له‌وه‌هم و تێڕامان و خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دان, هه‌موو ئه‌مانه‌ قسه‌گه‌لێكن بۆئازادی و چه‌مكی ئینترۆپۆلۆژیا كه‌هێشتا وه‌زیفه‌ی تایبه‌تی خۆی وه‌رنه‌گرتووه‌ له‌نێو فكردا, به‌ڵكو ئه‌و باوه‌ڕانه‌ی له‌نێو فه‌لسه‌فه‌دا وه‌به‌رهێناوه‌ كه‌له‌كۆمه‌ڵناسی و ئینترۆپۆلۆژیادا بونیاته‌كه‌یان پێكهێناوه‌, ستایلی مایه‌كی سۆسۆلۆژیای میلله‌تانیش, باسێكی سه‌راسه‌ریه‌ له‌میتۆده‌كانی ماركسدا و یه‌كێك له‌شاڕێگه‌ بنچینه‌ییه‌كانی مێژوویی بیری سیاسیه‌.

ماركس له‌ده‌ستنوسه‌ فه‌لسه‌فیه‌كانیدا سه‌باره‌ت به‌ ئۆبژێكتی فیورباخ ده‌ڵێ‌” ئیتر كاری ئێمه‌ ته‌نها ره‌سم كردنی خه‌تی زه‌ینی نیه‌ له‌نێوان ئێستاو رابردوودا, به‌ڵكو ته‌واوكردنی فكری رابردووه‌ و ته‌رجه‌مه‌كردنیه‌تی بۆسه‌ر ژیانی واقیعی و كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌به‌شه‌ریه‌ت له‌سه‌ره‌تای هاتنیه‌وه‌ ده‌ستی پێكردووه‌و له‌خاڵی سفره‌وه‌ ده‌ستی پێناكات, به‌ڵكو هه‌ڵده‌ستێ‌ به‌ته‌واو كردنی كاره‌كۆنه‌كانی پێشووی, به‌ڵام به‌هۆشیارییه‌كی نوێوه‌”7 ده‌یاره‌ ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌تی سیاسی له‌هه‌موو شوێنێكدا وابیرده‌كاته‌وه‌ كه‌عه‌قڵ جێگیر بووه‌, به‌ڵام رووبه‌ڕی دژایه‌تی ئه‌ركداری ئیدیاڵ و گریمانه‌و واقیعه‌كانی خۆی ده‌بێته‌وه‌, كه‌واته‌ له‌هه‌موو شوێنێكدا و له‌ناخی له‌ناوچونی ده‌وڵه‌تی سیاسیدا هه‌قیقه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی گه‌شه‌ده‌كات ” هه‌ڵبه‌ت ماركس له‌هه‌ڵسه‌نگاندنی ده‌وڵه‌ت, واقیعی ئابوری له‌بارچو ده‌گرێت و به‌یه‌كێك له‌ئامرازه‌كانی چینی فه‌رمانڕه‌وا ته‌ماشا ده‌كات, ئه‌م تێڕوانینه‌ش له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبوو كه‌تا ئه‌وكات موناقه‌شه‌ له‌سه‌ر ئازادكردنی ئینسان بوو له‌خوده‌وه‌ بۆگشت, واته‌ ئازادكردنی كۆمه‌ڵگه‌ له‌ململانێی چینه‌كاندا, چونكه‌ تائه‌وكات نه‌بوبوو به‌به‌شێك له‌ئینترۆپۆلۆژیای فه‌رهه‌نگی, هه‌روه‌ك چۆن ئیترۆپۆلۆژیا ناسی نه‌بۆته‌ ئازادی خوود, ئه‌م دانپیانانه‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌ك له‌شێوازی كۆمه‌ڵایه‌تی و كێبه‌ركێی به‌رده‌وام له‌نێوان (هێزی شته‌كان) و هێزی شه‌رعیدا به‌رجه‌سته‌ ده‌كات, ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ده‌گه‌ێنێ‌ كه‌هاتنی هه‌ندێك له‌ره‌وته‌ فكریه‌ سیاسیه‌كان له‌سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌مدا سه‌ریهه‌ڵدا و به‌شێك بڕوایان به‌ڕیفۆڕمی كۆمه‌ڵگه‌ هه‌بوو له‌رێگای خودی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ و بیخه‌نه‌ سه‌ر راسته‌ رێگه‌یه‌ك, به‌تایبه‌ت (ماركس و ئه‌نگڵس) كه‌هه‌ردوكیان ته‌بابوون له‌سه‌ر نه‌خشه‌یه‌ك بۆئینترۆپۆلۆژیای ئابوری, له‌گه‌ڵ رۆشنكردنه‌وه‌ی ئه‌م چه‌مكه‌ له‌شێوازی به‌رهه‌مهێنانی ئاسیه‌وه‌ی و ئینترۆپۆلۆژیای سیاسی كه‌به‌چاوی ئیعتباره‌وه‌ وه‌رگیراوه‌, بڕوانه‌ (بۆچونه‌كانی جۆرج بالاندیه‌) له‌كتێبی (ئینترۆپۆلۆژیا السیاسه‌).

شێوازی به‌رهه‌مهێنانی ئاسیایی له‌تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی شارستانیه‌تێك جیا له‌شارستانیه‌تی خۆراوایه‌ و ئه‌م ئه‌گه‌ره‌ بوونی هه‌یه‌ كه‌وه‌رچه‌رخانی مێژوویی به‌پێی گروپه‌ مرۆییه‌ جۆراوجۆره‌كان چه‌ندین هێڵی تێپه‌ڕاندووه‌ نه‌ك یه‌ك هێڵ، له‌لایه‌كی تره‌وه‌ وابیردێته‌وه‌ كه‌تایبه‌تمه‌ندی شێوازی به‌رهه‌مهێنانی ئاسیایی په‌یڕه‌وی كۆیله‌تیه‌، به‌نده‌ و به‌كرێگیراوان له‌چینی خاوه‌ن ئامرازی به‌رهه‌مهێنان نه‌بووه‌، به‌ڵكو په‌یڕه‌وی زه‌حمه‌تكێشان له‌ده‌وڵه‌ته‌، ئه‌گه‌ر ئه‌م راڤه‌كردنه‌ی شێوازی به‌رهه‌مهێنانی ئاسیایی دروست بێت، پێكهاته‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌رێگه‌ی ململانێی چینایه‌تی به‌واتای خۆراوایی ئه‌وه‌ ده‌ستنیشان ناكرێت، به‌ڵكو تایه‌تمه‌ندی ئه‌و ئه‌وه‌یه‌ كه‌هه‌موو كۆمه‌ڵگا له‌ژێر سێبه‌ری چه‌وساندنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت یان چینی بۆرۆكراتدایه‌”. ریمۆن ئارون. قۆناغه‌ بنه‌ماییه‌كانی هزر له‌كۆمه‌ڵناسیدا.
به‌رگی یه‌كه‌م. وه‌رگێڕانی. عه‌بدولڵا ره‌سوڵی. ل250. هه‌رئه‌م فكره‌یه‌ش وای كردوو وارێكخرا كه‌له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگای رۆژهه‌ڵات و دیارده‌ مێژووییه‌كاندا بێته‌وه‌ كه‌هه‌ندێكیان له‌و ریواتانه‌دا وسف كرابوون كه‌گه‌شتیاره‌كان ده‌یانگێڕایه‌وه‌” 8 ئه‌لێره‌وه‌ ئه‌م چه‌مكه‌ له‌دیدی ماركسدا له‌رووی مێژووییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ‌ كه‌له‌كۆڵۆنی یه‌كه‌مه‌وه‌ هاتووه‌, دیاره‌ باری كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌م كۆمه‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ی سۆسیالیستێكی سه‌روه‌تی پێكهاتبوو, كۆڵۆنی یه‌كه‌م ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵكه‌ بوون كه‌له‌شاری (ژوار) وه‌كی كۆمه‌ڵه‌یه‌كی یاخی هه‌ڵكه‌وتبوون له‌ده‌سه‌ڵاتی كڵێسای (لۆته‌ر) خۆیان جیاكردبۆوه‌, پاش ده‌ساڵ له‌ئه‌زیه‌ت كێشان له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌م سیستمه‌دا, ئه‌مانه‌ كه‌خه‌ڵكانێكی هه‌ژار بوون و ته‌نها به‌یارمه‌تی (كواكر) ی مرۆ دۆسته‌كانی له‌نده‌ن وئه‌مریكا توانیان بگه‌نه‌ شوێنی خۆیان و قه‌شه‌یه‌كیان به‌ناوی (بۆمله‌ر) ده‌ستنیشان كردو له‌پایزی ساڵی 1817 گه‌یشتنه‌ فلادلفیا, هه‌ر كه‌گه‌یشته‌ ئه‌وێ‌ 7 پارچه‌ زه‌ویان كڕی كه‌به‌های هه‌ر پارچه‌یه‌ك 6000 دۆلار بوو كه‌ده‌بوو بدرێته‌وه‌, به‌ڵام بۆهه‌ر كه‌سێك چه‌ند دۆلارێكیان هه‌بوو, ئیدی ته‌خت و پوخت ئه‌و بڕپاره‌یه‌یان خسته‌ خزمه‌تی كشتوكاڵ و دانه‌وێڵه‌و ئامرازه‌كانی گه‌شه‌سه‌ندن و پێداویستیه‌ خزمه‌تگوزاریه‌كانه‌وه‌, هه‌رله‌وێش به‌عه‌داله‌ت پارچه‌ زه‌ویه‌كانیان له‌نێوان خۆیاندا دابه‌ش كرد”9 ئه‌م حیكایه‌ته‌ مێژووییه‌ بۆماركس ده‌بێته‌ زه‌مینه‌یه‌كی له‌بارتر بۆكاركردن له‌سه‌ر چه‌مكی ئینترۆپۆلۆژیای ئابوری, ئه‌مه‌ جگه‌ له‌فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌بیكۆرسی یۆنانی و تیۆره‌كه‌ی داروین كه‌له‌باری زانستی و مێژووییه‌وه‌ گه‌شه‌ی مرۆڤ و ئاڵوگۆڕه‌ بایلۆژیه‌كاندا.

ره‌گوریشه‌ی خێڵ و خێزانه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان و قۆناغی پیش مێژوویی به‌شه‌ریه‌ت له‌(اصل الانواع) . دا تیۆریزه‌ كراوه‌, ئه‌گه‌رچی به‌پێی بۆچوونی هه‌ندێك له‌زاناكانی بواری زینده‌وه‌ره‌ گه‌ردیله‌كان و بۆماوه‌كاندا له‌م دواییه‌دا هاتبوو كه‌ داروینیزمی نوێ‌ ناوبانگی ده‌ركرد و جۆرێك شكانه‌وه‌ بوو له‌چه‌مكی سه‌رهه‌ڵدانی به‌شه‌ریه‌ت و زینده‌وه‌ره‌كاندا, به‌ڵام داروین پێی وابوو كه‌ هه‌ڵبژاردنی سروشت له‌لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌ ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ێنێ‌ كه‌داكۆكی كردنی زینده‌وه‌ره‌كان له‌پێناو مانه‌وه‌دا ئه‌وه‌ ده‌خوازێ‌ كه‌ئه‌ندامه‌كانی یان كاره‌كانی په‌ره‌ده‌ستێنێ‌ تاكو له‌و ژینگه‌یه‌دا خۆی بگونجێنێ‌, سروستیش به‌هێزه‌كان هه‌ڵده‌بژێرێت بۆمانه‌وه‌, بۆیه‌ له‌م دژایه‌تی كردنه‌دا هه‌ندێك له‌ناو ده‌چن و هه‌ندێكیشیان تاجێگایه‌ك له‌شێوه‌یه‌كی تردا باشتر ده‌گونجێن و به‌رده‌وام ده‌بن.

مرۆڤی نامۆ… مرۆڤ ئامێری

كاتێك چه‌مكی نامۆیی موناقه‌شه‌ ده‌كه‌ین مه‌رجه‌ هه‌ردوو باره‌ ده‌رونیه‌ ته‌ندروسته‌كه‌و باره‌ ئاساییه‌كه‌ی كه‌هۆشیاریه‌ له‌به‌رچاو بگرین, مه‌به‌ستمه‌ بڵێم نامۆگه‌ری له‌سروشتی مرۆڤدا شتێكی ئه‌زه‌لیه‌ كه‌وڵامدانه‌وه‌ی شته‌ نهێنیه‌كانی پێنیه‌, مردن به‌شێك له‌ونهێنیانه‌ پێكده‌هێنێت, به‌ڵام نامۆگه‌ری به‌مانا فه‌لسه‌فیه‌كه‌ی له‌ده‌ره‌وه‌ی (جوگرافیا و زمان و سایكۆلۆژیادایه‌) هه‌ربه‌م شێوه‌یه‌ش نامۆبوون بۆدابه‌زاندنی چالاكی خۆبزوێنه‌رو ئازادی مرۆڤ بوو به‌ئامرازێك, ئیدی ژیانی نه‌وعی بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی مرۆڤ ته‌نها وه‌كو ئامێرگه‌لێكی لێبێت “سروشت وه‌ك چۆن ئامێره‌كانی ژیان بۆكار ده‌سته‌به‌ر ده‌كات, به‌مانای ئه‌وه‌ی كاری شایسته‌ بێت ئه‌و شتانه‌ی كه‌كاریان له‌سه‌ر ده‌كرێت ناتوانرێ‌ ژیانی تێدای هه‌بێت, به‌مانایه‌كی تر هه‌ندێ‌ جار ئامێره‌كان ژیانیش ده‌سته‌به‌ر ده‌كه‌ن, واته‌ ئامێرگه‌لێك كه‌بۆ زامن كردنی ژیانی مه‌تریالی خودی كرێكار پێویسته‌” 10 ئیتر ئه‌م چه‌مكه‌ كه‌وته‌ نێو به‌ها فه‌لسه‌فیه‌كانی وه‌ك ده‌رونناسی, دواتر بوو به‌تیۆره‌یه‌كی ره‌خنه‌یی له‌كۆمه‌ڵگه‌و دواجاریش پێكه‌وه‌ لكاندنی به‌ماتریالیزمی دیالكتیكه‌وه‌, هه‌روه‌ك چۆن ئه‌م زه‌روره‌ته‌ له‌قۆتابخانه‌ی فرانكۆرت دیراسه‌ كراو له‌سه‌رده‌ستی ( تیۆدۆر ئادۆرنۆ و هۆركهایمه‌ر و دواتریش ماركۆزه‌ و فرۆم هتد) وه‌ك تیۆرێكی ره‌خه‌ییی له‌كۆمه‌ڵگه‌و سیستمه‌ فه‌رمانڕواییه‌كه‌ی, به‌ڵام وه‌ك (ویلهێم رایش) ئاماژه‌ی پێده‌كات, ئه‌وه‌ی كه‌ فرۆید كاری له‌سه‌ر كردووه‌ ته‌نیا ئاشكرا كردنی شته‌ نێگه‌تیڤكانی كۆمه‌ڵگه‌و ده‌رهاویشته‌كانی ده‌سه‌ڵاتی باوكسالاری و نه‌خۆشیه‌ ده‌رونیه‌كانه‌, بۆیه‌ ناكرێ‌ به‌راورد بكرێ‌ له‌گه‌ڵ فه‌لسه‌فه‌ی ماركسیزم, چونكی ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ بۆگۆڕینی ئه‌ودونیایه‌یه‌ كه‌چینه‌كانی له‌به‌رانبه‌ر یه‌كتردا راگرتووه‌, به‌مه‌ش ماركس پشت به‌و مه‌تریاله‌ به‌شه‌رییه‌ ده‌به‌ستێ‌ كه‌له‌بزوتنه‌وه‌یه‌كی جه‌ماوه‌ریدا خۆی ده‌نوێنێ‌, ئه‌م چه‌مكه‌شی له‌وپێناسه‌یه‌ ده‌ركرد كه‌ته‌نیا نه‌خۆشیه‌كی ده‌رونیه‌ و به‌س, به‌ڵگه‌ش بۆئه‌م راستیه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌مرۆڤ بوونه‌وه‌رێكی به‌رهه‌مهێنه‌ره‌, به‌ڵام كاتێك له‌به‌رهه‌می كارو چالاكیه‌كانی بێبه‌ش ده‌كرێ‌, ته‌نها وه‌ك ئامێرێك چاوی لێده‌كرێ‌, دووچاری نامۆبوونێكی رۆحی و جه‌سته‌یی ده‌بێت, ئه‌مه‌ له‌باری ماتریالیه‌وه‌, له‌باری فه‌رهه‌نگیشه‌وه‌ ئه‌وكاته‌ خۆی به‌نامۆ ده‌بینێ‌ كه‌وه‌ك تاك له‌گه‌ڵ فه‌رهه‌نگی كۆمه‌ڵگه‌دا نایه‌ته‌وه‌و داده‌بڕێ‌ و ناویه‌وێ‌ له‌بۆته‌ی شته‌باوه‌كان بمێنێته‌وه‌ كه‌له‌گه‌ڵ بیرو بۆچونی كۆمه‌ڵگه‌دا ته‌ریب بێت, له‌لایه‌كی تره‌وه‌ مرۆڤ كاتێك ده‌ڕوانێ‌ له‌دونیایه‌كدا سامانێكی له‌بن نه‌هاتووی تێدایه‌ و به‌هره‌مه‌ند نیه‌ تیایدا, هه‌روه‌ك چۆن وه‌زی خۆی له‌رێگای مه‌رجه‌ هه‌قیقیه‌كانه‌وه‌ ده‌خاته‌گه‌ڕو به‌شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان ده‌یگوازێته‌وه‌ بۆناو واقیعێك كه‌له‌به‌رانبه‌ر واقیعێكی تردا ناكۆكی هه‌یه‌ و ده‌یه‌وێت له‌ناوی به‌رێت, ئاوه‌هاش ده‌یه‌وێت له‌ده‌ره‌وه‌ی شته‌ داسه‌پاو و سنورداره‌كان هه‌ڵبسوڕێت, ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی ئه‌و ده‌ربڕینه‌یه‌ كه‌خوود به‌ئه‌ندازه‌ی گه‌وره‌یی گه‌ردوون گومانی له‌خۆی هه‌یه‌, له‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ پرسێكی فه‌لسه‌فیه‌, ره‌نگه‌ بشێ‌ بۆئه‌وه‌ی مرۆڤ وه‌ك سه‌نته‌ری عه‌قڵ خودێتی خۆی به‌ئه‌ندازه‌ی جه‌وهه‌رێكی گه‌وره‌تر له‌وقه‌واره‌یه‌ ببینێ‌, به‌ڵام دواجار هه‌رئه‌م تێڕوانینه‌ گشتگیرتر دبێت و له‌باره‌كانی دیكه‌شدا دژ ده‌وه‌ستێته‌وه‌, لێره‌وه‌یه‌ خوێندنه‌وه‌كه‌ی ماركس بۆنامۆگه‌رایی پێچه‌وانه‌ی خوێندنه‌وه‌كه‌ی جامیعه‌ی فرانكفۆرته‌, چونكی یه‌كه‌م كارێك كه‌پێی هه‌ڵساوه‌ له‌ڕووی ده‌رونیه‌وه‌ له‌قوتابخانه‌ی فرانكفۆرت له‌سه‌ر ئیشكیالیاته‌كانی تیۆری و ره‌خنه‌یی كۆمه‌ڵگه‌ نوسینی گه‌شه‌سه‌ندنی عه‌قیده‌یی ئاینی مه‌سیحی بوو كه‌به‌ناونیشانی “میتۆدو وه‌زیفه‌ی سایكۆلۆژیای كۆمه‌ڵایه‌تی و شیكردنه‌وه‌كانی نوسیویه‌تی ته‌ندروست نه‌بووه‌, ئه‌و میكانیزمه‌ی كه‌بۆ ئینسجام كردن و شیكردنه‌وه‌ی ده‌روونی میتۆدی ماركسی به‌كاری هێناوه‌ گونجاو نیه‌” 10
هه‌ر له‌و سه‌روبه‌نده‌دا كه‌قسه‌ له‌سه‌ر دوالیزمیه‌تی چاكه‌و خراپه‌ ده‌كات, ئه‌و چیرۆكانه‌ش كه‌بۆنمونه‌ هێناویه‌تیه‌وه‌ ده‌ڵێ‌” پێویسته‌ له‌سه‌رخوا به‌ڵێنه‌كانی بباته‌سه‌ر هه‌روه‌ك چۆن مرۆڤ به‌ڵێنه‌كانی خۆی ده‌باته‌ سه‌ر” 11 له‌وێ‌ له‌و بیرۆكه‌یه‌دا باس له‌وه‌ده‌كات كه‌مه‌سیحیه‌ت ئه‌گه‌ر پێشتر وه‌ك خاوه‌ن كێشه‌یه‌كی مرۆڤایه‌تی سه‌ریهه‌ڵداو به‌مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ی عه‌داله‌تێك بۆسه‌رجه‌م مرۆڤایه‌تی به‌رهه‌م بێنێت كه‌دواتر بۆسه‌ر ژیانی واقیعی ته‌رجه‌مه‌ كرایه‌وه‌ بوو به‌سیستمێكی ده‌سه‌ڵاتدارێتی, هه‌روه‌ك چۆن كێشمه‌كیشمی كاسۆلیك و پڕۆتستانت و پێَشتریش حوكمڕانیه‌تی ئیمبراتۆریه‌تی رۆم و ئیمانداره‌ مه‌سیحیه‌كان له‌ئارادابوو, ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا واقیعیه‌تی دوالیزمی ژیان و به‌ریه‌ك كه‌وتنی دژه‌كان و چاره‌سه‌ركردنی له‌نێو مێژوو به‌ته‌واوی له‌نێو باوه‌ڕداره‌ تیۆریسته‌كان خه‌یاڵێكی دروست كراوه‌ كه‌ره‌خنه‌گره‌كانی مێژوو پێكیان هێنابوو, ئه‌وه‌ش كه‌له‌نێوان خواو ئینسانه‌كاندا په‌یوه‌ندیه‌ك هه‌یه‌ ئه‌گه‌رچی ناتوانین بڵێین وه‌همه‌, به‌ڵام له‌ڕاستیدا له‌فه‌رامۆشكردنی واقعێك به‌ولاوه‌ هیچی تر نیه‌.

شیكاركردنی میژوو له‌سه‌رده‌می مه‌سیحه‌وه‌ جۆرێك له‌ته‌سك بینی مێژووی به‌شه‌ریه‌ت بوو كه‌ماركس ئاماژه‌ی پێداوه‌, ئه‌وفاكته‌رانه‌ تێكه‌ڵ به‌دیالكتیكی مێژوویی بوون و له‌گه‌ل ئه‌زمونه‌كانی ژیاندا له‌رووی نه‌وعی و باری كۆمه‌ڵایه‌تی و مێژوویشه‌وه‌ تێكه‌ڵ به‌یه‌كتر بوون “12 له‌به‌شی یه‌كه‌می كتێبی سه‌رمایه‌دا هاتووه‌ ” ئه‌و پاڵنه‌رانه‌ی ده‌بینرێن له‌رووی فۆڕمه‌وه‌ له‌ژیاندا به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ئاماژه‌یه‌ بۆسروشتی مرۆڤ “13 له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌پێویستیه‌ ده‌رونی و غه‌ریزیه‌كانیش هاتووه‌” ئه‌وه‌ تێربوونی پێویستیه‌ بنچینه‌ییه‌كانه‌ واده‌كات به‌ره‌و پێویستیه‌ نوێیه‌كان بچین, له‌هه‌مان كاتیشدا بابه‌تی به‌كارهاتوو له‌رێگای شته‌به‌كارهێنراوو پاڵنه‌ره‌كانه‌وه‌ به‌كارده‌هێنرێت, ته‌نانه‌ت خودی ئینسانیش له‌رێگای تێربوونی پێویستیه‌كانیه‌وه‌ به‌رهه‌مدێن و ئیشكالیاته‌ نوێیه‌كانیشی هه‌ر له‌نێو ئه‌م پێویستیانه‌دایه‌ كه‌پێویستی نوێ‌ ده‌خوڵقێنن”14 ئه‌گه‌رچی ئه‌ریك فرۆم پێی وایه‌ چه‌مكی سایكۆلۆژیا و مه‌تریالیزم پێكه‌وه‌ وێڵده‌كه‌ن, به‌بۆچوونێكی هۆشیارانه‌ نه‌ك به‌وه‌سفێك بنچینه‌ی مێژوو, به‌ڵكو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ وه‌كو هێزێكی تری شاراوه‌یه‌”15
هه‌رچی بۆچوونی ماركسیشه‌” ئه‌و هێزه‌ له‌غه‌ریزه‌ بنچینه‌ییه‌كانی ئینسانه‌ له‌ناو چوارچێوه‌ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی چینایه‌تی دایه‌ كه‌فڕۆم ده‌یه‌وێت ئه‌م ئاسه‌واره‌ ده‌رونیه‌ واته‌ ئامۆژگاریه‌ ئاشكرا بكات كه‌حیكایه‌تی بنچینه‌یی و تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی سێكسی نین, ئیدی ئه‌وكاته‌ ده‌كرێت بڵێین رێگا چاره‌ی برسێتی ئاسانه‌ ئه‌ویش به‌ده‌ست هێنانی بژێوی و په‌یدا كردنی نانه‌, به‌ڵام سێكس كه‌ئیشكالیه‌تێكه‌و چاره‌سه‌ر ناكرێ‌, په‌یوه‌ندی به‌مێژووی سێكس و ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ هه‌یه‌” 16 ئه‌وه‌ش كه‌له‌باره‌ی فه‌لسه‌فه‌وه‌ ماهیه‌تی خودی مرۆڤی دیاری كردووه‌, بریتیه‌ له‌كۆی ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیه‌ ده‌رونیانه‌ی كه‌ ( غه‌ریزه‌ی پاراستنی خود غه‌ریزه‌ی موڵكایه‌تی تاك و غه‌ریزه‌ی ده‌سه‌ڵات و هتد) له‌جه‌سته‌ی ئینساندا كۆما بووه‌….

———————————
سه‌رچاوه‌كان

1: ده‌سنوسه‌ فه‌لسه‌فیه‌كانی كارل ماركس . بڵاوكراوه‌كانی كۆمه‌ڵه‌ی ئێران. وه‌رگێڕانی بۆ كوردی. ب ئارام
2: هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو
3: گۆڤاری سه‌رده‌م ژماره‌ 9 دۆسیه‌یه‌ك ده‌رباره‌ی ماركس ساڵی 2000
4: منگق ماركس. نوسینی یندریش زلنی . منشورات الابحاپ اشتراكیه‌ ل159
5: نامه‌فه‌لسه‌یه‌كانی ماركس بۆ ئارنۆڵد سه‌باره‌ت به‌ده‌وڵه‌ت ساڵی 1842
6: هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو
7: الانتروبولوجیا السیاسیه‌. جۆرج بالاندیه‌. ت. علی المصری. الموسسه‌ الجامعیه‌ للدراسات والنشر والتوزیع ل22
8: الاصل العائله‌ و الملكیه‌ خاصه‌ والدوله‌. فریدریك انكلس.ترجمه‌ و الگبع. دار التقدم . موسكو
9: ئانتی دۆهرینگ باسێك له‌سه‌ر سۆسیالیزم (ئه‌نگلس) ل80
10: گۆڤاری سه‌رده‌م ژماره‌ 14 ل8
11: مدرسه‌ فرانكفورت نشاتها ومغزاها وجهه‌ نچر ماركسیه‌ . د فیل سلیتر ت. خه‌لیل كلفت
12: سه‌رمایه‌ به‌شی یه‌كه‌م (كارل ماركس ) ت. محمد عیتانی ل10
13: هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو
14: مرۆڤ له‌روانگه‌ی ماركسه‌وه‌ . ئه‌ریك فرۆم . وه‌رگێرانی هه‌نگاو ساڵی 2000
15: مدرسه‌ فرانكفورت نشاتها ومغزاها وجهه‌ نچر ماركسیه‌ . د فیل سلیتر ت. خلیل كلفت
16: منگق ماركس. یندریش زلنی. منشورات الابحاپ الاشتراكیه‌ ل198. 209 . 217




تیۆره‌كانی ماركس یاسا له‌میتافیزیكاوه‌ بۆ فیزیكا … سمكۆ محه‌مه‌د

میتافیزیك زاراوه‌یه‌كه‌ سه‌ره‌تا له‌ كتێبه‌كه‌ی ئه‌رستۆ وه‌ هاتووه‌ كه‌ بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك كتێب و له‌ هه‌مان كاتدا له‌نێو یه‌ك كتێبدایه‌، به‌شی یه‌كه‌می زاراوه‌كه‌ میتا Meta واته‌ پشت یان دوای یان ئه‌و دیو . فیزیكا physics واته‌ سروشت، یان سروشتناسی، هه‌ر دوو بڕگه‌كه‌ له‌یكتر بده‌ین ده‌بێته‌ میتافیزیكا، توێژنه‌وه‌كه‌ی ئه‌رستۆ له‌و دوو بڕگه‌ زاراوه‌ییه‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵداوه‌، له‌گه‌ڵ په‌ڕه‌سه‌ندنی چه‌مكه‌كه‌ بۆ بابه‌تی سرووشت و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر دیارده‌ به‌رهه‌سته‌كان، بووه‌ به‌ چه‌مك و وه‌سف بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ بوون و پاشكۆكانی ده‌وروبه‌ر، واته‌ ئه‌و گاتیگۆرییانه‌ی كه‌ گوزارشت له‌ خه‌سڵه‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م بوونه‌ پڕ نهێنی و سیحره‌ ده‌كه‌ن، وه‌كو جه‌وهه‌ر و رواڵه‌ت كه‌ به‌ خه‌سڵه‌تی جه‌وهه‌ری و گۆڕان له‌ شته‌كان ناسراوه‌، واته‌ چه‌مكه‌كه‌ باس له‌ بوون و په‌یوه‌ندییه‌ رووحیه‌كان و خودا و سیفه‌ته‌كانی ده‌كات، به‌و پێیه‌ش بێت میتافیزیك واته‌ توێژینه‌وه‌ له‌ بوون وه‌كو یه‌كه‌یه‌كی پڕ مانا كه‌ واقیع ته‌نها دیوه‌ ماتریالییه‌كه‌ی ناسیوه‌ یان بینیوه‌، بۆیه‌ بابه‌ته‌كه‌ گشتییه‌ و زنجیره‌یه‌ك پرسیاری دیكه‌ی له‌گه‌ڵ خۆی هه‌ڵگرتووه‌، له‌وانه‌ش مه‌عریفه‌ و ئه‌زموونی ژیان و جوانی و ئه‌خلاق و هتد. پێناسه‌یكی دیكه‌ هه‌یه‌ كه‌ پێیوایه‌ زاراوه‌ی میتافیزیك واته‌ گه‌ڕانه‌ به‌دوای جه‌وهه‌ری شێوه‌كان كه‌ له‌لایه‌ن ئینسانه‌وه‌ دركیان پێكراوه‌، یان بگه‌ڕان به‌ دوای خواوه‌ند، له‌ڕووی تیۆلۆژیشه‌وه‌ (خودا ناسی) ئه‌مه‌ هه‌وڵدانێكه‌ بۆ سه‌لماندنی بونی خودا كه‌ نمونه‌ی باڵای ئینسانه‌ و به‌ لاهوتیه‌ت ناسراوه‌.

سه‌رهه‌ڵدانی چه‌مكه‌كانی وه‌ك ئاین وخودا له‌مێژوودا كه‌مرۆڤ بۆخۆی تۆماری كردوون و به‌رهه‌می هێناون, له‌سه‌ره‌تاوه‌ به‌ میتافیزیاوه‌ گرێدرا، به‌لام دواتر ده‌ركه‌وت كه‌ ئه‌م چه‌مكه‌ لێكدژی له‌ نێوان ره‌وته‌ فكرییه‌كاندا درووست كردووه‌، هه‌روه‌ك ڤۆڵتێر قسه‌یه‌كی باوی هه‌یه‌ له‌مباره‌یه‌وه‌ و ده‌ڵێت ” گه‌ر دوو كه‌ست بینی له‌سه‌ر بابه‌تێك موناقه‌شه‌ ده‌كه‌ن و له‌یه‌كتریش تێناگه‌ن، ئه‌وا بزانه‌ كه‌ سه‌باره‌ت به‌ چه‌مكی میتافیزیكا گفتوگۆیانه‌”. له‌لایه‌كی تره‌وه‌ تێڕامانه‌ میتافیزیكیه‌كان بۆ سروشت و مرۆڤ, به‌شێك له‌كولتوره‌ هاوبه‌شه‌كانی سه‌ره‌تای كۆمه‌ڵگه‌ی به‌شه‌ری پێكهێناوه‌ و كاری له‌سه‌ر كردووه‌, ئه‌م كولتورانه‌ كه‌له‌یه‌ك كاتدا جیاواز و له‌یه‌ك كاتدا هاوبه‌شن, زه‌روره‌تی مێژووییان له‌كوێدا بووه‌؟ له‌كوێدا بۆته‌ یاساو ده‌سه‌ڵاته‌كان قه‌ڵه‌مڕه‌وی خۆیان تیا به‌كارهێناوه‌؟ مه‌یلی یاسادانان و ملكه‌چی وه‌سیه‌ته‌كانی باب مه‌زنی و ده‌سه‌ڵاتگه‌ری و حوكمڕانی كردن و كۆنتڕۆڵكردنی كۆمه‌ڵگه‌ له‌سه‌ر بنیچینه‌ی مه‌رجه‌عیه‌ت, به‌شێكی تری ئه‌و كولتوره‌ مێژووییه‌یه‌ كه‌یاسای جۆراوجۆری لێبه‌رهه‌مهاتووه‌ و تۆمار كراوه‌, مێژووش به‌مه‌داچووه‌ته‌وه‌ كه‌دواجار بووه‌ته‌ گوتارێك و یاسای لێ‌ داتاشراوه‌, هه‌موو ئه‌و چیرۆكانه‌ش كه‌له‌نێو ده‌قی ئایینه‌ جێماوه‌كاندا هاتووه‌, ئه‌و رۆشنبیریه‌یه‌ كه‌له‌سه‌رزاری پێغه‌مبه‌ره‌كانه‌وه‌ بیستومانه‌و ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێن كه‌دواتر بووه‌ته‌ ئیدیۆلۆژیا له‌ژێر ناوی خودا په‌رستی و ئاین په‌رستی, خاوه‌ن تیئۆره‌ یاساییه‌كان ده‌ڵێن” به‌بوونی یاسا و به‌پێچه‌وانه‌وه‌ نه‌بوونی یاسا شتێك له‌ئیدیۆلۆژیا ناگۆڕێ‌” ئه‌مه‌ قسه‌ی د.دینیس لویده‌, له‌شێوێنكی تردا ده‌ڵێت”باشترین تیئۆرێك له‌شكڵی یاسایه‌ك پیشنیار كرابێت بۆ كۆمه‌ڵگه‌ی به‌شه‌ری یاساكه‌ی كارل ماركسه‌, ئه‌و گوتی یاسا ته‌نها سیستمێكه‌ بۆسه‌ركوتكردنی خه‌ڵك و پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی چینی سه‌رمایه‌داری” (1)
له‌ڕاستیدا مه‌سه‌له‌ی یاسا كه‌مێژوویه‌كی دوور و درێژی هه‌یه‌ له‌سه‌ره‌تای دروستبوونیه‌وه‌ كه‌له‌ئه‌سیناوه‌ ده‌ستپیده‌كات و شیشه‌ڕۆن یه‌كێكه‌ له‌دونیای رۆژئاوا قسه‌ی له‌سه‌ر بونیادنانی یاسا كردووه‌ و له‌رۆژهه‌ڵاتیش كه‌سێكی وه‌كو حاموڕابی, ته‌ماشایه‌كی تره‌ بۆبینینی شته‌كان وه‌ك دامه‌زراوه‌یه‌كی جه‌ماوه‌ری و داهێنه‌ری یاسا له‌ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست, ئۆریانووس له‌سه‌ده‌ی سێهه‌ممدا به‌ناوبانگترین یاساناسی رۆمانی بوو ده‌یگووت” قه‌یسه‌ر ته‌نها ده‌ستوری گه‌ره‌كه‌, له‌وكاته‌دا چالاكی سیاسیش هێجگار به‌رته‌سك بوو, ئه‌وه‌ بوو دواتر له‌سه‌ده‌ی چواره‌م رۆمانستان كرا به‌دوو پارچه‌وه‌, رۆمانی رۆژهه‌ڵات و رۆمانی رۆژئاوا, دوای تێپه‌ڕبوونی سه‌د ساڵیش واته‌ ساڵی 410 له‌لایه‌ن ئه‌لاریك شای گۆتێ‌, رۆژئاوا داگیركراو هه‌م له‌مێژوودا تۆماركرا و هه‌م له‌مێژووی بیری سیاسیشدا ئه‌نجامێكی یه‌كلایی كه‌ره‌وه‌ی هه‌بوو, دوای كێبه‌ركێه‌ك له‌نێوان ئاینی مه‌سیحی و جوله‌كه‌ واته‌ (ئیسرائیلیه‌كان), له‌سه‌ده‌ی چواره‌مدا گۆڕانكاریه‌كی گرنگ روویدا, مه‌سیحایه‌تی كرا به‌ئاینی ره‌سمی ده‌وڵه‌تی رۆمانی, ئیتر رۆما نه‌ك هه‌ر رێگه‌ی ده‌دا به‌دینی مه‌سیحی به‌ڵكو پشتگیریشی ده‌كرد، ئه‌مه‌ بۆ تێڕوانینی ماركس مه‌سه‌له‌یه‌كی بنه‌چه‌یی بوو تاكو له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ تیۆره‌یه‌ك له‌سه‌ر ئه‌و یاسایه‌ دابنێ‌ كه‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ی ئاینی مه‌سیحی هاتۆته‌ ئاراوه‌، یاساش كه‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ی ئایین بوو، هه‌ڵبه‌ت هه‌موو ئه‌و پێوه‌ره‌ ئه‌خلاقی و كۆمه‌ڵایه‌تی و میتافیزیكیانه‌ زاڵ ده‌كات به‌سه‌ر گوتاری دادوه‌ری ده‌وڵه‌ت، بۆیه‌ مه‌سه‌له‌ی موناقه‌شه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ئایین چ رۆڵێكی له‌سه‌ر بونیاتنانی بنچینه‌كانی ده‌وڵه‌ت و پێگه‌ و پایه‌یه‌كی به‌هێزی سه‌قفی سیستمی ده‌وڵه‌ت مه‌سه‌له‌یه‌كی گرینگ بوو بۆیه‌ كاری زیاتر له‌سه‌ر كراوه‌ وه‌كو سه‌ر خان و ژێر خانیش.

ئاین و میتافیزیكا
به‌رله‌وه‌ی ئاین بنچینه‌یه‌ك بۆ فه‌لسه‌فه‌ دابمه‌زرێنێ‌, تێڕامانه‌ میتافیزیكیه‌كان به‌جێگای یاسا وه‌ڵامی پرسیاره‌ هه‌مه‌جۆه‌كانی وه‌كو وه‌زیفه‌یه‌ك وه‌رگرتبوو, ئه‌م تێگه‌یشتن و خوێندنه‌وه‌یه‌ بۆ میتافیزیكا، كارێكی كرد كه‌ئاین ده‌مارگیریه‌كی به‌كۆمه‌ڵ دروست بكات و دیارده‌كان به‌و تێڕوانینه‌ ته‌ماشا بكرێت, به‌تایبه‌ت ئه‌و ئاینانه‌ی كه‌ به‌هێز قه‌ڵه‌مڕه‌ویان وه‌ده‌ستهێناوه‌ له‌مێژوودا, به‌م جۆره‌ هه‌ندێك جار ناهه‌قی ده‌خه‌ینه‌ پاڵ به‌شێك له‌ئاینه‌كان و ده‌یانلكێنین به‌خوداوه‌نده‌وه‌, چونكه‌ باوه‌ڕی دیكه‌ هه‌ن جگه‌ له‌ئاینی تر مه‌سه‌له‌ی خودا بونی هه‌یه‌ تێیدا، له‌كاتێكدا ئاینه‌كانی وه‌كی (بوزی و تاوی و كۆنفۆشیۆسی) له‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات و نموونه‌ی باڵادا تێڕامانه‌كانی پێشكه‌ش كردووه‌ دووره‌ له‌گوتاری رادیكاڵی و توندڕه‌وی له‌شێوه‌ی خوداپه‌رستی و ره‌نگدانه‌وه‌ی به‌سه‌ر گوتاری كۆمه‌ڵایه‌تی.

ده‌ركه‌وتنی یاسا گه‌لێك له‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌قه‌ ئاینیه‌كان, له‌وسه‌رده‌مانه‌دا هاته‌ ئاراوه‌ كه‌ حوكمڕانێتی فیرعه‌ونی و ئیمبراتۆریه‌تی ئاشوری و بابلیه‌كان و دواتریش ده‌ركه‌وتنی ده‌وڵه‌ت وه‌كو قه‌واره‌ گه‌شه‌یان كرد, له‌گه‌ڵ گه‌شه‌ی عه‌قڵی مرۆڤدا شێوه‌یه‌كی زاستی به‌خۆوه‌گرت كه‌ پێشتر ته‌نها رێوڕه‌سمێكی مۆڕاڵی بووه‌ و هیچی تر, ئاینیش وه‌كو ده‌قێكی شه‌رعی بۆبه‌ڕێوه‌بردنی كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌سه‌ڵاتدارێتی و حوكمڕانی كردنی خه‌ڵك, لایه‌نێكی تری مێژوویی یاسایی كه‌له‌كۆمه‌ڵگا كۆنه‌كاندا سیستمی فره‌خودایی و جۆرێك له‌كاریزمای خوڵقاند وه‌كو په‌یامبه‌ری به‌خۆیه‌وه‌ بینی بوو, گوتارێكی فه‌رز كرد به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌دا كه‌ جێگه‌یه‌كی بۆ جیاوازیه‌كانی دیكه‌ی ئایین و ئاینزایی نه‌هێشته‌وه‌، هه‌رچی بابه‌تی فره‌خوداییه‌ كه‌ له‌یۆنانی كۆندا بڕوایان پێی هه‌بوو ( خودای جوانی و ئاشتی و جه‌نگ و خوای شه‌راب و هتد) تێگه‌یشتنی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بوو, به‌ڵام (سوقرات) وه‌كو شاره‌زا و رۆشنبیرێكی ئه‌سینا ئه‌م بۆچوونه‌ی به‌هه‌ڵه‌ له‌قه‌ڵه‌مداو خه‌ڵكی ئه‌سیناش به‌ڕاستیان ده‌زانی كه‌ دواتر بوو به‌ئه‌فسانه‌و فه‌لسه‌فه‌ی كلاسیكی و ئه‌زموونی لێوه‌رگیرا. هه‌ڵبه‌ت به‌پێی سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كان كۆمه‌ڵگه‌ كۆنه‌كان به‌بۆچوونی كۆمه‌ڵناسێكی وه‌كو (پیه‌ر بۆردیار) كۆمه‌ڵگه‌ی ترادیسیۆنه‌ مێژووییه‌كان نه‌بوو, ئه‌وه‌ش كه‌ هه‌بوو ته‌نها ئه‌فسانه‌ بوو, دواتریش بوو به‌فكر و فه‌لسه‌فه‌ی سایكۆلۆژیا كه‌ڵك له‌ئه‌فسانه‌یه‌ك وه‌رده‌گرێت كه‌سه‌رچاوه‌كه‌ی زمانێكی خوازراوه‌. ئه‌م نموونه‌یه‌ له‌فره‌خودایی له‌مێژوو و كولتوری ده‌وڵه‌تی میزۆپۆتامیاشدا هه‌مان بیركردنه‌وه‌ بوو بۆ لاهووت.

هه‌رچی كاریزمایه‌ واته‌ (به‌بت كردن) بتێك كه‌له‌ژیاندا ده‌په‌رسترێت بۆ زه‌مه‌نێك درێژه‌ی كێشا. ئه‌گه‌رچی به‌پێی قسه‌ی مێژوونوس و ئینترۆپۆلۆژیسته‌كان كاریزما هه‌ر هه‌بووه‌ و له‌سه‌رده‌می ئیمبراتۆڕه‌كانه‌وه‌ له‌رێگای هێزه‌وه‌ به‌ده‌ست هاتووه‌، به‌ڵام دواتر له‌ده‌سه‌ڵاتدارێتی و سایكۆلۆژیه‌تی ئه‌سكه‌نده‌ری گه‌وره‌و له‌سه‌ده‌كانی ئه‌م دواییه‌شدا ده‌ركه‌وتنی كه‌سانی وه‌كی ناپلیۆن و هیتله‌ر و مۆسۆلۆنی و ستالین و دواین كه‌سیش سه‌دام حوسێن ره‌نگی دایه‌وه‌ و نمونه‌ی كاریزمای نوێی سه‌رده‌می پێ ئاشناكردین. ئه‌م جۆره‌ بیركردنه‌وه‌ جیاوازانه‌یه‌ كه‌له‌ئاینه‌كانی تر سه‌باره‌ت به‌فه‌رهه‌نگ, یاسا, سیاسه‌ت و هتد. كه‌ له‌سه‌رده‌می خۆیدا رۆشنبیریه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی بووه‌و دواتریش وه‌كی یاسایه‌ك چاوی لێكراوه‌, نموونه‌یه‌كی زیندووی مێژووی نوێیه‌ كه‌خودی مێژوو ده‌توانێ‌ به‌سه‌ر ئه‌و گوتاره‌دا زاڵ بێت كه‌ ئه‌گه‌ر خراپیش كه‌ڵكی له‌ئاین وه‌رگرتبێت، ئه‌وا راسته‌وخۆ نه‌یتوانی به‌شێكی گه‌وره‌ له‌فه‌زای ئاین بخزێنێته‌ نێو گوتاری سیاسیه‌وه‌، ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێ‌ كه‌ هه‌ندێ‌ بۆ هه‌ڵخڕاندنی هێزی كۆمه‌ڵایه‌تی و كۆمه‌ك پێكردن بۆ به‌هێزكردنی ده‌سه‌ڵات كه‌ڵكی له‌ئاین وه‌رگرتووه‌، هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ موناقه‌شه‌ی ئێمه‌ له‌سه‌ر ئاین و خوداو ئیدیۆلۆژیا و یاسا.

لێره‌ به‌دواوه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م دوو بۆچونی جیاواز له‌بیركردنه‌وه‌ی (ئه‌ریك فرۆم) ه‌وه‌ ده‌ست پێبكه‌م كه‌ له‌به‌رده‌م ئه‌و چه‌مكانه‌دایه‌, فرۆم له‌لایه‌ك پێی وایه‌, مرۆڤ ئازاده‌ له‌هه‌ڵبژاردنی نموونه‌ی باڵا و له‌لایه‌كی تر پێی وایه‌ مرۆڤ ناچاره‌ باوه‌ڕی به‌نموونه‌ی باڵا هه‌بێت.
هه‌ڵبه‌ت مه‌به‌ستی من له‌وه‌یه‌ كه‌ باب مه‌زنی و دروست كردنی بابی رۆحی, جۆرێكه‌ له‌ئاینی خێڵه‌كی یه‌ به‌بێ‌ تێكست و پرنسیپ و ئۆرگان و جومگه‌ ئاینیه‌كان, لێره‌وه‌ پرسیارگه‌لێكی وه‌كی ئه‌وه‌ی كه‌ئایا مرۆڤ له‌توانایدا هه‌یه‌ به‌بێ‌ خوداو به‌بێ‌ ئاین بژی؟ ئایا چ جۆره‌ خودایه‌ك ده‌په‌رستێ‌؟ چ شتێك ئاین و مێژوو و شارستانیه‌ت گرێده‌دات به‌یه‌كه‌وه‌؟ ئایا ئیدیۆلۆژیا به‌جێگای خوداو ئاین كاری كردووه‌؟ ئایا چه‌مكی ئاین و خودا چۆن به‌جێگای یاسا ناكۆكه‌كانی سه‌رزه‌مین و مه‌رجه‌عیه‌ت ده‌ور ده‌بینن؟ ئه‌م پرسیارانه‌ كه‌ له‌خوێندنه‌وه‌ی ماتریالیزمیدا بۆ فكری به‌شه‌ر له‌مه‌ودای نووسین و چیرۆكه‌ هه‌ڵبه‌سراوه‌كانی مێژوودا مه‌وجوده‌, وه‌ڵامیان هه‌یه‌ و له‌به‌رامبه‌ر ئه‌م بۆچونانه‌ی كه‌ نزیكن له‌ بۆچوونه‌كانی فرۆمه‌وه‌ موناقه‌شه‌ هه‌ڵده‌گرن، هه‌ڵبه‌ت به‌پێی ماركس وه‌ڵامه‌كه‌ به‌ڵێیه‌، چۆن؟.

ماركس پرسیارێك ده‌كات، بۆچی ده‌وڵه‌ت ده‌توانێ‌ مه‌سیحیه‌ت وه‌كو ئاینی بنچینه‌یی كۆمه‌ڵگه‌ قه‌بوڵ بكات و ئه‌وانی تر نه‌خێر و خه‌ڵكیش تاڕاده‌یه‌ك قه‌بوڵی بكه‌ن؟، كه‌واته‌ خه‌ڵك له‌ژێر كاریگه‌ری سته‌می ده‌سه‌ڵاتی دیار و نادیار ئاین په‌رستن، ئه‌گه‌رنا ده‌توانن به‌بێ‌ ئایین بژین، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ئامریكا به‌شی زۆری خه‌ڵك بێ‌ ئاینن و هیچ كێشه‌یه‌ك و كه‌لێنێك نه‌بۆ ژیات نه‌ بۆ ده‌ستووری ده‌وڵه‌ت نه‌هاتۆته‌ پێش، هه‌ربۆیه‌ له‌شوێنێكی تر ده‌ڵێ‌ كه‌ ئاینی ده‌وڵه‌تی ئاڵمان مه‌سیحییه‌، مه‌سه‌له‌كه‌ ئابورییه‌ و هیچی تر نییه‌، ئه‌گه‌ر ئاینێكی تریش بوایه‌ هه‌ر واده‌بوو، بۆیه‌ ئاین لێره‌دا ده‌سه‌ڵاته‌ و ده‌سه‌ڵاتیش ئایین.

ماركس له‌باره‌ی بۆچوونه‌كانی بڕۆنۆ باویه‌ر كه‌ كتێبی (ده‌رباره‌ی پرسی جوله‌كه‌) نووسی و له‌وێدا كێشه‌ی ئایینی مه‌سیحی و جوله‌كه‌ شیده‌كاته‌وه‌ و ده‌وڵه‌ت و سیاسه‌ت وه‌كو به‌رپرسیاری یه‌كه‌م داده‌نێت، ده‌ڵێ‌” ده‌وڵه‌تی مه‌سیحی ته‌نها مافی تایبه‌ت (ئیمتیاز) ده‌ناسێت، له‌م ده‌وڵه‌ته‌دا جوله‌كه‌كان مافی تایبه‌تی جوله‌كه‌بوونیان هه‌یه‌، ئه‌وان وه‌ك جوله‌كه‌ مافیان مافیان هه‌یه‌، كه‌چی مه‌سیحییه‌كان له‌م مافه‌ بێبه‌شن، باشه‌ ئه‌ی بۆچی داوای مافێك ده‌كه‌ن كه‌ مه‌سیحییان ئه‌و مافه‌یان هه‌یه‌ به‌ڵام خۆیان نیانه‌؟. چونكه‌ جوله‌كه‌كان به‌ داواكردنی ئازادی ده‌یانه‌وێ‌ ده‌وڵه‌تی مه‌سیحی ده‌ست له‌ ده‌مارگیری ئاینی هه‌ڵگرێت، به‌ڵام ئایا جوله‌كه‌كان خۆیان ده‌ست له‌ ده‌مارگیرییه‌ ئاینییه‌كه‌یان هه‌ڵده‌گرن، ئایا مافی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ داوا له‌ ئه‌وانی دیكه‌ بكه‌ن واز له‌ ئایینه‌كه‌ی خۆیان بهێنن.؟.” . (2).

به‌ بڕوای باویه‌ر ده‌وڵه‌تی مه‌سیحی ناتوانێ‌ به‌و سروشته‌ی خۆیه‌وه‌ جوله‌كه‌كان ئازاد بكات. بۆیه‌ جوله‌كه‌كانیش هه‌مان ره‌فتار ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ جه‌وهه‌ری ئاین كه‌ تۆڵه‌ی له‌ به‌رامبه‌ری له‌رێگه‌ی ده‌زگاكانمی ئاینییه‌وه‌ له‌وانی تر ده‌كات، مه‌سه‌له‌ی مافی تایبه‌ت كه‌ به‌ حیساب ئیمتیازه‌، خراپترین ره‌فتاری سیاسی حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵاته‌ له‌گه‌ڵ كه‌مینه‌، ئه‌م عاه‌ده‌ته‌ سیاسیه‌ له‌گه‌ڵ داگیركردنی وڵاتانی رۆژهه‌ڵات، له‌ حكومه‌ت و ره‌فتاری سیاسیدا ره‌نگیدایه‌وه‌ و ئیسلام له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وانی دیكه‌ی ئایین و كولتوور و مه‌زهه‌به‌كاندا هه‌مان ره‌فتاری كرد.

رێگایه‌كی راسته‌خۆ

تێبینی یه‌كه‌م: ره‌نگه‌ هه‌ندێ‌ جار به‌ئاگاو به‌بێ‌ ئاگا, وه‌ختێ‌ قسه‌ له‌سه‌ر ئایین و خودا ده‌كه‌ین كه‌ دواجار ده‌بێته‌ ئیدیۆلۆژیا, به‌رگری له‌مێژوو بكه‌ین, مێژوویه‌ك كه‌ نووسینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ واقیعیی سه‌رده‌مه‌كه‌دا دوو وێنه‌ی ته‌واو جیاوازه‌, ئه‌مه‌ ده‌ڵێم مه‌به‌ستمه‌ ئه‌و كاریكاتۆره‌ ئاشكرا بكه‌م كه‌ بۆته‌ ماڵ به‌سه‌ر مێژووی مرۆڤه‌وه‌, ئه‌وه‌تا “هه‌موو روداوو و كه‌سایه‌تیه‌كانی ناومێژوو كه‌ به‌ده‌ر ده‌كه‌ون, جارێك تراژیدیان و جارێكی تر ده‌بن به‌كۆمیدیا و مه‌سخه‌ره‌, له‌فه‌ڕانسه‌ی كۆن سیستمی حوكمرانی به‌و شێوه‌یه‌ به‌ڕێوه‌چووه‌ كه‌ ئه‌مه‌ به‌شێكه‌ له‌نموونه‌كانی, كۆسدێر به‌جێی دانتۆن و لویس پلان (1813_1882) به‌جێگای رۆبسپێر حوكمرانی ده‌سه‌ڵاتیان كردووه‌, كتێبێكی نوسیوه‌ به‌ناوی (رێكخستنی كار) له‌وكتێبه‌دا باس له‌وه‌ده‌كات ئازادی و تاكگه‌رایی كه‌ به‌شێك له‌پێشه‌نگه‌كانی شۆڕشی فه‌رانسی بانگه‌وازیان بۆده‌كرد, جگه‌ له‌درۆیه‌كی گه‌وره‌ هیچی تر نه‌بووه‌, ئه‌و ده‌ڵێ‌” ته‌نها حكومه‌ت و ده‌وڵه‌ت ده‌بێت ده‌ست له‌كاری رێكخراوه‌یی و سه‌ندیكاكان وه‌ربدات و كرێكار هان بده‌ن بۆ سه‌رخستنی پڕۆژه‌كانی كار” پلان له‌كاتێكدا ئه‌م بابه‌ته‌ی موناقه‌شه‌ كردووه‌ كه‌ له‌ساڵه‌كانی 1793_1795 تاساڵه‌كانی 1847_1851 واته‌ نزیك به‌سه‌ده‌یه‌ك سیستمی حوكمڕانی, سیستمێكی میراتگری جێكه‌وته‌ بوو, كوڕی برا ده‌بوو به‌حاكم و به‌جێگای ده‌سه‌ڵاتدارێتی مام داده‌نران” (3 )

بۆ یه‌كه‌م جار مێژوونوسان له‌سه‌رده‌می رێنیسانس ئه‌م مێژووه‌یان به‌پێی قۆناغه‌كان دابه‌شده‌كرد, ئیتر زاراوه‌ی سه‌ده‌ ناوه‌نجیه‌كانیان وه‌كو زاراوه‌یه‌ك, بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی زانستی به‌كارهێنا, كه‌چی به‌رله‌وان مێژووناسان بۆ ئه‌وه‌ ده‌یاننوسی كه‌ ڕوداوێك, یان ژیانی سه‌ردارێك بنووسنه‌وه‌ كه‌به‌شێكی زۆریان پیاوانی كلێسا بوون ده‌یاننوسیه‌وه‌, كه‌چی ئه‌وانی مێژوویان وه‌كی زانست ده‌نوسیه‌وه‌, قه‌شه‌و كلێساییه‌كان ركیان لێده‌بوونه‌وه‌, باشترین نموونه‌شیان (ماكیاڤیلی) بوو له‌ 1469_1527 موناقه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی ده‌كرد سیاسه‌ت و مۆڕاڵ دووشتی جیاوازن, به‌پێچه‌وانه‌ی كانت كه‌ مۆڕاڵی ده‌به‌سته‌وه‌ به‌سیاسه‌ت, ئه‌و قسه‌ی له‌باره‌ی مۆڕاڵ و سیاسه‌ت كرد كه‌جیاوازیان هه‌یه‌, چونكه‌ ئه‌و ده‌سته‌بژێره‌ قه‌ڵه‌مبه‌ده‌ستانه‌ی ئه‌وكات مێژوویان ده‌نووسیه‌وه‌, به‌نیازبوون له‌رێگای مێژووی دروستكراوه‌وه‌ خه‌ڵك هۆشیار بكه‌نه‌وه‌ كه‌ رووی راستیه‌كانیان ده‌شارده‌وه‌, ئه‌و كاریكاتۆرانه‌ی كه‌ وێنه‌ی دروستی مێژوومان ده‌ده‌نێ‌, له‌هه‌لومه‌رجێكدا ده‌ركه‌وتن كه‌ خه‌ڵك هه‌قی ئه‌وه‌ی هه‌بوو خۆی مێژووی خۆی بنووسێته‌وه‌ كه‌ دواجار له‌پێدراوه‌ گشتیه‌كاندا ته‌نها ده‌بێته‌ گێڕانه‌وه‌ی رابردوو”(4).

نموونه‌یه‌كی تر كه‌له‌سه‌ده‌ی یازده‌دا ده‌ركه‌وت و دواتر له‌سه‌ده‌ی هه‌ژده‌دا بوو به‌دیارده‌, ئه‌وه‌بوو كه‌ (پڕه‌نسیپ) واته‌ (بڕوا) گرێدرابوو به‌سه‌ده‌وه‌, نه‌ك گرێدانی سه‌ده‌ به‌پڕه‌نسیپه‌كانه‌وه‌, كه‌ ئه‌مه‌ به‌شێكی تری بڕوا بون بوو به‌مێژوو، لێره‌وه‌ موناقه‌شه‌ كردن له‌سه‌ر ئاین وخوداو دواتریش هاتنی ئیدیۆلۆژیا به‌جێگای ئه‌و چه‌مكانه‌ كه‌من پێم وایه‌ ته‌نها به‌جوڵه‌ خستنی مێژووه‌, نه‌ك تێگه‌یشتن له‌خودی مێژوو وه‌كو خۆی, موناقه‌شه‌ كردنی تیۆر و ئیدیۆلۆژیایه‌ سه‌باره‌ت به‌ئاین وخودا, ئه‌م بۆچوونه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ وایه‌ كه‌ بڕۆدۆن ده‌ڵێ‌ “به‌ڕاستی نازانین بڵێین له‌ناو شارستانیه‌ته‌كاندا شتێك هه‌یه‌ سه‌رهه‌ڵده‌داو شتێكیش هه‌یه‌ به‌رهه‌مدێت, هه‌روه‌ك چۆن هه‌موو شتێك كه‌ له‌كه‌وندا بوونی هه‌یه‌ نیازی به‌سه‌لماندن نیه‌” ماركس له‌وه‌ڵامدا ده‌ڵێ‌ “به‌و پێیه‌ی كه‌تێگه‌یشتنی (بڕۆدۆن) بۆ مێژوو به‌و شكڵه‌یه‌و ئه‌وه‌ ره‌تده‌كاته‌وه‌ دیارده‌ی پێشكه‌وتنی په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌یان گرتووه‌ كه‌له‌لای ئاغا بڕۆدۆن شتێك نیه‌ ناوی مێژوو بێ‌”(5 ) .

له‌نامه‌یه‌كی دیكه‌یدا ماركس بۆ ج. ب. شفایتزر نووسیویه‌تی سه‌باره‌ت به‌ بۆچوونه‌كانی بڕۆدۆن, ده‌ڵێ‌” ئه‌وه‌ی له‌نووسینه‌كانیدا خوێندمه‌وه‌ په‌یوه‌ندی بڕۆدۆن به‌ سان سیمۆنه‌وه‌ وه‌كو په‌یوه‌ندی هێگڵه‌ بۆ فیورباخ, چونكه‌ ویستوویه‌تی پشت به‌ پنتێكی دیاری كراو ببه‌ستێت, دواتر دۆزیویه‌تیه‌وه‌ كه‌له‌گه‌ڵ ویژدانی مه‌سیحیه‌تدا ناگونجێ‌, به‌ڵام ئه‌مه‌ خاڵێكی گرنگه‌ بۆ پێشكه‌وتنی ره‌خنه‌, وه‌كو ئه‌و شتانه‌ وایه‌ كه‌ هێگڵ له‌تاریكیدا جێیهێشت، بۆیه‌ بڕۆدۆن له‌فه‌یله‌سوفه‌كانی ئه‌ڵماندا، ته‌نها كانت ده‌ناسێ‌ هه‌ر له‌وێشه‌وه‌یه‌ كه‌ خۆشی نازانێ‌ چی، له‌مباره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێ‌ ” ماركس ده‌ڵێ‌ ئه‌و كاته‌ی له‌پاریس ده‌ژیام ساڵی 1844 له‌گه‌ڵ بڕۆدۆن یه‌كترمان ناسی, له‌موناقه‌شه‌كه‌ماندا تێگه‌یشتم كه‌ نه‌یتوانیوه‌ باش هێگڵ بخوێنێته‌وه‌, چونكه‌ زمانی ئه‌ڵمانی نه‌زانیوه‌ به‌باشی, ئه‌وكاته‌ش كه‌ كتێبی فه‌لسه‌فه‌ی هه‌ژاری نووسی و قسه‌ له‌سه‌ر شیكردنه‌وه‌ی ئابوری ده‌كات و هه‌وڵ ده‌دات رێگای خۆی بۆ ئابوری دیالیكتیكی پێشكه‌ش بكات و فه‌لسه‌فه‌ی كانت به‌كار دێنێ‌, فه‌لسه‌فه‌ی هیگڵیش وه‌كو هۆكارێك بۆ دیارده‌ناسی و كۆمه‌ڵناسی و فیورباخیش بۆ گه‌شه‌سه‌ندن و ته‌كاموڵی ئابوری, هه‌موو ئه‌وانه‌ش كه‌ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ بیروڕا ئه‌به‌دیه‌كان و دواتر ده‌گاته‌ پنتێك كه‌ ئابوری بۆرژوازیه‌, ئه‌مه‌ش مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ برۆدۆن ناتوانێ‌ چه‌مكی به‌های ماتریالی بگۆڕێ‌ و بگوازێته‌وه‌، بۆیه‌ له‌ شیگردنه‌وه‌یه‌كی تۆباوی و تیۆره‌كانی ریكاردۆدا، كۆی ده‌كاته‌وه‌ و به‌مه‌ش بڕدۆن خۆی گێل ده‌كات, چونكه‌ ده‌یه‌وێ‌ بگاته‌ ده‌سه‌ڵاتی زانستی, ئه‌وه‌ش كه‌وه‌كو دووفاقیه‌ك تێی كه‌وتووه‌, هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر ئایین و كه‌نیسه‌، ته‌نها بۆ ریفۆڕمی شاره‌كه‌ی بووه‌, ئه‌و نووسینه‌ش سه‌باره‌ت به‌كۆدێتا موغازه‌له‌ی لویس پۆناپارت ده‌كات و وای لێده‌كات له‌گه‌ڵ كرێكاره‌كاندا رێك بكه‌وێت, ئه‌م دوو كتابه‌ش خراپترین كتێبی بڕۆدۆن بوون, ئه‌وه‌ش كه‌ بروسی قه‌بوڵ كردووه‌ له‌وه‌ هه‌ڵه‌ ترنیه‌ و ئه‌گه‌ر به‌راوردی بكه‌ین به‌كتێبه‌كه‌ی نیكۆلانكۆ (تیۆری یاسا مه‌ده‌نیه‌كان) كتێبێكی سه‌رسوڕهێنه‌ره‌” (6) له‌م موناقه‌شه‌یه‌ی ماركس له‌ته‌ك شفایتزه‌ر سه‌باره‌ت به‌برۆدۆن تێده‌گه‌ین كه‌نیازمان به‌وه‌ هه‌یه‌ زانستیانه‌تر چاو له‌مێژوو بكه‌ین له‌ڕاستیدا. “مرۆڤ ده‌توانێت له‌دوو لایه‌نه‌وه‌ بڕوانێته‌ مێژوو, مێژووی سروشت كه‌ناسراوه‌ به‌سروشت ناسی و مێژووی مرۆڤ كه‌ناسراوه‌ به‌ئینترۆپۆلۆژیا, وه‌ ئه‌م دوو مێژووه‌ به‌بێ‌ یه‌كتر ناكرێن و به‌ستراون به‌یه‌كه‌وه‌, له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌نزیكه‌ی ته‌واوی ئیدیۆلۆژیا, بریتیه‌ له‌تێگه‌یشتنی شێواو یادابڕانی ته‌واو له‌خودی ئه‌و شتانه‌ی كه‌بوون به‌ئیدیۆلۆژیا, ئه‌مه‌ش بۆخۆی یه‌كێكه‌ له‌لایه‌نه‌كانی مێژوو.
كه‌وابوو ئێمه‌ له‌بری ئه‌وه‌ی چه‌مكه‌كان راست كه‌ینه‌وه‌, به‌پێچه‌وانه‌وه‌ هاتووین ناڕاسته‌وخۆ خه‌ریكین وه‌كی چۆن هه‌ڵه‌یه‌ك پێشتر كراوه‌ هه‌ر به‌و شكڵه‌ش نوێیانده‌كه‌ینه‌وه‌, به‌و مانایه‌ی ده‌مانه‌وێ‌ خۆمان رزگار بكه‌ین له‌ئایین و خودا, براوانه‌ كتێبی اگیاف ماركس .. جاك دریدا. به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ جارێكی تر خۆمان گیرۆده‌ی هه‌مان مه‌عزه‌له‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌به‌شێكی زۆری ئیشكالیاتی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی مرۆڤه‌ له‌ناو مێژوودا.

تێبینی دووه‌م: ره‌خنه‌گرتن له‌چه‌مكه‌كانی لاهوت و ئایین و خودا و ئاسمان، دواتر وه‌رگێڕانیان بۆ سه‌رزه‌وی و یاساو سیاسه‌ت, له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ده‌گرن كه‌ مرۆڤ له‌ئه‌نجامی دووچار بوونی به‌رامبه‌ر هه‌ركام له‌و چه‌مكانه‌دا رووبه‌رووی پرسیاری جۆراوجۆر ده‌بێته‌وه‌, له‌تواناشیدا هه‌یه‌ وه‌ڵامیان پێبداته‌وه‌, چونكه‌ به‌ده‌ر له‌و شڕۆڤه‌كردنه‌ی بۆ تواناكانی ده‌كرێ‌, سه‌رئه‌نجام مرۆڤ كائینێكی چالاكه‌ و له‌توانایدا هه‌یه‌ وه‌ڵامی ماتریالی و سۆسیۆلۆژی و هونه‌ری به‌جیا له‌وانی دی بداته‌وه‌ كه‌ ئیدیۆلۆژیا كردوونی به‌ئایین و واعیزێك وه‌كی نموونه‌یه‌كی باڵا ده‌ركه‌وتووه‌ و هاتووه‌خودایه‌تی پێوه‌كردووه‌ و خراپ كه‌ڵكی لێوه‌رگیراوه‌, بۆ نموونه‌ “ده‌توانین له‌بری ئه‌وه‌ی موناقه‌شه‌ی ئه‌و شتانه‌ بكه‌ین كه‌له‌كه‌وندا هه‌یه‌ و له‌بازنه‌ی خۆیاندا دیالكتیكین, پێویسته‌ موناقه‌شه‌ی ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ چۆن ره‌خنه‌ گرتن له‌ئاسمان بگوازینه‌وه‌ بۆ ره‌خنه‌گرتن له‌و سیستمانه‌ی كه‌له‌سه‌ر زه‌وی به‌ڕێوه‌ده‌چن”(7).
یان وردتر بڵێین كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌هۆشیاری كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌وانه‌ش كه‌ مێژوو وه‌كی چیرۆك بۆمانی ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌سه‌ر زه‌وی ده‌ژین و كێشه‌ی ئینسانیش له‌سه‌ر زه‌ویه‌ نه‌ك ئاسمان, هه‌ڵبه‌ت ئه‌م راستیه‌ له‌زانستی فیزیادا ئاسان كراوه‌ته‌وه‌”له‌بواری فه‌له‌كناسی و فیزیاو بایلۆژیدا, ئه‌مانه‌ هیچیان ئه‌و هه‌ستیاریه‌ گه‌وره‌یه‌یان له‌دژی تیۆره‌ی په‌ره‌سندن نه‌شارده‌وه‌, زانایانی فیزیاو فه‌له‌كناسی نه‌یانتوانی خۆیان له‌فه‌لسه‌فه‌ی لاهووتی رزگار بكه‌ن” (8). وه‌ختێ‌ ره‌خنه‌گرتن له‌ئاین ته‌رجه‌مه‌ ده‌كرێته‌ سه‌ر ره‌خنه‌ له‌یاسا, مه‌به‌ست له‌وه‌نیه‌ كه‌ ئاین ره‌تده‌كه‌ینه‌وه‌, یاخوود ئاین ساده‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌, به‌ڵكو مه‌به‌ست له‌وه‌یه‌ كه‌ ئاین بۆ سه‌رده‌می خۆی به‌شێك بووه‌ له‌سیاسه‌ت و كارگێری له‌بواره‌كانی ئابوری و كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌وفه‌رهه‌نگه‌ گشتیه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئاڕاسته‌ ده‌كرد, وه‌كی یاسای ژێرخان و سه‌رخانی كۆمه‌ڵگه‌و سیستمی ئابوری و ده‌زگا فكری و سیاسیه‌كان و شه‌رعیه‌ت پێدانی ده‌سه‌ڵات كه‌ ده‌وڵه‌ت هه‌ر یه‌ك له‌شوێنی خۆیدا كاری پیَِده‌كرد و پایه‌كانی خۆی پێڕاده‌گرت.

ئه‌گه‌ر پێناسه‌یه‌كی تر وه‌ربگرین له‌باره‌ی ده‌وری لاهوت له‌دروست كردنی شارستانیه‌ته‌كان, ئه‌وه‌ ئه‌و دیارده‌یه‌ ئاشكرا ده‌كه‌ین كه‌ مرۆڤ له‌ته‌ماشا كردنی بۆ ئاین و فه‌لسه‌فه‌ و شرۆڤه‌ كردنی ئه‌فسانه‌, ده‌بینین جۆریك له‌تێكه‌ڵاوكردن هه‌یه‌ له‌نێوان ئه‌و دوو چه‌مكه‌, واته‌ ئه‌و پڕۆسه‌یه‌ی كه‌ ماوه‌یه‌كی درێژخایه‌نی هه‌یه‌ له‌مێژووداو كاریگه‌یه‌كی راسته‌وخۆو ناڕاسته‌وخۆی له‌سه‌ر خۆی داناوه‌, به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی ئاگاهانه‌ بێت یان نا, ئه‌وه‌ش كه‌ په‌یوندی به‌ئه‌سڵی بابه‌ته‌كه‌وه‌یه‌ به‌لاوه‌ نراوه‌, ئه‌مه‌ كه‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی خۆی له‌شێوازی جۆراوجۆردا دۆگما كردووه‌ و جارێكی تر له‌سه‌ر زه‌ینی خۆی سنوورداری كردووه‌ و ناوی ناوه‌ شارستانیه‌ت, ئیشكالیاتی بۆ فه‌لسه‌فه‌ش خوڵقاندووه‌.

مه‌به‌ستی من له‌و تێكه‌ڵاویه‌ ئه‌وه‌یه‌ گرێدانیه‌تی پێكه‌وه‌ كه‌ له‌ هه‌موو باره‌كاندا شتی وه‌های خوڵقاندووه‌ وه‌كی خورافه‌ و جۆره‌كانی تری ئه‌م لایه‌نه‌ ئه‌مه‌له‌لایه‌ك, زۆر جار له‌ژیر كاریگه‌ری ئاینه‌كان و ئاینی مه‌سیحی به‌تایبه‌تی ئه‌وه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ ترس په‌ڕه‌گرتووی ده‌مامكه‌ ئیدیۆلۆژیه‌كانه‌ له‌لایه‌كی تر, هه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌له‌یۆنانی گریكدا كه‌سایه‌تی (مادۆس) وه‌كی ره‌مزێكی ترسناك چاولێكراوه‌, هۆكه‌شی ئه‌وه‌بوو كه‌ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وكات له‌و بواره‌دا كه‌درێژه‌ به‌به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی ده‌دا, چونكی كه‌ڵكی له‌و ترسه‌ ده‌بینی كه‌ میتۆلۆژیا له‌ناو ئایندا پڕوپاگه‌نده‌ی بۆ ده‌كرد, له‌لایه‌كی تریش واقیع وه‌كی شتێكی چه‌سپاو زانیاریه‌كانی به‌هه‌ڵواسراوی هێشتبۆوه‌ كه‌ دواتر ده‌بوو به‌فه‌لسه‌فه‌ و به‌شێك له‌شارستانیه‌ته‌كان.

ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ ته‌ندروست ترین تێگه‌یشتن بێت كه‌ ترس شارستانیه‌تی درووست كردووه‌, به‌وپێیه‌ی كه‌ مرۆڤ له‌ده‌ره‌وه‌ی گروپه‌كانی تری مه‌خلوق نه‌یتوانیوه‌تی به‌ته‌نها بژی, واته‌ له‌ترسی ئاژه‌ڵ و جۆره‌ دڕنده‌كانی تر هه‌وڵی جدی ئه‌وه‌بووه‌ كه‌ به‌كۆمه‌ڵ بژی و دواتر ببێت به‌كۆمه‌ڵگه‌, ده‌توانین نمونه‌ی ئه‌و دورگانه‌ وه‌ربگرین كه‌ تاكو ئێستا ژیانی تێدانیه‌, وه‌ئه‌گه‌ر دورگه‌یه‌كیش ئاوه‌دانكرابێته‌وه‌ جۆرێكی تری ململانێی نێوان قه‌بیله‌و مه‌زهه‌به‌كان بووه‌ له‌گه‌ڵ موعجیزه‌كانی سروشتدا كه‌ به‌لۆژیكی مرۆڤ، هۆكاری ئه‌و ململانێیه‌ دوالیزمی خێرو شه‌ڕه‌, جا چ ئه‌م لۆژیكه‌ زانستی و واقعی بێت, یاخود وه‌هم وخورافه‌ بێ‌. “سه‌دان ساڵ به‌ر له‌ئێستا له‌ قۆناغه‌ هه‌ستیاره‌كاندا كه‌ زانست به‌و راده‌یه‌ی وه‌كی ئێستا ته‌واو بواره‌كانی گرتۆته‌وه‌ وه‌ها نه‌بوو, له‌جیاتی نه‌ته‌وه‌ په‌رستی و مه‌زهه‌ب په‌رستی و جۆره‌كانی تری په‌رستن كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌ره‌ڕۆیی پێكده‌هێنا, به‌جۆرێكی تر شارستانیه‌تی ره‌واج پێده‌دا وه‌كی سیستمی كۆیله‌داری, ئه‌و كات ركابه‌ری هێزه‌كان هۆكاری هه‌مه‌لایه‌نه‌یان نه‌بوو بۆ ململانێ‌, به‌پێچه‌وانه‌وه‌ كێشه‌ی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی مرۆڤ له‌و سه‌رده‌مه‌دا ئه‌و دژواریه‌ بوو كه‌ به‌ناچار كێبه‌ركێی تێدا ئه‌نجامده‌درا ئه‌ویش نه‌ژاد په‌رستی و ره‌گه‌زپه‌رستی بوو كه‌ دواجار مه‌زهه‌ب هات و به‌جێگای ئه‌مانه‌ كێبه‌ركێكه‌ی گواسته‌وه‌ بۆ ناو ئاین و بووبه‌ به‌شێك له‌شارستانیه‌ت, به‌عینوانی ئه‌وه‌ی كه‌ ئینسان ده‌بێت به‌یه‌كسان به‌شداری ژیان بكات” (9)

له‌كه‌نار هه‌ر میتۆلۆژیایه‌كه‌وه‌ جۆرێك له‌خوداوه‌ند خوڵقێنران و شكۆدار كران و مرۆڤ كۆیله‌یه‌تی خۆی پێسپارد, ئه‌م كۆیلایه‌تیه‌ كه‌له‌ئه‌زه‌لدا شان و شكۆی سیستمه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی مێژووی پێ‌ به‌هێزكرد و تاجی سه‌ری سوڵتانه‌كانی ره‌ونه‌قدارتر كرد, له‌كه‌ڵ ئاڵوگۆڕی سیستمه‌كاندا تاده‌هات له‌گه‌شه‌و هه‌ڵداندا بوو, نموونه‌ی حوكمڕانی سه‌رده‌می سۆمه‌ریه‌كان باشترین به‌ڵگه‌ی ئه‌م تێگه‌یشتنه‌یه‌ كه‌ به‌میتۆلۆژیا ناسراوه‌, ده‌وڵه‌ت به‌جێگای خوداوه‌ند كاری كردووه‌, له‌ناو ئه‌مانه‌شدا ده‌زگا كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و گروپه‌كانی تری كۆمه‌ڵ, شته‌كانیان وه‌كی خۆیان به‌بچوكی بینیوه‌و یه‌ك ره‌هه‌ندیان داوه‌تێ‌, هه‌ڵبه‌ت ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ی كه‌ من مه‌به‌ستمه‌ له‌گه‌ڵ سیستمه‌كانی كه‌وندا ئه‌گه‌ر به‌بیركردنه‌وه‌ی فیزیكی ته‌ماشا بكه‌ین, تێگه‌یشتنێكی دروست نییه‌ و هه‌ڵسه‌نگاندنیشی له‌گێلێتی به‌ولاوه‌ شتێكی تر نییه‌, چونكی سیاسه‌ت كردن له‌ناو ئایندا شتێكه‌، خودا په‌رستیش له‌باری فه‌لسه‌فه‌ی لاهوتیه‌وه‌ شتێكی تر پێشكه‌ش ده‌كات.

تێبینی سێیه‌م:

بیركردنه‌وه‌ له‌ناكۆكیه‌كانی نێوان نه‌ته‌وه‌كان و نه‌هێشتنی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست و بنده‌ست, یه‌كێك له‌هه‌وڵه‌كانی فه‌لسه‌فه‌ی ماركس بوو بۆ مرۆناسی و ئه‌و سیستمه‌ی كه‌ پێشنیاری كرد و شۆڕشی بۆ كرا، هه‌ر ئه‌م تێزه‌ش بوو كه‌ دواجار هه‌م له‌ مه‌جه‌ڕستان شۆڕشی نه‌ته‌وه‌یی كرا و دواتریش لینین له‌ژێر كاریگه‌ری ئه‌م تێزه‌ی ماركس بوو كه‌ واقیعیانه‌ بیری كرده‌وه‌ و له‌سه‌ر مافی چاره‌ی خۆنوسین له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌ ژێر ده‌سته‌كانه‌وه‌، به‌ ئازادیی و مافی هه‌موو نه‌ته‌وه‌كان زانی و كتێبێكی له‌و باره‌یه‌وه‌ نووسیوه‌ كه‌ ئێستا وه‌كو تێكستێكی كراوه‌ و به‌رنامه‌یه‌كی كارای سیاسی كاری پێده‌كرێت و سه‌رچاوه‌ی ئاكادیمیشه‌، دوای ئه‌ویش بیرمه‌ندێكی وه‌كو پۆڵسویزی له‌باره‌ی ناسیونالیزمی سۆسیالیستیه‌وه‌ كتێبێك ده‌نووسێت و باس له‌ خۆشگوزه‌رانی دجه‌كات بۆ نه‌ته‌وه‌یه‌ك كه‌ له‌سه‌ر ده‌ستی ده‌سته‌بژێری ناسیونالیست و لۆبی نه‌ته‌وه‌وه‌ مافه‌ سیاسیه‌كان به‌ده‌ست دێت و دواجار خۆشگوزه‌رانی له‌دوای سه‌ركه‌وتنی شۆڕش، ئه‌م لافیته‌یه‌ ده‌بێته‌ ویستی گشتی ..

جیاوازی نێوان فه‌رده‌كان و شێوه‌ی ئاڵوگۆڕ و گه‌شه‌ی به‌رهه‌م, واقعیه‌تێكی مێژوویی و گرنگیه‌كی ئه‌و پێكهاته‌یه‌یه‌ كه‌ ناوی خێزانه‌, لێره‌وه‌ میرات و په‌یوه‌ندیه‌كانی دیكه‌ی به‌رهه‌مهێنان وه‌كی چالاكیه‌كی مرۆڤ كه‌له‌پڕۆسه‌یه‌كی مێژووییدا وێنه‌یه‌كی جیاوازمان ده‌داتێ‌ له‌به‌رامبه‌ر ژیانی ئاژه‌ڵ.
سه‌باره‌ت به‌بڕوابوون و باوه‌ڕی عه‌قڵانی له‌خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دان به‌ده‌سه‌ڵاتێك كه‌ له‌دواپله‌ی به‌هێزیدایه‌, توانای عه‌قڵێكی ره‌ها ئاشكرا ده‌كات كه‌ ئه‌مه‌ بۆ خۆی سه‌رچاوه‌كه‌ی ده‌سه‌ڵاتی مرۆڤ خۆیه‌تی. ئه‌زموونی ئاین و سه‌رهه‌ڵدانی ده‌سه‌ڵاتگه‌ری ئاین كه‌ خوداوه‌ندكراوه‌ به‌سزاده‌ر ئه‌م ئه‌زموونه‌ جۆرێك له‌پێكهاته‌ی كه‌سایه‌تی مرۆڤ درووست ده‌كات و هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ كاریگه‌ری پۆزه‌تیڤ و نێگه‌تیڤی هه‌یه‌ له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌, ئه‌وه‌ی كه‌ مرۆڤ ناچار ده‌كات به‌پێی ئاینێك كه‌ ده‌وڵه‌ت ئیلهامی لێوه‌رگرتووه‌, ده‌بێ‌ به‌هه‌مان شێوه‌ ملكه‌چی ده‌سه‌ڵات بێت, نێگه‌تیڤه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ ئایین وه‌كی تێگه‌شتنێكی رۆحانیه‌ و په‌یوه‌ندی به‌نموونه‌ی باڵاوه‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی هێزی ئه‌قڵی مرۆڤه‌ ئه‌گه‌ر وه‌كی واقیع ته‌ماشای بكه‌ین شتێكی پۆزه‌تیڤه‌.

هه‌ڵبه‌ت فرۆم پێی وایه‌ ئه‌و كه‌سایه‌تیه‌ی كه‌ ئاینه‌ جۆراو جۆره‌كان دروست ده‌كات له‌وان پێكهاتووه‌ و به‌رهه‌مهێنه‌ری بیری مرۆڤه‌, مرۆڤی مشه‌خۆرو ئاماده‌ كه‌ له‌كرداره‌كانیاندا له‌ژیانی واقیعی ره‌نگده‌داته‌وه‌ و له‌هه‌موو بواره‌كاندا ده‌بینرێ‌, ئه‌و مرۆڤه‌ش كه‌ به‌بێ‌ ئایین و له‌ده‌ره‌وه‌ی وه‌هم, خودا په‌رستی وه‌ك حاڵه‌تی رۆحانی ته‌ماشا ده‌كات و جودای ناكاته‌وه‌ و هه‌ردوو نموونه‌كه‌ تێكه‌ڵ به‌یه‌كتر ده‌كات

گۆڕینێكی ناڕاسته‌وخۆ ….

مادام به‌گشتی بڕوامان به‌وه‌ هێناوه‌ كه‌شته‌كان له‌ئاڵوگۆڕدان و دیالكتیكین, ده‌بێ‌ بڕواشمان به‌وه‌ هه‌بێ‌ كه‌ یاساكانیش له‌گۆڕاندان, له‌یاسای مه‌ده‌نیدا په‌یوه‌ندیه‌كانی خاوه‌ندارێتی وه‌كی ئه‌نجامی ئیراده‌ی گشتی راده‌گه‌یه‌نرێت, خودی مافی كه‌ڵك وه‌رگرتن و به‌كارهێنانی شت و مه‌ك له‌لایه‌كه‌وه‌، واقیعه‌تیش كه‌ خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی به‌ته‌واوه‌تی كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌ربه‌خۆیه‌ له‌لایه‌كی تره‌وه‌, به‌یانكه‌ری ئه‌و وه‌همه‌یه‌ كه‌ خاوه‌ندارێتی تایبه‌تی به‌ته‌نیا له‌سه‌ر بنه‌مای ئیراده‌ی تایبه‌تی, واته‌ به‌كارهێنانی ئاره‌زووانه‌ی شتێك راوه‌ستاوه‌, به‌كرده‌وه‌ش هه‌ر به‌وجۆره‌ی خاوه‌ندارێتی تایبه‌تن و ده‌یه‌وێت خاوه‌نداریه‌تیه‌كه‌ی له‌ئه‌نجامدا مافی كه‌ڵك وه‌رگرتنه‌كه‌ی بكه‌وێته‌ ده‌ست ئه‌وانی تره‌وه‌, هه‌ڵبه‌ت ئه‌م مافی به‌كارهێنانه‌ رێگری ئابورییه‌كی ته‌واوی دیاریكراوی ده‌بێت كه‌ له‌مه‌به‌ستی یه‌كه‌مدا وێنا كراوه‌, چونكی له‌ڕاستیدا ئه‌و شته‌ ئه‌گه‌ر به‌ته‌نیا له‌په‌یوه‌ند به‌ئیراده‌ی ئه‌وه‌وه‌ له‌به‌رچاو بگیرێت، كه‌واته‌ له‌بنه‌چه‌وه‌ هیچ نییه‌, به‌ڵكو به‌ته‌نیا ئاڵوگۆڕو سه‌ربه‌خۆ له‌یاسادا وایه‌ كه‌ ده‌گۆڕێت, به‌م شێوه‌یه‌ش یاساكان دابه‌شده‌بن به‌سه‌ر كایه‌كاندا كه‌ ماركس له‌ماتریالیزمی دیالكتیكدا سێ‌ یاسای وه‌كو بنچینه‌ دیاری كردووه‌.

ماركس لێره‌دا پێی وابوو شێوه‌ی به‌رهه‌مهێنان ده‌توانێت گه‌شه‌ی فكری و سیاسی دیاری بكات, هه‌موو سیستمێكی نوێش هۆكاره‌كانی له‌ناوچوونی خۆی له‌هه‌ناوی خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌, هێزه‌ دژه‌كانیش ده‌كه‌ونه‌ ململانێ‌ له‌گه‌ڵیدا كه‌له‌یاساكانیشدا سیستمه‌كان له‌خۆ نوێكردنه‌وه‌دا ده‌بن، ئه‌مه‌ به‌شێك له‌ ئایدیایه‌ كه‌ به‌ناوی حه‌تمیه‌تی مێژوویی بۆ سه‌رمایه‌داری پێشبینی ده‌كرد.

یه‌كه‌م: یاسای دژه‌كان و ململانێی نێوانه‌كانیان: ئه‌م یاسایه‌ ئه‌وه‌ به‌یان ده‌كات كه‌ دیارده‌كان وشته‌ دژبه‌یه‌كه‌كان پێكه‌وه‌ نایانكرێت , به‌پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ناویان ده‌بات. نموونه‌ی ململانێی چینه‌كان سه‌لمێنه‌ری ئه‌م یاسایه‌یه‌
دووه‌م: یاسای وه‌ڕگه‌ڕان له‌چه‌ندایه‌تیه‌وه‌ بۆ چۆنایه‌تی: ئه‌م یاسایه‌ پێی وایه‌ له‌كۆمه‌ڵگه‌دا چه‌ندایه‌تی پێش چۆنایه‌تی ده‌كه‌وێت, نموونه‌ش گۆڕانی شۆِرشه‌كانه‌, وه‌كو سه‌رمایه‌داری بۆ سۆسیالیسم , به‌ڵام سۆسیالیزم بۆ كۆمۆنیزم گۆڕانێكی كتوپڕ نابێت، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ له‌سه‌ر خۆ ده‌بێت و مه‌رجه‌كه‌ش به‌ر له‌ شۆڕش ده‌بێت كۆمه‌ڵگه‌ هه‌م هۆشیاربن به‌ گۆڕانه‌ چه‌ندایه‌تی و چۆنایه‌تییه‌، هه‌م ئاشنایه‌تیان هه‌بێت له‌ ئاداهاتووی سیاسه‌تی ده‌وڵه‌ت بۆ ژیان له‌نێو هه‌موو كایه‌كاندا، بۆ ئه‌وه‌ی نموونه‌ی سۆسیالیزمه‌ی شۆڕشی ئۆكتوبه‌ری لینینی به‌سه‌ر نه‌یات كه‌ نیوه‌ی زیاتری كۆمه‌ڵگه‌ نه‌یانده‌زانی شۆڕش چی ده‌كات و داهاتوو چۆن ده‌بێت، ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ له‌گه‌ڵ به‌لشه‌فییه‌كاندا كۆك بوون له‌سه‌ر روخانی قه‌یسه‌ر و هیچی تر.

سێهه‌م: یاسای نه‌فی نه‌فی: واته‌ ره‌تكردنه‌وه‌, ئه‌م یاسایه‌ زیاتر پشت به‌جهانی ماتریالی ده‌به‌ستێت. سه‌لماندنیشی له‌ره‌تكردنه‌وه‌ی قۆناغێك بۆقۆناغێكی تردا ده‌رده‌كه‌وێت. نموونه‌ش له‌ناوبردنی قۆناغی كۆمۆنه‌ی سه‌ره‌تایی بۆ كۆیله‌داری و له‌كۆیله‌داریه‌وه‌ بۆ ده‌ره‌به‌گایه‌تی و ده‌ره‌به‌گایه‌تیش بۆ سه‌رمایه‌داری. پاشان سۆسیالیزمی.

هه‌ڵبه‌ت تاكو ئه‌وجێگایه‌ی كه‌ بنچینه‌كانی جه‌وهه‌ری فه‌لسه‌فه‌ی ماتریالیزمی دیالكتیك, به‌شێوه‌یه‌كی زانستیانه‌ رێچكه‌كانمان بۆ دیاری ده‌كات, دواتر له‌ورده‌كاریه‌كاندا یاسا گه‌لێكی تر به‌رهه‌مدێنێ‌ كه‌ بۆ رێكخستنی كارو باری ده‌وڵه‌ت و رێكخستن و بارهێنانی خه‌ڵك له‌سه‌ر شێوه‌ ژیانێكی سوننه‌تی به‌ڕێوه‌ده‌چێت و له‌م یاسانه‌ پێكدێن.

چواره‌م: یاسای كارو زێده‌بایی: جگه‌ له‌یاسای كار. زێده‌ بایی سیستمێكی ئاڵووێره‌ وه‌كو كاڵا هێزی كار پێشكه‌ش ده‌كات. له‌مه‌تن و ناواخنی ئه‌م پڕۆژه‌ یاساییه‌كه‌دا كه‌ڵك و قازانج به‌رهه‌مدێنێ‌, ئه‌م یاسایه‌ پانتاییه‌كی زۆری داگیركردووه‌ له‌نێو سیستمی كاری ده‌وڵه‌ت كه‌ ئیلهام له‌سیستمی سۆسیالیزمی وه‌رگیراوه‌ و وه‌ك شتێكیش شه‌رعیه‌تێكی وه‌رگرتووه‌, به‌ڵام نوسراو یاخود ده‌قێكی تایبه‌ت و سه‌ربه‌خۆی نێوده‌وڵه‌تی نییه‌، جگه‌ له‌یاسای وه‌به‌رهێنانی سه‌روه‌تی كه‌ ئێستا بۆته‌ مۆدێل ی كاری سه‌رمایه‌گوزاری ده‌وڵه‌ت. تایبه‌تمه‌ندێتی ئه‌م یاسایه‌ له‌شوێنێكه‌وه‌ بۆشوێنێكی تر و له‌كارێكه‌وه‌ بۆكارێكی تر جیاوازی هه‌یه‌, به‌ڵكو پێشكه‌ش كردنی میتۆدێكه‌ له‌ناو یاسای كاردا كه‌ په‌یوه‌ندیه‌كی راسته‌وخۆی هه‌یه‌ به‌هێزی كارو په‌یوه‌ندیه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌ گوزاریه‌وه‌, به‌م شێوه‌یه‌ش هێزی كار له‌ده‌ره‌وه‌ی سرووشتی خۆی, سیستمێكه‌ ده‌توێته‌وه‌و ده‌بێته‌ شتێكی نادیار.

پێنجه‌م: یاسای باج و سنوره‌كان: ئه‌م یاسایه‌ به‌پێی رێكه‌وتنێك له‌لایه‌ن سنووری جوگرافیای ده‌وڵه‌تانه‌وه‌ كه‌ دیاری كراوه‌ و له‌ڕووی بازرگانیه‌وه‌ ئاڵووێری كاڵا و پێداویستیه‌كانی مرۆڤ ده‌كرێت و گومرك كردنی كاڵاو شمه‌ك له‌رێگاكانی زه‌وی و ئاوو ئاسمانیه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌شێكن له‌داهاتی ده‌وڵه‌ت. هه‌ندێك جاریش به‌پێی رێكه‌وتنێك لێبوردن بۆ ئاڵو وێره‌كان ده‌كرێت كه‌ به‌نه‌فعی ده‌وڵه‌ت خۆی ده‌بێت. هه‌ریه‌كێكیش له‌و هێڵانه‌ی دیاری كراوه‌ شێوازی باج ئه‌ستاندنی خۆی هه‌یه‌ كه‌ره‌نگه‌ ده‌وڵه‌ت له‌رێگای كه‌رتی تایبه‌ته‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌ته‌ك ئه‌م جۆره‌ هێڵانه‌ بكات.

شه‌شه‌م: یاسای ماف و دابین كردنی كۆمه‌ڵایه‌تی : ئه‌م یاسا به‌رمه‌بنای پێناسه‌ی هاوڵاتی بوون و له‌به‌رچاو گرتنی ئه‌رك و ماف و دابین كردنی كۆمه‌ڵایه‌تی و ته‌ندروستی و پاراستنی ژینگه‌یه‌, به‌شێك له‌مافه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانن كه‌ ماشین و كۆمپانیاكان هۆكاری سه‌ره‌كین تیایدا. ئه‌مه‌ تائه‌وكاته‌ی ماشینه‌كان هه‌ڵدانی به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینیبوو, به‌ڵام دواتر به‌گه‌شه‌ی ته‌كنۆلۆژیا له‌نێو چینه‌كانیشدا دوو جۆر چینی كرێكاری به‌رهه‌مهێنا. (كرێكاری یه‌خه‌ ره‌ش و كرێكاری یه‌خه‌ سپی) كرێكاری یه‌خه‌ ره‌ش ئه‌وانه‌ن كه‌ كاری ده‌ستی و تاقه‌ت پڕوكێن ده‌كه‌ن و سه‌عات كاریشیان زیاتره‌, هه‌رچی كرێكاری یه‌خه‌ سپیه‌ ئه‌وانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ ته‌كنیكین و پسپۆڕی كارن و به‌ ئامێری پێشكه‌وتوو و به‌ كۆمپیوته‌ر مامه‌ڵه‌ له‌ته‌ك كاردا ده‌كه‌ن و ئه‌وانه‌ش كه‌ له‌نێو سیستمی ته‌كنۆكراتیدا كارده‌كه‌ن و ده‌بنه‌ مشه‌خۆری بێ‌ به‌رهه‌م, دواتر ده‌بێته‌ مایه‌ی بێكاری له‌ریزی كرێكاراندا. دابین كردنی كۆمه‌ڵایه‌تیش . ئه‌ومافه‌یه‌ له‌بری سۆسیالیزم جۆرێك له‌هاوكاری كردنی ژیانی ژنان و منداڵان ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ ئێستا له‌ رۆژئاوا به‌شێك له‌ ده‌وڵه‌ته‌كان سۆسیال وه‌كو سیستم به‌كار ده‌هێنن و به‌شێكه‌ له‌ خۆشگوزه‌رانی، به‌ڵام ئه‌مه‌ نه‌گبه‌تی به‌دواوه‌یه‌ چونكه‌ سه‌رمایه‌داری له‌گه‌ڵ گشه‌ه‌ سه‌ندنی خۆیدا، زیاتر له‌و سۆسیاله‌ له‌ تاقه‌تی ئینسان وه‌رده‌گرێت و ده‌یكات به‌ كۆیله‌ی كار و خزمه‌تی ده‌وڵه‌ت به‌ناوی ئیسنانیه‌ته‌وه‌، هێشتا سیحری ئه‌م سیاسه‌ته‌ ئابورییه‌ ئاشكرا نه‌بووه‌ له‌ رۆژئاوا كه‌ له‌ داهاتوویه‌كی نزیكدا روونتر ده‌بێته‌وه‌.

حه‌وته‌م: یاسای په‌روه‌رده‌و فێركردن: ئه‌م یاسایه‌ زانستیانه‌ و له‌چوارچێوه‌ی میتۆدو سیستمێكه‌وه‌ كاری پێده‌كرێت كه‌حكومه‌ت له‌خۆبه‌رهه‌مدان خۆبه‌رهه‌مهێنانه‌وه‌دا جێگیری ده‌كات و وه‌كی ده‌زگایه‌ك و كۆڵه‌گه‌یه‌كی سه‌ره‌كی به‌سوود وه‌رگرتن له‌كولتوور و ئایین و مێژوو ته‌ماشای ده‌كات و كه‌ڵكی لێوه‌ر ده‌گرێت.

هه‌شته‌م: یاسای دادو باری كه‌س: ئه‌م یاسایه‌ بۆ رێكخستنی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ به‌پێی ده‌ستورێك جێگیر و دادگایی كردنی تاوانكار و چاره‌سه‌ره‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانی كێشه‌كانی كۆمه‌ڵ و …هتد كه‌ ئه‌وله‌ویه‌تی به‌دامه‌زراوه‌ی خێزان داوه‌ و هه‌رچی زیاتر ده‌ستی پێوه‌ده‌گرێ‌. ئه‌مه‌ش به‌بیانووی ئه‌وه‌ی راگرتنی به‌ڵانسێكه‌ له‌نێوان ئایدیاكان و مافه‌كان
نۆیه‌م: یاسای نوسینه‌وه‌ی ده‌ستوور. ئه‌م دامه‌زراوه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌رووی هه‌موو ده‌قه‌كانی بواری كارگێڕی و پارله‌مان و خودی دادگاشه‌وه‌یه‌. جارێكی تر ده‌وڵه‌ت ئارایش ده‌كاته‌وه‌ و ره‌نگده‌داته‌وه‌ له‌دامه‌زراندنی پێكهاته‌ی ده‌وڵه‌ت و یاسا بنچینه‌ییه‌كان و سیستمه‌ سیاسیه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانی وه‌كی دیموكراسی و فیدرالی و كۆنفیدرالی و سه‌ربه‌خۆیی و. هتد. به‌پێی كولتوورو پره‌نسیپه‌ ئیتنیه‌كانی هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك” (10).

هه‌ڵبه‌ت زۆربه‌ی شێوازه‌ جیاجیاكانی ئه‌م یاسایانه‌. پێشتر به‌پێی یاسای نێو ده‌قه‌ ئاینیه‌كان شه‌رعیه‌تی پێدرابوو. دواتریش رۆمه‌كان و یۆنانیه‌ كۆنه‌كان و ئیمبراتۆریه‌ته‌كانی رۆژهه‌ڵات له‌سه‌ر زه‌وی كاریان پێده‌كرد, به‌مه‌ش ماركس له‌نێو تیۆره‌ی سۆسیۆلۆژیادا وه‌ڵامی پێدایه‌وه‌ كه‌ مادام ئینسان بۆخۆی كاری خۆی مه‌یسه‌ر ده‌كات, كه‌واته‌ سه‌رجه‌م یاساكان ده‌بێت له‌بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ هه‌ڵوه‌شێته‌وه‌ و به‌جێگای ئه‌وان یاسایه‌ك بونیات بنێرێت كه‌ له‌گه‌ڵ مرۆڤایه‌تیدا بێته‌وه‌ و كێشه‌ی چینایه‌تی بنه‌بڕ بكات. هه‌ڵبه‌ت به‌پشت به‌ستن به‌فه‌لسه‌فه‌ و میتۆده‌ زانستیه‌كانی پێشتر له‌باری ئابوری و خوێندنه‌وه‌ی سۆسیۆ سیاسی سیستمه‌كانی ده‌وڵه‌ت. پێشتریش كه‌ مێژوو به‌شێكی شاردۆته‌وه‌ و به‌شێكی به‌یان كردووه‌، چینه‌كان هه‌میشه‌ له‌كێشمه‌كێشمدا بوون. به‌و پێیه‌ی كه‌ ئایدیای یاسا له‌باب مه‌زنی و قه‌شه‌ سازی و كلێساوه‌ ده‌وڵه‌ت به‌ڕێوه‌ ده‌چوو. واته‌ یاسایه‌ك كه‌ له‌ناواخنه‌كه‌ی ئاسمان بوو. جێگه‌یه‌ك نه‌بوو بۆگۆڕینی, دواتر هاته‌ سه‌ر زه‌وی و پۆزه‌تیڤیزم وه‌ك جۆرێك له‌بیری مرۆڤ خۆیدا بوو به‌كارنامه‌ی ژیان. به‌ڵام تائه‌و جێگایه‌ی كه‌ ژیان له‌نابه‌رابه‌ریدا قه‌تیس كرابوو. به‌سه‌رهه‌ڵدانی بیری سۆسیالیزم ئه‌م یاسایانه‌ كه‌وتنه‌ به‌ر ره‌خنه‌ی ماركس و خودی ئه‌و میتۆده‌ی كه‌ به‌ر له‌ماركسیش به‌ناكامڵی پێشكه‌ش كرا. ئیتر هه‌ر له‌مۆنتیسكۆوه‌ بگره‌ تاكو په‌یمانی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌لای تۆماس هۆپز و ژان ژاك رۆسۆ و تۆما ئه‌كوینی و قه‌شه‌ ئۆگه‌ستین. له‌كاتی خۆیدا پشكداریان كردبوو.


ره‌خنه‌ له‌لاهوت.. ره‌خنه‌ له‌ئایین و ئاینزاكان

(ئایین ئه‌فیونی گه‌لانه‌) ئه‌م جومله‌یه‌ كه‌ماركس له‌كتێبی ره‌خنه‌ له‌فه‌لسه‌فه‌ی هێگڵدا نوسیویه‌تی, ته‌نها بوئره‌یه‌ك و ره‌هه‌ندێكی وه‌های پێدراوه‌ كه‌واتێبگه‌ین, ئاینه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی ره‌ها ده‌بنه‌ مایه‌ی نامۆ بوونی ئێمه‌ وه‌كی مرۆڤ, هه‌ڵبه‌ت ئه‌م جومله‌یه‌ به‌رله‌ئێستا حیزبه‌ سیاسیه‌كان كه‌ به‌ناو هه‌ڵگری فه‌لسه‌فه‌ی ماركسی بوون, به‌هه‌ڵه‌ به‌كار هاتوون, به‌ڵكو ماركس له‌مباره‌یه‌وه‌ له‌رووی ئینترۆپۆلۆژیه‌وه‌ وه‌ڵامی پێداوه‌ته‌وه‌, پێشتریش سه‌باره‌ت به‌فینۆمینۆلۆژیای رۆح له‌لای هیگڵ ره‌خنه‌ ده‌گرێت له‌په‌یوه‌ند به‌وه‌ی كه‌ ئاین ته‌نها فاكته‌رێك نیه‌ مرۆڤ له‌ده‌رئه‌نجامی ته‌ماس گرتن له‌ته‌كیا نامۆبێت, چونكی كایه‌ی ئابوری جۆریكی تری گرنگ یاری ده‌كات و ده‌ور ده‌بینێ‌ له‌ونێوه‌دا, هه‌ڵبه‌ت ماركس ته‌نها به‌له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌و چه‌ند ئاینه‌ی كه‌ناسیونیه‌تی پێناسه‌ی ئاین ده‌كات وه‌كو ئه‌فیرنێك بۆ گه‌لان، ئه‌گه‌ر بهاتبا و ئاینی مه‌زده‌كی بناسیبا، ره‌نگه‌ قسه‌یه‌كی تری بگوتاباب له‌سه‌ر ئاین، ته‌ماشاكه‌ن “مه‌زده‌ك جگله‌وه‌ی كه‌مێژووی سه‌رهه‌ڵدانی نازانرێ‌، به‌ڵام ساڵی 449 ریفۆرمخوازێكی ئیرانی بووه‌ و به‌پاشماوه‌ی زه‌رده‌ستی و مانی هه‌ژمار ده‌كرێ‌، هه‌موو پرنسیپه‌ خوداناسیه‌كه‌ی بۆ به‌شه‌ر له‌و كاته‌دا، یه‌كسابونی شته‌كان له‌به‌رامبه‌ر به‌یه‌ك، هه‌موو ئاینه‌كانی وه‌كو یه‌هودی و كریستیانی و ئاینه‌كانی تر به‌مۆنۆپۆلكردنی ژیان له‌رێگه‌ی پیاوسالاریه‌وه‌ له‌قه‌ڵه‌مده‌دات و به‌ئاینێكی یه‌كسانیخواز نازانێ‌، مه‌سه‌له‌ی یه‌كسانی ژن و پیاو و بۆماوه‌یی موڵكدارێتی و باب مه‌زنی و هتد، له‌ده‌ره‌وه‌ی ئایین و خودا په‌رستی ده‌ناساێ‌، مه‌زده‌ك بناغه‌ی فكر و فه‌لسه‌فه‌ی دوالیزمه‌ كه‌ده‌كاته‌ خێر و شه‌ڕ، بۆیه‌ بانگه‌وازی ئه‌وه‌ده‌كات مرۆڤ دوور بخرێته‌وه‌ له‌ دوژمنكاری و چاوبرسیبوون و هتد، له‌به‌رامبه‌ردا ئازادیخوازی و یه‌كسانیخوازی و مرۆدۆستی و ژیاندوستی بێ‌ مڵۆزمی كرده‌ باو له‌دونیادا”. (11)
ئایا ئه‌مه‌ش ده‌بَی ئه‌فیون بیت كه‌وه‌ڵامه‌كه‌ی نه‌خێره‌، ئه‌لێره‌وه‌یه‌ كه‌ماركس راستكردووه‌ كه‌ئه‌فیونی گه‌لانه‌ ئه‌و ئاینانه‌ی كه‌هه‌م ئه‌و ناسیونی و هه‌م ئه‌وانه‌ش كه‌ته‌نها بۆ بچوككردنه‌وه‌ی كه‌سایه‌تی ئینسان و گه‌ره‌وركردنی باب مه‌زنه‌كان و ده‌سه‌ڵاته‌ و هیچی تر، بڵام ئاینی تر هه‌بوون له‌مێژودا كه‌كه‌تر نه‌بوونه‌ له‌فه‌لسه‌فه‌كه‌ی ماركس.

“ئازاری ئایینی هه‌م ده‌ربڕینی ئازاری راسته‌قینه‌ و هه‌م ناڕه‌زایه‌تی به‌دژی ئه‌و ئازاره‌یه‌، ئایین ئاهو ناڵه‌ی ئینسانی سته‌ملێكراو، دڵی جهانێكی بێ‌ دڵ و روحی جهانێكی بێ‌ روحه‌، (ئایین تلیاكی گه‌لانه‌) لابردنی ئایین وه‌ك به‌خته‌وه‌ری وه‌همی خه‌ڵك، داواكردن و خواستی به‌خته‌وه‌ریی ه‌كی راسته‌قینه‌یه‌ بۆ ئه‌وان، خواستی دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌وه‌هم ده‌رباره‌ی بارودۆخی باڵاده‌ستی، هه‌مان خواستی دووركه‌وتنه‌وه‌یه‌ له‌ بارودۆخی پێویستی به‌وه‌هم هه‌یه‌، كه‌واته‌ ره‌خنه‌ی ئاین تۆوی ره‌خنه‌ی جهانێكی پڕ ئازاره‌ كه‌ ئایین خه‌ره‌مانه‌ موقه‌ده‌سه‌كه‌نیه‌تی” (12)
ره‌خنه‌ گرتن له‌ ئایین ته‌نها مه‌به‌ستێكی سه‌ره‌كی نییه‌، به‌ڵك زۆرتری مانای له‌ پشته‌وه‌یه‌، له‌وانه‌ش دوورخستنه‌وه‌ی ئینسان له‌وه‌هم و ترس و گه‌ڕانه‌وه‌ی ئیراده‌ بۆ خود، نه‌هێشتنی نامۆبون له‌ خودێكی هۆشیار له‌به‌امبه‌ر ئه‌وانی تر، له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ ده‌ست واڵاكردنی ده‌سته‌بژێری سیاسییه‌ له‌ تێكه‌ڵ كردنی ئایین به‌ سیاسه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ها نه‌هێشتنی توندڕه‌وییه‌ كه‌ مێژوو هه‌میشه‌ خۆی دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌ سیستمه‌ سیاسیه‌كانیش خراپ كه‌ڵكیان لێوه‌رده‌گرن، نموونه‌ی دژایه‌تی كردنی كاسۆلیك و پرۆتستانت و شیعه‌ و سوننه‌ و هینۆس و سیخ و هتد.
مه‌به‌ست له‌م بۆچوونانه‌ نیازی یه‌كه‌می هیگڵیه‌ لاوه‌كان ئه‌وه‌بوو له‌نێو ئیشكالیاته‌ ئاینیه‌كاندا شۆڕشێكی گیانه‌كی له‌به‌رچاو بگرن, ئه‌وان پێیان وابوو شۆڕشێكی سیاسی به‌دووی خۆیدا دێنێ‌ له‌ئاینده‌دا, هه‌رئه‌وه‌ش كه‌فیورباخ له‌باره‌ی فه‌لسه‌فه‌ی تێڕَامانه‌وه‌ ده‌ڵێ‌” فه‌لسه‌فه‌ی تاملی واته‌ ( تێڕمان) هیگڵ لاهوتێكی به‌عه‌قلانی كراوه‌, به‌و مانای كه‌ لاهووت به‌تێڕوانینێكی لاهوتی نه‌فی ده‌كاته‌وه‌,” ئه‌مه‌ به‌شێك بوو له‌دیمانه‌ و روانینی ئه‌نگڵس و ماركس له‌خاڵی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی نێوان ئیدیالیزم و ماتریالیزم, ئیتر له‌چه‌مكی فه‌لسه‌فه‌دا دیالیكتیك دژه‌ واتای ناوه‌كی و ده‌ره‌كی و چه‌ندایه‌تی و چۆنایه‌تی بوونه‌ پایه‌ی راگرتنی ئه‌و ئه‌تروحه‌یه‌.

میتۆدی ئاده‌م سمیت و داڤید ریكاردۆ, گه‌وره‌ترین به‌ردبوو له‌سیستمی سه‌رمایه‌داری گیرا, به‌ومانایه‌ی كه‌ئه‌لته‌رناتیڤی سۆسیالیزم له‌نێو كایه‌ پیشه‌سازییه‌كاندا, گرێی چینایه‌تی ده‌كاته‌وه‌, ئه‌مه‌ش به‌ئه‌زموون دیمانه‌ سیاسیه‌كان ده‌وڵه‌مه‌ند تر ده‌كات و سازمانه‌ شۆڕگێڕیه‌كان ئه‌زموونێكی تر له‌كه‌مته‌مه‌نی كۆمۆنه‌ی پاریسی 1871 پێی به‌خشی, لێره‌وه‌ مه‌به‌ست له‌به‌راوردكاریه‌كان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ (فرۆم) یه‌كێكه‌ له‌و بیرمه‌ندانه‌ی جارێكی تر هاتووه‌ به‌هه‌مان لۆژیك كار ده‌كات و ئاین به‌تاكه‌ فاكته‌ر ده‌زانێت, له‌كاتێكدا نامۆ بوونی ئێمه‌ ره‌هه‌ندێكی سیاسی هه‌یه‌. فرۆم ده‌ڵێ‌ “ماركس نه‌یتوانیوه‌ پێشبینی ئه‌وه‌بكات كه‌ نامۆبوون دواتر ده‌بێته‌ چاره‌نووسی زۆربه‌ی زۆری خه‌ڵك, به‌تایبه‌تی ئه‌و كه‌رته‌ی كه‌ زۆربه‌ی زۆری كۆمه‌ڵگه‌یه‌ و زیاتر مامه‌ڵه‌ له‌ته‌ك سیمبول یاخوود خه‌ڵك ده‌كات”(13)

له‌گه‌ڵ ره‌خنه‌گرتن له‌لاهوت و ته‌رجه‌مه‌ كردنی بۆ ره‌خنه‌ له‌سیاسه‌ت كه‌له‌ مه‌نزومه‌یه‌كدا هه‌موو كایه‌كانی له‌خۆیدا كۆكردۆته‌وه‌ و به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌له‌هه‌موو كایه‌كاندا ئاماده‌یه‌, به‌و مانایه‌ دێت كه‌ مرۆڤ به‌ناچار سیاسه‌ت ده‌كات و ده‌بێته‌ كائینێكی سیاسی و ئیدیۆلۆژی وه‌كی به‌شێك له‌سیاسه‌ت, سیمبوله‌كانی وه‌كی خودا ته‌ماشا ده‌كرێت به‌جێگای لاهوت و لاهوتیه‌ت, وه‌ختێك ئه‌مه‌ ده‌ڵێم پشت به‌و بیركردنه‌وه‌یه‌ ده‌به‌ستم كه‌ ماركس و ماركسیزم وه‌كی فه‌لسه‌فه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر یه‌كتا په‌رستی نیه‌, به‌قه‌د ئه‌وه‌ی قسه‌ی له‌سه‌ر خودا دروست كردن و دین په‌رستی هه‌یه‌، بۆیه‌ كه‌ ره‌خنه‌ ده‌گرێ‌ بۆخۆی ئه‌مه‌ باسێكی تایبه‌ته‌ و دیسان ده‌مانباته‌وه‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئایا هه‌ر كار بووه‌ مرۆڤی خوڵقاندووه‌؟ یان چیرۆكی ناو ده‌قه‌ ئاینیه‌كان درووست ترن؟ به‌ڵام له‌ته‌ك ئه‌مانه‌شدا خوداپه‌رستی ئیجتیهادی خودیه‌و هه‌ر زۆر كردنێكیش له‌و باسه‌ جێگای ره‌خنه‌یه‌ و نه‌فی كردنه‌وه‌ی خوداش به‌پشت به‌ستن به‌میتۆدی ماتریالیستیانه‌ جێگای قبوڵ نیه‌, نموونه‌یه‌كی ماركس هه‌یه‌ ده‌ڵێ‌ “جه‌نگ له‌ دژی خودا, جه‌نگێكه‌ له‌دژی بت په‌رستی كه‌ مێژوویه‌كی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ هاتنی یه‌كه‌م به‌ره‌به‌یانی دروست بوونی ئینسانه‌وه‌ و كێشه‌ی گه‌وره‌ی ئینسانیش بووه‌”(14). ئه‌و بته‌ دروستكراوه‌ی كه‌ پێی ده‌ڵێن خودا هه‌روه‌ك چۆن له‌ته‌ك له‌تێزه‌كانیدا بۆ ئاین له‌تافی لاویدا پێشه‌كی بۆ شیعرێكی نوسیوه‌ بۆهاوڕێكانی ده‌ڵێ‌ “ئه‌وانه‌ خودا ناناسن و سوكایه‌تی به‌خواوه‌ندی هه‌موانه‌وه‌ ده‌كه‌ن, بیروڕای هه‌موانیش بۆیه‌ك خودا ده‌گێڕنه‌وه‌” (15)

راسته‌ ماركسی لاو له‌گه‌ڵ ماركسی كامڵ له‌باری فه‌لسه‌فیه‌وه‌ جیاوازیان هه‌یه‌, به‌ڵام ئه‌م قسه‌یه‌ی ماركس ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ی هه‌یه‌ خودا ناسین مه‌سه‌له‌یه‌كه‌ و زانست مه‌سه‌له‌یه‌كی تره‌ كه‌ ره‌خنه‌یه‌ له‌خورافه‌و دین په‌رستی. هه‌ڵبه‌ت ئێمه‌ چه‌مكه‌كانی ئاسمان و ئاین و لاهوتمان گۆڕیه‌وه‌ بۆ چه‌مكه‌كانی زه‌وی و یاسا و سیاسه‌ت كه‌ له‌باری مێژووییه‌وه‌ له‌ هه‌موو سه‌رده‌مێك و شارستانیه‌تێكدا رۆڵیان هه‌بووه‌, به‌ڵام موناقه‌شه‌كه‌ له‌نێوان راستكردنه‌وه‌ی چه‌مكی (خودای ئاینی و خودای فه‌لسه‌فیه‌) كه‌ له‌هه‌ردوو باره‌كه‌دا مرۆڤایه‌تی توشی گیرۆده‌یی كردووه‌, خودای ئاینی ئه‌و خودایه‌یه‌ كه‌ له‌ده‌قه‌ ئاینیه‌كاندا وێنای كراوه‌, خودا په‌رستیه‌كه‌و سیحری خودا بۆ نووسه‌ره‌كه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌” به‌ڵام به‌سه‌رهه‌ڵدانی چه‌رخی رێنیسانس به‌تایبه‌ت له‌ئه‌وروپا شۆرش گه‌شه‌ی كردو فكر سه‌ریهه‌ڵدا, ئه‌وه‌ی كه‌ ناوی لێنرا (كۆزمۆجینیه‌) (16) (فه‌لسه‌فه‌ی ئاینی) نه‌فی بۆوه‌ و میتافیزیكا به‌جێگای ئه‌و كاری كردو دواتریش جارێكی تر ئیدیۆلۆژیا وه‌ك ئاین و خاوه‌نده‌كانیان كه‌ داهێنانی ئه‌وان بوون وه‌كی خودا چاویان لێكرا, ئه‌گه‌رچی ئاین تاكو ئێستاش وه‌كی خۆی ماوه‌ته‌وه‌ وكاری خۆی ده‌كات, به‌ڵام فكر توانیویه‌تی جێ‌ پێ‌ به‌سه‌له‌فیه‌ت له‌ق بكات” (17)

هه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ سۆسیالیسته‌ ئایدیالیه‌كان ده‌ركیان پێنه‌كردبوو, چینێكی باڵاده‌ستی بۆرژوازی كه‌ڵكی لێوه‌رده‌گرت و له‌هه‌وڵی ئه‌وه‌دابوو به‌دۆگمایی بمێنێته‌وه‌, یان ئه‌و بونیاده‌ میتافیزكیانه‌ی كه‌ روانینی بۆ فه‌لسه‌فه‌ هه‌بوو, دیسان له‌هه‌وڵی ئه‌وه‌دابوو سروشتێكی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ كۆنخوازی ببه‌خشێت كه‌ روانینێكی مه‌سیحیانه‌ بوو, بۆیه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و ته‌قه‌للایه‌ی ماركس هه‌یبوو له‌كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی كۆمۆنیستیدا ده‌ریخست و ئاڵوگۆڕه‌ ریشه‌ییه‌كانی ده‌به‌سته‌وه‌ به‌بونیادی ئابووری كه‌ دواجار به‌سه‌ر سه‌رخانی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ ره‌گی ده‌دایه‌وه‌, هه‌ر ئه‌مه‌ش بوو كه‌ دونیابینی ماركس وه‌كو تۆمه‌تێكی یۆتۆپیایی چاو لێده‌كرا, ماركس له‌ شوێنێكدا به‌راشكاوی باسی له‌ وه‌همی ره‌خنه‌گرتن كردووه‌ به‌ناوی واقیعبینانه‌وه‌ قسه‌یان ده‌كرد و ده‌ڵێ‌ ” ئه‌و ره‌خنه‌یه‌ی مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م بارودۆخه‌دا ده‌كات، خه‌باتێكی رووبه‌ڕووووه‌ و له‌ خه‌باتێكی ئاوادا هیچ گرینگ نییه‌ نه‌یاره‌كه‌ كه‌سێكی ئه‌ریستۆكرات، كه‌سێكی خانه‌دان یان نه‌یارێكی سه‌رنڕاكێش بێت، گرینگ لێدانێكی تونده‌لێی، گرینگه‌ رێگا به‌ ئاڵمانه‌كان نه‌ده‌ین ته‌نانه‌ت بۆ ساتێكیش خۆیان فریوو بده‌ن، یان ته‌سلیم بن، ده‌بێت سته‌می راسته‌قینه‌ به‌ ئاگاداركردنه‌وه‌یان له‌و سته‌مه‌ ، سته‌مگه‌رانه‌تر بكه‌ین و عه‌یب به‌ ئاشكرا كردنی عه‌یبدارت بكه‌ین، ده‌بێت هه‌ر هه‌رێمێك و قه‌ڵه‌مڕه‌وێكی كۆمه‌ڵگای ئاڵمانی وه‌ك نیشانه‌ی شه‌رم و عه‌یبی ده‌ر بخه‌ین”. (20)

———————————————–

سه‌رچاوه‌ و په‌راوێزه‌كان

1: عالم المعرفه‌. نوسینی. د. دینیس لوید. وه‌رگێرانی بۆ عه‌ره‌بی. سلیم الصویص.
2: كارل ماركس. حول المساله‌ الیهودی. ترجمه‌. د.نائله‌ الصالحی. منشورات دار الجمل. سنه‌ 2002 المانیا. ل8
3: بۆس الفلسفه‌. كارل ماركس. رد علی البرودون. ت. حنا عبود . دار الدمشق
ل 102,103,104
4: ماركس و انجلس .مختارات دار التقدم. موسكو
5: هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو
6: الانتروبولوجیا السیاسیه‌. جورج بالاندیه‌. ترجمه‌ علی المصری. المو‌وسسه‌ الجامعیه‌ للدراسات والنشر والتوزیع ل34
7: ئیدیۆلۆژیای ئاڵمانی. كارل ماركس. فریدریك ئه‌نگلس. وه‌رگێڕانی بۆ كوردی. سه‌لام مارف
8: الپامن عشر من برومیر لویس بونابارت. ماركس. ترجمه‌ دار التقدم موسكو
9: منگق ماركس. یندریش زلنی. ترجمه‌ پامر الصفار
10: جز‌و مفقود من راس المال (كوندریسا) ترجمه‌. فالح عبدالجبار ل 60,61,95 ,197 198
11: ویكیپیدیای ئاینه‌كان و زه‌رده‌شتیه‌ت له‌ سایتی ئینته‌رنێته‌وه‌.
12: ئاین وشیكردنه‌وه‌ی ده‌رونی. ئه‌ریك فرۆم . وه‌رگێڕانی بۆ كوردی. ئاوات محه‌مه‌د
13: اگیاف ماركس. جاك دریدا. ترجمه‌. د.منزر عیاش
14: كارڵ ماركس. به‌شداریكردن له‌ ره‌خنه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی هه‌ق هیگڵ. وه‌رگێڕانی پێشڕه‌و محه‌مه‌د. بڵاوكراوه‌كانی ناوه‌ندی توێژینه‌وه‌ و هزری شه‌هید ئارام. سلێمانی 2016. ل43
15: ماركسیه‌ ام كانگیه‌ قرائه‌ نقدیه‌ لمقاله‌ صادق جلال العچم, نایف سلوم. مجله‌النهج العدد 17 سنه‌ 1999 ل171,186
16: مرۆڤ له‌روانگه‌ی ماركسه‌وه‌. ئه‌ریك فرۆم. وه‌رگیرانی هه‌نگاو. چاپی یه‌كه‌م. ساڵی 1999
17: ما لماركسیه‌. سلامه‌ المغربی. مجله‌ النهج . العدد 16 سنه‌ 1998 ل 125_140
18: الماركسیه‌ والماركسیه‌ المسفیته‌. عنان عویا. مجله‌ النهج. العدد 29 سنه‌ 2002 ل196_208
19: گۆڕینی ده‌سه‌ڵات و په‌یوه‌ندیه‌ شه‌خسیه‌كان به‌ده‌سه‌ڵاته‌ مادییه‌كانه‌وه‌ كه‌ به‌هۆی دابه‌شبونی كاره‌وه‌ هاتوونه‌ته‌دی ناتوانێت به‌ده‌ركردنی ئه‌و فكره‌ گشتیانه‌ له‌ مێشكی ئینساندا بكرێت, به‌ڵكو له‌ناوبردنی ئه‌وه‌ ته‌نیا له‌لایه‌ن ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌دووباره‌ ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌مادیه‌یان كردۆته‌ ملكه‌چی خۆیان و دابه‌شبونی كار هه‌لده‌وه‌شێننه‌وه‌مومكینه‌ ئه‌مه‌ به‌بێ‌ كۆمه‌ڵبوون ناكرێ‌ ته‌نیا له‌ناوخۆی كۆمه‌ڵبووندایه‌ كه‌ هه‌ركه‌سه‌ هۆكاری پێگه‌یاندنی ئاماده‌ییه‌كانی خۆی له‌هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌, كه‌واته‌ ئازادی تاكه‌كه‌س ته‌نیا له‌ناو خۆی كۆمه‌ڵدا مومكینه‌, له‌جێگره‌وه‌كانی تائێستای كۆمه‌ڵ , واته‌ له‌ده‌وڵه‌ت و هتد
ئازادی تاكه‌ كه‌س ته‌نیا بۆ كه‌سانێك كه‌ له‌ژێر هه‌لو مه‌رجی چینی فه‌رمانڕه‌وادا پێده‌گه‌ن وه‌ته‌نیا تائه‌و شوێنه‌ی كه‌ئه‌وانه‌ كه‌سانی تیادابوون بوونی هه‌بووه‌, كۆبونه‌وه‌یه‌كی وه‌همیه‌ كه‌ تائێستا كه‌سه‌كانی تیادا رێكخراون, هه‌میشه‌ له‌په‌یوه‌ند به‌وانه‌وه‌ بونێكی سه‌ربه‌خۆ ده‌گرێته‌ خۆی وله‌به‌ر ئه‌وه‌ی پێكهاته‌یه‌ك بووه‌ له‌چینێك دژی چینێكی تر.

20: كار ماركس. به‌شداریكردن له‌ ره‌خنه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی هه‌قی هیگڵ. وه‌رگێڕانی بۆ كوردی. پێشڕه‌و محه‌مه‌د. بڵاوكراوه‌كانی ناوه‌ندی توێژ و هزری شه‌هید ئارام. سلێمانی 2016. ل50




ئاركۆلۆژیای زمانی ماركس له‌ئه‌ده‌به‌وه‌ بۆگوتاری سیاسی … سمکۆ محەمەد

كه‌رتی چواره‌م …

گه‌شه‌سه‌ندنی زمان وه‌ك به‌شێكی گرنگ له‌پێداویستیه‌كانی رۆژانه‌ و پێناسه‌كردنی شته‌كانی ده‌وروبه‌ر و خۆجیاكردنه‌وه‌ی مرۆڤ له‌كائینه‌كانی تر، هه‌روه‌ها له‌نێو ئینسانیش زمان وه‌كو كارێكته‌رێك له‌به‌رامبه‌ر ئه‌ویدیكه‌، له‌نێو گوتاری سیاسی و فه‌رهه‌نگی ده‌ورێكی كاریگه‌ر ده‌بینێت، وه‌ختێك زمان هه‌م بكه‌رێكی تۆڕ ئاسایه‌ و ناكرێ‌ رێسای بۆ دابنرێت، هه‌روه‌ها پرسیاركه‌رێكه‌ له‌شته‌كان، كه‌واته‌ نهێنی ئه‌م بكه‌ره‌ له‌دونیایه‌كه‌وه‌ بۆ دونیایه‌كی تر جیاوازی هه‌یه‌، چونكه‌ بیروڕایه‌ك هه‌یه‌ كه‌گوایه‌ زمان خۆی توانایه‌كی ناوه‌كی نییه‌ و بگره‌ ئه‌وه‌ ئینسانه‌ ده‌یكات به‌بكه‌رێك له‌ده‌ره‌وه‌ی خۆی، له‌شوێنێكی تردا ژیل دۆڵۆز پێیوایه‌ كه‌زمان ته‌نها دال ده‌خوڵقێنێ‌ له‌تێكستدا، ئه‌وه‌ روه‌كه‌ی تری زمانه‌ كه‌ كرده‌ی زمانه‌ و مه‌دلول بۆ شته‌كان دیاری ده‌كات، هه‌موو ئه‌و موناقه‌شانه‌ی كه‌له‌باره‌ی زمانه‌وه‌ كراوه‌ تائێستا، جگه‌ له‌بونیادگه‌راكان، ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێن كه‌زمان مرۆڤ دروست ناكات، به‌ڵكو ئه‌وه‌ زه‌روره‌ته‌ به‌زمان له‌نێو ئاخاوتندا ناو و هێما له‌شته‌كان ده‌نێت و ده‌یبه‌خشێت و مرۆڤ له‌مرۆڤێكی دیكه‌ی ره‌ش پێست و سپی پێست و سوور پێست و هتد جوداده‌كاته‌وه‌، به‌نێو فه‌رهه‌نگ و سیاسه‌تیشدا ئه‌وه‌ چینه‌كانن زمان ده‌خه‌نه‌ نێو گۆڕانه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌وه‌، ده‌نا زمان هه‌ر ئه‌و بكه‌ره‌یه‌ كه‌بۆ زه‌روره‌ت كاری ئینسان مه‌یسه‌ر ده‌كات.

ئێمه‌ لێره‌دا نامانه‌وی ته‌نها باس له‌زمان بكه‌ین ئه‌وه‌كو ئه‌وه‌ی بونیادگه‌ر و پاش بونیادگه‌ره‌كان قسه‌ی لێده‌كه‌ن ته‌نها بۆ ئه‌ده‌ب كه‌ڵك وه‌ربگرین، به‌ڵكو ده‌مه‌وی قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ بكه‌م كه‌زمان له‌لای ماركس بۆچی به‌هایه‌كی جیاوازی هه‌یه‌ بۆ گه‌یاندن، هه‌ڵبه‌ت ئه‌و گه‌یاندنه‌ی كه‌له‌رێگه‌ی گوتاره‌وه‌ خۆی نمایش ده‌كات و دواتر له‌به‌رامبه‌ر دژه‌كه‌ی كه‌ناوی ناوه‌ سه‌رمایه‌داری، ده‌چێته‌ سه‌ر زاری خه‌ڵك و هۆشیار ده‌بنه‌وه‌ و ده‌چێته‌ سه‌ر زاری كرێكار كه‌ئه‌و چینه‌یه‌ له‌په‌راوێزی فه‌لسه‌فه‌ نماینده‌ی عه‌داله‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌كات، ئه‌م موناقه‌شه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كرێ‌ تاكو چیتر دوگمایانه‌ و ئیدیۆلۆژیانه‌ی وشك ته‌ماشای میتۆدی ماركسی نه‌كرێت بۆ ژیان، یان بۆ زمان ته‌نانه‌ت له‌نێو ئه‌ده‌بیشدا.

بۆئه‌وه‌ی پێشه‌كیه‌ك بده‌ین به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌بێ‌ باس له‌هۆكاره‌كانی پشت زمان واته‌ میتازمان بكه‌ین، به‌له‌به‌ر چاوگرتنی روداو و كاره‌ساته‌ سروشتی و مرۆیه‌كان كه‌له‌مێژوودا هه‌زاره‌ها چیرۆكی لێ به‌رهه‌مهاتووه‌, زمان وه‌زیفه‌یه‌كی تری وه‌رگرت, ئه‌ویش به‌دیكۆمێنت كردنی شته‌كانه‌, هه‌ر ئه‌وكاتیش بۆته‌ به‌شێك له‌به‌ئاگا هێنانه‌وه‌ی مرۆڤ له‌جۆره‌كانی ترس, له‌ته‌ك ئه‌مانه‌شدا جیاكردنه‌وه‌ی هۆز و نه‌ته‌وه‌كان و سنوور دانان بۆ تایبه‌تمه‌ندی كولتوره‌كان, ئه‌م داتایانه‌ كارێكی وه‌های كردووه‌ كه‌مرۆڤ له‌ڕێگای زمانه‌وه‌ بۆ رێكخستنی كۆمه‌ڵگه‌, خۆی له‌كائینه‌كانی تر جیا بكاته‌وه‌و هونه‌ری ئاخاوتنی كردووه‌ به‌یه‌كێك له‌ئه‌وله‌ویه‌ته‌كانی كاری خۆی، ئه‌م هۆكارانه‌ مانایه‌كی دیكه‌ی به‌و زمانه‌دا كه‌پێشتر به‌یه‌ك فۆرشم كاری پێكراو به‌یه‌ك شێوه‌ خۆی به‌رهه‌مده‌هێنایه‌وه‌ له‌نێو هه‌موو كایه‌كانی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی و سیاسی و ته‌نانه‌ت ئابوریش.

به‌رله‌وه‌ی گوتاری سیاسی هارمۆنیا و ئیلهام له‌ده‌قه‌ ئاینیه‌كانه‌وه‌ وه‌ربگرێ‌, ئاین وه‌كو تێكست خۆی جیاكردۆته‌ له‌و رێكخراوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ی كه‌جیهانێكیتر بۆ خه‌یاڵ خوڵقاندووه‌ كه‌به‌شێكی كرداری توندوتیژییه‌ و جاری وه‌هاش هه‌یه‌ له‌رێگه‌ی زمانه‌وه‌ ئه‌و توندوتیژییه‌ی به‌رهه‌مهاتووه‌ كه‌ئه‌مه‌ روویه‌كی كۆمه‌ڵناسانه‌یه‌ بۆ زمان، ئه‌گه‌ر له‌مه‌ش بترازێین و له‌رێگه‌ی زمانه‌وه‌ جوانیناسی وه‌ربگرین كه‌لایه‌نێكی تری زمانه‌ و دژ به‌توندوتیژییه‌، پێشتر ئیستاتیكا له‌ئه‌ده‌بدا زمانی راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆی هه‌بوو, هه‌رله‌و كایه‌یه‌شه‌وه‌ ته‌عبیر له‌شته‌كان و په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ده‌كرا, ئه‌وه‌ی كه‌له‌زمانی نادیاری هونه‌ریه‌وه‌ ده‌ڕازێنرێته‌وه‌, میتافۆڕی زمانی ئه‌ده‌به‌ كه‌ماشینێكه‌ بۆبه‌رهه‌مهێنان و ئاشكراكردنی دیارده‌ سروشتیه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌سه‌ڵات, ئه‌وه‌یه‌ كه‌له‌دواین ئامانجی گوتاری نادیاردا, گوتارێك له‌ناواخنی زانستێك بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ و لۆژیك به‌رهه‌مدێنێ‌, ئه‌مه‌ش وه‌كو ئه‌وه‌ وایه‌ دكتۆرێك له‌ژێر پێسته‌وه‌ وه‌زیفه‌ی خانه‌كانی خوێنمان بۆ ئاشكرا بكات.

هه‌ڵبه‌ت سیمای میتافۆره‌ زمانه‌وانیه‌كان, گریمانه‌ی پێش دیاری كردنی دال و مه‌دلوله‌ كه‌له‌فه‌لسه‌فه‌ی ئیدیالیزمیدا كه‌لێنێك ده‌دۆزێته‌وه‌, كه‌لێنێك كه‌په‌یوه‌ندی له‌نێوان چه‌مكه‌كاندا دروست ده‌كات, ئه‌و پرسیارانه‌ش وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌ كه‌له‌زمانی ناراسته‌وخۆدا شه‌رمن دێنه‌ به‌رچاو.
زمانێك بۆ گشت .. زمانێك بۆ ده‌سته‌
زمانی ئه‌ده‌ب هاوارێكی ئه‌فسانه‌ییه‌, زمانی سیاسیش گوتارێكی واقیعیه‌, هونه‌ر له‌م رسته‌یه‌دا له‌وه‌دایه‌ كه‌ئه‌وه‌ی له‌زمانی ئه‌ده‌بیاتدا ده‌بینرێت, زمانی هێماكانه‌ و زمانێكی سانسۆر كراوه‌, سانسۆرێك كه‌مۆڕاڵ له‌ڕێگه‌ی هونه‌ره‌وه‌ مه‌ترسی خستۆته‌ هه‌ناوی ده‌قه‌وه‌, ئه‌مه‌ش هه‌ندێ جار مرۆڤ به‌خواستی خۆی پێكیدێنێ‌, هه‌ندێ‌ جاریش ده‌سه‌ڵاته‌ دیار و نادیاره‌كان كاری له‌سه‌ر ده‌كه‌ن, شتێك كه‌له‌ناوه‌وه‌ هه‌یه‌ لێڵ و ناڕۆشنه‌, ئه‌وه‌ش كه‌له‌زمانی ئاخاوتنی گوتاردا هه‌یه‌, رۆشنتر و راسته‌وخۆتر ده‌بینرێت, به‌ومانایه‌ی كه‌زمانی ئه‌ده‌ب, زمانی ده‌گمه‌نه‌ و حه‌تمی نیه‌, زمانێكی بێ هێزه‌ به‌رانبه‌ر ئه‌ودیاردانه‌ی كه‌یارمه‌تی هیچ ده‌ره‌تانێك ناده‌ن به‌كراوه‌یی, به‌ڵام زمانی سیاسه‌ت زمانێكی حه‌تمی و به‌هێزه‌ و داواكاریه‌كان رۆشنتر ده‌خاته‌ روو, هه‌ر ئه‌وه‌ی له‌گوته‌ی پڕ له‌حیكمه‌تی كارمه‌ندانی ده‌وڵه‌ت, گوتاری كاتی هه‌ڵبژاردن, گوتاری نێو په‌رله‌مان و كارێكتاره‌ه‌ سیاسیه‌كان و بازرگانه‌كان و هتد, زۆرێكی تری له‌م بابه‌ته‌دا هه‌یه‌, ده‌شێ‌ كاریگه‌ری راسته‌وخۆ و ئاشكرایان هه‌بووبێت, ئه‌گه‌ر ناوه‌ڕۆكێكی فكری دیاریكراو و هه‌مه‌لایه‌نه‌یان نه‌بێت, ناچنه‌ خانه‌ی بنه‌مای باسی مێژووی كرده‌ی سیاسیه‌وه‌ كه‌زمان ده‌ورو نه‌قشی تێدا هه‌یه‌.

بۆئه‌وه‌ی به‌راوردێك له‌نێوان زمانی ئه‌ده‌بیات و زمانێك بۆ گوتاری سیاسی بكه‌ین, بۆچوونی مۆریس بلانشۆ وه‌رده‌گرین به‌سیفه‌تی ئه‌وه‌ی هه‌م كاریگه‌ری ئیستاتیكای له‌نێو كاریگه‌ری گوتاری سیاسیدا دۆزیوه‌ته‌وه‌ و هه‌میش له‌نێو گوتاری هونه‌ریدا “مۆریس بلانشۆ پێی وایه‌ زمانی نوسین به‌نده‌ به‌گۆڕینه‌وه‌, ته‌نانه‌ت بیرمه‌نده‌ موحافیزكاره‌كانیش كه‌ئه‌ركیان له‌به‌رگریكردن له‌سیستمی سه‌قامگرتوو و شێوه‌ باوه‌كانی ژیان و كار ده‌زانن, نیازیان وایه‌ له‌رێی توێژینه‌وه‌ و نوسینه‌وه‌ بۆچوونی كه‌سانی تر به‌لای خۆیاندا رابكێشن” 1 هه‌ر بۆ ئه‌وه‌ش كه‌دووفاقیه‌تی زمان له‌فره‌ ماناییدا ده‌ربخه‌ین, ده‌وتوانین نمونه‌یه‌ك وه‌ربگرین, ئه‌وه‌ی كه‌ئه‌گه‌ر له‌ئه‌ده‌بیاتدا سێو, یان سندوقێك له‌سیاقی رسته‌یه‌كدا زیاتر له‌مانایه‌كمان پێبدات, ئه‌وا له‌گوتاری سیاسیدا یه‌ك مانای راسته‌وخۆی هه‌یه‌, چونكه‌ سێو تاكو نه‌خورێ‌ نازانین تامی چیه‌, سندوقیش تاكو سه‌ری هه‌ڵنه‌ده‌ینه‌وه‌ نازانین به‌تاڵه‌ یان چ شتێكی تێدایه‌, ئه‌م نمونه‌یه‌ پشتگیری له‌زمانی بێ‌ شه‌رم و راسته‌خۆ ده‌كاته‌وه‌, به‌رامبه‌ر به‌زمانی شه‌رمن و ناراسته‌وخۆ كه‌له‌ئه‌ده‌بیاتدا مه‌وجووده‌ و سیفه‌تێكی دیكه‌ی زمانه‌ له‌نێو ئیستاتیكادا.

له‌راستیدا زمانی گشت له‌گه‌ڵ زمانی ده‌سته‌، ته‌نها له‌شێوه‌ی په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی نییه‌، به‌ڵكو له‌شێوه‌ی ئاراسته‌كردنیشێتی له‌كایه‌كانی فه‌رهه‌نگ و سیاسه‌تدا، بۆ نمونه‌ ده‌سته‌ كه‌مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ زماندا ده‌كات، واته‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ گشت ده‌كات، به‌ڵام له‌فه‌رهه‌نگدا ئه‌مه‌ مه‌دلولیكی تری هه‌یه‌، ئه‌ویش خۆبه‌رهه‌مهێنانه‌وه‌یه‌تی له‌نێو تێكست و هیچی تر، به‌وپێیه‌ی كه‌فه‌رهه‌نگ و كردیه‌كی تاكیه‌ و له‌جیاتی گشت بیر ناكاته‌وه‌ و مانا بۆ شته‌كان دابنێت، به‌ڵام له‌زمانی گشتدا هه‌ر هه‌مان زمانه‌ كه‌ گشت ده‌توانێ‌ جارێكی تر گشت بخاته‌ به‌رده‌م لێپرسینه‌وه‌ و خۆ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌، ئه‌ویش له‌ره‌نگدانه‌وه‌ی زمانی ئاراسته‌كردندایه‌، مه‌به‌ستم له‌ئاراسته‌كردن ئه‌وه‌یه‌ كه‌سیاسه‌ت شێوه‌یه‌كی دیكه‌ی به‌رهه‌مهێنانی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌، وه‌كو سۆسیۆلۆژیه‌كان ده‌ڵێن، هه‌ر ئه‌مه‌یه‌ جیاوازی نێوان گشت و ده‌سته‌ كه‌ زۆرجار جیاوازی ده‌خاته‌ نێو گوتاریشه‌وه‌. ئه‌ندێشه‌ی ماركس و تێروانینه‌كانی ئه‌و سه‌باره‌ت به‌گه‌شسه‌ندنی كۆمه‌ڵه‌كان و به‌تایبه‌ت ره‌خنه‌كانی له‌سه‌رمایه‌داری كاریگه‌ری له‌سه‌ر دیدیگای به‌شێكی زۆر له‌سه‌ر ئه‌ندێشه‌ی دوای خۆی دانا له‌رۆژئاوا و دواتریش گه‌یشتنی فكره‌كه‌ به‌ رۆژهه‌ڵاـ هه‌مان كاریگه‌ری زیاتریشی هه‌بوو، چونكه‌ چه‌وساندنه‌وه‌ چینایه‌تیه‌كه‌ له‌لایه‌ك و نه‌بوونی زمانێك بۆ ده‌ربڕین به‌رامبه‌ر به‌چه‌مكه‌ سیاسیه‌كان كه‌بازاڕیان پێوه‌ده‌كرا ته‌كانێكی گه‌وره‌ی دا، گه‌وره‌ترین كه‌سێك كه‌دامه‌زرێنه‌ری ره‌وتی فكری ماركس بوو، ئانتۆنیۆ گرامشی بوو كه‌دوو ده‌یه‌ی ته‌مه‌نی خۆی له‌زیندان مۆسۆلۆنیدا برده‌سه‌ر، ئه‌و له‌نێو كایه‌ی رۆشنبیری رۆژئاوا و هه‌ڵویستی رۆشنبیر بوو، له‌نێو ئه‌ده‌ب و هونه‌ریشدا (جۆرج لۆكاچ) بوو، ئیدی چۆنیه‌تی گۆڕانكارییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و رۆشنبیری و ئه‌ده‌بیه‌كان، به‌ری ئه‌و گوتاره‌گرت كه‌پشتبه‌ستوو بوو به‌دیموكراسیه‌تی بۆرژوازی و قه‌ڵه‌مڕه‌وی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وكات، ئیدی ده‌وڵه‌ت هه‌موو هه‌وڵی ئه‌وه‌بوو كه‌له‌نێو ئه‌ندێشه‌دا قه‌ڵه‌مڕه‌وی زیاتر بكات، له‌وچوارچێوه‌یه‌دا داموده‌زگاكانی به‌ئیدیۆلۆژیاكرد، بۆیه‌ هه‌ریه‌ك له‌گرامشی و جۆرج لۆكاچ بڕوایان وابوو كه‌كاریگه‌ری ئه‌و زمانه‌ی ماركس هێشتا ده‌توانرێت به‌رهه‌مبهێنرێته‌وه‌ و له‌رێگه‌ی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی جیاجیاوه‌ كه‌له‌هه‌مووی گرینگتر توخمه‌كانی ژیانی رۆژانه‌یه‌ بگۆڕدرێت و رێگه‌ نه‌درێت ده‌وڵه‌ت كۆنتڕۆڵی بكات، ته‌نانه‌ت كاریگه‌ری له‌سه‌ر میتۆدی خوێندنی زانكۆكانیش دانا، ئیدی پێشبڕكێ‌ له‌م میانه‌یه‌وه‌ ده‌ستپێكرد و هه‌ركه‌سێكیش ئه‌و پێشبڕكێیه‌ی برده‌وه‌، ئه‌وا لانیكه‌م سه‌رشه‌مقی كۆمه‌ڵی دیكه‌ی پێده‌كرێ‌ و ئاراسته‌ جێكه‌وته‌كه‌ی ده‌وڵه‌ت له‌نێو داموده‌زگاكانی وه‌خۆی نامێنێ‌.


سیاسه‌ت له‌زمانی تاكه‌وه‌ بۆ زمانی كۆ

تائێستا ئینترۆپۆلۆژیای زمانه‌وانی و خودی ئینترۆپۆلۆژیسته‌كانیش, نه‌یانتوانیوه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ك یان گروپێكی كۆمه‌ڵایه‌تی سابا له‌هه‌ر شوێنێكی ئه‌م دونیایه‌ بێت به‌نمونه‌ وه‌ربگرن و بیسه‌لمێنن یه‌كه‌مین داهێنه‌ری زمان بوونه‌ و ئه‌سڵی زمان جێگاو رێگایه‌كی دیاری كراوی هه‌بێت, به‌شێك له‌په‌یوه‌ندیه‌كانی به‌رهه‌مهێنان, ئاڵوگۆڕی كۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌ركه‌وته‌كانیه‌تی له‌ته‌كنیك و شێوه‌ فراماسیۆنی كۆمه‌ڵایه‌تیدایه‌ كه‌تان و پۆی سترۆكتۆره‌كان روونی ده‌كه‌نه‌وه‌, ئه‌و به‌شه‌ مه‌عنه‌ویه‌ش له‌به‌شه‌كانی تری سه‌رخانی كۆمه‌ڵگه‌دا رووبه‌رێكی فراوان داگیر ده‌كات. ئه‌وه‌ش كه‌له‌زماندا ئاماده‌یه‌ به‌رمه‌بنای كێبه‌ركێی چینه‌كان و گروپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان بووه‌ له‌مێژوودا, یه‌كه‌مین هۆكاریش بۆجیاوازی زمانه‌كان, ئه‌وه‌بووه‌ كه‌مرۆڤ له‌دوای جێهێشتنی شوێنێك بۆ شوێنێكی تر گه‌شه‌ی به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌, هه‌ر ئه‌وكات گروپێك یان بنه‌ماڵه‌یه‌ك رێكه‌وتوون له‌سه‌ر شێوه‌یه‌ك له‌ئاخاوتن و پێناسه‌یه‌ك بۆشته‌كان كه‌له‌ڕه‌وتی كاركردندا كه‌ڵكیان لێوه‌رگرتوون بۆبڕیار و ئاكامه‌كانی. به‌مه‌ش بیركردنه‌وه‌ ماهیه‌تی شته‌كانی به‌رهه‌مهێناوه‌, ده‌شێ‌ مێژووی بیری سیاسی وه‌ك مێژووی بیر ته‌ماشا بكرێت, به‌ڵام له‌چوارچێوه‌یه‌كی تایبه‌تدا له‌باره‌ی ده‌وڵه‌ت و تاكه‌كه‌س, ره‌وایی و ده‌ستور, ئازادی و یه‌كسانی, كه‌په‌یوه‌ندیه‌كی پته‌ویان به‌بیروڕای گشتی و بۆچونی ئاینی و گه‌شه‌كردنی فه‌لسه‌فی و زانستیانه‌وه‌ هه‌یه‌.

سروشتی ده‌وڵه‌ت په‌یوه‌ندیه‌كی گرنگی له‌گه‌ڵ بیری سیاسیدا هه‌یه‌, له‌سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌هه‌م ئه‌م په‌یوه‌ندیه‌ به‌شێوه‌یه‌كی سروشتی گه‌یشته‌ لوتكه‌, به‌رله‌وكاته‌ ئه‌م بیرانه‌ له‌گه‌ڵ جیهانبینی دینه‌كی گشتیدا گونجێندرابوون, ئه‌لێره‌وه‌ تێده‌گه‌ین كه‌زمان له‌نێو بیری سیاسی و گه‌شه‌ی فه‌لسه‌فه‌دا چ شتێكی جێهێشتووه‌, له‌سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاسته‌وه‌ زانایانی بیری لاهوتی, له‌كه‌شوهه‌وایه‌كی وه‌هادا زمانی ئه‌ده‌بیان به‌سه‌ر ته‌واوی كایه‌كانی تردا زاڵ كردبوو, دواتر له‌گه‌ڵ هاتنی رێنیسانسدا ئه‌م جۆره‌ بیركردنه‌وه‌یه‌ مشت و ماڵ كرا و فه‌لسه‌فه‌ی عه‌قلانی هاته‌ ئاراوه‌, ئه‌مه‌ش تائه‌و جێگایه‌ بڕی ده‌كرد كه‌ئه‌ده‌ب و هونه‌ر ته‌نها ده‌ربڕین بوو, به‌ڵام نه‌یده‌توانی گوتارێك بێت بۆرزگاركردنی ئینسان له‌ملكه‌چ بوون بۆهۆكاره‌ ئابوری و كولتوریه‌ جێكه‌وته‌كان, جگه‌ له‌و چاكسازییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ی كه‌ته‌نها بۆ به‌رگرتن بوو له‌هه‌ر جۆره‌ شۆڕشێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و شكستپێهێنانی سیستمی سه‌رمایه‌داری.

ئه‌گه‌رچی پێشتریش هونه‌ر بۆ هونه‌ر ده‌وری هه‌بووه‌, به‌ڵام موناقه‌شه‌ی بیرمه‌ندانی پێش ماركس ئه‌و رێگه‌یه‌یان خۆش كرد كه‌له‌میتۆدی هونه‌ر بۆهونه‌ره‌وه‌ بگۆڕدرێت بۆهونه‌ر بۆ ویژدان و هارمۆنی كردنی پێداویستی و هه‌ڵوێست, ئه‌وه‌ی كه‌زیاتر كاریگه‌ری خسته‌ سه‌ر زهنیه‌تی ماركس و ئه‌نگڵس, بایه‌خدان بوو به‌ئه‌ده‌ب و نوسینه‌كانی باڵزاك, هه‌روه‌ك به‌ئاشكرا ئه‌نگڵس ده‌ڵێ‌ ” ئه‌وه‌نده‌ی شت له‌باڵزاكه‌وه‌ فێربووم, به‌تایبه‌تی مامه‌ڵه‌كردنی له‌كه‌ڵ پاڵه‌وانی رۆمانه‌كانی، ئه‌وه‌نده‌ له‌مێژووی ئابوری و خه‌ڵكی پسپۆره‌وه‌ فێر نه‌بووم” 2 ماركس به‌نیاز بوو له‌دوای ته‌واوكردنی ده‌قی سه‌رمایه‌, خوێندنه‌وه‌ بۆ نوسینه‌كانی باڵزاك بكات, چونكه‌ ئه‌وانه‌ی كه‌له‌په‌نا باڵزاك خه‌ریكی ئه‌ده‌ب بوون, به‌شان شه‌وكه‌تی ده‌سه‌ڵاتدا هه‌ڵیان ده‌دا و به‌ئه‌نقه‌ست ده‌سه‌ڵاتی پاڵه‌وانی نێو رۆمانه‌كانیان راده‌ست ده‌كرد, نه‌ك وه‌كو هونه‌ركارییه‌كه‌ی باڵزاك فره‌ده‌نگی و واقیعیه‌ت و توانای پاڵه‌وان بكاته‌ وێنه‌یه‌ك بۆ ژیانی ئاسایی، بۆیه‌ به‌هاتنی بالزاك ئه‌م ته‌رزه‌ له‌نوسین شه‌رم گرتی و پاشكۆیه‌تی پێ‌ به‌خشرا, ته‌واوی چیرۆكه‌كانی په‌نجه‌ بۆ ئه‌و هه‌قیقه‌تانه‌ راده‌كێشن كه‌بایه‌خیان به‌سه‌رمایه‌ ده‌دا و په‌رده‌یان له‌سه‌ر هه‌ڵده‌ماڵی, ئیتر رۆمانی ساخته‌ و لاوه‌كی مۆدێلی به‌سه‌رچوو, زمان له‌نێو ئه‌ده‌بدا بوو به‌جێگای داخوازیه‌كانی مرۆڤ و یه‌كێك له‌ئامرازه‌كانی گه‌یاندن و گوتاری سیاسی له‌لایه‌ك، هه‌روه‌ها چێژێك بۆ پێچه‌وانه‌ كردنه‌وه‌ی ژیان و ده‌رچوون له‌واقیعی تاڵ.

“گوتاری سیاسی نیازی به‌جۆرێك له‌پێشخستن هه‌یه‌ كه‌له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كی زانستی بێت, وه‌ك چۆن سیستمی ده‌وڵه‌ت نیازی به‌ژێرخان هه‌یه‌, به‌ڵام ئه‌مانه‌ نابنه‌ وه‌ڵامێكی راسته‌وخۆ تاكو بپرسین ئایا ئه‌م رووداوانه‌ی كه‌له‌به‌رده‌ستاندان و چیرۆكێكن بۆگێڕانه‌وه‌, تێبینی لێكراوه‌, په‌سه‌نده‌ یان نا؟ به‌ڵكو ده‌بێت ژێرخان زانیاری له‌گه‌ڵدا نرخێنرابێت و هاوكاری گوتاری سیاسی بكات.” 3(رێگوزه‌ری بیری سیاسی, ستیڤن ئێرك لیدمان. وه‌رگیڕانی له‌سویدیه‌وه‌, ئاسۆس كه‌مال1997 ل 12
نوسینه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی ماركس بابه‌تی رۆژنامه‌وانی بوون, به‌شێك له‌و نوسینانه‌, ناڕه‌زایه‌تی بوو له‌یاسا چاودێره‌كان, هه‌روه‌ك ده‌ڵێ‌” چاودێری كردن وه‌كو كۆیله‌یه‌تی وایه‌ و هیچ پاكانه‌یه‌كی ناوێ‌” . دواتر قه‌ناعه‌تێكی بۆدروست بوو كه‌به‌رهه‌مهێنانی مه‌عریفه‌ هاوكارێكی كاریگه‌ره‌ له‌ئاڵوگۆری جهاندا, به‌ڵام ئه‌م ئاڵوگۆڕه‌ چۆن مومكین ده‌بێت, وه‌ختێك ئیدیۆلۆژیه‌تی فه‌لسه‌فه‌ی ئایدیایی كه‌واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی داده‌پۆشێ‌, پێویستی به‌ئاشكرا كردن و ره‌خنه‌كردن هه‌یه‌, وه‌كاری ئێمه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئینسان له‌و ئیدیۆلۆژیا دۆگما و وه‌همیانه‌ رزگار بكه‌ین, وه‌ختێك ده‌بینین ترادیسیۆن ره‌گوڕیشه‌ی له‌فه‌لسه‌فه‌دایه‌، وه‌ختێك ده‌بینین ئایین بۆ مانه‌وه‌ی خۆی ده‌بێت به‌ئیدیۆلۆژیایه‌ك كه‌مرۆڤ ناچار بكات ببێته‌ كارێكته‌رێك و به‌رگری له‌و وه‌همه‌ بكات كه‌له‌تێكسته‌وه‌ بۆته‌ به‌شێك له‌ژیان، له‌زمانی ئیلاهیه‌وه‌ بۆته‌ زمانی مرۆڤ و هتد، هه‌روه‌ها ریگه‌ش نه‌دراوه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی واقیعبینن و ته‌واو تێگه‌یشتوون له‌ئیدۆلۆژیاو شێوه‌ی به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی له‌ماناكانی دیكه‌ی ژیاندا، هه‌روه‌ها رێگه‌نه‌دراوه‌ به‌ئازادی و به‌راسته‌وخۆ موناقه‌شه‌ی ئه‌و بابه‌ته‌ بكرێ‌، بۆئه‌وه‌ی ته‌واوی كۆمه‌ڵگه‌ له‌و تێگه‌یشتنه‌ وه‌همیه‌ بگه‌ن و ئه‌لته‌رناتیڤی ژیان به‌هه‌ند وه‌ربگرن، بۆیه‌ زۆرجار له‌به‌ر هه‌لومه‌رجی ناله‌باری سیاسی, ماركس ناچار بووه‌ به‌زمانێكی ره‌مزی و ته‌نز ئامێز بنوسێ‌, تاكو سه‌رچاوه‌ی زانیاریه‌كان بپارێزێ‌، هه‌روه‌ك چۆن كه‌سێكی وه‌كو سوكراتیش له‌سه‌ر وه‌ختی خۆیدا به‌زمانێكی ته‌نزی قسه‌ی ده‌كرد و وه‌ڵامی پرسیاره‌كانی ده‌دایه‌وه‌.


مانیفێستێك بۆحیزب.. زمانێك بۆ سیاسه‌ت

تارماییه‌ك له‌ئه‌وروپا دێت و ده‌چێ‌ تارمایی كۆمۆنیزم, هه‌موو هێزه‌كانی ئه‌وروپای كۆن پاپا و تزارا رادیكاڵه‌ فه‌ره‌نسیه‌كان پۆلیسی نهێنی ئه‌ڵه‌مان بۆ دوورخستنه‌وه‌ی ئه‌م تارماییه‌ له‌په‌یمانێكی موقه‌دده‌سدا پێكهاتوون ” مانیفێستی حیزبی كۆمۆنیست. ئه‌مه‌ رسته‌ی یه‌كه‌می مانیفێستی پارتی كۆمۆنیزمه‌ كه‌ماركس و ئه‌نگلس دایانڕشت, به‌رله‌وه‌ی پرس له‌تارمایی ماركس بكه‌ینه‌وه‌ سه‌باره‌ت به‌بانگه‌وازێك بۆ كۆمۆنیزم و ترسی ده‌سه‌ڵات له‌و بانگه‌وازه‌, باسێكی كورت ده‌رباره‌ی بیروبۆچونی هه‌ندێك بیرمه‌ندی ئه‌م سه‌ده‌یه‌ وه‌رده‌گرین, دوای تێپه‌ڕبوونی 150 ساڵ به‌سه‌ر ده‌رچوونی ئه‌م بانگه‌وازه‌ ئێمه‌ له‌به‌رده‌م دوو بۆچوونی دژ به‌یه‌كین، یه‌كێكیان باس له‌مانی به‌های ئه‌و بانگه‌وازه‌ ده‌كات كه‌سه‌ره‌نجام به‌مه‌رگی سیستمی سه‌رمایه‌داری ته‌واو ده‌بێ‌ و پێی وایه‌ كه‌مادام دوو چین له‌وێدا به‌یان كراوه‌ و هه‌ر ئه‌م دوو چینه‌ له‌ململانێدان و دژیه‌كن كه‌له‌نێوان هێزه‌كانی به‌رهه‌مهێنان و په‌یوه‌ندیه‌كانی به‌رهه‌مهێنانه‌ و دواجار حیسابێك بۆ چینه‌كه‌ی مام ناوه‌ند نه‌كراوه‌ كه‌هه‌ر ئه‌وان به‌شێكن له‌جوڵه‌ی ژیان به‌ڵام ناچنه‌ نێو مێژووه‌وه‌، بۆچونه‌كه‌ی تریش كه‌به‌رگری لێده‌كات، پێی وایه‌ ماركس سنوورێكی بۆ پاوانخوازی سه‌رماداری دانا كه‌چاكسازی له‌سیستمی ژیان و سعات كار و مافی كرێكار و زه‌مانه‌ت و نه‌مانی باب مه‌زنی و كویلایه‌تی هه‌موویان به‌رهه‌می مانیفێستن.

ئێمه‌ سه‌ره‌تا بۆچوونه‌ دژه‌كه‌ وه‌رده‌گرین، ریمۆن ئاڕون بۆچوون كه‌سێك وه‌رده‌گرێت به‌ناوی ئه‌كسلۆس و پێیی وایه‌ ماركس فه‌یله‌سوف نیه‌ و ته‌نها كۆمه‌ڵناسێكی شاره‌زایه‌ و به‌پێچه‌وانه‌وه‌ فه‌یله‌سوفی نامۆبون نییه‌ و هیچی تر، به‌ڵام پاشان له‌باره‌ی مانیسفێسته‌وه‌ ئارۆن ده‌ڵێ‌” مانیفێستی كۆمۆنیزم ده‌قێكی نازانستییه‌ و نوسراوێكی ریكلامیه‌ به‌ڵام ئه‌نگڵس و ماركس فكره‌ زانستیه‌كانی خۆیان له‌و مانیفێسته‌ ده‌خه‌نه‌ ڕوو، هه‌روه‌ها فكری سه‌لمێنراوی ماركس ته‌نها دروستكردنی دووبه‌ری جه‌نگه‌ له‌نێوان سه‌رمایه‌دار و كرێكار، وه‌ختێك باس له‌ئێمه‌ و ئه‌وان ده‌كات ئێمه‌ وه‌كو مرۆڤایه‌تی له‌ناوده‌بات هێشتا پێناسه‌ی ئه‌وان نادیاره‌، ئه‌م خه‌ڵسه‌ته‌ی تێدایه‌ له‌لایه‌نێكه‌وه‌ دوژمناكاری چه‌وسێنه‌ران و چه‌وساوه‌كان و له‌لایه‌نی دیكه‌شه‌وه‌ ئینتیما بۆ دروستكردنی ته‌نها دوو مه‌یدانی شه‌ڕ له‌دوو جه‌مسه‌ری دژیه‌كدا هه‌یه‌” هه‌روه‌ها وه‌كو ریمون ئارۆن باسده‌كات، دوو شێوه‌ له‌دژبه‌ری ده‌ستنیشانكاری سه‌رمایه‌داری له‌نوسراوه‌ زانستیه‌كانی ماركس و له‌كتێبی مانیفێستی كۆمۆنیستدا ده‌بینرێن، شێوازی یه‌كه‌م ناكۆكی نێوان هێزه‌كانی به‌رهه‌مهێنانه‌ له‌گه‌ڵ په‌یوه‌ندیه‌كانی به‌رهه‌مهێناندا، بۆرژوازی به‌رده‌وام ئامرازه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی به‌رهێزتر دروستده‌كات، به‌ڵام په‌یوه‌ندیه‌كانی به‌رهه‌مهێنان واته‌ په‌یوه‌ندی خاوه‌ندارێتی و شێوه‌ی دابه‌شكردنی داهات به‌هه‌مئاهه‌نگی هێزه‌كانی به‌رهه‌مهێنان ناگۆڕێن، سیستمی سه‌رمایه‌داری ده‌توانێ‌ زۆرتر له‌پێشوو رێژه‌ی به‌رهه‌مهێنان به‌رزبكاته‌وه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ زۆربوونی سامانیش دیسان هه‌ژاری توشی به‌شێكی گه‌وره‌ی كۆمه‌ڵگا ده‌بێته‌وه‌، كه‌واته‌ ئه‌م دژیه‌كه‌ له‌ئاكامدا قه‌یرانی شۆڕشی لێده‌كه‌وێته‌وه‌ كه‌موچه‌وه‌رگره‌كانن، ئه‌وانه‌ن كه‌ماركس وه‌كو چینی ناوه‌ندی حیسابی بۆ نه‌كردوون له‌و مێژووه‌ حه‌تمیه‌ی دیاری كردووه‌ كه‌مه‌رگی سه‌رمایه‌دارییه‌”. قۆناغه‌ بنه‌ماییه‌كانی هزر له‌كۆمه‌ڵناسیدا.

به‌رگی یه‌كه‌م. ریمۆن ئارۆن. وه‌رگێڕانی بۆ كوردی. عه‌بدولڵا ره‌سوڵی. ل 240. بۆچوونه‌كه‌ی تر كه‌ جۆن كاسیدیه‌ به‌رگری له‌ماركس ده‌كات پێی وایه‌ فه‌لسه‌فیه‌ و ئه‌وه‌ی كه‌ئێستا هه‌یه‌ سه‌رمایه‌داره‌كه‌ی سه‌رده‌می ماركس نییه‌ و خۆشگوزه‌رانیه‌كی هێناوه‌ كه‌به‌رهه‌می ئه‌و ترسه‌یه‌ له‌مانیفێستدا هه‌یه‌. (جۆن كاسیدی) كه‌بیرمه‌ندێكی شاره‌زایه‌ له‌سیستمی سه‌رمایه‌داری و یه‌كێك له‌توێژه‌ره‌وه‌كانی سۆسیالیزمه‌ و له‌زانكۆی (وڵ ستریت) و به‌رپرسی دانانی ستراتیژیه‌كانی سه‌رمایه‌گوزاریه‌, سه‌باره‌ت به‌پرسی ئه‌وه‌ی ئایا مانیفێست ئه‌رزشێكی سیاسی ماوه‌ و قابیلی خوێندنه‌وه‌یه‌ یان نا؟ ده‌ڵێت” قه‌ناعه‌ت به‌قسه‌كانی ماركس ده‌كه‌م كه‌راستی گوتووه‌” له‌شوێنێكی تردا ده‌ڵێت” یه‌كێك له‌وانه‌ گرنگه‌كانی ماركس ئه‌وه‌یه‌ كه‌ره‌وتی سه‌رمایه‌ به‌ره‌و لای پاوانخوازی ده‌چێت, ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی هاتنه‌دی رێسایه‌كی سیستماتیكی دژوار, ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ش دواتر به‌بۆچوونێكی ریفۆرمخوازانه‌ له‌لایه‌ن كه‌سانی وه‌ك (تیۆدۆر رۆزۆلفت و فرانكلین رۆزۆلرت) سه‌لمێنران” له‌شوێنێكی تردا قسه‌ له‌سه‌ر زمانی سیاسیانه‌ی ماركس ده‌كات وه‌ك پێناسه‌یه‌ك بۆ شیركه‌ت و ماشینێك كه‌له‌سه‌رده‌مێكی تردا به‌رچاو ده‌كه‌ون ده‌ڵێت” شه‌پۆلی گه‌وره‌ی گارخانه‌ و داروسازی و پیشه‌سازی و ئه‌سله‌حه‌ سازی, په‌یوه‌ندی جۆراو جۆریان پێكه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌له‌كۆمه‌ڵگه‌كانیشدا ره‌نگدانه‌وه‌ی هه‌لومه‌رجی مادی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ مێژووییه‌ی ده‌بێت كه‌پێشبینیه‌كانی وه‌دی هات” سه‌باره‌ت به‌وه‌ی كه‌به‌شێك له‌بیرمه‌ندانی ئێستا هه‌مان زمانی ماركس به‌كاردێنن به‌ڵام وشكتره‌و پێیان ئه‌غزه‌ ناوی ماركس بێنن ده‌ڵێت” به‌جیهانی بوونی سه‌رمایه‌ له‌وئاوازانه‌یه‌ كه‌وێردی سه‌ر زمانی هه‌موو كه‌سێكه‌, به‌ڵام ناوهێنانی ماركس بۆكه‌سێكی وه‌كی (دانی رودێك) كه‌ئوستادی زانكۆكانی ئامریكایه‌ بۆداهاتووی پیشه‌كه‌ی قازانجی نیه‌” له‌كۆتاییدا جۆن كاسیدی ده‌ڵێت ” هه‌تا سیستمی سه‌رمایه‌دار بمێنێت ماركس هه‌ر به‌زیندووی ده‌مێنێته‌وه‌”, كه‌وابوو ماركس زیندووه‌ به‌پێی ئه‌م بۆچوونه‌ی جۆن كاسیدی.
ئیستا دێمه‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌بایه‌خدان به‌زمانی ماركس له‌دیدی بیرمه‌ندی گه‌وره‌ی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌گه‌رایی چ گرنگیه‌كی هه‌بووه‌ و بۆچی به‌رواوردی ده‌كات له‌گه‌ڵ زمانێك كه‌ شكسپیر له‌ئه‌ده‌بدا به‌كاریده‌هێنێت.

موناقه‌شه‌كردنی پرسی ئه‌و زمانه‌ی كه‌ماركس بۆ فه‌لسه‌فه‌و بیركردنه‌وه‌ به‌كاری هێناوه‌, پرسێكه‌ له‌لای ژاك درێدا له‌میانه‌ی ته‌ماهی كردنی زمانی فكر و ئه‌ده‌به‌وه‌ هاوسه‌نگیه‌ك دروست ده‌كات, ئه‌و هه‌وڵده‌دات تارمایی ده‌قی هاملێتی شكسپیر له‌گه‌ڵ تارمایی ماركس به‌راورد بكات و بڕوای به‌زمانی راسته‌وخۆ نیه‌, تا ده‌گاته‌ هه‌ڵگرتنی سنووری نێوان بیركردنه‌وه‌و فه‌لسه‌فه‌ و ئه‌ده‌ب, درێدا له‌تێزه‌كه‌یدا كه‌بۆهه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی ده‌ق موناقشه‌ی ده‌كات, پاشان په‌یوه‌ندی له‌نێوان حیكایه‌تی تارمایی هاملێت و تارمایی بزوتنه‌وه‌یه‌كی سیاسی گرێده‌دات, ئه‌و یه‌كه‌مین پرسیاری له‌وێوه‌ ده‌ستپێده‌كات و ده‌ڵێ‌” بۆچی تارمایی له‌لای ماركس به‌(كۆ) هاتووه‌؟ ئایا له‌كه‌سێك زیاتر ئاماده‌یه‌؟ ئایا ئه‌و تارماییه‌ له‌گه‌لێكه‌وه‌ هاتووه‌”5. دواتر موناقه‌شه‌ی زمانی سیاسی ده‌كات به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ زمانێك كه‌ته‌نها بۆ ئه‌ده‌به‌ و كه‌شكسپیر له‌هاملێتدا وه‌كی سیمبۆل به‌كاری هێناوه‌, لێره‌ تارمایی وه‌كو باوكێكی رزكاركه‌ر هاتووه‌, به‌هه‌مان شێوه‌ش تارماییه‌كه‌ی ماركس بانگه‌واز كردنه‌ بۆبزوتنه‌وه‌یه‌كی رزگاركه‌ری مرۆڤ له‌ده‌ستی چه‌وساندنه‌وه‌ و جیاوازیه‌ چینایه‌تیه‌كان, له‌مباره‌یه‌وه‌ فلادیمیر ئیلیچ لینین ده‌ڵێ” هه‌ر وشه‌یه‌ك بۆخۆی گشتی كردنێكه‌ كه‌به‌یارمه‌تی زمان و فه‌رهه‌نگ كۆكراوه‌ته‌وه‌, ئیتر نه‌سل به‌ نه‌سل كه‌وتۆته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی هه‌موان و بیركردنه‌وه‌ و لۆژیكی دابین كردووه‌”.

له‌چاوپێكه‌وتنێكیدا درێدا كه‌له‌كتێبی هه‌ڵوێسته‌كاندا له‌ساڵی 1981 ئه‌نجامدراوه‌ و موناقه‌شه‌ی پێداویستی سیاسی و په‌یوه‌ندی نێوان ماركسیزم و پێكهاته‌ شكێنی ده‌خاته‌ روو, ده‌ڵێ‌” ده‌بێ‌ كه‌ڵك له‌زمانی ماركس وه‌ربگرین, تاكو به‌باشی كه‌ڵه‌كه‌بوونی میتافیزیكی بناسین كه‌له‌مێژوودا له‌سه‌ر یه‌ك هه‌ڵچنراون” له‌كتێبی تارماییه‌كانی ماركسیشدا ده‌ڵێ‌”ده‌بێ‌ به‌تێڕوانینێكی فه‌لسه‌فیه‌وه‌ ته‌ماشای فكری ماركس بكه‌ین” به‌بڕوای ئه‌و ئینته‌رناسیونالی نوێ‌, نه‌خاوه‌ن ئۆرگانی سیاسیه‌ و نه‌خاوه‌ن حیزبه‌, به‌ڵكو پڕۆسه‌یه‌كی ئه‌ده‌بیه‌ له‌نێو ئازارو مه‌ینه‌تیه‌كانی خه‌ڵكدا له‌دایك بووه‌, بۆئه‌مه‌ش وه‌ڵامی ئه‌ركه‌ گرینگه‌كانی كاری ئێمه‌ی رۆشنبیره‌ له‌نێو ئه‌و فه‌لسه‌یه‌دا, ماركسی ره‌سه‌ن و ماركسی ناڕه‌سه‌ن له‌یه‌كتر جیا بكه‌ینه‌وه‌ و كامیان له‌مێژوودا بهێڵینه‌وه‌ و كامیان بخه‌ینه‌ نێو زبڵدانه‌وه‌, له‌سه‌رووی هه‌موشیه‌وه‌ پێویستمان به‌و وشانه‌یه‌ كه‌له‌زمان و ئه‌ندێشه‌كانی ماركسدا دژ به‌نایه‌كسانی و سته‌مه‌” ئه‌م گشتی كردنی فه‌رهه‌نگ و زمانه‌ له‌تێڕوانینی فه‌یله‌سوف و بیرمه‌ندانی پاش ماركس, هه‌وڵێكه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌و لۆژیكه‌ی ماركس كه‌له‌خه‌یاڵی ئینساندا هه‌یه‌ بۆله‌ناوبردنی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسیه‌ی جێگیربووه‌.

زمان له‌سروشته‌وه‌ بۆ مه‌به‌ست

به‌گشتی مرۆڤ جگه‌له‌زمانی ده‌روونی, خاوه‌نی دوو جۆر له‌زمانه‌, (زمانی سروشتی و زمانی ده‌ستكرد). زمانی سروشتی ئه‌و زمانه‌یه‌ كه‌له‌رێگایه‌وه‌ رۆژانه‌ دیالۆگ ده‌كه‌ین و له‌یه‌كتر تێده‌گه‌ین, زمانی ده‌ستكردیش ئه‌و زمانه‌یه‌ كه‌له‌چه‌ند كۆڵه‌كه‌ و نیشانه‌یه‌كدا و به‌مه‌به‌ستێكی تایبه‌ت دروستمان كردوون و گه‌شه‌ی كردووه‌, بۆنمونه‌ (زمانی سیمبول) واته‌ سیمۆلۆژیا ( ئاماژه‌) كه‌له‌ماتماتیكدا نازناوی (شیمی) یان (كۆدی) لێنراوه‌ و له‌هونه‌ری شانۆییشدا كاری پێده‌كرێت, ئه‌و زمانه‌ ناڕاسته‌وخۆیه‌یه‌ كه‌به‌شێوه‌یه‌كی تر ئاراسته‌ ده‌كرێت, لێره‌وه‌ تێده‌گه‌ین كه‌زمان له‌نێو سیستمدا كردارێكه‌ له‌به‌رئه‌نجامی خوێندنه‌وه‌گه‌ریه‌ و پشت به‌بایه‌خی خودی هۆشیار ده‌به‌ستێت, به‌رای سۆسێر (پراكتیك) له‌زماندا واته‌ كۆنتڕۆڵی ژینگه‌یه‌ و جێگره‌وه‌كه‌شی ئه‌و شتانه‌یه‌ كه‌ئاماژه‌ی بۆده‌كرێت, له‌لایه‌كی تره‌وه‌ پێی وایه‌ سیمۆلۆژیا به‌شێكه‌ له‌كۆمه‌ڵناسی و درێداش دواتر ئه‌م بۆچوونه‌ پشتڕاست ده‌كاته‌وه‌ و ده‌ڵێ‌” په‌یوه‌ندی به‌هوشیاریه‌وه‌ هه‌یه‌” (6)
دیالیكتیكێك كه‌ماركس له‌زمانی سیاسه‌تدا كه‌ڵكی لێوه‌رگرتووه‌, فه‌لسه‌فه‌یه‌كه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو كولتوره‌كاندا ته‌ماهی ده‌كات, به‌ومانایه‌ی كه‌گوتاری یه‌كگرتنی كرێكاران له‌هه‌موو دونیا, گوتارێكه‌ به‌بێ‌ له‌به‌رچاوگرتنی مه‌زهه‌ب و ئیتنیك و ترادیشنه‌كان ده‌گاته‌ بیری هه‌ركه‌سێكی ئه‌م سه‌رزه‌مینه‌, چونكی ئه‌و سیستمه‌ی كه‌كه‌وته‌ به‌ر ره‌خنه‌ی ماركس, به‌ئاشكرا چینه‌كانی له‌به‌رامبه‌ر یه‌كتردا راگرتبوو, به‌ئاشكرا چینه‌كان له‌به‌رامبه‌ر كێبه‌ركێدان, هه‌ڵبه‌ت تاكۆتایی هاتن به‌و سیستمه‌ش جیاوازی چینه‌كان هه‌رده‌مێنێت, كه‌وابوو زمانێك كه‌ماركس له‌رووی سیاسیه‌وه‌ پێشكه‌شی كردووه‌, له‌واقیعی ژیانی رۆژانه‌ی كرێكاردا تێگه‌یشتنی ئاسانتره‌ له‌وه‌ی كه‌به‌زمانی فه‌لسه‌فه‌ توێژینه‌وه‌, له‌سه‌ر گۆڕینی ژیانێكی باشتر بكرێت و كۆمه‌ڵگه‌ ئۆرگانیزه‌ بكرێت, به‌پراكتیك كردنی گوتاری یه‌كگرتن, نه‌هێشتنی جه‌هه‌نم و هێنانه‌ ئارای به‌هه‌شتێكه‌ كه‌ئینسان له‌رێگه‌ی قودره‌تی خۆیه‌وه‌ ده‌توانێت ژیانی تێدا بكات, هه‌ر شۆڕشێك له‌مێژووی كۆمه‌ڵگه‌ی به‌شه‌ریدا بووه‌, زمان به‌شێك بووه‌ له‌ئیشكالیاته‌كانی, نه‌گه‌یشتنی فه‌لسه‌فه‌ی لاهووتی له‌رێگه‌ی ئاینه‌كانه‌وه‌, به‌شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان نه‌گه‌یشتنی زمانی ده‌قه‌كان بووه‌.

رۆژنامه‌… تریبۆنێك بۆگه‌یاندنی گوتار

به‌رله‌وه‌ی ماركس ده‌ست بۆ كاری رۆژنامه‌وانی به‌رێت, خه‌ریكی نوسینه‌وه‌ی كتێبی (خانه‌واده‌ی پیرۆز) بوو, پاشان بوو به‌كارێكی هاوبه‌ش له‌گه‌ل ئه‌نگڵس دا كه‌وه‌ڵامی هێگڵیه‌ لاوه‌كان بوو, دواجار كه‌بیر له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ له‌رێگای رۆژنامه‌وه‌ وه‌كو كایه‌كی گرنگ بۆ بڵاو كردنه‌وه‌ و گه‌یاندنی گوتاری سیاسی و فه‌رهه‌نگی و موناقه‌شه‌ فه‌لسه‌فیه‌كان و ئاشنا كردنی كریكار به‌بزووتنه‌وه‌یه‌كی چالاك و دژ به‌سیستمی سه‌رمایه‌داری, دواتر له‌رێگای رۆژنامه‌ی (پێشكه‌وتنی) فه‌ره‌نسیه‌وه‌ كه‌له‌پاریس ده‌رده‌چوو بۆچوونه‌كانی بڵاوده‌كرده‌وه‌, ئه‌وه‌بوو پۆلیسی ئه‌و وڵاته‌ رێگه‌یان له‌بڵاكردنه‌وه‌ی نوسینه‌كانی گرت و ناچار كرا به‌ره‌و برۆكسل سه‌رهه‌ڵبگرێ‌, له‌وێش به‌هه‌مان شێوه‌ له‌لایه‌ن پۆلیسه‌وه‌ رێگه‌ی لێده‌گیرێ‌ نوسینه‌ سیاسیه‌كانی بڵاوبكاته‌وه‌, دواجار ناچار ده‌بن له‌گه‌ڵ ئه‌نگڵسدا, به‌یانێك به‌ناوی مانیفێست ده‌ربكه‌ن, وه‌ك یه‌كه‌مین به‌یان بۆدانانی حیزبی كۆمۆنیست هه‌روه‌ك پێشتر باسمان لێوه‌ كرد.

ئه‌گه‌رچی ماركس به‌رده‌وام له‌ژێر چاودێری پۆلیسدا بوو, دواجار ناچار ده‌بێ‌ رۆژنامه‌ی (new rainsh ziytong ) ده‌ربكات و ببێته‌ سه‌رنووسه‌ری رۆژنامه‌كه‌, له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌ورۆژنامه‌یه‌دا بیربڕوای سیاسی دژ به‌ده‌وڵه‌ت بڵاوده‌كرایه‌وه‌, له‌ساڵی 1849 به‌بیانووی ئه‌وه‌ی كه‌ كرێكاران هانده‌دات و رۆژنامه‌یه‌كی ته‌حریزیه‌ رۆژنامه‌كه‌ داده‌خرێت, دواتر وه‌كو گۆڤارێكی مانگانه‌ی سیاسی ئابووری ده‌ریده‌كرد, هه‌ڵبه‌ت ماركس رۆژنامه‌ی ته‌نها بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ی بیرو بۆچوونی سیاسی و به‌تایبه‌تی كۆمۆنیستی نه‌بوو, به‌ڵكو به‌شێكی كاره‌كه‌یان بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌و دیكۆمێنته‌ نهێنیانه‌ بوو كه‌له‌دادگای پڕۆسیه‌كاندا هه‌بوو, ئه‌وه‌بوو حكومه‌ت ناچار بوو نامیلكه‌یه‌ك به‌ناوی نهێنی دادگایی كردنی كۆمۆنیسته‌كان له‌شاری كۆڵن بڵاوبكاته‌وه‌, پاشان له‌ساڵی 1855به‌ناچار له‌رۆژنامه‌ی (new odrzaytong ) نوسینه‌كانی بڵاو ده‌كرده‌وه‌, له‌ساڵی 1859 له‌گه‌ڵ ئه‌نگڵسدا رۆژنامه‌ی (گه‌ل) یان ده‌رده‌كرد, له‌ساڵی 1862 له‌رۆژنامه‌ی (پرێس) ده‌ینووسی كه‌رۆژنامه‌یه‌كی زیاتر هوونه‌ری بوو, له‌ساڵی 1865 له‌رۆژنامه‌ی (سۆسیالیستی دیموكراتی) بۆچوونه‌كانی ده‌نووسی.

هه‌ڵبه‌ت ناوهێنانی ئه‌و رۆژنامانه‌ی كه‌ماركس كاری تێدا كردوون و نوسینی بڵاوكردۆته‌وه‌, ئه‌وه‌نده‌ گرنگ نین, به‌قه‌د ئه‌وه‌ی گرنگیه‌كه‌ی له‌وه‌دایه‌ كه‌ئه‌و رۆژنامه‌ی وه‌ك تریبۆنێك به‌كارده‌هێنا بۆ گوتاری سیاسی و كێبه‌ركێی حكومه‌تی پڕوسیا و سیستمی سه‌رمایه‌داری, به‌مه‌ش توانی كاریگه‌ری راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ له‌سه‌ر خوێنه‌ر و چینی كرێكارانه‌وه‌ هه‌بێ‌ و پشتگیری له‌قسه‌كانی بكه‌ن.

————————
سه‌رچاوه‌كان
1: گۆڤاری سه‌رده‌م ژماره‌ 14 فایلێك له‌سه‌ر ماركس
2: ده‌سنووسه‌ فه‌لسه‌یه‌كانی ماركس . له‌سایتی ماركسیزم وه‌رگیراوه‌
3: (رێگوزه‌ری بیری سیاسی, ستیڤن ئێرك لیدمان. وه‌رگیڕانی له‌سویدیه‌وه‌, ئاسۆس كه‌مال1997 ل 12
4: رۆژنامه‌ی رێگای كوردستان ژماره‌ (712) 11/11/2006 .
5: كتێبی (اگیاف ماركس) جاك دریدا ترجمه‌ نز عیاشی. ل23
6: علم اللغه‌. دی سۆسێر




له‌باره‌ی ریفراندومه‌وه‌ … سمکۆ محەمەد

. کائینێکی به‌راویزخراو لە سیاسەت روشنبیر ….

دوای ئه‌وه‌ی سەرۆکی هەریم لەگەڵ به‌شیك له‌ حیزبەکان کۆبووەوە لەسەر راگەیاندنی دەوڵەت، ئه‌مه‌ش مقۆمقۆی زۆری لیده‌په‌یدا بوو كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستانی دابه‌شی سه‌ر دوو به‌ره‌ی دژ به‌یه‌ك كردووه‌، یه‌كێك پشتگیری ریفراندۆم ده‌كات و ئه‌ویتر دژیه‌تی و هه‌ردوولاش یه‌كتر ته‌خوین ده‌كه‌ن، سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ تویژیك هه‌یه‌ كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌سه‌ر بابه‌ته‌ هه‌ستیاره‌كان، کەچی سه‌رۆكی هه‌ریم تائێستا ئەو کائینە بانگ ناکات کە رۆشنبیرە و زیاتر تێدەگەن لە چارەنووسی نەتەوەیەک و بەرپرسن لە تیگەیشتن لەو پرسەی کە هێندەی پەیوەەندی بە فەزای گشتییەوە یه‌، نیو ئەوەندە پەیوەندی بەفەزای تاییبەتی سیاسی و حیزبە کوردیەکانەوە نییە، بەتایبەتی ئەو دۆخەی کە کاریگەرییەکی لەسەر هەموو تاکێکی کوردی کردووە کە تەنها گوێ لە حیزبەکان و میدیاکانیان بگرێت و رۆشنبیر پشتگوێ بخرێت کە لەراستیدا ئەوانیش بەشێک لەو فەزا سیاسیە، بەڵام خوڵقاندنی وەها دۆخێک زەمینەی بۆ رۆشنبیر خۆش کردووە کە وەکو کائینێکی دەست و پێ سپی شانی خۆی لەو پرسە گرینگانە خاڵی بکاتەوە.

ئەگەر رۆشنبیربوون پێوەرێک بێت بۆ گەڕانەوە و بەرگریکردن لەبەهاکانی کۆمەڵگە و تێڕوانینێکی ستوونی جیهانبینی بێت کە ڕۆشنبیر وەکو کائینێکی بەئاگا لەکایە جیاجیاکان، گوایە کاری خۆی لەدەرەوەی چالاکیە کۆمەڵایەتیەکان ئەنجامدەدات. دەبێت چیتر لە رۆشنبیری دەسەڵات نەپرسین، بەڵکو لەدەسەڵاتی رۆشنبیر بپرسین کە بەدەسەڵاتی مەعریفی ناسراوە، بۆچی چارەنووسی ئەو کۆمەڵگەیە بەبێ پرسی ئەوان دیاری دەکرێت و ئه‌مانیش ته‌نها بینه‌رن، چونکە ئەگەر دەسەڵات و رۆشنبیر لەو پرسانەدا وەکو دوو دیوی دراوێک نەبن، واتە مەعریفەخوازی جۆرە هەوڵێکی دیکەیە لەلایەن کارێکتەرە چالاکەکانەوە بۆ گەیشتن بەجۆرێک لەدەسەڵاتخوازی، کەواتە ململانێ لەسەر چارەنووسی سیاسی و ژیان هەیە، چونکە رۆشنبیر نییە لەزەینی خۆیدا هەڵگری جۆرە غەریزەیەک نەبێت بۆگەیشتن بەدەسەڵات، بەوپێیەی کە دەسەڵات بۆخۆی جۆرە غەریزەیەکە لەمێشکی هەموو تاکێکدایە، سابا ئەو دەسەڵاتە سیاسی، یان فکری یان ئاینی بێت، لێرەوەیە رۆشنبیری سیاسی و سیاسەتی رۆشنبیر دەردەکەوێت، مەبەستم ئەوەیە کە ئەگەر رۆشنبیر سیاسی بوو، پەنجە بۆ ئامانجەکان دریژ ده‌كات، ئەوەش کەسیاسەتی رۆشنبیرە، ئەوەیە کە لەپێناو سیاسەتێکدا دەست لەسەر ئامانجێکی دیاریکراو دادەنێ و سیاسەتێکی دیکە دەکاتە ئامانج، یان ئەوەیە کە هەوڵی نامومکین دەدات هەروەک عەلی حەرب دەڵێ (مەبەستمان لەوەزیفەی ڕۆشنبیر ئەوەنییە کە ئیدیالیزم، ناچار بەمەتریالیزم بکات، بەپێچەوانەشەوە ماتریالیزم ناچار بەئیدیالیزم بکات. بەڵکو وەزیفەی ڕۆشنبیر ئەوەیە بەرهەمی فکری هەبێت)، ئەم وانەیە بۆ ئەوەیە کە بەشێک لە رۆشنبیران بەو کێشەیەوە خۆیان سەرقاڵ کردووە، ئایا دەتوانن لەرێگەی ماتریالیزمەوە کە فیزیکی و فکری دیالیکتیکیە دەبێ ململانێی ئیدیالیزم بکات و گەمەکەش بباتەوە و بەخەڵکی بفرۆشێتەوە، لەحاڵێکدا ئەمە نەکاری رۆشنبیرە و نە بە فکریش چارەسەر دەکرێ، بەقەد ئەوەی بە سیاسەت یەکلایی دەکرێتەوە ئاین و توندڕەوی و سیاسەت و دەسەڵات و دەوڵەت لەیەکتر جودادەکاتەوە، بۆیەش باس کەدێتە سەر دەوڵەتی عیلمانیەت، باس لە جیاکردنەوەی ئاین لە دەوڵەت دەکرێت.

شێوەیەکی دیکەی تێڕوانین هەیە کە پێی وایە دەسەڵاتی مەعریفی جۆرە دەسەڵاتێکی دیکەی نادیارە، کە (ئیدوارد سەعید) بەپێی جیهانبینی خۆی پێی وایە وڵاتانی دواکەوتوو شوێنپێی ڕۆژئاواییەکانیان هەڵگرتووە، بەمانایەکی دیکە بەڕۆژئاوایی کردنی جیهان لەڕووی کولتوریەوە مەرجی خۆبەستنەوەی زاڵ کردووە بەسەر بیر و بۆچوون و کولتوری ڕۆژهەڵات. لێرەوە ئاماژە بەوە دەکات کە تیۆرەی مۆدێرنیتە وەک شتێک درێژە پێدەری قوتابخانەی ڕۆژهەڵاتناسیە. ئەم خەسڵەتە لەرۆشنبیری کورددا نابینرێت، وەختێک دەبینین لەپێناو سیاسەتێکدا فکری رۆژئاواییی بەسەر کوردستاندا زاڵ دەکات و خۆشی دەخاتە دەرەوەی بەرپرسیارێتی و تەنها تیۆرەکە پێشاندەدات و لەدۆخێکی سیاسی وەکو ریفراندۆم کە ئێستا گرینگترین پرسی کوردییە، خۆی یەکلایی ناکاتەوە، چونکە دەست و پێ سپییە.
إ




له‌باره‌ی فێمینزمی كوردیه‌وه‌ … سمكۆ محه‌مه‌د

مه‌سه‌له‌ی ژن .. مه‌سه‌له‌ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ ……

فێمینیزم چییه‌؟ ……

فیمینزم ره‌وتێكی فكری رادیكاڵی ژنانه‌ دژ به‌سیستمی باوكسالاری له‌كۆمه‌ڵگه‌دا، ئه‌م ره‌وته‌ له‌ئه‌نجامی توندوژی به‌رامبه‌ر به‌ژنان هاتۆته‌ ئاراوه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌وكاته‌ی كه‌ ژنان تاڕاده‌یه‌ك ئازادبوون له‌نێو حیزبه‌ سیاسیه‌كان، ژنان له‌چاوی پیاوانه‌وه‌ به‌ پله‌ دوو هاتوون، دواتر ئه‌م ره‌وته‌ فۆڕمی گۆڕا بۆ ره‌وتێكی توندڕه‌و به‌رامبه‌ر به‌پیاو له‌رۆژئاوا، به‌تایبه‌تیش سیستمی قه‌شه‌سازی و پاپا و كڵێسا ته‌ماشای بوونی ژنانیان ده‌كرد، ئیدی چه‌مكه‌كه‌ له‌پزیشكیه‌وه‌ بوو به‌ره‌وتی فكری سیاسی ژنان و درێژه‌ی كێشا تائه‌و راده‌یه‌ی رۆژهه‌ڵاتیشی گرته‌وه‌. هه‌ڵبه‌ت “بۆیه‌كه‌مجار زاراوه‌ی فیمینیزم (feminzme) سه‌ره‌تا به‌شێوه‌ی نیمچه‌ بابه‌تێكی پزیشكی به‌زمانی فه‌رانسه‌یی بۆ گه‌شه‌ی ئه‌ندامه‌كان و تایبه‌تمه‌ندی ره‌گه‌زی نه‌خۆشه‌كانی ژنانو دواتر به‌تایبه‌تی بۆ پیاوێك كه‌ پزیشكه‌كان وای بۆده‌چوون پزیشكه‌كان كه‌ هه‌ندێكجار پیاوان جه‌سته‌یان له‌ژن نزیكه‌ و (tenssexwal) یان ئه‌و پیاوانه‌ی به‌جه‌سته‌ی خۆیانه‌وه‌ ئازاریان ده‌كێشا، پاشان ئه‌لكسه‌نده‌ر دیری نوسه‌رێكی ناسراوی فه‌رانسه‌یی بوو، ئه‌و زاراوه‌یه‌ی له‌نامیلكه‌یه‌دا بۆ ئه‌و ژنانه‌ به‌كارهێنا كه‌ مێردیان هه‌یه‌ و به‌رواڵه‌ت وه‌كو پیاو هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كه‌ن” .. (1)
بۆچونێكی دیكه‌ هه‌یه‌ كه‌ فیمینزم چه‌مك و ده‌سته‌واژه‌یه‌كی یاسایی نییه‌ و له‌ساڵی 1873 هاتۆته‌ نێو كولتووری فه‌رانسه‌ییه‌وه‌ و دواتر تایبه‌تمه‌ندی وه‌رگرتووه‌ و هه‌ڵگری پێناسه‌ و پێكهێنه‌ری رێبازێكی تایبه‌تی وه‌رگرتووه‌ و پاشان پاشگری ئیزمی بۆ زیاد كراوه‌، چونكه‌ بووه‌ به‌ ئایدیایه‌ك له‌ ئایدیاكانی یه‌كسانیخوازی ژن و پیاو له‌ژیاندا، ئه‌و ره‌وته‌ پێشتر توندڕه‌و نه‌بوون، چونكه‌ ئیلهامیان له‌و تێگه‌یشتنه‌ی ماركس وه‌رگرتبوو كه‌ ده‌یگوت ” له‌سیستمی سه‌رمایه‌داریدا ژنان كۆیله‌ن له‌ژێر ده‌ستی پیاو و هه‌تا یه‌كسانی به‌ده‌ست نه‌یات، ژنان به‌كۆیله‌یه‌تی ده‌مێننه‌وه‌”. دواتر كه‌سانی وه‌كو (رۆژه‌ كاوز و سیمین دی بۆڤارا) و ده‌یان ژن ده‌ركه‌وتن پێشڕه‌واتیان كرد و بوون به‌ تیوریستینی ئه‌و ره‌وته‌و و توندڕه‌وی تێكه‌وت.

(میری دیلی) وه‌كو كۆمه‌ڵناسێك له‌راپۆرتێكدا له‌باره‌ی ژنانه‌وه‌ كه‌ له‌ژێر كۆنتڕۆڵی پیاوان و سه‌ركوتیان ده‌كه‌ن ئه‌نجامیداوه‌ و ده‌ڵێ‌ ” وه‌ختێك پیاوان بانگه‌شه‌ی خاوه‌ندارێتی كه‌ره‌سته‌ی ژیانی به‌كارهێناوه‌ و دابینی كردووه‌، هه‌روه‌ها وه‌كو خاوه‌ن جه‌سته‌یه‌كی به‌هێزی جومگه‌، هێزی كاری دابینكردووه‌، ئیتر هاوسه‌ره‌كانیان ده‌كردن به‌ به‌خێوكه‌ری منداڵ و ده‌یانخستنه‌ ژێر كۆنتڕۆڵی خۆیانه‌وه‌ و په‌راوێزیان ده‌خستن”. هه‌روه‌ها ده‌ڵێ‌ پیاوان كه‌ڵكیان له‌زه‌بر و زه‌نگ به‌رامبه‌ر به‌ ژنان وه‌رگرتووه‌، ئه‌م ره‌وته‌ له‌سه‌ده‌ی 19 زیاتر سه‌ریهه‌ڵداو بوو به‌باو له‌نێو ژنان و به‌تایبه‌تیش له‌ رۆژئاوا، دواتر گه‌شه‌ی كردوو و ره‌وته‌كه‌ گه‌یشته‌ رۆژهه‌ڵات و به‌تایبه‌تیش ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یانه‌ی كه‌ به‌كۆمه‌ڵگه‌ی ئیسلام ناسراون، (قاسم ئه‌مین) نوسه‌رێكی به‌ره‌گه‌ز عه‌ره‌به‌ و له‌كتێبی ( المراه‌ الجدیده‌) ده‌ڵێ‌ پێشتر هه‌وڵێك له‌نێو دونیای عه‌ره‌بی ئیسلامیش هه‌بوو ژنان له‌دژی پیاوان بێنه‌ده‌نگ نه‌بن و داوای مافی خۆیان بكه‌ن، به‌ڵام شه‌ریعه‌ت ئه‌وه‌ی بۆ ژنی دانابوو ده‌بوو په‌یڕه‌وی بكات و ئاینیش بۆچوونی كۆنكریته‌ و نه‌ده‌بوو بگۆڕدرێت، به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی ژنانی ئیسلامیش كه‌مێك له‌زه‌بر و زه‌نگ و كوشتن و په‌راوێزخستن دوور بكه‌ونه‌وه‌، له‌وێوه‌ ده‌ستیان پێكرد سه‌ره‌تا له‌گرینگیدا به‌نه‌خۆشی ژنان و بردنیان بۆ نه‌خۆشخانه‌ و چاره‌سه‌ریان له‌و سه‌روه‌خته‌دا و دواتر چوونیان بۆ به‌رخوێندن و پاشان مافه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان و شوكردن به‌ئاره‌زووی خۆیان و هتد، به‌ڵام ئه‌مه‌ ته‌نها له‌نێو ئه‌شراف و بنه‌ماڵه‌ ناوداره‌كان بوون، چونكه‌ ژنه‌كانیان به‌ناز بوون له‌لایه‌ن پیاوانه‌وه‌، بۆیه‌ نه‌بوو به‌عاده‌ت بۆ ژنانی وه‌كو بنه‌ماڵه‌ ئاساییه‌كان، (د. ئیمام عه‌بدولفه‌تاح ئیمام له‌و كتێبه‌ی وه‌ریگڕاوه‌ به‌ناوی ( ئه‌فڵاتۆن و ژن) باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌شێك له‌و هۆكارانه‌ی كه‌ ژنانی خستۆته‌ ژێر ركێفی پیاوانه‌وه‌، په‌یوه‌ندیان به‌فه‌لسه‌فه‌وه‌ هه‌بووه‌ و فه‌لسه‌فه‌ كاریگه‌ری زۆری هه‌بووه‌، مه‌سه‌له‌ی هۆكاری لاوازی جه‌سته‌ی ژنان كه‌ له‌رێگه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی كلاسیكیه‌وه‌ هاتۆته‌ به‌رباس، ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی بۆ كۆمه‌ڵگه‌كان درووستكردووه‌ و سه‌پاندوویه‌تی و به‌تایبه‌تی له‌سه‌رده‌می یۆنانی كۆندا هاتووه‌، كه‌ ژنان ناتوانن سه‌ركردایه‌تی بكه‌ن، مه‌گه‌ر ده‌گمه‌ن ژنێك هه‌ڵبكه‌وێ‌ له‌كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك سه‌ركردایه‌تی پیاو وه‌كو مێژوو باسی ده‌كات، تاقمێكی تر له‌فه‌یله‌سوفان باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن تازه‌ بوونی ژن بۆ به‌رهه‌مهێنانی منداڵ و به‌خێوكردن و خۆ ئاماده‌كردن بۆ به‌تاڵكردنه‌وه‌ی سێكسی پیاوان، وه‌كو حاڵه‌تێكی سرووشتی لێهاتووه‌ و بووه‌ به‌نه‌ریت و عادات و ته‌قالید و به‌شێكی زۆریش له‌یاسا، كه‌واته‌ هه‌وڵه‌كان بۆ رزگاركردنی ژن ته‌نها له‌پێدانی هه‌ندێ‌ مافی ئینسانی و شارستانی و كاركردن ده‌بێت، نه‌ك بۆ سیاسه‌ت و كاری قورس كه‌ نه‌جه‌سته‌ی ژن رێگه‌ی پێده‌دات و نه‌ بواریشی هه‌یه‌ بتوانێ‌ له‌یه‌ك كاتدا هه‌موو ئه‌و كاره‌ سرووشتیانه‌ و كاری دیكه‌ی سه‌ركردایه‌تی و كارگێڕی و شه‌ڕ و هتد بكات، هه‌ندێك له‌و ژنانه‌ی كه‌ وه‌كو فیمینیست خۆیان نیشانده‌ده‌ن، نه‌ك هه‌ر له‌بواری فه‌لسه‌فه‌ و فكره‌وه‌ وه‌ڵامی ئه‌م باسه‌یان پێنیه‌، به‌ڵكو ناتوانن ئه‌و فكره‌یه‌ی كه‌ هه‌یه‌ به‌خودی ژنانیشی بگه‌ێنن، چونكه‌ هێشتا به‌چاوی سۆز و به‌زه‌ییه‌وه‌ ته‌ماشای كێشه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌كه‌ن و به‌مه‌سه‌له‌ی ژنان پێناسه‌ی ده‌كه‌ن، له‌حاڵێكدا مه‌سه‌له‌ی ژن مه‌سه‌له‌ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌، ئه‌گه‌رنا ژنێك له‌هه‌ر كونجێكی دونیا كێشه‌ی هه‌بێت به‌بێ‌ پیاو یان برا یان باوك و كه‌سوكار كێشه‌ی نییه‌، بۆچی ده‌بێ‌ پیاو دژی ژن بێت، به‌ڵام سیستمی سیاسی له‌به‌رچاو نه‌گیرێ‌، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا سیستمی سیاسی ژنی كردووه‌ به‌ پله‌ دووی كۆمه‌ڵگه‌ به‌درێژایی مێژوو، نه‌ك پیاو .

گۆشه‌گێری ژنان

ئه‌گه‌رچی هیچ شه‌رع و یاسایه‌ك و نه‌ریتێك رێگه‌نادات ژن گۆشه‌گیر بێت، به‌ڵام ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌هه‌موو كونجێكی دونیادا به‌ وڵاته‌ پێشكه‌وتووه‌كانیشه‌وه‌ بوونی هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ له‌وڵاتانی ئه‌سكه‌نده‌نافیا به‌هۆی كه‌شوهه‌وا و نه‌بوونی په‌یوه‌ندیه‌كی پته‌وی كۆمه‌ڵایه‌تی و به‌هۆی تاك گه‌رایی و ئازادی له‌راده‌به‌ده‌ری تاكه‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌هۆی ئه‌و ئازادیه‌ی كه‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ به‌ده‌ستوور و یاسا رێكخراوه‌ و فه‌زڵیان به‌سه‌ر پیاوانه‌وه‌ هه‌یه‌، گۆشه‌گیر بوون و زۆرجاریش ئه‌و گۆشه‌گیرییه‌ ده‌بێته‌ هۆی خۆكوشتن، له‌وڵاتانی ئه‌فریقا نه‌ریتێك هه‌یه‌ كه‌ ژن ده‌توانێ‌ به‌ته‌نها بژی و پێویستی به‌پیاو نه‌بێ‌، ئه‌م نه‌ریته‌ به‌قسه‌ی كۆمه‌ڵناسه‌كان گورزێكی كوشنده‌ی له‌ژیانی سروشتی و خێزانداری و سێكسی ئاسایی داوه‌ و چاره‌سه‌ریشی ئه‌سته‌مه‌، چونكه‌ بووه‌ به‌نه‌ریت و ئاسان نییه‌ بگۆڕیت، له‌كورده‌واریشدا ئه‌مه‌ به‌شێوه‌یه‌كی تره‌ كه‌ گۆشه‌گیری مه‌رج نییه‌ ژن به‌ته‌نها بژی تاكو دوچاری ئه‌و حاڵه‌ته‌ ببێته‌وه‌ كه‌ گۆشه‌گیر بێت، به‌ڵكو زۆرجار به‌ناچار له‌نێو خه‌ڵك و كۆمه‌ڵگه‌شه‌، به‌ڵام هه‌میشه‌ هه‌ست به‌ته‌نهایی ده‌كه‌ن، یان ئه‌وه‌تا به‌هۆی جه‌سته‌یانه‌وه‌ كه‌ زۆرجار یان توشی شۆكی پیاو و خێزان بوونه‌ وینه‌ی ناشیرین و ئه‌زموونی ناحه‌زیان بینیوه‌ و بیستووه‌ له‌گێرانه‌وه‌ی چیرۆكه‌ خه‌مناكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ كه‌ چۆن ژنان بوون به‌قوربانی سیكس و خێزان و هتد، ئیتر ئه‌مه‌ بۆته‌ هۆی گۆشه‌گیر بوون، یان ئه‌وه‌تا به‌هۆی هارمۆنی تێكه‌ڵاوه‌وه‌ له‌جه‌سته‌یان كه‌ هه‌ندێكجار ئه‌ندامی زایه‌ندیان نێره‌ و بۆخۆیان به‌جه‌سته‌ و به‌رواڵه‌ت ژنن، ئیدی ناتوانن وه‌كو پێویست وه‌كو ئینسانی ئاسایی هه‌ڵسوكه‌وت بكه‌ن له‌نێو خه‌ڵكدا، بۆیه‌ به‌ناچار ده‌بێ‌ گۆشه‌گیر بن و نه‌ شوو بكه‌ن و نه‌تێكه‌ڵاوبن، نه‌ك تووشی ته‌شیر و سوكایه‌تی ببن، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ته‌نها بوونه‌وه‌یان به‌هۆی نه‌مانی كه‌سوكار له‌ده‌وروپشتیان یان مردنی ئه‌وانیدیكه‌ی كه‌سوكار، كه‌سه‌كه‌ به‌ته‌نها ده‌بێته‌ كه‌ره‌سته‌ی ئه‌وانی تر بۆ گاڵته‌جاڕی و سوكایه‌تیپێكردن، هۆكاری ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هیچ یاسایه‌ك نییه‌ به‌رگری له‌ژیانی ئه‌م جۆره‌ كه‌سانه‌ بكات، یان به‌رگری له‌مافیان بكات و موماره‌سه‌ی ژیان بكه‌ن وه‌كو ئه‌وانی تر، بۆیه‌ زۆرجار خۆیان ده‌كوژن یان بزرده‌بن له‌كۆمه‌ڵگه‌ و تووشی حاڵه‌ته‌ ناسروشتی ده‌رونی ده‌بن و كێشه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌وڵه‌تیش دروست ده‌كه‌ن، ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌رۆژئاوا ئاساییه‌وه‌ ده‌وڵه‌ت یانه‌ی شه‌وان و دكتۆری تایبه‌ت و سه‌ندیكای تایبه‌ت و ژیانی تایبه‌تیان هه‌یه‌ به‌هۆی كولتووری رۆژئاوا، بۆیه‌ به‌شێك له‌كێشه‌كانیان چاره‌سه‌ر كراوه‌، به‌ڵام له‌كوردستان وێڕای ئه‌و هه‌موو رێكخراوانه‌ی ده‌رباره‌ی ژنان كار ده‌كه‌ن، باسی ئه‌م كێشه‌یه‌ ناكه‌ن و به‌دوایدا ناچن كه‌ له‌كێشه‌ی ژن كوشتن مه‌ترسیدارتره‌ و كێشه‌ی گه‌وره‌ی هه‌نوكه‌ و داهاتووی كۆمه‌ڵگه‌یه‌.

جۆرێكی تری گۆشه‌گیری ژنان له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ‌ كه‌ به‌هۆی حاڵه‌تی نائاسایی و شه‌ڕ و ماڵوێرانی و نه‌بوونی ئه‌منیه‌ت و جێگیربوونی كۆمه‌ڵگه‌، رێژه‌ی هاوسه‌رگیری كه‌مده‌بێته‌وه‌، بۆیه‌ قه‌یره‌ كچی رێژه‌كه‌ی به‌ره‌و هه‌ڵكشان ده‌چێت و ده‌بێته‌ هۆی گۆشه‌گیرییان، به‌پێی راپۆرتێكی یه‌كێك له‌رۆژنامه‌كانی كوردستان ساڵی 2009 ئامارێكی چنگ كه‌وتبوو، ده‌ڵێ‌ له‌كوردستان ته‌نها ئه‌وه‌ی به‌ده‌ستی ده‌زگا ته‌ندروستی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی حكومه‌ت گه‌یشتووه‌، ژماره‌ی قه‌یره‌كچ، نزیكه‌ی 700 قه‌یره‌یه‌ له‌كوردستان و زۆربه‌شیان ئامار ده‌ستی پێڕانه‌گه‌یشتووه‌.
ئه‌م حاڵه‌ته‌ به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بۆ ئه‌و پیاوانه‌ش كه‌ به‌جه‌سته‌ پیاون به‌ئه‌ندامی زایه‌ندنیان ژنن یان هه‌ر نیانه‌، به‌هه‌مان شێوه‌یه‌ كه‌كێشه‌ی ئازادی و هه‌ڵبژاردنی شێوه‌ی ژیانیان هه‌یه‌، ئه‌مان به‌هۆی ئه‌وه‌ی له‌ده‌ره‌وه‌ن وه‌كو ژنان نین بشاردرێنه‌وه‌، هه‌م بۆ كاتی هاوسه‌گیری زۆر و فشاریان بۆدێت، هه‌م سوكایه‌تیان پێده‌كرێ‌ كه‌ پیاو نیین و مه‌رجی پیاوه‌تیان نییه‌ و سوكایه‌تیان پێده‌كرێ‌، بۆ نموونه‌ له‌رابردوودا چه‌ند دیمه‌نێكی وه‌ها له‌لایه‌ن پۆلیسی عێڕاقیه‌وه‌ له‌یوتوب بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، ئه‌و كوڕانه‌ی به‌رواڵه‌ت پیاون و به‌جه‌سته‌ سینگیان و ئه‌ندامی زایندیان مێینه‌یه‌، به‌زۆر رووتیان ده‌كه‌نه‌وه‌ و سوكایه‌تیان پێده‌كرێ‌، له‌به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌شدا نه‌ یاسا هه‌یه‌ كه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ سزا بدات یاسا پێشێل ده‌كه‌ن و خۆشیان پیاوی به‌ناو یاسان، نه‌ له‌رووی نه‌ریت و شه‌رعه‌وه‌ به‌رگریان لێده‌كرێ‌، بۆیه‌ ده‌بێ‌ به‌ناچار گۆشه‌گیر بن له‌دیوی ماڵه‌وه‌، یان ئه‌وه‌تا خۆیان بكوژن.

فێمینسته‌كان له‌هه‌موو بواره‌كان زه‌حمه‌تكێكی زۆر بۆ كۆمه‌ڵگه‌ ده‌خوڵقێنن، له‌وانه‌ش مه‌سه‌له‌ی رێگری له‌زیادكردنی ئینسان وه‌كو منداڵ بوون له‌لایه‌ن ژنانه‌وه‌، ئه‌مه‌ ده‌ڵێم مه‌به‌ستمه‌ باس له‌و تێگه‌یشتنه‌ بكه‌م كه‌ له‌زۆر شوین هه‌یه‌ و تاڕاده‌یه‌كیش له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌ی رۆژهه‌ڵاتیش بوونی هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی كه‌ فیمینسته‌كان بۆ ژنانیان په‌خشكردووه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سته‌می سه‌ر ژنان و كۆیله‌ بوونیان له‌مێژوودا، دروست و راسته‌وخۆ په‌یوه‌ندی به‌ پیاوانه‌وه‌ هه‌یه‌ و بۆ خۆشبه‌ختی پیاو بووه‌ و هیچی تر، تاكو بۆ موڵك و ماڵ پاراستن كه‌ڵك له‌و كوڕو كچانه‌ وه‌ربگرن كه‌ له‌به‌رهه‌می ژنه‌كانیانه‌، بۆیه‌ ژنه‌كان رێگه‌یان نه‌ده‌دا منداڵیان له‌پیاوه‌كان ببێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی تێگه‌یشتنه‌ وه‌ها كه‌وتبۆوه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر ژنان منداڵیان ببێت ده‌بێ‌ دوور بكه‌ونه‌وه‌ له‌هه‌ر چالاكیه‌ك كه‌وه‌كو پیاو بیكه‌ن، هه‌ر ده‌بێ‌ خه‌ریكی منداڵ هێنان بن و منداڵ به‌خێو بكه‌ون و ببن به‌كارێكته‌ری ماڵه‌وه‌ و نه‌یه‌نه‌ ده‌ره‌وه‌ وه‌كو پیاو، له‌بارێكی تره‌وه‌ به‌و هۆیه‌وه‌ بوو كه‌ فێمینسته‌كان ژنانیان وه‌ها تێگه‌یاندبوو كه‌ نابێ‌ ژن ئه‌وه‌نده‌ خۆیان به‌كه‌م بزانن و له‌كاتی سێكس كردندا ته‌نها بۆ به‌تاڵكردنه‌وه‌ی غه‌ریزه‌ی سێكسی پیاو بن و دواتر سكیان پڕبێت و منداڵ بۆ پیاو بهێنن، ئه‌مه‌ ده‌بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ نابێ‌ ژن خۆی له‌و كاته‌دا ببینێ‌ كه‌ سوك ده‌بێ‌ له‌به‌رچاوی پیاو و سكی پڕده‌بێت، ئه‌مه‌ بوو به‌نه‌ریتێك بۆ ژنان كه‌ دوور بكه‌ونه‌وه‌ له‌پێكهێنانی خێزان له‌لایه‌ن ژنانه‌وه‌، سه‌ره‌تاكه‌شی له‌و مێژووه‌وه‌ وه‌رگیرابوو وه‌كو نه‌ریت كه‌ له‌ئوسترالیا و گینه‌ی نوێ‌ و ئه‌فه‌ریقا و مایكرۆزۆن ئاسام ویرمانی خواروی ئامریكا و چه‌ند شوێنێكی تر، ئه‌م نموونه‌یه‌ له‌باكوری پاپۆش هه‌بووه‌ و خراپتریش، بۆ نموونه‌ هیچ ژن و پیاوێك بۆیان نه‌بووه‌ له‌یه‌كتر نزیك ببنه‌وه‌ له‌شوێنه‌ گشتیه‌كاندا، ئه‌گه‌رچی ژن و پیاوی یه‌كتریش بن یان دایكی منداڵی پیاویش بێت، بۆیه‌ خێزان هیچ مانایه‌كی نه‌مابوو له‌ئه‌نجامدا هاوره‌گه‌زی دروست بوو، به‌ومانایه‌ی پیاو له‌گه‌ڵ پیاودا سێكسیان ده‌كرد و ئێستا به‌شێوه‌یه‌كی دیكه‌ له‌هه‌مودونیادا بووه‌ته‌ باو، هاوڕه‌گه‌زی به‌یاسا ناسراوه‌ و دیسان یانه‌ی تایبه‌ت و شوێنی تایبه‌تیان هه‌یه‌ وپارێزراون له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌، فیێمینیستی كوردی ئه‌گه‌ر هه‌بێ‌ وه‌كو ره‌وتێك یان دیارده‌یه‌كی رێكخراوه‌ی ژنان، كه‌مو زۆر به‌لای ئه‌م كێشانه‌دا ناچێت، جگه‌ له‌وه‌ی باس له‌دروستكردنی شێڵته‌ر بكات بۆ پاراستنی ئه‌و ژنانه‌ی كێشه‌ی خێزانیان هه‌یه‌، یان له‌نه‌ریتی كۆمه‌ڵگه‌ لایانداوه‌، به‌ڵام چاره‌سه‌ری ئه‌و رێكخراوانه‌ش له‌چوارچێوه‌ی سۆز و به‌زه‌یی بۆ ژنان ده‌رنه‌چووه‌، یان ئه‌وه‌نده‌ی خۆیان به‌و ژنانه‌وه‌ خه‌ریك كردووه‌ كه‌ له‌سه‌نته‌ره‌كانن و بازرگانیان پێوه‌ده‌كه‌ن به‌شێك له‌رێكخراوه‌كان، ئه‌وه‌نده‌ باسی هۆشیاری ناكه‌ن كه‌ ژنان چۆن بتوانن ببن به‌خاوه‌نی ئیراده‌ی خۆیان، یان چۆن نزیك ببنه‌وه‌ له‌دروستكردنی بڕیار له‌سه‌ر چاره‌نووسی كۆمه‌ڵگه‌..

به‌كاڵاكردنی ژن له‌بازاڕ

نزار قه‌بانی ده‌ڵێ‌ ” له‌هه‌موو شتێك سه‌یرتر ئه‌وه‌یه‌ ببینم، ژنان خۆیان سته‌م له‌خۆیان ده‌كه‌ن”.
له‌په‌راوێزی ئه‌م دێڕه‌ی شاعیری ناسراوی عه‌ره‌ب نزار قه‌ببانی ده‌مه‌وێ‌ ئه‌وه‌ بڵێم كه‌ كێشه‌ی ژنان كێشه‌ی ره‌گه‌زێكی دیاریكراو نییه‌، یان باشتر بڵێم كه‌ ژنان خۆیان به‌شێكی گه‌وره‌ن له‌خوڵقاندنی سته‌م له‌سه‌ر خۆیان، خۆ به‌كاڵاكردن ته‌نها له‌یانه‌ی شه‌وان و سێكس فرۆشتن و مه‌لهاكان نییه‌، به‌قه‌د ئه‌وه‌ی خۆ به‌كه‌مزانین و خۆفرۆشتنه‌ به‌ پیاو له‌لایه‌ن ژنه‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌وه‌ی سه‌ره‌تا ده‌بێت كوڕ داوای كچ بكات وه‌كو كاڵایه‌ك له‌ماڵی باوكی ژن، دواتر خه‌رجیه‌كان به‌شه‌هامه‌ته‌وه‌ بخاته‌ سه‌ر شانی، وه‌كو ئه‌وه‌ی له‌خواره‌وه‌ باسی ده‌كه‌م.
هه‌ڵبه‌ت له‌خۆڕایی نییه‌ كه‌ مه‌وقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوری ژنان كه‌وتۆته‌ چێشتخانه‌ و ئه‌كرێ‌ په‌روه‌رده‌كردنی منداڵ و هتد، به‌ڵكو له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ له‌سه‌ره‌تای شوكردنی كچ به‌كوڕ و سه‌پاندنی به‌رپرسیارێتی له‌سه‌ره‌تای هاوسه‌رگیرییه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات، ماره‌یی و پێشه‌كی و كڕینی ماڵ و پێداویستی و كه‌ره‌سته‌ و تێچوونی ئاهه‌نگی هاوسه‌رگیری و كڕینی خشڵ و زێڕ و كه‌ره‌سته‌كانی تر و گرتنی خانوو و هتد، له‌لایه‌ن ماڵی كچه‌وه‌ به‌سه‌ر ماڵی كوڕ، یه‌كێك له‌كێشه‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیه‌، لێره‌وه‌ به‌كاڵاكردنی ژن بۆ موڵكدارێتی پیاو ده‌ستپێده‌كات، فێمێنیسته‌كان ئه‌م باسه‌یان شینه‌كردۆته‌وه‌ بۆ كچان و بنه‌ماڵه‌ و نه‌ریتی كۆمه‌ڵگه‌ و نه‌هێشتنی له‌رووی یاساییه‌وه‌ له‌رێگه‌ی میدیا و هۆكاره‌كانی دیكه‌وی گه‌یاندنی ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ سوننه‌تیی و پڕ له‌كێشه‌یه‌، كه‌چی باس له‌مافی ئافره‌ت ده‌كه‌ن كه‌ له‌راستیدا سه‌رتای مافی ئافره‌ت له‌كۆمه‌ڵگه‌ی نه‌ریتخواز و كۆنه‌په‌رست و دواكه‌وتوو و پیاوسالار و هتد، له‌م به‌كاڵاكردنه‌ی كچانه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ پیاوان خۆیان به‌خاوه‌نی ژنان بزانن و رێگه‌نه‌ده‌ن ژنان وه‌كو پێویست بچنه‌ ده‌ره‌وه‌ و ئیراده‌یان هه‌بێت له‌هه‌موو بواره‌كاندا.

ئه‌مه‌ به‌شێكی به‌بازاڕكردن و به‌كاڵاكردنی ژنانه‌، به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌بازاڕی سیاسه‌تدا ژنان وه‌كو كه‌ره‌سته‌ی ریكلام به‌كاردێن بۆ هه‌موو پێداویستیه‌كی رۆژانه‌ی ئینسان، ئیدی هه‌ر له‌ شامپۆ وه‌ بگره‌ تاكو ماشین و كه‌ره‌سته‌ی نێو ماڵ، ئه‌م به‌كاڵاكردنه‌ ته‌نها بۆ سته‌مگه‌ری له‌سه‌ر ژنان نییه‌ له‌لایه‌ن پیاوانه‌وه‌، بگره‌ له‌وێوه‌یه‌ كه‌ سیاسه‌ت رێگریی یه‌كه‌می ئه‌م باسه‌یه‌ كه‌ دواجار بازاڕی پێگه‌رم ده‌كات و هاوكێشه‌ی سیاسی له‌بیر خه‌ڵك ده‌باته‌وه‌، خۆشگوزه‌ران كردنی خه‌ڵك به‌شێكی له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت و سیستم، بۆ ئه‌وه‌ی یاخیگه‌رێتی له‌سیستم و شه‌رع و یاسا و هتد روونه‌دات، هه‌رچی زیاتر مه‌سه‌له‌ی ژنان ده‌كات به‌دوو به‌شه‌وه‌، هه‌م هێشتنه‌وه‌ی ژن له‌ژێر ده‌ستی پیاو به‌یاسا، هه‌م دروستكردنی فه‌زایه‌ك بۆ ئازادی ژن تاكو ئازادبوونی خۆیان له‌وێدا ببینن كه‌ پۆشاك و خۆ ڕازاندنه‌وه‌ و موڵكداری و وه‌گرتنی وه‌زیفه‌ی ئاسان و سه‌فه‌ركردن و هتد، بۆیه‌ باڵانسكردنی یه‌كسانی به‌م شێوه‌یه‌ له‌نێو ژن پیاودا له‌سیستمی جێگری ئێستادا به‌یان كراوه‌ و بووه‌ته‌ تێگه‌یشتن.

مه‌سه‌له‌ی ئه‌خلاق و پاراستنی نه‌ریت و هێشتنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی كه‌ له‌ئه‌سڵدا به‌ده‌ست سیستمی سیاسیه‌وه‌یه‌، دواجار راده‌ستی پیاو كراوه‌ بۆئه‌وه‌ی هاوكێشه‌كه‌ به‌هه‌ڵواسراوی بمێنێته‌وه‌، ژنان ئه‌مه‌یان پشتگوی َخستووه‌ و به‌تایبه‌تیش ئه‌و ژنانه‌ی رێكخراویان هه‌یه‌ و ئه‌وانه‌ش كه‌ خۆیان به‌فێمینیست ده‌زانن، له‌حاڵێكدا به‌شێكی زۆری كێشه‌ی ژنان له‌كۆمه‌ڵگه‌ی سوننه‌تی و دواكه‌وتوویی و نه‌بوونی ده‌ستوور و یاسایی پێشكه‌وتنخوازی و شارستانی، له‌وێدایه‌ كه‌ ئه‌خلاق جێگه‌ی بۆ یاسا نه‌هێشتۆته‌وه‌ و بووه‌ به‌به‌شێكی گه‌وره‌ له‌فه‌زای كۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌سه‌ڵاتی كۆمه‌ڵگه‌. فێمیسنته‌كان ده‌بێت ئه‌م تێگه‌یشتنانه‌ بخه‌نه‌ به‌رباس و موناقه‌شه‌ و هۆشیاركردنه‌وه‌ی ژنان، نه‌ك كێشه‌ی لاوه‌كی و دوورخستنه‌وه‌ی ژن له‌كێشه‌ ئه‌سڵیه‌كه‌یان كه‌كێشه‌ی كۆمه‌ڵگه‌یه‌.

—————————————
سه‌رچاوه‌كان
1: كتێبی فیمینزم. وه‌رگێرانی بۆ كوردی ، شنۆ میهر په‌روه‌ر، ده‌زگای وه‌رگێران. ساڵی 2011
2: د. ئیمام عه‌بدلفه‌تاح ئیمام. ئه‌فلاتۆن و ژن. وه‌رگیڕانی بۆ كوردی. هاوار محه‌مه‌د. ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی موكریانی.
3: قاسم امین. المرا‌و الجیده‌. دار النشر. بیروت. 2010




سه‌ركوتكردن و ئازادی سیكسی …. سمكۆ محه‌مه‌د


ئاسانترین شت تیكشكانه‌. به‌ڵام قورسترین شت دروستكردنه‌وه‌یه‌تی ….

خراپ تێگه‌یشتن له‌جۆره‌كانی ئازادی و ره‌هه‌نده‌ جیاوازه‌كانی له‌كولتووری داخراودا. له‌هه‌موو بارێكدا په‌یوه‌سته‌ به‌گوتاری زاڵی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، مه‌به‌ست له‌گوتاری زاڵ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ناوه‌نده‌ ئاینییه‌كانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ و پیاوانی ئاینیش قورستری ده‌كه‌ن و بووه‌ به‌كلتوور و یاسا و ده‌ستوور به‌بێ‌ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌رك و ماف بۆ گشت، ئه‌وه‌ی كه‌ له‌رابردوودا له‌ئه‌ورپا بینراو بیرمه‌نده‌كانیش قسه‌ی زۆریان له‌سه‌ر كرد وه‌كو كێشه‌یه‌كی زه‌قی كۆمه‌ڵگه‌. مه‌ترسی به‌رهه‌مهینانی ئه‌و ئازادییه‌ بوو كه‌ ئینسانی ساردو سڕ و ژێر ده‌سته‌ی ده‌سه‌ڵات و كۆیله‌ی گوتاره‌كه‌ی بوون كه‌ دواجار بوو به‌هێزێكی كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌ڵام ئه‌وان هه‌م سه‌رده‌مه‌كه‌ له‌خزمه‌تیاندا بوو مانای شۆڕشی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌هایه‌كی هه‌بوو، هه‌م خۆیان خزمه‌تی ویسته‌ گشتیه‌كانیان كرد و خه‌ڵكیش پێشوازی لێكرد، بۆیه‌ توانیان ریفۆرم بكه‌ن و گوتاری زاڵ نه‌هێڵن وه‌كو سێبه‌ر به‌سه‌ر ده‌ستووره‌وه‌، چونكه‌ ده‌ستوور بۆ گشت كۆمه‌ڵگه‌یه‌ و كۆمه‌ڵگه‌ش فره‌ییه‌ له‌ ئاین و كولتوور و نه‌ته‌وه‌ و هتد، به‌ڵام رۆژهه‌ڵات و به‌تایبه‌تیش كوردستان كه‌ له‌ژێر كاریگه‌ری فشاری ئاینی زاڵدایه‌، قورسه‌ بتوانێ‌ له‌رێگه‌ی نه‌هێشتنی سه‌ركوتكردنی سێكسیه‌وه‌ چاره‌سه‌ری ئیشكالیاته‌كانی دیكه‌ی بكات كه‌ مانای سه‌ركوتكردنه‌ و كه‌سێكیش سه‌ركوت كرا و كه‌سایه‌تی روخێنرا، ئیدی جارێكی دیكه‌ دروست نابێته‌وه‌.

ئازادی بو سیكس له‌ كومه‌ڵگه‌ی داخراودا، توندوتیژی به‌رهه‌مدێنێ‌ كه‌ ئه‌مه‌ ویستێكی تاراده‌یه‌ك نادیاره‌ له‌لای ره‌گه‌زی مێینه‌، سه‌ركوتكردنیشی جۆرێكی تری په‌رچه‌كردار به‌رهه‌مدێنیته‌وه‌ كه‌ مێینه‌ له‌به‌رامبه‌ر نێرینه‌ ده‌یكات، ئه‌وكاته‌ی كه‌ سێكس ئازاد ده‌كرێ‌، ئه‌وكاته‌ هه‌ست به‌گوتارێك ده‌كه‌ین كه‌ نێرینه‌ به‌دژی خۆی ده‌زانێ‌ و ده‌سه‌ڵاتیش له‌چنگی نێردایه‌، به‌مه‌ش كۆمه‌ڵگه‌ توشی شڵه‌ژان و تێكچوون دێت و ده‌بێته‌ هۆی تێكچوونی شیرازه‌، به‌تایبه‌تی شیرازه‌ی خێزان كه‌ له‌كوردستان ئه‌لته‌رناتیڤی هه‌موو ئازادییه‌ غه‌ریزیه‌كانه‌، ئه‌و سیستمه‌ رێكخراوه‌ش كه‌ ده‌سه‌ڵات و به‌تایبه‌تیش ده‌سه‌ڵاتی سیستمی سه‌رمایه‌داری به‌رهه‌میهێناوه‌، ئه‌ویش خێزانه‌ كه‌یه‌كه‌یه‌ك و ده‌زگایه‌كی چالاكی ئه‌و سیستمه‌یه‌، وه‌ختێكیش كه‌ سه‌ركوت ده‌كرێت، دیسان ده‌بێته‌ هۆی به‌رهه‌مهێنانی فه‌زایه‌كی داخراو كه‌بیری نائینسانی یه‌ و ململانیی له‌باره‌وه‌ كردووه‌ و توڕی هه‌ڵداوه‌، به‌ڵام ته‌كتیكه‌كه‌ له‌هه‌ردوو باره‌كه‌دا یه‌ك شتن، چ ئه‌وه‌ی ئازادییه‌كی بێسنوور به‌رهه‌مبێت، چ ئه‌وه‌ی ئینسان سه‌ركوت بكرێت و جه‌سته‌ی بكرێت به‌ كاڵا.

شۆڕشی سێكسی له‌هه‌ناویدا هه‌م ئیمتیاز و هه‌م سزای هه‌یه‌، بۆ نمونه‌ وه‌كو شۆڕشی چینایه‌تی و نه‌ته‌وایه‌تی و هتد، كه‌سێك ئه‌گه‌ر خیانه‌تی كردبێت ده‌بێ‌ له‌دوای سه‌ركه‌وتنی شۆڕش سزا بدرێت و بكوژرێت، ئاوهاش له‌ شۆڕشی سێكسیدا خۆ فرۆشی خیانه‌ته‌ و سزاكه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌بێ‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ و له‌بازاڕدا خۆی وه‌كو كاڵایه‌ك نمایش بكات، سینه‌ما و كۆمپانیاكان به‌شێكن له‌ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌و وه‌همه‌ی كه‌ ئازادی به‌رهه‌مهێناوه‌ و به‌شۆڕشێكی سێكسی نادیار ناسراوه‌، بۆ نمونه‌ ترادیسیۆنێك كه‌ بارگاوییه‌ به‌ ئاین، به‌ عه‌رف سزای ئه‌و خۆفرۆشانه‌ ده‌دات كه‌ جه‌سته‌یان وه‌كو موڵكێكی سه‌ربه‌خۆی خۆیان به‌كارده‌هێنن، به‌ڵام ترادیسیۆن ئه‌مه‌ قبوڵ ناكات و سزاكه‌ی حازره‌ و كوشتنه‌ به‌ ره‌زامه‌ندی ته‌واوی كۆمه‌ڵگه‌.

بزووتنه‌وه‌ی یاخیگه‌رێتی له‌ده‌سه‌ڵات، ته‌نها له‌رووی سیاسی په‌تیدا نابینرێت، به‌ڵكو له‌یاخیگه‌رێتی ترادیسیوندا باشتر هه‌ستی بێده‌كرێ‌. وه‌ختێك ده‌بینین ئه‌و تۆڕه‌ تێك ئاڵاوه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ی ئێستا هه‌یه‌ له‌كۆمه‌ڵگه‌ی رۆژهه‌ڵاتیدا، ده‌سه‌ڵات خێرا له‌رێگه‌ی یه‌كه‌ جیاوازه‌كانیه‌وه‌ هه‌وڵی چاره‌سه‌ركردنی ده‌دا، ئیدی سێكس له‌ پیداویستی ژیانه‌وه‌ ماناكه‌ی ده‌گۆڕێ‌ بو بزووتنه‌وه‌ی دژه‌ كولتوور و نه‌ریت و عه‌قیده‌ ئاینییه‌ كونكریتیه‌كان كه‌ رێگرن له‌به‌رده‌م ئازادی راسته‌قینه‌ نه‌ك ئه‌وه‌ی دروستكراوه‌ و به‌شێكه‌ له‌ سه‌ركوه‌تكردنی ئازادی، به‌ڵام له‌شوێنێكی تردا ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ زیان ده‌كات، وه‌ختێك سیكس تابۆ ده‌كرێت به‌ئازادیه‌كی وه‌همی، به‌ڵام ئه‌وكات مه‌ترسی بۆ سه‌ر ده‌سه‌ڵات و سیستمه‌كه‌ زیاتر ده‌بێته‌، نمونه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێكهێنانی خێزان، یان به‌گوێ‌ نه‌كردنی كولتور.

یان دروستكردنی ئه‌و یه‌كه‌یه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ئاره‌زوومه‌ندانه‌یه‌ و دواترین حاڵه‌تیش جیابونه‌وه‌ی هه‌ردوو ره‌گه‌زه‌كه‌ی لێده‌كه‌وێته‌وه‌ وه‌كو جۆرێكی نوێ‌ له‌ موماره‌سه‌ی ئازادی ژیان ده‌بینرێ‌، ئیدی ئه‌م یاخی گه‌رێتییه‌یه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات ترسی لێنیشتووه‌. مه‌ترسی تێكچوونی ئه‌و یه‌كه‌یه‌یه‌تی كه‌ خێزانه‌ و خێزانیش بریتیه‌ له‌ په‌یوه‌ست بوون به‌ حومكه‌كانی ده‌وڵه‌ته‌وه‌، ئه‌گه‌ریش به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ئازادی كرد به‌شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان وه‌كو ئێستا هه‌ستی پێده‌كرێ‌. دیسان گوتاره‌كه‌ و ناوه‌ڕۆكی گوتاری ده‌سه‌ڵات دووچاری ئیشكالیات ده‌بێته‌وه‌. له‌حاڵێكدا هه‌ردوو هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ بۆ هه‌ردوو به‌ره‌كه‌، مه‌ترسی بوونی تاك و بوونی كۆمه‌ڵایه‌تی لێده‌كه‌وێته‌وه‌ كه‌ ئه‌مجاره‌یان ده‌كه‌وێته‌ ژیر هه‌ژموونی كومه‌ڵگه‌ و نه‌ریتێكی تره‌وه‌، نه‌ریتێك كه‌دواجار هه‌م تاك و هه‌م كومه‌ڵگه‌ش په‌شیمانن لێی.

بویه‌ ئازادكردن و سه‌ركوتكردنی سیكس، ئه‌گه‌ر به‌خوێندنه‌وه‌یه‌كی واقیعیانه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌ته‌كدا بكرێ‌، هه‌ردوو حاڵه‌ته‌كه‌ یه‌كسانن به‌یه‌ك، چونكه‌ كۆمه‌ڵگه‌ تاكو له‌ به‌های ئازادی و ویسته‌ گشتیه‌كان تێنه‌گات و حه‌زو ئاره‌زووه‌كانیشی وه‌كو پێویستیه‌كی ده‌ره‌وه‌ی غه‌ریزه‌ و وه‌كو به‌شێك له‌ عه‌قڵ نه‌زانێ‌، مه‌ترسی هیچیان له‌وه‌ی تر كه‌متر نییه‌، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی بینیمان چۆن مامه‌ڵه‌ له‌ته‌ك ئازادیدا ده‌كرێت و كۆنتڕۆڵی ئه‌و فه‌وزایه‌ ناكری كه‌ خوڵقاوه‌، فه‌زایه‌ك كه‌ ته‌نها له‌سه‌ر خاكی نیشتیمان سه‌پێنراوه‌ به‌سه‌ر خه‌ڵكه‌وه‌، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ له‌دره‌وه‌ی كوردستان، ئه‌و كولتووره‌ سه‌پێنراوه‌ نابینرێت و كاری پێناكرێت، چونكه‌ له‌وێ‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ته‌ڵقینكراو و دڵڕه‌ق نییه‌ حوكم به‌سه‌ر ئازادیخوازێكدا بپسه‌پیچنێ‌ كه‌ به‌ئازادی جه‌سته‌ی خۆی به‌كارده‌هێنێت بۆ دامركاندنه‌وه‌ی غه‌ریزه‌كانی، هه‌ڵبه‌ته‌ پێچه‌وانه‌كه‌شی له‌كاتێكدا راسته‌ كه‌ ئینسانی سه‌ركوتكراو نازانی موماره‌سه‌ی ئازادییه‌ك بكات كه‌ له‌منداڵییه‌وه‌ تابۆ بووه‌ و له‌گه‌وره‌یشدا نامۆ ده‌بێت پێی، بۆیه‌ سه‌ركوتكردن و خراپ به‌كارهێنانی ئازادی یه‌كسانن به‌یه‌كتر.




ده‌وڵه‌ت له‌ ویستی گشتیدا نه‌ته‌وه‌ وه‌كو سته‌ملێكراوێكی چینایه‌تی … سمكۆ محه‌مه‌د

(ویستی گشتی) ئه‌و داوایه‌یه‌ كه‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ له‌سه‌ر بابه‌تێك كۆك ده‌بێت، به‌مانایه‌كی هاوچه‌رختر (فه‌زای گشتی یه‌) ئه‌م چه‌مكه‌ بۆ قه‌واره‌ی سیاسی له‌بنه‌ڕه‌تدا بۆ قازانجه‌، ئه‌مه‌ تیۆره‌كه‌ی (ژان ژاك رۆسۆ) یه‌ كه‌ مانای قازانجی گشتییه‌، له‌راستیدا ویستی گشتی كه‌ ئه‌ویش سوودی گشتییه‌ و بچوك كردنه‌وه‌یه‌تی له‌پێوه‌ری ئه‌خلاقیدا بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی به‌رژه‌وه‌ندی گشتی یه‌، ئه‌مه‌ پێشتر كاری بۆكراوه‌ و دواتر له‌ یاسا و ده‌ستووری ده‌وڵه‌تدا ره‌نگیداوه‌ته‌وه‌، ره‌خساندنی زه‌مینه‌ بۆ موڵكیه‌تی شه‌خسی و گشتگیركردنی سووده‌كانی خۆشی ژیان له‌سایه‌ی ئارامی و ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تی و پاراستنی كۆمه‌ڵایه‌تی و سوودگه‌رایی یه‌ له‌بواره‌ جیاجیاكاندا، هه‌روه‌ها پاراستنی فه‌رهه‌نگی گشتی و سنوورداركردنی مه‌سه‌له‌ی ئاین و له‌به‌رچاوگرتنی ئاینی زۆرینه‌ و هتد، به‌شێكن له‌و كۆمه‌ك و ویسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ی كه‌ ده‌بێته‌ بنه‌ما بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت له‌سه‌ر بنه‌مای به‌رژه‌وه‌ندی گشتی كه‌ دواجار سیاسه‌ت ده‌یكات به‌ به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی. ئه‌م ویسته‌ كه‌ قازانجێكه‌ هه‌م بۆ هاوڵاتی كه‌ گرێبه‌ست له‌گه‌ڵ حكومه‌ت و ده‌وڵه‌ت ده‌كات، تاكو له‌رێگه‌ی ده‌ستووره‌وه‌ كه‌ دیاریكردنی ئه‌رك و مافه‌، ئه‌ویش گۆڕینه‌وه‌ی سووه‌ له‌رێگه‌ی كار و خزمه‌تكردنی ده‌زگاكانی ده‌وڵه‌ته‌وه‌، هه‌ڵبه‌ت ئه‌م گرێبه‌سته‌ سیاسیه‌ی نێوان ده‌وڵه‌ت له‌رێگه‌ی ده‌زگاكانیه‌وه‌ و هاوڵاتی وه‌كو هێزی كاری خۆی و فكری بۆ خزمه‌تكردنی ده‌زگاكان، ستایلێك بوو كه‌ تاهاتنی پۆست مۆدێرنه‌ به‌رده‌وام بوو و له‌نێو ده‌ستووریشدا ره‌نگیدابۆوه‌، به‌ڵام ئێستا ده‌وڵه‌ت به‌وپێیه‌ی كه‌ هه‌موو سیاسه‌تی كارگێڕی خۆی راده‌ستی كۆمپانیاكان كردووه‌ له‌سه‌راسه‌ری دونیادا، ئیدی گرێبه‌سته‌كه‌ له‌جیاتی ئه‌وه‌ی له‌نێوان ده‌وڵه‌ت و هاوڵاتی بمێنێته‌وه‌، بووه‌ به‌گرێبه‌ست له‌نێوان كۆمپانیا و كرێكار یان فه‌رمانبه‌ر و خاوه‌ن فكره‌كان، ئه‌مه‌ش هه‌م بۆ گۆڕینی ستایلی حوكمڕانی یه‌ و خۆدزینه‌وه‌یه‌ له‌خزمه‌تگوزاری به‌ناوی ئازادی بازرگانیكردن و بازاڕ، هه‌م بۆ خۆ دوورخستنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ته‌ له‌مه‌ترسی خۆپیشاندان و گروپه‌ سیاسیه‌كان، له‌هه‌ردوو باره‌كه‌شدا گروپه‌ سیاسییه‌ ده‌سته‌بژێره‌كان ده‌ستی خۆیان وه‌شاند له‌ هاوڵاتی و گۆڕینی ویستی گشتی بۆ ده‌وڵه‌ت له‌رێگه‌ی ئه‌و ته‌كنیكه‌ سیاسیه‌وه‌، به‌ڵام ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ بزانین كه‌ ئه‌م تیۆره‌ ته‌نها بۆ ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یانه‌یه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تیان هه‌یه‌، نه‌ك كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی وه‌كو كوردستانی كه‌ هێشتا له‌سه‌روو به‌ندی چاره‌سه‌ر كردنی ئه‌و گرێ‌ ده‌روونییه‌یه‌ كه‌ ئه‌ویش سه‌ربه‌خۆیی قه‌واره‌ی ده‌وڵه‌ته‌ و كه‌چی له‌ ئاستی نێوخۆییدا خراپتر مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ریفراندۆم بۆ چاره‌نووسی خۆی ده‌كرێت،، وه‌كو ئه‌وه‌ی له‌ ئاستی ده‌ره‌وه‌ كه‌ به‌شێكیان نه‌یاره‌كانین و به‌شێكیشیان دۆسته‌كانی.

به‌پێی قسه‌ی لینین. بێت كه‌ ده‌ڵێ‌” ده‌وڵه‌ت به‌ر له‌قۆناغی كۆیلایه‌تی نه‌بووه‌ و كۆمه‌ڵگه‌ش دابه‌شی سه‌ر هه‌ردوو چینی كۆیله‌ و خاوه‌ن كۆیله‌ دابه‌ش نه‌بوو بوو، وه‌هیچ ده‌زگایه‌كی تایبه‌تیش نه‌بوو كه‌ ده‌زگای ده‌وڵه‌ته‌ بۆ به‌كارهێنانی توندوتیژی به‌شێوه‌یه‌كی سیستماتیك تاكو خه‌ڵك ملكه‌چ بێت، به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ی چه‌ند ساڵێك كۆمه‌ڵگه‌ی به‌شه‌ری دووركه‌وته‌وه‌ له‌و حاڵه‌ته‌ وه‌حشیگه‌رییه‌، بۆیه‌ له‌و وه‌خته‌دا هیچ دیارده‌یه‌كی سه‌لمێنه‌ری ده‌وڵه‌تمان له‌به‌رده‌ستدا نییه‌، ته‌نها گه‌وره‌یی و ئه‌و نه‌ریته‌ی كه‌ شێخه‌كان به‌ركاریان ده‌هێنا، ته‌نانه‌ت ژنان له‌وكاته‌دا، مه‌زڵوم و ژێرده‌سته‌ی پیاو نه‌بوون، هه‌روه‌ها هیچ توێژێكیش نه‌بووه‌ دابڕاوبێت له‌كۆی خه‌ڵك و حوكمی خه‌ڵك بكات و ده‌زگای توندوتیژی و ده‌زگایه‌كیان هه‌بووبێت بۆ كۆشكی سه‌رۆك هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی ئێستا هه‌یه‌، یان ئه‌وه‌ی سوپای سه‌ركوتكه‌ر و زیندانیان هه‌بووبێت وه‌كی ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت پێویستی پێیه‌تی”. فلادیمیر ئیلیج لینین. الدوله‌. محاچرات القیت فی جامعه‌ سفیردلوف. تموز 1919 . دار التقدم موسكو. ل10. به‌ڵام كه‌ قۆناغه‌كانی به‌شه‌رییه‌ت گه‌شه‌ی كردو ده‌وڵه‌ت بوو به‌ویستێكی گشتی هه‌م بۆ نه‌ته‌وه‌ ژێرده‌سته‌كان وه‌كو لینین خۆی باسی ده‌كات له‌ هه‌ردوو كتێبی دیاری كردنی چاره‌نووس و ده‌وڵه‌تی لینین، ئیدی ده‌وڵه‌ت بوو به‌مافی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك كه‌ خه‌باتی بۆ ده‌كات.

كه‌واته‌ به‌پێی ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ بێت كه‌ لینین باسی ده‌كات، ده‌وڵه‌ت وه‌ك بیرۆكه‌یه‌كی فه‌لسه‌فی و دامه‌زراوه‌یی به‌نیسبه‌ت مێژوو دیارده‌یه‌كی نوێیه‌ و نموونه‌ی ده‌سه‌ڵاتێكی نامۆیه‌ ئه‌گه‌ر نه‌بێته‌ خێروبێر بۆ نه‌ته‌وه‌كان، له‌سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی مۆدێرنه‌وه‌ كه‌ مه‌ترسیه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ت هاتنه‌ ئاراوه‌، فه‌یله‌سوفه‌كان به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی ئاگایان له‌بۆچوونی یه‌كتر هه‌بێت ره‌خنه‌یان له‌و ژیانه‌ سیاسه‌ته‌ گرت و به‌شێوه‌یه‌كی تری ژیان و یاسای ئاژه‌ڵی به‌ڵام به‌عه‌قڵی مرۆڤ خه‌مڵاند، نیچه‌ ده‌ڵێ‌ “ده‌وڵه‌تی سته‌مكار گروپێك ئاژه‌ڵی سركی دڕنده‌ و بێ‌ توك و سپی پێستن، گروپێك له‌شكری به‌ڕێزن، به‌هه‌موو سیستمه‌ جه‌نگی و هێزه‌ رێكخراوه‌كه‌یانه‌وه‌، به‌چنگه‌ ترسناكه‌كانیانه‌وه‌ شاڵاو ده‌به‌نه‌ سه‌ر خه‌ڵكێكی زۆر كه‌ ره‌نگه‌ له‌رووی ژماره‌وه‌ زۆر له‌خۆیان زۆرتر بن، به‌ڵام هێشتا سیستمێكیان بۆخۆیان دانه‌ڕشتووه‌ كه‌ بارودۆخی خۆیان پێ دیاری بكه‌ن، ئه‌مه‌ بنه‌چه‌ی ده‌وڵه‌ته‌، (لیسته‌ر ۆرد) یش ده‌ڵێت (ده‌وڵه‌ت وه‌ك شتێكی جیاواز له‌ سیستمی هۆزگه‌رایی ئه‌و كاته‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ ره‌گه‌زێكی مرۆیی په‌لاماری ره‌گه‌زێكی دیكه‌ ده‌ده‌ن)، هه‌روه‌ها (هۆنهایمه‌ر) ده‌ڵێت (چاو به‌هه‌ر لایه‌كدا بگیرێت ده‌بینیت هۆزێكی جه‌نگاوه‌ر په‌لاماری سنووره‌كانی هۆزێكی تر ده‌ده‌ن، كه‌ هێنده‌ی ئه‌وان خۆیان بۆ جه‌نگ ته‌یار نه‌كردبێت، دواییش له‌ خاكی ئه‌و هۆزه‌ نائاماده‌یه‌دا خۆیان وه‌ك گروپی چاودێر جێگیر ده‌كه‌ن و ده‌وڵه‌تی تێدا دامه‌زرێنن). (تانیهۆفه‌ر) یش ده‌ڵێت (توندوتیژی ئه‌و ئامرازه‌یه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی خوڵقاندووه‌). (گامپلۆ ویز) ده‌ڵێ‌ (چینێكی فه‌رمانڕه‌وا له‌سه‌ركه‌وتووه‌كان به‌سه‌ر سه‌ری دۆڕاوه‌كانه‌وه‌ن) سیمنه‌ریش ده‌ڵێت (ده‌وڵه‌ت ئاكامی هێزه‌ و هه‌میشه‌ پاڵپشتی هێزێك ده‌منێنێته‌وه‌)”. ویڵ دیورانت. مێژووی شارستانێتی. به‌رگی یه‌كه‌م. وه‌رگێڕانی بۆكوردی. ئازاد به‌رزنجی . نه‌به‌ز كه‌مال نوری. دانا ئه‌حمه‌د مسته‌فا. ده‌زگای سه‌رده‌م. ل67. ئه‌م حاڵه‌ته‌ ئێستا به‌سه‌ر ژیانی سیاسی و ئابوری كورددا پراكتیك ده‌كرێت، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ دروستكردنی ده‌وڵه‌ت بۆ كورد به‌ جه‌سته‌یه‌كی نامۆ ده‌بینین له‌ جه‌سته‌ی سیاسی خۆیاندا.

به‌پێی تیۆری چه‌پگه‌رایی بێت ده‌وڵه‌ت له‌ویستی گشتیدا، بریتیه‌ له‌نوێنه‌رایه‌تی خه‌ڵك له‌رێگه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ بۆ دامه‌زراندنی شورایه‌ك كه‌ له‌رێگه‌ی كۆنگره‌ی نیشتیمانیه‌وه‌ ساز ده‌كرێت وه‌كو كارتێكی فشار به‌سه‌ر ده‌وڵه‌ته‌وه‌ له‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ كه‌به‌شێك بوونه‌ له‌دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت و سیستمه‌كه‌ی، سه‌ره‌تا ئه‌م هه‌وڵه‌ بۆ گفتۆگۆ بووه‌ له‌نێوان خه‌ڵك و ده‌سه‌ڵاتداران، هۆكاره‌كه‌شی مافی هاونیشتیمانی بووه‌ به‌سه‌ر سیستمی ده‌وڵه‌ته‌وه‌، له‌روویه‌كی دیكه‌وه‌ فشاری خه‌ڵك بۆ ئه‌و جۆره‌ رێكه‌وتنانه‌ بووه‌ كه‌ له‌نێوان ده‌وڵه‌ت و ئه‌وانی تر بووه‌، به‌تایبه‌تی رێكه‌وتنی نێوده‌وڵه‌تی كه‌ بریتی بووه‌ له‌ (دیاریكردن و لێبوردبوونه‌وه‌) له‌رێكه‌وتنه‌كان، مه‌به‌ست له‌و لێوردبونه‌وه‌ و رێكه‌وتنه‌ له‌و وڵاتانه‌ بووه‌ كه‌ خاوه‌نی هێزی سه‌ربازی و سیاسی و ئابورییه‌كی به‌هێزیان هه‌بووه‌، له‌م كاته‌دا خه‌ڵك ده‌وڵه‌تیان له‌مه‌ترسیه‌كانی ئه‌و رێكه‌وتنانه‌ ئاگادار ده‌كرده‌وه‌، هه‌روه‌ها شۆڕشی زانستی و ته‌كنۆلۆژیا یه‌كێك بووه‌ له‌و مه‌ترسیانه‌ی كه‌ خه‌ڵك و چه‌په‌كان هه‌ستیان پێكردووه‌ له‌وه‌ی نه‌كه‌ونه‌ ژێر كۆنتڕۆڵی زلهێزه‌كانی دونیا، لایه‌نێكی دیكه‌ش به‌شداری و ویستی خه‌ڵك بۆ ئه‌وه‌بووه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت به‌شدار بێت له‌ پێكه‌وه‌ژیانی ئاشتیانه‌ كه‌ جۆرێك له‌ قه‌ناعه‌ت پێهێنانی ده‌وڵه‌تی بێهێز بووه‌ له‌پێناو مانه‌وه‌ و فراوان بوونی ئیمپریالیزمی جهانی، به‌تایبه‌تی ئه‌وكات سه‌رده‌می جه‌نگی دووه‌می جهانی كۆتایی پێهاتبوو و جه‌نگی سارد ده‌ستیپێكردبوو، بۆیه‌ بۆ خه‌ڵكی به‌شداربوو ئه‌و جۆره‌ داواكارییه‌ ره‌وایه‌تی به‌خشی بوو له‌رووی ده‌ستوورییه‌وه‌” *
* په‌راوێز… به‌شداری كردنی خه‌ڵك له‌و كۆنگرانه‌ له‌رێگه‌ی هه‌ڵبژاردنی نوێنه‌راكانیان و هه‌ڵبژێردراوه‌كانیان بووه‌ له‌پارێزگا و شاره‌ بچوكه‌كانه‌وه‌ بووه‌، تاكو بكرێت به‌ فشارێك به‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت و سیستمه‌كه‌ی وه‌كو به‌شداربووه‌یه‌كی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت و شۆڕش كه‌به‌شێك بووه‌ له‌ گۆڕینی سیستمی ده‌وڵه‌ت، ئه‌م نه‌ریته‌ له‌ده‌یه‌ی حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی رۆژئاواو و ئه‌روپای رۆژهه‌ڵاتی و وڵاتانی عه‌ره‌بی هه‌بووه‌ به‌تایبه‌تیش له‌ میسر و یه‌مه‌ن.

له‌باره‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ پرسیار ده‌كرا چۆن گه‌لانی هه‌موو دونیا به‌شداریان كرد له‌ دیاركردنی چاره‌نووسی خۆیان، وه‌ڵامه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دوای ئه‌وه‌ی زیاتر له‌ 70 ده‌وڵه‌ت خۆیان له‌ داگیركاری ئیمپریالیزم رزگار كرد، دوو لایه‌نی چۆنایه‌تی و چه‌ندایه‌تی هه‌بوو، له‌رووی چه‌ندایه‌تیه‌وه‌ مه‌سه‌له‌ی رزگاركردنی جوگرافیابوو كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ رزگاركردنی رووبه‌ڕی خاك بوو، لایه‌نێكی تر ئه‌وه‌بوو كه‌ چۆنایه‌تی بوو، مه‌سه‌له‌ی په‌یوه‌ندی ده‌وڵه‌ت بوو به‌سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی و بزووتنه‌وه‌ی گه‌لان و هاندانی گه‌لانی تر بۆ رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی ئیمپریالیزم و سنووردانان بۆ جه‌نگ و هه‌ماهه‌نگی ده‌وڵه‌ت له‌پێناو یه‌كسانی و مه‌نفه‌عه‌تی گشتی، هه‌روه‌ها نه‌هێشتنی ره‌فتاری خراپ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌خه‌ڵك له‌لایه‌ن ئیمپریالیزمه‌وه‌ و په‌یوه‌ندی گرتنی هه‌موو ده‌وڵه‌تان كه‌په‌یوه‌ندی نێوان گه‌لان”. ودیع امین. حركه‌ التحرر الوگنی و اسهامها فی الانفراج الدولی الراهن. مجله‌ الگلیعه‌. السنه‌ التاسعه‌ 1973 ئێستا ئه‌و ستایله‌ له‌ ئیمپرایالیزم نه‌ماوه‌، به‌ڵام هێزی سته‌مكاری لۆكاڵی جێگه‌ی گرتۆته‌وه‌ و ئه‌م ویسته‌ی وه‌كو كودێتا له‌سه‌ر ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی پێناسه‌ ده‌كات بۆ جه‌ماوه‌ر و هێزه‌ یاره‌كانی خۆی.

ئه‌گه‌رچی ده‌وڵه‌ت بۆخۆی چه‌مكێكی سه‌ربه‌خۆیه‌ و پێناسه‌كه‌مان له‌سه‌ره‌وه‌ كرد، به‌ڵام سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ ویستی گشتییه‌، مانایه‌كی دیكه‌ی وه‌رگرتووه‌ كه‌ بریتیه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی پاراستنی چینێك كه‌ بۆرژوازیه‌ و هه‌ر بۆئه‌وانیش ژیان فه‌راهه‌م بووه‌ ” به‌پێی چه‌مكه‌ هیگڵیه‌كه‌ بێت سه‌باره‌ت به‌ده‌وڵه‌ت په‌یوه‌ندی به‌سه‌رده‌مانێكه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ گه‌شه‌كردن و په‌ڕه‌سه‌ندنی بۆرژوازی به‌شێوه‌یه‌كی نادیاریكراو ده‌رده‌كه‌وت و له‌ئه‌نجامدا، لافلێدانی چییه‌تی ئاكاری و جیهانگره‌وه‌ بۆ ده‌وڵه‌تی بۆرژوازی له‌ژێر ئه‌م به‌یداخه‌دا فه‌راهه‌مده‌بێت، له‌كۆتاییشدا رۆژێك هه‌موو جهان ده‌بێته‌ بۆرژوازی، به‌ڵام له‌راستیدا ته‌نها چینێك ده‌توانێت ده‌وڵه‌تێكی ئاكاری بخوڵقێنێت كه‌ له‌ناوبردنی خۆی و ده‌وڵه‌تی وه‌ك ئامانج بۆ خۆی له‌به‌رچاوگرتبێت، به‌كورتی ته‌نها چینێكی وه‌ها ده‌توانێت ده‌وڵه‌تێكی وه‌ها بخوڵقێنێت، به‌مه‌ش كۆتایی به‌دووبه‌ره‌كی نێو هه‌ژاران بهێنێت و ئۆرگانیزمێكی كۆمه‌ڵایه‌تی وا پێكبهێنێت كه‌ له‌یه‌كێتی ته‌كنیكی ئاكاری به‌هره‌مه‌ند بێت”. ئانتۆنیۆ گرامشی. ده‌وڵه‌ت و كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی. وه‌رگێڕانی. مامه‌ند رۆژه‌. بڵاوكراوه‌كانی خانه‌ی وه‌رگێڕان له‌وه‌زاره‌تی رۆشنبیری حكزموتی هه‌رێمی كوردستان. ساڵی 2011. ل117.

به‌ڵام به‌پێی چه‌مكه‌ ماركسیه‌كه‌ی كه‌ هه‌م ماركس پێش مردنی له‌كتێبی (حول الماساله‌ القومیه‌) باسی ده‌وڵه‌تی كردووه‌ و له‌وێ‌ باسی كێشه‌ی چاره‌سه‌ر نه‌كراوی مه‌جه‌ڕستان ده‌كات و دواتریش ئه‌نگڵس له‌ كتێبی (اصل العائله‌ والملكیه‌ خاصه‌ والدوله‌) بنه‌چه‌ی خێزان و خاوه‌ندارێتی تایبه‌ت و ده‌وڵه‌ت، باس له‌و ژیانه‌ سیاسیه‌ ده‌كات كه‌چۆن ده‌وڵه‌ت وه‌كو ئامرازێك وایه‌ به‌ده‌ستی كۆمه‌ڵێك سیاسیه‌وه‌ بۆ به‌رده‌وامیدان به‌ ژیانی چینایه‌تی و ئامرازێكیشه‌ بۆ سه‌ركوتكردن له‌رێگه‌ی سوپا و ئه‌منیه‌ت و ئابوری، بۆیه‌ سه‌رخانه‌كه‌شی هه‌مان ره‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و ستایله‌ سیاسییه‌ ده‌بێت و به‌ده‌ست چینێكه‌وه‌ بۆ سه‌ركوتكردنی چینێكی تر، له‌وه‌ش واوه‌تر گروصێكی سیاسی به‌سه‌ر گروپێكی سیاسیه‌وه‌ كه‌ پێناسه‌یه‌كیان نییه‌ بۆ قه‌واره‌ی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان.

دوابه‌دوای ئه‌و ستایله‌ سیاسیه‌ی كه‌ شۆڕش سیمای ده‌وڵه‌تی گۆڕی، تاكو كۆتایی سه‌ده‌ی 19 و سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی سه‌ده‌ی بیسته‌م، ساڵی 1917 شۆڕشی ئوكتوبه‌ر به‌رابه‌رایه‌تی لینین، ده‌وڵه‌تی قه‌یسه‌ریان روخاند و ده‌وڵه‌تی سۆڤێتات بوو كه‌دواتر به‌ده‌وڵه‌تی دیكتاتۆریه‌تی پرۆلیتاریا ناوی ده‌ركرد، ئه‌مه‌ هه‌وڵێكی دیكه‌ بوو بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێك له‌رێگه‌ی هێزی جه‌ماوه‌ره‌وه‌، ئه‌ركێكی دیكه‌ی وه‌رگرت، ئه‌ویش ده‌ربڕو نوێنه‌ری به‌رژه‌وه‌ندییه‌ گشتییه‌ مه‌ده‌نییه‌كانه‌، هه‌روه‌ها وه‌ك رێكخه‌رێكی گشتی، هێشتا ره‌نگ و رووی كۆنی پێوه‌ ماوه‌، ته‌نها له‌م 10 ساڵی دواییه‌دا نه‌بێت كه‌ ستایلی سیاسی گۆڕانكاری به‌سه‌ر هات، به‌ڵام ده‌وڵه‌ت وه‌كی ئه‌نجامێكی دژایه‌تی و نه‌یارێكی ناكۆكیه‌ چینایه‌تیه‌كان، وه‌ك رشتێك بۆ ترس و كارو كرده‌ی به‌تاڵ ده‌بێته‌وه‌ به‌سه‌ر ده‌چێ‌، ئێستا خه‌ریكه‌ چینه‌كان نامێنن و سنووره‌كان ده‌سڕدرێنه‌وه‌ و له‌به‌ین ده‌چن، به‌ڵام ده‌وڵه‌ت وه‌ك شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كانی رێكخستنی گه‌ل و هاوڵاتیانی سه‌ر گۆی زه‌وی له‌ ئاینده‌دا، هه‌ر ده‌مێنێ‌، هه‌روه‌ها رۆڵی ده‌وڵه‌ت وه‌ك ئامانجێكی گه‌شه‌كردنی دۆزو و كێشه‌ جهانیه‌كان، یان گه‌ردوونیه‌كان و زیادبوونی ژماره‌ی دانیشتوانی گۆی زه‌وی، له‌بن نه‌هاتنی به‌روبووم و داهاته‌ زه‌مینیه‌كان، كه‌مبوونی وزه‌ پاراستنی دارستانه‌كان و زه‌ویه‌ چێنراوه‌كان، پیسبوونی گۆی زه‌وی و ئاو هه‌واو، زۆرانبازی له‌گه‌ڵ كاره‌ساته‌ سرووشتیه‌كان و هتد. به‌به‌رده‌وامی له‌گه‌شه‌سه‌ندندا ده‌بێت. بۆیه‌ سته‌ملێكراوه‌كان وه‌كو نه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵگه‌ دواكه‌وتووه‌كان، مافی خۆیانه‌ ئه‌م ویسته‌ گشتییه‌ پراكتیك بكه‌ن ببن به‌ ده‌وڵه‌تێك به‌مه‌رجێك پێكه‌وه‌ ژیان و لێبورده‌یی تیابێت.

لینین له‌سیمینارێكدا سه‌باره‌ت به‌ده‌وڵه‌ت گوتویه‌تی “ماركس هه‌موو هه‌وڵه‌كانی بۆ په‌روه‌رده‌كردنی چینی كرێكار ئه‌وه‌بوو سه‌باره‌ت به‌ده‌وڵه‌ت و مه‌سه‌له‌ی شۆڕشی سۆسیالیستی ته‌نها بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دانبنرێت به‌ بوونی پرۆلیتاریای و دیكتاتۆریه‌تی سیاسی، چونكه‌ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ هیچ دابه‌شكارییه‌كی تێدانییه‌ ته‌نها پشت به‌هێزی جه‌ماوه‌ری چه‌كدار ده‌به‌ستێت، بۆرژوازیه‌تیش ناتوانێ‌ رێگه‌یه‌كی دیكه‌ دیاریبكات كه‌ پرۆلیتاریا ده‌گۆڕێت بۆ چینێكی جێكه‌وته‌ كه‌ ده‌توانێ‌ بۆرژوازیه‌ت سه‌ركوت بكات، ئه‌م حه‌تمیه‌ته‌ش له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ جه‌ماوه‌ری خه‌ڵك و پرۆلیتاریا بۆ به‌رگریكردن له‌خۆیان و سیستمێكی ئابوری نوێیه‌، دواتر ئه‌و تێبینیه‌ش هه‌یه‌ كه‌ئه‌گه‌ر پرۆلیتاریا ده‌وڵه‌تی وه‌كو نه‌هێشتنی سه‌ركوتكردن و رێكخستنه‌وه‌ی ژیانی بێ‌ چینه‌كان مامه‌ڵه‌ بكات، ئایا پڕۆلیتاریا ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ی بۆچییه‌ كه‌ بۆرژوازی دایمه‌زراندووه‌؟ ئه‌مه‌یه‌ كه‌ ماركس له‌كاتی خۆیدا ساڵ 1848_ 1851 موناقه‌شه‌ی كردووه‌”. لینین. الدوله‌ والپوره‌. دار التقدم. سنه‌ 1976. مه‌به‌ستی لینین ئه‌وه‌بووه‌ كه‌ مادام جه‌ماوه‌ری ره‌شورووت به‌مه‌به‌ستی ویستێك كه‌ گشت هه‌یانه‌ بۆ ده‌وڵه‌ت دروست كردن، ئیدی مافی خۆیانه‌ كه‌ دوای دروستبوونی ئه‌و قه‌واره‌یه‌ خۆشگوزه‌رانی به‌رقه‌رار بێت، نه‌ك جارێكی دیكه‌ ژیان بریتی بێت له‌ دوو فه‌زای چینایه‌تی له‌رووی سیاسی و فه‌رهه‌نگی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، به‌و مانایه‌ی كه‌ له‌ته‌واوی شۆڕشه‌كان شاهیدی بووینه‌ و دوای شۆڕش و ده‌وڵه‌ت دونیا به‌ته‌واوی به‌ره‌و خراپی گۆڕاوه‌.

هه‌ڵبه‌ت روویه‌كه‌ی دیكه‌ی سه‌رمایه‌داری هاوچه‌رخ كه‌ له‌دوای گڵۆبالیزه‌شنه‌وه‌ هاتووه‌ واته‌ دوای روخانی سۆڤیه‌تی كۆن، له‌نه‌مانی ده‌وڵه‌ت وه‌كو حاڵه‌تێكی مه‌ترسیدار، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م سیستمه‌ له‌وه‌ ده‌ترسێ‌ هه‌تا له‌نێوخۆیدا بمێنێته‌وه‌ له‌رووی سه‌رمایه‌گوزارییه‌وه‌ كه‌ بڕبڕه‌ پشتی ده‌وڵه‌ته‌، ئیدی قه‌واره‌كه‌ له‌به‌ین ده‌چێ‌، به‌حوكمی ئه‌وه‌ی كه‌ژیانی ئینسان به‌هۆكاری هه‌ر سیستمێكه‌وه‌ بێت، هه‌میشه‌ له‌ئاڵوگۆڕدا ده‌بێت. بۆیه‌ به‌شێك له‌وڵاتانی رۆژئاوا بۆ پاراستنی هه‌یبه‌ت و موڵكیه‌ت بۆ بنه‌ماڵه‌ و ماڵی پاشا بۆ داهاتووی ده‌وڵه‌ت، كایه‌ی سیاسیان سه‌ربه‌خۆ كردووه‌ و له‌په‌نا سیستمی پاشایه‌تی، سیستمی پارله‌مانیان داناوه‌ و هه‌رچی سیاسه‌تی قه‌واره‌ی ده‌وڵه‌ته‌كه‌یه‌ سه‌پێردراوه‌ به‌و ده‌زگا ته‌شریعیه‌ی گوایه‌ به‌ده‌نگی خه‌ڵك هه‌ڵبژێردراوه‌، هه‌روه‌ها هه‌ر ئه‌و سیستمه‌ پاشایه‌تیه‌ سه‌رمایه‌گوزارییان به‌گشتی له‌ده‌ستی ده‌وڵه‌ت ده‌رهێناوه‌ و خستویانه‌ته‌ ده‌ستی كه‌رتی تایبه‌ت و چۆته‌ ده‌ره‌وه‌ی قه‌واره‌ی ده‌وڵه‌ت، بۆ ئه‌وه‌ی هه‌م ده‌وڵه‌ت پیرۆزیه‌كه‌ی بمێنێ‌ و هه‌م سه‌رمایه‌داری وه‌كی سیستم له‌ناونه‌چێ‌ به‌ده‌ستی چینی خواره‌وه‌ و كرێكاری یه‌خه‌ سپی كه‌ چینی مامناوه‌نده‌ ئێستا له‌رۆژئاوا، بۆیه‌ ته‌نانه‌ت له‌ئاستی فه‌رهه‌نگی و كولتووریشدا هه‌مان ستایل هه‌یه‌ بۆ مانه‌وه‌ی قه‌واره‌كه‌ وه‌كی ده‌وڵه‌ت و وه‌كی سیستمی جهانی، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی له‌زانكۆكان ده‌وڵه‌ت جگه‌ له‌كۆمه‌ڵه‌ ده‌زگایه‌ك بۆ خزمه‌تكردنی ئینسان زیاتر هیچی تر نییه‌، له‌رووی فه‌لسه‌فیشه‌وه‌ وانه‌یه‌كه‌ بۆ مانه‌وه‌ی قه‌واره‌كه‌ كه‌ خاوه‌ن ره‌گه‌زه‌كان و نه‌ته‌وه‌ ژێر ده‌سته‌كان قه‌ناعه‌تیان پێی هه‌یه‌ و له‌دیموكراسیدا زیاتر ده‌رده‌كه‌وێ‌، وه‌ختێك هه‌ڵبژاردن ده‌كرێت و خاوه‌ن ناسنامه‌ی دیكه‌ش بۆیان هه‌یه‌ خۆیان بپاڵێون بۆ پارله‌مان، ویست لێره‌دا مانا فه‌لسه‌فه‌ییه‌كه‌ی ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ و قه‌وراه‌ی نه‌ته‌وه‌كه‌ هۆشیار بن به‌رامبه‌ر ویسته‌كه‌ی خۆیان، ئه‌م ویسته‌ له‌وشوێنه‌دا له‌ چینی سته‌ملێكراو هه‌ستپێده‌كرێت، وه‌ختێك ده‌بینین كه‌ بۆ دیاریكردنی چاره‌نووسی خۆی، چینه‌ سته‌مكاره‌كه‌ به‌جه‌سته‌یه‌كی نامۆ ده‌یبینێ‌.




داهێنان و بارهێنان ده‌ق له‌نێوان داهێنان و نوێخوازیدا … سمكۆ محه‌مه‌د

به‌رله‌وه‌ی موناقه‌شه‌ی ئه‌و تێڕوانینه‌ هه‌ڵه‌یه‌ بكه‌م كه‌ به‌شی زۆری ئه‌دیبی كورد، ده‌قی نوێ‌ به‌ داهێنان پێناسه‌ ده‌كه‌ن، له‌م سۆنگه‌یه‌وه‌ هه‌وڵده‌ده‌م قسه‌یه‌ك له‌سه‌ر چه‌مكی داهێنان بكه‌م، هه‌ڵبه‌ت داهێنان له‌تازه‌ترین مانایدا به‌رهه‌مهێنانی چه‌مكێكه‌ كه‌ له‌نوێ‌ له‌دایك ده‌بێت، وه‌كو فه‌یله‌سوفه‌كانی یۆنان و دوای ئه‌وانه‌ش هیگڵ و ماركس و له‌باری ئه‌ده‌بدا كه‌سانی وه‌كو دانتی و لۆركا و ئیلیۆت و فانكوخ و مایكڵ ئه‌نجیلۆ و كاندنیسكی و هتد، ئه‌مه‌ (جیڵ دۆڵۆز) له‌ كتێبی (ماهی الفلسفه‌) دا زۆر به‌وردی باسی ده‌كات و ره‌خنه‌ش له‌و پێناسه‌ كلاسیكیانه‌ ده‌گرێت كه‌ له‌رابردوودا تیۆریزه‌ی ئه‌م چه‌مكه‌یان كردووه‌ و له‌نێوان نوێبوونه‌وه‌ و داهێناندا جیاوازییان نه‌كردووه‌، چونكه‌ له‌دوای ئه‌و رێنیسانسه‌ فكرییه‌ ئیدیۆلۆژییه‌ پراكتیكراوه‌ی كه‌ ته‌كنۆلۆژیا له‌ژێر عینوانی جهانگه‌راییدا به‌رهه‌میهێنا، ئیدی شتێك نه‌ما به‌ده‌قی زۆر جوان و جددی و سیحراویشه‌وه‌, ئه‌و چه‌مكه‌ی به‌سه‌ردا تیۆریزه‌ بكه‌ین, به‌ڵكو له‌رووی ئیستاتیكییه‌وه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌كرێت, چونكی ئیستاتیكا دۆزینه‌وه‌ی شتی شاراوه‌ی ناكۆكه‌ له‌دژی یه‌كتر و له‌نێو ئه‌و كه‌ره‌ستانه‌ی كه‌ خۆیان هه‌ن و ده‌قی پێ‌ ده‌خوڵقێنرێ‌, هه‌روه‌ك چۆن هونه‌ری كۆلاژ زیاتر ئه‌م وه‌زیفه‌یه‌ی وه‌رگرتووه‌، به‌ڵام داهێنان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ هێشتا نه‌هاتۆته‌ وجوود.

ئه‌گه‌رچی تازه‌گه‌ری له‌كن كورد, ته‌نها به‌زاراوه‌ و به‌قسه‌ دزه‌ی كردۆته‌ نێو ئه‌ده‌بی كوردی, به‌ڵام داهێنان به‌پێی خوێندنه‌وه‌ی ئیدیالیستی, له‌به‌رامبه‌ر خوێندنه‌وه‌ی مه‌تریالی جۆرێكی تر مامه‌ڵه‌ له‌ته‌ك ئه‌م چه‌مكه‌دا ده‌كات, مه‌به‌ستم له‌ هێنانه‌ وجوودێكه‌ كه‌ له‌ نه‌بوونه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵبدات، هه‌ڵبه‌ت بۆ نوسینی ده‌قی ئه‌ده‌بی, شوێن و كات گرنگی له‌دیاریكردنی به‌هاكه‌یه‌تی, ئه‌و شیعرانه‌ی كه‌ سۆفۆكلیس له‌سه‌رده‌می یۆنانیه‌كان نوسیویه‌تی و ئه‌وه‌ی هۆمیرۆس نوسیویه‌تی و كاریگه‌ری خستۆته‌ سه‌ر عه‌ره‌بی كۆن كه‌ بنچینه‌ی ئه‌ده‌ب و كه‌له‌پووری عه‌ره‌بین، ئه‌وه‌ش كه‌ داوود پێغه‌مبه‌ر به‌ته‌مبورێكه‌وه‌ ده‌گه‌ڕا و شیعری ده‌گوت و ئێستا وه‌كو ده‌قێكی نه‌مر ته‌ماشا ده‌كرێ‌, چ شتێكی كه‌متر نییه‌ له‌شیعری نوێ‌, چونكی رزگاربوون له‌كێش و سه‌روا و كاركردن به‌وێنه‌ و زمان, پێشتر كاری بۆكراوه‌ و جێگه‌یه‌كی بۆ دڵه‌ڕاوكێ نه‌هێشتۆته‌وه‌ له‌م جۆره‌ موناقه‌شانه‌دا كه‌ پێموایه‌ عه‌زیز گه‌ردی باشترین كه‌سه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر كێش و سه‌روا كردووه‌ و هه‌ندێك شتی ساغ كردۆته‌وه‌, به‌ڵام ئه‌گه‌ر بڵێین پێوه‌ره‌كان زیاتر بوون له‌و میكانیزمانه‌ی كه‌ پێشتر پێشمه‌رجێك بوون بۆ داهێنانی ده‌قی ئه‌ده‌بی، ئه‌مه‌یان تێڕوانینێكی راسته‌, چونكی ورده‌كاری واقیعی ژیانی رۆژانه‌ له‌م سه‌ده‌یه‌دا كه‌ ته‌واوی كۆمه‌ڵگه‌كان له‌یه‌ك كاتدا ئاگایان له‌یه‌كتره‌, یان كۆمه‌ڵگه‌كان تێكه‌ڵ به‌یه‌كتر بوون و خه‌ریكه‌ له‌ناو یه‌كتردا ده‌توێنه‌وه‌, به‌شێكه‌ له‌و به‌هانه‌یه‌ی كه‌ بوارێكی نه‌هێشتۆته‌وه‌ بۆ جێگیركردنی ئه‌و زاراوه‌یه‌ی كه‌ ئێمه‌ پێشتر خۆمان پێوه‌ی خه‌ریك كردبوو.

له‌گه‌ڵ هاتنی ده‌ركه‌وته‌ فكری و ئه‌ده‌بییه‌كانی ئه‌م سه‌ده‌یه‌, رووبه‌رێك له‌و رووبه‌رانه‌ی كۆن هه‌بوون بۆ په‌یدابوون و سه‌رهه‌ڵدانی فه‌یله‌سووف و خاوه‌ن توانا, هه‌رچی زیاتر ته‌سك تر بۆته‌وه‌ و چیتر مێژوو فه‌یله‌سوف به‌رهه‌مناهێنێ‌ تاكو داهێنان به‌رپا بكات, قوتابخانه‌ی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌گه‌رایی له‌باری ئه‌ده‌ب به‌تایبه‌تی لای رۆڵان بارت و له‌كۆی هه‌موو كایه‌كانیشدا له‌لای ژاك درێدا به‌ر له‌مردنی, شتێكیان نه‌هێشته‌وه‌ له‌ژێر ره‌حمه‌تی ئه‌و فكره‌دا رزگاری بێت, به‌و پێیه‌ی كه‌ جیاوازیه‌كی جه‌وهه‌ری هه‌یه‌ له‌نێوان تێگه‌یشتنی نوێ‌ و درووستكردن, بیر تیژی و ده‌ربڕین له‌نوسین و له‌هه‌ر شتێكی تر, مانای ئه‌و توانایه‌ نییه‌ كه‌ ئێمه‌ به‌چه‌مكی داهێنان شرۆڤه‌ی ده‌كه‌ین, زۆربه‌ی ئه‌و چه‌مكانه‌ی وه‌كو چه‌پ گه‌رایی و ریالیزم و بونگه‌رایی كه‌ شیعر یان ده‌قی ئه‌ده‌بیان له‌چوارچێوه‌ی مانیفێستۆیه‌كدا قه‌تیس كردبوو, وجوودیه‌تی سارته‌ر و كامۆ و كۆڵن وڵسن و قوتابخانه‌كانی تری نوسین و به‌تایبه‌تی شیعر, له‌كاتی خۆیدا به‌جۆرێك له‌سیحری داهێنان ته‌ماشا ده‌كرا و مۆدێلێكی نوسینی په‌یدا كردو كاریگه‌ری زۆری كرده‌ سه‌رمان و هاته‌ نێو دونیای ئه‌ده‌بی كورد, كه‌چی له‌ئێستادا نه‌ك هه‌ر كاری پێناكرێ‌، بگره‌ بۆته‌ شتێكی كلاسیكیش.

ئه‌گه‌رچی ئه‌ده‌بی به‌راوردكاری مۆدێلێكی فكری به‌سه‌رچووه‌, له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌گه‌ر نیازمان بوو به‌رواردكاری بكه‌ین, ئه‌ده‌بی كوردیش وه‌كو هه‌ر ئه‌ده‌بێكی تر كاریگه‌رییه‌كی راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆی ئه‌ده‌بی ده‌وروپشتی پێوه‌ دیاره‌ و ناكرێ‌ ئه‌م كایه‌یه‌ فه‌رامۆش بكه‌ین كه‌ ره‌نگه‌ ئه‌و كاریگه‌رییانه‌ به‌ داهێنان پێناسه‌ كرابێت, چونكی توانیویه‌تی مۆركی تایبه‌تی پێبدرێ‌ و به‌خۆماڵی بكرێ‌, هه‌روه‌ك چۆن ئه‌گه‌ر به‌رواردێك له‌نێوان ده‌قێكی ئه‌مریكی له‌شێوه‌ی ده‌قه‌كانی (تیسی ئیلیۆت) وه‌كو وێرانه‌ خاك كه‌ ناودارترین ده‌قه‌، یان ده‌قه‌كانی عه‌زرا پاوه‌ن و لۆركای ئه‌وروپی و ماركیزی ئامریكی بكه‌ین, ره‌نگه‌ هه‌مان شت و هه‌مان كارتێكردن له‌سه‌ر دوو جۆر ده‌قدا بدۆزینه‌وه‌, ئه‌مه‌ش جگه‌ له‌نوێكردنه‌وه‌ی ده‌ق به‌داهێنان ناچێت, ره‌نگه‌ سیحربازێك له‌ له‌حزه‌یه‌كدا بتوانێ‌ له‌ژێر كڵاوه‌كه‌یدا كۆترێك هه‌ڵفرێنێ‌, ئه‌مه‌ش جۆره‌ داهێنانێكه‌ به‌ڵام ئه‌م كرده‌یه‌ زوو ده‌مرێت, هه‌رچی ده‌قێكی ئه‌ده‌بیه‌ مانه‌وه‌ی له‌نه‌مریه‌كه‌یدایه‌، له‌راستیدا ده‌قنووس واته‌ دانه‌ر وه‌كو میشێل فۆكۆ باسی ده‌كات، بۆ نه‌مری و رزگاربوونی خۆی له‌ده‌ست مه‌رگ ده‌نووسێت, چاكتر وایه‌ له‌وه‌ تێبگه‌ین كه‌ هه‌موومان و له‌هه‌موو كایه‌كاندا خه‌ریكی نه‌مرین, هه‌روه‌ك چۆن نه‌مری كرێكارێك له‌دوورست كردنی دیوارێك یان درووست كردنی كه‌ره‌سته‌یه‌كدایه‌, ئاوهاش نه‌مری ئه‌دیب له‌ده‌قه‌كه‌یدایه‌.

بۆ پشت راستكردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆچوونه‌ی پێشترمان و بوونی دانه‌ر ده‌كه‌ینه‌ مه‌به‌ست كه‌ (میشیل فۆكۆ) بیرو بۆچوونی جیاوازی هه‌یه‌، به‌پێی (فۆكۆ) بێت ناوی دانه‌ر، ناوی شوناسه‌، چونكه‌ بیرۆكه‌ی دانه‌ر بریتییه‌ له‌ساته‌ به‌هێزه‌كانی تاك له‌بیركردنه‌وه‌، (ئه‌ده‌ب، زانست، مێژوو، فه‌لسه‌فه‌)، هه‌ڵبه‌ت ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ش كۆتایی پێهات كه‌ پێی وابوو دانه‌ر كارێكته‌رێكه‌ له‌رێگه‌ی به‌رهه‌مه‌كانیه‌وه‌ هه‌وڵده‌دات بۆ نه‌مری، به‌ڵكو ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ دانه‌ر ئه‌و كاره‌كته‌ره‌یه‌ كه‌ به‌رهه‌می هه‌یه‌ تاكو خۆی بوونی هه‌یه‌، هه‌روه‌ها هیچ ساتێكی به‌هێزیشی نییه‌ له‌میتۆددا، چونكه‌ به‌پێی قسه‌ی فۆكۆ بێت، هێشتا دڵنیانین هه‌موو دانراوێك كه‌ڵكی هه‌یه‌ بۆ هه‌مووان، واته‌ گرینگی هه‌بێت بۆ گوێگر یان وه‌رگر، ئه‌مه‌ ئه‌و پرسیاره‌مان بۆ به‌رهه‌مده‌هێنێ‌ كه‌ ئایا ده‌كرێ‌ هه‌ركه‌سێك كه‌ به‌زمانه‌ كلاسیكیه‌كه‌ دانه‌ربێت و هه‌موو ده‌قه‌كانیشی ماڵی ئه‌وه‌بێت هه‌ڵبگیرێت، تاكو پاڵه‌وانه‌كانی ره‌نگبداته‌وه‌ له‌ره‌فتار و سایكۆلۆژیای تاك، ئه‌گه‌ر وابێت ده‌بێ‌ هه‌موو دانراوه‌كانی (نیچه‌) كه‌ڵكی هه‌بێت، یان ده‌بێ‌ چه‌مكی (نیهلیزم) كه‌ نیچه‌ گرینگی پێده‌دا، یه‌كه‌م وه‌كو دابڕانێك له‌مێژوو، دووه‌م وه‌كو (ئه‌نتۆڵۆژی مێژوویی)، به‌ڵام هه‌رچی ئه‌وه‌ی كه‌ فرۆید وای كردووه‌ نیهلیزم گرێبدات به‌نه‌ستی تاكه‌وه‌، وه‌كو ده‌رخه‌ری جۆرێك له‌بونیاتی سۆبژێكته‌، هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ی كه‌ چه‌مكی حه‌تمیه‌تی مێژوو له‌لای ماركس هه‌ستی پێده‌كرێت وه‌كو ره‌خنه‌گرێك له‌و سیستمه‌ی كه‌ مرۆڤی كردووه‌ به‌بابه‌تێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و گه‌شه‌سه‌ندنی هه‌سته‌كانی له‌ئاست ئه‌ده‌ب و هونه‌ردا، به‌وپێیه‌ی ماركس بڕوای وابوو كه‌ هونه‌ر به‌رهه‌می كاری فكری و هه‌سته‌كییه‌، مه‌به‌ستیش له‌كار ئه‌و ئیشه‌یه‌ كه‌ سروشتێكی تایبه‌تی هه‌بێ‌ و داهێنه‌ربێ‌، داهێنه‌ریش به‌شێوه‌یه‌كی نائاسایی تێیدا چركه‌یه‌كی مێژوویی به‌رجه‌سته‌ بكات، له‌به‌رئه‌وه‌ ناشێ‌ مرۆڤ ملكه‌چی ئه‌و بارودوخه‌ بێت كه‌ ژیانی كرێكاری به‌رهه‌مهێنه‌ری كۆنتڕۆڵكردووه‌، مه‌به‌ستی ماركس له‌باری له‌ئابوری سه‌رمایه‌داری و ئه‌و حه‌تمیه‌ته‌ مێژووییه‌ی كه‌ باسی ده‌كات، هونه‌رمه‌ند كرێكارێكه‌ له‌و كرێكارانه‌ی به‌رهه‌می فكری هه‌یه‌ بۆیه‌ ده‌بێ‌ واقیعی بێت و ریالیستی بێت.

سه‌باره‌ت به‌ دۆزینه‌وه‌ی لاسایكردنی ئه‌ده‌بی ده‌روه‌ی خۆماڵی، سه‌ره‌تا ده‌بێ‌ ئه‌وه‌ وه‌بیرخۆمان بهێنینه‌وه‌ كه‌ ئه‌ده‌ب سرووشتێكی گشتگیری هه‌یه‌ و ته‌نها مه‌به‌ستی ناسیونالیستی نییه‌، چونكه‌ به‌زمانێكی دیاریكراو ده‌نووسرێت, به‌بیانووی ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م كایه‌یه‌ به‌ر له‌هه‌ر شتێك, سه‌ره‌كیترین خه‌سڵه‌تی هیومانیستی بوونیه‌تی له‌گه‌یاندنی گوتار كه‌ له‌ ئه‌زه‌له‌وه‌ وا هاتووه‌, مه‌به‌ستمه‌ بڵێم ئه‌ده‌ب جگه‌ له‌په‌یامێكی ناڕاسته‌وخۆی شه‌رمن به‌رامبه‌ر حاڵه‌ته‌كان و به‌تایبه‌تی سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵات، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ هونه‌رێكی دیكه‌ی فكرییه‌ كه‌ جێگه‌ی نائاماده‌بوونی فه‌لسه‌فه‌ ناگرێته‌وه‌, شتێكی تر نییه‌ و جگه‌ له‌وه‌ی چێژێكه‌ بۆ ئینسان و هیچی تر, به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ زمانی ئه‌ده‌بێك له‌زمانی ئه‌ده‌بێكی دیكه‌ جیاده‌كاته‌وه‌, ته‌نها مه‌سه‌له‌ی نوێكردنه‌وه‌ی شێوازی زمان نییه‌, به‌ڵكو مه‌سه‌له‌ی ستایلیشه‌ له‌ره‌نگ رێژكرن و ئاخنینی مۆرك كه‌ له‌جیاوازی كولتوره‌كاندا ده‌ناسرێته‌وه‌, شتێك كه‌ به‌بێ‌ ئاگاهانه‌ نوسرابێت لاسایی كردنه‌وه‌ ناگه‌ێنێت, چونكه‌ جیایه‌ له‌وه‌ی به‌ئاگاهانه‌ نوسرابێته‌وه‌ یان وه‌رگیرابێت, بۆ نموونه‌ ده‌قه‌كانی مه‌حوی و مه‌وله‌وی و خانی, نزیكایه‌تییه‌كی زۆریان له‌ته‌ك ده‌ق و بیركردنه‌وه‌كانی حافزی شیرازی فارس و ئه‌بو نه‌واسی عه‌ره‌ب و ئه‌وانی تر هه‌یه‌.
هه‌موو ئه‌و فكرانه‌ی كه‌ بوونه‌ته‌ زه‌خیره‌ی ئینسان و كاری پێده‌كرێ‌, جگه‌ له‌ كه‌له‌پووری گه‌لان، له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ له‌ئه‌نجامی بیركردنه‌وه‌یه‌كی به‌كۆمه‌ڵه‌ و كۆمابوونی كولتوور و مه‌عریفه‌ی گه‌لانه‌ له‌رابردوودا، وه‌ك زه‌رووره‌تێك بۆ درێژه‌دان به‌ژیان و موڵكایه‌تی قه‌بوڵ ناكات, به‌ڵام ئه‌دیبێك چه‌كوش كاری تێدا ده‌كات به‌پێی لۆژیكی ئێستا یان به‌پێچه‌وانه‌وه‌ له‌لۆژیك ده‌ریده‌كات، هه‌روه‌ك له‌دۆنكیشۆت و فاوستی گۆته‌دا ده‌بینرێت, ئه‌مه‌یه‌ كاردانه‌وه‌یه‌كی تر به‌رهه‌مدێنێ‌.

مه‌سه‌له‌ی ته‌كنیكی ده‌قی ئه‌ده‌بیش كه‌ گرێدراوی داهێنان و لاسایكردنه‌وه‌یه‌، هه‌مان ئیشكالیاته‌ كه‌ تائێستا له‌نێو عه‌ره‌بیشدا چاره‌سه‌ر نه‌كراوه‌، بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌دیبی كورد به‌بیانووی سیاسه‌ته‌وه‌ پێشتر ئابڵوقه‌دراوی ته‌كنیكی كلاسیكی بوو, ئه‌گه‌ر پێشتر زمان یه‌كێك بووه‌ له‌رێگره‌كانی گه‌یاندن و ناساندنی به‌ده‌ره‌وه‌ی خۆی, ئه‌گه‌ر ئه‌دره‌سی نه‌ته‌وه‌یی كورد نه‌گه‌یشتبووه‌ گه‌لان, ئێستا ئیتر ئه‌و ده‌قانه‌ی كه‌ بۆ زمانه‌كانی تر وه‌رده‌گێڕدرێن, خه‌ریكه‌ هاوشانی ئه‌ده‌بی گه‌لان ده‌ستاوده‌ست ده‌كه‌ن, جائه‌مه‌ چ سیاسه‌ت بیكات یاخود سیستمی بازاڕ, به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی كورد به‌خۆی بزانێ‌ خه‌ریكه‌ ده‌چێته‌ ئاسته‌ به‌رزه‌كانه‌وه‌, به‌ڵام ته‌نها له‌رووی ساسیه‌وه‌ نه‌ك ئه‌ده‌بی، ئه‌مه‌ پیاهه‌ڵدان نییه‌, بفه‌رموو ته‌ماشای ئه‌و كاراكته‌ره‌ كوردانه‌ بكه‌ كه‌ پۆست وه‌رده‌گرن له‌په‌رله‌مانه‌كانی دونیا, ته‌ماشای تیپی تۆپێن بكه‌ چۆن ده‌گاته‌ شوێنێكی تر, ته‌ماشای شاره‌زا له‌باره‌كانی فه‌رهه‌نگی و زانستییه‌كاندا بكه‌ له‌ئاستی دونیا كه‌ كوردن و هیچیان كه‌متر نییه‌ له‌بیانی, ئه‌مانه‌ هه‌موویان سه‌لمێنه‌ری ئه‌وه‌ن كه‌ ئه‌ده‌بیش له‌هه‌وڵی جددیدایه‌، به‌ڵام ته‌نها به‌ زمانه‌ دایكه‌ مردووه‌ نه‌ناسراوه‌كه‌ی خۆی نه‌ك زمانه‌كانی تر, كێشه‌یه‌كی تر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ لێكۆڵینه‌وه‌مان نییه‌ له‌ تێكست بۆیه‌ ئاگره‌كه‌مان به‌ خۆڵه‌مێشی ماوه‌ته‌وه‌ و تینی نه‌ماوه‌ بگه‌شێته‌وه‌، وه‌كو نه‌زار قه‌بانی له‌باره‌ی شیعره‌وه‌ قسه‌ده‌كات و ده‌ڵێت (لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی شیعر لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌و خۆڵه‌مێشه‌ی كه‌ ئاگر له‌پاش خۆی جێی ده‌هێڵێ‌) چونكی شیعر به‌ر له‌وه‌ی ته‌نها نووسین بێت, ئاگرێكه‌ له‌پاش دامركانه‌وه‌ی شوێنه‌وار جێده‌هێڵێ‌, ئه‌ده‌بی كوردیش ئاگری له‌و جۆره‌ی دروست نه‌كردووه‌, به‌ڵام كه‌ ده‌نگوباسه‌كه‌ی و گه‌رماییه‌كه‌ی نه‌گه‌یشتۆته‌ ده‌ورو پشتی, ئه‌مه‌یان نه‌زمێكی سیاسی خوڵقاندوویه‌تی, ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ی ئێستا له‌به‌رده‌ستدایه‌, ئه‌گه‌ر چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر هه‌بوایه‌, شانسێكی ترمان ده‌بوو, ئه‌مه‌ش ته‌نها بۆ ئێمه‌ نه‌بووه‌, به‌ڵكو زۆر له‌گه‌لانی تر به‌م قۆناغه‌دا تێپه‌ڕیون، نموونه‌ش گه‌لی عه‌ره‌بی یه‌ كه‌ جگه‌ له‌ كاریگه‌ری كولتوور و زمانی عه‌ره‌بی به‌سه‌ر رۆژئاواوه‌، به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ كاریگه‌ری رۆژئاوای به‌سه‌ره‌وه‌یه‌، بۆیه‌ كه‌وته‌ به‌ردیده‌ی رۆژئاواییه‌كان، به‌رهه‌حاڵ ئه‌ده‌بی كوردی وه‌كو هه‌ر ئه‌ده‌بێكی تری جهانیه‌ به‌ڵام به‌زمانی كوردی، وه‌كو چۆن ئه‌ده‌بی سویدی و ئه‌ده‌بی هیندی و هتد هه‌یه‌، ته‌نها زمانه‌كه‌ی جیاوازه‌، به‌ڵام ره‌نگه‌ جیاوازییه‌كی دیكه‌ هه‌بێت ئه‌ویش دزینی ده‌ق و لاسایكردنه‌وه‌ به‌مانای به‌رهه‌مهێنان نا، به‌ڵكو به‌مانای غیابی خه‌یاڵ و ئه‌ندێشه‌ بێت، به‌ڵام به‌هۆكاری ترس له‌ ره‌خنه‌ و ئازادی، ئه‌م چه‌مكه‌ موناقه‌شه‌ی فكری له‌باره‌وه‌ نه‌كراوه‌.




بۆچی بیر له‌ ده‌وڵه‌ت ده‌كرێته‌وه‌ .. ؟ … سمكۆ محه‌مه‌د


ده‌وڵه‌ت له‌ڕوانگه‌ی تۆماس هۆبزه‌وه‌ …..

بیری سیاسی كۆن به‌و ئاڕاسته‌یه‌ له‌چه‌مكی ده‌وڵه‌ت تێگه‌یشتبوو كه‌ كارێكی سرووشتیه‌ یان ویستێكه‌ خوداوه‌نده‌كان گه‌ره‌كیانه‌ و له‌وێشه‌وه‌ به‌ره‌و ده‌سه‌ڵات، بیرۆكه‌ی ده‌وڵه‌تی خسته‌ زه‌ینی ئه‌و قه‌وارانه‌ی كه‌ هێشتا جوگرافیایه‌كیان نه‌بوو بۆ پاراستنی شوناس، دواجار ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ له‌رێگه‌ی تیۆری سیاسیه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ بوو و پاشان بوو به‌ مۆدێلی پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كان، له‌مباره‌یه‌وه‌ بیروڕایه‌كی تۆماس هۆبز (1588_ 1679 ز) هه‌یه‌ كه‌ به‌ڕه‌هادانانی ویست و حه‌ز و ئاره‌زوو باسی له‌ ده‌وڵه‌ت كردووه‌، ئه‌و ده‌ڵێ‌ ده‌وڵه‌ت له‌سه‌ر بنه‌مای ( شه‌ڕی گشته‌ له‌دژی گشت) كه‌ پێشتر قسه‌مان له‌باره‌یه‌وه‌ كرد، ئه‌و له‌باره‌ی زه‌رووره‌تی بوونی ده‌وڵه‌ته‌وه‌، باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ ده‌وڵه‌ت له‌سه‌ر شه‌ڕی هه‌موان دژ به‌هه‌موو داده‌مه‌زرێت كه‌ توانای تاكێك به‌توانای عه‌قڵی ئه‌و تاكه‌وه‌ پڕده‌بێته‌وه‌، له‌لایه‌كی تره‌وه‌ هۆبز مافی سرووشتی مرۆڤ، بۆ ئه‌وه‌ پاڵ پێوه‌ده‌نێ‌ كه‌ باری سرووشتی جێبهێڵێ‌ و بچێته‌وه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی هاوبه‌ش، یاخود یه‌ك ده‌سه‌ڵاتی حوكمڕان و به‌ناچار په‌یمان ببه‌ستێت و له‌ئه‌نجامیشدا ئه‌و تاكه‌ كه‌ له‌كۆمه‌ڵگایه‌كی سیاسیدا ژیان به‌سه‌ر ده‌بات، له‌وێشه‌وه‌ بۆ پاراستنی شوناسی قه‌واره‌كه‌ی، هه‌ر بۆیه‌ له‌سه‌ریه‌تی له‌ ئه‌ركدا تائه‌و جێگه‌یه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات فه‌رمانڕه‌وایی ده‌كات، په‌یڕه‌وی له‌ سیستم بكات، به‌ڵام ئایا ده‌كرێ‌ ئه‌وه‌ی كه‌ په‌یمانی داوه‌ به‌ده‌سه‌ڵات، ملكه‌چی ئه‌و سیستمه‌ بێت وه‌كو جۆره‌ گواستنه‌وه‌یه‌كی ماف به‌گرێبه‌ستی سیاسیه‌وه‌، له‌ ئاستی ده‌سته‌بژێری سیاسیشدا به‌جێگه‌یاندنی ئه‌و مه‌به‌سته‌ سیاسیه‌ی كه‌ خه‌باتی بۆ كراوه‌، به‌تایبه‌تی ئه‌و نه‌توانه‌ی كه‌ تاكو سه‌ده‌ی 20 یش خاوه‌نی شوناسی ده‌وڵه‌تی نه‌بوونه‌.

سه‌ره‌نجام كه‌ ئێمه‌ تیۆره‌كه‌ی تۆماس هۆبزمان وه‌رگرتووه‌ له‌ تیۆره‌كه‌ی خۆیدا باس له‌سێ‌ هۆكاری بنچینه‌یی ده‌كات بۆ درووستكردنی ده‌وڵه‌ت، ئه‌ویش بریتیه‌ له‌ (شه‌ڕی ململانێ‌ و مان و خۆ به‌گه‌وره‌ زانین).
1: ململانێ‌: تۆماس هۆبز پێی وایه‌ كه‌ مرۆڤ له‌ژێر ئه‌و كاریگه‌رییه‌ نه‌رێنییه‌ والێده‌كات هه‌میشه‌ شه‌ڕانگێز بێت، تاكو هه‌رچی زیاتر ده‌ستكه‌وتێكی ته‌نها بۆخۆی هه‌بێت، ئه‌وانی دیكه‌ش پاشكۆی ئه‌و گروپه‌بن كه‌ ده‌سه‌ڵات به‌ده‌ستده‌گرن، له‌حاڵێكدا ململانێ ئه‌گه‌ر له‌رابردوودا بۆ سڕینه‌وه‌ بووبێت له‌سه‌ر خاك یان سڕینه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ وه‌كو شوناس، ململانێكان ئێستا شێوازێكی دیكه‌ن كه‌ له‌ رێگه‌ی ئابوری و سیاسیدایه‌ و بۆ نه‌هێشتنی هه‌ژموونی سیاسیه‌ به‌سه‌ر ئه‌وانی دیكه‌دا، ململانێی ئامریكا و روسیا له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، له‌سه‌ر نه‌هێشتنی هه‌ژموون و پێگه‌ی سیاسی و ئابوری بوو له‌وڵاتانی عه‌ره‌بی كه‌ پێشتر سه‌ر به‌ وڵاتانی به‌ناو یه‌كێتی سۆڤیه‌ت بوو، به‌رده‌وامبوونی سیناریۆ سیاسیه‌كان و شه‌ڕی بازاڕی نه‌وت و چه‌ك فرۆشتن و پێشكه‌وتنی ته‌كنۆلۆژیا و شه‌ڕی نوێكردنه‌وه‌ی به‌ره‌ی كۆن له‌دژی یه‌كتر، جۆرێكی دیكه‌ی ململانێی سیاسیه‌ له‌سه‌ر گۆڕه‌پانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ئه‌م ململانییه‌ كه‌ ورد ده‌كرێته‌وه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌ و تایه‌فه‌ مه‌زهه‌بییه‌كان، باشتر بیرۆكه‌ی ده‌وڵه‌تی تێدا ده‌بینرێ‌، چونكه‌ توندوتیژی فكری ه‌زهه‌بی رێگه‌ نادات نه‌ته‌وه‌یه‌ك یان گروپێكی دیكه‌ی بێ‌ قه‌واره‌ شوناسی تایبه‌تی خۆی هه‌بێت، باشترین نموونه‌ش عێڕاق و پێكهاته‌ سیاسی و مه‌زهه‌بییه‌كانه‌ به‌رامبه‌ر به‌ كورد.

2: گومان: نه‌بوونی متمانه‌ له‌نێوان ئینسانه‌كاندا كاریگه‌ری نه‌رێنی ده‌بێت بۆ ئه‌وه‌ی هه‌میشه‌ له‌وه‌همێكدا بێت كه‌ تاكه‌كانی دیكه‌ نه‌توانن هێرشی بكه‌نه‌ سه‌ر و هه‌میشه‌ ئه‌م تاكه‌ هێرش به‌ربێت تاكو تخوبی خۆی بپارێزێ‌ و هه‌یبه‌تی بمێنێ‌ و ببێته‌ خاوه‌ن ناوبانگێكی دیار، ئه‌مه‌ش به‌ده‌وڵه‌ت نه‌بێت ناكرێ‌، ئه‌م گومانه‌ له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ پێشتر قه‌واره‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان كه‌ بریتی بوون له‌ خێڵ و بنه‌ماڵه‌ و قه‌واره‌ی ئاینی كه‌ تێكه‌ڵه‌یه‌ك بوون له‌هێزی جه‌ماوه‌ری و كولتووری جیاواز، ترسه‌كه‌ به‌و شێوه‌یه‌ بوو كه‌ ئه‌گه‌ر سنوورێك بۆ هه‌ریه‌ك له‌و هێزانه‌ دانه‌نرێت حه‌ره‌می یه‌كتر ده‌به‌زێنن و ده‌بێته‌ هۆكارێك بۆ ئاژاوه‌ و شه‌ڕ و داگیركاری و به‌تاڵانبردنی سه‌روماڵی یه‌كتر، ئه‌مه‌ش یه‌كه‌مجار له‌ سه‌رهه‌ڵدانی گرێبه‌ستی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵدا وه‌كو ده‌ستوورێك و دانانی هێزێك بۆ پیاده‌كردنی یاسا بۆ ناوه‌وه‌ و بۆ ده‌ره‌وه‌ی قه‌واره‌كان، ئیدی بیرۆكه‌ی ده‌وڵه‌ت لێره‌وه‌ گه‌شه‌ی كرد، تاكو بوو به‌تموحێك بۆ نه‌ته‌وه‌ و ئایینه‌كان و به‌یاسای نێوده‌وڵه‌تی رێكخرا، كورد لێردا گومانه‌كه‌ی تۆختر ده‌بێته‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌ ئه‌وانی تر كه‌ خاوه‌نی ده‌وڵه‌ت و شوناسی ده‌وڵه‌تین، بۆیه‌ بیر له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ ببێت به‌ ده‌وڵه‌ت و زامنی سه‌ربه‌خۆیی هه‌بێت.

3: خۆ به‌گه‌وره‌زانین: ئه‌م هۆكاره‌ واده‌كات كه‌ هه‌میشه‌ تاك توندوتیژبێت له‌پێناو ئه‌وه‌ی هه‌موو هه‌وڵێك پوچه‌ڵ بكاته‌وه‌ كه‌له‌ناوبانگی ئه‌و كه‌م نه‌بێته‌وه‌ و گه‌وره‌یی خۆی بپارێزێ‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وانی دیكه‌، له‌ئاستی كۆمه‌ڵگه‌ش هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ره‌سه‌ن به‌ زاراوه‌ی كۆمه‌ڵناسی ئه‌وانه‌ی كه‌ بنه‌چه‌یان هه‌یه‌ و مێژوویان بۆخۆیان دروستكردووه‌، خۆیان به‌گه‌وره‌تر ده‌زانن له‌ئه‌وانی تر، بۆ نموونه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی هیندی و چینی و روسی و فه‌رانسه‌ و ئه‌نگڵستان و میسری وه‌كو ده‌وڵه‌تی ره‌سه‌ن، خۆیان له‌ نه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵگه‌كانی تر به‌گه‌وره‌تر ده‌زانن، له‌ئاستی ده‌وڵه‌تیشدا ئه‌م بیركردنه‌وه‌یه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام دوای دروستبوونی هه‌یمه‌نه‌ی سیاسی و سه‌ربازی و ئابوری و دوای كۆتایی هاتن به‌ سه‌رده‌می ئیمبراتۆریه‌ته‌كان و پاشانیش شه‌ڕی جهانی یه‌كه‌م و دووهه‌م، ئیدی بیرۆكه‌ی خۆبه‌گه‌وره‌ زانین مانایه‌كی دیكه‌ی وه‌رگرت، به‌ڵام هێشتا له‌شوێنێكدا به‌های ماوه‌، بۆ نموونه‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌ت نه‌ماوه‌، به‌ڵام روسیا ئێستاش ئه‌و لوتبه‌رزیه‌ی هه‌ر ماوه‌ و یه‌كێك له‌و هێزه‌ ده‌وڵه‌تیانه‌ی كه‌ ده‌توانێت هاوكێشه‌ بگۆڕێت و له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وانی تر خۆی به‌گه‌وره‌ بزانێ‌، بۆ نمونه‌ له‌دوای بارگرژی له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و به‌تایبه‌تیش له‌ سوریا كه‌ هێزی سه‌ربازی روسیا ئێستاش له‌ لازقیه‌یه‌، چوونی نوینه‌ری قه‌ته‌ر بۆ روسیا كه‌ نێردراوی ئامریكا بوون به‌مه‌به‌ستی چاكسازی و ته‌نازول بۆ ئامریكیه‌كان، روسیه‌كان له‌وه‌ڵامدا گوتوبیان ئێوه‌ كێن هاتوون بۆ نێوانگێڕی و گه‌یاندنی په‌یام، ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئاغاكانتانا به‌و شێوه‌یه‌ قسه‌ ناكه‌ین، ئاره‌زوومان لێبێت له‌ سه‌ر نه‌خشه‌ی دونیا ده‌تانسڕینه‌وه‌ و بچن به‌ ئاغاكانتان بڵێن نوێنه‌رایه‌تی بۆ ئه‌و مه‌رجه‌ مایه‌پووچه‌. ئه‌م لوتبه‌رزی و خۆ به‌گه‌وره‌ زانینه‌ له‌پاشخانه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌بڕوای به‌خۆیه‌تی و بڕوای به‌ڕه‌سه‌نایه‌تی خۆی هه‌یه‌ و ده‌توانێ‌ هاوكێشه‌ بگۆڕێت، كورد بۆیه‌ ئه‌م جۆره‌ لوتبه‌رزییه‌ لاسایی ده‌كاته‌وه‌، چونكه‌ ده‌زانێ‌ له‌ ئاستێكی بچووكدا ته‌ماشا ده‌كرێت.

بیركردنه‌وه‌ی تاكی رۆشنبیر یان تاكی سه‌ركرده‌ له‌زۆربه‌ی لایه‌نه‌كانی ژیان، یان گروپی ده‌سته‌بژێری سیاسی، یان هاندانی ده‌ره‌كیی بووه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی هێزێكی نێوده‌وڵه‌تی یان هه‌رێمایه‌تی، یان وه‌كو نه‌ته‌وه‌ ژێرده‌سته‌كانی سه‌ده‌ی رابردووه‌ كه‌ خه‌ونه‌كانیان وه‌دینه‌هاتووه‌، به‌ڵام دواجار ده‌وڵه‌ت وه‌كو پێناسه‌یه‌كی نوێ‌ كه‌ جگه‌ له‌وه‌ی شوناسی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كه‌، له‌لایه‌كی تره‌وه‌ كۆكردنه‌وه‌ی كیانه‌ نه‌ته‌وه‌یی و كولتوری و مه‌زهه‌بی و ئاینه‌كانه‌ كه‌ پێكه‌وه‌ له‌جوگرافیایه‌ك ده‌ژین، زه‌روره‌تی دروستبوون و بونیاتنانیشی یان په‌یوه‌ندی به‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی گه‌ل هه‌یه‌ یان وه‌ڵامدانه‌وه‌ی مێژوو هه‌یه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك، ئیدیالێكی تر هه‌یه‌ كه‌ بریتیه‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌ ده‌زگایه‌كی سه‌ركوتكه‌ر و سنووری ده‌ستكرد و به‌رژه‌وه‌ندی گروپێك و هیچی تر بۆ نه‌ته‌وه‌ی ژێر ده‌ست كه‌ ئه‌مه‌ له‌ عێراق و توركیا و ئێرانیش هه‌مان ستایلی ژیانی سیاسیه‌.

“پێشتر ده‌وڵه‌ت بۆ نه‌ته‌وه‌كان بوو، بۆیه‌ شوناسی نه‌ته‌وه‌ مه‌رجی یه‌كه‌م و سه‌ره‌كی بونیاتنانی ده‌وڵه‌ت بوو، به‌ومانایه‌ی قه‌واره‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌كی دیاریكراو بوو، لێره‌دا ده‌بێت باسه‌كه‌ ببه‌ینه‌ سه‌ر بوونی گه‌لی خاوه‌ن شوناس له‌مێژوودا وه‌كو عرقیه‌ت، واته‌ نه‌ته‌وه‌ی كۆن، نموونه‌ش بۆ نه‌ته‌وه‌ كۆنه‌كان كه‌ په‌رشوبڵاو بوونه‌ته‌وه‌ به‌سه‌ر ده‌وڵه‌تانی دیكه‌ به‌هۆی نه‌بوونی قه‌واره‌ی ده‌وڵه‌تی، یان كێشه‌ی یه‌كنه‌بوونی ئه‌و نه‌ته‌وه‌ و عرقه‌، وه‌كو كۆچه‌ره‌كانی ئیسپانیا بۆ ئامریكا، عرقه‌كانی دیكه‌ بۆ ئه‌وروپا دوای دروستبوون و سه‌رهه‌ڵدانی شاری مۆدێرن، یان كۆچه‌ره‌كانی ئه‌فه‌ریقا بۆ وڵاتانی سه‌نعه‌تی و هۆكاری نه‌بوونی كار و كێشه‌ی وشكه‌ساڵی و سه‌ركه‌وتكردنیان له‌لایه‌ن به‌ریتانیا و ئامریكا و هتد، یان كۆریه‌ كۆچه‌ریه‌كان به‌ره‌و ژاپۆن و ئه‌ندۆنوسیا و چین كه‌خه‌ریك بوو شوناسی خۆیان له‌ده‌ست بده‌ن و له‌نێو ره‌گه‌زی ژاپۆن و چین بتوێنه‌وه‌، به‌ڵام دواجار بوونه‌وه‌ به‌ قه‌واره‌ی سه‌ربه‌خۆ، ئێستا كوردیش به‌و دۆخه‌دا ده‌ڕوات كه‌خه‌ریك بوو بتوێته‌وه‌ له‌نێو فارس و عه‌ره‌ب و تورك، به‌ڵام هه‌م خۆڕاگری خۆی و هه‌م له‌باربوونی كێشه‌كه‌ی و هه‌م ئاڵوگۆڕی سیستمی دیكتاتۆری له‌لایه‌ن ئامریكا و وڵاتانی سه‌نعه‌تی و زلهێز، هه‌روه‌ها سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌ ژێرده‌ست و عه‌ریق و سته‌مدیده‌كان به‌ره‌و ده‌وڵه‌ت و گۆڕانی هه‌لومه‌رجی سیاسی به‌ ئاقارێكی دیكه‌دا كه‌ زیندووكردنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌كان به‌ره‌و ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، به‌های سیاسی و به‌رژوه‌ندی زلهێزه‌كان باشتر ده‌پارێزێت، ئیدی ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ كارێكی كرد كه‌كێشه‌ و گرێی ده‌روونی كوردی به‌ره‌و ده‌وڵه‌ت كه‌متر ببێته‌وه‌ كه‌ماوه‌ی چه‌ندین سه‌ده‌یه‌ خه‌یاڵ و خه‌ونێكی نه‌ته‌وه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌رانسه‌ر دونیا تاك و كۆمه‌ڵی جیاجیای شێوه‌زار و كۆمه‌ڵی دیكه‌ی هه‌یه‌ و خه‌ریكه‌ كۆده‌بنه‌وه‌ به‌ره‌و دروستكردنی ده‌وڵه‌ت، ئه‌وه‌ی كه‌نه‌ته‌وه‌ی وه‌كو كورد و فه‌له‌ستین و تامیله‌كانی سریلانكا وه‌كو نه‌ته‌وه‌ی لۆكاڵی ته‌ماشاكرابوون له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌كانیانه‌وه‌، بڕوایه‌ك هه‌بوو كه‌گوایه‌ چیتر كاتی نه‌ما ببن به‌ده‌وڵه‌ت، به‌ڵام به‌وشێوه‌یه‌ ده‌رنه‌چوو”. جاك دونرو دوفابر. الدوله‌. ترجمه‌. الدكتور سموحی فوق العاده‌. مكتبه‌ الفكر الجامعی. بیروت. ل10.

هه‌ڵبه‌ت زۆر بابه‌ت و پێشبینی بۆ مه‌سه‌له‌ی نه‌ته‌وه‌ و بوون و به‌ ده‌وڵه‌تبوون و له‌ناوچوون له‌لایه‌ن بیرمه‌ند و فه‌یله‌سوفه‌كانه‌وه‌ هاتووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌روه‌ختێك دێت نه‌ته‌وه‌ له‌جیاتی رزگاربون له‌ نه‌هامه‌تیه‌كانی و ژێر ده‌ستی، نامۆ ده‌بێت له‌ به‌رامبه‌ر نه‌ته‌وه‌كانی دیكه‌، هه‌روه‌ها به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌ی دیكه‌ سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن كه‌ نه‌ته‌وه‌كانی دیكه‌ پێین نامۆییه‌ وه‌كو بوون و مێژوو، چونكه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی مێژووه‌، به‌ڵام حه‌تمیه‌تی سیاسی كه‌ خزمه‌تی سه‌رمایه‌ی نادیار و بازرگانی بۆ كۆمپانیا نادیاره‌كان ده‌كات، له‌ پڕێكدا وه‌كو قارچك نه‌ته‌وه‌ی نوێمان پێده‌ناسێنێ‌ و نه‌ته‌وه‌ی ره‌سه‌نیش ده‌سڕێته‌وه‌ له‌سه‌ر زه‌وی و هاوكاری ناكات.
ئه‌و حاڵه‌ته‌ی سه‌ره‌وه‌ كه‌ نموونه‌مان بۆ هێنایه‌وه‌، به‌هۆی گرێی ده‌روونی و نه‌بوونی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ كه‌ نه‌ته‌وه‌كان بزووتنه‌وه‌ی شۆڕگێڕیان به‌رپاكردووه‌ هاتۆته‌ كایه‌وه‌، ئه‌مه‌ حاڵه‌تێكی شازبوو له‌دونیا و له‌دوای مه‌جه‌ڕستانی پێش سه‌ده‌ی بیسته‌م و ئێرلاندا و سكۆتلاندای سه‌ر به‌ به‌ریتانیا به‌رپابوو، تائه‌و راده‌یه‌ی كه‌شه‌ڕی داگیركاریان كرد، هه‌روه‌ك له‌نیشتیمانی به‌ناو عه‌ره‌بی و ئه‌و وڵاتانه‌ی له‌ژێر داگیركاری فه‌رانسه‌ و به‌رتانیا و ئیتاڵیا بوون له‌دوای جه‌نگی دووهه‌می جهانی بوو، به‌ڵام ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌نیه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی بنچینه‌كه‌ی له‌و عرقه‌وه‌ واته‌ كۆنه‌وه‌، سه‌رچاوه‌ی گرتبێت و كارێكی سیاسی باش بێت، بۆیه‌ سه‌ركێشی تێداكراوه‌ و شۆڕشی تێدا به‌رده‌وام بووه‌ و داواكارییه‌ش تاكو درووستبوونی ده‌وڵه‌ته‌، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ته‌نها فۆڕمه‌كه‌ به‌وشێوه‌یه‌ خۆی نیشانداوه‌، به‌ڵكو نموونه‌یه‌كی دیكه‌ی سیستمی دونیای سه‌رمایه‌دارییه‌ به‌ره‌و په‌رشو بڵاوكردنی گه‌لانه‌ كه‌پێكه‌وه‌ژیاون تائێستا و كردنیانه‌ به‌ده‌وڵه‌ت وه‌كی جوگرافیای سیاسی و ئابوری و شێوه‌یه‌كی دیكه‌ی داگیركاری و ده‌وڵه‌تی به‌رسێبه‌ر كه‌ له‌رابردوودا هه‌ریه‌ك له‌به‌ریتانیا و فه‌رانسه‌ خاوه‌ندارێتی ئه‌م ستایله‌یان له‌ ئوسترالیا و كه‌نه‌دا و هۆنكۆنگ و پاكستان و هیندستان و رۆژهه‌ڵات و به‌شێك له‌ئاسیا كردبوو، كه‌چی ئێستا خه‌ریكن ستایلێكی دیكه‌ له‌داگیركاری پۆست مۆدێرن ده‌خوڵقێنن و تاراده‌یه‌ك ئاره‌زووی نه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵگه‌كانیشی تێدایه‌ به‌بێ‌ كێشه‌ و به‌ناوی روخانی سیستمه‌ كۆنه‌كان و دامه‌زراندنی سیستمی نوێ‌، ره‌نگه‌ ئه‌م پێشبینیه‌ بۆ ده‌ركه‌وتنی سیمای ده‌وڵه‌تی نوێ‌ له‌ داهاتوودا، ئه‌م بۆچوونه‌ پێشبینی كراوه‌ بسه‌لمێنێ‌، له‌ولاشه‌وه‌ پشت له‌و نه‌ته‌وه‌ ره‌سه‌نانه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ویستی ده‌وڵه‌تیان هه‌یه‌.

له‌ئاستی لۆكاڵیش بریتیه‌ له‌ یه‌كلایی كردنه‌وه‌ و دابڕانی كۆمه‌ڵگه‌ له‌رابردوو و سازكردنی تاك و كۆی كۆمه‌ڵگه‌ بۆ رووبه‌ڕووبونه‌وه‌ی هه‌ر دژوارییه‌ك و زه‌مینه‌سازی بۆ جێگیربوونی ئه‌منیه‌ت و ئاسایشی نێوخۆ و پاراستنی ئه‌منی نێوخۆیی كه‌ بریتیه‌ له‌به‌رگریكردن له‌هێرش و دزه‌كردن و تێكدانی ته‌ندروستی و په‌روه‌رده‌ی تاك و پاراستنی كولتور و لانیكه‌م دامه‌زراندنی سیستمێكی ئابوری كۆمه‌ڵایه‌تی له‌بار بۆ هه‌موو هاوڵاتیان كه‌ چوونیه‌ك بێت. وه‌ختێك ئه‌مانه‌ له‌بار نه‌بوون، كه‌واته‌ ئاسان نییه‌ گه‌یشتن به‌ستراتیژێك كه‌ ده‌وڵه‌ته‌، هه‌ڵبه‌ت سه‌باره‌ت به‌و ده‌سته‌بژێره‌ی كه‌ پێشڕه‌وایه‌تی نه‌ته‌وه‌ی ژێرده‌ست ده‌كه‌ن په‌یمانی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌ركداری نه‌پارێزێ‌، یان ئه‌و ویسته‌ عه‌قلانیه‌ له‌ده‌ست بدات بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان، یان ئاراسته‌یه‌كی دژ به‌گشت كه‌ ده‌توانێ‌ جارێكی تر شه‌ڕی گشت بكات.

گرێبه‌ستی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی له‌نێوان تاك كۆی كۆمه‌ڵگه‌ و سیستمی ده‌وڵه‌ت بۆ به‌رده‌وامبوونی ژیانی ئاسایی كۆمه‌ڵگه‌، گرێبه‌ستێكه‌ كه‌ به‌بێ‌ باڵانس له‌نێوان وابه‌سته‌بونی تاك و وابه‌سته‌بوونی سیستمی حوكمڕانی كه‌ دادوه‌رییه‌، نه‌ك هه‌ر ناكرێت، به‌ڵكو بێ‌ به‌ها ده‌مێنێته‌وه‌و سه‌رناگرێ‌، له‌وه‌ش گه‌مژانه‌تر به‌ بڕوای سپێنۆزا ئه‌وه‌یه‌ ” ناكرێ‌ تاكێك له‌گه‌ڵ گشت یان كه‌سێك بۆ هه‌میشه‌ داوا له‌كه‌سێك بكات خۆی گرێبدات به‌ گرێبه‌ستێكه‌وه‌، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی له‌كاتێكی دیكه‌دا ته‌ماشا بكات ئایا ئه‌و گرێبه‌سته‌ زیانی زیاتره‌ یان نه‌فع، ئه‌مه‌ ئه‌و خاڵه‌ گرینگه‌یه‌ كه‌بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت گرینگی هه‌یه‌، كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر خه‌ڵك به‌گشتی ره‌خنه‌یان له‌و عه‌قڵه‌ گرت و تێگه‌یشتوون كه‌ ده‌وڵه‌تی سته‌مكار سوودێكی زۆری هه‌یه‌، كه‌واته‌ پێویسته‌ بۆ به‌رزترین سنوور كه‌ هه‌ر كه‌سێك رازی بوو به‌بێ‌ هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندن، ئیدی ده‌بێ‌ هه‌مووان به‌وردی ئه‌و گرێبه‌سته‌ بپارێزن، چونكه‌ ئه‌وه‌ داوای خۆیانه‌ به‌وشێوه‌یه‌ بمێننه‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پارێزگاری له‌و ده‌وڵه‌ته‌ بكه‌ن، به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بینرا تاك یان هه‌ر كه‌سێك كه‌ گرێبه‌ستێكی قه‌بوڵ كردووه‌، به‌ڵام وه‌كو پێویست نییه‌ خزمه‌تكردنه‌كه‌ی، ئه‌وا ئیدی ئه‌و كه‌سه‌ بۆی هه‌یه‌ به‌بارتاقای پاداشته‌كه‌ی پارێزگاری بكات”. سبینوزا. رساله‌ فی اللاهوت و السیاسه‌. ت. وتقدیم. د. حسن حنفی. مراجعه‌. د. فۆاد زكریا. دار الگلیعه‌. بیروت. ل381.

لێره‌دا سپێنوازا قسه‌له‌سه‌ر شێوازی گرێبه‌ست ده‌كات وه‌كو په‌یمانی كۆمه‌ڵایه‌تی بۆ دامه‌زراندن و به‌رده‌وامبوونی ده‌وڵه‌ت و ئیلتیزامی هه‌میشه‌یی تاك، به‌ڵام خاڵی هه‌ره‌ گرینگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تائێستا ده‌وڵه‌ت ته‌نها بۆ پاراستنی كیان و ده‌سه‌ڵات داوای له‌تاك و كۆی كۆمه‌ڵگه‌ كردووه‌ كیانه‌كه‌ و قه‌واره‌ سیاسیه‌كه‌ بپارێزن به‌پێی گرێبه‌ستی كۆمه‌ڵاپیه‌تی و له‌به‌رامبه‌ریشدا هه‌ر ئه‌و ئیمتیازاته‌ی به‌ تاكداوه‌ كه‌له‌گه‌ڵ زه‌مه‌نی پێش په‌یمانه‌كه‌ جیاوازی هه‌یه‌ له‌نه‌فع و شێوه‌ی ماف و ئه‌رك، لێره‌وه‌یه‌ ده‌وڵه‌ت ده‌چێته‌ به‌رده‌م پرسیاری سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌، یان ئه‌و پرسیاره‌ی كه‌ ئایا ئه‌گه‌ر عه‌قڵ و عه‌قلانیه‌ت سیستمی ده‌وڵه‌تی دامه‌زراندووه‌ و خه‌ڵكی ناچاركردووه‌ ئه‌خلاقی و یاسایی كه‌ كیانه‌كه‌ بپارێزێ‌ و له‌به‌رامبه‌ریشدا كه‌ڵك وه‌ربگرێت.

ده‌وڵه‌ت جگه‌ له‌و بونیاده‌ی كه‌ له‌رووی ئابوری و جیۆسیاسی و ستراتیژه‌وه‌ كه‌ ده‌بێ‌ هه‌یبێت، ئاماده‌سازی ده‌وێ‌ له‌رووی به‌شه‌ریه‌وه‌ كه‌ ئایا ئاماده‌ی ئه‌و ئاسته‌نگانه‌یه‌ كه‌ دێنه‌ به‌رده‌م قۆناغه‌ سیاسیه‌كه‌ی، ئایا ده‌توانێ‌ له‌گه‌ڵ گروپی سیاسی كه‌ ژیانیان له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی عه‌وام جیاوازه‌ قبوڵ بكرێ‌؟، ئایا ئه‌و هێزه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ هۆشیاره‌ ئاماده‌یه‌ كه‌ پێشوازی له‌و قۆناغه‌ بكات؟. ئه‌م پرسیارگه‌له‌ بۆ ئه‌و قه‌واره‌ سیاسیانه‌ ده‌كرێ‌ كه‌ده‌وڵه‌ت نین و وه‌كو دیفاكتۆیه‌ك مامه‌ڵه‌یان له‌ته‌ك ده‌كرێ‌، له‌وانه‌ش قوبرس و فه‌له‌ستین و كه‌ته‌لۆنیا و سكۆتله‌ندا و هه‌رێمی كوردستان، هه‌ڵبه‌ت ئه‌م دیفاكتۆیانه‌ ته‌نها نه‌ته‌وه‌یه‌كیان تێدانیه‌، به‌ڵام ناسنامه‌كه‌یان به‌ناوی نه‌ته‌وه‌یه‌كی دیاریكراوه‌وه‌ له‌رووی سیاسیه‌وه‌ ناوبانگی رۆیشتووه‌ و هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ ئێستا بیر له‌ ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی ده‌كرێته‌وه‌.

هه‌موو ئه‌و دیفاكتۆیانه‌ی دیكه‌ كه‌ناومان هێنان یه‌ك پارچه‌ن و یه‌ك ده‌سه‌ڵات به‌سه‌ریانه‌وه‌یه‌ و كێشه‌یان له‌گه‌ڵ یه‌ك سیاسه‌ت و یه‌ك ده‌وڵه‌تی داگیركه‌ر هه‌یه‌ بۆیه‌ كێشه‌كه‌یان ئاسانتر رۆیشتووه‌ وه‌كو ناسنامه‌ و مه‌سه‌له‌ی یه‌كلایی بونه‌وه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ش كه‌به‌چه‌ك ئاگر و ئاسن ئه‌و كێشانه‌ چاره‌سه‌ر نابن و به‌رێگه‌ی ده‌ستوور مافی ده‌نگدانیان هه‌یه‌ له‌ریفراندۆمێكدا سه‌ربه‌خۆیی وه‌رگرن یان بمێننه‌وه‌، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ سكۆتله‌ندا بینیمان، بۆیه‌ له‌هه‌مویان جیاوازتر نه‌ته‌وه‌ی كورده‌ كه‌ته‌نها پارچه‌یه‌كی دیاریكراوی نییه‌ به‌ده‌ست ده‌سه‌ڵاتێكی سه‌ركه‌وتكه‌ر و نه‌ته‌وه‌یه‌كی دیكه‌ی غه‌یره‌ خۆیه‌وه‌ هه‌بێت و كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دابڕاوبێت لێی له‌روی جوگرافی و كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتوری و هتد. به‌ڵكو زیاتر له‌پارچه‌یه‌ك و زیاتر له‌ده‌وڵه‌ت و هێز و گروپێكی كۆمه‌ڵایه‌تی رووبه‌ڕوی ده‌بێته‌وه‌ و كێشه‌كه‌ی كردووه‌ به‌ گرێكوێره‌، ئه‌مه‌ جگه‌له‌وه‌ی نائاماده‌گی خه‌ڵكی كورد و ئه‌وانه‌ی له‌گه‌ڵ كورد ده‌ژین بۆ ئه‌و گیروگازه‌ سیاسی و ئابوریه‌ی چاوه‌ڕێی ده‌كات، ساز نه‌كراوه‌. چونكه‌ له‌روی جیۆستراتیژیه‌وه‌ یه‌كلایی نه‌بۆته‌وه‌ چۆن و به‌چ میكانیزمێك مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ گروپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان و كولتوره‌ جیاوازه‌كان و سنووره‌ جیاوازه‌كان و ده‌وڵه‌ته‌كان بكات.