لە باسەکانی پێشوودا، تەکنیک و ستایل و وردەکاریی ڕۆمانی خەیاڵی (خەز) هاتنە پێشکێشکردن. بەس چەند پرسیارێک وەڵامیان دەوێ. جیاوازیی نێوان خەز و فەنتازیا چییە؟ کەرستەی خەز بۆ نووسینی ڕۆمانی فەنتازیا دەشێ؟ چۆن دەزانین ڕۆمانێک خەزە یان فەنتازیایە؟ دەکرێ ڕۆمانێک هەرتک بێ؟
زۆرینەی خەز ئەم سێ خاڵە لەخۆ دەگرن (کێمپتن، ٢٠٠٤): کۆمەڵگەی دیستۆپی، داهاتوو و توخمی زانستێکی هەرە پێشکەوتوو. با ئەو سێ خاڵە لەسەر ڕۆمانی (١٩٨٤)دا تاقی بکەینەوە. بەڵێ هەر سێکی تێدایە. جۆرج ئۆروێل لە ١٩٤٩دا ڕۆمانەکەی بڵاو کردەوە، بەڵام باسی داهاتوو (١٩٨٤) دەکات کاتێ کۆمەڵگەیەکی دیستۆپی دەناڵێنێت بە دەست رێژیمێکی تۆتالیتار، لە رێگەی تەکنەلۆژیای پێشکەوتووەوە کۆنتڕۆڵی خەڵک دەکات.
ڕۆمانی فەنتازیا ئەم سێ خاڵەی تێدایە (ڕۆبنسن، ٢٠١٧): بوونەوەری ئەفسانەیی، هێزی ناسروشتی (سوپەرپاوەر) وجیهانێکی خەیاڵئامێز. با ئەو سێ خاڵە لەسەر زنجیرە ڕۆمانی (لۆرد ئۆف زە ڕینگ) تاقی بکەینەوە: بەڵێ هەر سێکی تێدایە. تۆلکین ڕۆمانەکەی بە سێ بەرگ بڵاو کردەوە، هەر سێ بەرگ فەنتازیان. بوونەوەری ئەفسانەیی، سوپەرپاوەر، هێزی ئەفسانەیی و دنیایێکی خەیاڵئامێزی هەس.
خەز لەبارەی جیهانی مۆدێرنە. چۆن بواری زانستی جیهانەکە پێش دەکەوێت. فەنتازیا توخمی ئەودیو سروشت بەکار دەبات، هیچ پێوەندی بە جیهانی ئێستەوە نییە. بە کورتی، خەز لەسەر بنچینەی لۆژیکە و فەنتازیا لەسەر بنچینەی خەیاڵ (ڕۆبنسن، ٢٠١٧).
کات و شوێن (سێتینگ)ی هەردوو ژانرەکە جیاوازن (کێمپتن، ٢٠٠٤). بە گشتی، خەز لە شوێنێکی دیستۆپی و ئایندەیەکی تەکنەلۆژی روو دەدا، بەڵام فەنتازیا جیهانی پڕە لە ئەفسانە و رووداوی ئەودیو سروشت. هەندێ جار ئەستەمە بڵێی کامیانە. بۆ نموونە، چیڕۆکی (ئایەرن مان). کەواتە دەتوانین بڵێین، ڕۆمان هەیە هەردوو توخمی تێدایە. دەکرێ ڕۆمانێک لە یەک کاتدا خەز و فەنتازیاش بێ.
ئێستە ژانرێکی تر هەیە پێی دەڵێن فەنتازیای زانستی (فەز).
سەرچاوەی خەیاڵی فەز لەسەر بنچینەی زانستە، بەڵام زانستێکی مەحاڵ (ئەبیگەیل، ٢٠٢٠). جیاکردنەوەی فەز و خەز لە یەکتر ئەستەمە چونکە زۆر لە یەکتر نزیکن. ئەو خەیاڵەی ئەوڕۆ مەحاڵە، رەنگە سبەی ببێتە ڕاست.
خەز، فەز و فەنتازیا یەک ژانر نین و زۆریش لە یەکەوە نزیکن. بەڵێ، دەکرێ ڕۆمانێک هەرسێک بێ. بۆ نموونە لە ڕۆمانی (سوپەرمان: دواهەمین کوڕی کریپتۆن)ی ماگن ئێلیەت (١٩٧٨)، پاڵەوانەکە ناوی (کالئێل)ە، لە گوللە خێراترە، بە یەک باز بەسەر هەوربڕەکاندا ئاوا دەبێت، گوللە کاری لێ ناکات، خەڵکی هەسارەی (کریپتۆن)ە کە لە رووی زانستییەوە زۆر پێشکەوتوون. لەو سۆنگەوە، ڕۆمانەکە خەزە، بەڵام پاڵەوانەکە ئەفسانەییە، کەواتە فەنتازیایە. ئەی زانستی پێشکەوتووی هەسارەکە خەیاڵێکی مەحاڵ نییە؟ دە کەواتە، فەزە. نا. هەرسێکە. خەز، فەز و فەنتازیاشە. بۆ؟ چونکە توخمی هەرسێ ژانری تێدایە. دەبێ شتی وا؟ بەڵێ.
خەزنووس، فەزنووس، فەنتازیانووس دەبێ باش شارەزای جیهانی ژانرەکەیان بن، ئەگینا کەس باوەڕ بە چیڕۆکەکەیان ناکات (ڕۆبنسن، ٢٠١٧) بەڵێ دەتوانی توخمەکان تێکەڵ بکەی بە یەکتر، بەڵام دەبێ چیڕۆکەکەت لای خوێنەر سەر و بنی تێک بکاتەوە.

گۆران سەباح دکتۆرای لە بواری ڕۆژنامەوانی و نووسیندا هەیە لە زانکۆی کانزەس لە ئەمریکا. سێ ڕۆمانی (شاخوێنبەری سەرکردە، ترس و ڕق، دووی سوور) بە ئینگلیزی و کوردی چاپ کراوە. سکۆلەری فوڵبڕایتەرە، هەڵگری خەڵاتی باب سیگمان و کاڵدەر پیکێتی ئەمریکییە لە بواری ڕۆژنامەوانی و نووسیندا.

سەرچاوەکان:

Nussbaum, Abigail (April 2, 2015). “Science Fantasy”. In Nicholas, Peter (ed.). The Encyclopedia of Science Fiction. Retrieved June 30, 2020
Robinson, Jeremy (2017). What every screen writer needs to know. Retrieved from writersdigest.com on June 30, 2020
Kempton, Gloria (2004), Write Great Fiction: Dialogue, Cincinnati: Writer’s Digest Books.

چه‌ندین شت هه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت هونه‌رمه‌ندی كاریكاتێریست له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵانه‌وه‌ ره‌چاویان بكات له‌وانه‌ش:

1- وێناكردنی شته‌كان:

2- جێبه‌جێكردنی نیگاره‌كان:
چه‌ند شتێك هه‌یه‌ له‌م بواره‌دا كه‌ نیگاركێش له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵاندا ده‌بێت پابه‌ند بێت پێیانه‌وه‌، ئه‌مانیش:

روونی و نیشانكردنی سنووره‌كان، هه‌ڵبژاردنی ره‌نگه‌كان كه‌ هه‌موویان په‌یوه‌ستن به‌یه‌كه‌وه‌، ئامانجی سه‌ره‌كی له‌ نیگاره‌كان له‌ رۆژنامه‌كانی منداڵاندا گه‌یاندنی بیرۆكه‌كه‌یه‌، نه‌ك پیشاندانی كارزانی و ده‌ستڕه‌نگینی، بۆیه‌ هێڵ و هێڵكارییه‌كان له‌ نیگاره‌كاندا ده‌بێت روون و دیار بن، ئه‌و ره‌نگانه‌ی كه‌ به‌كاردێن له‌ نیگاره‌كان ده‌بێت جیاواز بن له‌و ره‌نگانه‌ی كه‌ له‌ باكگراونده‌كان به‌كارهاتوون، هه‌روه‌ها ئه‌و ره‌نگه‌ به‌كارهاتووانه‌ ده‌بێت ره‌نگی كراوه‌بن بۆ حه‌سانه‌وه‌ی چاوه‌كان و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ ڵێڵی و چوونه‌ناویه‌كی ره‌نگه‌كان، بۆ ئه‌وه‌ی منداڵ به‌ ئاسانی بتوانێت شته‌ نیگاركێشراوه‌كان له‌یه‌ك جیابكاته‌وه‌، هه‌روه‌ها واباشتره‌ هێڵی ره‌ش به‌كاربێت بۆ دیاریكردنی سنوری ورده‌كاری شته‌كان، بۆ نمونه‌ گوێ و چاو و لووت و كراس و پانتۆڵ و كاتژمێر و قۆپچه‌ و شته‌كانی تر دیار و ئاشكرابن، ورده‌كارییه‌كانی دیكه‌ش به‌هه‌مان شێوه‌، وا په‌سندتره‌ كه‌ هه‌موو ورده‌كارییه‌كان به‌ هێڵێكی ره‌ش دیاربكرێت، هه‌تا منداڵ كۆششێكی زۆر نه‌كات بۆ ناسینه‌وه‌ی گه‌وهه‌ری شته‌كان، په‌سه‌ندیش نیه‌ كه‌ نیگاره‌كان به‌ ره‌ش و سپی پێشكه‌ش به‌ منداڵان بكرێن، چونكه‌ چاوی منداڵ تام و چێژ له‌م ته‌كنیكه‌ وه‌رنارگرێت، و به‌رده‌وام وێنه‌ی ره‌نگاوڕه‌نگی لا په‌سه‌ندتره‌ له‌ ره‌ش و سپی، شتێكی تریش كه‌ ده‌بێت باسی بكه‌ین له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵاندا كێشه‌ی هاوسه‌نگی نێوان نیگار و وشه‌یه‌، كه‌ كێشه‌یه‌كی گرنگه‌ و ده‌بێت باسی بكرێت، قۆناغی منداڵی له‌ نێوان چوار پێنج ساڵیدا تا پازده‌ ساڵی درێژه‌ ده‌كێشێت، بۆیه‌ ئاڕاسته‌كردن به‌ره‌و منداڵان له‌م بواره‌دا زۆر مه‌ترسی له‌خۆده‌گرێت، و پێویستی به‌ وریابوونه‌وه‌ هه‌یه‌، كاتێك كه‌ ئه‌و چیرۆكانه‌ی ئاڕاسته‌كراون بۆ منداڵانی ته‌مه‌ن پێنج ساڵی بۆ نمونه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌واو پشت به‌ شێوه‌كاری ده‌به‌ستن، كه‌چی ئه‌و چیرۆكانه‌ی كه‌ ئاڕاسته‌كراون بۆ منداڵانی ته‌مه‌ن حه‌وت ساڵی، ده‌بێت چه‌ند رسته‌یه‌كی ساده‌ی هاوشان بێت، كه‌ به‌ ئاسانی تێیبگه‌ن و بخوێندرێنه‌وه‌، و له‌ ته‌مه‌نی ده‌ ساڵیشدا، ده‌بێت رسته‌كان قورستربن، و له‌ ته‌مه‌نی پازده‌ ساڵیشدا ده‌بێت ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ ته‌واو و كامڵ بێت، و پشت به‌ گفتوگۆی پچڕپچڕ و تاكه‌ رسته‌ نه‌به‌ستێت، و شێوه‌كاریش ماوه‌ی ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌ بدات و نه‌ختێك بچێته‌ دواوه‌، لێره‌دا باس له‌سه‌ر گرنگترین جۆره‌كانی هونه‌ر نیه‌، به‌ڵكو رۆژنامه‌گه‌ری منداڵان به‌ پله‌ی یه‌كه‌م كار بۆ پێشخستنی عه‌قڵ و هزری منداڵان ده‌كات، ئامرازه‌ پێویسته‌كانیش بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ به‌كارده‌هێنێت، كاتێك له‌و چیرۆكانه‌ی كه‌ ئاڕاسته‌ی منداڵانی ته‌مه‌ن پێنج ساڵی ده‌كرێن، وشه‌ تێیاندا وه‌لا ده‌نرێن، له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م منداڵانه‌ هێشتا توانای خوێندنه‌وه‌یان نیه‌‌، له‌و چیرۆكانه‌ش كه‌ ئاڕاسته‌ی ته‌مه‌ن پازده‌ ساڵیدا ده‌كرێن، نیگار دێته‌ دواوه‌، مانای بێ بایه‌خی نیگار نیه‌، به‌ڵكو بواردانه‌ به‌م منداڵانه‌ بۆ گه‌شه‌پێدانی هزر و خه‌یاڵیان و پشت به‌خۆ به‌ستن، كاتێك كه‌ نیگار كولێره‌یه‌كی ئاماده‌كراو پێشكه‌ش به‌ منداڵان ده‌كات، ده‌قی ئه‌ده‌بی ته‌نیا هه‌ویره‌كه‌ی پێشكه‌ش ده‌كات، و بواری ده‌دات به‌خۆی كولێره‌كه‌ ئاماده‌بكات، نیگار پاڵه‌وانێك پێشكه‌ش به‌ منداڵان ده‌كات به‌ هه‌موو ورده‌كارییه‌كانیه‌وه‌ جلوبه‌رگ و ره‌نگی چاو، ده‌وروبه‌ری پاڵه‌وانه‌كه‌ و ئه‌و باكگراوندانه‌ی كه‌ رووداوه‌كان باسی لێوه‌ده‌كه‌ن، بوار به‌ منداڵ نادات كه‌ له‌ هزری خۆیدا وێنه‌كه‌ دروست بكات، ده‌قی ئه‌ده‌بیش وێنه‌ گشتیه‌كه‌ پێشكه‌ش به‌ منداڵ ده‌كات، بۆ نمونه‌ ئه‌و داره‌ی كه‌ پاڵه‌وانه‌كه‌ له‌ ژێریه‌وه‌ دانیشتووه‌، له‌وانه‌یه‌ له‌ هزری منداڵێكدا داری سنۆبه‌ر بێت و له‌ هزری یه‌كێكی دیكه‌ داری به‌ڕوو بێت، له‌ یه‌كێكی دیكه‌شدا داری سێو بێت و به‌مجۆره‌، پاڵه‌وانه‌كه‌ش له‌وانه‌یه‌ به‌ كراسێكی شین یان سوور بێت، منداڵه‌كه‌ زیاتر هزر و خه‌یاڵی خۆی به‌كاردێنێت، هۆیه‌كه‌ش لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ منداڵ له‌ كاتی خوێندنه‌وه‌دا پێشوازی خه‌یاڵكردن به‌كاردێنێت، كه‌چی له‌ رێگای نیگاره‌كانه‌وه‌ پێشوازی بینین به‌كاردێنێت، ئه‌وه‌ی كه‌ زانراویشه‌ له‌ رێگای پێشوازی بینینه‌وه‌، شته‌كان وه‌كو خۆی له‌ هزردا ده‌مێننه‌وه‌، و ئه‌سته‌مه‌ گۆڕانكارییان به‌سه‌ردابێت، ئه‌گه‌ریش بوو ئه‌وا گۆڕانكارییه‌كی زۆر ساده ده‌بێت، بۆیه‌ له‌ ته‌مه‌ن پێنج ساڵیدا پشت به‌ستن به‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌ ده‌بێت، هه‌روا له‌ ته‌مه‌نی پازده‌ ساڵیشدا پشت به‌ستن به‌ نیگار، ده‌بێته‌ هۆی نانه‌وه‌ی زیانێكی زۆر، له‌م روانگه‌یه‌وه‌ ده‌بێت هاوسه‌نگی له‌ نێوان وشه‌ و نیگاردا هه‌بێت له‌ بابه‌تی پێشكه‌ش كراودا، به‌ گوێره‌ی ئه‌و ته‌مه‌نه‌ی كه‌ بابه‌ته‌ رۆژنامه‌وانییه‌كه‌ی ئاڕاسته‌ ده‌كرێت، له‌ ساڵانی دوایی ته‌مه‌نی منداڵیشدا، نیگار ده‌توانێت ببێته‌ هۆكارێكی یاریده‌ده‌ر بۆ تێگه‌یشتن و پێكهێنانی وێنایه‌كی سه‌ره‌تایی بابه‌ته‌كه له‌ خه‌یاڵی خوێنه‌ردا، بۆ بواردانی بۆ سه‌ره‌تایه‌ك، و دواییش بۆ ده‌رچوون به‌ تواناكانی خۆیه‌وه‌.

له‌م روانگه‌یه‌وه‌ش نیگاری كاریكاتێری له‌وانه‌یه‌ به‌شێك بێت له‌ كاریكاتێری زنجیره‌یی، له‌ ساڵانی سه‌ره‌تای قۆناغی منداڵیدا، به‌شێكیش بێت له‌ كاریكاتێری كۆمیكس، له‌ ساڵانی دوایی قۆناغی منداڵیدا هه‌روه‌ك باسمان كرد، واته‌ له‌ یه‌كه‌میان واز له‌ وشه‌ دێنێت، و له‌ دووه‌میشدا به‌ شێوه‌یه‌كی ساده‌ وشه‌ به‌كاردێنێت، له‌ ساڵانی پێشكه‌وتووی قۆناغی منداڵیشدا كاریكاتێر ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ كاریكاتێری هاوشان، كه‌ ڕۆڵی یاریده‌ده‌ر ده‌بینێت، نه‌ك بنه‌ڕه‌تی له‌ بابه‌تی رۆژنامه‌وانیدا، له‌وانه‌شه‌ به‌ شێوه‌ی دیكه‌ش بوونی هه‌بێت وه‌كو كاریكاتێری سه‌ربه‌خۆ، كه‌ جیاوازی له‌گه‌ڵ كاریكاتێرێكی ئاساییدا نیه‌، ته‌نیا له‌ ساده‌یی و روونی گونجاو بۆ تێگه‌یشتنی منداڵان، ئه‌م جۆره‌ نیگارانه‌ش ده‌توانرێت له‌ زۆرێك له‌ گۆڤاری منداڵاندا ببینرێن، تاكه‌ شت كه‌ ده‌بێت ره‌چاوی بكرێت كاتی پێشكه‌شكردنی ئه‌م جۆره‌ نیگارانه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت گونجاو بێت له‌گه‌ڵ پێكهاته‌ی ده‌روونی منداڵ و ئاستی وه‌رگرتنی بۆ شته‌كان، هه‌ڵبه‌ته‌ ده‌بێت توانای به‌ پێكه‌نینهێنانی منداڵیشیان هه‌بێت، بۆیه‌ ده‌بێت ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ پێشكه‌ش ده‌كرێن له‌و نێوه‌ندانه‌ بن كه‌ منداڵ تێیاندا ده‌ژیت، وه‌كو ماڵ و خوێندنگا و ئه‌و یاری و وازیانه‌ی‌ كه‌ منداڵ ده‌یانكات و هاوشێوه‌كانیان، بۆ نمونه‌ ئه‌و نیگاره‌ كه‌ وێنای چۆنیه‌تی فڕینی پێڵاوی یاریزانێكی تۆپی پێ ده‌كات، و به‌ربوونه‌وه‌ی به‌سه‌ر سه‌ری ناوبژیوانه‌كه‌، له‌وانه‌یه‌ وێنه‌یه‌كی بێ بایه‌خ بێت بۆ كه‌سێكی پێگه‌یشتوو، به‌ڵام بۆ منداڵێك له‌وانه‌یه‌ بابه‌تێكی پڕ له‌ پێكه‌نین بێت، بۆیه‌ كاتی ڕوو له‌ منداڵ كردن نابێت نیگاركێشه‌كه‌ خۆی ماندووبكات له‌ گه‌ڕان به‌دوای بابه‌ته‌كه‌ی له‌نێو سیاسه‌ت و ئابووری و هاوشێوه‌كانیاندا، چونكه‌ عه‌قڵی منداڵ هێشتا توانای تێگه‌یشتنی ئه‌م جۆره‌ شتانه‌ی نیه‌، به‌ڵكو ده‌بێت بگه‌ڕێت به‌دوای مێشێك كه‌ له‌سه‌ر لووتی مامۆستایه‌ك نیشتۆته‌وه‌، په‌ڕاوه‌كانی خوێندنگای منداڵان و بابه‌ته‌ هاوشێوه‌كانی تر، كه‌ گونجاون بۆ عه‌قڵ و هزری منداڵ، بابه‌تی پێشكه‌شكراویش له‌لایه‌ن هونه‌رمه‌نده‌وه‌، ده‌كرێت ساده‌تر بێت یان ئاڵۆزتر، به‌پێ ته‌مه‌نی منداڵه‌كه‌.

پێویسته‌ ئه‌وه‌ بگوترێت كه‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵان پێویستی به‌ پسپۆریی هه‌یه‌، چونكه‌ كرداری گه‌یشتن وگه‌یاندن له‌گه‌ڵ منداڵاندا، به‌ یه‌كێك له‌ ئاڵۆزترین كرداره‌كانی گه‌یاندنی نێوان مرۆڤه‌كان ده‌ژمێردرێت، له‌به‌ر ئه‌و جیاوازییه‌ زۆره‌ی رێگای تێگه‌یشتن له‌ شته‌كان‌، و په‌یدابوونی به‌رده‌وامی پێوه‌ری نوێ له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌ نه‌وه‌یه‌ك بۆ نه‌وه‌یه‌كی تره‌وه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ی له‌لای نه‌وه‌یه‌كه‌وه‌ چێژی لێوه‌رده‌گیرا، له‌وانه‌یه‌ له‌لای نه‌وه‌ی داهاتوو بێزاركه‌ر و نا تێگه‌یشتوو بێت، ئه‌و شێوازانه‌ی بۆ په‌روه‌رده‌كردنی ئه‌و نه‌وه‌یه‌ به‌كارده‌هات، له‌وانه‌یه‌ بۆ نه‌وه‌ی داهاتوو كۆن بێت، چونكه‌ مرۆڤ له‌ پێشكه‌وتنی به‌رده‌وامدایه‌، و ئامرازه‌كانی گه‌یاندنیش هه‌روا، نه‌وه‌ گه‌نجه‌كانیش ئاستی زانینیان زیاتره‌، له‌چاو هاوته‌مه‌نه‌كانی خۆیان له‌ نه‌وه‌كانی پێشووتر، بۆیه‌ پێویستیان به‌ به‌ڵگه‌ی زیاتر و به‌هێزتر هه‌یه‌ بۆ قایلبوون، له‌ نه‌وه‌كانی پێشووتر، بۆیه‌ ململانێی نێوان باوكان و كوڕان جێگایه‌كی گرنگی هه‌یه‌ له‌ ئه‌ده‌بی جیهانیدا، له‌به‌رئه‌وه‌‌ پێویسته‌ تووشی سه‌رسوڕمان نه‌بین، كاتێك منداڵێك پێكه‌نینی به‌ رووكه‌شیانه‌ی زانیاریه‌كانی باوكی بێته‌وه‌، به‌ڵكو ده‌بێت شێوازی خۆمان په‌ره‌پێبده‌ین تاوه‌كو له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی منداڵه‌كانمان گونجاو بێت، سه‌ختی و دژواریه‌كه‌ش لێره‌دایه‌.

لە بەرنامەی بەرنامەدا بڕگەیەک هەبوو بەناوی دێوەکەی عەلادین ، هەرکات لە قۆریەکە دەهاتە دەرەوە و خەبەری دەبوەوە دەیگوت ئەمرکە و تەنفیزی بکەم ، هەرشتێکیشیان لێ داوابکردایە دەیگوت لەتوانای مندا نیە.
وەزارەتی پێشمەرگەکەی هەرێمیش بووەتە دێوەکەی عەلادین.
کاتێ وەزارەتە خۆی نمایش دەکات و لە بەرامبە کۆمەڵگا شانو شەوکەتیان دەردەخەن هەر مەپرسە چی دیمەنێک دەخەنە روو ، بەڵام هاوشێوەی کاهینەکانی سەردەمی فیرعەون جگە لە خەوتن و تێرکردنی سکیان (مەبەستم بەرپرسەکانیانە نەک پێشمەرگە بێ موچەکان) و فێڵ و ساختەکاری و بڵاوکردنەوەی ترس و تۆقاندن لەناو گەلدا یەک شتی تریان لەدەست نایەت.
دانپێدانانەکەی جەبار یاوەر ئەمینداری گشتی وەزارەتی پێشمەرگە، بەڵگەی راست و دروستی هەرێمێکە کە خاوەن دەیان هەزار پێشمەرگەیە و کەچی بێ بەرگری ترین هەرێمی ئەم سەرزەویەیە.
ئەوەتا لەبارەی هێرشەکانی تورکیا کە بەشێکی فراوانی ئەم هەرێمەی داگیرکردوە و خەریکە بە تەواوی کۆنترۆڵی دەکات و هەر رۆژێک لە سایەی ئەم هێرشانەوە کۆمەڵکوژیەک ئەنجامدەدرێت، ئەم ئەمیندارە گشتیەی وەزارەت دەڵێت:

• ئەرکی ئێمە نییە لێکۆڵینەوە لە بۆردوومانەکەی کونەماسی بکەین ئەرکی دامودەزگا ئەمنییەکانی سلێمانییە.
• ئەگەر ئەو هێرشانە لەسەر سنووریش بێت، ئەوا هەر ئەرکی ئێمە نیە و ئەرکی هێزی پاسەوانی سنووری سەر بە حکومەتی عێراقە.
• لەسەر ئەو بۆردوومانانە ئەرکی ئێمە نییە هیچ بکەین، ئەرکی وەزارەتی بەرگریی و دەرەوەی عێراقە کاری لەسەر بکەن.
• ئەرکی ئێمە نییە بۆچوونمان لەسەر ئەو بابەتانە هەبێت، بەڵکو ئەو بەیاننامەیەی کە حکومەتی هەرێم دەریدەکات بۆچوونی هەموو وەزارەتەکانە.
• ئەو هێرشانە لەڕێگەی فڕۆکەی جەنگییەوە ئەنجام دەدرێت، ئێمە سیستمی ڕادارمان نیە کە ئاگاداری ناسنامەی فڕۆکەکان بین و بزانین فڕۆکەی کێن و لەکوێوە دێن، هیچ دژە ئاسمانییەکیشمان نییە لە هەرێمی کوردستان کە بتوانین ڕووبەڕووی ئەو بۆردوومانانە ببینەوە.
  بە کورتی و کوردی یاوەر دەڵێت هیچ ئەرکێکی بەرگری و پاراستنمان نیە.
  لە پاڵ ئەو بودجە زۆرەی بۆ ئەم وەزارەتە تەرخان کراوە و ئەو ملیۆنان دۆلارەی لەلایەن ئەمەریکا و هاوپەیمانانەوە مانگانە پێی دەدرێت و ئەو لەشکرە زەبەلاح و پڕچەککراوە بە چەکی هاوپەیمانان و ئەو چەک و جبەخانە زۆرەی عێراق لە موسڵ و کەرکوک لە ٢٠١٤ و سەردەمی داعش کەوتە دەستیان، بەڵام تاکە ئەرکێک کە ئەم وەزارەتی پێشمەرگەیە جێبەجێی دەکات سەرکوتکردنی دەنگە ناڕەزاییەکانی شەقام و هاوڵاتیانی هەرێمی کوردستانە.
  بەگوێرەی وتە و کردەوەی ئەم وەزارەتە چی لە ئێستای هێرشە مەترسیدارەکانی تورکیا و چی لەکاتی هێرشەکانی داعش لەسەر شەنگال و مەخمور ، هەوڵی و هاتنی سوپای عێراق لە دوای ریفراندۆم بۆ ناوچەکانی چوارچێوەی مادەی ١٤٠، هەروەها هێرشە بەردەوامەکانی ئێران، مانەوەی ئەم گەلە بێ بەرگری و پاراستن زیاتر دەرکەوتە روو.
  راستیەکی گردونیش هەیە کە لهیچ بونەوەرێک بێ بەرگری ناتوانێ بژی ، تەنانەت گوڵیکیش لە رێگەی درکەکانی قەدیەوە خۆی دەپارێزێت، بەتایبەت مرۆڤ و بەتایبەت تریش گەلی کورد کە بەردەوام لەبەردەم هەرەشە و مەترسی و لەناوبردنە چۆن دەتوانێ بێ بەرگری درێژە بە هەبونی بدات.
  لە بارودۆخێکی وادا کۆمەڵگە ناچارە بەرگری خۆیی پێش بخات، بۆ ئەمەش ئەزمونی رۆژئاوای کوردستان زۆر گرنگە.
  لە ناو سیستەمی خۆبەرێوەبەری رۆژئاوای کوردستان هێزی پاراستنی رەوا هەیە ، ئەم هێزە لە تەواوی پێکهاتەکانی کۆمەڵگا بە ژن و گەنج و پیاوەوە بە هەموان خۆیان و خاک و وڵات دەپارێزن. ئەم پاراستنەش لە گەرەکێک تا گوندێک و تا شارێک و تا دەگاتە هەموو هەرێمەکە رۆڵی تێدا دەگێرن.
  (پاراسنی رەوا) بە شێوی هەمەڕەنگ لە بەرامبەر سەرجەم هێرشە سەربازی و سیاسی و زهنی و لتوریەکان بە شێوەی هەمە رەنگ ئەنجامدەدرێت و لەو دۆخە مەترسیدارەی رۆژئاوای کوردستان زۆر سەرکەوتوو بوە ، گرنگە لێکۆڵنەوەی زیاتری لێ بکرێ و دڵنیام لە سەدان لاوە پێویستیە و لانی کەم هەم گەل پارێزراو دەبێت و هەمیش کۆمەڵی بازرگان و ساختەکار ناوی پاراستن داهاتی گەل ناتوانن بدزن، هەروەها رزگارمان دەبێ لە هیزێک کە بەئاسانی کەی ویستی بێت نارەزایەتی کۆمەڵگا سەرکوت بکات و ترس و تۆقانن بڵاوکاتەوە.

1
ئەی خوداوەندی چاوبرسی كە شەونخونیم خۆراكتە،
ئەی خوداوەندی وشك كە تینوێتیە ئەبەدییەكەت بە فرمێسكەكانم دەشكێنیت،
ئەی خوداوەندی بەتاڵ كە سنگم بە مشتێكی بەرد دەكوتیت، بە مشتێك لە دوكەڵ،
ئەی ئەو خوداوەندەی كە بەجێمدەهێڵیت،
ئەی خوداوەندی چۆڵ، ئەی ئەو بەردەی كە نوێژەكانم دەیشوات،
ئەی ئەو خوداوەندە كە بە بێدەنگییەكی دووركەوتنەوەی زیاتر، وڵامی مرۆڤی پرسیاركەر دەدەیتەوە،
ئەی خوداوەندی رەق، خوداوەندی هیچ، ئەی خوداوەندەكەم:
خوێنێك، خوێنی خۆت، خوێن پێشڕەوی و رێپیشاندەریم دەكات.
خوێنی زەمین،
خوێنی ئاژەڵان، خوێنی گژوگیای باخەكان،
خوێنی كانزا بەردبووەكان، خوێنی ئەو ئاورە كە لە زەمین دەخەوێت،
خوێنی ئەو شەرابە كە گۆرانی دەڵێت كاتێ بەهار دێت،
ئەی خوداوەندی كوێیلە و خۆر،
(…)
خوداوەندی زیندووبوونەوەو
ئەی ئەستێرەی بەگڕ،
خوێن،
خوێنێَك كە هەمیشە بە شكۆداری بەربەریانەوە، خەڵتاندت دەكات،
خوێنی رژاوی شەوی قوربان،
خوێنی بێتاوان و ئەتائیستەكان،
خوێنی دوژمنان و بەندە چاكەكانت،
خوێنی خۆت، خوێنی قوربانییەكانت.
2
من بەتۆوە، بەڕێگای نەوەكانمەوە، بەرز و نزم دەبمەوە،
تەنانەت بیری خۆڵ،
كە نەوەیەكم لەناو نەوەكان وندەبێت،
زۆر دێرینتر و بەبێ‌ ناو،
لە رووبارە كوێربووەكانی دەشتگەلی خۆڵەمێش،
من بۆ تۆ گەڕام، بۆ تۆ دەگەڕێم
لە دوێنێی چۆڵەوانی و سیساركی ئەقڵ بازنەیی،
لە ناو جنجاڵی ئەو خەونانە كە پێشبینی یەكلاكەرەوەیان هەیە و،
لەناو ئەو لافاوە رەشانەدا كە وڕینە بەریاندەدات:
بیر، شمشێرە
رۆشناكەر و وێرانكەرەو،
پاش هەورەتریشقە هیچ نیە،
تەنها پێشبڕكێی تا بێكۆتایی نەبێت،
لەوێ خۆمان لەبەردەم دیوارەكە دەبینینەوە.
من بۆ تۆ گەڕام، بۆ تۆ دەگەڕێم،
لەناو توڕەیی كەسە بێئومێدە خاوێنەكان،
لەوێ كە مرۆڤ كۆدەبنەوە تا لەنێوان
نەفرەت و گوڵێكی سەربڕاودا
بە بێ تۆ بمرن.
نەخێر، تۆ لەناو ئەم روخسارە شكێنراوە نەبووی كە بۆ هەزار پارچە روخساری یەكسان وردوخاشبوو.
من بۆ تۆ گەڕام، بۆ تۆ دەگەڕێم،
لەنێو ئاسەواری كەلاوەی شەو،
لەناو لاشەكانی رووناكی هەڵهاتوو،
لەناو ئەو منداڵە گەداكەرەی سەر شاقام كە خەون بە لم و شەپۆلەكان دەبینێت،
لەلای سەگەكانی شەوان و،
لەناو روخساری هەور و برین و،
لەناو هەنگاوە وشك وخاڵییەكانی ئەو پاژنانە كە بەدەم خەوەوە رێدەكەن.
من لەناو خۆمدا بۆ تۆ دەگەڕێم.
ئایا تۆ روخساری منی لە چركەی سڕینەوەی ناوم كە وتیان دادەڕزێت،
ئایا تۆ منی لەكاتی بێهۆشبوونم؟
3
وشەی پێكهاتن
پێكهاتنی وشە،
بەرد و خۆڵ و رێپێوان،
سەوزایی لە ناكاو،
ئاگرێكی هەرگیز ناكوژێتەوە،
ئاوێكی پرشنگدار لەناو ئەشكەوتێك:
تۆ بوونت نیە، بەڵام
لەناو دڵەڕاوكێ
قووڵایی چركە بەتاڵەكاندا، دەژێی.

• ئای لەم بێزارییە-
  لە كاركردن و ئارەقەی كە بەروبوومەكەیییت،
  لەو خەونەی كە دیوار لەدایكدەهێنێت و رێگری و قەدەغەدەكات،
  ئەی خوداوەندی سرەنجراكێش، خوداوەندی كەڕ، ئەی خوداوەندەكەم،
  تۆ بۆ ئێمە فرمێسكی، ناسزاییت و
  شەو و بێدەنگی مرۆڤی،
  بورجی گریانەكانمانی و، ژمارەی خوێنی،
  شێوەیەكی ترسناكی بۆ عەدەم،
  جاڵجاڵۆكەی ترس و
  ِبڕبڕەی پشتی كاتی،
  نیعمەتی دنیای و، نهێنییەكی رێگەی تێناچێت،
  روخسارتم پیشانبدە كە دەبێتەوە بە عەدەم،
  تا بۆ خۆڵ دەگەڕێمە،
  بۆ ئاوری پیسكراو.

ئایا تڕەمپ سەرۆکى وویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا گڵۆپى سەوزى بۆ ئەردۆغان هەڵکردووە کە بەو شێوە بەرفراوانەى ئێستا هەنگاو بنێت؟, و نەسڵەمێتەوە، ئەگەر وانەبێت ئەردۆغان بۆ ئەو هەموو سەرکێشیە دەکات؟، و هێرش دەکاتە سەر چەندین ناوچە و ووڵات لەیەک کاتدا، ئایا تڕەمپ تەواو بێهیوا بووە لە ئەردۆغان بە هۆى سەرکێشیەکانى؟، بە تایبەتى ناردنى گروپە تیرۆریستیە چەکدارەکانى سوریا بۆ لیبیا، بۆ هاوکارى حکومەتى ویفاقى نیشتیمانى لیبى، بۆ لێدانى بەرژەوەندیەکانى میسر و سعودیە و ووڵاتانى ترى عەرەبى، و هەروەها پەلاماردانى هەرێمى کوردستان، لەهەمان کاتدا ناردنى هێزى دەریایى بۆ قوبروس دژى یۆنان، و فراوانکردنى قەڵەمڕەوى خۆى لە دەریاى ناوەڕاست، کە ئەمانە لێکدانەوەیەکى زۆر هەڵدەگرن، بە تایبەتى دەریاى ناوەڕاست بۆ ئەمریکا قووڵایەکى ستراتیژى هەیە، ئایا ئەمریکا بۆچى دەستبەردارى لیبیا بوو بۆ ئەردۆغان؟ و بۆچى لەهەمان کاتدا هێرشى کردە سەر باشوورى کوردستان؟ بۆچى هێزى لە باکورى قوبروس کۆکردەوە دژى یۆنان؟ هەموو ئەم پرسیارانە بە پێى ڕاڤەى سیاسى وەڵامەکە لە دوو ئەگەر دەرناچێت:-
یەکەمیان:- یەکێک لە ڕایەکان ئەوەیە کە پێدەچێت تورکیا لەگەڵ ئەمریکا ڕێک کەوتبێت بۆ ئەوەى ڕۆلى ئەمریکا بگێڕێت لە ناوچەکەدا، کە ئەمەش زۆر بۆچۆنێکى لاوازە، چونکە دوو لیپرسراوى گەورەى ئەمریکا (ئیریک ئیدلمان) نێردەى پێشووترى ئەمریکا لە ئەنقەرە، و هەروەها (چارلز وایەلد) لێپرسراوى سەربازى پیشووى ئەمریکى، پێیان وایە کە دەستوەردانى تورکیا لە لیبیا کێشەکە ئاڵۆزتر دەکات، بە شێوەیەک کە مەترسى لە سەر بەرژەوەندیەکانى ئەمریکا دروست دەکات لە ڕووى ووزەوە, کە ئەمەش ماناى وایە ئەم دەستوەردانە سەربازیەى تورکیا ڕاى ئەمریکیەکانى لەگەڵ نیە بە شیوەیەکى گشتى، و پیدەچێت بەشێکى زۆرى ئەمریکیەکان، لەناویشیاندا زۆرینەى ئیدارەى تڕەمپیش ڕازى نەبێت بەم کارەى توركيا، جگە لە تڕەمپ کە ئەویش بەفەرمى ڕاینەگەیاندووە ئایا پشتگیرى ئەم دەستوەردانانەى توركيا دەکات لە لیبیا، یاخود لە دەرەوەى ویستى ئەوە؟.
دووەمیان| ئەم بۆچوونە ئەوەیە کە پێدەچێت ئەمریکا پێگەى سەربازى و سیاسى لە ناوچەکەدا لەدەستدا بێت و لاواز بوو بێت، بەشێوەیەک وایلێهاتووە ناتوانێت ڕێگرى لەو دەستوەردانە ئاشکرایەى تورکیا بکات لە لیبیا و قوبروس، هەتاکو ئاستى هەژموونى ئەمریکا هێندە لاواز بووە گەیشتۆتە ئاستێک کە هەندێک لە ووڵاتە عەرەبیەکان کە دۆستى نزیکى ئەمریکان، خەریکە جۆرى پەیوەندیەکانیان دەگۆڕن لەگەڵ ئەمریکا، و پەرەدەدەن بە پەیوەندیەکى پتەو لەگەڵ ڕووسیا و چین، کە ئەمەش هەژموونى ئەمریکا زیاتر لاواز دەکات، و رێگا بۆ ئێرانیش خۆش دەکات کە بە ئاسانى لاسایى تورکیا بکاتەوە و هەنگاو بنێت بە ئاڕاستەى لێدانى بەرژەوەندیەکانى ئەمریکا لە ناوچەکەدا، و ئەمەش وا لە ئەمریکا دەکات لە هاوکێشە نێودەوڵەتیەکان تەریک بکرێت، و هەروەها بەهۆى ئەمەشەوە کۆمەڵە دۆستێکى گرنگى ئەمریکا لە ناوچەکە تووشى زیان دەبن، بە تایبەتى ئیسرائیل و سعودیە.
لە نیوان ئەم دوو بۆچوونانەشدا بۆچونێکى تر هەیە کە کۆکراوەى بۆچوونى یەکەم و دووەمە، و پێى وایە ئەمریکا بەهۆى لاوازبوونى پێگەکەى ڕێگەى بە تورکیا داوە جێگاى بگرێتەوە و ببێتە ئەلتەرناتیڤ، کە ئەندامێکى کاراى هاوپەیمانى باکورى ئەتڵەسى(ناتۆ) یە، و لە هەمان کاتیشدا بەرژەوەندى زۆریشیان بەیەکەوە هەیە، ئمە جگە لەوەى ئەمریکا نایەوێت ووڵاتانى وەکو ڕوسیا و فەڕەنسا و بەریتانیا ببنە جێگرەوەى ئەو.
تورکیا بە ئاشکرا لە رۆژنامە فەرمیەکانیدا باس لەوە دەکات کە لە سنورە ئاویەکانى دەریاى ناوەڕاست لە نەوت و غاز دەگەڕێت، بە تایبەتى لە نزیک بەشە تورکیەکەى قوبروس و لیبیا، و ئەمەش ئەمریکاى زیاتر ناچارکردووە بڕیارێکى بەپەلە بدات، ئەویش بەهۆى ئەوەى ناکۆکیەکى توند کەوتۆتە نێوان میسر و ئیسرائیل و یۆنان و قوبروس لە لایەک کە زۆرترین سنورى ئاوى و هەژموونى دەریاییان لە ژیر کۆنترۆلدایە، هەروەها تورکیا لە لایەکى ترەوە.
ئەو دوو بەرپرسە باڵایانەى پیشووترى ئەمریکا نەیانشاردۆتەوە کە ئەمریکا لەسەرى پێویستە هێزى دەریایى خۆى لە دەریاى ناوەڕاستدا زیاتر بکات، و پێگەکانى خۆى بەهێزتر بکات، و ڕێگە لەو سەرکێشیانەى تورکیا بگرێت، چونکە ئەوان پێیان وایە نەک هەر بەرژەوەندیەکانى ئەمریکا، بەڵکو بەرژەوەندى ووڵاتە دۆستەکانى ئەمریکاش دەکەویتە ژێر کاریگەرى هەڕەشەکانى تورکیا، کە ئەوانیش میسر و ئیسرائیل و یۆنان و قوبروسن لە سەر دەریاى ناوەڕاست.
ئەوەى جێگەى سەرسوڕمانە ئەوەیە بۆچى تورکیا لە سەر کڕینى ئێس ٤٠٠ لەگەل ڕووسیا ڕێکەووتووە، و لە سوریاش هەمئاهەنگن، بەڵام لە لیبیا تورکیا پشتیوانى حکومەتى ویفاق دەکات، بەڵام ڕووسیا پشتیوانى سوپاى نیشتیمانى لیبى دەکات بە سەرکردایەتى خەلیفە حەفتەر، و پێدەچیت ئەم لەیەک دوورکەوتنەوەى ڕوسیا و تورکیاش لە لیبیا لە بەرژەوەندى ئەمریکا تەواو بێت، چونکە تورکیا ماوەى چەند ساڵێکە یارى لە نێوان ئەمریکا و ڕوسیادا دەکات بۆ بەدەستهێنانى دەسکەوتى کاتى زیاتر.
بەشێک لە چاودێران پێیان وایە ئەردۆغان هێزە سەربازیەکەى کە بەهۆى هاوپەیمانى باکورى ئەتڵەسى(ناتۆ) پڕچەک کراوە، لە بەرژەوەندى خۆى بۆ لێدان و داگیرکردنى ناوچە دەوڵەمەندەکانى بە نەوت و غاز بەکاردێنێت لە دەریاى سپى ناوەڕاست، کە ئەمەش ناتۆ ناچار دەکات هاوکارى و چەک و تفاقى سەربازى چیتر نەدەنە تورکیا، و تورکیاش بەمە دووچارى زۆرترین مەترسى تێکشکانى سەربازى و سیاسى دەبێتەوە لە ناوچەکە، کە ڕەنگە لە ئێستادا بەشێک لە نیشانەکانى دەرکەوتبن.

نوسینى |م.ڕاستى رەسول – ڕانیە

هۆنراوه‌وشیعری كوردی سامانێكی فه‌رهه‌نگی و كه‌لتوری و ڕێزمانیه‌ بۆ زمان و ڕێنووسی كوردی,كه‌ره‌سه‌وبابه‌تی ڕێزمانی له‌ نێو هۆنراوه‌وشیعری كوردی ده‌بینرێت شاعیره‌كان له‌ كۆن و نوێدا زۆر به‌جوانی و رێك و پێكی رێكیان خستووه‌ بووه‌ته‌ بناغه‌یه‌ك بۆ ڕێزمانی كوردی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ڕێزمانی كوردی پێ‌ ده‌وڵه‌مه‌ند بووه‌,گه‌ر سه‌رنجێكی ئه‌م دیوانه‌ شیعریانه‌ بده‌ین ده‌بینین هه‌ندیكیان زۆر به‌كار هاتووه‌ وهه‌ندێكیان كه‌م.ئه‌و كاته‌ی شاعیرێك هۆنراوه‌یه‌كی داناوه‌وهۆنیته‌وه‌ بیری له‌ وشه‌سازی ورسته‌سازی نه‌كردۆته‌وه‌و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ زمانه‌وانی كورد سوودی له‌وشاعیرانه‌ وه‌رگرتووه‌ بۆ بابه‌تی ڕێزمانی به‌ڵام دواتر به‌تایبه‌ت له‌ سه‌ده‌ی (20) به‌لاوه‌ هۆزانڤان و شاعیرانی كورد تا ڕاده‌یه‌ك و بیریان له‌ جوانی وڕسته‌سازی وشه‌سازی كردۆته‌وه‌ له‌ پاڵ شیعر دانان و رێكخستن بیریان له‌وه‌ كردۆته‌وه‌ رێزمانی زمانی كوردیش ده‌وڵه‌مه‌ند بكه‌ن و بپارێزن وپه‌یڕه‌وكه‌ن ! ته‌نانه‌ت خودی وشه‌ی( ڕێزمان )لای شاعیرانی كورد كه‌م به‌كارهاتووه‌, یه‌ك له‌و شاعیرانه‌ كه‌ زوو وشه‌ی ڕێزمانی به‌كارهێنا شاعیر ( موحسین ئه‌حمه‌د مسته‌فا ) یه‌ كه‌ ده‌ڵێ‌ : 

كه‌سێك له‌ ڕێزمان لێی كردم پرسیار
وتم: نایزانم لێی نیم ئاگادار
وتی: چی ده‌ڵێی بۆ هاوڵناوم
هه‌ر ئه‌وه‌م زانی بڵێم تۆی شاكار
چه‌ند نموونه‌یه‌ك له‌وشیعروهۆنراوانه‌ی كه‌ بابه‌ت و كه‌ره‌سه‌ی ڕێزمانی له‌ دێره‌ شیعره‌كانیان به‌دیارده‌كه‌وێت :
1-كاری نه‌رێ‌ , ئامرازی ( مه‌ ) : ( نالی) شاعیر :
خوێنی یه‌كتری فه‌رموو مه‌ ڕێژن
پاش مله‌ یه‌كتر خراپه‌ مه‌ بێژن
2- كاری نه‌رێ‌ , ئامرازی ( نه‌ ) ( نالی ) شاعیر:
ماڵی یه‌ك نه‌خۆن به‌ دز و زۆر داری
هه‌موو ده‌م دووربن له‌ خراپه‌كاری
3-هاوڵناوی نیشانه‌,( ئه‌م — ه‌ ) ( مه‌حوی ) شاعیر:
تێگه‌یشتن مه‌غزه‌ ئه‌م ئینسانه‌ پۆست
خۆ مه‌كه‌ بێ‌ جره‌ به‌ قوربانی دۆست
4- جێناوی نیشانه‌ , ( ئه‌وه‌ ) , ( حاجی قادری) شاعیر:
ئه‌وه‌ی تۆ هه‌تبوو من نه‌مبوو قه‌راروصه‌بروعیزه‌ت بوو
ئه‌وه‌ی من هه‌مبوو تۆ نه‌ت بوو وه‌فاومیهره‌بانی بوو
5- نیهاد, ( نالی ) شاعیر:
پێم ده‌ڵین مه‌حبووبه‌ خێله‌وقیچه‌ مه‌یلی شه‌ڕده‌كا
خێل و قیچه‌ یا ته‌رازووی نازی نه‌ختێ‌ سه‌رده‌كا
6-گوزاره‌, ( نالی ) شاعیر :
حه‌ره‌كاتم سه‌كه‌ناتم حه‌ره‌كات
چوسته‌ سستی قه‌وییه‌ زه‌عیف و سه‌ریعه‌ كه‌سه‌لم
7- بكه‌ر , ( نالی ) شاعیر:
من گریه‌ ئه‌تۆخه‌نده‌ به‌یه‌كدی ده‌فرۆشن
من له‌علی به‌ده‌خشان و ئه‌تولوئلوئی لالا
8- جێناوی نادیار, ( نالی ) شاعیر:
عومرێكه‌ به‌ میزانی ئه‌ده‌ب توحفه‌ فرۆشم
زۆرم وت وكه‌س تێنه‌گه‌یی, ئێستا خامۆشم
9- ئاوڵناوی نادیار , ( هێمن ) شاعیر:
له‌ناوبازاڕی ئه‌و رۆكه‌ی ئه‌ده‌بدا شیعری هێمن
وه‌كو پولی چروكه‌ هیچ ڕه‌واجێكی نییه‌ ناچێ‌ !
10- هاوڵناو , ( هێمن ) شاعیر :
قه‌ت له‌ دونیادا نه‌بوو بێجگه‌ له‌ ناخۆشی به‌شم
مات و داماوپه‌شێو بێ‌ كه‌س و چاره‌ ڕه‌شم
11- هاوڵناوی پله‌ی به‌راورد , (وه‌فایی) شاعیر:
من ده‌ڵێم یاقوت ومه‌رجان خه‌تی كامیان خۆشتره‌
ئه‌و به‌ عه‌یاری ئیشاره‌ی له‌علی خه‌ندانم ده‌كا
12- هاوڵناوی پله‌ی باڵا , ( موحسین ئه‌حمه‌د مسته‌فا ) شاعیر:
گشت له‌ ناو ده‌چێ‌ چی له‌ دنیایه‌
ئه‌وه‌ی ده‌مێنێ‌ ته‌نیا خودایه‌
13- هاوڵناوی بكه‌ری لێكدراو, ( موحسین ئه‌حمه‌د مسته‌فا) شاعیر:
وردبین نیگاركێشه‌, بێ‌ ده‌ست و زوبانه‌
ئه‌ندازیارونووسه‌ره‌, هه‌م ژیره‌ بێگیانه‌
14- هاوڵناوی بكه‌ری دارژاو, ( موحسین ئه‌حمه‌د مسته‌فا) شاعیر:
وردبین و نیگاركێشه‌ بێ‌ ده‌ست و بێ‌ زوبانه‌
ئه‌ندازیارونووسه‌ره‌ , هه‌م ژیره‌ بێگیانه‌
15-هاوڵناوی كراوی لێكدراو , ( كوردی ) شاعیر:
گه‌ر ده‌پرسی دادوگریان وفوغانم بۆ چییه‌ ؟
ڕاسته‌ باوك مرده‌نیم ئه‌مما جگه‌ر سووتاوی تۆم
16- هاوڵناوی كراوی داڕژاو ( ئه‌خته‌ر كۆیی ) شاعیر:
ئه‌سیری میحنه‌تی هیجرانی تۆم یاری وه‌فادارم
كوژراوی خه‌نجه‌ری موژگانی تۆم مه‌حبووبی نازدارم
17- گرێ‌ ناوی , ( سالم ) شاعیر:
من غه‌مم خاردوو غه‌میش خوێنی جگه‌رمی خوارده‌وه‌
بۆیێ‌ گریام چه‌ند فرمێسكی خوێنینم نه‌هات
18- گرێ‌ هاوڵناوی , ( نالی ) شاعیر :
غوباری ئه‌و شه‌و رۆژن ڕدێنی ماش و برنج
تێكه‌ڵن شه‌بهی صوبح و شام و شیروقیڕ
19- گرێ‌ هاوڵكاری , ( نالی ) شاعیر:
له‌ خه‌وفی ته‌ڵعه‌تت رۆژ هه‌روه‌كو شێت
به‌ڕوو زه‌ردی هه‌ڵات و كه‌وته‌ كێوان
20- هاوڵكاری لێكدراو, ( عه‌ونی ) شاعیر :
كه‌ لوتفی تۆ نه‌بێ‌ من به‌دڕه‌وشتم
له‌بێ‌ به‌ختی دره‌نگ من تێگه‌یشتم
21- هاوڵكاری چۆنیه‌تی , ( حه‌مدی ) شاعیر :
بۆ دڵم له‌ت له‌ت نه‌بێت؟ بۆ نه‌چێ‌ عومرم به‌بادا؟
من په‌رێشانی زولف بم شانه‌ی شمشاد شاد!
22- هاوڵكاری رَیكخسن , ( نالی ) شاعیر:
چاوی من ده‌م ده‌م ده‌ریژێ‌ ئاوی ساف و خوێنی گه‌ش
تابڵێن ده‌ریایی عوممانه‌ دوڕومه‌رجانی هه‌ی
23- هاوڵكاری چه‌ندی , ( گۆران ) شاعیر:
به‌سه‌ر هاتی خۆت بۆ من به‌یان كه‌
ده‌ردی گرانم نه‌ختێ‌ ئاسان كه‌
24- ناوی دارژاو , ( مه‌حوی ) شاعیر :
خه‌ت و زاری كه‌ باسی كه‌وته‌ گولزار
كه‌ چ ئه‌ستۆ ما وه‌نه‌وشه‌ غونجه‌ دڵته‌نگ !
25- كاری تێنه‌په‌ڕ , ( نالی ) شاعیر:
گول به‌ده‌م باری صه‌باوه‌ پێكه‌نی بولبول فڕی
یه‌عنی عاشق لازمه‌ دوور بێ‌ له‌ یاری بێ‌ وه‌فا
26- كاری داخوازی , ( نالی ) شاعیر:
دنیا تیاترۆیه‌ مه‌وه‌سته‌ تیا بڕۆ
كێ‌ مایه‌وه‌ تیا , نه‌بووبێ‌ تیاترۆ
27-كاری رانه‌بردووی دانانی , ( حه‌ریق ) شاعیر:
چاوه‌كه‌م ئه‌مڕو له‌ گوڵشه‌ن گول به‌ عیشوه‌ خۆی نواند
نه‌ك نمه‌ك گیربم به‌ مه‌رگی تۆ قه‌سه‌م هیچ نه‌م دواند
28- بزوێنی ( ه‌ ) وه‌ك ئامرازی په‌یوه‌ندی , ( نالی ) شاعیر:
چومه‌ جه‌رگه‌ی ئه‌هلی دڵ جه‌رگێكی پێ‌ دانم نه‌دی
ناله‌یی به‌لبول له‌ بانی بێ‌ قڕه‌ی زاغم نه‌دی
29- نیشانه‌ی نه‌ناسراو,( یه‌ك) , ( جه‌زیری ) شاعیر:
زه‌ڕه‌یه‌ك بووم هه‌وا یا ته‌ ده‌وێرانه‌یه‌كی
میسلی رۆژێ‌ به‌ شوعاعا خووه‌ ته‌ مه‌ مه‌شهوركرین
30- چاوگ , ( مه‌حوی ) شاعیر:
وتم: عیشق ئاگری به‌ردایه‌ وجودم
وتی : هه‌ر بابه‌تی سووتانه‌ خاشاك
31- جێناوی هه‌یی , ( خالید دلێر ) شاعیر:
به‌ڵام پرچێكی درێژه‌
هه‌رته‌ڵه‌ی هی كانیاوێكه‌
پاش ئه‌وه‌ی كه‌لێ‌ رێ‌ ئه‌بڕن
له‌ته‌نگانه‌دا كۆ ئه‌بن
ده‌بن به‌ جۆ
————— كۆتایی

هەڵنایەین ئاوادەبین
لەم مەوتنەدا
لەناو تاریکیدا چاوەکان داخراون
ناترووکێت
ڕەنگمان پەڕیووە
بەبێ ڕەنگی ماوەتەوە،
لەچاوەڕوانیدا
پەشیمان دەبینەوە،
لە پەرێشانیدا
دەپاڕێینەوە
دەڕشێینەوە
دەردمان هیچ لە درووستکراو ناچێ
هەر دەڵێی زگماکییە.

هەورەکان نزیکن لێمانەوە
فۆبیای ئێمە ئاوابوونە،
لەئاوابووندا
ژیانی پڕ لە کارەساتی ئێرە
خەبەرمان دەکاتەوە،
قەدەرمان بەرلەوەی هەڵبێت
ئاوابووە.

———————————————-

بەو نەختە هەناسە ساردە
بەو ڕوخسارە ڕاونراوەمەوە
کە لەشوێنەکان کەوتووە
چیتر گەرم نابمەوە،
ڕوانینەکان کۆنابنەوە
دەستەکان درێژنابن
تا پێتەوە گیربن،
ئەوەتا
من چیتر ئامادەنیم
لە جەنگی شوێنەکان
شەرمەزاربم،
تا نەچمەوە بەگژ خۆمدا
جەنگەکە دوایی نایەت،
بەر لەوەی ڕاوبندرێم
من لەشوێنەکان نابم
شوێنێک
کە هەتیوی منی تیا گەورە دەبێ،
بەرلەوەی ئازار بمچێژێت
دەمەوێ ئازار چێژدار بکەم،
خەریکە لەخۆم دەبمەوە
شوێنەکە جێدێڵم،
من لەستایشی ئەوانیتر
تۆم بەخۆم ناساند،
ڕۆژی من و تۆ یەک بوو
بەڵام
بەر لەوەی ئاوابێت
ڕشامەوە.

زۆرجار شەوان بەدیار ئەو ئەستێرانەوە
شەوان بەدیار تاریکییەوە
کە بەرامبەر ئەستێرەکان دانیشتووم،
بەدیار حیکایەتی مێشەوە
ئەو مێشانەی
کە وەک کەسێکی بێزارکەر لەمن دەڕوانن
زۆرجار بە بێهوودەییەوە
بە سەرمەستیەوە
بە نائارامی
ئاوەژوو دەبمەوە
خەتمی حیکایەتی مێشەکان دەکەم.

لەخۆم دەگەڕێم چی دەکا با بیکات،
بە تیلە چاوێک سەیری ئەستێرەکان دەکەم،
ئەستێرەکان خەریکن بخەون و ناخەون
باوێشک دەدەن،
منیش بێ ئەوەی زەینم لەخۆبێت
گرمۆڵەبوومە،
ڕۆژم لێ دێتەوە لەچاوەڕوانیتدا خەبەرم بۆوە.

————————————

پەلە لەخۆم دەکەم
خۆم
کۆدەکەمەوە
تا غیرەت بمگرێت و
خۆم پڕکەم لە تەنیایی،
خەریکە
دڵ لە دڵ دەدەم و
بەدڵ دەڵێم
لەم هەمووە فەرامۆشیەدا
جمەم دێت لە پەشیمانی.

زۆرینەی تاك دوو فاقیی و دووڕووی تیدایە، كە لەلایەك ئازادیخوازە لەلایەكیتردا نەریتیە، یان مۆدێرنە و لەھەمانكاتیشدا دیندارە.
ئازادی لایی زۆربەی ئافرەتانی كورد خۆی لەچوارچێوەیەكی تەسكدا دەبینێتەوە، كە ئەمەش لایەنی ڕووكەشییە، كە لە جلوبەرگ و خۆدەرخستن و تێكەلبوون بە پیاو دەبیننەوە، بەبێ ئەوەی سەرەتا خۆیان پێبگەینن و لەبیركردنەوە خۆیان ئازاد بكەن، نەك تەنیا لایەنی ڕواڵەت، چونكە ئەگەر خۆیان لەھزر ئازاد نەكرد و خۆیان پێنەگەیاند ئاسان ھەڵدەخەلەتێنرێن لەلایەن ڕەگەزی بەرانبەر، چونكە ئەو ڕۆلەی كە كۆمەڵگەی پیاوساڵاریی بەژنی دەدات، وەكو پلەكانی پەیژەیەك وایە كە دەبێ پیاوان بەسەریدا ھەنگاوبنێین بۆ ئەوەی بگەنە بەرزترین پێگەی خۆیان. مەبەستمان لێرەدا ئەمەیە، ئەو كۆمەلە پیاوە حزبی و رێكخراوی و هونەریانەی كە ژنان دەھێننە مەیدانی كاركردن تەنیا بۆ بەدەستھێنانی دەسەڵاتی خۆیانە، چونكە كۆمەلگەیەكی ڕووكەشیمان ھەیە، دەیانەوێ ژنانیش بۆ مەرامی خۆیان بەكاربھێنن بۆ ئەوەی وای دەربخەن كە گوایە ئازادی ژنیان دەوێ كە لە ئەسلدا ئەم پیاوانە باوەریان بە ئازادی ژن نیە ژنەكانی خۆیان لە مال كۆت و بەند كردوە.
لەم ڕوانینەشدا، بۆ پیاوان ژنان تەنیا كۆمەڵێ پەیكەر و لاشەن كە بەكاریاندەھێنن بۆ بەرزكردنەوەی دەسەڵات و تێركردنی ئارەزوو خواستەغەریزەیەكانیان، نەك كەسانێك بن كە بەڕاستی خاوەنی مافی یەكسانن و بەھاو ڕێزی یەكسانیان ھەبێت. بۆیە ئەگەر ئافرەتان لە ھزرە خۆیان ئازاد و پێنەگەینن ئاسان لای ئەم پیاوانە بەكاردەھێنرێن، چونكە لەم ڕوانگەدا ڵاوازی و ساویلكەی ژنانمان بۆ دەردەكەوێت، چونكە لایان وایە مەلبەندێكە بۆ خۆ پێگەیاندن و ئازادبونیان، بەڵام لە راستیدا ئەمە پڕە لە كەموكوڕیی نەبونی ھزری ئازادی لە كەداركردنی پێگەی خۆیان. ھەروەك نیتشە گوتەنی “گەر بچیتە لای ژن دەبیت قامچیت پێ بێت”مەبەستی نیچە لێرەدا ئەمەیە، كاتێك روو لەم ئافرەتانە ئەكەی كە لە ڕووكەش ئازادن بۆت دەرەكەوێت كە چەندە ساویلكەو رووكەشیانە ئەژین. بۆیە پێویستە ئێمە خۆمان سەرەتا لەھزر ئازاد بكەین و خۆمان پێبگەینن، چونكە ئازادی لە بیركردنەوە دایە، نەك لەم شتە ڕووكەشیانە.

ئاگاداربە ..
زوو زوو مەچۆ
بۆ فرۆشگای بچوک و
هەڕاج و هەرزان ..
دوایی ڕۆژێ
گومانی ئەوەت پێ ئەبرێ ،
خۆیشت هەڕاج و هەرزانیت ..

ئاگادار بە ..
زوو زوو مەچۆ ،
بۆ کۆڵانی ڤێلا و
فیرعەونەکانی شار ..
دوایی ڕۆژێ ،
گومانی ئەوەت پێ ئەبرێ ،
هۆکاری قاتی و گرانیت ..

هەتا لێرەی ،
گەر بتوانیت ،
لای کتێب و تەنیایی بە ..
تەمەن لێرە ،
گەشتێکی
پڕ لە کێشەیە ،
بە بێدەنگیی ،
چاوەڕوانی کۆتایی به ..
زۆر قورسە ئەم هاوکێشەیە ..

ژیانمان چووە بە قوڕگی مێشی کوردیدا ،بەردەوامبین یان نا ،تازە ناتوانین بەردەوام نەبین ،دەبێ ڕێبکەین ،ڕێدەکەین و ناشزانین سەرمان بەرەو کوێ ڕێدەکات ،زۆرجار پتر لە زۆرجار تا دەگاتە هەموو کات ،مێشی کوردی بە لۆژیکی قەسابخانە هەڵدەسووڕێت و کەوڵ خاست دەکا ،دواتر نۆشت دەکا و عافیەتی خۆیت دەکا ،لێرە هەموو ئەوەی کە هەیە هاڕەی کردووە و مێشیش میوانی کەس نییە ،پەیوەندی مێشی کوردی و ئێمەی داماو حاڵ ندی و بدی چۆن ئاوا حەل و فەسڵ ئەبێت ،قەزایان بەیەکەوە چۆن گیر دەبێ؟ ،زۆر سەیرە، ژیانمان لەگەڵ مێشی کوردیدا دەبغ بووە ، بووە بە لیتاو ،خوداش دەستبەرداری مێشی کوردی بووە ئێمە نەبێت تووند تەوەللای بووینە ،دوعاشمان گیر نابێ تا مێشی کوردی هەبێ ،مێشی کوردی ناجسنە مەعدەنێکی فەریدە ، وێنەی نییە ، سەیرە مێشی کوردی، ڕازیبوون بەوەی کە هەمانە، عیلاج و دەوا نییە بۆ دەردی دڵ، بەخەڵاسی تیماری ناکات تا سەرڕاست ببینەوە. ئەوە نییە کە هەشت بێت و لەمشتت بێ، نەک نۆ بێت و نەبێ. هەشت بەڕێی خۆی، نۆش بە ڕێی خۆی. مێشی کوردی تەوقیداوین بەوانەی کە لەخۆیاندا تەنیایان کردووین، مێشی کوردی چیتر بڵێسەی ئاگر نییە تا لەگەڵیدا پێبین و لەگەڵیدا بکوژێینەوە، بەڵکە مێشی کوردی بۆ خۆی گڕی ئاگرە تا بمانسووتێنێت. ئەوهایی مێشە کوردیەکە لەنێوان بڵێسەی ئاگر و گڕی ئاگردا، گڕی ئاگرە و دەمانسووتێنێت. دەپرسم مەرگی مێش، ژیان بۆ ئێمە ناگەڕێنێتەوە؟ بە نەمانی مێشی کوردی هاتنە دونیای ئێمەی پێوە نییە؟ حیکایەتی مێش تەنێ مێش خۆی نییە، باسی حیکایەتی ئێمەشە. نازاندرێت لە بەدبەختی ئێمەیە یان لە خۆشبەختی کە ئەوها سەرمان بەقەتارەت چووە لەگەڵ مێشی کوردیدا ،
ئەرێ ئێمە لەکوێین ؟ کەس بۆ سەرمان لێ نادات جگە لەمێشی کوردی ؟

ئاماژە: دەستبردن بۆ هزری سیاسی سڵاڤۆی ژیژێك (Slavoj Žižek) دەستبردنە بۆ جەنجاڵییەكی هزری بێ تخووب، بۆ وتنگەلێكی بێ ڕەهەند، ناچووست، دووبارە و ناكۆك. زانینمەندی ئەم بیریارە، كە لە پاشكۆی بیری سێ بیریاری گەورەی ڕۆژاوادایە(هێگل، ماركس، لاكان)، لە كۆڵنەدان بەدوای”ئیدیای کۆمۆنیزم” لە دوورەوە دەدرەوشێتەوە و لە هەموو گۆشەیەكی نووسینەكانیشیا تۆوی كۆمۆنیزم دەچێنێت تا ئەو دەمەی باروبارگە بەرەو هەوارێکی، تێکستێکی، تازە دەگوێزێتەوە. چاندنی نەمامی كۆمۆنیزم، کە زەقترین كاری هزرییەتی زێدی ڕاستەقینەی شرۆڤەكردنە سیاسییەكانیشیەتی کە لەو نووسینانەی بە كۆرۆنای تایبەتیكردن گەیشتە ترۆپك. كۆرۆنا كە گشت گۆی زەمینی سەرقاڵی خۆی كردووە ژیژێكی سەرقاڵی ئەو تێزە فەلسەفییانە كردووە هەڵگری تووخمی كۆمۆنیستین. دروستكردنی نیگا لەمەڕ كۆمۆنیزمێكی نوێ لە تێکستەکانی ژیژێك تایبەت بە كۆڤید-19 بۆ هاوبیرانی لە شكۆفەدان و مانا و شوێنی خۆیان ونناكەن. هاوكات كۆرۆنا چی بەسەر سێستەمی سەرمایەداری جیهانی دەهێنێت و ئایندەی كۆماری سوری چینی چۆندەبێت؟ ئەو پرسیارە دوو ئاقارییە سیاسییەیە کە لە ڕێگای ئەو تێکستانەوە لاماندروستدەبن. بەشێكی زۆریش لە بۆچوونەكانی ئەو تێکستانە سیاسی و ئابوورین كە پێشتر پێیانئاشناین. بەمجۆرە پەتای كۆرۆنا بۆ ئەم ڕوناكبیرە فریادرەسە، هەلێكە لەبەردەم مرۆڤایەتی بۆ ڕزگاربوون لە كۆیلایەتی سیاسەتی بازاڕ، جیهانگیریی ئابووریی، مۆدێلی بەرخۆری ڕۆژئاوا و ئەو تەنگژانەی سەرمایەداری جیهانی زوو زوو بەرهەمیدەهێنێت.
لەم بەشە لەسەر نیگا سیاسی و ئێدیۆلۆژیەكانی ژیژێك دەوەستین سەبارەت بە چۆنیەتی هاوتابوونی بڵاوبوونەوەی كۆرۆناڤایرۆس لەگەڵ “ئیدیای كۆمۆنیزم” كە خەونە گەورە سیاسییەكەی ژیژێكە. شرۆڤەكانی لەو بارەیەوە پێماندەڵێن، ئەم ڤایرۆسە هیوایەكە بۆ سەرهەڵدانەوەی كۆمۆنیزم ،كۆمۆنیزمێكی نوێ، كە ئەوەش بۆ ئێمە شكۆداری ماركس وەبیردەهێنێتەوە، بۆ گۆڕینی سێستەمی سەرمایەداری جیهانی بە مۆدێلێكی سیاسی تر كە كۆمۆنیزمە. كۆتا ئاماژەش لێرە ئەوەیە، ناوبراو زۆر جەخت لەسەر ئەوە دەكات کە پەتای كۆرۆنا ژیانمانی گۆڕی، سەرلەبەر ئەو ژیانەی گۆڕی پێشتر هەمانبوو و گەڕانەوەشی بۆ هەمان ژیان ئەستەمكرد. بۆیە بەدرێژای ئەم بەشە ئەو لایەنە بەرباسدەخەین، ئەم هزرەڤانە وەك هەموو جارێك بۆ دەرفەتێك دەگەڕێت بۆ تۆڵەكردنەوە لە نیولیبرالیزم، لێدانی سەرمایەداری گلۆباڵ و خستنەڕووی هیپۆتێزەكانی(گریمانەكانی)سەبارەت بە گەڕانەوەی كۆمۆنیزم.”كۆرۆنا و شەپۆلی پەناهەندەكان دەكات بە دوو هەڕەشە بۆ سەر ئەوروپا و لەمیانەشیانەوە سەرلەنوێ بانگەشەی دروستبوونەوەی كۆمۆنیزم دەكات. هەروەك چۆن ماركس دروشمی”كرێكارانی جیهان یەكبگرن”ی جاڕدا پێمان چاک بوو كە ژیژێك دژ بە سەرمایەداری جیهانی بانگەشەی دروشمی (تووشبوانی كۆرۆنا یەكبگرن) یان (كەرەنتینكراوەكان یەكبگرن) بکات.

ئیدیای كۆمۆنیزم لە زانینی ژیژێك دا

زانینمەندی ژیژێك لە بواری تێۆری كۆمۆنیزم بۆ دەمی لاوی ئەم بیریارە و ئەو هەل و مەرجە سیاسییە دەگەڕێتەوە کە وشەی كۆمۆنیزم پڕ بەهاترین وشەی زێدی ناوبراوە. پاش هەڵوەشانەوەی یەكیەتی سۆڤیەتی جاران، لە كۆتای 1990، داڕمانی كۆمۆنیزم لە كۆمەڵگە سۆسیالیستیەكان، یەك لەوانە سلۆڤێنیا كە زێدی ژیژێكە، زۆرترین زیانی هزری لە وشەی ناوبراودا كە تا هەنووكەش جێیباسە. لە ساڵی 2009 لە لەندەن كۆنفرانسێك بەناوی””ئیدیای كۆمۆنیزم””بەسترا و بەشێكی دیار لە بیریار و روناكبیرە چەپە رادیكالەكانی ئەوروپا(ژیژێك، بادیو، ڕانسیێر، نێگری، ئێگلتۆن، نانسی، هاڵوارد، تۆسكانۆ و….. ) تیایا بەشداربوون و ساڵانی دواتریش بەشەكانی تری ئەم كۆنفرانسە لە چەند شوێنێكی جیا بەستران. ئامانجی سەرەكی كۆنفرانسەكان “دروستكردنی پەیوەندی بووە لەنێوان فەلسەفەیەكی ڕادیكال و سیاسەت”، چونكە كۆمۆنیزم بۆ زۆربەی ئەو بیریارانە خۆی لە ئیدیای فەلسەفە و سیاسەتی رادیكاڵدا پووختدەكاتەوە، كە واشپێویست دەكات ئیدیاكە خۆی لە دەوڵەتمەداری و ئابووریخوازی داببڕێت و ئامانجیشی گەیشتنبێت بە ئازادی و یەكسانی. لەناو ئەم ئیدیایە خۆڕێكخستنەوەیەك پەنهانە كە زۆر لایەن دەگرێتەوە: پێداچوونەوە بە واتای دێمۆكراتی، پارتی(حیزب)، سەرمایەداری و لیبرال دێمۆكراسی. ژیژێك وایدەبینێت بۆسەرخستنی ئەم ئیدیایە هەر ئەنتی سەرمایەداری پێویست نییە، كە تاڕادەیەك ڕێژەیەكی زۆر بوونی هەیە، دوژمنانی لێبرال دێمۆكراتیش پێویستن. لەسەر بنەمای بینینێكی فەلسەفییانەی بادیوش گوزارە لەوە دەكات كە، دیكتاتۆری كێشەكە نییە، ئەوەی لە ئێستادا لەبەردەم كۆمۆنیزمدا كێشەیە خودی دێمۆكراتیە. بەئاشكرا هەست بەوە دەكرێت كە (بادیو-ژیژێك) ئەو لێبرال دێمۆكراتە لەبەردەم كۆمۆنیزمی نوێ بە كێشەكە دەزانن كە ڕۆژئاوای ئەمڕۆی تەنیوەتەوە.
مایەوە ئەوەش بێژین، ئەم پاندێمییە گڵوباڵە ژیژێكی سەرلەنوێ هەڵدایە ناو پارادۆكس(ناكۆكئامێزی)ەكانیەوە و تێزە فەلسەفییەكانیشی سەرلەنوێ خستەوەڕوو. لە ماوەی پانزە ساڵی ڕابردووشدا لەلایەك لەناو جۆرێك لە خۆ دووبارەكردنەوەی تێزەكانیدا دەخولێتەوە، لەلایەكیتر هەمان تێزە فەلسەفییەكانی(هێگڵ،ماركس،لاكان) دووبارەدەكاتەوە و تێزی سەرەكیشی، كە هەر جارەو ڕەوانبێژییەكی فەلسەفیی بەبەرادەكات، لە هیپۆتێزی(گریمانەی) كۆمۆنیزمدا چڕدەكاتەوە. بەواتایەكی تر ژیژێك خەریكە لە بیرمەندێكی داهێنەرەوە دەبێتە بیرمەندێكی هەمان و ،لەناو هزری خۆشیدا لە داهێنان دەكەوێت.

كۆمۆنیزم و كۆرۆنا

بەپێی ژیژێك كۆرۆنا خوڵقانی كۆمۆنیزمی بەدەمەوەیە، ئەمەش لەڕێگای تێكشكاندنی سەرمایەداری گڵوباڵەوە دێتەدی و هیوامەندیشە كۆرۆنا ببێتە هۆكاری بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسێكی تر، ڤایرۆسی بیركردنەوە لە جێگرەوەی سەرمایەداری، جێگرەوەیەك بكارێت كۆتای بە دەوڵەتی ناسیۆنال بهێنێت و سۆلیداریتی (هاریكاری)یش ببێتە كاكڵی ئەو جێگرەوەیە. وێرای ئەوە، كۆرۆنا، لەدیدی ژیژێكەوە، دەمانخاتە بەردەم دوو بژاردەوە: كۆمۆنیزم هەڵببژێرین یان یاسای جەنگەڵ، كە مەبەست ئابووری بازاڕی سەرمایەدارییە. بۆ (ئەم) چارەسەر دابڕان یاخود كەرەنتین، دروستكردنی دیواری نوێی تەندروستی نییە، چارەسەر پێویستییە بۆ هاریكاریەكی نێودەوڵەتی، هاریكاری دروستكردنی شتێك كە پێشتر،بەناوی كۆمۆنیزمەوە، بوونی هەبووە. قەیرانە گەورەكە بازاڕی ئازاد و جیهانگیریەكی ناڕێك دروستیانكردووە كە دەكارێت هەڵمانداتە ناو چەندین جۆر لە تەنگژە و درمەوە. گەر ژیژێكانە بێینەگۆ ئێژین، لەم حاڵەتەدا كەرەنتینێكی زۆر، تەنهای و دیواری نوێ چارەسەر نین، چارەسەر هێنانەئارای هاریكاریەكی جیهانییە بۆ سازاندنی شتێكی تازە بەناوی كۆمۆنیزمەوە. كۆمۆنیزم شتە تازەكەیە كە كۆرۆنا بۆی هێناین. ئەمە هەمان كۆمۆنیزمی جاران نییە. گەر هەوڵەكانمان بۆ ئەم ئامانجە یەكنەخەین لەناو چوار دیوار دەمێنینەوە، بە كۆمپیوتەرەكانمانەوە سەرقاڵدەبین، كۆنفراسەكانمان بەجۆرێكی ئێلكترۆنی ئەنجامدەدەین و خواردنیشمان بە دیلیڤەری دەگاتەدەست. دەكارین زۆر شتی تریش بكەین و هەر لەماڵەوەش بمێنینەوە. وێرایئەوە، تەنگژەی كۆرۆنا، ژیژێك گۆتەنی، بەڵگەیە لەسەر بێدادییەكانی كۆمەڵگە، دەرفەتێكیشە لەبەردەم نوێبوونەوەی كۆمۆنیزم، ئەو شێوە كۆمۆنیزمە نا لە چین هەیە، ئەوەی سنور بۆ پۆپۆلیزمێكی ناسیۆنالی دادەنێت و هێزی بازاڕی ئازاد و جیهانگیریش دەنێژێت.
ئەو كۆمۆنیزمەی ژیژێك باسی دەكات هەمان ئەو كۆمۆنیزمە مێژووییە نییە پێشتر پێیئاشنابووینە. لای ژیژێك كۆمۆنیزم بەردەوامە و لەناومانیشا دەخولێتەوە، نموونەش لەسەر كاتی قەیرانەكان، كۆرۆنا یان هەر قەیرانێكی تر. دێنێتەوە کە زەبری قەیرانەكان وادەكەن هەموو سۆسیالیستی بین. لێرە دەكارین تێگەیشتنی ژیژێك بۆ ئەو شوێنەش پەلەكێشبكەین كە لە كاتی كۆرۆنا بەشێك لە دەسەڵاتی ئابووری سەرمایەداری هەوڵی دەربازكردنی هەندێك لە كۆمپانیا گەورەكانیدا لەو قەیرانە ئابوورییەی ڕووبەڕوویانبوەوە. ئەمەش بۆ ڕزگاركردنی دەوڵەمەندەكان بوو لە داڕمانی نەختی ، باشە ئەی هەژارەكان! كێ ئەركی دەربازكردنی هەژارەكان بگرێتە ئەستۆ؟ بەپێیی ئیدیای ژیژێک كۆمۆنیزم پێویستە لەم دۆخە بكەوێتەگەڕ و كاری خۆی ئەنجامبدات. دژی ئەوەشە تەنیا بە گۆشەگیری(یان کەرەنتین)، دابڕان و خۆپارێزیەوە سەرقاڵبین، دەبێت داوایترمان هەبێت. ئەڵبەتە داواكانیش مەرجە لە پێكەوەكاركردن، هاریكاریكردنی یەكتر دا خۆیان پووختبكەنەوە، كە ئەمانەش دەشێت دژ بە سێستەمی سەرمایەداری جیهانی بەكارببرێن. ئەو سێستەمەی لە ساتەوەختی كۆرۆنا زۆر وەحشەتناكانە ڕەفتاریكرد. بۆیە (ئەو وتەنی) هەستی خۆدەربازكردن لە تەنگژەی كۆرۆنا و خۆ بەدورخستن لە تووشبوونلێی هاریكاریەكی نێودەوڵەتییە و هەر ئەوەشە كۆمۆنیزمە تازەكە كە هەموو خەمی یەكمانە و كار بۆ ئەوە دەكەین خۆمان لەم پەتا ترسناكە بەدووربگرین. واتە، خەمخۆرییەكی جیهانیانە بە هەستێكی جوانی گلوبالەوە ئەو كۆمۆنیزمە دادەهێنێت كە ژیژێك مەراقیەتی، كە دەشكارێت سنور بۆ كۆرۆنا و گشت ڤایرۆسێكی تر دانێت. لێرەوە ژیژێك بڵاوبوونەوەی ئەم پەتایە بە هیوایەك دەزانێت بۆ تێكشكاندنی سێستەمی سەرمایەداری جیهانی، ئەو سێستەمەی ،بە قسەی ژیژێك، بە ئامرازی كۆن و نەریتی كاردەكات، كە هۆكاری سەرهەڵدانی ئەم جۆرە ڤایرۆسانەیە و ئەو تەنگژەیەشی قووڵتركردەوە ئەم پەتا جیهانییە دروستیكرد. ئەمە وادەكات ژیژێك زۆر ڕاشكاوانە ڤایرۆسی كۆرۆنا بكاتە پردێك بۆ پەڕینەوە بەرەو ناوچەی كۆمۆنیزم، بە چركەیەكی پەرچەكرداری گڵوباڵ دژ بە سەرمایەداری و خەونی گەیشتن بە كۆمۆنیزم. ئەم ڤایرۆسە بۆ ژیژێك لە توانایدایە پاكتاوی ڤایرۆسەكانی تری كۆمەڵگە بكات كە ئێدیۆلۆژیای سیاسی ناساغیان بەرهەمهێناوە.
هەوڵی ژیژێك بۆ گەڕانەوەی كۆمۆنیزم هەمان ئەو مۆدێلە سیاسییە كۆمۆنیستییە كۆنە نییە كە ڕووخا. ئەم كۆمۆنیزمەی ژیژێك باسیدەكات كۆمۆنیستێكی ئایدیالیستی نییە، ئەو كۆمۆنیزمەیە پێویستیەكانی مانەوەی ڕووت دەیسەپێنێت. ڕێك ئەمە ئەو كۆپیەیە لەو “كۆمۆنیزمی جەنگە” ی لە یەكیەتی سۆڤیەتی جاران لە ماوەی ساڵانی 1918 و 1945دا پیادەكرا. هاوكات هەوڵەكانی ترامپ بۆ كاركردن لەگەڵ كەرتی تایبەت بۆ بەرهەمهێنانی پێویستیەكانی ئەمەریكا، هەوڵی جۆنسۆن لە بەریتانیا بۆ خۆماڵیكردنێكی كاتی هێڵی شەمەندەفەر، زۆر دیاردەی تریش بە جۆرێك لە هەڵسوكەوتی سیاسی و ئابووری سۆسیالیستیانە دەزانێت. نەك هەر ئەوە، نموونەش لەسەر ڕفتارێكی (ترامپ) دێنێتەوە كە شیكێك دروستبكرێت بە بەهای 1000 دۆلار و بە گشت ئەو هاوڵاتیانە بدرێت لاو نیین. هاوكات بڕیاریشدراوە چەندین تریلیۆن دۆلارییش بۆ بردنەڕێوەی بازاڕ خەرجبكرێت، كە دیسان ڕوون نییە بۆ؟ لەپێناوی كێ؟ گەر ئەمە مۆدێلێك بێت لە سۆسیالیزم ژیژێك ئەم جۆرە سۆسیالیزمە بە “سۆسیالیزمی بەزۆر” (enforced Socialism )ناودەنێت. باشە ئەم سۆسیالیزمە بەزۆرە سۆسیالیزمی دەوڵەمەندەكان نییە؟ لێرە ژیژێك نموونە لەسەر ساڵی 2008 دێنێتەوە، دەمووەختی داڕمانی بانكەكان، كە كار بۆ دەربازكردنی بانكە گەورەكان كرا لەو تەنگژە نەختییەی ڕووبەڕوویانببوەوە. گشت ئەمانەش ئەم بیرمەندە بەرەو ئەم پرسیارە دەبات: ئەوەی پەتای كۆرۆنا لەگەڵ خۆی هێنای بەرەو بەشی یەكەمی رۆمانی””سەرمایەداری كاتاسترۆف”مان نابات؟ ئەو رۆمانەی ناومی كلاین (Naomi Klein)لەسەر قێزەوەنییەکانی سەرمایەداری نووسی، یان دەبێتە هۆكاری دروستبوونی سێستەمێكی جیهانی نوێی پتر لەسەرەخۆ و زۆرتر هاوتا؟
بێگومان ژیژێك ڕەخنە ئاڕاستەی سێستەمی سیاسی چینیش دەكات. پێیوایە دەسەڵاتی چینی گومانی لە گشت بۆچوونێكی جەماوەری و زانستی هەیە. ئەم بێ متمانەییەی كۆمەڵگەی چینی پەیوەندی بە دەسەڵاتە سیاسییەكەیەوە هەیە. دەسەڵات هەمیشە هەوڵیداوە بەسەر گشت جومكەكانی ژیانا زاڵبێت و دەرگا لە گشت بۆچوونێكی جیاواز دابخات. ئەمەش وایكردووە بێ متمانەی لە وڵاتی چیین بكەوێتە نێوان خەڵك و دەسەڵاتەوە. ژیژێك لە پەرتووكە ناسراوەكەی،””پاندێمی: كۆڤید -19 جیهانی هێنایەلەرزین””، ئاماژە بەوە دەكات كە پزیشكە چینیەكە( لی وینلیانج ) یەكەم كەس بوو هۆشداری لەسەر پەتای كۆرۆنا لە شاری (وەهان )دا و كەچی دەسەڵاتی سیاسی چینی هەر زوو بێدەنگیانكرد و دواتریش خۆی بووە قووربانی ڤایرۆسەكە. بۆیە نەبوونی مافی ڕادەبرڕین لە چین بە سەرچاوەی بەكێشەبوونی پەتای كۆرۆنا دەزانێت. گەر دەسەڵاتی چینی ڕێگایبدایە بەئاشكرا باس لە كۆرۆناڤایرۆس بكرێت دۆزەكە بەم شێوەی ئێستا نەدەبوو. ئەمەی لە ئێستادا لە چین ڕوودەدات تازە نییە و دەسەڵاتی ناوبراو پێشتر زۆر شتی لەوجۆرەی كردوە( بێدەنگكردنی گرووپە ماركسیەكانی زانكۆكان، سەندیكاكان، چالاكەوانانی ژینەگەپارێزی و گرووپە ئاینییەكان)، بەڵام بەپێی بۆچوونە كۆمۆنیستیەكانی ژیژێك بێت مۆدێلی چین لە ڕووبەڕووبوونەوەی كۆرۆنا مۆدێلێكی سەركەتوو بوو، بەجۆرێك كە پێشی بە مۆدێلی ئەوروپای بەتایبەت ئیتالی و دواتر ئەمەریكیش دایەوە. لە ساتەوەختی پەتاكە میكانیزمی بازاڕ بەجۆرێكی تر، جیاواز لە بەشێكی زۆر لە جیهان، كاریكرد، كە ڕەنگە ئەمە هەندێك كەس ناویبنێت كۆمۆنیزم، لێ لە دۆزی چینیدا بەشێوەیەكی تر كەوتەوە. پرۆسەی بەرهەمهێنان و دووبارە بەرهەمهێنان لەو وڵاتە ڕەوتێكی تری وەرگرت كە لە میكانیزمی برسیكردن و چاوچنۆكی ئابوورییەوە، كە ئەوروپا تێیكەوت، دووربوو. لەسەر ئەم بناغەیە، ژیژێك لە یەكەم نووسینی لەسەر پەتای كۆرۆنا بەناوی””خەونم لەمەڕ وەهان22/01/2020″” ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، ئەوانەی دەیانەوێت چین بخەنە كەرەنتینەوە باشەرم لەخۆیانبكەن. هەر لە یەكەم نووسینیەوە ژیژێك بە هیوای ئەوەیە پەتای كۆرۆنا دەرهاویشتەی پۆزەتیڤی هەبێت. دەرهاویشتەی پۆزەتیڤ بۆ ژیژێك چی دەگەیێنێت؟ بێگومان گەڕانەوەی كۆمۆنیزم و تێكشكانی نیولیبرالیزم. بەلاشیەوە سەیرە ئەو هەرایە لەسەر ئەم پەتایە دروستكراوە لەكاتێكا ساڵانە خەڵكێكی زۆر بەنەخۆشی كوشندەی تر دەمرن.
ژیژێك هۆشداری لەسەر ئەوەش دەدات كە، ڕقی ئەوروپاییەكان لە كولتووری غەیرە ئەوروپای، لە كولتووری چینی لە كاتی بڵاوبوونەوەی پەتای كۆرۆنا گەیشتە لوتكە. “چینیە پیسەكان كە ئێمەیان تووشی ئەم پەتایە كرد” بۆچوونگەلێكی لەم جۆرە، كە لێوانلێوە لە شكاندن و بەكەمزانینی كولتووری ئەویتر، لە ئەمەریكا و ئەوروپا خێرا بڵاوبۆوەوە. باشە بۆ ئەوروپا لەژێر سایەی ئەمەریكا ویستی جوگرافیایەكی نائەوروپای بە بڵاوبونەوەی پەتای كۆرۆنا تاوانباربكات؟ یەک لە هۆکارەکان ڕەنگە ئەوە بووبێت کە لەڕێگای تاوانباركردنی ئەویترەوە بەدوای چارەسەرا بگەڕێن. چارەسەرەكە ئەوە نییە توهمەتی بڵاوبوونەوەی ئەم ڤایرۆسە بخرێتە ئەستۆی وەهان، بەڵكو ئەوەیە هەستبكەین كە هەموو لە هەمان بەلەم داین. ڤایرۆسەكە بەزەیی بە كەسمانا نایەتەوە و جیاوازی ئیتنی، ڕەگەزی و ئاینی نێوانیشمان ناكات. هەر بەوهۆیەوە ژیژێك بە هەموو جۆرێك ڕووبەڕووی ئەو دەنگۆ ڕەگەزپەرستیانە دەبێتەوە چین دەكەنە هۆكاری بڵاوبونەوەی ئەم پەتایە. ئەمە بەو مانایەش دێت كە، لێكدانەوەكان سەبارەت بە پەتاكە بەدەر نییە لە ڕەگەزپەستی (ڕەیسیزم)كاتێك بە ئاشكرا داپیرە چینیەكان، ئەوانەی ماری زیندوو و شۆربای شەمشەمەكوێرە دەفرۆشن لە بازاڕەكانی وەهان، بە هۆكاری ئەم پەتایە بزانرێت. بۆیە ژیژێك نیگامان بۆ ئەو تەماشاکردنە دەبات کە تا ئەو جیهانەی تیایدەژین لە پەیوەندی چوونەنێویەكدیدابێت كاتەسترۆفی، موسیبەتی (catastrophe)، ناوخۆی لە وروژاندنی ترسی گڵوباڵ زیاتر دەكات و بەوەش كاتەسترۆفی جیهانی زۆرتر دەبێت. هەچ كاتەسترۆفێكی ژینگەیی كە ڕوودەدات ترسێكی گەورە دروستدەكات و ئەوەش شڵەژان دروستدەكات. ئەمەش بەڵگەیە كە مرۆڤ جارێ جۆرێكە لە بوونەوەری سەر زەوی و هیچیتر. ئەو هەستی شەرمەش لە شارێكی وەك وەهان بۆ سەركەوتن بەسەر كۆرۆناڤایرۆس هەبوو هەستێكی پۆزەتیڤانەبوو.

كۆنەبوونەوەی ژیژێك و ئاگامبێن لەسەر سفرەی كۆرۆنا

جیۆرجیۆ ئاگامبێن(Agamben) یەكەم نووسینی لەسەر پەتای كۆرۆنا لە 26/02/2020 بەناوی””داهێنانی درمێك””بڵاوكردەوە. ئەم نووسینە لەلایەن بیریارانەوە سەرنجی زۆری خرایەسەر و ژیژێكیش، ئەڵبەتە لەڕێگای هێرشكردنە سەر مۆدێلی بیركردنەوەی فوكۆ لە “”چاودێری و سزا””سەبارەت بە بڵاوبوونەوەی پەتا و ڕووبەڕووبونەوەكانی، ڕەخنەی تووندی ئاگامبێن دەكات. ژیژێك یەكەم پەرچەكرداری ئاگامبێن سەبارەت بەو شڵەژان و میكانیزمی چاودێری و سزایەی پەتاكە لەگەڵ خۆی هێنای بە پەرچەكرداری چەپێكی نەریتی لەقەڵەمدەدات و سەرنجیشمان بۆ ئەو شوێنە دەبات كە ئاگامبێن لەژێر كاریگەری هزری سیاسی و تێگەیشتنی بایۆپۆلیتیكی فوكۆ بە دەرهاویشتەكانی گەیشتووە و میكانیزمەكانی دەسەڵاتی سیاسی هاوچەرخی ڕۆژئاواشی پێڕاڤەكردووە. ژیژێك بەلایەوە گرنگە ئەوە بزانین كە بۆ ئاگامبێن لە نووسینەكانی تایبەت بە پەتای كۆرۆنا بەرەو ئەو تێگەیشتنەمان دەبات دەسەڵات بایەخ بە شڵەژان دەدات؟ تەنانەت ئەوەش بە ڕاست نازانێت كە ئاگامبێن پێیوایە حكومەتەكان دەمێك بوو بەدوای بیانووێکەوە بوون بۆ داخستنی كۆمەڵگە. بۆ دەبێت حكومەتەكان هەوڵی داخستنی كۆمەڵگە بدەن كاتێك ئەمە ئابووریان وێراندەكات؟ ژیژێك نایەوێت تەنگژەكە وەك موئامەرەیەكی دروستكراوی كۆمەڵایەتی سەیربكرێت كە هەندێك لە چەپ و یان لە ڕاستڕەوەكانی ڕۆژئاوا دەیبینن. تەنانەت ڕەخنەی ئەوەش لە ئاگامبێن و ئاگامبێنیەكان دەگرێت كە پەتاكە بە درۆدەخەنەوە و وەك یاریەكی سیاسی لێیدەڕوانن. بۆیە ئەم بیرمەندە ئیتالییە لە چاوی ژیژێك نوسخەیەكە لە فەیلەسوفێكی چەپ و كاتێكیش لە بەشی هەشتەمی پەرتووكەكەی كارە ناسراوەكەی فوكۆ،””چاودێری و سزا””،باسدەكات بەهۆیەوە ڕەخنەی شێوازی بیركردنەوەی ئاگامبێنیش دەكات كە چۆن لەژێر كاریگەری فوكۆ بەو سەیرکردنە گەیشتووە کە حكومەتەكانی ئەوروپا لەم كەرەنتین و قەدەغەی هاتووچۆیە مەبەستیان سنورداركردنی ئازادییەكانە. هەرچی ژیژێكە لەلایەن خۆیەوە مەترسی پەتای كۆرۆنا بە ڕاست دەزانێت و ئەو شێوە خۆپارێزیی و ڕێكارییانەی لە وڵاتی چین گیرانەبەر بەسەركەوتوو تر دەزانێت لەوەی لە ئەوروپا، بەتایبەت لە ئیتالیا،پیادەكرا، بەڵام ڕەخنەی شێوازەكەی دەكات كە دێمۆكراسیانە نەبوو. بەمجۆرە ئێمە دەبینین كە ژیژێك پەتاكە بە درۆنازانێت و خودی خۆكەرەنتینكردنیش لە تێگەیشتنی تر دا بەرجەستە دەكات كە هاوشێوەی وێناكردنەكانی ئاگامبێن نییە. لایەنێكی تر كە ژیژێك لە ئاگامبێن جیادەكاتەوە ئەوەیە كە ژیژێك پێیباشە ئەم خۆكەرەنتینكردن و ئەو دۆزەی پەتاكە دروستیكردووە بگۆڕدرێتە جۆرە هاریكاریەكی (سۆلیداریتی) نێودەوڵەتی بۆ ڕووبەڕووبونەوەی سەرمایەداری جیهانی. ڕاستە ژیژێك كۆك نییە لەگەڵ ئاگامبێن سەبارەت بە بۆچوونەكانی تایبەت بەو تەنگژەیەی كۆرۆنا دروستیكرد، بەڵام بێ ئاگایانە لە هەندێك شوێن یەكدەگرنەوە. ئەوەتا ژیژێك لە هەموو قوژبنێكی نووسینەكانی قامك دەخاتەسەر ئەوەی كۆڤید–19 سێستەمی چاودێری توندی لەگەڵ خۆی هێنا و چاودێریشی لەتەك سزا دا هاوشانی یەكتركرد. ئاگامبێن لەم بارەوە جیاوازتر ناڕوانێت و كۆرۆنا وەك شێوازێكی تازە لە چاودێری، قەدەغە و ڕێكاری توندی ئاسایشانە دەبینێت كە دەمێك بوو حكومەتەكان خەونیان پێوەدەبینی . پێشتریش پەی بەوە بردووە كە كۆمەڵگاكانمان لە ژیانی ڕووت (bare life) بەولاوە شتێكیتریان لاپەسەند نییە و ئیتالیەكانیش بۆ ئەوەی لە پەتاكە دووربن ئامادەبوون قووربانی بەگشت شتێك بدەن: هەل و مەرجی ژیانی سروشتی، پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان، كار، تەنانەت هاورێیەتی و سۆز و باوەڕە سیاسی و ئایینیەكانیش. ژیانی ڕووت و ترسی لەدەستدانی ئەو ژیانە تەنیا بۆ یەكخستن و كۆكردنەوەی كەسەكان نییە بگرە بۆ جیاكردنەوە و دووچاربوونیشیانە بە نابینای. ژیژێك ئەم گوزارانەی ئاگامبێن پەسەند ناكات. چونكە لەو باوەڕەدایە مەودا، دیستانس، دروستكردن و نێوان خستنە بەینی جەستەكانەوە مافێكی باشە بۆ لەیەكتردوركەوتنەوە بە هیوای تووشنەبوون. ئەم دیستانسە بە ڕێزگرتن دەزانێت لەیەكتر. نموونە لەسەر حاڵەتی خۆشی دێنێتەوە كە كوڕەكەی ماوەیەكە سەردانی ناكات نەبا دووچاری ڤایرۆسەكە بێت. ئەمەو تێگەیشتنی ژیژێك بۆ ئەو ڕەوشی ئاوارتە (State of Exception) یەی كۆرۆنا هێنای هەمان تێگەیشتنی ئاگامبێن نییە. ئاشکرایە ڕەوشی ئاوارتە بارێكی زۆرداری لەگەڵ خۆیدا هێنا، لێ پەیوەندییە ناوەكیە كۆمەڵایەتیەكانی بەهێزكرد. ئەم بینینە ژیژێكانەییە پشتگیری لەو ئاكارەش دەكات، پێچەوانەی بۆچوونی ئاگامبێن، كەپێكەوە تەوقەنەكردن و یەكترنەبینین بەشێكە لەو هاریكەرییەی كۆرۆنا دایهێنا. لەسەرووی ئەمانەوە ژیژێك پێمانناڵێت كە چۆن بایۆپۆلیتیك كاری خۆی لە كۆمەڵگەی چینی دەكات؟ ڕاستە توێژینەوەی پێویست لەو بارەوە بێسنور كەمە، بەڵام بە ڕوونیش ئەوەمان بەرچاوناخات كە ئایا كۆرۆنا ڤایرۆسێكی ئێدیۆلۆژییە؟ كاردانەوەی كۆرۆناش، هەرگیز، لە دەرەوەی ڕۆژئاوا نابینێت و پەرچەكرداری ئیسلامی سیاسی لەسەر پەتای كۆرۆنا شرۆڤەناكات. جگەلەوە دۆخی كۆمەڵگە گەندەڵەكانیش شیكارناكات كە خەونیان بە قەدەغەكردنەوە دەبینی. نموونەش لەسەر ئەو جۆرە كۆمەڵگە گەندەڵانە كوردستانە. كاری ڕوناكبیرانی كوردە ئەوە بۆ جیهان ئاشكرابكەن كە لەژێرسایەی”” كوردایەتیەكی كوشندە و ساختەگەرا””تاکەکانی کۆمەڵگە برسیدەكرێن و بیانووی زۆرزانئامێزانەش بۆ بێ مووچەی و نادادییەكان دەهێنرێنەوە. چاكسازی چ بەهایەكی هەیە كە بۆ چاكسازیكردن بێت لەناو نەیاران. چاكسازی كردەیەكی ئابووری و كارگێڕی خودییە، بۆ بەهێزكردنی خۆت و لاوازكردنی ئەویتر نییە.

سۆلیداریتی و پێكەوەگلان

ژیژك دەخوازێت لەو هەل و مەرجە تازەیەی كۆڤید–19 دروستیكرد كەڵك وەربگیرین بۆ سازدانی سۆلیداریتی(هاریكاریی) جیهانی. كەرەنتینكردن ژیانێكی گۆشەگیرانە و داخراوی دروستكرد كە هۆكاری ڕاستەوخۆشە بۆ كەمكردنەوەی ماف و سنورداركردنی ئازادییەكان. ئەم لایەنە تاكە شت نییە لە هاوكێشە سیاسییەكەی كۆرۆنادا. لەبەرئەوەی پەتای كۆرۆنا جۆرە هاریكاریەكی ،لەناو خەڵك، لە ئاستێكی نێودەوڵەتی و ناوخۆی سازاند. هەر ئەم دۆزەی لەدەمووەختی كۆرۆنا سازێنرا مرۆڤەكانی فێری ئەوەش كرد لە چاودێریكردنی دەسەڵاتە سیاسییەكان لێهاتووبن. ئەو هاریكاریەی ژیژێك باسیلێوەدەكات لەگەڵ كاری تاكگەرایی دەوڵەتەكان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی كۆرۆنا یەكناگرێتەوە و، هاریكاریەكەش مەرجە ئاقارێكی نێودەوڵەتی هەبێت. لەمڕوەوە نموونەیەكی پارادۆكساڵی حكومەتی ئیسرائیلمان بۆدێنێتەوە كە سەرۆك وەزیرانەكەی لە ساتەوەختی پەتاكە هەوڵی پێكەوەكاركردنی لەگەڵ دەسەڵاتی فەلەستینی داوە تا سنور بۆ بڵاوبوونەوەی پەتاكە دابنرێت. ژیژێک ئەم پێكەوەكاركردنە وەك دیاردەیەكی مرۆی نابینێت، وەك بەرژەوەندییەكی هاوبەشی خۆپارێزی لە پەتاكە دەیبینێت. لێرە وتنێكی مارتن لۆتەر بەنموونە دێنێتەوە كە””پێشتر هەموو لەسەر سەفینەی جیابووین كەچی ئێستا لەسەر هەمان سەفینەین””. بەپێیئەوەی كۆرۆناڤایرۆس ئاڕاستەیەكی جیهانی وەرگرتووە ئەوە وایكردووە وڵاتان خۆیان لەناو هەمان سەفینەدا ببینەوە، لێ ئەوروپا لەم قۆناغەدا پێدەچێت بەتەنیا لە یەك سەفینەدا خۆیببینێتەوە لە ڕووبەڕووبونەوەی سێ ڕەشەبادا: ڕەشەبای یەكەم لێدانە یەك لەسەر یەكەكانی پەتای كۆرۆنایە، ڕەشەبای دووەم لێكەوتەكانی ئەم پەتایەیە لە مردوو، تووشبوو، كەرەنتینی تەندروستی و پاشماوەی ئابووری وێرانكار، كە بەسەر ئەوروپایەكدا هاتووە خۆی بەدەست گرفتە ئابوورییەكانیەوە دەتلێتەوە. ڕەشەبای سێهەم ململانێ سەربازییە بەردەوامەكانە لەناو سوریا، كە دەستی پێكدادانە سەربازییەكانی نێوان هەردوو حكومەتی سوریا و توركیای تیایە. لێرە ژیژێك ڕەخنەی توند لە ڕژێمی سیاسی توركی دەگرێت كە دەستی لە قووڵكردنەوەی كێشەكانی ناو سوریا و هاندانی گروپە تێرۆریستیەكان و خستنەسەرسنوری پەناهەندەكان هەیە. باس لە دوو پێكەوەكاركردنی سیاسیش دەكات: پێكەوە كاركردنی سوریا-روسیا كە ئامانجی ئابووریانەی خۆی هەیە. هەروەها پێكەوەكاركردنی توركیا -روسیا کە ئامانجی لاوازكردنی ئەوروپای یەكگرتووە ئامانجێكی سیاسیانەی خۆشی هەیە. خودی كەیسی پەناهەندەكانیش بەشێكە لە كەیسی سیاسی كۆرۆنا. پەناهەندەكان لەلایەن تورکیاوە دەخرێنە سەرسنورەكان بە بیانووی ئەوەی نەبا پەتای كۆرۆنا لە ئۆردووگای پەناهەندەكان بڵاوبوبێتەوە.
پێمانوایە، كورتەی تێگەیشتنەكانی لای سەرەوە ئەوەمان پێدەڵێن كە هەموو پێكەوە گلاوین، بە پەتایەكەوە، بە دۆزێكەوە، تخووبەكان بە ساكاری تێدەپەڕێنێت و لە تووشكردنیشمان بێباك و كۆڵنەدەرە. داتا گرینگی خۆی لە كەیسی كۆرۆنادا هەیە، لێ هەواڵی تووشبووان هێشتا لەناو زۆر گرووپ نازانین. دەستكاری داتاكان لە زۆر شوێن لە دونیادا بۆ یاریكردنن بە تەندروستی و بە ڕێكخراوی تەندروستی جیهانیشەوە. گەندەڵیكردن لە داتاكان زۆرجار بۆ وەرگرتنی قەرەبووێكی زۆرترە یان بۆ بەسیاسیكردنی ڕەوشی شارە، بەتایبەت لە وڵاتە گەندەڵەكان، بۆنموونە “بێ موچەی و كۆرۆنا” پێكەوە شانۆگەری سیاسی سەیر لە باشوری كوردستان دەگێڕن. بەکاربردنی ترسناکی کۆرۆنا بۆ دەمکوتکردنی بێ مافان و پینەکردنی دزییەکان توێژینەوەكان لەبارەی كۆرۆناوە گوماناویدەکەن. زۆرێك وتن هەن كە نە ژیژێك و نەش بیریارانی تری ڕۆژئاوا پەییانپێنەبرووە. چەند تووشبوو لەناو گەریلاكان(كورد و جیهان)، كۆڵبەرەكان، داعشەكان، مافیاكان، سەرا و باڵاخانەی شازادەکان، تێرۆریست و قاچاخچییەكانی سەر سنورەكانی جیهان هەن؟ ڕوون نییە. كڵێسا و سیناگۆگ و بەتایبەت مزگەوتەكان، لەژێر زەبری كۆرۆنا بەوە قایلبوون بە دیستانس ئیمانداریبكەن. خواپەرستی بە دیستانسەوە مۆدێكی نوێی ئایینە لە سەردەمی كۆرۆنا. نیولیبرالیزمی كورد هێرشی توركیا-ئێران بۆ سەر خاكی كوردستان بێدەنگانە پەسەنددەكات. نیولیبرالیزمی كورد بینینێکی تری بۆ ئاڵا هەیە. ئەمە گلانە بە كوردایەتیەكەوە كە چەپەڵیەکانی بێ پایانن، کە پێتدەڵێت”من نەبم گورگەکان دەتخۆن”. ئەمە یەکگرتنەوەی زەبری گەندەڵی سیاسی کوردیە لەتەک زەبری كۆرۆنا. بێ موچەی و دووڕەوشتی لە چاكسازی حكومەت پێكەوە كوردایەتی قێزەوەندەكەن. چاكسازی؟ ئەم چاكسازییە وەك ئەوە وایە ئەو فرۆكەوانانەی بۆمبڕێژدەكەن هەر خۆشیان پاشتاوێك لە هەمان شوێن دەستبە بنیادنانەوە بكەن.
—————————————————————–

پەراوێز: بۆ بەدەستهێنانی تێكڕای نووسینەكانی ژیژێك تایبەت بە”پەتای كۆرۆنا”بڕوانە ماڵپەری ئینگلیزی كارەكانی (Slavoj Žižek bibliography)،هەروەها ماڵپەری رووسی كارەكانی (https://centerforpoliticsanalysis.ru/position/index/page/1) . هاوكات بڕوانە پەرتووكە سێ بەشیەكەی ژیژێك و هاوبیرەكانی سەبارەت بە “” “” The Idea of Communism .

پێشگۆتن
ماوەیەک لەمەوبەر نووسینێکی کاک پێشڕەو ئیسماعیلم لە “کوردستانپۆست”دا بە ناونیشانی “ناڕەزاییەکانی ٨٤ و سازشکارییەکانی یەکێتی”م خوێندەوە کە پرۆژەیەکی خۆمی لە ساڵی 1986 هێنایەوە یادم. لە هاوینی ئەو ساڵەدا، لە ژوورەکەی خۆم لە گوێتینگن، گفتوگۆیەکم لەتەک دوو چالاکوانی خۆپیشاندانەکانی ساڵی 1984 لە سلێمانی ئەنجام دا کە هەردووکیان پێشتر ئەندام و پێشمەرگەی یەکێتی بوون. بە هەر حاڵ، لەتەک هەردوو هەڤاڵی ناوبراودا ڕێککەوتبووین کە گفتوگۆکە سەرەتا لەسەر کاسێت تۆمار بکەم، هاوکات گفتی ئەوەم پێدابوون کە دوای نووسینەوەی یەکسەر کاسێتەکە لەناوبەرم – بێگومان هەر ئەوەشم کرد. ئاخر ئێمە ئەو دەمە تەنانەت لە ئەڵمانیا زۆر بە حەزەرەوە کاری سیاسی یان لە 1984 بەدوواوە کاری ڕۆشناییدەرانە و کولتووریمان بەڕێی گۆڤاری “دڕک”ەوە دەکرد، چونکە لەنێو کوردەکاندا بەگشتی، بەڵێ تەنانەت لەنێو “ئەکسا”دا (کۆمەڵەی خوێندکارانی کوردستان لە دەرەوەی وڵات) سیخوڕی سەفارەتی ئێراقی هەبوون، ئێمەش بەتایبەتی ترسی ئەوەمان هەبوو کە بەهۆی ئێمەوە کەسوکارمان لە وڵات تووشی دەردیسەری ببن، بۆیە ئێمە خۆیشمان، کە چوار هەڤاڵ بووین و پێکەوە گۆڤاری ناوبراومان دەردەکرد، نووسینەکانمان لەژێر ناوی خوازراودا بڵاودەکردەوە، تەنانەت نکۆڵیمان لەوە دەکرد کە ئێمە دەرکەری ئەو گۆڤارە بین، بەڵکو خۆمان وەک هاوکاری دەرکەرانی گۆڤارەکە دەناساند.
لە بنەڕەتدا “گفتوگۆ”ی تۆمارکراوی بەم چەشنە گرنگییەکی دۆکومێنتییانەی مێژوویی هەیە، بەتایبەتی بۆ مێژووناسان کە دەشێت وەک یەکێک لە کەرەسەکانی کارکردنیان بیبینن. لێ ئەوەی ڕاستی بێت لەیادم نەماوە کە بۆچی ئەم بابەتە گرنگە لە “دڕک”دا بڵاونەکرایەوە، ئاخر بابەتەکە تەواو گونجاو بوو بە تێڕوانینی ئێمە بۆ کاری ڕۆشناییدەرانە. بە هەر حاڵ دەمەوێت زۆر بەدرشتی ئاماژە بۆ هەندێک ڕەوش بدەم کە ڕەنگە هۆکاری بڵاونەبوونەی ئەم بابەتەی بەردەست بووبن: ئامادەکردنی ژمارەی نوێی گۆڤارەکە لەو کاتەدا بوو کە من تازە بۆ خوێندن گواستبوومەوە بۆ میونشن، هاوکات من لەو کاتە بەدوواوە بەتەنیا گۆڤاری “دڕک”م دەردەکرد و برادەرێکی دیکەمان هاوکاریی دەکردم. لەیادمە کە ژمارە “نۆ”ی گۆڤارەکە ئەو تایپی کرد. کەواتە نووسراوەی گێڕانەوەکانی ئەو دوو بەڕێزەم نەخستبووە پرۆگرامی بڵاوکردنەوەوە.
بە هەر حاڵ، لە حوزەیرانی 2020دا، دوای خوێندنەوەی نووسینەکەی کاک پێشڕەو ئیسماعیل، بڕیارم دا “بۆ یەکەم جار” گفتوگۆ نووسراوەکەی هاوینی 1986 تایپ بکەم و ئەوجا هەوڵی بڵاوکردنەوەی بدەم. لێرەدا گەرەکە ئاماژە بۆ ئەوە بدەم کە گفتوگۆکەم وەک خۆی نەنووسیبۆوە، بەڵکو بەبێ پرسیار و وەڵام لە شێوەی گۆتارێکدا بەبێ دەستکاریی ناوەرۆکە دەربڕراوەکان دامڕشتبۆوە. جگە لەوە دوای تایپکردنی گێڕانەوەکانی هەردوو هەڤاڵی بەڕێز پەیوەندیم پێوەکردن و نیازی خۆمم بۆ بڵاوکردنەوەی بابەتەکە پێڕاگەیاندن، هاوکات بە تایپکراوی بۆم ناردن، لێ ئەوان بە باشیان زانی هەنووکە لێرەدا ناویان نەهێنم، یان وەک هەڤاڵێکیان گۆتی، ڕەنگە خۆیان لە کاتی خۆیدا هەڵوێستیان وردتر لەسەر ئەو ڕۆژانە ڕوونبکەنەوە.
ئاشکرایە تایپکردنی داڕشتنەوەیەکی خۆیی دوای ئەو ماوە درێژخایەنە کە نزیکەی 34 ساڵە، وەک پێویست دەستکاریی زمانەوانییانە لەتەک خۆیدا دەهێنێت، کەواتە پێویست بوو زمانی داڕشتنی ئەو سەردەمەی خۆم بە زمانی ئەمڕۆم بگونجێنم.
ک. ج
.

خۆپێشاندانەکانی 12 و 13ی ئایاری 1984 لە سلێمانی بەهۆی کەڵەکەبوونی چەند ڕەوشێکی نێوخۆیی خوێندکارانەوە تەقینەوە، کە بریتی بوون لە هەڵوێستی دژبەریان بەرانبەر دامودەزگا پۆلیسییەکانی نێو زانکۆی سەلاحەدین و موسڵ، هەروەها مەترسیی ناردنیان بۆ بەرەکانی جەنگ. لێ خۆپیشاندانەکان هەروەها لە کاتێکدا تەقینەوە کە ماوەی چەند مانگێک بوو مەسەلەی ڕێککەوتن لە نێوان یەکێتی نیشتمانی کوردستانی و ڕژێمدا لەگۆڕێ بوو و ڕێککەوتنەکە لەژێر ناوی “ئاشبوونەوەی گشتی”دا پرۆپاگەندەی بۆ دەکرا.
پرسی ڕێککەوتنی ناوبراو بارێکی دەروونیی ئەوتۆی لەنێو خەڵکدا وروژاندبوو کە ئیدی هەموو بەپەرۆشەوە چاوەڕوانی ڕاگەیاندنیان دەکرد لە لایەن میدیاکانی دەوڵەتەوە. لێ تا چەند خوێندنەوەی بەیانی چاوەڕوانکراو دوابکەوتایە، ئەوەندەش زۆر نوکتەکان لەسەر یەکێتی نیشتمانی پەرەیان دەسەند. ئەو دەمە کێشەی کرۆکییانەی یەکێتی ئەوە بوو کە لە چەند ساڵی ڕابوردوودا کەوتبووە شەڕی خوێناوییەوە لەدژی هێزە سیاسییەکانی دیکەی ساحەکە، بۆیە هیلاک و دابڕاو بوو و پێویستی بەو “ئاشبوونەوە گشتی”یە هەبوو.
بێگومان خوێندکارانیش وەک توێژێکی تایبەتیی کۆمەڵ خوازیاری چارەسەرێکی پرسی کورد بوون، تەنانەت ئاواتەخواز بوون کە تا زووە ئەو ڕێککەوتنە بەدیبێت. ئاخر باری جەنگ و ژمارەی کەمتری سوپای ئێراقی لەچاو سوپای ئێرانیدا مەترسییەکی گەورە بوو لەسەر ئەوانیش کە بییانبەن بۆ بەرەکانی جەنگ، کەواتە دەشیا ببێت بە ڕێگر لە بەردەم تەواوکردنی خوێندنیاندا، کە پاشان ڕەنگە ئەو هەلەیان بۆ بەدیهێنانی خۆزگەکانیان بۆ هەڵنەکەوتایەتەوە.
لەنێو خوێندکاراندا بەرەو بۆچوونی جیاواز هەبوون، کە بەگشتی دەشێت بەسەر دوو بەرەدا بەشیان بکەین: خوێندکارانی سەربەخۆ بە ئاڕاستە جیاکانی نێویانەوە لە لایەک، کۆمەڵەی خوێندکارانی کوردستان لە لایەکی دی کە سەر بە یەکێتی نیشتمانی بوو. ئەم کۆمەڵەیەی خوێندکاران بەهۆی ڕەوشی گفتوگۆوە دەرفەتی جموجووڵی زۆرتری بۆ ڕەخسا بوو، ئێستا تەنانەت مەبەستمەندانە کار و چالاکیی لەنێو ڕیزەکانی خوێندکاراندا ئەنجام دەدا، هەروەها دەیویست خوێندکارە سەربەخۆکان بەلای خۆیدا ڕابکێشێت و بە هێزێکی ڕێکخراوەیی ئەوتۆ بگات کە ئیدی لە کوردستان ببێت بە ئەلتەرناتیڤی یەکێتیی خوێندکارانی سەر بە ڕژێم (اتحاد طلبة عام).
پێش ئەوەی ڕژێم بەتەواوی فشار بخاتە سەر خوێندکاران، چەند نوێنەرێکیان لە هەردوو بەرەی ناوبراو، لێ زۆرینەیان سەر بە کۆمەڵەی خوێندکارانی یەکێتی بوون، سەردانی سەرکردایەتیی یەکێتیی نیشتمانییان کرد، تاکو یەکێتی پشتیوانییان لێ بکات و ڕێ بگرێت لە “پۆشینی جلی جەیش شەعبی”.
لێ یەکێتی هەر لە سەرەتاوە هەڵوێستێکی دیپلۆماسییانەی بەرانبەر خوێندکاران وەرگرت. سەرکردەکانی بە نوێنەرانی خوێندکارانیان گۆت، کە چارەسەری کێشەکانیان بەندە بە چارەنووسی “گەلی کورد”ەوە، کەواتە کێشەی خوێندکاران لەچاو پرۆژەکەی نێوان یەکێتی و ڕژێمدا لاوەکییە. جگە لەوە پێیان ڕاگەیاندن کە لەو پرۆژەیەدا کێشەکانی ئەوانیش ڕەچاوکراون، لێ لەبەر ئەوەی لە سەرەنجامی گفتوگۆی نێوان ئەوان و ڕژێمدا دەسەڵاتێکی ئۆتۆنۆمی سەرهەڵدەدات، ئەوا پێویست دەبێت کە یەکێتی لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی خۆیدا پارێزگاری ئێراق بکات لە “هێرشی دەرەکی”، بۆیە کارێکی زیانبەخش نابێت گەر خوێندکاران مەشق بکەن، چونکە ئەوان بە ڕاهێنانی سەربازی فێری شێوەکانی شەڕکردن دەبن کە سوودیان بۆ “شۆڕشەکەمان” دەبێت، ئەوە گەر هاتوو ڕۆژێک لە ڕۆژان بارودۆخێک بێتە گۆڕێ کە “ئەو هیوایە”ی ئەوان بەدینەیەت. ئاخر ئەوسا خوێندکاران دەتوانن دوو رۆڵی کاریگەر وەربگرن: یەکەم، ئەوان وەک خوێندکار دەبن بە پێشمەرگەی هوشیار، دووەم، ئەوان دەبن بە پێشمەرگەی خاوەن ئەزموونی سەربازی.
زۆرینەی خوێندکاران لە بەرژەوەندیی خۆیان دژی ئەو هەڵوێستەی یەکێتی وەستانەوە. جگە لەوە خوێندکارە مارکسیستەکان هەر لە سەرەتاوە زۆر ڕادیکالانە دژی ڕاوێژ و گوێرایەڵی هەڵوێستیان وەرگرت. سەرەنجام خوێندکارە سەربەخۆکان هیوایان بە یەکێتی نەما کە پشتیوانی لە داخوازییەکانیان بکات، بۆیە خۆیان دەستیان بە دانوستاندن لەبارەی ئەوە کرد کە “چی بکەن باشە”.
یەکەم تەقینەوەی خوێندکاران لەو کاتەدا بوو، کە لە زانکۆی سەلاحەدین لە هەر کۆلێژێک چەند خوێندکارێک فەسڵ کران، چونکە ئامادە نەبوون “جلی جەیش شەعبی” بپۆشن، بەڵێ تەنانەت فۆرمەکانیان پڕنەکردبۆوە، بەڵکو یەکسەر دڕاندبوویانن. لێ هەر ئەوەندەی هەواڵی خوێندکارانی فەسڵکراو لەنێو زانکۆدا بڵاوبۆوە، زۆرینەی خوێندکارە کوردەکان دەستیان بە مانگرتن و بایکۆتی وانەکانی خوێندن کرد، پێکڕا دەنگیان بۆ گەڕاندنەوەی خوێندکارە فەسڵکراوەکان هەڵبڕی، بە پێچەوانەشەوە کاربەدەستانی بەعس بە لێدان وەڵامی خوێندکارانیان دایەوە و تەنانەت لەنێو زانکۆدا بە تانک دەوریان گرتن.
ئەم دۆخەی خوێندکاران سەرەتا لەنێو خۆیاندا مایەوە، لێ هێندەی نەخایاند کە خوێندکارانی زانکۆی موسڵ سۆڵێدارێتیی خۆیان لەتەک خوێندکارانی زانکۆی سەلاحەدیندا ڕاگەیاند، کە بێگومان هەمان هەڕەشەی ڕژێم بەرۆکی ئەوانیشی گرت. سەرەنجام خوێندکارانی هەردوو زانکۆی ناوبراو پێکەوە لەتەک خوێندکارانی پەیمانگەکانی هەولێر و کەرکوکدا بڕیاریان دا بگەڕێنەوە بۆ شارەکانی خۆیان و لەوێ دەست بە چالاکی بکەن، چونکە لە زانکۆ ئابڵۆقە درابوون، لەوێ تێرۆری دەروونی لەسەریان زۆر بەهێز بوو و تەنانەت بەشەو هەڵیاندەکوتایە سەریان.
بەتایبەتی مانگرتنی خوێندکارانی زانکۆی موسڵ ڕژێمی ترساند، بۆیە کاربەدەستان گفتیان پێدان کە مەشقی سەربازییان پێ نەکەن. سەرەڕای ئەوە خوێندکاران بەو گفتەی کاربەدەستان ڕازی نەبوون و داوایان کرد کە دەبێت خوێندکارە فەسڵکراوەکانی زانکۆی سەلاحەدین بگەڕێنرێنەوە بۆ زانکۆ. هەروەها خوێندکارانی پەیمانگەکانی کەرکوک لە پێناوی ئەواندا چالاک بوون.
خوێندکارانی خەڵکی سلێمانی لە ڕۆژانی 4 و 10ی ئایاردا دوای چەند کۆبوونەوەیەکی فراوان لە دەشتایی تویمەلیک ئەم بڕیارانەی خوارەوەیان دا:
１- سووربوون لەسەر مانگرتن تا بەجێگەیاندنی داخوازییەکانیان.
２- هەڵوەشاندنەوەی “لیژنەی سەرپەرشتی” کە یەکێتی نیشتمانی بە مەبەستی پەرەنەسەندنی خۆپیشاندانەکان و بەرەوپێشبردنی پرۆسەی “ئاشبوونەوەی گشتی” دایمەزراندبوو.
３- هەڵبژاردنی لیژنەیەک لە خوێندکاران خۆیان بۆ سەرپەرشتیکردنی خۆپیشاندانەکان.
４- ئەنجامدانی خۆپیشاندانێکی ئاشتیانە لە ڕۆژی 12ی ئایاردا.
５-
خوێندکاران دەیانویست لە ڕۆژی خۆپیشاندانەکەدا کۆمونیکێ-یەک بخەنە ڕوو و تێیدا داوابکەن:

１- گەڕاندنەوەی خوێندکارە فەسڵکردووەکان بۆ زانکۆ و ئاسانکردنی ڕەوشی خوێندن لە زانکۆ.
２- کشاندنەوەی بڕیاری مەشقکردن و نەکردنیان بە “جەیش شەعبی”.
３- نەهێشتنی دەزگاکانی ئەمن و ئیستیخبارات لەنێو زانکۆدا و ڕێزگرتن لە “حەرەمی زانکۆ”.
ئەرکی چاپکردنی بەیاننامەکە کەوتە سەر شانی “یەکیتی تیکۆشانی کارگەران”. جگە لەوە دوا بڕیاری نێوخۆی کۆبوونەوەکە ئەوە بوو کە ڕۆژی 12ی ئایار، کاتژمێر 9ی بەیانی، لەسەر شەقامە سەرەکییەکانی شار دابنیشن و ڕێگەکانی هاتوچۆ ببڕن، داخوازییەکانیان بە لافیتە بەرزبکەنەوە و چاوەڕوانی گفتوگۆ بکەن، لێ گەر کاربەدەستان ئامادە نەبوون بۆ گفتوگۆ، ئەوسا بەردەوامی بە خۆپیشاندان بدەن.
لەم گۆڕانە نوێیەی ناڕەزایەتییەکاندا زۆرینەی ئەندامانی کۆمەڵەی خوێندکارانی کوردستان کەوتنە ژێر کاریگەریی خوێندکارە “سەربەخۆکان”ەوە، چونکە ئێستا دەرکەوت کە چالاکەکانی نێویان کەمینەن و هاوکات سەربەخۆ نین لە بڕیارداندا، جگە لەوە بەو بڕوایە گەیشتن کە خۆپیشاندان شێوەیەکی نوێی “خەبات”ە. بەم شێوەیە هێزی خوێندکاران لە ڕووی چەندێتییەوە سەرکەوت بۆ نزیکەی 5000 کەس بە ئامادەییەوە بۆ چالاکی.
لەو ماوەیەدا چەند ڕووداوێکی سامناک خەڵکیان زۆر ترساند: حکومەت ژمارەیەک سەربازی فیراری گیراو لە یەک ڕۆژدا لە “حامیە”ی سلێمانی، هەروەها لە “تانجەرۆ” دوانزە کەس ڕەمی دەکات. ئەو خانەوادانە کە کوڕیان گیرابوو، بە پەلە هانایان بۆ “سورداش” برد و داوای بەردانی کوڕەکانیان خستە بەردەم جەلال تاڵەبانی – ئەوە لە کاتێکدا کە وەفدی یەکێتی لە بەغدا بوو.
ئەم گۆڕانە نوێیانە خوێندکارانیان ناچار کرد کە پتر لە یەکدی نزیک ببنەوە. هاوکات یەکێتی نیشتمانی بۆی ئاشکرا بوو کە هیچی پێ ناکرێت، بۆیە بە خەڵکی ڕاگەیاند کە پەلە نەکەن و کێشەکانیان ئەمڕۆ یان سبەی چارەسەر دەکرێن. لێ بەڕوونی دەبینرا کە خەریک بوو مەسەلەی خوێندکاران لە دەستی یەکێتی دەردەچوو و لە ئان و ساتی تەقینەوەدا بوو.
ئەوەی چاوەڕواننەکراو بوو، ئەوە بوو کە کتوپڕ یەکێتی نیشتمانی هاتە مەیدانەوە و ویستی خۆی بکات بە پێشڕەوی خوێندکاران و داواکارییەکانیان، بۆ ئەو مەبەستەش 13 ئایاری وەک ڕۆژی خۆپیشاندان دیاری کرد. لێ خوێندکارانی سەربەخۆ پێشتر لە کۆبوونەوەی خۆیاندا 12ی ئایاریان وەک ڕۆژی خۆپیشاندان دیاری کردبوو و ئامادە نەبوون ئەو ڕۆژە بگۆڕن.
یەکێتی لە کۆبوونەوەکەی تویمەلیکدا هیچ رۆڵێکی نەگێڕا. لێ دوای سورداش دەستەیەکی بە ناوی “دەستەی ئامادەکردنی خوێندکارە مانگرتووەکان” دامەزراند، ئەوجا ڕۆژێک پێش خۆپیشاندانەکە بەیانێکی بەناوی “خوێندکارە مانگرتووەکان”ەوە بڵاوکردەوە، بە پێچەوانەشەوە خوێندکارە “سەربەخۆکان” بەرانبەر ئەو کارەی یەکێتی بەیانێکیان بڵاوکردەوە بۆ ئەوەی کەس بە بەیانەکەی یەکێتی چەواشە نەبێت.

12ی ئایاری 1984 وەک ڕۆژانی دی دەستی پێکرد. زۆرینەی دانیشتوانی شار نەیاندەزانی چی لەگۆڕێیە. ڕۆژێکی گەرمی بەهار بوو و خەڵک دەمەو بەیانی کەوتنە ڕێ بەرەو کار و کاسپیکردنی ڕۆژانەیان. گەنجان لە ماڵەکانی خۆیان هاتنە دەرەوە و کەوتنە ڕێ بەرەو چایخانەکان یان بۆ یەکدی بینین لە جێیەکی سەر شۆستەی شەقامەکان.
کاتژمێر 9ی بەیانی هێدی هێدی پتر لە سەدوپەنجا خوێندکار لە شەقامی مەولەوی، هەندێکیان لە بەردەم کتێبخانەی “گەلاوێژ” و هەندێکی دیکەیان لەو بەرەوە لە بەردەم “بازاری عەسری”دا، کۆبوونەوە. لێ پێکڕا لە ناخەوە شڵەژا بوون و گرنگترین پرسیاریان ئەوە بوو کە “ئایا دەکرێت یان نا؟”، “ئایا سەردەگرێت یان نا؟”. بێگومان ئەوان بۆ مەبەستەکەیان هەموو شتێکیان ئامادەکردبوو، بە تایبەتی لافیتەکان – 8 تا 10 دانە. هاوکات چەندین خوێندکار بەڕێوە بوون بەرەو خوێندنگەکانی ئامادەیی کوردستانی کچان، سلێمانی، پیشەسازی و بازرگانی، بەنیازی ئەوەی داوا لە خوێندکاران بکەن کە پۆلەکانیان جێبهێڵن و بێنە سەر شەقامەکان، لێ کەسیان ئامادە نەبوو کاری ئەوها بکات. بە هەر حاڵ، خۆپیشاندەران کاتژمێر نۆ و نیو بڕیاری یەکجارەکییان بۆ چالاکی دا، لە شیشبەندی قەراغ شۆستەکانەوە بازیان بۆ ئەودیو دا و یەکسەر شەقامەکەیان گرت، هاوکات لەتەکیدا لافیتەکانیان بەرزکردەوە: “ناچین بۆ جەنگ”، “چیتان دەوێت قوتابیان؟ ئازادی و دێمۆکراتی”، “لا لا للتخریب، لا لا للتطوع”. لێ “قووە خاسە” یەکسەر دەوری گرتن و پۆلیسە چاودێرەکان دەستیان کرد بە لێدانیان. ئێستا لەم دۆخەدا بەتەواوی پرسیار و گومانەکانی ناخی ئەو خوێندکارانە دەڕەوێنەوە، تازە گەڕانەوە نییە، بە پێچەوانەوە پێکڕا بڕیار دەدەن لەسەر شەقامەکە دابنیشن و بەتوندی قۆڵ بکەن بە قۆڵی یەکدیدا. کاتێک چەند نوێنەرێکی خۆپیشاندەران بە هەندێک قووە خاسە دەبێژن کە دەیانەوێت لێپرسراوێکی دەوڵەت ببینن، ئەوان لە وەڵامدا میلی کەلاشنیکۆڤیان لێ دەهێننەوە و بە کێبل دەست دەکەن بە لێدانیان.
نێو شار دەشێوێت، ڕێبەندانی ئۆتۆمبێل بەردەوام پەرەدەسێنێت، غەڵبەغەڵب نێو شار دەتەنێت، دوکاندارەکان لە ترسدا دەڕابەی دوکانەکانیان دادەدەنەوە.
کتوپڕ پیکابێکی قووە خاسە لە پشتەوە هێرشبەرانە بەرەو خۆپیشاندەران هات، ژمارەیەکی زۆری خوێندکارەکان کەوتنە نێوان پیکابەکە و شیشبەندی قەراغ شۆستەکانەوە تاکو نەیان کات بەژێرەوە، هاوکات ژمارەیەکی دیکەی فرە بە هەموو هێزیان پیکابەکەیان ڕاگرت و نەیانهێشت بڕوات. دوای لێدان و ڕاکێشانی میلی تفەنگ لە سێ پیکابی قووە خاسەوە، خوێندکارەکان وازیان لە دانیشتنی مانگرتووی سەر شەقامەکە هێنا. لێ دوای ئەوەی بەسەر خۆپیشاندەراندا دەستڕێژی نەبڕاوە کرا، ئیدی خەڵک تەقینەوە.
خۆپیشاندەران بۆ ڕێگری لە ئۆتۆمبێلەکانی دەوڵەت درەختێکیان بڕییەوە، بە هەڵگەڕاندنەوەی زبڵدانەکان و دانانی بەرمیل و سووتاندنی تایە دەستیان کرد بە دروستکردنی بەربەست. ئێستا ئیدی خۆپیشاندان هەموو نێوشاری گرتەوە. کەسانی زۆر هاتنە سەر شەقامەکان، هەر لە کاسپکار و حەماڵەکانەوە، تا دەگات بە زارۆکانی گەمەکار و قاچاخچی. زۆر لەو زارۆک و حەماڵانە بوون بە پێشەنگی خۆپیشاندەران و هاواریان دەکرد: “فیشەکەکان تەنیا باروتیان تێدایە، گوللەیان تێدا نییە!”.
لەنێو هەڵمەتی خەڵکی شار و خوێندکاراندا، لەنێو دەستڕێژ و لێدان و ڕاکردندا، خوێندکاران بوون بە دوو بەشەوە: بەشێکیان بەرەو “مزگەوتی گەورە” و بەشەکەی دیکەیان بەرەو نێوبازاڕ ڕایانکرد، ئەم بەشەیان هاوکات بەدەم ڕاکردنەوە داوای هاوکاری لە دوکاندارەکان دەکرد. خەڵکێکی زۆر نێوبازاڕ و کۆڵانەکانیان گرت، بەوەش ئابڵۆقەی هێزەکانی ڕژێمیان دا. ئاخر قووە خاسەکان نەیاندەوێرا لە “بەردەرکی سەرا” بەولاترەوە بڕۆن. هەروەها ئەو خۆپیشاندەرانە کە بەرەو مزگەوتی گەورە ڕایانکرد، لەوێ ئۆتۆمبێلەکەی “خەتیب” ی شاریان سووتاند و کردیان بە سەنگەر. قووە خاسە بە سووتاندنی ئەو ئۆتۆمبێلە دەستی بە دەستڕێژ کرد بەنێو خۆپیشاندەراندا و چەند کەسێکی لێ بریندار کردن. سەرەڕای ئەوە خۆپیشاندان بەردەوام تەشەنەی دەسەند، بۆ شەقامی ئۆرزدی باک، کاوە، پیرەمێرد، گەڕەکی شێخان و مەڵکەندی. تەنیا شەقامی مەولەوی بەچۆڵی مایەوە و پیکابەکانی دەوڵەت هاتوچۆیان پێدا دەکرد.
دوای ئەوەی دەستڕێژ لە خۆپیشاندەران کرا، هەندێکیان بە دەمانچە تەقەیان لە هێزەکانی دەوڵەت کردەوە. جگە لەوە لەنێو خۆپیشاندەراندا پێشمەرگەی مۆڵەتپێدراو هەبوون کە بە چەک بەرگرییان دەکرد، چونکە نیاندەزانی ئەو ڕووداوە هیچ پەیوەندییەکی بە یەکێتی نیشتمانییەوە نییە. خۆپیشاندەران بە تەواوی ئابڵۆقەی هێزەکانی دەوڵەتیان دا. دەمەو نیوەڕۆ هەروەها دەست بەسەر نەخۆشخانەدا گیرا.
لێ لە “سلێمانی تازە” کارەساتێکی جەرگبڕ ڕووی دا: ئەفسەرێکی قووە خاسە لە خۆپیشاندەران دەپرسێت کە چییان دەوێت، فەرموو با بێن داخوازییەکانیان بخەنە بەردەم نوێنەرانی حکومەت، ئەوجا چەند خۆپیشاندەرێک بەرەو ڕوویان دەڕۆن، کەچی یەکسەر لەتەک بەڕێکەوتنیاندا چەکدارەکانی قووە خاسە دەستڕێژیان لێ دەکەن و پتر لە دە کەس بریندار دەکەن.
ئەو ڕۆژە تەکسییەکانی شار بوون بە ئەمبولانس و بریندارانیان بۆ نەخۆشخانە دەگوازتەوە، چونکە ئەمبولانسەکانی نەخۆشخانە نەیاندەوێرا بەلای هێزەکانی دەوڵەتدا بڕۆن، ئاخر گەر ئەوەیان بکردایە، یەکسەر تەقەیان لێ دەکردن. شۆفێری تەکسییەکان زۆر برینداریان لە مردن ڕزگار کرد. هاوکات چەندین ژن و پیاو لە بەردەم نەخۆشخانەکاندا خڕبوونەوە تاکو خوێن بە بریندارەکان ببەخشن. بەگوێرەی بڵاوکراوەی “کار” لە سەرەنجامدا 300 بوتڵ خوێن لە پێداویستیی بریندارەکان زیاتر بوو. برینپێچ و یاریدەدەرانی پزیشک لە پشت نەخۆشخانەی زانکۆوە، بەدزیی سەرۆکایەتیی تەندروستییەوە، ژووریان بۆ تەداویی بریندارەکان ئامادە کرد.
خۆپیشاندان تا کاتژمێر 4ی پاشنیوەڕۆی خایاند. لەو کاتەدا “قائد قوات”ێک هات و بە بڵندگۆ تکای لە خەڵک کرد کە هەر داواکارییەکیان هەیە، با بیخەنە بەردەم دەوڵەت و ئەویش ئامادەیە جێبەجێیان بکات، ئەوە بێگومان بە مەرجێک کە هێور ببنەوە و ئاسایشی نێو شار بپارێزن، بۆ ئەوەی “دوژمنانی هەردوو گەلی کورد و عەرەب” سوود لەو پەشێوییە وەرنەگرن و هەنگاو لەدژی ئاشتبوونەوەی حکومەتی ناوەندی و یەکێتی نیشتمانی بنێن.
نزیکەی کاتژمێر چوار و نیوی پاشنیوەڕۆ خەڵک هێور بوونەوە، دوکانداران دوکانەکانیان کردەوە و خەڵک بەرەو نێوشار کەوتنەوە ڕێ. بێگومان ماتەمینی بە ڕوخساری زۆرینەیانەوە دیار بوو. هەروەها ئەو ڕۆژە زۆر پرسیار دەکران، بەتایبەتی: ئایا پێشمەرگە لەگەڵ داواکاریی خوێندکارانە یان نا؟ ئایا سەرەنجامی ئەو “کار”ەی ئەوان چی دەبێت؟
لە ئێوارەی ڕۆژی 12 ئایاردا لێپرسراوانی یەکێتی نیشتمانی لە بڵندگۆی مزگەوتەکانەوە هێرشی توندیان کردە سەر خوێندکاران، هاوکات یەکێتی لە ڕادیۆکەیەوە بڵاوکراوەیەکی سەرکردایەتیی پەخش کرد کە تێیدا ڕایگەیاند: نابێت خۆپیشاندان بکرێت، چونکە لە سەرەنجامی گفتوگۆی ئەوان و حکومەتدا هەموو داواکارییەکان جێبەجێ دەکرێن، ئەو کەسانەش کە ئەو “ڕەفتارەیان نواندووە” و خۆپیشاندانەکانیان ئامادە کردووە، تەنیا چەند کەسێکی داتەپیوی نێو ڕیزەکانی پێشمەرگە بوون کە باوەڕیان بە پێشمەرگایەتی نەبووە، نەخێر ئەوانە “گێرەشێوێن و تەزبیح بەدەستەکانی سەر شەقامی تویمەلیکن” کە دەیانەوێت “رۆڵەکانتان بەکوشت بدەن”، جگە لەوە “ئێمە بەچاکی دەیانناسین و بە پەنجەی دەست دەژمێررێن”.
ئامادەکەرانی خۆپیشاندانەکان، بەبێ گوێدان بە بڵاوکراوەکەی سەرکردایەتیی یەکێتی، شەوی داهاتوو تا بەیانی خەریکی دانوستانی چالاکییەکەی ڕۆژی ئایندە بوون. ئەوان هەر ئەو شەوە بڵاوکراوەیەکیان لەژێر ناوی “دەنگی خوێندکارە مانگرتووەکان”دا لەدژی گفتوگۆی نێوان یەکێتیی نیشتمانی و ڕژێم نووسی و تێیدا ڕایانگەیاند کە ئەو گفتوگۆیە بە هیچ شێوەیەک چارەسەری کێشەی خوێندکارانی پێناکرێت. کێشەیەکی دیکەی ئامادەکەران ئەوە بوو کە دەبێت بەزوویی پەیوەندی لەتەک خوێندکاران و هاوکارانی دیکەیاندا دابمەزرێننەوە، چونکە زۆریان بەهۆی ڕووداوەکانی ڕۆژی ڕابوردووەوە پەرتەوازە بووبوون.

13ی ئایاری 1984، لە نێوان کاتژمێر 8 و 9ی سەرلەبەیانیدا، چەند خوێندکارێک، 20 تا 30 کەس، کەوتنە ڕێ ڕووەو بەردەرکی سەرا. لەوێ دوو پیکاب وەستابوون: یەکێکی قووە خاسە، ئەویدیکەیان پیکابی یەکێتی نیشتمانی بوو. لە پیکابەکەی یەکێتییەوە بە بڵندگۆ داوا لە خوێندکارەکان کرا بڵاوەی لێ بکەن. لێ ژمارەی خەڵک بەردەوام پەرەی دەسەند، دەنگەکەی نوێنەری یەکێتیش لە پیکابەکەوە پێی ڕادەگەیاندن، کە گۆیا یەکێتی هەموو کارێکی لەسەر مێزی گفتوگۆ بۆ جێبەجێ کردوون. لە کاتی ئەم ڕاگەیاندنەدا خەڵک هەموو بێدەنگ بوون، لە ماڵەکانیشەوە گوێی زۆر قۆقڵاغ بوو بوون. لێ کتوپڕ خۆپیشاندەران هاتنە نێو شەقامەکەوە و کەوتنە ڕێ بەرەو “سجنەکە”. لەوێ کەسوکاری گیراوەکانی ڕۆژی یەکەم کۆبووبوونەوە و داوای بەردانی کوڕەکانیان دەکرد.
تاقمەکەی یەکێتی بە پیکابەکە شوێنیان کەوتن، لێ کۆمەڵێک خۆپیشاندەر بە جڕت و فیکە و هوهاکێشان پێیان ڕادەبواردن. هێندەی نەخایاند شۆفێری پیکابەکە پێی پێدا نا، ئەوجا پاش کەمێک کتوپڕ لە جێیەکی دیکەوە گەڕایەوە و لە نزیکی سجنەکەوە پێش خۆپیشاندەران کەوت. ئەوهای دەنواند هەروەک یەکێتی دروشمەکانی هەڵگرتبێت. لەوێ لە بەردەم سجنەکەدا کەسوکاری گیراوەکان وەستابوون، وایاندەزانی کوڕەکانیان لەوێن، بۆیە نیازیان وا بوو دەرگەی بەندیخانە بشکێنن. پیکابەکە و خۆپیشاندەرانیش بەرەو ئەوێ بەڕێوەبوون. دوای ئەوەی پیکابەکە لە ئاستێکدا کەوتە نێوان خۆپیشاندەران و کەسوکاری گیراوەکانەوە، لە نێویەوە دەنگێک (فەرەیدون عەبدولقادر) تکای کرد کە بڵاوەی لێ بکەن، چونکە هەموو کێشەکانیان بۆ جێبەجێ کردوون، جگە لەوە گەر سوور بن لەسەر ئەو هەڵوێستەیان، ئەوسا هیچ بە هیچ ناکرێت.
لە بەردەم سجنەکەدا موسەلەحەیەک وەستابوو و ڕیگەکەی تەسککردبۆوە. کتوپڕ شۆفێری موسەلەحەکە پێی پێدا نا بەرەو فولکەی تویمەلیک، پیکابەکەی یەکێتیش بەرەو ئەوێ ڕۆیشت و خەڵکەکە بە ڕاکردن دوایان کەوتن. لەوێ لەسەر بینای بارەگاکەی تۆپیو عوسمان ڕەبایەی حکومەتی لێ دامەزرابوو و هەر ئەوەندەی خۆپیشاندەران گەیشتنە ئەوێ، لە ڕەبایەکەوە دەستڕێژیان لێ کردن، بۆیە خۆپیشاندەران بەڕاکردن بڵاوەیان لێکرد و لە یەک دابڕان. بەگشتی بوون بە دوو بەشەوە لەمبەر و ئەوبەری جادەی برایم پاشا. لێ خۆپیشاندەران بەرانبەر ئەو تاوانە کە لە ڕەبایەکەوە ئەنجام درا، داواکارییەکانیان زیاد کرد بۆ سزادانی ئەو کەسانە کە دەستڕێژیان لە خۆپیشاندەران کرد – سزای کوشتن.
لەم نێوانەدا پێشمەرگەی یەکێتی سەری لێ شێوا بوو و نەیدەزانی چە هەڵوێستێک وەربگرێت. خۆپیشاندەران بە توانج و تووڕەیی پێیان گۆتن: یان لەوێ بڕۆن و وازیان لێ بهێنن، یان بەرگرییان لێ بکەن. جگە لەوە بە دووەم دەستڕێژ لە خۆپیشاندەران چەند کەسێک کوژران یان بریندارکران. ئەوە هەستی پێشمەرگەی جوڵاند، چونکە چەکدارەکانی نێو ڕەبایەکە ئەوپەڕی کوێرانە دەستڕێژیان بەنێو خەڵکدا کرد. سەرەتا چوار پێشمەرگە چوونە نێو بارەگاکەوە، لە لایەکی دیکەشەوە پێشمەرگە هێرشی بۆ نێو بارەگاکە برد و گرتی. لە سەربان لە جەیش شەعبییەکان یونیفۆرمەکانیان لەبەرداکەندن و پاشان فڕێیان دانە خوارەوە. یەکێکیان خەڵک لە خوارەوە بە خاکەناز کوشتیان. بە شلۆقانی دۆخی شار چەکدارانی دیکەی یەکێتی بەهەڵەداوان لە ماڵەوە بەرەو فولکەی تویمەلیک هاتن. هەندێکیان بە ڤۆڵڤۆ و ئۆتۆمبێلی دیکەی کەشخە بۆ ئەوێ هاتن. لێ نەزانرا کە بۆچی ئەو کەسانە هاتبوون. بە هەر حاڵ کەس نەیزانی ئەو 10 تا 15 تفەنگە کە گیران، چییان لێ هات و بۆ کوێ بران. جگە لەوە بارەگاکە پڕ بوو لە فایل و نهێنی دیکە.
هەندێک خۆپیشاندەر ئەم تەقینەوە چەکدارییەیان وەک مەترسی بینی، ئەوان هەر لە سەرەتاوە تکایان لە پێشمەرگە کرد کە دەستڕێژ نەکەن، چونکە بە بڕوای ئەوان ئەو شەڕە چەکدارییە لە نێوان پێشمەرگە و جەیش شەعبیدا دەبوو بە هۆیەک بۆ کۆتاییهێنان بە خۆپیشاندانەکە.
دوو زرێپۆش دەستیان بەسەر بارەگاکەی جەیش شەعبیدا گرتەوە و لە بەردەمیدا دامەزران، خۆپیشاندەرانیش نێو شەقامەکانیان جێهێشت و بەرەو مەجی بەگ و مامۆستایان کەوتنە ڕێ. لەوێ ژن و زارۆکی گەڕەک بە پیریانەوە هاتن و پێکڕا کەوتنە ڕێ بەرەو جادەی قەنات بە ئاڕاستەی نەقابەی کرێکاران.
لە بەردەمی نەقابەدا وێنەیەکی گەورەی سەدام حسێن هەڵواسرابوو و خۆپیشاندەران دەیانەوێت بیسووتێنن. کەس نەیزانی ئەوە کێ بوو کە مۆلۆتۆڤێکی دایە دەست زارۆکێک بۆ ئەوەی بیکێشێت بە ڕەسمەکەی سەدامدا. زارۆکەکە بەپاڵ دیوارەکەدا بەرەو ڕەسمەکە ڕۆیشت و پاشان لە نزیکەوە مۆلۆتۆڤەکەی تێگرت، لێ نەیسووتاند، چونکە لەسەر کەرەسەیەکی نەسووت دروستکرابوو. زارۆکەکە لەکاتی گەڕانەوەیدا لە نەقابەوە تەقەیان لێکرد و برینداریان کرد. ئەوجا بە برینداری کەوت. ئێستا لەم نێوانەدا نەجدەی پۆلیس بۆ لای خۆپیشاندەران هات و پۆلیسەکان تکایان لێکردن کە با بۆ خواستەکانیان دەست بە وتووێژ بکەن، لێ خۆپیشاندەران بڕوایان پێ نەدەکردن. پاشان پۆلیسێکی کورد ڕووی دەمی تێکردن: “کاکە چیتان دەوێت؟ بڕۆن واز بێنن! وا قووە خاسە بەڕێوەیە بەرەو ئێرە و ئێمەش هیچمان پێناکرێت!”.
ژمارەی زارۆکان لە نێو خۆپیشاندەراندا کەم نەبوون. لە ڕۆژی یەکەمدا، لە سەرووی سینەما دڵشادەوە، دوو زارۆک بە بی کەی سی پێکران، ئەوە لەو کاتەدا کە قووە خاسە هێرشی هێنا و خۆپیشاندەرانیش دەیانویست خۆیان بە ڕاکردن بگەیەننە کۆڵانی مەزاتخانەکە. یەکێکی ئەو دوو زارۆکە یەکسەر لەوێدا مرد، ئەوی دیکەیان دەستی گرتبوو و بەدوای خۆیدا ڕایکێشابوو، تا هێزی لێ بڕابوو و بەریدابوو بۆ ئەوەی خۆی بە هەردوو دەست بە دیوارەکەوە ڕابگرێت. خوێنی هەردوو دەستی ئەو زارۆکە بە دیوارەکەوە مابۆوە، تەنانەت بۆیاخکردنەوەکەی ڕۆژی دوایی ئەسەری دەستەکانی نەشاردبۆوە. زارۆکێکی دیکەی بریندار لە کانێسکان، لای دارە سپییەکانەوە دەبرێت بۆ ماڵێک بۆ تیمارکردن، بە گریان لەو ماڵە دەپاڕێتەوە: “تو خوا بە دایکم مەڵێن، چونکە دوایی لە ماڵەوە لێم دەدەن!”.
بێگومان کچان و ژنانیش رۆڵی بەرچاویان لە خۆپیشاندانەکاندا گێڕا. کاتێک لەسەر بارەگای بیناکەی تۆپیو عوسمانەوە کوێرانە بەنێو شەقامەکەدا دەستڕێژ کرا بۆ ئەوەی خۆپیشاندەران نەتوانن بەیەک بگەنەوە، کچان ماڵەکانی خۆیان جێهێشت و بە ڕاکردن کەوتنە ڕێ بەرەو نەخۆشخانە تا خوێن بە بریندارەکان ببەخشن. جگە لەوە کچانی خوێندکاری زانکۆ و فێرگەکانیش لەنێو خۆپیشاندەراندا دەبینران.

خۆپیشاندانەکانی 12 و 13 ئایاری 1984 لە سلێمانی نەک تەنیا کێشی یەکێتی نیشتمانییان لەو شارە دابەزاند، بەڵکو هەروەها بۆ ڕژێمی بەعسیان دەرخست کە هێزی یەکێتی لەنێو خەڵکدا زۆر ناسەقامگیرە و توانای لەو شارەشدا کە بە قەڵای خۆی دادەنێت، سنووردارە. لاوازیی یەکێتی بوو بە نوقتەیەک بەدەست ڕژێمەوە. بەڵێ ڕژێم لە کۆتاییدا تەنانەت ئەو ئۆتۆنۆمییەی ڕەفز کرد کە یەکێتی داوای کردبوو.

جۆش رۆگن – واشنتن پۆست

لە ئینگلیزییەوە: ئومێد بۆتانی

خراپ مامەڵە کردن لە سیاسەتی دەرەوە ى ئەمريكا ، سەرگوزوشتەی چیرۆکێکی رەخنەیی و توانج ئامیزە لە کتێبەکەی جۆن بۆڵتن، ” ئەو ژوورەی تێیدا روویدا: یادەوەرییەکانی کۆشکی سپی”

راوێژکاری پێشوی ئاسايشى نيشتيمانى ئاشکرای دەكات، مامەڵەکردنی ئیدارەی تڕەمپ بۆ دۆخی سوریا، پشتگوێخستنێکی زۆر گەورە و کێماسیەکی ترسناک و داچۆرانی ئەخلاقی سياسى ئیدارەکە دەردەخات.

لە ووتەكانى بەردەوام دەبێت و دەڵێت : ئێمە دەمانزانی تڕەمپ دەربارەى سوريا چۆن بيردەکاتەوە،. چونکە سەرۆک تڕەمپ کە بە ئاشکرا گووتی سوریا هیچ نیە جگە لە ” خۆڵ و مەرگ” لە رۆژی یەکەمەوە دەیویست ئەو ٢٠٠٠ سەربازە ئەمریکییەی لەو ووڵاتەن بکشێنێتەوە، بێ گوێدانە دەرەنجامەکان. رۆن بوو دەیویست سەرکەوتنى پێشوەختە بە سەر دەوڵەتی ئیسلامیدا رابگەیەنێت.، هەرەوەها پێدانی گۆڕەپانی جەنگ بە هەر کەسێک کە بیەوێت بێتە ناوی و تاوەكو بڵێت ئامانجەکانی هاوپەیمانیەتیەکەمان پێکا.

ئەو کتێبە تەنها باسی ئەو وردەکارییە ناخۆشانە ناکات سەبارەت بە تێنەگەیشتن و خراپ ئیدارەدانی تڕەمپ بۆسیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا لە سوریا، بەڵکو ئەو كێماسییە قوڵەی لە نێو تیمەکەیدا هەبوو كە لە هەمووی مەترسیدارتر بوون کەچى لە کتێبەکەی باسنەکراوە- ئەوەیە کە هیچ هەوڵێکی راستەقینە لە لایەن ئیدارەی تڕەمپەوە نەبووە بۆ چارەسەکردنی قەیرانی سوریا و هاوڵاتيانى.

لێدوانەکانی تڕەمپ دەریدەخات کە بەشێوەیەکی دروست لە بارودۆخی سوریا تێ نەگەیشتووە و گرنگی پێ نەداوە. تڕەمپ هەستا بە بڕینی ٢٠٠ ملیۆن دۆلار کە بۆ بەرقەرارکردنی ئاساییشی ناوچە ئازادکراو و بێسەروبەرەکانی سوریا تەرخانکرابوو، چونکە رایگەیاند ‘ دەمەوێت ووڵاتی خۆمان ئاوەدان بکەمەوە نەک ووڵاتانی دیکە’. تڕەمپ هیچ کات پێی وانەبووە کە ویلایەتە یەکگرتووەکان بەرژەوەندیی هەیە لە شەڕ کردن دژ بە دەوڵەتی ئیسلامی. دەیگووت ” ئێمە داعش دەکوژین بۆ ووڵاتانێک کە دوژمنمانن”، بە تەنیاش هەستی خۆی دەربڕی دەربارەی ‌ئەو هێزەی کە لە سوریا هاوپەیمانە لە گەڵ ئەمریکا. ” من حەز بە کوردەکان ناکەم. ئەوان لە عێڕاقیەکان را دەکەن، لە تورکەکان را دەکەن، تەنها ئەو کاتە را ناکەن کە فڕۆکە ئێف- ١٨ەکانمان هەموو دەوروپشتییان بۆردومان دەکەن.

بڕیاری تڕەمپ بۆ لێدانی رژێمی ئەسەد بۆ جاری دووەم دوای بەکار‌هێنانی چەکی کیمیاوی لە دژی هاوڵاتیانی سڤیل ئەو کاتە بوو کە بۆڵتن هەفتەیەک بوو دەستبەکارببوو وەک راوێژکاری ئاسایشی نیشتیمانی. بۆڵتن کارەکەی بە تێکشکاو پێناسەکرد. جێم ماتێسی وەزیری بەرگری ئەوکاتیشی بەوە تۆمەتبارکرد کە بە جووڵەی بیرۆکراتی هەڵبژاردەکانی لە بەردەم تڕەمپ کەمکردەوە، بۆڵتن گەیشتبووە ئەو دەرەنجامەی کە ئەوە بەس نەبوو بۆ وەستاندنی رژێمی ئەسەد لە دووبارە بەکار‌هێنانەوەی چەکی کیمیاوی.

ترەمپ هەوڵیدا لە دوا ساتەکان بکشێتەوە دوای رازیبوونی هاوپەیمانەکان . گووتی ” ئەو کارە هیچ دەرەنجامی نابێت”

بڕیاری تڕەمپ لە دیسێمبەری ٢٠١٨ بە کشانەوەی تەواوی ئەمریکا لە سوریا و دانوستاندنەکانی لە گەل رەجەب تەیب ئەردۆگانی سەرۆکی تورکیا چیرۆکی تەواو بێزارکەربوون بۆ بۆڵتن، ” ئەوە قەیرانێکی کەسی بوو بۆ من” بۆڵتن . بەڵام نەک لە بەرئەوەی کە چی روودەدا لە سوریا. بەڵکو بە پێی لێکدانەوەی بۆڵتن، ” وێنە گەورەکە وەستاندنی ئێران بوو”.

بۆڵتن دەڵێت: رۆن دێرمری بالیۆزی ئیسڕائیل پێی گووتم ئەوە ناخۆشترین رۆژم بووە تا ئێستا لە سەردەمی ئیدارەی تڕەمپ.”

پەیوەندییە تەلەفۆنییەکانی تڕەمپ لە گەڵ ئەردۆگان تێکەڵەیەکی بێزارکەر بوون لە پەیامی ناڕوون و لێکدانەوەی بێ ناوەڕۆک. تڕەمپ ویستی تورکیا شەڕی دژ بە دەوڵەتی ئیسلامی تەواو بکات و هێرشیش نەکاتە سەر کوردەکان. ( دواتر، تورکیا راستەوخۆ هێرشی کردە سەر کوردەکان لە کاتێکدا داعش خۆی رێکخستبۆوە). بۆڵتن قسەی زۆر توندی بە جێمس جێفری نێردەی تایبەتی ئەمریکا بۆ سوریا گووت، بۆڵتن گووتی ئەو لایەنگیری تورکیایە و هەوڵیدا دەستینشانی ئەو ناوچانە بکات لە سوریا کە تورک و کوردەکان دەستی بە سەردابگرن، کە هەوڵێکی نەزۆک بوو چونکە تورکەکان پشتگوێیانخست.

بۆڵتن هاوشان لە گەڵ جەنەڕال جۆزێف دەنفۆڕد کە ئەوکاتە سەرۆکی دەستەى ئەرکانی هاوبەش بوو، توانییان باوەڕ بە تڕەمپ بێنن کە دووسەد سەربازێکی ئەمریکی لە باکووری سوریا بهێڵێتەوە هەروەها ئەو بنکە سەربازییەی ئەمریکا لە بەشی باشووری ئەو ووڵاتە ناسراو بە تەنەف کە ٢٠٠ سەربازێک یان زیاتری تێدایە. کاتێک لە ئۆکتۆبەری ٢٠١٩ تڕەمپ دووبارە کشانەوەی تەواوی ئەمریکای لە سوریا راگەیاند بۆڵتن لە کۆشکی سپی نەمابوو. لە دواییدا تڕەمپ بەرە بەرە لەو راگەیاندنە پاشگەزبۆوە، کە ئەوەش ناسۆریەکی دیکەی بیرۆکراتی و دیپلۆماسی بوو.

سەرۆک هەرگیز تێگەیشتنێکی واقیعی بۆ سوریا نەبوو. ئەو پێی وابوو ووڵاتە عەرەبییەکان هێز بۆ سوریا رەوانە دەکەن ولەبەرامبەر پاڵپشتيكردنيان پارە بە ویلایەتە یەکگرتووەکانیش دەدەن ، کە ئەمە ئەو كارە بوو پێشوەختە بۆڵتن هەوڵی بۆ دابوو بەڵام هیچ ئەنجامی نەبوو. هەروەها تڕەمپ پێیوابوو لە ئەگەری کشانەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان ووڵاتە ئەوروپییەکان هێزی زیاتر رەوانەی سوریا دەکەن، کە ئەمە هەرگیز راست نەبوو.

تڕەمپ “بە بەردەوامی” هەوڵی دەدا پەیوەندی بە ئەسەدەوە بکات و دانوستاندنی لە گەڵ بکات سەبارەت بە لایەنی کەم شەش هاووڵاتی ئەمریکی کە گوماندەکرا لە زیندانەکانی رژێم بن، بەڵام سەرکردە سورییەکە بەدەم ئەو داواکارییەوە نەهات، بۆ رازیکردنی بۆڵتن، تڕەمپ دووبارە و چەند بارە ئاماژەی بە ” کامپەینەکەم” و ” بنکەی هەڵبژاردنەکەم ” دەکرد وەک هۆکارگەلێک بۆ چوونە دەرەوە لەو ووڵاتە. تڕەمپ بەردەوام بە دەنگی بەرز پرسیاری دەکرد ئێمە بۆچی لەوێ بووین.

بۆڵتن لە کتێبەکەیدا باس و پێشنیاری هیچ ناکات جگە لە شەڕی دژ بە داعش و دژایەتیکرنی ئێران، لە گەڵ باسێکی کەمی ئیدلب کە وەحشەکانی رژێمی ئەسەد و رووسیا و ئێران چاودێری دەکەن( بەردەوامیشن). بە هیچ شێوەیەک ئاماژە بە زیندانیکردنی بە کۆمەڵ و ئەشکەنجەدان وکوشتنی سەدان هەزار هاوڵاتی سڤیل لە لایەن ئەسەد ناکات، کە ستیڤن رابی بالیۆزی تاوانەکانی جەنگ لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا بە ” خراپترین ماکینەی کوشتن” پێناسەى کرد لە پاش سەردەمی نازییەکانەوە.

کاتێک ڤلادیمێر پۆتنی سەرۆکی رووسیا بە راستەوخۆ بۆڵتنی هاندا بە رێگەی دیپلۆماسی قەیرانی سوریا ( هێلی نموونەی رووسیا) چارەسەر بکات، بۆلتن پێی گووت ” ئێمە شەڕی ناوخۆمان لە سوریا نەکردووە، سیاسەتی ئێمە ئێران بوو”. ئەگەر هەوڵێکی جددی دیبلۆماسی هەبووبێ بۆ چارەسەکردنی قەیرانەکە یاخود وەستاندنی زوڵم و زۆردارییەکان، ئەوە بۆڵتن ئاماژەی پێنەکردووە.

ئەوەی لە کتێبەکەی بۆڵتندا دەردەکەوێت ئەوەیە کە هیچ بەرپرسێکی پایە بەرز لە ئیدارەی تڕەمپ پێی وانەبووە کە بەرپرسیاریەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانە رۆڵی سەرکردایەتی ببینێت لە قەیرانی كردەیی سوریادا. بۆڵتن گرنگی بە ئێران دەدا، ماتێس گرنگی بە شەڕی دژی داعش دەدا، جێفری گرنگی بە پەیوەندییەکان لە گەڵ تورکیا دەدا لە کاتێکدا هیچ دەسەڵاتێکی نەبوو بۆ بەرەوپێشبردنی ئەو دۆسیەیە لە رووی دیبلۆماسییەوە. تڕەمپ بنكەى هەڵبژاردنەکەی لا گرنگ بوو، پۆمپەیۆ گرنگی بە رازیکردنی تڕەمپ دەدا. بەڵام هیچ کام لە پلە باڵاکانی نێو ئیدارەکە بە كردەیی گرنگی بە خەڵکی سوریا نەدەدا.

ئەوەیە نەهامەتی بەردەوامی سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی تڕەمپ دەربارەی سوریا- کە تا ئەمڕۆش بەردەوامە. تاوەکو كەڕامەت و ئاسایش و دادپەروەری بۆ گەلی سوریا نەگەڕێندرێتەوە، ئەو شەڕە قەت کۆتایی نایەت. ئەمەش واتا پەنابەری زیاتر، ناسەقامگیری زیاتر، توندوتیژی زیاتر، داگیرکاری زیاتری ئێران و زێدەبوونی باندۆری رووسیا.

بۆڵتن دەڵێت:” لە روانگەی ئێمەوە سوریا “چوارگۆشەیەکی ستراتیژی” بوو ئەو بیروبۆچوونە توند و چەوتە کاریگەری بە سەر نەهامەتی ملیۆنان کەسەوە هەیە. کە رەنگە لە کۆتاییدا ئیدارەی داهاتووی ویلایەتە یەکگرتووەکان لێی تێبگات و شتێکی لە بارەوە بکات

جۆش رۆگن گۆشە نووسە لە بەشی بیروبۆچوونە نێودەوڵەتییەکان لە واشنتن پۆست. دەربارەی سیاسەتی دەرەوە و ئاسایشیی نیشتیمانی دەنوسێت. هەروەها رۆگن شڕۆڤەکاری سیاسیە لە کەناڵی سی ئێن ئێن. پێشتریش بۆ بلومبێرگ ڤیو، ذە دەیلی بیست، فۆرێن پۆلیسی، کۆنگرێشناڵ کواتەرلی، فێدڕال کۆمپیوتەر ویک و رۆژنامەی جاپان ئەساهی شیمبون کاری کردووە

(شاعیر جارێكی تر ده‌بێته‌وه‌ به‌ دروستكه‌ر, مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ چیرۆكێك ده‌گێڕێته‌وه‌ به‌ گۆرانییه‌وه‌ ده‌یچڕێت). (بۆرخیس)

نامه‌وێ لێره‌دا بچمه‌ سه‌ر ئه‌و پێناسه‌و لێكدانه‌وانه‌ی بۆ ڕۆمان كراون و له‌وێوه‌ش بۆ پێناسه‌ حازربه‌ده‌سته‌كانی (كاره‌كته‌ر, كات, شوێن, رووداو, گێڕانه‌وه‌, پلۆت, شێواز…). هه‌موومان ده‌زانین ئه‌مانه‌ پێكهاته‌و ته‌كنیكی گرنگی چیرۆك و رۆمانن, ئینجا له‌ناو ئه‌مانه‌ش چه‌ندین ڕه‌گه‌زو ته‌كنكیكی تر رۆڵ ده‌بینن له‌ داهێنانی به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی. له‌بری ئه‌وه‌, لێده‌گه‌ڕێین رۆمانه‌كه‌ خۆی بێته‌ ده‌نگ و له‌ناو خودی رۆمانه‌كه‌دا ماناو لێكدانه‌وه‌كان خۆیان ده‌رخه‌ن, مه‌گه‌ر لێكدانه‌وه‌و پێناسه‌ی تیۆریستان پێش ده‌قی ئه‌ده‌بی كه‌وتووه‌ یان له‌ ده‌قی ئه‌ده‌بییه‌وه‌ هه‌ڵێنجراون/ سه‌رچاوه‌یان گرتووه‌؟
كه‌ره‌سته‌ی ئه‌م رۆمانه‌ چییه‌؟ رووداوه‌كانی چین؟ بابه‌تی رۆمانه‌كه‌ چییه‌؟ نامانه‌وێ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیارانه‌ بده‌ینه‌وه‌, چونكه‌ بۆ ئه‌مه‌ ده‌بێ بڵێین ئه‌مه‌ ناوه‌ڕِۆكی رۆمانه‌كه‌یه‌و به‌كورتی رۆمانه‌كه‌ بگێڕینه‌وه‌. رۆمان حه‌كایه‌تی داپیره‌ نییه‌ تا بۆ یه‌كتریی بگێڕینه‌وه‌, گێڕانه‌وه‌و كورتكردنه‌وه‌ی رۆمانێك كارێكه‌ دژ به‌ خودی رۆمانه‌كه‌و دابه‌زاندنییه‌تی بۆ ئاستی قسه‌و به‌سه‌رهاتی رۆژانه‌و حه‌كایه‌تی به‌رئاگردان. له‌كاتێكدا رۆمان له‌وه‌ ئاڵۆزتر, وێنه‌دارتر, پڕپێچ و په‌ناتره‌ ساده‌ بكرێته‌وه‌. جگه‌ له‌مه‌ باسكردنی بابه‌تی رۆمانێك, هه‌رگیز نزیكبوونه‌وه‌ نییه‌ له‌ رۆمانه‌كه‌ خۆی. له‌م باره‌یه‌وه‌ رۆماننووسی پیرۆیی (ماریۆ ڤارگاس یۆسا)له‌ كتێبه‌ خنجیلانه‌كه‌ی دا (12 نامه‌ بۆ رۆماننووسێكی لاو) ده‌نووسێت((ئه‌گه‌ر پێش ئه‌وه‌ی رۆمانی (مه‌سخ)ی كافكا بخوێنیته‌وه‌, پێت بگوترێ بابه‌تی ئه‌م رۆمانه‌ ئه‌وه‌یه‌ فه‌رمانبه‌رێكی داماو ده‌بێت به‌ قالۆنچه‌یه‌كی قێزه‌ون, ره‌نگه‌ به‌ده‌م باوێشكدانه‌وه‌ بڵێیت: خۆت له‌ خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و جۆره‌ گه‌مژه‌ییه‌ ببوێره‌… له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش دا كه‌ تۆ ئه‌و چیرۆكه‌ ده‌خوێنیته‌وه‌, به‌و شێوازه‌ جوانه‌ی كافكا گێڕدراوه‌ته‌وه‌, تۆ باوه‌ڕ به‌و گۆڕانه‌ ترسناكه‌ ده‌كه‌یت كه‌ له‌ گریگۆری سامسا رووده‌دات, به‌ وردی له‌گه‌ڵی دا یه‌كده‌بیته‌وه‌, ئازار ده‌چێژی, هه‌ستده‌كه‌ی ده‌خنكێی به‌و خه‌می ره‌نجه‌ڕۆییه‌ی كه‌ ورده‌ ورده‌ ئه‌و كاراكته‌ره‌ داماوه‌ له‌ناو ده‌بات)) (یۆسا: 2008: 39 ) بۆیه‌ له‌بری ئه‌وه‌ ئێمه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ین به‌خێرایی چه‌ند لایه‌نێكی ئه‌م رۆمانه‌ به‌سه‌ر بكه‌ینه‌وه‌:
1_گێڕانه‌وه‌و گێڕه‌ره‌وه‌: زه‌مه‌نی گێڕانه‌وه‌ له‌م رۆمانه‌(ئێستا)یه‌, روودوه‌كان كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی, كه‌ كچێكی 23 ساڵانه‌ (ئاره‌زوو) به‌رجه‌سته‌یان ده‌كات. ئێمه‌ وشه‌ی (به‌رجه‌سته‌)مان له‌ بری ( گێڕانه‌وه‌) به‌كارهێنا, چونكه‌ زه‌مه‌ن كه‌ (ئێستا)یه‌و كاراكته‌ری سه‌ره‌كیش كه‌ (كه‌سی یه‌كه‌م)ه‌, به‌ به‌رجه‌سته‌كردنی رووداوه‌كان هه‌ڵده‌ستێت, ئه‌م دووانه‌ ئه‌وه‌نده‌ یه‌خانگیرن بوار بۆ ئه‌وه‌ ناهێڵێته‌وه‌ كه‌س و كات لێكبترازێن, رووداوه‌كان له‌ ڕابردوو روویاننه‌داوه‌ تا ئێستا بگێڕرێنه‌وه‌, ئه‌م ته‌كنیكه‌ش رووداوه‌كان زیندووتر ده‌كات و خوێنه‌ریش به‌شداربووتر/نزیكتر ده‌كات له‌ ره‌وتی رووداو, ده‌بێته‌ جۆرێك له‌ وێنه‌و سینه‌ما(نیشاندان)جار جار بیرمان بۆ شانۆش ده‌چێت (مه‌گه‌ر هه‌موو ژانره‌ ئه‌ده‌بییه‌كان سنوره‌كانیان ناچێته‌وه‌ ناو یه‌كدی؟). میلان كۆندێرا له‌ژێر ناونیشانی (گه‌ڕان به‌دوای كاتی ئێستا) ده‌ڵێت((حه‌كایه‌تخوان ئه‌و شته‌ ده‌گێڕێته‌وه‌ كه‌ رووی داوه‌, به‌ڵام كاتێك پێشهاتێكی بچووك ده‌بێته‌ رابردوو, خه‌سڵه‌تی داسه‌كاوی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات و ته‌ڵخ ده‌بێ. گێڕانه‌وه‌كه‌, بیره‌وه‌رییه‌كه‌, واته‌ ئه‌نجامگیرییه‌كه‌, ئاسانكردنه‌وه‌یه‌كه‌, ئه‌بستراكتركردنێكه‌. سیمای راسته‌قینه‌ی ژیان و په‌خشانی ژیان, خۆی ته‌نیا له‌كاتی ئێستادا ده‌بینێته‌وه‌))(كۆندێرا: 2012: 20) كۆندێرا له‌مه‌دا جه‌خت له‌ كاریگه‌ری و زیندوویه‌تیی كاتی ئێستا ده‌كات, خۆ گه‌رنا هه‌ر له‌وێدا باس له‌وه‌ش ده‌كات كه‌ هونه‌ری رۆمان به‌هۆی (وێنه‌) ئه‌م بۆشاییه‌ی كاتی رابردوو پڕده‌كاته‌وه‌. به‌كارهێنانی ئه‌م ته‌كنیكه‌ (كاتی ئێستا) له‌م رۆمانه‌دا ڕۆڵێكی گلانگ ده‌گێڕێت له‌ (كاریگه‌رینواندن/كاریگه‌ریدانان) له‌سه‌ر خوێنه‌ر. بۆ نموونه‌ له‌و دیمه‌نه‌ی ئاره‌زوو باسی دایكی ده‌كات, به‌هۆی ئه‌م ته‌كنیكه‌وه‌ نووسه‌ر توانیویه‌تی كاریگه‌ری درووست بكات, به‌جۆرێك من پێموایه‌ كه‌م خوێنه‌ر هه‌یه‌ كاتێ له‌ خوێندنه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ ده‌گاته‌ ئه‌م دیمه‌نه‌, ئاهێك (هه‌ناسه‌یه‌كی سارد) هه‌ڵنه‌كێشێت. ئاره‌زوو, دایكێكی هه‌یه‌, كه‌ به‌هۆی نه‌خۆشی, پیری و قه‌ڵه‌وی له‌جێكه‌وتووه‌, قسه‌ له‌گه‌ڵ تارماییه‌كان ده‌كات, دوای ئه‌وه‌ی له‌ ماڵ راده‌كات, وه‌ك مشورخواردنێك بۆئه‌وه‌ی ون نه‌بێت, ئاره‌زوو ده‌یهێنێته‌وه‌ ماڵ و له‌ ژوورێك دایده‌نێت, ده‌رگاكه‌ی داده‌خات. به‌مشێوه‌یه‌ دیمه‌نه‌كه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌كات: (( بۆ ئه‌وه‌ی نه‌ڕواته‌ ده‌ره‌وه‌و ون نه‌بێت, ده‌رگای ژووره‌كه‌ی له‌سه‌ر داده‌خه‌م, به‌ڵام ئه‌و په‌نجه‌ره‌ ده‌كاته‌وه‌و له‌ په‌نجه‌ره‌وه‌ بانگی تارماییه‌كانی ده‌كات. ده‌مه‌ بچووكه‌كه‌ی ده‌كاته‌وه‌ تا هاوار بكات, ناتوانێت. هه‌وڵده‌دات ده‌سته‌ خه‌په‌تۆڵه‌كانی له‌ په‌نجه‌ره‌كه‌ بێنێته‌ ده‌ره‌وه‌, ناتوانێت. جا ده‌سته‌كانی به‌ شیشی په‌نجه‌ره‌وه‌و,
فرمێسك به‌سه‌ر گۆناكانیدا:47 )). ئه‌م دیمه‌نه‌ له‌ ره‌وتی رۆمانه‌كه‌ كاریگه‌رییه‌كه‌ی زێده‌تر ده‌رده‌كه‌وێت, ئه‌م كاته‌ نزیكه‌, ئێستایه‌, گه‌ر رابردووبووبا دوورده‌كه‌وته‌وه‌, كاریگه‌ریی هه‌شبووبا هێنده‌ی ئێستا هه‌ژێنه‌ر نه‌ده‌بوو. له‌ ژیانی واقیعیش دا ئه‌مه‌ هه‌روایه‌: بۆ نموونه‌ رووداوه‌ ناخۆشه‌كان, سه‌ره‌تا, كه‌ رووداوه‌كان تازه‌ن (ئێستایین) له‌ناویاندا ده‌ژین, كاریگه‌رییان یه‌كجار زۆره‌, به‌رگه‌گرتنیان سه‌خت و خه‌مكێشه‌, به‌ڵام دواتر كه‌ كاته‌كه‌ تێده‌په‌ڕێ, ده‌بێته‌ (رابردوو) و ده‌یانگێڕینه‌وه‌. سه‌ختییه‌كه‌یان هێنده‌ی ساتی روودانیان نابێ و كه‌متر ده‌بێته‌وه‌, ته‌می خه‌مێك دایانده‌پۆشێت, ئێمه‌ به‌ر ته‌مه‌كه‌ ده‌كه‌وین, نه‌ك خودی خه‌مه‌كه‌ . ئینجا ئێمه‌ باسی واقیعمان كرد, مه‌گه‌ر رۆمانیش واقیعی خۆی دانامه‌زرێنێت؟ رۆمان بۆخۆی واقیعێكه‌, وه‌ك (پامۆك) ده‌ڵێت ژیانێكی تره‌ له‌پاڵ ئه‌م ژیانه‌دا, كه‌واته‌ ئێمه‌ش وه‌ك خوێنه‌ر به‌شدارین, له‌ناوی داین. به‌مشێوه‌یه‌ كاتی زه‌مه‌نی گێڕانه‌وه‌ له‌م رۆمانه‌, زه‌مه‌نی ئێستایه‌, بۆ نموونه‌ هه‌ندێ له‌ رسته‌كان له‌ شوێنی جیاجیای رۆمانه‌كه‌ ده‌خه‌ینه‌ به‌رچاو: (زۆر نییه‌ ده‌ستێكم بۆته‌ بسكیت.ل:5., باوكم ده‌ڵێت له‌گه‌ڵ من راوه‌سته‌, زۆر لێم نزیك به‌ له‌گه‌ڵی راده‌وه‌ستم.ل:10., له‌سه‌ر قه‌ڵات دانیشتووین.ل:50., دیسان شه‌وه‌, له‌ مینی ماركێته‌كه‌ی زامدار دانیشتووین.ل:94., هه‌مدیس له‌ مینی ماركێته‌كه‌ی زامدار دانیشتووین.ل:116. ) ته‌نها له‌ كورته‌به‌شی28 لاپه‌ڕه‌ 142 ره‌وتی رۆمانه‌كه‌ له‌ كاتی ئێستا نامێنێت, ده‌بێته‌ كاتی رابردوو, به‌ڵام ئه‌و رابردووه‌ش (رابردووی به‌رده‌وام و رابردووی نزیكن) : (خه‌ڵك خه‌ریكبوون له‌ چاڵه‌كانیشدا دیوارو چوارچێوه‌ی جارانیان دروست ده‌كردنه‌وه‌, چه‌ند بلۆكێكیان به‌ده‌وری خۆیان هه‌ڵده‌چنین و له‌ناوی دا گرمۆڵه‌ ده‌بوون, هه‌ندێ كه‌سیشمان بینین ده‌یانتوانی قسه‌ بكه‌ن….ل:142) گه‌ر بۆمان هه‌بێ بۆ ساتێك لێره‌ ئه‌مه‌ش وه‌ك كاته‌كانی تر لێ بكه‌ین ئاوا ده‌بێت: (خه‌ڵك خه‌ریكن له‌ چاڵه‌كانیشدا دیوارو چوارچێوه‌ی جارانیان دروستده‌كه‌نه‌وه‌, چه‌ند بلۆكێكیان به‌ده‌وری خۆیان هه‌ڵده‌چنن و له‌ناوی دا گرمۆڵه‌ ده‌بن, هه‌ندێ كه‌سیش ده‌بینین ده‌توانن قسه‌ بكه‌ن ). كه‌چی زه‌مه‌نه‌كه‌ ئاوا نییه‌و ده‌گۆڕێت, ئاره‌زوو رووداوه‌كانی رابردوو ده‌گێڕێته‌وه‌. ئه‌وه‌ی جێی پرسیاره‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كورته‌به‌شه‌كه‌, هه‌مووی به‌مشێوه‌یه‌ نییه‌و هه‌ر دوای ئه‌م لاپه‌ڕِه‌یه‌ زه‌مه‌نی فرمانه‌كان وه‌كو خۆی لێدێته‌وه‌و تا كۆتایی هه‌روا ده‌مێنێت(دێته‌وه‌ زه‌مه‌نی ئێستا) ئه‌مه‌ بۆ؟ ئایا ئه‌م كاتگۆڕینه‌ هیچ مه‌به‌ستێكی له‌پشته‌؟ یان كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی (گێڕه‌ره‌وه‌) له‌ده‌ست نووسه‌ر رایكردووه‌؟ راكردنی كاره‌كته‌ر له‌ده‌ست نووسه‌ر, (ئاننا كارنینا)ی (تۆلستۆی)مان بیرده‌خاته‌وه‌: ده‌گوترێ له‌ كاتی نووسینی رۆمانی (ئانناكارنینا), (تۆلستۆی) كه‌ نووسه‌ری رۆمانه‌كه‌یه‌, كاتێ ئاننا ده‌كه‌وێته‌ به‌ر قیتارو ده‌مرێت, تۆلستۆی ده‌گریێت! پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئایا تۆلستۆی نه‌یده‌توانی نه‌هێڵێت ئاننا خۆی بخاته‌ به‌ر قیتار؟ ئایا نه‌یده‌توانی چاره‌نووسی كاره‌كته‌ره‌كه‌ی بگۆڕێت؟ نه‌خێر هه‌رده‌بوو به‌مشێوه‌یه‌ بێ, ئه‌مه‌ (واقیعی خه‌یاڵكرد)ی رۆمانه‌كه‌یه‌. پێویسته‌ ئێمه‌ وه‌ك خوێنه‌ری ئه‌ده‌ب هێنده‌ش واقیعپه‌رست و دۆگمایی نه‌بین ئه‌م پرسیارانه‌ به‌ وڕێنه‌ وه‌ربگرین و پێمانوابێ رۆماننووس (خوا)یه‌كه‌و هیچ شتێك له‌بن ده‌ستی ده‌رناچێت و هه‌رچی هه‌یه‌و نییه‌ به‌ ویستی ئه‌وه‌ (مه‌گه‌ر ئه‌ویش توانیویه‌تی ئاوا ده‌سه‌ڵاتداربێ؟!) ئه‌مه‌ بۆ شیعریش هه‌ر راسته‌…لێره‌دا سه‌باره‌ت به‌ ئازادیی گێڕه‌ره‌وه‌(راوی) با جارێكی تر بچینه‌وه‌ لای (ماریۆ ڤارگاس یۆسا)و له‌ كتێبه‌كه‌ی دا (12نامه‌ بۆ رۆماننووسێكی لاو) كۆمه‌كێك بخوازین: ((راوی بوونه‌وه‌رێكه‌ له‌ وشه‌ درووستكراوه‌, نه‌ك له‌ گۆشت و ئێسقان وه‌كو دانه‌ره‌كه‌ی, راوی به‌ته‌نیا له‌و رۆمانه‌داو له‌ سایه‌ی ئه‌و رۆمانه‌دا ده‌ژی كه‌ ده‌یگێڕێته‌وه‌, سنووری خه‌یاڵكردن سنووری بوونییه‌تی, چونكه‌ ئه‌وه‌ خۆیه‌تی كه‌ چیرۆكه‌كه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌, له‌به‌رامبه‌ریش دا دانه‌ر ژیانێكی هه‌مه‌جۆرو چڕِتری هه‌یه‌ له‌پێش و له‌دوای نووسینی رۆمانه‌كه‌. رۆمانه‌كه‌ ناتوانێ ئاگاداری وردودرشتی ژیانی نووسه‌ره‌كه‌ی بێ, هه‌تا له‌كاتی نووسینی رۆمانه‌كه‌ش دا راوی به‌رده‌وام كه‌سێتییه‌كی جیاوازه‌)) (یۆسا: 2008: 55 ). ئه‌م تێڕوانینه‌ بۆ شیعریش هه‌یه‌, به‌وه‌ی ده‌گوترێ: شیعر له‌وێیه‌, له‌ شوێنێكدا په‌نهانه‌, له‌ ده‌ورووبه‌رمان خۆی مه‌ڵاسداوه‌, شاعیر ده‌یدۆزێته‌وه‌. سه‌باره‌ت به‌مه‌ (بڕوانه‌ هونه‌ری رۆمان, میلان كۆندێرا: 2008: 181) هه‌روه‌ها (بڕوانه‌: ئه‌م هونه‌ری شیعره‌, خۆرخێ لویس بۆرخیس: 2016: 9- و 20). بۆیه‌ ده‌كرێ زه‌مه‌نگۆڕینه‌كه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ كاره‌كته‌ره‌كه‌وه‌ هه‌بێ, به‌ سه‌ربه‌خۆیی كاره‌كته‌ر, یان وێنه‌كانی نه‌ستی بگوازێته‌وه‌, وه‌ك ئه‌وه‌ی نه‌ستی بڕژێت و به‌رجه‌سته‌ ببێ, نزیك له‌وه‌ی پێی ده‌گوترێ (شه‌پۆڵی هۆش) یانیش وچانێك بێ, گۆڕانكارییه‌ك بێ بۆ گۆڕانكاری له‌ ته‌ركیزی خوێنه‌ر. یان…
هه‌ڵبه‌ت هه‌ر له‌م رۆمانه‌دا, سه‌باره‌ت به‌ گێڕانه‌وه‌, ده‌بێ باس له‌وه‌ش بكه‌ین كه‌ گێڕانه‌وه‌كه‌(یان به‌مانای ئێمه‌ “به‌رجه‌سته‌كردن”) گفتوگۆشی تێده‌كه‌وێت, یان له‌ دوو شوێن باپیری ئاره‌زوو, بیره‌وه‌ریی خۆی له‌ سه‌رده‌می راپه‌ڕین و شه‌ڕی ناوه‌خۆ ده‌گێڕێته‌وه‌, به‌لای ئێمه‌وه‌ ئه‌مه‌ هونه‌رێكی گرنگه‌و لێزانیی نووسه‌ر نیشانده‌دات, چونكه‌ ئه‌مه‌ی به‌ كاره‌كته‌رێك سپاردووه‌ كه‌ خودی خۆی له‌ناو رووداوه‌كان ژیاوه‌, نه‌ك بۆی باسكرابێ, رۆماننووس ده‌یتوانی ئه‌مه‌ش به‌ ئاره‌زوو بسپێرێت, به‌ڵام ئه‌وكات ئه‌مه‌ ده‌بووه‌ (گێڕانه‌وه‌ی گێڕانه‌وه‌) واته‌ باپیری بۆ ئاره‌زووی و ئاره‌زووش بۆ ئێمه‌ی ده‌گێڕایه‌وه‌, به‌مه‌ هه‌نگاوێك دوورتر ده‌كه‌وتینه‌وه‌(هیوادارم نه‌كه‌وتبمه‌ ناو پێناسه‌ی ئه‌فلاتوونیی بۆ شیعر). بۆیه‌ ئه‌مه‌ رووداوه‌كه‌ی زیندووتركردووه‌.
تا ئێره‌ ئێمه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ دواین و له‌گه‌ڵی دا شتێكیشمان له‌سه‌ر گێڕه‌ره‌وه‌ گوت, ئێستا دێینه‌ سه‌ر كاراكته‌ر.
2_كاره‌كته‌ر: له‌م رۆمانه‌دا ئه‌م كاره‌كته‌رانه‌ هه‌ن: (ئاره‌زوو, زامدار, رامش, ئازاد) ئه‌مانه‌ چوار هاوڕێن, به‌زۆری رووداوه‌كان بۆ هه‌رچواریان هاوپه‌یوه‌ندن/ رووده‌ده‌ن, سه‌روه‌ختێك هاوڕێیه‌كی تریشیان بۆ زیاد ده‌بێت كه‌ جارجار دێته‌ لایان ئه‌ویش (ڕێبین)ه‌, بێگومان ره‌نگبێ هه‌موومان بیرمان بۆ نووسه‌ر بچێت و پێمانوابێ ئه‌مه‌ رێبینی رۆماننووسه‌, ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌و وه‌سفه‌ی ئاره‌زوو بۆی ده‌كات: ((ئازاد هه‌ندێ كه‌سمان پێده‌ناسێنێت. سه‌ره‌تا شاعیرێك. ناوی رێبین ه‌. رێبین كوڕێكی ره‌شتاڵه‌ی قژلوول و مۆن. ل105)) به‌ڵام ئاساییه‌ وه‌ك كه‌سایه‌تییه‌كی سه‌ربه‌خۆش وه‌ری بگرین و هه‌ر نه‌یشیبه‌ستینه‌وه‌ به‌ نووسه‌ر. ئه‌مه‌ ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر ئاسۆی چاوه‌ڕوانیی خوێنه‌ر. جگه‌ له‌مانه‌ ( دایك, خوشك, باوك و باپیری ئاره‌زوو, كچێكی مردوو, تارماییه‌كان, فریشته‌كان و هه‌ندێ ناوی دی لێره‌و له‌وێ دێنه‌ به‌ر دیده‌: ئیسماعیل, راماڵ, رووبار, زه‌به‌لاحه‌كان) كه‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌شێكی گرنگن له‌ فه‌زای ئه‌ده‌بییانه‌ی رۆمانه‌كه‌و قه‌ناعه‌تپێكه‌ریشن, به‌تایبه‌تی كچه‌ مردووه‌كه‌و تارماییه‌كان, دواتر باس له‌ توانای قه‌ناعه‌تپێكردنی رۆمانه‌كه‌ ده‌كه‌ین. چوار هاوڕێكان به‌گشتی ته‌مه‌نیان له‌ بیست ساڵان به‌سه‌ره‌وه‌یه‌و هاوته‌مه‌ن دیارن, له‌ هه‌ڵبژاردنی كاره‌كته‌ره‌كانیش هه‌ست به‌ لێزانیی رۆماننووس ده‌كرێ. رامش گه‌نجێكی به‌نگلادیشییه‌, ئازادو زامداریش كوردن, هه‌ریه‌كه‌ له‌مانه‌ بوار به‌ خوێنه‌رو لێكۆڵه‌ر ده‌دات بیریان لێبكاته‌وه‌و كه‌سایه‌تییه‌كانیان له‌ رووی كارو ته‌مه‌ن و ره‌گه‌زه‌وه‌ راڤه‌ بكات و هۆكاره‌كانی هه‌ڵبژاردنیان ده‌ربخات, به‌هۆی ئه‌وه‌ی مه‌ودای خوێندنه‌وه‌كه‌مان درێژ ده‌بێته‌وه‌, ئێمه‌ لێره‌دا له‌سه‌ر هه‌موو كاره‌كته‌ره‌كان ناوه‌ستین و ته‌نها كه‌مێك له‌ كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی (ئاره‌زوو) راده‌مێنین ده‌نا رۆمانه‌كه‌ مه‌ودای لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی فراوان ده‌خوازێت له‌ زۆر ره‌هه‌نده‌وه‌ به‌تایبه‌تیش به‌لای ئێمه‌وه‌: كاره‌كته‌رسازی, شێوازو ته‌كنیك.
ئاره‌زوو: كچێكی ته‌مه‌ن بیست و سێ ساڵان, قوتابیی زانكۆیه‌و به‌هۆی كه‌سایه‌تییه‌كه‌ی: كچێكی خوێنه‌ر, یاخیی و ره‌خنه‌گره‌ له‌ زانكۆ ده‌رده‌كرێت. هه‌ڵبژاردنی كاره‌كته‌رێكی كچ وه‌ك كه‌سێتیی سه‌ره‌كیی رۆمان به‌ لای ئێمه‌وه‌ ریسكێكی گه‌وره‌یه‌, چونكه‌ چه‌نده‌ی رۆماننووس ئازادیی بداته‌ كاره‌كته‌رانی, به‌ڵام دواجار كاریگه‌ریی رۆماننووسیان هه‌ر به‌سه‌ره‌وه‌یه‌, به‌ لایه‌كدا هه‌ر بۆ ئه‌و ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌. ئێمه‌ نامانه‌وێ له‌ بابه‌تێكی ئه‌ده‌بی پرسی ره‌گه‌ز بێنینه‌وه‌ گۆڕێ, نه‌كا ببێته‌ هۆی تۆخكردنه‌وه‌ی جیاوازیی ره‌گه‌زی. به‌ڵام ئه‌مه‌ حه‌قیقه‌تێكی دانه‌بڕاوی رۆماننووسانه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی ره‌گه‌زی كاره‌كته‌رانیان (ره‌نگبێ له‌كاتی نووسین دا ببێته‌ كێشه‌ش بۆیان). ئێمه‌ باوه‌ڕمان به‌وه‌یه‌, كه‌ له‌ رۆمان دا ده‌بێ كاره‌كته‌ر له‌ رۆماننووس جیابێته‌وه‌ نه‌ك نوێنه‌ره‌وه‌ی دانه‌ره‌كه‌ی بێ, به‌ڵام ئایا به‌رهه‌می سه‌ركه‌توو ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ رۆماننووس رۆحی خۆی تێكه‌ڵی به‌رهه‌مه‌كه‌ی بكات؟ كاره‌كانی (كافكا) چه‌نده‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی خودی كافكان؟ گریگۆری سامسا, جۆزێف ك, ك, كه‌سایه‌تی و ژیانی كافكا نه‌ترنجاوه‌ته‌ ناویان؟ له‌هه‌مانكات دا لێشی جودانه‌بوونه‌ته‌وه‌؟ ئایا جۆزێف ك, گریگۆری سامسا, (راسكۆڵنیكۆف-پاڵه‌وانی تاوان و سزای دۆستۆڤسكی) ده‌كرا كچ بووبان؟ ئایا گه‌ر وابووبا هه‌ر به‌مشێوه‌یه‌و ئه‌م كاریگه‌رییه‌یان ده‌بوو, كه‌متر؟یان زیاتر؟ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانین له‌م رۆمانه‌ نزیكبینه‌وه‌ ده‌پرسین: گه‌ر ئاره‌زوو, ئاره‌زوو نه‌بووباو كوڕێك بووبا, ره‌وتی رۆمانه‌كه‌ چۆن ده‌بوو؟ ئه‌مانه‌ پرسیاری نابه‌جێن, چونكه‌ رۆمانه‌كان هه‌رده‌بوو به‌مشێوه‌یه‌بووبان. جگه‌ له‌م فۆرمه‌, كه‌ خودی ناوه‌ڕۆكیشه‌ به‌هیچ فۆرمێكی تر به‌رجه‌سته‌ نه‌ده‌بوون. ئه‌مه‌ش ده‌مانباته‌وه‌ ناو كێشه‌ی ناوه‌ڕۆك و فۆرم, واته‌ پرسیاری ئه‌وه‌ی ئایا ده‌كرا بابه‌تی ئه‌م رۆمانه‌ به‌ ته‌كنیكێكی تر جگه‌له‌مه‌, به‌رجه‌سته‌كرابووبا؟ ئه‌م پرسیاره‌ بابه‌ت و شێوه‌(روخسارو ناوه‌ڕۆك) لێكجیاده‌كاته‌وه‌و نزیكده‌بێته‌وه‌ له‌و پێوه‌ره‌ له‌كاركه‌وتوانه‌ی ئێستاش زانكۆكان كاری پێده‌كه‌ن, ئه‌ویش جیاكردنه‌وه‌ی فۆرم و ناوه‌ڕۆكه‌, ((جیاكردنه‌وه‌ی ناوه‌ڕۆك و فۆرم(یان بابه‌ت و شێوه‌و شێوازی گێڕانه‌وه‌) شتێكی دروستكراوه‌و په‌سه‌ند ناكرێ مه‌گه‌ر له‌پێناو شیكردنه‌وه‌دا, له‌ راستیشدا ئه‌م جیاوازییه‌ ده‌رناكه‌وێ و ناكرێ ئه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ ده‌یگێڕێته‌وه‌ له‌و شێوازه‌ی پێی گێڕراوه‌ته‌وه‌ جیابكه‌ینه‌وه‌… له‌ رۆمانه‌ باشه‌كاندا ئه‌وه‌ی ده‌یگێڕێته‌وه‌و ئه‌و شێوازه‌ی پێی ده‌گێڕرێته‌وه‌, یه‌كه‌یه‌ك درووستده‌كه‌ن كه‌ ناتوانرێ لێك جیابكرێنه‌وه‌)) (یۆسا: 2008: 38) . بۆیه‌ ده‌ڵێین ناوه‌ڕۆكی ئه‌م رۆمانه‌ هه‌ر ئه‌م فۆرمه‌ ده‌خوازێت و هیچی تر. به‌ڵام ده‌بێ ئه‌م راستییه‌ بڵێین كه‌ هه‌ڵبژاردنی كچێك وه‌ك كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی بۆ رۆمانێك كه‌ نووسه‌ره‌كه‌ی نێره‌, زه‌حمه‌تییه‌كی زیاتره‌ له‌وه‌ی كوڕبێ, چونكه‌ له‌ هه‌ر جوڵه‌یه‌كی ئه‌م كاركته‌ره‌, كه‌ رۆماننووس پێیده‌كات, ده‌بێ رۆماننووسه‌كه‌ رۆحێكی مێینه‌یی, یان روونتر بڵێین كه‌سایه‌تییه‌كی مێیینه‌یی وه‌ربگرێت و بچێته‌ به‌رگی كچێك. ئه‌مه‌ به‌ دوو باردا ده‌بێته‌ سه‌ختی: یه‌كه‌م: سه‌ختیی واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی, دووه‌م: سه‌ختیی واقیعی كاره‌ ئه‌ده‌بییه‌كه‌. له‌لایه‌ك كۆمه‌ڵگا ئازادییه‌كی كه‌متر ده‌داته‌ كچ, هه‌روه‌ك چۆن ده‌بینین له‌ رۆمانه‌كه‌دا, ئاره‌زوو سه‌دان پلارو تانه‌و ته‌شه‌ری به‌هۆی كچبوونه‌وه‌ لێده‌درێت. له‌لایه‌كی تر كێشه‌ی مێیینه‌یی كاره‌كته‌رو نێریینه‌یی رۆماننووس. بۆیه‌ له‌ناو رۆمانه‌كه‌ش ئاره‌زوو, هه‌ست به‌ كێشه‌ی ره‌گه‌زی ده‌كات له‌لای خوێنه‌ران: ((ئه‌رێ خۆ زانیوتانه‌ من كچم:18)) ). دواجار ئێمه‌ كاره‌كه‌مان هه‌نگاوێك ده‌به‌ینه‌ پێش و ده‌ڵێین: رۆماننووس وه‌ك ئازادێكی تا ئه‌وپه‌ڕی ئازادیخواز له‌ كێشه‌ی ره‌گه‌زی ده‌رچووه‌و جیاوازیی ره‌گه‌زی لای ئه‌و به‌ته‌واوی ره‌شبۆته‌وه‌.
3- بابه‌ت/ناوه‌ڕۆك: وه‌ك له‌ سه‌ره‌تاوه‌ گوتمان ئێمه‌ هه‌وڵده‌ده‌ین تا بتوانین له‌ گێڕانه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ خۆمان ببوێرین. ئه‌م رۆمانه‌ زۆر بابه‌ت و پرس له‌خۆ ده‌گرێت, به‌گشتی فه‌زایه‌كی تاریك و نووته‌كی هه‌یه‌ چ له‌ تاریكی و وێرانیی شوێنه‌كانی, یان رووداوه‌ تراژیدییه‌كانی, یاخود كاره‌كته‌ره‌ په‌ككه‌وته‌و داڕماوه‌كانی.
بابه‌تی ئه‌ده‌بیات مه‌رج نییه‌, ناسك, جوان, هه‌ستبزوێن و دڵڕفێن بێت, ئه‌مه‌ كێشه‌یه‌كی درێژی ئه‌ده‌بی كوردی بوو و ئێستاش به‌رده‌وامه‌ به‌ڵام كه‌متر, شاعیران پێیانوابوو هه‌رده‌بێ ئه‌ستێره‌و مانگ و گوڵ له‌ شیعره‌كانیان دا هه‌بێ بۆئه‌وه‌ی ببنه‌ شیعری باش, چیرۆكنووس و رۆماننووسانیش هه‌ر ده‌بوو له‌یلاو مه‌جنوونێك له‌ چیرۆك/رۆمانه‌كه‌یان دا هه‌بێ بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌ چیرۆك/ رۆمانی باش, جوان و خۆش! جا له‌یلاو مه‌جنوونه‌كه‌ هه‌رجاره‌و به‌ ناوێكه‌وه‌. ئه‌مه‌ پێوه‌رێكی یه‌كجار له‌كاركه‌وتووه‌, ده‌كرێ ناشیرینی ببێته‌ كه‌ره‌سته‌ی ئه‌ده‌ب و ئیستاتیكای لێ به‌رهه‌م بێت. وه‌ك شیعره‌كانی (بۆدلێر-رامبۆ) چیرۆكه‌كانی بۆرخێس, یان رۆمانی (پیدرۆ پارامۆ)ی (خوان رۆلفۆ). باشترین نموونه‌ش(كافكا)یه‌. له‌مباره‌یه‌وه‌ (میلان كۆندێرا) به‌ سه‌رسامییه‌وه‌ باس له‌ بابه‌تی رۆمانه‌كانی كافكا ده‌كات, پێیوایه‌ (فه‌رمانگه‌) كه‌ بابه‌تی سه‌ره‌كیی رۆمانه‌كانی كافكایه‌, جیهانی ئامێرو گوێڕایه‌ڵییه‌, جیهانێكی میكانیكی و ئه‌بستراكته‌ (( رۆمانێك له‌م جیهانی گوێڕایه‌ڵی, میكانیكی و ئه‌بستراكته‌دا جێگه‌ بكه‌یته‌وه‌! له‌م شوێنه‌دا تاقه‌ سه‌ركێشیی مرۆڤ له‌وێدایه‌ له‌ نووسینگه‌یه‌كه‌وه‌ بچی بۆ نووسینگه‌یه‌كی دیكه‌. پێده‌چێ ئه‌مه‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌بێ. بۆیه‌ ده‌پرسین: چۆن بۆ كافكا لوا, له‌م ماده‌ بۆره‌ ناشیعرییه‌وه‌ رۆمانی سه‌رسوڕهێنه‌ر بخوڵقێنێ؟!)) (كۆندێرا: 2008: 179). كه‌واته‌ ئه‌وه‌ی بابه‌تێكی ناشیعری ده‌بێته‌ بابه‌تی ئه‌ده‌بیات ئه‌وه‌ هونه‌ره‌كه‌ی ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر لێزانی و توانای ئه‌دیب له‌ خولقاندنی جیهانێكی ئه‌ده‌بیی باوه‌ڕپێكراو.
ئه‌م رۆمانه‌ زۆر بابه‌تی تر له‌خۆ ده‌گرێت: كێشه‌ی ئافره‌ت, كه‌ خۆی ده‌بینێته‌وه‌ له‌ ئازادی. ئاره‌زوو به‌رجه‌سته‌كه‌ری ئه‌م رۆڵه‌یه‌, به‌هۆی كچبوونییه‌وه‌ تووشی چه‌ندین كێشه‌ ده‌بێته‌وه‌و دواجار زمانیشی له‌ده‌ست ده‌دات, ئه‌مه‌ش كاتێكه‌ كه‌ چوارقۆڵی له‌گه‌ڵ (ئازاد, زامدار, رامش) له‌ مینی ماركێته‌كه‌ی زامدار دانیشتوون و باسی ژیان و كێشه‌كان و فیلم ده‌كه‌ن, له‌ناكاو ته‌قینه‌وه‌یه‌ك رووده‌دات و دووكانه‌كه‌ به‌سه‌ریاندا داده‌ڕمێت, ئاره‌زوو ده‌ستێكی ده‌په‌ڕێت و بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ش زمان(توانای قسه‌كردن) له‌ده‌ستده‌دات, ئازاد چاوێكی كوێر ده‌بێت, رامش هه‌ردوو قاچی له‌ده‌ست ده‌دات و زامداریش ده‌مرێت.((بروانه‌ كورته‌ به‌شی 23, لاپه‌ڕه‌ 116 تا 121).
كاره‌كته‌رانی ئه‌م رۆمانه‌ش وه‌ك فه‌زاكه‌ی شادو خۆشحاڵ نین, له‌ نیگه‌رانی و كێشه‌دان, له‌ ده‌ستپێكی رۆمانه‌كه‌دا كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی دیمه‌نێكی كافكاییمان بیرده‌خاته‌وه‌. له‌ (مه‌سخ-به‌دگۆڕان)ی كافكا, گریگۆری سامسا (كاتێ به‌یانی خه‌به‌ری ده‌بێته‌وه‌ بۆته‌ قاڵۆنچه‌یه‌كی زه‌به‌لاح, یان ده‌عبایه‌ك) له‌م رۆمانه‌ش دا ئاره‌زوو دیمه‌نێكی وای هه‌یه‌: ((زۆر نییه‌ ده‌ستێكم بۆته‌ بسكیت و رۆژانه‌یش له‌ به‌ره‌كه‌ی ده‌خۆم. تا دێت هه‌ڵده‌په‌نمێت و گه‌وره‌تر ده‌بێت. ل:5)) ئه‌وانیدیش هه‌ندێكیان مردوون و قسه‌ ده‌كه‌ن و هه‌ندێكیان پیرو كه‌نه‌فت و له‌جێكه‌وتوو. شوێنه‌كه‌ش هه‌ولێره‌, كه‌ له‌ رۆمانه‌كه‌دا هه‌مووی (چاڵ)ه‌, چاڵاكه‌ش به‌لای ئێمه‌وه‌ گوزارشته‌ له‌ به‌رزیی بیناكان و تاریكیی دڵ و ده‌روونی مرۆڤه‌كان, له‌ناو ئه‌م بینایانه‌دا ئاسمان بزرو خاكیش ون, ژیان له‌ناویاندا هه‌روه‌ك ئه‌وه‌یه‌ له‌ چاڵێك, له‌ناو بیرێك دا بژییت. ئه‌م فه‌زا ناخۆشحاڵه‌, یان تاریك و خه‌مناكه‌ بۆچی؟ له‌ ڕاستیدا نیشاندانی دونیایه‌كی خۆش و به‌خشینه‌وه‌ی هیواو ئومێدو سه‌ركه‌وتن و به‌خته‌وه‌ربوون كارێكی فریوده‌رانه‌ی ساخته‌یه‌, كه‌ هه‌ر له‌ سیسته‌می سه‌رمایه‌داری و كه‌سانی ئاینیی ساخته‌چی ده‌وه‌شێته‌وه‌, ئه‌م ساخته‌ییه‌ هه‌ر له‌ ناوه‌ڕۆكی قسه‌ی واعیزان و ریكلامی بازرگانی و كۆمپانیاكان دا نییه‌, به‌ڵكو بۆته‌ ناونیشانی كتێبانیش نزیك له‌م شێوه‌یه‌: (چۆن له‌ماوه‌ی یه‌ك رۆژدا ده‌بیته‌ سه‌ركه‌وتووترین مرۆڤی جیهان؟, چۆن له‌ماوه‌ی دوو رۆژدا به‌خته‌وه‌رببین؟ مرواری په‌مبه‌, لاسكه‌ گیای ناسكۆڵه‌, پێوپوزی ژوولیا, روومه‌ت و گه‌ردنی هه‌نگوینیی, ئاگری بچكۆڵه‌ی مۆم, قاوه‌ی به‌ نه‌سته‌له‌, ژینۆو مه‌مكۆڵه‌كانی…) ده‌بینین شاعیران و نووسه‌رانێكی وا ده‌ركه‌وتوون هه‌رزه‌و عه‌وام به‌ نووسینی په‌مه‌یی و سۆزاوی هه‌ڵده‌خه‌ڵه‌تێنن و بانگه‌شه‌ی جوانی و به‌خته‌وه‌ری ده‌كه‌ن, له‌به‌رئه‌وه‌ی عه‌وام هۆشیارنییه‌ ئه‌مانه‌ له‌ لیستی پڕخوێنه‌رترین نووسه‌ران دا ده‌بن!
به‌ڵام با بگه‌ڕێینه‌وه‌ ناو فه‌زای رۆمانه‌كه‌و بپرسین ئایا ئێمه‌ زیاتر به‌ كام نووسه‌ران سه‌رسام بووینه‌و, كاممان له‌ یادگه‌دا ماونه‌ته‌وه‌و بوونه‌ته‌ به‌شێك له‌ روانینمان بۆ ژیان و ئینسان؟ ئه‌وانه‌ی شادیی ساخته‌یان نیشانداوین و یان ئه‌وانه‌ی نائومێدی ونیگه‌رانیی دونیا؟ بۆچی كافكا وێنه‌ی ئایدیاڵی هه‌موو نووسه‌رو خوێنه‌رانه‌؟ دونیای كافكا دونیایه‌كی شاده‌؟باسی گوڵ و گوڵزارو مانگ و لوسكه‌یی ده‌كات؟ نه‌خێر, تاریكاییه‌كه‌ هه‌رگیز ناگه‌ینه‌ كۆشك و دادگاییشمان ناكه‌ن و ده‌بێ وه‌ك قالۆنچه‌یه‌ك/په‌نماوێك/ هه‌رده‌فاوێك رێ بكه‌ین. خۆڕایی نییه‌ ئه‌دیبێكی مه‌زنی وه‌ك (بۆرخێس) بڵێت ((جه‌وهه‌ری زۆربه‌ی رۆمانه‌كان له‌ تێكشكانی مرۆڤ دایه‌, له‌ داڕووخانی كاره‌كته‌ردایه‌)) (بۆرخیس: 2016: 66).
4_شێواز, پلۆت, توانای قه‌ناعه‌تپێكردن: ئه‌م رۆمانه‌ به‌شێوازێكی هونه‌ریی به‌رز درووستكراوه‌, پارچه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی تۆكمه‌ ته‌واكه‌ری یه‌كترن, یان دیمه‌نێك ده‌گوازنه‌وه‌ كه‌ خوێنه‌ر زووتر چاوه‌ڕێ بووه‌ بیبینێ/بیخوێنێته‌وه‌. شێواز كه‌ بنه‌مایه‌كی گرنگی به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی (شیعر, چیرۆك و رۆمان)ه‌, له‌زۆر شوێنی ئه‌م رۆمانه‌ ده‌كرێ كاری له‌سه‌ر بكرێ. له‌ هه‌ڵبژاردنی ناوی كاره‌كته‌ر, پیشه‌كه‌ی, ته‌مه‌نی, كات و شوێن, گێڕانه‌وه‌/گواستنه‌وه‌, گێڕه‌ره‌وه‌, قسه‌كردن, هه‌ڵسوكه‌وت, دیمه‌ن…ئه‌مانه‌ هه‌موویان تێكئاڵاون, به‌یه‌كه‌وه‌ په‌یوه‌ستن, به‌جۆرێك هه‌موویان درووستكه‌ری یه‌كترن, هۆكاری بوونی یه‌كترن. بۆ نموونه‌ گه‌ر بپرسین كاره‌كته‌ری كچێكی گه‌نجی بیستوسێ ساڵان له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی كۆنه‌پارێز, خێزانه‌كه‌ی چۆن رێی پێده‌ده‌ن شه‌وان و رۆژان, له‌گه‌ڵ سێ كوڕان, بێت و بچێ و شه‌ڕ بكات و پاسكیل لێ بخوڕێت؟ رۆمان (به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی) ئه‌م كاره‌ی به‌ نووسه‌ره‌كه‌ی كردووه‌و ئه‌م خێزانه‌ی بۆ درووستكردوون: دایكی له‌جێكه‌وتووه‌, باوكی پێده‌چێ بارودۆخی ده‌روونیی له‌جێ نه‌بێ, لوتێكی گه‌وره‌, درێژ وه‌ك لوتی فیلی هه‌یه‌ ((باوكم هه‌رده‌ڵێی چڵه‌ ئێسقانه‌, لووتی مینا لووتی فیلێك… به‌سه‌ر كراسه‌كه‌یدا شۆڕبۆته‌وه‌, شۆڕبۆته‌وه‌و گه‌یشتۆته‌ نێوان رانه‌كانی. ل:9))و هه‌رزووش ده‌كه‌وێته‌ چاڵێكی ناو حه‌وشه‌كه‌یان. باپیریشی پیره‌و به‌رده‌وام خه‌ریكی مه‌كینه‌یه‌ ((ره‌نگی مه‌كینه‌كانی گرتووه‌, سه‌روسه‌كوتی زۆربه‌ی جار ره‌شداگه‌ڕاوه‌. ل:15)) ئاره‌زوو هیچ برای نییه‌و ته‌نیا خوشكێكی بچووكی هه‌یه‌. به‌م شێوه‌یه‌ رۆماننووس فه‌زایه‌كی وای خولقاندووه‌ كه‌ كاره‌كته‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی بتوانێت بێت و بچێت, ته‌نانه‌ت له‌كاتی ته‌قینه‌وه‌كه‌ش ئه‌م كاره‌كته‌ره‌ نامرێ و ده‌رده‌چێت, گه‌ر مردبا كێ رۆمانه‌كه‌ی به‌رجه‌سته‌ ده‌كرد؟ ئه‌مه‌ش پرسیارێكی نابه‌جێیه‌, چونكه‌ وه‌ك پێشتریش گوتمان رۆمانه‌كه‌ هه‌ر ده‌بوو به‌مشێوه‌یه‌ بووبا, گه‌ر كه‌سانێك هه‌بن پێیانوابێ نه‌خێر ده‌كرا به‌جۆرێكی تر بووبا, چاكه‌, به‌ڵام خۆ رۆمانه‌كه‌ به‌مشێوه‌یه‌ خۆی گرتووه‌و به‌مشێوه‌یه‌ی ئێستا, له‌به‌رده‌ستمانه‌ كه‌ هه‌یه‌. گه‌لێك نموونه‌ی تر له‌ رۆمانه‌كه‌دا هه‌ن ده‌بنه‌ به‌رجه‌سته‌كه‌ری پلان(ته‌كنیك)ێكی تۆكمه‌, بۆئه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌ بخولقێ و شێوازه‌كه‌ی هه‌ر ئه‌و شێوازه‌ بێ كه‌ نیشان ده‌درێ و به‌رجه‌سته‌ ده‌كرێ.
له‌ رۆمانه‌كه‌دا زۆر دیمه‌ن به‌رجه‌سته‌ ده‌كرێن, دیمه‌نی سوریالین, سه‌یروسه‌مه‌ره‌ن, فه‌نتازین, نزیكن له‌ وێنه‌ی شیعری, له‌ دونیایه‌كی منداڵانه‌, به‌ڵام رۆماننووس توانیویه‌تی بێ زۆر له‌خۆكردن به‌رجه‌سته‌یان بكات و به‌مه‌ش ده‌توانین بڵێین توانای قه‌ناعه‌تپێكردنی رۆمانه‌كه‌ له‌ ئاستێكی كاریگه‌ر دایه‌. با له‌ هه‌ندێ نموونه‌ رابمێنین:
((كچه‌ بچكۆڵه‌ مردووه‌كه‌ی كۆڵانه‌كه‌مان ده‌نگی دێت. بانگی من ده‌كات:
ئاره‌زوو خان, ئه‌وا هاتووم, وه‌ره‌ ده‌ره‌وه‌, بۆ بسكیته‌كه‌, بۆ ده‌ستی تۆ هاتووم.
شه‌وه‌و تاریكه‌. راده‌كه‌مه‌ كۆڵان, كچێكی جوانكیله‌ی چاوگه‌وره‌…..لێم راده‌مێنێت.ل:48)): مردوو قسه‌ ده‌كات!
(دووباره‌ ماڵه‌كه‌مان به‌ سێبه‌ر داده‌پۆشرێت, ته‌په‌ ته‌پ دونیا خراپ ده‌كات. باڵنده‌كان لێره‌و له‌وێ ده‌رده‌په‌ڕن, پۆلێك باڵنده‌ ده‌بینم هه‌رگیز له‌م ده‌ورووبه‌ره‌ نه‌مبینیون. هه‌ندێك عه‌لاگه‌ی به‌تاڵیش له‌گه‌ڵ باڵنده‌كان به‌رز ده‌بنه‌وه‌. خۆیان له‌گه‌ڵیان ده‌گونجێنن, گه‌ر تۆزێكیتریش زیندوو بن, ده‌توانن له‌گه‌ڵیان بڕۆنه‌ هێلانه‌كانیان و ئه‌وه‌ی ماوه‌ له‌ ژیانیاندا وه‌ك باڵنده‌ بژین.ل:103)): عه‌لاگه‌ ده‌فڕن و خه‌ریكه‌ ده‌بنه‌ كۆتر!
((فریشته‌یه‌كی بچكۆڵه‌ی گۆڕه‌كه‌ی داپیره‌ به‌ پێدزكێ سه‌ر پلیكانه‌كان ده‌كه‌وێت. من خۆمی لێ نه‌بان ده‌كه‌م. پاڵ به‌ ده‌رگاكه‌وه‌ ده‌نێت….فریشته‌كه‌ ته‌له‌ڤزیۆنه‌كه‌ داده‌گیرسێتنێت و له‌ دیاری پاڵ ده‌داته‌وه‌. ل:115 ). فریشته‌ له‌ گۆڕ دێته‌ ده‌رو سه‌یری تیڤی ده‌كات!
ئه‌رێ هه‌ر به‌ڕاست نووسه‌ر ئه‌و جورئه‌ته‌ی له‌ چییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت ئاوا (خه‌مساردانه‌) بێ زۆرله‌خۆكردن ئه‌م دیمه‌نانه‌مان نیشان بدات!؟ وشه‌ی خه‌مساردانه‌ به‌ مانایه‌كی نێگه‌تیڤ به‌كارناهێنم, به‌ڵكو به‌ هاومانای جورئه‌ت و له‌خۆڕادیتن. ئه‌م خه‌مساردییه‌ هه‌مان خه‌مساردیی كافكاییه‌ (كاتێ كاره‌كته‌ره‌كانی ده‌كاته‌ قاڵۆنچه‌, به‌یانیان زوو له‌ناو جێخه‌و ده‌ستبه‌سه‌رییان ده‌كات) و ئێمه‌ش ناچارده‌كات قه‌ناعه‌ت به‌م دیمه‌نانه‌ی بهێنین. ئه‌م خه‌مساردییه‌ جۆرێكه‌ له‌ توانای داهێنان, شكاندنی ئه‌و ترسه‌یه‌ كه‌ ده‌لێت: گه‌ر وا بكه‌م ئایا باوه‌ڕم پێده‌كه‌ن؟ ئه‌دیبی باش خه‌مساردانه‌ ده‌ڵێت: من ده‌یكه‌م, باوه‌ڕده‌كه‌ن یا نا به‌ جه‌هه‌ننه‌م. ئه‌م خه‌مساردییه‌ به‌رهه‌می باشی لێده‌كه‌وێته‌وه‌, دوای بیركردنه‌وه‌و پلانێكی ته‌كنیكیی دووروودرێژ, هێنان و بردنێكی زۆر, دێت.
زۆر نموونه‌ی تر هه‌ن له‌ رۆمانه‌كه‌دا, كه‌ له‌ واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی باوه‌ڕپێنه‌كراون, به‌ڵام له‌ واقیعی رۆمانه‌كه‌ قبوڵكراون. ئه‌مه‌ش كه‌وتۆته‌ سه‌ر توانای قه‌ناعه‌تپێكردن, قه‌ناعه‌ته‌كه‌ لێره‌ له‌ اقتباسكردنی رسته‌كان درووستنابێ, له‌ كاتی خوێندنه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌, له‌ناو جیهانی رۆمانه‌كه‌ درووستده‌بێ. بۆیه‌ له‌ ره‌وتی خوێندنه‌وه‌ی رۆمانه‌كه‌دا ئێمه‌ قه‌ناعه‌ت به‌ جیهانی رۆمانه‌كه‌ ده‌كه‌ین.
هه‌ندێ بابه‌تی تر به‌ كه‌ له‌ رۆمانه‌كه‌دا هه‌ن, به‌ پێویستی ده‌زانم ئاماژه‌یان بۆ بكه‌م:
ئه‌م رۆمانه‌ ره‌خنه‌یه‌كه‌ له‌ وێرانكردنی شار(هه‌ولێر)و یاده‌وه‌رییه‌كانی, نووسه‌ر له‌ ڕێی (بیناكان, زه‌به‌لاحه‌كان و مه‌لاكان) ئاماژه‌ی بۆ ده‌كات. زه‌به‌لاحه‌كان ئاماژه‌یه‌ بۆ بازرگانان و ده‌سه‌ڵاتداران, كه‌ بێویژدانانه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند ده‌بن و شار داگیر/خاپورده‌كه‌ن و یاده‌وه‌رییه‌كانی تێكده‌ده‌ن, ئازادییه‌كان به‌رته‌سك ده‌كه‌نه‌وه‌, كه‌سیش ناتوانێ ده‌نگهه‌ڵبڕِێت, ره‌خنه‌گرتن لێیان كوشتن و ده‌ركردنی له‌دوایه‌, خۆپیشاندان به‌ته‌واوی بۆته‌ تێكدان و ئاژاوه‌گێڕی, ته‌نها مه‌گه‌ر بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیان بێ(( له‌م شاره‌دا خۆپیشاندان هه‌ر به‌م جۆره‌ ده‌كرێت: یه‌كێك له‌وپه‌ڕی دونیا قسه‌یه‌كی له‌سه‌ر پێغه‌مبه‌ر كردووه‌, یا ئه‌وه‌تا خۆپیشاندانێكی حزبییه‌. ل:67) مه‌لاكانیش به‌ گوتاره‌ توندڕه‌وه‌كانیان فه‌زای شاریان شێواندووه‌و شار تژی بووه‌ له‌ مه‌لای جوێنده‌ر, هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنه‌رو توندڕه‌و, به‌جۆرێك بانگخوازو واعیز ئه‌وه‌نده‌ زۆربوونه‌ كه‌ له‌هه‌ر جێیه‌ك ده‌ڕۆیت به‌پێوه‌ری دین پێناسه‌ ده‌كرێی و ناتوانیت به‌ئازادی له‌ هیچ كوێیه‌ك بیرو بۆچوونی خۆت ده‌رببڕیت, فه‌زای مه‌لایی و سیاسی به‌یه‌كه‌وه‌ بوونه‌ته‌ بارێكی قورسی ناقۆڵا به‌سه‌ر هه‌ولێره‌وه‌: (( ئه‌مڕۆ هه‌موو شتێك له‌ ئێمه‌ داگیركراوه‌, خراوینه‌ته‌ بازنه‌یه‌كی یه‌كجار بچووك, له‌ بازنه‌كه‌دا ده‌سوڕێینه‌وه‌و ته‌نها ته‌ماشاكه‌رین. ئه‌وه‌تا ده‌بێ بچین له‌ بازاڕه‌ سه‌رگه‌ردانه‌كان به‌ده‌م قرتاندنی گوڵه‌به‌ڕۆژه‌ خه‌فه‌ت به‌با بده‌ین. ده‌بێ له‌ ته‌كسیشدا رۆڵ بگێڕین, ده‌بێ له‌ شوفێری ته‌كسییه‌كه‌ بترسین. ل:98)).
ماوه‌ته‌وه‌ بڵێم جوانیی ئه‌م رۆمانه‌ له‌ (خۆبوون)ییه‌تی, لاسایی نییه‌, نووسه‌ر به‌ جورئه‌ته‌وه‌ زمان و وێنه‌ی تایبه‌ت به‌ خۆی به‌كارهێناوه‌, به‌ ته‌كنیكێكی به‌رز, هیواخوازم بخوێنرێته‌وه‌. هه‌موو ده‌قێكی كوردی (شیعر, چیرۆك, رۆمان) له‌ واقیعێكی سه‌خت و غه‌ریب له‌دایكده‌بێت, (سه‌خت) له‌وه‌دا دژایه‌تیی ده‌كرێ, به‌خراپ لێره‌و له‌وێ باسی نووسینی یه‌كتر ده‌كرێ. (غه‌ریب)یش له‌وه‌دا ده‌قه‌كان ناخوێنرێنه‌وه‌, گه‌ر بشخوێنرێنه‌وه‌ هه‌ر دوای خوێندنه‌وه‌ به‌ فه‌رامۆشی ده‌سپێردرێن. ئه‌و هه‌موو ده‌نگه‌ جدییه‌مان به‌بێده‌نگی, بێ لێكۆڵینه‌وه‌ ئاودیوی هه‌زاربه‌هه‌زاری فه‌رامۆشی ده‌كرێن. بواری رۆشنبیری كوردی له‌ ئاستێكی خراپه‌, زانكۆكانیش رۆِڵێكی یه‌كجار سه‌مه‌ره‌ ده‌گێڕن, دوورروو نزیك ئاگایان له‌ ئه‌ده‌بی سه‌رده‌م نییه‌. كردارێكی سیاسیی ساخته‌, بۆیان ده‌بێته‌ رووداو, به‌ڵام بڵاوبوونه‌وه‌ی به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی تازه‌ی كوردی بۆیان نابێته‌ هه‌واڵ! بۆچی به‌شی زۆری مامۆستایانی ئه‌ده‌بیات له‌ زانكۆكانی كوردستان ئاگاداری ئه‌ده‌بی تازه‌ نین و كه‌موزۆر چیرۆك, رۆمان و شیعری نوێ ناخوێننه‌وه‌!ئایا خوێندنه‌وه‌ی نالی و مه‌حوی و چه‌ند به‌ندوبالۆره‌ی فۆلكلۆری و هه‌ندێ زانیاری پێناسه‌یی سه‌باره‌ت به‌ تیۆرو ره‌خنه‌ به‌سن تا نازناوی (ماسته‌ر له‌ ئه‌ده‌بی كوردی/ دكتۆرا له‌ ئه‌ده‌بی كوردی) به‌سه‌رخۆمان دا ببڕین! سه‌باره‌ت به‌ شاعیرو نووسه‌ران: بۆچی به‌شێك له‌ نووسه‌رانی كورد به‌بێ ئه‌وه‌ی نووسه‌رانی كورد بخوێننه‌وه‌ به‌خراپ باسیان ده‌كه‌ن؟ ئایا هێشتاش گروپچییه‌تی به‌رده‌وام نییه‌؟ له‌مه‌وه‌یه‌ جارێكی تر ده‌ڵێمه‌وه‌: به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی كوردی له‌ واقیعێكی سه‌خت تا ئاستی هه‌ناسه‌ته‌نگی و خنكان له‌دایكده‌بێت, به‌ غه‌ریبی ده‌ژییت, له‌ كلاسیكه‌كانمانه‌وه‌ تا ئێستاش هاوارو نركه‌ی ئه‌دیبان به‌ده‌ست ئه‌م ئازاره‌وه‌, ده‌بیسترێ و نابڕێته‌وه‌.

سه‌رچاوه‌كان:
1_زمان پایسكلێكی شكاو لێده‌خوڕێت, رێبین خدر, بڵاوكراوه‌ی نووسیار, چاپی یه‌كه‌م, 2020.
2_ 12نامه‌ بۆ رۆماننووسێكی لاو, ماریۆ ڤارگاس یۆسا, و: شیرین ك, له‌ بڵاوكراوه‌كانی پاشكۆی ره‌خنه‌ی چاودێر, 2008.
3_ هونه‌ری رۆمان, میلان ِكۆندێرا, و: كه‌ریم په‌ڕه‌نگ, ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م, چاپی یه‌كه‌م, سلێمانی, 2008.
4_ په‌رده‌, میلان كۆندێرا, و: كه‌ریم په‌ڕه‌نگ, ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس, چاپی یه‌كه‌م, هه‌ولێر, 2012.
5_ئه‌م هونه‌ری شیعره‌, خۆرخێ لویس بۆرخیس, و: سه‌یوان محه‌مه‌د, بڵاوكراوه‌ی ناوه‌ندی غه‌زه‌لنووس, چاپی یه‌كه‌م, 2016.

 بەربڵاوی هێڕشەکانی ئەردۆگان  بە ناردنی سەرباز و میلیشیاکانی بە سەرێك بۆ لیبیا و ڕۆژاوا و بە سەرێکی دیکە بۆ باشوور هەرەها هەڕەشەکانی بۆ سەر قوبرس و یۆنان بەردەواومە.  ئەم کارانەی ئەردۆگان کارادانەوەیەکی زۆری لێکەوتۆتەوە و هاوکاتیش دەرگایەکی گەورەی خستۆتە سەر پشت بۆ لیداوان و قسەکردن لەسەریان.  لە نێو سیاسییەکانی کورد و ڕۆشبیر و قەڵەمبەدەستەکانیدا، هەموان لەسە ئەوە ڕێکن کە ئەردۆگان بە دوای دروستکرنی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییەوەیە.  بێ گومان هەر کام لەمانەش بەڵگەی خۆیانیان پێیە و لەو بەڵگانەش هەڵپەی ئەردۆگانە کە هەیتێکی لە لیبیایە و هەیتێكی لەو شوێنانەی دیکەیە کە پێشتر ناوم هێنان.

بۆچونی من تەواو پێچەوانەی بۆچونی ئەوانەی سەرەوەیە .  من لام وایە ئەردۆگان ئەوەندە ساویلکە نییە کە بیەوێت ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیی دروستبکاتەوە ، بەڵکو ئەوەی کە دەیکات لە پێناوی بەرژەوەندییەکانیدایە لەو شوێنانەی کە خۆی بۆ دەکوتێت.  بۆ نموونە لە لیبیا سێ پرسی گەورە هەیە بۆ دەستتێوەردانی لە لیبیا. یەکەم: لە سەردەمی قەزافیی –دا کۆمپانیاکانی تورکی بیناکردن و بیناکردنەوەی گەلێك پرۆژەی گەورەیان لە ئەستۆ گرتبوو کە لە  زۆربەیانا دەستبەکار بوون ، هەندێكیشیان تەنها کۆنتراکتەکانیان واژۆ کرابوو.  کە قەزافی ڕوخا هەموو ئەو پرۆژانە وەستان و ئەوەشی کە واژۆیان لەسەر کرابوون هەر وەکو خۆیان ماونتەوە. دووەم: مەسەلەی نەوتە کە هەموان دەزانن کە لیبیا وڵاتێکی دەوڵەمەندە لە نەوت و سامانی غازی سروشتتیدا ، ئەویش بەشی خۆی دەوێت و لە لایەن حکموتەکەی فەیاز ئەل سەراج-وە لە پاداشتی هاوکاریکردنی دژ بە هێزی خەلیفە حەفتار، پشکێکی لە نەوت پێدەدرێت . سێیەم: ئەردۆگان دوور بینە و نایەوێت میسر کە دژ بە ئیخوانەکانە ڕۆڵی لە لیبیادا، هەبێت ، چونکە لە ئایندەدا بە زەرەری ئەردۆگان و حیزبەکەی ئاکەپە دەگەڕێتەوە. ئەمە جگە لەوەی کە لیبیا بوەتە پرسێکی ناوچەیی و جیهانیی.

لە تەك یۆنانا کێشەی ئاوی هەیە و هەروەها گەڕان بە دوای نەوتدا .  لەتەك قوبرس-دا کێشەیەکی 46 ساڵییە  کە لە ساڵی 1974 وە بەشە تورکییەکەیان لە قوبرس بچڕیوە و دەوڵۆتکەیەکیان بۆ دروستکروە کە تەنها هەرخۆیان دانیان پیادا ناوە و پەراوێزکەوتووە و لە هەژارییدا دەژی.  سەرۆکی ئەو بەشە تورکییە و بەشی زۆری تورکەکانیش ئەوە دەزانن کە کڵاویان لەسەر نراوە بە ناوی چیاکردنەوەی دەسەڵات و زەوییەوە لە کۆمەڵی قوبرسیی، کە زەرەور و زیانێکی زۆریان لێکردووە ، چەند جارێک هاتوونەتە سەر ئەوەی کە ڕێکبکەونەوە لە گەڵ حکومەتی مەرکەزیی قوبرسدا بەڵام ئەردۆگان هەڕەشەیە و فشارێکی گەورەیە و بەو هۆکارە ئەوە ڕونادات و ئەردۆگانیش نایەوێت تورکەکانی ئەوێ بچنەوە سەر وڵاتی قوبرس و ببنەوە بە بەشێك لەو کۆمەڵە.

هەرچیش دەستتێوەردانی ئەردۆگان لە ڕۆژاوادا هەیە و هێڕشکردن و داگیرکردنەکانی، هۆکارەکانی لای هەموان ڕوونە و پێویست ناکات لەسە ئەمە درێژ دادڕی بکەم.

سەبارەت بە داگیرکردنی باشوریش ئەردۆگان نایەوێت یا ڕاستتر ناتوانێت و ناکرێت کە باشوور داگیر بکات .  هۆکاری ئەمەش یەکجار زۆرن.  لەوانە ئەو، پێویستی بەوە نییە کە لە کاتێکدا والی خۆی لە باشووردا هەبێت، هەموو بەرژەوەندییەکانی تورکیا لە هەموو ڕویەکەوە لە هەموو شار و شارۆچکەکانی باشوردا پارێزراو بێت ، چی سیاسی، ئابووریی ، فەرهەنگیی و ڕۆشنبیریی و کولتوریی و زۆری تر .  ئەردۆگان پێویستی بەو سەریەشەیە نییە کە بێت هەولێر و زاخۆ و دهۆك [ ئەگەر بیشتوانێت] داگیر بکات و بە سەدەها بنکەی سەربازیی دانێت  و پارەیەکی خەیاڵی سەرفبکات و هەمیشەش لە دڵە ڕاوکێی کوژرانی سەرباز و ئەفسەرانیا بێت و خۆی بخاتە ژێر لۆمەی دەوڵەتانی ئەوروپا و ئەمەریکا و ڕوسیا و جەماوەری سەرشەقامەکانی ئەوروپا و کوردستان، دژایەتی بکەن.  هاوکاتیش کوردستان بەشێکە لە عێراق ، عێراق-یش دەوڵەتە بە هەموو کەموو کوڕییەکەوە کە ناکرێت وا بە ئاسانی لەشكری وڵاتێکی دیکە بێت داگیری بکات. خودی عێراقیش بە تەنها موڵکی خۆی نییە بەڵکو موڵکی ئێران و ڕوسیا و  ئەمەریکا و خەڵکی عەرەبی ناوخۆو هەموو عەرەبەکانی دەرو دراوسێ و جیهانە ، هیچ لایەك لەو لایانە بێ دەنگ نابن لە داگیرکردنی ئەو سێ شارەی کوردستان .  دوای ئەوەش کوردستان[ باشوور] هەر بریتی نییە لە هەولێر و زاخۆو دهۆك، کوردستان وڵاتێکی پان و بەرینە، سەرێکی لە سوریایە سەرێكی لە ئێرانە.  تورکیا چۆن دەتوانێت داگیری بکات ؟!! تورکیا  هەموو کوردستانی بە بێ تەقە ، ئابوریانە ، داگیرکردووە ئیتر بۆچی دەیەوێت  بە هێزی سەربازیی داگیری بکات کە زەرەرێکی گەورەی لیدەکات ، تەنانەت دەبێتە هۆی ڕووخانی، هەر خەڵکەکەی خۆی دژی دەچێتە سەرشەقام ، چونکە ئەوەی کە لە هێزی دابینکردنی سەربازەکانیا سەرفیدەکات لە باشووردا،  لە قووتی خەڵکی لە تورکیای دەگرێتەوە.  داگیرکرنی کوێت لەلایەن صەدامەوە باشترین نمونەیە، گەر صەدام نەچوایەتە کوێتەوە، ڕەنگبوایە ئێستاش لە سەر  حوکم بمایەتەوە.

دەوڵەتی تورکییە هێڕشێکە کردویەتی خۆشی دەزانێت کە سەرکەوتن بەدەستناهێنێت، بەڵام دەبێت بیکات هەم بۆ قورتاربوونی کاتیی لە هەندێك ئەزمەی، هەم کردنی بەناو جەنگی ” تیرۆریزم” و ڕازیکردنی ڕاستڕەو و فاشییەکانی ناو کۆمەڵی تورکیا.  ڕەنگە لەشکری تورکیا بۆ ماوەیەك بمێنێتەوە بەڵام مانەوەی بۆ ماوەیەکی درێژ لە باشوردا نە بۆی دەکرێت و نە ئەوەش پلانێتی . ئەوە ڕاستییە کە ئەردۆگان و هەندێك لەو وەزیرەکانی ڕاگەیاندنی سەیر سەیر و مەترسیدارانە دەدەن ، بەڵام ئەوانە جەنگی میدیاین و دەبێت زۆر باوەڕیان پێنەکەین .

ئەوەش ڕاستییە کە ئەردۆگان کۆشکێکی گەورەی لە ستایەڵی کۆنی ئیمپراتۆرییەتی  عوسمانیی دروستکردوە و پاسەوانەکانی بە جل و پۆشاکی سەردەمی عوسمانییەوەن ، بەڵام ئەمانە هیچ نین و بەڵگە نین بۆ ئەوەی کە ئەو دەەیەوێت دەوڵەتی عوسمانیی دروستبکات.  ئەمە تەنها بۆ دروستکردن و ڕاگرتنی شکۆی خۆیەتی، بۆ خۆڵکردنە چاوی ئەوانەن کە خەون بە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییەوە دەبینن و خولیای گەڕانەوەی ئەو سەردەم و زەمانەیان و ڕاکێشانیانە بەرەو ئاکەپە ، دەنا ئەردۆگان ئەوەندە گێل نییە پاش 103 ساڵ بیەوێت ئەوە بکات.   

دەسەڵات و دەسەڵاتداران زۆر زیرەکن و تاکتیکی زۆر سەیر و سەمەرە بەکاردەهێنن لە پێناوی مانەوەی خۆیاندا کە ئەمەش تەنها لەسەر حسابی گێلێتی بەشێك لە گەلە.  بۆ نموونە تەماشای صەدام بکەن لە ڕۆژەکانی جەنگی ئیران و عێراقدا گەڕایەوە بۆ دین ، هەر خودی جەنگەکەشی بەناوی قادسییەوە ناونا تاکو  جەماوەر بۆ مەبەستی خۆی هەڵخەڵەتێنێت. ئومەی عەرەبی و عروبەی بەکاردەهێنا تاکو هاوپشتی بۆ خۆی لە جەنگی لەتەك کورد و هەم لەتەك ئێرانیشدا، پەیدا بکات . هەر ئاواش نمونەی داگیرکردنی عێراق لە لایەن ئەمەریکا و هاوپەیماناناوە مانەوەیان و  جەنگیان لە ئەفغانستان ، لە لیبیا ، لە سوریا  بە ئێمە دەلێن جەنگی ” دژە تیرۆرە” بەڵام ئایا وایە؟ وەڵام لای خۆتانە بە بەڵگە و دۆکۆمێنتەوە.

هێڕشی دەوڵەتی تورکییە بۆ سەر باشوور، هێڕشە بۆسەر پەکەکە چونکە پەکەکە لە بەشی باشووردایە ، هێڕشیشە بۆسەر یەکێتی و پارتی تاکو زیاتر بیانکاتە پاشکۆی خۆی و ئامادەی هەموو جۆرە سازشێك بن، تاکو پێگەیان لەناو جەماوەری کوردیدا ئەوەندەی تر لاوازبێت و ڕسواتر بن.

ئەوەی کە ماوەتەوە بیڵێم ئەوەیە کە پاگەندەی داگیرکردنی باشوور و مانەوەی  تورکیا لەوێ، ئیدی  هەرکەس ئەو پاگەندانە بکات : پەکەکە ، سیاسییەکان ڕۆشنبیران یا ئەهلی فەیسبوك، بە گەوەرەترین زیان لەسەر جەماوەری باشوور دەگەڕێتەوە، پاگەندەیەکی ترسناکە و جگە لە ناڕاستییەکەی، ورە و بەرهەڵستی و دژایەتیکردنی لەشکری تورکیا  بە جەماوەر ناهێڵێت و ئەوەندەی تر دەیانتەپێنێت.   ئەم پاگەندانە خەڵکی دەکاتە کۆیلەیەکی بێ بیرکەرەوەی چاولەدەمی حیزب و ڕۆشنبیر و کادیرانی زانکۆ و پسپۆڕەکان و  سیاسییەکان و لەدەستدانی هەموو توانا و هێزێکی خۆی.

Zaherbaher.com  
27/06/2020
زاهیر باهیر      

پیربوونم لەو ساتەوە دەستپێدەکات تواناکانم لە خۆشەویستیدا لە دەست دەدەم..
بەشی سێهەم..

لیزا: لە روانگەی منەوە، عەشق هونەری موعجیزە خوڵقاندنە، عەشق فڕینە و هیچ کاتێک ماندوو نابێت لە تەیکردنی ئاسمانە نەبینراو و قەدەغەکراوەکان. عەشق مامانە بۆ لە دایکبوونی هەموو مەحاڵەکان، دواجار عەشق، عەشقە.
ستیڤان: بەم پێیە بێت عەشق گەمەیەکی ناعەقڵانی ئەبستراکتە!! تۆ دەتەوێت ئەم ناوەڕۆکەم پێ بڵێیت؟.
لیزا: بێگومان عەقڵ بە هەموو شێوەیەک دژی عەشقە. مەولانای رۆمی باسی شەکوای ئەو مێروولانە دەگێڕێتەوە دەچنە لای سولەیمان پێغەمبەر و گلەیی لە “با” و “رەشەبا” دەکەن چوونکە هەمیشە لانەیان لێ تێکدەدات. سولەیمان فەرمان دەکات بانگی “با” بکەن بۆچی وا دەکات؟ یەکێک لە مێروولە عاقڵەکان هاوار دەکات و دەڵێت نا نا، تکایە بانگی مەکەن، چوونکە کە ئەو هات ئێمە تەواو، حاڵمان لێ تێکدەچێت. ئەم چیرۆکە نموونەی عەشق دەخاتەوە بیرم، وەختێک عەشق دێت ئیدی عەقڵ بار دەکات. عەقڵ هەمیشە شەکوای هەیە لەسەر عەشق، لەبەرئەوەی هەر کات عەشق هات لانەی لێ تێکدەچێت.
ستیڤان: بەڵام دواجار عەشق داگیرکردنە!! لە کۆتاییدا عەشق خووی ئەو دیکتاتۆرانەیە دەیانەوێ نیشتمانی دڵت داگیر بکەن.! عەشق داگیرکردنێکی چاوچنۆکانەیە و بۆ هەمیشەش بەم شێوەیە دەمێنێتەوە.
لیزا: وا بیر دەکەمەوە نهێنییە گەورەکەی عەشق ترس بێت. یەک شت دەزانم عاشق ترسنۆکترین مرۆڤە، هەمیشە لە راڕایی و ترسی لە دەستدانی مەعشووقدا دەژی، هیچ کات دەروونێکی جێگیر و دڵنیای نییە، لەگەڵ ئەمەشدا عاشق بەهێزترین مرۆڤە بەرگەی زریانی عەشق دەگرێت.
ستیڤان: ئەوە دێڕێکی خۆمم بیر دێنێتەوە کە نوسیبووم: من ئیمپراتۆری عەشقم، چوونکە بۆ نیگایەکت دەچەمێمەوە! هەروەک چۆن مارکس بۆ جێنی هاوسەری نووسی (لە بەردەمتدا دەنووشتێمەوە و دەگریم، چوونکە خۆشم دەوێی) ئاوهاش، من وەک جەنەراڵێکی بەزیو لە بەردەم پەیکەری عەشقتدا دەنووشتێمەوە.
لیزا: عاشق ئەفسانە دروست دەکات، هەموو ئەفسانەیەک بەرهەمی عەشقە، عەشق و ئەفسانە یەک شتن و لێکدی جیا ناکرێتەوە، هەر بۆیە عاشقان وەک کەسایەتی خەیاڵی و میتۆلۆجی دەبینرێن.
ستیڤان: من دەمەوێ عاشق نەبم، دەمەوێ لێی هەڵبێم، بەڵام چارەنووسم وایە لە هەر شتێک ترسابم تووشم بووە، لە منداڵییەوە لە هەژاریی و نەخۆشی و عەشق ترساوم، ئێستا هەر سێکیان دەستیان لە بینە قاقام ناوە.
لیزا: لە راستیدا ئەو کەسە بووم دروشمی رووخانی قەڵای عەشقم بەرز کردەوە. لەسەر دەفتەری رۆژانەکەم بە خەتێکی درشت نوسیبووم: با بڕوخێ باستیلی عەشق باڵی فڕینی زنجیر کردووم، با بڕوخێ پەیکەری عەشق کە ئێسکەکانی وردوخاش کردووم.
ستیڤان: تۆ دەبێت خۆشخاڵترین ئافرەتی دنیا بیت چوونکە بەهرەمەندیت لە پرشنگی هەستی من. تۆ خۆشبەخترین ئافرەتی دنیایت چوونکە هیچ ئافرەتێک نییە لە مێژوودا هێندەی تۆ لە خۆشەویستی پیاوێک بەهرەمەند بووبێت.
لیزا: ئەوەی دەمترسێنێت، دوو شتە: سەرکێشییەکانت و جیاوازیی تەمەنمان!!. لەگەڵ ئەوەشدا کاتێک بیرت لێ دەکەمەوە ئیرەیی بە خۆم دەبەم خاوەنی دڵی تۆم و تۆش خاوەنی هەموو وجودی من!.
ستیڤان: بۆ من تەمەن تەنیا مەسەلەیەکی ماتماتیکییە، پیربوونم لەو ساتەوە دەستپێدەکات تواناکانم لە خۆشەویستیدا لە دەست دەدەم. مردن بۆ من تەنیا گۆڕانێکی فیزیاییە!! ژیانیشم لەو ساتەوە دەست پێدەکات هەستمکرد عاشق بووم، کە هەستم کرد دڵم لە بەر پێی تۆدا کەوتۆتە لەرزین.
لیزا: تۆ نابینیت من چۆن لە ئاوی عەشقدا تەعمید کراوم.؟ جگە لە ئاینی عەشق هیچ ئاینێکی تر ناناسم، عەشق ئاینی منە. ئەو بەهایای ژیان فێری کردم یەک بەها بوو کە خۆشەویستییە، لە ژیاندا فێری گۆرانییەکی سەیر بووم، گۆرانی خۆشەویستی.
ستیڤان: هەوڵبدە قووڵتر شتێکی گرنگ لە مندا بەدی بکە. ئاخر تەنها عەشق منی بە ژیانەوە بەستۆتەوە، ئەگەر عەشق نەبێت هیچ هۆکارێک بۆ مانەوە نابینم. بیرتە لە کۆڵانەکانی شارە رەشپۆشەکە بەدەم ئازاری دابڕانەوە چرپاندم بە گوێتدا: خاوەنی هیچ نیم، چوون لە کۆتاییدا عەشقم دۆڕاند و هەموو شتەکانی دیکەم بردووە. من خاوەنی هیچ نیم هیچ هیچ!!.
لیزا: هەروەک ئەو ماچانەی نێوانمان ئەو قسەیەم بیرە. بیرمە وتیشت: گەردەلوولێک لە ناخمدایە. منیش پێم وتی تۆ لە ناخی گەردەلوولێکدایت. ئەو گەردەلوولەش لە ئۆقیانووسی سۆزی منەوە مەوج دەدات.
ستیڤان: نیشانەکانی عاشقبوون لای من زۆر روون بەرجەستە دەبن. لە یەکەم دیداری یەکترناسینەوە گووتم: ئەگەر رۆژێک هەورێکی گریا و رەشەبا ناڵاندی و دەریا شێت بوو، ئەوە ئەو رۆژەیە منی تێدا عاشق دەبم!!.
لیزا: دەستت بهێنە و ماچێکم بکە. یەک ماچت من لە گۆڕی غەریبیدا زیندوو دەکاتەوە، وەک چۆن نیگایەکی ساردت دەرگای ژیانم لێ دادەخات، ئاخر تۆ ناتوانیت لە جوگرافیای دڵم دەربچیت، ئەگەریش بڕۆی قەڵای عەشقت رووخاندووە کە دڵی منە. منی مەجنونترین لەیلای تۆ.
ستیڤان: تۆ وەک موعجیزەیەک هاتیت، لاپەڕەکانی دڵمت یەک یەک خوێندەوە و لە کۆتا لاپەڕەشدا بەخەتێکی گەورە نووسیت خۆشم دەوێی.
لیزا: هەست بە جۆرێک لە غرور دەکەم، عەشقت لە خۆبایبوونێکی زۆری تێدا دروستکردووم!!.
ستیڤان: تۆ دەبێت لە خۆبایبوونێکی زۆرت تێدا دروست بێت، غرورێک تەنها من نەگرێتەوە،! چوونکە هیچ ژنێک وەک تۆ پەرستراو نەبووە لەلایەن پیاوێکەوە، هیچ ژنێک هێندە شانسی نەبووە ئەو خەرمانە لە شیعری لەپێناودا بنووسرێت و شاعیرێکی عاشق خۆی تەرخان بکات بۆ نووسینەوەی لە بۆتەی سەدان شیعردا. ئەمێستا دەمەوێ لەمە تێبگەیت و هیچی تر.

خۆدواندنی: ستیڤان شەمزینی

تێبینی: ئەم تێکستە بریتییە لە مۆنۆلۆگ نەک دیالۆگی دوو کەس، کۆی بەشەکانی ئەم مۆنۆلۆگانە لەنێوان 2010-2017 نووسراون. لە بەرگی دووەمی کتێبی “قوتووی عەتار” لەلاپەڕە 488-522 بەشێوەی کتێبی کاغەز لە ساڵی 2018 چاپ بوون

گوێم لە کۆکە کۆکی ئەو هەناوە بریندارەیە
ئارەقی ئەو روخسارە دەسڕم..
ئەی تای گیانت بە گیانم!
ئاخ هەناسەی سارددت بە سینەم!

ئۆی لەهەمووکەس دوور لە مەرگ نزیک..
دەبینی ئەم ژیانی ناچارییە بە مەرگێکی ناچارتری گەیاندین!

بە وێنەکەتدا دیارە،
سکەخشێی هەناسەی ئەم ژیانە..
گەیاندوویتییە کەناری مەرگ!
لەبری قەرەوێڵەی نەخۆشخانە،
لەسەر شۆستەی شەقامەکە کەوتووی!

بەڵا وەک مەرگان هاتووە،
ئەو هەموومانی خۆش دەوێ..
هەمووی بۆخۆی دەبا،
بە باوەشێکی بێزراو و
هەناسەیەکی خنکێنەرەوە هاتووە!

ئاخر هەزاران جار بە زیندوویی لەسەر ئەم شەقامەدا تەنیا کەوتووین..
نازانم بۆچی لەوە دەترسین بە مردوویی لەسەر شەقامەکە تەنیا بکەوین!

دنیا ماڵی وێران بووە،
جیهان لەم بێڕەحمییە پڕە!
ئاسمان واقی وڕماوە لە زەمەن..
زەوی کۆستی بەم هەموو لاشەیە کەوتووە..
نایەوێت ئەم هەموو دەردو بەڵایە بەو بسپێرین!

کچی زەرەیا لە بەیانیەکی زیوی سامانکا
لەبەردەم ئاوێنەی نەهامەتی هەموو مرۆڤە
ڕۆحسوتماکەکاندا، پێیوتم…
تۆیەک گەر نیازی ڕۆچوونتە،،
بەرەو هەڵدێرێ لە ئەشکەنجە
بەرەو نەفرەتێ لە کۆچی هەتاهەتا،،
با دڵی قەترانیت وەک مانگێک لە مس و گڕ
لە خوێنی ڕەشی شيعری نەفرەتا بگەوزێ،،
تۆ بزانە یاخیبوونیش هەم سزا وهەم پاداشتە
زەریا دەرگا کریستاڵیەکانت بۆ واڵا ناکا،،
گەر نەتوێیتەوە بۆ دڵۆپە جوانەکانی شەونمێ…
لە ئیشکی ڕەها،،
پرشنگەکانی نەمری لە چنگتا نابریسکێتەوە
تاوەکو ڕۆحت نە پرژێ …
وەک تەقانەوەی جەستەی گوڵێک ئاڵ و واڵا
هەر بۆیەکیشە من کلیلی دەرگا بەدنەفرەتەکانی…
ژیان و مەرگ و کاتم
لە ئیبلیسە پاسەوانەکانی کانی نەمریدا فڕاندووە،،
بڕیارمدا گەشتێ بکەم
پشت زەریایەک دڕندە
بەدەر لە بەرائەتی پەریەکانا،،،
گەشتێک جیاواز
لە ئەشکەنجەی هەتاهەتای،،،
مرۆڤە باڵشکاوەکانا
بوارم دا گڕی سپی یاخی بوونی ئادەمێکی تر
لە جەستەما سەرکێشیکا،،،
باکم نەبوو،،
ژەهری سەوزی گوڵە دڕندەکان،،
تۆوی وشەی تەرتیلەکانی کتێبی قه دەغەکراو ،،
لەسەر لێوم دڕک دەرکەن،
گرنگیش نەبوو لام ،،
گەر ژنە ڕەشپۆشە دەست و پەنجە ئەندێشەییەکان …
تیخی خەنجەریان لە جەستەی ئاویما گیر کەن،
ئیترئەی خواوەندی بەدنەفرەتی،،
باکم نیە، با تۆوی بەد..
لە دڵی سوتماکا،،،
لە سپێدەیەکی قەترانیا…
جارێکی تر تر بڕوێ،،
با کم نیە چیتر،،
گەڵا سپیە ژەهراویەکانی…
بەهارێکی جەستە بەستەڵەکیش،،
لەسەر ڕوخساری خۆڵەمێشئاسام سەوزبێ،،
ڕیگەم دا وە هەوای ژەهری سەرکێشی…
لە هەناسەی گەردوونێکی ناتەواو دڕندە،،
بە سنگما تێپەڕکا،
ئەوەتا من لەم کۆچە بەدنەدفرەتە،،
لەم بەدنەفرەتیە هەتاهەتایە،،،
وەک ئیبلیسێکی تر …
دەرکراو لە پەرادیسێکی ترا…
ڕۆچوونم بە چاوی خۆم دیوە،،
بە نێو تاوێرە قووڵەکانی نەفرەتا تلاومەتەوە،،
بۆنی ساردی مەرگ لە ڕوخسارم دێ..
چارۆکەی بەلەمی سەرکێشم…
باڵی سیمرخێکە،،
لە گڕو و سەراب و سووتماک،،،
هەر کە کازیوەی سەرزەریاش..
وەک چاوی کچێکی عاشق،،
بە نامۆیی زەردەپەڕێکا،،
نوقم لە قەشەنگی خۆری قورمزیدا،،،
بۆ دواجارخۆی پیشاندا،،،
دوا ئاهم هەڵکێشا..
بڕیارم دا وە یاخی بوون تاهەتا هەتا ،،،
بڵێسەی بەدنەفرەتی،،،
هەڵقوڵێ لە خوێنما ،،،
چاونەترس بووم،،
لە گەشتێکی بەدنەفرەتبوونا ….
وەک بەلەمێکی مەست وێڵ
و بێ قیبلەنما،،،
ڕۆحێک دەربازی بووە،،
هێدی هێدی ، بێسڵەمینەوە
مەملەکەتە سەوزە درۆکانی جیهانم جێهێڵا
وەک تووێخی بەجێماوی پەپولەیەک لە سڕبونا…
بوونێکی پڕ بێهودەیی و…
بێدەروازە جێما،،،
بە بیرما نایەت…
لە کەناری سامناکی نێوان بوون و نەبوون،،،
چەند شاخ و دۆڵ و شاری خەواڵووم تێپەڕاند
لە دەروازەی زەریای هەڵچووا،،،
فریشتە سیما جادوگەرە کان…
هاو سەفەری ڕۆچوونی بەدنەفرەتبوونم بوون،،،
هەر کە دەرگای پۆڵای ئاسمانیش
لەڕووم داخرا ،،
دەنگێک وەک نە نەعره تەی …
خواوەندێکی تووڕە و دوورا،،
گەردوونێکی بەتاڵ و سامناکی ڕاچڵەکان
ئاوێنە زۆرو ڵێلەکانی بوونێکی…
دڕندەو بێهودەشی تێکشکان
دەنگێکی ترسناک بوو، هات بەگوێما …
*بزانە ئەی مرۆڤی یاخی،،،
تۆیەک ووک بونێکی بۆش لە سەرابا…
نیازتە تێپەڕ کەی بە سنوری ترس و گڕا،،
چاک بزانە، لە گەڵ ڕۆچوونتا،،
جارێکی تر، دەرچوونت ….
بۆ تا هەتا هەتا نەما *..

لەگەڵ ڕۆچوونما بەرەو کەنارگەی نەفرەت
دوا نەورەسی وێڵی سەر کەناریشم لێ وون بوو،،
زانیم کە ئیتر من لە هەموو تنۆکە بارانە
پیرۆزەکانی خۆشەویستی،،
و لەئەستێرە پرتەقاڵیەکانی
میهرەبانی بێ بەری بووم،،،
بۆ دواجار بیرم کردوە لە ڕۆژانی زوو
لە بیرم بێ ئەو ڕۆژانەی عەشقڕژانبوو،،
ئەوکاتانەی خۆر…
لە دارستانی ئەرخەوانی چاو پڕ گزنگ بوو
مێرگەکانی ئاسوودەییش …
لە ڕۆحی منا هەڵتەقیبوو ،،
تاوسە ڕەشەکانی یاخیبوونیش…
لە هەورەکانی منداڵی منا شەقەی باڵیان بوو،،
ئێستا ساتەوەختی بەدنەفرەتبوونمە،،
لە گەشتێکم بەرەو هەڵدێری ڕۆجوونی هەتا هەتا
وێڵبوونە لە دەواری فڕیوی بێ نشینگە،،،
بێ ئاسمان و بێدەریاو بێ خاک
وبێ مەنزڵگە،،،
ئاوێنتەبوونە بە گڕکانپژانی نەمریەکی ترا…
دەرچوونە لە کاژێرە وەریوەکانی ماشینی گەردوونا،،
هەروەک چارۆکەی کەشتیەکی سەرکێش هەڵدێرمە
کۆچەرێتی هەتاهەتا ئێستا بەشمە،،،
بەرەو باهۆزێ لە ئافات،،
سەفەرێکی بێنەخشەیە گەشتی بەدم،،
بەرەو گەردەلوولێ بەدنەفرەت،
فرڕینێکە یاخی لە خواوەندەکانی میهرەبانی،،
من ئێستا، هەی ئیبلیسە بەندکراوە ئەشکەنجەدراوەکان
قەشەو مەلای ڕوخسار بەردەکان بە ئازارم
ڕۆچوومە تە ژێر لێوارە نسرمەکانی….
ئۆقیانووسی هەڵقوڵاوی چادووی ڕەش
ئێستا من بە بەتەرزەی پیرۆزی هەڵهاتن
لە پەیکەری خواوەندەکان،،
ڕۆحی سوتماکم شتوە
لۆسیفەرە باڵڕەشەکان لە دۆزەخا،،
بە ڕۆچوونی ‌هەڵبژاردەی ئازادانەم …
بزەیان دێ،،،،
جەنەڕاڵ و چەنگاوەر و تاوانکار
قەشە و پیاوە پیرۆزەکانی تر ….
هەموو گوێ ڕادێرن
لە ئەتوونی ژیانێک پڕ ئەشکەنجەو فەنا
من ئێستا دەربازبووم
وەک خەوێک لە برین ولە ئازار
من لاتان نەماوم، هەڵهاتووم ،
خۆم شتوە بە ئاوی پیرۆزی نەفرەت
بوومەتە تۆزی قەترانی مەرگ،
بوومەتە هەڵمی دوای باران،
بوومەتە تەمێکی ترسناک،
بەڵام قەشەنگ،،،،
لە چاوی قازە شەیتانیەکانی ڕۆژانی خەم…
بوومەتەوە سەرابی سەرەتاکانی بوون،
ئای لە ساتەوەختی ڕۆچوونی ئازادانەم ….
بەرەوفریشتە ئاویەکانی سەر کەنار و
پەریە باڵ ئەرخەوانییەکانی ناو تۆفان،،،
ئەی کە جەستەیەک گەڕایەوە
بۆ ناو تەم و ئاوێنەو سەراب
کە ڕۆح ئازادانە توایەوە
بۆ دڵۆپێ لە ئەفسانەی بەدەر لە بوون
ئیتر ترسی بۆچییە
ئیتر پەشیمانی کوا دادی ڕۆچوونم ئەدا…؟
هەر فڕینێکی ئازادانە،
نۆشکردنی کاسێک شەرابی ڕەشی ڕەهابوونە،،،
دۆزەخێکە بەڵام بەختەوەرانە…
چی تایەکی قورس و بە ئەشکەنجە بوو،،
ڕۆچوونم بۆ نێوتاشە بەردەڵانی کەنارگەی بەدنەفرەتی
مردم و بەڵام مەشخەڵی شيعرى ئەبەدیم دیتەوە،،،
بوومە سەرابستانێ…
بەڵام زومردە بریسکاویەکانی….
خۆشبەختی ڕاستیم خستە نێو چنگەوە،،،
رۆحم ڕەش بوو..
بەڵام هێدی هێدی ،،
لەگەڵ ئۆرکسترا پڕجۆشەکەی ئیبلیسەکانی مرگ،،،
بە مشتێ نوور بوومەوە،،
سوتماک بوومەوە،،،
بەڵام ڕەنگاڵەی عه شقيكی نەمریم لە ئاسۆدا دیتەوە،،
کات و شوێن لام ئێستا ….
دوو مەلی خۆڵەمێشی…
ئاسمانێکی دڕندەیە ئێستا…
شەو وەک خوێنی ڕژاوی ئاسمانێک قەشەنگ…
پژاوەتە مرواریە ڕەنگ گزنگی ڕۆحم،،
شەرابی خوێنی یاخی فوارەیەتی لە ناخم ،،،
لە ڕۆچوونی بەدنەفرەتا ئازادیە،
بەختەوەری ڕەهایە،،،
قازە پەمەییە شەیتانیەکانم دیتەوە…
لە شەوێ قژ سپی ،،،،
ئای چی سەرخۆشێکم…
بە شنەبای بەدنەفرەتی سەفەری هەتاهەتا،،،
بۆ جارێکیش نزام نەکرد….
لە یەزدانێکی نادیار ،،
بۆ چۆڕێ ژیان و مەرگی ئاسودە،،
بۆیە من دژ بە هەموو خواوەندە درۆزنەکان،…
لە بەردەم دەرگای کۆشکی..
بێهودەەیی گەردونە تەمتومانەکانا،،
بەیداخی قەترانی یاخی بوونم هەڵگرتوە،،
جەستەم ئێستا وەک گڕکانە،،
ڕۆحم دڵی ئیبلیسێکی خۆشبەختی تیینگرتوە،،،
چاوم پرە لە وێنە سەرابیەکانی منداڵێکی لاسار
لە ئاسمان و زەوی و بیابان و زەریا…
لە کەنارگەی ڕۆحکێشانی خۆم،،
لەژێر تۆفانێک لە نمە شیعرام،،
ڕێگەم داوە شەماڵێ لە نامۆیی جوانا،،
دڵم پڕکا لە خونچەی زومردی فەنا،،
بەرگم ئەستێرە ڕژانە ئێستا…
لەسەر کەنارێکی بەدەر لە زەمەنا،،،
تایەکی شێتانەم گرتوە،
وەک دەروێشیکی ناپاکیزە
حاڵم بە ئاسوودەیەیی دزراو
لە خواوەندە دڵڕەقەکان گرتوە

ببینە خانمی ڕەشپۆشی ئاسمانێک لە نەهامەتی،،،
من ئێستا جەستەم پەروانەیەکە…
سەربەست بە پانتایی جەستەی خەوتووی زەریا،،
چاوم پڕبە دارستانی نەمریە،،
تواومەتەوە بۆ بڵێسە داگیرساوەکانی شەپۆل،،
بەڵام بێترسیش،
بە لێوارە ترسناکەکانی شەپۆلا هەڵزەنیوم،،
لە قوڵایی زەریای هەناو کڕێوەشدا…
لەپی خواوەندی زەریای یاخیم خوێندەوەتەوە،،
منم نهێنیە پەیپێنەبردوەکانی تەرتیلەکانیی ،،
چوونە ژوورەوەی دەرگای دۆزەخم شکاندوە،،

لە دەرچوونی ڕۆحا ،
بەرەو سەدیمی نادیارو پڕ ئەشکەنجەدا…
ڕوخساری سەرابئاسای شاعیرێکی ڕووبەخەندەم دی ،،
ووتی ئیتر تۆ منی،
بەڵام سەرکێشێکی یاخی،،،
لە نێوان دیواری تەوماوی بوون و نەبوونا،،،
لە نێوان سنووری فیردەوس و دۆزەخا،،،
لە نێوان پەرژینی گڕینی ژیان و مەرگا،،
کە وەریمەوە بۆ گەردەکانی بوون،،
سرووتی سووتماکبوونی داری کاتم بینی
دیوی شاراوەی جەنگی رۆح و،،،
خۆری ئەرخەوانی سەرکێشیم بینی،،
گوڵم دی گۆشتین،
دارستانی ئاگرینم بینی،،
لە بەرگی ئافرەتی جەربەزەو قەشەنگا، ،،
شاخ وەک فریشتە،،
زمان وەک ئاوێنە، چاو وەک ڕەنگاڵە،،،
باران وردە دڵ بوو بەڵام باڵدار،!
هەزاران ئەستێرەی سەربەست،،،
دەرباز لە نێو جوانی مەترسیدار،،
کاسیی نەمری..
خوێنی ڕەشی نەفرەتبوونی…
بە جەستەی ڕژاوما ئەرژایە خوار،،
چی دۆزەخێکە من ترازاومەتە ناو..
پۆلە مەلی قەترانی گڕینم دی…
لە ناو ناخی هەڵساوی زەریا ،،،
هەزاران مانگی مەستم دی…
لە فەلەکێکی بێ کات و زەمەنا،،،
ئای لەم ڕۆچوونە بەدنەفرەتە ،،،
لەم بێ خاک و بێ زەریا و بێ شوناس و
بێنشینگەو بێ مەنزڵگە،،،
چی بەختەورێکی پرشنگڕۆحم ئێستا،،،
چی سورەتێکی بەدم ئێستا،،،
بەڵام ئاسسودە،،
منم پەڵە هەورێکی سەرکێش،
بروسکەیەک وەک تیخی خەنجەر….
بە ناو دیواری حەقیقەتا
من ئێستا بوونێکم بێ جەستە و ڕۆح،،
ئازاد لە نێو ئۆقیانسێ…
یاخی لە ڕیتمی هەسارە پەرش و بڵاوەکانی گەردوونا،،،
ڕێم داوە کەشتیەکی بێ کەشتیوان..
هەڵمگرێ و بمبات ،،،
بە سەر کڕێوەی کاتا،
مەست بووم لە سەفەرا ، لە کۆچی فەنا…
بە ئۆرکسترای ئافات..
ڕێمداوە فریشتە باڵئاو یەکان….
شەرابی ژەهری بەد،،
بە گەرووی سووتماکما بڕژن،،،
گیای مەستی یاخیبوون لەسەر پەنجەم ڕوا!
گیانێک بووم بێ ئێسک ، بێ خوێن، بێ
هەستی مرۆڤ،
چی زەریایەک لە بوونێکی تر،،،
چی شەپۆلێک لە حەقیقەتی تر،،،
چی تەرزەیەک لە نەمریەکی تر ،،،
کۆچی نەفرەتی بە من بەخشی…

وانه‌كانی ژیان
له‌ مانگی تموز هاوری عه‌بدوڵلای مه‌لا فه‌ره‌ج { مه‌لا عه‌لی} رۆژانه‌ له‌ گه‌ڵ ژماره‌یه‌ك له‌ هاورێیان ئه‌چوون بۆ سه‌ر سیروان به‌ مه‌به‌ستی دۆزینه‌وه‌ی شوێنێكی گونجاو بكرێت به‌ باره‌گای حزب و، ئێواره‌یه‌ك وتم به‌ هاورێ مه‌لا عه‌لی حه‌ز ئه‌كه‌م به‌یانی له‌ گه‌لتان بێم بۆ سه‌ر سیروان و، بۆ رۆژی داهاتوو له‌ گه‌ڵ هاورێیان رۆیشتین وله‌ ته‌نكاییه‌ك له‌ سیروان په‌رینه‌وه‌و ده‌ستمان كرد به‌ به‌رد هێنان و، له‌ شوێنێكی دیاریكراواد به‌رده‌كانمان بۆ ناو روباری سیروان فرێئه‌دا.
له‌ هاوری مه‌لا عه‌لی نزیك بوومه‌وه‌و هه‌ردووكمان پێكه‌وه وه‌ك بڵێت ته‌وقیت كراوین‌ دامانه‌ قاقای پێكه‌نین و سه‌یری یه‌كترمان كردو وتی ئه‌زانم چی ئه‌ڵیت و، وتم ئه‌م به‌زمه‌ چییه‌؟ كێ ئه‌م نه‌خشه‌یه‌ دارشتووه‌؟ چه‌ند زیره‌كه‌ !، له‌ولاوه‌ دوكتور نه‌جمه‌دین به‌ بۆڵه‌ بۆڵ هات وتی : به‌چی پێئه‌كه‌نن؟ مه‌لا عه‌لی وتی هاوری سیروان له‌ شێره‌ كوله‌ ئه‌ترسێت و، دكتۆر یه‌كسه‌ر وتی كوا شێره‌كوله؟ منیش به‌ هێمنی وتم دوكتۆر گیان من مه‌له‌وانم و ئه‌زانم ئه‌م شوێنه‌ بۆ پرد ده‌ست نادات و ئه‌گه‌ر باران ببارێت ئه‌كه‌وێته‌ ناوراست ئاوه‌كه‌و باشتروایه‌ شوێنێكی تر بدۆزنه‌وه‌و، ئه‌مه‌ روباری سیروانه‌ جۆگه‌له‌ ئاوی بیستان نییه‌ و، دوكتۆر تۆره‌ بوو ئێمه‌ی به‌جێهێشت و، مه‌لا عه‌لی وتی : سێ چوار رۆژه‌ ئه‌ڵێم ئێره‌ باش نییه‌و ئه‌و هه‌ر ئینكاری ئه‌كات.
له‌ پاش پشوویه‌كی كورت دوكتۆر وتی مه‌لا عه‌لی با سه‌ره‌وه‌خوار برؤین، زۆر دوور نه‌كه‌وتینه‌وه‌ ته‌نگه‌ به‌رێكمان دۆزییه‌وه‌و ئه‌م به‌رو ئه‌وبه‌ری سیروان كه‌متر له‌ دوو مه‌تر بوو، ئاوه‌كه‌ بناغه‌ی به‌رده‌كانی هه‌ڵدری بوو ئاوه‌رۆیه‌كی زۆر تیژی دروست كردبوو، بریاردرا پردله‌وی درۆست بكه‌ین.
له‌ رۆژی داهاتوو ته‌وراس و ته‌وه‌رو قازمه‌و خاكه‌نازمان برد بۆ سه‌رچه‌م، له‌وی بووین به‌ دووبه‌ش، به‌شێك به‌ هه‌ڵكه‌ندن و دروستكردنی نیمچه‌ دیوارێك له‌ هه‌ردوو به‌ره‌كه‌ی سیروان و، به‌شی دووه‌م برۆن بۆ چه‌می گریانه‌ و دار چناری سور بێنن و، من له‌گه‌ڵ داربرین چووم و، گریانه‌ چه‌مێكی گه‌وره‌و پر بوو له‌ سوره‌چنارو، به‌ده‌م قسه‌كردن له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا دوو داری گه‌وره‌مان برییه‌وه‌و، به‌ داره ‌لۆس و به‌ 12 كه‌س ئه‌م به‌رو ئه‌وبه‌ری داره‌كه‌مان گرت و به‌ سێ چوار قۆناغ دارێكمان گه‌یانده‌ هه‌زار به‌س و، زۆر هیلاك بووین و داره‌كه‌ زۆر قورس بوو، به‌و جۆره‌ی ئێمه‌ كۆمه‌ڵێك له‌ هاورێیان چوون و ئه‌وانیش دارێكی قورس و گه‌وره‌یان هێناو، له‌ رۆژی سێیه‌مدا پردمان دامه‌زراندن.
له‌ 16/8/1979 سه‌دام حوسه‌ێن به‌یانی ژماره‌ 109 ساڵی 1979 لێخۆشبوونی بۆ سه‌ربازو خه‌ڵكی مه‌ده‌نی راگه‌یاندو ،ژماره‌یه‌ك له‌ هاورییان سوودیان لێوه‌رگرت و گه‌رانه‌وه‌ ناو شارو دێهاته‌كانیان و، له‌ پاش شه‌ری پاوه‌ 23/8/1979 ــ 28/8/1979 ده‌ستمان كرد به‌ گواستنه‌وه‌ له‌ به‌له‌بزان بۆ سه‌ری سیروان و، من هاوری نه‌ژاد ته‌وفیق برای شه‌هید هێمن دوشكایه‌كمان هه‌بوو زۆر قورس بوو دووقۆڵی هه‌ڵمانكرت و له‌ پاش هیلاكییه‌كی زۆر گه‌یاندمانه‌ شوێنی خۆی و، ئه‌و كات بارمان قورس نه‌بوو یه‌كی به‌تانییه‌كی سه‌ربازیمان هه‌بوو، كه‌ممان دوو قاتی جلی هه‌بوو.
هه‌زار په‌س رووته‌ن بوو داری نه‌بوو. ئێمه‌ له‌ چه‌می گریانه‌وه‌ زۆر نزیك بووین، كه‌پرێكی شركه‌مان دۆوست كردبوو به‌شی نووستنی سێ چوار كه‌سی ئه‌كردو ئه‌وانی تریش له‌ به‌ر هه‌تاو یان له‌ نزیك ئاوی سیروان ئه‌مانه‌وه‌و، دووای شه‌ركه‌ی پاوه‌ چوار پێشمه‌رگه‌ی دیموكرات كه‌وتنه‌ لای هاورێیان و له‌ لای ئیمه‌ دانران و ئیواران به‌ كۆمه‌ڵ ئه‌چووین بۆ گۆمه‌كه‌ی سیروان نزیكی چه‌می گریانه‌و ، به‌ جه‌لاتین و كه‌پسول بۆمبی پچوكمان دروست ئه‌كردو هه‌ڵمان ئه‌دا بۆ ناو گۆمه‌كه‌و ماسی سه‌ر ئاوه‌كه‌ ئه‌كه‌وت و منیش له‌و كاره‌ زۆر شاره‌زا بووم و ماسیم ئه‌گرت و، یه‌كێك له‌ پێشمه‌رگه‌كانی دیموكرات ناوی كه‌مال بوو هاواری ئه‌كردو به‌ ناوی باوكم ‌ره‌جه‌ب بانگی ئه‌كردم و ئه‌یوت ره‌جه‌ب، ره‌جه‌ب ئه‌وه‌ ماسییه‌كی گه‌وره‌یه‌و، هاورێ مه‌لا عه‌لییش قاقا پێئه‌كه‌نی و، ئه‌یوت هێشتا دوو مانگ نییه‌ بوویت‌ به‌ پێشمه‌رگه‌، كه‌چی له‌ باتی نازناوه‌كه‌ت به‌ ره‌جه‌ب بانگت ئه‌كه‌ن!.، له‌ پێشمه‌رگایه‌تی زوربه‌مان ناوێكی ترمان هه‌بوو، بۆ ئه‌وه‌ی دوژمن به‌ ئاسانی نه‌مانناسێت.
له‌ پاش چه‌ند رۆژێك به‌ رێگایه‌كی جێی متمانه‌ براده‌رانی دیموكرات گه‌رانه‌وه‌ بۆ لای پێشمه‌رگه‌كانی دیموكرات و، جێی ئاماژه‌یه‌ له‌ پاش چوار مانگ من هاورێ شیخ ره‌سول چووین بۆ مه‌هابادو، له‌وی هه‌والی كه‌مالمان پرسی و له‌ پاش ماوه‌یه‌ك هات و به‌ زۆر ئێمه‌ی برد بۆ ماڵه‌وه‌و به‌ دایك و كه‌سوكارو خزمه‌كانی وت : ئه‌مانه‌ ژیانی من و سێ پێشمه‌رگه‌یان پاراست و، له‌و ماوه‌یه‌دا كه‌مال و براده‌رانی تر زۆر یارمه‌تی و خزمه‌ت من و هاورێیان كردو، ئه‌و كات مه‌هاباد به‌ ده‌ستی حزبی دیموكراتی كوردستان بوو، له‌و رۆژانه‌دا ئێمه‌ له‌ مه‌هاباد بووین میتنگێك بۆ ره‌هبه‌ری چریكهای فدایی خلق ایران ( ئه‌شره‌ف ده‌هقانی) رێكخرا ( مانكی شوبات 1980) بوو.
رۆژێكیان به‌ ئۆتۆمبێل ئاردمان بۆ هات بۆ دێی هێرتاو، داوا له‌و هاورێیان كه‌ توانایان هه‌یه‌ كرا برۆن ئارد بگوێزنه‌وه‌ بۆسه‌ر سیروان و نزیكه‌ی په‌نجا پێشمه‌رگه‌ رۆیشتین و، له‌وێ زۆر له‌ هاورێیان حه‌زیان كرد خۆیان بكه‌ن به‌ لێپرسراوو، منیش به‌بێ گویدان به‌م و به‌و فه‌رده‌یه‌كی په‌نجا كیلۆییم هه‌ڵگرت و، به‌ره‌و سه‌ر سیروان رۆیشتم و له‌ رووباری سیروان له‌ گه‌ڵ ئارده‌كه‌ په‌ریمه‌وه‌‌ ئه‌و به‌رو، گه‌رامه‌وه‌ بنكه‌كه‌ی خۆمان.
له‌ سه‌ره‌تای مانگی تشرینی یه‌كه‌م / ئوكتۆبه‌ر 1979 له‌و رۆژه‌ سه‌خت و دژوارانه‌دا مه‌فره‌زه‌یه‌كی 47 كه‌سی به‌ 5 چه‌كه‌وه‌و، به‌ سه‌رپه‌رشتی وفه‌رمانده‌یی هاورێ ته‌وفیقی حاجی یادی به‌خیر كه‌وتینه‌ری له‌ هه‌زارپه‌س بۆ تووژه‌ڵه‌و ناوزه‌نگ. ( ماویه‌تی).

27/6/2020

كۆچم وه‌ك برۆ له‌چاوو
تیشكی خۆر له‌سه‌حراو برسی
چوون میهره‌بانی له‌دڵم و
به‌زه‌یی له‌خوێن و
نووری خودا له‌ده‌روونما
ده‌بریسكێته‌وه‌
به‌ره‌و به‌رزه‌خ
به‌رزی به‌رزان
گیانم ده‌فڕێت
بۆ لای یه‌زدان
جه‌سته‌میش تینوو و دێوانه‌
بۆ هه‌ناوی چرۆو گوڵزاری گۆڕستان
هه‌سته‌كه‌م زوو
دێمه‌وه‌ ناو جه‌سته‌ی ڕوونم
باخچه‌ی به‌هه‌شت و ده‌روونم
چه‌ند ئاسووده‌م
خودام به‌ڕاستی ناسیوه‌
گۆڕه‌كه‌م هه‌ورێك سپییه‌و
په‌رده‌یه‌كی ڕه‌نگ ئاوینه‌
پارچه‌ هه‌ورێك ئاورێشمینه‌
له‌نێوه‌ندی به‌هه‌شت و زه‌وی و
جیاكه‌ره‌وی گه‌ردوون و
ئاسمانێك شینه‌

ستار ئه‌حمه‌د
•

من سه‌رشێتم
یا ئاوه‌زم له‌ ده‌ست داوه‌
یا خرۆشانی ناخمه‌ بۆ جه‌ماڵی ئه‌و ئیشقه‌مان
مه‌یلی ژوان تێكشاو و ورد و خاشه‌
بۆته‌ خاشاك
له‌زیلدانا نراوه‌
ئه‌م په‌تایه‌
چ دابڕانێكی قورسه‌
به‌ سه‌ر شیعر و به‌فر و ئاو و رۆحی من و تۆ باریووه‌
شنه‌ی سپێده‌ یاخییه‌
له‌ درزی وڕێنه‌ی خه‌یاڵ
هه‌ڵاتووه‌ و
سه‌رای غوربه‌تی ته‌نیووه‌
تۆ ئاونگی جه‌سته‌ی شنه‌ی
یه‌ك زه‌مه‌نه‌ ئولفه‌تمان لێ ترازاوه‌
بیری ژێمان دابڕاوه‌
له‌م ژاوه‌ژاوه‌ی قومری دڵ
سه‌رگه‌ردانین
تێكئاڵانمان مه‌حاڵێكه‌
هیچ ده‌نگێكی پڕ چریكه‌
میلۆدی بۆ نه‌چڕیووه‌
ئاااای خودایه‌
بشێ حه‌رفه‌كانی ئه‌وین
داستانی ڕسته‌ی دابڕان بنوسنه‌وه‌
چی ئه‌لف و بێی زمان هه‌یه‌
هه‌موو فۆنتی نوسینه‌كان
گه‌ر بیتهۆڤنیش بێته‌وه‌
گشت هه‌ستێكی به‌ وڕێنه‌ی پڕ له‌ هۆره‌
هه‌موو سه‌مای جه‌سته‌ و گه‌ڵا و گول و له‌ره‌ی ده‌ره‌خته‌كان
له‌ ژێر پێی تۆن
جوانی باڵات ناژه‌ننه‌وه‌
كچێ گوڵێ
هه‌موو به‌یانیانی پایته‌خت
ده‌نگێ شه‌رمنده‌یه‌ له‌ باڵاهه‌ڵدانی باڵای جوانیت
قه‌ت په‌ی نابا، به‌ دوندی دڵی شێواو و په‌نهانی تۆ
چ جای رۆژگار تا ئێواره‌
به‌ بسته‌ نازی ناز ناگا
پێم بڵێ ئه‌و كه‌ی ده‌زانێ
له‌ سروشی فۆرمی باڵا و نهێنی شه‌وانی تۆ
تۆ نازانی
مه‌یلم وه‌كو شه‌پۆلی ده‌ریا سه‌رشێته‌
ده‌مكا به‌ با
له‌م ته‌وژمه‌، مه‌یلی زۆره‌
به‌ره‌و رۆخ و ناخی زه‌وی ته‌كان ده‌دا
منیش بۆ رۆحی تۆ ده‌با

Deutschland- Bad Camberg
27 . 06.2020

ژیل دۆلۆز gilles deleuze، لە پێشەکی کتێبی،( تقدیم لساشر مازوخ، البارد والقاسي 1989،) دەنووسێت: هەردوو ڕۆماننووس، ساشەر مازوخ sacher masoch و مارکیس دیساد marquis de sade دوو ڕۆمانووسی گرنگن، بەجۆرێک هەردوو نەخۆشی دەروونی مازۆخیسم و سادیست، هەر بەناوی خۆیانەوە نراوە، لەکاتێکدا ئەمان دوو ڕۆمانووس بوون، نەک دەروونشیکار و پزیشکی دەروونی کلینیکی، بەڵام لە ڕێگەی نیشاندانی پاڵەوانی ڕۆمانەکانییان، توانیویانە ئەو تەرزە نەخۆشییه، بدۆزنەوە، بەمەش دۆلۆز، ئەوە ڕەت دەکاتەوە کە ڕەخنەگر و ڕۆمانووس و دەروونشیکار، کاریان بەسەر یەکترەوە نەبێت، چونکە هەم ڕۆمانووس، هەم دەروونشیکار، هەم ڕەخنەی دەروونی، خەریکی وەسفی کارەکتەرەکانیان و سەمپۆتمە سەرەکییەکان دەدۆزنەوە، بۆیە دۆڵۆز بە تەواوکەر و هاوکاری یەکتر وەسفییان دەکات، تا ئەوەی تەواوی کتێبەکەی تەرخان دەکات بۆ شەرح و ناسینەوەی کەسێتی سادیست و مازۆخیست. واتە: خۆی هەردوو کارەکە پێکەوە گرێ دەدات.
ئەوەی جێگەی تێڕامانی منە، ئایا ڕۆمانووسی کورد، ئاگای لە پاڵەوانەکانی خۆی هەیە؟ دەزانێت پاڵەوانەکانی ئەو سەر بە چ تەرزە لە کەسێتی و چ دەردێکی سایکۆلۆژیین؟ ئایا ڕۆمانی کوردی، شۆڕبۆتەوە بۆ نیشاندانی بەشێکی تاریکی کەسێتی مرۆڤی کورد؟ لە ڕاستیدا، ناتوانیین بڵێین، بەڵێ! ئەو تۆزە وەسفەشی کە کراوە، پڕۆسەیەکی ناخودئاگایانەی نووسەرە و ئەم کارە سەرپەڕە لە ڕۆمانەکەدا، هەروەک (عەتای نەهایی) کە کارەکتەرەکانی خودان فەلسەفه‌ و شوناسی دیاریکراو نیین، ئاستی ڕۆشنبیری پاڵەوانەکانی دەگاتە ڕۆژنامە خوێنێکی سادە و بێ شوناس، لەسەرەتادا وادەزانی کەسێتییەکی ڕوون دەبینی، دواتر لێت بزر دەبێ و کەسێتیەکی تەماوییە.
لای (بەختیار عەلیش) پاڵەوانەکانی هەموو فوتێکراو و خاوەن قسەی گەورە و فەلسەیین، واتە فرەشوناس نیین و هەموویان بەیەک گەروو، هاوار دەکەن و نازانی لەچیدا جیاوازن ، لای (جەبار جەمال غریب) یش هەمان شت بەدیدەکرێت، کە هەست دەکەیت پاڵەوانێک هەیە هەمیشە لە ژێرەوە خەریکی پلانێکی ترە، بەڵام نازانی ئەو پلانە چییە، بۆیە ناتوانیت ئەم (تەمە پاڵەوان)انە، وەک کەسێتییەکی سەربەخۆ و گوزارشت کەر لە سایکۆلۆژیایی ئینسانی کورد، بناسیتەوە. بەشێکی زۆری ڕۆمانی کوردی، کێشەی تەمەپاڵەوانی هەیە، چونکە ڕۆمانووس، هێشتا خەریکی نەخشەی ڕۆمانەکەیەتی و ئاگایی زیاتر شکاوەتەوە بەسەر زمان و وشە و وەسفی شوێن و …تاد، کەمتر پاڵەوان و شاکەس و کارەکتەری خۆی ناسیوە. زۆربەی پاڵەوانەکانیان، بەرهەمی هەڵڕژانی نەستییانەی نووسەرن و ئاگایی تێیدا ونە.
بۆیە بەبڕوای من ڕۆمانی کوردی پێویستی، بەوەیە دادگایی بکرێت و هەموو تەمەپاڵەوانەکانی بخرێتە ژێر پرسیار و شڕۆڤەوە.

تێبینی/
١.ئەم پۆستە، لێدان نییە لەهیچ نووسەرێک، بەڵکو بانگێشتێکی مەعریفی ڕووتە.
۲. چاوێکم خشاند، بە وەرگێڕانی کتێبەکەی دۆڵۆز،( ساردی و دڵڕەقی) لەوەرگێڕانی فازیل محمود وەلی، بەڵام بەیارمەتی دەقە عەرەبییەکە توانییم تێگەیشتنی خۆم گەڵاڵە بکەم.
۳.بۆ دەقە عەرەبییەکە، بگەڕێوە بۆ، سایتی nomene. bloge spot.com

(گۆڕین) لای فرۆید واتا نەخۆشەکە دەرونشیکار لەجێی یەکێک لەو کەسێتیانە دادەنێت کە لە منداڵیدا کاریگەرییەکی زۆریان لەسەری هەبووە ، وەک باوک یان دایک.
بەم پێیە کاردانەوەی بەرامبەر دەروونشیکارەکە وەکو کاردانەوەی بەرامبەر کەسێک نییە کە رووبەڕوو یان لە پشتییەوە وەستاوە ، نەخۆشەکە دەروونشیکار بە کەسێکی دی ئەبینێت (دایک، باوک بابەگەورە یان دایەگەورە) وە چاوەرێشە رۆڵی هەمان کەسێتی ببینێت.
چەمکی( گۆرین) بایەخێکی فراوانتری لە بەکارهێنانی تیۆری دەروونناسیدا هەیە، گۆرین یەکێکە لە باوترین هۆیەکانی (هەڵە و ناکۆکی) ی مرۆڤ بەرامبەر بە راستی ، گۆرین وامانلێدەکات دونیا لە پشت چاویلکەی خواست و ترسەکانی خۆمانەوە ببینین لە ئەنجامدا راستییەکان لەگەڵ خەیاڵ و هەڵەی هەستیدا تێکەڵ بکەین ، ئێمە خەڵکی وەک خۆیان نابینین بەڵکو بەگوێرەی خواست و ویستی خۆمان دەیانبینین، ئەو تێڕوانینەی هەمانە بۆ کەسێک بەگوێرەی ئەوەیە کە لێیان چاوەرێ ئەکەین و کاردانەوەی ئێمە بەرامبەر کەسێتییە راستەقینەکە نییە بەڵکو بەرامبەر ئەو وێنەیەیە کە ئێمە دەربارەی ئەو لە زەین و خەیاڵی خۆماندا خوڵقاندومانە.
بۆ نموونە دووکەس بهێننە بەرچاوتان کە یەکترییان خۆشدەوێت، عاشقی جوانیەکان و خووە بەرزەکان و سیفاتەکانی یەکتر و شەیدای یەکترن ، ئەمانە ئەبنە هۆی ئەوەی بۆ یەک ببن و بچنە ژیانی ژن و مێردایەتییەوە ، بەڵام هەمووی شەش مانگ دوای ئەوە هەردووکیان تێئەگەن کە ئەو کەسە نین کە عاشقی یەکتر بوون و وابیر دەکەنەوە هاوسەرەکەیان کەسێکی تری لێدەرچووە، ئەو دووانە عاشقێکی رووکەشی هەڵخەڵەتێنەر و گۆڕاو بوون، لە بەرامبەرەکەیاندا ئەو شتەیان ئەبینی کە لە بنەرەتدا ئەیانویست بیبینن : باشی، زیرەکی، هاوڕێیەتی و راستگۆیی…
لەوانەشە هەمان سیفاتەکانی دایک و باوکیان بووبێ و بێئاگابوون لەوەی گرفتاری خەیاڵ و هەڵەی هەستی بوون، لەوە بەدوا گیروگرفتەکان بەدەر ئەکەون و هەردووکیان هەست بە بێزاری ئەکەن، چونکە هاوسەرەکانیان بە گەمەی دەست ئارەزووەکانیان ئەبینن ، بەڵام ئەسڵی مەسەلەکە ئەوەیە کە ئەوان خۆیان فریوو داوە ، بە تەنها وەهم و خەیاڵەکانی خۆیان دیوە نەک راستییەکان هەربۆیە ئەگەر خەڵکی لە (گۆڕین) بگەن هەرگیز شتی وا روونادات.
هەمان دیاردە لە دونیای سیاسیشدا بەدی ئەکرێت، ئەو جۆش و خرۆشەی خەڵک بهێنەرە پێش چاوت کە بەرامبەر سەرکردەیەکی سیاسی پیشانی ئەدەن، (ئەمەش نەک لە کوردستان بەڵکو لە هەموو دونیادا روودەدات) ئەو سەرکردانەی ئەشێت خراپبن یاخود باش، بەڵام مەسەلەی سەرەکی باش و خراپی سەرکردەکە نییە بەڵکو ئەوەیە کە زۆربەی خەڵک چاوەرێی ئەوەن و پێویستیان بەوەیە کەسێک بێت و رابەرییان بکات، کەسێک کە نیازی پاک بێت، ئەگەر کەسێک کە دەزانێت چۆن رۆڵی رابەرێک ببینێت و بێتە مەیدانەوە، خەڵک ئارەزوو و خواستەکانیان (دەگوێزنەوە) بۆ ئەو و یەقینیان لا دروست ئەبێت کە ئەو فریادڕەس و ڕزگارکەریانە، گەرچی لە راستیدا ئەو سەرکردەیە کاولکار و شەڕانگێزبێ و ببێتە مایەی کۆسپ و کارەسات بۆ میللەت و وڵات ، تەنانەت سەرکردە بچوکەکانیش لەم بۆچوونانەی خەڵک سوود وەردەگرن ، ئەو سیاسەتمەدارانەی کە بە وریایی و ئاگاییەوە سوودیان لەو مەیلەی خەڵک بۆ (گواستنەوە) لە پێناوی گەیشتن بە سەرکەوتنی گەورەدا بینیوە ڕواڵەت و رەفتاری پەسەندیان لەسەر شاشەی تەلەفزیۆن ئەو خەڵکە فریوو ئەدا کە دەنگیان بۆ ئەدەن ، چونکە ئەو قسانە ئەکەن کە میللەت پێی خۆشە، منداڵان ماچ ئەکەن، ئەبنە مایەی بەهێزکردنی هەڵەی هەستی و وەهمی بینەران و وا بیردەکەنەوە ئەگەر کەسێک بەو شێوەیە بێت کەواتە ناکرێت مرۆڤێکی خراپ بێت.
ئەگەر خەڵکی باشتر لە( گواستنەوە) بگەن و بزانن چۆن هیوا و خۆزگەکانیان ڕەگێکی درۆ بەو شتانە ئەدات کە دەیبینن، ئەگەر چاودێرێکی بێلایەنبن و ئەگەر دیدێکی رەخنەییان هەبێت هیچ یەکێک لەو شتانە روونادات کە باسمان کردن، ئەگەر ئێمە بتوانین پەردەی وەهم و هەڵەی هەستی وەلا بنێین، ئەوکاتە خۆشەویستیمان و ژیانی ژن و مێردایەتیمان و باردۆخی سیاسیمان لە کارەسات و بەد بەختی خاڵی دەبێت و چیدیکە نابینە نێچیری دەست ناکۆکی نێوان راستییەکان و وەهم…

@Rabar N Abdulhamed

عەبدولڕەحمان زەبیحی ” عولەما ” تێکۆشەر و شۆڕشگێڕ و سیاسەتمەدار و رۆشنبیر و نووسەر و زمانەوان و فەرهەنگسازێکی زۆر بە توانا بوو. دڵسۆزێکی کەم وێنەی گەلی کوردمان بوو، کوردستان پەروەرێکی راستی تا سەر ئێسقان بوو، شۆڕەسوارێکی جەربەزە و ماندوونەناسی کەڵەمێرد و چاونەترس و کۆڵنەدەر و هەمیشە نەسرەوت و وچانەدەر بوو. هەموو ژیانی و هەموو کاتێکی بۆ خزمەتی گەلی کوردمان و کوردستانی نیشتمانی پیرۆزمان تەرخان کردبوو. مێژوویەکی پڕ لە شکۆداری و شانازی هەیە.
(عەبدولڕەحمانی سۆفی مینەی کڵاودروو) لە ساڵی (١٩٢٠) لە شاری مەهاباد، لە دایک بووە. خوێندنی سەرەتایی لە شاری مەهاباد تەواو کردووە. لە ساڵی (١٩٣٥) دا، لە شاری (ورمێ) لە رۆژهەڵاتی کوردستان دا، بڕوانامەی خوێندنی ناوەندی وەرگرتووە.
بە منداڵی لە لای مامۆستا (مه‌لا قادری موده‌ڕیسی) پەرتووکی (گوڵستان) ی سەعدی و وانەی (جه‌بر) ی خوێندووە. مامۆستا مەلا قادر مودەریسی هەستی کوردایەتی لە هـزر و هۆش و دەروونی زەبیحی دا رواند.
عەبدولڕەحمان زەبیحی منداڵێکی زیرەک و بلیمەت بوو. لە بارەی زیرەکییەوە، شاعیری ناسراوی کوردمان (هه‌ژار موكریانی: ١٩٢١ـ ١٩٩١) لە پەرتووکی (چێشتی مجێور) دا، له‌ لاپه‌ره‌ (١٨-١٩) دا، لەژێر ناوی” بەڵای گیانم” دا دەڵێ:
“رۆژێک وەک بەڵای ناگەهانی منداڵێکیان هێنا حوجرەکە، بە تەمەن لە من باوخۆشتر و بە باڵا لە من کورتە باڵاتر بوو. یەکێکی سووری چاوزیت، لێم بوو بە عـیزرائیل، دەبوایە ئەویش گوڵستان بخوێنێ. هەتیو ئەوەندە زیرەک بوو کە نەبێتەوە. من بە هەزار گێرە و نێرە دوو خەتم رەوان دەکرد، ئەو پەڕە و دوو پەڕەی تێ دەپەڕاند. وەک ئاگری قودرەتی وابوو. جا وەرە زللـە و چەپۆک بخۆ؛ کە بۆ ئەو هێندە و هێندەی رەوان کردووە و تۆ هەر منجە منجت دێ؟! هەر لەبەر خۆمەوە لە خوا دەپاڕامەوە ئەو بەدفەڕە بمرێ و لە کۆڵ دنیا بێتەوە. ناوی ئەویش عەبدولڕەحمانی کوڕی سۆفی مینە بوو. کە لە دواڕۆژدا بە ناوی (زه‌بیحی) ناسرا. زەبیحی وەک من فەقێی دایمی و رەسمی نەبوو؛ دەرسی دەخوێند و دەگەڕایەوە ماڵە خۆی. وردە وردە پێکەوە بووینە ئاشنا و لە دەرسی گوڵستان یاریدەی دەدام و ئەو ئاشناییە پتر لە پەنجا ساڵ دەوامی کرد”
عەبدولڕەحمان زەبیحی بێجگە لە زمانی کوردی، بە باشیش زمانی: فارسی و تورکی و عەرەبی و ئینگـلیزی و فەرەنسی و ئەرمەنی، دەزانی.
عەبدولڕەحمان زەبیحی هەر بە گەنجی تێکەڵاوی بزووتنەوەی کوردایەتی بوو. یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی (ژ.ك : ژیانه‌وه‌ی كورد) له‌ لە رۆژی (٢٥/ گەلاوێژ/١٩٤٢) دا لە مەهاباد دایان مەزراند. تا هەڵوەشاندنەوەی زەبیحی سکرتێری ئەو کۆمەڵەیە بووە.
زەبیحی دامەزرێنەری گۆڤاری (نیشتمان) یش بوو، کە بڵاوکراوەیەکی نهێنی (ژ. ك) بوو. زەبیحی نووسینانەکانی کە لە رۆژنامەی (کوردستان: ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان) لە رۆژهەڵاتی کوردستان، و لە گۆڤاری (نیشـتمان) دا، بە ناوی نهێنی (بێـژه‌ن) ەوە بڵاوکردوونەتەوە. شایەنی باسیشە و کەم کەسیش ئەوە دەزانێت، کە عەبدوڕەحمان زەبیحی یەکەم کەس بوو کە ناوی مانگەکانی ساڵی بە کوردی دانا.
زەبیحی بەشداری لە کارەکانی (كوماری كوردستان) دا کردووە. لە دوای رووخاندنی کۆماری کوردستان، هاتۆتە باشووری کوردستان.. دوایش رووی لە رۆژئاوای کوردستان کردووە، رۆڵێکی گەورەی هەبووە لە هاندانی دامەزراندنی (پارتی دیموكراتی كورد) له‌ رۆژئاوای کوردستان لە ساڵی (١٩٥٧) دا. دووبارە گەڕاوەتەوە بۆ باشووری کوردستان.

عەبدولڕەحمان زەبیحی لە ساڵی (٣٠/ دێسەمبەر/ ١٩٥٧) دا، چووە بۆ وڵاتی میسر بۆ ئەوەی لەگەڵ (یه‌كێتی خوێندكارانی كورد ـ لە میسر) پێکەوە یاداشتێک دەربارەی مافخوراوی و چەوسانەوەی کورد بدەن بە کۆنگرەی نێونەتەوەیی بە نێوی ( كۆنگره‌ی گه‌لانی ئاسیا و ئه‌فریقا) کە لە قاهیرەدا بەسترا بۆ نەتەوە ژێردەستەکانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، کە خاوەنی قەوارەی سیاسی نەبوو، بە داخەوە کە عێراق و سوریای دوو دەوڵەتی رەگەزپەرستی داگیرکەری کوردستان، رێگربوون لە بەشداریکردنی کورد. ناوەندی کۆنگرەكەش هەر لە قاهیرەدا بوو. هێچ چارەیەک نەما، ئەوەنەبێت، کە یاداشتەکەیان بە زمانی عەرەبی و ئینگلیزی و فەرەنسی چاپکرد و لە ناو کۆنگرەکەدا دایان بە ئەندامانی کۆنگرەکە.. دوایش لە رێی پۆستەوە یادداشتەکەیان ناردیان بۆ بەشێکی زۆری سەرۆک کۆمار و سەرۆک وەزیرانی دەوڵەتان.
زەبیحی لە دوای ساڵی (١٩٧٩) گەڕاوەتەوە بۆ رۆژهاڵاتی کوردستان. بەڵام جارێکی دیکە گەڕاوەتەوە بۆ باشووری کوردستان. لە دوای ئاشبەتاڵییەکەی شۆشی ئەیلوول،
زەبیحی چووە بۆ بەغـدا، سەرقاڵی دوو پرۆژە گەورەی نووسین بوو. یەکەمیان (کۆمەڵەی ژێکاف) و دووەمیان (قامووسی زمانی كوردی) کە (٢٨) بەرگ بوو، بە داخەوە کە تەنها دوو بەرگی لێ چاپکردن، داگیرکەرانی شۆفێنی و رەگەزپەرست لە ساڵی (١٩٨٠) دا، لە کاتی گەڕانەوەی بۆ رۆژهەڵاتی کوردستان، لە نێوان باشوور و رۆژهەڵاتی کوردستان دا، کە ئەو دوژمنی سنووری دەستکردی نێوان کوردستان بوو. لە هەل و مەرجێکی ئاڵۆزدا، دوژمنانی کورد بێسەر و شوێنیان کرد. کە تا ئەمڕۆش گۆڕونە.
عەبدولڕەحمان زەبیحی، بێ جیاوازی لە هەر شوێنێکی کوردستان دا، دەرفەتی بۆ هەڵکەوتووبێت درێژەی بە خەبات و بە کوردایەتی داوە.. نووسەر (عه‌لی كه‌ریمی) دەڵێت:” فەرقی بەوە نەدەکرد کە ئەندامی کام حیزب و کام بەشی کوردستانە، سەردەمێک لە ریزی پێشەوەی کۆمەڵەی (ژ.ك) و سەردمێک لە ناو پارتی دیموکراتی کوردستان لە باشوری کوردستان، سەردەمێکیش لە ناو پارتی دیموکراتی کورد لە رۆژئاوای کوردستان دا خزمەتی بزووتنەوە و دۆزی کوردی کردووە. ئەو هەتا مردیش یەک رۆژێ ژیانی خۆی سەرفی ژن و مناڵ، کەسوکار، پارە و ماڵی دونیا نەکرد و هەمووی بۆ کوردایەتی تەرخان کرد. ئەو بە هەمووانی سەلماند کە کوردستان بە هەر چوار قوژبنییەوە موڵکی ئەو کوردەیە کە خەباتی بۆ دەکات و بەس”
لە ساڵی (١٩٦٣) دا، من قوتابی بوو لە پۆلی سێی ناوەندی لە کەرکووک، ئەندامی ناوچەی لقی کەرکووکی یەکێتی قوتابیانی کوردستان و ئەندامی ناوچەی کەرکووکی یەکێتی لاوانی کوردستان بووم. هێڕشێکی بەربڵاوی سوپای دڕندەی عێراق و گاردی نەتەوەیی (الحرس القومي) و جاشە تاڵانکەرەکانی عەرەب، کە سەر بە رژێمی پارتی بەعسی عەرەبی شۆڤێنی و رەگەزپەرستی دەسەڵاتدار بوون، وەکو گورگی هار، لەژێر دروشمی ” سەر بۆ ئێمە و ماڵ بۆ ئێوە”دا، پەلاماری شار و شارۆچکەکانی باشووری کوردستان دەستی پێکرد. رەشبگیری بوو.. تا ئێستاش کورد بە (ساڵێ بەعسییەکان) ناوی دەبەن.. ناچار هەموو ئەندامانی ناوچەی قوتابیان و لاوان و پارتی دیموکراتی کوردستان، کەرکووکمان بەجێهێشت و خۆمان گەیاندە بنکەکانی پێشمەرگە لە ناوچەی شوان و جەباری و قەرەحەسەن. ئەندامانی کەرکووکی هەرسێ ناوچەکە روومان لە بنکەکانی دێیەکانی (خاڵەبازیانی) لە قەرەحەسەن و (چنگنی) و (شێرده‌ره‌) لە جەباری کرد.. دوایی کار و بەرپرسێتیان بە هەریەکەمان سپارد.
من لە بنکەی چنگنی کرام بە بەرپرسی ئازۆقەی ناوچەی قەرەحەسەن.. کە دێ بە دێ دەگەڕام و لە جووتیارەکانم دەپرسی: ئەمساڵ چەند تەغار گەنم و چەند تەغار جۆتان بەرهەم هاتووە. لە هەر(١٠) قزناغ دا، قزناغێکی بۆ پێشمەرگە بوو، دەیان گەیاندە کۆگاکۆکراوەکانی دێی و خاڵەبازیانی دێی شێخ جـیری لە ناوچەی قەرەحەسەن.
ئەندامانی لقی (٣) کەرکووکی پارتی دیموکراتی کوردستان لە بنکە (شێردەرە) بوون. هاوڕێی خۆشەویستم، کۆچکردو کاک (محەمەد موکری: ١٩٤٥- ٢٠١٢) کە ئەندامی یەکێتی قوتابیانی کوردستان بوو. من هێشتا حەڤـدە ساڵم پڕەوە نەکردبوو، محەمەد موکری ساڵێک لە من گەورەتر بوو، ئەو لە بنکەی شێردەرە بوو، رۆژی چووم بۆ لای، بینیم لە تەنیشتی پیاوێکی ئەسمەری کورتەباڵای خڕەوە کە رانک و چۆغەیەکی رەنگ خۆڵەمێشی لەبەردا بوو دانیشتووە. هەردووکیان لێنووس (ده‌فته‌ر) و پێنووسیان بەدەستەوە بوو. دوای چاک و چۆنی لەگەڵ موکری دا، لێم پرسی: ئەو پیاوە کێیە؟ موکری وتی: ئەوە مامۆستا (عولەما) یە بەرپرسی لقی کەرکووکی پارتی دیموکراتی کوردستانە. من پێشتر ناوی عولەمام بیستبوو کە بەرپرسی لقی کەرکووکە. بەڵام تا ئەو کاتە نەیم بینیبوو. موکری بردمی و منی پێ ناساند. محەمەد موکری لاوێکی سوور و سپی باڵابەز بوو. کوڕێکی زیرەک و دڵسۆز و هیمن و هاوڕێ دۆست بوو.
لەو رۆژەوە مامۆستا عولەمام ناسی هەندێ جاریش بە (عیسا زه‌بیحی) ناویان دەبرد.
رۆڵی محەمەد موکری لەگەڵ زەبیحی (عوله‌مادا ) دا، ئەوبوو، زۆر جار زه‌بیحی بە زاری بابەتێکی رستە بە رستە دەوت و موکرییش قسەکانی بە نووسین دەنووسینەوە.
رۆژێک کە چوومەوە بۆ لای محەمەد موکری، پێشمەرگەیەکی پاسەوانی بنکەی شێردەرە داوای لێکردم کە نامەیەکی بۆ مامۆستا عولەمای بەرپرسی لقی کەرکووک بۆ بنووسم، داوای یارمەتی لێدەکات.. منیش نامەیەکی جوانم بۆ رازاندەوە، دەستخەتیشم جوانە و تا رادەیەک شارەزاییم لە جوانووسی دا هەیە. کە داواکەی برد و دایە دەستی مامۆستا عولەماوە.. لە پێشمەرگەکەی پرسی: ئەمە کێ بۆتی نووسیوە؟ پێشمەرگەکە ئاماژەی بە من دا. مامۆستا عولەما بانگی کردم و وتی: شێوازی نووسینەکەت و دەستوخەتەکەتیش زۆر جوانن.. لەوانەیە دەفتەرێکت بدەمێ و بەم جوانییە بۆمی بنووسیتەوە. منیش وتم : بەسەر چاوم، گەر ئێستا لە لاتە بمدەرێ دەیبەم و هەفتەکەی تر بۆ دێنمەوە. وتی: بە تەمام کەمی دەستکاری بابەتەکانی بکەم، کەی تەوام کرد ئەدەمی. دوایی من گوێزرامەوە بۆ بنکەی قەرەداغ کە لە خانووە گەشتیارییەکانی قۆپی قەرداغ دا بوو. ئیتر نە محەمەد موکری و نە مامۆستا عولەمام نەبینییەوە.
بەڵام لە ساڵی (١٩٧١) تا ساڵی (١٩٧٣). چەنـد جارێک لە کەرکووک موکـریم بینی. لە دواییدا محەمەد موکری بوو بە کەڵە چیرۆکنووس و رۆمانووس و وەرگێڕێکی ناسراوی گەلەکەمان. لە شاکارە رۆمانەکانی موکری (سه‌گوه‌ڕ، هه‌ره‌س، ئه‌ژدیها، تۆڵە، نێچـیر) بە تایبەتی رۆمانی (سەگوەڕ) ەکەی هەرایەکی گەورەی نایەوە.. بە داخەوە کە مەرگ بواری نەدا. ئەگینا محەمەد موکری پرۆژەی نووسینی زیاتری لە توانا و لە باردا بوو.. هێشتا زۆری پێمابوو.
حەزەدەکەم ئەوش بڵێم، کە لە ساڵی (١٩٦٥) دا، دووبەرکی و شەڕی براکوژی کورد لە شۆڕشی باشووری کوردستاندا سەری هەڵدا، من وازم لە قوتابیان و لە لاوانیش هێنا. چونکە لەگەڵ دووبەرەکیدا نەبووم و نیـم و هەرگـیز ناشبم.
وشەی (به‌روار) یش لە جیاتی (رێكه‌وت) یا (مێژوو) بۆ یەکەمین جار مامۆستا زەبیحی بە هەڵە بە کاری هێناوە، دانی بەو هەڵەیەدا ناوە و چیرۆکەکەی دەگێڕێتەوە کە چۆن بە هەڵە بە کاری هێناوە.. دوایی هەڵەکەی راست کردۆتەوە و داوای لێبووردنی کردووە. کەچی تا ئەمڕۆش زوربه‌ی نووسەرانی کوردمان لەسەر ئەو هەڵەیە دەڕۆن و وشەی (بەروار) لە جیاتی (رێکەوتی) یا (مێژوو) به‌كارده‌هێنن، وشەی بەرواری ناوی شارۆچکەی (به‌رواری) یە لە پارێزگای دهۆک. کە نووسەری نامەیەک لە بەرواری ناوی شارەکەی و مێژووی نووسینی نووسیبوو، خەڵکی وا تێگەیشبوون کە بەرواری به‌ واتا مێژووی نووسینی نامەکەیە. لەو رۆژەوە ئەو هەڵەیە بە کاردەهێنرێت.
لە رۆژی (٢/ یۆلیۆ/٢٠١٧) دا، لە شاری هەولێر پەردە لەسەر پەرتووکی( ره‌تدانه‌وه‌ی کۆسمۆپۆلیتیزم) لە نووسینی مامۆستای نەمر (عەبدولڕەحمان زەبیحی) لادرا. کە لە ساڵی (١٩٥٧) دا نووسیوێتی.. بابەتی ئەم پەرتووکە وەڵامدانەوەیەکە بەو کەس و لایەنانەی کە کورد بە نەتەوە نازانن و وەک عەشیرەت و خێڵ پێناسەی بۆ دەکەن.
پێمخۆشە هەر بۆ خۆشی خوێنەران دوو نوکتەی نێوان شەهید (مه‌لا جەمیل رۆژبەیانی: ١٩١٣ـ٢٠٠١) و مامۆستا زەبیحی (عولەما) تان بۆ بگێڕمەوە. مەلا جەمیل رۆژبەیانی لە ساڵی (١٩٦٣) دا، وەکو کادرێکی نزیک لە پارتی دیموکراتی کوردستان ـ پارتی نەبووـ بە سواری ماینێک دێیە ئازادکراوکانی ناوچەی کەرکووک دەگەڕا و قسەی بۆ جووتیارەکان دەکرد و هۆشیاری دەکردنەوە.. رۆژێک مەلا جەمیل دەچێت بۆ دێیەک، کوڕێکی لاو بە پیرییەوە دەچێت و دەڵێ:”مامۆستا عولەما بەخێربێی” مەلا جەمیل بە زەردەخەنەیەکەوە وەڵامی دایەوە و وتی :”کورە مـن عولەمـا نیـم مـن عولەنێـرم”
رۆژێکی دیکەش، مەلا جەمیل رۆژبەیانی و عەبدولڕەحمان زەبیحی بەرانبەر یەکتری دانیشتبوون و قسەیان دەکرد.. لەو کاتەدا “مێشـەکەرانە” یەکی گەورە بە دەوری مەلا جەمیل دا دەسوڕێتەوە.. مەلا جەمـیل بە زەردەخەنەیەکەوە بە مێشەکەرانـەکە دەڵێت:
“لـێـت تێکـنەچێ ئـەوەی بەرانبـەرمـە”
بە داخەوە بە پیلانێکی نەگریس، کە لە لایەن فەرمانگەی ئەمنی رژێمی بەعسی عەرەبی رەگەزپەرستەوە داڕێژرابوو، زۆڵە کوردی خۆفرۆش جێبەجێی کرد. لە رۆژی (٢٧/ئادار/٢٠٠١) بە شێوەیەکی زۆر دڕندانە و نەمەردانە، مەلا جەمیل رۆژبەیانیان لە ماڵەکەی خۆی لە شاری بەغـدا شەهیدیان کرد.. تەرمەکەیان بۆ کەرکووک هێنایەوە و لەم شارە کوردستانییەی زێدیدا، لە رێوڕەسمێکی شایستەدا بە خاک سپێرا.
مەلا جەمیل رۆژبەیانی زانایەکی مەزن و بلیمەت و مێژوونووسێکی وردبین و نووسەر و توێژێنەر و وەرگێڕێکی زۆر بە توانا، زمانی عەرەبی و فارسی و تورکی دەزانی. خاوەنی چەندین پەرتووکی چاپکراوی هەمەجۆرەیە، بە زمانی کوردی و عەرەبی و کۆمەڵێک پەرتووکی روونووسکراویشی تەواو نەکردبوون یا هێشتا چاپنەکراون.
هەزار دروود لە گیانی پاکی عەبدولڕەحمان زەبیحی و مەلا جەمیل رۆژبەیانی و محمەد موکری و سەرجەم شەهـیدانی کورد و کوردستان بێت.
بە داخەوە کە تا ئەمڕۆش وەکو پێویست، ئاوڕێکی ئەوتۆ لە زەبیحی و لە رۆژبەیانی نەدراوتەوە، ئەوەی کە بۆیان کردوون زۆر کەمترن لە ئاستی خزمەتی ئەم دوو کەڵە بلیمەت و تێکۆشەری کوردمان، کە شایەنی زۆر لەوە زیاترن.

رەزا شوان
٢٥/ یۆنیـۆ/٢٠٢٠

پێناچێ به‌درێژایی مێژوو، هیچ گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یه‌كی بنده‌ست هێنده‌ی كورد كاره‌كته‌ری ناپاك و نۆكه‌ر و خۆفرۆشی هه‌بووبێ و به‌رهه‌م هێنابێ. زۆرجاریش ناپاكی گه‌وره‌ی‌ وای هه‌بووه‌، كه‌ پله‌ و پایه‌ و پۆستی بڵند و گه‌وره‌یان له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵاته‌ داگیركه‌ره‌كانی كورده‌وه‌ پێ دراوه‌. ئه‌وه‌تا – له‌ نوێترین نموونه‌دا – كه‌سێكی وه‌ك هاكان فیدان – كه‌ ده‌ڵێن كورده‌ – هه‌ستیارترین پۆستی له‌لایه‌ن حكومه‌تی ئاكه‌په‌ – كه‌ خۆی ئه‌ندامێكی ئه‌م حزبه‌یه‌ – پێ دراوه‌: پۆستی سه‌رۆكی ده‌زگای هه‌واڵگری میت؛ ئه‌مه‌ شتێكی نموونه‌ییه‌، كه‌ سه‌رۆكی ده‌وڵه‌تێكی داگیركه‌ر له‌ توركێك زیاتر متمانه‌ به‌ كوردێك بكا و به‌رپرسیاره‌تی ده‌زگایه‌كی وا هه‌ستیاری پێ ببه‌خشێ و پێ ڕابسپێرێ.

بێ گومان ئه‌مه‌ پاداشتكردنی كوردێكه‌، كه‌ خۆی ده‌كاته‌ تورك. واته‌ پاداشتی به‌ توركبوونه‌. ئه‌مه‌ پاداشتی نكوڵیكردنه‌ له‌ شوناسی كوردبوون، كه‌ ده‌وڵه‌تی‌ ڕه‌گه‌زپه‌رستی تورك باشترین پاداشتی بۆ ئه‌م جۆره‌ له‌ نكوڵیكردنه‌ی‌ شوناسی نه‌ته‌وه‌یی كه‌سێكی وه‌ك هاكان فیدان داناوه‌، ئه‌ویش به‌خشینی پۆستێكی باڵای ده‌زگایه‌كی گرنگ و هه‌ستیاری وه‌ك ده‌زگای میته‌‌. لێره‌ ده‌وڵه‌تی تورك له ‌ڕێگه‌ی ئه‌م پاداشته‌وه‌، وه‌ك نامه‌ و په‌یامێك ده‌یه‌وێ به‌ هه‌موو كوردێك بڵێ: ئه‌گه‌ر هه‌مووتان وه‌ك هاكان بن، ئه‌وا ده‌شێ خه‌ڵات و پاداشتی باش وه‌رگرن! هه‌ڵبه‌ت ئه‌م پاداشت و خه‌ڵاته‌ سه‌د له‌ سه‌د له‌ خزمه‌تی تۆرانیزم و ده‌وڵه‌تی تورك ده‌بێ، واته‌ كاره‌كته‌ری خۆفرۆش ده‌بێ ببێته‌ تورك – ئیخوانیی، ئینجا خه‌ڵاته‌كه‌ی له‌لایه‌ن ئه‌ردۆگان و ده‌وڵه‌تی توركه‌وه‌ پێ ده‌به‌خشرێ. ئه‌مه‌ مه‌رجێكی سه‌ره‌كی ده‌وڵه‌تی داگیركه‌ری فاشیستی توركه‌. ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ هه‌ر به‌وه‌ ڕازی نابێ، كه‌ تۆ جاشی بیت و چه‌كی بۆ هه‌ڵگریت و سیخوڕی بۆ بكه‌یت، به‌ڵكو ده‌بێ واز له‌ زمان و ناسنامه‌ی كوردبوونی خۆشت بهێنی، چونكه‌ له‌لایه‌ن ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ ڕه‌گه‌زپه‌رسته‌وه‌ شتێك نییه‌ به‌ناوی كورده‌وه‌، به‌ڵكو ته‌نها تورك و پان تۆرانیزم هه‌یه‌. ڕێك هاكان فیدان ئه‌م مه‌رجه‌ گرنگه‌ی به‌زیاده‌وه‌ بۆ ده‌وڵه‌تی تورك و ئه‌ردۆگان و پارتی ئاكه‌په‌ جێ به‌ جێ كردووه‌، بۆیه‌ ئه‌ویش له‌ هه‌موو كه‌سێك زیاتر متمانه‌ی پێی هه‌یه‌ و خۆشی ده‌وێ و پۆستێكی وا هه‌ستیاری وه‌ك سه‌رۆكی ده‌زگای میتی پێ به‌خشیوه‌. ئه‌ردۆگان لێره‌ دوو په‌یامی هه‌یه‌، یان با بڵێین به‌ به‌ردێك دوو چۆله‌كه‌ ده‌كوژێ: له‌لایه‌ك هاكانی كردووه‌ته‌ تورك، له‌لایه‌كی دیكه‌ش له‌ هه‌ستیارترین پۆستی باڵای ده‌وڵه‌تدا شه‌ڕی كوردی (گه‌ریلای) پێ ده‌كا. ئا ئه‌مه‌ نرخی هه‌موو خیانه‌تێكه‌: به‌خشینی پاداشت و خه‌ڵات له‌ به‌رانبه‌ر نكوڵیكردن له‌ ناسنامه‌ و سیخوڕی و نۆكه‌ری و جاشایه‌تی. تورك (ئاكه‌په‌) به‌م شێوه‌یه‌ش مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌ندامه‌ كورده‌كانی ناو خۆی ده‌كا و هه‌ر به‌م چاوه‌ش‌ سه‌یریان ده‌كا. چه‌ندین جار ئه‌ردۆگان له‌به‌رده‌م هه‌موویان نكوڵی له‌ دۆز و كێشه‌ی كورد كردووه‌ و هێما ڕۆشنبیرییه‌كانی كوردی له‌ناو بردووه‌، به‌ڵام هیچ یه‌كێك له‌م ئه‌ندامه‌ كوردانه‌ی ئاكه‌په فززه‌ و‌ نقه‌یان لێوه‌ نه‌هاتووه‌، ئا ئه‌مه‌ ئه‌و جاشایه‌تی و خیانه‌ته‌ نموونه‌ییه‌یه‌، كه‌ ئه‌ردۆگان و ده‌وڵه‌تی تورك له‌ هه‌موو تاكێكی كوردیان ده‌وێ. لێره‌ش ده‌زانین و تێده‌گه‌ین، كه‌ بۆ ده‌وڵه‌تی تورك و ئاكه‌په‌ و ئه‌ردۆگان هێنده‌ دوژمنی په‌كه‌كه‌ن و هێنده‌ ڕقیان لێیه‌تی و به‌ڕاده‌ی شێتبوون و هیستریا شه‌ڕی ئه‌م بزاڤه‌ شۆڕشگێڕه‌ ئازادیخوازه‌ی گه‌لی كورد ده‌كه‌ن و هێنده‌ لێی ده‌ترسێن و لێی تۆقیون، چونكه‌ ئه‌و هێمای (نوێنه‌ری) ده‌نگی گه‌لێكه‌، كه‌ ده‌وڵه‌تی تورك خه‌ریك بوو بیخنكێنێ و له‌ناوی ببا، به‌ڵام په‌كه‌كه‌ بووه‌ فریادڕه‌سی ڕزگاركردنی ژیانی ئه‌م گه‌له له‌ باكووری داگیركراوی وڵاته‌كه‌یدا‌. به‌ڵێ، په‌كه‌كه‌ هێمای (فاكته‌ری) مانه‌وه‌ و زیندوویی بوونی كورده‌ له‌ هه‌مبه‌ر ده‌وڵه‌تی تۆرانیزمی كه‌مالیزمی ئه‌ردۆگانیزمی فاشیزمی ڕه‌گه‌زپه‌رستی تورك؛ نه‌ك هه‌ر له‌ باكوور، به‌ڵكو – ده‌توانم بڵێم – له‌ هه‌موو پارچه‌كانی دیكه‌ی كوردستانیش.

شایانی باسه، كه‌‌ بڵێین: محه‌مه‌د فاتیح زیاش سه‌ده‌یه‌ك به‌ر له‌ ئه‌مرۆ (1876 – 1924) ، كه‌ خۆی كوردێكی خه‌ڵكی ئامه‌ده‌ و بیریار و كۆمه‌ڵناس و شاعیرێك بووه‌، نكوڵی له‌ شوناشی كوردبوونی خۆی ده‌كا و ده‌بێته‌ فه‌یله‌سوفێكی فیكری پان تۆرانیزم و نه‌ته‌وه‌ی تورك به‌ سوپه‌رمان له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دا، كه‌مال ئه‌تاتوركیش ئه‌م تیۆره‌ی ئه‌و ده‌كاته‌ بنه‌مای ئایدیۆلۆژیا نه‌ته‌وه‌ییه‌ ڕه‌گه‌زپه‌رست و شۆڤینییه‌كه‌ی خۆی… گه‌لۆ، ئایا ئه‌مه‌ خیانه‌تێكی نموونه‌ییی نییه‌، كه‌ كوردێك نكوڵی ته‌واو له‌ شوناسی نه‌ته‌وه‌یی كوردبوونی خۆی ده‌كا و ده‌بێته‌ فه‌یله‌سوف و بیریاری تۆرانیزم و كه‌مالیزم و نه‌ته‌وه‌ی تورك به‌ سوپه‌رمان له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دا و له‌ هه‌مان كاتیشدا نكوڵی له‌ بوونی نه‌ته‌وه‌ی خۆی ده‌كا؟ ئایا ئه‌مه‌ پێوه‌ندی به‌وه‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌ كاره‌كته‌ری داگیركه‌ر، كاره‌كته‌ری داگیركراو ده‌كاته‌ عه‌ده‌م و له‌ناو ده‌سه‌ڵاتی بوونی خۆیدا ده‌یتوێنێته‌وه‌؟ واته‌ كاره‌كته‌ری داگیركراو له‌ئاست كاره‌كته‌ری داگیركه‌ردا هێنده‌ خۆی له‌لا كه‌م ده‌بێ، كه ده‌گاته‌ ئه‌و ڕاده‌یه‌ی‌ خۆی له‌ناو ئه‌ودا بتوێنێته‌وه‌ و نكوڵی له‌ بوونی شوناسی نه‌ته‌وه‌یی خۆی بكا؛ ئه‌مه‌ حه‌قیقه‌تی كه‌سایه‌تی هه‌موو خۆفرۆشه‌كانی وه‌ك محه‌مه‌د فاتیح و خه‌یری حه‌سه‌ن و هاكان فیدان و ده‌یان و سه‌دانی وه‌ك ئه‌وانن…

به‌ختیار محه‌مه‌د.

هێشتاکە هەر نەناسراون ،
ئەو دەستانەی
گیرفانەکانی نیشتمان
تاڵان ئەکەن ..
ئەو فڕۆکانەی
پارچە پارچەی
نیشتمان بۆردومان ئەکەن ..
نەناسراون ،
ئەو شقارتانەی
مەزراکانی نیشتمان
ئەکەن بە سوتماک ..
نەناسراون ،
ئەو سیخۆڕ و
ناپیاوانەی
هەڕاجی ئەکەن
خەڵک و خاک ..

نەناسراون ،
هەر بەو جۆرەیش ئەمێننەوە ..
ئاشکرا نابن
تەنانەت لای ئەوانەیش
داهاتوو ودەست ئەخوێننەوە ..

ئەزانن بۆ ؟
لەبەر ئەوەی
هەتا ئەوان نەناسراو بن ،
ئیشی ناسراوەکانمان،
باش ئەڕوا ..
هەروەک ئەو شوانە
خوێڕیەی
واز لە شوانی ناهێنێت و
ڕۆژیش نیە مام گورگ
مەڕ و بزنی نەخوا ..

نه‌ژاد عزیز سورمێ‌ , ته‌مه‌نێك له‌ سه‌لیقه‌وپیشه‌یبوون وبه‌رده‌وامی , 40 چل ساڵ له‌ كایه‌ی ڕۆشه‌نبیری و سه‌لیقه‌ی هونه‌ری و ئه‌ده‌ب و ڕۆژنامه‌گه‌ریی كوردی و شیعرو وه‌رگێران و حه‌زی هونه‌ری وشێوه‌كاری وكولاژ به‌رده‌وامی له‌ ڕۆیشتن هه‌رده‌م وزه‌و تواناوشانی خۆی ده‌داته‌ به‌ر كاروبه‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بیه‌كان هه‌رچه‌ند قورسیش بێ‌ هه‌ڵوێست و بۆچوونی خۆی هه‌یه‌ . لای نه‌ژاد ئه‌ده‌ب و رۆشه‌نبیری وهونه‌ر كات به‌سه‌ربردن و شتێكی تایبه‌تی نییه‌ به‌ڵكو بۆ مرۆڤایه‌تیه‌ و خزمه‌تێكه‌ بۆ پیشه‌كه‌ی و نه‌ته‌وه‌كه‌ی . فه‌رهه‌نگی كوردی و وشه‌ی كوردی و رۆشه‌نبیری كوردی سوودی زۆری لێده‌بینێت و هه‌گبه‌ی هونه‌رو رۆشه‌نبیری كوردی ده‌وڵه‌مه‌ند كردووه‌. نه‌ژاد عزیزسورمێ‌ زۆربه‌دیقه‌ت و هه‌ستیارو ورده‌ كه‌ ئه‌وه‌یان نیشانه‌ی سه‌ركه‌وتوویی وده‌وڵه‌مه‌ندی به‌رهه‌مه‌كانییه‌تی له‌ ژیانی ئاسایی وسرووشتی خۆیشی هه‌روا دێته‌ به‌رچاو . من خۆم به‌سه‌رنج و تێبینیه‌ تایبه‌تیه‌كانی و سه‌رنج و تێبینیه‌كانی هونه‌ری و رۆشه‌نبیریم به‌ جیاوازم بینیوه‌ . به‌ ئه‌ستێره‌یه‌كی گه‌ش له‌نێو ئه‌ستێره‌كانی تر شاعیر شاعیره‌ , رۆژنامه‌نووس رۆژنامه‌نووس و سه‌رنووسه‌رو هونه‌رمه‌ندی شێوه‌كاری و كۆلاژ پێشه‌نگه‌ خاوه‌نی زیاتر له‌ (30 ) كتێبه‌ زۆر گرنگی به‌ كتێب ده‌دات دیاره‌ كتێبیش بڕوانامه‌ی باڵای هه‌ر نووسه‌رێكه‌ . شه‌رعیه‌تدانه‌ به‌نووسه‌ر له‌ڕوویی پیشه‌یی و دانپێنان , هه‌روه‌ك شاعیری گه‌وره‌مان ( عه‌بدوڵا په‌شێو ) ده‌فه‌رموێ‌ ( گرنگی كتێب له‌وه‌یه‌ كه‌ خواش كتێبی هه‌یه‌ ) ئێمه‌ ده‌مرین و ووردوخاش ده‌بین به‌ڵام كتێب هه‌رده‌مێنێ‌ !
( مژاری پیاوماقوڵان له‌ دیوه‌خانان !)
پێش ئه‌وه‌ی و بێ ئه‌وه‌ی من بیڵیم (نه‌ژاد عه‌زیزسورمێ‌ ) كێ‌ یه‌ ؟ به‌هره‌وپیشه‌كه‌ی وله‌ چ بوارێكی رۆشه‌نبیری وئه‌ده‌ب هونه‌ری ده‌ست وپه‌نجه‌ی نه‌رم كردووه‌وسه‌نگه‌ری داناوه‌ و چۆن باسكراوه‌ له‌وچاوپێكه‌وتن وگفتوگۆیانه‌ به‌دیارده‌كه‌وێت كه‌له‌گه‌ڵی كراون له‌ زۆر له‌و رۆژنامه‌و گۆڤارانه‌ی له‌ هه‌رێمی كوردستان هه‌ن وكه‌سایه‌تیه‌ ئه‌ده‌بی و رۆشه‌نبیره‌كان له‌گه‌ڵی ئه‌نجامیان داوه‌ به‌ نموونه‌:

• گۆڤاری كاروان ساڵ (2000) – نه‌ژاد عه‌زیزسورمێ‌ , شاعیرورۆژنامه‌نووس وشێوه‌كاری كۆلاژ.
• گۆڤاری ڕامان ساڵ (2001) سازدانی ئازادعه‌بدول واحید- نه‌ژاد عه‌زیزسورمێ‌,شاعیری نوێخوازه‌ ,وه‌رگێڕه‌,رۆژنامه‌نووس
  پتر له‌ سی ساڵه‌ له‌نێوان ژان وهه‌ژانی وشه‌ی گه‌وارای كوردیدا ده‌ژی و ده‌توێته‌وه‌ .
• گۆڤاری هه‌رێم ساڵ (2006) سازدانی فۆاد سدیق- نه‌ژاد,شاعیرانه‌ ژیاوه‌ به‌ڵام به‌ شیعر نه‌وه‌ستاوه‌ كاری وه‌رگێران وشێوه‌كاری وڵێكۆڵینه‌وه‌ی قوڵی رۆژنامه‌وانی .
• رۆزنامه‌ی (ندا‌و الرافیدین ) 1996 , سازدانی ئه‌حمه‌د البو رشاده‌ – الاستاژ (نه‌زاد عزیزسورمی) ,من الممپقفین الكرد متعدد المواهب فهوشاعر و صحفی وباحپ له‌ اهتمامات فی فن تشكیل و مترجم.
• گۆڤاری هه‌نار ساڵ 2010 سازدانی حه‌مه‌كاكه‌ڕه‌ش- نه‌ژاد عزیز سورمێ‌, سه‌ره‌تا به‌شیعر ده‌ستی پێكردو دواترهاته‌ سه‌ر وه‌ڕگێران و له‌ وێنه‌كێشاندا كاری گه‌ڵێك سه‌رنج ڕاكێشی له‌ كۆلاژ كردووه‌ .

( ده‌رچوونی رۆژنامه‌ی كوردی رۆژانه‌ خه‌ونی من بوو!) :

نه‌ژاد رۆژنامه‌وان ولێكۆلینه‌وی رۆژنامه‌وانی و كتێبی به‌نرخی رۆژنامه‌وانی زۆر پیشه‌یانه‌و شاره‌زای رێساو یاساكانی رۆژنامه‌وانی شیكردۆته‌وه‌ له‌ رووی ته‌كنیك وهونه‌ری وئاداب وئه‌ته‌كێتی رۆژنامه‌وگۆڤار,رۆژنامه‌گه‌ریی بینراوبیستراو له‌ رابردوو ئێستادا له‌ مێژووی رۆژنامه‌گه‌ریی كوردی نه‌ژاد رۆژنامه‌وان پیاسه‌ومیوانی هه‌مووكوچه‌وكۆڵان وجۆگه‌ورووباری رۆژنامه‌گه‌ریی بووه‌و شاره‌زایه‌ به‌دانانی چه‌ندین كتێب له‌ بواری رۆژنامه‌گه‌ریی ولێكۆلینه‌وی رۆژنامه‌گه‌ری به‌گشتی و رۆژنامه‌گه‌ری كوردی به‌تایبه‌تی وه‌به‌تایبه‌تیش له‌دوایی ڕاپه‌ڕینی (1991) زۆر له‌خه‌می رۆژنامه‌گه‌ریی كوردی بووه‌ به‌ نووسینی ئه‌و وتارو لێكۆلینه‌وه‌ رۆژنامه‌گه‌ریانه‌ی بڵاوی كردۆته‌وه‌. له‌ڕێی رۆژنامه‌ورۆژنامه‌گه‌ریه‌وه‌ زۆر خه‌می زمانی كوردی بووه‌ ده‌یه‌وێت خزمه‌تی زمانی كوردی بكات به‌ هه‌موولایه‌ك خه‌می لێ‌ بخۆن ,ئه‌وه‌ش ناشارێته‌وه‌ رۆژنامه‌گه‌ریی كوردی له‌ڕیی سیاسیه‌كان وحیزبه‌سیاسیه‌كان ده‌ستی پێكردووه‌وگه‌شه‌ی كردووه‌ هه‌ر ئه‌وانیش به‌لاڕێیان دابردووه‌ له‌ بێلایه‌نی و سه‌ربه‌خۆیان دوورخستۆته‌وه‌ هه‌روه‌ك(نه‌ژاد) له‌ وتارێكی رۆژنامه‌وانی خۆی له‌ رۆژنامه‌ی ( خه‌بات ) به‌ناوی ( میدیای كوردی له‌ بازنه‌ی گه‌مه‌كانی سیاسیدا) ده‌ڵێ‌:( سیاسه‌توان ورۆشه‌نبیری كوردی به‌چاوی خۆت له‌ سه‌رێكه‌وه‌ ئه‌وهه‌موو قوربانی وچیانشینی وبرسیه‌تی وكڵۆلیه‌ی بینی له‌ پێناوكوردوكوردستان كه‌چی زمانه‌كه‌ی خۆی لای گرنگ نه‌بێت كه‌یه‌كێك له‌ هه‌ره‌ كۆڵه‌گه‌كانی ناسنامه‌وگه‌شه‌سه‌ندن و په‌ره‌دانه‌ به‌ بزافی رۆژنامه‌گه‌ری ومیدیا به‌ گشتی ) هه‌روه‌ها دیسان له‌و وتاره‌ ده‌ڵێ‌ ( من وه‌ختی خۆی له‌ كۆرێكدا له‌ یه‌كێتی نووسه‌ران له‌ 1991 له‌ شه‌قڵاوه‌ , گوتم: لای سیاسیه‌كانی ئێمه‌ زمانی عه‌ره‌بی بزانن و ئه‌گه‌ر شڕه‌ ئینگلیزیه‌كیشی له‌ پاڵ بێ‌ گرینگ نییه‌ كوردی بزانی ! كه‌چی یه‌كێك له‌ كۆڵه‌گه‌كانی بوونی هه‌رنه‌ته‌وه‌یه‌ك زمانه‌ تكا ده‌كه‌م پێم نه‌ڵێن كۆنه‌په‌رست وناسیۆنالیست )

نه‌ژاد زیاتر له‌ هه‌شت (8) كتێب داناوه‌و بڵاوكردۆته‌وه‌ له‌ بواری رژنامه‌گه‌ریی كوردی و رۆژنامه‌گه‌ریی به‌ گشتی.

دیارترینیان ( رۆژنامه‌گه‌ریی كوردی ورۆژنامه‌نووسی كورد- ساڵی( 1984) , ( ئاژانسی ده‌نگوباسی كوردستان – ئاداك – 1991)(برایه‌تی یه‌كه‌مین رۆژنامه‌ی كوردی ساڵی -1991), (دره‌ختی بنكۆلكراو – په‌نجه‌نوومایی رۆژنامه‌نووسیانه‌ – ساڵ –( 1995) نه‌ژاد عه‌زیزسورمێ‌ , هه‌رده‌م بۆچوون و هه‌ڵوێستی خۆی هه‌بووه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وناماقولیانه‌و شاشیانه‌ی به‌رامبه‌ر رۆژناگه‌ریی كوردی ده‌كرێت و به‌ڕاشكاوی بۆچوونی خۆی ده‌رده‌بڕێت له‌ سه‌ر میدیایی كوردی و میدیا ئه‌هلیه‌كان كه‌ باوی سه‌ندووه‌ له‌م رۆژگاره‌ كه‌ده‌بێته‌ هۆی ناشرینكردنی میدیا به‌ گشتی,هه‌روه‌ك له‌و وتاره‌ی رۆژنامه‌ی خه‌بات له‌ ساڵی 2018, ده‌ڵێ‌ (ئه‌و میدیا ئه‌هلیانه‌ كه‌خۆیان ناساندووه‌ له‌و كه‌ناڵانه‌ كه‌ به‌ كوردی په‌خش ده‌كه‌ن نه‌یانتوانیوه‌ بێلایه‌نی خۆیان بپارێزن , میدیایی كوردی هه‌رچی بكات نه‌یتوانیوه‌ له‌ ئاڕاسته‌ی باربووكه‌ر بێته‌ ده‌ره‌وه‌ كه‌سیش ئاماده‌ نییه‌ به‌ پاره‌ی خۆی ته‌شهیر به‌ خۆی بكات دژی به‌رژه‌وه‌ندی خۆی بووه‌ستێ‌ ) ! كه‌واته‌ (نه‌ژاد) هه‌ر قسه‌ناكات به‌لكو به‌هه‌ڵویست وخه‌مخۆرو خۆی به‌رپرسیار ده‌زانێ‌ بێجگه‌ له‌ پیشه‌ی رۆژنامه‌گه‌ریی له‌ڕێی رۆژنامه‌وه‌ كاڵی وكرچی رۆژنامه‌گه‌ریی كوردی و زمانی كوردی راست بكاته‌وه‌و چاره‌سه‌ری بۆ بدۆزێته‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ یه‌ك له‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی ( نه‌ژاد عه‌زیزسورمێ‌ ) پێده‌ناسرێته‌وه‌, پیشه‌ی نووسه‌رورۆشه‌نبیری ڕاسته‌قینه‌یه‌

( نیشتمانی ئه‌به‌دی و هه‌تاهه‌تایی من بێ‌ گومان شیعره‌ ) :

شاعیر نه‌ژاد عه‌زیزسورمێ‌ , ده‌ڵێ‌ : ( من به‌خۆم پێش شیعر نووسین خه‌مێكی هه‌سپێكراو ده‌مگرێ‌ هه‌ستێكم وه‌به‌ردێنێ‌ له‌ قوڵایی ناخی ناخمه‌وه‌ هه‌ستده‌كه‌م ئازارم ده‌دات ), كه‌واته‌ نه‌ژاد شاعیره‌ پێرفێكت نه‌وه‌ك ته‌نها سه‌قافه‌تی شیعروشاعیرانه‌ قوڵبوونه‌وه‌و هه‌ستیاری و خه‌یاڵ له‌ شیعره‌كانی ده‌بینرێت وه‌له‌وه‌ش زیاتر هه‌رده‌م خه‌ریكی وه‌رگێرانی شیعری شاعیرانی جۆراوجۆره‌ له‌هه‌موونه‌ته‌وه‌جیاوازه‌كان ,شیعره‌كانی نه‌ژاد تایبه‌تمه‌ندی وه‌رگرتووه‌ له‌به‌ر وشه‌وزاراوانه‌ی كه‌ به‌كاریده‌هێنێت خوێنه‌ر ده‌خاته‌ بیركردنه‌وه‌و تێڕامان ! زوو هه‌ستپێده‌كه‌ی ئه‌وه‌ شیعری نه‌ژاد عه‌زیز سورمێ‌ ! شیعری شاعیرانیش بناغه‌ و ڕێسایی بۆ ده‌ستوری زمان و ڕێزمان . زیاتر له‌ (10) كتێب شیعروهۆنراوه‌ی چاپكردووه‌ بێجگه‌ له‌ وه‌رگێڕانی كتێبی بێگانه‌ بۆسه‌ر زمانی كوردی چه‌نده‌ها هۆنراوه‌ی تر له‌ رۆژنامه‌وگۆڤاره‌كان بڵاوكردۆته‌وه‌. نموونه‌ : ( كه‌ویه‌ به‌فره‌كانی دۆزه‌خ – 2016) , ( ته‌لارسازوهه‌ندێ‌ له‌ زینده‌خه‌ونه‌كانی – 2018) ( تاڤگه‌ی مه‌ند – 1987) چه‌ندانیتر. شاعیر داهێنه‌روخوڵقێنه‌ری وشه‌یه‌ چه‌كی شاعیر زمانه‌ بزانێ‌ چۆن ده‌ریده‌په‌رێنێ‌ ! بۆیه‌ نه‌ژادی شاعیر چه‌ندین وشه‌ له‌ شیعره‌كانیدا هه‌یه‌ لای شاعیره‌كانیتر نابینرێت خۆی دایهێناوه‌, نموونه‌ ( خانه‌ی خه‌فه‌ت, هیوای تۆزاوی , فه‌سه‌فه‌ی ئه‌شكه‌نجه‌ , مانگی بێ هێلانه‌ ,قوربانگه‌را , به‌زمگه‌را , هه‌تاوی شه‌ش ده‌ر, هه‌وری ئاسندار, ئاده‌مگه‌لی, موچڕكپۆش, شه‌پۆڵی نوور, جه‌ژنیه‌تی نه‌ژاد, ئاوده‌نگی ڕیگا, به‌فركوش, وشكه‌سه‌ما, بایكۆتی وشه‌, په‌ند گۆیی , ئاوی كڕ, ژه‌نگاری په‌تیاره‌یی, زه‌نه‌كه‌, بانگۆش, ئه‌فسانه‌ی سیلاكبوو, رۆژپه‌ڕ, ته‌نپۆڵایی, ئاستانه‌ باران, بایكۆتی په‌ره‌گراف, باڵانسی باران,ڕاقه‌نا,كێڵگه‌ی نێرگز ), هه‌روه‌ها له‌زۆربه‌ی شیعره‌كانی وشه‌ی بیانی وه‌ك ئینگلیزی یا لاتینی به‌كارهێناوه‌ كه‌ ئیشاره‌ته‌ بۆ رووداوێك كاره‌ساتێك مانایی شیعره‌كه‌ی خۆی پێ ته‌واوكات و مانا بدات, ئه‌مه‌ش ده‌ست باڵایی شاعیره‌ورۆشه‌نبیریه‌كی گشتی شاعیره‌ هه‌رده‌م ئاگاداری شیعرورۆشه‌نبیری جیهانی و بێگانه‌یه‌,به‌لای ئه‌و شیعر بۆ كات به‌سه‌ر بردن نییه‌ شیعر هه‌رده‌م ووزه‌ی زیاتروكه‌شفكردنی ده‌وێ‌ ! ته‌نها موڵكی شاعیروچه‌ندكه‌سان نییه‌ به‌ڵكو موڵكی گشته‌. نموونه‌ له‌و زاراوه‌ بیانیانه‌ ( لیڤه‌رنۆ, ئۆسنابرۆك, سیدۆر, فاندۆم, ئینه‌نا, وایت هاوس, ئه‌نكیدۆ, فرێندلی فایر , ئیلیه‌ت, سكلیا, ڤرلین, وایتمان, كامۆ, براك, سیزان , دالی, ئاراگۆن )

( سه‌لیقه‌یه‌كیتری شاعیر , وه‌رگێڕانی شیعر بۆ زمانی كوردی ):

وه‌ڕگێڕان لای نه‌ژادی شاعیر بوارێكی دی بۆ خۆرۆشه‌نبیركردن و زیاترشاره‌زابوون له‌ زه‌ریایی شیعروهۆنراوه‌, خوگرتن به‌ شیعروعه‌شقی شیعر وایلیێكردووه‌ هه‌رته‌نیا به‌شیعری خۆی نه‌وه‌ستێ‌ به‌ڵكو شیعری جۆراوجۆروشاعیری جۆراوجۆری هیڵبژاردووه‌ بۆ وه‌ڕگێڕان بۆ سه‌ر زمانی كوردی هه‌م خۆی پێ‌ ده‌وڵه‌مه‌ند بكات هه‌م خوێنه‌ری كوردیش ئاشنا بكات له‌ دوا مۆدیل و گه‌شه‌ی شیعری بێگانه‌ ! ر نه‌ژاد ده‌ڵێ‌: ( له‌ وه‌رگێڕانی شیعر هه‌میشه‌ هه‌وڵمداوه‌ بیكوردێنم زۆر قه‌سیده‌م وه‌رگێڕاوه‌ جێگایی نووسینی قه‌سیده‌یه‌كی خۆمی گرتۆته‌وه‌)ئه‌مه‌ مانایی پڕبه‌ پێستی سه‌لیقه‌و پیشه‌یبوون ده‌گه‌ێنێ‌ له‌ كاری هه‌ر نووسه‌روشاعیرێك ! زۆربه‌ی وه‌رگێرانه‌كان له‌ زمانی عه‌ره‌بی بووه‌ هه‌ندیكی له‌ فارسی , شاعیره‌كانیش جۆراوجۆرن ناسراون وه‌ك : ( ڕامبۆ, ئاودیك ئاساكیان – ئه‌رمه‌نی, قاسم سعودی , داریۆش, عه‌بدول وهاب به‌یاتی, فازل عه‌زاوی, عاتیفه‌یێ‌ گورگین , فله‌یه‌ح حسن عێراقی, ئۆهان گریگۆریان , ئه‌لیاس عه‌له‌وی ئه‌فغانی, فه‌ریدون موشیری, لانگستۆن هیوز ئه‌مریكی, حاته‌م ئه‌لئه‌نساری, مه‌ناهل ئه‌لسهرور – ژن – سوری, تاگور, چارلز یۆگۆفسكی , خوسره‌وی گوڵسورخی, گریگۆركۆرسۆ ).
( رۆژا مێرو خورتا هه‌لات – هاتن ژ هه‌وارێ‌ ته‌ وه‌لات ) :
شاعیروشیعر, خاسیه‌ت و بابه‌تێكی گرنگی هه‌یه‌ لای زۆربه‌ی شاعیران ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌و شاعیرانیش بێهه‌ڵوێست نه‌بوون به‌رامبه‌ری هه‌م وه‌ك هه‌ڵوێستێكی نیشتمانی هه‌م وه‌ك ده‌ست باڵایی له‌ هونه‌ری شیعر ئه‌و لایه‌نه‌یان فه‌رامۆش نه‌كردووه‌ ئه‌ویش لایه‌نی (هه‌ڵوێستی نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمان په‌روه‌ری ) لای زۆربه‌ی شاعیرانی كۆنی كوردی باوبووه‌ میلله‌تی كوردیان پێ‌ جۆشداوه‌وبه‌خه‌به‌رهێناوه‌ له‌ ئاست ئه‌و ناعه‌داله‌تی و ناماقولیانه‌ و زوڵمه‌ی لێیكراوه‌ , شاعیر ( نه‌ژاد عزیز سورمێ‌ ) ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ كوردانه‌ونیشتمانپه‌روه‌رانه‌ی له‌ بیرنه‌كردووه‌ له‌ شیعره‌كانی به‌دیارده‌كه‌وێت به‌تایبه‌ت له‌ دیوانه‌ شیعری ( كه‌ویه‌ به‌فریه‌كانی دۆزه‌خ ) ده‌توانین چه‌ند نموونه‌یه‌ك به‌رچاو بخه‌ین , وه‌ك :
به‌ره‌و كوێ‌
دیسان مه‌نفا
ئه‌ی مێشكی ماندوو سه‌ری به‌ ئێش
له‌ تاریكیه‌وه‌ بۆ تاریكی چ برینێك سارێژ ده‌بێت
ئای نیشتمان
چه‌ندت غه‌در لێكردین
چه‌ندمان غه‌در لێكردی

كۆبانێ‌

رووبارێكی شێته‌
به‌خوڕ به‌ناو قه‌دی چیاكانه‌وه‌ تێده‌په‌ڕێ‌
كۆبانێ‌ رووبارێكی شێته‌
هه‌وری هه‌موو دونیای له‌ كۆڵه‌
ترسی هه‌موو دونیای له‌ كه‌ناری سه‌وزیدا هه‌ڵگرتووه‌
رۆژانه‌ به‌ شه‌باقه‌ی سنگی كچانی چاوگه‌ش
كه‌ له‌ گوڵی سه‌ره‌تایی به‌هار ده‌چن
دۆزه‌خ پێشانی مه‌رگهێنه‌ران ده‌ده‌ن

شه‌نگال
ئاسمانێكه‌ له‌سه‌ر چیاوه‌
ئه‌ستێره‌ی ره‌نگاوره‌نگ به‌سه‌ر هه‌موو دونیاوه‌
له‌ نه‌خشی مافوور ده‌چێ‌
شه‌نگال بزه‌ی بۆ خه‌رمانان گه‌ڕانده‌وه‌
شه‌نگال
نیشتمانی به‌بێ‌ نیشتمانان به‌خشی

چ مه‌رگێكی جوان بوو
مه‌رگی ئالان
ئه‌و منداڵه‌ی به‌ هیوای پایسكیلێك
ده‌ریایی ته‌ی كرد
هه‌ر له‌ باوه‌ش فریشتانیشدا
زۆری نه‌برد
ئالانی بچكۆلانه‌ پیربوو
ئیتر پایسكیلی له‌بیرچوو
چ مه‌رگێكی جوان بوو
مه‌رگی ئالانی پیر به‌ منداڵی
مه‌رگی ئالانی منداڵ به‌ پیری

( به‌ خێربێی سه‌ره‌تایی شێتیه‌تی ! ) :
هه‌روه‌ك لای زۆربه‌ی شاعیران قۆناغێك له‌ قۆناغه‌كان نائومێدی و ڕه‌شبینی باڵی كێشاوه‌ به‌سه‌ر شیعره‌كانی سه‌رجه‌م شیعره‌كانی نائومێدی و ڕه‌شبینی یان شاعیر هه‌یه‌ له‌ نائومێدی و ڕه‌شبینی بووه‌ته‌ شاعیر به‌وه‌ ناسراوه‌و دیوانه‌ شیعره‌كه‌ی كۆمپلیت نائومێدی و ڕه‌شبینیه‌ ئه‌مه‌ش له‌ شیعری كوردی و جیهانی شوێنی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ وه‌ك ڕێچكه‌یه‌ك و ئایدۆلۆژیایه‌ك شاعیران له‌سه‌ری ده‌ڕۆن وه‌ك ڕێبازێكی ئه‌ده‌بی له‌ شیعر په‌یڕه‌وی ده‌كه‌ن شاعیره‌كه‌شی پێده‌ناسرێته‌وه‌, له‌ شیعره‌كانی ( نه‌ژاد ) ئه‌مه‌ ده‌بینرێت, نموونه‌ :
به‌ڕێیكدا ده‌ڕۆیشتم
په‌یبردن
بۆچی نیشانه‌ی به‌دبه‌ختییه‌
تێگه‌یشتم ئێواره‌ی ته‌مه‌ڵ بۆ ڵا ڵه‌
دڵت به‌رد ئاسا
كانگایی سۆزونه‌رمی
ئێستا تێگه‌یشتم

تۆ بیر له‌ ژه‌هری جه‌سته‌
له‌ لێواره‌ به‌له‌نجه‌كانی له‌زه‌ت ده‌كه‌یه‌وه‌
تۆ بیر له‌ من ناكه‌یه‌وه‌

نیشتمان ئه‌وه‌ نه‌بوو
له‌ چیرۆكێكی كورتمان نووسیوه‌
به‌ داخه‌وه‌
جارێكی دیش
به‌ داخه‌وه‌ نیشتمان خاچێكی ئاسنین ده‌رچوو
له‌ شه‌ڕ له‌ مه‌رگمان زیاترلێ‌ نه‌دی
به‌داخه‌وه‌ سه‌ت هه‌زارجار به‌داخه‌وه‌
نیشتمان سه‌یرانگایی به‌هاران نه‌بوو

  باران نیه‌
 تاوێكی له‌و ره‌نگه‌ گه‌رمیش نییه‌

من ئه‌و چه‌تره‌م بۆ هه‌ڵگرتووه‌؟
به‌ خێربێی سه‌ره‌تایی شێتیه‌تی !

قه‌سیده‌یه‌ك
وه‌ك كۆلیسترۆل
له‌ ده‌ماره‌كانمدا گیربووه‌
نازانم كه‌ی ده‌مكوژێ‌

هه‌رچی ره‌نگی دونیا هه‌یه‌
به‌ په‌تێكه‌وه‌ هه‌ڵدراونه‌ته‌ ئاسمان
ئێستا زانیم ئاسمان بۆچی
جوانی جارانی نه‌ماوه‌

( فۆتۆگراف و ته‌شكیل , شه‌ش پێشانگایی كۆلاژ ! )

نه‌ژاد عه‌زیز سورمێ‌ , له‌ پاڵ شیعرو وه‌رگێڕان و رۆژنامه‌گه‌ریی, حه‌زوخولیای تووندو عاشقانه‌ی بۆ وێنه‌و شێوه‌كاری و هونه‌ری فۆتۆگراف وهونه‌ری كۆلاژ هه‌یه‌,چه‌ند وتارولێكۆلینه‌وه‌ی نووسیوه‌و كتێبی ( سه‌ره‌تایه‌ك بۆ تێگه‌یشتن له‌ هونه‌ری شێوه‌كاری ) , كتێبی ( كۆلاژ – مێژوو , ته‌كنیك , هونه‌ر ) و كتێبی ( ساوی شتان ) له‌ بواری فۆتۆگراف چاپ و بڵاوكردۆته‌وه‌ بۆ زیاتر شاره‌زابوون و پیشه‌یبوون له‌م بواره‌ , هونه‌ری وێنه‌ و شێوه‌كاری لای ( نه‌ژاد ) شیعره‌ به‌ڵام به‌ ( هێل و وێنه‌ و كامێرا ) , هه‌روه‌ك ( نه‌ژاد ) خۆی ده‌ڵێ‌ : ( هونه‌ری شێوه‌كاری هه‌میشه‌ ماڵی دووه‌مم بووه‌ ئه‌گه‌ر چی من سنوورێكی ره‌هام له‌ نێوان شیعرو ته‌شكیل نه‌دیوه‌ ) سه‌رچاوه‌ گۆڤاری رامان – ساڵ 2000, یان ده‌ڵێ‌ ( له‌ ئه‌ساسدا من هه‌ر له‌ منداڵی و له‌ قۆناغی سه‌ره‌تایی ئاره‌زوویی رسم كردنم هه‌بوو ) هه‌ر گۆڤاری رامان سال – 2000, وه‌ ده‌رباره‌ی كۆلاژ ده‌ڵێ‌ : ( كۆلاژ ره‌هایی و شه‌فافیه‌ت ده‌بینم نیشتمانم بوو , نیشتمانێكی پڕبه‌ سیه‌كانم ), یان له‌ پارچه‌ شیعرێكی خۆی ده‌ڵێ‌ ( كۆلاژ هونه‌ری پاڵاوته‌و, سوخته‌ی دیدار ئاخربوون ) بۆیه‌ ده‌بینین شاعیر( نه‌ژاد) توانیویه‌تی به‌ شیعروله‌شیعرێكی حه‌زوعه‌شقی وێنه‌ و شێوه‌كاری وێنا بكات وه‌ك تابلۆیه‌كی شێوه‌كاری بنه‌خشێنی چوارچێوه‌یه‌كی تابلۆ بێته‌ به‌ر چاو,به‌تایبه‌ت له‌ شیعری ( ئه‌زموون ) له‌ سه‌ره‌تا ئه‌و روونكردنه‌وه‌ ده‌دات , ده‌ڵێ‌ : ( ئه‌م هۆنراوه‌ خۆی ده‌گونجێ‌ له‌گه‌ڵ تاقیكردنه‌وه‌ی دی وه‌ك پۆسته‌ره‌ شیعر شێوازی ( هایكۆ ) من بۆ روونكردنه‌وه‌ ده‌ڵێم هچ كامیان نین به‌ قه‌د ئه‌وه‌ی هه‌وڵدانێكه‌ كه‌ نیشانی چه‌ند تابلۆیه‌ك به‌هۆیه‌كی دی ده‌ربڕێن ) شیعره‌كانیش ئه‌مه‌یه‌ :
1-هێلانه‌
شه‌باقه‌ی برینه‌
یا چاڵه‌ خوێنه‌
یا ده‌می بوركان

2- ( . . . . . )
كلاورۆژنه‌ی شیشه‌به‌ند
چه‌ند تاڵه‌ تیشكێ‌
مرۆڤێ‌ ده‌ستی به‌ قاچیه‌وه‌ گرتووه‌
سه‌ری به‌ دیوار هه‌ڵپه‌ساردووه‌

3- ستیل لایف
دره‌ختی ڕا قه‌ناو
كه‌لاوه‌ی خانوو
باولێ‌ ته‌نه‌كه‌
لێفه‌ی شڕی له‌ بیركراو

4- كۆمه‌ڵێ‌ جۆگه‌
دوو كانی وشك
تیشه‌به‌ردێك
سیمایێ‌ ماندوو
دوو باڵی له‌ ڕاست و چه‌پ ڕوواوه‌

5- ژیان سه‌یره‌
سه‌یره‌ ژیان
به‌ ڕێیكدا بڕۆی
له‌ تابلۆیه‌كی ئه‌بستراكت بچێ‌

6- دڵنه‌وایی
كچێ‌ ره‌شپۆش
له‌سه‌ر بانێژه‌ وه‌ستاوه‌
تریفه‌ی مانگ و

7- چیاێیكه‌ خه‌ریكه‌ ده‌ڕمێ‌
چه‌ند ده‌ستێ‌ سنگی خۆیان داوه‌ته‌ به‌ر
چه‌ند ده‌ستێ‌ ناهێلن چیایه‌ك بڕمێ‌

دواتر شاعیر , بۆ زیاتر پیشه‌یبوون و قوڵبوونه‌وه‌ له‌ بواره‌كه‌ی له‌ كتێبی ( سه‌ره‌تایه‌ك بۆ هونه‌ری شێوه‌كاری –چاپی سێیه‌م ) ده‌ڵێ‌ ( ئێمه‌ به‌ هیچ جۆرێك مه‌به‌ستمان ئه‌وه‌ نییه‌ هونه‌ری كوردی له‌ هونه‌ری مرۆڤایه‌تی بكه‌ینه‌وه‌ پێمان وابێ‌ هونه‌رمه‌ندی كورد سوود له‌ تاقیكردنه‌وه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی هونه‌ری رۆژئاوا وه‌رنه‌گرێ‌ ئه‌وه‌نده‌ی به‌ته‌نگ ئه‌وه‌ین هیوامان وایه‌ له‌ پاشه‌رۆژ هونه‌ری كوردیش له‌ نێو هونه‌ری رۆژهه‌ڵاتیدا بناسرێته‌وه‌ )

خوێندنەوەیەک بۆ کتێبی سەرەتاتکێی سەربردان: ئارێز عەبدوڵڵا

دەریچەیەک:
ڕۆمان، یان گێڕانەوەی یادەوەری؛ هووردبوونەوە لێیان ئارامی و لەخۆ کۆبوونەوەیەکی باشی دەوێت، تا بگەینە ژێر سێبەری ڕەزامەندی و داکردنی پۆلی خەیاڵ و ڕووداوەکانی ژیان و گرتە جوداکانی ئەزموون لە دوو توێی کتێبدا. هەڵبەتە گەلان ناسنامەی گەورەیان هەڵگرت و گرێژەنی هیشکیان لە تۆقەوە کردەوە، ئەو هەناسە ساردانەی دەمێک بوو بەرۆکی گرتبوون، بە ئاڕاستەی نیشتمانی و چارەنووسی گشتی وەرچەرخاند. ئیتر هەموو تێکۆشانێک و ئەزموونێک داچاندنی باخێکە تا دەگات، چەرمەسەری زۆر دێتە ڕێگاوە، بەڵام گرنگی ئەم تێکۆشانە چنینەوەیە، کام چنینەوە؟ ئاخر بەڕاستی ناکرێت دوای هەوڵ و تێکۆشانێکی بێ ئامان، دوای دیتن و تێپەڕینی کێفەڕات بەسەر کێفەڕاتەوە ئەزموون لە بازنەی بیرەوەرییەوە باس بکرێت و ئامانجێک هێشتان هەمووان لە کانییەکەی ناخۆنەوە.
ئەم کتێبە (سەرەتاتکێی سەربردان) نووسەر لەباتی ڕۆمان ناوی بردووە، دەکرێ ناولێنانێکی جوان بێت. بۆ؟ کاتێک کتێبەکە دەخوێنیتەوە زۆر لە ئەدەب دوور ناکەویتەوە، بەو واتایەی بنەماکانی ڕۆمان و هونەری گێڕانەوە بە تەواوی خۆی دەرخستووە. بەم پێودانگە ئەدەبییە بێت، دەتوانین ناوی بنێین رۆمان. ڕووداو، شوێن، کات، گێڕانەوە… هەمووییان زەمینەی لە بارن بۆ ئەوەی وەک ڕۆمان ڕەفتاری لەگەل بکرێت و سەرنجی زانستی و شرۆڤەی ڕەخنەیی وردی لە بارەوە بکرێت. لە لایەکی ترەوە لە بەردەوامی خوێندنەوەدا تەواو هەست بە نووسەرێکی سیاسی زاڵ دەکەیت. نووسەر واقیعی نێو تەواوی ئەو ڕووداوانەیە کە لە نێو کتێبەکەدا بە هورد و درشتەوە شەنی کردووە، زۆر جار زمانی سیاسی و زمانی ئەدەبی لە کاتی گێڕانەوەدا بە تەواوی دەردەکەون، جیاوازی نێوانیشیان زۆر زۆرە، چونکە هەر یەکەیان خاوەنی زمان و ئەدەبێکی سەربەخۆن، لە گێڕانەوە و گەیاندنی پەیامەکان. ئەگەر لە زمانی نووسەر لە داڕشتنی کتێبکە دوور بکەوینەوە، دەتوانین ناوی بنێین ڕۆمانی مێژوویی. بۆ؟ چونکە من پێموایە شایەتحاڵێک لە نێو ئەم ڕووداوانە دێت و دەچێت و تەواوی زانییارییەکانی لە سەر بنەمای دیکیۆمێنتی بیرەوەری و پشت بەستن بەو ساڵانەی لە نێو گێڕانەوەکاندا زۆر ورد و هاوکات لەگەڵ سەرچاوە زانیاری و مێژووییەکانی تر هاو ئاهەنگن. کەواتە دەتوانیین بڵێین نووسەر وەک کارەکتەرێکی سیاسی باس لە ڕووداو و بەسەرهاتەکان دەکات. بۆیەشە من پێموایە دەکرێت لە زاویەی مێژوویی وەک سەرچاویەکی زانستی سوودی لێوەربگیرێت. (ئەگەر ئەدەب بریتی بێت لە گوزارشتکردنی هەست، بیر و ئەزموونی مرۆڤەکان، ئەوا لەو کاتەوەی مرۆڤ هەیە و گوزارشتی لەخۆی کردووە، ئەوا بە ئەدەب هەژمار دەکرێت. کاتێک داستانەکانی سەردەمی بابلی، سۆمەری، میسری و یۆنانییە کۆنەکان دەخوینینەوە، لەوێوە دەزانین ئەدەب هونەرێکە لە هونەرە ئێستەتیکییەکان، کە کاریگەری لەسەر دەروون و چەشەی خوێنەر هەیە.ئەم کاریگەرییە دەبێتە پنتی جوایەزی ئەم هونەرە لە هونەرەکانی دیکە چونکە کەرەستەی ئەدەب وشە و زمانە، وشەکانیش لە ئەدەبدا دەلالەتی فرە و جوایەز هەڵدەگرن)١ یادەوەری لە هەر گۆشەیەکی دەستپێکەوە بۆی بڕۆین خەیاڵ و دیکیۆمێنت بەشی گرنگن لە تۆمارەکاندا، نووسەر بە زمانی ئەدەبی و وشەی کارییگەر ئەوەی مەبەستە دەگێڕێتەوە، چونکە زمانی نووسین تەواو کاریگەری دەخاتە سەر پرۆسەکە و دەبێتە ڕایەڵێکی گرنگ لە نێوان دەق و خوێنەردا، واتە کەناڵی سێیەم (دەق) گرنگە بە کەرەستە و پێویستییە جوان و خەیاڵی مەودا ئاڵۆزەکان بچنرێت. لەم کاتەدا خوێنەر دەقێکی واقیعی و ئەدەبی دەخوێنێتەوە. تەنانەت وەک سەرچاوەیەکی زانستی مێژووییش دەیخاتە بەر باسەوە.
ئەم کتێبە لە زاویەیەکی تری ڕووناکتر دەتوانین بۆی بە ژوور بکەوین، ئەویش بیرەوەری و سەرەتاتکێکانە. نووسینەوەی بیرەوەری هونەرێکی کەم بایەخ نییە، بگرە زۆریش بەرزە و تەنانەت لە خوێندنەوەی بیروەری هەر کەسایەتی و کۆمەڵگەیەک، ئامانجێک زووتر و شۆڕشێک خێراتر سەردەکەوێت. ئەم کتێبە پڕ پڕە لەو بیرەوەرییە تاڵ و شیرنانەی کە لە ژێر هەژموون و ناچاریدا درووست بوون، نووسەر وەک خۆی دەڵێت لە تەمەنێکی وا دابووە، کە سەردەمی هەڕەتی و سەرەتاتکێ کردنی بووە، هەڵبەتە ئەم قۆناغەش لەم دۆخ و لاسەنگیانەی ژیان و لاهاتنی کایەی سیاسی و غەریبی کردنی ئازیزان و نیشتمانی زێد و هەستی نیشتمانی و نەتەوایەتی و… هەموو ئەمانە هێوێنی دەیان نووسینی دەقی ئەدەبی و سیاسی و مێژوویین.. بگرە لە ڕووی زانستی تریشەوە دەرفەتی لێنووسینی هەیە.

نۆستالژیا:
ئەوەی مەبەستە لێرە سەرنجی مەبەستی بخرێتە سەر، توێژینەوەکە خۆی لە گۆزەیەک دەبینێتەوە، ئەویش نۆستالژیایە لە نێو واقیعی ئەم کتێبەدا. نۆستالژیا لە ڕووی وشەییەوە لە دوو بەش پێکدێت، بە مانای گەڕانەوە بۆ ڕابردووی ئازار و خەمەکان دێت. ئەم وشەیە بنەڕەتەکەی بۆ یۆنانی کۆن دەگەڕێتەوە، (nostos) واتە گەڕانەوە، (algos)واتە ژانی حەسرەت و دووری لە هەرچی هەیە. ئەدیبان پێیان وایە ئەم وشەیە لە ڕووی زاراوەییەوە فەڕەنسییە و بە هەمان شێوەی واتا وشەییەکەوە بە واتای خەم و ئازار و دووری دێت٢. کۆمەڵگەی ئێمەش هیچ بەدەر نییە لەو بارە، چونکە لەوەتەی کورد و نیشتمان کەوتۆتە ژێر چەپۆکی نەیاران و دوژمنانی خۆشەویستی مرۆڤ و مافەکانی، کورد بەردەوامە لە خەبات و تێکۆشانی بێ بێن، کێفەڕات بەسەر کێفەڕاتەوە، شەپۆل دەدات، ئافات نەما کورد باوەشی بۆ نەکاتەوە، جا هۆکار و سەرچاوەکانی لە کوێوە هاتووە، ئەوە باسێکی ترە. لەم بار و دۆخەدا نۆستالژیا دەبێتە بەشێکی گەورەی نێو مرۆڤی کوردی، چونکە لە دەرنجامی هەموو بادارەکانی جەنگ و نەهامەتییەکانی ئاوارەیی و ماڵئاوایی بەرۆکی مرۆڤی کوردی گرتووە، ئەمەش زەمینەیەکی ناخۆش و پەرتییەکی یەکجار زۆر لە هەستی تاکی ئاوارە و بێشوێن دروست دەکات. (ناشوێن بێشوێنی نییە، بەڵکو شوێنێکە بەردەوامی شوێنی دەرەوە دەشکێنێت، شوێنێکە ڕوخساری خۆی ماکیاژ دەکات، خۆی لە جێگاکانی دەرەوە ڕادەپسکێنێت، بۆ ئەوەی ڕوخسارێکی دی بداتە خۆی)٣ لەم دۆخ و بارەی ڕاگواستنی بە زۆرەملێ و ملنان لە ناچاری، ئەوپەڕی خۆ گونجاندنە لە ڕوخساری نوێدا، تۆ کە ئارەزووی خواردنی قەسپ و خورمات نەبێت، ئیتر ناچارییە لە ژێر باری ئازار و نا ئومێدیدا بیری گوڵە بەیبوون و گیابەند بکەیت. ئەو شوێنە ماڵ نییە، هەر شوێنێک ماڵ نەبێت، هەستی نیشتمانیت بۆ دروست ناکات، ئاخر چۆن قەسپ و بادامی نیشتمان دەبن بەیەک، ئێمە هەر فێر بووین بادام و مێوژ بەیەکەوە بخۆین، بۆیە خورما خواردن دەبێتە ئەوپەڕی ناچاری و گونجان لەگەڵ ڕوویێکی تری ژیان. (لە ڕاستیدا ئەگەر مرۆڤ ڕێبدات خۆی و بوونی بخرێتە ناو نەخشەیەکی ئۆرگانییەوە، یان سیستەمێکی فیکری ئەقڵانییەوە، ئەوا لە بەهای بوونی مرۆیی خۆی دەهێنێتە خوارەوە، لەبەر ئەوەی مرۆڤ کاتی بوونی خۆی وەدی دەهێنێت کە وەکو بوونێکی مرۆیی هەبێت و وا دەرکەوێت کە کەسێکی دانسقەیە و سەرسەختانە ئەوە ڕەت بکاتەوە کە بخرێتە ناو سیستەمێکەوە)٤ کۆمەڵگەی کوردی تاڵی و سوێری و هەوراز و نشێوی ئاوارەیی و هاڕاوەی نێو بەرداشی کوردایەتی زۆر ئەزموون کردووە، ڕاستە لە کۆمەڵگا زۆرەملێکان نیشتەجێکراون و بازنەی سیاسییان لێداخراوە، بەڵام هەمیشە خەسڵەتی کۆمەڵگەی کوردی وابووە هیچ کات لە ئەوپەڕی نائومێدی و بێماڵیشدا، ڕەزامەند نەبووە بە زۆر بخرێتە نێو ئۆرگان و بازنەی نەخوازراوەوە، جونکە هیچ کات ئامادەی خۆبەدەستەوەدان نەبووە. لەم کتێبەشدا ئەم ئالییەتە زۆر بە ڕوونی دەردەکەوێت.
لەم کتێبەدا زۆر وێستگە هەیە کە بە ئۆرگانیزە کردنی شوێن و خواردن و خوێندن و برادەرایەتی کردن لەگەڵ ئەوانی تری جگە لە کورد ڕەتدەکرایەوە، تەنانەت ژن لێخواستن و ژن پێدانیشیان لێ شورەیی بووە. دواجار لە نێوان ڕادەست نەبوون و ئازاد نەبووندا، تەنها شتێک کە بمێنێتەوە هەڵچنینی ئەو بیرەوەرییانەن لە نێو قاوغی ڕووداوە مێژووییەکاندا، بۆیە نۆستالژیا وەک باسێکی زانستی ئەدەبی ئاهەنگێکی بەش ڕەنگینە لە جوانکردنی تۆماری بیروەری.

نۆستالژیای تاک:
ئەم بارە سوڕانەوەیە لە ڕەهەندی تاکە کەسێک، هەرچی بیرەوەری هەیە تایبەتمەندییەکەی تەنها بۆ کەسێک دەگەڕێتەوە. هەر ڕووداوێکی ناخۆش و کەوتن و غەریبیکردنێک هەبێت تەنها لە هەست و شعوری کەسێکدا ڕەنگ دەداتەوە. ئەم کتێبەش کە نووسەر خۆی کارەکتەری ڕاستەقینەی نێو ڕەهەندەکانە، پڕییەتی لەم باری نۆستالژیایە. (بەشێکی گەورەی ژیانی من ئەوە ئەزموونەیە کە تۆ مەبەستتە، بە هۆی هەڵومەرجەکانەوە بە میراتی بۆم بەجێماوە. تۆ دەزانی هەر لە منداڵیمەوە تا ئەمڕۆشی لەگەڵ دابێت، گرمەی تۆپ و بۆردومانی فڕۆکە لە خەوندا دەبینم؟ ئەو کات هێندە لەو دەنگانە ترساوم و هێندەم بیستوون، هێشتا شەوانە کابوس و مۆتەکە گیانم ئازار دەدەن……… بۆردومانەکان خەونن نەک ڕاستی. منداڵی پێشمەرگە باوکی بە جل و تفەنگی پێشمەرگایەتییەوە دەبینێ و گوێی بە دەستەواژەکانی خەبات، شەهید، قوربانی، گەل، نیشتمان پڕ دەکرێن و ئەنجام فرچکییان پێوە دەگرێ…..) [ڕۆمان لا٥٥] نووسەر لە ڕێگەی گێڕانەوە بۆ کەسێکی تر دەستپێدەکات، باسی منداڵی و دیمەنەکان دەکات، ئەوە ئەو واقیعە کفت و تاڵەیە کە زۆرینەی کۆمەڵگەی کوردی بەخۆیەوە بینیوە، ئاخر ئەم کابووسە تەنها جارێک و لە ساڵێکدا ڕووی نەداوە، لەوەتەی ساڵ هەیە مێژووی تەپوتۆز دەنووسرێتەوە، لەوەتەی قەڵەم هەیە بیرەوەری کفتی کوردی دەچنە دیوانەوە. ئەم دەقە درامییە، لە ڕێگەی خەونەوە ئازار و چەرمەسەرییەکانمان بۆ دەگێڕێتەوە، نووسەر خەون و واقیع دەناسێت، بەڵام ئەوەی هەیە ئەو دەروونە شڵەژاوەیە کە ساڵانێک تێیدا بینییوە. شۆڕش بەشێکی لێنەکراوەی کوردە، بەو واتایە بێت پرۆسەی کێفەڕات بەردەوامە. بۆ؟ چونکە یەکێک لەو خەمە گەورانەی تا ئێستا نەیهێشتووە کورد بگاتە یەکێتی بوون و دەسکەوتی گەورەتر، نەبوونی هەماهەنگی و ئاشتەوایی نێو ماڵی کوردبووە٥، دواجار هەموو ئەم دیمەنانە دەبنە گرتەی بەر ڕۆشنایی نۆستالیا، وەک بیرەوەری کفت و تاڵ دەخوێنرێتەوە.
نووسەر گەمەی زەوەندی هەیە لە گێڕانەوە، بەڵام بە زمانێکی سادە، کە هەموو چینێکی خوێندەوار دەتوانێت هەزمی بکات.
پێم وایە بۆ نووسینی یاداشت و تۆماری هەستە نۆستالییەکان، هەر ئەم جۆرەی پیویستە، چونکە ڕێژەی زۆری کۆمەڵگەی کوردی هاوبەشن لەو ئازار و دەردەسەرییانە و، دەتوانن لە خوێندنەوەیاندا زووتر بگەنە بەتاڵبوونەوەی هەست و دەروونی هەڵچوو. (ڕۆژی دواتر دایکم خۆشترین کفتە دروست دەکا و بۆ دواجار لە خوار حللە و سەماوەوە لەگەڵ خێزانی مامۆستا شەریف بەیەکەوە دوا ژەم دەخۆین. لەو ڕۆژەوە هەموو شتێک لەبەر چاوی من گۆڕا، ڕەنگی دار خورماکان، زۆنگاوەکان، کۆڵان و جادەکان هەموویان گۆڕان. دەڕۆم و لە خۆشییان قاچەکانم زەوی ناگرن، هەست دەکەم دەفڕم، ئاخر گەڕانەوە کەم نییە براینە) [ڕۆمان لا١٥٥] نووسەر نائاگایەنە خەریکی گێڕانەوەیە، بە دەربڕینی ئێستا لە ڕابردوویەک دەدوێت، کە بارودۆخ ناچاری کردبوون. (هەست دەکەم دەفڕم) ئەم ڕستەیە بۆ دەمکاتی ئێستایە، خۆی دەبوایە بگوترێت (هەستم دەکرد دەفڕم)، دیسان ئەمە نابێتە کێشە لە سەر ئاستی گێڕانەوەکە، بەڵکو دەتوانیین بڵێین نووسەر نوقمی گێڕانەوەیە و لە بارێکی هەستیار بەدەم بیرەوەرییەوە دەدوێت، ئاخر کفتەیەک لە ساڵانی حەفتاکان بێت و بە دەستی مەخلوقێکی مەزن کە دایکە، لێنرابێت و بە مەبەستی گەڕانەوە بۆ نیشتمان خانەوادەی مامۆستا شەریف ئامادەی خوانەکە بن، ئاخر بەڕاستی دەبێت هەمیشە بە ئاسمانەوە بیت و لە فڕین نەکەویت، تا دەتوانی بڕۆیت، بە فڕین و خەیاڵ بچیتەوە هەموو کۆڵانەکانی هەستەوە.

گەڕانەوە بۆ زێد، بۆ ماڵ، بۆ نیشتمان، خەون و ئامانجی هەموو تاکێکی ئاوارە و دەربەدەرە، خەونی ئەو ڕۆژانەیە کە لە هەوەل ڕۆژەوە پێ دەنێنە خاکی غەریبی، سەر دەکەنە لم و زیخی بیابان، دەبنە نیشتەجێی شوێنێک ماڵ نییە، ئارامگای هیچ کوردێکی دڵسۆز نییە. ئەمە گێڕانەوەی ئەو هەموو ئافات و غەریبییانەن، تا ئێستاش دەروون ناسۆریی دەردەبڕێت لە ئاست ئەم بێباکییانەی هەنووکە بە دەستییەوە دەناڵێنین. (بە درێژایی یەکەم زستان چوار دەوری ماڵمان قاز و قورینگ بوون. ئەو قاز و قورینگانەی بەهاران و پایزان بەسەر سەری ئێمەدا گەرمیان و کوێستانییان دەکرد لەوێ دۆزیماننەوە، ڕەوەکانییان بە هەزاران بوون، ڕۆژانە ئەوەندە لێیان نزیک دەبووینەوە تا تێر تێر بۆنی نیشتمانمان لێدەکردن) [ڕۆمان لا١٠٣] نووسەر لە ئەوپەڕی نۆستالیدا هاوتەک لەگەل هاوڕێ و ئەوانی تر بۆنی نیشتمان لە هەرچی غەریبی هەیە دەیکەن، قاز و قورینگ هێمای کۆچەریین، ئەو کۆچەرییانەی لە دامێنی نیشتمانەوە لە وەرزی گەرمدا هەڵدەکشان بۆ ناوچە فێنک و کوێستانەکان، کاتێک قاز و قورینگ دەگەڕێنەوە دامێن، ئەوە وەرزی پایز و سەرما و سۆڵە دەست پێدەکات، ئەمەش نیشاندانی سسەرتای گەڕانەوەی کۆچەرییانە لە کوێستانەکانەوە بۆ دامێن. ئاخر بەڕاستی بۆنی نیشتمانت دەداتێ کاتێک تۆ لە غەریبیدای، ئەوانە کە لە کۆچ دەگەڕێنەوە، ئاو و هەوای نیشتمانییان لە سییەکانیاندا هەڵگرتووە. لە چاوەکانییاندا دیمەنەکانی نیشتمان دەبینرێن.

نۆستالژیای کۆ:
ئەم جۆرەیان ڕەهەندێکی تری گێڕانەوە یان تێدا مانەوەی غەریبی کردنە، نۆستالژیایە لە ڕەهەندی ڕووداوە مێژوویی و فراوانتر بۆ بابەتی تریش، بەڵام لێرەدا تیشک دەخەمە سەر ئەو ڕووداوە مێژووییانەی مرۆڤی کوردییان گەیاندە کەناری نائومێدی، ورەی کوردییان گەیاندە لێژی. مرۆڤی کوردییان ڕادەستی هستریا و خەمۆکی کرد، ئاخر مێژووی ئێمە لە ساڵنامەی ئەم کتێبەدا پڕیەتی لە تەریق بوونەوە، لە نائومێدبوون و کوژانەوەی ئاسۆ. نووسەر لە پاڵ پریاسکەی نۆستالژیاکانی خۆی (تاک) دا، پەرۆشی بۆ کۆی یادەوەرییەکانی تر دەسووتێت.
ئەم کێبە باس لەو مێژووە دەکات کە پێیدەڵێن ١٩٧٤ و هیتر، بەڵام لە گێڕانەوەیەکی ئەدەبیدا، گرنگە سیاسییەک زمانی ئەدەبیش لە بیر نەکات، ئەگەرچی شیمای سیاسی پێوە دیارە. ئەم مێژووە تەنها بەکەڵک گێڕانەوە دێت، ئەگەر نا هیچ ئومێدێک و چارەنوسێکی بۆ نەکردینە دیکیۆمۆنت و بنەما، واتە ئەم یادەوەرییە گشتییە هەرەسی بنیاتی کۆمەڵگەی کوردییە، ساڵی پەرتەوازەیی و ڕاگوزەری سیماکانی تاکە لە مێژووی گەلێکدا. (کاتێک دوژمن گەلەکەت لەسەر خاکی خۆی ڕادەگوێزێ، کاتێک بە زۆر دەیکاتە عەرەب و بەعسی، کاتێک دێ عەرەب لە نیشتمانەکەت نیشتەجێ دەکا، کاتێک میژووی نەتەوەکەت دەسڕێتەوە، کاتێک مێژووی چەواشەکارییەکانی خۆیانت پێ دەخوێنن، کاتێک خەڵکت لێ لە سێدارە دەدەن و نەفی دەکەن….) [ڕۆمان لا٤٤] دەپرسین دوژمن بۆ توانی هەموو ئەمانە بکات؟ ئیمانێکی لاسەنگە کاتێک وەک ئەدیبێک، سیاسیێک، شۆڕشگێڕێک یان هەر خەسلەتێکی تر پەنجەی نیشان نەخەینە سەر هۆکار و دەرئەنجامی ئەم تاوان و دەستدرێژییانەی دوژمنانی کورد.
ناپاکی و یەکتر نەخوێندنەوە وەک پەیڕەوێکی باو لە نێو ئەدەبی هەندێک بیر و بۆچوونی سیاسی، چ لەسەر ئاستی تاک و کەسی یان دەستە و ڕێکخراوەیی، ئەزموون و خەباتی ڕزگاری خوازی کوردییان گەیاندۆتە ئاستی بەتاڵ بوونەوە و نامۆیی، دواجار لە بیرو زهنی هەر تاکێکی بە پەرۆش و دڵسۆزدا دەبێتە خەمێکی لەبیر نەکراو و تەنها وەک نۆستالێکی تاریک و داخدار دێتەوە سەر پایەی بیرەوەرییەکان. (دوای ئەوەی لەو هەوارە نوێیە جێگیر بووین، باوکم و ڕەزاقی خاڵم و هاوڕێ پێشمەرگەکانییان بەرەو کوردستان گەڕانەوە. ئەو ڕووداوە هێندەی تر نیگەرانی زیاتر و باری دەربەدەری گرانتر کردین….) [ڕۆمان لا٧٩] ئەمە بارێکی گشتییە لە زاویەی ئەو هەموو خەموو ناسۆرییانەی ڕووبەڕووی کۆمەڵگەی کوردی بوونەوتەوە، چونکە شۆڕش لەو ساتەدا ڕوو لە لێژی و ناسۆری بوو، بۆچوونەکان نەدەخوێندرانەوە، تەنها خەڵکێک کە پێشمەرگە و خەباتگێڕ بوون بە ئومێدی بەردەوامی درێژەیان بە خەباتی چەکداری دەدا، ئەگەرنا بڕیاری لە ناکاوی شۆڕش نائومێدی تەواوی خستە هەست و بیرەوەری هەموو کۆمەڵگەی کوردییەوە. (کاتێک باوکم و هەموو ئەو پێشمەرگانەی بە بڕیار لە بەرەکانی شەڕ کشابوونەوە نەک بە شکان دەیانگوت: ئەو شۆڕشەش بوو بە هەبوو نەبوو!.. ئامینەی پورم بە باوکمی دەگوت: ئەوەی سەرکردایەتی شۆڕش کردی من بەو نەخوێندەواری و نەزانی خۆشمەوە هەرگیز کارێکی وا ناکەم، پێم ناڵێی ئەوانە بۆ وایان کرد؟) [ڕۆمان لا٧٧] ئەوەی شۆڕش بە بڕیارێکی تاک لایەنە و بە پرسە خەسووانە بە سەرکردایەتی شۆڕش کردی لە داماڵینی ئومێد و هیوای گەلێک زیاتر نەبوو، پەراوێز خستنی کێشەی کورد بوو لە تەواوی ناوچەکەدا. ئەم دیمەنە تراژیدیاییەکی یەکجار گەورە بوو بەسەر کۆمەڵگەی کوردی داهات، چونکە کاریگەری نەرێنی بەسەر تەواوی بابەتەکاندا دروست کرد و لە دیدی نەیارانی کورد بووە هۆی گۆشەگیر بوونی هەستی ڕزگاری خوازی. ئەم ئاشووبە بەردەوام لە هەست و نەستی کۆمەڵگەی کوردی وەک بارێکی ناخۆش و کەشێکی ماتەم وەک فیلمێکی ناسۆری لێدەدرێتەوە.

سوودەکانی نۆستالژیا:
لەبارەی سوودەکانی نۆستالژیا دەتوانین بە دوو ڕەوت ئاماژەی بخەینە سەر، ڕەوتی نوێ پێیوایە گەڕانەوە بۆ ڕابردوو و بیرەوەرییەکان کارێکی باش نییە، چونکە کۆمەڵگەی داهاتوو دەخاتە بەر سێرەی دارووخان و پەرتەوازەیی، دەبێتە بەربەست لە بەردەم پێشکەوتنەکانی کۆمەڵگە، ئەمەش خاڵێکی خراپ و تاریکە بەسەر ڕەوتی هاوئاهەنگی جیهانیدا. ڕەوتی دووەمییان بە تایبەتی ڕۆمانسییەکان پێیان وابوو دەبی کۆمەڵگە لەگەڵ ڕابردوو دانەبڕێت و بەردەوام پەیوەندی بە کلتورە کۆنەکانەوە هەبێت، بۆ ئەوەی ئاگاداری هەموو بار و دۆخێکی ڕابردوو بێت، لەگەڵ جیهانی نوێشیدا شەن و کەوی بکات. ئەلس چاندلەر دەڵێت: (زیندوو کردنەوەی چاخی نێوەند، کە وردە وردە ئامادەییەکی چاکی بە خۆوە دەگرێت، لە لایەن خۆیەوە هەستێکی دروست کرد، کە بە گشتی مایەی قبووڵکردن بوو، هەروەها جیا بوو بەوەی کە لەسەدەی ناوەڕاست هەبوو، بەوەی دامەزراندنی ڕابردوو کیانێکی خەیاڵی سەربەخۆ و بە ژیانی تایبەت دروستکرد، ئیدی کۆچی خەیاڵ بۆ ڕابردوو لە زەینی ڕۆمان و ئەدەبدا ئەنجامدرا…)٦ دابڕان لە ڕابردوو، بەجێهێشتنی ئەزموونێکە، یان بیرەوەرییەکە، دوور و نزیک پەیوەندی بە هەست و کەسایەتییەکەوە هەیە. بۆیە ناکرێ دابڕێین و بە شتێکی کەم بایەخ تەماشای بکەین. چونکە بابەتی بیرەوەری، یان نۆستالژیا سوودی هەیە دەتوانیین ڕەنگی تۆخ کردن بخەینە سەرچوار خاڵی سوود.
یەکەم| گێڕانەوە، یان هەڵدانەوەی لاپەڕەکانی بیرەوەری پێویستییەکی رۆحی و دامرکاندنەوەی تەوژمەکانی دەروونە، چونکە کاتێک مرۆڤ بە نێو دەیان سەختی و ڕووداودا دەگاتە تەمەنێکی درەنگ و هەڵکشاو، پیویستی بە بیر هێنانەوە و گەڕانەوە هەیە بۆ ڕابردوو، بۆ ئەوەی ڕەسەنایەتییەک لە ڕابردووەوە بە ئێستاوە گرێبدات.
دووەم| سوودیکی تری نۆستالژیا، خاڵی بوونەوەی نووسەرە لە هەست و دەروونە هەڵچووەکان، لە ڕێگەی وشە و دستەواژەی بیرەوەری.
سێیەم| سوودێکی تر، بە دەق کردنی چەمک و بابەتەکانی نۆستالژیایە، چونکە خەیاڵ باشتر و غەریبتر بەسەر تەواوی بابەتەکانی نۆستالژیادا بڵاو دەبێتەوە و لە نێو دەق و ژانرە جوداکاندا وێنەی پڕ سەرنج دروست دەکات.
چوارەم| پێموایە، نۆستالژیا سوودێکی بەرچاوی دەبێت لە بنیات و گەشەی ئەدەبی و ئەو چەمکانەی لە ڕێگەی خەیاڵەوە دروست دەبن، بۆیە وابەستە بوون بە ڕابردوو دوورکەوتنەوە نییە لە تازە بوونەوە و داهێنان.
لەم توێژینەوەیەدا لەگەڵ هەبوونی کۆمەڵێک تێبینی زمانەوانی و سەرنجی ڕەخنەیی، دەرفەتێک بۆ دەرخستنی دوو باس، یان دوو ئەرک دەردەکەوێت، ئەوانیش نۆستالژیا و کتێبی (سەرەتاتکێی سەربردان)ە، نۆستالژیا وەک باسێکی زانستی و میتۆدێکی تیۆری گرنگی و ماهییەتی خۆی هەیە لە نێوەندی شرۆڤەکاری و ڕەخنگەریدا. بۆ ئەم مەبەستەش بە سوود بینین لە خوێندنەوەی زانیاری زیاتر لە جەوهەری بابەتەکە، دەگەینە سوودی زیاتر و گرنگی نۆستالژیا.
کێبی(سەرەتاتکێی سەربردان) دەریچەیەکە بەسەر کۆمەڵێک زانیاری گشتی و کەسایەتی نووسەردا دەکرێتەوە، بەڵام ئەم کتێبە دوور نەکەوتۆتەوە لە هوونەری گێڕانەوە و پەراوێز خستنی خاسیەتەکانی ئەدەب، ئەگەرچی لایەنی پراکتیزە کردنی مێژوویی بە شێوەیەک لە شێوەکان لە هەندێک شوێندا زاڵ دەردەکەوێت، ئەمەش ئاگەرێکی کراوە دەبێت، کاتێک کتێبێک بخوێنیتەوە و بۆ نێو ئاهەنگی بیرەوەری ڕاتبکێشێت. ئەم کتێبە دەکرێت بکرێتە بەشێک لە میژووی گێڕانەوە، یان پەنایەک بۆ ئەوەی جۆرێک زنیاری مێژوویی لێدەرخستە بکەین.

عەلی مستەفا\ ٢٠٢٠
شەقڵاوە

———————————————————-

سەرچاوەکان:
１- د. حەمە مەنتک، چەشە و چەشنە ئەدەبییەکان،چاپخانەی مەم و زین،٢٠١٩ هەولێر، لاپەڕە ٩.
２- سۆران مامەند عەبدوڵڵا، نۆستالژیا لە شیعری هاوچەرخی کوردیدا، تاران ٢٠١٦،لاپەڕە ١٥.
３- بەختیار عەلی، ناشوێن، ٢٠١٨ سلێمانی،لاپەڕە ١٥٠.
４- فەلسەفەی بوونگەرایی (ووجودیەت)، و. ئازاد بەرزنجی، ناوەندی غەزەلنووس، چاپی سێیەم، سلێمانی ٢٠١٩، لاپەڕە ١١١
５- سوود بینراوە لە کتێبی مێژووی جوڵانەوەی نەتەوەیی ڕزگاریخوازی گەلی کورد لە باشوری کوردستان ١٩٧٥- ١٩٩١، و. دلێر ئەحمەد حەمەد، ٢٠١٩ سلێمانی.
６- کەریم دەشتی، ئەدەب و فەلسەفە، چاپی دووەم، هەولێر ٢٠١٣، لەپەڕە ٥٠.
７- ئارێز عەبدوڵڵا، سەرەتاتکێی سەربردان، لە باتی ڕۆمان، بەرگی یەکەم، ٢٠١٩.

باڵەکایەتیی؛ ناوچەیەکی خاوەن تایبەتمەندی ھەمەلایەنەی ژیاری، ئابووری، کۆمەڵایەتی و خوێندەوارییە لە مێژووی تۆمارکراوی کورد دا، بەڵام لە چاوی داگیرکەرانی کوردستاندا، ناوچەیەکە گرنگی جیۆستراتیژی سەربازی ھەیە..!
ھێرشی مەغۆلەکان بەسەرکردایەتی جەنگیزخان(١١٦٥-١٢٢٧) و دواتر نەوەکەی ھۆلاکۆ (١٢١٧-١٢٦٥) لە سەرەتای سەدەی سیانزەھەم ١٢٠٠ زائینی دا بۆ سەر خۆرھەڵاتی ئیسلامی کە لە جێۆگرافیای ئێستادا بە باشووری خۆرئاوای کیشوەری ئاسیا ناسراوە دەستی پێکرد، بۆ ساڵی ١٢٥٨ زائینی بەسەرکرادیەتی ھۆلاکۆ گەیشتنە شاری بەغداد و کۆتاییان بە خەلافەتی عەباسی ھێنا..!
مێژوونووس و پسپۆری خۆرھەڵاتی کەونار خوالێخۆشبوو: پرۆفیسۆر دکتۆر جەمال رەشید، لە چاوپێكه‌وتنێكی گۆڤاری كوێستان دا له‌ ژماره‌(25-26)ی ئایار-حوزەیرانی 2010 ی لاپه‌ڕه‌كانی 10 و 11 دا، بەمشێوەیە باسی ھاتنی مەغۆلەکان بۆ سەر ناوچەی خانێ خۆرھەڵاتی کوردستان و حاجی ئۆمەرانی باڵەکایەتی لەباشووری کوردستان دەکات:(لەبەرئەوەی ئێرە[مەبەستى باڵەکایەتییە] ناوچەیەکی ستراتیژییە، زۆر خەڵک ویستویەتی داگیری بکات..چ لەسەردەمی مەغۆل، بۆ نمونە مەغۆلەکان کە ھاتن ھەر لە دەرگای ناوچەی خانە و حاجی ئۆمەران شەش ساڵ مانەوە و نەیانتوانی بەھۆی سەختی شوێنەکە بپەڕنەوە و ھەتا چوونەوە خوارتر لە ناوچەی خانەقینەوە چوون بەغدایان داگیرکرد)، بۆماوەی شەش ساڵ سەربازگەی مەغۆلەکان لە حاجی ئۆمەران و خانێ دەمێنێتەوە بۆ ئەوەی ناوچەی باڵەکایەتی داگیر بکەن و دواتر بە ڕێگەی دەشتی دیانا-ھەریر-ھەولێر دواتر بۆ دەشتى کەرکوک-موصڵ گەیشتن بە شارى بەغداد، بەڵام دوای شەش ساڵ واتە لە ١٢٥٢-١٢٥٨، پرۆژەی مەغۆلەکان شکست دەھێنێت و ڕوو لەناوچەى کرمانشاه لە باشووری رۆژئاوای ئێران دەکەن، بەناوچەی خانەقین لە خۆرھەڵاتی بەغداد دا دەگەنە ناو دڵی دەسەڵاتی خەلافەتی عەباسی، کە مەغۆلەکان توانیان بە دوانزە ڕۆژ بەغداد بگرن، ئەمەریکیەکان لە ٢٠٠٣ بەم ھەمو تەکنەلۆجیایە پێشکەوتوە شاری بەغدادیان بە ٢١ ڕۆژ لە چنگی حکومەتى بەعس(١٩٦٨-٢٠٠٣) رزگارکرد.

ھۆکاری سەرەکی شکستی مەغۆلەکان کە نەیانتوانی باڵەکایەتیی داگیر بکەن بۆ رووخاندنی بەغداد، کە ھەرچەندە ئەوان لەوڵاتی چین و ماچینەوە ھاتبون و وڵاتان و خاکێکی زۆریان داگیرکردبو، بەڵام دوای ناردنی چەند گروپێکی سەربازی تایبەت بۆ کۆکردنەوەی زانیاری لەسەر تەواوی ناوچەکە، بەتایبەتی لە ڕووی جێۆگرافی و سەربازی و پێکھاتەی دانیشتوانەکەی، بڕیاڕی پاشەکشە دەدەن، چونکە بونی شاخی بەرز بەرز کە بەسەر ڕێگەکانی دەڕوانی و زۆر بەئاسانی لە دۆڵە سەختەکانی باڵەکایەتیی دەرباز نابون، نەیاندەویست ھەمان شکستی گەورەی یۆنانیەکان کە بەھێزی دە ھەزارەکە لە مێژووی کۆندا ناسراوە، کە لە ساڵى ٤٠١ى پێش زائینى لە شەڕگەى (کۆناکسا: لەخواروى شارى مەدائین) کە تێیدا کۆرشى بچوک کوژرا، کە لەهەمانکاتدا دە هەزار سەربازى یۆنانى پشتیوانیان دەکرد بۆ لادانى براکەى ئەردەشێرى دووەم، کە ئیمپراتۆرى ئەخمینى بو، کە کۆرشى بچوک داواى عەرشى ئیمپراتۆریەتى دەکرد، هێزەکانى یۆنانى کە بە دە هەزارەکە لە مێژوودا بەناوبانگن بەخاکى کوردستان بەسەرکردایەتى گەزنەفۆن(٤٣٠-٣٥٤ پێش زائین) تێپەڕبون، بەڵام لەسەر دەستی کاردۆخییەکان توشی نەھامەتیەکی زۆر ھاتن هەتا گەیشتن بەسەر دەریاى ڕەش لە شوباتى ساڵى ٤٠٠ پێش زائین، هەڵمەتەکە پێنج مانگى خایاندوە، بۆ زانیارى خوێنەران دواتر گەزنەفۆن مێژووى ئەم شەڕ و بەسەرهاتانەى لە کتێبب بەناونیشانى(ئاناباسیس) نووسیى، واتە: ( ڕێڕۆیشتنى سەربازى یان کشان بەناو وڵاتێک دا)، کە لە ساڵى ٢٠١٣ ئەم کتێبە لە زمانى یۆنانى کراوەتە کوردى، لێرەدا مەغۆلەکان نەیاندەویست تووشى هەمان چەرمەسەرى و پێکدادان ببن، چونکە لە باڵەکایەتى هۆزى زەرزاییەکان نیشتەجێ بونە، لە دامێنى شاخى مامەڕووت شارێکى گەورەى زەرزاییەکان هەبوە، ئەو هۆزە بە شەڕکەر و ئازا ناسراون، بۆیە مەغۆلەکان ڕێگەی باشووری خۆرائاوای ئێرانی ئێستایان بۆ گەیشتن بەشاری بەغداد ھەڵبژارد، چونکە دواى هێرشى مەغۆلەکان بۆ سەر وڵاتانى خۆرهەڵات و ناوەڕاستى ئەوروپا، لەوانەیە ئەو سەرچاوانەى باسیان لە ڕێڕۆیشتنى هێزى دە هەزارەکەى یۆنانى کردوە، یان کتێبی دە هەزارەکەیان چنگ کەوتبێت و لەڕووى زانستى سەربازى ئەوکاتەوە تەتەڵەیەکى باشیان بۆ ئەنجامدابێت، بە کورتى نەیانویستبێت هەڵە سەربازییەکان دووبارە بکەنەوە..!
ئەم تۆمارە مێژووییە خۆڕاگری خەڵکی باڵەکایەتیی و قایمی ناوچەکە و چیاسەرکەشەکانی دەردەخات، کە شکستی بە ئامانجی داگیرکاری مەغۆلەکان ھێناوە، لەھەمانکاتیشدا بۆتە بەربەستێک لە ڕوودانی کارەساتی کوشتار و تاڵانکاری مەغۆلەکان، کە پێش ئەوەی مەغۆلەکان بگەنە باڵەکایەتیی لە شاری دیاربەکر و باکووری کوردستان کوشتار و تاڵانییەکی زۆریان ئەنجامدابو.. ھەروەھا باڵەکایەتیی لە مێژوودا ئەوەی پێبڕاوە کە داگیرکردنی زۆر ئاسان نییە، بەتایبەتی ئیمپراتۆریەتی مەغۆلی بەم ھەمو ھێزەی ھەیبو چۆکی لەبەر داد، کەواتە؛ ھەر شاری ھەولێر ھۆلاکۆ بەزێن نییە، بەڵکو باڵەکایەتیش ھۆلاکۆ بەزێنە، بەپێی ئەم تۆمارە مێژووییەی لەسەرەوە نووسیمان.
ئەمرۆژانە دیسان پەتای کۆرۆنا بە مەملەکەتی باڵەکایەتی دا بڵاوبۆتەوە، کە سەرچاوەی ئەم پەتایە وڵاتی باب و باپیرانی مەغۆلەکانە یان ئەو وڵاتەی مەغۆلەکان لێیوەی ھاتن بۆ ئەوەی باڵەکایەتی داگیر بکەن، ئەوان نەیانتوانی باڵەکایەتیی داگیر بکەن، بەڵام کۆرۆنا باڵەکایەتی خستە نێو بازنەی پەتاکە، بەڵام ھەروەک ئەو سەدانەی پێشوو باسمان کرد، کە چۆن باڵەکایەتی بۆماوەی شەش ساڵ خۆی لەبەردەم ھێرشی بەربەریترین ھێزی دونیا گرت، لەھەمان سەردەم دا بەغداد کە ناوەندی خەلافەتی عەبباسی و دەسەڵات بو، بە دوانزە ڕۆژ کۆتایی ھات، خەڵکی ئێمە لە ناوچەی باڵەکایەتیی بەورەییەکی بەرزی سەربەرزی و نەمری وەک لە مێژوودا تۆمارکراوە، ئەم ناخۆشییە تێدەپەڕێنێت، چۆک بەو پەتا جیھانیە دەدات بە پشتیوانی خودا و خۆراگری خەڵک وەک بەفری سەرچیا سەرکەشەکانی دەیتوێنێتەوە و دەیکات بە تۆمارێکی زیندووی تێکۆشان لە دژی پەتایەکی جیھانی دا.

*مامۆستا لەبەشی مێژووی فاکەڵتیی ئاداب لە زانکۆی سۆران.

ئیمپڕیالیستی کەپیتاڵیزم، لەدوای ڕوخانی یەکێتی سۆڤیەت لەفۆڕمێکی نوێی ئاینیدا، خۆی فۆڕمۆلەکردۆتەوە، بەجۆرێک یۆتۆپیای سەرمایەداری بەهەشتێکی یۆتۆپی لەڕێگەی عیبادەت کردن و کارکردنی بەردەوامەوە، بۆ بەندەکانی خوڵقاندووە، ١”لەژێر سایەی ئەم سیستمەدا، چەشنی ئاین، تاوان دەبەخشێتەوە، ئەویش لەڕێگەی پێدانی قەرزەوە، مرۆڤ بەناچاری تووشی تاوان دەبێت”[ قەرز] تاوانە گەورەکەیە، کەچەشنی ئاین مرۆڤ ناچاری، عیبادەت دەکات بۆ پاکبوونەوە لەتاوان.

ئەم سیستمە، لەشیوەی ئایندا، مرۆڤ ناچاردەکات، بەردەوام عیبادەت بکات، بۆ بەدەستهێنانی بەهەشت، لەڕێگەی فرۆشتنی هێزی کارەکەیەوە، بەردەوام بێت، بۆ پاکبونەوە لەتاوان، یاخود بەدەستهێانی بەهەشت، عیبادەتی زیاتر بۆکۆرکردنەوەی سامان و کڕینی خزمەتگوزاری و ئۆتۆمبێل و ڤیلا و کۆشکش.

ئەم ئاینە نوێیە، مرۆڤ تووشی نامۆبوون دەکات بەرامبەر بەخۆی، مارکس وتەنی : “کرێکار لەڕێگەی فرۆشتنی هێزی کارەکەیەوە، نامۆ دەبێت بەرامبەر ئەوکاڵایەی خۆی بەرهەمی هێناوە”

لەم سیستمەدا، پارە وەکو خودا، لەچەشنی ئاینە بت پەرستەکاندا، دەپەرسترێت، واتا مرۆڤ دەبێتە، دروستکراوی شتێک کەخۆی دروستی کردووە، واتا مرۆڤ نامۆ دەبێ لەخودی خۆی، ئەریک فرۆم دەڵێت:۲ “کەسایەتی بازاڕکەر، لەڕوکاردا کۆمەڵایەتیەو پەیوەندی لەگەڵ زۆرکەسدا هەیە، بەڵام لەناخدا تەنهایە، ژمارەیەکی زۆری مرۆڤەکان لەڕۆژگاری ئەمڕۆدا هەست بەتەنهایی دەکەن، ئەوان هەست دەکەن وەکو[ کەلوپەل و کەرەستە] مامەڵەیان لەگەڵ دەرکرێت” واتا بەهای مرۆڤ بەستراوە، بەعیبادەتکردنەوە، وەکوچەندێتی کڕێنی شت لەبازاڕدا، بەستراوەتەوە بەدان پێنانی ئەوانی تردا، بەسەر کەوتنایەنەوە، واتامرۆڤ لەڕوانگەی کەسایەتی و خودێتی و شوناسیەوە هەڵناسەگێندرێت. ئەویش پەیوەندی بە هەستکردن بەگوناهەوە هەیە.

ئاینی سەرمایەداری، مرۆڤ تووشی پەراوێزبوون دەکات، لەڕێگەی تاوان بارکردن و پێدانی قەرزەوە، مرۆڤ لەژێرسایەی ئەم سیتستمەدا، بەدرێژایی ژیانی دەبێت خەریکی عیبادەتکردن بێت بۆ دانەوەی قەرزەکانی، چەشنی ئاین، تەنها نوخبەیەکی قەشەو پیاوانی ئاینی لێ سودمەندن، مرۆڤ دەبێ بەردەوام تێبکۆشێت بۆدانەوەی قەرز و بەدەست هێنانی بەهەشتی سەرمایەداری، ئەویش لەڕێگەی خۆنامبۆن و پەرستنی پارەوە. لەم سیستمەدا، مرۆڤ شادی و ئومێد لەدەست دەدات، سەرمایەدار بۆ دابینکردنی سەرمایەگوزاریەکەی پێویستی بەقەرزە، هەموو مرۆڤایەتی دەکەونە ژێر بارێکی گرانی تاوانەوە، جگە لەکەمینەیەک کەئاڕاستەکەری بازاڕ و خاوەنی بنەماکانی بەرهەم هێنانن، مرۆڤ چەشنی کۆیلە، ڕۆبۆت، کاردەکات، تاسەرمایەی پێغەمبەرانی ئاینەکە، کەڵکەبێت لەسەرمهێزو بازووی چینی کارکەر، تاکە ڕێگا و ئەلتەرناتیڤی، مرۆڤ بۆ ڕزگاربوون لەم ئاینە ئەبسکرات و سەپێنەرەی نیولیبڕاڵیزم سۆسیالیزمە، خەباتی چینایەتی و تێکۆشان بۆ گەیشتن بەکۆمۆنیزم و کۆمەڵگای بێ چین.

ن: ئاراس سەعید

سەرچاوەکان
۱- ئاشنابوون بەهزری واڵتەر بنیامین،
و. پێشڕەو محمد
۲-بەناوی ژیانەوە، ئەریک فرۆم،
و.ئازاد بەرزنجی

شەوان بێدارم و
خەون لە چاوانما باڵندەیەکی سرک و تەریوە
دەڵێی لە هێلانەی چاوەکانما
بێچووی ئازیزیان تیا سەربڕیوە

شەوان بێدارم و
لە پەنجەرەی ژوری تەنیاوە
سەرنج ئەدەم بەفرەوە دەبارێ
چەند ڕادەمێنم
چەند ورددەبمەوە
لەو کلو بەفرانە
تۆ بڵێی هێزێ شاراوە هەبێت
نەیەڵێ بەریەکترکەون
ئاوا بەڕێکی کە دێنە خوارێ.

بەفرەو دەبارێ
بەڵام تۆزێ تر
ئەویش دەخەوێ
لێرە لە شاری پەت و سێدارە
با بەفریش خەوێ کێ دێتە خوارێ!؟

مستۆ
١٩٨٦
بەشی ناوخۆیی پەیمانگای موسڵ\ یابانی

((سوپای تورکیا هه‌فته‌ی ڕابردوو هێرشێکی دژ به‌ گه‌ریللاکانی کورده‌‌کانی تورکیا له‌ باکوری عێراق ده‌ستپێکرد. له‌‌م میانه‌دا له‌ لایه‌ن کورده‌کانی عێراقه‌وه‌ هاوکاری ده‌کرێت.))
فڕۆکه‌یه‌کی بێ فڕۆکه‌وان به‌سه‌ر ناوچه‌یه‌کی شاخاوی باکوری عێراقدا ده‌فڕێت، کامێراکه‌ی به‌دوای که‌سێکه‌وه‌‌یه‌، که‌ گومان ده‌‌کرێت شه‌ڕکه‌ری پارتی کرێکارانی کوردستان (پێکاکا) بێت، ئه‌و هه‌ڵدێت و خۆی له‌ ژێر دارێکی نزمدا ده‌شارێته‌‌وه. چه‌ند چرکه‌یه‌ک دواتر له‌ لایه‌ن رۆکێتێکه‌وه‌ ده‌پێکرێت. له‌ میانه‌‌ی هه‌ڵمه‌تی (چنگی پڵنگ) دا پێده‌‌چێت که‌ هێزه‌ کۆماندۆکان (سێ گه‌ریللای تیرۆریستیان له‌ کار خستبێت)، وه‌‌زیری به‌رگری تورکیا له ئه‌‌نقه‌ره‌ و له ڤیدیۆیه‌کدا وا ده‌په‌یڤێت.
(چنگی پڵنگ) ناوی نوێترین ئۆپه‌راسیۆنی سوپای تورکیایه‌ دژ به‌ کورده‌ شۆڕشگێره‌کانی تورکیا، که‌ ده‌یان ساڵه‌ جێگه‌ی خۆیان له‌ باکوری عێراقدا قایم کردوه‌. هێرشی زه‌مینی ئه‌مجاره‌، که‌ سه‌دان کۆماندۆ به‌شدارن تێیدا، هاوکاته‌ له‌گه‌ڵ هێرشی (ئۆپه‌راسیۆنی چرنوکی هه‌ڵۆ)، که‌ تێیدا فڕۆکه‌ی جێتی شه‌ڕکه‌ر سه‌ره‌تای هه‌فته‌ی ڕابردوو ده‌یان ئامانجیان له‌ته‌واوی سنوری تورکیا – عێراق بۆمباباران کرد، که‌ سه‌دان کیلۆمه‌تر له‌ یه‌ک دوور بوون.
هێرشه‌ ئاسمانییه‌کان له‌ نزیکی سنور و ناوچه‌کانی شاخه‌‌کانی قه‌ندیل، که پێکاکا باره‌گای سه‌ره‌کییان تێیدایه‌ ئه‌نجام درا، تا ده‌گاته‌ ده‌وروبه‌ری که‌مپی په‌نابه‌رانی مه‌خمور له‌ باشوری هه‌ولێر، هه‌روه‌ها شاخه‌کانی شه‌نگال له‌ رۆژئاوای موسڵ. له‌وێ پێش سێ ساڵ زۆر له‌ خه‌ڵکانی که‌مینه‌ی ئێزیدی ته‌نها به‌ هاوکاریی پێکاکاوه‌ له‌ کۆمه‌ڵکوژیی و جینۆساید رزگاریان بوو.

قوربانی له‌ نێو خه‌ڵکانی سیڤیلدا
(جه‌نگی پاک دژی به‌ تیرۆریسته‌کان) وه‌ک ناونراوه‌، ئه‌مه‌ ته‌نها خه‌یاڵه‌. ئۆپه‌راسیۆنه‌کانی سوپای تورکیا له‌ باکوری عێراقدا هه‌میشه‌ قوربانی له‌ نێوان خه‌ڵکانی سیڤیلدا لێ ده‌که‌وێته‌وه‌. ڤیدیۆیه‌ک، که‌ که‌سێکی دانیشتوی گوند ڕۆژی‌ هه‌ینی و نزیک له شارۆچکه‌ی شیلادزه‌ تۆماری کردوه‌، پیکابێکی سپی نیشان ده‌دات، که‌ لێیدراوه‌ و له‌ پشتییه‌وه‌ خۆڵه‌مێش و دوكه‌ڵێکی ره‌شی لێ به‌رز ده‌بێته‌وه‌. (ڤیدیۆکه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م وتاره‌دا له‌ سایتی رۆژنامه‌که‌ بڵاوکراوه‌ته‌وه‌ – و.)، که‌سوکاره‌که‌یان بۆ میدیای کوردی گوتیان، که ئه‌وان سێ گه‌نج بوونه‌ ویستویانه‌ سه‌یرانێک بکه‌ن. له‌وێدا ئه‌وان له لایه‌ن دوو شه‌ڕکه‌ری پێکاکاوه‌ ده‌وه‌ستێنرێن و ئیتر له‌ لایه‌ن‌ توکیاوه‌ بۆمباباران ده‌کرێن. دوو که‌سی سیڤیلی تریش به‌ پێی سه‌رچاوه‌کانی ناوچه‌که‌ له‌ هێرشێکی تری ئاسمانیدا کوژراون.
به‌ پێی قسه‌ی سه‌رۆکی شاره‌وانی ئه‌وێ بێت، ته‌نها له‌ گونده‌کانی ده‌وروبه‌ری شیلادزه‌دا، له‌م سێ ساڵه‌ی دواییدا ٢٤ که‌سی سیڤیل کوژراون. دانیشتوانی ده‌یان گوند چۆڵیان کردوه‌ و هه‌ڵاتوان. له کاتێکدا حکومه‌تی به‌غدا ناڕه‌زایی خۆی دژ به‌م هێرشه‌‌ی تورکیا ده‌ربڕیوه‌، حکومه‌ته‌ کوردییه‌که‌ی هه‌رێم بێ ده‌نگه‌. پاش کوژرانی ئه‌و خه‌ڵکه‌ سیڤیلانه‌، ئینجا وته‌بێژی حکومه‌‌ته‌که‌ جوتیار عادل داوای کرد، که‌ تورکیا رێز (سیاده‌ی وڵاته‌که‌مان) بگرێت. هه‌روه‌ها داواشی له‌ پێکاکا کرد، که‌‌ ناوچه‌که‌ یه‌کسه‌ر به‌جێ بهێڵن. حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان خوازیاری په‌یوه‌ندییه‌کی دۆستانه‌یه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موواندا، جوتیار وا دوا.
هێرشی ئه‌م جاره‌ له‌ کاتێکدایه‌، که‌ ناوچه‌‌که‌ ڕووبه‌ڕووی شه‌پۆلی دووه‌می په‌تای جیهانگری کۆرۆنا بۆته‌وه‌. ئه‌م به‌شه‌ وڵاته‌، پاش جێبه‌جێکردنی کۆمه‌ڵێک رێکاری توند شه‌پۆلی یه‌که‌می به‌ باشی تێپه‌ڕاند. به‌ڵام له‌ سه‌ره‌تای مانگی شه‌شه‌وه‌ زیاتر له‌ ٣٥٠٠ که‌س توش بوونه‌، هه‌روه‌ها نزیکه‌ی ١٠٠ که‌س به‌م ده‌رده‌وه‌ گیانیان له‌ ده‌ستداوه‌. به‌م هۆیه‌وه‌ حکومه‌تی هه‌رێمه‌که‌ هاتوچۆی له‌ نێوان ناوچه‌کاندا قه‌ده‌غه‌ کردوه‌، مزگه‌وته‌کان، یاریگاکان، پارک و هه‌‌ندێک فه‌رمانگه‌ش داخراون، هه‌روه‌ها بازاڕیی شه‌وانه‌ش قه‌‌ده‌غه‌ کراوه‌.

هاوکاریی نێوان بارزانی و ئه‌نقه‌ره‌
سه‌‌ره‌ڕای ده‌ردی کۆرۆنا کورده‌کانی عێراق خۆیان له‌ دۆخێکی سه‌ختدا به‌رامبه‌ر تورکیا ده‌بیننه‌وه‌. له‌ ڕووی ئابورییه‌وه‌ ناوچه‌ کوردییه‌که‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ قازانجی زۆری هاورده‌کردنی نه‌وت بۆ وڵاته‌ دراوسێکه‌یان. داهاته‌کانی گومرگ، که‌ له‌ هه‌نارده‌کردنی کاڵای تورکییه‌وه‌ ده‌ست ده‌که‌وێت، میلیۆنان دۆلار ده‌ڕژێننه‌ خه‌زێنه‌ی هه‌ولێره‌وه‌. پێش چه‌‌ند هه‌فته‌یه‌ک خه‌ریک بوو ئه‌م داهاته‌ ته‌واو په‌کی بکه‌وێت.
ئه‌م دۆخی هه‌ڵئاوسانه‌‌ فه‌رمانبه‌ران و کاسبکارانی که‌رتی گشتی گرته‌وه‌: زۆربه‌یان بۆ چه‌ند مانگێکه‌ موچه‌‌یان وه‌رنه‌گرتوه‌. ئه‌م ره‌وشه‌ تێکئاڵاوه ئابورییه‌ تاکه‌ هۆ نییه‌ بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان، که‌ ناوچه‌‌کانی نێوانی هه‌ولێر و سنوری تورکیای کۆنترۆل کردوه‌، وا لێکردوه‌ گوێڕایه‌ڵ و هاوکار بێت. به‌ڵکو پارتی دیموکرات و هه‌روه‌ها پێکاکاش مافیان داوه‌ته‌ خۆیان، که‌ خۆیان به‌ نوێنه‌ری هه‌موو کورده‌کانی ده‌ره‌وه‌ی سنوره‌کانیشه‌وه‌ بزانن، ئه‌وان به‌ڵام له‌ ڕووی ئایدۆلۆجییه‌وه‌ زۆر دژ به‌ یه‌کن. ساڵانێکه‌ که‌ پارتی دیموکرات په‌یوه‌ندی توندی له‌گه‌ڵ تورکیادا هه‌یه‌، به‌ ڕاده‌یه‌ک که‌ هه‌ریه‌ک له‌ مه‌سعود بارزانی سه‌رۆکی پارته‌که‌ وه‌ نێچیرڤان بارزانی سه‌رۆکی ئێستای هه‌رێمه‌که‌ له‌ کاتی هه‌ڵمه‌تی بانگه‌شه‌ی هه‌ڵبژاردندا یارمه‌تییان پێشکه‌‌ش به‌ سه‌رۆکی تورکیا ڕ‌ه‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆگان کرد، بۆ ئه‌وه‌ی ده‌نگ له‌ نێو کورده‌کانی تورکیا به‌ده‌ست بهێنێت.
ئه‌نقه‌ره‌ له‌ شه‌ڕه‌که‌یدا دژ به‌ پێکاکا ده‌توانێت له‌ ڕووی سه‌ربازییه‌وه‌ بارزانی وه‌ک دۆستی خۆی ببینێت. پاش به‌ توندی سه‌رکوتکردنی ڕاپه‌ڕینی گه‌نجانی سه‌ربه‌ پێکاکا له‌ شاره‌ کوردییه‌کاندا ساڵانی ٢٠١٥ و ٢٠١٦، که‌وا گیانی زۆر له‌ هه‌وادارانییانی تێداچوو، جارێکی دی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ شه‌ڕی کلاسیکی تاکتیکی گه‌ریللایی.
به‌کارهێنانی فرۆكه‌ی بێ فڕۆکه‌وان کاره‌‌که‌ی له‌ به‌رژه‌وه‌ندی تورکیادا هه‌ڵگه‌ڕاندۆته‌وه‌. به‌ پێی زانیارییه‌کانی گروپی نێوده‌وڵه‌تی قه‌یرانه‌کان ژماره‌‌ی گیان له‌‌ده‌ستدانی پێکاکا پێنج جار له‌ قوربانییه‌کانی سوپای تورکیا به‌رزتر بۆته‌و‌ه‌، هاوته‌ریب له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌دا تورکیا ده‌ستیکردوه‌ به‌ دامه‌زراندنی بنکه‌ی سه‌ربازی له‌ باکوری عێراقدا.
وه‌ک ده‌رده‌که‌وێت ئێستا ژماره‌یه‌کی زیاتر له‌ بنکه‌ی سه‌ربازییان بنیاد ناوه‌، که سه‌دان سه‌ربازیان تێدا جێگیر کراوه‌. حکومه‌تی هه‌‌ولێر و به‌غدا هیچ کاریگه‌رییه‌کیان له‌سه‌ر ئه‌وان نییه‌. رێککه‌وتنی تورکیا به‌ ته‌نها له‌گه‌ڵ پارتی دیموکراتدایه‌، راستتریش بڵێین له‌گه‌ڵ خودی مه‌سعود بارزانی، نێچیرڤان بارزانی برازای و کوڕ‌ه‌که‌ی واته‌ مه‌سرور دایه‌، که‌ ئێستا سه‌رۆکوه‌زیرانی هه‌رێمه‌که‌یه‌‌.

ئێرانیش هێرش ده‌کاته‌ سه‌ر دژبه‌ره‌کانی له‌ باکوری عێراقدا
به‌ پێی زانیارییه‌کانی ده‌زگای ململانێ چه‌کدارییه‌کان و زانیاریی ڕووداوه‌کان (Armed Conflict and Event Data Projekt) له‌م پێنج مانگه‌ی سه‌ره‌تای ئه‌‌مساڵه‌وه‌ زیاتر له سه‌دا حه‌فتاوحه‌وتی پێکهه‌ڵپڕژانه‌ چه‌کدارییه‌کان له‌ نێوان سوپای تورکیا و شۆڕشگێرانی پێکاکا له‌ باکوری عێراقدا ڕوویداوه‌. زیاتر له‌ سێیه‌کیان هێرشی بۆمبابارانی فڕۆکه‌‌ و فڕۆکه‌ی بێفڕۆکه‌وان بوونه‌. ئۆپه‌راسیۆنی ئه‌مجاره‌ به‌ تایبه‌ت له‌ ناوچه‌ی حه‌فتانین له‌ باکوری رۆژهه‌ڵاتی شاری سنوریی زاخۆدا خه‌ست بۆته‌وه‌.
ڕه‌خنه‌گرانی پارتی دیموکرات له‌و باوه‌ڕه‌دان، که‌ ئامانجی دووری تورکیا هێرشێکی فراوانی سه‌ر باره‌گاکانی سه‌ره‌کی پێکاکایه‌ له‌ شاخه‌کانی قه‌ندیلدا. وه‌ک به‌ردی بناغه‌ش پێنج بنکه‌ی سه‌ربازیی له‌ ناوچه‌کانی شاخه‌کانی خوارکوڕک و سێگۆشه‌ی سنوری نێوان تورکیا، ئێران و عێراق دامه‌زراندوه‌. هێرشێکی وا بۆ سه‌ر قه‌ندیل ته‌نها به‌ هاوکاری ئێران و یه‌کێتی نیشتمانی کوردستان ئه‌گه‌ری هه‌یه‌، که‌وا ناوچه‌کانی ده‌وروبه‌ریی ئه‌وێیان له‌ ژێر کۆنترۆڵدایه‌.
ئێران له‌ هه‌فته‌ی ڕابردوودا ناوچه‌کانی شۆڕشگێره‌ کورده‌کانی ئێرانی له سێگۆشه‌ی سنوریی ده‌ڤه‌ری حاجی ئۆمه‌رانی تۆپباران کرد. تاران حه‌ز به‌ به‌هێزتر بوونی تورکیا له‌ باکوری عێراق ناکات. شتێکی دووریشه‌ که‌ یه‌کێتی نیشتمانیی کوردستان کارێکی وا ئه‌نجام بدات، که‌ وڵاتێکی دراواسێ (تورکیا) ئه‌مان بۆ سودی خۆی به‌کاربهێنێت. به‌لای کوردانی عێراقه‌وه‌ شه‌ڕکه‌رانی پارتی کرێکارانی کوردستان تیرۆریست نین، به‌ڵکو کوردن وه‌ک ئه‌وان.

سه‌رچاوه‌:
رۆژنامه‌ی نۆیه‌ تسویرخه‌ تسایتونگ (NZZ) به‌ناوبانگترین رۆژنامه‌ی ئه‌ڵمانیزمانی سویسریی و ئه‌وروپییه‌ و له‌ ساڵی ١٧٨٠وه‌ به‌رده‌وام‌ ده‌رده‌چێت، ئه‌م وتاره‌ له‌ ٢١/٦/٢٠٢٠ دا بڵاوکراوه‌ته‌وه‌.
https://www.nzz.ch/international/die-tuerkei-fuehrt-den-kampf-gegen-die-pkk-immer-staerker-im-irak-ld.1562415?mktcid=smch&mktcval=fbpost_2020-06-21&fbclid=IwAR0tu_-15Y9sVIxuae_NDmqCPztiMqKCFpDE2aC7CYkErDzUIVQXvwpQR7c

تێبینی: وێنه‌ی قه‌ره‌یلان و چه‌ند پاسه‌وانێکی له‌گه‌ڵ وتاره‌که‌دا دابه‌زێنراوه‌، له‌ ژێریدا نوسراوه‌: ئه‌و که‌سێکه‌ زۆرترین داواکراوه‌ له‌ تورکیادا، موراد قه‌ره‌یلان، سه‌رکرده‌ی شه‌ڕکه‌رانی پێکاکا، وێنه‌که‌ له‌ ساڵی ٢٠٠٦ له‌ شاخه‌کانی قه‌ندیل چرکاوه‌.

‌

بەریزان سلاو هیوادارین بە دووربن لە کاریگەیەکانی ڤایرۆسی کۆرۆنا

ئەزیزان بەدلنیاییەوە زۆرێک لەڕێکخراوەکانی ئێوە لەسەرەتای ڕووداوی لاقە کردنی ئەو مندالە 8 سالانەی کە شەش مانگ لەمەوبەر پاش رفاندنی لەڕێگەی قوتابخانە، دەستدرێژی سیکسی کرایەسەر، کە دیارە ئیوە ئاگاداری تەواوی ئەو کەیسەن و دواتر ناڕەزایەتی دەربڕینێکی فراوانی بەدوای خویدا کێشا لەلایەن ئەو ریکخراوانەوە کەداکۆکیکردن لەمافو حورمەتی ئینسان بە کارو ئەرکی سەرشانی خۆیان دەزانن !
هاوکات ئیمە لەو کاتانەدا کەمپیەنێکی پشگیری و واژۆ کۆکردنەوەمان بەرێخست، بەناوی (حکومەتی هەریم بەرپرسیارە لەهەر جۆرە دەستدریژیەکی جنسی بۆ سەر مندالان و تاوانباران دەبیت بەتووندترین شێوە سزابدرێن!) پاش پێشوازیەکی یەکجارفراوانی هەزاران ئینسان و واژۆکردنی 300 کەس بۆ جیبەجی کردنی دواکاریەکانی ئەم کەمپینە، بەداخەوە هاوپیچ ڤایرۆسی کۆرونا کوردستانیشی گرتەوەو بۆیە ئیتر بەکردەوە هەنگاوەکانی دواتری کارەکانی ئەم کەمپینەی پەراویزکەوت.
ئەمە لەکاتێکدابوو کە هەموومان ئاگادارین ئەو سەردەمە چ گوشارێک بۆ خێزانی ئەو کچە 8 سالانەیە دەهێنراو چۆن بە هەڕەشەو چاو ترسان هەول دەدرا پاشەکشە بە شکاتەکەی باوکی ئەم کیژۆلەیە (کاک لوقمان ئیسماعیل) بکەن، بەلام بینیمان کە چۆن ئەم باوکە بەو پەری راوەستاویەوە بەرنگاری کردو پی لەسەر ماف و داخوازیەکانی خۆی گیرکرد. هەربۆیە بەداخەوە لەم قۆناغەدا کە جاریکی تر ڤایرۆسی کۆرۆنا هەڕەشە لە ژیان وچارەنووسی خەلکی کوردستان دەکات، ئەم دەسەلاتە نا بەرپرس وستەمکارە ئەم دۆخەی قۆستەوەو لەباتی سزادانی تاوانباران بەتەمان هاوکیشەکە بە زیانی ئەم خێزانە بگەڕینیتەوەو ئیستە ماوەی زیاتر لەهەفتەیەکە باوکی ئەم کچە دەستگیر کراو بەتەمان لە پاداشتی ئەو راوەستانەوەیەدا باوکی ئەو کیچە 8 سالە کاک لوقمان سزابدەن!
بۆیە ئیمە لێرەدا ڕوومان لەهەموو ئەو ڕێکخراوە ئازادیخوازو ئینسان دۆستانەیە کە هەر لە سەرەتای ڕوداوەکەوە نارەزایەتیان دەربریوە یان ئیستە دەیانەویت داکوکی بکەن لە ماف و حورمەتی ئەم خیزانەو دژ بەم کردەوە نائینسانیە راوەستانەتەوە، ڕوومان لە هەموو ڕێکخراوەکانی کۆمەلگای مەدەنی کە نارازین بەم کردەوە نائینسانیە، بۆیە جیگەی خۆیەتی کە کاک لوقمان فەرامۆش نەکەین و داکوکی لە ماف و داواکاریەکانی بکەین و ڕێگە نەدەن لەباتی سزادانی تاوانباران، تاوان لیکراو سزابدریت .
بازدان بەسەر ئەم رووداوە بەدلنیای کاریگەری یەکجار نەرینی لەسەر حالەتە هاوشێوەیەکانی دواتری ئەم کۆمەڵگایە دەبێت و دەرفەت بۆ هەرجۆرە لاقەکردنیک زیاتر دەکاتەوە کە کەس لەبەر سزانەدانی ئەزیزان و ئەندامانی تری خیزانەکانیان دەست بۆ هیچ نارەزایەتی دەربرینیک نەبەن و ڕازیبن بەو کردەوە قیزەون و نائینسانیانە!
بۆیە چاوەروانی دەکرێت لە ڕێکخراو دەستەکانی ئێوەی بەریز کە بۆ بەهەدەرنەدانی هەوڵەکانی پێشوومان و بۆ ڕێگەنەدان بەم دەستدریژیە ئاشکرایانە داواکاریەکانی ئەو کەمپینەی کەپیشتر راگەیەنراوە پەسەندبکەن و ناوی ڕێکخراوەکانی خۆتان بەم نامەیەوە ئیزافە بکەن کە دەنێردرێت بۆ حکومەت و لایەنەی بەرپرسەکان، تا لەریگەی گوشارێکی گەورەو سەراسەریەوە، نەک تەنیا باوکی ئەم کچە 8 سالیە کاک لوقمان ئیسماعیل ئازاد بکریت، بەلکو ئەنجامدەرانی تاوانەکەش بە تووندی سزا بدریت!

ریبوار عارف ریکخەری کەمپەینی ( حکومەتی هەریم بەرپرسیارە لەهەر جۆرە دەستدریژیەکی جنسی بۆ سەر مندالان و تاوانباران دەبیت بەتووندترین شیوە سزابدرین!)

https://l.facebook.com/l.php?u=http%3A%2F%2Fehamalat.com%2FAr%2Fsign_petitions.aspx%3Fpid%3D1090%26fbclid%3DIwAR3UOOy2s7_AtkjDAsbjRAy1d-1FOA3YSMdg1qq910XKqH8wCZ3JXaRm9jc&h=AT3TYu5F-pBMgY6V_0f69mBoaIogLgHk1X8mRFZ1LFysbL6l1rgm5V59Fq_Qt-sXndltyUei22LA1upthf0PanM73m8xRHCYC6V-2P4AxSpP8inHU8HDbQNYuELh0pvgMNEIUQ

ئەم مێزگردە هەوڵدەدات پەتای کۆرۆنا، لەگۆشەی نیگای جیاواز و بوارە جۆراوجۆرەکانی ئابووری و سیاسی و فەلسەفی و تەندروستی و کۆمەڵاتەتی و ئاینی و فەرهەنگی لێکبداتەوە. هەوڵدەدات تیشک بخاتەسەر ئەم دیاردەیە لە ڕوانگەی کەسایەتی جۆراجۆر و لە تاقیکردنەوە و ژینگەی جۆراجۆرەوە، هەروەها دەیەوێت لەنێو تەوژم و ڕەوتە فکری و سیاسی و فەلسەفیە جۆراجۆرەکانەوە، بەدەستکەوتی تیوری دیاریکراو تر و بەرجەستە تر بگات، و لە پراتیکی شۆڕشگێڕانەدا تواناییەکی پتەو بە ڕەوتی ئاڵوگۆڕ و شۆڕش بدات. سوپاس بۆ هەموو ئەو هاوڕێ بەڕێزانەی کە وەختی خۆیان بەخشی بۆ بەشداری لەم دۆسیەدا.

جەمال کۆشش ئامادەکاری دۆسیەکە.
• بەستەری فەلسەفی و ئایدیۆلۆژی، ڕەوشت و نۆرم

پرسیار: زۆرێك لە فەیلەسوفە ناسراوەکان لەبارەی کۆرۆناوە، لێدوانی جیاوازییان داوە، سڵاڤۆی ژیژەک، جۆرجیۆ ئاگامبێن، چۆمسکی و هابرماس، …سڵاڤۆی ژیژەک، جۆرێک لەگەڵ دەوڵەتێکی جیهانیدایە کە مافە جیهانیەکان دەستەبەر بکات و تەندروستی ئینسانەکان وەک کێشەیەکی هاوڵاتی جهیانی بناسێنرێت، ئاگامبێن، لەبەرامبەر ژیانی ڕووت، دەستشۆردن لە دەستکەوتەکان بەمەرجی مانەوەی بایۆلۆژی، وەک کارەسات دەناسێنێ. چۆمسکی دەرفەتێک دەبینێت بۆ ڕاوەستاندنی سیاسەتی نیولیبرالیزم، بەگشتی، وە بەگشتی دەڵێت کۆرۆنا تێدەپەڕینین، بەڵام دەبێت بێینە شکستپێهنانی نیولیبراڵیزم. فەلسەفە خۆی کە زانستێکە بۆ پێکەوە گرێدانی دیالەکتیکی پرۆسەکان، چ بۆ چوونێکی تایبەتیت لەسەر کۆرۆنا هەیە؟

هاوار محەمەد: ئاگامبێن لەو خاڵە جەوهەرییەدا دروست پێکابووى کە دەشێت دۆخى قەیران، بۆ نموونە ڤایرۆسى کۆرۆنا، فرسەتى زیاتر بداتە دەسەڵاتداران بۆ ڕاگەیاندنى دۆخى ئاوارتە و درێژکردنەوەى ئەم دۆخە. بە گوێرەى خوێندنەوەکەى ژیژەک، ئاگامبێن بەهەڵە مەسەلەکەى دیارییکردووە: بۆچى دەوڵەتان، کە خۆیشیان تۆقیون، دەبێ قەیرانەکە گەورەبکەن و تۆقین بڵاوبکەنەوە، لە کاتێکدا ئەمە بی متمانەیى لاى خەڵک بەرامبەریان بەرهەم دەهێنێت؟
بە بڕواى ژیژەک بە پێچەوانەوە، لەم دۆخەدا دەوڵەتان ناچارن دەستکاریى داتاکان بکەن و بیشارنەوە، لە قەوارەی خۆى قەیرانەکە بچووکتر نیشان بدەن؛ دواجار پێویستە هەوڵى شێلگیرانە و هاوبەش بدەن تاوەکو چارەسەرێک بدۆزنەوە و بەمەیش خۆیان لە مەترسى داتەپین بپارێزن. ئەرگومێنتەکەى ژیژەک بۆ ئەوەیە ڕێکارەکانى ئەم قەیرانە لە پارادایمى چاودێرى و کۆنترۆڵدا کورت نەکرێنەوە کە پارادیمى زاڵى شیکارییەکانى فۆکۆ و ئاگامبێنە؛ بەڵام بە ڕوونى دیارە ژیژەک دیوە پێچەوانەکەى ئەم ئەرگومێنتەى هەڵنەسەنگاندووە: ئەى ئەگەر دەوڵەتان وەها نیشان بدەن، لە ڕێگەى ڕێکارەکانییانەوە، فریادڕەسى قەیرانێکى “ئێجگار” گەورە بوون و مرۆڤایەتییان لە کارەساتێکى ڕەبەق قووتار کردووە؟ لێکەوتەى ئەمە چى دەبێت؟ ئاگامبێن مەترسییەکانى ئەم دۆخەى لە دەرەنجامەکانیدا دەبینى.
وەک فۆکۆ باسى دەکات هەر گەڕێکى قەیران، هەر تاعونێک و پەتایەکى گشتگیر بەلایەنیکەمەوە دوو ئەگەر ئاوەڵا دەکات: یان دەبێتە ساتى کایۆس و بێ نەزمى کە ئیمکانى لابەلابوونەوەى کۆمەڵایەتى و سیاسى دەهێنێتە پێش، یانیش دەبێتە ساتى بەهێزتربوونى نەزم و سەپاندنى زیاترى کۆنترۆڵ و دیسپلین ڕێک بە گوێرەى پێویستییەکانى پاراستنى خودى ژیانى کۆمەڵگە. ژیژەک شتێکى تر پێشنیار دەکات: هاریکاریى دەوڵەتان. بۆ ژیژەک دەشێت ئەم پەتایە لەڕێگەى هەوڵێکى کۆلێکتیڤ و گشتگیرەوە کە هەموو دامەزراوە و دەزگاکانى دەوڵەتان بگرێتەوە و لەسەر بنەماى هاریکارى و هەماهەنگییەکى بە کۆمەڵ بێت لەگەڵ یەکتریدا، لەنێو بچێت. بەم جۆرە ژیژەک دووبارە ئومێدەکە بە دەوڵەت و کۆدەزگاکانیدا هەڵواسێتەوە، پاشانیش هاریکاریى و هەماهەنگییەکەى دەوڵەتان وەکو فۆڕمێکى نوێى “کۆمۆنیزم” لێک دەداتەوە. هەڵبەت گەر کۆمۆنیزم مانایەکى هەبێت ئەوا ئەوەیە کە لە غیابى “دەوڵەت”دا کارا دەبێت؛ بە گوێرەى تیۆرى مارکسیزم باشترین کارێک کە دەوڵەت بیکات ئەوەیە لە ماوەى قۆناغى گواستنەوەدا بەرەو کۆمۆنیزم بە هەڵوەشانەوەى خۆى دەیکات نەک خۆى فۆڕمى کۆمۆنیزم بەرجەستە بکات. بۆچوونەکەى ژیژەک بە تەواوى یۆتۆپییە (گەرچى ژیژەک خۆى نکوڵیى لێ دەکات) وەختێک پێیوایە دەوڵەتان دەتوانن دەستبەردارى ویست و کەڵکەڵەکانى خۆیان بن و لە ناکاو هەمووان دەستبکەن بە هەماهەنگى و ئاڵوگۆڕى زانیارى و پێداویستییەکان. بنچینەى ئەم خۆشباوەڕییە ئەوەیە کە ژیژەک بە “زەرورەت”ـى دادەنێت، واتە وەک ناچارییەک کە لە بەرژەوەندیى هەموواندایە بچنە ژێرى. بەڵام دەوڵەتان بە گوێرەى مەسڵەحەت لە زەرورەتدا مامەڵە دەکەن، نەک بە گوێرەى زەرورەتێک کە مەسڵەحەتى تێدایە؛ واتە لە زەرورترین ساتەکانیشدا هەندێ لە دەوڵەتان بەرژەوەندییە ئابووریى و هەژموونگەرییەکانى خۆیان لەبیر ناکەن؛ چین هاوکارییەکانى خۆى گەیاندۆتە زۆربەى وڵاتانى جیهان، بەڵام لەمەدا مەرامى هەیە. هەر یەک دوو ڕۆژ دواى وتارەکەى ژیژەک ئەمریکا و بەریتانیا هەڕەشەیان لە چین کرد کە دواى کۆتاییهاتنى قەیرانە پاکانەحیسابێکى لەگەڵ دەکەن؛ لەلایەکیتر لە ئیتاڵیا ئاڵاى یەکێتیى ئەوروپا داگیرا و ڕەخنەى تووند لە ئەڵمانیا و یەکێتییەکە گیرا کە بە هانایانەوە نەچوون؛ بەشێکى وڵاتانیش سنوورە نەتەوەییەکانى خۆیان تووندتر کردەوە و چوونەوە ناو قاوغى خۆیان. بێگومان ساتى قەیران دەلاقەى زۆر ئومێد و ئیمکان دەکاتەوە، بەڵام زۆر بە دەگمەن ئیمکانەکانى گۆڕانى کۆمەڵایەتى بەرەو کۆمەڵگەیەکى باشتر لە خودى دەوڵەتەوە ڕیاڵیزە دەکرێن.
فیکرى مارکسیزم لە مارکسەوە تاوەکو قۆناغى یەکەمى ئاڵتوسێریش ئومێدێکى زۆریان بە گرتنەدەستى دەوڵەتدا هەڵواسیوە و گوایە دواى بەجێهێنانى ئەو ئەرکەى کە لەسەرییەتى بەرە بەرە زەمینەى هەڵوەشانەوەى خۆیشى خۆش بکات. بەڵام لەو هێڵەى فیکرى چەپدا کە من کارى تێدا دەکەم، “دەوڵەت” ناوەندێکى سەرەکیى و جێگاى ئومێد نییە، بەڵکو گۆڕانەکان ڕێک لەو ڕووبەرەنەوە دێن کە فۆڕمێکى ترى ڕێکخستن و پەیوەندیى نا-دەوڵەتى تاقیى دەکەنەوە و پەرەى پێ دەدەن؛ نموونە سیاسییەکەى ئەمە زاپاتیستەکان و ڕۆژئاڤایە (وێڕاى ئەو کێشانەى هەیانبووە). هاوپەیمانیى دەوڵەتان، گەرچى دەشێت لێکەوتەى پۆزەتیڤى هەبێت، بەڵام تاوەکو دەوڵەتى سەرمایەداریى بێت تاکە خەمى ئەوەیە قەیرانەکە بە کەمترین زیان تەواو بکات و پێویستییەکانى چاکسازى کەشف بکات، واتە ئومێدى هەرە دوور لەم هاریکارییەدا ئەوپەڕى دەشیت ڕیفۆرمێکى جددى بێت، وەک ئەوەى چەندجارێک سەرمایەداریى کردوویەتى: گۆڕانى ئابووریى تایلەرى، فۆردى، کینزى، پۆستفۆردى، نیولیبراڵیزم و هتد. خۆ ئەگەر بە شۆڕشیش دەوڵەت وەربگرێت، هێشتا ناتوانین چاوەڕوانى ئەوە لەم دەوڵەتە نیازپاکە بین کە کۆمۆنیزم بهێنێتە دى؛ سەدەى بیستەم سەدەى شکستى ئەم ڕوانگەیە بوو. بۆ چۆمسکى قەیرانەکە دەرفەتێکە، دەلاقەیەک ئاوەڵا دەکات بۆ تێپەڕین لە نیولیبراڵیزم، بەرەو چى؟ هیچ کەس حاڵى حازر نازانێت، لە مێژوویدا سەرمایەدارى بەردەوام مۆدێلەکانى خۆى تێپەڕاندووە. بادیۆ ئومێدى زۆرى بەوە نییە ئەم قەیرانە ببێتە مایەى هیچ گۆڕانێکى سیاسى، وەک ئەو دەڵێت قسە و باسەکان بانگن بۆ ھاتنی شۆڕشێکی بنچینەیی نەبینراو، کە نازانین پێوەندییەکەی لەگەڵ نەھێشتنی ڤایرۆسێک چییە و “شۆرشگیڕانیش”مان شتێکی نوێیان بۆ کردنی نییە، لەبرى ئەوە بادیۆ وەک زەرورەتێک دەیبینێت بۆ بیرکردنەوە لە حەقیقەتى زانستى و گەڕان بەدواى ئاسۆى سیاسەتێکى نوێ و پەرەدان بە ئەزموونە لۆکاڵییەکاندا. لەو سەریشەوە مەترسى گەڕانەوە بۆ لیڤیاسان باس دەکرێت، لەم بارەیەوە کەڵکەیەکى گەڕانەوە بۆ زەبرى دەوڵەت و ئابووریى کینزیزم هەیە، بەڵام بەدڵنیاییەوە ئەمە دووپاتکردنەوەى پوختى کینزیزم نابێت.

• بەستەری کلتور
•
پرسیار: مێژووی پەتاکان، بۆ مێژووی ئینسانیەت دەگەڕێتەوە، ترس لە مەرگ، ترس لە تیرۆرێکی بەکۆمەڵی نەبینراو، ڕەنگە کلاسیکترین رۆمانی بۆکاچیۆ جۆڤانی کە هاودەم وپاش پەتای (١٣٤٠) بێت، لە ڕۆمانی (دە یمکانا)، لە زاری (١٠) پاڵەوانەیەکەیەوە کە خۆیان بە جۆڕیک کەرەنتینە دەکەن لەدەرەوەی شار و لە پەتاکە دەدوین، لەوێدا زۆریك لە نۆرم، دونیابینی، ڕەوشت، ژیان و کارەساتی چاخەکانی سەدەی نێوەڕاست، دەیان ڕۆمانی تر وەک خۆشەویستی لە زەمەنی کۆلێرای مارکیز وتاعونی ئەلبیرت کامۆ، وە ئەوە بەهەمان شێوە بۆ هونەری وێنەکێشان پەڕیوەتەوە، خۆی حاڵەتی سەرنجدان لە کۆمەڵگا لەمۆدیلی پەتادا، وەک ئەو گریمانە فیزیایە کە لێکۆڵەر لە حالەتی نمونەییدا بەرجەستەی دەکاتەوە. ئەدەبی واقعی ، ئەو چاویلکەیە دەداتە نوسەر ونوسەریش ئەو هێزە دەداتە کتێبەکانی کە لە ڕۆژگارە تەنگانەکاندا خەڵک بۆی بگەڕێتەوە؟ پێتوایە نوسین دەتوانێت بەسەر ترس ومەرگ دا زاڵبێت وژیان بباتەوە؟

چاو لە خەرەند

هاوار محمد: ئەدەب و هونەر بەر لەوەى واقیعى بن مەجازیین؛ لە سەردەمە جیاوازەکاندا کە واقیع لەلایەن دەسەڵاتە ملهوڕەکانەوە کۆنترۆڵ دەکرێت، لەلایەن بازاڕەوە داگیر دەکرێت، لەلایەن میدیاوە تەزویر دەکرێت، ڕەخنە و ئازادى و گەڕان بەدواى دنیایەکى باشتردا، خۆى دەخزێنێتە نێو پانتایى ئەدەبیاتەوە وەک پانتاییەکى مەجازیى کە دەسەڵاتەکان، وێڕاى هەموو ئەو دەزگایانەى سانسۆر و هەموو ئەو فیلتەرانەى کە دایاندەنێن، کەمتر دەتوانین کۆنترۆڵى بکەن. نموونەى نزیک ئەو هەموو سانسۆر و چاودێرییەیە کە لە ئێران لەسەر چاپەمەنى هەیە. بێگومان زۆرجار ئەدەبیش وەک بەشێک لە بەرهەمهاتووى واقیع ساختە و کۆنترۆڵ دەکرێت، لە دنیاى ئەمڕۆیشدا واقیع و مەجاز پێکەوە لەلایەن ماتریکسى تەکنۆلۆژیاى زانیارییەوە داگیرکراون؛ وێڕاى ئەمە هێشتا ڕادیکاڵیزمى ئەدەبیات بە تەواوەتى هەڵنەوەشاوەتەوە. بۆیە من دەمەوێت پەیوەندییەکى ناسازگار لەنێوان هەردوو چەمکى واقیع و حەقیقەتدا دابمەزرێنم. بە بڕواى من حەقیقەت ئەوە نییە کە لە واقیعدا هەیە، واقیع یان ساختە کراوە، یان کۆنترۆڵ کراوە، یان لەکارخراوە، یان بە دەربڕینى بۆدریار لە فەزاى مەجازیى تەکنۆلۆژیدا بۆتە زێدە-واقیع. حەقیقەت ئەوەیە کە لە واقیعدا نییە، ئەوەیە کە دوورخراوەتەوە، ئەوەیە کە لە نەزمى باو کراوەتەوە دەرەوە، لەم دۆخەدا حەقیقەت پەنا دەباتە بەر پۆشاکى مەجاز، مەجاز دەبێتە شوێنى حەقیقەت. هیچ حەقیقەتێک نییە بێ پۆشاکێک، بێ پەردەیەک کە خۆى لێیەوە ئاڵاندبێت، بەڵام وەها پۆشاکێک هیچ شتێکى حەشاردا نەداوە، بەڵکو حەقیقەت لە صیرورەى خۆیدا دەبێتە پۆشاکى خۆى، دەبێتە تاریکیى خۆى. هەر لەبەرئەمەیە نیچە لاى وایە حەقیقەت پۆشاکەکەیەتى و پۆشاکى پۆشاکەکەیشیەتى؛ حەقیقەت تەنیا پۆشاکەکەیەتى، بەڵام نایشهێڵت وەک پۆشاکەکەى بیبینین. هەڵبەت دەسەڵاتەکان و هێزەکانیش نەوەستاون لە بەرهەمهێنانى حەقیقەت؛ بە تایبەتى گەر حەقیقەت وەک “مانا” وەربگرین، بۆ نموونە “خودا”، “ئامانجى بوون”، “بەختەوەرى”، “نەزم”، “ڕزگارى”، “پێشکەوتن” و هیتر. لە سەردەمى نوێدا هەندێ لە ئایدیۆلۆژیاکان خۆیان لکاند بەم مانایانەوە بەڵام بەرەو نیهیلیزم ملیان نا. وێڕاى ئەمە گەر حەقیقەتێک هەبێت هێشتایش زیندوو بێت، ئەوا ئەوەیە کە نییە، ئەوەیە کە غیابە، واتە بە جۆرێک بڵێین: ئەوەیە کە پتر لەنێو رووبەرە نا-ئایدیۆلۆژییەکان، لەنێو ڕووبەرە فێرچواڵییەکانى تێکیستە ئەدەبیەکان و فیکر و فەلسەفە و هونەردا دەژى. ئەم ڕووبەرە بۆ ئەوە نییە بە گوێرەى ڕوانینە کلاسیکییەکەى پەیوەندیى تیۆر و پراکتیک لە بیرۆکەوە بکرێت بە واقیع، پتر بۆ ئەوەیە وەک تابلۆکەى پییەر بۆرێڵ دێکاسۆ نەهێڵێت ئەندێشە بە سەردەم و واقیعى خۆیەوە قفڵ ببێت؛ ئەدەبیات تەنیا ئیشى ئەوە نییە ئیمکانەکان بپارێزێت تا لە وەختى گونجاودا ببن بە ئەکچواڵ، بەڵکو خۆى یان سەرزەمینى ڤێرچواڵى ناکۆتایە، یانیش سەرزەمینى مەحاڵەکانە. هەرچۆن هەیە ئەدەبیات دەتوانێت وەک چاڵێکى بەتاڵ لەنێو دڵى واقیعدا هەبێت و پانتایى لە دەسەڵات بگرێت، وەکو پنتگەلى بەرگرى و ڕووبەرى بەرەنگارى لەنێو دۆخى باو و دژ بە دۆخى باو ئیش بکات.
وێڕاى ئەمە، ئەدەبیات ناتوانێت بەسەر ترس یان مەرگدا زاڵ بێت و نایشیەوێت وا بێت، پتر سەروکارى لەگەڵ ئەو شتەدا کە هەمە مۆریس بلانشۆ بە “مەحاڵیى مەرگ” ناوى دەبات. بە بڕواى بلانشۆ ئەدەبیات/هونەر هەوڵە بۆ گرتنى بەردەوامى ئەو تاریکییەى کە بەرهەمى ئەدەبى، یان کارى فیکرى، لە ساتى گرتنیدا لەدەستى دەچێت. بە گوێرەى زمانە چەمکییە-ئەدەبییەکەى بلانشۆ ئەدەبیات و هونەر لە چەقى شەو دەڕوانن بۆ ئەوەى خودى شەو، خودى غیاب، ئەویترى ڕەها کە لە قەڵەمڕەویى ‘من’دا فۆڕم وەرناگرێت ببینن. دەتوانین ڤایرۆسى کۆرۆنا وەک ئەم ئەویترە نا ئاشنا و نامۆیە، وەک غیاب، مەرگ، شەو لێکبدەینەوە، ئەوەى کە دەسەڵاتێکى ئەوتۆمان بەسەریدا نییە و فۆڕمێکمان لە ڕۆشناییدا بۆ پێنادرێت و لە ڕێگەى میکرۆسکۆبەکانەوە چەند لێى وردبیتەوە لەدەستمان دەخزێت. ئەدەبیات (یان هونەر) لەم دۆخەدا نابێتە دۆکیومێنتێکى مێژوویى ڕووت تاوەکو باسى دۆخ و ژیانى گشتى خەڵکى لە دۆخى کۆرۆنادا بۆ سەردەمانى دواتر بنوسێتەوە؛ لە ئێستادا دەزگاى زۆروزەبەند و لقە زانستى زۆروزەبەند هەن ئەم کارە بکەن؛ ئەدەب ئاوێنە نییە خۆمانى لەبەردا ببینین، داواى دیکۆمێنتکردن و ئاوێنەنوێنى لە ئەدەب بۆ زەرورەتى ئەم سەردەمە بوونەتە چاوەڕوانیى بەسەرچووى تەقلیدى و نا-ئەدەبی لە ئەدەبیات. ئەدەبیات پتر سەرنج لەو جیهانانە دەدات کە لە ناو ژیانە گشتییەکەدا نابینرێن، کە دەرکراون، سەرنج لەو جوزئانە دەدات کە لە تاریکیدا نەبێت لە هیچ کوێدا دەرناکەون، ئەوانەى خۆیشیان بە جۆرێک لە جۆرەکان تاریکایین و لەناو تاریکیدان. ڕەنگە بۆ دۆخى کۆرۆنا نموونەکەى بادیۆ گونجاو بێت: “بێ سەرپەناکان”، ئەوانەى ماڵ و حاڵیان نییە. لێڤیناسیش باسى هەتیوان، بێوەژنان، دەربەدەران، کۆچبەران (کە لەنێو کەمپەکاندا بە درێژایى ئەم ماوەیە هەڕەشەى جددییان لەسەر بووە) و هیتر دەکات. ئەدەبیات هیچ وەزیفەیەکى دەروونناسییانەى نییە، وەک دکتۆرى دەروونى ترسى کۆمەڵایەتى ناڕەوێنێتەوە و ئارامى سایکۆلۆژى دروست ناکات، بەڵکو سەرنج لە ڕووبەرە تۆقێنەرەکان دەدات و چاو لە خەرەند دەبڕیت.
––––
پێشڕەو محمەد: لەوەڵام بە پرسیارەکەی بەستەری کلتور
بەگشتیی لەنێو چەپدا، گفتوگۆیەكی زۆر لەسەر ڕێكخستن، حزب، دەوڵەت و یەكێتییە كرێكارییەكان كراوە و دەكرێت. لە گۆشەنیگای سیاسییشەوە زۆر باسی ئیمپریالیزم و فاشیزم لەناو سەرمایەدارییدا دەكرێت، لە ئەمڕۆشدا فاشیزمی دۆناڵد ترەمپ و یاوەرانی بووەتە مقۆمقۆی زۆربەی سۆسیالیستەكان، بەڵام لە استیدا خودی چەمكی فاشیزم هێندە مەترسیدار و ئایدیایەكی شەیتانیی هێندە جددیی نییە. ئەوەى زۆر مەترسیدارە، بەكارهێنانی چینی ناوەڕاست و وردەبۆرژوازییە بۆ ڕاماڵینی چینی كرێكاری ڕێكخراو، نەزۆككردنی ئایدیای چینی كرێكار و پەراێزخستنی فیكر و فەلسەفە و ئەدەب و هونەری ئەم چینە لەلایەن چینی ناوەڕاستەوە. ئەمەش وایكردووە دیسان ڕێكخەرانی كۆمۆنیزم لەم گۆشەنیگایەوە وەڵام بدەنەوە. ئەى كێشەكە لە كوێوەیە؟
ماركسیستەكان نابێت كولتوور بكەنە شتێكی بناغەیی و جەوهەرێكی بنچینەیی پێببەخشن، وەك پۆستمۆدێرنیزم حەزدەكات وابكات، ئابووریی، سووڕی سەرمایە و بەرهەمهێنانی قازانج هێشتاش بڕبڕە و مەكینەى سەرەكیی سیستەمەكەیە، بڕێكی زۆری زیادەى بەرهەمهێنان و قازانجیش تەرخاندەكات بۆ دروستكردنی دەزگا ئایدیۆلۆژییەكانی بۆ پارێزگاریكردن لەخۆی. بۆ نموونە دەوڵەتی مۆدێرنی سەرمایەداریی دەزانێت بە تەنها ناتوانێت بە تۆپ و تەیارە و سەرباز و پۆلیس خۆی بۆ ماوەیەكی زۆر بهێڵێتەوە، لەبەرئەوە پێویستی بە بەرهەمهێنانی كولتوورێكە تا لەڕووی ئایدیۆلۆژییەوە قەناعەت بە چینە چەوساوەكان بكات كە ئەم سیستەمە باشترین سیستەمی ئەڵتەرناتیڤە هەبووبێت و گۆڕانكارییش لەم سیستەمەدا یان مەحاڵە یاخود فەوزا دروستدەكات، بۆ ئەم كارەش، چینی ناوەڕاستی میلیتاریزە كردووە بە ئایدیۆلۆژیا تا ئەم ئەركەى بۆ ڕابپەڕێنێت.
چەپەكان ئەم لایەنەیان فەرامۆشكردووە: خەبات بۆسەپاندنی هەژموونی بزووتنەوەى جەماوەریی و كرێكاریی. ئەم خەباتە هەژموونییەش پێویستمان بە دامەزراندن و زەقكردنەوەى دووبارەى بزووتنەوەى هونەریی و ئەدەبیی و فیكریی ئاڤان-گاردی جەماوەریی هەیە، ئاڤان-گاردێكی ڕادیكاڵ كە خاوەن سینەما، شیعر، هونەر، فەلسەفە، ئەدەب و فۆرمەكان و تەكنیكەكانی دیكەى نواندنەوەیە، لە شانۆوە بیگرە تا هۆڵەكانی سینەما و هونەری گرافیتیی سەرشەقامەكان. خەبات بۆ گوتاری هەژموونیی چەپ، پێویستی بە سەرهەڵدان و ڕێكخستنی ڕۆشنبیرانی ناو چینی كرێكار هەیە، كە لەوانەیە لەم خەباتەدا بتوانن بەشێك لە ڕۆشنبیرانی چینی ناوەڕاستیش ببنەوە و بیانكەنە هاوپەیمانی چینی كرێكار. لە مێژوودا ئەمانە ڕوویانداوە و ڕووشدەدەن، زۆرجاریش لەم خەباتەدا، بەشێكی هونەرمەندان و ڕۆشنبیران و ئەدیبانی چینی ناوەڕاست نەك تەنها بوونەتە هاوپەیمانی چینی كرێكار لە خەباتدا دژی سیستەمی سەرمایەداریی، جەنگ و ڕاسیزم، بەڵكو خۆشیان لە پەیوەندییاندا بە چینەكەوە، هاتوونەتە نێو خودی چینەكەوە، لە نواندنەوەى بارودۆخی چینی كرێكار لە تەكنیكەكانی ئەدەب و هونەردا، بۆ بەرهەمهێنانی خودی ئەدەب و هونەری كرێكاریی ڕادیكاڵ.
لە وتارێكمدا گوتبووم: هونەرمەندان تا ئێستا بەرهەمی هونەرییان بۆ بازاڕ دروستكردووە، بەڵام خاڵەكە بریتییە لە ڕادیكاڵكردنەوەى هونەر لە پێناوی بەشدارییكردن لە گۆڕینی دونیادا. مێژووی چەپ و ماركسیزم پڕییەتی لەم خاڵە گەشانەى ئەدەب و هونەر و سینەما. ئەگەر ئاوڕێكی كورت لە قۆناغێكی مێژوویی سەرەتای سەدەى 20 بدەینەوە: كولتووری ڕادیكاڵی سۆڤێت و كولتووری چەپی ڕادیكاڵی كۆماری ڤایمار. بەرهەمەكانی ئەم قۆناغە كورتەى مێژووی مرۆیی، بەڕادەیەكە تا ئێستا مێژوو نەیتوانیوە بەرهەمی پڕشنگدارتر لەم قۆناغە بەرهەمبهێنێت. لە سینەماوە بیگرە تا دەگاتە فۆرمەكانی دیكەى ئەدەب و هونەر. ئەگەر نموونەیەكی بواری سینەما بهێنیننەوە: فیلمی کەشتی جەنگی پۆتەمکینی سێرگی ئایزنشتاین، لە ساڵی 1926دا بە كەمێك سانسۆركراوییەوە دێتە ئەڵمانیا و نمایش دەكرێت، لەو ڕۆژگارەدا كۆى دیمەنی كولتووریی و سیاسیی ئەم وڵاتە دابەشی سەر بەرەى چەپ و ڕاست دەكات. لەو ڕۆژەوە پرۆلیتاریا دەگاتە ئەو متمانە بەخۆبوونەى كە سینەمای خۆی دابمەزرێنێت و بەهێزترین و كاریگەرترین قۆناغی مێژووی سینەماش، بریتییە لە سینەمای پرۆلیتاریی دەیەى 1920ی كۆماری ڤایماری ئەڵمانیا. كاریگەریی فیلمەكەى ئایزنشتاین بەڕادەیەك بوو، تەنانەت یۆزێف گۆبڵز لە 1933دا بە هیتلەر دەڵێت: خۆزگە ئایزنشتاین ئەڵمانیی بوایە و لە نامەیەكی دیكەشدا دەڵێت: ئەگەر بمانەوێت هەژموونی جیهانیی ئایزنشتاین تێكبشكێنین، پێویستە ئایزنشتاینێكی ئەڵمانیی دروست بكەین.
هەڵبەت ئەمانە مشتێكن لە خەروارێك، و خوێنەر بۆ زیاتر ئاشنابوون بە پەیوەندیی هونەر و ئەدەب و ئێستاتیكا و سیاسەت، دەتوانێت بۆ كتێبەكەم بگەڕێتەوە بەناوی: “دیالەكتیكی هونەری سێیەم: دەربارەى مۆدێرنیتە، شار، سینەما، فۆتۆگرافیی، تەكنیك”.

• بەستەری مێژوویی و ئایینی

پرسیار: لەشاری بێنی بیرکی نزیک تەل ئەبیب، نزیکەی ٢٠٠ هەزار کەسی تێدا دەژین، زۆرترین ڕێژەی توشبوانی پەتای کۆرۆنای تێدایە، ٥ جار لەهەموو جێگاکان زیاترە، چەقی بڵابونەوەی پەتاکەیە و لە هەمانکاتیشدا مۆڵگەی یەهودییە توندڕەوەکانە و سەرۆکی شاروانی (ئەبرەهام روبناستاین) کە خۆی یەكێک لەوانە، ئاهەنگێکی گەورەی رێکخست لەبەردەم ماڵەکەی (کە دواتر خۆی وژنەکەی توش بوون)، وە ڕابینەکان ڕێگایان نەدا قوتابخانەکان دابخەن و لە ناشتنی ڕابینێکدا، ٣٠٠ کەس بەشداربوون لە پرسەکەیدا، ئەوان پێێاوانوایە، ئەمە پەتایە خودا چی نوسیوە لە چارەنوس، بەندە هیچ دەسەڵاتیکی تێدا نیە. لە نێو مەسیحیەکانیشدا، بەمجۆرەیە، لە ١٧ کەنیسەی گەورەی ئەڵمانیدا، ١٠ یان باوەڕییان بەوە هەیە کە بەڵای خودایە. پۆلیس کەنیسەیەکی لە ئەمەریکا بەزۆر داخست، چونکە قەشەکە ئامادە نەبوو کەنیسەکەی دابخات، چاوەڕێی “زیندوو بونەوەی” عیسای دەکرد، لەگەڵ بڵاوبونەوەی کۆرۆنا، کۆمەڵێک لە مەلا ئاینیەکان و شێخەکان و زانایانی فەتوادەر، (کورۆنایان وەک سەربازێکی خوا ناساند. (وما یعلم جنود ربک الا هو)، هانی خەڵکە هەژارەکەیان دەدا کە سەردانی مەزارگاکان بکەن، بۆ نمونە لە یادی ئیمام موسای کازمدا، خەڵکیکی زۆر کۆبونەوە بە نێو بازاردا و سەردانیان دەکرد، وەهایان بڵاودەکردەوە کە سەر گۆڕێ ئیمام موسای کازم خاوێنە و ئەگەر کەسێک بەو پەتایە بمرێت ئەوا شەهیدە. لە کوردستانی عیراقیش، لەسەرەتای شوباتدا، فەتوا درا کە کۆبونەوەی موسڵمانان لە نوێژی هەینی دا، ناىێتە هۆی بڵاوبونەوەی زیاتری پەتاکە، ئەگەر بشمرێت ئەوا شەهیدە، (خۆی ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی پانزەیەم کاتێک یەهودییەکان بەکۆمەڵ دەمردن لە کەمپەکاندا لە مەغریب). ئەم “سەربازی خودا و نەفرەت و بەڵا و تۆڵەکردنەوە”یە، بە جۆرێک لەهەموو دینەکاندا خۆی لە فۆرمی ئەم نەخۆشیەدا دەرخستەوە، هۆکاری بنەرەتی ئەم پەیوەندییە چییە؟

عەبدوڵا ساڵح: بۆ وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌ت سه‌ره‌تا ده‌بێ بڵێم كه ئاینه‌ “ئاسمانیه”‌كان، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی خاوه‌ن كتێبن، له‌وانه‌ش كتێبی زه‌بوره‌ بۆ داود‌، ته‌ورات‌ بۆ موسا‌، ئینجیل‌ بۆ عیسا و قورئان‌ بۆ محه‌مه‌د، هه‌مویان كۆپی یه‌كترن، ته‌نیا به‌ده‌ستكاریه‌كه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ له‌گه‌ڵ بارو دۆخی ئابوری سیاسی كۆمه‌ڵایه‌تی و مێژوویی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی كتێبه‌كه‌ی تێدا هاتۆته‌ خواره‌وه، هه‌روه‌ها‌ له‌گه‌ڵ شوێنی هاتنه‌خواره‌وه‌كه‌، واتا ناوچه‌ جوگرافیه‌كه‌، بگونجێ. په‌یڕه‌وانی ئه‌م چوار كتێبه‌، وه‌ك نمونه‌، هه‌مویان باوه‌ڕیان وایه‌ له‌ته‌ره‌ف (خوڵقێنه‌رێكه‌وه‌) هاتونه‌ خواره‌وه‌ كه‌ هه‌رچی له‌و گه‌ردونه‌دا هه‌یه‌ و ده‌گوزه‌ری هه‌مووی له‌لایه‌ن ئه‌وه‌وه‌یه‌ و ده‌ستكرد و ئیراده‌ی ئه‌وه‌‌.‌
ئه‌رك و فه‌رمانه‌كانیش كه‌ تێیاندا هاتوون زۆر له‌یه‌كده‌چن، بۆ نمونه‌، له‌هه‌ر چوار كتێبه‌كه‌دا نوێژ هه‌یه‌، ڕۆژو هه‌یه‌، حه‌ج هه‌یه‌، شوێنی پیرۆز و په‌رستگا هه‌یه، چیرۆكی زوربه‌ی په‌یامبه‌ران لەهەر چواریاندا هاتوه، بۆ نمونه‌ ئاده‌م و حه‌وا، هاتنه‌وه‌ی محه‌ممه‌دی مه‌هدی له‌ “ئاخیر زه‌ماندا” وه‌ك شیعه‌كان باوه‌ڕیان پێیه‌تی گوایه‌ نه‌مردوه‌ په‌یدا ده‌بێته‌وه‌ و له‌لای مه‌سیحیه‌كانیش په‌یدابوونه‌وه‌ی عیسا. باوه‌ڕێكی تر لای هه‌موو په‌یڕه‌وانی ئه‌و چوار كتێبه‌ هه‌یه‌ كه‌ قه‌ده‌ریه‌ته، “مشيئة الله” واته‌ ویستی خوا، شتێك یا ڕوداوێك یا كاره‌ساتێك یا هه‌رچی له‌ وورده‌كاری ژیانی هه‌ر بونه‌وه‌رێكدا له‌سه‌ر ئه‌م گۆی زه‌ویه‌ و ئه‌م گه‌ردونه‌ به‌گشتی ڕوده‌دا، ئه‌وا له‌ته‌ره‌ف ئه‌و خوڵقێنه‌ره‌وه‌یه و پێشتر له‌لایه‌ن ئه‌وه‌وه‌ بڕیاری له‌سه‌ر دراوه ‌و له‌ سه‌ر بۆردێك نوسراوه‌، وه‌ك له‌ قورئاندا هاتوه‌،‌ پێی ده‌ووترێ “لوح المحفوظ” و هیچ فرسه‌تێك نیه‌ بۆ خۆپاراستن یا ده‌ربازبوون لێی، هه‌ربۆیه‌ هیچ نامۆ نیه‌ كه‌ هه‌لوێستی په‌یڕه‌وانی ئه‌و ئایینانه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌ی ڤایرۆسی كۆرۆنا له‌یه‌ك بچن. لێره‌دا، له‌ وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌دا من فۆكۆس ده‌كه‌مه‌ سه‌ر ئیسلام و سه‌ر كتێبه‌كه‌ی كه‌ قورئانه.
قورئان كتێبێكی پڕاوپڕه‌ له‌ ده‌سته‌واژه‌ و هه‌ڵوێستی دژه‌ یه‌كتر،‌ چونكه‌ ‌هه‌ر له‌ناو ده‌قه‌كانی خۆیدا به‌ سه‌دان ووته‌ و فه‌رمانی پێچه‌وانه‌ به‌یه‌كی تێدایه‌، من نامه‌وی چه‌ندین نمونه‌ له‌و جۆره‌ فه‌رمانه‌ پێچه‌وانانه‌ بێنمه‌وه‌ و بچمه‌ ناو زۆرێك له‌و وورده‌كاریانه‌وه‌، به‌ڵكو تیشك ده‌خه‌مه‌ سه‌ر ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ی موسڵمانان ‌ ده‌ریانبڕیوه‌ به‌رامبه‌ر وه‌بای كۆرۆنا و چۆن له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و ده‌قه‌ دژ به‌یه‌كانه‌ ئه‌وان بوون‌ به‌ دوو به‌ش و دوو هه‌ڵوێستی جیاوازیان گرتۆته‌ به‌ر.
یه‌كه‌میان- ئه‌وه‌یه‌ كه‌ تۆ له‌ پرسیاره‌كه‌تدا باسی ده‌كه‌ی. سه‌ره‌تا با بێینه‌ سه‌ر هه‌ندێك لۆژیك كه‌‌ ڕۆژانه‌ له‌ سه‌ر زمانی كه‌سانی موسوڵمانه‌ وه‌ك: (هه‌رچی خوا نه‌یكا نابێ، كاری خوایه‌ و ڕازین پێی، هه‌رچی له‌ چاره‌نووس نوسرابێ ده‌بێ بێته‌ دی، كه‌ ئه‌جه‌لت هات ده‌بێ بڕۆی به‌ده‌ست خۆت نیه ‌و خوا له‌ چاره‌ی نوسیوی، مردن حه‌قه‌ و ناتوانین لێی ڕاكه‌ین، كه‌ی ڕۆژمان ته‌واو بوو ده‌مرین و خوا هۆكارێكمان بۆ ده‌ڕه‌خسێنێ)، و زۆرێكی تریش له‌و‌ فاكته‌ نه‌گۆڕانه‌ی موسوڵمانان باوه‌ڕیان پێیه‌تی. ئه‌و لۆژیك و فاكتانه‌ له‌ خۆڕا نه‌هاتوون به‌ڵكو ئایه‌تی قورئان پشتڕاستیانده‌كاته‌وه‌، بۆ نموونه‌ له‌ سوڕه‌تی ته‌وبه‌ ئایه‌تی 51 دا ده‌ڵێ (قُل لَّن يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا ۚ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ) واته‌ (ئه‌ی پێغه‌مبه‌ر بڵێ هیچ شتێكمان تووش نابێ جگه‌ له‌وه‌ی خوا له‌ چاره‌ی نوسیوین، هه‌ر خۆی سه‌ردار و گه‌وره‌مانه‌ و با ئیمانداره‌كان پشت به‌ خوا ببه‌ستن) به‌ واتایه‌كی تر هه‌ر له‌ ڕۆژی له‌دایكبوونته‌وه‌ هه‌رچی به‌سه‌رت بێ، چاك یا خراپ، خۆشی یا ناخۆشی، ده‌رد و به‌ڵا و موسیبه‌ت، له‌وانه‌ش په‌تای كۆرۆنا، نه‌داری و هه‌ژاری، دارایی و سه‌روه‌توسامان له‌ له‌وحی مه‌حفوزدا له‌ چاره‌ت نوسراوه‌ ئیتر پێویست به‌ ڕاكردن و خۆلادان ناكا له‌ به‌ری.
ده‌رباره‌ی مردنیش له‌ سوره‌تی ئه‌لئه‌عراف ئایه‌تی 34 دا ده‌ڵێ: (فإذا جاءَ أجَلهم لا يستأخرونَ ولا يَستَقدمون) واته‌ (هه‌ركاتێك نۆبه‌ی مردنیان هات، ئه‌و نۆبه‌یه‌ نه‌ دوا ده‌كه‌وی و نه‌ پێشده‌كه‌وی و له‌و كاته‌ی بۆیان دیاری كراوه‌ ده‌مرن). كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر بۆت نوسرابێ به‌ كۆرۆنا بمری ئه‌وا دڵنیابه‌ هیچ شتێك فریات ناكه‌وێ!
له‌‌ ئایه‌تێكی تریشدا بۆت ڕوونده‌كاته‌وه‌ كه‌ ده‌بێ چ هه‌ڵوێسێك بگریته‌به‌ر له ‌بارودۆخێكی ئاوادا وه‌ك ئه‌وه‌ی ئێستا مرۆڤایه‌تی به‌ده‌ستیه‌وه‌ ده‌ناڵێنی كه‌ ده‌ڵێ: (وأُفوضُ أمري إلى الله إن الله بَصيرٌ بالعِباد- سورة غافر الآية 44) واته‌ (خۆم و چاره‌نوسم ده‌ده‌مه‌ ده‌ست خوا، ئه‌و بۆ خۆی له‌به‌رامبه‌ر به‌نده‌كانیدا چاوی كراوه‌یه‌ و ده‌یان بینێ).
به‌ گوێره‌ی ئه‌و چه‌ند ئایه‌ته‌ی سه‌ره‌وه‌‌ بێت، نابێ ئه‌وانه‌ی باوه‌ڕیان پێیه‌تی گوێ بۆ هیچ فه‌رمان و ڕێنوێنیه‌كی تر شل بكه‌ن، چونكه‌ قورئان كتومت هه‌موی بۆ ڕوونكردونه‌ته‌وه‌ و ڕێره‌و و ڕێباز وهه‌لوێسته‌ دروسته‌كه‌ی بۆ دیاری كردون كه‌ ده‌بێ چی بكه‌ن. به‌ گوێره‌ی ئه‌و تێڕوانینه‌، مرۆڤ بونه‌وه‌رێكی بێ ئیراده‌یه‌ و چاره‌نوسی له‌ شوێنێكی كه‌ دیاریكراوه‌.
دوه‌ومیان- با بزانین هه‌ر هه‌مان قورئان دژ به‌ په‌یام وهه‌ڵوێستی یه‌كه‌م چ دژه‌ هه‌ڵوێستێكمان ده‌خاته‌ به‌ر ده‌م. له‌ سوره‌تی به‌قه‌ڕه‌ ئایه‌تی 195 دا ده‌ڵێ: (لا تَلقوا بأيديكم الى التَهلُكَة) واته‌ (به‌ده‌ستی خۆتان خۆ فڕێمه‌ده‌نه‌ ناو شوێنێك كه‌‌ بزانن تێدا ده‌چن، ده‌فه‌وتێن!!) واته‌ كه‌ ده‌زانی كۆرۆنا به‌ره‌و مردنت ده‌با خۆتی لێبپارێزه‌!
هه‌ر بۆ خۆپارێزی له‌ كۆرۆنا ڕێبازی ترمان ده‌خاته‌ به‌رده‌م كه‌ ئه‌ویش نزا و پاڕانه‌وه‌یه‌، ئه‌وه‌تا ده‌ڵێ: (خوا ووتویه‌تی لێم بپاڕێنه‌وه‌ نزاو پارانه‌وه‌كانتان وه‌ڵام ده‌ده‌مه‌وه)‌، وه‌ك له‌ سوره‌تی غافر ئایه‌تی 60 دا هاتوه‌: (وقالَ رَبُكُم أدعوني أستَجيبُ لكم)، یا له‌ ئیه‌تێكی تردا ده‌ڵێ: (وإذا سألكَ عِبادي عَني فإني قَريبٌ أجيبُ دَعوةَ الداعي إذا دَعان- سوره‌تی به‌قه‌ره‌ ئایه‌تی 186)، واته‌ (ئه‌ی پێغه‌مبه‌رئه‌گه‌ر به‌نده‌كانم پرسیاریان ده‌رباره‌ی من لێكردی، ئه‌وا من نزیكم وه‌ڵامی نزاو پاڕانه‌وه‌یان‌ ده‌ده‌مه‌وه‌ ئه‌گه‌ر داوام لێبكه‌ن).
لۆژیكێكی تر بۆ خۆپاراستن په‌نابردنه‌ به‌ر “ڕه‌حمه‌ت”ی خوا، ئه‌وه‌تا ده‌ڵێ : (لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ – سوره‌تی زوممه‌ر ئایه‌تی 53 ) واته‌ (له‌ ڕه‌حمی خوا نائومێد مه‌بن) داوا لا خوا بكه‌ن ڕه‌حمتان پێبكا و له‌و به‌ڵایه‌ بتانپارێزێ و زۆر ئایه‌تی تریش له‌و باره‌وه‌.
پرسیاره‌كه‌ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌؛ به‌گوێره‌ی ئه‌و ده‌قه‌ قورئانیانه‌ موسوڵمانان ده‌بێ په‌یڕه‌وی له‌ كام بژارده‌ بكه‌ن؟ له‌ بژارده‌ی یه‌كه‌میان كه‌ قه‌ده‌ر بۆی ‌نوسیون له‌ له‌وحی مه‌حفوزدا‌ به‌ڵای كۆرۆنا دێ و ته‌ڕووشك پێكه‌وه‌ ده‌سوتێنێ و كاره‌ساتێكه‌ هه‌ر ده‌بێ ببێ و ڕوبدا موسوڵمانانیش با خۆیان بده‌نه‌ ده‌ست خوا!
یا له‌ بژارده‌ی دووه‌میان، كه‌ دروست ڕێبازێكی پێچه‌وانه‌ ده‌خاته‌ به‌رده‌م ئه‌ویش به‌كار هێنانی هۆشه‌ كه‌ كاتێك سوور بزانی به‌ره‌و فه‌وتان ده‌چی كه‌واته‌ مه‌چۆ! و په‌نا به‌ره‌ به‌ر نزاو پاڕانه‌وه‌ كه‌ ڕه‌نگه‌ له‌و به‌ڵایه‌ لات بداو بڕیاره‌كه‌ له‌ له‌وحی مه‌حفوزدا بكوژێندرێته‌وه‌!
ئایینی ئیسلام، وه‌ك هه‌موو ئه‌و ئایینانه‌ی تر، یه‌ك پاكێجه‌، گوایه‌ هه‌موو شتێكی تێدا باسكراوه‌ بۆیه‌ هیچ فرسه‌ت و مه‌جالێك ناهێڵێته‌وه‌ بۆ بیر كردنه‌وه‌، مرۆڤ پێویست ناكا خۆی ماندووبكا، له‌سه‌ر هه‌موو بابه‌تێك و گرتنه‌ به‌ری هه‌ر كردار وهه‌ڵوێستێك پێویسته‌ بگه‌ڕێته‌وه‌‌ بۆ قورئان، خۆ ئه‌گه‌ر بابه‌ته‌كه‌ له‌ قورئاندا نه‌بوو بگه‌ڕێته‌وه‌‌ بو ووته‌كانی په‌یامبه‌ر (حه‌دیس)، حه‌دیسیش به‌گوێره‌ی ووته‌ی شاره‌زایانی ئیسلام زۆرێكی هه‌ڵبه‌ستراوه‌.
لێره‌دا هه‌ردووك هه‌ڵوێست پشت به‌ یه‌ك كتێب ده‌به‌ستن كه‌ ووته‌كانی له‌ یه‌ك سه‌رچاوه‌وه‌ هاتوون ، ئه‌م دژه‌ ده‌سته‌واژانه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تای هاتنی ئایینی ئیسلام شه‌ڕ و كوشتار و ماڵوێرانی و كاره‌ساتی زۆرگه‌وره‌یان لێپاشه‌كه‌وت بووه‌ كه‌ دانیشتوانی ووڵاتانی ناسراو به‌ ئیسلامی و ته‌نانه‌ت غه‌یره‌ ئیسلامیش باجه‌كه‌یان داوه‌، كرده‌وه‌كانی جمهوری ئیسلامی ئێران و داعش وه‌ك دوو نمونه‌ی نزیك.
٢٤-٤-٢٠٢٠
–––

• بەستەری نەخۆشی، تەکنۆلۆژیا و سیاسەتی تەندروستی

پرسیار: دۆناڵد ترامپ، دەوڵەتی چینی تاوانبار کرد بە بڵاوکردنەوەی فایرۆسی کۆرۆنا/ سارسی ٢، بڵاوبونەوەی پەتای کۆڤیدی ١٩ . چین تۆمەتی گوستنەوەی فایرۆسەکەی گەڕاندەوە بۆ تیمە سەربازییەکانی ئەمەریکا کە سەردانی شاری وەهانیان کردوە و لەوێ ماونەتەوە … بەپێی لیکۆڵینەوە زانستیەکان و دکتۆرەکان بێت، ڤایرۆسەکە لە بازاڕیکی خۆماڵیەوە سەری هەڵداوە کە گۆشتی شەمشەمە کوێرەی تیا فرۆشراوە لە ناوەڕاستی مانگی (١٢/٢٠١٩)ەوە، تا ئەوە بوو بەجهیاندا بڵاوبوەوە. لە ڕاستیدا ساڵی پار تیمە پزیشکەکانی چین هەر لە هەمان شار لەمانگی ٣ دا ڕاپۆرتێکی زانستیان لە مەترسی بڵاوبونەوەی فایرۆسێکی لەو بابەتە و توشوبنی ئینسانیەتی لەو نەخۆشیە بڵاوکردبوەوە. ئێستاش هەیە لە ئەرشیفدا ماوە. بەشێکی تر لە دکتۆرەکان لەکۆبونەوەکانی ڕێکخراوەی تەندروستی جهیانی سەر بەنەتەوەیەکگرتوەکان هۆشدارییان دابوو بە (پەتای ئیکس /ناویان بردبوو) کە بە ئەگەری زۆر بڵاودەبێتەوە ئەگەر ڕێوشوێنە پێویستیە تەندروستیەکان نەگیررێتە بەر، تۆ ئەم سیناریۆیانە چۆن لێدەدەیتەوە؟
شیرین عەبدوڵا: ئەم سیناریۆیانەی ئەمریکا و چین کە هەر یەکەیان تۆمەت دەخاتە پاڵ ئەوی تر لە ڕاستیدا ڕاکردنە لە واقیعەتەی کە بۆیان دروست کردوین، وەڵام دانەوە بەو پرسیار و نیگەرانیانەی خەڵک بەرامبەر دەسەڵاتەکانیان لە ڕوبە ڕوبونەوەی ئەم پەتایەدا بەشێکن لەو مەئەساتانەی کە (٧.٣) ملیار بەشەر بە دەستیانەوە ئەناڵێنێت. ئایا ڤایرۆسەکە دروست کراوی چینە یان ئەمریکا ئەوە بۆ ئێمە هیچ لەوە ناگۆڕێت کە وەکو سەربازی بێ چەک کتوپر خراوینەتە ڕیزی پێشەوەی ڕوبە ڕووبونەوە لەگەل نەخۆشیەکی کوشندەدا کە زانیاری زۆرمان نیە لەسەری وەڕێنماییەکانی پێمان دەدرێن ناڕۆشن و سەر لێ شێوێنەرن وە خستونیەتە بەردەم مەترسی داهاتویەکی ئابوری تاریک و ترسناک. هەر وەک ئێوە ئیشارەتتان پێدا لایەنە پزیشکیەکان بروایان وایە ڤایرۆسەکە لە پرۆسەیەکی سروشتیدا دروست بوە و ژمارەیەکی زۆر لە پزیشکان و زانایانی تەندروستی گشتی لە ڕۆژی (١٩-٢-٢٠٢٠) لە گۆڤاری لانسیتی بریتانی کە یەکێکە لە گۆڤارە بەناوبانگە پزیشکیەکانە نامەیەکی پشتیوانیان بڵاوکردەوە بۆ پزیشکان و زانایانی چین کە پێ دادەگرن لەسەر سەرچاوەی سروشتی ڤایرۆسەکە و نیگەرانیان دەربڕی کە ئەم جۆرە پروپاگەندانە بێجگە لە دروست کرنی ترس و بێ متمانەیی دەبنە ڕێگرێک لە بەرامبەر هەوڵە جیهانیەکانمان بۆ کۆنترۆڵ کردنی پەتاکە. ڕاپۆرت و بەڵگە زانستیەکانیش کە ئەمە دەسەلمێنێت هەیە و بە ئاسانی دەست دەکەوێت. بەڵام هۆکارەکانی سەر هەڵدانی ئەم ڤایرۆسە و چەندین کارەساتی سروشتی ترچیە ئەمە شوێنی پرسیارە و ئێستا ئەوە ئاشکرایە کە تێکدانی بێ سنوری ژینگە و سروشت بۆ ڕاو و بازرگانی بە مەبەستی قازانج لە سستەمی سەرمایەداری نیولیبرالیدا بەشەریەتی خستۆتە ژێر مەترسی توش بون بە ڤایرۆسە ئاژەلیەکان کە ئەمە دەلیلی بێ بایەخی تەواوی ئەم سیستمەیە نەک هەر بە ژیان و باشبژێوی دانیشتوانی سەر زەوی بەڵکو بە ژینگە و سروشتیش و درک پێ نەکردنیەتی و بەڵکو بێ باکیشیەتی بە زیانەکانی ئەم جۆرە پراتیکانە.
https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30418-9/fulltext

پرسیار: ئایا سیاسەتی تەندروستی جهانی کەمتەرخەمە؟

شیرین عەبدوڵا: لە ٣١ دیسەمبر ٢٠١٩ چین هەوالی “چەند کەیسێکی التهابی قورسی سنگ لە ووهان” ی بە رێکخراوی تەندروستی جیهانی ڕاگەیاند کە دواتر ناسرا بە ڤایرۆسی کۆرۆنای تازە. لە (١١-٣-٢٠٢٠)دا حالەتی پاندەمیک- پەتای جیهانی- راگەیاندرا … هەتاکو ئیستا کە زیاتر لە (٤) مانگە زیاد لە (٢٦٠٠٠٠) کەسی کوشتوە و (٣.٨) ملیون توش بوە، ئەمە دەکرا وا نەبێت.
بێ گۆمان سیاسەتی تەندروستی وولاتەکان کەم تەرخەمن و دەنگی نارەزایەتی بەرامبەریان لە جیهاندا بەرز بۆتەوە.
پێش ئەوەی بێمە سەرچۆنێتی مامەڵە کردنی ووڵاتەکان لە گەڵ کۆرۆنا ئەمەوێت ڕوونی کەمەوە کە زۆربەی ولاتانی جیهان لە بناغەدا ئامادە نەبون بۆ ئەمە و یەکێک لە هۆ سەرەکیەکانی ئەوەیە کە سیستەمی تەندروستی و خزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی گشتیان یەکجار لاواز و بایەخ پێ نەدراوە. لەگەڵ ئەوەدا کە سەرۆکی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی تيدروس گيبريسوس لە کۆنگرەی ئاستانادا (٢٠١٨) رای گەیاند کە نیوەی ئەو (٧.٣) ملیارەی دانیشتوانی زەوی دەستی ڕاناگات بە خزمەت گوزاری تەندروستی بناغەیی لەوانە نەخۆشی گوازراوە و نەگوازراوەکان و تەندروستی مناڵان و دایکایەتی و مناڵ بون و تەندروستی جنسی و دەروونی وهتد … نەک هەر ئەمە بەڵکو لەم ساڵانەی ڕابوردودا دەبینین لە زۆر وولاتی دنیادا کە تا ڕادەیەک ئەم خزمەت گوزاریانەی تیایە بە شێوەیەکی سیستەماتیک و بەردەوام هێرشی کراوەتە سەری و لاواز کراوە بە بەهێز کردنی کەرتی تایبەت و هێنانە ناوەوەی بازار و قازانج و کەمکردنەوەی ڕۆڵ و بەرپرسیەتی دەوڵەت لە دابین کردنی ئەم پێداویستیە سەرەکیانەی کۆمەڵگا. ئەمە وای کردوە کە سیستەمە گشتییەکان زیاتر و زیاتر لاواز بن و توانای بەرگەگرتنی هیچ جۆرە شۆکێکی لەم بابەتەیان نەبێت. زانا و شارەزا تەندروستیەکان زەنگی ئەم مەترسیەیان لێ داوە و هاوارەکانیان پشت گوێ خراوە.
بۆ نمونە لە (٢٠١٤) دا دوو دکتۆری شارەزا لە تەندروستی کۆمەڵدا لە بریتانیا ئاماژەیان بەوەدا کە پاندەمیکی داهاتو ڕووی دا (نەک ئەگەر) کە لەوانەیە ئەنفلوەنزای تەیر بێت یان شتێکی کە تەنها چەند هەفتەیەکمان بە دەستەوە دەبێت، ئەمە مانای وایە پاندەمیک لە لیستی سەرەوەی مەترسیەکاندا بوە لە ولاتەکەدا، وە ئەم دکتۆرانە تیشکیان خستە سەر ئەوەی کە چاکسازیەکانی دەوڵەتی (٢٠١٢) ی سیستەمی تەندروستی گشتی بریتانیا ئەم مەترسیەی زۆر زیاتر کردوە. سیستەمی تەندروستی بریتانیا بە یەکێک لە سەرکەوتوترین سیستەمەکانی ووڵاتە پێشکەوتوەکان ناسراوە کە بە خۆڕاییە بۆ هەموو دانیشتوانی وڵاتەکە. لە ماوەی (٣٠) ساڵی ڕابوردودا حکومەتە جۆراوجۆرەکانی بریتانیا هێرشێکی توند و بەردەوامیان کردۆتە سەر ئەم سیستەمە بە مەبەستی بە بازاڕکردنی و دەرهێنانی وردە وردەی لەدەست کەرتی گشتی بۆ کەرتی تایبەت و چنینەوەی قازانج. ئەوە بو چەندین خزمەت گوزاری تەندروستی داخران وە یان کەم کرانەوە و ژمارەیەکی زۆر لە کرێکار و کار بە دەستەکانی دەرکراون و ئەم هێرشە نەک تەنها کەرتی تەندروستی بەڵکو هەمو خزمەت گوزاریە گشتیەکانی وەکو خوێندن و هاتو چۆ خزمەت گوزاریە کۆمەڵایەتیەکان و سیستەمی بەنەفیت و خانو بەرە و…هتد گرتۆتەوە بە ڕادەیەک کە ڕێژەی هەژاری لە وڵاتەکەدا یەک جار زیادی کردوە و بۆتە کێشەیەک بۆ ڕێکخراوە خێەرخوازیەکان کە خۆشیان بە هەمان شێوە ئەم ‌پرۆسەیە گرتونیەتەوە. ئەم واقیعەتانە زۆر بە جوانی لە فلیمی (ئای دانیەل بلەیک)ی دەرهێنەری سۆشیالیست (کێن ڵۆخ)دا ئاشکرا کراوە.
هاتنی کۆرۆنا:
کەواتە کەم تەرخەمیەکان لە ئێستادا دەستی پێ نەکردوە و درێژ خایەنە و ئەم سیستەمە خۆی بەشێکە لە کارەساتەکە. لە گەل سەر هەڵدانی کۆرۆنادا ئەم کەم تەرخەمیانە یەک جار زەق بونەوە نەک هەر لە بریتانیا بەڵکو لە زۆر لە ووڵاتانی بە ناو پێشکەوتو.
هەر وەک دەزانن رێکخراوی تەندروستی جیهانی لە (٣٠-١-٢٠٢٠) حاڵەتی تەندروستی گشتی بە پەلەی ڕاگەیاند لە سەر تا سەری جیهاندا و پێشتر لە (١٠-١-٢٠٢٠) دا پاکەجێکی ڕێنمایی بۆ هەمو وولاتەکان ڕاگەیاند بە پێی ئەو زانیاریانەی لەو کاتەدا هەبون لە سەر نەخۆشیەکە. ئەو ڕەخنانەی بە گشتی لە ووڵاتەکان هەیە ئەمانەن:

• دەبینین لەباتی کارکردی هاوئاهەنگ لەگەڵ یەکا بۆ لەناو بردنی نەخۆشیەکە وڵاتانی جیهان بەفردی و تێروانینێکی ناسیۆنالیستانەی بەر تەسک مامەڵە دەکەن.
• پلانەکانیان خاووخلیچکی و بێبایەخی پێوە دیارە بە پشت گوێ خستنی پرۆسەی تێستا وبە دوادا چونی کەیسەکان و پەیوەندیەکانیان و ڕانەگرتنی خێرای کۆبونەوە گشتیەکان وەک مراسیمی ئاینی و وەرزشی و ئاهەنگ و کۆڕ و کۆبونەوە گەورە کۆمەلایەتیەکان و دانە خستنی سنورەکان و کارەنتینە نەکردنی هاتوانی وڵاتەکان و کار نەکردنی خێرا بۆ دابین کردنی پێداویستی خۆپاراستن لە ماسک و دەست کێش و ئامێرە تەندروستیەکان (کە دەکرا زۆربەی وڵاتان لە ناو خۆدا دروستی بکەن، یان ئەو زەخیرە ئامێرانەی لە مەخزەنەکاندا تەرخان کراوە بۆ سوپا بەکار بهاتایە!). مانگەکانی ٢ و٣ فرسەتێکی یەکجار گرنگ بو کە دەبوا ووڵاتەکان بەکاریان بهێنایە بۆ خۆ ئامادە کردن بۆ ئەو پەتایەی کە ڕۆژ بە ڕۆژتەشەنەی دەکرد بە بەرچاوماندا.
• بییر نەکردنەوە لە چینە پشت گوێ خراوەکانی کۆمەڵگە وەک پەناهەندە و زیندانی و بێ خانە و لانەکان و دانیشتوانی کەمپەکان وماڵەکانی پەک کەوتەکان…
• ژنان وقوربانیانی توندو تیژی خانەوادەیی لە پلانەکاندا نەبون ئەوەبو دەنگی نارەزایەتی ڕێکخراوەکانی ژنان لە زۆربەی وڵاتانەوە بەرز بوەوە بە هۆی زیاد بونی توندوتیژی ئەوانەی کە لە کەرەنتینەن لەگەڵ هاوسەرەکانیاندا و دەست رانەگەیشتنیان بە خزمەت گۆزاریەکان و قورسی پەیوەندیەکان.
• زۆربەی وڵاتان سیاسەتی بەرگری مێگەل (مناعة القطیع -Herd immunity) یان پیادەکرد کە ڕەخنەیەکی زۆری هاتە سەر لە لایەن شارەزایانی تەندروستی و کۆمەڵایەتیەوە کە سیاسەتێکی شیاونیە. هەندێک وڵات لەمە پاشەکشەیان کرد بەڵام هێشتا سیاسەتەکانیان لە باشترین حالەتدا ناڕۆشن و سەرلێشێوانی دروست کرد لای خەڵک.
• کرێکارانی کارە بناغەییەکان وەک: کارمەندانی تەندروستی و گواستنەوە و رێگەوبان و پۆست و کرێکارانی شارەوانی و ئەوانەی لە سوپەرمارکیتەکان و لە ئامادەکرن و پاکێجکردنی خواردن کار دەکەن … و رینماییەکانی لە ماڵەوە مانەوە نایانگرێتەوە. لەبەر ئەوە ئەمانە زۆرترین ڕێژەی ئەگەری توشبونیان بە نەخۆشیەکە هەیە. لەگەل ئەمەشدا دەبینین وڵاتەکان کەم تەرخەمیەکی یەک جار زۆریان بەرامبەر ئەم گروپانە کردووە بە تایبەتی لە دابین نەکردنی پێداویستیەکانی خۆ پاراستن لە توش بون بە کۆرۆنا و ناڕۆشنی ئامۆژگاریەکان ئەوەتا دەبینین ژمارەیەکی بەرچاو لە ستافی تەندروستی و رێگەوبان و کرێکاری تری ئەم کارە بناغەییانە گینایان لە دەست داوە و گیان لە دەست ئەدەن. ئەمە لە کاتێک دایە کە لە سەرتاسەری جیهاندا نوقسانیەکی یەکجار زۆر هەیە لە ستافی خزمەت گۆزاری بەتایبەتی لە کەرتی تەندروستیدا بە پێی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی.
• پاکێجی یارمەتیە ئابوریەکان ژمارەیەکی زۆر لە کرێکاران ناگرێتەوە و ئەمانە هیچ زەمانەتێکی ئابوریان نیە لە بەر ئەوە لەکاتی توشبونی خۆیان یان ئەندامانی خانەوادەیان بە نەخۆشیەکە بە ئاسانی ناتوانن دەست لە کار هەڵگرن و لە ماڵەوە دانیشن. ئەمە بۆتە رێگرێک لەبەردەم کۆنترۆل کردنی بلاو بونەوەی ڤایرۆسەکە. ئەمە جگە لەوەی کە ووڵاتانێک وەکو عیراق هیچ یارمەتیەکی ئابوریشی دانەناوە.

  پرسیار: تێبینییەکی گرنگت هەیە لەسەر ئەو ڕێوشوێنانەی دەوڵەتان گرتویانەتە بەر بۆ بەرتەسککردنەوەی پەتاکە؟ ئایا مۆدیلی چینیت پێ سەرکەتوو بوو یان سویدی؟ کۆریات لەگەڵ ئەمەریکا پێ چۆن بوو؟ ئایا بۆچی ئیتالیا سیستەمی تەندروستیەکەکەی لەتەواوی ئەوروپا پەککەوتەتر بوو؟

  شیرین عەبدوڵا: بەراورد کردنی راستەوخۆی وڵاتەکان و کاریگەری پەتاکە لەسەریان کارێکی راستەوخۆ نیە وە هەر وڵاتە و سیستەمێکی جیاوازی هەیە بۆ تۆمار کردنی کەیسەکان. بەڵام چەند نمونەیەکی سەرکەوتو هەیە لە جیهانداکە ئومێد بەخشە و نیشان دەدەن کە کارکردنی بە پەلە و هاوئاهەنگ دەتوانێت تارادەیەکی زۆر بەر بە ڤایرۆسەکە بگرێت وە لانی کەم لە خراپترین نتیجە بمانپارێزێت بۆ نمونە کۆریای باشوور کە زۆر بە چڕی تێست و بە دواداچونی کرد وەیان المانیا کە بە پەلە ڕێژەی تێستیان زیاد کرد و نیوزیلەندە بە هەمان شێوە ستراتیژی لە ناو بردنی پیادە کرد. بە پێچەوانەی ئەمانەوە دەبینین وولاتانی ئەمریکا و بریتانیا و برازیل بۆ نمونە بە جولانەوەی خاوەخاو و ناڕۆشنی و سەرلێشێواوی ئامۆژگاریەکانیان و ڕاکێشانی پەنجەی تۆمەت بۆ ئەم و ئەو و بیرکردنەوەی تەسک لە سنوری جۆگرافیای وڵاتەکاندا بۆ مەبەستی ناوخۆیی لەباتی هاوئاهەنگی لەسەر ئاستی جیهان بوە هۆی ڕێژەیەکی یەکجار زۆر لە تووش بوان و مردنیش. ئەم جۆرە بێ بایەخی و کەم تەرخەمیەی وولاتەکان بۆتە شوێنی نارەزایەتیەکی بەرفراوانی خەلک و ڕۆڵی دەوڵەتەکانی جیهان لە پاراستنی بەرژەوەندی هاوولاتیانیانی خستۆتە ژێر پرسیارەوە.

پرسیار: بەدڵنییاییەوە، هەرکەس ولایەن وگروپ وحزبێکی سیاسی جددی پاش کۆرۆنا دەبێت پرۆژەیەکی گرنگی سیاسەتی تەندروستی گشتی لە بەرنامەکەیدا بگونجێنێت؟ ئاڵوگۆڕێکی گرنگ بەسەرسەرجەم جومگەکانی سیستەمی تەندروستی وڵاتدا بێت؟ لە ڕوانگەی تۆ چ بەرنامە وپرۆژەو ستاندەردیکی زانستی پیویستە بۆ کۆمەڵگای ئەمڕۆ؟

شیرین عەبدوڵا: بە رای من ئەم پەتایە دوو کێشەی ئەمڕۆی خستە ڕوو کە مرۆڤایەتی گەیشتۆتە شوێنێک کە چارەسەرکردنیان بۆتە پێداویستیەک قابیلی دواکەوتن نیە. یەکەمیان نایەکسانیە و دووەم نەبونی خزمەت گوزاری تەندروستی گشتی بۆ هەموان وە بە خۆڕایی.
کۆرۆنا کێشەی ئەو بەشانەی کۆمەڵی زەق کردەوە کە دەسەڵاتداران نایانبیستن و نایابینن و لە پلانە ئابوری و کۆمەلایەتی و سیاسیەکانیاندا حیسابیان بۆ ناکەن. کۆرۆنا هەمو جیهانی بە ئاگاهێنایەوە کە نایەکسانیەکی خەیاڵی دەورو بەری داوین. (کۆڤید-١٩) چالەنجێکی بایۆلۆجیە کە جگە لە باری فیزیکی و دەرونی ئاکامەکانی کۆمەلایەتی و ئابوری و درێژ خایەنن. دەتوانم بڵێم کە بە لێکۆڵینەوە لە بایۆگرافی توشبوەکاندا و ئەو گروپانەی کەزیاترین زیانیان پێ گەیشتوە ڕێگای چارەسەر و بەرگرتن بە پەتا و کارەساتی تری لەم جۆرە مان بۆ دەردەکەوێت.
ماڵپەری بی بی سی نیوز رۆژی (٨-٥-٢٠٢٠) دەڵێت کە دانیشتوانی ناوچە هەژارەکان دووقات ئەگەری مردنیان بە کۆرۆنا هەیە (٥٥/١٠٠٠٠٠) وەک لە ناوچە دەولەمەندەکان (٢٥/١٠٠٠٠٠).
هەچ پرۆژەیەکی تەندروستی گشتی کاتێک دەتوانێت خزمەت بە کۆمەلگا بکات کە هەمو توێژەکانی کۆمەڵ بە خۆڕایی و بە بێ هیچ جیاوازیەک دەستیان پیا ڕابگات.
ئەوەی کە پێویستە لە هەمو وڵاتەکاندا سیستەمێکی تەندروستی و چاودێری کۆمەڵایەتی گشتی یە بە ستانداردێکی بەرز لە فێرکرکردن و راهێنان و ئامراز و دەزگای کواڵیتی بەرز و بە هەلومەرجی کارکردن و موچەیەکی باش بژێوی شایستە بۆ هەمو کارمەندان کە بتوانێت خزمەتگوزاریەکان پێشکەش بە کۆمەڵ بکات بە یەکسانی و بە بێ جیاوازی و پارێزراو بێت لە دەست تێوەردانی کەرتی تایبەت و بازاڕ و سیاسەتە ئابوریە نیولیبرالیەکان.
٩-٥-٢٠٢٠
––-*
• بەستەری پەتای کوڕۆنا و زیادبونی توندوتیژی دژ بە ژنان

پرسیار: (رین بنت محمد هارون)، وەزیری خێزان و کاروباری پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی مالیزی لە تویتەر و فەیسبوک و ئیستگرام بە بۆنەی کەرەنتینەوە ئامۆژگاریەکی لە سەرەتای ئەپریلدا، بۆ ژنان بڵاوکردەوە کە پێویستە ژنان بەجلی جوان و سوراوسپیاو و خۆڕاڕازاندنەوە خۆیان بخەنە بەردەم پیاوەکانیان. ئەوە بوو دوای ناڕەزایەتی ڕێکخراوەکانی ژنان، داوای لێبوردنی کرد و کۆمێنتەکەی سڕیەوە، هەروەها ئەنتۆنۆ گۆتریس، سەرۆکی ڕێکخراوەی یوئین (UN)، پەیامێکی فیدیۆی لەدژی توندوتیژی خێزانی لەسەر ژنان بڵاوکردەوە، کە تیایدا هاتبوو کە ڕێژەی دوو بەرابەر زیادی کردووە لە ئاستی جیهاندا. لە فەرەنسا توندوتیژی (٪٣٠) زیادی کردووە، دەوڵەت (٢٠) هەزار ژووری لە هوتێلەکان بۆ داڵدەدانی ژنان بە کرێ گرتووە، سەرۆک وەزیرانی کەنەدا، جەستۆن تۆردو، (٥٠) ملیۆنی بۆ ڕووبەڕووبونەوە تەرخانکردووە. فایرۆسی کۆرۆنا، ئەو بەخشندەییە بایۆلۆژییەی هەیە کە ڕیژەی مەرگ و توشبوون لەناو ژناندا کەمترە، بەڵام ئەو تاوانە کۆمەڵایەتیەی پەرەپێدایەوە. نەک هەر ئەوە بەڵکە بەگشتی ڕەگەزی مێ، لە بەردەم ئەرکێکی یەکجار قورسدا وەستاند. (٪٧٠) کارمەندی پەرستیاری ژنانن، کە یەکسەرە لەبەردەم مەترسیەکەدان، سەڕەڕای ئەوەش بەپێێ ڕاگەیاندنی ڕێکخراوی کاری نێودەولەتی (ILO) لە ساڵی (٢٠١٨) دەدا، ئەو کارانەی ماڵداری، ئاگاداری گەورە ساڵان و بەخێوکردنی مناڵان، کە زۆربەی لەلایەن ژنانەوە ئەنجامدراون وەک کاری (بێگاری، بێ کرێ)، بەئەندازەی تێکرای کاری پیاوانە. کۆبونەوەی خێزانە گەورە عیراقیەکان لە ماڵەوە، هەموو ئەمانە پێکەوە کۆ دەکاتەوە، توندوتیژی نێو خیزان و کاری گەورەی ماڵداری و چاودێری نەخۆش و پەککەوتەکان و لە نێو دەسەڵاتدارییەکی کۆنەپەرستدا گیرکردووە، ئاڵتەرناتیفی تۆ بۆ قورتارکردنی ژنان لەم هەلومەرجەدا چیە؟

یەنار محمەد: ئەڵبەتە بنەبڕکردنی یەکجاری ستەم لەسەر ژنان پەیوەستە بە ئازادی کۆمەڵگە و نەمانی بارودۆخی چەوسانەوەی ئینسان کە سیستمی چینایەتی و دەسەڵاتی ئەو چینەی کە بەرژەوەندی هەیە لە پاراستنی بەرهەمی دەهێنێت. لێرەشەوە ڕزگاری ژنان و چارەسەی ناعەدالەتی و نایەکسانی و بێمافی ژنان پەیوەستە بەو خەباتەوە کە ئەم سیستمە و ئەم دەسەڵاتە ڕادەماڵێت و لە جێگەیدا سیستمێکی یەکسانی ئابوری و کۆمەڵایەتی و یاسایی لە نێوان ئینسانەکاندا جێگیر دەکات بەجیا لە ڕەگەزی نێرینە و مێینەیان وەیا ڕەنگی پێست و نەتەوە و ئاینیان. بۆیە خەباتی ڕزگاریخوازانەی ژنان بەشێکی جیا نەکراوەی ئەو خەباتە گشتیە و ئەو ئاڵتەرناتیڤە ڕزگاریخوازانەیە بۆ ئازادی کۆمەڵگە لەدەست سیستمی سەرمایەداری و دەسەڵاتی بورژوازی و ڕژێمە کۆنەپەرستەکانی.
بەڵام ڕۆژانەش دەبێ لە خەباتدا بین بۆ وەلانانی بێمافی و بەدەستهێنانی هەتا ڕیفۆڕمێکیش بچوکیش لە بوارێکی سنورداریشدا کە بەمە نەک هەر زوڵم و نابەرابەری و کوێرەوەریەکان کەم دەکەینەوە، بەڵکو هێز و تواناش دەگرین و مەشق و ڕاهێنان و ئەزمون وەردەگرین بۆ خەباتە سەرتاسەری و گشتیەکەمان بۆ ڕزگار بوونی یەکجاری.
تا ئەو شوێنەش پەیوەستە بە بارودۆخی ئێستاوە، ئێمە بەبەردەوامی ژنان پەیوەندیمان پێوە دەکەن کە دەیانەوێت ڕزگارییان بکەین لە گوشاری دەروونی و ئازاری جەستەیی کە لەلایەن نێرینەی نێو خیزانەکانینەوە، بەرەو ڕوویان دەبێتەوە. تێبینی ئەوەمان کردووە، پاش ئەوەی بڕیاری قەدەخەکردنی هاتوچۆ ڕاگەیانرا، ژمارەیەکی زۆرتر لە ژنان پەیوەندیان کردوە و داوای یامەتیان کردوە، ئەمەش چونکە ئەو پیاوانەی توندوتیژی دەنوێنن کاتێکی زۆرتر لەماڵەوە دەبن و ژنەکانیش زیاتر دەکەوتنە بەردەستی ئەو کەسانەی ئازارییان دەدەن، بۆیە ئێمە ڕۆژانە گوێ بیستی خۆکوژی و خۆسوتاندن و کوشتن دەبین. ئێمە هەستمان بە گوشارێکی زۆر دەکرد لەکاتی بڵاوبونەوەی پەتای کۆرۆنادا، بەڵام جگە لە ڕێنماییە تەندروستیەکان کە کۆسپی بۆ دروستکردبوین، حکومەتیش ئێمەی خستۆتە ژێر فشاری یاسایی و دادگاییەوە و دەزگای موخابەرات و دوژمنانمان لە نێو دەسەڵاتدا بە بەردەوامی چاویان لەسەرمانە، ئەمە هەوڵەکانی ئێمەی سنوردار کردەوە لە داڵدەدانی کەسانی تازە لە پەناگاکانمان، سەرەڕای ئەوەی مەترسی بڵاوبونەوەی نەخۆشییەکەش گوشارێکی تری بۆمان دەهێنا.
ڕوداوی خۆسوتاندنی کچە گەنجەکە “مەلاک زوبێدی”، تڕاژیدیایەکی دڵتەزێن بوو. ئێمە پێشبینیمان دەکرد کە ژمارەی ڕووداوەکانی کوشتار و توندوتیژی ژنان زیاد دەکات، بێ ئەوەی ژنان هیچ دەرفەتێکی خۆ ڕزگارکردنیان هەبیت و لەو کاتەشدا کە ڕووداوەکە پێشهات، دەرگای ڕێکخراوەکەمان بۆ پێشوازی داخرابوو. بۆیە کۆبوونەوەیەکمان ئەنجامدا لەگەڵ کادرەکانی ڕێکخراوەکەماندا لە بەغدا و پارێزگاکانی تر لەڕێگەی ئینتەرنێتەوە، وە بڕیارماندا دەستبکەینەوە بە چالاکیەکانمان بۆ وەرگرتنی ئەو ژنانەی کە لەژێر هەڕەشەی ئازاردان دان و ئارامی و دڵنییاییان بۆ دابین بکەین، هاوڕای پەروەدەکردن بە ڕۆشنبیرییەکی ژنانەی شۆڕشگێڕانەوە تا نەک هەر مەسەلەکە ڕزگار کردنی خۆیان بێت، بەڵکو فرسەتیشان بۆ بخوڵقێت تا لە کەسێکی قوربانیەوە ببنە کەسێکی ڕزگارکار و بێنە مەیدانی خەبات بۆ بەرگریکردن لەژنانی زوڵملێکراوی تری ناو کۆمەڵگە.
سەبارەت بەکێشەکەمان لە دادگا، وەک هەموو کێشە هەڵواسراوەکانی تری ئەمڕۆی عێراق، کە دیار نیە بەکوێ دەگات و چۆن یەکلا دەبێتەوە. بەڵام بەردەوام دەبێن لە تێکۆشانمان، لە پارێزگاریکردن لەژنانی عێراق و هەوڵدەدەین ڕووەو ئاڵوگۆڕی شۆرشگێڕانەیان بەرین کە ببنە هەڵسوڕاوانی یەکسانیخوازی ژنانە و سۆشیالیستی، کە بزانن چۆن بەرگری نەک هەر لەخۆیان بەڵکە لەتەواوی کۆمەڵگاش بکەن.
––-*
ئەسیل ڕەمماح لە وەڵام بە پرسیاری دۆسیەی توندوتیژی دژ بە ژنان

ئەوەی وەزیری ژنانی مالیزی وتویەتی شتێکی ئاوارتە نیە، زۆرێک لە دامەزراوەکان و دەسەڵاتەکان بەتایبەت لە ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەراست کە ژنان دەچەوسێنەوە و تائەوپەڕی توندوتیژی و پەراوێز خستن و دەیخەنە ژێر کۆنترۆڵەوە. بەهاتنی پەتای کۆرۆنا توندوتیژی دژی ژنان بەشێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە و ژمارەی ژنانی خۆکوژ بەتایبەت ئەوانەی کەرەنتینەش دوبارە چەوسانەوەیە بسەریانەوە زۆر زیادی کردووە.
ئەڵبەتە پێش کەرەنتینەش ژنان لە عێراقدا بە شێوەیەکی بەرباد هەر چەوسێنراونەتەوەوە. ژنان لە ژێر باری دەسەڵاتی دابونەریتی خێزانی و عەشایەری دواکەوتووانەدا ناڵاندویانە کە دەستی پیاوی ئاوەڵا کردۆتەوە بۆ داسەپاندنی بێ مافی و چەوسانەوە بەسەر ژنان و ئازاردان و تەنانەت کوشتنیشیان، وەهیچ ڕێکار و یاسایەکیش نیە بۆ پاراستنیان و بەرگریکردن لە مافەکانیان. وە تا ئەو شوێنەش دەگەڕێتەوە سەر باری ئابووری نایەکسانیەکی گەورەش هەیە لە کرێ ژنانی کرێکار.
ڕاپەڕینی ئۆکتۆبەر توانی ئاڵگۆڕێک لە هەلسوڕانی ژنان دروست بکات و ئاسۆیەکی پرشنگداری بەڕوودا کردنەوە، بەشداری ژنان لە خۆپێشاندانەکان و ڕاپەڕینەکەدا زۆر بەرچاوبوو بەڕاددەیەک کە لە مێژووی عێراقدا یەکەمجار بوو کە ڕێپێوانی ژنانە لە پارێزگا جۆراجۆرەکانی عێراقدا سەر هەڵبدات بەتایبەت لەو پارێزگایانەدا کە ڕەوت و هێزە ئایینی و عەشایرییە کۆنەپەرستەکان دەستیان بەسەردا گرتووە. بەم شێوەیە بەشداری ژنان ڕۆڵێکی کاریگەری گێڕا لە پێشڕەوی ڕاپەڕین و قوڵبونەوەی، ئەمەش مەترسی جددی لەسەر ژیانی ژنانی هەڵسوراو دروستکرد، بەجۆرێک هەندێک لایەنی حکومەتی و هێزە میلیشیا سەرکوتگەرەکانیان هەڵسان بە گرتن و فڕاندنی ژمارەیەکی زۆر لە بەغدا و پاکتاوکردن و ترۆر کردنیان.
توندوتیژی ئاراستەکراو لەدژی ژنان لە حاڵەتی زیادبوون دایە و هیچ گۆڕانێک لە سیستەمی کۆنەپەرستی لە عێراقدا ڕووینە داوە. هیچ مافیکی ژنان چ لەسەر کار و چ لە نیو خێزان دا بەدەست نەهاتووە. بە نسبەت ژنان ئەو کارانەی لە نێو ماڵەوە ئەنجامی دەدەن، دەتوانین بە کۆیلەی کار ناویبەرین، چونکە بە جۆرێک زۆربەی ژنان ناچارکراون ئەو کارە بەشیوەی ڕۆژانە بکەن هەر لەبەیانی یەوە تا ئێوارە کە بەردەوام لەژیر زەبری ئازاری جەستە و دەرونی دان بەهۆی دەرهاویشتەی ئەم کارەوە کەلەبەرامبەریدا هیچ کرێ یەک وەرناگرن.
هیچ جۆرە چاکسازییەک لە هەلومەرجی ژنان لەعێراقدا سەرناگرێت و دەستڕاگەیستن بە ئازادی و یەکسانی بەبێ ڕوخاندنی ئەم ڕژێمە سیاسیە دواکەوتووە و دامەزراندنی دەسەڵاتی جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێش و لە شوێنیدا و هێنانەدی سۆشیالیزم..

پرسیار: لەژێر گوشاری جەماوەری ناڕازی و ئاپۆڕەی خۆپیشاندەرانی گۆڕەۆانەکان، چینی سیاسی دەسەڵاتدارلە عێراقدا بە قەیرانێکی قووڵدا بۆ دوبارە بیناکردنەوەی دەوڵەتدا تێدەپەڕێت. ئیسلامی سیاسی لەکاتی پەیدابوونیەوە لەنزمترین ئاستی نفوزی سیاسی لە نێو جەماوەردایە و لەنێو نەفرەت و بێزارییەکی گشتیدایە و لە پوکانەوەی بەردەوامدایە. بەشبەشێنەیی تائیفی و نەتەوەیی کە پێکهێنەر و شوناسی دەوڵەت بوو، لەگەڵ فەساد و گەڕانەوە بۆ دواوە و کوشتار و وێران بوون و شەڕی نێوخۆیی پێکەوە فرچەکەیان گرت. پێش کۆرۆنا ئەوان گرەوییان لەسەر کات دەکرد، کۆرۆنا دەرفەتێکی بەنرخی بۆ سازدانەوەی هەیکەلیان پێدان، وەک دیاری ئاسمانی بۆیان و بەهەلەداوان دەیانەوێت خۆیان لە شێوەی دەوڵەتدا ڕێکبخەنەوە. بەبۆچوونی تۆ چینی دەسەڵاتداری ئێستای عێراق، لەگەڵ و دوای کۆرۆنا دەتوانیت جەماوەر لەئامانجی ڕوخاندنی سیستەمی سیاسی و تێکوپیکدانی بنچینەکانی کاری سیاسی (١٧) ساڵی ڕابردوو پاشەکشە پێبکات و سەرکوت بکات و جەماوەر بە هەندێک چاکسازی ئابووری و سیاسی و خزمەتگوزاری ڕازی بکات؟ وە چ هەنگاوێک گرنگە بۆ ئەوەی ئەم سیناریۆیە پێش نەیەت و شۆڕش بەرەوپێش بڕوات؟

ئەسیل ڕەمماح: بەڵێ، بەکردەوە قەیرانی پەتای کرۆنا کاتێک هات دەریچەیەکەکی ئومێدی کردەوە بۆ تاقمی دەسەڵاتدار و ڕژێمی سیاسی بەغدا کە لەسەر بنچینەی پشکپشکێنەی تائیفی و نەتەوەیی ڕاوەستاوە. پاش ئەوەی ڕاپەڕینی ئۆکتۆبەر گورزێکی کوشندەی وەشاندە ئەو پڕۆسە سیاسیەی کە لەلایەن ئەمریکاوە بەڕێخرابوو بۆ ئەم تاقمەی کە پێکهاتووە لە حزبەکانی ئیسلامی سیاسی و هاوبەشەکانیان لە ناسیونالیزمی کوردی و عەرەبی پڕۆ ئەمریکی و هەر خەریکی تاڵانی سەروەتوسامان و کوشتاری جەماوەر بوون، وە پاش ئەوەی هەموو هەوڵە سیاسیەکانیان بە بونبەست گەیشت و قەیرانەکانیا قوول بونەوە بەشیوەیەکی زۆر گەورە، وە دوای ئەوەی کە هەموو وەرەقەکانی ئەم توێژە لە دەستیاندا سوتان و بێتوانابوون لەسەر کوتی جەماوەر لەڕێگای هێزە ئەمنیەکانیان و میلیشییاکانیانەوە، هاتنی کۆرۆنا بووە بوو بە نیعمەتک بۆیان.
لەبەرامبەردا گەڵیک کار و ئەرکی گەورە چاوڕیی جەماوەری ڕاپەڕیووە کە پێهەڵسن لەپێناو سەرکەوتنی ڕاپەڕینەکەدا و هەڵەکانی پێشوویان تێپەڕێنن و بەسەر کەموکورڕیەکانی ڕابردوویاندا زاڵبن کە گرنگترینیان، ئەوەیە کە جەماوەر بەو شێوەیە ڕێکخراو نیە کە بتوانێت ڕووبەڕووی ئەو دەسەڵاتە ببیتەوە کە سەرکوتیان دەکات. سەرەڕای بانگەوازیش بۆ ڕێکخراو بوون لە ناوخۆی گۆڕەپانەکانەوە لە لایەن بڵاوکراوەی (ژنانی ڕاپەڕین) و (دەنگی ڕاپەڕین) و ڕۆژنامەی الغد الاشتراکی بۆ پێکهێنانی دامەزراندنی شورای جەماوەری شۆڕشگێڕ، بەلام کاریگەری ئەم بانگەوازانە لە ئاستی داواکراودا نەبوون. ئەگەر ئەم شورایانە لەسەر ئاستی پارێزگا ڕاپەڕیوەکاندا لە ناوەراست و خواروودا پێک بهاتبا، ڕاپەڕین بەم ڕۆژە نەدەگەیشت.
بەهەرحاڵ، دەرفەتی مێژوویی لەبەردەم جەماوەردا هەر لە ئارادایە چونکە قەیرانی دەسەڵات بەردەوامە و ڕۆژانە قووڵتر دەبێتەوە. لەگەڵ دابەزینی نزخی نەوت و زیادبوونی ژمارەی بێکارکردنی کرێکاران و پەرەداربوونی قەیرانی ئابوری لەهەردوو ئاستی جیهان وعیراقیدا، کۆتایی ئەم دەسەڵاتە گەندەڵە نزیکتر دەکاتەوە، بۆیە پێویستە لەسەر جەماوەر خۆیان ئامادە بکەن و دەستبەکار بن بۆ خۆڕێکخراو کردن لە شورا شۆڕشگێرییەکانیاندا لە سەر ئاستی پارێزگاکاندا، بەتایبەت وا چاوەڕوان دەکرێت خۆپیشاندانی گەورە دەست پێبکرێتەوە لە دوای کۆتایهاتنی کەرەنتینە. بەڕاستیش ئێمە ئێستا شایەدی هۆشیاری بونەوەیەکی زۆرتری جەماوەرین بە ئەزمون وەرگرتن بە درێژایی شەشی مانگی ڕاپەرینەکە.

به‌ر له‌ گشت
سه‌ره‌تا به‌ر له‌ هه‌ر وشه‌يه‌ك به‌كار بێنم ده‌ڵێم : به‌لاى منه‌وه‌ قسه‌ كردن له‌سه‌ر شيعر كارێكى ئاسان نييه‌ ،شيعر سركه‌ ، به‌ سانايي خۆى به‌ده‌سته‌وه‌ نادات ، زوو ده‌سته‌مۆ نابێت . پێويستى به‌سه‌رنج و تێڕامانى ورده‌و پشوو درێژى ده‌وێت .به‌جارێك و دوو جار خوێندنه‌وه‌ ناگه‌يت به‌ ئاقارى مه‌به‌ست و ويستى شاعير هه‌تا به‌ ناوه‌ڕۆكى شيعره‌كه‌ بگه‌يت .
پێويسته‌ باسێك و پێناسه‌يه‌كى ( دژه‌باو ) بكه‌ين . هه‌موو قسه‌و هه‌ڵسوكه‌وت و كرده‌وه‌و داب و نه‌ريت و ياساو رێساگه‌لێك كه‌ له‌هه‌ر كۆمه‌ڵگايه‌كدا هه‌بن و خه‌ڵكه‌كه‌ په‌يڕه‌وى لێ بكه‌ن ، ئه‌وانه‌ شته‌ باوه‌كانن . هه‌ركه‌سێكيش دژى ئه‌وانه‌ بێت ، په‌يڕه‌ويان نه‌كات ، ئه‌وا پێى ده‌گوترێت ( دژه‌ باو ) ….

بۆ درێژەی بابەت کلیکی ئێرەبکەن …….

دروستکردن و خوڵقاندنی پاڵەوان، کارەکتەر، بەتایبەت (پاڵەوانی سەرەکی -شاکەس) گرنگترین و سەرەکیترین خاڵە لە نووسینی ڕۆماندا، چونکە شاکەس هەر بەپرس نییە لە ئاڕاستەکردنی ڕوداو و گۆڕینی ڕەوتی گێڕانەوە و یەکلایکردنەوەی ڕوداوە سەرەکیەکان، بەڵکو بەدیوێکی ناڕاستەوخۆ و ژێرەوانکێشدا، دەربڕی ڕوانین و جیهانبینی نووسەرە، واتە شاکەس، ئەو وێنە ئیدیاڵەیە، کە نووسەر بەشێکی زۆری بیر و دیدەکانی، لەوێوە پەخش دەکات. جا نووسەر پێ بزانێ، یاخود نەزانێ، شاکەس دەربڕی ماکی بیرکردنەوەیەتی، چونکە قسەکردنی نووسەر لە ڕێگەی کارەکەتەرەکانیەوە، خەون بینینی نووسەرە و خەونیش هەمیشه ڕایەڵی بە نەست و جیهانی شاراوەوە گرێداوە، کەمتر لەگەڵ واقیع و شتە ئاشکراکان مامەڵەدەکات. لەڕاستیدا باسکردنی کەس و شاکەس و هەموو تێمەکانی پەیوەست بەم باسەوە، قسەی زۆر هەن و کتێبی باشیش هەن، کە هەموومان دەتوانین وەدەستیانبخەین، ئەوەی من دەمەوێت لێی بدوێم، ئەوەیە، ئایا پاڵەوانەکانی نێو ڕۆمانی کوردی، چ جۆرە پاڵەوانێکن؟ ئایا پاڵەوان هەڵگری دید و فەلسەفەیەکی دیارکراوە؟ ئایا ڕۆمانی کوردی سەرکەوتوو بوە، لە وێناکردنی پاڵەوانێک، کە جیاوازبێ لەو ڕەوتە گشتییەی پێناسەی بۆ شتەکان هەیە؟ ئەگەر پاڵەوان نمایندەی ئاستی تێگەیشتنی نووسەر بێت، تێگەیشتنی نووسەری ئێمە چ جۆرە تێگەیشتنێکە؟ تێگەیشتنێکی تایبەت و جیاوازە لەو تێگەیشتنە گشتیەی بۆتە ڕۆشنبیری گشتی؟ یان تێگەیشتنێکی قوڵ و خودان فەلسەفەیەکی دیارکراوە بۆ ژیان و ماناکانی؟ ڕۆمانی باڵندەکانی دەم بای عەتای نەهایی، یەکێکە لەو ڕۆمانانەی لەم دەساڵەی دوایدا دەنگدانەوەیەکی باشی بەدوای خۆیدا هێنا.
ئەگەر ئێمە لەڕوانگەی پاڵەوانسازیەوە، لەم ڕۆمانە بڕوانین و دیقەت لەوەبدەین کە کەسی پاڵەوان چۆن وێناکراوە، کە دواتر دەشبێتە ئەوەی لە خەیاڵدانی عەتادا، ڕۆشنبیر و مانای ڕۆشنبیر هەمان ئەو وێناکردنەیە کە پاڵەوانەکانی لێ خوڵقاندوە، کەسێتی…میهرەبان… کە یەکێکە لە شاکەسەکانی ئەم ڕۆمانە، دوای ئەوەی حەزی دەچێتە کچێک، بەناوی ئەفسانە و دواتر تێکەڵی سیاسەت دەبێت و بەو هۆیەشەوە ناچارە وڵات جێبهێڵێ، پاش زیاتر لە بیست ساڵ دەگەڕێتەوە، هەمان شاری خۆی و دەیەوێت، چیرۆکی یەکێک لە عاشقەکانی شارەکەی خۆی بنوسێتەوە، بە نێوی فەرهاد، کە ئەویش عاشقی کچێکە بەناوی کاڵێ و ئەویش خوێندکارە و بەهۆی کاری سیاسییەوە بە قاچاغ دەژیت، ئەگەر سەیری سیماکانی ڕۆشنبیر بکەین، لە دیدگای عەتاوە، دەبنین وێنەی ڕۆشنبیر لەم خاڵانەی خوارەوە کورت دەبێتەوە:
۱.ڕۆشنبیر کەسێکە کتێب دەخوێنێتەوە.
۲.ڕۆشنبیر جارجار مۆسیقاش دەژەنێ وەک کەسایەتی ناسری.
۳.ڕۆشنبیر، خەریکی نیگار کێشانە،
٤.ڕۆشنبیر هەمیشە کاری سیاسی دەکات.
بەکورتی ڕۆشنبیر، یاخود باشترین و کامڵترین کەس، لە جیهانبینی عەتادا، ئەوەیە مرۆڤ عاشق بێت و بخوێنێتەوە و بنوسێت و خەریکی هونەرەکان بێت،،،، واتە تێگەیشتنی عەتا بۆ کەسی جیاواز و ڕۆشنبیر و کامڵ، ئەو وێنانەیە کە باسمانکرد. ئەم جۆرە تێگەیشتنە، تێگەیشتنێکی قوڵ و ورد نین و سەر بەوە نین، کە عەتا توانیبێتی خاوەن دیدێکی تایبەت بێت بۆ ژیان، یان سەر بە فەلسەفەیەکی جیاوازبێت، بۆ ژیان، بۆیە پاڵەوانەکانی، پڕن لە بێ هودەیی و نیگەرانی و شکست…بەجۆرێک میهرەبان، وەک کەسایەتی سەرەکی ڕۆمانەکە، بەهۆی ئەو سیفەتانەی هەیەتی و ڕۆشنبیربووە و لە هەندەرانیش گەڕاوەتەوە، ئەمە وایکردووە کە کەسێکی کۆمەڵایەتی نەبێت و هەمیشە دورە پەرێزبێت، لەهەموو ئەو حیکایەتانەی لەماڵی باوکی و ماڵی مونیرەی خوشیکدا دەگوزەرێن، بەڵام نەشیتوانیوە بگاتە ئاستێک، ئەو سیستەمە کۆمەڵایەتیە، تێپەڕێنێت و سیستەمێکی تر بۆژیان بێنێتە ئاراوە، بۆیە هەمیشە کەسایەتییەکی خەمۆک و دڵتوندی هەیە، چونکە بەڕاستی بێ لانەیە، بێ لانەیەکەشی ئەوەیە، لە سیستەمە کۆمەڵایەتیەکە هاتۆتە دەر، بەڵام ماڵی تری نییە، بۆ ژیان.
کەسایەتی فەرهادیش، هەروەک میهرەبان، ئەویش لە گەڵ کۆمەڵگەکەدا ناژیت، واتە هەموو خەون و خەیاڵی، مژۆڵی کتێب و سیاسەت و وێنەکێشانە، بۆیە دواجاریش کاڵێ بەجێیدەهێڵێت و سەری خۆی هەڵدەگرێت، تا کاڵێ خۆی دەسوتێنێ. لەولاوە ناسری تار ژەن، دوای لەدەستدانی ئەفسانەی ژنی، شێت دەبێت، واتە هەموو شاکەسەکان، وێنەی کەسی ڕۆشنبیر و کامڵن لە خەیاڵی عەتادا، بەڵام چون عەتا هێشتا نەگەیشتۆتە ئەو ئاستەی، وێنای سیستەمێکی تر بکات، کە هەمان ئەو سیستەمە نەبێت، دواجاریش ناتوانێ و ناشزانێت چی لە ئایندەی پاڵەوانەکانی بکات. ئەم پێودانگەی لێرە باسی دەکەم، دەتوانین بەشێکی زۆری ڕۆمانی کوردی پێ بخوێنینەوە. ڕۆمانی کوردی تەنها توانیویەتی یاخی ببێت و نا بکات، لەو سیستەمەی پێی ڕەوانەبووە، بەڵام ڕۆمانی کوردی خاڵییە لە فکر، خاڵیە لە وێناکردنی شاکەسێک کە خودان پەیامێکی کامڵ و تەواو بێت. شاکەس لە ڕۆمانی کوردیدا، تەنها بەدیوە یاخییەکەیدا جوان و پڕ مانایە، بەڵام کاتێک داوای ژیان و ئاشتی لێبکەیت، دەستەو وەستانەو تەنانەت ناتوانێ ڕکابەری هێزە کۆمەڵایەتییەکش بکات، چونکە یاخیبونەکەی، پڕۆسەی پڕبون و تێگەیشتن نییە، بەڵکو حاڵەتێکی سایکۆلۆژی وەڕسییە و هاوارێکە و بەس. بانگێکی جدی نییە بۆ ژیان.
تەنانەت پێگەی ژنی ڕۆشنبیر لای عەتا، ژنێکە کە شیعر دەنوسێت و گوێ ناداتە ئەوەی عاشقە پیاوەکەی، بەتەمەنە و عاشق دەبێت. ئەویش لەبەر ئەوە نا، ئەو پیاوێکە جیاواز و پاڵەوانێکە، ئەتوانێ لەگەڵی بژی، بەڵکو بەتەنها لەبەر ئەوەی دەنووسێت و بەرهەمی هونەری هەیە. خۆ ئەگەر سەیری واقیعەکەش دەکەیت، هەمان یاری و وێنەمان دێتەوە پێش. بەڕاستی ڕۆمانی کوردی جگە لەوەی خاڵیە لە پەیام و دیدگا، بەدیوێکیشدا بۆ گەنجان و تازە لاوان، دڵخۆشکەر نییە و زەرەری زیاترە لەسود، چونکە لای کچان و ژنان، وێنەی پیاوی ڕاستەقینە، ئەوەیە هونەرمەندبێت و لای پیاوانیش ئەگەر ویستیان جیاوز بن، دەبێت لانی کەم نووسەر و مۆسیقار و هونەرمەندبن. ئەمەش هەمووی وابەستەی ئەو دیدە کۆنسەرڤاتیڤەی عەتایە، بۆ چەمکی ڕۆشنبیر و کامڵ بوون. ئەگەر ئێمە پێمان وابێت تەنها نووسەران و دکتۆر و پسپۆڕ و هونەرمەندەکان ڕۆشنبیربن، ئەی چۆن داوای ڕۆشنبیربوون لەخەڵکی سادە و کاسب بکەین؟ بۆچی لۆمەیان بکەین، کەسی ڕۆشنبیر کەسێکە، هەمیشە ئامادەیی ئەوەی تیایە بگۆڕێت و باشتر ببێت. ئامادەی ئەوەی تیایە بیرکردنەوە کۆنەکانی فڕێبدات و هەمیشە لەخەمی باش بووندا بێت. ڕۆشنبیربوون، هیچ پەیوەندیەکی بە نووسین و بڕوانامەو مۆسیقا و هونەرەوە نییە بە تەنها، ڕۆشنبیربوون، بازنەیەکی فراوانە و هەموو کۆمەڵگەی تێدایە، نەک چێنێکی تایبەت. ئه‌ده‌ب وه‌ك راوچییه‌كی شاره‌زا پێش فه‌لسه‌فه‌ هه‌وڵی كه‌شفكردنی رۆحی سه‌رده‌مه‌كه‌ ده‌دات و ئاشكرای ده‌كات و وێنای راسته‌قینه‌ ده‌خاته‌وه‌، هه‌روه‌ك چۆن سێرڤانس پێش هۆسرڵ و هایدگه‌ر گوزراشتی له‌ رۆحی ئه‌وروپی كردووه‌. #

پێشره‌و عه‌بدوڵڵا

بڕوانه‌:

ميلان كونديرا، فن الرواية، مركز الثقافى العربي، الطبعة اولى، مغريب، 2017، ص 12

نووسینی ڕۆمانێکی باشی خەیاڵی زانستی (خەز) پڕۆسەیەکی ئاسان نییە. نووسینی ژانری تری ڕۆمان جارێک ئەستەمە، هیی خەز دوو جار. وێڕای گرێ و کارەکتەر و نووسینی باش، کە توخمەیلی هەموو ڕۆمانێکی باشن، خەز زیاتری گەرەکە.
بیرۆکە. جوانیی خەز بیرۆکەکەیەتی (ئیستیان، ٢٠٠٨). پێش نووسین هەندێ پرسیار لە خۆت بکە. پرسیاری سادە یان ئاڵۆز. چی دەبێت ئەگەر زانست بتوانێت سەری مرۆڤێکی تازە مردوو لە مرۆڤێکی زیندوو بچێنێت؟ چی دەبێت ئەگەر دەرمانی گەنجبووەوە دروست بکرێت؟ چی دەبێت ئەگەر زەوی دوو سانتیمەتر لە خۆر نزیک بکەوێتەوە؟ سەتان پرسیاری تر. بۆ نموونە، (نێتوێرک ئیفێکت)ی وێڵز مارسا (٢٠٢٠) باس لە جیهانی رۆبۆتی بکوژ و مرۆڤ دەکات. چی دەبێت ئەگەر ڕۆبۆت وەک مرۆڤ هەست و جێندەری هەبێت؟ خەزنووسی (ئێنیمی) کەی ئیسن دەڵێ بە پرسیاری نائاسایی دەست پێ بکە.
توخمی چیڕۆک. گرینگە بیرۆکەیەکی باشت هەبێ، بەڵام مەرج نییە چیڕۆکەکەت باش بێ (رەیمۆند، ٢٠١٠). پێچەوانەکەشی ڕاستە. رەنگە چیڕۆکەکەت باش بێ، بەڵام بیرۆکەکەت هەو نەبێ. بۆ نموونە، (دواهەمین دابەزینی شەوی عیسا)ی شێرزاد حەسەن بیرۆکە و چیڕۆکەکەش هێند سواوە تامی ئەدەب نادات.
سەبارەت بە چێژی ڕۆمان ئەم پرسیارانە لە خۆت بکە: ژیانی پاڵەوان (پرۆتاگۆنیست) چۆن دەبێ؟ گۆڕانەکان چی دەبن، کێشە و خەمی چی دەبن؟ گرێیەکە لە کوێ و چۆن دەست پێ دەکات؟ ئەی کۆتاییەکەی؟ لە دنیای خەز، دەبێ توخمەیلی گێڕانەوەی چیڕۆک ڕەچاو بکەی، وەک کات و شوێن، کارەکتەر، گرێ، تێڕوانینی گێڕانەوە، کەوانەی گێڕانەوە و تاد.
کات و شوێن. دەبێ شوێنەکە سەرنجڕاکێش بێت، نەک لە واقیع، لە نێو جیهانی چیڕۆکەکە (ئیستیان، ٢٠٠٨). با خەزەکەت لە گەڕەکی عارەبان بێت، بێو زانست لەوێ سەرەتان چاک بکاتەوە و خەڵکی بە تەلەپۆرت بنێرێتە سەر مەریخ، سەرنجڕاکێشترین شوێن دەبێ. یاسا و سیستمی شوێنەکە گرینگە. ئەگەر کات رابردوو بێ، دەبێ شارەزای ئەو سەردەمە بیت، لێی بکۆڵەوە و لەسەری بخوێنەوە. ئەگەر ئایندە بێ دەبێ بە پێی ئەو کات و ئەو سەردەم حسێبی هەموو شتێک بکەی. ناکرێ لە ٢٠٧٠ خەڵک هێشتا ئایفۆن بەکار بێنن.
کارەکتەر. بۆ نموونە: پاڵەوان و دوژمنەکەی (پرۆتاگۆنیست و ئەنتاگۆنیست). کەسایەتیی پاڵەوانەکە، سیفەت و رەفتار و شێوەی. کێشەکانی. چیڕۆکەکەت خۆش دەبێ ئەگەر پاڵەوانەکەت بە دار و بەردا بدەی، تووشی هەڵوێستی سەختی بکە، با ناخۆشترین ئەزموون تاقی بکاتەوە. کاردانەوەی لە کاتی شکستدا چۆنە؟. چۆن بەسەر ململانەکانیدا زاڵ دەبێ؟ بە هەمان شێوە، ئەنتاگۆنیست دەبێ بەهێز بێ و سەرئێشەی چاوەڕواننەکراو بۆ پاڵەوان دروست بکات (تۆم، ٢٠٠٠). بە کورتی، نابێ دڵت بە کارەکتەر بسووتێ و وەک بووکەشووشە مامەڵەی لەگەڵدا بکەی.
گرێ. بۆ نموونە: گروپێک دەچنە مەریخ تا چەند سەگێک لەوێ بەخێو بکەن، گرێی ئەمە چۆن دەبێ؟ بێو گروپەکە سواری کەپسوولێک بن و لەوێ دابەزن و دەست بکەن بە بەخێوکردنی سەگ، ئەوا هیچ گرێیەک لەوەدا نییە. گرێ دەبێ تژی بێ لە سەراوژێربوون، پێچ و پەنا و هەڵکشان و داکشان و گۆڕانی لەناکاو. گرێیەکە لە رووداوی یەکەمەوە دەست پێ دەکات. هەرچی دوای رووداوی یەکەم روودەدات دەبێ خزمەتی گرێیەکە بکات (کارل، ٢٠٠٠). گرێیەکە گەیشتنە بەوێ و بەخێوکردنی سەگەکانە بە سەرکەوتوویی.
ململانە. ئەو کێشانەن دێنە پێش گرێیەکە. کێشەی دیاریکردنی سەگەکان، کێشەی چوون، دابەزین، کەشوهەوای سەر مەریخ. کێ ناڵێ سەگەکان لەوێ نابن بە دڕندە؟ دەبێ شتێکی لەو جۆرەش روو بدات. من بم وای لێ دەکەم: سەگەکان بەرگەی تیشکی خۆری ئەوێ ناگرن، وردە وردە کار لە مێشکیان دەکات دەبن بە دڕندە. زاناکانی ئەوێ هەمووی دەخۆن، یەکیان نەبێ. ئەو کەسەش خۆی دەشارێتەوە و پێوەندی بە سەر زەوی دەکات و زاناکان پێی دەڵێن چ جۆرە دەرمانێک دروست بکات تا سەگەکان لەناو ببات و بگەڕێتەوە. ئافرەتێک بۆ ئەو رۆلە هەڵدەبژێرم، بێزار بووین بە دەست پاڵەوانی پیاوی سەر گەورە گەورەی ناشرین!
تێما. واتە چیڕۆکەکەت لەبارەی چییە؟ راستە خەز لایەنی زانستی تێدایە، بەڵام دەکرێ لەتەک تێمای زانستی، تێمای مرۆییشی تێدا بێ (برایەن، ٢٠٠٢). خەز واتە تاقیکردنەوەی مرۆڤ لە پێشکەوتنی زانست و پێشهاتی چاوەڕواننەکراودا (رەیمۆند، ٢٠١٠).
دروستکردنی جیهان. لەم لینکەدا سەیری باسی دووەم بکە، بۆ وردەکاریی جیهانی خەز گرینگە. https://www.zamenpress.com/Details.aspx?jimare=26430
کەوانەی گێڕانەوە. ئەویش چەند توخمێکی هەس: دەسپێک، جیهانی پێش ململانە. پەیدابوونی کێشە، لووتکە (کلایماکس). دنیای پاش لووتکە. چارەسەر/ ئەنجام، ئەویش کراوەیە یان داخراو (کارل، ٢٠٠٠). دەسپێکی سەگەکانی سەر مەریخ دەکرێ ئامادەکاری بێت، هەڵبژاردنی ستاف، سەگەکان، دروستکردنی کەشتییەکی تایبەت، مەرجیش نییە زۆر درێژ بێت. سەتان دەسپێکی تر هەن. لووتکە دەکرێ بەدڕندەبوونی سەگەکان بێ، یان کاتێ ستافەکە دەخۆن.
دەنگ/تێڕوانینی گێڕانەوە (پۆینت ئۆف ڤیو): ئەم پرسیارە لە خۆت بکە. ئەم چیڕۆکە هی کێیە؟ کێ دەیگێڕێتەوە. دەبێ لە سەرەتاوە بڕیار بدەیت. کەسی یەکەم، کەسی دووەم، کەسی سێیەم. کەسی سێیەمیش دەبێتە گشتگیر (ئۆمنیسنت)، واتە حیکایەتخوان هەموو شتێک دەزانێت، ئەوەکەی تر سنووردارە (لیمیتید)، واتە لە دیدی یەک کارەکتەر دنیا دێتە بینین و گێڕانەوە (کارل، ٢٠٠٠). لە دنیای ڕۆمانی پۆستمۆدێرندا گێڕانەوە بە دەنگی کەسی سێیەمی سنووردار باوە. دەکرێ ئەو ئافرەتەی دەمێنێتەوە چیڕۆکەکە بگێڕێتەوە، یان فرە دەنگ بێ، چەند کارەکتەرێک بیگێڕنەوە، یان دەکرێ کەسی سێیەم بێ. هەر دەنگێک بێ، خۆش بیگێڕەوە.
ستایل. وەک پەنجە مۆرە، ستایلی هیچ نووسەرێک بەوی تر ناچێت. چۆنێتیی بەکارهێنانی سینتاکس، دەنگ، ئامرازی ئەدەبی (رەوانبێژی) وەک خوازە و مێتافۆر، هیومەر لە خەزنووسێکەوە بە ئەوی تر جیاوازە (رەیمۆند، ٢٠١٠). چۆنێتیی داڕشتن، بەکارهێنانی وشە، دەمەیلی رێزمانی وەک رابردووی سادە و بەردەوام و تەواو و دوور، رانەبردووی سادە و بەردەوام و تەواو و تاد. سەت کەس لە هۆڵێکدا کۆ بکەوە، داوایان لێ بکە باسی چالێنان بکەن. چایەکە لێ دەنێن، بەڵام گێڕانەوەی هیچیان بەوی تر ناچێت. ئەوە ستایلە. چیڕۆکی سەگەکانی سەر مەریخ بدە سەت ڕۆماننووس، هەر یەکە بە شێوازێک دەیگێڕێتەوە.
ڕۆمانی بێزارکەر زۆرن، بەڵام بە ڕەچاوکردن و پڕاکتیزی ئەم وردەکارییانەی سەرەوە دەتوانی خەزەکەت بەتام بکەی. لە دەرفەتێکدا، بە زنجیرە وتارێک باسی کۆمەڵێ ڕۆمانی بێزارکەرتان بۆ دەکەم. ئێستە ڕۆمانێک دەخوێنمەوە، خۆماڵییە و بە حسێبی نووسەرەکە شاکارە. هەتا پێنج بەشم لێی خوێندەوە دە جار وازم لێی هێناوە و لێی هەڵاتووم. سەردەمی مێتا مۆدێرنە، بەسە ئیتر.

گۆران سەباح دکتۆرای لە بواری ڕۆژنامەوانی و نووسیندا هەیە لە زانکۆی کانزەس لە ئەمریکا. سێ ڕۆمانی (شاخوێنبەری سەرکردە، ترس و ڕق، دووی سوور) بە ئینگلیزی و کوردی چاپ کراوە. سکۆلەرەی فوڵبڕایتەرە، هەڵگری خەڵاتی باب سیگمان و کاڵدەر پیکێتی ئەمریکییە لە بواری ڕۆژنامەوانی و نووسیندا.

———————————————-

سەرچاوەکان:
Brian Attebery. Decoding Gender in Science Fiction. New York: Routledge, 2002.
Carl Freedman. Critical Theory and Science Fiction. Wesleyan University Press, 2000.
Istvan Csicsery-Ronay, Jr. The Seven Beauties of Science Fiction. Wesleyan, 2008.
Raymond Williams. Tenses of Imagination: Raymond Williams on Science Fiction, Utopia and Dystopia. Ed. Andrew Milner. Frankfurt am Main, Oxford and Bern: Peter Lang, 2010.
Tom Moylan. Scraps of the Untainted Sky: Science Fiction, Utopia, Dystopia. Boulder and Oxford: Westview Press, 2000.

لەناو ئێمـەی کوردا وشە هیچ بەهایەکی نەماوە، جونکە سیاسییەکان حەیایان نەماوە. رۆژانە هەزار رەخنەیان لیدەگیرێت مێش میوانیان نییە. رۆژانە خەڵك بە ناحەق دەکوژرێت کەس نایەتە دەنگ. ئیتر چۆن زەوق و سەلیقەی خوێندنەوەو ئەدەبیان لە شوێنی خۆی دا دەمێنێت و خەڵکانێك تاقەتیان دەبێت وتوێژی بابەتی شیعری کوردی هەنووکەیی بکەن؟
من دەزانم ئەم نووسینە هەر سەریەشەو کات کوشتنی خۆمە. هەرچەندە تا ئێستا بە خزمەت شاعیری ناسراو ماردین ئیبراهیم نەگەیشتووم، بەڵام لە روانگەی نووسینەکانیەوە دەتوانم دووربەدوور وەك خوێنەرێك بڕیار بەسەر رەهەندە جۆراوجۆرەکانیاندا بدەم، ئەمەش مافێکی رەوای خۆمەو وەك چۆن مافێکی رەوای ئەویشە بێتە دەنگ و سەرنجی خۆی لەمبارەدا دەرببڕێت.
لێرەدا وەك موتابەعەرێکی شیعرەکانی ماردین ئیبراهیم سەرنجی دوا شیعری ئەو شاعیرەم دا بە ناونیشانی (بەفرێکی زۆر لە ئیگزیتەر باریبوو) لە گۆڤاری رامانی ژمارە (٢٧٤) بڵاویکردبووەوە، بەڵام دەمخواست نە بینووسیایە و نە بڵاوی بکردایەتەوە، بۆچی؟ ئەویش لەبەر هۆیەکی سادەو ئاسان کە هیچ لایەنێکی تازەی تیا نییە بە بەراورد بە شیعرەکانی تری و لێرەشدا وتوێژی ئەم حەقیقەتە دەکەین.
کەواتە وەك هەندێك ناڵێم ئەم شیعرەی ماردین کاریگەری شیعرەکەی دلاوەر قەرەداغی لەسەرە کە لە ژمارە ٥١ ی ١٤/١/٢٠٢٠ ی رۆژنامەی زەمەندا بڵاوی کردبووەوە لە ژێر ناونیشانی (بەفرێ ئەبارێ لە چیا) و تیایدا دەڵێت:
بەفر پرووشە دەکا لە چیا
دونیا دەکاتە ئێوارەی خۆی
وەك سەما بکا
بەڵکو ئەو پرسیارەم لەسەرەتادا لا دروست بوو کە بۆچی (ئیگزیتەر)؟ بەڵێ
ئیگزیتەر شارێکی مێژووییە و بە پێی نەخشە دەکەوێتە ناوچەی دیڤۆنی وڵاتی ئینگلتەراوە، لە کاتێکدا سەدان ماڵباتی کۆڵبەران رۆژانە سەد جار دەمرن و دەژەیەنەوە کە دوعا دەکەن لەسەر سنوورەکان و لە ناو بەفردا رۆڵەکانیان رەق نەبنەوە یان نەکوژرێت، ئەمە خەمێکی رەسەنی هەڵقوڵاو لە ناوجەرگەی تراژیدیەکانی میللەتی کوردەوەیە، ئایا هەموو ناوێکی نامۆ بە خوێنەران دەبێتە هۆی ئەوەی شیعر بایەخدار بکات؟ ئەمەش رەنگە لە لاوازیی کەسایەتی تاکی رۆژهەڵاتییەوە سەرچاوە بگرێت و کە هەموو هێزو پێزو پێشکەوتنێك لە رۆژئاوادا دەبینێتەوەو خۆی لەیاد دەکات.
دواتر گەر بێینە سەر بابەتێکی تەکنیکی سەبارەت (بەفر لە ئیگزیتەر) لەناو ئەم شیعرەدا، دەبێت بپرسین ئایا ئەو گرنگی و بایەخەی هەیە (وەك بەهای شیعریی) کە نەك ببێتە ناونیشانی دەقەکەو بەس، بەڵکو ١٠ جار لەم شیعرەدا بە شێوەیەکی مانددوکەر چەندپات بکرێتەوە بەم جۆرانە:
١- لە ئیگزیتەر بەفرێکی زۆر باریبوو
٢- کچەکەم دەیگوت بابە ئاگات لێیە بەفرێکی زۆر
لە ئیگزیتەر باریوە؟
٣- بەڵام من لەجیاتی هەمووان، ساڵێکیان لە جیاتی هەمووان
لە ئیگزیتەر بەفرێکی زۆر باریبوو زۆر گریام
٤- من ساڵێكیان لە ئیگزیتەر کە بەفرێکی زۆر باریبوو
بۆی گریام
٥- کچەکەم شاهیدە ئەو ساڵەی لە ئیگزیتەر بەفرێکی زۆر
باریبوو من گریام
٦- لە ئیگزیتەر بەفرێکی زۆر باریبوو
٧- کچەکەم دەیگوت بابە کێ بروامان پێ دەکات بڵێین
ساڵێکیان لە ئیگزیتەر بەفرێکی زۆر باریوە؟
٨- ئەو ساڵەی لە ئیگزیتەر بەفرێکی زۆر باریبوو زۆر گریام
٩- کچەکەم شاهیدە ساڵێكیان لە ئیگزیتەر بەفرێکی زۆر
باریبوو، بۆی گریام
١٠- لە خەونمدا زستان بوو؛ بەفرێکی زۆر لە ئیگزیتەر
باریبوو کچەکەم دەیگوت بابە چاوت لێیە بەفرێکی زۆر
لە ئیگزیتەر باریوە!
ئەمە هەموو لە لایەك، لە لایەکی تریشەوە گەر بێینە سەر ناوەڕۆكی ئەم شیعرە؛ ئەوا دەبینین لەسەر یەك خاڵ دەوەستێت و جەخت دەکاتەوە کە ئەویش ئەوەیە:(هەمووان لە یادیان کرد بەڵام من لە بیرم نە چووەوە)، ئەمە لەکاتێکدایە کە هەر زوو لە شیعرەکانی تری شاعیردا بەر ئەم واتایە دەکەوین و لامان نوێ نییە، بۆ نموونە شاعیر لە شیعری خەدیجەدا دەڵێت:
بەڵام من لە ڕۆما ئەو ڕۆژانەی وەک سەگ لە چارە نووسی خۆم هەڵدەهاتم تۆم لەیاد بوو
یان لە شیعری (نەینەوا) دا دوو بارە سەبارەت لە یادنەکردن دەڵێتەوە:
بەڵام ئه‌وه‌ی قه‌ت هێور نابێته‌وه یاده‌وه‌ریی تۆیه که وه‌ک ئه‌سپی چه‌مووش له‌ناو سه‌رماندا ده‌حیلێنێت
هەروەها خاڵێکی تری هاوبەش و دووبارەی شاعیر لەم شیعرەدا بە بەروارد بە شیعرەکانی تری ئەوەیە کە بە چەندان جۆر دەگەڕێتەوە و دووپاتی سەختییەکانی ژیانی رابردووی خۆی دەکاتەوە، بۆ نموونە لەم شیعرەدا دەنووسێت:
ترسی خنکان لە ناو بەلەمەکاندا
ترسی مەرگ لەسەر سنوورو لەناو
کێڵگەی مینەکانا بەس نەبوو؟
من بەراوردی ئەم خەمە تاکەکەسییە بچوکانە بە مەرگەساتە گەورەکانی مرۆڤەکانی دەوربەرمان ناکەم، بەڵام ئەو جارێکی تر بە نموونە لە شیعری (خەدیجە)شدا دەڵێت:
یادگاریی ئه‌و ڕۆژانه‌یه که به خه‌مناکی له کاڵاسه‌وه سه‌یری دۆڤه‌رمان ده‌کرد
له پاتراوه سه‌رنجی ئه‌و که‌شتییانه‌مان ده‌دا که به ده‌ریادا ده‌یانفیشکاند و به‌ره‌و ڤینیس ده‌ڕۆیشتن
به‌ناو کێڵگه‌ی په‌تاته‌دا ده‌ڕۆیشتین و یادی شله‌ی په‌تاته‌ی داپیره ده‌یگریاندین
هەروەها خاڵێکی تر کە لێرەدا جێی باسە ئەوەیە کە کەرەسە شیعریەکانی بە گشتی زۆر نزیکن لەیەکەوە، بە بەکارهێنانی رووداوە میژوویی و ئاینییەکان (چ بەکارهێنانی ناوی پێشەواکان یان جەنگەکان یان شوێنەکان بێت) وەك: ئۆرشەلیم و کەعبە، مەدینە، کەربەلا، کەنعان ، یوسف و ئەندەلوس، یەزید، حوسێن، قابیل ، یەهودا …تاد، لە لایەکی تریشەوە خیتابی راستەوخۆی دەق بۆ: یان کچە یان خوشك یان خەدیجە یان زوڵەیخا …کە لێرەشدا خوێنەری زیرەك هەست بە هەڵبژاردنی وردی شاعیر دەکات بە بەکارهێنانی ئەم ناوانە و کاریگەریی لەسەر سۆزو هەستی خوێنەر، چونکە بە گشتی توخمی مێینە هەستەوەرترو ناسكترن و زیاتر جێی بەزەیین کاتێك وەکو کەرەستەیەکی شیعری سوودیان لێ وەردەگیرێت، یاخود دووبارەکردنەوەی تیمای (جەنگ) و تێکەڵکردنی بەبارە سۆزدارییەکە لە زۆربەی شیعرەکاندا دووبارە دەبنەوە، هەروەك لەشیعری (نەینەوا)شدا بەر ئەم هەقیقەتە دەکەوین و کتێبێکیشی هەر بەو ناوەوە (تۆ مەچۆ بۆ شەڕ) چاپکردووە، کەواتە لێرەوە دەکرێت بڵێین زۆربەی شیعرەکان درێژکراوەی یەکدین، بەڵام ناشکرێت هەر لەسەر ئەو شێوازە هەموو شیعرەکان بهۆنرێنەوە، هیوادارم ئەم قسانە دڵی شاعیر زویر نەکات تا بە جارێك هەر سەر بکاتە رۆمان و شیعر فەرامۆش بکات، بەڵام ئەم رەخنانە بنیاتنەر دەبن گەر بە دڵێکی فراوانەوە وەربگیرێن و بخوێنرێنەوە، چونکە لەمڕۆماندا خەڵك تاقەتی خوێندنەوەشی نەماوە، چونکە هەموو شتەکان بێ بەها کراون و حەزی ژیان و داهێنان و بنیاتنان لای خەلکەکان یان مردووە یان کوژراوە.
ئەوەی جێی گوتنە دابەزینی ئاستی شاعیرە بە پێی هێڵی زەمەنی نووسینی شیعرەکان، بەوەی یان زیاتر دووبارەکردنەوەی بابەتەکانی پێشوو و دنیابینی و زاراوەکانە بە جۆری هاوشێوە، یان نووسینەوەی هەمان هەست و سۆزی رابردووە لە شیعرێکی نوێدا بە هەمان فۆرمی پێشوو، لەم حاڵەتەشدا شاعیر ناتوانێت جیاوازبوونێك بخولقێنێت و ئەو سنوورە ببەزێنێت کە کۆتی ئەندێشەو ئەفراندنەکانی تێیدا قەتیس ماوە، یاخود بە بارێکی تردا ئەوە هەر قۆناغێکی دیاریکراو بوو کە مەرگەساتەکان شیعری جوان و نوێیان بە شاعیر نووسی و ئەو زەمەنە لەگەڵ پیس بوونی رووی ژیاندا تێپەڕی و گەڕانەوەی ئەستەمە، یاخود کاریگەریی پۆلەتیک و کێشەکانی رۆژن ئەو تەمەیان خستووەتە سەر مێرگی هەلقوڵینی کانیاوی بەهرە تازەوەبووەکانی شاعیر! پرسیاری تریش زۆر هەن بەڵام ئەوە بە تەنیا هەر شاعیرە بە شیعرەکانی دەتوانێت هەموو ئەو ئەگەرانە بڕەوێنێتەوەو حەقیقەتی گومانەکان پوچەڵ بکاتەوە، ئەگەرنا ئەوا ئێمە بێ وەڵام دۆش دادەمێنین!

{ هه‌موو ساڵێك له‌ 24 ی حوزه‌یران یادی له‌ سێداره‌دانی شیوعییه‌كی قاره‌مان و چاو نه‌ترس و فه‌رمانده‌یه‌كی لێهاتووی به‌ توانای پێشمه‌رگه‌ ئه‌كه‌ینه‌وه‌}.
له گه‌ڵ دامه‌زراندی حزبی شیوعی عێراق له‌ ساڵی 1934 شیوعییه‌كان له‌ پێناو ئازادی و سه‌ربه‌ستی وڵات و چاككردنی باری كۆمه‌ڵایه‌تی و ژیانی خه‌ڵكی هه‌ژارو چه‌وساوه‌و زه‌حمه‌تكێش تێكۆشاون و دووچاری راونان و گرتن وتێهه‌ڵدان وئه‌شكه‌نجه‌و ئازارو كوشتن و زیندانیكردن بوونه‌ته‌وه‌و له‌ رێی ئه‌و تێكۆشانه‌دا له‌ پێناو{ نیشتمانێكی ئازادو گه‌لێكی به‌ختیار} خوێنێكی زۆریان به‌خشیوه‌و یه‌كێك له‌و شیوعییانه‌ تێكۆشه‌ری سه‌ركرده‌و فه‌رمانده‌ی پێشمه‌رگه‌ ره‌ووف حاجی محه‌مه‌د گوڵانییه‌.
له‌ ناو خێزانێكی جوتیاری هه‌ژاردا له‌ دێی گوڵانی حاجی كاكه‌وڵا مناڵێكی بزیۆی چاوه‌گه‌ش { ره‌ووف } له‌ ساڵی 1953 دا چاوی بۆ ژیان هه‌ڵهێنا و، هه‌ر له‌ مناڵییه‌وه‌ به‌هۆی هاتووچۆی هاورێیانی به‌رپرس و كادیره‌كان و ئه‌وانه‌ی له‌ به‌ر شاڵاو داپڵۆسینی رژێمه‌ كۆنه‌په‌رست و دیكتاتۆرییه‌كان هه‌ڵاتبوون وه‌ك هاورێیان ئه‌حمه‌د دڵزاری شاعیری ناسراوی گه‌له‌كه‌مان و عه‌بدوڵلای مه‌لا فه‌رج (مه‌لا عه‌لی) و فارس ره‌حیم (دكتۆر فارس) و ژماره‌یه‌كی تر، دێی گوڵانی حاجی كاكه‌وڵا بوو به‌ لانكه‌ی شۆرشگێران و ماڵه‌كه‌ی حاجی محه‌مه‌د گوڵانی بوو به‌ جێی حه‌شاردان و حه‌وانه‌وه‌یان و له‌ ناو ئه‌و خێزانه‌دا ره‌ووف په‌روه‌رده‌ ئه‌بێت وگوێی له‌ وشه‌ی شیوعی و شیوعییه‌ت و شیوعییه‌كانه‌‌و، له‌ دێی بانیخیڵان خراوه‌ته‌ به‌ر خوێندن و، له‌ پاش سه‌ره‌تایی چووه‌ته‌ ناوه‌ندی ده‌ربه‌ندیخان و ، به‌ هۆی بارودۆخی سیاسی و ‌ په‌یوه‌ندی كردن به‌ رێزه‌كانی حزبی شیوعی ده‌ستی له‌ خوێندن هه‌ڵگردو، خۆی به‌ ته‌واوه‌تی وه‌ك كادرێكی كارامه‌ ته‌رخانكرد بۆ كارو راپه‌راندنی ئه‌ركه‌كانی حزب.
رۆوف له‌ بارودۆخی گرتن وكوشتن وشه‌ری حكومه‌ته‌ خوێنرێژه‌كان نموونه‌ی ئازایه‌تی وخۆراگری قاره‌مانانه‌ بوو، له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا بوو به‌ ئه‌ندامی حزب و، هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ بوو به‌ ئه‌ندامی لێژنه‌ی جوتیاران و، ئه‌م لێژنه‌یه‌ كاروباری به‌شێك له‌ شاره‌زورو دێهاتی‌ قه‌ره‌داغ‌ و وارماوه‌و ده‌ربه‌ندیخانی به‌رێوه‌ ئه‌برد
له‌ پاش به‌یانی 11 ی ئازاری مێژوویی ساڵی 1970 هاورێ ره‌ۆوف به‌ گوروتێنێكی گه‌رم و ئازایانه‌و دوور له‌ ماندوو بوون په‌ره‌ی به‌ خه‌بات و تێكۆشانداو، حزب بۆ فێربوون و زیادكردنی زانیاری فیكری و رێكخراوه‌یی ناردیه‌ به‌غداو ، له‌وێ له‌ باره‌گای ناوه‌ندی حزبی شیوعی عێراق چووه‌ خولی راهێنان له‌ چه‌ندین كۆرس به‌شداری كرد و، له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا بوو به‌ ئه‌ندامی كۆمیته‌ی محه‌لی پارێزگاری سلێمانی و به‌رپرسی رێكخراوی حزب له‌ قه‌زای ده‌ربه‌ندیخان.
ره‌ۆوف له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا بوو به‌ كادرێكی لێهاتوو به‌ تواناو زۆر چالاك بوو، جێی سه‌رسورمانی هاورێیانی بوو له‌ ئه‌نجامدانی كارو ئه‌ركه‌كانی و ، هه‌ر بۆیه‌و له‌ ته‌مه‌نێكی كورتدا توانی‌ متمانه‌ی حزب و جه‌ماوه‌ر وه‌ده‌ستبهێنێت و، به‌ هۆی تواناو لێهاتووی و ئازایه‌تیدا له‌ ته‌مه‌نی لاویدا ببێت به‌ ئه‌ندامی رێكخراوی هه‌رێمی كوردستانی تێكۆشه‌ر.
به‌ڵی، له‌ تافی لاویدا له‌ حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو له‌ پێناو گه‌ل و نیشتمان هاورێ ۆه‌ووف رووی كرده‌ حزبی شیوعی عێراق و بوو به‌ ئه‌ندام و، ده‌ستیكرد‌ به‌ خه‌بات و تێكۆشانی بێوچان ، مرۆڤێكی دڵسوزو ئازاو نه‌ترس دوژمن به‌زین و خاوه‌ن تواناو سیفاتێكی جوامێرانه‌و كه‌سایه‌تییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی رێزدارو خۆشه‌ویست و خۆنه‌ویست بوو، ده‌ستپاك و جێی متمانه‌و، خاوه‌ن موراڵێكی بی وێنه‌و تیكۆشه‌رێكی بێ هاوتاو رۆڵه‌یه‌كی به‌ ئه‌مه‌كی گه‌ل بوو شه‌وو رۆژ به‌وپه‌ری توانایه‌وه‌و، له‌ پێناو بته‌وكردنی ریزه‌كانی رێكخراوه‌كانی حزب كاری ئه‌كرد.
له‌ 5/10/1972 له‌ گه‌ڵ قه‌دریه خان‌ كچی هاورێی شیوعی ناسراوو كرێكاری به‌نداوی ده‌ربه‌ندیخانی خۆشه‌ویست عوسمان هه‌ولێری هاوسه‌رگیری كردو، هه‌ر زوو له‌ رێگای تێكۆشانی پیرۆز‌دا خوێ و هاوسه‌ره‌ تێكۆشه‌ره‌كه‌ی هاورێ { قه‌دریه‌ عوسمان} دووچاری راونان و ئازارو ئه‌شكه‌نجه‌و بوونه‌وه‌و، خۆراگرانه‌ و سه‌ربه‌رزانه‌و له‌ خۆشه‌ویستی گه‌ل و نیشتمان و حزب و هاورێیاندا درێژه‌یان به‌ خه‌بات و تیكۆشان له‌ دژی رژێمی دیكتاتۆری خوێنرێژی سه‌دام حوسه‌ێن و حزبی به‌عسی عه‌ره‌بیدا.
له‌ ساڵی 1978 رژێمی دیكتاتۆری سه‌دام حوسه‌ێن ده‌ستیكرد به‌ شاڵاوێكی چه‌په‌ڵ دژ به‌ حزبی شیوعی عێراق و هه‌زاران شیوعی گیران و به‌ ده‌ستی جه‌للاده‌كانی رژێمی خوێنرێژ شه‌هید كران و، به‌ مه‌به‌ستی كرتنی هاوری ره‌ووف رژێمی به‌عس چه‌ند جار هه‌وڵیداو سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو، هاورێ بۆ خۆشاردنه‌وه‌ ناچار كرا روو له‌‌ ناوچه‌ی قه‌ره‌داغ بكات و، له‌وێشه‌وه‌ له‌ گه‌ڵ ژماره‌یه‌ك هاوری چوون بۆ هه‌ورامان بنكه‌ی پێشمه‌رگایه‌تی حزبیان له ناوچه‌ی {به‌له‌بزان} دامه‌زراندو، به‌ هۆی ئه‌وه‌ی هاورێ ره‌ووف یه‌كێك بوو له‌ به‌رپرسه‌كانی حزب روو به‌رووی زۆر ناخۆشی و مه‌ینه‌ت و هیلاكی بووه‌و، رۆژانه‌ ژماره‌ی پێشمه‌رگه‌ له‌ هه‌ڵكشان بوو، بۆ دۆزینه‌وه‌ی رێگاوبان بۆ ئازوقه‌و خواردن و چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی و تفاقی پێشمه‌رگایه‌تی شه‌وو رۆژ له‌ گه‌ڵ هاورییاندا بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌گه‌ران.
هاورێ ره‌ووف وه‌ك پێشمه‌رگه‌یه‌كی دلێرو چالاك له‌ ئه‌نجامدانی كاروبارو ئه‌ركی رۆژانه‌ی مرۆڤێكی جوامیرو هێمن و له‌ سه‌رخۆ بوو، له‌ لایه‌ن دۆست و پێشمه‌رگه‌و سه‌رجه‌م هاورییان و كه‌سوكاری جێی رێزو خۆشه‌ویستی بوو، هه‌موو كات ده‌م به‌ پێكه‌نین و قسه‌ خۆش ده‌ستپاك و دڵپاك و راستگۆو، به‌ درێژایی ته‌مه‌نی ژیانی مه‌ردانه و خاوه‌ن هه‌ڵوێست و، له‌ به‌ره‌ی پێشكه‌وتووخوازو ئازادیخوازان و گه‌ل بوو، به‌ سه‌ربه‌زی ژیاو چاونه‌ترسانه‌ هه‌ڵسوكه‌وتی ‌كرد.
له‌ پاش برینداركردنی له‌ ساڵی 1983 و به‌ مه‌به‌ستی تیماركردن و خوێندن حزب ناردیه‌ مۆسكۆ له‌ یه‌كێتی شۆره‌وی جاران و، له‌ گه‌رانه‌وه‌یدا حزب ناردیه‌ كۆماری یه‌مه‌نی دیموكراتی بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی زانیاری عه‌سكه‌ری و، كه‌ گه‌رایه‌وه‌ كوردستان بوو به‌ به‌رپرسی عه‌سكه‌ری مه‌ڵبه‌ندی سلێمانی و كه‌ركوك – حزبی شیوعی عێراق.
ساڵی 1987 به‌ هاوكاری هاورییان و به‌رپرسانی حزبه كوردستانییه‌كانی تر نه‌خشه‌یان بۆ لێدانی دوژمنی دیكتاتۆری و ئازادكردنی قه‌رداغ داناو، سه‌ركه‌وتووانه‌ گه‌یشتن به‌ ئه‌نجام و دوژمنیان له‌ ناوچه‌ی قه‌ره‌داع قاوداو، حزب به‌ بێ زیان ده‌سكه‌وتێكی باشی ده‌ستكه‌وت و، هه‌ر له‌ پاش ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌ هاورێ به‌ یارمه‌تیدانی هاورییاتی تر نه‌خشیان بۆ كرتنی شارۆچكه‌ی نه‌وجول دارشت و، هیزه‌كانی حزب به‌ ته‌نها توانیان له‌ ماوه‌یه‌كی كورتداو به‌ بێ زیان ده‌ست به‌ سه‌ر شارۆچكه‌كه‌ بگرن، له‌ گه‌ڵ ده‌ستكه‌وتێكی گه‌وره‌ له ئۆتۆمبیل و دۆشكاو و هاوه‌ن و ئار بی جی و چه‌كی سووك و كه‌ره‌سه‌ی په‌یوه‌ندی و جیهازی راكاڵ و.
له‌ دوای پرۆسه‌ی ئه‌نفالی چه‌په‌ڵ و، له‌ كاتی كشانه‌وه‌ی هێزه‌كانی حزب و حزبه‌كانی تر له‌ ناوچه‌ی قه‌ره‌داغ هاورێ جه‌وهه‌ر نه‌یویست ناوچه‌كه‌ چۆڵ بكات و، سوور بوو له‌ سه‌ر مانه‌وه‌و، له‌ پاش ره‌زامه‌ندی حزب له‌ گه‌ڵ پۆلێك له‌ پێشمه‌رگه‌ ئازاكانی حزب مایه‌وه‌ و، له‌ كاتی چوونی بۆ ناو (مجمع) ی نه‌سر له‌ نێوان زه‌رایه‌ن و عه‌ربه‌ت و، به‌ چاوساغی چڵكاوخۆرێكی سه‌ر به‌ رژێمی به‌عسی جانه‌وه‌ر، هێزه‌ تایبه‌تییه‌كانی رژێم هێرش ئه‌كه‌نه‌ سه‌ر شوێنی هاورێ جه‌وهه‌ری كۆڵنه‌ده‌رو، دوژمن هه‌موو جۆره‌ چه‌كێكی نوێ و مۆدیرن به‌كار ئه‌هێنی و، ، له‌ پاش شه‌رێكی درندانه‌ له‌ رۆژی 9/10/ 1989 ئه‌یگرن و ره‌وانه‌ی گرتووخانه‌كانی كه‌ركوك و به‌غدای ئه‌كه‌ن و، زۆر درندانه‌ ئازاری ئه‌ده‌ن و هاورێی نه‌مر هیچ شتێك نادات به‌ده‌‌سته‌وه ‌وه‌ك ماڵی حزبی و شوێنی هاورییان وپێشمه‌رگه‌ی ناو شاره‌كان و نهێنییه‌كانی ترو، به‌و هه‌ڵوێسته‌ پر له‌ جوامیری و مه‌ردانه‌یه‌‌ زیاتر رووی دوژمن و چڵكاوخۆرانی ره‌ش كردو، دوژمن هیچی بۆ نه‌مایه‌وه‌ جگه‌ له‌ گرتنه‌به‌ری كارێكی دێزوقیزه‌وه‌ن و نامرۆڤانه‌ و له‌ رۆژی 24/6/1990 هاورێی قاره‌مانیان له‌ سێداره‌دا.
له‌ پێناو خاک و نیشتمان وحزب هه‌موو ژیانی خۆی وخیێزانه‌که‌ی کرده‌ قووربانی بۆ خۆش گووزه‌رانی هه‌ژاران و چه‌وساوه‌كان و، له‌ پاش كۆچی هاورێ جه‌وهه‌ر خێزانه‌ تێكۆشه‌ره‌كه‌ی { قه‌دریه‌ عوسمان هه‌ولێری هاوسه‌ری و دو كچه‌كه‌ی : رۆژان و سازان و دوو كوره‌كه‌ی – گۆران و ئاواره‌ } به‌جێماون.
به‌ڵێ ئه‌ی هاورێی سه‌ركرده‌ { ره‌ووف حاجی محه‌مه‌د گوڵانی – جه‌وهه‌ر }، ئه‌ی مامۆستای لێهاتوو، ئه‌ی پێشمه‌رگه‌ی چاونه‌ترس، ئه‌ی به‌رپه‌رسی خۆنه‌ویست، ئه‌ی هاورێی رۆژانی سه‌خت و دژوار، ئه‌ی شه‌هیدی نه‌مر گیانتان و ماڵ و سامانتان له‌ پێناو گه‌ل و نیشتمان و حزب و شیوعییه‌ت به‌خت كرد، ئه‌ی شه‌هیدی نه‌مر ئێوه‌ بوون به‌ چرا بۆ هه‌موو شیوعییه‌كان و دۆستانیان بۆ ئه‌وه‌ی له‌ سه‌ر رێبازه‌ پیرۆزه‌كه‌تان برۆن له‌ پێناو: نیشتمانێكی ئازادو گه‌لێكی به‌ختیار.

22/6/2020

..

ئەو چاوانەی مانگیان تیا وونبوو
فریشتەیەک لەشيعرێكه وە دروستبوو
جەستەیەک بوە پەروانە
ڕستەیەک لە تەرتیلەکانی نەفرەت
لەسەر لەپی شەوێک
نەبارانی لەبەرا بوو، نە چارەیەکیشی
بۆ ڕۆحپژانی ئەو تارماییە مەستانە کرد
لە قەڵایەک لە ئازاری زومردی دەریا
تا سپێدەیەکی تر،
بۆ مشتێ لە ژوان توانەوە
بەڵام خۆ مانگێک لەبەردەما بۆت گریا
تۆ هەر بە دڵپژانی خۆتەوە
ڕۆژە زومردیەکانمت گوڵچنین کرد
کە ویستم بتبینمەوە
گفتو گۆی باران و ووشە بوو
ڕەگی دارەکان لە رۆحی منایە
بۆیە بە بڕینی هەر پەلێک
لە دارستانی سپی تەنیایی تۆ
دڵێشم خورپەیەتی
وەک خۆکووشتنی بایەک
بە پەنجەرە شەرەنگێزەکەی سەفەرمان
شەقامیش چۆڵ بن
هەر تەنیایی قیبلەنمامە
پیاوێک لە ئاسن
ژنێک لەبەرد
شاخێک لە ئاو
ئاسۆیەکیش پێشگەیشتنی ئەو کەشتیەی
لە ڕەگ و لم و نیشتمان پڕکرابوو.

چی لەوە خۆشترە شەرابی ئەوینت
تک تک بڕژێتە گەرووی تینووی منەوە؟

هەر کاتێک بڕیار ئەدەیت بڕۆی و نەیەیتەوە
چاوەڕوانم لە هەموو کات زووتر بێیتەوە

پێم بڵی چ جادوویەک لە دەنگی تۆدایە؟
بە یەک وشە لەگەڵ خۆم ئاشتم ئەکەیتەوە

لە کەنارێکی پڕ لە ئاگری دۆزەخدا بووم
ئەو کاتەی تاڤگەی ئەوینت بەسەرمدا رژا

لە واقیع و خەیاڵەکانمدا هەر تۆ هەیت
پێم بڵێ کوێ هەیە خاڵی بێت لە تۆ؟

هەر هەموو پێکەنینەکانی من
بەستراوەتە بە یەک تاکە بزەی تۆوە

پرشنگی روونی خۆت دەربخە
شەبەقێک بخەرە ناو تەمومژی رۆحمەوە

ئیشی من هەڵمژینی بۆنی عەترەکەت و
رامووسانی پەیکەری بەژن و باڵاتە

هەموو رۆژێک چاوەڕوانی نامەیەکی تۆم
تێیدا نوسرابێت چاوەڕێم مەکە، دەمێکە هاتووم

بە دوای ئەوەدا وێڵم
شوێنی تۆ، بۆ هەمیشە، دڵی من بێت

لە هەموو وێستگەکان چاو دەگێڕم
بەڵکو بریسکەی جوانیت رووناکم بکاتەوە

نەرم نەرم بۆنی هەناسەکانت بکە
بزانە بۆنی شیعری منیان لێ نایێ؟

لە خەونێکی زێدە خۆش دەچیت
کە هەموو شەوێک لە چاوەڕوانیتام

بڕیارتداوە بە بۆیاخی ئەوین رەنگم بکەی
بۆیە خۆم ئامادە کردووە ببمە پەلکەزێڕینە

بە یەک وشەی تۆ، زریان و گێژەڵووکەی رۆح و
بارانی بەلێزمە و خوڕی چاوەکانم دەوەستن

ستۆکهۆڵم – سۆلنا

….. کاتێک رژێم و دەستەڵاتە دیکتاتۆرەکان زیاتر و زیاتر بە جومگەکانی کۆمەڵگایە یەنە خوارێ ، مەترسییەکانی بوونی دەوڵەت و دامەزراوەکانی وەک بەشێک لە حیزب زیاتر ئەبێ و وەک ئەوەی ئەمڕۆی هەرێم شتێک نابینرای و هەستی پێ ناکرێ بە ناوی سیستەم ، سیستەم و ژێرخانە یاساییەکان واتا حیزب حیزبیش واتا چەن کەسێک ، دەسەڵاتی بنەماڵە لە رژێمەکەی ئەمڕۆی هەولێر کە لەژێر رکێفی بنەماڵەوە بەرێوە ئەبرێت بووە بە دەوڵەت ، ئەوەی بنەماڵە ئەیەوێت لە ڕێی حزبەوە جێبەجێی ئەکات و دوەڵەت وەک دامەزراوە و یاسا و هێز وا لەناو لەپی دەستی نوێنەرێکی بنەماڵە و لە سەرروی هەرەمی رژێمەکە دانیشتوە و تۆش بۆخۆت هەر هاوارکە تا تووشی ئیلتیهابی حونجەرە ئەبی کەس ئاوڕێکی خێرت لێ نایاتەوە ، ئەو کەس و خەڵکانەش کە بەناوی وەزیر و مەزیر ی بەناو حکومتەوە هەر چاوڕێی ئافەرینی حیزبن ئەبن بە بەشێک لەو دەستەڵاتەی یان ئەو حیزب و بنەماڵەیەی جێگەی دامەزراوە دەوڵەتییەکانی گرتۆتەوە و هەموو فەرمان و یاسایەکی حیزب(بێ فزە گرتن) جێبەجێ ئەکەن جا ئیتر لە بەرژەوەنی خەڵکە یان نا جاڕ بە جەهەنەم گرنگ ئەویە ئەم جێبەجێکارە بێ ئەوەی بۆی هەبێ بۆڵەبۆڵێك بکا یان خوانەکردە یەکسەر جێبەجێ نەکرێت ئەو کاتە بە تاوانی لایان لە رێباز وبێ وەفایی بۆ خوێنی شەهیدان وا وەیلا بە حاڵت ،
ئەم راستیەمان بە روونی لەم کاتەی کۆرۆنایە بۆ دەرئەکەوێت چۆن بەختەوەری بەناو سەرۆکی حکومەت ئەو مەسەلەیەی قۆستۆتەوە بۆ مەبەستی سیاسی حیزبی و بنەماڵەیی و وزیر و پارێزگار و فەرمانبەرە ملکەچە نەفامەکان بە نوقتە و سەری دێڕەوە جێبەجێی ئەکەن و ئەوان مەمنوون !! بەیانی بەناو سەرۆکی حکومەت بە وەزیری تەندروستی کە کادری حیزبەکەی خۆیەتی بڵێ بڕۆ تەسریح بە کە ئەگەر پارتی بیت کۆرۆنا کەمتر کارت لێئەکا !!، جونکە جەنابی وەزیر دوەڵەت و پیشەکەی خۆی لە حیزبا ئەبینێ نەک وەزارەت و خزمەتی خەڵک ، بێ سێ و دوو کردن ئەوەی بەناو سەرۆکی حکومەت ویستی لەبەر دەم دە پانزە ماکرۆفۆنا وەک تووتی ئەیڵێتەوە ، ئاخر ئەو هەموو یاری کردنە بە ئەعساب و دەروونی خەڵک بۆ ؟گەر حساباتێکی حیزبی وبنەماڵەیی لە پشتەوە نەبێ !! هەر داوای مووچە بکە بە تەلەفۆنێکی بەناو سەرؤکی حکومەت وەزیری تەندروستی یەکسەر لەسەر شاشەکان ئەڵێ بەپەلە بچنە ماڵەوە ئاگادارین فەوجێک کۆرۆنا بەرێوەیە بەرەو هەرێم بەتایبەتی سلێمانی و لەبەر خاتری ئێوە هات و چۆ قەدەغە ئەکەین و وەزیری خستنەئەولاوەی مووچەش ئەڵێ ؛ خەریک بوو مووچە بەین بەڵام بۆ ئەوەی نەکەوێتە دەست کۆرۆناوە ڕامان گرتووە !!پەلەتان چیە مووجەکانتان لە شوێنێکی ئەمینە(وەک ئەمانەتی بیست و حەوت ملیاردەکە) با کۆرۆنا تەواو بێ وەریئەگرن…
جا بۆیە مەترسییەکی گەورەیە کە دەوڵەت ببێ بە بەشێک لەدامەزراوەکانی حیزب و کادیرە بچووک و مێشک ئێکسپایەرەکان بەرنامەی حزب لە وەزارەتەکانیان بەڕێوەبەرن ، کاتێک حیزب بەناوی دەوڵەتەوە لەبەرژەوەنی خۆیان و بنەماڵە ئەبن بە سەرچاوەی یاسا ئیتر دەست لەو کۆمەڵگایە بشۆ کە خێر لە خۆی ببینێ تا ئەو حیزب و بنەماڵەیە دەسەڵاتدار بن ، گەر خۆشبەختانە نەمان ئەوە قسە و باسێکی تری لێ ئەکەین….واریدە وەزیر ئەقڵی بە دونیا نەشکێ ، یان لەئاستی مەسئولییەتا نەبێ یان تامەزرۆی پارە بێ ، بەڵام کاتێ وەزیرێک کە نوێنەرایەتی یاسا و دەوڵەت ئەکا بۆ پەرژەونی گشتی ئەبێ بە سێنەری سەرۆکی بەناو حکومەتەکە کە بەتاوانی دزینی قووتی خەڵک هیچ شەرعییەتێکی یاسایی لە مانەوەی لە حوکما نامێنێ ،موسیبەتەکە لەوێوە دەست پێ ئەکا کە هەرچی ئیعتبارێکی ویژدانی و یاسایی وئەخلاق ئینسانی و نیشتمانی هەیە لەبەر خاتری مانەوەی وەک وەزیر ، هەمووی ئەخاتە سنوقی وەنەوشەکەیەوە……

لەچوار تەرمی تەنی سستما
هۆبەی بزاڤیان هەڵواسی
دڵم قورس و
مێشكم تەپیوو
دەستی راستم
پەنجەی چەپمی نەدەناسی
لەم كەینوونەی كورد خنكانا
لەم شاگەشكەی
نەوەی تورك و ئەردۆغانا
بەنەمانی
پارچەكانی دیكەی لەشم
ئامەدیان خستە تەڵەوە
.رێگەی ئاگریان پێكهێنا
قەندیلیان پڕ كرد لەبۆمب و
سلیمانی بەكیژی دهۆك نامۆ بوو
كەركوك بووە شانۆی گورگ و
شێخان بەر ورژمی گڕ كەوت
داعش هات و
لەسەر دڵی سنجار لێی خەوت
گلێنەی دیاربەكرو
ئامەدو عەنتابیان برژان
هەر چۆن بەرێكەوتن نامەی
لۆزانی شوم
كوردستانیان
چوار پارچەكرد
ئێستاش ئارەزوویان وایە
باكورو باشوور لێك وەردەن
رۆژهەڵات و رۆژئاوا
لێك بترازێنن
بەم رۆژگارە كوردستانم
بەناپاڵم دەسووتێنن
هەروا جەستەی رۆڵەی كوردە
لەنێو ئاگرا گیان دەدات
جامانی پیاو
دەرپێی ژنان
بەدەم باوە سەما دەكات
میرەكانمان
بێ دەنگ و سەنگ
لەپێشوازی شای عوسمانی و
ئاغای ئێرانی چاوبازن
تەماشاكە سنگی باكور
لەپێناوی جەرگی باشوور
خەڵتان خوێنە
هێشتا دەكرێن بەتیرۆریست
لەنێو دڵی واری خۆیان
بەدەردەنرێن
قەندیل سەنگەری ئابڕووەو
بەكابووڵ و
ئەفغانستانی دەچوێنن
دەیانەوێ
بیكەنە سەحرای عەرعەرو
نوگرە سەلمان
دەستی جەندرمەكان دەگرن
لەگەڵ ژەهری كۆنە قینا
ئەنفالێك دی
دەكەن بەدیاری كوردستان

ستار ئه‌حمه‌د

ڕۆژێک مـــــامۆستای زانست
لە باخچــــــەی قوتابخانە
باسی ژینگەی بۆ کــــــردین
بوو بـــــــە خۆشترین وانە
لــەنێو چیمەنی ســـــەوز و
گوڵی بۆنخــــۆش و جــواندا
گشت دانیشتبووین لــــە ژێر
ســێبەری دارەکــــــــاندا
چەندە خۆش بوو مـــامۆستا
وەک ھـــــاوڕێیەکی شیرین
وانەکــەی دەوتــــــــەوە
دەم بـــەخەندە وپێکەنین
باسی ژینگەی بــــۆ کردین
ئێمەش بەشدار بووین ھەموو
بـــە چــــــالاکی نواندن
وانەکە خۆشتر بـــوو بـــوو
لـــــە کۆتایی وانـــــەکە
خۆی شوێنێکی دیــــاری کرد
ئەو نەمامـــــەی ھێنابووی
ھــــات ڕواندی دەست و برد
ئێمــــــەش بۆ ڕۆژی دواتر
بـــــــــەدڵی پڕ ھیواوە
سەر و نەمـــاممــان ڕواند
لای ئەوەی مامــــــۆستاوە
١٧/١/٢٠٢٠

بەشی یانزەهەم

دەستپێك:
خونچەی هیچ توێژینەوەیەك لەخۆڕا ناپشكوێت. بۆئەوەی باخی توێژینەوەكان هەردەم پڕبن لە مەنزڵی جوداجودا كە ڕامان و ڕوناكی ،تایبەت بە دەوروبەروو و جیهان، ڕۆكەنە ناو بۆچوونەكانمان بەردەوام پێویستمان بە ڕواندنی پرسیار و دروستكردنی شكۆداریە بۆ گومانكردن. لەبەر ڕۆشنایی ئەم قسانە لەسەر سەكۆی ئەم بەشە (و بەشی داهاتووش) لە گوێی دیدگاكانی سڵاڤۆی ژیژێك (Slavoj Žižek) ڕۆدادەنیشین و ئەو سەیركردنە فەلسەفییانە دەهۆنینەوە كە لەمەڕ پەتای كۆرۆنا وتونی. ژیژێك كە بیریارێكی چەپە خەڵكی وڵاتێكی خنجیلانەیە بەناوی سلۆڤێنیاوە بەپایتەختێكی دڵفرێنەوە ،لیوبلیانە، كە دانیشتوانەكەی دوو میلیۆنێكە و پێشتریش بەشێك بووە لە كۆماری سۆسیالیستی یۆگسلاڤی پێشوو. هزرەڤانیەكانی ژیژێك پانتایەكی گەورەیان لە نووسین سەبارەت بە “”فەلسەفە و كۆرۆنا”” داگیركردووە. لە شیكاریەكانیدا سەبارەت بە پەتای كۆرۆنا و ئەو تەنگژەیەی پەتاكە لەگەڵ خۆیدا هێنای بۆ جیهان ڕەهەندێكی زۆری ئێدیۆلۆژیش بەدیدەكەین. سەرباریئەوە، سەمەرەیی سڵاڤۆی ژیژێك لەوەدایە كە زۆر دەنووسێت و لەسەر هەموو شتێكیش وتنی خۆی هەیە و لە سۆسیال مێدیای ڕۆژئاواش دەركەوتنی بەردەوامی هەیە. لە هەموو تەنگەژەیەكی سیاسی و ئابووریدا پۆلێك پەرچەكرداری دەنوێنێت و زۆرێك لە ڕوناكبیرانی ڕۆژئاواش بەخۆیەوە سەرگەرمدەكات. لەناو هەموو ئەو شیكاریانەی بێوچان سەبارەت بە پەتای ناوبراو بەردەستمانیدەخات وتنی هێگل، ماركس، فرۆید و لاكان بێ شۆمار لەسەر زاری دێن و دەچن. لە یەكەم نوسینی لەسەر ڤایرۆسەكە، كە سەرەتای ئەم ساڵ نووسیویەتی، جاڕی ئەوە دەدات كە خەون بە (وەهان) ەوە دەبینێت، حەزدەكات سەفەرێك بۆ ئەوێندەرێ بكات و لە شەقامە جەنجاڵەكانی پیاسەیەك بكات. ئەم هەڵوێستەی ژیژێك لەسەر شاری (وەهان)ی چینی دژ بە هەڵوێستی ڕۆژئاوایە كە وەهان دەكەنە منداڵدانی پەتای كۆرۆنا. لایەنێك لە كرۆكی نووسینەكانی ئەم هزرەڤانە سلۆڤێنییە ئەوەشمان پێدەڵێن كە شتێك بەناوی ڤایرۆسی ئێدیۆلۆژیا لە سەرهەڵدانە و وشەی كاتەسترۆف- موسیبەت، كارەسات، بەڵا- (catastrophe) یش لە بەكاربردنێكی زۆردایە و لە كن ناوبراو جارجار بە داڕمانێكی نەختی و جارجارەش بە قەیرانێكی ژینگەیی یاخود تەندروستی دێت. هێندەی لە ئەندێشەی سیاسی و فەلسەفی ژیژێكیش حاڵیبووبێتین مادەمەكی لەژێرسایەی سێستەمێكی سەرمایەداری چاوچنۆكی جیهانیدا دەژین كاتەسترۆفەكان بڕانەوەیان بۆنییە.

درمناسی بیرمەندێك

ژیژێك هەڵگری ئایدیای كۆمۆنیزمە، لە نووسینەكانیدا بەگشتی خەو بە گەڕانەوەی كۆمۆنیزمەوە دەبینێت، ئەمەش وایكردووە لەتەك بەشێک لە بیرمەندانی ڕۆژئاوا لە ململانێی هزری تووندا بێت. شێوازە گاڵتەجار و پێكەنیناوییەكانی زۆرجار هۆكارن كە هەوادارانی سێمینار و لێدوانە تەلەفزیۆنیەكانی زۆرتربن و، نووسینە سیاسییەكانیشی ،بەردەوام، لەناو نەیارانیدا زۆرێك مقۆمقۆی ئێدیۆلۆژی دروستكردووە و تێگەیشتنی سەمەرەشی لەسەر تێكڕای وتنەكانی نەخشاندووە. ڕەنگە چەپبوونەكەی، دواتر هێرشە بەردەوامەكانی بۆسەر نیولیبرالیزم(Neoliberalism)پەیوەندیەكی زۆری بە بەشێك لەو ڕەخنانەوەش هەبێت نەیارانی لێیدەگرن. ژیژێك درمناس(epidemiologist) نییە، شتێكی ئەوتۆش لەسەر درمناسی(Epidemiology) نازانێت. لە زۆربەی نووسینەکانیشی سەبارەت بە پەتای كۆرۆنا ڤایرۆس دانی بەوەدا هێناوە كە لەو بوارەدا پسپۆر نییە، لێ ئەم ڕوناكبیرە سلۆڤێنیە كۆمەڵناسێكی دیاری ئێستای ئەوروپایە و لەسەر ئەو بناغەیەش پاشخانێكی ئەكادێمی بۆخۆی لە بوارەكانی ئابووری، سیاسەت و فەلسەفە پێكهێناوە، بۆیە شیكارییەكانی ڕەهەندی جۆراوجۆر وەردەگرن و لەژێرسایەی تێهزرینە فەلسەفییە سیاسیەكانی هێگل و ماركس، دواتر لاكانی شیكاری دەروونی، تیۆریزە بەسەر سێستەمی سیاسی و ئابووری- كۆمەڵایەتی جیهانیەوە دەكات و، خودی مۆدێلی بازاڕی گلوباڵیش، كە تەواوكەری سەرمایەداری جیهانییە، بەردەوام دەخاتەژێر نەشتەری شیكارییەوە. بەو پێیە ژیژێك سەبارەت بە مانای درم(Epidemic) بەرەو ئەو بینینەمان دەبات کە پێویستە لێكدانەوە بۆ ئەو هەل و مەرجانە بكرێن درم شیاودەكەن. لەم بارودۆخە جیهانییەدا بەپێی بینینی ژیژێك هەندێك لەو هەل و مەرجانە دەشێت جیهانگیری و بازاڕی سەرمایەداری بن.
ناشێت جێگای سەرسوڕمانبێت کە درمناسیەكەی ژیژێك ڕەهەندی پزیشكی یان بایۆلۆجی نییە لەبڕی ئەوە ئەو درمناسییە لەژێر چەتری پۆلێك جیهانبینی فرەئاقاری تر(سیاسەت، دەروونناسی، ئابووری، فەلسەفە، سینەماناسی) كاری درمناسی خۆیاندەكەن كە پێگەی تایبەتی خۆیان لەناو ڕوناكبیر و خوێندكارانی زانكۆ و ڕۆژنامەوانان دا دروستكردووە، كە ڕەنگە هەر ئەمەش هۆكاربووبێت ببن بە سەكۆیەك بۆ بڵاوبوونەوەی خێرای تێگەیشتنەكانی. جێی سەرنجە ئەوەش بێژین، نووسینە سیاسی و فەلسەفی و شیكارییە سۆسیۆلۆژییەكانی ژیژێك تایبەت بە فیلمە جیهانییەكان دەلاقەیەكی نوێیان لە پەیوەندی ئەم بیریارە لەگەڵ كێشە نێودەوڵەتیەكان (نایەكسانی، هەژاری، بێكاری، گەندەلی، چەوسانەوە)سازاندووە. بۆیە خوێنەری نووسینەكانی ،لە ناو زمانە جیاكان، لە هەڵكشاندایە، لەلایەك بەهۆكاری كەمتر ئاڵۆزی ڕەوانبێژی نووسینەكانی و لەلایەكی تر بەهۆكاری ئەوەی بەردەوام لەسەر كێشە و دیاردە ڕۆژانەییەكان دەنووسێت.
ژیژێك زۆر زوو لەسەر پەتای كۆرۆنا دەستی بە نووسین كرد و بەشێك لەو نووسینانەی لە پەرتووكێك بەناوی “”پاندێمی: كۆڤید – 19 جیهانی هێنایەلەرزین”” كۆكردەوە و وەكیتریش تا هەنووكە لەسەر نووسین، لەو بارەیەوە، بەردەوامە. نووسینەكانی دووتۆی ئەم پەرتووكە لە چەند بابەتێكی زەقی سەرسامئامێزی سیاسی و سۆسیۆلۆژی پێكهاتوون (ئێمە هەموو لە ئێستایا لەناو هەمان بەلەمین، بۆ ئێمە هەموو كاتێك ماندووین؟، بەرەو ڕەشەبایەكی فیعلی لە ئەوروپا، بەخێربێن بۆ بیابانێكی ڤایرۆسی، پێنج ئاستی درم، ڤایرۆسی ئێدیۆلۆژیا، هێمنبەرەوە و شڵەژان! ، چاودێری و سزا؟ بەڵێ، تكایە! ، بەربریزم لەگەڵ ڕوخسارێكی مرۆیی چارەنووسمانە؟ ، بەربەریزم یان كۆمۆنیزم بە جۆرێكی سادە! ). جێی وتنە، ئاستی درمناسیەكەی ژیژێك لە پەرتووكەكەیدا دەگاتە ئەو شوێنەی هێما بۆئەوە بكات، هیگڵ ئەوەمان بۆ ڕووندەكاتەوە کە تاكە شتێك لە مێژووەوە دەكارین فێریبین ئەوەیە كە هیچی لێوە فێرنابین، بۆیە گوماندەكات ئەم پەتایە وامانلێبكات داناتربین، ئەوەی دەبێت بۆ هەموان ڕوون بێت ،بەبۆچوونی ژیژێك، ئەوەیە كە ئەم پەتایە ژێرخانی ژیانمان دادەڕمێنێت كە ئەوەش ڕووبەڕووی كاتەسترۆفێكی، كارەساتێكی، ئابووریمان دەكاتەوە كە گەڕانەوە بۆ ژیانی ئاساییمان ئەستەمدەكات. بەمە ژیانە تازەكەمان لەسەر كەلاوەی ژیانی پێشومان بونیاددەنێینەوە و خۆشمان لەگەڵ ژیانێكی ڕووكەش دەگونجێنین. لێرەوە شڵەژان (پانیك) لەدایكدەبێت و هەراسانی دەروونی و ڕۆحی لەناو ڕەفتار و جووڵەكانمان دەڕوێت. ژیژێك هەر لەوێڕا، لە پەرتووكەكەی، لە نووسینێك بەناوی””بەربەریزم (Barbarism)بە ڕوخسارێكی مرۆییەوە”” گوزارە لەوە دەكات كە ماوەیەكە خواستی ئەوەی هەیە دووچاری ڤایرۆس بێت هیچ نەبێت بۆئەوەی لەو ڕاڕایە دەربازیبێت كە تیایدەژیت. تەنانەت خەوەكانی شەوانیشی نیشانەیەكی ترن لەسەر ئەو ڕاڕاییانە. پێشیوایە بەجۆرێك هەست بە پەرێشانی دەكات كە تەنیا بیرلەوە دەكاتەوە كەی شەو دادێت تاوێك بنوێت، كە دەشنوێت خەوە ناخۆشەكانی بێداریدەكەنەوە. لەم بارودۆخەش ،ژیژێك پێیوایە، خەو بە گۆڕانی كۆمەڵایەتی ڕادیكاڵانەوە دەبینێت. ئەو خەوە بەبۆچوونی ژیژێك بەهۆی كۆرۆناوە دێتەدی، ئەوە دێتە دی كە پێشتر پەیمان پێنەبردبوو. ئەو جیهانەی دەمانناسی و تیایا دەژیاین وا بەرەو داخستنی تەواوەتی دەچێت. هەموو لە ماڵەوەین و پێشمانخستۆتە ناو ئایندەیەكی ناڕوونەوە، ئەمەو جگەلەو تەنگژە ئابوورییە زەبەڵاحەی لە چاوەڕوانیماندایە. لێرەوە دەگاتە ئەو خاڵەی كە پەرچەكردارییەكان پێویستە نەشیاو بهێننەدی. نەشیاو تازە هاتەكایەوە. وەستان، لەماڵەوە بوون و داخراوییەكانمان بۆ ژیژێك “ئەو” نەشیاوەن، ئەو خراپەیەن كە ڕوویاندا. ئەمەشە كاتەسترۆفەکە- موسیبەتەکە- کە لێماننابێتەوە. لە ڕاڤەكردنەكانی ژیژێك دا كاتەسترۆف – بەڵا- فۆڕمی جیاجیا وەردەگرێت. كۆڤید-19 كاتەسترۆفی- كارەساتی- تازەی بۆهێناین، كە داڕمانی ئابووری و ژیانی كۆمەڵایەتیمانی گرتەوە. پێشتر تەنگژە نەختییەكان ئەوەیانكرد. پێشتریش وتمان، تا ئەو جێگایەی بە بیركردنەوەی سیاسی و فەلسەفی ژیژێك ئاشنابین مادامەكی لەژێرسایەی سێستەمێكی سەرمایەداری چەپەڵی جیهانیدا دەژین كاتەسترۆفەكان كۆتاییان نایەت.
ئەو داڕمانەی لەم ڕووەوە ژیژێك چاوەڕوانیەتی دەركەوتەی بەربەریزمە(وەحشیەتگەری)، ئەڵبەتە بە ڕوخسارێكی مرۆییەوە. بۆ ژیژێك ئەمەیە ئەو كێشەیەی لەگەڵ ساتەوەختی كۆرۆنا، بە جۆرێكیتر، بە بەربەریزم ئاشنابووین. ئەم بەربەریزمە بەربەرییەكی كلاسیك و نەریتی نییە. ئامانجی ئەم جۆرە بەربەریەتە مانەوەیە. لەو بارەیەوە ئاماژە بە وتاری سیاسییەكان دەكات كە پڕە لە ترس و تۆقان كە گوایە ئەم پەتایە ترسناكە و دەبێتە هۆی دووچاربوونی ژمارەیەكی زۆری سەرزەوی. لەم ڕوەوە باس لە دۆزی ئیتالیا دەكات لەسەر زاری سیاسییەكانیان كە گوایە پەتای ناوبراو زۆرێك لە بەساڵاچوان و ناساغەكان دەكوژێت. بیر لەو دۆزەش دەكاتەوە كە نەخۆشخانەكانی ئەوروپا ڕێكەوتیانكرد، وەلاوەنانی گیانی ئەوانەی هیوای چاكبوونەوەیان نەماوە، كە ئەوە بەقسەی ژیژێك تەنانەت لەگەڵ لۆژیكی كاتی جەنگیشدا ناگونجێت. لە دوای جەنگ، بەبێ گوێدانە تێچوون، بریندارە هەرە خراپەكان چاكدەكرانەوە. بۆیە داوادەكات ئەوانەی باری تەندروستیان زۆر خراپە، بۆئەوەی چیدی ئەوەنە ئازارنەچێژن، پێویستە جۆرە دەرمانێكیان بۆ دابینبكرێت كە یارمەتی مردنیانبدات، ئەڵبەتە یارمەتیدانی ئەوانەش كە پێویستەبژین. مەرجیشە گشت ڕێگایەك بۆ ئەم جۆرە یارمەتیانە بگیرێتەبەر بێ بیركردنەوە لە تێچوون.
ژیژێك وایبۆدەچێت، زوو زوو گوێمان لەوە دەبێت كە دەوترێت كەسانێك سەرپێچیان لە ڕێكارییە تەندروستییەكان كردووە، لێ ئەم سەرپێچیە بەزیانی كەسانی تەندروست دەگەڕێتەوە. ئەم هزرەڤانە كێشەكە بە چەند لایەنێكی ترەوە دەبەستێتەوە، ئاستی هۆشیاری تاك، هەستی ژینگەپارێزی و ..هتد، بەڵام بۆ ژیژێك ئەمە كێشە گەورەكە نیە، كێشە گەورەكە لەوێدایە سۆسیال میدیا زۆر ڕەفتاری تاكەكسی لە شكاندنی ڕێكاریە تەندروستییەكان گەورەدەكات و ناشمانگەیێنێتە ئەو شوێنەی تەنگژەی كۆرۆنا دژ بە سێستەمی سەرمایەداری بەكاربەرین و بیكەینە سەكۆیەك بۆ دروستكردنی گۆڕانی كۆمەڵایەتی و ئابوری پێویست. ژیژێك تەنیا داوای ئەوە ناكات كە ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی دۆزی تەندروستی مرۆڤەكان باشبكات، بەڵكو كاربۆ بەهەندوەرگرتنی دۆزی سروشتیش بكات. ئەمەش بەهۆكاریئەوەی ڤایرۆسەكان پەلاماری ڕووەكەكانیش دەدەن كە سەرچاوەی سەرەكی خۆراكەكانمانن. كەوابێت لێرە دەشێت بپرسین دەركەوتنی بەربەریزم بە پەچەی مرۆییەوە چۆن ڕوودەدات؟ بەبۆچوونی ژیژێك كاتێك ڕوودەدات ئامانج تەنیا مانەوەمان بێت لە ژیانا، مانەوە وەك مرۆڤ و هیچی تر. ئەو دەمەی كەمی لە پێویستی خزمەتگوزاری و شمەك دەبێت ئەمە لەلایەن خۆیەوە دەبێتە هۆكاری مردنی خەڵكێكی زۆر كە ڕێژەكەی بەپێی ژیژێك لەنێوان 60 بۆ 70 لە سەدی دانیشتوانی گۆی زەوی دەبێت. لەم حاڵەتە سێستەمی سەرمایەداری جیهانی دەكەوێتە پەیڕەوكردنی ڕێكارییە بەربەریەكان، هەروەك ئەوەی لە ئیتالیا كرا، زۆرێك نەخۆش و دووچاربوانی ڤایرۆسەكە فەرامۆشكران و لەبڕی ئەوە بایەخ بەوانە درا پێویستیان بە یارمەتی مامناوەندی بوو. هەر لە پەنای ئەم دۆزە قسە لە ترس هاتەگۆڕێ و باسی ترس لەگەڵ كۆرۆنا زیادیكرد. لەگەڵ بەرزبوونەوەی ڕێژەی تووشبووانیش ئەم وشەیە لە میدیاكانا نۆرمالبووەوە. داتاكان زۆرجار بەجۆرێك بڵاودەبنەوە كە ترس دروستبکەن. زۆرجار بانگەشەی نەمانی ماسك و پێویستیە پزیشكییەكانیش خەڵك دەترسێنن. بیریشماننەچێت، سێستەمی سەرمایەداری مشەخۆرە لەسەر ئەم جۆرە ترسانە.
ژیژێك وایدەبینێت لە هەنووكەدا لەبەردەم تەنگژەیەكی سێ ڕەهەندی داین. ڕەهەندی پزیشكی (بڵاوبوونەوەی پەتا)، ڕەهەندی ئابووری(بەدوور لە دەركەوتەكانی پەتاكە)، ڕەهەندی تەندروستی مێنتاڵیانە. ئەم سێ ڕەهەندە كاردانەوەی خۆیان لەسەر گشت بوارەكانی كار و ژیان هەیە. لەمبارودۆخە هەندێك كۆمپانیا بە میلیۆنەها ماسكیان بۆ فرۆشتن بەرهەمهێنا، واچاكە ماسكەكان نەك هەر نەكڕدرێن بگرە دەستیشبگیرێت بەسەریانا. نموونەیەكیشمان لەسەر هەوڵێكی ترامپ بۆدەهێنێتەوە كە پێشنیارێكی بە بەهای یەك میلیارد دۆلار خستۆتە بەردەست كۆمپانیەیەكی دەرمانی ئەڵمانی(CureVac) تاپەرەبە دروستكردنی ڤاكسین بدەن بۆ ئەمەریكا، هەرچی وەزیری تەندروستی ئەڵمانییە ئەوەی ڕەتكردەوە و ئاماژەی بەوەشدا كە ئەڵمانیا كار بۆئەوە دەكات ڤاكسین بۆ گشت جیهان بەرهەمبهێنێت. ژیژێك بەمە دەڵێت: مۆدێلی ململانێی نێوان بەبەریزم و شارستانی. ترامپ ڕێك دوابەدوای ئەمە داوای لە كەرتی تایبەتی ئەمەریكی كرد هەڵستن بە بەرهەمهێنانی پێویستییە پزیشكییەكانی ناوخۆی ئەمەریكا. ئەوەی دەوڵەت بڕیار لەسەر جۆری بەرهەمهێنانی كەرتی تایبەت بدات، وەك ئەوەی لە ئەمەریكا دەگوزەرێت، ژیژێك بە گەڕانەوەی كۆمۆنیزم پێناسەیدەكات.
ژیژێك لە قوژبنێكی تری پەرتووكەكەی،””بۆ زۆربەی كاتەكانی رۆژ هەست بە ماندووبوندەكەین ؟””، تیۆریزە بەسەر درمەوە دەكات و بەو دەرئەنجامەشمان دەگەیێنێت كە بڵاوبونەوەی پەتای كۆرۆنا وایكرد دوو چەشن لە مرۆڤ بوونیان هەبێت: یەكەم چەشن كارمەندانی كەرتی پزیشكیین. دووەم چەشنیش شتێكی ئەوتۆیان نەبوو بیكەن لە مانەوە لەماڵەوە زیاتر، ئەم چەشنە كەرەنتینكراوەكان دەگرێتەوە. ژیژێك وتەنی چەشنی دووەم زۆربەی كاتەكان هەست بە ماندووبوونێكی زۆر دەكەن كە خۆشم یەكێكم لەوانە. لێرەوە ژیژێك سەرگوزشتەی فەیلەسوفێكی ئەڵمانی، بەڕەچەڵەك كۆریای باشوری، دەگێڕێتەوە سەبارەت بە ڕەفتاری دوانەیی مرۆڤ لەژێر كاریگەری بەربەستی ناوەكی یان بەربەستی دەرەكی. بۆ ژیژێك نموونە لەسەر ئەم جۆرە بەربەستانە نووسەری پاكستانی كامیلە شەمسی(Kamila Shamsie) یە كە بەهۆی پشتگیریكردنی لە بایكۆتكردنی حكومەتی ئیسرائیلی لە خەڵاتی نێللی ساكس (Nelly Sachs Prize )ی ئەدەبی دوورخرایەوە، ئەمە لەكاتێكا نووسەری نەمساوی پێتر هاندكە(Peter Handke) ساڵی 2019 خەڵاتی نۆبڵی لە ئەدەب پێدرا كە پێشتر پاڵپشتی سوپای سربی كردبوو لە قەتلوعامی بۆسنیەكان. هەرچی جۆری دووەمی ئەم دوانەییەیە پەیوەندی بە ئێستای سەرمایەداری جیهانیەوە هەیە كە كۆمەڵگەیەكی چیناوی فرەئاستی دروستكردووە، كارمەندانی پزیشكی لە وڵاتێكی وەك چین بەشێكن لە چینی كرێكاران، كە ئێستا بەهۆی بڵاوبونەوەی پەتای كۆرۆناوە لەژێر فشارێكی زۆردان. هەرچی جۆری سێهەمە ئەوا هەردوو جۆرەكەی تری تیایە. ئەمەش ئەوانە دەگرێتەوە كە دەستی كارن و هاوكات جۆرێكیشن لە بەرهەمهێنەر، لێ لە شوێنی كارەكانیان دەچەوسێنرێنەوە. لەم بارەیەوە نموونە لەسەر ئەو كرێكارانە دێنێتەوە لە ناو چین و ئەندۆنیسیا لە كۆمپانیاكانی مایكرۆسۆڤت و ئاپڵ دا كاردەكەن. لێرەوە ژیژێك دەست بۆ ڕاستیەكی تر دەبات كە یەكێكە لە ناكۆكیەكانی سێستەمی سەرمایەداری جیهانی و لە سەردەمی بڵاوبوونەوەی پەتای كۆرۆناشدا سەریهەڵدا بریتییە لە زۆربوونی كەڵێنی چینایەتی و ئابووری نێوان كرێكار( و جوتیاران) و خاوەن كۆمپانیا و بەڕێوەبەرە گەورەكانی دامەزراوە گەورەكان. چونكە زیانە زۆرەكەی پەتای كۆرۆنا بەر ئەوانی یەكەم (كرێكار و جووتیار) دەكەوێت و زیانە هەرە گەورەكەش بەر كرێكارانی كەرتی تەندروستی دەكەوێت، هەرچی ئەوانیترە (خاوەن كۆمپانیا و كارگەكان) لەژێرسایەی تێكنۆلۆژیای زانیاری و ئامرازەكانیدا دەتوانن لەماڵەوە كارەكانیان ئەنجامبدەن. بەپێی تێگەیشتنی فەلسەفی و سیاسی ژیژێك پەتای كۆرۆنا ڕەهەندی تری بە كەڵێنە چینایەتی و ئابوورییەكاندا.
ژیژێك لە پەنایەكی تری پەرتووكەكەی باسی”بەخێربێن بۆ بیابانی ڤایرۆسیی”دەوروژێنێت. بەپێی ئەو باسە، بڵاوبوونەوەی بەردەوامی ڤایرۆسی كۆرۆنا هاوكاتە لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسە ئێدیۆلۆژییەكان كە ساڵانێكە لێرە و لەوێ تەشەنەدەستێنن (تیۆرییەكانی موئامەرە، تووندبوونەوەی ڕەگەزپەرستی و.. هتد). لەماوەی كەرەنتینی تەندروستیش ئەوانەی دووچاری ڤایرۆسە ئێدیۆلۆژیەكان بوون هەر ئەوانە بوون ڕەخنەی كەرەنتینی تەندروستی و لەماڵەوە بوونیان دەكرد. ئەڵبەتە ڤایرۆسگەلێكی تریش بوونیان هەیە كە بێزیانن، ئەمانە ئەو ڤایرۆسانەن بیر لە دروستكردنی كۆمەڵگەی ئەلتێرنەتیڤی فرەنەتەوەیی دەكەنەوە كە ڕۆڵی سەرەكی تیایانا هاریكاری و پێكەوەكاركردنی وڵاتانە. هەندێك، بەپێی تەماشاكردنی ژیژێك، پێیانوابوو بڵاوبوونەوەی پەتای كۆرۆنا لە چین دەبێتە هۆی هەڵوەشانەوەی دەسەڵاتی كۆمۆنیستی لەو وڵاتە، كە پێشتر بەڵایەكی لەو جۆرە، تەقانەوە نەوەوییەکەی تشێرنۆبیل، بووە هۆكاری هەڵوەشانەوەی سۆڤیەتی سەردەمی گۆرباتشۆڤ. ژیژێک واینابینێت. بە قسەی ژیژێك گرفتەكە لەوەدایە كە “ئەوانە” لەوە حاڵی نیین ئەم پەتایە دەبێتە هۆكار بۆ هیوامەندی بە ئەزموونی كۆمۆنیزم لە متمانەی ڕەهای بە زانست و زانایان. ژیژێك ڕەخنەی ئەوەش دەكات كە لەم دوایە زۆرترین بەرپرسیاریەتی دۆخە ناهەموارە تەندروستیەكە خراوەتە ئەستۆی هاوڵاتیان لە پاندبوونیان بە ڕێنوماییە تەندروستییەكان. ئەم بیرمەندە ئەمە بە تاكە چارەسەر نازانێت، بەڵكو گۆڕینی سێستەمە كۆمەڵایەتی – ئابوورییەكان بەلەوە لەپێشتر دەزانێت.

نیولیبرالیزمی كۆرۆنا

ژیژێك ئێستا لە هەموو ئێستاكانی تر بە ئێستایەكی سیاسی دەزانێت. لە دیدی “ئەو” ئێستامان سیاسی ترە لەچاو پێشوومان. بۆیە لەكاتی وادا دۆزینەوەی چارەسەر بۆ هاتنەدەرەوە لە تەنگژەكان ئاساییە. هەر بەو هۆكارە ژیژێك لەگەڵ ئەو كەسانەدا كۆك نییە كە وایبۆدەچن ئێستا كاتی سیاسەت نییە، بەپێچەوانەوە ئێستا ،بۆ ژیژێك، مەزنترین كاتی سیاسەتكردنە. ئەمەش بەهۆكاری ئەوەی جیهان لە فۆڕمی هەنووكەیدا لە ونبووندایە. وەكیتر ئەمە وادەكات ژیژێك هێرشی تووند بكاتەسەر نیولیبرالیزم (Neoliberalism) . نیولیبرالیزم كە كارلەسەر تێكشكاندنی ڕێسا ئابوورییەكان دەكات، تا زەمینە بۆ ئازادی ئابووری و زاڵكردنی كەرتی تایبەت بسازێنێت و لەو سەریشەوە خەرجیەكانی دەوڵەت كەمكاتەوە و بواری كاركردنی بازرگانی ئازاد بەرینكات و سنور بۆ دەستتێوەردانی ئابووریانەی دەوڵەت دانێت، بە یەكێك لە خەسڵەتە ئابوورییەكانی ئابووری سەدەی بیست و یەك، كە بناغەی بۆ سێستەمی ئابووری پۆستكاپیتالیزم (پاش سەرمایەداری) داناوە، دێتەژماردن. شایانی باسە، خاڵی هاوبەشی پەرتووكە ناوبراوەكەی ژیژێك هێرشكردنە سەر سێستەمی سەرمایەداری جیهانی و مۆدێلە سیاسیەكەی ئەم ئێستای ئەم سێستەمەیە، واتە نیولیبرالیزم، و بانگەشەكردنیش بۆ گریمانی كۆمۆنیزم بەرامبەر بەو تەنگژانەی سێستەمی ناوبراو ڕووبەڕووی مرۆڤایەتی دەكاتەوە. لێرە بەبێگومانەوە قامك لەسەر ئەو لایەنە دادەنێین كە پاشخانی ماركسیستی و لاكانی(ژاك لاكان مەبەستە) ئەم بیرمەندە یارمەتیدەرن وێنەیەكی بەرینمان لەسەر ئەو تەنگژە ئابووری و سیاسی و دەروونی و ڕەوشتیانە بۆ بخەنەڕوو كە لەگەڵ پەتای كۆرۆنادا دەركەوتن. تەقەلای بەشێك لە وڵاتان، كە سێستەمێكی سیاسی و ئابووری نیولیبرالیزمیانەپیادەدەكەن، بۆ بردنەڕێوەی ئابوورییانەی جیهان لە قۆناغی پاش كۆرۆنا دەكرێت وەك بەشێك لە سیاسەتی ئابووری سەرمایەداری جیهانی تەماشابكرێت. بۆ ژیژێك سێستەمی سەرمایەداری جیهانی لە تەنگژەی قووڵدایە. ئەم سێستەمە لە كۆرۆنا دەربازی بێت دەبێتە سێستەمێكی سیاسی و ئابووری بەربەری. ئێستاش لەناو ئەو گرفتە گەورەیەی بەهۆی كۆرۆناوە دووچاریبوەتەوە سەرقاڵی خۆسەپاندن و بەهێزكردنی سێستەمی كۆنترۆل و سزادانی توندە.
نیولیبرالیزمی كۆرۆنا بەرەو ئەو تەماشاكردنەمان دەبات كە دەوڵەمەندەكان لە ساتەوەختی بڵاوبوونەوەی كۆرۆنادا لە ماڵەوە بن و كرێكارە هەژارەكانیش كارە سەختەكان، كارە خزمەتگوزارییە ڕۆژانەییە قورسەكان و ئیشی ناو نەخۆشخانە و شوێنە گومانلێكراوە تەندروستییەكان بكەن. هەر لەم كاتەدا دەوڵەمەندەكان بەسەر یەختەكانیانەوە هەوایەكی پاك لەناو دەریا دوور لە مەترسییە تەندروستییەكان هەڵدەمژن یان لەو دوورگە و ناوچانە كاتەكانیان بەسەردەبەن كە دوورن لە ترسی ئاوەدانی. ژیژێك بۆ پتر ڕوونكردنەوەی ئاكاری دەوڵەمەندەكان لەم دۆزانە باسی رۆمانی””دی كامیرۆن Decameron””ی نووسەری ئیتالی بوكاچیۆ (Boccaccio) دەكات كە چۆن كۆمەڵە لاوێكی كچ و كوڕ تا لەو تاعونە بەدووربن لە شاردا بڵاوبۆتەوە ناچار شاری فلۆرێنسای ئیتالی جێدێڵن و دەچنە فێلایەك لە دەرەوەی شار. لەڕێگای ئەمەوە ژیژێك باسی ئەو دەوڵەمەندە ئەوروپاییانە دەكات بە فرۆكە تایبەتەكانیان دەچن لە دورگە بچوكەكانی كاریبی كات بەسەردەبەن تا لە پەتای كۆرۆنا بەدوربن. ئاماژە بۆ ئەوەش دەكات كە جیاوازی لەنێوان تاعونی سەدەكانی ناوەڕاست و ئەم پەتایەی ئێستادا هەیە. خەڵكی سەدەكانی ناوەڕاست لەگەڵ تاعونەكە بەجۆرێك ڕەفتاریانكردووە كە بێ بەهایە، بۆیە بەشێكیان سەرقاڵی ڕەخنەكردنی خواوەند و چێژوەرگرتن و خۆشیەكانی خۆیان بوونە و بەشەكەی تر خەریكی ئیمانداری و تەسەوف بوونە.
ژیژێك لەو نووسینانەی سەبارەت بە كۆرۆنا نووسیونی، پێش ئەوانەش، گازندەی توندی سێستەمی سیاسی و ئابووری ئەمەریكی دەكات. وەكیتریش هەر دەبێت وابێت هیچ نەبێت ئەمەریكا لە ئێستا وەك قەڵای نیولیبرالیزمی جیهانی لەقەڵەمدەدرێت و سەرچاوەی دروستكردنی تەنگژە ئابووریەكانی (جگەلە سیاسی و سەربازی) ناو ئەمەریكا و وڵاتانی جیهانیشە. ئەم ڕوناكبیرە ماركسیستییە ڕاشكاوانە ئەوەمان پێڕادەگەیێنێت كە كاتی ئەوە هاتووە دەستبەرداری ئەو دروشمە بین كە دەڵێت: وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا(دەوڵەت)پێش هەموو شتێكە. بۆیە بۆ قسەیەكی مارتن لۆتەر دەگەڕێتەوە كە بەمجۆرەیە: “هەموو ئێستا لە هەمان بەلەمین”.
لە پەرتووكی ناوبراو،كە لایسەرەوە ناویهات، ژیژێک دەپرسێت ئایا لە بەرژەوەندی كۆمپانیا گەورە و دەسەڵاتی سەرمایەدارییە قەیران دروستبكات؟ چونكە هەندێك وایدەبینێت. گەر ئەمە وایە چەند بە قازانجی سەرمایەداری دەگەڕێتەوە؟ گومانیناوێت سێستەمی سەرمایەداری جیهانی، بە كۆمپانیا و دەوڵەمەندەكانیەوە، لە دەرئەنجامی ئەو تەنگژە گەورەیەی كۆرۆنا دروستیكرد ترسێكی گەورەیان لێنیشتووە و دەشزانن هەژاری و بێدادیەكی زۆر بڵاوبۆتەوە. ئەمە وادەكات كە ژیژێك لە هێرشەكانی بۆ سەر نیولیبرالیزم لە سەردەمی كۆرۆنا باس لەو بەربەریزمە سیاسییە بكات كە لەئێستادا لەناو سێستەمی جیهانی سەرمایەداری دەخولێتەوە. ترسناكی ئەم بەربەرییە(وەحشیەتە) لەوەدایە بە دەموچاوێكی مرۆییەوە خۆیمان نیشاندەدات. ئامانجی ئەم بەربەریزمە مانەوەمانە، ئەڵبەتە بەزۆر، لە ژیانا. ئەڵبەتە بەجۆرێكیش دەمانهێلێتەوە كە هیچ حورمەتێكمان بۆ بەها ڕەوشتییەكان نەمێنێت، بێباك بین بەرامبەر بەساڵاچووان، كەنەفت و بێ دەرەتانەكان. خەمی خۆمان بێت و بەس. بەمشێوەیە بێت، بەبۆچوونی ژیژێك كۆرۆنا نامانخاتە ناو سەردەمێكی نوێوە، كە تیایا خەریكی تێڕامانە ڕۆحییەكانمان بین. واتە ناشێت چاوەڕێی وانەگەلێكبین كە لە قەیرانەكانمان دەربازمانبكات. ئەوەی بەڕێوەیە ئەوە نییە كە پەتای كۆرۆنا وامانلێدەكات بیر لە بەهێزكردنی بنەما سەرەكییەكانی ژیانمان بكەینەوە. پێشدەچێت ئەمە دەرهاویشتەیە نەك پەرچەكرداریی. بەو واتایەی، نیولیبرالیزم لەبڕیئەوەی بایەخ بە باری ئابووری و ئەو كێشە كۆمەڵایەتی و دەروونیانە بدات مرۆڤەكان بەهۆی قەدەغەی هاتووچۆ و خۆكەرەنتینكردنەوە دووچاریدەبن دەبینین سەرنجە ڕۆژانەییە گەورەكانی دەخاتە سەر پەیڕەوكردنی ڕێكارەكان نەك شكاندنیان، سەر جێبەجێكردنی ڕێنماییە تەندروستییەكان لە گشت شوێنێك، سزادانی سەرپێچكاران.
پشتگیریكردنی كەرتی تایبەت بۆ بەهاناهاتنەوەی حكومەت و پارە وەرگرتن لە دەوڵەمەندەكان یەكێك بوو لە ڕەفتارە ئابوورییەكانی نیولیبرالیزمی سەردەمی كۆرۆنا. بێگومان دەوڵەمەندەكانی كوردستان و شێوازی كاركردن و جوڵەی نیولیبرالیزم لە كوردستان لەم هاوكێشە جیهانییە بەدەر نەبوو. ئەمە بەپێی زۆنە سیاسیەكان كرا. سەوز لە دەوڵەمەندی خۆی وەریدەگرێت و بۆ ئامانجی خۆی بەكاریدەبات و زەردیش بەهەمان شێوە دەوڵەمەندی خۆی هەیە و بگرە دروستكەری ئەو جۆرە دەوڵەمەندانەشە كە ئەندامی مەكتبەی سیاسی و سەركردایەتین. دەوڵەمەندی سەردەمی نیولیبرالیزم بێ لایەن نییە و لە سیاسییەك زۆرتر سیاسەت دەكات. بۆیە هەڕەشە گەورەكەی پەتای كۆڤید -19 دەستبەرداربوونی زەبر بە ئاڕاستەی مانەوە لە ژیان نییە، هەڕەشەكە ئەوەیە نازانین پاش ئاوابوونی پەتاكە چی چاوەڕوانمانە. جیهانی پاش پەتاكە ڕوون نییە چ جۆرە جیهانێك دەبێت. جیهانی ئێستامان كە ئەو تاكە جیهانەیە كە هەمانبوو ئەوەتا لە ناكاو لە جووڵە وەستا. ڕەنگە جیهانێكی سۆسیالیستی بۆ دەوڵەمەندەكان و سەرمایەداریەكی كاتاسترۆڤئامێزانەش، یان شتێكی تەواو جیا، بۆ هەژاران بەڕێوەبێت.

سەرنج:
بەشی 12 تەرخاندەكەین بۆ بڕەودان بە تەواوكردنی دیتنەكانی سڵاڤۆی ژیژێك لەژێرناوی”” كۆرۆنا هیوایەك بۆ گەڕانەوەی كۆمۆنیزم””.
ژێردەر: گەلێك ڕێگا هەن بۆ بەدەستهێنانی تێكڕای نووسینەكانی ژیژێك تایبەت بە “پەتای كۆرۆنا” ، لەوانە: ماڵپەری ئینگلیزی كارەكانی(Slavoj Žižek bibliography)،هەروەها ماڵپەری رووسی كارەكانی (https://centerforpoliticsanalysis.ru/position/index/page/1).

بۆ خوێندنەوەی بەشەکانی تری ئەم باسە کلیکی ئێرەبکەن ….

بێگومان ڕاپه‌ڕین، وه‌رچه‌رخانێكی مێژوویی گرنگ بوو له‌ ژیانی ئێمه‌دا.كه‌ تیایدا كۆتایی به‌و سته‌مه‌ سیاسی و نه‌ته‌وه‌ییه‌ هێنا، كه‌ ساڵانێكی زۆربوو ڕژێمه‌ یه‌ك له‌ دوای یه‌كه‌كانی عێراق، به‌رامبه‌ر به‌ كورد په‌یڕه‌ویان ده‌كرد.بۆیه‌ كه‌ باسی دوای ڕاپه‌ڕین ده‌كه‌ین، ئه‌وا به‌رقۆناغێكی جیاواز له‌ هه‌موو ڕووێكه‌وه‌ ده‌كه‌وین، كه‌ دابڕانێكی مێژوویی و فه‌رهه‌نگی و ژیارییه‌، له‌ قۆناغه‌كانی پێشووتر.دوای ڕاپه‌ڕین هه‌ر ته‌نها ڕه‌هه‌ندێكی مێژوویی و سیاسی نییه‌، به‌ڵكو كولتووری و فه‌رهه‌نگیشی هه‌یه‌. بۆیه‌ ده‌كرێ بپرسین كامانه‌ن ئه‌و سیما ئه‌ده‌بی و كولتوورییانه‌ی دوای ڕاپه‌رین، كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی پێ ده‌ناسرێته‌وه‌؟ ئه‌ده‌بی دوای ڕاپه‌ڕین، به‌ هه‌موو ژانره‌كانییه‌ له‌ ڕووی فۆڕم و ناوه‌ڕۆكه‌وه‌، به‌ چی جیا ده‌كرێته‌وه‌ له‌ ئه‌ده‌بی قۆناغه‌كانی دیكه‌.بۆنموونه‌: كه‌ باسی ڕوانگه‌ ده‌كه‌ین، ده‌زانین مه‌به‌ست له‌ سه‌ره‌تای هه‌فتاكانی سه‌ده‌ی ڕابردووه‌، كه‌ باسی سیبمولگه‌رایی و قۆناغی ته‌لیعییه‌كان ده‌كه‌ین، ئه‌وا دیاره‌ كه‌ مه‌به‌ستمان شیعری سه‌ره‌تای هه‌شتاكانه‌. به‌ڵام كه‌ باسی ئه‌ده‌ب یان شیعری دوای ڕاپه‌ڕین ده‌كه‌ین، ئه‌وا تا ڕاده‌یه‌ك ئێمه‌ له‌ به‌رده‌م ناسینه‌وه‌ی قۆناغ و چه‌مكێكی ئاڵۆزداین. ئه‌مه‌ وێرای ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌بێ هه‌موو ئه‌و سیما هونه‌رییانه‌ دیاری بكه‌ین كه‌ ئه‌و قۆناغه‌ی پێ ده‌ناسرێته‌وه‌. بۆیه‌ یه‌كێك له‌و گرفتانه‌ی له‌ ناسینه‌وه‌ و ڕاڤه‌كردنی ئه‌و قۆناغه‌ ڕووبه‌ڕووی ده‌بینه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ مه‌به‌ستمان له‌ شیعره‌كانی دوای ڕاپه‌ڕین چییه‌. كام قۆناغ و مێژوومان مه‌به‌سته‌. چونكه‌ زه‌مه‌نی دوای ڕاپه‌ڕین، نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ سێ ده‌یه‌، واتا سی ساڵ. ئه‌گه‌ر هه‌ریه‌ك له‌و ده‌یانه‌، بخه‌ینه‌ نێو كۆنتێكسێكی مێژووییه‌وه‌، ئه‌وا ئێمه‌ له‌ به‌رده‌م سێ قۆناغی جیاوازداین. ده‌یه‌ی یه‌كه‌م ساڵانی نێوان(1991-2001)ده‌گرێته‌وه‌. ده‌یه‌ی دووه‌م ده‌كه‌وێته‌ نێوان ساڵانی(2001_2011) ده‌یه‌ی سێیه‌میش، ساڵانی نێوان(2011 تاكو ئێستا 2019ده‌گرێته‌وه‌). كه‌واته‌ شیعری دوای ڕاپه‌ڕین، به‌ ته‌نها شوناسه‌كه‌ی له‌ قۆناغێك و زه‌مه‌نێكی دیاریكراودا به‌رجه‌سته‌ نابێت.هاوكات له‌ هه‌ریه‌ك له‌و قۆناغانه‌، كۆمه‌ڵێك شاعیرو ده‌قی شیعری ده‌ركه‌وتوون كه‌ ده‌بێ له‌ ئاستی فۆڕم و ناوه‌ڕۆكدا، له‌ یه‌كتریان جیابكه‌ینه‌وه‌. شیعری دوای ڕاپه‌ڕین، ده‌سته‌واژه‌یه‌كی ئه‌ده‌بی گشتگیره‌. واته‌ ئه‌و شیعرانه‌ی دوای ڕاپه‌ڕین نووسراون، كه‌واته‌ ئه‌و شیعرانه‌، ده‌قی ئه‌و شاعیرانه‌ش ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ شاعیری به‌رله‌ ڕاپه‌ڕینن به‌ڵام شیعری دوای ڕاپه‌ڕینیان هه‌یه‌. هه‌رچی شاعیرانی دوای ڕاپه‌ڕینه‌،ئه‌وا مه‌به‌سته‌كه‌ ڕوون و دیاره‌، كه‌ ئه‌و شاعیرانه‌ ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ ده‌ركه‌وته‌ و به‌رهه‌می زه‌مه‌نی دوای ڕاپه‌ڕینن.بۆیه‌ گرنگه‌ له‌ كاتی لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ شیعری هه‌ر قۆناعێكدا، پۆڵینبه‌ندییه‌كی مێژوویی و زه‌مه‌نی بكه‌ین، بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌ ده‌روازه‌یه‌ك بۆ ناسینه‌وه‌ی ئه‌دگاره‌ شیعرییه‌كانی ئه‌و قۆناغه‌.كتێبی(شیعری دوای ڕاپه‌ڕین) ناونیشانی كتێبێكی (ئه‌حمه‌دی مه‌لا)یه‌ و له‌ باره‌ی شیعری دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ نووسراوه‌. یه‌كێك له‌و پرسیارانه‌ی خوێنه‌ر به‌رله‌ خوێنه‌وه‌ی كتێبه‌كه‌ ڕووبه‌ڕووی ده‌بێته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ مه‌به‌ست كام شیعره‌ له‌ دوای ڕاپه‌ڕین. چونكه‌ وه‌ك باسمان كرد، ڕاپه‌ڕین نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ سێ ده‌یه‌، ئاخۆ له‌ ماوه‌ی ئه‌و سێ ده‌یه‌دا، شیعری دوای ڕاپه‌ڕین، هه‌موویان له‌ ڕووی ناوه‌ڕۆك و گوتارو ئه‌زموونی شاعیرانه‌وه‌، هاوشێوه‌ و وه‌ك یه‌كترین؟ یان له‌ هه‌ر قۆناغێك له‌و قۆناغانه‌، ئێمه‌ به‌ر شیعری جیاوازو ده‌قێكی تر ده‌كه‌وین.ئایا شیعری سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كانی دوای ڕاپه‌ڕین، كه‌ قۆناغێكی خڕۆشاوی سیاسییه‌ و گوزارشت له‌ ئازادبوونی مرۆڤی كورد ده‌كات، وه‌ك شیعری ده‌یه‌ی سێیه‌می قۆناغی ڕاپه‌ڕینه‌ كه‌ ته‌كنه‌لۆژیا هه‌موو جوانییه‌كانی كاڵكردۆته‌وه‌؟ بۆیه‌ ناونیشانی كتێبه‌كه‌، ناونیشانێكی گشتگیره‌، به‌ڵام ده‌لاله‌تێكی ڕوونی نییه‌. چونكه‌ وه‌ك له‌ سه‌ره‌تای ئه‌م وتاره‌وه‌ ئاماژه‌مان پێكرد، شیعری دوای ڕاپه‌ڕین، واتا كۆی ئه‌و شیعرانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ له‌ دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ نووسراون، له‌ نێو شیعری دوای ڕاپه‌ڕینیشدا، ده‌كرێ شیعری شاعیرانی دیكه‌ش هه‌بن.هاوكات ئه‌گه‌ر به‌ پێوه‌ری بۆچوونه‌كانی نووسه‌ر بێت كه‌ له‌ كتێبه‌كه‌یدا خستوویه‌تییه‌ ڕوو كه‌ ده‌ڵێت:(شیعر زه‌مه‌نی نییه‌) ئه‌وا نه‌ده‌بوو ئه‌وكتێبه‌ ئه‌مه‌ ناونیشانه‌كه‌ی بووایه‌، چونكه‌ شیعری دوای ڕاپه‌ڕین،واتا زه‌مه‌نی دوای ڕاپه‌ڕین، بێگومان مه‌به‌ستمان له‌ زه‌مه‌نی مێژووییه‌ نه‌ك فیزیكی، ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك، له‌لایه‌كی تره‌وه‌، ناوه‌ڕۆكی كتێبه‌كه‌، له‌ باره‌ی ئه‌زموونی هه‌فت شاعیری گه‌نجی دوای ڕاپه‌ڕینه‌. كه‌واته‌ ئێمه‌ لێره‌دا له‌ به‌رده‌م شیعری شاعیرانی دوای ڕاپه‌ڕینین، نه‌ك شیعری دوای ڕاپه‌ڕین، كه‌ دوو ده‌سته‌واژه‌ی جیان له‌ یه‌كتری و هه‌ریه‌كه‌یان ئاماژه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ ده‌گه‌یه‌نێت.چونكه‌ كتێبه‌كه‌، ته‌نها خوێنه‌وه‌یه‌ بۆ ئه‌زموونی ئه‌و چه‌ند شاعیره‌ كه‌ نه‌وه‌ی دوای ڕاپه‌ڕینن.بۆیه‌ ده‌بوو ناونیشانی كتێبه‌كه‌، به‌ بڕوای من به‌ جۆرێكی دیكه‌ بووایه‌. وێرای ئه‌مه‌ش، ده‌كرێ بپرسین ئایا ده‌توانین هه‌موو شیعری دوای ڕاپه‌ڕین له‌ ئه‌زموونی هه‌فت شاعیركۆبكه‌ینه‌وه‌؟ كه‌ هه‌ندێكییان له‌ ڕووی زمانی شیعریی و دنیابینی شیعریشه‌وه‌، ئه‌زموونێكی ساده‌ و ساكاریان هه‌یه‌؟ئایا ئه‌مه‌ پێوه‌رێكی ئه‌ده‌بی گونجاوه‌، بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی شیعره‌كانی قۆناغێكی دیاریكراو كه‌ ئه‌ویش دوای ڕاپه‌ڕینه‌؟خوێنه‌ر كاتێ ناونیشانی كتێبه‌كه‌ ده‌بینێت، بیری بۆ ئه‌وه‌ ده‌چێت كه‌ ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌ و ده‌رخستنی ئه‌دگاره‌كانی شیعریی دوای ڕاپه‌ڕینه‌ له‌ ڕووی فۆرم و ناوه‌ڕۆك و دونیابینی شاعیرانه‌وه‌. كه‌چی كاتێ كتێبه‌كه‌ ده‌خوێنینه‌وه‌،ده‌بینین ته‌نها له‌ باره‌ی ئه‌زموونی هه‌فت شاعیره‌وه‌ دواوه‌.بۆیه‌ ده‌بوو سه‌ره‌تا نووسه‌ری كتێبه‌كه‌، ئه‌زموونی شیعری دوای ڕاپه‌ڕین ئاماژه‌ پێ بدات و سیماكانی ئه‌و قۆناغه‌ دیاری بكات، ئه‌وكات له‌ باره‌ی شیعری ئه‌و شاعیرانه‌ دوابا. بۆ ئه‌وه‌ی خوێنه‌ری كتێبه‌كه‌ به‌رچاو ڕوونییه‌كی هه‌بێت، كه‌ چۆن شیعری دوای ڕاپه‌ڕین له‌ قۆناغه‌كانی دیكه‌ جیا بكه‌ینه‌وه‌.یاخود كامه‌یه‌ ئه‌و دابڕانه‌ زمانی و بابه‌تی و مه‌عریفییه‌ی، شیعری دوای ڕاپه‌ڕین، له‌ شیعری قۆناغه‌كانی ترجیا ده‌كاته‌وه‌. بێگومان وه‌ك خوێنه‌رێك له‌و كتێبه‌دا، به‌ر هه‌ندێك بۆچوونی ڕه‌ها كه‌وتم، كه‌ بۆمن جێگه‌ی پرسیارو گومان بوون له‌وه‌ی كه‌ چۆن نووسه‌ری كتێبه‌كه‌( كه‌ نووسه‌رو شاعیرێكی دیاره‌) بۆچوونی له‌و شێوه‌یه‌ بێ هه‌موو ساغكردنه‌وه‌یه‌كی زانستی و شڕۆڤه‌یه‌كی شیعرییانه‌ له‌ هه‌موو ڕووێكه‌وه‌ ده‌رده‌بڕێت.به‌راوردكردنی دوو قۆناغ، دوو ئه‌زموونی شیعری، له‌ په‌راوێزی بۆچوونێكی ڕاگوزه‌ر نابێت، به‌ڵكو ده‌بێ به‌ پێی میتۆدێكی به‌راوردكاری شیكاری ده‌ق، ئه‌و جیاوازییانه‌ ده‌ربخه‌ین. به‌شێك له‌ بۆچوونه‌كانی ئه‌حمه‌دی مه‌لا له‌و كتێبه‌دا، بۆمن وه‌ك خوێنه‌رێك جێگه‌ی له‌ سه‌ر وه‌ستان و سه‌رسوڕمان بوون، كه‌ چۆن ئه‌مه‌ ده‌نووسێت! بۆنموونه‌:له‌لاپه‌ڕه‌ 90ی كتێبه‌كه‌یدا نووسیویه‌تی:( بانگه‌شه‌كردنی شه‌و وه‌ك چاره‌سه‌رێك خه‌ونی زۆربه‌ی شاعیرانی كلاسیكه‌، به‌ڵام شاعیر غه‌مگین بۆڵی دێت به‌ زمانێكی نوێ باسی شه‌و ده‌كات، كاتێ ده‌ڵێ:(نیوه‌ شه‌وان به‌ شووشه‌ی په‌نجه‌ره‌ی ژووره‌كه‌مه‌وه‌ ده‌نووسێیت). تاكو ئێستا، له‌ مێژووی ڕه‌خنه‌ و لێكۆڵینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی كوردیدا، نه‌مبینیوه‌ هیچ نووسه‌رێك بوێری ئه‌وه‌ی هه‌بێت، زمانی شیعری شاعیرێكی گه‌نجی ساده‌ نووسی دوای ڕاپه‌ڕین، به‌ جیاوازتر له‌ زمانی شیعری كلاسیك بزانێت. بیرمه‌ندی گه‌وره‌ی كورد(مسعود محمد) ده‌ڵێت:(هه‌ر دێڕه‌ شیعرێكی نالی ئه‌وه‌ ده‌هێنێت چه‌ندین ساڵ لێی بكۆڵیته‌وه‌). شیعری كلاسیكی كوردی، نه‌ك هه‌ر پێوانه‌ و به‌راورد ناكرێت به‌ شیعری دوای ڕاپه‌ڕین، به‌ڵكو كلاسیك له‌ مێژووی شیعری كوردیدا، قۆناعێكی دووباره‌ نه‌بووه‌وه‌یه‌.ده‌یان شاعیر ده‌توانن لاسای شێركۆ بێكه‌س و په‌شێو و بكه‌نه‌وه‌، به‌ڵام كێ ده‌توانێت وه‌ك نالی و مه‌حوی بنووسێت؟ پاشان ده‌كرێ بپرسین، له‌و دێڕه‌ شیعرییه‌ی غه‌مگیندا، زمانی نوێ له‌ كوێدایه‌؟ مه‌گه‌ر ئه‌و موفره‌دانه‌ی ئه‌و له‌و دێڕه‌ شیعره‌ و شیعره‌كانی دیكه‌شیدا به‌كاریان دێنێت، سه‌د ساڵ نییه‌ به‌شێكن له‌ زمان و شیعری كوردی؟ئه‌م دێڕه‌، چ داهێنان و جوانییه‌كی تێدایه‌، كه‌ وه‌ك داهێنان و نوێگه‌ریه‌ك له‌ زمانی شیعری شاعیرانی كلاسیك بیبینین؟له‌و كۆمه‌ڵه‌ شیعره‌ی شاعیر كه‌ ئه‌و وه‌ك نموونه‌ی ڕاڤه‌كردنی شیعری له‌ كتێبه‌كه‌ی خۆی هێناویه‌تییه‌وه‌،نه‌ك هه‌ر زمانێكی نوێیان تێدانییه‌، به‌ڵكو هه‌مان زمانی شاعیرانی دیكه‌یه‌، كه‌ گۆرانی شاعیرنیو سه‌ده‌ زیاتر له‌ مه‌و به‌ر، زۆرهونه‌رییانه‌تر شیعری پێ نووسیوه‌.هه‌روه‌ها نووسه‌ر له‌لاپه‌ڕه‌84ی كتێبه‌كه‌یدا، نووسیویه‌تی:(یه‌كێك له‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی شیعری دوای ڕاپه‌ڕین سه‌رهه‌ڵدانی منه‌.ئیتر ده‌ق ده‌یه‌وێت گوزارشت له‌ ڕوحی تاك بكات،نه‌ك ڕوحی میلله‌ت كه‌ له‌ شیعری شه‌ست و هه‌فتاكان ده‌بینرێت). ڕوون و دیاره‌ كه‌ شیعری دوای ڕاپه‌ڕین به‌ گشتی،ئه‌زموونێكی خود گه‌راییه‌ له‌وه‌ی بابه‌تی بێت. دیاره‌ ئه‌مه‌ش بۆ گۆڕانكاری له‌ هه‌ڵومه‌رجی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و سایكۆلۆژی مرۆڤی كورد ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. به‌ڵام پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌، منی دوای ڕاپه‌ڕین، له‌ چیدا جیاواز ده‌كه‌وێته‌وه‌ له‌ منی قۆناغه‌كانی دیكه‌ی شیعری كوردی؟هیچ نه‌بێت من له‌ قۆناغه‌كانی دیكه‌ی شیعری كوردیدا، په‌یامێك و گوتارێكی هه‌بووه‌، به‌ڵام كام په‌یام له‌ گوتاری به‌شێكی زۆری شاعیره‌ گه‌نجه‌كانی دوای ڕاپه‌ڕین هه‌یه‌؟. ئێمه‌ لێره‌دا، نموونه‌یه‌ك دێنێنه‌وه‌. گۆرانی شاعیر نیو سه‌ده‌ زیاتر له‌مه‌و به‌رده‌ڵێت: هه‌رچه‌ند ده‌كه‌م ئه‌و خه‌یاڵه‌ی كه‌ پێی مه‌ستم. بۆم ناخرێته‌ ناو چوارچێوه‌ی هه‌ڵبه‌ستم.. غه‌مگین بۆڵیش ده‌ڵێت:
بمخه‌نه‌ ناو قۆدییه‌ك..
سه‌رم له‌ سه‌ر داخه‌ن..
ئه‌گه‌ر به‌ وردی سه‌رنج له‌و دوو كۆپله‌ شیعرییه‌ بده‌ین(به‌ مانای به‌راوردكردن نا)، ئایا هه‌ست به‌وه‌ ناكه‌ین كه‌ منی گۆران، منێكی چه‌ند داهێنه‌رتروجیاوازتره‌ له‌ منی دوای ڕاپه‌ڕین؟ كه‌ نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ لای وایه‌ ڕه‌گه‌زێكی نوێیه‌ له‌ شیعر.ئایا گۆران لێره‌دا بانگه‌شه‌ی ڕوحی میلله‌ت ده‌كات، یان وه‌ك سایكۆلۆژستێك ده‌یه‌وێت ئه‌و دیو خه‌یاڵه‌كانی بخوێنێته‌وه‌؟پاشان نووسه‌ر هه‌ر خۆی له‌ كتێبه‌كه‌یدا بۆچوونه‌كانی خۆی ڕه‌تده‌كاته‌وه‌ و ده‌كه‌وێته‌ پارادۆكسی واتاوه‌.چونكه‌ له‌ڵاپه‌ڕ 93ی كتێبه‌كه‌یدا، ئه‌مجاره‌یان ده‌نووسێت:(له‌ شیعری غه‌مگین بۆڵیدا كه‌ (شیعری دوای ڕاپه‌ڕینه‌) شتێك هه‌یه‌ پێی ده‌ڵێن واقیع و بانگه‌شه‌ ده‌كات).ده‌كرێ بپرسین ئه‌گه‌ر شیعرێك وه‌ك دروشم بانگه‌شه‌ی واقیع بكات، جا هه‌ر جۆره‌ واقیعێك بێت، شیعرێكی(خودی ومن)یه‌ یان(كۆمه‌ڵی و حه‌شاماتی)؟ له‌كاتێكدا ئه‌حمه‌دی مه‌لا ڕه‌خنه‌ له‌ شیعری هه‌فتاكان ده‌گرێت كه‌ ڕوحی میلله‌ت ده‌دوێنن. به‌ مه‌رجێك شاعیرانی هه‌فتاكان، ئه‌گه‌ر ئه‌و بانگه‌شه‌شیان كردبێت،په‌یام و ئامانجێكی دیاریكراویان هه‌بووه‌ كه‌ خۆی له‌ ڕیفۆرمكردنی كۆمه‌ڵگه‌ و خوێنده‌واریی و وستانه‌وه‌ له‌ دژی ئه‌قڵی ده‌ره‌به‌گایه‌تی و ئایدۆلۆژییه‌وه‌ بینیوه‌ته‌وه‌. به‌ڵام شاعیرێك ئه‌گه‌ر بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ بكات(له‌ نێو قۆدییه‌كدا)بیشارنه‌وه‌! ده‌توانێ چی له‌ ژیانی خۆی و ئێمه‌ش بگۆڕێت؟ له‌ كاتێكدا نووسه‌ری كتێبه‌كه‌، باسی یاخیبوون له‌ شیعری گه‌نجانی دوای ڕاپه‌ڕین ده‌كات! یاخیبوونێك ئه‌گه‌ر ده‌ره‌نجامه‌كه‌ی داهێنان و گۆڕینی واقیعێكی كۆن به‌ نوێ نه‌بێت، جگه‌ له‌ دروشم كه‌ ده‌شێ خوێنه‌ران فریو بدات، هیچی تره‌؟ئاخۆ هیچ شتێكیش هێنده‌ی دروشم و دروشمكاری، له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌دا بوونی هه‌یه‌ و باوه‌؟ئه‌و له‌كاتێكدا باسی واقیع له‌ شیعری غه‌مگین ده‌كات، هه‌رخۆی له‌لاپه‌ڕه‌ 30ی كتێبه‌كه‌دا ده‌نووسێت:(خودی واقیع شوێنێكی شیعری نییه‌). بێگومان له‌ زۆر شوێنی كتێبه‌كه‌دا، نووسه‌ر بۆچوونی دژ به‌یه‌ك ده‌رده‌بڕێت. ڕه‌نگه‌ به‌شێكی ئه‌و هاودژییه‌ له‌ گه‌یاندنی مانادا، په‌یوه‌ندی به‌وه‌وه‌ هه‌بێت كه‌ نووسه‌ر ئه‌م وتارانه‌ی له‌كات و ساتی جیاوازدا نووسیوه‌. چونكه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌نه‌بم، ناوه‌ڕۆكی ئه‌و كتێبه‌، پێشتر به‌ شێوه‌ی وتاری جیاجیا له‌ گۆڤاری(ئه‌ده‌بی سه‌رده‌م) بڵاوكراونه‌ته‌وه‌ كه‌ من خۆم خوێندوومنه‌ته‌وه‌. به‌ڵام كاتێ له‌ دووتوێی كتێبێكدا كۆی وتاره‌كان به‌ یه‌كه‌وه‌ بڵاوده‌كرێنه‌وه‌، ئه‌وا خوێنه‌ر باشترده‌توانێت به‌راوردی ناوه‌ڕۆكی نووسینه‌كان بكات. چونكه‌ هه‌مووی له‌ به‌رده‌ست و دیده‌ن.نووسه‌ر له‌ شوێنێكی دیكه‌ی كتێبه‌كه‌یدا ده‌نووسێت:(نه‌وه‌ی شیعری دوای ڕاپه‌ڕین، هه‌ست ده‌كات سنوورێك له‌ نێوان ئه‌وان وڕابردوو هه‌یه‌.كه‌له‌پووری باوك فریای ئه‌وان ناكه‌وێت و ڕه‌تیده‌كه‌نه‌وه‌).به‌ بۆچوونی خۆم، شتێكی نوێمان نه‌گوتوه‌، ئه‌گه‌ر بڵێین سنوورێك له‌ نێوان نه‌وه‌ی پێش و پاش ڕاپه‌ڕین هه‌یه‌.ئه‌و سنووره‌ له‌ یه‌ك كاتدا، سنوورێكی مێژوویی، كۆمه‌ڵایه‌تی و ژیارییه‌.ئه‌و سنووره‌، به‌رمه‌بنای ئه‌و گۆڕانكاریه‌یه‌ كه‌ ڕاپه‌ڕین له‌ ژیانی ئێمه‌ی دێنێته‌ ئاراوه‌.كه‌ وه‌رچه‌رخانێكی گه‌وره‌ بوو.به‌ڵام پرسیاره‌ گرنگه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌،له‌و دیو سنووری دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌، ئه‌و نه‌وه‌یه‌ توانی چی بكات؟ چ داهێنانێك بكات جیاوازتر له‌ پێشووتر؟توانی ئه‌زموونێكی دیكه‌ و گوتارێكی دیكه‌ی شیعری جیاواز دروست بكات.یاخود ئه‌زموونی به‌شێك له‌و شاعیرانه‌ كه‌له‌پووری باوكییان ڕه‌تدكردۆته‌وه‌.له‌ كاتێكدا نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ نموونه‌ی له‌ شیعری شاعیرێكی گه‌نجی دوای ڕاپه‌ڕین هێناوه‌ته‌وه‌كه‌(ڕێبین ئه‌حمه‌د خدر)ه‌ و له‌ شیعره‌كه‌یدا ده‌ڵێت:
باپیرم خه‌ونێكی دی..
باوكیشم هه‌مان خه‌ونی دی.
منیش هه‌مان خه‌ونه‌ ئێستا ده‌یبینم..
ئه‌گه‌ر شاعیرێك، هه‌مان خه‌ونی باوك و باپیرانی ببینێت،ئاخۆ دنیای گه‌وره‌كانی ڕه‌تكردۆته‌وه‌، یان له‌به‌ریگرتۆته‌وه‌؟بینینی جیاوازییانه‌ی شاعیرێك له‌ ڕابردوودا،تێپه‌ڕاندنی ژیانی باوك و باپیران، به‌ كه‌سێك ده‌كرێت كه‌ دوای سه‌د ساڵ هه‌مان خه‌ونی ئه‌وان ببینێته‌وه‌؟یان ده‌بێ خه‌ونێكی جیاوازتر ببینێت؟مه‌گه‌ر نوێ له‌ كوێ دایه‌؟ دابڕان له‌ ڕابردوو چۆنه‌؟ ئه‌گه‌ر جیاوازتر له‌ ڕابردوو بیرنه‌كه‌ینه‌وه‌ و دنیا نه‌بینین؟ئاخۆ دنیابینی ئه‌و شاعیره‌، ئه‌و گوتاره‌شی كه‌ له‌و شیعره‌دا بوونی هه‌یه‌، هاوته‌ریبه‌ و یه‌كده‌گرێته‌وه‌ له‌ گه‌ڵ بۆچوونه‌كانی نووسه‌ری كتێبه‌كه‌؟ له‌ كاتێكدا ڕێبین ئه‌م شیعره‌ ده‌نووسێت، ئه‌حمه‌دی مه‌لا، په‌سنی ده‌دات وده‌ڵێت:(ڕێبین نایه‌وێ ئاور له‌ كه‌له‌پووربداته‌وه‌،به‌ڵكو ئه‌و شاعیره‌ جیهانی گه‌وره‌كان ڕه‌تده‌كاته‌وه‌).به‌ مه‌رجێك ئه‌مه‌ شیعری ئه‌و شاعیره‌یه‌ كه‌ هیوادارم خوێنه‌ران سه‌رنجی بده‌ن، ئه‌وكات ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ به‌ ڕاست ئه‌و شاعیره‌ گه‌نجه‌ی دوای ڕاپه‌ڕین، جیهانی گه‌وره‌كانی ڕه‌تدكردۆته‌وه‌؟!! به‌ داخه‌وه‌ ئه‌م بۆچوونانه‌، له‌ گوتاری نووسه‌رێك ناچێت، كه‌ خۆی شاعیره‌ و له‌ باره‌ی شیعری كوردیشه‌وه‌، ئاگایه‌كی زۆرو وردی هه‌یه‌.باسێكی دیكه‌ له‌ كتێبه‌كه‌دا، كه‌ بۆ من جێگه‌ی سه‌رنج و پرسیاربوو ئه‌وه‌یه‌، كه‌ نووسه‌ر له‌ لاپه‌ڕه‌ 67دا ده‌نووسێت:(ئه‌و شیعرانه‌ی كه‌ له‌ هه‌ولێر ده‌نووسرێن شیعری تاریكییه‌كانن،شیعری سێبه‌ره‌كان وشیعری ژێر زه‌مین و خۆشاردنه‌وه‌ن) به‌ڵام (ئه‌و شیعرانه‌ی له‌ سلێمانی ده‌نووسرێن شیعری ڕووناكین،شیعری فڕین و حه‌وشه‌كانن). وه‌كو خوێنه‌رێك، نازانم مه‌به‌ستی نووسه‌ر له‌(تاریكی هه‌ولێر) و(ڕووناكی سلێمانی)چییه‌؟!. جگه‌ له‌وه‌ی ده‌لاله‌تێكی سیاسی هه‌یه‌ كه‌ كه‌سانێك بڕوایان وایه‌، سلێمانی ئازادتره‌ له‌ هه‌ولێرو ده‌بێ له‌وی َ له‌ ژێر زه‌مینه‌كانه‌وه‌ بنووسی. ئه‌م بۆچوونه‌، بۆچوونی ئه‌دیبه‌كان نییه‌، به‌ڵكو بۆچوونی سیاسی و ئایدۆلۆژسته‌كانه‌، بۆچوونی ئه‌وانه‌یه‌، كه‌ زۆرجار هه‌ولێروسلێمانی به‌ كۆریای باكوورو باشوور ده‌ناسێنن.شیعری ژێر زه‌مینی له‌ هه‌ولێردا،ده‌سته‌واژه‌یه‌كی نوێیه‌ له‌ پاش ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ بۆ من وه‌ك خوێنه‌رێكی به‌رده‌وامی شیعركه‌ گوێبیستی ده‌بم.من وه‌ك خوێنه‌رێك حه‌زمده‌كرد، به‌ میتۆدێكی شیكاری و ڕاڤه‌كاری، نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ ئه‌وه‌م بۆ شیبكاته‌وه‌، كه‌ چۆن شیعره‌ تاریكه‌كانی هه‌ولێر، له‌ شیعره‌ ڕووناكه‌كانی سلێمانی جیابكه‌ینه‌وه‌؟ كام ئه‌دگارو خاسییه‌ت له‌ یه‌كتریان هه‌ڵاوێرد ده‌كات.بۆ ئه‌وه‌ی باشترو ڕوونتر ئه‌و بۆچوونه‌ی بپێكابا. دواتر ئێمه‌ شیعرێكی غه‌مگین بۆڵی، كه‌ شاعیرێكی هه‌ولێرییه‌، له‌گه‌ڵ شیعرێكی شاڵاو حه‌بیبه‌، كه‌ شاعیرێكی سلێمانییه‌، به‌ یه‌كه‌وه‌ ده‌نووسین، بزانم هیچ جیاوازییه‌كییان هه‌یه‌؟.شاڵاوحه‌بیبه‌ ده‌نووسێت:
په‌رده‌كه‌ جوان ده‌پشكنم..
ژنه‌كه‌م نووستووه‌ ناهێڵم هه‌تاو بانگی كا…
غه‌مگین بۆڵیش ده‌نووسێت:_
به‌م نیوه‌ شه‌وه‌.. ده‌نگی گولله‌یه‌ك
ژووره‌كه‌می پر كرد له‌گومان..
گریمان، ئه‌گه‌ر ناوی هه‌ردووشاعیره‌كه‌، له‌ سه‌ر شیعره‌كانییان بسڕینه‌وه‌، كێ ده‌زانێت كامه‌یان هه‌ولێری و كامه‌یان سلێمانییه‌؟ئایا جیاوازییه‌كی ئه‌و تۆ له‌ نێو ئه‌و دووده‌ربڕینه‌ ساده‌ و ساكاره‌ هه‌یه‌؟ئه‌ی نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ خۆی جه‌خت له‌وه‌ ناكاته‌وه‌، كه‌ خودی واقیع شوێنێكی شیعری نییه‌، مه‌گه‌ر سلێمانی و هه‌ولێر، تۆخكردنه‌وه‌یه‌كی دیموگرافی و كۆمه‌ڵایه‌تی و واقیعی نێوان دوو شار نییه‌؟. من ده‌زانم نووسه‌ر مه‌به‌ستی له‌ تاریكی هه‌ولێرو ڕووناكی سلێمانی میتافۆره‌ بۆ بابه‌تێك،به‌ڵام پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ئه‌و خاسییه‌تانه‌ ونن له‌ شیعره‌كان، بۆ ئه‌وه‌ی به‌رمه‌بنای ئه‌و خاسییه‌تانه‌، جیاوازی له‌ نێوان شاعیرێكی هه‌ولێری و سلێمانی بكه‌ین.له‌ كاتێكدا ده‌قێك نییه‌ به‌ ناوی شیعری هه‌ولێرو ڕانیه‌ و سلێمانی، چونكه‌ شیعر(ئه‌گه‌ر شیعر بێت!) دواجار هه‌ر شیعره‌. ته‌نانه‌ت له‌ كوردستانی باشووردا، سه‌د ئه‌وه‌نده‌ی سنه‌ و شنۆ، هێمن و شیعره‌كانی ناخوێنرێنه‌وه‌ و خۆشه‌ویست نین؟دواجار ده‌مه‌وێ ئاماژه‌ به‌وه‌ بده‌م، كه‌ شیعری دوای ڕاپه‌ڕین، شوناسێكی گه‌وره‌ و ئاڵۆزه‌ و له‌ ئه‌زموونی ساده‌ی چه‌ند شاعیرێك كورت ناكرێته‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌و كتێبه‌دا باسكراوه‌.

*په‌راوێز: ناوی كتێب:شیعری دوای ڕاپه‌رین، نووسینی:ئه‌حمه‌دی مه‌لا، زنجیره‌ی دۆسییه‌كانی سه‌رده‌مژماره‌ 51_ساڵی 2019.

*ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ژماره‌(274)ی گۆڤاری ڕامان له‌ 5/3/2020 بڵاو كراوه‌ته‌وه‌…

خوێندنه‌وه‌ی چیرۆكی “گه‌ڕانه‌وه‌ و شتی تریش”ی ڕه‌شید مه‌حموود

“دەنگی هێلێن ئێستاش هەر لەنێو گوێچکەمدایە و ئەوکات نەمدەوێرا وا بڵێم، بەڵام ژنێکی جوان بوو.”

ئه‌مه‌، خوێندنه‌وه‌یه‌كه‌ بۆ چیرۆكی گه‌ڕانه‌وه‌ و شتی تریش. له‌م خوێندنه‌وه‌یه‌دا هه‌وڵده‌درێت ئاماژه‌ به‌ چه‌ند زاراوه‌یه‌ك بكه‌ین، كه‌ له‌ چیرۆكه‌كه‌دا هه‌یه‌، كه‌ ده‌رگه‌یه‌كه‌ بۆ ده‌رككردنی ڕه‌هه‌نده‌ شاراوه‌كانی چیرۆكه‌كه‌ و له‌گه‌ڵ زاراوه‌كانیش هه‌وڵده‌درێت ته‌كه‌ز بخرێته‌ سه‌ر كاریگه‌ریی نه‌ریت و دین به‌گشتیی و ڕه‌هه‌ندی مێژوویی چیرۆكه‌كه‌ به‌تایبه‌تیی.

چیرۆك، چیرۆكی ڕۆژانه‌ی كه‌س و شته‌كانی ده‌وروبه‌ره‌. ده‌نگی هۆڤیی و سامناكیی ویژدانی چیرۆكنووسه‌، كه‌ تا نه‌یگێڕێته‌وه‌ ناحه‌جمێت. چیرۆك؛ ماڵێكی غه‌مگینه‌ و له‌ خاوه‌نی خۆیشی، كه‌ چیرۆكنووسه،‌ دواجار حاشا ده‌كات و ته‌نێ گوێگران به‌ خاوه‌نی خۆی ده‌زانێت. گۆرگۆن* (Gorgon)ـه‌كان له‌ده‌می گێڕانه‌وه‌دا وه‌ها ده‌چنه‌ دنیای گێڕانه‌وه‌ی چیرۆك‌ و زمانی چیرۆكه‌كه‌وه،‌ كه‌ دواجار هه‌ر شتێك نیگا بكه‌ن، به‌به‌ردبووی ده‌كه‌ن.‌ جوانیی ئه‌م ئه‌فسانه‌ و چیرۆكگێڕانه‌وه‌یه‌ش‌ هه‌ر له‌ به‌به‌ردكردن، مانه‌وه‌ له‌ دنیای خۆیان، دایه‌‌، كه‌ نایانه‌وێت له‌ بازنه‌ی گێڕانه‌وه‌‌ بچنه‌ ده‌ره‌وه‌. ئا ئه‌م چیرۆكه‌ش ده‌یه‌وێت له‌ بازنه‌ی گێڕانه‌وه‌ دانه‌بڕێت و دانه‌بڕێین؛ به‌شێوه‌یه‌ك، كه‌ واده‌كات تا كۆتایی، ده‌ستبه‌رداری خوێندنه‌وه‌ی چیرۆكه‌كه‌ نه‌بین، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بێت و شتێك‌ له‌ ده‌وروبه‌رمان نیگا بكه‌ین، به‌به‌ردبوو ببێت.
چیرۆكی “گه‌ڕانه‌وه‌ و شتی تریش”، له‌ نووسینی “ڕه‌شید مه‌حموود”ه‌. گێڕه‌ڕه‌وه‌، به‌ زمانێك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، كه‌ هه‌مان گه‌ڕانه‌وه‌ ده‌بێته‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی ئێمه‌ش. ئه‌وه‌ منداڵیی ئێمه‌یه، له‌ گوندێكی دووره‌شار ژیاوه‌ و تێكه‌ڵمان ده‌كاته‌وه‌ به‌ ڕووداوگه‌ڵ/ شتی تریش. بۆیه‌ تا كۆتایی چیرۆكه‌كه‌، ده‌یان ڕووداو/شتی تریش، له‌ منداڵیی و ژیانی خۆت دێنه‌وه‌ بیر، كه‌ هاوشێوه‌ و نێزیكن، به‌ڵام ده‌پرسین ئه‌گه‌ر ئه‌م زمان و گه‌مه‌ گێڕانه‌وه‌یییه‌ی چیرۆكنووس، ته‌وس و ته‌نزه‌ نه‌بوایه‌، ئه‌و چێژبینینه‌، هه‌ست و ئه‌لهای ده‌رككردنمان بۆ ئه‌م چیرۆكه‌ ده‌بوو؟

درێژتر له‌ چیرۆكه‌كه‌ و شتی تریش:

كاره‌كته‌ر له‌ گوندێك، كه‌ چل ماڵێك ده‌بن ده‌ژیێت. له‌وێ “دێوانه‌”كان هه‌ن، “ئەوەی زۆر باو بوو لەوێ (دێوانەکان) بوون، کێ دەزانێ دێوانەکان کێن و چین؟”

• دێوانه‌: سه‌ر به‌ ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندیین، خوو و نه‌ریتێكی سه‌یر، پابه‌ندبوونێكی چه‌قبه‌ستوو به‌ گه‌وره‌كه‌یان/ شێخ هه‌یه‌، وه‌ك باوه‌ و وتراوه‌، له‌ كابرایه‌كیان پرسیی؛ پێغه‌مبه‌ر محه‌مه‌د گه‌وره‌تره‌، یان شێخ ڕه‌شید، وتی دیاره -گێڕانه‌وه‌یه‌كی تر هه‌یه‌ ده‌ڵێت: هه‌رتكیان مرۆڤی مه‌زن بوون-‌. ئه‌م دیاره‌یه‌ بۆ شێخه‌ نه‌ك پێغه‌مبه‌ر. شێخ ڕه‌شید له‌ پێغه‌مبه‌ر محه‌مه‌د پیرۆز و گه‌وره‌تره‌.
  دێوانه‌، خۆشه‌ویستییه‌كی زۆری بۆ چه‌ڵاك هه‌یه‌، له‌ پارچه‌ی دووه‌می چیرۆكه‌كه‌ ده‌خوێنینه‌وه‌: كه‌ دێوانه‌یه‌ك گۆپاڵی ڕووه‌ و ماڵی به‌رباربووێك‌ ڕاگرتووه‌ و پێی ده‌ڵێت: “بڕۆ سه‌یری مانگا سووره‌كه‌ت بكه”‌.
• چه‌ڵاك (گۆپاڵ): له‌لای دێوانه‌كان پیرۆزه‌، وه‌ك دار عه‌سای موسا، به‌ڵكو زێتریش. گۆیه‌كه‌ی ناگرن و ئامرازێك نییه‌ بۆ ڕێكردن، به‌ڵكو نێوه‌ڕاسته‌كه‌ی ده‌گرن و ده‌ڕۆن، سه‌ره‌ باریكه‌كه‌‌یشی، هه‌رگیز له‌ كاتی ڕۆیشتن و ڕێكردن به‌ر زه‌ویی ناكه‌وێت.‌
  پیرۆزیی چه‌ڵاك، گه‌یشتووه‌ته‌ ئاستێك؛ كه‌ ده‌توانن به‌ ئاڕاسته‌كردنی گۆپاڵ بۆ كه‌سی دژ یان “به‌ربار”بووێك، په‌ڕجوو بافرێنن و كه‌سی به‌ربار تووشی نه‌گبه‌تیی و (خوانه‌خواسته‌) به‌ڵایه‌ك بكه‌ن.
• به‌ربار: له‌لای دێوانه‌كان ئه‌و كه‌سه‌ی جزیه‌ نه‌دات، كه‌ بریتییه‌ له‌و داواكارییه‌ی دێوانه‌ له‌ كه‌سێكی ده‌كات، نانپێدانبێت، یان بزن و گا بێت. زۆرجار ده‌ڵێن: خه‌ونمان به‌ فڵانه‌ شته‌ی تۆوه‌ بینیووه‌، ئیتر ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ ماڵی شێخ یان دێوانه‌. ئه‌گه‌ر نا ئه‌وه‌ كه‌سه‌كه‌ به‌ربار ده‌بێت، سه‌رپێچیی فه‌رمان كراوه‌. به‌ مانایه‌كی تر واته‌ له‌وان نییه‌.

وه‌ك له‌ چیرۆكه‌كه‌ ده‌رده‌كه‌وێت؛ ئاڕاسته‌كردنی گۆپاڵ به‌ ئاڕاسته‌ی ماڵی به‌رباربووێك، گه‌فی بڕۆ سه‌یری مانگا سووره‌كه‌ت بكه‌‌، ئه‌وه‌ مردن و زیانگه‌یاندنه‌، له‌پای ئه‌و سه‌رپێچییه‌ی‌ به‌ربار كردوویه‌تی، ئه‌میش مرداربوونی مانگایه‌.
“نه‌شمانده‌زانی، كه‌ ئایا ئه‌م چیرۆكه‌ ڕاسته‌ یان نا”، ئه‌وه‌ نیشانده‌دات، كه‌ كاره‌كته‌ر له‌ پێواریی زانین، له‌نێو خورافیات و نه‌ریتێكی یه‌كجار دواكه‌وتوو ژیاوه‌، كه‌ یه‌كسه‌ر ئه‌م ڕسته‌یه له‌م ته‌مه‌نه‌یدا، ئاماژه‌ بۆ خۆشباوه‌ڕیی و نه‌بینیی كۆمه‌ڵگه‌ و خه‌ڵكه‌، كه‌ وه‌ها نه‌ریت و خورافیاتی دینیی باڵی به‌سه‌ردا كێشاون. ڕسته‌ی دوای ئه‌میش “ده‌ركمان به‌ ڕووداوه‌كانی… ، نه‌كرد.) كه‌ بۆ ڕوودان (ان)ی كۆ به‌كار دێنێت، داخۆ چیتر ڕوویدابێت، كه‌ باسی لێوه‌ناكات و ڕووداوگه‌لێك به‌ نهێنیی ده‌سپێرێت. داخۆ ئه‌مه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌ بووبێت، كه‌ ده‌ركی ئه‌م ڕووداوانه‌ی بۆ نه‌كراوه‌؟ چونكه‌ وا له‌ چیرۆكه‌كه‌ ده‌گه‌ین، كه‌ ئه‌و ڕووداوانه‌ی تر، كه‌ ده‌یانگێڕێته‌وه‌، ده‌ركی كردوون. سه‌رباری ئه‌مه‌، ئه‌وه‌ نیشان ده‌دات، كه‌ ماڵی سه‌رۆكی دێوانه‌كان جێگه‌ی په‌ڕجوو و ڕووداوی سه‌مه‌ره‌ بووه‌، بۆیه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا ده‌ركی ئه‌م ڕووداوانه‌ی بۆ نه‌كراوه‌. كاره‌كته‌ر له‌گه‌ڵ ئه‌م خۆشباوه‌ڕیه‌ منداڵیییه‌شیدا؛ چاوه‌ڕێ بووه‌ له‌سه‌ر جۆگه‌له‌یه‌ك، كه‌ كه‌وتبووه‌ نێوان گردێك و ماڵیانه‌وه‌، فریشته‌یه‌ك بێت و بیكاته‌ بانمرۆڤ و ده‌مڕاستی خه‌ڵك.

گه‌ڕانه‌وه‌ له‌م چیرۆكه‌ بۆ چیرۆكێكی تر و ئه‌میش ته‌نیا به‌ ڕسته‌یه‌كی كورت، (چیرۆكگه‌لی؛ شوانبوونی پغه‌مبه‌ر، سنگشه‌قكردنی پێغه‌مبه‌ر، هێڵێن و جۆگه‌ی ته‌سنیم، چیرۆكگه‌لی دێوانه‌كان‌ و مانگا سووره‌كه‌ و… تاد) گه‌ڕانه‌وه‌یه‌كی جوانناسیی و گێڕانه‌وه‌یه‌كی سه‌ركه‌وتوانه‌یه‌، كه‌ به‌شێوه‌یه‌ك توانایی چیرۆكنووس بۆ ئافراندنی چیرۆكی باش و جیاواز له‌ تاكڕووداویی، به‌ ده‌ربڕین كورت و بێفیڕۆدانی وشه‌ و هه‌ڵڕشتنی زانیاریی لابه‌لا، نیشان ده‌دات.

ئه‌مه‌ی خواره‌وه،‌‌ ئه‌و قۆناغانه‌ن له‌ چیرۆكه‌كه‌دا، كه‌ یه‌كێكیان ساتی نووسین/چیرۆكگێڕانه‌وه‌یه‌ و ئه‌ویتریان سه‌رسامبوونه‌ به‌ دێوانه‌ و ژیانیان، ئه‌ویتریشیان قۆناغێكه‌،‌ تێیدا كاره‌كته‌ر هه‌ست ده‌كات و ئاره‌زووه‌كانی ده‌جووڵێن؛ مه‌یلدارییشی بۆ جوانیی هاوڕه‌گه‌زه‌كه‌ی، كه‌ ناتوانێت بڵێت؛ جوانه‌، كه‌بتده‌كرێت، چونكه‌ ده‌نگی ژن حه‌ڕامه‌، ئه‌مه‌ش به‌هۆكاری ئه‌وه‌ی فریوده‌ر و ناسكه‌ و پیاو ناتوانێت له‌ به‌رانبه‌ریدا خۆی بگرێت. ئه‌مه‌ش داستان و ئه‌فسانه‌ی “شمشێری خودا” –پیاو؛ ئه‌و پاڵه‌وان و گه‌وره‌یه‌ی، كه‌ له‌ ژن ڕێزدارتره‌- ئاشكرا ده‌كات.

یه‌كه‌م: قۆناغی چاوه‌ڕوانیی.
دووه‌م: قۆناغی مێرمنداڵیی.
سێیه‌م: قۆناغی گێڕانه‌وه‌.

قۆناغی گێڕانه‌وه‌: ئه‌مه‌ قۆناغی ده‌سپێكردنی چیرۆكه‌كه‌یه‌ و‌ ئه‌و ته‌مه‌نه‌یه‌، كه‌ چیرۆكه‌كه‌ی تێدا ده‌نووسرێت/نووسراوه‌. “چەندین مانگ بەسەر بیست و پێنج ساڵیيمەوە تێپەڕین و شتێکی نوێ ڕووینەدا”. به‌ گوێره‌ی ئه‌مه‌ و به‌ پشتبه‌ستن به‌و ساڵه‌ی له‌گه‌ڵ چیرۆكه‌كه‌ نووسراوه‌، ئه‌وه‌‌ ده‌بێت چیرۆكنووس له‌ 1992 له‌دایك بووبێت‌‌. (ئه‌مه‌ش ته‌مه‌نی دوو قۆناغه‌كه‌ی تریشمان بۆ ئاشكرا ده‌كات. واته‌ قۆناغی چاوه‌ڕوانیی له‌ شه‌ش ساڵیی و قۆناغی مێرمنداڵیی سێزده‌ و چوارده‌ ساڵان).
ئه‌م‌ كه‌وتنه‌ نێو ساڵی ته‌مه‌نه‌‌ش (25 ساڵیی) واده‌كات، كه‌ چیرۆكه‌كه‌ بگێڕدرێته‌وه‌، كه‌ له‌ پارچه‌ی دووه‌مدا ده‌یخوێنینه‌وه‌، هه‌ڵبه‌ته‌ وه‌ك له‌ پارچه‌ (په‌ره‌گراف)ی یه‌كه‌مدا نووسه‌ر ئه‌وه‌ نیشان ده‌دات، كه‌ گوایه‌ ئه‌و ژیانه‌ خودییه‌ی خواستی بووه‌ و ئه‌و ڕێیه‌ی له‌ ژیان گرتبوویه‌ به‌ر، كه‌ هه‌میشه‌ ده‌نگی ئه‌و له‌گه‌ڵ ده‌نگی كۆ/باو نه‌هاتووه‌ته‌وه‌، په‌شیمانییه‌ك چه‌كه‌ره‌ ده‌كات، كه‌ گوایه‌ ئه‌وه‌ی پێیوابووه‌ نوێیه‌، نوێ نه‌بووه‌، بۆیه‌ ژیانی ڕۆژانه‌ی ده‌بێته‌ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی بێداریی، ته‌مه‌نی یاخیبوون و سه‌ركێشیی دوای ته‌مه‌نی ڕاستده‌رنه‌چوون، گومانكردن و پرسیاركردن. په‌شیمانییه‌ك، كه‌ دواجار خۆ ده‌دۆزرێته‌وه‌.

قۆناغی چاوه‌ڕوانیی: به‌نده‌ به‌ ته‌مه‌نی پێغه‌مبه‌ره‌وه‌، كه‌ جوبڕائیل سنگی شه‌ق ده‌كات، كه‌ ئه‌وده‌م ته‌مه‌نی پێغه‌مبه‌ر 6** ساڵیی بووه‌. واته‌ چیرۆكنووس له‌ ‌ته‌مه‌‌نی 6 ساڵییدا بووه‌‌، كه‌ ده‌كاته‌ ساڵی 1998 (لێره‌دا باز به‌سه‌ر‌ دۆخی ساڵانی نەوەتەکاندا ده‌ده‌ین، كه‌ كاره‌كته‌ر تێیدا ژیاوه‌، مه‌به‌ستمان ئه‌وه‌ی پێوه‌ست بێت به‌ گه‌رموگوڕی و گه‌شه‌كردنی دێوانه‌كان له‌م گونده‌دا.) و ده‌یه‌وێت خودا، وه‌ك پێغه‌مبه‌ر، یانیش دێوانه‌ و خه‌لیفه‌یه‌ك هه‌ڵیببژێرێت، تا خزمه‌ت به‌ دینی ئیسلام بكات، كه‌ ئه‌مه‌ هه‌مان كۆخه‌ونی منداڵیمانه‌. چونكه‌ ڕۆژانه‌ چه‌ندین جار ده‌بیستین، كه‌ خودا توانای هه‌موو شتێكی هه‌یه‌. كه‌چی له‌ قۆناغیی گێڕانه‌وه‌دا، واته‌ له‌ ته‌مه‌نی 25 ساڵییدا ده‌ڵێ: شتێكی نوێ ڕووینه‌دا.
قۆناغی مێرمنداڵیی: چیرۆكنووس له‌و خه‌یاڵه‌ دۆنكیشۆتییه‌ به‌ئاگا هاتووه‌ته‌وه‌، به‌ڵام هێشتا نازانێت چۆن خودا توانای كردنی هه‌موو شتێكی هه‌یه‌؟ ئه‌م قۆناغه‌ ساتی ڕامان و خستنه‌ ژێرپرسیاری شته‌كانی ده‌وروبه‌ره‌، دۆخێك، كه‌ كاره‌كته‌ر‌ له‌نێوان دین و ئاواكردنی دین، جه‌نگی مانه‌وه‌ و جه‌نگی ده‌ستبه‌رداربوونیه‌تی. نیشانه‌كانی (سەری خۆم دەخورێنم و هه‌روه‌ها لەبەر تۆ نەبێ هەر بەڕۆژوو نابن، کێ چوزانێ؟) قه‌ناعه‌ت به‌خۆكردن ناداته‌ خوێنه‌ر، كه‌ بڵێت:‌ ئیتر خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م چیرۆكه‌ سێچوار جار سه‌رووزیادیه‌‌تی، به‌ڵكو‌ به‌داوی ده‌سپێكردنه‌وه‌وه‌‌ تووشه‌. خۆی له‌خۆی ده‌پرسێت: ئاخۆ من له‌كوێی كۆتایی ئه‌م چیرۆكه‌م؟ ئه‌ی ئه‌وه‌ منی گێڕه‌ره‌وه/كاره‌كته‌ر-قۆناغی گێڕانه‌وه‌-‌ نه‌بوو، پێیه‌كانی خستبوونه‌ سه‌ر مێزه‌كه‌وه‌ و ئێستەش‌ ڕێك دانیشتووم، كێ چووزانێ؟

گێڕانه‌وه‌ی كورت و به‌تایبه‌ت پێدانی ته‌وس به‌ چیرۆكه‌كه‌، له‌و شوێنه‌ی كه‌ گه‌ره‌كیه‌تی، پێكه‌وه‌ خوێنه‌ر زێتر وابه‌سته‌ی چیرۆكه‌كه‌ ده‌كه‌ن:
“لەسەر قەنەفەکە پاڵکەوتم، جاری یەکەم خەو دەمباتەوە و نامباتەوە.” بیركردنه‌وه‌ له‌ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ی خه‌وی شه‌وانه‌، گێڕه‌ره‌وه‌ ده‌خاته‌ وه‌نه‌وزدان، كه‌ قۆناغی گێڕانه‌وه‌یه‌، بیركردنه‌وه‌ له‌ ڕابردوویه‌ك (قۆناغی سنگشەقکردن به‌تایبه‌تیی)، كه‌ كاره‌كته‌ر كه‌شی دینيی و ڕاستر بڵێم خه‌یاڵی دۆنكیشۆتیی، كه‌ خه‌ڵك دروستیان كردووه و بووه‌ته‌ نه‌ریت‌، ته‌واو به‌سه‌ر كاره‌كته‌ره‌كه‌مان/ماندا زاڵه‌، كه‌ شه‌ڕی له‌گه‌ڵ چاوه‌ڕوانیی بووه‌، خودایه‌ك، كه‌ نێردراوی نایه‌ت تا سنگێكی تر شه‌ق بكات -تۆی خوێنه‌ر بڵێ: گۆدۆ، كه‌ نایه‌ت‌ …- ئه‌مه‌ش له‌پێناو زێتر تێكه‌ڵبوون له‌گه‌ڵ نووری خودا. له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا پێكه‌وه‌به‌ستنه‌وه‌ی ڕسته‌ی “برایەکم دەڵێ ناکرێ نیوەی ڕۆژەکە به ڕۆژوو ببم؟” ئه‌م شێوه‌گێڕانه‌وه‌یه‌ ته‌كه‌ز له‌سه‌ر هه‌بوونی په‌روه‌رده‌یه‌كی توندی دینیی، به‌ڵام زۆره‌ملێیی ده‌كاته‌وه‌. “سەری خۆم دەخورێنم. دەنگی هێلین ئێستاش هەر لەنێو گوێچکەمدایە و ئەوکات نەمدەوێرا وا بڵێم، بەڵام ژنێکی جوان بوو.” لێره‌دا ئه‌و په‌رۆشیی، قه‌ده‌غه‌ییی و ته‌نانه‌ت به‌ حه‌ڕامزانینی ده‌نگی ژن و كه‌بتكردن له‌ دین-ئیسلامدا-، زۆر به‌ زه‌قی دیاره‌، به‌تایبه‌ت كاتێ گێڕه‌ره‌وه‌ ده‌ڵێت: ئه‌وكات نه‌مده‌وێرا وابڵێم، به‌ڵام ژنێكی جوان بوو. ته‌نانه‌ت ترس ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر وشه‌یه‌كی كورتی وه‌ك (جوان)یش.

گوند؛ دوور له‌ شاره‌، به‌ڵام ئاوه‌دانییه‌كی به‌خۆوه‌ گرتووه‌. ئه‌م ئاوه‌دانییه‌ش كه‌متازۆر پێوه‌ندی به‌ كۆبوونه‌وه‌ و ماڵی سه‌رۆكی دێوانه‌كانه‌وه‌یه‌. كاره‌كته‌ر چه‌ندجار هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌دات بچێته‌ ده‌ره‌وه‌ تا میز بكات، به‌ڵام ده‌رگه‌كه‌یان به‌رانبه‌ر باخچه‌ی ماڵی دێوانه‌كانه‌، كه‌ شه‌وانه‌ تێیدا كۆده‌بنه‌وه‌ و خه‌ریكی گاتا كردنن. له‌وێدا ڕێكه‌وتی مامی، كه‌ ڕاستییه‌كه‌ی مامی باوكییه‌تی ده‌كات، كاتێك ده‌یه‌وێت بێته‌ ده‌ره‌وه‌، كه‌ چاوه‌ڕێی خێزانه‌كه‌یه‌تی، كه‌ ده‌كاته‌ ئامۆژن/ ئامۆژنی باوكی. دیاره‌ له‌م په‌رۆشیی یان له‌م نه‌توانینه‌ی، كه‌ مێرد‌ی ژنه‌كه‌/دێوانه‌كه‌ تێیدابووه‌، ژنه‌كه‌ سه‌غڵه‌ت ده‌بێت و ده‌ڵێت: “بۆ خاتری شێخ ڕه‌شید با خودا بتباته‌وه‌ بۆ خۆی”.
دێوانه‌بوون،‌ به‌شێوه‌یه‌ك پله‌ ده‌داته‌ ژن، كه‌ پیاو/پیاوی نادێوانه‌ مافی چاوه‌ڕوانكردنیشی نییه‌، چونكه‌ ئه‌و له‌ به‌ئه‌نجامگه‌یاندنی ئه‌ركێكی پیرۆز و خوداییدابووه‌. لێره‌دا پرسیار ئه‌وه‌یه‌ ده‌بێت دێوانه‌بوون چ شه‌وكه‌ت و شانازییه‌ك به‌ پیاوی دێوانه‌ ببه‌خشێت له‌به‌رانبه‌ر ژن/ژنێك كه‌ دێوانه‌ نییه‌/نه‌بێت؟ چونكه‌ دێوانه‌كانیش پێڕه‌وكاری دینی ئیسلامن.
دواجار گێڕه‌ره‌وه‌ له‌مه‌ تێده‌گات، كه‌ دێوانه‌كان (سوارانی خودا) تاریكوڕوون ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌.

“دایکم گوتی: ئه‌گەر من نەبم، خودا لێتان خۆش نابێت، من نەمدەزانی خودا بۆچی لێمان خۆشنابێت.” دووباره‌ گێڕه‌ره‌وه‌ به‌ وشه‌ی “هه‌رچه‌نده‌” چیرۆكی ماتڵیی خۆیمان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌ له‌ چاوه‌ڕێبوونی هاتنی فریشته‌، به‌ڵام تێناگات له‌و مه‌هزه‌له‌یه‌ی كه‌ خودا بۆچی لێی خۆش نابێت. ئه‌وه‌ نییه‌، چه‌ندین ڕۆژیش چاوه‌ڕێبووه‌، تا به‌شه‌ شه‌یتانییه‌كه‌ی فڕێبدرێت. ئیدی ئه‌م ده‌یه‌وێت به‌م گوزارشته‌ خۆی ڕه‌ها، یان بێبه‌ریی بكات له‌هه‌ر شتێك و تاوانێك، كه‌ ده‌یكات، ته‌نانه‌ت گوێگرتن له‌ مۆسیقاش، چونكه‌ فریشته‌كان نه‌هاتوون. تاوان له‌ فریشته‌كانه‌. به‌ڵام ئه‌مه‌ درێژه‌ ده‌كێشێت، هه‌رچه‌نده‌ش گێڕه‌ره‌وه‌ ده‌ڵێت: “ڕاسته‌ كاری دنیا ئاوایه***‌”، به‌ڵام خۆده‌بوایه‌ ژیانم به‌م شێوه‌یه‌ نه‌بوایه‌ و شتێكی نوێ ڕووی بدابا و كۆتایی به‌م تێدامانه‌ یه‌كڕیتمییه‌ی هێنابام، به‌ڵام له‌وێ ئه‌و ئه‌گه‌ره‌ نییه‌، كه‌ ده‌شێ شتێك/جیاواز ڕووبدات.
ئه‌م كه‌ڵه‌كه‌ بوونه‌ی خودا و پێكرانی خودا، دواجار چیرۆكنووس ده‌ركی ئه‌وه‌ ده‌كات و تێده‌گات، كه‌ خودا توانای ئه‌و هه‌موو شتانه‌/ شتی تریشی هه‌بووه‌، هه‌یه‌. به‌ڵام به‌ ته‌وسێكیشه‌وه‌، ده‌ڵێت: “هه‌رچه‌نده‌ چەندین ڕۆژیش چاوەڕێ بووم، تا فریشتەکان بێن و بەشە شەیتانییەکەی نێوم فڕێبدەن؛ بەڵام من هەرگیز شوان نەبووم.” واته‌ ده‌بوایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خودا توانای كردنی ئه‌مه‌شی هه‌بێت، پێویست وابووه‌، كه‌ كاره‌كته‌ر‌ ده‌بوایه‌ شوان بووبێت. ئه‌گه‌ر نا خودا توانای دووباره‌كردنه‌وه‌ی هه‌مان ڕووداو و چیرۆكی نییه‌ و ناشبێت.
(له‌ چیرۆكه‌كه‌دا سنگشه‌قكردن دوای شوانبوون خستراوه‌، ئه‌مه‌ش تا مانایه‌ك، یانیش بیانوویه‌كی ته‌نزیی بۆ جڤاك، ده‌سه‌ڵاتی خودا و ڕوونه‌دانی سنگشه‌قكردن بێنێته‌وه. واته‌ خودا غه‌یبی هه‌بووه‌ و زانیویه‌تی كه‌ كاره‌كته‌ر له‌ ته‌مه‌نی مێرمنداڵییدا و دواتریش تووش به‌ ژیانی شوانبوون نابێت، ئیتر چ چه‌قۆیه‌ك یان بیانوویه‌ك بداته‌ جوبڕایل تا بچێت سنگی شه‌ق بكات و وه‌ك سوارچاكی خۆی هه‌ڵیببژێرێت.)
له‌كاتێكدا خودا، كه‌ توانای كردنی هه‌موو شتێكی هه‌بووە، هه‌یه و ده‌شبێت‌، ئه‌وه‌ منداڵێك له‌سه‌ر جۆگه‌یه‌ك (ته‌سنیم) له‌نێوان گردێك و ماڵه‌كه‌ی چاوه‌ڕێیه‌ خودا توانای به‌به‌ردا بێت/بێته‌وه‌ و فریشته‌كان بنێرێت تا به‌شه‌ شه‌یتانییه‌كه‌ی (كه‌ ڕاستییه‌كه‌ی هه‌ر خودا پێی به‌خشیووه‌) لێیفڕێبده‌ن.
جۆگه‌ی (ته‌سنیم): ده‌كرێت به‌كارهێنانی جۆگه‌، گه‌ڕانه‌وه‌یه‌كی تریش بێت بۆ چیرۆكی ئافراندنی مرۆڤ، باباده‌م پاشانه‌كینێ حه‌وا، بۆیه‌ باباده‌م؛ خه‌ونی كاره‌كته‌ری منداڵه‌، كه‌ ئه‌ویش نێره‌، جگه‌له‌وه‌ش حه‌وا له‌ په‌راسووه‌ نه‌ك له‌ قوڕی جۆگه‌ی ته‌سنیم. كه‌واته‌ ده‌كرێت‌ حه‌وا؛ (ژن/ ئه‌وه‌ی كه ‌دین و كۆمه‌ڵگه‌كانمان به‌ زه‌حیفه‌یان داناوه‌) ‌پلاری ته‌مه‌نی بیستوپێنج ساڵیی ته‌مه‌نی به‌فیڕۆچووی كاره‌كته‌ر/چیرۆكنووس بێت، كه‌ قه‌ره‌بوو ناكرێته‌وه؛ بیگرێته‌ دین و نه‌ریت، ئه‌میش له‌پای‌ ڕوونه‌دانی شتێكی نوێ.
هه‌ڵبه‌ت به‌سوودوه‌رگرتن له‌ بیردۆزی لاساییكردنه‌وه‌ی پلاتۆن: خودا، نموونه‌ی باڵایه‌ و ئاده‌میش سێبه‌ر/ خه‌لیفه‌ی خودایه‌ له‌سه‌ر زه‌ویی و حه‌واش هونه‌ره‌ لاساییكراوه‌كه‌یه‌، كه‌ دووجار له‌ نموونه‌ی باڵا، یاخود وه‌كخۆبوون، دوورتره. به‌مانایه‌كی تر ژن پله‌ سێیه‌ و لێره‌ش له‌پیاو كه‌متره‌‌. ئه‌مه‌ش ڕه‌نگه‌ ئه‌و گومانه‌مان؛ مه‌به‌ستبوونی چیرۆكی ئافراندنی باباده‌م و حه‌وا، پێكه‌وه‌ پشتڕاست بكاته‌وه‌، كه‌ دواجار ده‌یه‌وێت بڵێت: گه‌لۆ خودا ئه‌مانه‌شی توانیوون، له‌ جیاوازییه‌كی نابه‌رابه‌ر، تا ناكۆتا له‌نه‌بڕاو؛ ناته‌با و جیاواز.

ئه‌م هه‌موو ڕووداوانه‌ی چیرۆكه‌كه‌‌، كه‌ ده‌شێت بۆ چاوی کارەکتەر، نوێ بووبن، كه به‌سه‌ر ئه‌م نه‌هاتوون، بۆیه‌ له‌ ژیانیدا هیچ شتێكی نوێ نابینێت و ڕووینه‌داوه‌. ئه‌مه‌ش به‌وهۆكاره‌ی وه‌ڵامی ئه‌و چاوه‌نۆڕییكردنه‌ی ده‌می منداڵیی نه‌دراوه‌ته‌وه‌ و‌ سنگی شه‌قنه‌كراوه.

ده‌كرێت له‌ كۆتاییدا ئه‌وه‌ بگوترێت، كاره‌كته‌ری چیرۆكه‌كه‌ هه‌میشه‌ به‌هۆی هه‌وڵدان بۆ بوون به‌وه‌ی، كه‌ له‌ده‌سه‌ڵاتیدا نییه‌ و له‌ توانا به‌ده‌ره‌‌، له‌نێو خه‌وتن و ئاگاییدایه‌.‌ چیرۆكنووس ده‌یه‌وێت پێمان یێژێت: له‌ چاوی منی كاره‌كته‌ری منداڵ/ منداڵییمان و ئێستامان؛ شتی نوێ؛ ڕوودانه‌وه‌ی‌/لاساییكردنه‌وه‌ی چیرۆكه‌ گه‌وره‌كانه‌. بۆیه‌ په‌یاماڕاسته‌‌یی ئه‌ودیوی چیرۆكه‌كه‌؛ فڕێدانی خه‌یاڵی دۆنكیشۆتانه‌یه‌ بۆ بوون به‌ پاڵه‌وان، گه‌ڕاندنه‌وه‌ و زیندووكردنه‌وه‌ی ڕووداو و لاسایی كه‌سانی تر. بۆیه‌ گه‌ره‌كه‌ خۆمان بپچڕێنین و ڕووداو/ ڕووداوی بچووك بافرێنین و ده‌ستبه‌رداری منیگه‌وره‌ ببین و چیتر خۆمان به‌ خه‌ونی نه‌كران، دۆنكیشۆت ئاسا، تێدانه‌مێنین.

————————————————–

په‌راوێزه‌كان:

• گۆرگۆن: تۆقێنه‌ر. ئه‌فسانه‌یه‌كی گرێكییه‌ و سێ خوشكن؛ به‌نێوه‌كانی مێدووسا Medusa، ستێنو Sthenno و ئێوریول Euryale. ئه‌م سێ خوشكه‌ پرچیان ماری ژه‌هراویییه‌. گۆرگۆنه‌كان به‌وه‌ گوزارشت ده‌كرێن، كه‌ چیرۆكان ده‌گێڕنه‌وه‌، ‌هه‌ر كه‌سێكیش سه‌یری چاوی بكردبن، یه‌كسه‌ر بووه‌ به‌ به‌رد.
  ** هه‌ڵبه‌ت گێڕانه‌وه‌ی جیاواز هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌م مێژووه‌، ئێمه‌ بۆ ئه‌وه‌ی تێڕوانینی خۆمان به‌ له‌گه‌ڵبوونی شتی تریش بنووسینه‌وه‌، ئه‌م ساڵه‌مان هه‌ڵبژاردووه‌، هه‌ڵبه‌ت‌ زۆرجار ته‌مه‌نی شه‌ش ساڵیی گوزارشت له‌ قۆناغی 2 بۆ 6 ساڵی ده‌كات.
  *** ڕاسته‌ كاری دنیا ئاوایه‌، ئه‌مه‌ سوودوه‌رگرتنه‌ له‌ ڕۆمانی (قه‌سابخانه‌ی ژماره‌ پێنج، كوورت ڤۆنێ گات، وه‌رگێڕانی: عه‌تا نه‌هایی، چاپخانه‌: سه‌رده‌م، چ1، سلێمانی- 2008)، چیرۆكنووس سوودی له‌ ڕۆمانی جیهانیی و مۆدێرن وه‌رگرتووه‌. ئه‌م ده‌قئاوێزانییه‌ش یان بڵێین ئه‌م وه‌رگرتنه‌یه‌شی‌، زۆر جوانناسیی شكاوه‌ته‌وه‌.

سه‌رنج: ئه‌م نووسینه‌، له‌ ژماره‌ “4”ی گۆڤاری كه‌لێن، ساڵی 2018بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

بۆ خوێندنەوەی ئەم توێژینەوەیە کلیکی ئێرەبکەن ……

یادەوەری
نوسینی سالار ڕەشید
چاپ چاپخانەی تاران
تیراژ ١٠٠٠ دانە
لاپەڕە ٦٠٢ لاپەڕە
نرخ ٥٠٠٠ دینار
بڵاوکردنەوەی کۆمپانیای بلاڤ پەیک

خوێنەری ئازیز ! ئەوەی لەدووتوێی ئەم پەراوەدا نووسراوە کۆڵێک
بیرەوەری خۆش و ناخۆش،تاڵ و شیرینە. وەلێ ئەمانە بە تەنھا
ھەر بیرەوەری خودی نووسەر خۆی نیە، تەنانەت بیرەوەری ھاوڕێ و دەوروبەرەکەیشی نیە بە تەنھا، ئەمانە لە ڕاستیدا بیرەوەری شارێک و سەربوردە و بەسەرھاتەکەیەتی لە بڕگەو دەورانێکی مێژوویی خۆیدا.
ئەم بیرەوەریانە حیکایەتی کۆمەڵێک گەنج ولاوی شاری کەرکوکە لە ساڵانی حەفتاکان و ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوو، کە تۆ ھەندێکت لێرەو لەوێ لێ ژنەوتووە، وەلێ ئەمە پەراوی حکایەتە تەواونەکراوەکانە .
ئەم کتێبە ئێستا لە کتێبفرۆشەکانی سەرجەم شار و شارۆچکەکانی کوردستان دەستدەکەوێت کە کۆمپانیای بلاڤ پەیک هەستاوە بەکاری دابەشکردنەکەی.

ئێستا لەم ناوەندانەی فرۆشی کتێب دەست خوێنەری بەڕێز دەکەوێت:

سلێمانی

کتێبخانەی سلێمانی – تەنیشت چاخانەی شەعب
کۆشکی مەلا محسین- بەدەم ڕەشەمۆڵ
کۆشکی ڕێبین – بەردەرکی سەرا
کتێبخانەی ڕۆمان – بازاڕی سیروان
کتێبخانەی وشە – جادەی مەولەوی
کتیبخانەی ڕەهەند – جادەی مەولەوی
کۆشکی سەرچنار ناوبازاڕی سەرچنار
کۆشکی سەرا نەوشیروان بەردەرکی سەرا

قەزاوناحیەکانی سلێمانی

ڕانیە – کتێبخانەی ئەحمەد کۆیی
قەڵادزێ – کتێبخانەی ژین
چوارقوڕنە – کتێبخانەی ڕەھەند
کۆیە – کتێبخانەی ھەژار
کۆیە – کتێبخانەی دیاری
چەمچەماڵ – چاپەمەنی تنۆک
کەلار – کتێبخانەی شێروانە
کەلار – کتێبخانەی شار
دەربەندیخان – کتێبخانەی ڕەسەن

پارێزگای ھەڵەبجە

ھەڵەبجەی شەھید – کتێبخانەی ھەژار موکریانی
ھەڵەبجەی شەھید – پەراوگەی شادی
سەید صادق – کتێبخانەی بێخود

کەرکوک

ناوەندی ڕۆشنبیری و ھونەری دیالۆگ

…
ھەولێر

کۆشکی ئاشتی شێخەلا

كوشكى ميديا (بهجت) بةرامبةر داون تاون

كوشكى باغى شار پارکی شار تەنیشت سەعاتە گەورەکەی ناو بازاڕ

كوشكى سيروان تةنيش جاخانةى مجكو

كوشكى ئاوينة ( رشيد سورة) جادةى باتا

كوشكى هةولير ( عبدالكريم.) كوتري سلام

کتێبخانەی دیدار بازاڕی ڕۆشنبیری

کتێبخانەی سۆران بازاڕی ڕۆشنبیری

کتێبخانەی هێمن بازاڕی ڕۆشنبیری

کتێبخانەی فێربوون بازاڕی ڕۆشنبیر

کتێبخانەی کاک شێخ پشت پارێزگا

کتێبخانەی ئەمازۆن رێگای کەرکوک

کتێبخانەی محوی بازاڕی ڕۆشنبیری

کتێبخانەی پیرەمێرد بازاڕی ڕۆشنبیری بەرامبەر قەڵا

کتێبخانەی ڕێدار ژێر هوتێل شیرین پاڵاس

کتێبخانەی هەڤاڵ بووک بەرامبەر سوپەر مارکێتی ئایە نێوان 60 مەتری 40 م

دەرەوی شار

كتيبخانەى هاوژين لە هرير

كتيبخانةى مێخەک لة سۆران

كتيبخانةى شيركو لة رواندوز

دەوڵەتی تورکیا بەحوکمی ئەوەی کە جێگرەوەی ئیمپراتۆریەتە پەلهاوێژەکەی عوسمانیەکانە، هاوکات، بەحوکمی ئەوەی کە بوونی کوردو کوردستان بە هەڕەشە لەسەر تورک‌و تورکیا دەبینێت، ئەوە بەردەوام لە هێرش‌و پەلکشان‌و‌ شەڕدایە لەگەڵ هەر بوونێکی کوردستانیی “ئەگەر لەسەر مەریخیش بێت”، وەک تورکەکان دەڵێن. تورکەکان ئێستاش لە کابوسی سیڤەر ڕزگاریان نەبووەو ڕزگاریشیان نابێت تا ئەو ڕۆژەی دان بە فرەیی‌و پێکەوژیانی گەلان لە تورکیاو لە دەرەوەی تورکیا نەنێن. لەگەڵ هاتنەسەر حوکمی ئیسلامییەکانی ئەکەپە بە سەرۆکایەتی رەجەب تەیب ئەردۆگان خەونی زیندوکردنەوەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیش زیندوکراوەتەوەو هەوڵی چڕدراوە بۆ دروستکردنەوەی. عوسمانییە نوێکان، لەسەرەتا دەیانەوێت بە داگیرکردنەوەی ئەو ناوچانە دەستپێبکەن کە تورکەکان وەک ناوچەکانی تورکیای “میساقی میللی” ناویان دەبەن. ئەوانەش ئەو ناوچانەن کە تورکەکان بە ناوچەی داگیرنەکراویان دادەنێن لەلایەن هاوپەیمانەکان لە شەڕی یەکەمی جیهانی چونکە پێش ئاگربەستی مودرۆس لەژێر دەستی عوسمانییەکان بوون، کە تەواوی باشوری کوردستان (ویلایەتی موسڵ) ‌و ڕۆژاڤای کوردستان‌و بەشێک لە پارێزگای حەلەبی سوری دەگرێتەوە. یەکێک لە هۆکارەکانی پشت لەشکرکێشیە بەردەوامەکانی تورکیا بۆ سەر هەرێمی کوردستان‌و ڕۆژاڤا ئەو تێگەیشتنە داگیرکاریی‌و پەلەهاوێژیەیە.
سەرەڕای ئەوەی کە ستراتیجییەتی درێژمەودای تورکیا داگیرکردنی تەواوی رۆژاڤاو باشوری کوردستانە‌، بە پارێزگای کەرکوکیشەوە، کەچی ستراتیجییەتی نزیکمەودای لەم هێرشانەی ئەم دواییە دوو ئامانجی سەرەکییە: یەکەم، چاندنی تێرۆرستان لە قەندیل. دووەم، پچڕپچڕکردنی خاکی کوردستان.

چاندنی تێرۆرستان لە قەندیل
قەندیل ناوچەیەکی بەربڵاوی شاخاوی سەختە کە باشورو باکورو ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەیەکەوە دەبەستێتەوە. مەبەست لە قەندیل لەم بابەتە تەنیا زنجیرە چیاکانی قەندیل نیە بەڵکو تەواوی ئەو ناوچە شاخاوییە سەختەیە کە لە ڕۆژهەڵاتی قەڵادزێ‌وە دەستپێدەکات بە دەوروبەری ڕەواندزو باڵەکایەتی تێپەڕدەبێت تا دەگاتە چیاکانی شیرین‌و گارەو سیپان لە نزیک ئامێدی. ئەم ناوچانە سەدان ساڵە دەستی حکومەتەکانی ناوەندی، نە عێراق نە تورکیا نە ئێرانی پێ ڕانەگەیشتوە. لە شەستەکانی سەدەی ڕابردوەوەش بوون بە شوێنی سەرەکی بنکەو بارەگای هێزە ئۆپۆزسیۆنەکانی هەر چوار پارچەی کوردستان. لە سەرەتای نەوەتەکانیشەوە پەکەکە تاڕادەیەک بەتەواوی کۆنتڕۆڵی ئەم ناوچانەی کردوەو بنکەو بارەگا سەرەکییەکانی خۆی لێ دامەزراندون‌و بۆ کاری حیزبی‌و سیاسی‌و پلان‌و ڕاهێنانی گەریلا بەکاریاندێنێت.
ساڵانێکە تورکیا لە هەوڵی دەرپەڕاندنی گەریلاو کۆنتڕۆڵکردنی ئەو ناوچانەیە، کە تا ئێستا سەرکەوتو نەبووە. لەدوای پەیدبوونی گروپە تێرۆرستیە ئیسلامییەکانی وەک قاعیدەو داعش، تورکیای لێدەرچێت، هیچ هێزو لایەن‌و دەوڵەتێک نیە، بە ئەمریکاشەوە، کە حەزبکات ئەو ناوچانە لە پەکەکە پاکبکرێنەوە چونکە هەموو لایەک پێیانوایە دەرپەڕاندنی پەکەکە لەو ناوچانە ئەگەری پڕکردنەوەیان لەلایەن گروپە تێرۆرستیەکان دێنێتەگۆڕێ.
تورکیا خۆیشی تا ئێستا هەمیشە کێشەی ئەوەی هەبووە کە ئەگەر ئەو ناوچانە کۆنتڕۆڵیش بکات لەوانەیە نەتوانێت پارێزگارییان لێبکات لەبەر نەبوونی جێگرەوە. بەڵام ماوەیەکە تورکیا کۆمەڵێک گروپی تێرۆرستی لە سوریا کەمۆکردوەو کردونی بەهێزی مورتەزەقە، بۆیە ئەگەری زۆرە ئەگەر تورکیا لە هێرشەکانی ئەمجارەی بۆ سەر ئەو ناوچانە سەرکەوتوبێت ئەوە بەو هێزە مورتەزەقانە پڕیانبکاتەوە کە لەلایەک ئاسایشی تورکیا بپارێزن لەلایەکی دیکە هەڕەشە لە ئاسایشی باشورو ڕۆژاڤای کوردستان‌و‌ ئێران بکەن. لێرە کە دەڵێین ئاسایشی کوردستان مەبەستمان ئاسایشی خەڵکی کوردستان‌و خاکی کوردستان‌و تەواوی هێزو لایەنەکانی کوردستانە بەو لایەنانەشەوە کە لە تورکیاوە نزیکن، وەک پارتی‌و یەکگرتو.

پچڕپچڕکردنی خاکی کوردستان
دوای دروستبوونی کیانێکی کوردستانیی لە ڕۆژاڤای کوردستان، کە سەرەتا بە کانتۆنەکانی جەزیرەو کۆبانێ‌و عەفرین ناسرابوون‌و دواتریش لەژێر ناوی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری باکورو ڕۆژهەڵاتی سوریا ڕێکخران، تورکیا کۆمەڵێک ترسی ستراتیجی لێ نیشتوە:
یەکەم، دروستبوونی کوردستانێک کە لە خانەقینەوە جوگرافیاکەی درێژبێتەوە بۆ نزیک دەریای ناوەڕاست کە قوڵاییەکی ستراتیجی بە کوردستان دەدات. لێرە دەبێت ئەوە بڵێم کە ڕاستە ئەو کوردستانە بەو قوڵایی‌و جوگرافیایەوە هێشتا وەک دەوڵەتێک یان کیانێک دروستنەبووە بەڵام ترسی تورکیا لە دروستبوونی ئەم کیانەیە. تورکیا ستراتیجیانە بیردەکاتەوەو هەنگاودەنێت، ئەو پێیوایە ئەو هەرێمەی ئێستا کە دەستکەمۆ کراوە مەرج نیە تا ئەزەل لە دەست دەستکەمۆکراوەکان بمێنێتەوە. بێجگە لەمە، دیدو بیرکردنەوەی ستراتیجیانەی تورکیا بۆ کوردستانییەکی دەستکەمۆکراو و یاخییەک وەک یەک وایە.
دووەم، لەبەر دیدە دوژمنکارییەکەی، تورکیا پێیوایە کە دروستبوونی کیانێکی کوردستانیی دەبێتە مایەی دابڕانی تورکیا لە دنیای عەرەبی‌و ئیسلامی، ئەمەش پێگەی ستراتیجی کوردستان هەم لە تورکیا هەم لە دنیای عەرەبی بۆ کوردستان زیاددەکات، کە تورکیای پێیناخۆشە.
سێیەم، هەڵکشانی کاریگەرییەکانی ئەم دوو ئەزمونەی باشورو ڕۆژاڤا بۆ سەر کوردستانیانی باکور، ترسێک کە تورکیا لە مێژە هەیەتی‌و دەگەڕێتەوە بۆ ڕۆژگارەکانی پەیمانی سیڤەر.
بۆ شکستپێهێنانی هەردوو ئەزمونەکەی کوردستان، هەم ئەوەی باشور هەم ئەوەی ڕۆژاڤا، هاوکات بۆ ڕێگریکردن لە دروستبوونی کوردستانێکی درێژبووەوەو یەکگرتوو، یەکێک لە ستراتیجییە نزیکمەوداکانی تورکیا پچڕپچڕکردنی جوگرافیای کوردستانە ئەویش بە داگیرکردنی ناوچەی جیاجیا لەو درێژاییە جوگرافییە‌و پاککردنەوەی لە کوردو نیشتەجێکردنی عەرەب‌و تورک‌و تورکمانی مورتەزەقە لە شوێنەکانیان.
بۆ ئەم مەبەستە سەرەتا تورکیا بە داگیرکردنی جەرابلس هەردوو کانتۆنی جەزیرەو کۆبانێی لە کانتۆنی عەفرین دابڕی. دواتر بە داگیرکردنی عەفرین کوردستانی لە گەیشتن بە دەریای ناوەڕاست‌و دروستکردنی دەروازەیەکی نێودەوڵەتی دوورخستەوە. ئینجا تورکیا بۆ پچڕاندنی، ناکاملیش بێت، کانتۆنی جەزیرەو کۆبانێ ناوچەکانی سەرێ کانی‌و سەرێ سپی داگیرکرد. لە هەموو ناوچە داگیرکراوەکان بەچڕیی لە هەوڵی پاکسازیی نەژادی‌‌و بەتورککردن‌و بەعەرەبکردنی ناوچە کوردستانییەکانە.
لەم هێرشەی ئەمجارەی تورکیا، بێجگە لە پلانی چاندنی تێرۆرستان لە قەندیل، دەوڵەتی تورکیا مەبەستی داگیرکردنی قەزای ڕەبیعەو شەنگالە، بەتایبەتی چیای شەنگال. مەبەست لەمەش وەک هەوڵەکانی پێشوتری پچڕپچڕکردنی درێژبوونەوەی جوگرافیای کوردستانە.
گرنگی شەنگال‌و دەوروبەری لەوەدایە کە هەرێمی کوردستان به‌ ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی بەڕێوەبەریی خۆسەری ڕۆژهەڵات‌و باکوری سوریا دەبەستێتەوە. هاوسنووربوونی هەرێمی کوردستان‌و بەڕێوەبەریی خۆسەری، شەنگال‌و ڕەبیعەی کردۆتە ‌ده‌روازه‌یه‌کی سەرەکی بۆ‌ په‌یوه‌ندی سیاسی‌و کۆمەڵایەتی‌و کەلتوری‌و بازرگانی‌و هاتوچۆ له ‌نێوان هەرێم‌و بەڕێوەبەریی خۆسەری. بایه‌خی ئه‌م ده‌روازیه‌ بۆ هەرێم به‌رزترده‌بێته‌وه‌ کاتێک دەبینرێت کە تورکیا لە دراوسێیەکی نەیار دەبێت بە دراوسێیەکی داگیرکەر.
داگیرکردنی شەنگال وادەکات کە تورکیا هه‌ڕه‌شه‌کانی کردنەوەی‌ ده‌روازه‌یه‌کی ڕاسته‌وخۆ بەڕووی عێراق جێبەجێ بکات‌و‌ گرنگی ده‌روازی ئیبراهیم خه‌لیل کەمبکاتەوەو پێگەی هەرێم لە ڕووی ستراتیجیەوە بێ بایەخ بکات‌.
هاوکات، ناوچه‌ی شەنگال بەناوبانگە له‌ به‌رهه‌مهێنانی گه‌نم و جۆ کە بایەخێکی گرنگی هەیە بۆ زامنکردنی ئاسایشی خۆراکی کوردستان بۆیە تورکیا دەیەوێت ئەو ناوچانە بخاتە ژێر دەستی خۆی.
لەبەر ڕۆشنایی ئەو شرۆڤەکارییانە دەتوانین بڵێین کە هێرشەکانی ئەمجارەی تورکیا بە بەراورد لەگەڵ هێرشەکانی پێشوتر ئێجگار ترسناکە چونکە مەبەست لێی چاندنی ڕەگوڕیشەی تێرۆریستە مورتەزەقەکانیەتی لە قەندیل، لەگەڵ، پچڕاندنی باشورو ڕۆژاڤای کوردستان. کوردستانیان لەم خەتەرە نەگەن هەر هەموویان، بە نەیارەکان‌و دۆستەکانی تورکیا، پێکەوە لە مەنجەنیقی تورکدا دەسوتێنرێن.

له‌ وردبوونه‌وه‌ له ‌ناخی خۆمدا، دوو پانتایی بێسنوور: به‌هه‌شت و دۆزه‌خم وێناكرد. هه‌وڵدان بۆ ناسینی ئه‌م دوو پانتایییه‌ حوكمڕانی له ‌بیركردنه‌وه‌ی مندا به‌ڕێوه‌ ده‌با. دۆخی گشتی و به‌ها و ناوه‌رۆكی مرۆڤ و جیاوازییه‌كانم تێدا ناسی، بێ بوونی كلتووری كوردی ناتوانم خۆم و جیاوازیه‌كانم بێته‌ به‌رچاو.
جیاوازییه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی كرده‌یی گوزارشت له‌ هه‌قیقه‌تی جیهان و ڕێكخستنی ئه‌زموونه‌كان ده‌كه‌ن، جیهان شایه‌نی په‌ی پێبردن و ناسینه‌. له‌ داهێناندا پێویسته‌ شكۆی جیهانێك بناسین و خۆشمان بوێ، جیهانی جیاوازییه‌كان. ئه‌ستێره‌ی چلپه‌ڕی خۆداڕشتنن. خوڵقاندنی جیهانی جیاوازییه‌كان، جیهانێكی ته‌واو ڕه‌سه‌ن و هونه‌ری ژیانێكی بێگه‌رده‌، واته‌: گه‌ردوونی یه‌كه‌م. ته‌نیا شتێك هه‌ڕه‌شه‌ له‌ داهێنان ده‌كات، نه‌بینینی جیاوازییه‌كانه‌، نه‌بینینی هونه‌ری ژیانێكی بێگه‌رد و په‌ی پێنه‌بردنه‌‌.
هیچ شتێك له‌ مرۆڤ و مردن به‌هێزتر نییه‌. ته‌نیا داهێنان نه‌بێت. مرۆڤ كاتێك ئه‌ركی مرۆڤبوون و مرۆڤایه‌تی ته‌واوده‌بێت، كه‌ جیاوازبێت. جیاوازبوون مرۆڤ فۆرمه‌له‌ ده‌كات، به‌ درێژایی ژیان یاوه‌ری ده‌كا و ده‌یخه‌مڵێنێ. جۆرناسی و بینین و دانپێدانانی جیاوازییه‌كان، له‌ هێزی ڕوونی داهێنان و پێكهاته‌ی ڕووداوه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت و په‌ره‌ ده‌ستێنێ، ده‌بێته‌ بابه‌تی ده‌ربڕاو و بابه‌تی ده‌ربڕ، به‌ئاستی داهێنه‌رانه‌ی خۆیدا ده‌ڕوات و ڕێڕه‌و ده‌كاته‌وه‌. گۆڕان و وه‌رچه‌رخان و واقیع و خه‌یاڵ و ده‌نگ و زرینگانه‌وه‌ و سه‌رمه‌شقییه‌كان، له‌دایكبووی جیاوازییه‌كان و ته‌واوكه‌ری ژیانێكی بێگه‌ردن، واتاكانی نوێبه‌خشی دیاری ده‌كه‌ن و په‌ی پێ ده‌به‌ن، به‌ڵام زمانی هاوبه‌ش و هێزی كاركردنی هه‌موومان نییه‌. جیاوازی نیازێكی مرۆییه‌ و تێكڕای هه‌بوون له‌خۆده‌گرێت، له‌ناو قه‌واره‌ و ئاست و ویستی خۆمان دامان ده‌هێنێته‌وه‌.
نالی و گۆران، هۆگرییه‌كی تایبه‌تیم بۆیان هه‌یه‌، جادووگه‌ر و خۆداڕێژن له‌ زمان و وێناكردندا. دوو هێمای گه‌وره‌ و جیاوازی زمانی كوردین. ئه‌و زمانه‌ی داهێنه‌ری زۆری په‌روه‌رده‌ كردوون و خستوونیه‌ته‌ سه‌ر سه‌كۆ و پێشانی داون، شه‌رمێكی ترسناكم به‌رانبه‌ریان هه‌یه، نموونه‌ی داهێنانیان دامه‌زراندووه‌‌، له‌ناو خوێنده‌وارانی كۆمه‌ڵگای كوردیدا له‌شوێنی شیاوی خۆیان داندراون، خاوه‌ن تاج و ته‌ختن، له ‌هه‌لومه‌رجی گونجاو و كراوه‌دا هه‌ناسه‌ ده‌ده‌ن، هه‌موو ئه‌زموونێكیش ناته‌واوی و كه‌موكوڕی تێدایه‌.
هه‌قیقه‌ت، یان نوێبه‌خشی ته‌نیا لای شاعیرێك نییه‌. نوێبه‌خشی دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌. نوێبه‌خش هه‌سته‌كانی كۆمه‌ڵگا و ڕۆژ و ڕۆژگاری خۆی تێدا كۆده‌كاته‌وه‌. به ‌ئاماده‌یییه‌كی ته‌واوه‌وه‌ ده‌چێته‌ گفتوگۆی ئه‌به‌دی و جه‌نگێكی ڕاسته‌قینه‌وه‌. نموونه‌یه‌كیش نوێنه‌ری گشت نییه‌. له‌ هه‌مان كاتیشدا سنووردار ناكرێت. نالی شیعری: (مه‌ستووره، دیوانی نالی. ل: 603)‌ی له‌ ئه‌نجامی ناكۆكی نێوان میرنشینی بابان و میرنشینی ئه‌رده‌ڵان، له‌ژێر كارتێكه‌ر و ڕاسپارده‌ی سه‌رله‌شكر و فه‌رمانڕه‌واكانی بابان وه‌ك ده‌ربارێك فریوی خواردووه‌، بۆ شكۆشكاندن و له‌كه‌داركردنی سه‌رله‌شكر و فه‌رمانڕه‌واكانی ئه‌رده‌لان نووسیوه‌. ده‌رباربوون ڕێگایه‌كی تایبه‌تی ده‌ربڕینه‌، تیرت له‌ كه‌وان پێ ده‌ترازێنێت و به‌شێوه‌ی جۆراوجۆر فریوت ده‌دا، وه‌ك ده‌ق، ده‌قێكی تابڵێی ئێستێتیكی و پڕ هونه‌ری جۆراوجۆره و خه‌یاڵی خوێنه‌ر ده‌گه‌یه‌نێته‌ ئاستی باڵا‌، فۆرمی گۆشه‌نیگای هه‌یه‌. مه‌ستووره‌ی له‌ خه‌ونێك وه‌رگرتووه‌، ده‌یه‌وێ قه‌ده‌غه‌كراوه‌ی لێ له‌دایك ببێت. خه‌ونی هونه‌ری شیعرییه‌ت، كاری له‌سه‌ر پێكهاته‌ زمانه‌وانییه‌كان و دیوی نهێنی زمان و وردبێژی كردووه، به‌ ئه‌ندازیارییه‌كی ورد وریایی بیناكردنی نیشان داوه‌‌. هیچ بوارێكیش بۆ ئه‌گه‌ر و گومان نه‌ماوه‌ته‌وه‌، وه‌ك مه‌به‌ست و مه‌رام ئاراسته‌كراوه‌، خۆڕسكی چێژ و چه‌شه‌ی كه‌سایه‌تی خۆی تێدا نییه‌، ده‌سه‌ڵاتی ئاراسته‌كه‌ریش پشتیوانی و هه‌لی بۆ ڕه‌خساندووه‌.
ئه‌م پرسیاره‌ی له‌م پرس و هۆكار و به‌رهۆكار و بزواندنی كرده‌ی داهێنانه‌وه‌ ده‌بێت بكرێ. خۆ حه‌بیبه‌ تاكه‌ دڵبه‌ری ڕه‌سه‌ن و نموونه‌یی، بێگه‌رد و پاراو و هه‌ستی خۆڕسكی شاعیر بووه‌، ئه‌گه‌ر مه‌رام و مه‌به‌ست و تاكتیكێكی سیاسی نه‌بووبێت، بۆ ئه‌م ئه‌زموونه‌ بێگه‌رد و پاراوه‌ی له‌گه‌ڵ ئه‌مدا تاقی نه‌كردووه‌ته‌وه، ئه‌مه‌ پرسیارێكی ناڕوون و لێڵ نییه‌‌. هۆكارێكی دره‌وشاوه‌ی ناسینی ده‌قه‌كه‌یه‌.
مرۆڤێكی داهێنه‌ر و پڕ زانیاری، به‌ زانیاری هاوچه‌رخی وه‌ك گۆران، ئاشتی شیعر له‌ ئاشتی ڕۆحیی ده‌سته‌به‌ر ده‌كات، تا ئاستی گه‌وهه‌ری بابه‌ت ناسین، گه‌شه‌ به‌و ئاشتی ڕۆحییه‌ ده‌دات و به‌دی ده‌هێنێ و جۆری جووڵه‌یان ده‌ستنیشانده‌كات. پاشتر شیعر ده‌خاته‌ ژێر كاریگه‌ری په‌یامی فریادڕه‌سه‌وه‌. په‌یامی ئایدیۆلۆژیا، كه‌ ڕوویه‌كی بێ قووڵایییه، مه‌ستبوون به‌شه‌رابی ئایدیۆلۆژیا وات لێ ده‌كات هه‌موو شتێك به‌ ئاره‌زوو ببینی.‌ پێوه‌ری گه‌ردوونبوونی شیعری بێگه‌رد و پاراوی تا ئاستێك له‌ چه‌ند شیعرێكیدا، به‌تایبه‌تی له‌ شیعری: (ڕێگای له‌نین، دیوانی گۆران. ل: 306)، یان شیعری: (مۆسكۆی ئه‌یار، دیوانی گۆران. ل: 324) ….. تاد، له‌ ده‌ست ده‌ترازێ، یان لێی ده‌گۆڕێ، به‌های هونه‌ریی و هه‌سته‌كانی خۆی سه‌ركوت ده‌كات، شیعر ئه‌گه‌ر ئایدیۆلۆژیای قبووڵ نه‌كرد، هه‌میشه‌ مرۆڤانه‌ ده‌مێنێته‌وه‌. خوێنه‌ری بێده‌نگ و جووڵه‌ و نه‌ناسراو، واته‌: خوێنه‌ر وه‌ك تاك. نه‌ك وه‌ك جه‌ماوه‌ر، ده‌بێته‌ فۆرم و بنه‌مای‌. خاوه‌ن فۆرم و بنه‌ما پێویسته‌ له‌ هه‌موو كاتێكدا پابه‌ندی بنه‌ماكانی خۆی بێت و لێی فێربێته‌وه‌، زاڵبوونی تێڕوانینی ئایدیۆلۆژیا بۆ شیعری بێگه‌رد، دۆزه‌خێكی زیندووه‌، له‌قووڵایی بڕیار و هه‌ڵبژاردندا ده‌یهاڕێ.
به‌ئاره‌زوویه‌كی سۆفییانه‌ له‌ چركه‌ساتی به‌هره‌وه‌ ده‌چمه‌ ناو كرده‌ی نووسینه‌وه‌: ئه‌زموونخواز، كه‌ هه‌موو هه‌سته‌كان و هێزی به‌هره‌ی له ‌ده‌قێكدا كۆده‌كاته‌وه‌ و دای ده‌هێنێت و لێی ده‌بێته‌وه‌، ده‌بێته‌ نموونه‌ی ده‌ربڕینێكی ناوازه، ده‌چێته‌ ناو پانتایییه‌كی هه‌ستییه‌وه‌ و تووشی خۆشییه‌كی منداڵانه‌ ده‌بێت‌. هیچ شتێك ناتوانێت ئازادی ئازار بدات، چونكه‌ هه‌ستی به‌ ئه‌زموونخوازی خۆی كردووه و خۆی له‌ ده‌ره‌وه‌ی دیمه‌نه‌ گشتییه‌كاندا بینیوه‌‌، خوێنه‌ریش بانگ ده‌كات هه‌ست به‌ ئه‌زموونخوازی خۆی بكات و نموونه‌ی ده‌ربڕینێكی ناوازه‌ ببینێت، كه ‌‌وه‌ك ته‌واوكه‌ری بوون مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا كراوه‌، له‌و مامه‌ڵه‌كردنه‌دا، ئازادی ده‌چێته‌ ناو خه‌یاڵه‌وه‌. دیوی ڕاسته‌قینه‌ی ڕووداوه‌كان سروشتێكی ئه‌فسانه‌یی و حاڵه‌تێكی شیعرییان هه‌یه‌. ده‌گونجێت له‌گه‌ڵ باری ئاڵۆزی جیهان له‌به‌ر یه‌كدا ڕابگیرێن و پێوانه‌یان بۆ بكرێ، به‌ په‌له‌په‌ل و گیانێكی تووڕه‌یییه‌وه‌ نه‌نووسرێن، به ‌سروشتی خۆی شێوه‌ وه‌رده‌گرێ و له‌كۆی پێكهاته‌كانییه‌وه‌ كامڵ ده‌بێت و ده‌بێته‌ ئه‌زموونی كه‌سی.
خۆم هه‌بوویه‌كی هێزپێدراوم: دڵنیام ئه‌زموونه‌كانی خۆم بنه‌ڕه‌تمن‌، پێش هه‌موو شتێك به‌هانای شیعر‌مه‌وه‌ دێن، له ‌تیۆره‌كان باشتر پێكهاته‌ی هونه‌ریی شیعرم تێده‌گه‌یه‌نن، هه‌رهه‌موو زه‌وی جوگرافیای شیعرمه‌ و جیهان یه‌ك جیهانه‌. مرۆڤ سنووره‌كانیه‌تی.
جیاوازی لای داهێنه‌ر زیره‌كییه‌كه‌ ته‌واو نابێت. به‌رده‌وام زاوزێ ده‌كات و هاوچه‌رخ ده‌بێته‌وه‌. وێنه‌یه‌كی تۆقێنه‌ر نییه‌. ناسنامه‌ی له‌ هاوچه‌رخبوونی ده‌خوڵقێنێت.
هه‌میشه‌ لێكۆڵه‌ران هێما و ناسنامه‌ و مۆرك و ئه‌زموونی تاكه‌كه‌سی داهێنه‌ر له‌ناو گوتاری ده‌ربڕاودا ده‌دۆزنه‌وه و پشكنینی شاره‌زایی و دانایی له‌ مانای كراوه‌دا بۆ ده‌كه‌ن، ده‌یخه‌نه‌ به‌رده‌م هه‌ڵبژاردنی زمانی كلتوور و ساتی داهێنان‌. داهێنه‌ر به‌های خۆی ده‌ناسێت و به‌ تێگه‌یشتنه‌وه‌ له‌ ئاڵوگۆڕه‌ جیاوازه‌كان و خانه ‌چندراوه‌كانی نوێبه‌خشی قووڵ ده‌بێته‌وه‌، ڕایه‌ڵ و تانوپۆی تاوتوویه‌كان ورد ده‌چنێت، خۆدروستكردنێكی ڕاسته‌قینه‌ ده‌كاته‌ بنه‌مای وردبوونه‌وه‌. له‌ یه‌كێتی بۆچوون و یه‌ك بنه‌ڕه‌تی و ئومێدی فریوده‌ر و وێرانكردنی ژیان و به‌لاڕێداچوونیش دوور ده‌كه‌وێته‌وه، له‌ كارتێكردن له‌ خوێنه‌ر و هۆكاری كارتێكردن له‌ خوێنه‌ریش نزیك ده‌بێته‌وه‌‌.
شیعر هه‌رچه‌نده‌ خودیی و فه‌نتازیش بێت، به‌ڵام ده‌بێ له ‌گه‌وهه‌ر و ناوكیدا په‌یوه‌ندییه‌ك له‌گه‌ڵ خوێنه‌ر دروست بكات. خوێنه‌ریش قه‌ت ناتوانێ به‌ ته‌واوی داروپه‌ردووی داهێنانه‌كه‌ی به‌رجه‌سته ‌بكات. وێنه‌یه‌ك ئه‌گه‌ر خه‌یاڵییش بێت، كه‌ بووه‌ نووسین و نووسرا، ده‌بێته‌ هه‌قیقه‌ت و واقیع تێیدا ده‌گۆڕێ، خوێنه‌ر ده‌خاته‌ باوه‌شی ئێستێتیكایه‌كی نه‌بینراو و په‌روه‌رده‌كردنی زه‌ینییه‌وه‌. تۆڕێكی به‌رفراوانی په‌یوه‌ندییه‌ زه‌ینییه‌كان دێته‌ ئاراوه‌ و نیشانه‌ زه‌ینییه‌كان ده‌ناسێنێت.‌
له‌م باروبواره‌دا شیعر واقیع دروست ده‌كات. كاته‌كان تێیدا تێكه‌ڵ ده‌بن و ڕیتمی كات وه‌ك ئاماده‌ییه‌كی ئێستێتیكی ده‌رده‌كه‌وێت و ده‌بێته‌ ڕیتمێكی كراوه‌ی په‌یوه‌ندی دامه‌زراندن، و‌زی په‌یوه‌ندی و كرداریش له‌خۆی وه‌رده‌گرێت. خه‌یاڵ بانگی شاعیر ده‌كات بینووسێت و ڕووبه‌ڕووی هه‌قیقه‌تی بكاته‌وه‌، پێ بنێته‌ دنیای بوونه‌وه‌ و به‌ر شته‌كان بكه‌وێت و شته‌كان ناوبنێت، كه‌ شته‌كان ناونران، هێزی شاراوه‌ ده‌جووڵێ و زمان به‌ڕاپه‌ڕیوی ده‌مێنێته‌وه‌.
له‌ ته‌مه‌نی نۆزده‌ تا چڵ ساڵی، وه‌ك كرده‌یه‌كی مرۆڤایه‌تی له‌ نه‌خۆشخانه‌كانی هه‌ولێر بیست و یه‌ك شووشه‌ خوێنی خۆم به‌خشیوه‌ به‌ مرۆڤی خاوه‌ن پێداویستی. واهه‌ست ده‌كه‌م ئه‌م به‌خشینه‌ بووه‌ته‌‌ ڕامان و مه‌یلی سۆفیزم، هاتووه‌ته‌وه‌ ناو بیركردنه‌وه‌م. پڕ وزه‌ی كردوومه‌ته‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تا، چونكه‌ شیعری بێگه‌رد و پاراو، هه‌میشه‌ سه‌ره‌تایه‌. سه‌ره‌تا شوێنێكه‌. ماڵ، یان نیشتیمان، یان به‌هه‌شت. هه‌وڵ ده‌ده‌ین پێی بگه‌ین. یه‌كه‌م كرده‌ی زمانی تێدا هه‌ستیار و نامۆبكه‌ین.
داهێنه‌ران هه‌میشه‌ نامۆن له‌ وڵاته‌كه‌یاندا: من هاووڵاتیم، شاعیریشم. وشیاری ئێستێتیكی دروست ده‌كه‌م و جۆری جووڵه‌یان ده‌ستنیشان ده‌كه‌م. بڕوای ته‌واوم به‌ سه‌ر‌وه‌ر‌ی و ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌ها و ڕه‌وای میلله‌ت هه‌یه‌، له‌گه‌ڵ وڵاته‌كه‌مم و دژی دوژمنه‌كانی ده‌وه‌ستمه‌وه‌ و ده‌جه‌نگم. ڕووگه‌نمای ئێستێتیكی ده‌دره‌وشێنمه‌وه‌، به‌ڵام له‌ ناخێكی باوه‌ڕبه‌خۆبوو و كاریگه‌رییه‌كی ڕاسته‌قینه‌دا به‌ بچووكترین هه‌ڵه‌ی ده‌سه‌ڵات ناڵێم به‌ڵێ، به‌ ڕوونی له‌ بنه‌ڕه‌تی هه‌ڵه‌ ده‌ده‌م. له‌ بنیادنانی نوێبه‌خشیدا، پێشڕه‌وی به‌ڕێوه‌بردن و دامه‌زراندن ده‌كه‌م و مێژوو ده‌خه‌مه‌گه‌ڕ، مێژووی چالاكییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان نا، مێژووی په‌یوه‌ندی ئه‌ندازه‌یی ئێستێتیكا و داهێنان. به‌ ته‌واوی كارامه‌ییه‌وه‌، باوه‌ڕم به‌ هێزی دیدی تایبه‌تی شاعیر هه‌یه‌، كه‌ تاقیكردنه‌وه‌كانمان پاگژده‌كاته‌وه‌‌ و ده‌یخه‌مڵێنێ. به‌و باوه‌ڕه‌ی خودا به‌ نێردراو و په‌یامبه‌رانی ته‌ورات و ئینجیل و قورئانی به‌خشیوه‌‌، ڕێنوێنی كردوون بۆ به‌ڕێوه‌بردن و دامه‌زراندن. له‌وانه‌ش دووركه‌وتوومه‌ته‌وه‌، گیرفانی داوایان له‌ بانكی پایته‌خت قووڵ و پانوپۆڕتره‌، ڕاوچی فیستیڤاڵ و خه‌ڵاته‌كانن‌.
واقیعم وه‌ك ئه‌وه‌ ده‌وێ، كه‌ له‌ناو تابلۆكانی (محه‌مه‌د عارف)دا هه‌یه‌ و ده‌یه‌وێ ڕێگایه‌كی چالاك بۆ وشیاربوونه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگا بژاربكات. سروشتیشم وه‌ك ئه‌وه‌ ده‌وێ، كه‌ له‌ناو تابلۆكانی (ئازاد شه‌وقی)دا هه‌یه و سووره‌ له‌سه‌ر سه‌ركێشیی و به‌رده‌وام دامه‌زراندنه‌وه‌‌، هه‌م ئه‌فسانه‌ن و هه‌م هێما. توندوتیژيیان به‌رانبه‌ر وێناكردن تێدا نییه‌، وزه‌ی ده‌سه‌ڵات له‌خۆیان وه‌رده‌گرن و به‌رده‌وام خۆیان داده‌مه‌زێننه‌وه‌. واقیع و سروشت بنه‌چه‌ی ئه‌فسانه‌ و هێماكانن. ناتوانین ناڕه‌زایی به‌رانبه‌ریان ده‌رببڕین بێ ئه‌وه‌ی بچینه‌ ناوچه‌ قووڵه‌كان و له‌ ڕووداوی مه‌رگیش نه‌ترسێین، یان بوونی شاعیر به‌را‌نبه‌ر بوونی و‌اقیع و سروشت ڕانه‌گرین. شیعری بێگه‌رد، واقیع و گشت شته‌كان تاقی ده‌كاته‌وه‌، نه‌ك واقیع و شت ئه‌و تاقی بكه‌نه‌وه، چركه‌ساتی نووسین چركه‌ساتێكی ئه‌فسووناوییه،‌ هه‌موو ده‌وروبه‌ر له‌خۆیدا نقووم ده‌كات‌.
ئه‌گه‌ر من هه‌ر له‌دایك نه‌بوومایه‌، یان بمردبوومایه،‌ یه‌كێكی دی واقیع و سروشتی به‌ دیدی شیعریی من ده‌بینی و ده‌ربڕینی لێ ده‌كردن. گرینگ ئه‌وه‌یه‌ بیركه‌ره‌وه‌یه‌ك به‌ فیكر ده‌ژیا و ده‌ربڕینی له‌ واقیع و سروشت ده‌كرد و توانایی و ئاماده‌یی منی ده‌ڕسكاند، به‌رانبه‌ر بوونی واقیع و سروشتی ڕاده‌گرت‌، كه ‌به‌رپرسه‌ له‌ ئێستێتیكا و به ‌نه‌رمییه‌كی زۆره‌وه‌ كاری بۆ كردووه‌. ئه‌مه‌ ناوكی جیاوازییه‌كانه، له‌یه‌ك شوێن ناوه‌ستێت، به‌شدار ده‌بێت له‌ بیركردنه‌وه‌ و ده‌ركه‌وته‌كان، هێز بۆ واقیع و سروشت و خۆی دروست ده‌كات‌ و بۆچوونه‌كان له‌دایك ده‌بن، ئه‌و بۆچوونانه‌ی مرۆڤ یه‌كه‌م جار هه‌ستی كرد مردن به‌رهه‌می ژیانه‌.
من له‌ قوڕێكی خوساو و شێلدراودا دروستبووم. قوڕی زمان و كه‌له‌پووری ئه‌ده‌بی كوردی. هیچ شتێك نه‌گوڕ نییه‌. زێڕیش نه‌جووڵی ژه‌نگ لێی ده‌دا. دوازده‌ كتێبی شیعرییم نووسیوه‌. وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ نووسینی هه‌ر كتێبێكمدا به‌جلوبه‌رگه‌وه‌ له‌ ئاوێك بده‌م و بپه‌ڕمه‌وه‌. بۆ نووسینی كتێبێكی تر ته‌واو وشك بووبێتمه‌وه‌. ئه‌وجا دووباره‌ له‌ ئاوێكی تر بده‌مه‌وه‌. به‌ مافی سه‌دله‌سه‌دی شیعریشم زانیوه‌ به‌ ئازادی ته‌واوه‌وه‌ پرسیار له‌ بوون بكه‌م، پێمان ناڵێیت تۆ چیت. ڕاسپارده‌م ئه‌وه‌یه‌، ئه‌گه‌ر مردم له‌سه‌ر كێله‌كه‌م ئه‌و ڕسته‌یه‌ هه‌ڵكۆڵن. (به‌دوای وشه‌دا گه‌ڕا). له‌ ژیاندا نه‌یدۆزییه‌وه‌، دوای مردنی مرۆڤی ناو شیعره‌كانی ده‌یدۆزنه‌وه‌ و به‌ دڵێكی ته‌واو كوردییه‌وه‌ ده‌یبه‌خشن.
ئه‌ده‌ب به‌خشنده‌ و میهره‌بانه،‌ له‌گه‌ڵیدا مامه‌ڵه‌م خۆشه‌ و هه‌ر زوو چێژ و چه‌شه‌ی وشه‌ و بوون و مانه‌وه‌م تێدا دۆزییه‌وه‌ و شاگه‌شكه ‌بووم، خوێن له‌ بڕبڕه‌ی پشتمه‌وه‌ بۆ مێشك و دڵم جما‌ و هه‌ڵكشا، خانه‌كانی سووڕی پێگه‌یشتنی چالاك كرد. هه‌میشه‌ له‌ ئاسۆیه‌كی دوور به‌ وێناكردنێكی زه‌ینییه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كه‌م، خوێنه‌ریش ئاشنای ئه‌و هه‌سته‌م ده‌بێت و توانایی و ئاماده‌یی من ده‌ناسێت. له‌ چه‌ند شیعرێكمدا درێژدادڕیم كردووه‌ و چه‌ندان لێكچوون، كه‌ پێویستیان به‌ بژاركردن بووه‌، بژارم نه‌كردوون و هێشتوومنه‌ته‌وه، یه‌ك له‌ كه‌مته‌رخه‌می و نه‌زانینی من بووه‌‌. گرفتی چێژ و چه‌شه‌ ده‌هێننه‌ پێشه‌وه‌ و مه‌یل و ئاره‌زووی خوێنه‌ر ده‌كوژن، وه‌نه‌وز ده‌دا و په‌رۆشی بۆ خوێندنه‌وه‌ كه‌م ده‌بێت. ئه‌وكات‌ ئه‌م ڕووداوه‌ له‌ شیعری من ڕووی دا، كه‌ بیری سوریالیزم به‌سه‌رمدا زاڵ بوو، وێنه‌م به‌سه‌ریه‌كدا كه‌ڵه‌كه‌ ده‌كرد، جۆرێك تێئاخنینیش ده‌هاته‌ ئاراوه‌. له‌م جه‌نگه‌دا تا كۆتایی نه‌مامه‌وه، ته‌لیسمم شكاند و چوومه‌ ده‌ره‌وه‌‌.
كه‌ جیاوازبم به‌ ئازادیی ته‌واوه‌وه‌، له ‌بنه‌ڕه‌ت و چۆنیه‌تییه‌وه‌ جیاواز ده‌بم، پێویستیم به‌ پاڵپشتێكی گرینگ، نووسین و پێكهاته‌ و توانایی و ئاماده‌یی خۆم له ‌بیركردنه‌وه‌ و ڕووداودا هه‌یه‌ و به‌س، ده‌قی نایابیش به‌ وێنه‌ نایابه‌كانی، هه‌ڵكۆڵین‌ له‌ یاده‌وه‌ری خوێنه‌ر ده‌كا و ده‌بێته‌وه‌ جووڵه‌ی ئاگایی، نائاگاییش سه‌رزه‌مینێكی نه‌ناسراوه، ئه‌وه‌ی ئاگایییه‌ گونجاوه‌. ئه‌وه‌ی نائاگایییه‌ بابه‌تێكه‌ بیری لێ ده‌كرێته‌وه‌ ئاخۆ بۆ نییه‌، ئه‌گه‌ر هه‌بوو ئایا‌ ده‌بێته‌ گونجاو، یان نا.
له‌ فه‌رهه‌نگی هیچ نه‌ته‌وه‌یه‌كدا ڕووی نه‌داوه‌ شاعیرێك هێزی ئه‌وه‌ی تێدابێت، شاعیرانی دی بداته‌ دواوه‌ و بیانخاته‌ بازنه‌ی مه‌ترسییه‌وه‌، خۆی به ‌ته‌نیا ببێته‌ مێژووی داهێنانی ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌. به‌ پله‌ی یه‌كه‌م نه‌مویستووه ‌له‌ شاعیرانی هاوچه‌رخ و ده‌وروبه‌رم جیاوازبم. جیاوازیم له‌ دیوی ئه‌و دیودا نییه‌.‌ له‌ دیوی هه‌سته‌كانی خۆمدایه‌. ئاستدارییه‌كانیش له‌ ماك و شێواز و ماناكاندایه‌. بێ په‌روا هه‌وڵم داوه‌ له‌ ئه‌زموونی خۆم جیاوازبم، له ‌شوێنه‌واری ئه‌زموونی پێشتریشم به‌تاڵ ببمه‌وه. گوێڕایه‌ڵی ئه‌و ڕۆحه‌ جیاوازانه‌ ده‌بم، كه‌ ڕێنوێنیم ده‌كه‌ن بۆ جیاوازبوون و حه‌ز و توانام به‌كاربهێنم، به‌ ساده‌یی و ڕاستگۆیی دۆخ بگۆڕم و پێوه‌رێكم هه‌بێت بۆ به‌كاربردنی كار و تواناكانم له‌ به‌ڕێوه‌بردن و دامه‌زراندندا، مۆسیقاش پێش زمان ده‌ربڕینی له‌ هه‌سته‌كان و پێداویستییه‌ جیاوازه‌كانی ڕۆحی مرۆڤ كردووه‌.
مرۆڤ، كه‌ له‌ ئازاره‌ باوخوازه‌كان ڕاده‌كات، بۆ كه‌ناڵێكی چێژبه‌خش ده‌گه‌ڕێت تا هۆكاری چاره‌سه‌ری ئازاره‌ باوخوازه‌كان بدۆزێته‌وه‌. ده‌چێته‌ ناو ڕه‌هه‌ندی چێژبه‌خشی شیعری بێگه‌رد و پاراو و جیاوازه‌وه. له‌ جیاوازبووندا شیعری بێگه‌رد و پاراو خۆی كه‌شف ده‌كات و خۆیمان پێشكێش ده‌كات‌.
جیاوازیبوون به‌خشینێكی هه‌ستییه‌، ته‌مه‌نم له‌ پێناوی دانا. جه‌سته‌ و ڕۆحم بۆی ته‌رخان كردووه‌، به‌ قووڵایی نادیارییه‌كان و ئاوێنه‌ی هه‌سته‌وه‌ردا‌ ڕۆچووم، ئاگایی داهێنان و ئاگایی داهێنه‌رم بۆ دروستبووه‌، كه‌ هه‌موو وزه‌ی خۆمی تێدا به‌كاربهێنم و به‌كۆششێكی سیزفیانه‌ ژیان له‌ناو شیعردا بگه‌یه‌نم به ‌واتا ڕاسته‌قینه‌كه‌ی خۆی. ستایشی جیاوازی و داهێنان ده‌كه‌م. هه‌وڵدان بۆ دۆزینه‌وه‌ی داهێنانی جیاوازییه‌كان، ئاواز و زه‌نگ و زرینگانه‌وه‌یه‌كه‌، یان سه‌رسوڕمان و ئه‌فسوونێكی كتوپڕه‌،‌ له‌ ژیاندا ونه‌.
له‌ شاعیره‌ جیاوازه‌كان زۆر فێربووم. هاوپه‌یمانی بنه‌ڕه‌تین، تا خه‌ون و به‌رزه‌ئاواته‌كانم به‌رجه‌سته‌ بكه‌م و دۆخی په‌روه‌رده‌كردن وه‌ربگرن‌. په‌یوه‌ندی جیاوازییه‌كان به‌هێزن و منیان وه‌ك شاعیرێك په‌روه‌رده ‌كرد و پانتایییه‌كی لێ حاڵیبوونیان به‌كاركردن و نیشانه‌كردن بۆ كردوومه‌ته‌وه‌، له‌ناویدا ئه‌ركی بوون و به‌خشین و توانایی و ئاماده‌یی خۆم بڕسكێنم، به‌كۆششێكی سیزفیانه‌ ژیان له‌ناو شیعردا بگه‌یه‌نم به ‌واتا ڕاسته‌قینه‌كه‌ی خۆی، كه‌ باڵاترین پله‌ی خۆبوونییه‌. پرسیاری كاركردن و نیشانه‌كردنی لێ دروست ده‌كه‌م و ده‌یخه‌مه‌ ڕوو. باش و خراپی له‌باره‌وه‌ ده‌ڵێم، هه‌ندێك نیشانه‌ و پرسیاریش به‌ هه‌ڵواسراوی ده‌هێڵمه‌وه‌، له‌ ڕوونترین فۆرمیشدا، چێژ له‌ په‌ڕانپه‌ڕی كلاسیك و په‌ڕانپه‌ڕی نوێبه‌خشی وه‌رده‌گرم، له‌ چییه‌تی زیندووبوونه‌وه‌ی ده‌پرسم، ئه‌م پرسین و پرسینه‌وه‌یه‌ له‌ نێوان من و شیعردا، وه‌ك جه‌نگێكی گه‌وره‌ی بێ كۆتایی ده‌مێنێته‌وه‌، پێداگری له‌ پێناوی مانه‌وه‌ ده‌كه‌م، تا شه‌هیدم ده‌كات. ده‌چمه‌ ڕوونترین فه‌زای بوونه‌وه‌، كه‌ هه‌موو فه‌زاكانی دیكه‌ تێیدا كۆتایییان پێ دێت، جگه‌ له‌ فه‌زای جیاوازییه‌كان.

نیسانی 2020 هه‌ولێر

رەخنە:

شیعر وڕێنەی بێ سەرو بەر نییە، بەهایەك لە ئیستاتیك و مۆسیقاو ئیقاع و واتاو وشەسازیی و هەست و سۆزو خرۆشان و رەوانبێژیی و مەنتیق و دنیابینی و کەرەسەی شیعریی هاوچەرخ لە خۆ دەگرێت، پەیوەستە بە گیانی مرۆڤبوون لە سەرتاپای گێتیدا دەجوڵێت، بەڵام کاتێك نووسینێکی بە ناو شیعر دەخوێنینەوە وەکو (تۆران بە رەنگی پەموو)ی ساڵح سوزەنی مرۆڤ رایەکی جیاوزتر شیعر لە لای دێتەوە ئاراوە، لە ئاکامدا ئەو پرسیارە لە خۆ دەکەین کە بۆچی شیعر گەشتووەتە ئەو ئاستە نزم و نشێو و کەم بەهایە؟ ئایا لە نەبوونی پسپۆڕو رەخنەگری ئەکادیمی ئەو بوارەدایە یان لە نەبوونی چاوی تیژی خوێنەرانی راستەقینەی شیعردایە؟
من نامەوێت لێرەدا پێناسەی مۆدیرن و پۆست مۆدیرن و پاش پۆستمۆدیرن بکەم، ئەو پیناسانە کۆن بوون و هێندە گوتراونەتەوە، دەمەوێت لێرەدا تیشکێکی رەخنەیی بخەمە سەر ئەو نووسینانەی بەناوی شیعرەوە دەنووسرێن و مێشکی کەسانێکی بێ ئاگا لە شیعریی پێ دەخانرێت و کەسێكی خاوەن سەلیقەی شیعرییش هەڵناستێت لێکوڵینەوەیەکی وردی بابەتیانە لەسەر ئەو هەموو ژمارە زۆرو بۆرەی شیعر بکات کە رۆژانە دەنووسرێن و بڵێت تکایە ئیتر بەسە مەدەن لە چەشەی ئافراندن و زەوقمان، خۆ ئەو لاف و گەزافانەش هەر لە شوێنی خۆیاندا دەمرن کە دەڵێن : بابە ئەو شیعرانە زۆر گرنگ و نوێگەرن، بەس تۆ لێیان تێناگەیت، ئێ باشە خۆ ئێمە مامەڵە لەگەڵ سیحرو تەلیسم و دێو و درنجدا ناکەین تا نەزانین لە چی دەدوێین و چی دەخوێنینەوە، دەقێك لە دال و مەدلول پێکدێت و چەند دەستەواژەیەك لە خۆ دەگرێت، لە کاتی خوێندنەوەی وردا دەپرسین ئایا (تێیما) بابەتێك هەیە لە دەوری بخولێتەوەو لە گوتارەکەیدا مەسیجێك رەوانەی وەرگر بکات؟ یان نا، لە کۆتاییدا هەموو ئەمانە دەگەڕێنەوە سەر ئاستی دەق و خودی دانەرو لێکدانەوەی جیاوازی خوێنەران. لێرەدا پێم باش بوو بۆ گەیاندنی مەبەستی ئەم نووسینە تیشکی رەخنەیی بخەینە سەر چەند شیعرێك و خاڵە نەرێنییە شیعریەکان تیایاندا ئاوها دەستنیشان بکەین:

١- وێنەی ناشیعریی رەق تەق و نامەعقول :
بەشێکی سەرەکی شیعر بە کۆن و نوییەوە لە وێنەی شیعریی پێکدێت، ئەویش بریتییە لە دروستکردنی وێنەیەکی تێکەڵ لە فەنتازیاو واقیع، تازەو ناوازەو دڵگیر، شیعر دەڕازینێتەوەو رادەی ئەندێشەکردنی شاعیر وەدیار دەخات، هەر لە ڕێی ئەم وێنانەشەوە شاعیر دەتوانێت گوتاری دەق بەرجەستە بکات، بە رادەیەکی هونەریی دەتوانرێت زۆر لە هونەرەکانی رەوانبێژی تیا بەکاربێت کە زمانی شیعر هونەریتر دەکات؛ وەك خوازە، رەگەزدۆزیی، لێكچواندن..هتد، ئەمە قسەی من نییەو راستیەکی حاشا هەڵنەگرەو ئەوەی شتێك لە ئەلفو بێی شیعر بزانێت فەرامۆشی ناکات، ئێستا ئەگەر ئەم ٣ نموونەیە لە وێنە هەرە شیعرییەکانی ناو دەقی (تۆران بە رەنگی پەموو)ی ساڵح سوزەنی بهێنینەوە خەیاڵمان یەکوسەر دەچێت بۆ بێ هودەیی و وڕێنەی گەنجێکی پەنا پەسێرێك کە هیچ لافوگەزافی شیعریش لێنادات و دنیا پر ناکات لە هاتوهاوار:-

أ- گەمە بە دەنووکی پشیلە دەکااااا
ب – ئەم حەبە نەگبەتە دەکەمە بەرم
ج- کێ بە شەربەتەوە شەقام ئەچنێ؟
شاعیر ئەوەندە ئازادە لە ڕێزمان لابدات (لە حاڵەتی دەگمەندا) کە خزمەت بە لایەنێکی ئەفراندنی شیعریی بکات، بەڵام لێرەدا دەبینین، لە وێنەی سوریالی و وڕێنەی سەرمەستی زیاتر دەنوکی پشیلە نامانگەیەنێتە هیچ فەزایەکی ئیستاتیکی و سیمانتیکی، یان کردنە بەری حەب لە باتی جلوبەرگ چ خەمڵاندنێك بە هزری وەرگر دەدات، یاخود بۆ نموونە تەی کردنی شەقام بە پێڵاوی دڕاوەوە دەکرا بگونجێنرایە لە جیاتی شەربەت و شەقام چنین، بەڵام ئەم لادانانە لە ماقوڵیەتی ماناو وێنەدا ئیزافەیەك ناخاتە سەر ئەندێشەو وێنەکانی هزری خوێنەر و هێڵێ پەیوەندیش لەگەڵ واقیعدا دەپچڕێت، چونکە هیچ مەرام و نەخشەیەکی لە پشتەوە نییەو لەوە بەدەر نایبینینەوە کە شڵەژانی دەروونی و زیهنی شاعیر هۆکاری سەرهەڵدان و دەربڕینیان بووە، یان وەکو ناڕەزاییەك بۆ رەفزکردنەوەی دنیای واقیع و عەقڵ کە هەمیشە شاعیر وای لێكداوەتەوە دژی ئاواتەکانی ئەو بووە، بێ ئەوەی پرسیاری ئەوە لە خۆ بکات ئەی رۆڵی کارای ئەو چی بووە لە خوقاندنی ئەو کەشەی ئاواتی بۆ دەخوازێ و بە خولگەی راستەقینەی خۆی لێک ئەداتەوەو چی بۆ کردووە؟
بەڵام گەر بیینە سەر ئەو دەستەواژە ناشیعرییانەی شاعیر راستەوخۆ بەکاریهێناونەتەوە و لە ژیانی رۆژانەوە وەریگرتوون، کە هیچ هونەرێکی رەوانبێژی و بەلاغەیان تێدا نابینرێتەوە ئەوا دەگەینە هەمان بەرەنجامی پێشوو و تێدەگەین کە شاعیر زاراوەکانی بە شێوەیەکی هەڕەمەکی و بێ بیرکردنەوەوبێ بەرنامە تێك ترانجدووەتە نیو ئەو شیعرەوە کە هەر ناونیشانەکە بەس بوو کە لە خیتابە شیعرییەکەی بگەین نەك ٩ کۆپلەی بێزارکارو تەشقەڵە ئامێز بە مرۆڤ و خوێنەر وەك بەکارهێنانی دەستەواژەکانی (گوتان خوراد)(کەر)(سەگ)…هتد، چونکە ئەگەر لە باشترین باردا بڵێین ئەو شیعرە مانایەک دەگەیەنێت ئەوا رەنگە لە ناونیشانەکەوە تێبگەین کە لە کێشەیەکی کۆمەڵایەتی دەدوێت کە تۆرانی ژنە بە شێوەیەکی سپی و ئاشتیانە، هەرچەندە وەکو چێشتی مجێور زۆر زاراوەی ناپەیوەندیداری تر بە تیمای سەرەکی شیعرەکەوە لكێنراوەو هێنراوەتە ئاراوە، وەك تێکەڵەکردنی بیرێکی راگوزەری ڕامیاری و شەخسی و دەروونی و کۆمەڵایەتی تاد…
ئەمانەش هەندێک لە دەستەواژە فەرمانیێەکانن کە وەك زاراوەو قسەی رۆژانە بەکارهێنراونەتەوە و راستەوخۆ ئەمر بە خوێنەر دەکات:

أ / – بەسی کەن لەم مەڵێن.. ئەڵێمە!
-گووتان خوارد!
ب / -ئێواران… ئێوارانی چیتە.. کات ٣ ێیە بە سەعاتی سەگ
بۆ نانوویت … میاوە میاو و و…
ج/ بەیانی کە هەڵسام؛
بە زمانی فەلسەفە .. یەک بە یەک وشەکان
ئەکەمە مل “فڕۆید”
بە سینگی مارکسەوە .. راڤەی دەکەم
د/ ئەی تۆ لە چ مەدارێکدا دەخولیتەوە گەمژە کە نە “ئەخۆنی”
و.. نە سەگت دێ بە کەر؟…!…>
لەم ٤ نموونەیەی سەرەوە دەردەکەوێت کە بێزاریی چۆن رادەی فشارە دەروونیەکانی نێوەوەی شاعیر زیاد دەکات و رق بە وشەوە دەگرێت و ئاوها بە زمانێکی زبرو رەوان دەینووسێتەوەو بۆ کۆمەڵێك خوێنەر ناوی شیعری لێدەنرێت، ئەگەر چی لە شیعری شەهاب شێخی (بەرەڵلام کە لە خۆت)یشدا هەمان دوو ناو (فرۆیدو مارکس) بەکارهێنراونەتەوە، سەرەرای زۆر زاراوەی هاوبەشی نێوان ئەم شیعرەو شیعرەکانی تر کە دوایی دێینە سەریان، شەهاب دەڵێ:

فرۆید و کارڵ مارکس بە بی غەریزەو کاپیتاڵ…
یا خانمی تەواوی شێعرەکانی پڵەنگ و پرتەقاڵ…

ئەوجا با بزانین کە مەخابن چۆن زۆربەیی شاعیرەکانی خاوەن ئەم تەرحە کاتێك هەژاریی فەرهەنگیی روویان تێدەکات دەگەڕێنەوە سەر بابەتی (خانم وژن و رەگەزی مێ) و بگرە لە زۆر شیعردا زۆر ناشیعریی تر لە شاعیرێکی کلاسیکی دنیابینیان سنووردار دەکات و بە شێوەیەکی سادەو دووبارە بەکاریدەهێننەوە، ئایا ئەمەش هەر سەرچاوەی غەریزە پەنگخوردووەکانی دەروونن بە پێی راقەی رەخنەی دەروونشیکاریی سیگمۆند فرۆید؟ ئەو پرسیارە بۆ شاعیرو خوێنەرەکان جێ دەهێڵم، ئەگەر چینێك مابێت بە ناوی خوێنەری راستەقینەی شیعری هاوچەرخی کوردیەوە!

٢- هەڕەمەکی و تێکەڵ کردن و بێ هوودەیی:

گەر ورد بینەوە لە زۆر لەو شیعرانەی ئێستا بە ناوی داهێنان و نوێخوازیەوە بڵاودەکرینەوەو دووبارە نموونەی چەند شیعرێك لە ماڵپەی (هاوچەرخ)ەوە وەرگرین، دەبینین کە یەکێتی بابەت لە شیعرەکاندا نییە و هیچ دەزوویەكی هاوبەش مرواری زاراوەکان پێکەوە کۆ ناکاتەوە، شاعیر زۆر ئازادانە و بێ هیچ پێوەرێك لە زاراوەیەکەوە باز دەدات بۆ زاراوەیەکی ترو بێ ئەوەی لە ناوەڕاستی دەقدا بزانێت لەسەرەتادا چی گوتووەو مەبەستی چی بووە؟ ئایا لەگەڵ یەکدا دێنەوە یان نا، ئایا دووبارەو بێزارکەرن یان نا، ئایا وێنەو دەستەواژەکان تەواوکاری یەکن یان هەستی ساتەوەختی شاعیرن و بەس؟ کە لەکاتی شیعرنووسینەکاندا تێیدا ژیاوە!
جارێکی تر با بنۆڕین کە چۆن ساڵح سوزەنی وشە دژو لێک دوورەکان لێرەدا دەخزێنێتە ناو نووسینەکەیەوەو ناوی شیعری لێ دەنریت، کە خوێنەر لە کۆتایی خوێندنەوەی شیعرەکەدا سەری گێژ دەبێت و وا دەزانێت شاعیر بەم شیعرەی گاڵتەی پێ دەکات و کاتی دەکوژێت؛ بۆمان هەیە بپرسین ئایا چی ئەم وشانەی لێرەدا کۆکردووەتەوە : بەرد-میز/ ئاسمان.. مەسم .. هەسم/ بەفر- قیرەتاو/ سەگ و ئارەق/ چۆلەکە و ئوتۆمبیل/ گەمەو گمەگم/ شیعر، شێر، شیر ، کەر/ شەو و کەریم!/ خوێندن – پشیلە/
هەرواش لە شیعرەکانی تردا دەتوانین چەندان نموونەی ئاوهای ناپەیوەنیدیدار بهێنینەوە کە لە سەرەوە ئاماژەمان پێیاندان و رەوتی مانا بە لاڕێدا دەبەن وەك چۆن ئیبراهیم ئەحمەدینیا لە شیعری (کریستاڵه‌ ژیان و خائینه‌ ئاو) بەهەمان شێوە سوودی لە چەند کەسەرەو وشە بینیوە کە خزمەت بە هێزی بونیادی دەقە شیعریەکەی ناکەن وەکو لێکدووریەکانی:

(سیرامیك- ژن – کرسیستاڵ و حاجی لەقلەق- نیشتمان- کامپیوتەر- هەوەس- بەفر- ئەلکهول- چەتر…).
بەڵێ راستە شاعیر لەوپەڕی ئازادیدا پرۆسەی نووسینی شیعر بە ئاکام دەگەیەنێت و وشەکان هەڵدەبژێرێت، بەڵام ئەمەش بەرەنجامی نەرێنی دەبێت لەسەر دەقەکە کاتێك خوێنەر لەقی و ناتەبایی لە نێوان وێنەو مەدلولی دالە بەکارهاتووەکاندا دەبینێتەوە، بۆیە دەتوانین زۆرجار چەندان ماناو بابەتی جۆراوجۆر لە شیعرێکدا ببینینەوە کە هەریەکەیان بەسەرە قەڵەمێك ئاماژەی پێکراوەو شاعیر نەیتوانیوە ڕووگەو جۆگەیەك بدۆزێتەوە کە هەموویان بەیەك ئاراستەدا بخاتە خزمەت گوتاری دەق و شێوازی داهێنانی شیعرییەوە، ئەمەش بەرەنجامی نائارامی و شلۆقی ناخی دانەرو تەنانەت بێهودەیی لە ئاسۆی تێڕوانیندا لێکدەدرێتەوە، بۆیە لە کۆتایشدا خوێنەر دوور لە چەشەی ئەدەبی خۆی لە بەردەم ڕێگایەکی داخراودا دەبینێتەوەو ئەوەی چاوەڕوانی نەدەکرد لە شیعر دێتە ڕێی و ئەمەش نابێتە هاندەرێکی باش تاکو خوێنەران بەرەو پیریی ئەو دەقانە بڕۆن، بە تایبەتیش کاتێك خوێنەر هەست بە جۆرێك لە گاڵتەپێکردن بکات یان بێ سەلیقەیی و ناشیعریی شاعیر لە ریزکردنی ئەو وشە لێکنزیکانەدا ببینێتەوە کە خاوەنی هەمان ڕیتم و ئیقاعن، ئیتر گەر لێکنزیکییەکیش نەبێت لە نێوانیاندا لە مانادا لای گرنگ نەبێت وەك:

بە مەنتیق؛ بیق ق ق.. بیق ق ق… مەنوون
بە هەرچی ناڵێن… ئێوارە دیق دیق ق ق.. نیوەڕۆ فیق فیق ق ق…( تۆران بە رەنگی پەموو)
پڵەنگ و پرتەقاڵ…
قرم و قاڵ…
گرم و گاڵ….
ئەسب و باڵ….
ترش و تاڵ…( بەڕەڵام كه له خۆت! شەهاب شێخی)

٣- لۆکاڵێتی:
بە حوکمی ئەوەی ئەم شیعرانە بنەمایەکی سەرەکی و رەسەنەکانی شیعریان نییە و زیاتر کاریان لەسەر وشەسازی و گەمەکانی کردووە لە زمانێكدا کە پێی نووسراوەو ئەو نووسراوەش هیچ خزمەت بە بەرەوپێشبردنی ئەو زمانە ناکات، بۆیە بە هێچ شێوەیەك شانسی ئەوە بە خۆوە نابینن کە بواری وەرگێڕانینان هەبێت بۆ سەر هیچ زمانێکی تر، چونکە لە زمانەکانی تردا وشەو ماناکان بە جۆرێکی تری فۆنەتیك و سینتاکسن و ئەگەر وەریشبگێڕدرێن ئەوا هیچ مانایەك نادەن بەدەستەوەو تەنانەت گەر وەرگێڕیش هەوڵ بدات دەسکاریان بکات تا بیانگونجێنێت و بەشیعریان بکات هەر لە چوارچێوەی تێکستێکی ماقوڵ و جوان و بایەخداری شیعریدا جییان نابێتەوە، خۆ داهێنان لە شیعردا ئاڵۆسکاندن و دروستکردنی گرێ و گۆڵ و ڕیزکردنی وشەی سەیرو سەمەرە نییە بەو بیانوەی ئەوە کێشەی خوێنەرانە کە لێی تێناگەن نەکو شیعرەکە، ئەمە لە کاتێکدایە و دڵنیام گەر راپرسییەك بکرێت و ڕای زۆرینەی خوێنەران وەربگیرێت کە لەو بڕوایەدام هەموویان ئەم رایەیان دەبێت کە من لێرەدا ئاماژەم پێداوە. بۆ نموونە نازانم چ وەرگێڕێك دەتوانێت ئەم مانایانە لە زمانی دووهەمدا بگەیەنێت کە لەم دێڕانەدا هاتوون و ناوی شیعریشیان لێبنێت بەوەی کۆڵەکە سەرەکیەکانی شیعریان تێدا ببینرێتەوە:
“ئەو” خراپترە لە کەر کە پشیلەی بێ ..و
بە هەرچی ناڵێن… ئێوارە دیق دیق ق ق.. نیوەڕۆ فیق فیق ق ق…
شەو ناااا… ناخەوێ بە شەق
ئەی تۆ لە چ مەدارێکدا دەخولیتەوە گەمژە کە نە “ئەخۆنی”
و.. نە سەگت دێ بە کەر؟…!…>
بۆ؟” فەلسەفەیە یان تۆ؟ “خۆ” درۆ دەکا … یان نۆ؟
پارەکانتان هەڵواسن ن ن.. کە دێ.. بە بۆنەوە عەترە …
بە جادەدا دەفڕێ ێ ێ… بە ناخەوێ بە شەق و ..
ئیواران فیق ق .. فیق ق ق… شەوانە دیق ق.. دیق ق ق..
کێ بە شەربەتەوە شەقام ئەچنێ؟
یان.. بە دەعبایەکەوە ئەماسێ… بۆ هەراو؟ ( تۆران بە رەنگی پەموو- ساڵح سوزەنی)
نەك هەر ئەمە بەڵکو لە زۆر کەڵچەری تردا ئەو شیعرانە بە هیچ جۆرێك بواری بڵاوکردنەوەیان نییە کە تەوهین بە خوێنەر دەکەن وەك ئەوەی شاعیر دەڵێت:
پیاو گوو بخوا باشترە لە ن ژ
ئەو هەرچەندە ژنی پێچەوانە کردووەتەوە، بەڵام ئەم هەڵگێرانەوەیە لە زمانەکانی تردا ئاوها نایەتەوە.
٤- جوینەوەی کەرەسەی شیعریی یەکدی:
دیقەت بدەن لەو سێ و چوار شیعرەی (هاوچەرخ) بڵاوی کردووەتەوە ئەو زاراوە هاوبەشانە چین کە زۆربەیان بەکاریان هێناوەتەوە، ئەوجا دەگەینە ئەو ڕاستییەی کە ئەم نەوەیە هاوشێوەییەکی زۆر هەیە لە نێوانیاندا نەك بەس لە شێوازو فۆڕمدا کە هیچ بەهایەکی هونەرییان بە هێند وەرنەگرتووەو چەشەی ئەدەبی تیا نییە و رامان و ساکانمان لا ناخولقێنن، بەڵکو تەنانەت لە زاراوەسازیی و زمانیشدا هەمان خاڵی هاوبەش بەرچاو دەکەوێتەوە، جا ئایا ئەوە چ ناوێکی جیاوازی لێ دەنرێت؟ رەنگە ئەگەر ناوی شاعیرەکان لەسەر شیعرەکان لابەرین هیچ کام لە شیعرەکان نەناسینەوە کە هی کام شاعیرەو مۆرکی شەخسی کامیانی بەسەرەوە، ئەمەش خاڵێکی نەرێنی کەشف دەکات کە نەبوونی دنیابینی و شێوازی تایبەتی خودی شاعیرە کە وەکو ناسنامەی شیعریی دەیناسێنێت بە خوێنەران. خۆ راستە کەس خاوەنی وشە نییە، بەڵام دوووبارەکردنەوەو بینینەوەی چەند وشەیەك لە زۆر شیعردا ئەو گومانەمان بۆ دروست دەکات کە شاعیرەکان کەوتبێتنە ژێر کاریگەریی یەکترەوە، جا گەر شیعر لەم خاڵە بەدەر بوو ئەوجا دەتوانین پێی بڵێین دەقێکی زیندوو و رەسەن کە هەڵقولاوی ناخی ئەفرێنەرو جودای شاعیرەکەیە، لێرەدا بەس وەك نموونە با چەند زاراوەیەكی هاوبەش بهێنینەوە کە زۆرجار وەکو وشەی سەرەکی لە شیعرەکاندا بەکاریانهێناوەو جارانێکیش بە کۆلکەی هاوبەشی نێوان ئەو شیعرانەش لە قەڵەم دەدرێن:
أ- ژن، خانم (رەگەزی مێ):

• ساڵح:
  با دێ و ئەڵێن ئەو باشترە لە ژن!
  یان ژن دێ و ئەم بای دێ ێ ێ.
• شەهاب شێخی:
  تاڵە ئەم تاڵی قژتە ژنەکە
  داکەوە خانم…
  یان وەکو فارس دەڵێ دابەزە خانم پێکەوە برۆین..
• ئەنوەر عەباسی (هەرەس):
  من بیر دەکەمەوە:
  چەن زراڤە بەژنی تۆ
  چەن خۆشە قورسایی جەستەت
  کاتێک بە فەراشینی ژوورەکەدا بەرەو من رادەخوشێی
• قادر نیازی:
  گوللـە، ژنێكە لە تەنیایی دەترسێ!
  پاییز بە ژنێكەوە جێ ماوە
  من بە هەموو پاڕكەكانی ژن ــ زەهرەمار ــ
• ئیبراهیم ئەحمەدینیا:
  ژنێ رژایه‌ سافبوونی سرامیک
  ب- خۆر (رۆژ)، جگەرە:
  *شەهاب شێخی :
  بیر لە جگرە کێشانی خۆر دەکاتەوە ،
  جارێ خەریکی جگەرە کێشانم…
  بەر لە وەی ببێت بە ناوەندی مەنزومەی خۆرەتاوی…
• ساڵح:
  بادە بادەیەتی لە جگەرەدااا…
  ئەڵێن بە مشت .. جاو ئەکاتە بەر رۆژ.. هەتا کوو تیشکێک بمێنێ
• ئەنوەر عەباسی (هەرەس):
  خۆر، چاڵێکە لەسەر پێستی ترسنۆکت
  خۆر فیشەکێکە لەسەر پێستی هیوابڕاوی کەون
  لەسەر پێستی ئەرخەیانت لە ئاسۆتدا، خۆر
• قادر نیازی:
  ڕۆمانتیكم و بە جەهەننەم ــ دادەبارێم بە سەر خۆر دا
  ڕۆژێک بكێشەوە لە چاوت دا هەڵات بێ…
  ج- نیشتمان:
• شەهاب شێخی :
  یان بێ نیشتمانێکی هە زار نیشتمان…
  پر لە تامی نیشتمان و عەشقە بە فێرۆ چۆە کانیان…
• قادر نیازی:
  ئێستا نیشتمان لە كۆڵان دا پێخواس پیاسە دەكا
  نیشتمان تاوانە کە تۆ نەتویست كڵاوت بم
  نیشتمان ڕەشنووسی وڵاتێكە لە مەدرەسە‌دا جێ‌ما
  دەكرێ بۆ ئەوەی مردن خۆی لە نیشتمانەكان نەسوێ، نوقتە سەرخەت :
  نیشتمان درەختێکە لە دەست
  گوللـە ژنێکە حەز بە تەنیایی دەکا… وەکوو نیشتمان بە کڵاو
• ئیبراهیم ئەحمەدینیا:
  پڕ له‌ سروودی نیشتمانی و وێنه‌ی سێکسی
  با بچمه‌ نیشتمانی سه‌نگه‌ر
  د- ئێوارە، شەو:
  *ساڵح:
  شەو ناااا… ناخەوێ بە شەق
  باشە چ رەنگە دەنگێکیەتی ئەم شەڕە بە شەو
  ئیواران فیق ق .. فیق ق ق… شەوانە دیق ق.. دیق ق ق
  ئێواران دیقی چی؟
  -گاڵتەم دێ … بە شەو
  ئیواران بە دەنگێ؛
  شەو هەیە ئەوەڕێ؟
  ئێواران… ئێوارانی چیتە
  ئەڵێن شەوانە ئارەق دەکاتە بەر
• ئەنوەر:
  کەی بوو دواجار، بسکی ئێوارەم گرتبوو؟
  کەی بوو دواجار، بەژنی ئێوارە هەڵیخڕاندم؟
  خۆشە قورسایی جەستەی شەو.
  ترسناکە قورسایی جەستەی شەو
  خوێناوڵە روخساری ئێوارە.
  کە بسکی ئێوارە نەگرم چیبکەم؟
  کە بەژنی ئێوارە هەڵمنەخڕێنێ
• ئیبراهیم ئەحمەدینیا:
  شایه‌تیمانم به‌ شانی له‌رزۆکی تاریکی
  لە کۆتاییدا:

  لە دوماهیدا دەگەینە ئەو راستییەی کە رێزمانی کوردی بە هەوڵی تێکشکاندنی شاعیران لەخشتە نابرێت و لەسەر یاسای خۆی جێ لەق نابێت، ئەمە لە کاتێکدایە ئەو گۆڕانکاریە سینتاکسی و فۆنەتیکیانە هیچ خزمەنتێك بە بواری داهێنان و جیاوازبوونی شیعریی ناکات، چونکە خۆی لە خۆیدا جیاوازبوون دوو جۆریی هەیە؛ یەکیان ئەرێنییە کە ئەمەش زۆر دەگمەنە لە نەوەیەکدا شاعیرێک ببینیەوە ئەفراندنێکی ناوازە بکات کە شوێن پەنجەی بۆ نەوەکانی داهاتوو دیار بێت و پاش مردنی شاعیرەکەش شیعرەکان هەر بە زیندوویی دەمێننەوە، وەك ئەو شاعیرە کوردو جیهانیانەی بە ئەرێنی جیاوازبوونی خۆیان لە دنیای شیعردا سەلماند، بەڵام جۆرەکەی تر کە جیاوازبوونی نەرێنییەو لە ئاکام خۆمژیکردنیاندا ماندووبوونیان هیچی لی سەوز نابێت و پاش مردنی شاعیرەکەش شیعرەکان هیچ دیبەیتێك ناخولقێنن و سەدایان زوو دادەمرکێتەوە، لەم جۆرەش زۆر شاعیر هەن و تەنانەت هەموو ئەوانەی شیعر دەنووسن دەتوانن بە کاری هەڵگێرانەوەو قرتاندن و لەقکردنی زمان هەستن و بە جیاوازنووس لەقەڵەم بدرێن، بەڵام ناکریت بە ئەفرێنەر ناوبنرێن.
  زۆرێک لەو شیعرانەی لە ژێر ناوی نوێخوازیدا دەنووسرێن هۆکەی بۆ گرێ و کەبتە جۆراوجۆرەکان دەگەڕێتەوە کە وشەکان وەك شفرەیەك بەکاردەهێنرێن و رۆڵی ئامێری (بێ تەل) دەبینێت لە نێوان نێرەرو وەرگردا، بەس کێشەکە لێرەدا سەرهەڵدەدات کە لە زۆرباردا بەس شاعیرەکە لە شفرە بە کارهاتووەکان بگات.
  کەواتە با لەوێوە دەست پێ بکەین کە ئەفرێنەرە پێشووەکان بۆ ئێمەیان جێهێشتووە، ئایا دەتوانین شتێکی زیادە بخەینەسەر داهێنانەکانیان تا جوانترو کاریگەرتربن یان نەخێر تەنیا لە جوغزێکی داخراودا دەخولێینەوەو هەر بۆ خۆمان دەنووسین، کەلەم بارەشدا من وای دەبینم شیعر نووسین رۆڵی چارەسەرێکی رەوانی دەبینێت بۆ شاعیرو هیچی تر. ئەمە لە کاتێکدایە ئەو شیعرانە هیچ خزمەت بە سەلیقەو چەشەی ئەدەبی خوێنەر نەکەن و لە کاتی بەرکەوتنی خوێنەر بەو شیعرانە وا نەزانێت شیعرە لە دەرگای دەروون و هزرو گیانی دەدات، هەست و نەستی ناخەمڵێنێت بە تەلیسمی ناوازەیی کۆپلەو زاوەوەو وێنەو ئیقاعەکانی ناوی.

  تێبینی/
  نموونەی شیعرەکان لە ماڵپەڕی (هاوچەرخ) وەرگیراوە، هەر یەك لە ساڵح سوزەنی: تۆران بە رەنگی پەموو/ بەڕەڵام كه له خۆت!: شەهاب شێخی/ ئەنوەر عەباسی (هەرەس): لە ئاسۆتدا / ئیبراهیم ئەحمەدینیا: کریستاڵه‌ ژیان و خائینه‌ ئاو/ قادر نیازی: گوللـە، ژنێكە لە تەنیایی دەترسێ!

هێرش کردنە سەر باشوری كوردستان لەلایەن دەوڵەتی توركەوە بە قڕكردن و ئینكاركردنی گەلی کورد دادەنرێت، پێش هەموو شتێك تاوانێكی ئاشكرا و پێشێلكردنێکی دیاری یاسا نێودەوڵەتییەكانە،بوونی كورد وەک نەتەوەیەکی زیندووی ناوچەکە،تورکیای فاشستی تووشی هیستریاکردووە.لەبەر ئەوەی گومان لەوەدا نییە کە بوونی هێزەکانی پەکەکە تەنها ڕووپۆشێکە بۆ چەندین ئامانجی تر و بیانوێکی ئاشکراشە بۆ ڕەوایی دان بە دەستێوەردان و هێرشیی سەربازی لەهەلومەرجی ئێستای عێراق و بەدیاریکراویش لە هەرێمی کوردستاندا.
پێشێلکردنی سەروەری خاکی عێراق و هەرێمی کوردستان له‌لایه‌ن ئه‌رته‌شی تورکه‌وه‌ لەگەڵ ئەوەی دەبێت به‌زمانێکی توند شه‌رمه‌زار بکرێت،دەبێت بەپەلەش داوای وەستاندی بکرێت،چونکە ئەم هێرشە بە هەموو پێوەدانگە سیاسی و یاسا نێودەوڵەتیەکان بە پێشێلکردن و داگیرکردنی خاکی عێراق دادەنرێت. بۆیە نابێت به‌هیچ شێوه‌یه‌ک لێی قەبوڵبکرێت، کە تاهەنوکەش خاوەن سەروەری خۆیەتی و له‌ هه‌مان کاتدا ئه‌م ته ‌حه‌دایه‌ وه‌کو هه‌ڕه ‌شه‌یه‌کە له‌ په‌یوه‌ندیه‌ مێژوویه‌کانی نێوان گه‌لانی ناوچەکە بە گشتی و گەلانی تورکیا و عێراق بە تایبەتی بۆیە هێرشەکەی تورکیا بۆ سەر باشوری کوردستان بە پێشێلکردنی یاسای نیودەوڵەتی لەقەڵەم دەدرێت، چونکە ئەو یاسایەی کە لە ساڵی 1991 ه‌وه‌ بووە هۆکاری سەرەکی دروست بوونی هاوپەیمانیەتی لە نێوان زیاتر لە 36 وڵاتانی رۆژئاو او رۆژهەڵات لە دژی داگیرکردن و بەزاندنی سەروەری دەوڵه‌تی کوەیت لە لایەن رژێمی بەعسی لەناوچوو. بەو پێوەرە سیاسی ویاساییە دەبێت توركیا بەداگیر کەر ئاژمار بکرێت لە پێشێلكردنی سەروەری خاکی عێراق، لەبەر ئەوەی حكومەتی توركیا بە پێی یاسا نێودەوڵەتیەکان تەنها بۆی هەیە سنوری خۆی بپارێزێ، بۆی نیە سنوری ووڵاتێکیتر ببەزێنێ،تورکیا دەیان كیلۆمەتر لەگەڵ عێراق سنوری هاوبەشیان هەیە،بۆیە ئەگەر سیاسەتی دووفاقی نەبێت ئەوا بە پێی ئەو یاسایە هەرداگیر کاریەک دەبێت هەمان چارەنووسی ڕژێمەکەی صدامی گۆڕبەگۆڕی ببێت. هەر بۆیە دەوڵەتی تورکیا ئەم بێ دەنگی نێودەوڵەتیەی قواستۆتەوە،بێ ڕەچاوکردنی سەرجەم یاسانێودەوڵەتیەکان ڕێک خراوەکانی مافی مرۆڤی نێودەوڵەتی،لەسەر هەمان رێکەوتنامەی سەردەمی ڕژێمی بەعسی روخاو دەروات،کەپێشتر لە کۆتایی هەشتاکاندا کە ئەوکاتیش بەبێ ئەوەی هیچ جووڵەیەکی چەکداری لە باکوری کوردستان هەبێت، ساڵی ١٩٧٨ تورکیا رێککەوتنامەی راوەدوونانی خێرای لەگەڵ عێراق ئیمزا کرد، بەپێی ئەم رێککەوتننامەیە تورکیا دەیتوانی بۆ سەرکوتکردنی هێزە چەکدارە کوردییەکانی نەیاری خۆی بە قوڵایی ٥ کیلۆمەتر بێتە ناو خاکی عێراقەوە. بە داخەوە تائێستا ئەم ڕێکوتنە هەڵنەوەشاوەتەوە،کە دەبوو نوێنەرانی کورد لە حکومەت و پەرلەمانی عێراق کاری جدیان بۆ بکردایەو هەڵیان وەشانایەتەوە،چونکە زۆربەی ئەو ڕێکەوتنانەی سەردەمی بەعس چ وەک یاسا ئەگەر هەبووبێ هەموارکراوەتەوە، وەڕێکەوتنەکانیش هەڵوەشێنراونەتەوە.تەنها ئەو یاساو ڕێکەوتنانە نەبێت کەلە دژی کوردە وەک خۆی ماونەتەوە
لەبەر ئەوەی باشوری کوردستان تا ئێستاشی لەگەڵدابێت لە ڕووی یاسایی یەوە سەر بە دەوڵەتی عێراقە، کەواتە دەبێت دەوڵەتی عێراق بە ئەرکی خۆی هەستێت و لە ڕێگەی وەزارەتی دەرەوەی و نوێنەرەکەی لە نەتەوە یەکگرتوەکان ناڕەزایەتی خۆی بگەیەنێتە ناوەندی بڕیار لە ئەنجومەنی ئاسایش.بەڵام ئەگەر بەم ئەرکە هەڵنەستا وبێ دەنگ بوو…حکومەتی هەرێمیش هیچ هەڵوێستێکی نەبوو کە سەروەری خاکی عێراق و هەرێم پێشێل دەکرێت، ئەوە لە ئایندەدا ئەگەر گەریلا سەرکەوتن بەسەر دەوڵەتی تورکیا و هەرێمیان پاراست عێراق و هەرێمیان پاراست لەدەست داگیرکاری تورکیا، کەواتە ئەوکاتە بۆیان هەیە خۆیان بڕیار لەسەر چارەنووسی ئایندەی ئەو ناوچانە بدەن کە بە خوێن پارێزگاریان لێکردووە،دەبێت عێراق و هەرێمی کوردستانیش بەو( دیفاکتۆیە ) ئەمری واقعە ڕازی بن.

پارێزەر/ لوقمان مصطفی صالح

وانه‌كانی ژیان

حكومه‌تی شای ئێران له‌ درێژایی ته‌مه‌نیداو له‌ رێی ده‌زگای سیخوری ساڤاك هه‌وڵیداوه‌ بۆ كپكردنی ده‌نگی ئازادیخوازان و حزبی توده‌و هێزه‌ چه‌په‌كانی گه‌لانی ئێران به‌ كوردو فارس و ئازه‌رو عه‌ره‌ب وبلوشه‌وه‌و كپكردنی هه‌ر ده‌نگێكی ناڕه‌زایی‌و چه‌وساندنه‌وه‌ی چینایه‌تی‌و نه‌ته‌وایه‌تی خسڵه‌تی حكومه‌ته‌كه‌ی شا بوو پاشان گوازرایه‌وه‌ بۆ حكومه‌تی ئیسلامی ئێران هه‌رچه‌نده‌ خه‌ڵك شۆرشیان به‌رپاكرد بۆ ئه‌وه‌ی ببێته‌ مایه‌ی ئاڵۆگۆرێكی گه‌وره‌ به‌ره‌و سه‌ربه‌ستی و ئازادی و دامه‌زراندنی حكومه‌تێكی نیشتمانی بۆ هه‌موو حزب و هێزی سیاسی و توێژه‌كانی كومه‌ڵه‌گا كه‌ به‌شدار بوون له‌ خه‌بات و تێكۆشاندا بۆ له‌ناوبردنی حكومه‌ته‌كه‌ی حه‌مه‌ ره‌زا شا.
له‌ گه‌ڵ روخانی ته‌خت وتاجی حكو‌مه‌ته‌كه‌ی حه‌مه‌ ره‌زاشا گه‌لی كوردو حزبه‌ كوردستانییه‌كان ده‌ستیان گرت به‌ سه‌ر زوربه‌ی شاره‌كانی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان و، زۆری پێ نه‌چوو له‌ سه‌ره‌تای شۆرشی گه‌لانی ئێران باڵی خومه‌ینی له‌ به‌ڵینه‌كانی به‌رامبه‌ر به‌ ئازادی و خۆشگوزه‌رانی و مافی هه‌موولاكانی به‌شداربوو له‌ تێكۆشان دژ به‌ شا هه‌ڵگه‌رایه‌و زاڵ بوو به‌ سه‌ر هێزه‌كانی ترو، كه‌وته‌ لێدانیان و یه‌كه‌ یه‌كه‌ هێزه‌كانی ته‌فرو توونا كرد به‌ راونان و گرتن و زیندانیكردن و كوشتن و له‌ درێژه‌ی ئه‌و شاڵاوه‌قیزوه‌نه‌ شه‌ر به‌رۆكی میلله‌تی كوردی گرت.
پاش شه‌ش مانگ له‌ روخانی شاو سه‌ركه‌وتنی شۆرشی گه‌لانی ئێران بیری كۆنه‌په‌رستی و سه‌ركوتكه‌ری سه‌رانی كۆماری ئیسلامی له‌ رۆژی 23/8/1979 تا 28/8/1979 هێزه‌كانی ئاخونده‌كان هێرشیان كرده‌ سه‌ر شاری پاوه‌ی كۆڵنه‌ده‌ر، پاوه‌ی دوژمن به‌زێن و به‌ سه‌رۆكایه‌تی عه‌لی ئه‌سغه‌ر فیسالی و سه‌رپه‌رشتی سه‌رتیپ وه‌لی الله فه‌لاحی فه‌رمانده‌ی هێزی زه‌مینی ئێران و به‌ ئاماده‌بوونی مسته‌فا چه‌مران نوێنه‌ری حكومه‌تی ئێران و، شه‌رێكی خوێناوییان به‌رپاكردو حزبی دیموكرانی كوردستان به‌ گشتی و كۆمه‌ڵه‌و خه‌ڵكی به‌ شه‌ره‌فی پاوه‌ به‌رنگاری هێزه‌كانی دوژمن بوونه‌وه‌و به‌پێی راگه‌یاندنی به‌رپرسانی حكومه‌تی ئێران جگه‌ له‌ سوپا ئه‌م هێزانه‌ش به‌شدار بوون: گاردی به‌ ناو شۆرشی ئێران و جیندرمه‌و 30 هه‌لیكۆپتری كۆبراو فرۆكه‌ی تریش ، زیانه‌كانیان زیاتر له‌ 200 بریندارو كوژراوو خستنه‌ خواره‌وه‌ی فرۆكه‌یه‌ك به‌ دوو فرۆكه‌وان و هه‌لیكۆپته‌رێك و، له‌ تۆڵه‌ی شه‌ره‌كه‌و به‌رنگاربوونه‌وه‌ی قاره‌مانانه‌ی پێشمه‌رگه‌كان، هێزه‌كانی دوژمن به‌ربوونه‌ گیانی خه‌ڵك و قه‌سابخانه‌و كۆمه‌ڵكوژیان ئه‌نجامداو دیله‌كانیان گولله‌بارانكردو له‌ پاش شه‌رێكی خوێناوی ده‌ستیانگرت به‌ سه‌رشاره‌كه‌دا..
باره‌گای هێزی حزبی دیموكراتی ئێران به‌ فه‌رمانده‌یی { سه‌روان كه‌ریمی} له‌ نه‌وسودبوو، له‌ مێژه‌وه‌ په‌یوه‌ندی له‌ نێوان حزبی شیوعی عێراق و حزبی دیموكراتی ئێران بته‌و به‌هێز بوو، له‌ سه‌ر داوای شه‌هیدی قارمان شه‌هید عه‌بدولره‌حمان قاسملو ژماره‌یه‌ك له‌ كادیرو پێشمه‌رگه‌و هاورێان بۆ هاوكاری و یارمه‌تیدانی هێزه‌كانی دیموكرات ته‌رخانكرابوون و، هه‌ر له‌ سونگه‌ی ئه‌و هاوكارییه‌ له‌ مانگی 9 ی 1979 به‌رێز سه‌روان كه‌ریمی ئامر هێزی پێشمه‌رگه‌كانی دیموكرات به‌ نامه‌یه‌ك داوای له‌ حزب كرد 70 پێشمه‌رگه‌ بنێرین بۆ سه‌ر شاخی ( كه‌مه‌ره‌به‌تاڵ) بۆ یارمه‌تێدان و هاوكاركردنی پێشمه‌رگه‌كانیان چونكه‌ به‌ هۆی شه‌ره‌وه‌ زۆر هیلاك بوون و، بۆ ئه‌وه‌ی هێزه‌كانی ئاخونده‌كانی ئێران پێشره‌وی نه‌كه‌ن و، كه‌مه‌ره‌ به‌تاڵ ئه‌كه‌وێته‌ سه‌ر رێگای سه‌ره‌كی پاوه‌ ــ نه‌وسودو، ئه‌روانێته‌ سه‌ر دێی نوریاوه‌و نه‌جاروشاری پاوه‌و ناوچه‌یه‌كی فراوان، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ نووسینگه‌ی سه‌ربازی‌ ( مه‌كته‌بی عه‌سكه‌ری) بریتی بوو له‌ هاورییان یادیان به‌خیر: عه‌بدوڵلای مه‌لا فه‌ره‌ج { مه‌لا عه‌لی} به‌رپرسی مه‌كته‌ب و شه‌هید نه‌سره‌دین عابد هه‌ورامی و شه‌هید توفیق حاجی و هاوری حه‌مه‌ ره‌شید قه‌ره‌داغی ئه‌ندامانی مه‌كته‌ب كۆبوونه‌وه‌ی كردو وه‌ڵامی نامه‌كه‌ی سه‌روان كه‌ریمیان دایه‌وه‌و تیادا نووسرابوو هاورێیان ئاماده‌ ئه‌كه‌ێن و چه‌كمان كه‌مه‌و پێویستیمان به‌ 50 چه‌كه‌و، هه‌ر ئه‌و رۆژه‌ به‌رێز سه‌روان كه‌ریمی و چه‌ند فه‌رمانده‌یه‌كی تر هاتن بۆ باره‌گای حزب و 50 چه‌كه‌كه‌یان هێناو دابه‌شكرا به‌ سه‌ر 50 پێشمه‌رگه‌و، له‌ سه‌ر بریاری مه‌كته‌بی عه‌سكه‌ری بریاردرا هاورێ حه‌مه‌ ره‌شید قه‌ره‌داغی به‌رپرسی هێزه‌كه‌ی حزب بێت و سه‌رپه‌رشتی بكات و، هاورێیان مام ئه‌سكه‌نده‌ریادی به‌خیرو شه‌هید مه‌حمود حه‌سه‌ن ژاڵه‌ناوی و شه‌هید عه‌بدوڵلای‌ ئامین و ئه‌وڵقادری فارس و فه‌تاح گه‌ڵالی و ده‌یان فه‌رمانده‌و پێشمه‌رگه‌ی قاره‌مان 45 رۆژ له‌ سه‌ر شاخی كه‌مه‌ربه‌تاڵ بوون و خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ بۆ سه‌ردان و دیده‌نی ئه‌هاتن و خواردنیان بۆ پێشمه‌رگه‌كان ئه‌هێناو زۆر خۆشحاڵ بوون پێشمه‌رگه‌ی حزبی شیوعی یارمه‌تی خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌و حزبی دیموكرات ئه‌كه‌ن و، په‌یوندی توندو تۆڵ و بته‌ویان له‌ گه‌ڵ هاوریاندا هه‌بوو.
له‌و ماوه‌یه‌دا حكومه‌تی ئێران هێرشی نه‌كرد به‌ڵام جاروبار ناوچه‌كه‌و سه‌نگه‌ركانی حزبیان بۆردوومان ئه‌كردو، فه‌رمانده‌یه‌كی پێشمه‌رگه‌ به‌ناوی نوری سه‌ردانی هاورییان ئه‌كردو له‌ گه‌ڵ هاورێ حه‌مه‌ ره‌شید قه‌ره‌داغی كاروباری پێشمه‌رگه‌یان رێك ئه‌خست و جێی داخه‌ شه‌هید كراو، له‌ پاش 45 رۆژ مانه‌وه‌ له‌ سه‌ر شاخی كه‌مه‌ربه‌تاڵ هاورێیان داواینكردو وتیان ئێمه‌ش حه‌ز ئه‌كه‌ێن دابه‌زین و بچین بۆ ناوچه‌كانی خۆمان بۆ به‌رنگاربوونه‌وه‌ی ‌ حزبی به‌عسی عه‌ره‌بی و، ئه‌وه‌ له‌ پاش 45 رۆژ به‌ ئۆتۆمبێل هاورییانیان برد بۆ نه‌وسودو له‌ باره‌گای هێز نیوه‌رۆ خوانێكیان سازكردو، زۆر سوپاسی حزب و هاورێیانیان كردو 5 پارچه‌ چه‌كیان وه‌ك دیاری پێشكه‌ش به‌ حزب كرد.
یه‌كێك له‌ گیروگرفته‌كانی حزب خێزان و ماڵی هاورێیان ئه‌حمه‌د حه‌سه‌ن ژاڵه‌ناوی و شه‌هید مه‌حمود حه‌سه‌ن ژاڵه‌ناوی بوو منداڵی ساویان هه‌بوو له‌ ناو شاری پاوه مابوونه‌وه‌‌و، هاورێ مه‌ڵا عه‌لی و هاوری حه‌مه ‌ره‌شید قه‌ره‌داغی په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی باشیان له‌ گه‌ل خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ هه‌بوو، توانیان له‌ رێی شێخی ئیرشاد به‌رێز شێخ محه‌مه‌دی نه‌جار خێزانه‌كان به‌ سه‌لامه‌تی بێنه‌ ده‌ره‌وه‌.

.19/6/2020

رۆژی سێ شەمە (٢٣/ یۆنیۆ/٢٠٢٠) یادی (٥٧) مین ساڵڕۆژی لەسێدارەدانی (٢٨) رۆڵەی کوردی دڵسۆز و بێتاوانە لە شاری کەرکووکی کوردستانی داگیرکراودا.
لە رۆژی (١٤/ یۆلیۆ/١٩٥٩) لە شاری کەرکووکدا، بە بۆنەی یەکەمین یادی شۆڕشی (١٤/ گه‌لاوێژ/١٩٥٨) خەڵکی ئەم شارە کوردستانییەمان، لە کەرنەڤاڵ و رێوڕەسمێکی خۆشی و شادیدا بوون، بە ناوی شەقامەکانی شاری کەرکووکدا رێپێوانێکی خۆشیان بە جلوبەرگی نەتەوایەتییانەوە دەگێڕا، بە هێمنی و ئاسایی ئاهەنگ و رێورەسمەکە بەڕێوە دەچوو.. کورد و تورکمان و کلدۆئاشووری و عەرەب، بەبێ جیاوازی بەشدارییان لەم رێوڕەسمەدا کرد.. کۆمەڵێکی تۆرانی و چەقاوەسوو ، کە تا ئەمڕۆش هەرگیز چاویان بە کورد دا هەڵنایات و تا ئەمڕۆش نۆکەری تورکیان و لە لایەن تورکیای فاشستی و رەگەزپەرستەوە فەرمان و یارمەتی وەردەگرن و هاندەدرێن بۆ ئەوەی پیلان و گۆبەن لە دژی کورد لە شاری کەرکووک دا بگێڕن، بە دەست تێکەڵیش بوون لەگەڵ کۆمەڵێک لە کۆنەپەرستان و لە پاشماوەکانی لایەنگرانی دەسەڵاتی شاهانەی تیاچوو. ئەم کۆمەڵە تۆرانییە کەوتنە پیلانگێڕان و گۆبەن و ئاژاوەگێڕی ، بۆ ئەوەی خۆشی و شادی لە خەڵکی شاری کەرکووک تاڵ بکەن و دووبەرەکی و رق و دوژمنایەتی بخەنە نێوان پێکهاتەکانی شاری کەرکووکەوە. کەرکووکییەکانیان تووشی کارەساتێکی نەخوازراو کرد.. هەندێ لەم پیلانگێڕ و ئاژاوەچییانە، بەو ئاگرەی هەڵیان گیرسان هەڵپڕووکان.
لە دوای ئەوەی کە یاخێبوونەکەی سەرهەنگ (عه‌بولوه‌هاب شه‌واف) لە شاری مووسڵ شکستیهێنا.. ویستیان شەڕ و ئاژاوە بخەنە شاری کەرکووکی کوردستانییەوە. لە رۆژی (١٤/ گه‌لاوێژ/١٩٥٩) دا تۆرانییە بەکرێگیراو و پیلانگێڕەکان، بە هاوکاری هەنـدێ لە کۆنەپەرستان و بەعسییەکان، پیلان و کارەساتە نەخشە بۆداڕێژکراوەکەیان جێبەجێکرد. ئاژاوەیان خستە شاری کەرکووکەوە.. بە داخەوە کە کوژراو و برینداری لێکەوتەوە.. سەربازانی عێراق لە شاری کەرکوکدا بەم کارەساتەوە تێوەگلان.
من ئەو کاتە منداڵ بووم لە پۆلی پێنجەمی سەرەتاییدا بووم لە شاری کەرکووک، زۆر لایەنی ئەو کارەساتەم لەبیر ماوە.. گەر بە درێژی و وردەکارییەوە باسی ئەو کارەساتە بکەین باسێکی دوور و درێژە، بۆیە زۆر لە سەرناوی نووسینەکەمان دوورناکەومەوە.
ئەو تۆرانییە پیلان گێڕانە، دوای کارەساتەکە خۆیان گەیاندە سەرۆک وەزیرانی عێراق، زەعیم روکن (عه‌بدولكه‌ریم قاسم) راستییەکانیان چەواشکردن و تاوانەکانیان خستە پاڵ کورد و پارتی شیوعی عێراقی لە کەرکووک. ئەوەبوو عەبدولکەریم قاسم هێزێکی سەربازی بۆ کەرکووک نارد.. کۆمەڵێکی زۆری کوردی بێتاوان و ئەندامانی حیزبی شیوعییان گرت و بەندیانیان کردن.. دادگایەکی سەربازی وێنەیی تایبەتیان دامەزراند، کە ئەفسەرێکی تۆرانی رەگەزپەرست ئەندامی سەرەکی دەستەی دادگایی کردنەکە بوو. دادگایی کردنەکەش تەنیا ناوی بەندکراوەکانیان دەخوێندەوە.. هەر ئەم پرسیارەشیان لئدەکردن ئایا تۆ کوردیت یا کورد نیت..؟! بێ ئەوەی کە هیچ بەڵگەیەکی تاوانبارکردن و هيچ گەواهدەرێک گەوای تاوانبارکردنیان بدات.. بێ ئەوەی کە رێ بە هێچ پارێزەرێک بدرێت کە داکۆکی لە بەندکراوە دادگایکراوەکان بکات و بێتاوانیان بسەلمێنێت.. ئەو (٢٨) بەند کراوە کوردەمان لە دوای چوار ساڵ بەندکردنیان لەسێدارە دران.
بۆ نموونە ئەوەی من دەیزانم، یەکێک لەو (٢٨) شەهیدەی کە لەسێدارە دران. ناوی (عه‌بدولره‌حمان محه‌مه‌د)ە، هاوسێمان بوو لە گەڕەکی شۆڕیجە لە کەرکووک، پیاوێکی باڵابەرزی سوور و سپی بوو، زۆر هێمن بوو، نە لە دوورەوە و نە لە نزیکەوە هیچ پەیوەندییەکی بەو کارەساتەی کەرکووکەوە نەبوو.. گۆرانیبێژێکی میللی کورد بوو، هەر شاییەکی بووک گواستنەوە، لە شۆڕيجەدا بکرایە، بانگی عەبدولڕەحمان دەکرا، بە گۆرانی فۆلکلۆری رەسەنی کوردیمان سێ شەو ئاهەنگی شایی و گۆرانی گەرم دەکرد.
فڕیشی بەسەر سیاسەتەوە نەبوو.
شەهید (شێخ مارف عه‌بدولكه‌ریم به‌رزنجی) یش، لەبەر ئەوەی کە کەسایەتییەکی رۆشنبیر و نووسەرێکی بەتوانا و شاعیر و رۆژنامەنووس و رەخنەگرێکی ئەدەبی ناسراوی کورد بوو لە شاری کەرکووک.. لە ساڵی (١٩٥٨) دا، ئەندامی دەستەی نووسەرانی گۆڤاری (شەفـەق) بوو، کە لە کەرکووک دەردەچوو. شێخ مارف ئەو چوار ساڵەی کە لە پێش لەسێدارەدانی لە بەندیخانەدا بوو. لە ناو بەندیخانەش بابەتی هەمەچەشنەی بە ناوی (پشـكۆ) وە دەنووسی و دەینارد و لە گۆڤار و لە رۆژنامەکاندا بڵاودەکرانەوە. شێخ مارف ئەندامێکی کارای پارتی شیوعی عێراقی بوو لە کەرکووک. بۆیە گرتیان و لە گەڵ (شێخ حوسێن عه‌بدولكه‌ریم به‌رزنجی) برای دا، دوو كه‌س بوون له‌و (٢٨) كورده‌ی کە له‌سێدارە دران، هەردووکیان بێتاوان بوون.. تاوانیشیان هەر ئەوەبوو، کە کورد بوون و کەسایەتی دڵسۆز و کوردستان پەروەری ناسراو بوون.
هەر ئەوانیش نا، بەڵکو هەموو بەندکراوەکان و لە سێدارەدراوەکان.. بێتاوان بوون. کوردێکی زۆری بێتاوان بوونە سووتەمەنی ئاگری ئەم کارەساتە.. وەکو وتمان دادگا تایبەتییەکە هیچ بەڵگەیەکی فەرمییان لە بەردەستدا نەبوو، کە تاوانباریان بسەلمێنن.
قسەیەکی شاکانی قەیسەرییەکانی روسیام بیردێتەوە، کە دەیانوت:”گـرتن و بەندکـردن لە ئێوە.. تاوانبارکردن و سزادانیش لە ئێمە”
لە رۆژی (٨/ فـێبروار/١٩٦٣) کە بەعسییە شۆڤێنی و رەگەزپەرستەکان عەرەب، لە رێگای کودەتایەکی خوێناوییەوە، جڵەوی دەسەڵاتی حوکمڕانی عێراقیان گرتەدەست، بە درێژایی حوکمڕانییان، چەندین رەشەکوژی و کۆمەڵکوژییان لە کورد کرد.. بە ئاگر و ئاسن وەڵامی داوا و مافەکانی کوردیان دایەوە. ژمارەیەکی زۆری تۆرانییەکان بوون بە بەعسی و گەنجەکەنیان چەکیان لە دژی کورد هەڵگرت و بوون بە (الحـرس القـومي – گاردی نەتەوەیی ) هەڵیان دەکوتایە سەر گەڕەکە کوردییەکانی شاری کەرکووک و شەڕیان دەفرۆشت و سوکایەتی و گێچەڵیان بە کورد دەکرد و چەندی کەسی کوردیان بە گرتن دا.. یەکی لەوانە باوکی رەحمەتیم بوو کە دوکاندار بوو فری بەسەر سیاسەتەوە نەبوو.. بە ئاشکرا دەیان وت ئێوەی کورد (انتم الکورد کلکم عوصات ـ ئێوە کورد هەمووتان یاخیبوون). تۆرانییەکان نامەردییەکی زۆریان بەرانبەر بە کورد کرد.
هەر لە ساڵی (١٩٦٣) دا تاوانبار و خوێنڕێژ زەعیم روکن (سەعید فەتحی ئەلسوقەیلی) کرا بە سەرکردەی سەربازی باکوور و دەسەڵاتێکی رەهاشی هەبوو، بارەگاکەشی لە شاری کەرکووک بوو.
تۆرانییەکان، وەکو بەرتیل پارەیەکی زۆریان دا بە (سەعـید فەتحی ئەلسوقەیلی) دا و شەوان لە ماڵەکانیان یا لە یانەدا، خوانی نانخواردن و خواردنەوەیان بۆ دەڕازاندەوە و کچی جوانیشیان بۆ رابواردن بۆ دەبرد. بەرانبەر بە رەفتارە قێزەوەنانەیان، دوو داوایان لە (سەعید ئەلسوقەیلی ) کرد. یەکەمیان: روخاندنی خانووەکانی (گه‌ره‌كی كۆماری) کە ئەو خانووانە بوون، کە هەژاران و کرێکاران و کاسپکارە کەم درامەتەکانی کوردمان، لەسەر زەوی رووتەنی بێ خاوەن و لە ناو شیوەکان و تەپلۆسکایەکانی گەڕەکە کوردییەکانی شاری کەرکووکدا، بە خشت و بە قوڕ و دار بە شێوەیەکی سادە و ساکار دروستیان کردبوون و تێیاندا حەوابوونەوە، نزیکەی چوار هەزار خانوویەک دەبوون هەموویان بە شۆفـڵ تەختکرد، هەڕەشەشیان لە خاوەنی ئەو خانووە رووخاوانە کرد، کە نابێت لە کەرکووکدا بمێننەوە. وەکو کورد دەڵێ:”ماڵ لە خاوەن ماڵ حەرام کرابوو” کەچی ژمارەی خانووەکانی (شاری الثورة) کە ئێستا ناوی( شاری الصـدر)ە لە شاری بەغـدا. چوار هێندەی خانووەکانی گەڕەکی کۆماری کەرکووک دەبوون، چەندین هەزار خانوو بوون، کە بە زیادە رۆیی عەرەبە شرووگییەکان و هەژاران دروستیان کرد بووون. ئەوانەیان نە رووخاند و بۆیانیان کردن بە تاپـۆ.. ئەمەیە بانێکە و دوو هەوا. ئەمەیە جیاوازی و رەگەزپەرستی و نایەکسانی و نادادپەروەری.
داوای دووەمی تۆرانییەکان لە (سەعید فەتحی ئەلسوقەیلی) ئەوه‌بوو، کە (٢٨) کوردی بەندکراوی تاوانبارکراو بە کارەساتی کەرکووکی ساڵی (١٩٥٩) بە زووترین کات لە سێدارە بدرێن.. یەکسەر تاوانباری خوێنڕێژ سەعید ئەلسوقەیلی بە بڕیاری ژمارە (٣٠) بە واژۆکردنی خۆی بڕیاری لە سێدارەدانی (٢٨) بەندکراوی بێتاوانی کوردی دەرکرد .

لە رۆژی (٢٣/ یۆنیـۆ/١٩٦٣) دا، لە بەردەم بنکەی تیپی دووەمی لەشکری عێراق، کە دەکەوێتە ناوەندی شاری کەرکووکەوە، هەر (٢٨) کوردە بەندکراوەکە لەسێدارە دران. هەر لە سەر داوای تۆرانییەکان، دوایی تەرمی شەهیدە لەسێدارەدراوەکانیان هاوردن بۆ گوڕەپانی (گەڕەکی موسەڵڵا) کە گەڕەکێکی تۆرانی نشینە، لە نێو باخچە بازنەییەکەی ئەو گەڕەکەدا، شەهیدەکانیان بە سێدارەدا هەڵواسین ، تۆرانییەکان ژنەکانیان هێنابوون و هەڵهەڵەیان لێدەدا و نوقڵیان دەبەخشانەوە، پیاوەکانیشیان نامەردنە بەردەبارانی تەرمی شەهـیدە هەڵواسراوەکانیان دەکرد و سووکایەتییان پێ دەکردن.
کورد لە شاری کەرکووکدا زۆر بەم تاوانە خەمباربوون و دەتووت خۆڵی مردوو کراوە بە سەر هەرە زۆری خەڵکی شارەکەدا، هیچ دەسەڵاتێکیشیان نەبوو.. بۆ وروژاندن و ئازاردانی دەروونی کورد بەو نامەردییە سووکایەتیان بە تەرمی ئەو شەهیدانمان کرد.. گەر کورد دانی بەخۆیدا نەگرتایە.. بەعسییەکان و تۆرانییەکان خۆیان بۆ ئەوەش ئامادەکردبوو، کە رەشەکوژی لە کورد بکەن.
ئەمانەی خوارەوە ناوی هەر (٢٨) شەهیدە نەمرەکانی شاری کەرکووک کە لە رۆژی
(٢٣/ یۆنـیۆ/١٩٦٣) دا، بەبێ تاوان لەسێدارە دران. بۆ ئەوەی ئەم تاوانە بخەینە بیری لاوانی نوێی کوردمان، تا هەمیشە یادی لەسێدارەدان و شەهیدکردنیان بەرز رابگرین:
١ـ شێخ مەعروف عەبدولکەریم بەرزنجی ٢ـ شێخ حوسێن عەبدولکەریم بەرزنجی ٣ـ نەجمەدین نادر ٤ـ عەبدولڕحمان محەمەد ٥ـ سەید نوری سەید وەلی ٦ـ ئیحسان حوسێن ٧ـ فەتاح ساڵح ٨ـ مەحمود عەلی بەستە ٩ـ موختار بەڵخش ١٠ـ عادیل حوسێن ١١ـ خورشید مەحمود ١٢ـ محەمەد حەسەن عەزیز ١٣ـ عەبدولجەبار پیرۆز خان ١٤ـ فاتیح مەلا داود ١٥ـ عەبدولمەجید حەسەن ١٦ـ خەلیل ئیبراهیم عەجەم ١٧ـ نوری مەلا عەبدوڵڵا ١٨ـ عەبدولحافڤ شەریف ١٩ـ نەعیم عەنبەر ٢٠ـ عەتا جەمیل ٢١ـ کەریم خەڵەف ٢٢ـ کەریم رەمەزان ٢٣ـ مەحمود مەجید (ئه‌بو شوارب) ٢٤ـ رەحیم سەعید ٢٥ـ مەهـدی مەردان ٢٦ـ گالب عومەر ٢٧ـ ئەحمەد محەمەد ئەمین ٢٨ـ حوسێن خورشید.
هەر لەساڵی (١٩٦٠) دا، تۆرانییەکان بە پشتیوانی ئەمنی کەرکووک، گروپێکی نهێنی کوردکوشتنیان بە ناوی (الكف الاسود: دەستی رەش) ەوە دانا. کە یەکێک لەو گروپە ناوی (حوسه‌ ئاوچی) بوو، ئێمە دەماناسی کە تۆرانییەکی خوێڕی بێێڕەوشت. بوو.. ئەم گرۆپە بە دەمانچە، بە نامەردی چەند کوردێکی ناسراو و بێتاوانیان لە ناو شاری کەرکووک دا تیرۆرکردن. ئەوانەی کە ناوەکانیان لەبیرم ماون، ئەم شەهـیدانەن:
١ـ محەمەد ئەمین شەربەتچی.. دوکانی شەربەتی لە بازاڕی جووت قاوەدا هەبوو.
٢ـ سەید وەلی کاکەیی.. دوکانی چاکردنەوەی مۆتۆرسکیلی هەبوو.
٣ ـ ئەحمەد رەزا.. کریکار بوو، کاری رۆژانەی دەکرد.
٤ـ فازڵ حاجی عەلی لەیلانی.. کووتاڵفـرووش بوو لە بازاڕی پشت قەڵای کەرکووک.
٥ـ هەر ئەو گروپە کوردکوژە (تـێزاب) یشیان پرژانـدە دەموچاوی (ئه‌حمه‌د رەزا) کە دوکاندار بوو لە بازاڕی خانی خۆرما.. تـێزابیان کردە دەموچاوی چەندین کوردی دیکە.
چەند کوردێکی کەشیان تیرۆرکرد، کە من ناوەکانیان نازانم.. وەکو وتمان تۆرانییەکان بە پشتیوانی ئەمنی کەرکووکەوە ئەم تاوانانەیان ئەنجام دا.
ئەو زانیارییانەی سەرەوە هیچ زیادە رۆییەکی تێدا نییە، زۆر لەوەش زیاتریان بەسەر کورد لەناو شاری کەرکووک دا هێنان.. بۆ نموونە قوتابخانەی ئامادەیی لە گەڕەکی شوڕیجەی کوردنشیندا نەبوو. قوتابیانی کورد دەچوون بۆ ئامادەیی موسەڵڵا.. قوتابییە تۆرانییەکان شەڕیان بە قوتابییانی کورد دەفرۆشت و ریان لێدەگرتن و گەلەکۆمەیان لێدەکردن و حکومەتیش سکاڵای کوردی پشتگوێ دەخستت.. چەندین قوتابی کوردمان ناچاربوون و چوون لە سلێمانی بۆ تەواکردنی خوێندنی قۆناغی ئامادەیی.
لە ساڵڕۆژی یادی ئەو (٢٨) شەهیده‌ سه‌ربه‌رزانه‌ی شاری کەرکووکی کوردستانی دا، هەموو ساڵێک بە ئەوپەڕی شکۆداری و رێزەوە، یادی شەهیدبوونیان بەرز رادەگرین.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠/ یۆنیـۆ/٢٠٢٠

من بەخیلی بە مێش ئەبەم ،
تەمەنی تەنها حەوت ڕۆژە ..و
بێ دەنگ ئەمرێ و
دوای مەرگیش،
نایبینینەوە !

نە دۆزەخ داخی دەکات و
نە بەهەشت ئەیخاتە بەحری
هەنگوینەوە ..!

تەنانەت
فریای گۆڕینی
قاتە ڕەشەکەی ناکەوێ ،
هێشتا مێشێکتان بینیوە ،
بە تراکسودێکی شینەوە ؟

نە شۆڕش و
نە کودەتا ..
نە پەرلەمان ..
نە ئەگەری ڕاوەستانی موچەی بەغا..
نە ئەمریکا ،
ئەتوانێ دەستی تێ وەردا ..
نە ئێران و سعودیەو تورکیا
نەستەلەی بۆ تێکەڵ ئەکەن
لەگەڵ سەد نەخۆشی ودەردا‌
نە نیوەی تەمەنی ئەڕوا ،
بە دوای( یار) ی بێ دینەوە..!

شەممە لە دایک ئەبێت و
هەینی بە بێ پرسە ئەڕوا ..
هیچ ڕۆژێکی لە یەک ناچن ..
نە لە ناوا ..
نە لە بەروار ..
یەکەم ڕۆژ ودوا ڕۆژیشی
بە هەمان گوڕ و تینەوە ..

نە دایبی و دیالاکی ئەوێ ..
نە ڕەگەزنامە و پەساپۆرت
نە توشی ئینزیلاق ئەبێ
نە پڕۆستات ..
نە گیر ئەخوا بە دەست کێشەی
دەغڵ و دان و
مادەی ۱٤۰ و
دواڕۆژی
کەرکوک وخانەقینەوە ..!

هەموو دنیا
ئەگۆڕێتەوە بە دەنکێ
شەکری ورد ،
کە نوساوە به پارچەیەک
لەبزینەوە ..!

نەوزاد بەندی
٧ حوزەیران ٢٠١٩

هەناسەکەم جێم مەهێڵە
لە تاریکیی تاراوگەی زێدی خۆیی
لۆچ لە ئاوی کانیاوی شێعرت دەدەم
کڕنۆش بۆ رووگەی رووخسارت دەبەم
دەلاقەی دڵ دامەخە
من کە کەویی ئامێز و دەستەمۆی دڵتم
لە تەنیایی وتەریکیی بێ ئەتۆیی
باوەش بە سینگی خەیاڵت دا دەکەم
بەڵام گیانە…
ئەوەی بۆ من خەم و داخە ،
لەم وڵاتە،لە هەر گوڵزارێکی،
گوڵی رازاوە ونەخشین وجوانە
پێچەوانە
دڕک و داڵی پۆشتەو پەرداخە
خەم وخەفەت نیشتەجێی ناخە
هەستی پاراو،گوڵ ئەستێرە سەرگەردانە
باش دەزانم ،
بۆ مە کە هەڵپڕووزاوی هەتاوین
لێرە پاشای ،خەمی خودێ وخانە
لە دوا کڕنۆش
گەرمەگۆنای هەتاودیتەت رادەمووسم
لێگەڕێ با دڵت لێدا
دەزانم تۆش خاراوی خۆر و سەخڵەتی دوندی
هەستەوە هەناسەکەم
سرووتی راسان وهەرمانت بۆ دەنووسم

کۆمار هەولێر

ئێوەیش هەموو ڕۆژێک کراواتخانەکەی باشوور دەبینن بەڵام ڕەنگە سەرنجی نەدەن. ئەو کراواتخانەیە 28 ساڵ لەمەوبەر بە ناوی “پارلەمانی کوردستان” و پاشان “حکومەتی هەرێمی کوردستان” لە سەرئەنجامی گاڵتەجاڕییەکی کارتۆنی فیفتی فیفتیدا دروست بوو.
پاشان بۆ ڕاگرتنی “بالانسی نیشتیمانیی” سێ چوار کورسی خێریشیان بە هەندێک حیزبی سواڵکەرسفەت دا کە لە پراکتیکدا کورسیی نەبوون، بەڵکو پارە بوو کە دەمیانی پێ داخرا.
بە داخەوە ئەو کاتە ژمارەیەکی یەکجار کەم لە ڕۆشنبیرانی باشوور دژ بەم سیستەمە گاڵتەجاڕییە بوون. خەڵکی بەدبەختی باشوور سەرمەستی هەوای هیوای حکومەت دروستکردن و دەوڵەت دروستکردن بوون بێ ئەوەی تێ بگەن کە دەوڵەت بە کێ و چۆن دروست دەکرێت.
بە ئاگاداریی لە چۆنیەتیی دروستبوونی ئەم شتەی ئەمڕۆ بە “حکومەتی هەرێم” دەناسرێت گرینگە تێ بگەین کە حکومەتێکی گەلیی دیموکراتیک لە سەر ئەم داروپەردووە ڕووخاو و بە سەر یەکداکەوتووەدا ساز ناکرێت. کێشە ئابووریەکەی ئەوڕۆ بێگومان کێشەیەکی لە سەداسەد سیاسییە کە لە سەرئەنجامی نەبوونی سیاسەت لە باشوور دێت. کێشە سیاسییەکەیش 19/5/1992 دروست بوو کاتێک کە هیچ بناخەیەکی رەووشتیی بۆ بونیادنانێکی سیاسیی دیموکراتیک لە ئارادا نەبوو.
ئەو کەسانە هەر ئەوەندە ڕەووشت و ویژدانی نیشتیمانیان هەبوو کە پێیان وابوو حوکمڕانیی بەو مانایە دێت کە کەراوات ببەستن و چاکەتوپانتؤڵ لەبەر بکەن وخۆبڕازێننەوە و لە پشت مێزێکی ڕەقەوە کە تەنیا دەسەڵات نیشان دەدات لە سەر کورسیەکی قەبەی گەورەی ناشارستانیانە دابنیشن. کورسیەکی قەبەی گەورەی ناشارستانیی کە بە تەختی پادشاکانی نێو داستانەکان دەچێت. ئەم دیمەنە دەبا زۆر زیاتر لە بەس بووایە بۆ ئەوانەی تێ دەگەن ڕەووشت وەکوو بناخەیەک بۆ سیاسەت چەند گرینگە.
سەرۆکی پێشووی هەرێم کە ئێشتایش هەر “سەرۆکە” و بارەگای بە ناوەوە کراوەتەوە و وەکوو “سەرۆکێکی خاوەن پۆست” ئاماژەی پێ دەکرێت، زەقترین مینیاتۆری ئەم کورسیە قەبە گەورە ناشارستانییەیە کە ڕیشەی بە ناو تەواوی جومگە حیزبیی و دەسەڵاتگیریەکەوە شۆڕ بووەتەوە.
ئێستایش پاش 28 ساڵ لە داسەپاندنی دەسەڵاتێکی خوێناوی مایەپووچ ئەم بیچمانە لەژێر ڕۆشنایی پرۆژۆکتەری هۆڵە ڕازاێندراوەکانەوە دەردەکەون و سەرمەستی ڕووانین لە بریوباقی پەڕوباڵیی خۆیانن. ئەوی هەستی ویژدان و شەرم و بەرپرسیاریەتیی بێت تیایاندا دەرناکەوێت و بەیان ناکرێت. ئەو ئەقڵە کە بە هیچ جۆرێک زاخاوی بەدەربەستەوەهاتن لە ژیانی خەڵک و لە سامانی گەل لە کەسایەتیاندا نەبوو نماییشنامەیەکیان لە جیاتی سیستەمی سیاسیی ساز کرد. کاتێک سەرنج لە کراواتبەستن و لە چاکەتوپانتۆڵی بەریان و لە کەوشی پێیان و سەعاتی دەستیان و هۆڵی کۆبوونەوەیان و سفرە و خوانی بەردەمیان دەدەیت، دەپرسیت ئایا ئەمانە یەک جاریش جووتێک گۆرەویان بە پارەی ڕەنجی شانیان بۆ خۆیان کڕیوە تا بتوانن نەتەوەیەک بەڕێوە ببەن؟
ڕێکەوت نییە کە نمایشنامەی ڕۆژانەی پیاوانی دەسەڵاتدارانی باشوور بە دەموچاوی هەڵگیراو و مووی چێنراوە و ڕەشکراوە و پۆزی وێستانی بەردەم کامێراکان لە میهرەجانی ساڵانەی ئەکتەرە سەرکەوتووەکانی هۆلیود دەچێت. ئەوەی هەناسەیەکی شەرمی تیادا بێت بێزی لەو پۆزلێدانە بێهونەرە ناشارستانیە دێتەوە.
ئەمە قەیران نییە، کارەساتە!
سەرئەنجامی ئەو بێ ڕەووشتییەکە باوک و براکان و ئامۆزاکان و خزموکەسوکارەکان بە هاوکاری لەشکرێکی بندیواریی، لە ڕێگای بەسیجکردن و چەکدارکردنی خاشاکی مرۆیی کۆمەڵگای بەدبەختی باشوورەوە، بە سەدان ملیارد دۆلاریان لە سامانی خەڵک دزیوە، زەویوزاریان داگیرکردووە و ژیانیان لە خەڵک کردووە بە دۆزەخ و ڕۆژ دوای ڕۆژ دۆڕاندنی ژیان و سامانی خەڵک و خاکی نیشتیمان تۆمار دەکەن.
بێڕەووشتیەکە گەیشتووەتە ئەو ئاستەی کە بە ناوی بابیانەوە بە پارەی دزراوی خەڵک ڕێکخراوەی خێرخوازییشیان ساز کردووە و بێ شەرم و بێ ئابڕوو خێری بابیان بە خەڵک دەکەن. هەر کەس تەرمی بابی خۆی لە سەر گردێک ناشتووە و بە “ڕێباز” ناوی دەبات و داستانی سەیر و سەمەنەی بۆ دادەتاشێت. بابەکان لە خەڵکی هەژار و خێرلەخۆنەدیوی باشوور کراون بە هەرکولیس و سپارتاکوس. بەم شێوەیە تا ئەوڕۆیش بەو پەردە سەوزە فێنکەی ڕاگەیاندنی درۆ و دەلەسە و ساختەچیەتیی سەری ئەو دۆزەخە دادەپۆشن کە گەلی باشووری تێدا دەژی.
ئەوانەی دەیانەوێت گۆڕانکاریی لە باشووردا ڕوو بدات دەبێت پێش هەر شتێک دژ بەو بێڕەووشتییە بووەستنەوە کە دایکی مایەپووچیە سیاسییەکەیە. شەق هەڵدان لە کورسیە گەورە قەبە ناقۆڵاکان و لەو کەسایەتیە مڵانەی بە ناوی سەیروسەمەنەی جیاوازەوە، لە سەرۆکی هەرێمەوە بەرەوخوار لە ژێر ناونیشانی جیاوازدا خوێن دەمژن. ئەم بیچمانە کوڕی ڕێبازی زیانەخرۆیین.
بزووتنەوەیەکی گەلیی دەبێت پێش هەر شتێک داوای گەڕاندنەوەی رەووشت بۆ ناو سیاسەت و پۆستە فەرمیە گشتییەکان بکات. ئەوانەی لە ناو حیزبەکاندا خۆیان بە بێ تاوان دادەنێن و ڕەخنە لە ڕەووشەکە و لە خۆیان دەگرن و باس لە گۆڕانکاریی و ڕیفۆرم دەکەن دەبێت بیسەلمێنن کە خاوەنی هیچ نیین.
ئەوانە دەبێت تێ بگەن کە بێڕەووشتیی و بێوێژدانییەکەی دەسەڵات بناخەی ئەم ناهەموارییەیە کە ئێران و تورکیا باشووریان لە خەڵکی کوردستان کردووە بە دۆزەخ و وەکوو خەنجەر بە پشتی بەشەکانی دیکەیدا دەکەن.
لە ئێستای باشووردا ناخاوەنداریەتیی سەنگی مەحەکە و تەنیا پێوانەیەکی جێی متمانەیە!
ئەوانەی کە لە 28 ساڵی ڕابردوودا لە سەر حیسابی خەڵک قازانجبگیر بوون هەرگیز ناتوان لە کوژاندنەوەی ئەو ئاورەدا ڕۆڵ ببینن.
لە دونیای ئەوڕۆدا بەڕێوەبردنی کۆمەڵگا لە پاسکیلسواریی ئاسانترە. هیچ نەتەوەیەکی دونیا هێندە بێ پارە و بێ سامان نییە کە نەتوانێت ژیانی ڕۆژانە بژی. هەموو خەڵکێک دەتوانێت لە ڕێگای بەرهەمی جیاوازەوە هەم بژی و هەم پەرە بە ژیانی خۆیشی بدات، بەڵام تەنیا کاتێک دەتوانێت ئەوە بکات کە لەلایەن خەڵکانێکەوە بەڕێوە ببردرێن کە دەست و دەروونیان پاک بێت و کە کەسایەتیەکی بەرپرسیاریان هەبێت.
بێگومان باشوور پڕە لەو جۆرە خەڵکانە. ئەوەی باشووری گەینادووەتە دۆخی ئەوڕۆ دەستەیەکی بچووکن کە عادەتەن لە دونیای دیموکراتیکدا لە زینداندان.

ڕێبوار ڕەشید
18/6/2020

ئەوەی لە ئۆپەراسیونەکانی تورکیا لەسەر خاکی باشوری کوردستان ڕوودەدات ۳۱ی ئابێکی نوێیە، واتە هەمان پرۆسەی تەسلیمکاریە لە ئاستێکی فراوانتر و قوڵتردا، ئەوەی گۆراوە تەنها چەند ساڵێکی نێوانیانە لەگەڵ کارەکتەری ڕژێمی داگیرکار لە بەعسی (سەدام)ی فاشیست بۆ (ئەردۆغان)ی دەسەڵاتداری دەوڵەتی تورکیای فاشیست..
مێژوو سەلماندویەتی گورزی گەورەی داگیرکار لە هەر گەل، یان شۆڕشێک تەنها کاتێک ئەنجامگیر دەبێت کە خیانەت لە ناو خۆیدا پێشکەوتبێت، سیخورگەلێک لە ناوخۆ هاوکاری داگیرکەر بووبن، هەر وەک دەڵێن (دار کرمی لەخۆی نەبێ هەزار ساڵ دەژی) لە روخانی دەوڵەتی مادەوە تا ئێستا گەلی کورد قوربانی دەستی خیانەتی ناوخۆییە.

لە پاش چلەکانی سەدەی رابردوەوە تا ئێستا پەدەکە (پارتی ) وەک پارتێک لە باشوری کوردستان لە ئاست و قۆناغە جیاوازەکاندا پێشەنگایەتیەکی هەمەلایەنە لەم یاریە چەپەڵانەدا دەکات، لە بەشداریکردن بۆ لەناوبردنی سەدان شۆرشگێر و سەرکردەی باکور، رۆژهەڵات و تا لە پاش شۆڕشی رۆژئاوای کوردسستان، دژایەتیە راستەوخۆکانی بۆ ئەم شۆرشە مەزنە نیشاندا، زیاتر لە هەموو ئەوانەش ئەو رۆڵە خراپەی لە پێش و پاش راپەرینەوە بەرامبەر گەل و شۆرشگێران و پارتەکانی باشووری کوردستان گێراویەتی، گەر ئامارێک دەرخەین بە دەیان هەزار گەنجی ئەم بەشەی کوردستان لە شەرە ناوخۆییەکان و تیرۆری ناوخۆیی ژێردەسەڵاتی ئەم پارتە و هاوشێوەکانی گیانیان لەدەستداوە.

پەدەکە لە پێناو مانەوەی خۆی و لەناوبردنی ئەوانی تردا هەرگیز سڵی نەکردۆتەوە هەتا لە رێکەوتن لەگەڵ رژێمی داگیرکەرەکانی وەک سەدام و ئێران و ئەسەد و بەتایبەت تورکیایشدا، تەواوی رێکەوتنەکانی بەرێکەوتنە نەوتیەکانیشیەوە لەگەڵ تورکیا خاڵی سەرەکی لەناوبردنی پەکەکە بووە.
هەر ئەم رۆڵەی وابەستەی پدک – عێراق بە داگیرکاران و هێزە ئیمپریالیستەکانی جیهانەوە وای کردوە کە هەردەم پێگەیەکی لە نێو پیلان و پرۆژەکانی ئەو هێزانەدا هەبێت، پارێزگاری لە مانەوەی بکەن وەک کوردی باش لە بەرامبەر تێکۆشەرانی ئازادی کە لای ئەوان کوردی خراپن و لەئاستی جیهاندا سیاسەتە چەپەڵەکانی خۆیانی پێ ماسک کەن.

چی لە پدک گونجاوترە بۆ تورکیا و رژێمە داگیرکارە هەرێمییە هاوشێوەکانی و ئەمریکا و بەریتانیا…هتد تا هێزە ئیمپریالیستە جیهانیەکان پرۆژە و پیلانەکانیانیان لەم هەرێمە گەرمە و دەوروبەری لەڕێی ئەو ڕێکخستنەوە جێ بەجێ بکەن؟ دەستێوەردانەکانیان ئاسانتر بکات، سیاسەتی پەرتکە و زاڵبەیان سەربخات، رێگری لە چارەسەری خێرای پرسی کورد بکات کە گرێکوێرەی کێشەکانی رۆژهەڵاتی ناوەراستە؟ لانی کەم لە رێگەی خۆی و تۆرە وابەستەکەیەوە لە بەشەکانی تری کوردستان، کوردان بە کێشەی ناوخۆیی سەرقاڵ دەکات و ناهێڵێ یەکێتی نێوخۆیی و دیالۆگی نێوخۆیی و پرۆژەی هاوبەش و رێگەچارەی دیموکراتی هاوبەش پێشخرێت، بەئەندازەی داگیرکاران جەخت لەسەر تۆخکردنەوەی سنوورە دەستکردەکانی دوژمن لەنێوان بەشەکانی کوردستان دەکاتەوە، خەندەقی نێوان باشور و رۆژئاوا نمونەی زیندوون کەپاڵ دروستکردنی سنوور لەنێوان شار و ناوچەکانی باشوری لە نێوان هەولێر و سلێمانی، هەولێر و کەرکوک، دهۆک و شەنگال…هتد .

ئەم رۆڵە ئەنتی ئازادیەی پدک وایکردوە، هێزە دەرەکییەکان رۆڵی بدەنێ و دەسەڵاتی بەسەر کۆمەڵگەی باشوردا بسەپێنن و بیپارێزن، لەدەرەوەش وەک نوێنەری گشتی کوردستان بیناسێنن.
ئێستا پدک و حکومەتەکەی لە هەرێم روپۆش و دەمامکێکە کە لە پشتێووە هەرکەسێک و هەر سیاسەتێکی نەگریس هەیە، بەتایبەت تورکیا، تەنها ئەوەی کە نییە سیاسەتێکی کوردی ئازادە، کە لە بەرژەوەندی خەڵکی باشور و گەلی کورد دا بێت.

بەداخەوە ئەم مۆدێلە ئەگەر پدک پێشەنگایەتیشی بکات، بەڵام فراوان بووە و لە باشوور پارتەکانی تر و کەسانێکی ناو پارتەکانی تریش پێشبرکێیانە چۆن ببنە پەدەکەیەکی لەوشێوەیە لە وابەستە بە داگیرکەران و تەسلیم بوو، کاتێ باس لەوە دەکرێت ١٦ بارەگای فەرمی تەنها میتی تورک لە هەولێر و سلێمانی و دهۆک هەن و خەڵکێکی زۆر کاریان بۆ دەکات و زانیاریان پێدەگەیەنێت ئەوە بەرهەمی ئەم مۆدێلە بەرێگیراوێتێیە کە کلتورێکی لەو شێوەیەی پێشخستوە.

کۆمەڵگە بەرخودێرەکەی باشوری کوردستان کە چەندین سەدەیە لە دژی داگیرکاری لە تێکۆشاندایە و هەنگاوی بەرەودواوە نەناوە، لە پاش راپەرینەوە لەسایەی مۆدێلێکی چەپەڵ لە دەسەڵاتداری و حوکمرانیەکەی، کرانەوە بەروی دەستێوەردان و داگیرکاریە قوڵەکانی داگیرکاران بەتایبەت تورکیا لەروی سیاسی و ئابوری وسەربازی و کلتوری و لەهەموشی خراپتر سیخوری، کۆمەڵگەی تا لێواری لەناوبردن و داڕزان و هەڵوەشاندن بردووە، وێرای بێ ئیرادەکردن و برسیکرن و بێکارکردن، خراوەتە نێو جینۆسایدێکی کلتوری کە زۆر لە جینۆساید و کۆمەڵکوژیە جەستەیەکانی سەردەمی سەدام خراپترە.
مەبەستم لە شیکارکردنی ئەم دۆخە ، لەپێناو گەیشتنە بە چارەسەر، ئێستا بە دۆخێکی فرە مەترسیداردا تێدەپەرین، دەبوو ئەم حکومەتە هەر وەک ئیفلاس بونە ماددیەکەی راگەیاندووە زووتر ئیفلاس بوونە سیاسی و مەعنەویەکەشی راگەیەندایە.
لە دۆخێکدا کە نزیکین لە کۆتایی و لەناوچوون لە باشوری کوردستان با راستیەکانی پشتی تەسلیمکردنی باشور بۆ هەموان ئاشکرا بکەن و تا دەرفەتی ئەوە بمێنێتەوە کۆمەڵگا شەری پاراستن خۆی بکات، بەڵام ئاشکرایە نە جورئەت و نە ئیرادەی ئەو دانپێدانانەیان هەیە و نە گەورەکانیشیان رێگەیان پێ دەدەن دانی پێدابنێن.

گرنگە کۆمەڵگای باشور زیاتر لە دۆخی باشور، لەگەڵ دۆخی گشتی کوردان و ئاڵوگۆرەکانی سەدە کە لەم شەرە نیوو گەرم و نیوو ساردەدا رودەدەن پلانی و پرۆژەی هێزە هەژمونگەرا جیهانی و هەرێمییەکان ببینێت.
دواین هێرشی تورکیا بە پلانێکی هاوبەشی نێوان تورکیا، ئەمریکا، عێراق بەئاگاداری ڕووسیا و هاوکاری پەدەکە و پێدەچێ بە زانیاری هێزی دیکەی باشوور ئەنجامبدرێت، ئەمە ئۆپەراسیونێکی مەترسیدارە لێدانێکی ستراتیژییە لە گەلی کورد و لەو ماراسۆنی ئازادییەی کە هەنگاوی مێژویی تێدا هاوێژراوە و کێشەی کوردی گەیاندۆتە لێواری چارەسەری.

وەک چۆن داگیرکردنی قەندیل بۆ داگیرکاران گەرەنتی بە داگیرکراو هێشتنەوەی هەرچواربەشی کوردستانە لەسەروو هەموشیانەوە باشوری کوردستان، ئەوا بۆ گەلی کورد قەندیل واتە تێکۆشانی ئازادی کە بە پێشەنگایەتی پەکەکە چارەنوسسازە و سەرکەوتنی هەمیشەیی گەلی کورد دیاری دەکات، چارەنوسی هەموو گەلیش لەو کەشتییەدایە.
گەلی کورد لە سایەی ئەو ماراسۆنی ئازادیەی پەکەکە ئەنجامی مەزنی بۆ بەدەستخست و زۆرینەی پیلان و پرۆژەی داگیرکارانی سەروبن کرد، کوردی نەک لە مردن هەستاندەوە، بەڵکو لە ئاسۆی ئازادبون و سەرکەوتنیشی نزیک کردوەتەوە، ئەو کوردەی ئازادی خوڵقاند دژی تەسلیمیەت و بەکرێگیراوی شەردەکات ئەو خاوەن ئیرادەی ئازادی خۆیەتی، گەلی کوردی کردە رێکخستنی مەزنی سیاسی و پاراستنی و خاوەن فکری ئازاد و دیموکرات و پرۆژەی خۆسەر، هەر ئەمەشە وادەکات مەزنی پیلانەکان بەتایبەت لەم قۆناغی فیناڵەدا فراواتر و مەترسیدارتربێت و لە کەسایەتی پەکەکەشدا لەسەر تەواوی گەلی کورد چڕبکرێتەوە.

وەک دەرئەنجام رۆڵی کۆمەڵگەی باشوری لەهەرلایەک زیاتر دیارکەرە، ئەو ترسەی کە دەسەڵات بەمەبەست بڵاویدەکاتەوە لە رێگەی میلیتاریزەکردنی شارەکان و دەستگیرکردی چالاکوانانەوە ، هیچ نیە جگە لە ترسی خودی دەسەڵات خۆی نەبێت لە ئیرادەی ئازادیخوازانی کۆمەڵگە کە پێویستە بەتوندی بشکێندرێت، چونکە هیچ کات دەسەڵاتی پشتبەستوو بە داگیرکار لە بەرامبەر پێشکەوتنی تێکۆشانی ئازادی هێندەی ئێستا لاواز نەبووە، لە جێگەی چاوەروانی لە هەر هێزێکی دەرەکی، بە پشتبەستن بە خودی هێزی کۆمەڵگە خۆی، پێشخستنی تێکۆشانێکی گەلی شۆرشگێری پێویستیە، قەیرانی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتی گرێدروای زهنیەتی حوکمرانە کە بەهەموو هێزی خۆی گرێداوە بە داگیرکاری تورکیا و دوور لە کۆمەڵگایە.
دۆخی باشور لە نێو داگیرکاریە قوڵە هەمەلایەنەکانی تورکیا و هێشتنەوەی لە ڕەوشی شەری بەردەوام و هەمەلایەنەدا لەلایەن دەسەڵاتی ستەمکاری ناوخۆیی لەژێر هەژمونگەرایی پدک، نە ئەزەلییە و نە ئەبەدی، بەڵکو هاتنە لای یەکی رۆشنبیرانی ئازادیخواز، چالاکوانان و رەنجدەران بە ژنان و گەنجان و ئەو هێزە سیاسی و کۆمەڵایەتیانەی خۆیان لەو چوارچێوەیەدا دەبینن، ئاواکردنی بزوتنەوەی رادیکاڵی ئازادیخوازی و دیموکرات و یەکسانیخواز دەتوانێت هێزی شۆرشێکی دیموکراتیانە بخوڵقێنێت, کە هەم دەسکەوتەکانی گەل لەم بەشە رزگار بکات و کۆمەڵگا لەدەست ستەمکاری ناوخۆیی و داگیرکاری دەرەکی رزگار بکات, دەسکەوتەکانی بخاتە خزمەت کۆمەڵگەی باشوور لە پێناوی ژیانێکی خوشگوزەران و شایستە، هەروەها تێکۆشانی ئازادی باشوور گرێ بدات بە شۆڕش و تێکۆشانی مەزنی ئازادی گەلەکەمان لە بەشەکانی تری کوردستان و تا بننە هێزی بۆ یەکتر و گەیشتن بە ئامانجە مەزنەکان چونکە چارەنوسەکان بەیەکەوەن.

-1-

*من رەخنەم لە حکوومەت نییە، چوونکە کار دەکەم بۆ گۆڕینی. جنێو بە دەسەڵات نادەم، لەبەرئەوەی گەشتنە دەسەڵات ئامانجمە، بۆیە بیر لە پڕۆژەیەکی سیاسیی دەکەمەوە بۆ دروستکردنی دەسەڵاتێکی بەهێزی کوردستانی. هەجونامە دژی سەرکردە سیاسییەکان نانووسم، لە سۆنگەی ئەوەی هەوڵی فۆرمۆڵەی سیستمێکی باشتر دەدەم. رەخنەم لە کارەکتەرەکان نییە، بەڵکو دەمەوێت دنیابینی ئەکتەرەکان بۆ پرسی حکومڕانیی بگۆڕم.
*نە باوەڕم بە خۆپیشاندانە، نە بە خەباتی سەندیکالیستی، نە ریفۆرم، نە راپەڕینی جەماوەریی، بەڵکو تەنیا شۆڕش رازیم دەکات. شۆڕشێکی لە پێشدا فیکریی کە جیهانبینی تاک بگۆڕێت پێش قووچەکی فەرمانڕەوایی. مارکس وتەنیش هەموو شتێک قۆناغ بە قۆناغ. لەم روانگەوە ئاژیتاتۆرە پۆپۆلیستەکان دوا کەسن سەرنجم راکێشن بۆ ئەو دیسکۆرسە تەقیلدییەی لەسەرشەقامەکانەوە بانگەوازی بۆ دەکەن.
*دەسەڵات مەڕوخێنن لە پێشنۆرەدا سیستم بگۆڕن. گۆڕینی فیگۆر و کاراکتەرەکانی دەسەڵات بەپێی گۆڕینی سیستمی سیاسیی و جیهاندیدی تاک بۆ پرسی دەسەڵات و دامەزراوەکان خولانەوەیە لە بازنەدا، لە هەمان کاتدا پرۆسەیەکی تاقەتپڕوکێن و نیهێلیستیشە.
*بارەگا سووتاندن خزمەتی دەسەڵات دەکات،! بەڵام چۆن؟ دامرکاندنەوەی تووڕەیی خۆپیشاندان و راپەڕیوان لە ئاگر تێبەردانی بارەگاکاندا خۆی لە خۆی خزمەتێکە بە دەسەڵات، بەو پێیەی ئەم کردەیە دەبێت دەرچەیەک بۆ خاڵیکردنەوەی هەڵچوون و کەفوکوڵی خەڵک. ئەوەی زیانی پێ ناگات لە کۆتاییدا ئەو سیستمەیە بەرپرسیارە لە نەهامەتییەکانی خەڵک. گۆڕینی ریشەیی چارەسەرە نەک سووتاندنی بارەگاکان کە دواجار موڵکی گشتین.
*کاتێک خۆپیشاندان دەکەین، دەبێت ئەوەمان لەلا روون بێت، گەندەڵی یەک دیاردەی گەردوونییە و ئیفرازاتی سیستمی سەرمایەدارییە. لە هەر شوێنێک مەچەکی کاپیتالیزم ئەستوور بێت گەندەڵیش هەیە. لەم سۆنگەوە گەندەڵی فینۆمینێکی یونیڤرساڵە نەک دیاردەیەکی لۆکاڵی. بەڵام من پێش پانزە ساڵێک لە چاوپێکەوتنێکمدا وتم: تەحەدا دەکەم لە کوردستان گەندەڵی بوونی هەبێت. ئەوەی لێرە روودەدات لە دەرەوەی پێناسە باوەکانی گەندەڵییە، لە دەرەوەی ستاندارەکانی رێکخراوی شەفافیەتی نێودەوڵەتییە لە بارەی گەندەڵییەوە. ئەوەی هەیە جۆرێک لە کولتووری تاڵانی و جەردەیی. لەم روانگەوە دەبێت بەرچاومان رۆشن بێت.
*پێشنیاری من بۆ نەسلی تازەی کوردستان ئەوەیە لەودیو دوکەڵ و غوباری سیاسەتی کلاسیکی و باوی کوردییەوە ئاسۆیەکی تر ببینن. ئەگەر ئاسۆیەکیش دیار نییە ئەرکی خۆیانە دروستی بکەن بە کەرەستەی نوێ و بە دابڕان لە نەریتی سیاسیی باو. راکردنی بە کۆمەڵ لە سیاسەت خراپترین جۆری ممارەسەی سیاسەتە، باشترین تایپیشی تێپەڕاندنی ئەو پارادایمە باڵادەستەی سیاسەتی ئێستایە، کە هەموو قەیرانە گەورەکان لە منداڵدانی ئەوەوە لە دایکبوون. هەر خودی ژیان جۆرێکە لە ململانێ و تێکۆشان، خەبات هەر ئەکشنی خێرا نییە بۆ گۆڕینی قوچەکی فەرمانڕوایی بەڵکو خەبات لە پێشنۆرەدا جەنگە لەدژی ئەندێشە نەریتییەکان و هەر جۆرە چەقبەستنێک.
*هەر وتن و دروشمدان بەس نییە، بەڵکو دەبێت بوارێک بۆ پراکتیکی ئەو دروشمانە پەیدا بکرێت. بەڵام نابێت لە بیری بکەین دۆخەکە تراژیدیای وتنە. تۆ ببینە یەک وشە لە سەردەمی بەعس دەیبردیتە بەردەم پەتی سێدارە، چوونکە وشە بەهای هەبوو و حیسابی لەسەر دەکرا. ئەمڕۆ ئەو هەموو چەنەبازییەش ناتوانن گوێ و مێشکی هیچ کەس بکەنەوە. لەو سۆنگەیەی وتن و نووسین بایەخیان نەماوە لە جڤاتی کوردییدا. بەپێچەوانە پرۆسەکە لە کاریگەریی دانانەوە گۆڕاوە بۆ کردەیەکی میکانیکی ماندووکەر. دەبێت پێش کردار سەنگ بۆ وتن بگەڕێتەوە، چون هەمیشە وتن پێش کردارە.

-2-

*ئەو دەسەڵاتەی لە خۆپیشاندان بترسێت بێگوومان دەسەڵاتێکی دیکتاتۆریی و خۆسەپێنە.
*حکوومەتی گەندەڵ دەبێت بگۆڕدرێت، بەڵام بەپێی نەخشەی داگیرکەران نا.
*حکوومەتی هەرێم تەنیا ناونیشانێکە بۆ کۆمەڵە جەردەیەک. پێموایە هێشتا دڵنەرمم بەرامبەر حکوومەت.
*رۆشنبیری کورد تاوانبارە چەندین ساڵە نەیتوانیوە ئەڵتەرناتیڤێک بۆ شێوازی حوکمڕانی باو فۆرمۆڵە بکات.
*کوردبوون لەبەردەم مەترسیدایە و ئاوابوونی کوردایەتی نزیکە. دەبێت فریای ئایندێنتی خۆمان بکەوین.
*خۆپیشاندەران دەبێت کارنامەی رۆشنی خۆیان هەبێت نەک هەر هێزێک ویستی بیانکاتە ماتریاڵێکی خاو بۆ بانگەشەی هەڵبژاردن. پۆپۆلیستەکان دەرفەتەکان بە فیڕۆ نادەن لەم رووەوە.
*شەق تێهەڵدان لە خۆپیشاندەر شەق هەڵدانە لە پەیکەری حکومداریی نەک تەنیا شکاندنی شکۆی مرۆڤێک.
*لای من خۆپیشاندەری شەق تێهەڵدراو هەزار جار شکۆی زیاترە لەو دەسەڵاتەی شەقوەشێن پەروەردە دەکات.
*نابێت شەق قبوڵ بکەین چ لە دەسەڵاتی بێگانە چ لە دەسەڵاتی خۆماڵی. ئەمە دەبێت وەک پرنسیپێکی هەمیشەیی قبوڵ بکەین.
*بۆئەوەی خۆپیشاندان سەنگی خۆی لەدەست نەدا نابێت ئامانجی دژ بەستراتیژی نیشتمانی بخرێتە رۆژەڤەوە.
*ئەو دەسەڵاتەی ئەمڕۆ شەق لە خۆپیشاندەر هەڵبدات ناتوانێت سبەی داوا لە هاووڵاتیانی بکات بەرگریی لێ بکەن لە کاتی مەترسییدا.
*ئەو خۆپیشاندەرەی پاکێجەکەی بریتی بێت لە وێرانکردنی وڵات، هەرچی و هەر کەس بێت تێکدەرە.
*خۆپیشاندەران دەبێت ئاگایان لە هاوکێشە سیاسییەکان بێت و رەچاوی نیەتی داگیرکەرانی کوردستان بکەن.
*حکوومەت نابەرپرسیارە، دەبێت خۆپیشاندەر لێپرسراوانە مامەڵە بکات.
*حکوومەتی هەرێم دەبێت بگۆڕدرێت یان بڕوخێت بەڵام دەبێت جڵەوی حوکمڕانیی لە دەست کورد خۆیدا بمێنێتەوە.
*گەلەکۆمەکییەکی هەرێمی و نێودەوڵەتی هەیە دژی کورد، پێویستە دەسەڵات و گەل ئەو مەترسییە ببینن.
*کورد لە قۆناغێکدایە لە رووی سیاسیی و سەربازییەوە رووی لە شکستە، بۆ ئەوەی ئەم شکستە نەبێت هەرەسی یەکجاریی پێویستە خۆمان رێک بخەینەوە.
*خۆرێکخستنەوە لەسەر گیرفانی بەتاڵی هاووڵاتیان و بێباکی دەسەڵاتداران دروست نابێت، لەسەر دادی کۆمەڵایەتی رۆ دەنرێت.
*حکومەتی کوردیی خۆی یارمەتی مەرگی خۆی دەدات ئەگەرنا سادەترین ماف کە بەرامبەر بە ئەرکە ئەویش موچەیە دەکرا دابین بکرێت.
*هەر کوردێک خۆپیشاندان بۆ هەڵوەشاندنەوەی حکومداریی کوردیی بکات نەک حکومەتی هەرێم، ناپاکە و ئەجیندای دەرەکی جێبەجێ دەکات.
*نیشتمان هی هەمووانە ناکرێت بە بیانووی دژایەتی دەسەڵاتێکی گەندەڵەوە وێرانی بکەین.

———————————————————————

تێبینی:
ئەم نووسینە بەبۆنەی خۆپیشاندانەکانی مانگی ئازاری ساڵی 2018ەوە نووسراوە و لە رۆژی 25ی مارس لە ماڵپەڕە کوردییەکان و تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبوک بڵاوکراوەتەوە. بە پێویستم زانی دووبارە لەم دۆخەشدا بڵاوی بکەمەوە

هێشتا ده‌سته‌كانم میوه‌یان نه‌گرتبوو
دیواره‌كه‌ی ماڵمان كوكوختیه‌كی به‌خۆیه‌وه‌ نه‌بینیبوو
رووباره‌كه‌ی نزیكمان سووره‌ ماسیه‌كی تیانه‌بوو
من …..
مناڵێكی سه‌ركێش بووم
ده‌گه‌ڕام به‌ناو پێچاو پێچی ئه‌فسانه‌كانا
چنگێ‌ خوریم ده‌ست نه‌كه‌وت له‌پرچی داپیرم سپی تر
ده‌گه‌ڕام به‌ناو چیرۆكی ماسی گره‌ گێله‌كانا
یاقوتێكم نه‌دۆزیه‌وه‌ جوانتر له‌یاقووته‌كانی قه‌بانی
له‌ناو تابلۆكانی بیكاسۆدا راكشام
جه‌نه‌راله‌كان تفیان لێده‌كردم
له‌قه‌سیده‌یه‌كی (مه‌عه‌ری) دا پیاسه‌م كرد
باوكم بینی مینا تاوانبارێك
به‌قسه‌ی سوپێهری چه‌ندین فرسه‌خم بڕی بۆ قله‌ترێیه‌ك
كه‌چی خه‌یام زوتر له‌وده‌فره‌ی خواردبۆوه‌
دواجار ویستم ژن بناسم
فه‌روغ وتی (كه‌سێك وه‌ك هیچ كه‌س نا)
ره‌نگه‌ كه‌سیك ره‌چه‌ڵه‌كم بدۆزێته‌وه‌ و
سه‌جه‌له‌م بباته‌وه‌ سه‌ر بابلیه‌كان و من نه‌یزانم
ئه‌و ده‌بێ‌ خۆی گێل نه‌كات
ئه‌و ده‌بێ‌ خۆی ون نه‌كات
ئه‌و ده‌بێ‌ …..
ده‌بێ‌ چ كه‌سیك خه‌یاڵی له‌گۆزه‌ شكاوه‌كه‌ی من كردبێ‌ و
بۆخۆڵه‌كه‌ی بگری
نازانم چ كه‌سیك له‌وحه‌ساره‌دا چاوه‌ڕێم ده‌كا
بۆسوێند سه‌وزایی تیانیه‌
ده‌بێ‌ چ كه‌سێكی كاڵفام بێ‌ نه‌زانێ‌
من سه‌رژمێری شوشه‌ییترین نیگاو
وردترین ده‌نكه‌ هه‌نار و ناسكترین لاسكه‌ رێواس و خاوترین هه‌وری ئه‌كه‌م
گه‌ر تریفه‌ی مانگ ون نه‌بێ‌
مناڵێكی سه‌ركێشم و ده‌رۆم
له‌پێشمه‌وه‌ كڵاو قوتێكی نابوت و
له‌ پشتمه‌وه‌ كه‌چه‌ڵێكی توكنی پیس
به‌قینه‌وه‌ لێم ئه‌ڕوانن
من ئه‌گه‌ڕێم وگالێسكه‌ی حه‌ز پاڵ ئه‌نێم
به‌نێو شه‌قامی غه‌ریزه‌ مردووه‌كانا
حه‌سره‌تێكه‌ ئه‌بێ‌ ئه‌و كڵافه‌ به‌نه‌ ره‌نگاو ره‌نگه‌ بكه‌مه‌وه‌
دایكم ئه‌یووت بۆتی ئه‌كه‌م به‌پۆپه‌شمین
ده‌قی سه‌رماشی پێ ناشكا
ئه‌بێ‌ دڕ به‌دوكه‌ڵی ئه‌و جگاره‌یه‌ بده‌م
باوكم خێرا مژی لێ‌ ئه‌داو
بڕی خه‌فه‌تی پێ ناشكا
سه‌ره‌داوێكم له‌هه‌ساره‌یه‌كی تره‌وه‌ به‌دی كردووه‌
بۆنی دێ‌ …
ره‌نگه‌ بازنه‌ی ئه‌و زه‌ویه‌ی پێ گرێ‌ بده‌م
هه‌میشه‌ خولی تیا ئه‌خۆم
(سنگیك) ی تیا نیه‌ ده‌ستم لێی گیربێ‌
ئه‌مه‌ نۆشینی ئه‌سه‌ف نییه‌
ئه‌مه‌ هه‌ڵكێشانی داخ نییه‌
ئه‌مه‌ جاوینی خۆزگه‌ نییه‌
ئه‌مه‌ سه‌لیقه‌ی عه‌شقێكه‌ به‌ره‌به‌یان
به‌ئاوی وه‌نه‌وشه‌ خۆی ده‌شواو
ئێواران وه‌ك با هه‌ڵده‌كاو
وه‌ك پۆسته‌چی نامه‌كان ئه‌خوێنێ‌
كه‌سێك به‌له‌ته‌ خڕنوكێك گوێی خۆی دڕی
كه‌سێك ددانی دۆسته‌كه‌ی خۆی له‌ئاوانێكا هاڕی
كه‌سێك لوێچێ‌ باراناوی زستانی به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ و
بۆ قرچه‌قرچی هاوین هه‌ڵی گرتووه‌
كه‌سێك مێخه‌ك به‌ندی دایكی ده‌دزێ‌ بۆ گه‌ردنی دڵداره‌كه‌ی
وه‌لێ‌ هێشتا نه‌یبینووه‌
كه‌سێك ملوانكه‌ی خیانه‌ت و درۆو ساخته‌ ئه‌هۆنێ‌
كه‌سێك سه‌به‌ته‌ی خورافه‌و سیحرو گوناح ئه‌چنێ‌
نازانێ‌ چ ره‌گه‌زێكه‌
كه‌سێك به‌سه‌ركه‌ بزوتێك سه‌رزاری خۆی ئه‌سوتێنێ‌
كه‌سێك رۆحێك له‌ریشه‌وه‌ هه‌ڵكه‌نێ‌
كه‌سێك به‌رومه‌تی گێلاسێكدا هه‌ڵئه‌ڵێ‌
كه‌سێك به‌ده‌م سه‌مفۆنیاوه‌ چه‌قۆ تیژ ئه‌كا
كه‌سێك گۆرانی بۆ ده‌نكه‌ هه‌نارێك ئه‌چڕێ‌
كه‌سێك له‌ماڵی ئه‌گه‌ڕێن
كه‌سێك له‌ماڵێك ده‌گه‌ڕێ‌
من ئێستاكه‌ تێگه‌یشتم
ئه‌م داڵانه‌ به‌بارمته‌ گیراوه‌ چاوه‌ڕوانی چییه‌
ئه‌م كێڵگه‌ پڕ له‌ئَێسقانه‌ بۆ گوڵ ناگرێ‌
ئه‌م شه‌ڕگه‌یه‌ بۆ حیكمه‌تی لێ‌ ناوه‌رێ‌
من ئێستاكه‌ تێگه‌یشتم
ئایین و جه‌هه‌نم و خواكان بۆ لێره‌ن
له‌شكرو شه‌ڕو جه‌نه‌راڵه‌كان بۆ لێره‌ن
شیعرو خه‌ڵوه‌ت و سۆفیه‌كان بۆ لێره‌ن
من ئێستاكه‌ تێگه‌یشتم
تاڤگه‌ی خوێناوی ئه‌م میراتییه‌ ترسی له‌قه‌له‌ره‌شی چ دورگه‌یه‌كه‌
شه‌هوه‌تی خوێناوی ئه‌م میراتییه‌ له‌حیزه‌ پیاوی چ تیاترۆیه‌كه‌
تاڵاوی خوێناوی ئه‌م میراتییه‌ له‌سیخوڕی چ جه‌للادێكه‌
ده‌بێ‌ چ كوڕێكی بالق نه‌بوو جاڕی ئه‌م نه‌گبه‌تیه‌ی دابێ‌
كه‌من زه‌ین له‌یاری مناڵان و هه‌ڵمه‌قونێی كه‌روێشك
له‌خه‌نده‌ی قڵیشه‌ هه‌نارو پوشكانی گوڵێك
له‌توڕه‌یی با و له‌نجه‌ی ئاو ئه‌ده‌م
كه‌من تونێڵی هه‌موو گومانه‌كانم ته‌ی كرد
تامی میوه‌جاتی هه‌موو یه‌قینه‌كانم كرد
فاڵم بۆ به‌رزی دره‌خته‌ بێ‌ به‌ره‌كان گرت
زیكرم بۆهه‌ناسه‌ی به‌رده‌ كلۆره‌كان كرد
به‌جلێكی نه‌دیمانه‌وه‌ سه‌مام له‌گه‌ڵ با كرد
به‌ره‌و كوێ‌….
مه‌گه‌ر ده‌رفه‌تێ‌ له‌كتێبه‌كانم بخوازم
هه‌رحه‌رفێك ره‌زا گران و نه‌زۆكه‌ توڕی هه‌ڵده‌م
هه‌ر دێرێك بۆنی كبریتی تیابێ‌ بیسوتێنم
په‌ڕه‌یه‌ك ئاوی جه‌نگی تیابێ‌ بیدڕێنم
شتێك وه‌ك مه‌وهیبه‌كانی بودا نه‌بوو نه‌ینووسم
ره‌شبه‌ڵه‌كی ره‌زه‌ ترێكان بۆ خوڕه‌ی ئاوازی ئاو
له‌شكری مێرووله‌ شێخانییه‌كان
بۆ سپێتی شیری گه‌نم
شێتێتی له‌قله‌كانی ئئاشتی له‌مزگه‌وت و مه‌یخانه‌كان
تینونێتی شه‌ربه‌ شكاوه‌كه‌ی داپیرم
بۆ قومه‌ ئاوێكی زه‌مزه‌می
مشتێ‌ گڵی چه‌وری گه‌رمیان له‌جیاتی وسمه‌ بۆ دایكم
به‌یتێك له‌مه‌زمووره‌كانی داوود
بۆ كچه‌ یه‌هودییه‌كی شه‌رمن
مشتێ‌ زه‌رنیخی تفت و تاڵ
بۆ باده‌ لێوان لێوه‌كه‌ی من
من…. بودایی نییم و چاویشم كزنییه‌
به‌ئه‌شئه‌ی چیرۆكه‌كانی شه‌هره‌زاد
شاده‌ماره‌كانم سڕبوون
له‌شارێكم ته‌نها قامیشی تیا ئه‌ڕوێ‌
به‌ته‌نها له‌كۆڵانه‌كانی ئاره‌زوو ده‌گه‌ڕێم
ئه‌ویندارێكم نه‌بینی بوخچه‌یه‌ك عاتیفه‌ی پێ‌ بێت
لاولاوێكم نه‌بینی گۆنای په‌نجه‌ره‌یه‌ك ماچ بكات
خه‌ڵفه‌ مێوێوكم نه‌بینی له‌باڵای شاتوویه‌ك ئاڵابێ‌
كۆترێكی باڵ شینم نه‌بینی له‌سه‌ر شۆسته‌یه‌ك چینه‌ بكات
ته‌نها ژنێك به‌ڕه‌و رووم هات
ئه‌ویش كوێر بوو

سه‌رنجێكی سه‌رپێیی له‌ نوسینێكی د. سه‌باحی غالب !

له‌ سایتی خه‌ندان ، له‌ به‌شی بیرو ڕا ، د. سه‌باحی غالب نوسینێكی بڵاو كردۆته‌وه‌ به‌ ناونیشانی ( شار گڕ شار گڕ، شارى بێ ساحێب گڕبۆ شارى سلێمانى)
باسه‌كه‌ جۆرێك له‌ده‌ردی دڵ و كه‌مێك ئاخ وحه‌سره‌ته‌ بۆ ئه‌مڕۆی كوردستان به‌گشتی ، به‌ڵام به‌تایبه‌تی فۆكۆسی كردۆته‌ سه‌ر شاری سلێمانی كه‌ بۆچی وه‌ك جاران نه‌ماوه‌ و تا ڕاده‌یه‌ك جوانیه‌كانی وون كردوه‌ . لێره‌دا ده‌مه‌و‌ێ تیشك بخه‌مه‌ سه‌ر دوو لایه‌نی باسه‌كه‌ ، به‌ڵام به‌ر له‌وه‌ پێویسته‌‌ بڵێم كه‌ ماوه‌یه‌كه‌ دۆستی خۆشه‌ویستم، ‌ د. سه‌باحی غالب قه‌ڵه‌مه‌كه‌ی كه‌وتۆته‌وه‌ كار، كه‌ ئه‌وه‌ش نیشانه‌یه‌كه‌ بۆ باشی ته‌ندروستی ئه‌و به‌تایبه‌ت ماوه‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر هه‌ندێك ناساغ بوو ، لێره‌وه‌ پڕ بردڵ هیوای له‌شی ساغ و ته‌ن دروستی بۆ ده‌خوازم . دۆستایه‌تی من و كاك سه‌باح ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نزیك به‌ 50 ساڵ له‌مه‌و به‌ر ، له‌و ماوه‌یه‌دا ، دوور ونزیك ئاگامان له‌یه‌كتر بووه‌ و ناو به‌ناو یه‌كترمان به‌سه‌ر كردۆته‌وه‌ ، هه‌رچه‌نده‌ له‌ دوو جیهانبینی جیاوازه‌وه‌ ده‌ڕوانینه‌ دنیا ، به‌ڵام هه‌رگیز ئه‌و تێڕوانینه‌ نه‌بۆته‌ به‌ربه‌ست له‌ نێوان دۆستایه‌تیماندا ، ڕه‌نگه‌ نمونه‌ی ئه‌و پێكه‌وه‌ هه‌ڵكردنه‌ بۆ ئه‌مڕۆی دنیا كه‌م بێت، به‌ڵام به‌خۆشحاڵیه‌وه‌ من و ئه‌وی لێكدانه‌بڕاندوه‌ .
یه‌كه‌میان / جوانیه‌كان كامانه‌ن؟ ئه‌ی ناحه‌زیه‌كان چین ؟، جوانی هه‌ر جێگا وشوێنێك له‌م دنیایه‌ به‌ جوانی دانیشتوانیه‌وه‌یه‌تی ، به‌ هه‌ڵسو‌ كه‌وت وڕه‌فتاریان ، له‌ زمانی عه‌ره‌بیدا قسه‌یه‌ك هه‌یه‌ ده‌ڵێ ( زينة المكان بالمكين ) واته‌ جوانی شوێن په‌یوه‌سته‌‌ به‌ دانیشتوانه‌كه‌یه‌وه‌ ، مه‌به‌ست كردار و هه‌ڵسوكه‌وت وڕه‌فتاریانه‌ ، ژیانو گوزه‌رانیانه‌ . كۆمه‌ڵگا له‌گۆڕاندایه‌ ، له‌ هه‌موو بواره‌كان ئابوری ، كۆمه‌ڵایه‌تی ، سیاسی ، ڕه‌وڕه‌وه‌ی گۆڕانكاری ناوه‌ستێ ، ئه‌وه‌ حه‌تمیه‌تێكی مێژوویه‌ ، مرۆڤه‌كان خۆشیان بێ وترشیان بێ ده‌بێ خۆیان له‌گه‌ڵ ئه‌و ئاڵ وگۆڕانه‌ بگونجێنن ، یا لانی كه‌م له‌گه‌ڵیان هه‌ڵكه‌ن وه‌ئه‌گه‌ر نا خه‌بات بكه‌ن له‌ پێناو گۆڕینیدا ، گه‌ڕانه‌وه‌ و ده‌ستگرتن به‌ ڕابردوو،‌ مه‌له‌كردنه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی ڕێڕه‌وی ڕووبار‌ . ئه‌م گۆڕانكاریه‌ مێژوویه‌ پێ به‌پێ خۆی داب ونه‌ریت وهه‌ڵسو كه‌وتی تازه‌ له‌گه‌ڵ خۆی دێنێ ، جا به‌دڵی ئێمه‌یه‌ یان نا ئه‌وه‌یان باسێكی تره‌‌ ، نزیكترین نمونه‌ ، په‌تای كۆرۆنایه‌ كه‌ ڕه‌نگه‌ تۆقه‌و باوه‌ش بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ له‌گۆڕ بنێ، یان وه‌ك داب ونه‌ریت زۆر كه‌می كاته‌وه‌ ، له‌بری ئه‌ویش جۆرێكی تر‌ له‌ یه‌كنزیك كردنی مرۆڤه‌كان بهێنێته‌ كایه‌وه‌ .
كۆمه‌ڵگای كوردستان كۆمه‌ڵگایه‌كی سه‌رمایه‌داریه‌ ، ئه‌وه‌ی كاك سه‌باح ئاواتی بۆ ده‌خوازێته‌وه‌ ده‌ورانی به‌سه‌رچوه‌ ، ئه‌وه‌ سیمای جۆرێك له‌ په‌یوه‌ندی كۆمه‌ڵایه‌تی بوو كه‌ بناغه‌ ئابوریه‌كه‌ی هه‌ڵته‌كاوه‌ و تازه‌ نایه‌ته‌وه‌، بۆیه‌ داب ونه‌ریته‌كانیشی له‌گه‌ڵ خۆی بردوه‌ . ئێستا ده‌ورانێكه‌ چاوی چه‌پ له‌گه‌ڵ چاوی ڕاست درۆ ده‌كا ،ئه‌مه‌ سیمای سلێمانی نیه‌ به‌ته‌نیا ، به‌ڵكو باڵی كێشاوه‌ به‌سه‌ر ته‌واوی كۆمه‌ڵگای به‌شه‌ریدا.
جاران له‌سلێمانی بنه‌ماڵه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان ، كه‌ د.سه‌باح زوربه‌یان ده‌ناسێ وبه ((‌ڕه‌سه‌ن )) ناویان ده‌با ، به‌ په‌نجه‌ی ده‌ست ده‌ژمێردران ئێستا سه‌ر به‌هه‌ركونێك دا ده‌كه‌ی ملیونێرك هه‌ڵتۆقیوه‌ ،جگه‌ له‌ ملیاردێر، جاران هه‌موو شار ڕه‌نگه‌ هه‌زار ئوتومبێڵی تێدابووبێ‌ ئێستا ئوتومبێل ئه‌وه‌نده‌ زۆربووه‌ ڕۆژ نیه‌ هه‌واڵی دڵته‌زێن نه‌بیستین له‌مه‌ڕ كاره‌ساتی هاتوو چۆ ، جاران من و كاك سه‌باح كه‌هه‌ردووكمان قوتابی خانه‌ی مامۆستایان بوین ده‌بوو یه‌كی 15 فلسمان پێ بێ تا له‌به‌رامبه‌ر ته‌له‌فزیۆنه‌كه‌ی چایخانه‌‌ی عه‌لی لاله‌ مین چایه‌ك بخۆینه‌وه‌ و سه‌یری ته‌له‌فزیۆن بكه‌ین، ئێستا ته‌له‌فزیۆن ئه‌وه‌نده‌ زۆر بوه‌ ته‌نانه‌ت چۆته‌ گیرفانه‌وه‌ و كه‌م كه‌س هه‌یه‌ خاوه‌نی دانه‌یه‌ك نه‌بێ.
ئه‌م ئاڵ وگۆڕه‌ ، په‌یوه‌ندیه ‌كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی له‌گه‌ڵ خۆیدا گۆڕیوه‌و به‌ئاقارێكی جیاوازیدا بردوه‌ ،ئه‌گه‌ر بۆ كاك سه‌باح هه‌ندێك ناشیرینی له‌گه‌ڵ خۆیدا هێناوه‌ ، ڕه‌نگه‌ بۆ بابایه‌كی وه‌كو من، له‌پاڵ ناشیرینیه‌ زۆره‌كان، جوانیشی تێدا بێ ، به‌ڵام‌ پێوه‌ره‌كان بۆ ده‌ست نیشانكردنیان جیاوازن، بۆنمونه‌ یه‌كێك له‌ جوانیه‌كان به‌لای منه‌وه،‌ زه‌رده‌خه‌نه‌ی سه‌ر لێوی كچ وكوڕێكه‌ كه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ له‌ سه‌هۆڵه‌كه‌ پیاسه‌ده‌كه‌ن ، خۆ چ جوانتر كه‌ ماچێكیش بكه‌ن، ‌ به‌ڵام كاك سه‌باح ده‌مانباته‌وه‌ سه‌رئه‌و ته‌عبیرانه‌ی بۆ ژنی جاران به‌كارده‌هێنران لێره‌دا دووباره‌یان ده‌كاته‌وه‌ : ((کچى سەرتاپێ جوانى و قەدردارى، ، تۆزى داوێنى پاکى ئافرتان ، دەکرا بە کڵ و بۆن و بەرامە، حەیاى ئەوان)) . هێمن موكریانی له‌ یه‌كێك له‌ شیعره‌كانیدا ده‌ڵێ : ( خه‌ڵكی داوێنی مانگی هه‌ڵداوه‌، تۆش تازه‌ ده‌ڵێی پاكه‌ داوێنم )

ناشیرنیه‌كانیش ، كه‌به‌داخه‌وه‌ زۆرترن ، دووباره‌ پێوه‌ره‌كانیان فه‌رق ده‌كا ، بۆ نمونه‌ كاتێك من به‌ لای حه‌وزه‌ وشكه‌كه‌دا بڕۆم ئه‌ومنداڵه‌ داخ ده‌كاته‌‌ دڵمه‌وه‌ كه‌ عه‌لاگه‌ ده‌فرۆشێ ، ئه‌و پیره‌ پیاوه‌ كه‌ عه‌ره‌بانه‌ لێده‌خوڕێ ، ئه‌و ژنه‌ كه‌ وا خۆی پێچاوه‌ته‌وه‌ ته‌نیا كونی چاوی نه‌بێ دیارنیه‌ به‌بیانوی ( داوێن پاكی ) ،له‌هه‌مانكاتدا مه‌رگی هه‌زاران ژن دێته‌ به‌رچاوم كه‌ به‌بیانوی (( شه‌ره‌ف پارێزی و بێشه‌رمی و بێحه‌یای )) كوژران و ئێستا له‌ شوێنێكی تایبه‌تدا وه‌ك مرۆڤی بێناونیشان خراونه‌ گۆڕه‌وه‌ وقه‌برستانێكی تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌یه‌ و ته‌نانه‌ت له‌وێشدا بێناونیشانن نه‌كا له‌گۆڕه‌كانیشیاندا نه‌هێڵن ئارام بگرن . خه‌لكی كوردستان ئه‌مڕۆ داوێن پیسی و داوێن پاكی له‌ گۆشه‌نیگایه‌كی دیكه‌وه‌ سه‌یر ده‌كه‌ن ، ئه‌وانه‌ی خه‌ڵكیان برسی كرد ، خه‌ڵكیان به‌كوشت دا ، سه‌روه‌ت سامانیان تاڵان كرد ، درۆیانكرد ، گیرفانیان پڕكرد ……. داوێن پیسن ئه‌وانه‌ش كه‌ بۆ ژیان و گوزه‌ران داوای مافی خۆیانكرد ، داوایان كرد وه‌ك مرۆڤی هاوچه‌رخ بژین له‌ خۆشیه‌كانی ژیان بێبه‌ش نه‌بن ، ئه‌وانه‌ی داوای یه‌كسانی ژن وپیاویان كرد …. ئه‌وانه‌ داوێن پاكن .

كاك سه‌باح ده‌ڵێ: (( کە چوومەوە، هەوڵمدا لەبن سێبەرى دارێکى باخى گشتیدا بە خەیاڵى جارى جاران و کتێب دەورکردنەوەى سەردەمى ناوەندى و دوا ناوەندى، بە دەم کتێبەکەوە خەو بمباتەوە، ئێ بەڵکو عەلى باپیر ئاغا، یا مەدهۆش یا کامەران موکرى بێنە خەوم، هاتن بەڵام بە دزییەوە لە سوچێکى باخەکەدا، وا خۆیان پیشاندا دەسەڵات نەیان ناسێتەوە))
ئه‌گه‌ر منیش له‌ باخی گشتی عه‌لی باپیراغا ومه‌دهۆش وكامه‌ران و ئه‌وانی تر بێنه‌خه‌ونم ، كه ‌من ته‌نیا له‌ڕێی به‌رهه‌ماكانیانه‌وه‌ ده‌یانناسم ، ئه‌وا خه‌ونه‌كه‌ی من جیاواز ده‌بێ ، ئه‌وان پێم ده‌ڵێن : هه‌سته‌ بچۆره‌ سه‌ر ئه‌و جاده‌ی به‌رده‌م باخی گشتی بزانه‌ بۆ ئه‌و هه‌موو گه‌نجه‌ بێكارن ، ژنان بۆ خۆیان ده‌كوژن و ده‌كوژرێن ، بۆ مزگه‌وت له‌ قوتابخانه‌و خه‌سته‌خانه‌ زۆرتره‌‌ ، بۆ مامۆستا له‌سه‌ر مافی ڕه‌وای خۆی وه‌به‌ر شه‌ق ده‌درێ ، بۆ منداڵی شه‌ش حه‌وت ساڵه‌ له‌ژێر سێبه‌ری مه‌سئوله‌كاندا لاقه‌ ده‌كرێ ، سه‌رده‌شت عوسمانه‌كان و كاوه‌ گه‌رمیانیه‌كان بۆ تیرۆر ده‌كرێن ، بۆچی زۆرینه‌ سك هه‌ڵده‌گوشن له‌برسان وكه‌مینه‌یه‌كی مشه‌خۆر له‌تێریدا هه‌ڵامساون‌، بۆ نه‌خۆش ناچار ده‌كرێ بچێته‌ تونێلی دكتۆر وده‌رمانه‌وه‌ تا له‌وسه‌ری تونێله‌كه‌ وه‌ك سڵقی ڕوت به‌مردویی یا نیوه‌ مردوو بێته‌ ده‌رێ . بۆچی گه‌نج ولاوه‌كان ئالوده‌ی ماده‌ی هۆشبه‌رن ، بۆ فڕۆكه‌ مه‌رگ چێنه‌كانی توركیا به‌ئازادی هه‌تا ناوجه‌رگه‌ی كوردستان دێن وژن و منداڵی ئاواره‌ی هاوزمانمان ده‌كوژن، جمهوری ئیسلامی بۆ په‌لاماری شار ودێهاته‌كانی كوردستان ده‌دا ، كێن ئه‌وانه‌ی ژێر به‌ژێر له‌ ‌به‌رامبه‌ر ئه‌و ده‌ستدرێژیانه‌دا بێده‌نگن به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ر كپ كردنی ناڕه‌زایه‌تیه‌كانی خه‌ڵكدا وه‌ك گورگی هار وان ،كامانه‌ن ئه‌و‌ خه‌ڵكی شاره‌ی به‌لاته‌وه‌ ڕه‌سه‌نن‌، ‌ ناڕه‌سه‌نه‌كان كێن ………. له‌ ڕاستیدا بۆیه‌كان ئه‌وه‌نده‌ زۆرن له‌ ژمار نایه‌ن و له‌ زینده‌ خه‌ونێكی وادا له‌گه‌ڵ ئه‌و نوسه‌رانه‌ جێگایان نابێته‌وه‌!!

دووه‌میان/ ئه‌م تێروانینه‌ی د سه‌باح ئه‌گه‌رچی له‌ شكڵ وشێوه‌دا به‌ته‌نگه‌وه‌ بونیه‌تی‌‌ بۆ ئه‌و ئاڵوگۆڕه‌ی له‌شاری سلێمانیدا ڕویداوه‌و به‌ ویست و ئاره‌زوی ئه‌و نه‌بووه‌ ، به‌ڵام ڵه‌ ڕاستیدا ، بیه‌وێ یا نه‌یه‌وێ ، له‌په‌ناوه‌ ڕه‌خنه‌ له‌ هه‌ڵوێستێكی سیاسی دیاریكراو ده‌گرێ، كه‌ گوایه‌ چاره‌نوسی ئه‌م شاره‌ی به‌م ڕۆژه‌ گه‌یاندوه‌ ، ئه‌وه‌ش بۆ ئه‌م ساته‌ وه‌خته‌ ، دووباره‌ بیه‌وێ یا نه‌یه‌وێ ، ده‌ڕژێته‌ خانه‌ی ئه‌و حه‌ریفانه‌ی كه‌ ئه‌مڕۆ دوورن له‌ده‌سه‌ڵاتی شاری سلێمانی وجۆرێكیشه‌ له‌ ستایشی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وان له‌‌ شاره‌كانی تر‌ !
ئه‌گه‌ر منیش نه‌یڵێم ، كه‌م نین ئه‌وانه‌ی باسه‌كه‌ی كاك سه‌باح ده‌خه‌نه‌ قاڵبێ ململانێ سیاسی هێزه‌ ده‌سه‌ڵاتداه‌ركانی ئه‌مڕۆی كوردستان، به‌ قازانجی یه‌كێكیان و به‌دژی ئه‌وی تریان، له‌كاتێكدا‌هه‌ردوكیان ، به‌وانه‌ی له‌سه‌ر چه‌مه‌رلغی لۆریه‌كه‌شیانه‌وه‌ سوار بوون وڕه‌نگی جیاوازیان بۆ خۆیان هه‌ڵبژاردوه‌ ، دژی به‌رژه‌وه‌ندی جه‌ماوه‌رن، ئه‌وانه‌شی كه‌ نه‌كه‌وتونه‌ به‌ر ڕه‌خنه‌ی تیژی دكتۆر سه‌باحه‌وه‌ و زیره‌كانه‌ خۆی لێ پاراستون ، ئه‌وا بێشك له‌وكاره‌ساته‌ی به‌سه‌ر ئه‌م خه‌ڵكه‌ هاتوه‌‌‌ پشكی شێریان به‌رده‌كه‌وێ .
ئه‌مڕۆ خه‌ڵكی كوردستان له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتێكی مافیایی‌ گیریان خواردوه‌ كه‌ نزیك به‌ 29 ساڵه‌ به‌ده‌ست حوكمڕانی ئه‌وانه‌وه‌ ده‌ناڵێنن، هه‌ر بۆیه‌ ناكرێ ته‌نیا تیشك بخرێته‌ سه‌ر واقعی حاڵی شارێكی وه‌ك سلێمانی و چاوپۆشی له‌ شاره‌كانی دیكه‌ی كوردستان بكرێ كه‌ به‌ شاهیدی دۆست ودوژمن سلێمانی له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌موو ئه‌وه‌ی باسمانكرد‌، كه‌م تا زۆر، له‌وانی دیكه‌ له‌ ڕووی شارستانیه‌وه‌ له‌پێشتره‌، سلێمانی شارێكی مودێرنه‌ به‌ماناگشتیه‌كه‌ی ، ئه‌وه‌ قسه‌ی زۆرێك له‌وانه‌یه‌ كه‌ من ده‌یانناسم بۆته‌نیا یه‌ك جار سه‌ردانی ئه‌و شاره‌یان كردبێ .
لێره‌وه‌ش به‌ كاك سه‌باح ده‌ڵێم خه‌مت نه‌بێ ئه‌م شاره‌ بێساحیب نیه‌ ونه‌بوه‌، دڵسۆزانی ئه‌وشاره‌ ئه‌وه‌نده‌ زۆرن ‌ ، جیا له‌و هه‌موو سه‌ختی ونه‌هامه‌تیه‌ی توشیان بووه‌ ، وه‌ك كێو وه‌ستاون و له‌هه‌وڵی هه‌رچی جوانكردنی جوانیه‌كانن، هه‌ر بۆیه‌ش من و تۆ كه‌ده‌چینه‌وه‌ كوردستان دڵمان به‌و شاره‌ جوانه‌ ده‌كرێته‌وه‌ .
دواقسه‌م ئه‌وه‌یه‌ خه‌ڵكی كوردستان ئه‌مڕۆ تینوی قه‌ڵه‌مێكن‌ په‌نجه‌ بخاته‌ ‌سه‌ر برینه‌كانیان و ڕێگا چاره‌یان نیشان بدا، چاوه‌ڕێی (( ڕۆشنبیرو قه‌ڵه‌م به‌ده‌سته‌كانن )) هه‌ست به‌ ده‌ردو ئازار وناڕه‌حه‌تیه‌كانیان بكه‌ن، نه‌ك حه‌یف مه‌خابنیان بێ بۆ ڕابردویه‌ك كه‌ ناگه‌ڕێته‌وه‌.

17 / 6 / 2020

عه‌بدوڵا ساڵح

لەناخی هەر ئادەمیەك وشەگەلێك هەن
گەورەتر.. لە گووتن
لە گەیاندن وتێگەیشتن
بڕێکجار دوورتر.. لەئامێزگرتن،
دەستگوشین و دواندن..
تەنیاتر…لەگوێگرتنێ تا ئاستی ونبون
وردتر ..لەڕوانینێ نیگاکان تێدا
گومبن..
بوونێك
هەموو گووتنەکان ..کورت
بکەنەوە
لەسەر شۆستە بەرز ونزمەکەی ڕێگا ئاسنینەکە
تەواوێك
دانیشتین ،
من ..
و..
ئەو..
و..
تەنیا مرۆڤبوون…
.
ئێوارەیەك….
ئاسمان ساماڵ
مانگ مەست وگەرم
پەشۆکاو،
دوا پێکی هەڵدابوو… چیدی
لەنگەری نەدەگرت، تەواو ڕسکاو،
ئەستێرەکان
بۆ گەلەکۆمەی شەوێکی کورت
چەندوچونیانە..
کۆتا شەوەکانی گەلاوێژە،
سارد وسوڕ
ئارەق لە بن _گوێچکەی کەپری پەرسیلە عەیارەکەی
سەرەڕێ ڕێچکەیان دەکرد
نم …نم
بەسەر جەستەی گڵ دەچۆڕان
قەدەرێکیش
خۆیان لە شانمان دەدا وقدیلانەی
پێڵوەکانیان دەداین…

نیگاکانم لێڵ و
لە دوورەوە بەهەڵەداوان نزیك دەبۆوە
تەواو هەڵبزرکاو
پەشۆکاو
جوڵە وهەست ونەست
ژاکاو
ڕونتر پەیکەری نەهامەتیەك دەبینرا
بە دووپێەوە وگوزەر دەکا ئەو ئێوارەیە …وەك مەلێکی باڵشکاو لەدوای پێیەکانم دەڕۆیشتم هەنگاوەکانم هێندە بووبوون
خۆم لەدەستچوو_بوو

هەستی کرد دڵەخورپەمە..تا دەهات
خێراتر بەرەو ڕووم و وێڵم . ..دەبوو
ئاخر ..
مرۆڤ لە گیانلەبەرانی دی فرەجیاوازە
چەترێکی هەستە… لە بارینی
ڕق ودوورەپەرێزی ونامرۆڤبوون ، ودادانی
تەرزەشەڕانگێزیەکان
دەستەبارگاویەکانی
ئیرەییە کەڵەکەبوەکان
دەیپارێزێت
پێیەکانم بركیان دەکرد هێندە پەشۆکابووم… گڵپەی دەکرد هەستەکانم گڕکانی موچورکەبووم
ئەو ئێوارەیە…
دەمەوێت بزانم هەموو شتێك
ئاساییە….

بڕێكجار… وەك بەفرگرە دەبێت
هەستە نەرێنیەکانمان بەستەڵەك_ ئاسا بەلاوەنێن
دووبارە مرۆڤ بینەوە بەیانی… بە شەقاوە گەورەکانی دەستی بەسەرگڵۆپە شەپقەبەسەرەکانی شەقام دادەهێنا تا ئارام بنوون ئەوان یش
قەدەرێکە لە سەربوردە
ناخ هەژێن وزامی پیادەکانی ئەو شۆستەیە
دڵۆپە داخەکانیان دەسوتێنن…

هەمدیسان
بە نیگایەکی تەلیسماوی دەیڕوانی
پەڵەکانی ئازار ڕەشباو لە دەوری پێڵوەکانی نیشتبوون
کە_کەڵەکەبووی ئەو جەستانەن ڕۆژگار بەدەستی ئەنقەست
خستبوویە ئۆقیانوسی
بیناییەکانی و

دڵۆپە مرواریەکانی قوڵایی
ئەو ئۆقیانوسە ،
،سوێراویان
دەتکاند…
دانە ..دانە ی
ئازارمان دەژمارد
خۆر خۆی بۆلامان هات

هێندەم لەبیرە بە ئاسپایی دەستەکانم لە چنگی خزاند و
ئەویش ئاهێکی پڕ دڵنەوایی
قەدەرێکە وا پنگرەکانی ناخم نەکوژاندۆتەوە ملپێچەکەی ملی
خستە دەستمەوە
تاكەبیرەوەریە، ساردی دوێنێ
گەرم ..دەکاتەوە
وشە قەتیسماوەکانی ڕژاند و
ڕۆیی..
ئیدی بونیادەم وایە
لە چوار وەرزە دەکا
بە بون و ،
سەرگەرمی و،
خەزان و،
فەنا بوون ،
تێدەپەڕێت
تا دواجار….چەندبارە دەبێتەوە..
لەکڕوزی ئەو ئاهە ساردەی
کە ئازیزێك ..بە دەستبەردان وڕۆیشتنی
بەئاگامان دەهێنێتەوە..

هیچ نەما… نەیدرکێنین
هەموو تەنەکانی تەنیشتمان هاتنەگۆ
ئەوانەی _خەیاڵیشمان لێناکەنەوە،
ئەوانەی خەیاڵیشیان لێناکەینەوە،
ئەوانەی لە کەلێنەکانی مەرگ چاڵەکانیان پڕ کردێتەوە،
هێندە کپکراون خودی مەرگ نایاندۆزێتەوە،

سەتەها چاڵی گرێدراو و
برین کە ساڵەها
خوێناویان لێدەچۆڕێ ..لەپەنای ئەوین

*

وشەیەك
پیتێك نەما
تا بیلکێنین بە ئازارەکانەوە
بێدەنگ تەماشای نیگاکانی یەکدی _مان کرد
تەواو حاڵی بووین
هیچ زمانێك هێندەی بێدەنگی گوزارشت
لە زامەکانی بونیادەم ناکەن
هەربۆیە بەرد بێدەنگە
بارتەقای هەموو بوون زام ونائومێدی ..کپ کردیە

ئێستا لە ژوورەکەم
شتگەلێك هەن لەبری کەسانێك دەدوێن
مەگەر
هەڵوێست وبەخشندەیی نیە
دەمانکەن بە
مرۆڤ!

مانگی شوباتی ساڵی 2017 بوو, شه‌وێكی زۆر سارد و باراناوی بوو, ئاسمان تاریكی لێ نیشتبوو هه‌روه‌ها ده‌نگی گرمه‌ گرمی ئاسمانیش ناو به‌ناو ده‌هات, به‌ڵام له‌ناكاو له‌و شه‌وه‌ سارد و باراناویه‌دا , زه‌نگی مۆبایله‌كه‌ی دایكم لێ درا,دایكیشم به‌خێرایی خۆی به‌ره‌و ته‌له‌فۆنه‌كه‌ی گه‌یاند , بۆ ئه‌وه‌ی هه‌واڵی ته‌ندرووستی براكه‌ی بزانێ, چوونكه‌ ماوه‌ی دوو رۆژێك ده‌بوو كه‌ خاڵم له‌ نه‌خۆشخانه‌ بێ هۆش كرابوو…
به‌ڵام من نه‌مده‌زانی كێیه‌؟
پاش ئه‌وه‌ی دایكم مۆبایله‌كه‌ی هه‌ڵگرت, له‌ناكاو گوێبیستی دایكم بووم كه‌ ده‌ستی كرد به‌گریان و قیژه‌ لێدانه‌وه‌, ئیتر منیش هه‌رزوو خۆم گه‌یانده‌ خواره‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی بزانم چیه‌؟!
كاتێك گه‌یشتمه‌ خوراوه‌ بینیم دایكم له‌خۆی ده‌دات , وتی: ته‌واو براكه‌م كۆچی دوایی كرد , بیستنی ئه‌و هه‌واڵه‌ له‌ زاری دایكمه‌وه‌ منی زۆر تاساند, له‌ كۆتایی له‌شه‌وێكی سارد و سڕدا هه‌روه‌ها له‌پاش دوو شه‌و له‌ بێهۆشی خۆیدا خاڵم بۆ هه‌تا هه‌تایه‌ ماڵئاوایی كرد ئیتر…
ته‌لفزیۆنه‌كه‌ی ماڵه‌وه‌مان كرابووه‌, بینیم له‌سه‌ر یه‌كێك له‌ كه‌ناڵه‌ كوردیه‌كان بوو, له‌خواره‌وه‌ی كه‌ناڵه‌كه‌دا هه‌واڵی كۆچی دوایی خاڵمیان كردبووه‌ سه‌ردێری هه‌واڵه‌كانی خۆیان, نووسیبیان: هوونه‌رمه‌ندی بواری شانۆ و دراما و سینه‌ما, ته‌ها ئاغاجان به‌هۆی نه‌خۆشی شێرپه‌نجه‌وه‌ كۆچی دوایی كرد.
پاشان هه‌واڵمان بۆ هات كه‌ راسته‌وخۆ ته‌رمه‌كه‌ی به‌ گۆر ناسپێرن به‌و شه‌وه‌ سارد و سره‌دا,چوونكه‌ بریاریان دابوو كه‌ بۆ به‌یانیه‌كه‌ی له‌ رێوره‌سمێكی تایبه‌تی دا , ته‌رمه‌كه‌ی به‌خاك بسپێرن, ئیتر له‌پاش ئه‌وه‌ی كاروباره‌كانی نه‌خۆشخانه‌یان ته‌واو كرد راسته‌وخۆ ته‌رمه‌كه‌یان هێنایه‌وه‌ ماڵی باپیرم له‌ عه‌نكاوه‌, من و دایكم و باوكمیش كه‌وتینه‌ رێ به‌ره‌و عه‌نكاوه‌ له‌وێدا له‌لای ماڵی باپیرم له‌چاوه‌ڕێی هاتنه‌وه‌ی ته‌رمه‌كه‌ی خاڵم دابووین , به‌ڵام ئه‌و شه‌وه‌ كه‌ش و هه‌وا سارد و سڕ بوو , هه‌روه‌ها هه‌موو گیانیشم ده‌له‌رزی له‌سه‌رمایه‌…
پاش ئه‌وه‌ی ئێمه‌ چاوه‌رێ مان كرد له‌ ماڵی باپیرم , له‌كۆتایی دا ته‌رمه‌كه‌یان هێنایه‌وه‌و , له‌نێو كفنێكی سپی دا خاڵمیان شاربووه‌, ئه‌و پیاوه‌ باڵا به‌رزه‌ خۆی له‌نێو كفنێكی سپی حه‌شاردابوو, ئیتر به‌ره‌و ژووری میوان بردیان و له‌سه‌ر زه‌ویه‌كه‌ درێژیان كرد, ئێمه‌ش هه‌موومان به‌ده‌وریه‌وه‌ بووین, هه‌روه‌ها كه‌ناڵێكیش هاتبووه‌ ناو ژووره‌كه‌مان بۆ گواستنه‌وه‌ی ئه‌و شه‌وه‌ , به‌ڵام له‌تاو گریان نه‌مده‌زانی كه‌ چ كه‌ناڵێك بوو؟ رووناكی كامێراكه‌ی له‌ناو چاوم بوو.
گریان و له‌ خۆداین هه‌ربه‌رده‌وام بوو, به‌ڵام من و دایكم گه‌راینه‌وه‌ بۆ ماڵه‌وه‌ , چوونكه‌ دایكم به‌رگه‌ی نه‌گرت له‌وێ بمێنێته‌وه‌, ئیتر ئێمه‌ هاتینه‌وه‌ بۆ ماڵی خۆمان , ماڵ تاریك و بێ كاره‌با و سارد, منیش هه‌رزوو جله‌كانی خۆم گۆری و له‌پاشان چوومه‌ ژێر جیگاكه‌م.
دڵم زۆر تووند بوو ئه‌و شه‌وه‌, هه‌موو ئه‌و رۆژانه‌م به‌بیرهاته‌وه‌ كه‌له‌گه‌ڵ خاڵم به‌سه‌رم بردبوو, كه‌زۆر ئه‌سته‌مه‌ من هه‌موو ئه‌و رۆژه‌ جوانانه‌ له‌یاد بكه‌م كه‌ له‌گه‌ڵ خاڵم بردوومه‌ته‌ سه‌ره‌وه‌, به‌تایبه‌تی ئه‌و رۆژانه‌م به‌بیر هاته‌وه‌ كاتێك ئێمه‌ هێشتا ماڵمان له‌ هه‌ولێر نه‌بوو, كه‌ ناو به‌ناوه‌ بۆ سه‌ردانكردن ده‌هاتین بۆ هه‌ولێر, ئیتر منیش چوومه‌ لای خاڵم و داوای فلیمی و به‌رهه‌می نوێیم لێی ده‌كرد, به‌ڵام خاڵیشم هه‌ركاتێ كارێكی نوێی تۆماربكردبایه‌ , راسته‌وخۆ دانه‌یه‌كی بۆمن به‌تایبه‌تی داده‌نا, ئیتر هه‌ركاتێك بهاتبامایه‌ بۆ هه‌ولێر , راسته‌وخۆ پێمی ده‌دا …
ئای چه‌نده‌ جوان بوون ئه‌و رۆژانه‌…. له‌بیركردنیان وه‌كو ئه‌نجامدانی تاوانێكه‌ بۆم. .
راستیه‌كه‌ی من ته‌ماشای هه‌موو كاره‌ هونه‌ریه‌كانی خاڵم نه‌كردوه‌, به‌تایبه‌تیش كاره‌ شانۆییه‌كانی , چوونكه‌ ئه‌و له‌ساڵانی حه‌فتایه‌كانه‌وه‌ له‌سه‌ر ته‌ختی شانۆوه‌ ژیانی به‌رێ كردوه‌.
به‌یانیه‌كه‌ی كاتژمێر شه‌شی به‌یانی بوو, دایكم خۆی گوڕی بوو, له‌گه‌ڵ باوك رۆیشتبوو بۆ ماڵی باپیرم, هه‌وه‌ره‌ها ته‌رمه‌كه‌ی خاڵیشم هه‌رله‌وێ له‌ ژووری میوانه‌كه‌ مابووه‌ بۆخۆی , ئیتر له‌پاشان باوكم گه‌رایه‌وه‌, هه‌تاوه‌كو برام به‌ڕی بكات بۆ قوتابخانه‌ , له‌پاشان ئیتر من و باوكیشم كه‌وتینه‌ رێ بۆ عه‌نكاوه‌ بۆ ماڵی باپیرم بۆ ئه‌وه‌ی له‌وێوه‌وه‌ ته‌رمه‌كه‌ی بگوازینه‌وه‌ , من ئه‌و ساڵه‌ كه‌ خاڵم كۆچی دوایی كرد له‌كۆتا قۆناغی ئاماده‌یی بووم.
كاتژمێر هه‌شت و نیوی به‌یانی بوو , ئیتر له‌ماڵی باپیرم كه‌وتینه‌ رێ و بۆ بردنی ته‌رمه‌كه‌ی خاڵم, بۆ ناو به‌ڕێوبه‌رایه‌تی شانۆی هه‌ولێر و له‌پاشانیش له‌وێوه‌ به‌ره‌و گۆرستانی كه‌سنه‌زان بردمان هه‌تاوه‌كو به‌خاك بیسپێرین, كه‌ ئیتر ئه‌و شوێنه‌ دواهه‌مین ماڵی خاڵم و هه‌موومانه‌,بینیم چاڵێكی قوووڵیان بۆ خاڵم هه‌ڵكۆلیبوو, بۆ ئه‌وه‌ی خاڵم بخه‌نه‌ ژێر ئه‌و خاكه‌وه‌ هه‌روه‌ها شوێنێكی زۆر بچووك و ته‌سك بوو , ئیتر له‌پاشان شۆریان كرده‌وه‌ ناو چاڵه‌كه‌و , راسته‌وخۆ خۆڵه‌كه‌یان به‌سه‌ردایه‌وه‌و ئیتر بۆخۆی به‌بێ كه‌سی مایه‌وه‌ له‌ژێر ئه‌و خۆڵه‌ تاریكه‌دا.
كۆتایی هه‌موو مرۆڤێك كه‌ له‌ هه‌ر پله‌ و پێگه‌ و ئاستێك دا بین و دڵمان به‌هه‌رچیه‌ك خۆش بێت, كۆتاییه‌كه‌ی ئه‌م ژێر خاكه‌ شوێنمانه‌…
ماڵئاوا………………………………………

نوسینی|ئه‌حمه‌د كامه‌ران|نووسه‌ر و شوێنه‌وارناس و رۆژنامه‌نووس

هەر کەسێ
هاو جەنگ
هاو کینە
هاو ڕەنجی هەیە
هەر کەسێ
هاو خۆشی ، ئاهەنگ
هاو دۆستی
هاو”گەنج” سەروەتی هەیە
ئەوکەسەی هاوجەنگی تۆیە
ئەیەوێ لەگەڵ تۆیا
بەسەر دوژمنا سەرکەوێ
ئەو کەسەی هاوکینەی تۆیە
ئەیەوێ لەگەڵ تۆیا
هاوار بکا:
هەق بۆ ئێمەیە
لەگەڵ ئێمەیە
ئەوکەسەی هاوڕەنجی تۆیە
ئەزانێ کێ چاوی
لەسەر ڕەنجی تۆیە
بەڵام ئەو کەسەی
كە تۆ هاو ئاهەنگی نیت
خوێنی ڕۆڵەی تۆ ئەنوشێ
بەڵام ئەو کەسەی
كە تۆ هاو دەستی ئەو نیت
پاشقولت لێ ئەگرێ
تا بکەویت و نەتوانیت
لەسەر پێ بوەستیت
تا خۆی هەر باڵا دەست بێ
بەڵام ئەو کەسەش
كە تۆ هاو سەروەت نیت
پێت ئەڵێ :
” سەروەتی من ڕەنجی تۆیە
گەر تۆ شەکەتیت
من کاول کردنم
گەر تۆ قاچ بەستراویت
من ئازادم…..”
بەڵام ئەو کەسانەی
هاو سەروەتی تۆن
لێت ئەپرسن:
ڕەنجی تۆ……
سەروەتی تۆ..
هی چ کەسێکە
جگە لە تۆ…؟!!
ڕەنجی ئێمە……
سەروەتی ئێمە…
موڵکی کێیە
جگە لە ئێمە…؟!!
بۆیە :
تۆ ئەبێ
لە ڕق و کینە
جەک دروست کەیت
و
بە هاوجەنگت بڵێی ؛
جەنگمان ، بە بەردوامیە
كینەمان ، سووتێنەرە
سەروەتمان ، ئایندەیە

هێزه‌ زه‌مینیه‌كانی توركیا به‌ هاوكاری هێزی هه‌وایی، ئه‌مڕۆ چوار شه‌ممه،‌ ١٧-٦-٢٠٢٠، به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رفراوان هاتنه‌ ناو خاكی كوردستانەوە به‌بیانوی هێرش بۆسەر بنكه‌كانی (پەكەكە)، پارتی كرێكارانی كوردستان. چه‌ند ڕۆژ له‌مه‌وپێشیش فڕۆكه‌ جه‌نگیه‌كانی توركیا بۆردومانێكی توندی ناوچه‌كانی قه‌ندیل و شه‌نگال و مه‌خموریان كردبوو وه‌ك پێشه‌كیه‌ك بۆ ئه‌م په‌لاماره‌. هاوكات له‌گه‌ڵ ئه‌م هێرشه‌ سه‌ربازیه‌ی توركیا، هێزه‌ سه‌ربازیه‌كانی كۆماری ئیسلامی ئێرانیش دەستیان کرد بە تۆپبارانی ناوچه‌ سەرسنوریە‌كانی‌ (حاجی ئۆمه‌ران) سه‌ر به‌ پارێزگای هه‌ولێر، به‌ بیانوی لێدانی بنكه‌كانی به‌شێك له‌ حزبه‌ ئۆپۆزۆسیۆنه‌ كوردیه‌كان، كه به‌قسه‌ی ئەو ڕژێمە بێت له‌و ناوچانە‌ جێگیرن.
ئه‌مه‌ یه‌كه‌م جار نیه‌ ده‌وڵه‌تی شۆڤێنستی توركیا و كۆماری ئیسلامی تاوانکار په‌لاماری دێ و دێهات و شارۆچكه‌كانی كوردستان ده‌ده‌ن كه‌ ده‌بێته‌ مایه‌ی زه‌ره‌ و زیانێكی ماڵی و گیانی زۆری دانیشتوانی ئه‌و ناوچانە و ترس و تۆقاندنیان و ناچار بە چۆڵكردنی ناوچه‌كانیان دەکرێن له‌ترسی ئه‌و په‌لامارانه‌.
ئه‌م دوو ده‌وڵه‌ته‌ بۆرژوا-ئیسلامیه‌ سه‌ركوتگه‌ره‌ له‌ توركیا و ئێران، وه‌ك دوو زلهێزی ناوچه‌یی ملهوڕ، بە بەردەوامی ناوچه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستیان، به‌تایبه‌ت عێڕاقیان كردۆته‌ مه‌یدانی شه‌ڕ و په‌لاماردانی‌ خوێناوی‌ سه‌ربازی و كرده‌ی‌ تیرۆریستی و شه‌ڕە به‌وه‌كاله‌تەکانیان. بۆ چه‌ندین ده‌یەیە‌ بونه‌ته‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی گه‌وره‌ بۆ سه‌ر ژیان و ئاسایشی سه‌دان ملێون له‌ دانیشتوانی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەڕێگەی بردنه‌ پێشه‌وه ‌و هێنانەدی به‌رژه‌وه‌ندە‌ ناوچه‌یی و ستراتیژە سەرمایەداریە فراوانخوازەکانیانەوە. بیانوه‌كانیان هه‌رچی بێت بۆ ئۆپراسیۆنی سه‌ربازی تاوانکارانەی ئێستایان له‌ كوردستان، ئه‌مە به‌شێكه‌ له‌ ملهوڕی قه‌ومی و هه‌ژمونی ناوچه‌یی سه‌رتاپا كۆنه‌په‌رستانەیان کە بە کۆیلەکردنی جه‌ماوه‌ری كرێكار و زه‌حمه‌تكێشی وڵاته‌كەی خۆیان دەکاتە ئامانج به‌ر لە کرێکار و زەحمەتکێشی وڵاتانی تر.
ئه‌وه‌ی زه‌مینه‌ی خۆشكردوه‌ بۆ ئه‌م هێرشه‌ سه‌ربازیه‌ی هه‌ردوو ده‌وڵه‌ت بۆسەر هەرێمی کوردستان، چاوپۆشی ڕژێمی ئیسلامی قه‌ومی عێڕاق و حزبه‌قه‌ومیه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی كوردستان ‌و په‌یوه‌ندیه‌كانیانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م دوو دەوڵەتە به‌مه‌به‌ستی دابینكردنی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی خۆیان. ئه‌م تاوانانه‌ له‌ كاتێكدا ئه‌نجام ده‌درێن كه‌ جه‌ماوه‌ر لە كوردستاندا لەناو‌ بارودۆخێكی کارەساتباری بڵاوبونەوەی په‌تای كۆرۆنا و گوزەرانێکی سەختی ئابوریدان کە حکومەتی هه‌رێم چه‌ند مانگێكە موچه‌ی كرێكاران و فه‌رمانبه‌ران نادات.
حکومەتی ناوەندی له ‌به‌غدا و حکومەتی هه‌رێم، بێ ئەوەی هیچ په‌رچه‌كردارێكی لێبڕاوانەیان هەبێ، بێده‌نگی و دیبلۆماسیه‌تی شه‌رمنانه‌یان هه‌ڵبژاردوه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌م هێرشه‌ دوژمنكاریه‌ بێشه‌رمەدا، ئەم دوو حکومەتە به‌رپرساریه‌تی ته‌واویان له‌ئه‌ستۆدایه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌م ده‌ستدرێژیه‌.
ئێمه‌ له‌كاتێكدا به‌توندی سه‌ركۆنه‌ی ئه‌م كرده ‌سه‌ربازیه‌ تاونكاریانه‌ ده‌كه‌ین، پاڵپشتی ته‌واوی خۆشمان ڕادەگەێنین هەم بۆ خانەوادەی قوربانیەکانی ئه‌م كرده‌‌ دوژمنكاریه، و هەم بۆ ئەو خانەوادانەش‌ کە زه‌ره‌روزیانیان لێکەوتووە. به‌رپرسیاریه‌تی قه‌ره‌بوی ئه‌و زه‌ره‌روزیانه گیانی و ماڵیانە لە ئه‌ستۆی ئه‌نجامده‌رانی ئه‌م تاوانەدایە. ئەمە و داوا له‌ چینی كرێكار و جه‌ماوه‌ری ئازادی خوازی ته‌واوی عێڕاق ده‌كه‌ین كه شانبەشانی یەکتری و‌ یه‌كڕیز ڕاوەستن دژی ئه‌م دوژمنكاریه‌ و دژی سیاسه‌تی‌ چاوپۆشی و هاوكاری ده‌سه‌ڵاتدارانی فەرمانڕەوا لە عێراق و ده‌سه‌ڵاتدارانی هه‌رێم له‌گه‌ڵ ئه‌م دوو ده‌وڵه‌ته‌. وە بانگه‌وازی چینی كرێكار و زه‌حمه‌تكێشانی توركیا و ئێران و هه‌موو ئازادیخوازانی جیهانیش ده‌كه‌ین كه‌ به‌ڕوی ئه‌م تاوانه‌ بوه‌ستنه‌وه‌ و سه‌ركۆنه‌ی ئه‌م كردە‌ سه‌ربازیانه‌ بكه‌ن و داوای ده‌ستبه‌جێ ڕاگرتنی بكه‌ن.
ڕێكخراوی به‌دیلی كۆمۆنیستی له‌ عێڕاق
١٧-٦-٢٠٢٠

ئۆتۆرێتی لەسەر دیسپلین و یاسا بینادەکرێت.

کە دەڵێین یاسا دەبێت هێما بۆ ئەوە بکەین چ ڕستێک لە یاسا؟!

یاساگەلێک کە کەشوهەوای فەزای گشتی دەکەنە کەشوهەوای نێو دەزگاکان، دەزگاکانیش قاندراو بە هەوایەکی خنکێنەر. هەوای یاسا توندەکانی چاودێری و سزا. واتا هەواڵدان بۆ سیمیلاریزەکردنی فەزای گشتی “جا فەزای گشتی- واقعیی وەک شوێنەکانی پێکگەیشتن و کۆبوونەوەی هاونیشتمانییان لە بابەت پارک، ناوەندە کلتوری و فەرهەنگییەکان، شەقام و قاوەخانەکان …هتد بێت یان فەزای گشتی- مەجازی وەک تۆڕەکانی پێکگەشتنی کۆمەڵایەتی و ماڵپەڕ و ڕووبەرەکانی دەربڕینی بیروڕا و گفتوگۆی خەڵک لە ڕێگای هێڵەکانی ئینتەرنێت و ئامێرە تەکنۆلۆژیەکانەوە بێت” بە فەزای نێو دەزگا بیرۆکراتیەکانی جەستەی ئۆتۆرێتی خۆی. یاساگەلێک کە نوێنەرایەتی ئۆتۆرێتی دەکەن دژ بە هەناسەدانی ئازادانەی تاکەکەسەکان.
لێرەدا یاسا بەجێی ئەوەی ئازادیی فەراهەم بکات و بیپارێزێت خۆی دەبێتە مۆتەکە دژ بە ئازادیی تاکەکەسەکان. کەسەکان دەبێت ڕەفتار و گوفتاریان لە چوارچێوەی یاسا و دیسپلین بێت، هەڵبەت یاسا و دیسپلین کە لە خزمەت ئۆتۆرێتیدایە. واتا یاساکان و ڕێنماییەکان کە بەسەر دەزگاکاندا دادەسپێنرێت و دواتریش هەوڵدەدرێت هەمان ئەو ئەتمۆسفیرە کۆنتڕۆڵکراو و دەستبەسەرداگیراوەی نێو دەزگاکان بگوازرێتەوە بۆ نێو فەزای گشتی. واتا هەمانشێوەی ئەتمۆسفیری نێو دەزگاکان، ئەتمۆسفیری فەزای گشتییش کۆنتڕۆڵبکرێت و دەستیبەسەردابگیرێت.

لەم جۆرە سیستمەدا ئۆتۆرێتی هیچ نیە جگە لە دەسەڵاتدارێتی بەسەر کۆمەڵگا وەک ڕووبەرێکی گشتیی کۆمەڵایەتی، گروپ و تاکەکەسەکاندا بەمەبەستی هەرچی زیاتر بێدەنگکردنیان کاتێک سیستم پێویستی بەبێدەنگییە “هەڵبەت لەم دۆخەدا بێدەنگیی مانای نەبوونی بەرەنگاری و ناڕەزایەتی دەگەیەنێت” وە دەنگپێهەڵبڕینی کۆڕاڵئاسایان کاتێک سیستم پێویستی بە ماڕشی گەورەیە بۆ نمایشیی هێز، توانایی و گەورەیی خۆی. واتا لە نێو ئەم جۆرە سیستمەدا نەبێدەنگیی، بێدەنگیی ئینسانەکان خۆیانە و نە دەنگهەڵبڕینیان، هاتنەدەنگیی ڕاستەقینەی ئینسانەکان خۆیانە. بەڵکو هەم بێدەنگیی و هەم دەنگهەڵبڕینی خەڵک “لەم دۆخەدا”، بێدەنگیی و دەنگهەڵبڕینی سیستم خۆیەتی، بۆیە ئیتر شتێک نامێنێت بەنێوی دەنگ و بەرجەستەکردنی کۆمەڵگا بۆ ئەوەی لە نێو هەناویدایە، بۆیە شتێک بەنێوی ئازادیی تاک و گروپەکان لەمجۆرە سیستمەدا نەک ناتوانێت هەبێت بەڵکو دەبێتە هەڕەشە بەسەر سیستمەوە.
بۆیە ئەم جۆرە لە سیستم بەگشتی، دۆخی جدییەت و وابەستەیی دەکاتە دۆخی باو و زاڵ لە ژیانی ڕۆژانەییدا. دەزگاکان و فەزای گشتیی دەبنە شوێنی نمایشی یاساکان و دیسپلینەکان بە ئامانجی کۆنتڕۆڵکردن و بەڕۆبۆتکردنی تاکەکەسەکان.
ئۆتۆرێتی “لەمجۆرە سیستمەدا” واتا دەسەڵاتی بێسنوور و لەدەرەوەی کۆنتڕۆڵ و چاودێریی بازنەیەک لە کەسانی سەروویاسا و سەروولێپرسینەوە بەسەر تەواوی دەزگاکاندا، بەسەر دەسەڵاتدارێتی خۆشیدا. واتا ئەم جۆرە لە سیستم نە کۆمەڵگا و تاکەکەسەکانی کردووە بە ئامانجی خۆی بەمەبەستی لە خزمەتدابوون و پاراستنیان، وە نە بەرژەوەندی گشتیی و ژیانی پێکەوەیی ئینسانەکانی کردووە بە ئامانج، تەنانەت نە یاساکان و دەزگاکانیشی کردووەتە ئامانجی خۆی، بەڵکو ئەوەی لە ئامانجیدایە و لە هەناویدا چێنراوە بۆ لەخزمەتدابوون و پاراستن، دەسەڵات و ئۆتۆرێتیی بازنەیەکی بچوکە کە دەشێت بنەماڵەیەک بێت یان زیاتر وە یان گروپێکی پێکهاتوو لەگەڵیەکدا یان هەندێجار تەنها کەسێکە لە لوتکەی هەڕەمەکەدا.

سیستم وەک ڕوخسارێکی گرژومۆن، گاڵتەجاڕیی وەک دژوەستانەوە بە سیستم

ئیتر لێرەدا سیستم و ئۆتۆرێتی دەیانەوێت بچنە هەر کونج و کەلەبەرێکەوە و هیچ پنتێک نەمێنێتەوە لە ژیانی کۆمەڵگا و ڕووبەری گشتییدا دەستیانپێڕانەگەیشتبێت و بە یاسا و ئەمر و نەهییەکان دیسپلین و کۆنتڕۆڵنەکرابێت. بۆیە سیستم هەموو ڕووبەرێک بە جددیەت و ڕەسمییەتی خۆی دادەپۆشێت. واتا سیستم، هەم دەزگاکان و هەم فەزای گشتی “واقعی و مەجازی” دەکاتە شوێنی بەلاغە ڕەسمییەکان و قسە و گوتارە جددیەکانی دەسەڵات خۆی. بەڵام لێرەدا دەبێت هێما بۆ ئەوە بکرێت، کە پێشتر باسلەوەکرا کە بێدەنگی و دەنگهەڵبڕینی خەڵک ئەو کاتەیە کە سیستم دەیەوێت، واتا سیستم دیاریدەکات کەی ئینسان بێدەنگ بێت و کەی دەنگی هەبێت. بەهەمانشێوە سیستم خۆی ئەوەش دیاریدەکات کە چۆن و کەی و تا چەند بۆمان هەیە کۆمیدی و نوکتەباز بین. واتا ئەوە سیستمە کە دەمانکاتە بوقی دەنگدانەوەی نوکتە و گاڵتەجاڕییەکانی خۆی. ئۆتۆرێتی لە هەندێ ساتدا “کە زۆر نیین” نوکتەیەک و کۆمیدیایەک دێنێتە گۆڕێ و لە دوای ئەوەوە ئێمە بۆمان هەیە پێبکەنین و نوکتە و فشقیاتەکەی ئەو چەندین جار بڵێینەوە و سەرسام ببین پێی لە شادیهێنیی و خەندەزاییدا. تەنانەت لەم دۆخەدا ئەگەر تاکەکەسەکان پێکەنینان نەیات و نوکتەکەی ئۆتۆرێتیی و سیستم بە نوکتەکی خۆش و خەندەهێن نەزانن و دانەنێن، دەکەونە بەرەی دژ بە دیسپلین و دژ بە یاسا و لەوێوە دژ بە سیستم.
بەوپێیەی ئەم جۆرە لە سیستم هەر ناجددییبونێک بە دەرچوون لە دیسپلین دادەنێت و هەر جۆرە گاڵتەجاڕییەک بە لەقبوونی دەسەڵاتی خۆی دەزانێت، هەڵبەت جگە لەو ساتانەی کە خۆی بەرهەمهێنی ناجددییبوونە وەک پێشتر هێمای بۆ کرا، بۆیە هەموو کات و لە هەر شوێنێک سیستم لە ڕێگای یاسا ڕاگەیەنراو و ڕانەگەیەنراوەکانیەوە، لە ڕێگای دیسپلینە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆکانیەوە، شوناسیی جدییبوون و ڕەسمییەت وەردەگرێت. جدییەت و ڕەسمییبوون سەر بە سیستم و ناجددییبون و نارەسمییبوون دەبێتە لاساریی و بێگوێیی لە ئاست سیستمدا. لێرەوە گاڵتەجاڕیی و فوکاهەت مانای یاساشکێنیی و لادەریی “لادان” وەردەگرن و دەبنە دوژمنی سیستم. لە دۆخێکی وەهادا هەر جۆرە فشقیات، نوکتە و گاڵتەجاڕییەک کە بەدەر لە ڕێپێدان و مۆڵەتی دەسەڵات و سیستم بێت “واتا لە دەرەوەی ئەو سات و مەبەستە بێت کە سیستم و ئۆتۆریتی خۆی بەرهەمهێنی ئەو فشقیات و گاڵتەجاڕییەیە” و وەک کردەیەکی یاخیگەرانە و دژ بە سیستم لەلایەن سیستمەوە و وەک کردەیەکی شۆڕشگێڕانەی ئازایانە و ئازادانە لەلایەن خەڵکەوە هەژماردەکرێت.
کاتێک باس لەمجۆرە لە سیستم دەکرێت و ئەو خواستە توندەی دەسەڵاتخوازیی ئاماژەی پێدەکرێت، خۆبەخۆ مەرج نیە کە سیستم و دەسەڵاتدارێتیەک لە بەردەمماندا بێت لە بابەت کۆریای باکوور و بەدەر لەوە نەتوانین بۆ ناونانی هیچ سیستم و ئۆتۆرێتییەکیدی بەکاریبهێنین. سیستمێک و دەسەڵاتدارێتیەک کە لە کوردستان لە دوای ڕاپەڕێنەوە “بە تایبەت و بە دیاریکراوی لە دوای کەوتنی بەعسەوە لە ٢٠٠٣” پایەدارە و کاری بۆ دەکرێت لەمجۆرە سیستمەیە بەڵام هێشتا توانایی داپۆشینی هەموو درز و کەلەبەرێکی نێو کۆمەڵگای ئێمەی نییە و هێزی لەنێوبردنی ئەو پەڕاوێزەی خۆبەرجەستەکردنی خەڵک “بە هەموو شێوازەکانیەوە” ی نەبووە. واتا خواستێکی توندی دەسەڵاتخوازیی و هیرارکیەتێکی ئۆتۆرێتی کە هەنگاو بەرەو دامەزراندنی سیستمێکی لەوجۆرە دەنێن ئامادەن، بەڵام هێشتا توانایی سەراپاگیری و دیسپلینی نەگەیشتۆتە ئاستی کۆنتڕۆڵکردن و دەستبەسەرداگرتنی تەواوی ڕووبەری گشتی و هەموو کۆمەڵگا.
کۆمەڵگای کوردی لە دوای ساڵی ٢٠٠٥ ەوە “هەڵبەت پێشتریش ناڕەزایەتی و بەرەنگاربوونەوەی سیستم بە جۆری جیاواز و لە وێستگەی جیاواز و لەسەر ڕووداو و بڕیاری جیاواز هەبوون، بەڵام مەودایەکی کۆمەڵایەتیی بەرفراوانیان نەبووە، بەڵکو ئەوە لە دوای ٢٠٠٥ ەوەیە کە نارەزایەتی و توڕەیی خەڵک بە جۆری جیاواز تەعبیر لە خۆی دەکات و لەسەر ئاستێکی گشتیی و کۆمەڵایەتیی بەرفراوان خۆی بەرجەستە دەکات” دەستیکردووە بە ئەزموونکردنی هەموو ڕێگاکانی بەرەنگاریی و بەرجەستەکردنی ناڕەزایەتی و توڕەبوونەکانی خۆی لە ئاست دەسەڵاتدارێتیەک کە جگە لە بەرژەوەندییەکانی خۆی و پترکردنی هەژموونی خۆی بەسەر کۆمەڵگاوە هیچیدیکە نازانێت. لە ساڵی ٢٠٠٦ و سوتاندنی مۆنیومێنتی شەهیدانی کیمیاباران لە هەڵەبجەوە تا ئێستا ڕێگاکانی نارەزایەتی توندوتیژانە، سوتاندن، خۆپیشاندانی بەردەوام و گردبوونەوەی بێشومار و تا دەگات بە ئۆپۆزیسیۆنی پەرلەمانی و دواتر بە هاوار و توڕەبوونەکانی سەر تیڤی و وتار و نوسین لە مێدیا و ئەم چەند ساڵەی دواییش لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکاندا. بەڵام بە درێژایی ئەم هەموو ساڵانە و لە تەنیشت هەموو جۆرەکانی نارەزایەتی و کردەی بەرەنگارییەوە، شێوازێکی دیکەی بەرەنگاریی و دژوەستانەوە بە سیستم، بە دەسەڵاتدارێتی و بە تاکەتاکەی دەسەڵاتدارانیش و لەسەر هەر ڕووداو و دیاردەیەک، شێوازێکی کاریگەر و زوو بڵاوبووەوە بە نێو کۆمەڵگادا، شێوازی شیعری ساتیری، نوسینی کۆمیدی، کاریکاتێری ڕەخنەگرانە و فشقییات بە یاسا و دیسپلیەکان، ڤۆیسی قەشمەریکردن بە سیستم و ڤیدیۆی گاڵتەپێکردن و پێڕابواردنی هەندێجار، بە سیستم و دەسەڵاتدارێتیەکە، هەندێجار بە دەزگاکان و دەسەڵاتداران بووە. ڤیدیۆی گاڵتەجاڕانەی زۆر بڵاوبووەوە بە نێو خەڵکدا لە نموونەی ڤیدیۆکانی کۆچکردوو کاک عەبدوڵڵا هەڵەبجەیی، چەند ڤیدیۆکەی کاک سەردار “لەبەینی دوو کەوانەیا” لە ماوەی پێشوو، هەروەها لەم چەند ڕۆژەی پێشوو ڤیدیۆی کەسێکە لە پشت “وابزانم” بلۆکێکەوە بەشێوازی چاوشارکێ لە سەر کەمپەینی “کوا٤٠٠ملیارەکە؟”.
لەوانەیە هەندێک وابزانن یان وایڕادەگەیەنن کە گوایا ئەو شێوازە لە ڕەخنە و دژوەستانەوە بە ڕووی دەسەڵاتداراندا، بێکاریگەر و تەنانەت جۆرێکە لە خۆخاڵیکردنەوەی بێئەنجام کە کاریگەریی لەسەر هێوربوونەوەی توڕەیی خەڵک دادەنێت لە پەنانەبردنە بەر ڕێگاکانیتری بەرەنگاریی. بەڵام من بەپێچەوانەوە دەیبینم، جگە لەوەی یەکێک لە ئامرازە گرنگ و ئاسانەکانە بەدەست خەڵکەوە بۆ فشاردانان لەسەر دەسەڵات و دەسەڵاتداران و تەنانەت بەڕاددەیەک دەتوانین بڵێین کاریگەرە لەسەر بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاریی میللیی و کۆیی لە بەڕووداوەستانەوەی دەسەڵات و دەسەڵاتداراندا، ڕێگایەکی کاریگەریشە لەسەر دەسەڵاتداران بەڕاددەیەک هێندەی وێنەی دەزگایەک یان دەسەڵاتدارێک بە چەند ڕستە و گوزارشێکی قەشمەرجاڕانەوە دەزگاکان و دەسەڵاتداران بێزار و نیگەران دەکات، لەوانەیە بە چەندین ئامرازی دیکەی فشاردانان نەتوانن ئەو کاریگەریە جێبهێڵن لەسەر دەسەڵاتداران. قەشمەریپێکردن و تانەلێدانی دەزگاکان بە گوزارش و وێنەی گەپئامێز و فشقیاتئامێزەوە دەتوانێ زەبرێکی کاریگەرتر بێت کە لە شکۆی ڕەسمیی ساختەچییانە و قاوغی بەتاڵی جدییانەی دەسەڵات و دەسەڵاتداران بدرێت.

بەشی دووەم
1
کاتێک ئێمە ئەمڕۆ لە داکەوتی کوردەکانی ئێراق ورددەبینەوە، بەرهەمەکانی کوردایەتی لە گشت بوارەکانی ژیانی جڤاکی و کولتووری و زانستیدا دەبینین، لێ “نزیکەی پێکڕا” نیوەناچڵ، رواڵەتی، سادە، تەمەڵ، دەمەوەر و هتد پەرش بوونەتەوە، بەمەش ئێمە بەڕوونی دەبینین کە کوردایەتی هیچی دیکە نەبووە جگە لە درێژەپێدانی ڕاهاتوویەکانی ژیانی سوننەتی، کەواتە هیچ ئەفراندنێکی لە خۆ نەگرتووە (وەک بۆ نموونە یونیفۆرمی گەریلا کە تەنانەت مایەی سووڕمانی ئیندوستریی پۆشاکە!)، هەرگیز ڕەچاوی بەرجەستبوونی ئاگایی ستوونیی نەکردووە (وەک بۆ نموونە لای گەریلا و شەڕڤان کە بەنێو جیهاندا “هەڵوەستاوە”). نەخێر کوردایەتی بەگشتی بریتی بووە لە یاخیبوونی تووڕەی پیاوی بەدەسەڵاتی گوند و خوێندەواری شار، کە پاشان خودی ئەو توڕەبوونە خێرا کردوونی بە دەستکەلای ئەم یان ئەو دەوڵەت، بە عەمیل، لێرەشدا ئاشکرایە کەرەسەی کوردایەتییەکەیان گەنجان و گوندییەکان بوون، ئەوە بێگومان بە دایکان و باوکانی جەرگ سووتاوەوە (1). لەم ڕوانگەیەوە کوردایەتی هەڵقوڵاوێکی ئاگامەند نییە کە دەرک بە زەروورەی پتەوکردنی توانستە خۆییەکان بکات، بەڵکو دەرهاویشتەی هەستی کەمبەهایی کوردییە بەرانبەر دەسەڵاتدارانی ئارەب و داواکارییە بۆ ئەوە کە ئارەبەکان کورد بناسێنن، لێ لەبەر ئەوەی وەک گۆتمان هەڵقوڵاوێکی ئاگامەندی نەتەوەیی نییە، ئەوا داواکارییەکەی بۆ ناساندنی گەل لە کرۆکەوە بریتی بووە لە داواکاری بۆ ناساندنی دەسەڵاتی سوننەتییانەی نوێنەرەکانی. بەمەش کوردایەتی وەک دەرهاویشتەی کەسانی حسسی، پڕ هەست و سۆز، کە بێگومان خوێندەوارەکانیشی تەنیوە، مایەی نەهامەتی و تەنانەت کارەسات (هەڵەبجە و ئەنفال) بووە بۆ کوردەکان. ئاخر ئەوە فاکتە، کە کوردەکان لە سەردەمی شانشینییەوە دەرفەتی خوێندنیان بە زمانی دایک و چالاکیی کولتوورییان هەبووە، پۆستەکانی دەوڵەت بۆیان ئاوەڵا بوون، ئەوجا ساڵی 1958 بەفەرمی وەک گەل ناسێنران، لێ کوردەکان، یان ڕوونتر ببێژین، نوێنەرانی کوردایەتی، نەیاندەزانی یان نەیاندەتوانی مامەڵەیەکی ئاوەزمەندانە لەتەک ئەو داکەوتە لەبارەدا بکەن. لەم پەیوەندییەدا ئەوە لاوەکییە، کە یاخیبوونی چینایەتییانەی ئاغاکان لە بڕیاری ڕیفۆرمی کشتیاری کە حکومەتی قاسم دەریکرد، بوو بەهۆی تێکەوتنی کوردەکان، ئەویش چونکە مەلا مستەفا بەپیر یاخیبوونی ئاغاکانەوە چوو و بەو هۆیەشەوە “پارتی”ی ڕاکێشایە نێو شەڕەوە. ئەم لایەنە بۆیە لاوەکییە، چونکە تەنیا ڕووی میکانیکیانەی ڕووداوەکانە. ئێمە گەرەکە لە هەناوی سوننەگەریی ئیسلامییانەی کوردایەتیدا بۆ کێشەکە بگەڕێین، چونکە ئەو سوننەگەرییە تەنیا پێی کراوە بە پێشنموونە کاربکات یان بیداتەوە بەبێ ئەوەی کەمترین پرسیار لەبارەی ئەو پێشنموونە بەکارهێنراوە بکات (گومانی تێدا نییە کە هەروەها حیزبی شیۆعی هەمان دنیابینیی هەبوو). کەواتە حسسییەتی شۆڕەسوارانی کوردایەتی و پێشنموونەی سوننەگەرییان هۆکارن بۆ ئەوە کە کوردایەتی لە سەرەنجامدا وەک گێرەشێوێن لە شاخەکان بەرجەستە ببێت و سەرجەم پەیوەندییەکان لە گوند و شار بشێوێنێت، ئەوە تەنیا بۆ خاتری ئەوەی شێخزادانی دەسەڵاتخواز، سەرۆکخێڵان و نەوەکانیان بە یاریدەی خۆژێرخستووانی شارنشین لە دەسەڵاتی ناوەندیدا بەشداری بکەن، هاوکات هەر یەکە لە ناوچەی خۆیدا درێژە بە دەسەڵاتی دێرینی سوننەتیانەی بدات، بەو ڕێیەشەوە شارنشینان بە خۆیەوە پابەندتر بکات، کە ئاشکرایە بۆ ئەو مەبەستە خوێندەواری شارنشینی هەبوو و ئامادە بوون وەک خزمەتکار بەرپرسیاریی بوارە بەڕێوەبەرییەکان و فێرکاری، تەندروستی و هتد وەربگرن. ئەم داکەوتە بێگومان تەنیا ڕووە خێڵەکی-گوندییەکەی کوردایەتی ناگرێتەوە، بەڵکو هەروەها ڕووە مۆدێرنیزەکراو-شارنشینییەکەشی، لەم بەدپەیوەندییەشدا ئاشکرایە کە بەرپرسیاریی سەرەکی دەکەوێتە ئەستۆی ئەمیان، چونکە ئەم زیاتر دەرفەتی بۆ ڕەخسا شار بخاتە خزمەتی مێنتالێتیی گوندییەوە، بەڵێ ئەم سەرباری هەموو پرۆسەکانی مۆدێرنیزەکردن خێڵەکێتیی هێنایە نێو هەناوی دەمەزراوە دەوڵەتییەکانەوە – بە زانکۆکانیشەوە.
کەواتە کوردایەتی بە چەند شێوەیەک بەرجەستە دەبێت، واتا: کوردایەتی لای خەڵكی سۆزمەند و سادەی کۆمەڵ کە دژی چەوسانەوەن، یان دەسەڵاتی بێگانە بەسەر خۆیان و وڵاتیاندا ناخوازن و لەدژی خەبات دەکەن؛ ئەوجا کوردایەتیی سەرۆکهۆز و شێخەکانی تەریقەت و ئاغایان، لە کۆتایشدا کوردایەتیی خوێندەوارانی سوننەگەرا کە خۆیان لەنێو هەردوو تەوەرەی ناوبراودا دەبیننەوە، لێ سەرەڕای ئەوە پێویستە بەجیا ڕوویان تێبکەین، چونکە ئەوان لە ژێرخستنی شارنشیناندا دەستکەلای خێڵەکییەکان بوون.

2
شارنشینانی سۆزمەند و ناخهەژاوی سادە، ساویلکە و کەم یان زۆر دڵسافی کۆمەڵ، لێ هەروەها تا ڕادەیەکی کەمتر گوندنشینان (گەرچی ئەمان وەک لەخۆگری پێشمەرگە رۆڵیان گەورەتر بوو)، هەردەم کەرەسەی مەبەستەکانی کوردایەتی بوون بەبێ ئەوەی بزانن کە تەنیا بۆ خاتری هێشتنەوەی دەسەڵاتی ستەمکارانی کورد بەگەڕخراون، یان پەیوەند بە گوندییەکانەوە ڕاستەوخۆ ژێرخراوی کوردایەتی بوون، چونکە دەسەڵاتگەرایانی سوننەتی خۆیان و پێشمەرگەکانیان “بەزۆر لەسەر ورگی ئەوان دامەزراندبوو”، لێ ئەو کەرەسەیە لە هەردوو ڕووەوە بەسەختی هەقی سەرکەشیەکانی ئەوانیان داوە، جا ئەوە بە تیاچوون یان هەژارکەوتن یان وێرانبوونی گوندەکانیان بووبێت، یان لە کۆتاییدا خۆیان بە ناکامیی دەروونی و ڕەشبینی گەیشتبن، دوای ئەوەی بۆیان دەردەکەوت کە فریودراون و خودی کوردایەتیش تەنیا شێوەیەکی دیکەی ستەمکارییە.
لێ لەبەر ئەوەی سیاسەت کرداری ئاوەزمەندانەیە، ئەوا ئەم کوردایەتییەی خەڵکانی سۆزمەند و سادەی وڵاتخواز زیانی نەک تەنیا بە ئەوان خۆیان، بەڵکو هاوکات بە دۆزی کورد گەیاندووە، چونکە ئەمان کە دەستوێژی بەگەڕخراوی کوردایەتی بوون، بە ژیانی خۆیان تەنیا خەباتیان بۆ هێشتنەوەی دەسەڵاتی سوننەتییانەی خێڵەکییەکان و شارنشینانی ملکەچیان کردووە، کە پێکڕا ستەمکار بوون. لەم ڕوانگەیەوە کوردایەتی بریتی نەبووە لە بزاوتی دەوڵەتگەرای ڕزگاریخوازی، بەڵکو ئامانجە سەرەکییەکەی ئەوە بووە کە پەیوەندییە خێڵەکییەکانی دەسەڵات گەر نەشێت بەهێزتر بکرێن، ئەوا هیچ نەبێت وەک خۆ بهێڵرێنەوە.

3
یاخیبوون و پەتپەتێنی سەرۆکهۆز و ئاغایان و کوڕە شێخەکان بەتەواوی ڕووی کارای کوردایەتین کە بێگومان وەک یەک سیاسەتیان نەکردووە، چونکە زەمینەکانی دەسەڵاتیان کەم یان زۆر جیاوازن لە یەکدی، جا گەرچی پێکڕا لە هێشتنەوەی پەیوەندیی سوننەتییانەی سەروەری-ژێروەریدا یەکدەگرنەوە.
سەرۆکهۆزەکان ڕەوایەتیی دەسەڵات لە پەیوەندیی مێژووییانەی خوێنەوە بەدەستدەهێنن. ئەوان لە بنەڕەتدا بەرپرسیارن لە هەر ئەندامێکی هۆز یان تیرە، یان هۆز و تیرە بە هاوکاریی سەرۆک تیرەکانیان. لەنێو ئەم بونیادە کۆمەڵایەتییەدا “ئەندام / لک”ی چالاک بۆ خاتری “سەرجەم”ێتیی هۆز لەگۆڕێیە و بڕی “دیدی ڕۆشن”ی هەر ئەندامێکیش تا سەرسنووری پەیوەندییەکانی هۆز و ناوچەکەی بڕدەکات، واتا لەو سنوورە بۆ دەرەوە ئاسۆی دید و ئاگاییان “لێڵ”ە، ئەوە بێگومان لەو کاتەشدا کە هەڵپەی دەسەڵاتی زیاتر دیدیان ئاڕاستەی پەیوەندییەکانی سەرجەم گرووپی ئێتنی دەکات. کەواتە هۆز و تیرە کە توانای بەگەل-بوونیان نییە، هاوکات بەربەستی سەختن لە بەردەم بەگەل-بووندا. ئاخر بەگەلکردن ئەکتێکی شارییە بەهێزی چەکی (شمشێر یان تفەنگی) ئاڕاستەدراو ڕووەو سەرجەم پەیوەندییەکانی گوندی خێڵەکی، نەک بە پێچەوانەوە، واتا خێڵەکێتیی چالاکبووی سیاسی تەنیا پێی دەکرێت پەرە بە مێنتالێتی و بونیادی کۆمەڵایەتیی خۆی بدات، لێرەشدا لەبەر ئەوەی داکەوتییانە بەندە بە قەوارە هۆزی دیکەی مێژوویی-کۆمەڵایەتییەوە و هاوشێوەی خۆیین، ئەوا تەنیا پێی دەکرێت کۆمەڵگەی فرەخێل ی مۆزایکی (کۆنگلۆمێراتی گەلەکی) پێکبهێنێت کە ئاشکرایە لەبەر ئەوەی پێکهێنراوی خۆیەتی، ئەوا وەک سەروەر بەسەر شاریشەوە دەیسەپێنێت. ئاخر وەک گۆتمان، شار وەک خزمەتکاری خۆی دەبینێت.
زەمینەی دەسەڵاتی ئاغاکان بەتەواوی بریتییە لە خاوەنداریی زەوی، ئەوە بێگومان بە شوێنی گوزەرانی دانیشتوانی گوندەکانیانەوە. بۆیە بەتایبەتی بەرژەوەندیی ئابووری وای لە ئاغاکان کردووە کە ببن بە هاوکاری دەسەڵاتی ناوەندی. ئاخر کێشەی سەرەکیی ئەوان بریتی بووە لە “پاراستنی ماڵ و سامانی خۆیان”، بۆیە ئامادە نەبوون بۆ خاتری کوردایەتی بەوێرانکردنی بدەن. بە پێچەوانەوە ئاغاکان بەهۆی ناهاوسەنگیی هێزەوە لە نێوان حکومەتەکان و یاخیبوونەکانی کوردایەتیدا هەڵوێستێکی ڕیالیستییان وەرگرتووە و بوون بە پشتیوانی حکومەتەکان، لێ هەمان ڕیالیزم پاڵی بە هەندێکیانەوە ناوە کە لەژێرەوە بۆ خاتری بەرژەوەندییان پەیوەندییەک لەتەک شۆڕەسوارانی کوردایەتیدا دابمەزرێنن، بۆ نموونە چاوپۆشی لە چەکدارانیان بکەن گەر هاتبێتن بۆ ناوچەکانیان، یان کەمێک کۆمەکی ئابووری و هتد.
لێ دەسەڵاتی شێخەکان بە پێچەوانەی ئاغاکان و تەنانەت سەرۆکهۆزەکانەوە زەمینەیەکی ڕەوانیی هەیە و دەگەڕێتەوە بۆ تەسەوف بەگشتی و تەسەوفی ئیسلامی بەتایبەتی (یان تێکهەڵکێشبوونی هەردووکیان کە بەتایبەتی لای شێخایەتیی بەرماڵ دەیبینین و شێخەکانی گەلێک سۆفیترن لە ئەوانەی تەریقەت، بۆیە دەسەڵاتخواز نین).
کەواتە ئێمە گەرەکە هەروەها لە ڕووی سۆسیالەوە جیاوازی لە نێوان شێخەکاندا بکەین، چونکە وەک گۆتمان هەموویان داواکارییان بۆ دەسەڵات بەرزنەکردۆتەوە، بەڵکو زۆرینەیان هاوشێوەی خەڵکی هەژاری “ئۆمی” ڕەنجبەر بوون، بەڵێ تەنانەت خانەوادەی هەژار بوون و گەر نەوەکانیان هاتبێتنە نێو کوردایەتییەوە، ئەوا سەر بە چالاکبووانی سۆزمەند و لەخۆبوردووی کوردایەتی بوون.

لێ ئێمە گەرەکە هاوکات لەنێو شێخەکانی تەریقەت و نەوەکانیشاندا جیاوازی بکەن، چونکە لەنێو ئەوانیشدا لە ڕەوتی شارنشینبوون و تەشەنەی دامەزراوەی دەوڵەتیدا چەندین نەوە هەڵکەوتوون کە ئاگایی شارنشینییان، بەڵێ تەنانەت ئاگایی بەشاریبوونیان، وای لێکردوون بەشانازییەوە ڕەفتار و لەقەبی “شێخ” ڕەتبکەنەوە، هاوکات ڕێزمەندانە ناوی باوکی خۆیان هەڵبگرن و ناوببەن، بەمەش وەک خەباتگێڕی شارنشین یان شاری چالاک ببن.
کەواتە کاتێک لە شێخەکان دەدوێین، دەبێت مەبەستمان لە کەمینە هەر بچووکە دەسەڵاتخوازەکەی شێخایەتیی تەریقەت بێت. جگە لەوە بۆ ئەم پەیوەندییەی ئێرە کە پرسەکانی کوردایەتییە، پەیوەندییەکانی دەسەڵات لەنێو ئەو قەوارە بچووکەی شێخایەتیدا گرنگن، واتا بوونی ئەو پەیوەندییە تاکڕەوییانە بە مەدرەسەی سیاسەتکردن لای نەوەکانیان کە لەنێو کوردایەتیدا پێگەی دیاریان تەنانەت لە شێوەی سەرۆکایەتی یان سکرتێری پارتدا پچڕیوە، ئەوجا لە سەرەنجامدا دەسەڵاتی دێسپۆتییان بەسەر شار و گونددا زیتکردۆتەوە. ئاخر ئەوان لە زایینەوە لەنێو ئەو پەیوەندییە سەروەری-ژێروەرییانەی شێخایەتیدا سۆسیالیزەکراون (بەکەسکراون)، کەواتە تەنانەت لە کاتەکانی بانگەشەی لێنینیزم و ماویزم و سۆسیالیزم و هتد-دا هێشتا هەر لە شێوەکانی کاری سیاسی و شەڕی مۆدێرنیزەکراویاندا پەیوەندییەکانی شێخ-موریدیان بۆ پەیوەندیی پارتایەتی تەرجومە کردووە و دەکەن. ئاخر لێنینیزم یان ماویزم لە بنەڕەتەوە مۆدێرنێتیی کەس زەروور دەکەن کە بە هەڵوەشاندنەوە و لەکارخستنی کەسێتیی سۆسیۆ-کولتووریانەی خۆ و بنیاتنانی کەسێتییەکی نوێی لێنینیستی یان ماویستی دەهێنرێتە گۆڕێ (ئێمە بۆ ئەم گۆڕانە نموونەی کوردیمان هەیە کە هێنانەگۆڕێی کەسێتیی ئاپۆجییە لە کەسێتییە گوندی یان شانشینییە کوردییەکەی نێو تورکیاوە، ئەمەش بەڵگەیەکە کە تێروانینەکەمان دانەوەی سوننەگەرییانەی گۆڕانەکانی خۆرئاوا نییە).

لە بنەڕەتدا هەر سێ تەوەری ناوبراوی کوردایەتی لە ئامانجێکی کرۆکیدا یەکدەگرنەوە کە درێژەدانە بە دەسەڵاتی خێڵەکی-گوندی یان دانانی وەک بنەڕەتی دەسەڵاتی خێڵەکی-شارنشینی، جا گەرچی گەرەکە لەم پەیوەندییەدا تا ڕادەیەک کارایی ئاغاکان لەبەر ئەو هۆ ناوبراوانەی سەرەوە وەک لاوەکی وەربگرین. بە هەر حاڵ، نوێنەرانی کوردایەتی بۆ خاتری دەسەڵاتی سوننەتییان ڕێگەی ئەوپەڕی دڕندانەیان گرتە بەر کە دەتوانین ناوی بنێین “شەڕکردنی لەڕادەبەدەر یاخی”. بە پوختی مەبەستمان لەم تێگەیە ئەوەیە کە ئەوان بەلایانەوە ئاسایی بوو و تا ئەمڕۆ ئاساییە لەدژی ئێراق بچنە خزمەتی ئامانجە سیاسەتییەکانی دەوڵەتانی دراوسێی ئێراقەوە، بەڵی تەنانەت بییانهێننە نێو ئەو دەوڵەتەوە کە ئەوان خۆیان هاوڵاتی ئەون، بەوەش هەموو بەهانەیەک بە دەسەڵاتە ناوەندییەکانی ئێراق بدەن بۆ ئەوەی شێتگیرانەتر شەڕی ناسیۆنالیستانەی خۆیان لەدژی کورد پراکتیزەبکەن، بەڵێ تەڕ و وشکی کوردستان بسووتێنن و تەنانەت شار و گوندی بە چەکی کیمیایی لەناوبەرن. بەکورتی یاخیبووانی دەسەڵاتخوازی کورد ئامادە بوون بۆ خاتری مەرامەکانیان هەر تاکێکی کورد بکەن بە قوربانی، بەوەش خۆیان ئەرگومێنت بە سیاسەتی نێودەوڵەتیی وڵاتان بدەن ئەو جۆرە تاوانانەی حکومەتە ناوەندییەکانی ئێراق ئیهمال بکەن، چونکە ئاگایی دەوڵەتداریی دەوڵەتان بەڕێزەوە هەیبەتی دەوڵەت دەنرخێنێت، بە پێچەوانەشەوە پێشڕەویکردن بۆ سوپای بێگانان لەنێو وڵاتی خۆدا بە نیشانەی ئەوپەڕی سوکایەتی و بێکەرامەتی دادەنێت و ڕێبەرەکانیشی بەئاشکرا ناودەنێت “قەحبە”!

ماویەتی ….

(1) بێگومان پێویستە بەلاوەکی ئاماژە بۆ سەربازی فیرار و شەللاتییەکان، بۆ کوڕانی تۆراو لە باوکی خۆ یان بۆ گەنجانی موغامیر بدەین کە حەزیان لە جەولەی نێو شاخەکان و گۆڵمز و حیلکە حیلکی برادەریانە بوو، لێ رۆلیان بەڕاستی لە کوردایەتیدا لاوازە. لە بنەڕەتدا مۆتۆڕی ڕاستەقینەی کوردایەتی خەڵکی / گەنجی وڵاتپارێز و گەلخوازی سادە یان سۆزمەند بوون نەک ئەو ناوبراوانە، بۆیە گەرەکە لە پەراوێزدا ناوببرێن. بێگومان پێویستە بەجیا و تایبەت ڕەچاوی شەقاوەکان لەنێو هەردوو لایەنی مەلایی و جەلالیدا، بەڵێ تەنانەت لە سەرکردایەتیی “کۆمەڵە”دا بکەین، چونکە ئەمان بەڕاستی بەهۆی جەبانێتیی کەسێتییانەوە رۆڵی یەکجار نێگەتیڤیان گێڕاوە و ئەمڕۆش دەگێڕن.

سیاسەت و پرۆسەی وه‌به‌رهێنانی مرۆیی ، لە بونیادنانی دامه‌زراوه‌ی په‌روه‌رده‌یی و فێرکاریدا، خۆی ده‌بینێته‌وه، به‌مه‌به‌ستی هەبوونی سیاسەتی ئاماده‌سازی گه‌نجان، له‌ رووی زانیاری و ئاکارییه‌وه،‌ له‌ گشت بواره‌کانی، زانستی و کۆمه‌ڵایه‌تی و یاسایی دا بەئامانجی نەتەوەسازی و تاکی هۆشمەند، بەڵام بەداخەوە له‌ هەرێمی کوردستاندا ئەو سیاسەتە هیج بناغەیەکی بۆ ڕۆنەنراوە و بەڵکو تائیستاش بابەتێکی پشتگوێ خراوە، ئەوەش کرۆکی سەرەکی کۆی تەنگەژەو کێشەکانی وڵاتسازیە، بەتایبەتی بۆ ژنان کە هەم وەک دایک، هەم وەک بەرپرسیارو بەشداری سەرەکی، لە کۆی دیاردەو دەرهاویشتەکانی کۆمەڵگەی کوردی دا پێکهێنەرن.
کەوتنە ژێر هێڵی هەژاری” لێرەدا، تەنها بەمانا ئابووریەکەی نییە و، مەبەست لە بژێوی نییە، بەڵکو مەبەست لە کۆی ئەو هێڵە هەژاریانەیە کە رێگە لە پێشکەوتنی دەگرن و مرۆڤ لە ڕووی هۆشمەندیەوە دەکەوێتە ژێریان ، هەرێمی کوردستان کە تژی یە لە جۆرەها دژبەیەکی وتەنگژەی سیاسی و، ئابووری و کۆمەڵایەتی ، لەبەرئەوە زۆربەی بابەت و پرسەکان، دەکەونە ژێر هێڵی هەژاری هۆشمەندیەوە.

لەراستیدا نکۆڵی لەوە ناکرێ، کە کۆمەڵگەی کوردی، بەر لە بیست ساڵ، کۆمەڵگەیەکی لاچەپەک و، تژی لە جۆرەها چەپێنراوی بووە ، دۆخی ژنان لەو کۆمەڵگەیەدا، پر بوو لە ئاستنەگ و، بەربەستی کۆمەڵایەتی ، یاسایی، ئاینی و ئابووری ، بەلام لەگەڵ هاتنی تەوژمی، نیولیبرالیزمی ئابووری و بەبازاڕ بوون ، کۆی پێوەرو ئاستنەگ و بەربەستەکان گۆڕدران و، بەشێوازێکی مەترسیدار و کتوپڕ، دۆخی ژنانیان وەرگێڕاوە بۆ بەرخۆری و، بە کاڵابوونێکی تەنها مادی نا، بەڵکو مەعریفیش.

دیارترین دەرهاویشتەکانی ئەم بەبازاڕبوونەش، لە بەكاڵابوونی هۆشیاری دا دەردەکەوێت، وەکو پرۆسەکانی هاندان بۆ پیشەنگ بوونی ساختە ، هەوەسی بوون بە سەرکردە، بەدەستهێنانی بڕوانامەی بەرزی ئەکادیمی ، بوون بە هونەرمەندو ئەستێرەی ناسراو، هاوتەریب لەگەڵ شەپۆلی پۆرنۆئەدگاری، لە ئاکارو لە ڕەفتاردا، لەوسۆنگەیەشەوە تێکڕای ئەو پەروەردەو دیاردانە، زەبری کوشندەی لە هۆشیاری هێزو هزری ژنان داوە.

ئەوڕۆ لە کوردستان، یەک لە ڕووەکانی، کەوتنە ژێر هێڵی هەژاری هۆشمەندی و نەبوونی سیاسەتی وەبەرهەمهێنانی مرۆیی،سەرهەڵدانی ئەو لەشکرە ژنە (رۆشەنبیر هەژارانەن)، کە بە ناو و شێوازی جیاواز، لە پێگەو پڕۆگرام و پۆستی سیاسی و، مێدیایی و رۆشەنبیری و ئەکادیمی دا، بەنوێنەرایەتی تەواوی ژنی کورد گوتار بڵاودەکەنەوە و، دەهێنرێنە سەر شاشەی تیڤیەکان ، دەبنە نمایشکەری هەرێم لە وڵاتان ، لە سیلکی دیپلۆماتی دان ، بە ئەکادیمیست و ڕاوێژکار دەناسێردرێن.
بەڵام بە پێچەوانەی ئەو پێناسانە، زۆربەیان لەژێر هێڵی هەژاری رۆشەنبیری دا، قەتیس ماون، هەڵگری چەندین تایتڵی ئەکادیمی و سیاسین، بەڵام لە ئاست پێورە زانستی و ستانداردەکانی جیهان کورت دەهێنن ، پێشگری ناوی هەمەجۆریان هەیە، بەڵام لە بەر هەژاربوونی هۆشمەندی و جیهانبینی ژنانەیان ، پیاو ڕەفتار، پیاو گوفتار هەڵسوکەوت دەکەن .
ئەگەر ورد سەرنج بدەین، لە دەساڵی ڕابردوودی کوردستاندا، ژنان ڕواڵەتیان زۆر مۆدێرن بووە ، لە ڕووی ئازادی کارکردن، بەرەوپێشچوونێكی بەرچاو هاتۆتە كایەوە، لە ڕووی سیاسیەوە، چوونەتە ناو زۆربەی جومگەكانی حوکمڕانی و، پێگەی گرنگ گرنگیان پێسپێردراوە، تا ئاستی سەرۆکایەتی کردن،بەڵام بەداخەوە لەناوەرۆکدا، نەیانتوانیوە نە هێز نە هزر ، نە جێ پەنجەیان دیاریبکەن و بەدیدێکی ژنانە، مودێلێکی نوێی خۆکردی ژن لە باشوور، لەناو سیاسەت و کۆمەڵگا و رۆشەنبیری دا دابهێنن .

کەوتنە ژێر هێڵێکی تری هەژاری هۆشمەندی، کە زۆر بێزەوەرە ئەویش ناوزەدکردنی ژنانە بە کاڵایەکانی وەکو ترۆمبێلی گرانبەها ، مۆبایل و سیتی ، گەرەک ، هوتێل ، قوماش، جۆرەها بابەت و کاڵای ناجیزەتر ، لەهەمانکاتدا شانازیکردنی ئەو ژنانەشە بەو ناوبانگانەی کە لە ئامێرەکانەوە سەرچاوەیان گرتووە کردونیەتە ئایکۆن و ئەستێرەی ناسراو ،ئاشکرایە لە هەر کۆمەڵگایەکدا، کاتێک دەبەنگی ریکۆرد دەشکێنێ و، هەڵفریواندنی گشتی دەگاتە لوتکە، ئەوکات، جۆرەها کەس و بابەتی پووچ، دەبن بە ئایکۆنی مەزن و جیهانی ، لە کۆمەڵگە دواکەوتووەکانیش دا،بە جۆرەها زڕە ئایکۆن کۆپیان دەکەنەوە .
ئەوەی ڕاستییە، کۆمەڵگەی کوردی ، کۆمەڵگەیەکی تازەپێداکەوتەیە، لە درزێکی بچوکەوە، هەڵڕژاوەتە ناو جیهانێکی مادی و ئەو سەرمایەداری و کەپیتالیستە تینویەی، بێڕەحمانە مرۆڤ دەهاڕێ، بۆ بەدەستهێنانی قازانجەکانی، بەتایبەتیش ژنان .
دەرئەنجامیش ئەو بەكاڵابوونە بلەزەی ئەو جۆرە ژنانەی ، سۆشیال مێدیا زۆر بە خێرایی، زۆر بەکاڵوکرچی کردونیەتە، ئەستێرە و خاوەن ناوبانگ ، بە ملێۆنان فۆلەوەرو لایک و ناوبانگی دیجیتاڵیان هەیە، وەک بوکەڵەیەکی دیجیتاڵی لە قەیرانی هۆشمەندی دا دەسوڕێنەوەو دەکرێنە سەرچاوەی بازرگانی کردن بە مرۆڤ.
بۆ تێڕامان لەو پرسە پێویستە، سەرنج لە ستراکتۆرو سروشتی کۆمەڵایەتی و، سایکۆلۆژی کۆمەڵگەی کوردی بدەین، ئنجا دەبینین چ تێکەڵەو تێکچڕژانێکی مادی ، مۆڕاڵی ، بەهایی ، بەناوی پێشکەوتن و کرانەوە، بەناوی هونەر ، مێدیای ئازادو ، بازرگانی ئازادەوە، لە کوردستان دروستبوون ، لەهەمانکاتدا بە پێچەوانەشەوە، کۆمەڵگا تژیە لە چەپاندن و، نەبوون و پەراوێزخستنی، پێگە و دەنگی ژنانی، بەتوانا و شارەزا لە هەر یەک لە بوارەکانی ژیان دا.
هەر لێرە دا، دەبێت لەسەر ڕاستیەک، هەڵوێستە بکەین، ئەویش ئەوەیە، هەتا ئێستاش لە هەرێمدا ئەکادیمیایەک، گەلەرێیەکی شایستە نییە، هونەری تێدا بخوێنرێ و (ئارت) هونەری تێدا نمایش بکرێت!؟ لەبەر ئەوە، دەبێت بەسەرسوڕمانەوە، سەرنچ لەو هەموو ژنە (مێکاپ ئارتیستانە ) بدەین و، بزانین دروست لەکوێوە هەڵقوڵاون و، بەرهەمی چ جۆرە بازرگانیەکن ؟! هەروەها لێرە، نە پیشەسازی جلوبەرگ هەیە، نەبازرگانی جلوبەگ ، ئەی ئەو هەموو نمایشکارە و مۆدێلانە چۆن دەتوانن، ئەو ناوبانگانە لە خۆیان بنێن.
لەگۆشەنیگایەکی ترەوە ، ئەگەر بەراوردێکی نێوان ژیانی کۆمەڵایەتی ڕاستەقینە و ژیانی سۆشیال مێدیای کوردی بکەین، هەست بە دوفاقیەکی ترسێهنەر دەکەین ، چونکە کۆمەڵیک ژن بوون بە مۆدیل ، مایکاب ئارتست ، لایف دروستکەر ، بلۆگەر ، فاشیۆن دیزاینەر، ئەستێرەی میدیای بەناوبانگ ، هتد،،، زۆر ناوی سەیرو سەمەرەتر، کە تەواو ناکامڵ و دژەبەیەکن، لەگەڵ ئەو پیشانەدا،
چونکە نە بەڕاستی خاوەن پسپۆریەکن، لەو پیشە و بوارانەدا، نە دەرهاویشتەی سروشتی ژیانی ئەو کۆمەڵگەیەن، کە تێدا گەورەبوون و دەژین، بەڵکو زڕە کۆپیەکی بێزەوەری، ئەو ژنە ئایکۆنانەی کەنداو، یا رۆژئاوایانەن، كە بە مەبەستێکی بازرگانی و سەرنجڕاکێشانی ژنان بۆ خۆیان، وەک کاڵاو، هەروەها بۆ ئەو کاڵایانەی نمایشی دەکەن، هەڵتۆقیون و ژنیان کورتکردۆتەوە تەنها بۆ بازاڕ.
لەبەر ئەوە، هەتا وردتر ببینەوە، بە لەشکر ژنی( رۆشەنبیر هەژاری) تر دەبینن، کە بودجەیەکی زۆری ئەو وڵاتە دەبەن و، کەس ناشیانبینێت و ناشیانناسێت، بەشێکیان لەژێر تایتڵی ، داکۆکیکەر لە جێندەر، فێمێنیزم، بانگەشەی سکۆلارێکی سەربەخۆ دەکەن، لە ناو پۆستی کارتۆنی و رێکخراوەیی دا، بەشێکیان ئەو کلاسە لە بەناو ئەستێرەو هونەرمەندن ، بەشێکی تریان، پۆستی سەرۆکی هەستیارترین دەزگا دەکەن، لەناو دەزگا هەستیارەکاندا، مووچەی بەرز بەرزیان پێبەخشراوەو ، وەکو موشەخۆرێکێش زەبر لە هاتنە پێشەوەی ژنانی بە توانا دەدەن.
هەموو ئەو ژێر هیڵە هۆشیاریانەی ئاماژەمان پێدان، ژنانێکیان پەروەردە کردوە کە بە جۆرەها تایتڵ، لەناو نەخشەی ئابووری و سیاسی و کۆمەلایەتی و دەرکەوتوون، بەڵام تا ئێستا نەیانتوانیوە(حیزببەندی) و (کالابەندی) ، کە هاشێوەی( پارێزبەندی ) یاسایی، پێیان بەخشراوە، جیاواز لەو ئەجیندا مادی و سواوانە، لەو بەكاڵابوونە قێزەوەنە، نەیانتوانیوە کۆدەنگیەکی ژنانە دروستبکەن و، لەسەر کێشە سەردەمیەکانی ژن لە هەرێمدا گوتاری هۆشمەندی و ئاوەزمەندی خۆیان هەبێت، ئەگەر سەرنج لە گوتارەکانیان بدەیت، جۆرەها ڕەگی دووبەرەکی کومەڵایەتی، دژایەتیکردنی هەرێمی کوردستان، رەگەزپەرستی، پاشکۆیی دەبینیەوە .

هەروەها ئەوڕۆ، ڕوویەکی تری ترسێنەری، کەوتنە ژێر هێڵی هەژاری هۆشمەندی کەوتنە ژێر هیڵی هەژاری ژنبوونە ،ئەویش لە ڕێی بڵاوبوونەوەی شەپۆلی پۆرنۆئەدگاری و نەشتەرگەری جوانکاری، جوانکاری روخسارو جەستەیە، کە لەهەرێمی کوردستان، دەرهاویشتەی سەرسوڕهێنەری لێکەوتۆتەوە، هەروەها یەکە لە بازرگانییە ڕەشەکان و، هۆکاری سەرەکی تێکچوونی ئاسایشی تەندروستی وئاسایشی کۆمەلایەتی ژنانیشە.

ئەگەر وردتر سەرنج بدەی، جیاواز لە مۆدێل و فیگەرەکانی موزیک و هونەر ، ژن لەناو زۆربەی چینەکانی مامناوەند هەژارو و خیڵەکانیش دا، هەتا بگرە ئەو ژنانەی خودان پۆستی کۆمەلایەتی و سیاسی باڵاشن، بە ڕوخسارێکی شێواوی پفدراوی بۆتۆکسی و راکێشکراو ،نیمچە هەرزەییەوە دەردەکەون ، خەریکە روخسار شێواوی و پۆرۆنۆئەدگاری ژنان لە ڕێگەی جوانکاریەوە دەبێتە دیاردە و ستاندار، بۆ بەدەستهێنانی پێگەو پۆست و ناوبانگ و هەروەها ئەو پۆرنۆئەدگاریە بەهێزترین پێودانگە بۆ چوونە ناو سیاسەت و بازرگانی و ئەکادیمیاو کۆی ستراکتۆرەکانی کۆمەڵگە.
ڕووی لەوەش سەمەرەتری، کەوتنە ژێر هێڵی هەژاری ژنبوونەوە، رۆژئاوا ئەدگاریە، لە شێوەی دەرکەوتنی نەوەیەکە، لە کیژە گەنجەکان ، کە بە شێوەزارێکی نیمچە ئینگلیزی دەئاخفن و، رۆژئاوایانە دەهزرن و، بە ستایلێکی پرۆ رۆژئاوایی، رەفتاردەکەن !
ئەوان سەرەڕای روخسار شێواوی ، زمان شێواوی ،ئاکار شێواویشن، زۆربەی زۆریشیان، پەروەردەو دەرچووی زانکۆ و قوتابخانە، ئینگلیزی و بیانیەکانن، کە بەشێوەیەکی گشتگیر، لە سوشیال میدیادا، بەزمانی ئینگلیزیەکی هەندێک جار تیكەڵکراو بەکوردی، نوێنەرایەتی هزری ژنانی کۆمەڵگاو، ئاوەزمەندی ئەوڕۆی ژنانی کوردستان دەکەن .
ئەوانە، نائاگایانە دەر هاویشتەی ئەو کولتوورە ئەمەریکیەن، کە بیست ساڵێکە، بەسەر کوولتووری کوردی سەپێنراوە، بەتایبەت لە ڕێگەی خوێندن، لە زانکۆ ئەمەریکیەکان و، بەڕواڵەتیش، لەهەوڵی دەستگرتن بە کوولتووری کوردیەوەن ،بەلام لە بنەڕەتدا تەواو رۆژئاوا هزرن و لە کەسایەتیان دا، هەست بەو بۆشاییە گەورەیە دەکەی، کە لە نێوان ئەوان و نەوەی پێش خۆیاندا دروستبووە.

کۆی ئەو ئاماژانە دەرئەنجام و گەواهین بۆ هەبوونی کەلینێکی گەورەی وەبەرهەمهێنانی مرۆیی و سیاسەتی وڵاتسازی و گەندەڵی ، لەوانەش زۆر ترسەناکتر ئەوەیە ، کە کۆمەڵگا بەتەواوی بکەوێتە دەست مێدیا ، مێدیا نوێنەرایەتی هەموو ڕەهەندە مەعریفی و زانستی و ئیتیکیەکانی بکات ، میدیا رۆڵی هەموو دەزگایەکان بگێڕێت ، مێدیا لەبری دادگا ، تاقیگە وئەکادیمیایەکان بڕیاربدات، دروست وەک ئەوەی ئەوڕۆ لەکودستان ئەزموونی دەکەین، ئەگەر ورد سەرنجبدەین، لەو دونیایەدا زۆر بە دەگمەن دەبینین، کەسێک ناهێنرێتە سەر شاشەی تەلەفزێۆنێکی سەتەلایت، ئەگەر بە ستاندارە جیهانیەکان، پێوانە نەکرابێ و، بە ڕۆشەنبیر نەناسرابێ!

بەڵام بە پێچەوانەوە، لەو کۆمەڵگەیەدا، لەو زەلکاوی مێدیاو سوشیاڵ مێدیایەی ئەورۆدا، هەموو پێوەرەکان بەلاوە نراون، تەنها بەمەبەستی، پەیداکردنی بینەری زۆرتر و، لایک و شێری زیاتر ، رۆژانە دەبینین کەسانێک ، ژنانێک، کە لەترۆپکی هەژاری رۆشەنبیری دان، لە تیڤیەکاندا پیشاندەدرێن ، دواتر رێژەی ئەو هەموو بینەرە و، لایکانەی لەسەر ڤیدۆکانن ، وەک هاوبەش و هاوڕا دەژمێردرێن، هەروەها ئەو مێدیاو سۆشیال مێدیایانەی، سەدان جار پەخشیان دەکەنەوە، زۆر زیاتر کارەساتبارترن لە دیمەنەکان.

ئەوەی جێگای تاسانە ، هەرێمی کوردستان لە سی ساڵی ڕابروودا ، سیاسەتی فێرکردن خاڵی بووە لە سیاسەتی پەروەردە زۆر بە لاوەکی ئەژمارکراوە ، بەتایبەت بۆ ژنان هەم لەڕووی زانستی هەم لەڕووی هۆشیاریەوە لەژێر هێڵی هەژاری ستانداردەکانی جیهان دایە ، بەدەگمەن نەبێ قوتابیە کیژەکان بارگاویکراون بە بەكاڵابوونێکی گشتگیر بۆنموونە، بوون بەو هونەرمەند و ئەستیرانە یان کۆپیکردنەوەیان ، بڕوانامەی بەرز ، هەبوونی سامان و ناوبانگ، نەشتەرگەری جوانکاری ، شووکردن بە کەسانی ساماندار ، بەدەستهێنانی پۆست و پێگە.

ژ دووماهیەدا ئەوەی گوومانی تێدانیە ئەوەیە هەر کۆمەڵگەیەک، پرۆسەی وەبەرهێنانی مرۆیی، تێیدا شکستی هێنابێ، گەندەڵی و ڕوکەشکاری لەناویدا رەگیان داکوتابێ، ئەوا حەتمەن لە لایەن ژنانی هزر شێواو ، روخسار شێواو ، زمان شێواو ،ئاکار شێواوەوە نوێنەرایەتی دەکرێت، هەروەها كاتێک ئەو جۆرە ژنانەش نیوەو دایکی کۆمەڵگەکە بن ، ئەوا بەدڵنیایەوە، کۆمەڵگایەکی داماڵدراوە، لە ڕەسانەیەتی و کۆمەڵگەی هەوەس و هەرەسە و جگە لە هەوەس و هەرەس، زیاتر هیچی تری لێ چاوەڕێ ناکرێت و ژنەکانی هەمیشە لەژێر هێڵی هەژاری ژنبوون دا دەمێننەوە ، هەروەها ئەو کۆمەڵگەیە لە هەژارترین ئاستی ئاسایشی تەندروستی و کۆمەڵایەتی دا دەمێنێتەوە هەرگیز ناکارێ تاکیكی هۆشمەند پەروەردەبکات.

٢٠٢٠\٥\٢٠

ماڵێک، دڵێک، چرایەک،
ڤایرۆسی مرۆڤ، مرۆڤی ڤایرۆس، ژەهری..
پەنجەکان، سوتانی باڵی نەوسەر،
کوێربوونی ماسیەکان، خنکانی هەڵۆ

لە گەردونێکی بێهودەدا
هەموان کەرەنتین، بە تاریکی هاتن..
بە تاریکیش، ئەم شانۆ بێسەرو بەرە..
جێدێڵن، پەیامی ناڕۆشن،
دڵەکان کون، ئاسمانیش…
وەک ڕۆح، وەک وشەکان، بۆش
هەر چاوەڕوانن، دوور لە ڕێگای بینینەوە
پێش سوتانی زەمین، ڕاوکردنی سروشت، هەروەک..
مەرگی پڵنگ، خنکانی دارستان،
دانانی تەڵە بۆ هەوری یاخی
کەرەنتینی دڵ، کەرەنتینی حەز، کەرەنتینی..
نیشتمانێک، بەجێمان هێشت،
لەسەر لەپی ڕەشی ئافات

دڵۆپە بارانێک لە بونێکی سارد ،
ڕوخسارێک وەریو وەک سوتماک..
وەک ڤایرۆس ، لە جەستەی تەنیاییدایت ،
وەک ڤایرۆس، لە نەبوونا دێی، ئەشمێنی و..
ناشمێنی، مردن لە جەستەی هەردوکمانە..
وەک ڤایرۆسێکی نادیار، بەڵام زۆر ترسناک
خاکێک، وەک دوو لەتە سێو..
کراوەتە سەر خوانی دوو مەرگپۆش،
نەوت و کریستاڵی زەمین، خۆراکی ئەوان
ئێمەش وەک خەو، وەک ڕەشەبا
دێێن و ئەچین،لێئەگەڕێین، بێگوێدانە
ئازار، تا ڤایرۆس لاشەمان کەوڵ ئەکا
دوای مەرگ برسێتی کوا، گەڕان کوا

کەرەنتینی ماڵە چۆڵەکان، کەرەنتینی چۆلەکە بەستەزمانەکانی دوای جەنگ،
سواڵکەرەکانی ئەوشەقامانەش..
نەچووونەوە سەر تولەڕێی هیچ فیردەوسێ

پرسیارێک، لە گوڵی خۆڵەمێشی…
خۆشبەختی، لە وڵاتێک لە زەرنیخ
و هەنگوین، پرسیارێک دەربارەی..
بەدبەختی ئەو مردوانەش، هەم خاکیان، ..
هەم خوێنی زەمینیان لێدزرا.

لە جيهاندا ئێستا هەمووکێبرکێی سەرکەوتن دەکەن بۆ كاركردن یان گەیشتن، بەو خەونەی کە هەیانە، کە لە دونیای ئێستادا ئەمە بەتەنیا بۆ پیاو نەماوەتەوە، بەبەراورد لە گەڵ چەند ساڵی ڕابردوو، گەر سەرنج بدەین لە مێژوودا لەسەردەمانی زوو ئافرەت زیاتر لە بواری بازرگانی و خاوەنداریەتی و ئابوریدا کاری کردووە، بەڵام بەپێی قۆناغ ئافرەت ئەم توانایی لێ زەوت کراو پیاو خۆی بە خاوەنی بازرگانی و موڵکداری ئەزانی.ئافرەتیش دەبێت لە ماڵ بێت، بەڵام لە دونیای ئێستادا کە قوناغی پۆست مۆدێرنەیە دەبینن، ئافرەتیش لە کایەکانی سیاسی و ئابوری و بازرگانی و هەتا دوای نمونەی زیندوون لە سەرکەوتووی و بەرپرسیارەتی کە نمونەی زیندوو هەن لە ئێستای جیهاندا کە ئافرەت سەرکردە و خاوەن کار و بەرێوبەر و فەرماندەی هێزی چەکداری وڵاتەکانیانن،  لە ئێستادا ئافرەتیش دەلێت من دەتوانم ئیتر من بەتەنیا ژنی ماڵەوە نیم.

وەک دەبینن، لە کۆمەڵگەی کوردیدا؛ ئافرەتیش هاتۆتە نێو کایەی بازرگانی و كاركردن  بەتایبەت لە ئێستادا  خۆشبەختانە ئافرەتيش هاتۆتە ئەم نێوەندە بۆ ئەوەی خاوەن کار و خاوەن بازرگانی سەربەخۆبێت، شان بە شانی پیاو، وەک چۆن ئەبینین لە ڕابردوو یەکەمین ئافرەت لە کوردستان (نەجیبە)خانی مەلای گەورە بوو چۆتە بەرخوێندن، هەم لەرووی کۆمەڵایەتیەوە دەستکەوتێکی مێژووییە کە کچە مەلایەك شان بەشانی ڕەگەزی پیاو بخوێنێت و مافی چینایەتی ڕەگەز بە دەست بێنێت ، هەم لە ڕوی زانستیشەوە وەك ئافرەتێك بەشداری لە پیشخستنی کۆمەڵگای کردوە … چەندان نمونەی هاوشانی خاتوو نەجیبەمان هەیە.

 بۆیە دەبێت ئافرەت لەو قاڵبە بێتە دەرەوە، بەو پێی خاوەن بازرگانی و سەرمایەیی  خۆی بێت، بۆ باشترکردنی ژیان و دونیا بیننی خۆی شان بەشانی خێزان یاخود هاوسەرەکەی کە هاوکاربێت.يەكسانی جێندەرەری لەوەدا زیاتر یەکسان دەبێت کە پیاو و ژن لە کاردا یان لە هەڵبژاردنی شتەکانی سەربەست بێت، ئێمە کارکردن بە یەکێک لەم نمونانە دا ئەنێین تا ڕادەیێک وا دەکات ئەم بەڵانسەی جێندەری ڕابگرێت. پێویستە لەم عەقلە دۆگمایە بێینە دەرەوە، کە ئافرەت تەنیا ژنی ماڵەوە نییە،  کە پێمان وایە ئافرەت پێویستی بە کار و پێویستی بە سەربەخۆی داهات نیە، چونکە ئەو خاوەن ماڵ و خاوەن هاوسەر ئەو کارەش بۆ هاوسەرەکەیەتی کاربکات و ژنیش تەنیا دەبێت لە ماڵ بێت. بەڵام نا ئافرەتیش پێویستی بە کارە و ئافرەتیش خاوەن هێز و بڕیارە هەم ئەتوانێ دایک بێت هەم ئەتوانێت بازرگان و سەرکردەش بێت . بەلێ گرنگی ئابوری سەربەخۆ بۆ ئافرەت پێویستە و گرنگە، کەم کەس ئەتوانێت لەم گرنگیە تێبگات، چونکە هەم ئەتوانێت هاوکار و هاوپشتیوانی هاوسەر و خێزانەکەی بێت، تێیدا هەست بە بوون و وجوودیەتی خۆی دەکات وەک مرۆڤێک هاوشان وەک پیاو. بۆیە ئەمە کاری پەروەدە و کاری ڕێکخراو و نێوەندەکانە کە بتوانن وشیاری زیاتر بخەنە روو بۆ بەرچاو روونی زیاتر لەهەم بەر وشیاری ئافرەتان وەک ئەوەی ببن بە خاوەنی ئابووری سەربەخۆ و کاری تایبەت بەخۆیان. 

کاری حوکمەتیشە وەک هێزێکی وەگەر خەر لەتوانای ئافرەت بڕوانێت، کە لە سێکتەرەکاندا بەرپرسیاری زیاتریان پێ بدرێت تا ببێت بە هەوێنی هێز و توانست بۆ کچ و ژنانی تر لە کۆمەڵگە، لە ڕێگای دەزگای ڕاگەیاند و زانیاری حوکمەتیش زیاتر کاربکرێت لەوەی ئافرەتیش هیچی کەمتر نییە لە پیاو، چونکە لە کۆمەڵگەی ئێمەدا تا ئێستاش ئەم دیاردەی کارکردنەی لای ئافرەت بەچاوێکی ترەوە سەیر دەکرێت، وەک بلێ لادانە لە ڕێساو یاسای دابونەریتە باوەکانی نێو کۆمەڵگە، کت بەداخەوە تا ئێستا بەشێوەیێکی بەرچاو ئەم ڕێگریە کاڵنەبۆتەوە لەنێو خێزانی کوردیدا تا بتوانێت ڕێگر نەبێت کچ و هاوسەری خاوەن کار و خاوەن بیرۆکەی تایبەت بەخۆی بێت. ئەبێ کار بۆ وشیاری زیاتر بکرێت، پێشنیازی زیاتر بخرێتە روو بۆ حوکمەت بەوەی ڕیفرۆمێکی بەرچاو بکات سەبارەت بەپرسی ئافرەت لە نێو کۆمەڵگەی کوردی دا

نجیب محفوض دەلێت: ئەوانەی توانای ئافرەت کەم دەنرخێنن ، هیوادارم منداڵی دووبارە بکەنەوە بەبێ دایکیان .!

ئەگه‌ر ژنان خۆیان هۆشیار نەکەن و هەوڵی باوەڕ بەخۆبوون و پشتبەست بەخۆیان لە ناخی خۆیاندا دروست نەکەن، ئەوا هەر زوو کاروانی کارکردنیان رێگەکەی لێ پێچەوانە دەبێتەوە و ئاڕاستەکەی بۆ ماڵەوە دەگۆڕێت.

بۆیە هەتا دره‌نگ نەبووە، ئەبێت جوڵانه‌وه‌یه‌كى رێكخراو دروست ببێت بۆئەوەی ئەم هەلە بقۆزێتەوەو باوەڕو هێزی بەردەوامی و رەوایەتی کارکردن لە مێشکی ژناندا جێگیربکات و كاركردنی ژنان له‌ ده‌ره‌وه‌ی ماڵیش، واته‌ ڕوانین له‌ كاركردن وه‌ك ئه‌رك و هه‌م مافیش ببێته‌ نه‌ریت و ژنان هۆشیارییان هه‌بێت له‌ سه‌ر ئه‌رك و مافی خۆیان و گرنگی كاركردن و ئابووری سه‌ربه‌خۆ.

پارێزەر مریەم عباس برادۆستی

بێدەنگی و چاونقاندنی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی بە تایبەتیش نەتەوە یەکگرتووەکان، لە ئاستی ئەو تاوانە قێزەوەنانەی تورکیای رەگەزپەرست و تیرۆریست و خوێنڕێژ، کە بە شێوەیەکی زۆر دڕندانە لە دژی گەلی کوردمان بە گشتی و لە دژی خەڵکی سڤیلی کورد ئەنجامی دەدەدات.. هێندەی تر بۆتە هاندان بۆ تورکیا بۆ درێژەدان بە تاوانەکانیان لە دژی گەلی کوردمان لە هەر شوێنێکی کوردستان دا بێت.. بە ئاشکرا تورکیا پێشێلی یاسا نێودەوڵەتییەکان و مافەکانی مرۆڤ دەکات، ئەو تاوانانەی کە دەرحەق بە کورد کردوونی و دەیکات، تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و تاوانی جەنگ و تاوانی کۆمەڵکوژین، دەبوایایە مافەکانی مرۆڤ داوایان بکردایە کە رژێمی رەگەزپەرست و تاوانباری تورکیا لە سەرووی هەموویانەوە، خوێنڕێژ و گەورە تیرۆریست، ئەردۆگانی سیکۆپاتی لەسەر ئەم تاوانانی لە کورد و لە سوریا و لە لیبیا دەکات، دادگایی بکرێت. بە داخەوە کە بێدەنگن، پەیمانی ناتۆش پشتی تورکیا دەگرێت و لەم تاوانانەدا بەشدارن.
لە نیوە شەوی، شەوی رابردوو (١٥/یۆنیۆ/٢٠٢٠) هەژدە فرۆکەی جەنگی تورکیا لە جۆری (ئێف شانزە)، بە ناوی شاڵاوەکانی (چـڕنووکی هەڵۆ) بە بیانووی بێ بنەمای بوونی بنکەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان، زیاتر لە سی هێڕشیان کردە سەر کەمپی ئاوارەکانی مەخەموور و نەخۆشخانەی شەنگال و ماڵی هاوڵاتیان لە برادۆست و بناری قەندیل و خواکورک و زاب و لە چیای شەنگال، بە رۆکێت بۆردوومانی ئەو شوێنانەیان کرد، تێکڕا زیاتر لە بیست ناوچەی باشووری کوردستانیان بۆردوومان کرد، تەنانەت لە شاری قامیشلووی رۆژئاوای کوردستان، گوێیان لە زرمەی رۆکێتەکان بووە. چەندین هاوڵاتی بریندار بوونە. تورکیا هەموو منداڵێکی ناو لانکی کوردیش بە پەکەکە دادەنێ. گەر کورد لەسەر مەریخیشدابن، بەردەستیان بکەوێت دەیکوژن. ئەوان دار و بەردی کوردستانیش بە پەکەکە دەزانن.. ماوەیەک پێش ئێستا لاوێکی عەرەبی سوریا لەلایەن پۆلیسی تورکیاوە لە تورکیا کوژرا. لە پۆلیسیان پرسی بۆ ئەم بێتاوانەتان کوشتووە؟!
لە وەڵامدا وتیان: وامانزانی کە کوردە!
لە ئەردۆگانی خوێنڕێژ دەپرسین، ئایە کەمپی ئاوارەکانی مەخموور و نەخۆشخانەی شەنگال و ماڵەکانی هاوڵاتیان لە برادۆست و بناری قەندیل و شەنگال و مەخموور دا، بنکەکانی پەکەکەن؟! نەخیر زۆر باش ئەوە دەزانن، وەکو وتمان ئێوە مەبەستان کومەڵکوژی و رەشەکوژی کوردە و دەست لە هیچ کوردێک ناپارێزن.
ئەوە تاوانانەی تورکیا ئەنجامی دەدات، تاوانی پاکتاوی نەژادین و دەیانەوێت ناسنامەی نەتەوەیی کورد بسڕنەوە.. تا ئەمڕۆش دان بە بوونی پەنجا ملیۆن کورد دا نانێن. لە کام شەڕی نێودەوڵەتیدا، لە شەوێکدا، هەژدە فڕۆکە بە جارێک و سی هێڕش کراوەتە سەر هاوڵاتیان و بە رۆکێت ماڵەکان و کەمپەکان و نەخۆشخانەکان بۆردوومان کراون؟؟
بێگومان ئەمە تاوانێکی کوتوپڕ نییە، دەبێت چاوەڕوانی تاوانی گەورەتریش لە تورکیای فاشستی بکەین.. لە رۆژی یەکشەمە (١٤/یۆنیۆ/٢٠٢٠) بەڕێوەبەری هەواڵگری سەربازی تورکیا (هاكان فیدان) بە سەرۆکایەتی شاندێکی باڵای سەربازی، سەردانی عێراقی کرد، لەگەڵ بەرپرسانی باڵای عێرق و بەرپرسانی باڵای سەربازی عێراقدا، کۆبوونەوە، دەشڵێن هاکان فیدان لەگەڵ خودی سەرۆک وەزیرانی عێراق مستەفا کازمی کۆبوونەتەوە، فیدان و کازمی پەیوەندییان بە یەکەوە هەیە، لەو کاتەوە کە مستەفا کازمی سەرۆکی گشتی هەواڵگری عێراق بوو. هاکان فیدان ئاگاداری عێراقی کردۆتەوە کە هێڕش دەکەنە سەر باشووری کوردستان. گەرچی عێراق خۆی لێ گێل دەکات و نوکووڵی دەکات کە فیدان لەگەڵ کازمیدا دانیشتووبێت.. ئەوە راستییەکە و دوو کەس لە سەری ناکۆک نین. کە سەردانی هەر بەرپرسێکی تورکیا بۆ عێراق و بۆ ئێران یا بە پێچەوانەوە، بۆ پیلان دانان لە دژی گەلی کورمان، سەردانی دەکەن و چاویان بە یەکتری دەکەوێت.
بە داخەوە بە رەزامەندی دەسەڵاتدارانی باڵای هەردوو حیزبی دەسەڵاتداری باشووری کوردستان و حکومەتی هەرێم.. شارەکانی (هەولێر، دهۆک، سلێمانی، کەرکووک، سۆران، زاخۆ، مەخموور، شەنگال) پڕبوونە لە میت و ئیتیلاعات و پاسداران و لە سیخوڕ و هەواڵگری تورکیا و ئێران. بۆ سیخوڕیکردن و تیرۆرکردنی تێکۆشەران و چالاکوانان و دڵسۆزانی گەلەکەمان.
شەرمەزاری و رسواییە بۆ حوکموتی کوردستان و پەرلەمانی کوردستان و هەردوو حیزبی دەسەڵاتدار، کە کەمترین هەڵوێست، ئەوەیە، تەنها بە بەیاننامەیەکیش ناڕەزاییان دەرنەبڕی و پرۆتیستۆی ئەم تاوانەی تورکیایان نەکـرد.. چۆن شتی وا دەکەن؟!
کەناڵە تەلەفزیۆنییە بەکرێگیراوەکانی تورکیاش، لە باشووری کوردستان دا، وەکو پێشتر بە شەرمەزارییەوە باسی دەکەن، هەر وەکو پێشتر دەڵێن، فرۆکەکانی تورکیا بارەگاکانی پەکەکەیان بۆردوومان کرد. دەک رووڕەش و شەرمەزاربن.
رەش پێستەکان لە ئەمریکا و لە زۆربەی وڵاتانی جیهان، ئێمەی کوردی لە کوردستان، ناڕەزایی خۆمان بەرانبەر بە کوشتنی (جـۆرج فلۆیـد) دەربڕی و بە توندی سەرکۆنەی ئەم تاوانە رەگەزپەرستییەمان کرد.. ئەی بۆ گەلان و دەوڵەتان لەسەر کۆمەڵوژی و رەشەکوژی و تیرۆرکردنی بە هەزاران جـۆرج فلـۆیدی کورد، دەنگیان هەڵنابڕن و خۆپێشاندانی ناڕەزایی سازناکەن، بەرانبەر بە رەگەزپەرسترین و تیرۆریسترین میللەت و دەوڵەت لە جیهاندا، کە تورک و تورکیایە.؟! گەر ڤایرۆسی کۆرۆنا (كۆڤید نوزده‌) لە وڵاتی چینەوە بڵاوبووبێتەوە، ئەوا چەندین ساڵە ڤایرۆسی رەگەزپەرستی لە تورک و تورکیاوە بڵاوبۆتەوە.
پێویستە نەتەوە یەکگرتووەکان، تاوانەکانی ئەردۆگانی سەرۆکی (ئیخوانوشەیاتین) لە کوردستان و سوریا و لیبیا رابگرن، تورکیا و ئێران هۆی ئاژاوە و ناسەقامگیری و شەڕن لە کوردستان و عێراق و سوریا و لیبیا و یەمەن و لوبنان و شوێنانی کە.
داوا لە رۆڵە دڵسۆزەکانی گەلەکەمان دەکەین، لە کوردستان و لە هەندەراندا، ناڕەزایی خۆیان دەربڕن و بە تووڕەیی و توندی پرۆتیستۆی ئەم تاوانەی تورکیا بکەن.

رەزا شوان
١٥/ یۆنیۆ/٢٠٢٠

زۆر قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌م قه‌یرانه‌ و شكستهێنانی یه‌كجاره‌كی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ كرا و به‌ وردی ئه‌وه‌ش بۆ هه‌موان سه‌لمێنرا كه‌ هیچ ده‌ره‌تانێك و ده‌رگایه‌كی نیمچه‌ واڵاش بێت له‌به‌رده‌م ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ نه‌ماوه‌، پرسیاره‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ چاره‌سه‌ر چیه‌؟
هه‌ندێك ده‌رچه‌ ته‌نگه‌به‌ره‌كه‌ به‌ ئازادی هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خته‌ی هه‌رێمی كوردستان و به‌ ده‌سته‌به‌ری پێشوه‌خته‌ی بێگه‌ردی و نه‌زیهی و دوور له‌ ساخته‌كاریی و به‌ سه‌رپه‌رشتی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ده‌بینن. هه‌ندێكی دیكه‌ به‌ خۆته‌سلیم كردن به‌ به‌غدا و دورخستنه‌وه‌ی ده‌ستی كورد خۆی له‌ به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری سیاسی و ئیداری هه‌رێم ده‌زانن، كه‌ ئه‌مه‌ش جگه‌ له‌ شكستی كۆتایی و ئاشبه‌تاڵی ئه‌زمونه‌كه‌ نه‌بێت هیچی تر ناگه‌یه‌نێت. هه‌ندێكی تر تا ئیستا ئومێدێكیان به‌م ده‌سه‌ڵاته‌ ماوه‌ و ئه‌م ململانێی حزبیه‌ ناره‌وایه‌ و ئه‌م ركابه‌ریه‌ی نه‌زانانی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات و ده‌سترۆیشتووان به‌ هۆكاری سه‌ره‌كی و بنه‌ڕه‌تی نه‌هامه‌تیه‌كان ده‌ زانن و ده‌كرێت به‌ هه‌ر چۆنێك بێت به‌ وه‌لانانی ئه‌و خه‌لكه‌ی به‌ربه‌ستن له‌ رێگه‌چاره‌ و به‌ پركردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات به‌ كه‌سانی خاوه‌ن حیكمه‌ت و دانای نێوخۆیی كوردستان ده‌توانن فشار بكه‌ن و تا راده‌یه‌ك بریار بكه‌وێته‌ ده‌ست خه‌ڵكی دوور له‌به‌رژه‌وه‌نیخوازی و پاك و زاهید و له‌خۆبردوو بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر ه‌یچ نه‌بێت ئه‌م قۆناغه‌ تێپه‌ڕێنن. هه‌ندێكی دیكه‌ش جگه‌ له‌ مانه‌وه‌ی هه‌رێم وه‌كو قه‌واره‌یه‌كی به‌تاڵ و به‌ ژێربه‌ژێر خۆراده‌ستكردن به‌ وڵاتانی ده‌ره‌وبه‌ر به‌ شێویه‌كی یه‌كجاری و به‌ بێ رێكاری یاسایی بۆ ئه‌وه‌ی به‌ ناراسته‌وخۆش بێت ئه‌وان هه‌رێم ببه‌ن به‌رێوه‌، وه‌كو چۆن به‌ نهێنی ئه‌وان كۆتا فه‌رمانره‌وان و كۆتایی بریاردان لای ئه‌وانه‌ و به‌ كاریگه‌ریی ئه‌وان له‌سه‌ر به‌غدا خۆیان به‌ ناراسته‌وخۆش بێت هه‌رێم به‌رێوه‌به‌رن، كه‌ ئه‌مه‌ش زۆر قورسه‌ به‌ بونی ئه‌مریكا له‌ عیراق به‌ڕێوه‌بچێت، واته‌ لایه‌نێكی ئه‌م رایه‌ ئه‌وه‌یه‌ هه‌رێم به‌ فیعلی دابه‌شی ئێران و توركیا بكرێت و سه‌رحه‌م داهات و خه‌رجیه‌كانی به‌ده‌ست ئه‌وان بێت و دواتر له‌سه‌ر ئه‌رزی واقیع ئه‌وه‌ ده‌سه‌پێت و عیراق و هه‌رێمیش ده‌بن به‌ چه‌ند پارچه‌یه‌كه‌وه‌، هه‌ندێك ئه‌م راوبۆچونه‌ به‌خه‌یاڵ و ناواقیعی له‌قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن، به‌ڵام ئه‌گه‌ر میژوو و وه‌زع و واقیعی هه‌رێم به‌باشی بخوێننه‌وه‌ و له‌گه‌ڵ هاوكێشه‌كانی ناوچه‌كه‌ لێكبدرێته‌وه‌ده‌كرێت به‌ ئه‌گه‌رێكی زیندوو بیبینن.
هه‌ندێك باوه‌ڕی وایه‌ كه‌ شۆرشێكی سه‌رتاپایی هه‌رێمی كوردستان بێته‌كایه‌وه‌ و ئه‌م حاڵه‌ته‌ راماڵێت و ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ی هه‌رچیه‌ك بێت كه‌ له‌وانه‌یه‌ قه‌واره‌ی هه‌رێم نه‌ممێنێت و خه‌ڵكی دیكه‌ ده‌ست به‌سه‌ر چاره‌نوسی یه‌كجاریماندا بگرن و ئه‌م ئه‌زمونه‌ ببێته‌ خه‌ونێكی رابردوو، به‌وه‌ش له‌ ده‌ره‌نجامدا عیراقێكی یه‌كگرتووی ناوه‌ندیی دوور له‌ هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێكی كارتۆنی هه‌رێم دروست ده‌بێت و دكتاتۆرێك دووباره‌ دێته‌ كایه‌وه‌ و هه‌رێم هۆكاری زه‌مینه‌ خۆش كردن ده‌بێت بۆ ئه‌و پرۆسه‌یه‌ و له‌دواجاردا وڵاتانی ده‌وروبه‌ریش یارمه‌تیده‌ری ئه‌و كاره‌ ده‌بن.
به‌ڵام ئه‌گه‌رله‌ لای ئه‌م حزب و ده‌سه‌ڵاته‌ی كوردستان یه‌ك زه‌ڕه‌ هه‌ست به‌ به‌رپرسیارێتی و وه‌فاداری بۆ خوێنی شه‌هیدان و دڵسۆزی بۆ كورد و كوردستاان مابێته‌وه‌، یه‌ك رێگه‌ی له‌به‌رده‌مدا ماوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بیگرێته‌به‌ر و هیچی تر، ئه‌ویش:
له‌دوای ئه‌وه‌ی قه‌ناعه‌تی یه‌كجاری بكات و دان به‌وه‌دا بنێت كه‌ چاره‌سه‌ری ریشه‌یی لای ئه‌و نه‌ماوه‌ و ئه‌م حزبانه‌ جێگه‌ی ئه‌و ماتمانه‌ نین بۆ ئه‌وه‌ی باره‌كه‌ راست بكه‌نه‌وه‌ و ده‌بێت سه‌رجه‌میان كه‌نارگیر بن له‌ ده‌سه‌ڵاتدا، له‌دواجاردا ئه‌گه‌ر ته‌نها بۆ مانه‌وه‌ی خۆیشیان بێت بۆ ئه‌وه‌ی رؤژێك نه‌یه‌ت سه‌ران و ده‌سترۆیشوانیان له‌سه‌ر جاده‌ له‌سێداره‌ بدرێن، ده‌بێت فریای خۆیان بكه‌ون و ته‌نها یه‌ك بڕیاری له‌به‌رده‌مدا ماوه‌ بیدات، ئه‌ویش؛ له‌كوردستان كۆمه‌ڵیك خه‌ڵكی زانا و رابردوو پاك و به‌توانا و خاوه‌ن هه‌ڵوێست و كوردپه‌رست و دونیا دیده‌ ماون و دوورن له‌ ده‌سه‌ڵاته‌وه‌، كه‌ ده‌كرێت وه‌زعه‌كه‌ راگرن و نه‌هێلن ریسه‌كه‌ به‌ ته‌واوه‌تی ببێته‌وه‌ به‌ خوری و هه‌موو قوربانیه‌كان به‌فیرۆ بدرێن. ده‌بێت ده‌سه‌ڵاتی بڕیاردان و جێبه‌جێ كردن به‌وان ببه‌خشرێت وده‌سه‌ڵات و بڕیاری یه‌كلاكه‌روه‌ی كۆتایی لای ئه‌وان بێت و كاری هه‌نوكه‌یی و دوور مه‌ودا به‌وان بسپێردریت و وه‌ك‌ لیژنه‌یه‌كی وه‌زعی نائاسایی كارا ئه‌وان سه‌رجه‌م وه‌زعه‌كه‌ هه‌ڵسه‌نگێنن و رێكیبخه‌نه‌وه‌، ئه‌مه‌ش قوربانیدانی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ی ده‌وێت. ئایا ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ له‌به‌ر به‌رژه‌وه‌ندی خۆیشی بێت هه‌ست به‌و به‌رپرسیارێتیه‌ ده‌كات و خۆی له‌ژێر ئه‌م باره‌ قورسه‌ ده‌رده‌كات، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م ره‌ش و سپیه‌ تیكه‌ڵاوبووه‌ی ئه‌مڕۆ لێك جیا بكرێته‌وه‌.
ئه‌وه‌ی زۆر دیاره‌ كه‌ زۆرینه‌ی به‌رپرسیارێتی ئه‌م وه‌زعه‌ و هاتنه‌ ئارای ئه‌م قه‌یرانه‌ ئابووری و سیاسیه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ حزبه‌كان و ده‌سه‌ڵاته‌كانی پێشووی ئه‌م كابینه‌یه‌ی كوردستان و ئه‌گه‌ر هه‌ر به‌رپرسیارێتیه‌ك بكه‌وێته‌ ئه‌ستۆی ئه‌م حكومه‌ته‌ ئه‌وا وه‌كو حزب و سه‌ركردایه‌تی حزبی ده‌سه‌ڵات ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆیان و ده‌بێت ئه‌وباره‌ هه‌ڵگرن ئه‌گینا شكستهێنانی حكومه‌ت و مایه‌پوچبوونی له‌ ده‌رئه‌نجامی ره‌فتار و هه‌نگاو و بڕیاری كابینه‌كانی پێشتره‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ وهۆكاری سه‌ره‌كی ئه‌م نه‌هامه‌تیانه‌ سه‌ربه‌خۆیی ئابووری و مامه‌ڵه‌ی منداڵانه‌ی حكومه‌ته‌كانی پێشووه‌ی كوردستان وئه‌و بۆند و رێككه‌وتنه‌ نه‌وتیه‌ هه‌ڕه‌میه‌كانه‌ی زه‌مانی ئاشتی هه‌ورامی و نێچیرڤان بارزانی و به‌رهه‌م صاڵحه‌، به‌ڵێ دیدگای چه‌وت و نابینایی حكومه‌ته‌كانی ئه‌و كاتانه‌یه‌. بۆ داهاتوش ئه‌گه‌ر بریاری راست كردنه‌وه‌ نه‌دات، حكومه‌تی تازه‌ی ئێستاش له‌وان باشتر نابێت. بۆیه‌ ده‌كرێت سه‌رۆكی حكومه‌تی ئه‌مرۆ بۆ ئه‌وه‌ی خۆی له‌ ژێر ئه‌و باره‌ قورس و به‌رپرسیارێتیه‌ چاره‌نوسسازه‌ ده‌ربكات و شكیست و هه‌ڵه‌كانی حكومه‌ته‌كانی پێشووش نه‌خاته‌ سه‌ر خۆی، وه‌ك باسمان كرد ده‌كرێت لیژنه‌یه‌كی شاره‌زایانی بێ لایه‌نی كوردستان له‌ خه‌ڵكی به‌ئه‌زمونی خاوه‌ن پێشینه‌ی پاك و زانا و دانا پێكبێنیت و هه‌موو شتیك به‌ ئاشكرا باس بكرێت، چونكو دۆزینه‌وه‌ی رێگه‌ چاره‌ له‌دوای خستنه‌رووی راستیه‌كان ده‌بێت. به‌وه‌ش متمانه‌ له‌ نێوان خه‌ڵك و ده‌سه‌ڵات دروست ده‌بێت و خه‌ڵك وه‌كو پیشه‌ی هه‌مه‌یشه‌ییان ئه‌رك و په‌ربرسیارێتی گه‌وره‌ و قوربانیدان ده‌گرنه‌ ئه‌ستۆی خۆیان.

ده‌سه‌ڵاتدارانی تورك لە سەرەتای دروستبوونی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی پیشەیان کوشتنی بە کۆمەڵی خەلکی سڤیل و بێ دەسەڵات بووە لە گەڵ لەناوبردن و خاپورکردنی گوندو شارو داگیرکردنیان و، ئەو پیشە ‌قیزەوەنە گوازرایەوە بۆ نەوەکانیان تا گەیشتە تاونبارى دێز رەجەب تەیب ئەردۆگانی خوێنرێژو، نموونەی کردەوە نامرۆڤەکانیان زۆرەو، لەوانە قركردنی ئەرمەنەکان و كوشتنی كوردان به‌ كۆمه‌ڵ له‌ دەرسیم و سه‌رجه‌م شاره‌كانی باكوری كوردستان و قەسابخانەکەی گوندی رۆبۆسکی و کوشتارەکەی پاریس و تاوانەکەی گوندی کورتەک و زارگەلی و كه‌مپی مه‌خمور، شه‌نگال، ماوه‌ت و سه‌فره‌ و ناوچەکانی تری کوردستان و، ئەم تاوانباره‌و رژێمه‌كه‌ی لە ھێرشی بۆ سەر هه‌ندێ ناوچه‌ی کوردستان چەکی قەدەغەکراوی بەکارھێناوەو دەستی نەپاراستووە لە بۆردومانی خەڵکی سڤیلی گوندنشینەکان و قوتابخانەو نەخۆشخانەو سەرەرای وێرانی کردنی ماڵ و سوتاندنی باخ و لە ناوبردنی ئاژەڵ و وێرانكردنی دێهات و شاره‌كانی كوردستان.
له‌مرۆدا روون و ئاشكرایه‌ توركیا خاوه‌نی 19 پێگه‌و بنكه‌ی سه‌ربازییه‌ به‌ چه‌كی مۆدیرن و تۆپ وتانك وله‌ هه‌ندی شوێن سه‌كۆی نیشتنه‌وه‌ی هه‌لێكۆپته‌روگۆره‌پانی تایبه‌تی بۆ فرۆكه‌ی بێفرۆكه‌وان و بنكه‌ی تایبه‌تی سیخوری و مۆڵگای ده‌زگای میتی سه‌ركوتكه‌رو، توركیا له‌ناو خاكی كوردستان له‌ هه‌ولێرو دهۆك سه‌ربه‌ست ‌و ئازادانه‌ به ‌شوڤڵ و گرێده‌رو كه‌ره‌سته‌ی تر رێگاوبان دروست ئه‌كات و بست به‌ بست به‌ به‌رچاوی به‌رپرسان به‌ره‌و ئامانجه‌ گڵاوه‌كانیان زه‌وی داگیر ئه‌كه‌ن .
پیویسته‌ هاوڵاتیانی كوردستان داوا له‌ حكومه‌ت بكه‌ن و به‌ یه‌ك ده‌نگ بڵێن كوا داهاتی نه‌وتی كوردستان؟ چه‌ند ساڵه‌ نه‌وت به‌ هه‌رزان ئه‌ده‌ن به‌ توركیا؟ كوا داهاته‌كه‌ی و ئه‌چێته‌ گیرفانی كێ و له‌ كام بانق دانراوه‌ ؟ ماوه‌ی حه‌وت ساڵه‌ حكومه‌تی ناوه‌ند داوا ئه‌كات برێ له‌و نه‌وته‌ بدرێت به‌ كۆمپانیای سۆمۆو له‌ به‌رامبه‌ردا مووچه‌ی مامۆستاو فه‌رمانبه‌رانی كوردستان بده‌ن و، به‌ هۆی گرێبه‌ستی نهێنی له‌ گه‌ڵ توركیا سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم و حكومه‌ت ئیفلیج بوونه‌و سه‌ریان لێشێواوه‌و نازانن چی بكه‌ن و، ئه‌وش ئه‌گه‌ر نه‌كه‌ن، واته‌ ئه‌گه‌ر نه‌وت نه‌نێرن جارێكی تر خه‌ڵكی كوردستان برسی ئه‌كه‌ن و ناتوانن مووچه‌و مافه‌كانیان بپارێزن و، بۆ وه‌بیرهێنانه‌وه‌ توركیا به‌ پاره‌ی نه‌وتی خۆمان كورد ئه‌كوژێت.
توركیا وڵاتێكی داگیركه‌ره‌و، پێویسته‌ زیاتر ریسوا بكرێت و، له‌ میژه‌وه‌ چاوی به‌رپرسانی توركیا له‌ سه‌ر داگیركردنی خاكی وڵاتانه‌و، لیره‌دا باسی كۆن ناكه‌ێن به‌لكو له‌ داگیركردنی خاكی كوردستان ئه‌كه‌ێن له‌ جرابلوس و عه‌فرین و سه‌ری كانی له‌ رۆژئاوا ( سوریا) و یه‌ك له‌ سه‌ر سێی خاكی باشوری كوردستان داگیر كراوه‌و ، به‌وه‌ش نه‌وه‌ستاوه‌ ئه‌یه‌وێت زیاتر پێشره‌وی به‌ره‌و قوڵایی بكات و هه‌لومه‌رجیشی بۆ ره‌خساوه‌.
توركیا وڵاتێكی تیرۆریسته‌و ده‌ست له‌ كوشتن هه‌ڵناگرێت و به‌ به‌رچاوی ئه‌مریكاو وڵاتانی ئه‌ورۆپا به‌ناودیموكراتی و نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان خه‌ڵكی سڤیل له‌ناو ئه‌بات و، له‌م دوایه‌دا له‌ شاخی مه‌تین ، ئه‌زمر، ماوت و سه‌فره‌و زه‌رون به‌ فرۆكه‌ی بێفرۆكه‌وان ژماره‌یه‌ك هاوڵاتی سڤیلی شه‌هید كردووه‌و، دوێنی به‌ 18 فرۆكه‌ی جه‌نگی له‌ شه‌نگال ، كامپی په‌نابه‌رانی مه‌خمور، قه‌ندیل، قه‌ره‌چوغ و ناوچه‌ی برادۆستی بۆردوومان كردو شه‌هیدو برینداری لێكه‌وته‌وه‌.
حكومه‌تی عێراق بەتوندی هێرشی فڕۆکەکانی تورکیای بۆ سه‌ر شارو ناوچه‌كانی كوردستان ریسوا كرد بەڵام سەرۆکایەتی هەرێم و حکومەتی هەرێم وه‌ك كه‌رو ڵال بێدەنگن و نوزه‌یان لێوه‌ نایه‌ت و، ئه‌و ده‌ستێوه‌ردانه‌ی توركیا پێشێل کردنێکی ئاشکرای یاسا و رێسا نێودەوڵەتیەکانە و، بۆیه‌ ‌پێویسته‌ هه‌موو خه‌ڵكی به‌ شه‌ره‌ف و مرۆڤدۆستانی ئازادیخوازی دونیا ئه‌و ده‌ستدرێژییه‌ بۆ سه‌ر خاكی هه‌رێمی كوردستان ریسواو شه‌رمه‌زار بكه‌ن و، پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان له‌ خه‌وه‌كه‌ی بێداربێته‌وه‌و سنورێك بۆ ئه‌و دەستدڕێژیانەی توركیا دابنێت و چیتر ڕێگەی پێ نەدرێت بە ئارەزووی خۆی لە ناو باشوری كوردستان تەراتێن بكا ت و، ئه‌گه‌ر حكومه‌ت ئه‌وه‌ نه‌كات پێویسته‌ ده‌ست له‌كاربكێشێته‌وه‌.
بۆردوومانکردنی ناوچە سنوریەکانی باشوری کوردستان لە لایەن فرۆکە جەنگییەکان تورکیا له‌ ناو خاكی كوردستان بێ رێزی و سوکایەتییە به‌ گه‌ل و نیشتمان و، ھەرلایەنێک ڕێگە بەو بۆردومانکردنە بدات ئەوە بێشك خیانەتێکی نەتەوەییە و جێی ریسواو شه‌رمه‌زارییه‌ و، لە راستیدا بەردەوامی ئەو بۆردوومانانە بە ھەموو شێوەیەکانی کارێکی نارەوا و نامرۆڤانەیە و ئاسایشی وڵات و خەڵکی گوندەکانی خستوەتە مەترسییەوە بە جۆرێک ناتوانن لە شوێن و زێدی باوباپیرانی خۆیان بە ئارامی بژێن و، ئازادانە بەردەوام بن لە کاری رۆۆژانەیان ‌وەک: کشتوکاڵ و بەخێوکردنی ئاژەڵ و ھەنگ و بایخدان بە پوش و باخ و رەزەکانیان.
با حكومه‌ت بزانێت هیچ كوردێكی به‌ شه‌ره‌ف یان هه‌ر حزبێكی كوردستانی دژ به‌ دوژمنانی كوردو كوردستان میوان نین به‌ڵكو خاوه‌ن ماڵن و پێویسته‌ واز له‌و قه‌وانه‌ سواوه‌ بێنن.
15/6/2020

( لوقمان ئیسماعیل) باوکی ئەو مندالە 8 سالانەی کە نزیک بە شەش مانگ لەمەوبەر لە ریگەی قوتابخانە، سێ کەس دەیرفینن و پاش لەهۆش بردنی بەحەب، دەستدریژی سیکسی دەکەنەسەر. دواتر پاش نارِەزایەتی دەربرِینیَکی فراوان لە لایەن خەلکی ئازادیخوازی کوردستانەوە، جولانەوەیەکی فراوان دروست دەبیت بەمەبەستی دەستگیرکردن و دادگای کردنی تاوانباران !
کەئیمە لەو کاتانەدا کەمپیەنیَکی پشگیری و واژۆ کوردنەوەمان بەریخست و پاش پیشوازیەکی یەکجار فراوانی هەزاران ئینسان و واژۆکردنی 300 کەس بۆ جیبەجی کردنی دواکاریەکانی ئەم کەمپینە، بەداخەوە هاوپیچ ڤایرۆسی کۆرونا کوردستانیشی گرتەوەو ئیتر هەنگاوی دووهەمی کارەکانمان بەکردەوە رِاگیران، بەتایبەت ئەمە لەکاتیکدابوو کە باوکی ئەو کیژۆلە 8 سالە خۆی بەهۆی گوشارو هەرِەشەی بەردەوامی کاربەدەستانی حیزبی و حکومی یەوە ناچار بە خۆپاراستن و خۆشاردانەوەو جیَگورِکیَ بوو بۆ ئەوەی کە بتوانیَت لە رِیَگەی یاسایەوە کارەکانی خۆی دریَژە پی بدات. بەلام ئەم جارەش وەک هەموو جارەکانی تر یاساو رِیساکانی حکومەتی هەریم ئەو رِاستیەیان دووپاتکردەوە کە لەم هەریمەدا شتیَک بەناوی جیبەجیکردنی یاساو داوەری و داکوکیکردن لەماف و ئازادیەکان لە گۆریدا نیە بەبی گوشارهیَنان بۆ دەسەلات و ناچارکردنیان بە ملدان بە خواستە بەرهەقەکانی دەیان و سەدان کەسی وەک کاک لوقمان ئیسماعیل!
بۆیە لەم رِۆژانەدا بینیمان کە چۆن لەم بارودۆخە پرِ لە دلَەرِاوکەو نیگەرانیە فراوانەی خەلکی کوردستاندا، لە نیَو جەرگەی هەرِەشەکانی ڤایرۆسی کۆرۆنادا، چۆن دەسەلات هاوکیشەکە پیَچەوانە دەکاتەوەو لەباتی سزادانی تاوانبارانیَک کە پیَشتر بەدەستگیرکردنیان بەشیَک لە تاوانەکانیان پشتراست کراوەتەوە، بەلام لەم دۆخەدا داسەپاوەی کوردستاندا دەیانەویت جیَگورِیَکیەک بە تاوانباراو تاوان لیکراو بکەن و لیَرەشەوە ئەو ئاراستەیە بەهیزبکەن کە لە رِیَگەی چاوترسان و زیاندانی کردن و هیرش و پەلاماردانەوە ئەو خەلکە ناچار بە ملدان بە هەرجۆرە بیَحورمەتیەک بکەن و هیژمۆنی سەرکوتکەرانەی خۆیان بەتەواوی مانا داسەپینن!
بۆیە چاوەرروانیەکە لە هەر ئینسانیکی ئازادیخوازو لە کۆرو کۆمەلیک و لە هەر دەنگیَکی نارازی ئەوەیە کە مل بەم سوکایەتی و دەست دریَژی کردنە بۆ سەر ژیان و حورمەتی کاک لوقمان ئیسماعل نەدەن و نەیەلَین لە رِیَگەی پاشەکردن بە داخوازیەکانی ئەم ئینسانەوە ئەوەندەیتر دۆخی سەرکوتگەرانەوە ستەمگەرانە بەسەر خەلکی کوردستاندا داسەپینن!
بەریَزان ئیَمە سیَ مانگیَک لەمەوبەر هەنگاویکی گرنگ و پربایەخماننا بۆ بەدادگای کیشانی تاوانباران و دواتر ئەو دۆخە کارەکانی ئیَمەی راگرت. ئیستە کە لەباتی سزادانی تاوانباران، تاوان لیکراویان دەستگیرکردەوە رِووبەرِووی بارودۆخیکی مەترسیداریان کردوەتەوە بەدوری مەزانن کە لە رِۆژانی داهاتوو گویبیستی چەندین سیناریۆی سازکراوبین بۆ سزادانی باوکی ئەو کچە لاقەکراوەی کە کاربەدەستانی حیزبی و حکومی، حکومەتی هەریم بەرپرسین نەک تەنیا لە تەندروستی و ئازادکردنی کاک لوقمان یسماعیل، بەلکو دەبیَ دەستبەجی تاوانبارانی ئەم رِووداوە بەتووندترین شیَوە بە سزای خۆیان بگەیەنن!
لەمبارەوە لیَرەدا ئیَمە جاریَکی تر وەک دریژپیَدان بە هەنگاوی یەکەم (پیتشن)ی ئەو کەمپەینە (حکومەتی هەریم بەرپرسیارە لەهەر جۆرە دەستدریژیەکی جنسی بۆ سەر مندالان و تاوانباران دەبیت بەتووندترین شیوە سزابدرین!) بلاودەکەینەوە هیوادارین هەر ئینسانیک کە ئەم تاوان و دەست دریژیەی پی قبول نیە واژۆی بکات، چونکە رِیَژەی چوونە سەرەوەی واژۆکەرانی ئەم کەمپەینە بۆ ئەو کارانەی کە لە هەندەران دژ بە حیزبی دەسەلاتدارو حکومەتی هەریم لەدەستوورکارماندایە دەتوانن یەکجار گەورە گرنگبن، بۆیە هیوادارین بەنیشاندانی هەلَویَستان کاریگەریتان لەسەر ئەم کەمپەینە هەبیت!
هەروەها بە دلنیایەوە لە رِۆژانی داهاتوودا هەموو لایەک لە هەنگاوەی دووهەمی ئەم کەمپنیە ئاگادار دەکەینەوە!

تیبنی / ئەمەی لەبەردەستاندایە لینکی ئەو کەمپەینەیە بەهیوای پشگیری و هاوکاری کردنتان!
http://ehamalat.com/Ar/sign_petitions.aspx?pid=1090

ریبوار عارف

هاوئاهەنکەری کەمپەینی (حکومەتی هەریم بەرپرسیارە لەهەر جۆرە دەستدریژیەکی جنسی بۆ سەر مندالان و تاوانباران دەبیت بەتووندترین شیوە سزابدرین!)

هەندێ جار
لە پڕا ( دووریی )
سەفەر ئەکا ..
ئەڵێی : بۆ کوێ ؟
ئەڵێ : هێشتاکە نازانم ..
دەرگا لە کەس نەکەیتەوە ..!
هەمان کات ،
لە پڕ ( ئارامیی )
تێلێ ئەکات ..
ئەڵێ من وا لە بەردەرگام ،
بۆچی وەڵام نادەیتەوە ؟
ئێوارەیەک ،
ئەڕۆیتەوە ،
دڵت ئەڵێ هەتاکو کەی ..
تۆ لەو دەرگا کۆنە ئەدەی ؟
ئەم ڕێیەت لەبەرچاو نەکەوت ؟
ئەزانی چەند دەرگا هەیە ..
چاوەڕێی دەقولبابێکن ..؟
ئەڵێم : نەخێر ..
خۆ ئەزانم پەنجەکانم
تا ئەو دنیایش ،
چاوەڕوانی شەرابێکن ..
بەڵام نابێ …
ئەبێ هەتا ماوم وابێ ..
ئەم دێڕە ژیانە سواوە ،
هەموو ڕۆژێ بڵێمەوە ..
بە جۆرێ
چاویشم داخەم ،
هێشتا ئەتوانم بێمەوە ..

( ئەم شیعرەم ، شاعیری خۆشەویست و دوور وڵات سابیر سدیق ،دووباره هەڵیدایەوە ، منیش پێم خۆش بوو دووباره بڵاوی کەمەوە )

نەوزاد بەندی
١٨ی نیسانی٢٠١٧

بیانوهێنانه‌وه‌ی زۆرێك له‌خوێنه‌ر و نووسه‌ر و ئه‌وانه‌ی له‌سه‌ر رۆشنبیری حیساب ده‌كرێن، گوایه‌ سه‌رقاڵن به‌بژێوی ژیان و كێشه‌كانی دیكه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی..هتد، بۆیه‌ دوور كه‌وتوونه‌ته‌وه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌، به‌ومانایه‌ی هۆكارگه‌لێكی شه‌رعییان هه‌یه‌، كه‌ نه‌په‌رژاونه‌ته‌ سه‌ر خوێندنه‌وه‌، هه‌روه‌ها جۆرێكی دیكه‌ی بیانوو هه‌یه‌، كه‌ له‌بری خوێندنه‌وه‌ ئه‌و داتایانه‌ی له‌نێو كتێب هه‌ن به‌ ئاسانی له‌رێی كه‌ناڵه‌ جیاوازه‌كانی راگه‌یاندن و تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌وه‌ ده‌ست ده‌كه‌ون، ئه‌مه‌ بۆته‌ مایه‌ی تێكه‌ڵكردنی قه‌یرانی خوێنه‌ر و خوێنه‌ری قه‌یران.
هاتنی كۆرۆنا و كه‌ره‌نتینه‌كردن، بیانوویه‌كی كۆمێدی دایه‌ ده‌ست ئه‌وانه‌ی، كه‌ پێشتر نه‌یانده‌خوێنده‌وه‌، ئێستا گوایه‌ مادام له‌ماڵه‌وه‌ن، كه‌واته‌ كاتی خوێندنه‌وه‌یان له‌به‌رده‌سته‌، ئه‌مه‌ ئه‌و نالۆژیكییه‌یه‌ داتایه‌كمان پێده‌به‌خشێت، كه‌ پێشتر ئه‌و به‌ناو رۆشنبیر و نووسه‌رانه‌ نه‌یانخوێندۆته‌وه‌ و ته‌نها به‌جه‌سته‌ له‌سه‌ر كایه‌ی رۆشنبیری حیساب بوون، ئه‌گه‌رنا خوێندنه‌وه‌ پرۆسه‌یه‌كی به‌رده‌وامه‌ و هیچ بیانوویه‌كی گه‌ره‌ك نییه‌ تاكو به‌دوای قه‌یراندا بگه‌ڕێن.
قه‌یرانی خوێنه‌ر و خوێنه‌ری قه‌یران دوو كێشه‌ی جودان له‌بواری مه‌عریفیدا، ره‌هه‌ندی یه‌كه‌م، كه‌ خوێنه‌ری قه‌یرانه‌، كۆمه‌ڵگه‌ به‌ره‌و جه‌هاله‌ت ده‌بات ئه‌گه‌ر ئه‌م دیارده‌یه‌ به‌رده‌وام بێت، چونكه‌ خوێنه‌ری قه‌یران به‌ خوێنه‌واری موناسه‌باتی ده‌وترێت، كه‌ له‌ ئه‌نجامی خوڵقاندنی ئه‌و فه‌زا ته‌ماویه‌، یان ئه‌و كه‌شه‌ ئاڵۆزه‌ی لێره‌و له‌وێ سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن و ناچار ده‌بن بخوێننه‌وه‌، نمونه‌ی سه‌رده‌مه‌كانی شه‌ڕی ناوخۆ یان كه‌ره‌نتینه‌، یان فیراری زه‌مه‌نی به‌عس…هتد.
قه‌یرانی خوێنه‌ریش بریتیه‌ له‌ نه‌بوونی خوێنه‌ری جددی، یان ئه‌وانه‌ی ئاماده‌ نیین پاره‌ له‌ كاغه‌ز سه‌رف بكه‌ن، به‌كۆمه‌ڵێك بڕو بیانوو، كه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌مان پێ كرد، نموونه‌ی ئێستای به‌ناو پایته‌ختی رۆشنبیری، كه‌ خاونی ئه‌م رسته‌ نامه‌عریفییه‌ن، له‌كاتێكدا زۆرێك له‌خه‌ڵكه‌كه‌ی شه‌ڕی وه‌ده‌ستهێنانی ئه‌و نازناوه‌یان ده‌كرد شاره‌كه‌ (پایته‌ختی رۆشنبیری) بێت، جیا له‌ چه‌ند ده‌زگایه‌ك به‌ ئاماژه‌ی چه‌ند سیاسییه‌ك به‌ڕێوه‌ ده‌برێت بۆ مه‌به‌ستی تایبه‌تی و به‌رژه‌وه‌ندی تاك و حیزبی، هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ وای كردووه‌ هیچ ده‌زگایه‌كی چاپه‌مه‌نی یان رۆشنبیری نه‌چێته‌ سه‌ر و له‌نیوه‌ی رێ مایه‌پوچ ده‌بنه‌وه‌.
خۆ ئه‌گه‌ر بێت و ئه‌م فه‌زایه‌ به‌ سه‌ر شوێنه‌كانی تردا بگشتێنرێت.. ئه‌وكات ده‌بینین به‌هه‌مان نه‌غمه‌ گۆرانی بۆ یه‌كتر ئه‌ڵێن و قه‌یرانی خوێنه‌ر ده‌بێته‌ ئه‌مری واقیع.
بۆیه‌ به‌شێكی زۆر له‌ خوێنه‌ری ئاسایی، به‌پاڵپشتی ئه‌وه‌ی قه‌یرانی به‌رده‌وام هه‌یه‌، نابینین روو بكه‌نه‌ كتێبخانه‌كان به‌مه‌به‌ستی كڕینی كتێبێك، یان به‌دوای ده‌قێكه‌وه‌ بن بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن هه‌ڵسه‌نگاندنێك بكه‌ن، یان به‌راوردكاری و جیاوازیه‌ك له‌نێوان ده‌قی ره‌سه‌ن و ده‌قی دروستكراو بكه‌ن، یان جیاوازی له‌نێوان ئه‌و بابه‌تانه‌ بكه‌ن، كه‌ به‌گڵۆپی سه‌وزی حیزبی دێنه‌ چاپكردن.
له‌قه‌یراندا ئاساییه‌ خوێنه‌ر دووچاری دووركه‌وتنه‌وه‌ بێ له‌ خوێندنه‌وه‌، چونكه‌ ئه‌وكات ئینسان سه‌رقاڵی خۆ رزگاركردنه‌ له‌ كێشه‌كانی رۆژ، به‌ڵام لۆژیك نییه‌ خوێنه‌ر به‌دوای قه‌یرانه‌وه‌ بێت تاكو بخوێنێته‌وه‌، ئامانجی سه‌ره‌كی قسه‌ی ئێمه‌ له‌سه‌ر ئه‌م پنته‌یه‌.
ئه‌م حاڵه‌ته‌ش هۆكاری هه‌مه‌ چه‌شنی هه‌یه‌، ناكرێ قه‌تیس بكرێ له‌چه‌ند خاڵێكدا، چونكه‌ خوێندنه‌وه‌ ده‌رهاویشته‌ی به‌شێكی نه‌بڕاوه‌ی قه‌یرانی شارستانیه‌ته‌، یان روونتر بڵێین بۆ خۆی دیارده‌یه‌كی شارستانییه‌ و سه‌ره‌تایه‌ك بووه‌ بۆ وه‌ده‌ستهێنانی مه‌عریفه‌ و پێكه‌وه‌یی و كه‌ره‌سته‌ی رۆژانه‌ی په‌یوه‌ست به‌ گه‌شه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری…تاد.
لایه‌نێكی دیكه‌ی قه‌یران ئه‌وه‌یه‌، كه‌ كوردی خوێن و عه‌ره‌بی خوێن، بیانووی ئه‌وه‌یان وه‌رگرتووه‌، كه‌ ده‌قه‌كان به‌زمانێكی خراپ نووسراونه‌ته‌وه‌، ماوه‌یه‌كی زۆر به‌هۆی بڵاوكراوه‌كانی بابه‌تگه‌لێكی عه‌ره‌بی یان ئینگلیزی..هتد، كه‌ ده‌كران به‌كوردی، دیاره‌ مه‌به‌ست له‌ نه‌وه‌ی شه‌سته‌كان و هه‌فتاكانی سه‌ده‌ی رابووردوو، كه‌ ئێستا كتێبێك ده‌بینن كراوه‌ به‌كوردی، ده‌ڵێن له‌زه‌مه‌نی خۆیدا به‌زمانی عه‌ره‌بی خوێندوومانه‌ته‌وه‌، له‌راستیدا ئه‌وان نه‌یان خوێندۆته‌وه‌، به‌ڵكو ته‌نها ناو و ناونیشانه‌كه‌یان بیستووه‌، بۆیه‌ ئێستا هه‌رچی زیاتره‌ به‌په‌له‌ ده‌یخوێننه‌وه‌.، كه‌واته‌ پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ بۆچی له‌كاتی سه‌پێندراودا وه‌كو كاتی كه‌ره‌نتینه‌ كردن خوێ درووست ده‌كاته‌وه‌، وه‌ڵامی ئه‌مه‌ به‌گومانێك ده‌ستپێده‌كات، كه‌ رابردووی ئه‌و ته‌رزه‌ خوێنه‌ره‌ هه‌مان ئێستایه‌ كه‌ ده‌یبینین.
ماوه‌یه‌كه‌ له‌ناو توێژی نووسه‌ران كۆمه‌ڵه‌ كه‌سێك په‌یدابوونه‌، كه‌ پێشتر كتێبیان ده‌كڕی نه‌یان ده‌خوێنده‌وه‌، كه‌چی ئێستا له‌م سه‌رده‌می كرۆنایه‌ مێشكیان بردووین گوایه‌ خه‌ریكی خوێندنه‌وه‌ن، له‌كاتێكدا دێن كتێبی ده‌ستی دوو ده‌خوێننه‌وه‌، چۆن خوێندنه‌وه‌یه‌ك، ئه‌ویش ته‌نها گێڕانه‌وه‌ی حیكایه‌تی ناو ده‌قه‌كان ده‌خوێننه‌وه‌، یان هه‌ر كوردی ئه‌خوێننه‌وه‌ له‌كاتێكدا ئه‌بێ نووسه‌ر له‌ خوێنه‌ری ئاسایی جیابێته‌وه‌و بزانێ به‌های تیوری نووسین چی یه‌.
بۆ نمونه‌.. كاتێك ماركیز ئه‌خوێنینه‌وه‌ یان كافكا یان سارته‌ر یان نه‌جیب مه‌حفوز یان هارۆكی موراكامی، ده‌بێ جیایان بكه‌ینه‌وه‌، چون هه‌ریه‌ك له‌مانه‌ ستایڵی نوسینیان سه‌ر به‌ تیۆرێكن، هه‌یانه‌ واقیعیه‌ یان خه‌یاڵیه‌ یان واقیعی ئه‌فسانه‌یی یان په‌روه‌رده‌ییه‌ یان رۆمانی مۆدێرنه‌…تاد، نموونه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كاتێ جه‌نگیز ئه‌تیماتۆڤ ئه‌خوینینه‌وه‌ ده‌بێ بزانین بۆچی له‌رۆمانی ماڵئاوا گوڵساری ئه‌سپ وه‌كو كارێكته‌ری سه‌ره‌كی له‌ جێگه‌ی مرۆڤه‌ .
قسه‌كردن له‌باره‌ی ده‌قه‌وه‌ چێژی خۆی هه‌یه‌، هه‌روه‌ها تێڕوانینیش له‌كاتی خۆیدا بۆ نووسه‌ر به‌های خۆی هه‌یه‌، سه‌ربه‌خۆیش مه‌رجێكه‌ له‌مه‌رجه‌كانی ئایدیای خوێنه‌ر، تاكو بزانێ ئایا چ جێگه‌وڕێگه‌یه‌كی گرووپ به‌ندی گرتووه‌، ئه‌م خوێنه‌ری قه‌یرانه‌ هیچ یه‌كێك له‌و مه‌رجانه‌ی تیانییه‌، ئه‌گه‌ر گرووپ به‌ندیش بكات، چونكه‌ هه‌م خوێنه‌ر و هه‌م نووسه‌ر، دوو كارێكته‌رن، كه‌ ده‌بێ‌ په‌یوه‌ست بن به‌ئایدیاوه‌، ئه‌مه‌ قسه‌ی سارته‌ره‌ له‌ كتێبی ئه‌ده‌ب چییه‌.
به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ بۆ خوێنه‌ر ده‌بێ‌ بزانێ‌ بۆچی رۆمانێك یان ده‌قێك زووتر كاریگه‌ری له‌سه‌ر فكری ده‌كات یان بۆچی نایكات، بۆ نموونه‌ كۆنستانتین گۆرگیۆ له‌رۆمانی كاتژمێر 25 باس له‌ به‌میكانیك بوونی مرۆڤ ده‌كات، ئه‌مه‌ پێشبینی نووسه‌ره‌، هه‌روه‌ها ئه‌لیۆت له‌ده‌قی شیعری وێرانه‌ خاك دابڕانێكی له‌گه‌ڵ رابردوو درووستكرد، كه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر خوێنه‌ر دانا، كافكا له‌ رۆمانی ئه‌مریكا پێشبینی ئه‌وه‌یان كردووه‌، كه‌ مرۆڤ ئه‌گاته‌ ئه‌و قۆناغه‌ی كه‌ بوونی زیاده‌، بۆیه‌ خۆكووشتن باشترین چاره‌سه‌ره‌، ئه‌مه‌ ئایدیایه‌كی تایبه‌ته‌، كه‌ خوێنه‌ر به‌لای خۆیدا راده‌كێشێ، له‌كاتێكدا ئه‌م ده‌قانه‌ پێش و پاشی شه‌ڕی سارد نووسراون، كه‌چی خوێنه‌ری قه‌یران له‌بری ئه‌وه‌ی چێژی ئه‌و ده‌قانه‌ له‌ نووسینه‌كانیاندا ره‌نگبداته‌وه‌، تازه‌ به‌تازه‌ هاتوون به‌زمانی شكاوی كوردی ئه‌م تێكستانه‌ ده‌خوێننه‌وه‌، له‌كاتێكدا ده‌بوو خوێندنه‌وه‌یان بۆ بكردایه‌، كه‌چی به‌پێچه‌وانه‌وه‌ وه‌ك بڵێی خاوه‌نی ئه‌و ده‌قانه‌ دوێنێ نووسیبێتیان، ئه‌مه‌ش بۆ خۆی به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌یه‌ له‌ سه‌رده‌می خوێنه‌ری قه‌یرانین، نه‌ك قه‌یرانی خوێنه‌ر، خوێنه‌ری سه‌رده‌می قه‌یرانیش له‌كاتی به‌سه‌رچوو ئه‌خوێنێته‌وه‌، مه‌به‌ست له‌كاتی به‌سه‌رچوو، ئه‌و كاته‌یه‌ كه‌ زه‌مه‌ن هیچ به‌هایه‌كی نه‌ماوه‌، ئه‌گه‌رنا ده‌بوو ئه‌و خوێنه‌رانه‌، كه‌ ته‌مه‌نێكه‌ له‌نێو خوێندنه‌وه‌ و نووسین بوونه‌، یاده‌وه‌رییان هه‌بوایه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و تێكستانه‌.
هیچ نووسه‌رێك یان هیچ خوێنه‌رێك له‌ قه‌یراندا فریای ئه‌وه‌ ناكه‌وێ ده‌قێك به‌راوردی ده‌قێكی تر بكات، یان كێ پێش ئه‌وی تر نووسیوێتی، بۆچی نووسراوه‌..؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌م خوێنه‌ری قه‌یرانه‌ له‌زه‌مه‌نی خۆیاندا شاره‌زای ده‌قی ره‌سه‌ن نه‌بوونه‌، بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر جاك بریڤه‌ریان نه‌خوێندبێته‌وه‌ نازانن مانای ده‌قێك چیه‌ و بۆچی پڕیه‌تی له‌جیاوازی ره‌گه‌ز، وه‌ختێ ئه‌مانه‌ نه‌خوێنرابێته‌وه‌، به‌م كاته‌ دره‌نگه‌ فریای به‌راوردكاری ناكه‌ون، ئه‌گه‌ر بێت و ده‌قه‌كانی فلۆبیر نه‌خوێننه‌وه‌، حه‌تمه‌ن ناتوانن په‌تاته‌ خۆره‌كانی فه‌رهاد پیرباڵ به‌راورد بكه‌ن، چونكه‌ ئه‌سڵه‌ن پێشتر نه‌یان خوێندۆته‌وه‌.
له‌ چێژی خوێندنه‌وه‌شدا ئه‌گه‌ر كه‌سێك توخمی فیكری ئه‌ده‌بی نه‌خوێنێته‌وه‌ ناتوانێ بخوێنێته‌وه‌، بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر بێت و كتێبی 3 وتاری رۆڵاند بارت یان كتێبی چێژی ده‌ق نه‌خوێنیته‌وه‌، حه‌تمه‌ن نازانی چێژ چییه‌.
بۆیه‌ خوێنه‌ری ناو قه‌یران له‌م تیورانه‌ تێناگات، چونكه‌ فیكری ئه‌ده‌بی ناخوێنێته‌وه‌، له‌ده‌ره‌نجامدا ته‌نها ئه‌توانن بڵێن ده‌قێكی خۆشه‌و هیچی تر، به‌وپێیه‌ی چێژی خوێندنه‌وه‌ فیكری نوێ به‌رهه‌مدێنێ‌ نه‌ك به‌م چه‌شنه‌ی ئێستا باسی لێوه‌ ده‌كه‌ن.
رۆماننووسی نوێ به‌هه‌موو ئیمكانییه‌تێكی یان به‌ته‌وزیف كردنی یاده‌وه‌ری خودی خۆی به‌ حه‌بكه‌ و كه‌ره‌سته‌كانی رۆمان شوناس به‌ده‌ست ده‌هێنێ‌، خوێنه‌ری قه‌یران پێی وایه‌ به‌ ئینشا یان په‌خشان نووسین ئه‌توانێ رۆمان بنووسێ، یان پێی وایه‌ به‌ چیرۆك كردنی شیعر یان به‌شیعر كردنی چیرۆك توانیوێتی ده‌قێك بنوسێ، له‌كاتێكدا ئه‌مانه‌ هونه‌ری نووسینن.
هونه‌ری نووسین له‌قه‌یراندا خۆی به‌رجه‌سته‌ ناكاته‌وه‌ بۆ ئه‌وی تری خوێنه‌ر، بۆ نموونه‌ ئه‌وه‌ بۆته‌ باو، كه‌خوێنه‌ری قه‌یران هه‌موو دایكێك به‌ میهره‌بان ده‌ناسێ‌ و هه‌موو باوكێكیش به‌ زاڵم، ئه‌مه‌ تێنه‌گه‌یشتنه‌ له‌هیومانیزم، به‌وپێیه‌ی كه‌ خه‌سڵه‌تی مرۆڤ باش یان خراپ له‌نێوان نێر و مێ‌ جیاوازی ناكات، بۆیه‌ به‌رجه‌سته‌كردنی دایك وه‌كو میهره‌بانێك له‌ده‌قه‌كاندا به‌وپێه‌ی یه‌كه‌م خاوه‌نی یاده‌وه‌ری منداڵه‌، باوكیش له‌كۆمه‌ڵگه‌ی رۆژهه‌ڵاتی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات و زاڵمه‌، ئه‌مه‌ بۆته‌ سه‌وابتی بیركردنه‌وه‌، له‌كاتێكدا ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ زۆر سۆزدارییه‌ نه‌ك مه‌عریفی، چونكه‌ له‌ ئه‌ده‌بدا ئه‌وپه‌ڕی بێ سلوكی ئه‌گه‌یه‌نێ نێر و مێ‌ جودا بكرێته‌وه‌ له‌ ره‌فتار، باشترین نمونه‌ش له‌و جیاكارییه‌ نا لۆژیكیه‌ له‌ ده‌قه‌كانی شێرزاد حه‌سه‌ن ده‌بینین، كه‌ له‌راستیدا حیكایه‌تی جێگیر لای دایكه‌ و حیكایه‌تی جوڵه‌ریش لای باوكه‌، باشترین نموونه‌ش نۆڤلێتی (حه‌سار و سه‌گه‌كانی باوكم) ه‌.
له‌قه‌یراندا جۆرێكی تر له‌ نووسه‌رمان هه‌یه‌ له‌به‌ر بێ كاری دێت ئه‌م بنێشته‌ ئه‌جوێته‌وه‌و جارێكی تر جیاوازی نێوان نێر و مێ له‌ ئه‌ده‌بدا ئه‌كه‌ن، بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر وشه‌ی سێكس له‌ نووسینه‌كه‌ی ده‌ر بهێنین وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ هیچی نه‌چنیبێت، ئه‌مه‌ ده‌یسه‌لمێنێت كه‌ خوێنه‌ر له‌پێناوی چه‌پاندنی سێكسی ده‌خوێنێته‌وه‌، كه‌ كاری هه‌رزه‌یه‌، نه‌ك خوێنه‌ری جددی، بۆیه‌ نووسه‌ریش ئه‌و داواكارییه‌ وه‌كو به‌ندبێژی گۆرانی له‌نووسینه‌كانی ره‌نگده‌داته‌وه‌.
كافكا له‌ رۆمانی ئه‌مریكا له‌سه‌ر كێشه‌ی له‌ بیرچوونی یه‌ك جانتا له‌لایه‌ن كارڵ ماڵسۆوه‌ دنیایه‌ك بیانۆ دێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ كلارادا حیواره‌كه‌ به‌رده‌وام بێت، كه‌چی ئه‌وه‌ی مایه‌ی نه‌نگیه‌ رۆماننووسی ئێمه‌ بۆ سوێندیش یه‌ك حیواری سه‌رنجڕاكێش پێشكه‌ش ناكات، ئه‌و پرسیاره‌ش دێته‌ پێشه‌وه‌ بۆچی رۆمانی كوردی گرێیه‌كی تیانییه‌ خوێنه‌ر له‌سه‌ری هه‌ڵوه‌سته‌ بكات و بچێت وانه‌یه‌ك له‌لای فرۆید یان یۆنگ یان جاك لاكان بخوێنێته‌وه‌.
خوێنه‌ری قه‌یران هه‌ر به‌رووكه‌ش ده‌خوێنێته‌وه‌، هه‌ر به‌سه‌تحیش ئه‌نووسێ، بۆیه‌ به‌رده‌وامیان تێدا نییه‌، به‌واتای درێژدادڕی یان به‌كارهێنانه‌وه‌ی جوڵه‌كان له‌ زمانی رۆژانه‌.
ئانا كارنینا ئه‌ڵێ ئه‌گه‌ر كتێبێك دووجار پێت نه‌خوێندرایه‌وه‌، بۆ یه‌ك جاریش موسته‌حه‌قیت نییه‌ بیخوێنیته‌وه‌، چونكه‌ فه‌لسه‌فه‌ی ناو چیرۆكه‌كه‌ ناتگه‌یه‌نێته‌ حیكمه‌تی بابه‌ته‌كه‌، نووسه‌ر ده‌بێ له‌ قسه‌كانیدا حیكمه‌ی هه‌بێ، ئه‌گینا هه‌موو كه‌سێك ئه‌توانێ بنووسێ و ببێته‌ نووسه‌ر له‌ رووه‌ گاڵته‌جاڕییه‌كه‌وه‌، له‌كاتێكدا له‌نێو ئه‌و هه‌موو ئاڵۆزی و فره‌یی له‌قه‌یرانه‌كان، مه‌به‌ست له‌قه‌یرانی رۆژانه‌ و ئه‌توانین بڵێین نقومبوون له‌نێو قه‌یرانه‌كان له‌ زۆرێك له‌سه‌رده‌مه‌كان، ده‌بوو نووسه‌ری كورد باشترین ده‌قی بنووسیبا، ئه‌مه‌ له‌ناو هونه‌رمه‌ندانیشدا ده‌بوو باشترین شانۆ فیلم مۆزیك گۆرانی نیگاركێشی.. هتد، به‌رهه‌م بهێنرابا، كه‌ ئه‌ویش بۆ خۆی جۆرێكی تره‌ له‌ گوتاری ئاڕاسته‌كراو به‌ رووی گوێگر و بینه‌ر، ئه‌مه‌ بۆ خۆی ده‌لاله‌ت له‌وه‌ ده‌كات، كه‌ هه‌موویان له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌ب و خوێندنه‌وه‌دا راستگۆ نیین، له‌كاتێكدا زۆربه‌یان كتێبخانه‌یان هه‌یه‌ وه‌رشه‌یان هه‌یه‌ ستۆدیۆیان هه‌یه‌، ئێستا بۆمان ده‌رئه‌كه‌وێ ئه‌مانه‌ خوێنه‌ر و گوێگری قه‌یرانن.
دیاره‌ مه‌به‌ست له‌هونه‌ر رووی ده‌مم له‌ ره‌سه‌نایه‌تی نییه‌، نموونه‌ی ئه‌و مه‌قام و گۆرانیه‌ و بابه‌ته‌ توحفه‌ ئاساكانی فۆلكلۆری كوردی نییه‌.
لایه‌نێكی دیكه‌ی قه‌یرانی خوێندنه‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌سێك نابینین په‌نجه‌ بۆ به‌راودكارییه‌كان ببات و قسه‌ی خۆی هه‌بێ، له‌به‌رامبه‌ردا وه‌ك بیانوویه‌ك ده‌ڵێن باوی ئه‌ده‌بی به‌راوردكاری نه‌ماوه‌، كه‌ ده‌بێ له‌هه‌موو كاتێكدا گرنگی به‌م ته‌وه‌ره‌ بدرێت و له‌ بڵاوكراوه‌ و گۆڤار و موناقه‌شه‌ی رۆژانه‌دا ره‌نگبداته‌وه‌، بۆئه‌وه‌ی كه‌ خوێنه‌ر چیدی به‌ ده‌قی وه‌رگیراو یان لاسایی كردنه‌وه‌ خۆی سه‌رقاڵ بكات و زه‌مه‌ن به‌فیڕۆ بدات.
بۆ كۆی ئه‌و ره‌هه‌نده‌ ئه‌ده‌بییانه‌شی، كه‌ به‌مه‌به‌ستی جه‌ده‌لی ئه‌ده‌بی قسه‌مان ڵێوه‌كردووه‌، یان په‌نجه‌دانان له‌ سه‌ر كه‌موكوڕییه‌كانی ره‌وته‌كه‌، ده‌كرێ ئاماژه‌ به‌ پیاچوونه‌وه‌و باشتركردنی بكه‌ین، كه‌ هاوكات ئه‌مه‌ له‌ جیهانی عه‌ره‌بی و رۆژهه‌ڵاتی ناوینیش به‌گشتی بوونی هه‌یه‌، كه‌ زه‌مه‌نێكه‌ وه‌كو ده‌ردێك سه‌ریهه‌ڵداوه‌، هه‌روه‌ك رۆژنامه‌نووسی عه‌ره‌ب سه‌قه‌ر ئه‌بو فه‌خر له‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كیدا له‌ ژێر ناوی (عه‌ره‌ب و خوێندنه‌وه‌) دا ده‌ڵێت، یه‌كێك له‌ هۆكاره‌ هه‌ره‌ دیاره‌كان بۆ ئه‌م كێشه‌یه‌، غیابی پڕۆژه‌ی سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ و به‌رته‌سككردنه‌وه‌ی رۆڵی بزووتنه‌وه‌ی سیاسی ریشه‌ییه‌، هه‌روه‌ك ئه‌بینین لێره‌یش، له‌م جوگرافییه‌ی خۆماندا به‌هه‌مان حاڵه‌تدا تێده‌په‌ڕین، كه‌ مه‌به‌ست لێی خستنه‌وه‌ سه‌ر ئاقار و رێڕه‌وی درووستی خۆیه‌تی.
كاتێك لێره‌وه‌ زانیمان خوێنه‌ری قه‌یران كێیه‌، ده‌توانین حوكمیش به‌سه‌ر قه‌یرانی خوێندنه‌وه‌ بده‌ین، چونكه‌ قه‌یرانی خوێندنه‌وه‌ له‌ئه‌نجامی ئه‌و دۆخه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌، كه‌ نه‌وه‌ی پێش خۆیان به‌م ستایڵه‌ مامه‌ڵه‌یان له‌ته‌ك ده‌قدا كردووه‌، بۆیه‌ كه‌ داوای ده‌قێكی نایاب یان جوان ده‌كه‌ین، ئه‌و بیانووه‌ دێته‌وه‌، كه‌ هه‌رچییه‌ك بنووسین و به‌رهه‌م بهێنین، به‌های نییه‌، چونكه‌ قه‌یرانی خوێندنه‌وه‌یه‌، ئه‌مه‌ كاریگه‌ری خوێنه‌ری قه‌یرانه‌ نه‌ك قه‌یرانی خوێندنه‌وه‌.

جوانی رۆشنبیر لەوەدایە راسپاردە پارێز بێت، مافی کەسانی تر پێشێل نەکات، درۆو چاوبەست لە کەس نەکات، لە هەوڵی جدیدا بێت بۆ خۆ رۆشنبیرکردنی بەردەوام و پەیڕەوکردنی هەموو پرەنسیپە جوانەکانی مرۆڤایەتی کە لە چیرۆکی یەکەم مرۆڤ لەسەر زەویەوە بەردەوامی هەیەو تا دواهەمین مرۆڤ هەروا دەمێنێتەوە.
گومان لەوەدا نیە بە شێوەیەکی ڕەهایی ناتوانین باس لەوە بکەین کە سەرهەڵدانی دیاردەیەکی سلبی رووی هەموو قەڵەم بەدەستان دەگرێتەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا زەنگێکی بێدارییە بۆ هەموو ئەوانەی کە مامەڵە لەگەڵ ئەو جۆرە کەسانەدا دەکەن کە بە کاریی دزینی بەرهەمی فیکریی خەڵکانی تر هەڵدەستن و دەبێت هیچ ئیعتبارێکی لایان نەمێنێت، لەمبارەدا گەرهەریەکێك گەشتێك بکات بە دونیای مەجازیی نووسین و ئەدەبی کوردیدا دەتوانێت سەدان نموونە ریز بکات، کە بە داخەوە نەدەبوو ئاوها بێت، چونکە گەر دزیی لە موڵکی خەڵك و پارەو داهاتی موچەخۆر و هاوڵاتی کوردا بکرێت ئەوا رەنگە ڕێی تێبچێت و جێی بڕوا بێت کە گیرفانبڕ زۆر هەن، کە دەبوو لەم کاتەشدا هەموو خاوەن ویژدانێکی زیندوو هەڵوێستی وەربگرتایەو هەوڵی جدی بدایە هەتا ئەو دیاردەیەی نەهێشتایە، چونکە بە داخەوە ئێستا لە حاڵەتێکەوە تەشەنەی کردووەو بووەتە دیاردە و هەموو بوارەکانی ژیانی تەنیوەتەوە.
لێرەدا بە کورتی هەر یەك نموونە دەهێنینەوە تا بزانین چۆن وا بە ئاسانی و بە بێدەنگی ئەم کارە لە ناو ئێمەدا تێپەڕ دەبێت و کەس باسی ناکات، تا لە ئەنجامدا هەمووان دەبێت ئازارەکەی بچەژن کاتێك خۆیان گیرۆدەی دەبن، کێشە سەرەکیەکەش ئەوەیە لای ئێمەی کورد هیچ دادگایەك نییە داکۆکی لە مافی مەعنەوی و تەنانەت مادی خەڵکیش بکات، ئەوەش کە هەیە تەرازووەکەی لاسەنگ بووەو حیزب هەموو روویەکی جوانی ژیانی ناشرین کردووەو ئاوی بۆ هەمووان ڕشتووە و هانیان دەدات تا دەتوانن کۆپی دەسەڵاتدارەکان بکەن لە دزی و گەندەڵی و نایاسایی و زوڵم و ستەم، چونکە ئەوان لەو ژینگەیەدا هەناسەی تەواو دەدەن و ترسی جێ لەقبوونیان نییە لەو کورسیەی بە زۆریی زۆردارەکی داگیریان کردووە.
پێش ماوەیەك ویستم ئەو سەرچاوانە کۆبکەمەوە کە بە کوردی لەسەر نووسەرو شاعیری ئەمەریکی سەدەی بیستهەم (ریچارد براتیگان) نووسراون، کەچی توشی شۆك بووم کە بینیم کەسانێك بابەتی یەکتر کۆپی دەکەنەوەو ناوی خۆیانی دەخەنە سەر وەك ئەوەی حساب بۆ هیچ خوێنەرێکی زیرەك و ویژدانی خۆشیان نەکەن.
نموونەیەك لەو نموونانەی کە سەرنجمداو بەدویدا چووم ؛ دووجارو بە دوو شیوەی جیاواز دزی لێکراوە بابەتێك بوو لە لایەن نووسەر سۆران محمەمەدەوە بۆ یەکەمجار لە ماڵپەڕی دەنگەکان لەسەر ریچارد براتیگان وەرگێڕدرابووە سەر زمانی کوردی کە ئەمە لینکەکەیەتی:
https://dengekan.info/archives/8475
https://dengekan.info/archives/8504
کە چی مستەفا عوسمان ناوێك هەستاوە بە تۆمارکردنی شیعرێک تیایدا لە یوتیوب بە ناوی (بەلەمێك)و نووسیویەتی وەرگێڕانی مستەفا عوسمان، کە ئەمە وێنەو لینکەکەیەتی:
https://www.youtube.com/watch?v=99j3Rm_DDXQ

هەر هەمان بابەت جارێکی تر لە رۆژنامەی سیروانی کاغەزیی ٢٠ ئۆکتۆبەری ٢٠١٨ ژمارە ١٠٠٦ دا کە لە رۆژهەڵاتی کوردستان دەردەچێت ناوی نووسەر لابراوەو ناوی رۆژنامەی سیروانی خراوەتە سەر و بەس ناونیشانەکەی کورتکراوەتەوە، بێ ئاماژەدان بە سەرچاوەی بابەتەکە کە سایتی دەنگەکانەو وەرگێرە راستەقینەکەی کە سۆران محەمەدە وچەندان نموونەی تریش… ئەمەش کۆپی ئەو بابەتەیە لە رۆژنامەی سیروان:

لێرەدا جێی باسە باسی وتەی نووسەرێکی کورد بکەم کە پێش ماوەیەك لە چاوپێکەوتنێکدا باسی لە گەڕەلاوژەی دنیای ئەدەب و کێشەی خوێنەران کردبوو و گوتبووی: نازانم بۆ کێ بنووسم؟ ئەوەتا یان بێ بایەخ تەماشا دەکرێت یان خراپ سوودی لێ وەردەگیرێتەوە.
ئیتر کاتیەتی هەر یەك لە لای خۆیەوە ئاماژە بەم دیاردەو ئەو نموونانەی دزی بکات کە کەسانێکی دەروون ناساغ پێی هەڵدەستن و وا دەزانن کەس پەی پێیان نابات، تاکو هەر یەکێکمان لە لای خۆیەوە ئەو گۆمە پاکبکاتەوە کە هەموومان پێشتر وەكو کانییەك ئاومان لێ دەخواردەوە و ئێستا لێڵ بووە، تا بە هەموومان بتوانین باری کەوتوو و نەخۆشی ئەدەبیات و رۆشنبیریی راست بکەینەوە.

بەگشتی ئەكتەری كورد بۆ بژاردەی بەشداری كردن یا نەكردن لەكارە شانۆیی و درامی و سینەماییەكاندا هەمیشە كەسێكی بێ‌ هەڵوبَستە و ئامادەیە بەچاو بەستراوی گرێ‌ بەست لەگەڵ بەرهەم هێنەرو دەرهێنەرەكاندا مۆر بكات، بێ‌ ئەوەی باكی بەهەر ئەنجامێك هەبێت كە لەئاكامی ئەو گرێ‌ بەستەدا روو بەرووی دەبێتەوە.
ئەو دیاردەیە تەنیا ئەو ئەكتەرە لاوانەی نەگرتۆتەوە كە بەپەرۆشی كاركردنن و بەدوای دەرفەتدا دەگەڕێن بۆ دەركەوتن، بەڵكو زۆر لەو ئەكتەرە ناسراوانەش دەگرێتەوە كە خاوەن ئەزموونی هونەرین و پێگەی دیارو بەرچاوی خۆیانیان هەیە لەبواری كار كردندا.
ئەو دیاردەی ئامادەباشی ئەكتەران بۆ بەشداری بوون وەك كاری كرێكارانی لێ‌ هاتووە لەمەیدانی كرێكاراندا، ئەگەرنا ناكرێت ئەكتەرێكی خاوەن ئەزموون بێ‌ بینینی دەق و سیناریۆ گرێ‌ بەست لەگەڵ دەرهێنەرێك مۆر كات، چەند ئەلقەیەكی سەرەتایی بخاتە بەردەم ئەكتەر، دواتر بۆ ئەلقەكانی تر بەدەست نووسی رۆژانە نواندن بكات، نە شتێ‌ لە ئامانج و فەلسەفەی نمایش تێ‌ بگا، نە ئاگای لە رووداوو كاراكتەرەكانی تر بێت .
ئەگەر ئەكتەر حیساب بۆ رابووردووی خۆی بكات و هونەرەكەی خۆی خۆش بوێت، ناكرێ‌ ئاوا بەئاسانی هونەرەكەی خۆی وەك كالایەكی بازاڕی بكڕدرێ‌ و بفرۆشرێ‌، هیچ پرسیارێكیشی نەبێ!
ئەكتەر نەك هەر گوناهێكی هونەری گەورەیە بەبێ‌ بینینی دەق و سیناریۆ بە چاو بەستراوی بەشداری لە بەرهەمێكدا بكات، بەڵكو پێویستە حیساب بۆ ئاست و توانستی دەرهێنەریش بكات و لەوە دڵنیا بێت ئەو دەرهێنەرە تا چەند دەسەڵاتی ئەوەی هەیە شكۆی هونەریی ئەو ئەكتەرەو هونەرەكەی بپارێزێ‌، تا چەند ئەو كاراكتەرەی بۆی دیاری كراوە كاراكتەرێكی ئەكتیفەو دەرفەتی بۆ دەڕەخسێنێ‌ سەركەوتن بە دەست بێنێ‌؟
هەندێ‌ جار ئەكتەری ناسراو، خاوەنی هونەریی باڵاو ئەزموونی دەوڵەمەند بەتەنها بەشداربوونی دەبێتە سەرمایە بۆ دەرهێنەرو زۆر جاران پێوەرو هاوكێشەكانی بەرهەم بەهۆی بەشدار بوونی ئەو ئەكتەرە دەگۆڕیِت لەرووی بازاڕو راكێشانی بینەرو تیشكی میدیایی.
بۆیە ئەكتەر مافی خۆیەتی وەك عوملەیەكی گران بەها مەرجی خۆی هەبێت بۆ بەشداری كردن لەهەر بەرهەمێكدا، بەر لە هەموو شتێ‌ چوار خاڵی گرنگ لەبەرچاو بگرێ‌ :
.1ئاستی دەق و سیناریۆ.
.2ئەزموون و توانستی دەرهێنەرو ستافەكەی .
.3كاراكتەرو ناوەرۆكی كاراكتەر .4مافی دارایی ئەكتەر .
دوای دابین بوونی هەموو ئەو خاڵانەو بڕوا هێنانی ئەكتەر پێیان، ئینجا قۆناغی گرێ‌ بەست ئەنجام دەدرێت، نەك لەخاڵی سفرەوە گرێ‌ بەست واژوو بكرێت و مەرجەكانی تر بە پەراوێز بكرێن و ئامانج تەنیا پارە بێت.
دواتر لە ناوەڕاستی ئەنجام دانی بەرهەمەكە÷ ئینجا ئەكتەر بكەوێتە بارێكی سەرلێ‌ شێوان و پەشیمان بوونەوەو دەست لەكار هەڵگرتن و راكردن..
كارەكە بگاتە ئەو ئاستەی دەرهێنەر بكەوێتە پەلە قاژەیەك نەزانێت چۆن بۆشایی راكردنی ئەكتەرەكان پڕ كاتەوەو چ وەڵامێكی بەرهەم هێنەرو سپۆنسەرەكانی بداتەوە، ناچاری ئەوە بێت چارەسەری درامی كۆتایی بەرهەم لەبۆشایی دەست هەڵگرتنی ئەو ئەكتەرانەدا بە حیكایەت و نووسین ،بۆ بینەر بگێڕێتەوە نەك بە وێنەو دراما.
ئەم شكستە هەر تەنها شكستێك نیە بۆ دەرهێنەر، بەڵكو چەندین شكستی دیكە لەگەڵ خۆیدا دێنێ‌:
.1شكستێكە بۆ دەرهێنەر، دوای دۆڕاندنی ئەو متمانەیەی پێی درابوو لەلایەن بینەرەوە.
.2شكستێكی دارایی و مەعنەوی و میدیاییە بۆ ئەو دەزگا بەرهەم هێنەرەی متمانەی بەدەرهێنەردا.
.3شكستێكە بۆ ئەو ئەكتەرە باش و خراپانەی بەشدارییان لە بەرهەمەكەدا كرد بە تێكڕایی 4.شكستێكی گەورەیە بۆ بینەر كە زۆر بە حەسرەتەوە تەماشای زنجیرەكە دەكاو لەئەنجامدا روخانێكی هەرەمی بەرهەمەكە بەچاوی خۆیەوە دەبینێت.
.5 شكستێكە بۆ درامای كوردی و گەڕانەوە بۆ سەرەتا بێ‌ ئومێدەكانی.
بێگومان هەموو ئەو شكستانە هۆكاری خۆیان هەیە :
.1دەرهێنەرێكی بێ‌ ئەزموون كە دەسەڵاتێكی سنوور داری هەیە و ناتوانێت لە كون فە یەكونێك ئەو بارە قورسە بگرێتە ئەستۆ، بە شێوەیەكی رەمەكی بێ‌ نەخشەو پلان .
.2پەلەپروزێ‌ لەكار كردن لەپێناو قۆرخ كردنی دەرفەتی بەرهەم هێنان و دەسكەوتی ماددی
.3نەبوونی دەق و سیناریۆ ( دەرهێنەرێك لەلایەك سەرپەرشتی دەرهێنان بكات و لەلایەكی دیكە بە پەلە پروزی رۆژانە دەست نووسی سەرپێیی بنووسێ‌ )
.4 نەبوونی میكانیزمێكی پوخت بۆ كار كردنی رۆژانە.
.5بەجێ‌ هێشتنی ژمارەیەك لە ئەكتەرە بەشداربووەكان و پەك كەوتنی وێنەگرتن و مۆنتاژ.
ئەكتەر كە دەچێتە ناو ئەو هەموو كێشانەو دەبێتە پارچەیك لێیان، دەبێ‌ بزانین هۆكار چیە بەو چاو بەستراوەییە ئامادەیی خۆی نیشان دەدا بۆ بەشداری بوون ؟
.1بێ‌ بازاڕی بەرهەمی هونەریی و درامی و دەست بە تاڵی درێژ خایەن .
.2 هەلومەرجی سەختی ئابووریی و نەداری هونەرمەندان.
.3پەرۆشی هونەرمەندە كۆنەكان بۆ گەڕانەوە بۆ باوەشی دراماو ئیسپات وجود.
.4ئارەزووی زۆری ئەكتەرە لاوەكان بۆ كاركردن لەئەنجامی قەیرانی دراما.
.5نا هوشیاریی هەندێك لەوان و بەنرخ نەزانینی ئەنجامەكان.

ئەنجام :
وا چاكترە ئەكتەرانی ئێمە هەمیشە سوود لەئەزموونە شكست خواردوەكانیاندا فێری رێزلێنان لەهونەرەكەیان بن، ئەوە بزانن كە هەر تەنها دەركەوتن بەس نیە بۆ ئەكتەر، بە تایبەت بۆ هەندێ‌ لەوان كە مێژووی پڕ لە سەروەرییان ، ناكرێت بەنرخێكی هەرزان بەهەدەر بدەن، ئەو خۆشەویستیەی لەدڵی هەوادارانی خۆیان كە بەنرخترین سەرمایەی ئەوانە بەخۆڕایی دروستیان نەكردووە تا بەو هەرزانیە بەهەدەری بدەن.
دووهەمیان : وا پێویست دەكات بۆ قەرەبوو كردنەوەو راست كردنەوەی ئەو شكستانە لە ئەزموونی هونەری دا بەكاری جوان و پڕ لە داهێنان پڕ كەنەوە، بۆ هاوسەنگ راگرتنی بەلانسی هونەرییان .
هیچ كارێكی هونەریش كۆتایی نیە، بەڵام هەر یەك لەوان ئەزموونێكە پێویستە ئەكتەر بۆ بونیاتی ئایندەی هونەریی خۆی و پاراستنی متمانەی هەوادارەكانی بە ئاگاییەوە هەنگاوی بۆ بهاوێژێ‌.

كتێبی ره‌ش
ره‌شێتی ئه‌م كتێبه‌ له‌تونی حه‌مام ده‌چوو
چیرۆكی كۆمیدیه‌كه‌ بۆ پاشایه‌كی هه‌وه‌سباز
بیرمدێ‌ به‌فیتی رۆژنامه‌نووسێك چه‌كیان كردن و تفه‌نگێكی پیریان پێدان
له‌گه‌ڵ پژمینی هه‌ر پیره‌مێردێك ده‌ته‌قی
قه‌تره‌یه‌ك ئاویان له‌ماڵه‌كانتان حه‌رام كرد و ناردیانن بۆ سه‌رابستان
له‌ترسی یه‌كتریش ده‌ستتان به‌په‌ڕمه‌نگه‌نات ده‌شۆری
بیرمدێ‌ وێنه‌كانتان ده‌برد بۆ تیاترۆ و شه‌وانی سوور
شه‌وانی ڤێللا و پاره‌ و ویسكی و ته‌لیفۆن و مه‌سج
كوڕ وكچه‌كانتان شێت ده‌بوون به‌شاشه‌ی ته‌له‌ڤزیۆن
واشێت بووبن دڵیان به‌سێكسی به‌كۆمه‌ڵیش ئاو نه‌خواته‌وه‌
وه‌ختێك خۆیان ده‌بینی
گریانیان بۆ قسه‌كانی “نیچه‌” ده‌هات
كه‌ مردنیش له‌سه‌ر گۆڕه‌كانیان نووسرا
“كل نفس ژائقه‌ العشق”
هه‌ر ئه‌م كتێبه‌یه‌
ئه‌و نوسه‌رانه‌ی كرد به‌پاڵه‌وان
كه‌ په‌ندی پێشینانیان ده‌دزی و ده‌یانكرد به‌شیعر
كاپتنێكی فاشل بۆ كه‌شتیه‌ شكاوه‌كه‌تان ناردرا تا نوقم بن
هه‌ر كه‌سێك بۆ ماڵی حه‌بیبه‌ سه‌فه‌ری كردبا
ده‌یانگه‌ڕانه‌وه‌ ماڵی پاشا
كه‌سێك یاخی بوایه‌ و سه‌ری بله‌قاندایه‌ بۆ لاوكێ كه‌پاڵه‌وانه‌كه‌ی خائینه‌
ده‌یانخه‌سان و ده‌یانكرد به‌مه‌یموونێكی برسی
بیرمدێ‌ ره‌ش ده‌بوون وه‌كو ره‌شه‌با هه‌ڵده‌گه‌ڕان

كتێبی زه‌رد
زه‌ردێتی ئه‌م كتێبه‌ له‌زه‌ردوویی منداڵ ده‌چوو
چیرۆكی راوچیه‌كی درۆزنه‌ بۆ سوپاسالارێكی گێل
بیرمدێ‌ له‌ترسی تۆڵه‌ی رۆژئاوا كه‌رۆژێك له‌رۆژان مرواریتان لێدزی بوو
مینا ئاڵاكه‌ی سه‌لاحه‌دین زه‌رد ببوون كه‌هه‌رچی كچه‌ كورد بوو به‌خه‌مه‌وه‌ قه‌یره‌ی كردن
ده‌ستان ده‌برد بۆ له‌ته‌ مانگێك و ده‌تانبرد بۆمه‌زاری پیاوچاكێك كه‌باپیرتان سه‌نگه‌ری لێگرتبوو
دوو ته‌خته‌داری راست و چه‌پ به‌بزمار له‌سه‌ر پشتی باوكتان داده‌كوتی
پیاوه‌تی خۆتان له‌سه‌ر رۆحی سپی كچاندا تاقیده‌كرده‌وه‌
مۆمێكی گه‌شتان له‌سه‌ر ده‌ستی خۆتان و ژنه‌كانتان ده‌كوژانه‌وه‌
شاخه‌ گایه‌كتان له‌هینده‌وه‌ هێنا و له‌به‌رده‌م ماڵه‌كانتان كردتان به‌مۆنۆمێنت
ئه‌سپێكی دارینتان زینكرد بۆ ئه‌و بوكه‌ی به‌ر له‌ماره‌كردنی
به‌خوێنی خۆی نوسی تف و نه‌فره‌ت له‌ئاسمان
هه‌موو جومعانی پایزێك چاوه‌ڕێی ئایه‌تێكی نوێ‌ بوون
زه‌رد هه‌ڵده‌گه‌ڕان له‌شه‌رما

كتێبی سه‌وز
سه‌وزێتی ئه‌م كتێبه‌ له‌داری كوفر ده‌چوو
چیرۆكی قاچاخچییه‌كه‌ بۆ مه‌لای كوێره‌ گوندێك
بیرمدێ‌ كه‌سێك هاتبوو پێی ده‌گووتن ئاین له‌هه‌موو شتێك باشتره‌
هه‌مووتانی كرد به‌ئیبراهیمی پاڵه‌وان و په‌ڕۆیه‌كی سه‌وزی له‌ملتان ئاڵان و كردتانی به‌برای فیرعه‌ون
دڵی سارای پێ‌ زویر كردن و ئیسماعیل و ئیسحاق له‌بری هابیل و قابیل تان پێكه‌وه‌ ناشت
له‌خه‌وتانا مریه‌م ئه‌مجاره‌یان كچێكی ببوو و مه‌سیحی ده‌ركرد له‌مه‌له‌كوت
محه‌مه‌دیش له‌بیابانێك بێكه‌س
مامۆستایه‌كی بۆهێنان
زانستی له‌هه‌موو مناڵه‌كانتان سه‌نده‌وه‌ و هه‌رچییان ئه‌زبه‌ر كردبوو بیریان چووه‌وه‌
ژنه‌كانتانی فێركرد له‌گه‌ڵ سه‌گێكدا به‌مه‌جاز قسه‌ بكه‌ن
هاوڕێتی سه‌گ له‌تامی پیاو خۆشتره‌
فێری كردن شه‌رم نه‌كه‌ن و له‌رادیۆكاندا ناوتان بگۆڕن بۆ ناوی جانه‌وه‌ر
هێنده‌ باوه‌ڕی پێكردن به‌ هه‌واڵی درۆ
چل ساڵی رێك تووشی ئه‌نفله‌وه‌نزای به‌راز و مریشك و ئیدز و ره‌بۆ و دڵه‌كوتێ بوون
بۆ ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر سنوور ده‌ست بۆ دراوسێكانتان پان بكه‌نه‌وه‌
به‌ریز ده‌رمانی مشك و سیسركه‌ وه‌ربگرن
سه‌وز بوون وه‌كو دارێكی بێبه‌ر

كتێبی سوور
سوورێتی ئه‌م كتێبه‌ له‌خۆرئاوابوون ده‌چوو
چیرۆكی پیاوێكی كاغه‌زییه‌ بۆ مه‌جلیسێكی كه‌ڕ
بیرمدێ‌ ده‌نگۆیه‌كتان بیستبوو كه‌هه‌مووتان ده‌بنه‌ ئیمبراتۆری مه‌زن
له‌كونفه‌یه‌ كونێكدا وه‌رزی ئازادیتان سڕیه‌وه‌ له‌ساڵ
له‌چه‌په‌وه‌ یاداشتی گیڤاراتان بۆ مناڵه‌كانتان ده‌خوێنده‌وه‌ و ده‌تانبرد بۆ مۆزه‌خانه‌ دزراوه‌كه‌ی به‌غدا
هه‌ر ئه‌م كتێبه‌
فێری كردن ئه‌ستێره‌كه‌ی نێوچاوانتان بسڕنه‌وه‌ و به‌ راست و چه‌پ
سه‌ر لووتی خۆتان ره‌ش بكه‌ن
لافیته‌كانی سه‌ر دیوار بدڕێنن و به‌رو پشت هه‌ڵیواسن
له‌بابه‌ نوئێل تووڕه‌ بن و له‌بری نه‌فره‌ت له‌زه‌مه‌ن
وه‌كو من فێربوون به‌سه‌رخۆشی هه‌موو سه‌ره‌ ساڵان
له‌داخی بێقیمه‌ت بوونی زه‌مه‌ن
سه‌عاتێك بشكێنن و له‌به‌رده‌م باره‌گای حیزبه‌كان تووڕی هه‌ڵده‌ن و چه‌كداره‌كانیش ته‌ڵفیزیتان پێبكه‌ن
ده‌ستی چه‌پتان ده‌بڕیه‌وه‌ كه‌ رۆژێك ویستبووتان به‌حه‌رامیی مه‌مكی ژنێك بگرن
خۆتان به‌درۆ خسته‌وه‌ كه‌ گوتبووتان رۆژێك دێت تارمایی ده‌ڕه‌وێته‌وه‌
ده‌گریان بۆ ئه‌و رۆژانه‌ی كه‌ بزه‌یه‌كتان كردووه‌ و
قاقاتان هه‌ڵگرتبوو بۆ گه‌وره‌بوون
پێده‌كه‌نن به‌و شه‌وانه‌ی كه‌ به‌دیار عاربانچیه‌كانه‌وه‌ گریابوون
له‌رۆژنامه‌كانیشدا ده‌تانگووت ژیانی شه‌و خۆشتره‌ له‌رۆژ
كه‌چی سوور هه‌ڵگه‌ڕان له‌شه‌رما

كتێبی شین
شینێتی ئه‌م كتێبه‌ له‌گۆمێكی مه‌نگ ده‌چوو
چیرۆكی ئه‌ستێره‌ناسێكی خه‌واڵووه‌ بۆ خێڵێكی خۆخۆر
بیرمدێ‌ تاقمێكتان سه‌رگرده‌كانتان ده‌گرت و ئه‌وانی دیكه‌ش به‌شه‌رمه‌وه‌ ده‌چوون بۆسه‌ر رووبار
ئیره‌ییتان به‌قه‌ولخوێنێكی لالش ده‌برد كه‌له‌سه‌ر په‌ڕۆیه‌كی شین نوسیبووی خیانه‌ت
قامیشتان ده‌كرد به‌دارشه‌ق كه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ر هه‌نگاوێكدا ده‌چوو به‌چاوتانا
له‌رقی نه‌وه‌كانتان سمێڵی خۆتان ده‌تاشی و له‌پشتیره‌كانا ده‌خه‌وتن
له‌بری سه‌ره‌تای هه‌ر رێگایه‌ك كۆتایی تووله‌رێیه‌كتان نیشانی یه‌كتر ده‌دا
هه‌ر ئه‌م كتێبه‌ فێری كردن
به‌خۆڕایی وێنه‌ی ته‌لارێك بگۆڕنه‌وه‌ به‌ئه‌شكه‌وته‌كانی جاسه‌نه‌ و شانه‌ده‌ر و هه‌زارمێرد و په‌نجه‌ره‌كانی سه‌ر قه‌ڵا
به‌ده‌ستی خۆتان گه‌رای مار و دوپشك و تیمساحتان خسته‌ نێو كتێبخانه‌كان
به‌مشت خۆڵتان ده‌برد بۆ ئه‌و پیاوانه‌ی له‌هه‌نده‌رانه‌وه‌ به‌دیاری كلو كلدانیان بۆ ژنه‌كانتان هێناوه‌
رۆژنه‌بوو شیرینی نه‌به‌ن بۆ ئه‌و ژووره‌ی كه‌ له‌مه‌رزه‌كاندا قاچاخچیه‌كان سێكسی تیاده‌كه‌ن
شه‌و نه‌بوو مل كه‌چ نه‌كه‌ن بۆ ئه‌و داهۆڵانه‌ی كه‌ له‌بری پیاوماقوڵه‌كانتان
ته‌زبیحاتیان ده‌كرد
كه‌ئاوڕیشتان ده‌دایه‌وه‌ كیسرا و جه‌نگیزخان و هۆلاكۆ له‌سه‌ر سینگتان خه‌ریكی قومار كردن بوون
كاتێكیش وه‌خه‌به‌ر ده‌هاتن
كه‌چی وه‌كو لاشه‌یه‌كی مه‌یوو و شین بوون

كتێبی سپی
سپێتی ئه‌م كتێبه‌ له‌ كفنی مردوو ده‌چوو
چیرۆكی شاعیرێكی سه‌رخۆشه‌ بۆ گۆرانیبێژه‌ ساخته‌چییه‌كان
بیرمدێ‌ رۆژێك نیوه‌ی له‌شتان ساردو نیوه‌كه‌ی دیكه‌ ترسابوو
به‌جهانی شیعره‌وه‌ ماتڵ ده‌بوون كه‌ به‌گزی و درۆ چێژتان لێده‌بینی
ئه‌م جهانه‌ سپی ناكردنه‌وه‌ له‌گوناه
خه‌ونی ئاجڕو باجڕتان ده‌بینی و یه‌كترتان ده‌تۆقاند
به‌زۆر له‌بنمیچی ماڵه‌كانتان وێنه‌یه‌كی سوریالیتان ده‌كێشا
زگی حه‌یرانتان ده‌دڕی و قاچی چه‌مه‌ریتان ده‌شكاند
پیاوتان خه‌مۆك و ژنتان حه‌یشه‌ری ببوو
مناڵه‌كانیشتان له‌ترسان له‌به‌رده‌م دادگا بێ‌ ته‌رازووه‌كان هه‌ڵده‌له‌رزین
بۆنی شیری خاوتان ده‌گۆڕی بۆ بۆنی كلۆرۆفیل و زه‌عفه‌ران
تاپێتان كرا جلی سپیتان دڕی و بوختانتان بۆ فریشته‌ هه‌ڵبه‌ست
سپی بوون وه‌كو ئاڵای ده‌ستی دیله‌كانی شه‌ڕ

كتێبی خاكی
خاكێتی ئه‌م كتێبه‌ له‌بیابانی عه‌رعه‌ر ده‌چوو
چیرۆكی گه‌ڕیده‌یه‌كی چاوچنۆكه‌ بۆ خانه‌خوێكانی
بیرمدێ‌ له‌هه‌ر چركه‌ساتێكدا مسته‌كۆڵه‌تان ئاماده‌بوو بۆقه‌پۆزی براده‌ره‌كانتان
له‌دایكێكی ته‌پوتۆزاویدا گه‌وره‌بوون و ره‌نگی جه‌نگاوه‌رتان گرت
له‌گه‌ڵ سه‌ربازه‌كان ده‌یانبردن بۆ كه‌رنه‌ڤاڵ و بستێك زه‌ویشتان پێنادرا
له‌سه‌ر شانی هه‌ر پیاوێكی ترسنۆك خاڵێكتان بینیبا به‌سه‌رهه‌نگ ناوتان ده‌برد
نه‌خشه‌ی خاكیان پێكردن به‌ریكلامی سه‌ر دیواری باڵه‌خانه‌كان و
به‌نرخی قاڵی پێیان فرۆشنه‌وه‌
هه‌ر ئه‌م كتێبه‌ فێری كردن
دڕدۆنگ بن و له‌جیاتی شیعری رۆمانسی دروشمی قۆڕ بڵێنه‌وه‌
ئێستاش له‌به‌رچاومه‌ كراسی ژێره‌وه‌ی ژنه‌كانتان ده‌برد بۆ خۆشنووسێك
له‌سه‌ری بنووسێ‌ (خوایه‌ وه‌ته‌ن ئاوا نه‌كه‌ی)
باخه‌ڵتان پڕ ده‌كرد له‌ده‌مه‌قاچێن و به‌چاوی یه‌كتردا ده‌تانته‌قاند
خاكی ده‌بوون وه‌ك بیابان

كتێبی مۆر
مۆرێتێ‌ ئه‌م كتێبه‌ له‌خومخانه‌ ده‌چوو
یاده‌وه‌ری قه‌شه‌یه‌كی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌یه‌ بۆراهیبه‌كانی
بیرمدێ‌ مۆرهه‌ڵكه‌نێكیان كرد به‌ده‌م سپیتان كه‌ساخته‌ی له‌خۆاش ده‌كرد
مێژوویه‌كیان لێده‌كردنه‌ ماڵ كه‌سۆمه‌رییه‌كان نوسیویانه‌ته‌وه‌
رێی ماڵه‌كانی لێونكرد و ده‌چوون بۆ ژێر دیوارێكی ته‌پیو
به‌پێكێك شه‌راب سكی راهیبه‌كانتان له‌قه‌شه‌ ئاوس ده‌كرد
له‌بری ماره‌یی نۆ مسقاڵ كبریت و ده‌فته‌رێك سیغاری ژاكاوتان ده‌نووسی
له‌بری خه‌ناوكه‌ی مێخه‌كی ته‌وقی عه‌زازیلیان ده‌خسته‌ گه‌ردنتان
مۆر هه‌ڵده‌گه‌ڕان وه‌ك سه‌رمابرده‌ڵه‌یه‌ك

شەقێکمان کەوتووەتە نێوان

وەکو دوو قەراغە رووبار

هاوتەریب و

هاوبەش،

شەپۆل دادەڕێژین.

نەوەیە یەک بگرین

نەش لەوە زیاتر لەیەک دوورکەوینەوە.

ڕێڕەومان لێژ

خوڕەمان نەشاز و

نەمامی هاوسنوورمان گشت خستووەتە گێژ.

هاوبەش  

هاوتەریب دەوەڕین.

دەوەڕین و لێ ناگەڕێین….

بە ڕێژەی گەلە سەگی بندیوار

ئێسک و پرووسک دەهاڕین..

ئاو دەبەخشین

هەوا

زیندان..

خؤشمان، نەبووە و

ناشبێ تینوێتی بکێشین.

هاوتەریب و

هاوبەش

وێنەی زیندووانی غەیرە

شێوەی نێژراوی ڕوح نەکێشراو دەکێشین

ئەوانەی دەستیشیان بە خۆیانا ناچێ

بفەرموون:

ئەوە عەرز و ئەوە گەز!

لیزا: ئەی دڵ مەگەر ئەو سەرچاوەی عەشق و ئەوین نییە؟.
ستیڤان: دڵ سیمبولێکە و دەسەڵاتدارێکی رەمزییە، هەموو جارێک دڵەکوتێی عاشقان لە بناغەوە فەرمانەکەی لە مێشکەوە دێت.
لیزا: کەواتە چۆن دەکرێت دڵ و مێشک دوو شتی لەیەکتر جیا بن، بەم پێیەی تۆ بێت دڵ تەنها ئامێرێکی رووتی خوێن پاڵاوتن و ترومپای هاتوچۆی خوێنە؟.
ستیڤان: منیش ویستم هەمان شت بڵێم.
لیزا: کەی سەفەرەکەت دەستپێدەکەیت؟.
ستیڤان: من هەمیشە لە سەفەردام، وەک ئەو هۆزە رەوەندییانەی گەرمیان و کوێستان دەکەن، سەفەری ئەم جارەم بەرەو سەختترین کوێستانەکانی ناو تەونی جاڵجاڵۆکەیی مێشکی خۆمە.
لیزا: چ شتێک لەگەڵ خۆت دەبەیت بۆ ئەو سەفەرە؟.
ستیڤان: تەنها سەرکێشیی، سەرکێشیی ئەسپێکە وەک سوارچاکێک دەتگەیەنێتە هەموو لوتکە سەختەکان.
لیزا: گەمەکردن لەسەر لوتکە بەرزەکان کارێکی مەترسیدارە. ئەوە پیشەی هەڵۆکانە!، دەزانیت سروشتی هەڵۆکان چییە؟.
ستیڤان: هەڵۆکان سەرچڵ و سەربەرزانە دەژین و کاتێک پیر بوون خۆیان دەکوژن.! خۆکوشتن لەو کاتەیەدا دێت هەست بە لاوازبوونی خۆت بکەیت.
لیزا: کەوایە خۆکوشتن بڕیارێکی ترسنۆکانەیە، تۆ دەتەوێت ئەمە بڵێیت وانییە؟.
ستیڤان: هەتا پێشتر ئازا و سەرکێش نەبووبیت ناتوانیت لە کاتی لاوازیدا پەنا ببەیتە بەر خۆکوشتن.
لیزا: ئێستا بڕۆ و لە سەفەرەکەت دوا مەکەوە، بە هیوای بینینەوەت.
ستیڤان: وەک وتم من ئێستا لە سەفەردام. ئەگەر هەڵدێرام لە شاخێکەوە ئیدی چۆن دەتوانم بتبینمەوە؟. بەم هۆیەوە بەڵێنی بینینەوەت پێ نادەم.

ستیڤان: حەزم لە هیچ کۆتاییەک نییە تەنانەت کۆتایی ئەو فیلمانەشی عاشقەکان تێیدا بەیەک دەگەن!! عەشق خەباتکردن نییە بۆ بەیەک گەیشتن!! عەشق تەنیا ئازار چەشتنە لە پێناوی نەمریدا.
لیزا: ئەوەندە من تێگەیشتبم عەشق ئالوودەبوونە بە کەسێکەوە، عەشق کورتکردنەوەی ژیانە لە کەسێکدا، لای عاشق هەموو گەردوون چۆڵەوانییەکە و تەنیا یەک کەسی تێدا دەبینرێت، لای عاشق سەرتاپای زەوی لە تاریکی هەڵکێشراوە تاکە رووناکییەک ئەگەر هەبێت شەمعی مەعشوقە.
ستیڤان: عەشق ئەوەی جوانە بێ هۆیە. هەرکات هۆکارێک لە ئارادا هەبوو، بێگومان بەرژەوەندییەکیش هەیە. لە کاتێکدا عەشق و بەرژەوەندیی دوو پێدراوی دژ بەیەک و پێچەوانەن.
لیزا: ئازیزم.. یەکەم دێڕی رۆمانی “ئانا کارنینا”ت وەبیر دێنمەوە کە دەڵێ: هەموو بنەماڵە دەوڵەمەندەکان یەک جۆر خۆشبەختیان هەیە، بەڵام بنەماڵە هەژارەکان هەریەک جۆرە نەگبەتییەکی تایبەت بە خۆیان هەیە منیش بە غرورێکەوە دەڵێم: هەر عاشقێک چارەنووسێکی تایبەت بەخۆی هەیە. ئایا من هەڵەم؟.
ستیڤان: نەخێر تۆ هەڵە نیت، عەشق هونەرێکی مەترسیدارە، یاریکردنە بە ئاگرێک کە لە کۆتاییدا دەتسووتێنێ و دەتکاتە مشتێک خۆڵەمێشی بۆنخۆش بە دەم “با”ی شەماڵەوە.
لیزا: من وەک تۆ نازانم پێناسەی عەشق بکەم، بەڵام عەشق پەتی سێدارەی گەردنی رۆحە. ئەوەندە دەزانم عاشق مازۆخییە و چێژ لەو سزایە وەردەگرێ بە عەشق ناوزەد کراوە. ئەوەندە دەزانم عەشق عاشق لە ژوورێکی رازاوە و پڕ زەخرەفەی وەک دڵی مەعشووقدا کۆت کراوە. ئەوەندە دەزانم عاشق دیلی دڵی خۆیەتی. دڵ وەک خەسڵەتە بایۆلۆژییەکە نا، بەڵکو ئەو هێزەی هەست و سۆز دەجوڵێنێت و لە شەڕێکی نەپساوە و دەستە و یەخەشدایە لەگەڵ ئاوەزی ناو سەرمان.
ستیڤان: ئاخر ئیشی من لە ژیاندا تەنها عەشقە. بۆ زۆرینەی خەڵک عەشق قۆناغ یان تافێکە لە ژیان و تەمەن، بەڵام بۆ من عەشق هەموو تافەکانی تەمەن و هەموو قۆناغەکانی ژیانە. ئەوەی جیام دەکاتەوە لە تێکڕای خەڵک هەر ئەوەیە من ژیان بەهەموو تانوپۆکەیەوە وەک بەشێک لە عەشق دەبینم، بەڵام زۆرینە عەشق بە بەشێک لە ژیان دەبینن!. لەم سۆنگەوە دووریی تێڕوانینی من و تێکڕای خەڵک هێندەی دووریی زەوییە لە هەسارەی ئۆرانۆس. جیاوازیی ئەندێشەی من و زۆربەی خەڵک هەر وەک جیاوازیی هەردوو جەمسەری سارد و گەرم وایە.

تێبینی: ئەم تێکستە بریتییە لە مۆنۆلۆگ نەک دیالۆگی دوو کەس، کۆی بەشەکانی ئەم مۆنۆلۆگانە لەنێوان 2010-2017 نووسراون. لە بەرگی دووەمی کتێبی “قوتووی عەتار” لەلاپەڕە 488-522 بەشێوەی کتێبی کاغەز لە ساڵی 2018 چاپ بوون.

ئەم شیعرە ( زۆر بێ کارم..) لە لایەن مامۆستایانی بەڕێز( فەرهاد بارە کەیی )و مامۆستا (بەدەل ڕەفۆ )کراوەتە فارسی و عەرەبی ..هه روەها مامۆستای بەڕێز( ئەحمەد ئیسماعیل )نووسەرو وەرگێڕی ناودار کردوویەتە ترکی ، بەداخەوە بە هۆیە کی تەکنیکی نەتوانرا بگوێزرێتەوە ئێرە … مەولود
…………………………………..
زۆر بێ کارم ..!!
……….. شیعر: مەولود ئیبراهیم حەسەن
زۆر بێ کارم..
تکایە..
چەقۆیەکم دەنێ
تا (بارش جاکان) ەکان بکوژم
بۆ ئەوەی جاریکی تر
بە( کورد) ی لەدایک نەبن.

زۆر بێ کارم..
تکایە..
بمکەن بە پۆلیس
تا چۆک بخەمە سەر
گەرووی( جۆرج فلۆید) ەکان
بۆ ئەوەی
جارێکی تر
بە( ڕەش) ی لەدایک نەبن .

زۆر بێ کارم..
تکایە..
قەنناسێکم دەنێ
تا ئەو( لەق لەق) انە بکوژم
بۆ ئەوەی
چیتر
هێڵانە بەسەر منارەوە نەکەن.
…………….١٢/٦/٢٠٢٠- هه ولێر
برای بەڕێزم مامۆستا فەرهاد عزیز حسن ئەم شیعرەی کردووە بە فارسی و بە سوپاسوە بڵاوی دەکەمە وە .

…… خیلی بیكارم!!!

شعر: مولود ابراهیم حسن

ترجمە: فرهاد عزیز حسن

خیلی بی كارم..

لطفا..

دشنەای بە من دهید

تا (بارش جاكان)ها را بكشم

تاكە باری دیگر

بە (كوردی) زادە نشوند

*

خیلی بی كارم..

لطفا..

بگذارید پلیس شوم

تا بگذارم زانویم را

بر گردن (جورج فلوید)ها

تا دگر بار (سیە چردە) زادە نشوند

*

خیلی بی كارم..

لطفا..

تیراندازی

بە من بدهید

تا این (لك لك)ها را بكشم

تا باری دیگر آشیانەای بر منارە نبندند

١٢/٦/٢٠٢٠ هەولیر………
…………….
ئەمەش وەرگێڕانی شیعری (زۆر بێ کارم ..) ە کە بەڕێز برای شاعیرم مامۆستا بەدەڵ ڕەفۆ کردوویەتی بە عەرەبی ، بە شانازیەوە بڵای دەکەینەوە .

من الشعر الكوردي المعاصر

ليس لي عمل

شعر: مولود ابراهيم حسن

ترجمة : بدل رفو

ليس لي عمل..

أرجوكم ..

اليَّ بِمديةٍ

لأجهز على ( بارش جاكان)☆

حتى لا يولد مرة أخرى

كورديا..!!

ليس لي عمل ..

أناشدكم

أن تجعلوني رجل شرطة

حتى أدوس على رقبة

(جورج فلويد) ☆☆

لكي لا يولد مرة أخرى

إنسان أسود..!!

ليس لي عمل..

اتطلع

أن تعطوني بندقية قنص

لأغتال اللقالق

حتى لا تشيّد على منارة إربيل

أعشاشها..!!

بارش جاكان..شاب كردي اغتيل على ايدي بعض المتطرفين في انقرة لسماعه الاغاني الكوردية

جورج فلويد ..الامريكي ذو الاصول الافريقية وقتله على ايدي البوليس الامريكي اربيل

……

بانگه‌وازی ژماره ‌(٣)

١٠٠ ساڵەی حەسەن زیرەک

ڕۆژی ٢٩/١١/٢٠٢١ بەپێی ناسنامەی ژمارە ٧٣٥ تەمەنی حەسەن زیرەک، دەگاتە سەد ساڵ. بەم بۆنەوە ماڵپەڕی ڕۆژهەڵات- بۆکان، ناوەند و دامودەزگا و کەسانی بواری فەرهەنگ، هونەر، زانست، موسیقا، ئەدەبیات، بەشدارنی پڕۆژەی “ سەد ساڵەی حەسەن زیرەک”، وێكڕا خشتەی بابەتەکانی لێکۆڵینەوە، دەخەنە بەر دەست ئەو کەسانەی لە یەک تا چەند بوار، کاری لێکۆڵینەوە وەئەستۆ دەگرن. لێکۆڵینەوە، زانیاری و هەروەها ماتریاڵ(وێنە، ویدئۆ، فیلم و …) دەکرێ ڕاستەوخۆ بۆ ئەو ئادرەسە بنێردرێ. redaktion@rojhalat.de .

لێکۆڵینه‌وه‌:

١- لێکۆڵینه‌وه‌
١-١. زیره‌ک وه‌ک شاعیر، هه‌ڵسه‌نگاندنی (کتێبی چریکه‌ی کوردستان) وه‌ک کتێبی شیعر
١-٢. هه‌ڵسه‌نگاندنی گۆرانییه‌کان بەپێی جیاکردنه‌وه‌ی بابه‌ت (کۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی، فه‌رهه‌نگی، چینایه‌تی، نه‌ته‌وه‌یی جینسی “ژن، پیاو”، جوغرافیا)
١-٣. هه‌ڵسه‌نگاندنی لایه‌نی زمان و وشه‌ بەپێی جیاکردنه‌وه‌ی بابه‌ت (کۆمه‌ڵایه‌تی، سروشتی، پیشه‌، دابونه‌ریت، ئایینی و…)، دیاریکردنی لایه‌نی ناوچه‌ییی زمان و وشه‌، ده‌وری زمانی گۆرانییه‌کان، وشه‌کان لەسه‌ر تێگه‌یشتنی گشتیی خه‌ڵکی ناوچه‌کانی کوردستان، ده‌وری زاراوه‌کانی کوردی لەناو گۆرانییه‌کان، ده‌وری زمانی گۆرانییه‌کان لەسه‌ر زمانی کوردی بەگشتی و تێگه‌یشتنی خه‌ڵک له‌ زمانه‌که‌
١-٤. هه‌ڵسه‌نگاندنی لایه‌نی فۆلکلۆریی گۆرانییه‌کان بەپێی ناوچه‌کان
١-٥. لێکۆڵینه‌وه‌ لەسه‌ر لایه‌نی چه‌شنی وشه‌، به‌کارهێنان و مانای وشه‌
١-٦. لێکۆڵینه‌وه‌ لەسه‌ر لایه‌نی شیعریی گۆرانییه‌کان و چه‌شنی شیعر (ئه‌ده‌بیاتی زاره‌کی، فۆلکلۆر و ئه‌ده‌بیاتی نووسراو)، جیاکردنه‌وەی‌ شیعره‌کان بەپێی شیعری شاعیران، فۆلکلۆر و شیعری خۆی
١-٧. شیعری شاعیران لەناو گۆرانییه‌کان، ناوی شاعیران و شیعره‌کانیان
١-٨. دیاریکردنی چیرۆکی گۆرانییه‌کان بەپێی به‌ڵگه‌، شوێن و ناوچه‌.

٢- لێکۆڵینه‌وه‌
٢-١. لێکۆڵینه‌وه‌ی موسیقایی مێلۆدییه‌کان (کوردی و نە‌کوردی) بەپێی لێکدانه‌وه‌ و به‌راو‌ردکردن
٢-٢. دیارکردنی چه‌شنی موسیقا و ئاهه‌نگ و مێلۆدییه‌کان بەپێی به‌راوه‌ردکردن لەگه‌ڵ موسیقای ناوچه‌ و جیهان
٢-٣. دیاریکردنی ناسنامه‌ی موسیقایی گۆرانییه‌کان.

٣- ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و بابه‌تانه‌ لەناو گۆرانییه‌کان
٣-١. سروشتی کوردستان
٣-٢. ناوی شار و گوند و جوغرافیای کوردستان و ده‌ره‌وه‌ی کوردستان
٣-٣. باوه‌ڕی کۆمه‌ڵایه‌تی، ئایینی، نائایینی
٣-٤. به‌یت و باو و گه‌مه‌ و قسه‌ی نه‌سته‌ق
٣-٥. ئیش و کار و پیشه‌ی ناو کۆمه‌ڵگای کوردستان له‌ شار و دێ
٣-٦. ئه‌وین، خۆشه‌ویستی
٣-٧. ژن و پیاو
٣-٨. نیشتمان و زێدی بۆکان
٣-٩. دووری، نامۆیی، غه‌ریبی
٣-١٠. خه‌م، ناسۆریی، بێوه‌فایی و بێزاری
٣-١١. بێزاریی زیره‌ک له‌ کۆمه‌ڵگا، شوێنی تایبەت و ڕۆژگار
٣-١٢. هه‌ست و تێگه‌یشتن و بیروباوه‌ڕی زیره‌ک
٣-١٣. وێنه‌ و ته‌سویری هونه‌ریی سروشت، زێد.

٤- گۆرانییه‌کان و‌
٤-١. بوارە بڤەکان (ژنان، کۆمەڵگا، فەرهەنگ)
٤-٢. شکاندنی تێگه‌یشتنی باو، ئایینی، کۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی.
کێبه‌رکێ

٥- زیرەک و بەرهەمەکان
٥-١. کێبه‌رکێی نه‌ققاشی (ڕه‌سم) وێنەکێشان بۆ منداڵانی تەمەن ‌تا ١٢ ساڵ (بیستنی گۆرانییه‌کان و وێنەکێشانەوە بۆ لانیکه‌م ده‌ گۆرانی به‌ ئاماژه‌ به‌ ناوی گۆرانییه‌کان)
٥-٢. کێبه‌رکێی نووسین بۆ مێرمنداڵانی ١٣ ‌تا ١٦ ساڵان، نووسینی ٥ ڕسته‌ له‌ بیروبۆچوونیان پاش بیستنی گۆرانییه‌کان (لانیکه‌م بیستنی ١٥ گۆرانی به‌ ئاماژه‌ به‌ ناوی گۆرانییه‌کان)
٥-٣. کێبه‌رکێی نووسینی بابه‌ت به‌ دڵخواز بۆ لاوانی ١٧ ‌تا ٢٤ ساڵ (سێ هه‌تا پێنج لاپه‌ڕه‌ی A4)
٥-٤. کێبه‌رکێی چیرۆکنووسین به‌ ئیلهاموه‌رگرتن له‌ گۆڕانی و ژیانی زیره‌ک (سێ ‌تا حەوت و ئه‌وپه‌ڕی تا ١٠ لاپه‌ڕه‌)
٥-٥. کێبه‌رکێی شانۆنامەنووسین به‌ ئیلهاموه‌رگرتن له‌ گۆرانییه‌کان، ژیانی زیره‌ک و ئه‌و که‌سانه‌ی پێوه‌ندییان به‌ ژیان و کاری ئەوەوە هه‌بووه‌
٥-٦. کێبه‌رکێی فیلم، ڤیدیۆی هونه‌ری-به‌ڵگه‌نامه‌یی ژیان و به‌سه‌رهاته‌کانی زیره‌ک، به‌ سەرنجدانە ‌ سه‌رده‌م و لایه‌نی جیاجیای کۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی و…
٥-٧. کێبه‌رکێی شانۆنامه‌ی ڕادیۆیی به‌ ئیلهاموه‌رگرتن له‌ گۆرانییه‌کان، ژیانی زیره‌ک و ئه‌و که‌سانه‌ی پێوه‌ندییان به‌ ژیان و کاری ئەوەوە هه‌بووه‌
٥-٨. کێبه‌رکێی به‌رنامه‌ی ڕادیۆیی و ته‌له‌ڤزیۆنی بەگشتی له‌مه‌ڕ کار و ژیانی زیره‌ک
٥-٩. کێبه‌رکێی ڤیدیۆکلیپی گۆرانییه‌کان
٥-١٠. کێبه‌رکێی باشترین لێکۆڵینه‌وه‌ له‌ یه‌کێک له‌ بواره‌کانی به‌شی لێکۆڵینه‌وه‌.

بۆ هه‌ر کام له‌و بوارانه‌ خه‌ڵاتی گونجاو ته‌رخان ده‌کرێ و سپۆنسەرەکان بۆیان هەیە خەڵاتەکان بە ناوی خۆیان و بنکە و دامەزراوە فەرهەنگی – کۆمەڵایەتییەکانی خۆیانەوە، پێشکەش بە براوەکان بکەن. کۆمیتەی ١٠٠ ساڵەی زیرەک ئامادەیە بۆ وەرگرتنی پێشنیار و دەستپێشخەرییەکان.
سپاس بۆ هەموو ئەو مێدیا و سۆسیال مێدیا و کەسانە، کە بەشداری لە بڵاوکردنەوەی بانگەوازەکان دەکەن.

ماڵپه‌ڕی ڕۆژهه‌ڵات- بۆکان
١٣/٦/٢٠٢٠ ئاڵمان

منداڵە خۆشە ویستەکان ، لە دامینی شاخێکی بەرزی هەزار بە هەزاردا ، دارستانێکی زۆر گەورەی چر و پڕهەبوو . شاخ و دارستانەکە پڕ بوون لە ئاژەڵ و باڵندەی جوان . سەرلەبەیانییەکی زۆر زوو ، هەموو ئاژەڵ و باڵندەکان بەخەبەرهاتن . هەمووشیان زۆر شاد و کامەران و دڵخۆشبوون ، چونکە ئەو ڕۆژە ڕۆژی یادی جەژنی لە دایکبوونی دوو سەد ساڵەی گەورەترین داری ناو دارستانەکە بوو ، کە گەڵا و لق و پەلی ئەوەندە بە چڕیی بڵاوبوو بۆوە ، سێبەری بۆ هەمووان کردبوو . ئاژەڵ و باڵندەکان سەرقاڵی دروستکردن و ئامادەکردنی خواردنی زۆر خۆش و بە تام بوون ، وەک : شەکرلەمە و کێک و کولیچە و گاڵگاڵی و محەلەبی و زۆر خواردنی خۆشیتریش . چەند ئاژەڵێکیشیان خەریکی پێچانەوە و ڕازاندنەوەی خواردن و دیارییەکان بوون ، تا بە دیاری بیبەن بۆ دارە پیرە خۆشەویستەکەی خۆیان . چەند ئاژەڵ و باڵندەیەکی تریشیان سەرقاڵی ڕازاندنەوەی هەموو لایەکی دارستانەکە بوون . بەڵام ئەوەی سەیر بوو ، لە ناو هەموویاندا ، تەنها ڕێوی دڵگران و پەست و خەمبار بوو . ئەو نەک هەر ئیشی نەدەکرد ، بەڵکو بەردەوام خەریکی فرکان فرکان و کردنەوە و خواردنی دیارییەکانبوو . جارجارێکیش دەچوو قردێلە و میزڵدان و کاغەزە ڕەنگاو ڕەنگەکانی لە گەڵا و لقی دارەکانی ناو دارستانەکە دەکردەوە . کاتێک دارە گەورەکە ڕێوییەکەی بینی ، زۆر بە کارەکانی دڵتەنگبوو ، بۆیە بە ڕێوییەکەی وت : ( ئەرێ بە ڕاست تۆ هەتاکەی واز لەو هەڵسوکەوتە ناشیرینانەی خۆت ناهێنیت ؟ . ئەی باشە تۆش بۆ ناچیت تۆزێک یارمەتی هاوڕێکانت بدەیت ؟ ) . ڕێوییەکەش لە وەڵامدا وتی : ( ئاخر بۆیە وادەکەم ، چونکە هیچ هاوڕێیەکم نییە و هەمووان لە من بێزارن و حەزیان لە دۆستایەتیم نییە ، یەک کەسیشیان منی بۆ ئەم ئاهەنگە زۆر خۆشەی تۆ بانگ نەکردووە ، بەڕاستی خۆشم نازانم بۆ وا منیان خۆشناوێت و حەزیان لە چارەم نییە ؟ ) . ئنجا دارەکە زۆر لەسەرخۆ وتی : ( هەموو ئاژەڵ و باڵندەکان بۆ ئەم ئاهەنگەی من بانگکراون ، بەڵام بۆیە تۆیان بانگ نەکردووە ، چونکە بە ڕاستی تۆ بە تەواوی لە تامت دەرکردووە ، لەگەڵ هەموواندا بە خراپی هەڵسوکەوت دەکەیت ، فێڵبازیت و فێڵیان لێدەکەیت ، هیچ چاکەیەکت نییە و بەردەوام درۆ دەکەیت و ئازاریاندەدەیت ، هەر بۆیە کەسییان حەزیان لە هاوڕیێ یەتی تۆ نییە . جا تکایە تۆزێک بیربکەرەوە و نەختێک بە خۆتدا بچۆرەوە و واز لەو هەڵسوکەوتە خراپ و ناشیرینانەی خۆت بهێنە ، دڵنیام ئەو کاتە هەموویان تۆشیان خۆشدەوێت و هاوڕێیەتیشت دەکەن ، پەیمانیشت دەدەمێ ئەو کاتە منیش هاوڕیێ یەتیتان دەکەم ) . قسەکانی درەختەکە زۆر کاریکردە سەر ڕێوییەکە ، هەر بۆیە بە باشی بیریکردەوە و بە وردی بە خۆیدا چووەوە و لە ماوەیەکی زۆر کەمدا وا خۆی چاککرد ، درەختەکە و هەموو ئاژەڵ و باڵندەکان بوون بە هاوڕێی و زۆریشیان خۆشدەویست و بۆ هەموو ئاهەنگێکیش بانگیاندەکرد و کارتیشیان بۆ دەنارد .

تێبینی : ئەم چیرۆکە لە ئینگلیزییەوە کراوە بە کوردی و ناوی نووسەری لەسەر نییە .

1
هەموو گەلێک بەتایبەتی لەنێو قەوارەیەکی دەوڵەتیدا دەتوانێت تا ڕادەی شیان پێبگات و خۆی بپارێزێت، جا ئەوە دەوڵەتێکی تاک-نەتەوەیی یان فرە-نەتەوەیی بێت. لێ دەوڵەت پرۆژەیە وەک دامەزراوەی نیشتمانێکی سەرهەڵداو، کە بێگومان نابێت لەواتایەکی تەسکدا وەک بەڵێندەرایەتی، فیرمای دروستکردن یان بازرگانی لێی تێبگەین، بەڵکو پرۆژە نەخشەکێشانە بە دوو ئاڕاستەی پێچەوانەی یەکدییەوە: بە ئاڕاستەیەک بریتییە لە ڕەخنەی جڤاک و کولتوور، کە گومانی تێدا نییە یەکێک لە کارە کرۆکییەکانی بریتی دەبێت لە ئاشکراکردنی ڕاستینەی کوردایەتی پێکەوە لەتەک شۆڕەسوارانی دوێنێ و ئەمڕۆیدا، ئەوجا لەوێوە بنیاتنەرانە بە ئاڕاستەی بەرەڤار هەڵدەچێت بەرەو کاری سیاسیی ڕێکخراو.
ئاڕاستەی پرۆژە وەک ڕەخنە لەو داواکارییەوە دێت کە “ئەمڕۆ پێویستە هەموو شتێک سەرلەنوێ ڕەخنەییانە ڕوونبکرێتەوە”. ئاخر بەتایبەتی لە سەردەمە داڕزاوەکاندا شێوەی هزرین و ڕەفتاری سوننەتی بێڕیشە دەبن، ئەوجا پێویستییەک بۆ نرخاندنەوەی سەرجەمی ترادیسیۆن سەرهەڵدەدات، ئەگینا مرۆ تەنیا درێژەپێدەرێکی ترساوی هەیەپارێز دەبێت کە لە داماوییەوە مەمنوونە هەر کارێکی دەستبکەوێت تاکو زگی خۆی تێربکات، یان بەڕاستی جەبانێکی خۆمەڵاسداوە و خواستی چەوساندنەوە ئاگای لە ژینگە و مێژووەکەی پێنەهێشتووە.
لێ ئاڕاستەی بەرەڤاژی بنیاتنەرانە بریتییە لە ڕێکخستنی بەپلانی سیاسی، کە بێگومان لەم سەردەمەی کوردەکانی ئێراقدا نایەتەگۆڕێ، بۆیە دەیخەینە دۆخی پشوودانەوە و ڕووی تێناکەین – بێگومان ئەو جۆرە هەوڵە لە روانگەیەکی دیاریکراوەوە لای “تەڤگەری ئازادی” هەیە.

2
کوردایەتی بە شێوەی جیا بەرجەستە دەبێت، وەک خەباتی ڕێکخراو، وەک خەباتی هۆزانڤانیانەی خوێندەوارانی شارنشین، وەک دەسەڵاتخوازیی شێخەکانی تەریقەت و تا ڕادەیەک سەرۆکهۆزان بەناوی کوردچێتییەوە، وەک کرداری پڕسۆز و ئەندێشاویی خەباتگێڕانی گەلخواز.
بێگومان کوردایەتی دەرهاویشتە نییە لە ئاگایی ڕۆشنی کوردییەوە، بەڵکو پەرچەکرداری داماوە و وەک سەرجەم پێشنموونەیەکی هەیە کە سوننەگەریی ئیسلامییە. واتا کوردایەتی وەک بێ-هۆش، شێوە هۆنینەوەی ئیسلامییانە تەرجومە دەکات بۆ پەیوەندیی مێژوویی کوردی. ئاخر شۆڕەسوارانی کوردایەتی زۆر قووڵ بە هەستی کەمبەهایی (شعور بالنقص) بەرانبەر ئارەب تەنراون و لە دێرزەمانەوە چاویان لە هەر شێوەیەکی خۆدەربڕینی پەخشانی و ڕێکخستنی سیاسی ئەوان بووە، بەڵێ تەنانەت واژەی کوردایەتییان لە شێوەی پەرچەکرداردا بەرانبەر ئارەبگەری زیتکردۆتەوە.
ئیسلام کە لە بنەڕەتدا تیۆریی دەوڵەتی تیۆکراتییە، بەپێشیانی لە دووانەی چاکە و خراپەوە بە تیۆریی پیلانگێڕی بارگاوی بووە، جا ئەوە شەیتانێک بێت کە هەر کارێکی نالەبار بە کەسان دەکات، یان خائینەکانی نێو ئیسلام خۆیان بن کە گورزیان لەو ئایینە چاکە خوداییە وەشاندووە، یان دامەزراوە موخابەراتییەکانی وڵاتانی ناحەز بن کە لە نێوخۆی جڤاکدا ئاژاوە دەگێڕن و نایەڵن ئەو موسڵمانە دڵساف و لەخوداترس و بەویژدانانە ژیانیان بە ڕێبەریی نوێنەرەکانیان بەڕێوەبەرن. بە هەمان شێوە نوێنەرانی کوردایەتی حیکایەتی مێژوویی دەهۆننەوە و ڕاڤەی هەر تێکەوتنێکی خۆیان دەکەن: یان لە دەرەوە پلانی هەڵدێریان بۆ کێشراوە، یان شوێنی جیۆگرافیی وڵاتەکەیان ڕێی نەداوە لە گشت لا سەرکەتنی مەزن بەدیبهێنن، یان ئەوانی نێوخۆ خەتابار بوون، چونکە گۆیا ملکەچی ئەوان نەبوون و شوێنیان نەکەوتوون.
نوێنەرانی کوردایەتی هەروەها لە هەمان بنەمای سوننەگەرییەوە، لەسەر نموونەی پێشوێنە ئیسلامییەکەیان، نازناوی شەهید لە کوژراوانی خۆیان دەنێن، لێ ئەمیش، هاوشێوەی پێشوێنەکەی، هیچ ڕێزێکی بۆ مرۆڤێتیی کوژراوەکان دانەناوە و دانانێت، بەڵکو بەسووکی وەک شایانی بەکوشتدان، وەک “بەرخی نێری گونجاو بۆ سەربڕین”، بینیونی. هاوکات چۆن ئیسلامگەرایان ی کۆن و ئەمڕۆ نەک تەنیا دڵسۆزانی هەرە کەمینەی محەمەدییان بەدووی کوژرانیاندا وەک شەهید ڕاگەیاندووە، بەڵکو هەروەها نازناوی سەحابەی شەهیدیان بە سەرجەم تاڵانیخوازان و سەبایا-پەرستان و شەیدایانی ماڵی جیهانی داوە، بە هەمان شێوە نوێنەرانی کوردایەتی نەک تەنیا ئەو نازناوەیان لە خەباتگێڕانی گەلخواز دەنا و لێی دەنێن، بەڵکو هەروەها شێخ و ئاغا و دەرەبەگ، عەسکەری فیرار و چەقۆکێش و مرۆڤکوژان و هتد بە کوژرانیان دەکران و دەکرێن بە شەهیدی گەل و وڵات.

3
کوردایەتی کە خۆی بە حیکایەت (و تیۆریی پیلانگێڕی) لە ژیاندا دەهێڵێتەوە، ئەندێشەییانە “کوردەواری”یەکی تا ڕادەی شیان هۆنیوەتە، لێ تەنیا بە هۆنینەوەی نەوەستاوە، بەڵکو هاوکات تا ڕادەی شیان ئارایشتی کردووە. لەم حیکایەتەدا جڤاکی کوردی چاک بووە و چاکە، بەڵگەی چاکێتییەکەشی ئەوەیە کە گۆیا ژنانی کورد لە ژنانی گەلانی دراوسێ ئازادتر بوون (!!)، کە بێگومان هۆکارەکەی بۆ چاکیی پیاوی کورد دەگەڕێتەوە. لێ ئەوە پرسیار نییە کە داخۆ کوردەواری خۆی لە ڕووی سۆسیۆلۆژییەوە چی بووبێت، واتا: کوردەواری وەک نێوەندێکی پڕ لە چەوسانەوەی چینایەتی، توێژایەتی، لاسایی گەلانی دی، دانانی پیاو بە سەروەر و ژن بە کۆیلە، کە “پیاو” دوای مارەکردنی هاوشێوەی دۆڵاب و کورسی “دەیگوازێتەوە”، ئەوجا لە ماڵەوە “سواری دەبێت”، ئەویش وەک ژن “دەیداتێت”! یان کوردەواری وەک ئەو ژیانە سروشتییە پریمیتیڤە کە گوندییەکانی لە دەرەوەی گوند دەچوونە “سەرئاو” و لەوێ “دەستیان بە ئاو دەگەیاند”، یان پیاوەکانی زوو عەسەبی دەبوون، ئەوجا تەنانەت بە تەلاق سوێندیان دەخوارد، یان پیاوانی سادە و ساویلکە بوون و هەروا ئاسان خۆیان بە حیکایەتی کوردایەتی بەکوشت دەدا.
بێگومان ئێمە مەبەستمان لێرەدا ئەوە نییە کە کوردەواری لە گشت ڕوویەکەوە نەفرەت لێ بکەین، ئاخر فرەڕەنگی و ڕەشبەڵەکی گوندی (ئەوە نەک وەک لاساییکردنەوەی شارنشینان) دڵگیرن، یان لە زۆر دەڤەر و ناوچەدا دیاردەی یاخی و مرۆڤدۆستانەی تێدا بوو، کە خەماویترتان بریتی بوو لە یاخیبوونە قبووڵکراوەکەی “ڕەدووکەوتن” / “هەڵگرتن”، بەڵێ تەنانەت بە مایەی شانازی دادەنرا. لێ ئەوە کوردایەتی بوو کە ناوەرۆکێکی دیکەی بەم ئازادیخوازییە هەرە سادەیەی کوڕان و کیژان دا: وەریگۆڕی بۆ مایەی سووکایەتی بە نامووس و شەرەف، بەوەش بە هۆکارێک بۆ لەناوبردنی یاخیبووەکان. کەواتە کوردایەتی بە تەرجومەکردنی بنەماکانی ئیسلام لە بنەڕەتەوە لەناوبەری ڕووە یاخی و مرۆڤدۆستەکانی خودی کوردەواری بووە، بەڵێ گەر تەنانەت “ئستیعراب” لە سەردەمی شانشینی و “تەعریب” لە سەردەمی بەعسدا لە دەرەوە ئاڕاستەی کوردەکان کرابن، ئەوا کوردایەتی بە تەرجومەکردنی بنەماکانی ئیسلامی سوننی، دەستەبرای ئەوانە و فاکتەرێکی پڕمەترسیتری بەئارەبیکردنی کەسێتیی کوردە.

4
کوردایەتی وەک خۆڕاگرتوو بە حیکایەتەوە گەورەترین دوژمنی مێژوو و سۆسیۆلۆژییە.
بێگومان مێژوو هۆنینەوەی ئەندێشەیی نییە، حیکایەتی مەزنییەکان نییە، داتاشینی ناونیشانی زەبەلاحی وەک “دەروازەی ڕاپەڕین” و “سەرۆکی نەمری گەل” نییە، بەڵکو هەڵسەنگاندنی ڕەخنەییانەی ڕووداوەکانە، یان هۆکار و سەرەنجامی یاخیبوونە کوردییەکان لە ئیستەنبول و تاران و درەنگتر بەغداد ئاشکرا دەکات بەبێ ئەوەی بە هەستی هۆزانڤانی ناویان بنێت “شۆڕشەکانی کورد”، یان کەسانی خاوەن بڕیاری سیاسی دەهێنێت بۆ ژێر پرسیار، کە ئیدی وەک مەزنی گەل پێیاندا هەڵنادرێت، بەڵکو ئەم ئێستا هەقیقەتیان بۆ کەسانی سەردەم و ئایندە دەردەخات، کەواتە شێوەی ڕاڤەکردنی ئیسلامییانەی محەمەد ناکات بە بنەڕەتێک بۆ ڕاڤەکردنی ئەوان.
هەروەها سۆسیۆلۆژی حیکایەتەکانی کوردایەتی لەکاردەخات. ئاخر ئێستا پەیوەندییە جڤاکییەکان دەهێنرێنە ژێر دیدی پرسیارکەرەوە: خواستە چینایەتییەکان، پێشبینیکردنی شێوەی ژیانی خۆیی و جڤاکی، ڕەفتاری ئەخلاقی بەرانبەر زارۆک و ژن، لێ هەروەها بەرانبەر سروشت بە بەشەکانی نێوییەوە، وەک ئاو و ئاژەڵ و ڕووەک و هتاد، ئەوجا نرخاندنی کار و پێناسەکردنی لە ئاگایی سادەی خەڵکدا و زۆری دیکە ئەو زەمینانە خۆش دەکەن کە بەڕێیانەوە هەڵچووی نێو کوردایەتی یەکسەر دەکەوێتە ژێر پرسیارەوە.
لێ لەبەر ئەوەی دامەزراندنی دەوڵەت هەمیشە سۆسیۆلۆژییەکی بەو چەشنەی گەرەکە و کوردایەتی دوژمنی سۆسیۆلۆژییە، ئەوا هاوکات سەرسەختترین دوژمنی دەوڵەتدارییە. ئاخر کاتێک دەوڵەت بەبێ سۆسیۆلۆژی دانامەزرێت، ئەوا کوردایەتی بەگوێرەی کرۆکی تەنیا دەسەڵاتدارییەک دەناسێت و دەتوانێت بناسێت کە دەسەڵاتدارانی دێرین لە دیوەخان و تەکیە و خانەقاکاندا پیادەیان کردووە، بۆیە توانای بۆ ژیان و کارکردن لەنێو دەوڵەتدا نییە. ئەو زەبری دەوڵەتی (state power) کە بە یاسا بناغەی ڕێژرابێت، ناناسێت، واتا ئەو زەبرە کە هەردەم ئامادەیە (هەموو کردارێکی پێچەوانەی یاسا لە پرۆسەی دادوەریدا سزا دەدرێت، جا گەر ئەوە کرداری سەرۆکی پارت بێت)، بەڵکو تەنیا کرداری عەسابانە دەناسێت (بە تۆپز ئەم دادەمەزرێنێت و ئەو لەکار دەردەکات)، یان وەک خێڵەکییەکی گوندی و شارنشین دابەشکردنی سامان بەسەر نەوەکانی خۆیدا وەک ڕەوا دەبینێت.

5
ئێمە بۆ نزیککەوتنەوەی کۆنکرێت لە کرۆکی کوردایەتی چاک دەکەین لە “سەرەمی هەنووکە”دا نموونەی ریال وەربگرین، بەتایبەتی خۆزگە و هەڵوێستی سیاسیی زۆر کورد بەهەند وەربگرین کە لە کانگای ناخیانەوە خویا دەبن. لێ ئێمە ئێستا لێرەدا بەر پرسیارێکی زۆر ناڕەحەتکەر دەکەوین کە بریتییە لە: ئایا چەند کوردی ئێراق ئەمڕۆ ئاواتەخوازی گەڕانەوەی دەسەڵاتی ناوەند-ی / فیدرالی بەغدادن بۆ نێو “وڵاتەکەیان”؟ یان هەمان پرسیار بە شێوەیەکی دیکە و کەسێنراو دەکەین کە لەم شێوەیەیدا زۆر ڕاچڵەکێنەرە: ئایا چەند کوردی ئێراق ئەمڕۆ بەشانازییەوە لە “سەدام حسێن” دەدوێن؟
ئەم ڕەوشە زۆر جێی سەرنجە، چونکە هەڵوێستێکی ڕەسەنی کوردییە و کەسی هەڵوێستنوێن خۆی بەئاشکرا وەک هاوڵاتییەکی “ئێراق”ی ڕادەگەیەنێت! لێرەدا حیکایەتەکانی کوردستانی دابەشکراو و لکێنراویی زۆرەکیی کوردستان بە ئێراقەوە لەکارکەوتوون! ترس لە کوردایەتی ڕەویوەتەوە! پێدەچێت کەسی هەڵوێستنوێن بۆ یەکەم جار لەژێر ستەمی نوێنەرانی کوردایەتیدا “ئێراقی-بوون”ی خۆی ئەوها ڕۆشن ئاشکرا کردبێت!
لێ ئێمە بە هێنانی ئەم نموونەیە بۆ ژێر پرسیار مەبەستێکی دیکەشمان هەیە: ئێمە دەمانەوێت هاوکات ببێژین، کە کوردایەتی ناڕەوایە لە تۆمەتبارکردنی کەسانی دیکەی دژبەر یان دوژمنی خۆیدا، چونکە تۆمەتەکانی لە دووانەی لەگەڵ-لەدژەوە ڕادەگەیەنێت، واتا: “یان لە خزمەتی ئامانجەکانی مندایت و هەنگاو بە هەنگاو شوێنم دەکەویت، یان تۆ دوژمنی گەل و وڵاتی خۆتیت!”. لێ ئێمە دەبێت بەڕاستی لەم پەیوەندییەدا بوێریمان بۆ پرسیارێک هەبێت، واتا: ئایا لەبەر چە هۆیەک دەبێت زێبارییەکان کە هاوڵاتیی ئێراقین، جاش بووبن؟ ئەی ئایا نوێنەرانی کوردایەتی خۆیان (بە هەموو لایەنەکانیانەوە) چین کە لەنێو خاکی ئێراقدا پێش سوپای بێگانان کەوتوون و دەکەون؟
بێگومان مەبەستی ئێمە ئەوە نییە کە خیانەت لە گەل و وڵاتی خۆ بە ڕەوا دابنێین، بەڵکو دەمانەوێت ببێژین، کە تۆمەتبەخشینەوەکانی نوێنەرانی کوردایەتی نەک تەنیا ناڕەوان، بەڵکو هەروەها پڕمەترسیترن لە هەڵوێستی ئەو کەسانە / گرووپانە کە بەئاشکرا خۆیان وەک هاوڵاتی دەوڵەتی ناوەندی / فیدرالی (ڕاگەیاندبوو و) ڕاگەیاندووە و ئامادەن خزمەتی دەوڵەتی خۆیان بکەن. جگە لەوە و زۆر بەتایبەتی لەم پەیوەندییەدا سەرلەنوێ کرۆکی درۆزنانەی کوردایەتیمان بۆ ئاشکرا دەبێت، چونکە ئەو خۆی لە کرۆکییەوە شەڕکردن بووە بۆ بەشداریکردن لە دەسەڵاتی ناوەندیدا کە ئاشکرایە دەسەڵاتدارییەکی چەوسێنەر بووە، هاوکات شۆڕەسوارانی ویستوویانە لە ناوچەکانی خۆیاندا درێژە بە دەسەڵاتی چەوسێنەری خێڵایەتی و شێخایەتییان بدەن، بەڵێ مڕ و شاناز لەنێو دیوەخاندا دابنیشن و حیکایەتی مەزنییەکانی باب و باپیریان (تەنیا ئەوان) بگێڕنەوە.
بەم شێوەیە خویا دەبێت کە کوردایەتی هیچ پەیوەندییەکی بە خەباتی ڕزگاریی نیشتمانییەوە نەبووە و نییە، بەڵکو لە کرۆکییەوە نوێنەری چەوسانەوەیە، ئەوە بێگومان لە هەردوو ڕووی خێڵەکی-گوندی و شارنشینی-مۆدێرنیزەکراویدا، جا گەرچی گەرەکە هاوکات ئاماژە بۆ ئەوە بدەین کە کوردایەتی لە ڕووی دووەمەوە پتر ئەدگاری عەسابانەی وەرگرتووە. ئەمە بێگومان واتایەکی ئەوتۆ ناگەیەنێت کە عەسابەیەتی لە نێوەندی دەسەڵاتداری خێڵەکیانەی گوندیدا نەبێت، لێ لەوێ سەری عەسابەکان بە خێڵەکییانی گوندی گیراوە، بە پێچەوانەوە لای شارنشینانی مۆدێرنیزەبوو سەربەست بووە – خۆی لە مەیداندا سنگی دەرپەڕاندووە.

6
کرۆکی کوردایەتی هەردەم ئاشکرا بووە، لێ بەتەواوەتی لە گشت لا پێزانراو نەبووە. ئەمیان بۆ یەکەم جار دوای ڕاپەڕینی 1991 ڕووی دا، واتا ئەو کاتە کە دەرفەتی کاری دامەزراوەیی بۆ ڕەخسا. ئیدی بۆ هەموو کەسێک ئاشکرا بوو کە چۆن شۆڕەسوارانی تێهەڵدراوی کوردایەتی دوای گەڕانەوەیان لەسەر شێوازی دیوەخانییانەی (واتا پان-بۆوەی تەمەڵی) باب و باپیرانیان جێی خۆیان لە دەسەڵاتدا پتەوکرد و ئەمڕۆش درێژەی پێدەدەن، کە بێگومان هاوکات تاکە مۆدێلی سیاسەتکردنی عەسابەکانیش بوو. جگە لەوە ئەوانی تێهەڵدراو و ڕاونراو بۆ ئەودیو یان سەر سنوورەکانی ئێراق دوای ڕەخسانی دەرفەتی گەڕانەوەیان بۆ نێو ئێراق زۆر چاک لەوە بەئاگابوون و هاوکات بەلایانەوە ئاسایی بوو کە لە دەرەوە شەڕی نێوخۆی کوردان بەپرۆگرامکراوە. ئاخر شۆڕەسوارانی کوردایەتی لەسەر نمووونەی شێخەکان، کە زۆریان باب و باپیری خۆیان و مۆدێلی سیاسەتکردنیان بوون، هەمیشە مرۆڤی کوردیان وەک سووک و دەستوێژی مەرامەکانی خۆیان بینیوە، کەواتە بەلایانەوە ئاسایی بوو ئەو شەڕە بەپرۆگرامکراوە بهێننە سەر خاکی خۆیان و لەوێ گەنجانی کورد بەکوشت بدەن! لێرەشدا سەرلەنوێ بەڵگەیەکمان دەستگیر دەبێت بۆ ئەوە کە کوردایەتی لە کرۆکییەوە توانای دەوڵەتداریی نەبووە، بەڵکو یاخیبوونی کوردانی سۆزمەند و خێڵەکییانی گوندی و شەقاوە خوێندەوارە سیاسییەکان بووە. ئاخر ئاگایی دەوڵەتداری لە ڕەوشی ئەوهادا شیمانەکانی شەڕی نێوخۆ دەکوژێنێتەوە، ئەوە گەر تەنانەت بە کودەتای لایەنێک بەسەر لایەنەکەی دیکەدا بێت. بەڵێ لە ئاگایی دەوڵەتداریدا هەموو دەستوێژێک بۆ پاراستنی گرووپ (گەلی خۆ) ڕەوایەتی وەردەگرێت.
گومانی تێدا نییە کە کوردستان بۆ شۆڕەسوارانی کوردایەتی تەنیا خاکە نەک وڵات، ئەوجا دەبێت دەمارگیرانە لەسەر ئەو خاکە شەڕی پاراستنی دەسەڵات بکرێت کە لە زۆر ڕووەوە میراتیی باب و باپیرانیانە و دەیانەوێت بیپارێزن. لێ شۆڕەسوارانی کوردایەتی لە بنەڕەتدا شەڕیان هێنایە نێو “ماڵان”ی کوردانەوە و هاوکات لە “ماڵ”ی کورد دەدوان، زۆر چاک بەئاگا لەوە کە کوردان هەرگیز “ماڵ-ێک”یان نەبووە، بەڵکو هەردەم لە فرەماڵدا دراوسێیانە (بەئاشتی یان دوژمنانە) ژیاون. بەڵێ دەستەواژەی “ماڵی کوردی” یەکێکە لە گەورەترین درۆکانی کوردایەتی، یان بەگشتی ڕەوانبێژییەکی خۆخۆشەویستکەرە و لە ئەوروپییەکان وەرگیراوە، کە بەزۆر بەسەر داکەوتی ناتەبا و فرەماڵی کورداندا دەسەپێنرێت. ئێمە هاوکات لەم پەیوەندییەدا جەبانێتیی نوێنەرانی کوردایەتی دەبینین کە فرەماڵی ناناسێنن و وەک هەرێمی سەربەخۆ بەرجەستەیان بکەن. لێ لە بنەڕەتدا، سەربەخۆ لە ئەوان، تەنیا بەدامەزراوەییکردنی ماڵەکان دەرفەت دەڕەخسێنێت کە لە ئایندەدا بە کاری کولتووری و ئیجرای سیاسی و ئابووری ماڵێک لە ئەوان پێکبهێنرێت.

7
کوردایەتی سەر بە کولتووری (سەقافەی) نزمە، وەک ئەوەش دژی یان تەنانەت دوژمنی کولتووری باڵایە، ئەوجا ئەمڕۆ وەک باڵادەست کاریگەریی نێگەتیڤی لەسەر هەموو بوارەکانی ژیانی جڤاکی و کولتووری نواندووە و بەردەوام دەینوێنێت، کە گرنگترینیان بریتین لە: ساویلکەکردنەوەی خەڵک و فێرکردنیان بۆ تێربوون بە دەربڕینی سادە، بەمەش دەمەوەرکردنی ساویلکەکان کە لە خۆیانەوە لەسەر هەموو شتێک قسان دەکەن؛ ئەوجا فراوانکردنی بوارەکانی رواڵەتگەری و فشەکەرێتی لە پێناوی خۆهێشتنەوەیدا، لێرەشدا بەدجۆرترین و بەدئەخلاقترینی ناکەسانی کۆمەڵ لە میدیاکاندا کاری پرۆپاگەندەیی بۆ دەکەن؛ هەروەها لەناوبرنی خەون یان مەبەست یان هەوڵی دەوڵەت لەنێو هەناوی کوردانی ئێراقدا، چونکە نوێنەرەکانی مەمنوون بوون کە ئارەبی برا گەورەیان دیدێکی ئەرێنییان تێبگرێت یان بە “عافیە کەکە” بە شانیاندا بکێشێت، و هتاد.
کوردایەتی ڤایرۆسێکە کە جەستە تووشی شەلەل دەکات و هۆش بە خورافیات دەتەنێت. ئەمڕۆ کورد بەهۆی ئەم دوو نەخۆشییەی نێو لەش و هۆشی خۆیەوە زۆر لە هەنگاوی دامەزراندنی دەوڵەت دوورکەوتۆتەوە. مەگەر سێ کوردستانەکەی دی بە داگیرکردن فریای کوردەکانی ئێراق بکەون، کە پاشان بەهێزی چەک هەڵوێستمەندان و کەرامەتدارانی نێویان بهێننە سەر دەسەڵات، لێرەشدا گومانی تێدا نییە کە لەبەر ئەوەی ئەمانیش تەمەڵ و نەشارەزای سیاسین، ئەوا دەبێت هەرسێکیان پێکەوە دارەدارەیان پێبکەن و هاوکات لەبەر ئەوەی کەمینەن، دەستیان بەرنەدەن.

ماویەتی ….

گەلێ تەکنیک هەن ڕۆمانی خەیاڵی زانستی (خەز) لە ژانرەکانی تری ڕۆمان جیا دەکەنەوە. یەک لەوانە خێراییە. خێرایی واتە پێوەری ڕیتمی گێڕانەوە. مەبەست خێرایی چیڕۆکەکە نییە، خێرایی گێڕانەوەیە (شێلهاردت، ٢٠٠٨). بە کورتی، چەند خێرا چیڕۆکەکە دێتە گێڕانەوە.
خێرایی خەز خوێنەر دەرباز دەکات لە بێزاربوون. وا لە خوێنەر دەکات پەڕ دوای پەڕ ڕۆمانەکە هەڵداتەوە، تا تەواوی نەکات داینەنێت. لە خەزی (ئە مێمۆری کۆلد ئیمپایەر)ی ئارکادی مارتن (٢٠١٩)دا، (ژمار) وەک نوێنەرێکی نوێ دەچێتە هەسارەی تێککالانلی. لەوێ نوێنەری پێشوو کوژراوە. هی نوێ دەبێ خۆی بپارێزێت لە دوژمنانی ئەوێ و سەر زەوی. ئەم خەزە بگری بەدەستەوە ناتوانی وازی لێ بێنی. بۆ؟ لەبەر کۆمەڵێک توخم و تەکنیک، لە خوارەوە باسیان دەکەم.
خێرایی لە ژانرێکەوە بۆ ژانرێکی تر دەگۆڕێت. کۆمیدی لە دراما خێراترە، ئاکشن خێراترە لە سەسپێنس. ڕیتمی گێڕانەوەی ڕۆمان لە سەردەمی مێتامۆدێرندا دەبێ خێرا بێت، ئەگینا خوێنەر و چاپخانەکانیش ڕەتی دەکەنەوە (ستێین، ٢٠١٥). ئەی بۆچی چاپخانەکانی کوردستان ڕۆمانی خێرا ڕەت دەکەنەوە؟ چونکە خنکاون لە دنیای کلاسیکی ڕۆمانی ڕووسی و عەرەبی. بۆچی خوێنەری ڕۆمانمان کەمە؟ چونکە خوێنەر بێزار بووە لە ڕۆمانەیلی هێواش و کلاسیکی ڕۆماننووسە پیرەکانی کورد. گەنجەکان، بۆ نموونە، ڕۆماننووس ئارام محمد، بە گژ ڕیتمی خێرادا چووە، بە تایبەتی لە دواهەمین ڕۆمانیدا بە ناوی (ڕۆژێک لەو ساڵانە هەڵدەگرم). هەرچەندە ڕۆمانەکە خەز نییە، بەڵام گێڕانەوەکە توخمی خێرایی تێدایە و جیای دەکاتەوە لە ڕۆمانەکانی تر. بەتامترە.
ڕێگە زۆرن بۆ خێرایی گێڕانەوە. توێژەران چەند توخمێکی خێرایی باس دەکەن، لەوانەش توخمەیلی ئاکشن، هەڵواسین، دیالۆگ، زمان، هەڵبژاردنی وشە، کورتبڕی، گۆڕانی کارەکتەر، دیمەنی خێرا و وردە گرێ. خەزی (ئێمپرێس فۆ ئێڤە)ی ماکس گلادستۆن (٢٠١٩)، باس لە ڤیڤیان دەکات، پێشەنگ و داهێنەری تەکنەلۆژیایە و ڕووبەڕووی ئیمپڕاتۆری گەردوونێکی دوور دەبێتەوە. لە ڕێگەی زۆرینەی ئەم توخمانەوە خەزێکی خێرای بەرهەم هێناوە.
خەزنووس لە ڕێگەی ئاکشنەوە دەتوانێت چیڕۆکەکە خێرا بکات (کێمپتن، ٢٠٠٤). ناکرێ لە دیمەنێکی ئاکشندا خەزنووس خووی بە وەسفی شتێکەوە بگرێت و درێژەی بداتێ. ئەم شێوازە خوێنەر لە چیڕۆکەکە دادەبڕێنێت و دەیباتەوە لایەکی دیکە.
خەزنووس دەتوانێت کۆتایی هەر بەشێک بە هەڵواسراوی بهێڵێتەوە، ئەمەش ریتمی گێڕانەوە خێرا دەکات. ئەمە چۆن دەکرێت؟ لە ڕێگەی وردە گرێوە. بێ لە گرێی سەرەکی، خەزنووس دەبێ وردە گرێی هەبێت تا خوێنەر بەردەوام بێت و تامەزرۆی زانیاری بێت. هەرچەندە (پڕاید ئاند پریجودیس) خەز نییە، بەڵام بۆ وردە گرێ نموونەیەکی باشە. جەین ئۆستن وردە گرێی بەکار هێناوە بۆ خێرایی. ئەڤینی بەینی بینگلی و جەین، هاوسەرگیریی کۆلینس و چارلۆت، پرسی نێوان لیدیا و ویکمان، پاشانیش ململانە گەورەکەی نێوان ویکمان و دارسی.
دیالۆگی کورت و پڕ زانیاری گێڕانەوە خێرا دەکەن، بەڵام وەستایی دەوێت. سڵاوکردن و سوالفەی بێ مانا خوێنەر بێزار دەکات و لە گرانایی خەز کەم دەکەنەوە (ساڤیل، ٢٠١٣). ئەرکی دیالۆگ بۆ پێدانی زانیارییە لەبارەی گرێ، ڕووداوەکان، کارەکتەر، کات و شوێن. بۆ نموونە، خەزی (ئەیجنسی)ی ویلیەم گیبسن (٢٠٢٠)، بە بەکارهێننانی تەکنەلۆژیا کات دەگێڕدرێتەوە و لە ٢٠١٦ هیلاری کلینتن لە هەڵبژاردنەکاندا دەیباتەوە، دیالۆگی کورت و پڕ زانیاری خێرایی دەدەن بە گێڕانەوەکە.
زمان بۆ خۆی توخمێکە بۆ گێڕانەوەی خێرا، ئەوەشیان لێزانینی دەوێت. خەزنووس نابێت وشە لەخۆڕا فڕێ بدات. دەبێ هەر وشە و شوێنی خۆی بگرێت. خەزنووس دەتوانێت بە بەکار‌هێنانی بکەر دیار و کاری ڕاستەوخۆ گێڕانەوەکەی بەتامتر بکات. داخ ئەوەیە، ڕۆماننووسە پیرەکان خەوشی زمانیان لە ڕێگەی ڕستەی درێژ و بکەر نادیار و دەنگی ناڕاستەوخۆ دەشارنەوە. دێیە دەنگیش لێیان، تووڕە دەبن. ڕاستە سی ساڵ زیاترە دەنووسی، بەس زمانەکەت هەو نییە بابی من، سەتا هەشتای خوێنەر تێت ناگات دەڵێی چی.
ڕستە، پەرەگراف و بەشی کورت کورت خێرایی دەدەن بە چیڕۆک (لام، ٢٠٠٨). وشە و دەستەواژەی بێ کەڵک، ئاوەڵناو و ئاوەڵفرمانی بێ کەڵک دەبنە هۆی درێژدادڕی (هاکە، ١٩٩١).
کارەکتەری داینامیک گرنگە بۆ گێڕانەوەی خێرا. بێو کارەکتەر لە سەرەتاوە تا کۆتایی ستێتیک واتە وەک خۆی بێت و هیچ گۆڕانی بەسەردا نێت، خوێنەر بێزار دەبێت. بۆ؟ لەبەرئەوەی زانیاری نوێی پێ ناگات، ئەمەش گێڕانەوەکە هێواش دەکات.
توخمی کەرتکردن (فراگمێنتەیشن) ڕۆڵێکی بەرچاوی هەیە لە خێرایی خەزدا. کەرتکردن واتە بەکارهێنانی نیو ڕستە لە ڕستەیەکدا، یان تەنێ پاڕستە بەکاربێنی. ئەمە لە ڕووی ڕێزمانییەوە ناتەواوە، بەڵام خزمەتێکی چاک بە گێڕانەوە دەکات. ئەگەر ئازای ڕۆمانێکت هەندێ پاڕستەی ڕووتی تێدا بێت، چاپخانە و ڕەخنەگران لێت دەکەنە هەڵلا. بۆ؟ چونکە ئاگایان لە دنیا نییە، هەر سواری ملی کلاسیک بوونە.
ئەمە مانای ئەوە نییە هەموو ڕۆمانەکە دەبێ خێرا بێت. نا. دیمەنگەلی پەژارە، ئەڤین، خۆشی، یان شوێنی ڕووداوەکان، هەندێ جار، پێویستیان بە وەسف و وردەکارییە. نابێ هەمان قورسایی بدرێت بە هەموو دیمەنێک. بۆ هێواشکردنەوە وەسف و وردەکاری دێنە بەکارهێنان. خەزی (گیدیەن ناینس)ی تامسین موور (٢٠١٩)، تێکەڵەیەکی خەز و فەنتازیا و لوغزە. لە هەندێ شوێن خەزنووس وەسفی ژوورە داخراوەکان یان قەڵا کۆنەکە دەکات، لە هەندێ شوێن هێواشی دەکاتەوە و وردەکاری ناو قەڵاکە دەخاتە ڕوو.
خێرایی هەر لە ڕۆمانی خەز بەکار نایەت، بگرە ژانرەکانی تری ڕۆمانیش ئەم تەکنیکە بەکار دەبەن. بە کورتی، ڕۆمانی سەردەمی مێتامۆدێرن بە ڕیتمی خێرا دێتە نووسین. مێتامۆدێرن واتە سەردەمی دوای پۆستمۆدێرنیزم، ئێمەش هێشتا نەک لە مۆدێرن، بگرە لە زەلکاوی کلاسیکی سەردەمی پێش ڕۆشنگەری مەلە دەکەین. ئەمە داخێکە خەمدانت پڕ دەکات.

گۆران سەباح دکتۆرای لە بواری ڕۆژنامەوانی و نووسیندا هەیە لە زانکۆی کانزەس لە ئەمریکا. سێ ڕۆمانی (شاخوێنبەری سەرکردە، ترس و ڕق، دووی سوور) بە ئینگلیزی و کوردی چاپ کراوە. سکۆلەری فوڵبڕایتەرە، هەڵگری خەڵاتی باب سیگمان و کاڵدەر پیکێتی ئەمریکییە لە بواری ڕۆژنامەوانی و نووسیندا.

———————————————————————-

سەرچاوەکان

Bradshaw, Claire (2018). Seven quick tips for mastering pacing in your story. Retrieved on June 10, 2020 from Writersedit.com.
Hacker, Diana (1991), The Bedford Handbook for Writers (3rd ed.), Boston: Bedford Books.
Kempton, Gloria (2004), Write Great Fiction: Dialogue, Cincinnati: Writer’s Digest Books.
Lamb, Nancy (2008), The Art and Craft of Storytelling: A Comprehensive Guide to Classic Writing Techniques, Cincinnati: Writer’s Digest Books,
Saville, Guy (2013). “Thrillers that sell”. In Spring, Michelle; King, Laurie R. (eds.). Crime and Thriller Writing: A Writers’ & Artists’ Companion. London: Bloomsbury Publishing. pp. 153–155.
Schellhardt, Laura (2008), Screenwriting for Dummies (2nd ed.), Hoboken: Wiley.
Stein, Sol (2015), Stein on Writing, New York: St. Martin’s Press.

هونەر و کولتوور، ناسنامەی گشت نەتەوەکانە، هەر نەتەوەیەک بە هونەرێکی تایبەت بە خۆی دەناسرێتەوە. بۆیە، نەتەوەی کوردیش خاوەنی هونەر و گۆرانی و کولتوورێکی ڕەسەنی تایبەت بە خۆیەتی، کە لەناو گشت نەتەوەکانی تردا پێی دەناسرێتەوە. بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا، بەشێک لە نەتەوەکان هونەری خۆیان بەسەر هونەری گشت نەتەوەکانی تر زاڵ دەکات و هەوڵدەدات بۆ نزمکردنەوەی و لەناوبردنی هونەری نەتەوەکانی تر، یەکێک لەو نەتەوانەش نەتەوەی تورکە. دوای دابەشکردنی خاکی کوردستان ئیتر گۆرانی گووتن و هونەر و زمانی ڕەسەنی تایبەت بە کورد قەدەغە کرا، لەگەڵ ئەوەی باکووری کوردستان خاکی کوردانە بەڵام تورک بە خاکی خۆی دەزانێ، بۆیە تورکیا، بە درێژایی مێژوو دژایەتیکیردنی کوردی کردووەتە سیاسەتی سەرەکی خۆی لە هەوڵی سڕینەوەی هونەر و کولتووری ڕەسەنی کوردیدا بووە لە باکووری کوردستان، بە پلانێکی ڕێکخراو و سیستەماتیک ئەمەیان کردووە.
ئامانجی سەرەکیشیان، سڕینەوەی هونەر و گۆرانی تایبەت بە نەتەوەی کورد بووە، بەهۆی ئەو هەستە دەمارگیریەی بەرامبەر بە کورد هەیانە. لە کاتێکدا چەندەها دەنگبێژ و سترانبێژ و میوزیکژەنی بە توانای تیایدا هەڵکەوتووە بەڵام تورک لەژێر ئەم داگیرکاریە هونەریەدا، بواری پێنەداون بەردەوام بن لە ناساندنی هونەری کوردی و سەرکوتکراون. ئەمەش لە کاتێکدا ڕوویداوە کە هەوڵی نەهێشتنی کولتوور و زمان و هونەری کوردی داوە و لە باکووردا وەک هاووڵاتی تورکی لە قەڵەم داوە. تەنانەت خودی ئەو گۆرانی و میوزیکانەش کە هی هاووڵاتی کوردن، بە دەنگی هاووڵاتی کوردی گووتراون بە تورکی کردوون. سەرەڕای ئەمەش، بواریان پێنادرێ بە شێوەیەکی ئازادانە گوێ لە گۆرانی و میوزیکی ڕەسەنی کوردی بگرن، بەزمانی کوردی لە شوێنی گشتی گفتوگۆ بکەن. لە ئەنجامدا ڕووبەڕووی توندوتیژی و گرتن و کوشتن دەکرێنەوە.
هاووڵاتی تورکی هەر لە منداڵیەوە ئەم جۆرە بیرکردنەوەیەی لە زەهنی دا چەسپێنراوە و فێرکراوە کە هونەری ڕەسەنی نەتەوەکەی خۆی، زاڵ بکات بەسەر گشت هونەری نەتەوەکانی تردا. کە ئەم جۆرە بیرکردنەوەیەش لە زانستی کۆمەڵناسی بە چەمکێک وەسف دەکرێت کە پێی دەگووترێت ئێتنۆسێنتریزم لەڕاستیدا ئێتنۆسێنتریزم تێرمێکە پەیوەستە بە چەمکی کولتوورەوە. بەو مانایەی، کار لەگەڵ کولتوور دەکات. هونەریش بەشێکە لە کولتووری هەر نەتەوەیەک بۆیەش، لە پێناسەیەکی سەرەتاییدا، دەتوانین بڵێین؛ کولتوور بریتییە لە سیستەمێکی ڕێکخراوەیی شێوەژیانی گرووپێک لە خەڵک. هەروەک تایلۆر کە مرۆڤناسێکی بەریتانییە دەڵێت کولتوور بریتییە لە زانست، هونەر، زانیاری، هزر و بیروباوەڕ و یاسا و داب و نەریتەکان. یاخود گشت ئەو فێربوون و عاداتە کولتووریانەن کە مرۆڤ وەک ئەندامێکی کۆمەڵگە فێری دەبێت. واتە کولتوور ڕەگەزەکانی وەک هونەر، زمان، داب و نەریت، بیرباوەڕ، نۆڕم و ..هتد، لەخۆدەگرێت. بۆیەش هەر نەتەوەیەک خاوەن هونەرێکی تایبەت بە خۆیەتی، هۆیەکە بۆ جیاکردنەوەیان لە هونەری نەتەوەکانی تر.
سەرەڕای ئەمەش، تاکەکان لە ڕێگەی کەسانی ترەوە فێری هونەر و کولتووری کۆمەڵگەکەیان دەبن، بەهۆی کارلێک و ڕەفتار و شێوازی کۆمەڵایەتیەوە. بەو مانایەی، هونەر لەڕێی تاکەکان دەگوازرێتەوە، بەم شێوەیە درێژە بە هونەری ڕەسەن دەدرێت. کەواتە، هونەریش وەک کولتوور بەرهەمێکی کۆمەڵایەتییە، چونکە لەڕێی فێربوونەوە دەگوازرێتەوە. سەرباری ئەمە، لە تێڕوانینی ولیام سامنێر کە لە زانستی کۆمەڵناسیدا کاری لەسەر داب و نەریت و کولتوور و هونەرەکانی کۆمەڵگەکان کردووە، ئێتنۆسێنتریزم بریتییە لە بیروباوەڕ و ڕەفتار و هەڵسوکەوتەکان کاتێک تاکێک گشت بیروباوەڕ و هەڵوێست و نەریتەکانی خۆی لەلا باشترین و زاڵترین بێت بەسەر گشت کولتوورەکانی تر. بەم جۆرەش، هونەری کولتوورەکانی تر نزمترین و خراپترین و پڕ لەکێشە و گیر و گرفتترین بێت. بۆیەش، لەم تێڕوانینەوە بەو کەسە دەگوترێ ئێتنۆسێنتریک.
هونەرەکەی خۆی کە بەشێکە لە کولتووری وڵاتەکەی، وەک کولتوورێکی باڵای جیهانی دەبینێت، گۆرانی و هونەری ڕەسەنی نەتەوەکەی خۆی، دەکاتە پرەنسیپ بەسەر هونەری نەتەوەیەکانی تر، هەروەها بەرزکردنەوەی.
لەگەڵ ئەوەی کەسی ئێتنۆسێنتریک نەریتە باوەکانی کولتوورەکانی تر کە هونەریشی لەگەڵ بێت، وەکو کولتوورێکی قێزەون دەبینێت، زۆربەی تاکەکانی کۆمەڵگە دەتوانن ببنە ئێتنۆسێنتریک. هەر بۆیە، زۆربەی تاکەکانی کۆمەڵگەی تورکی ئێتنۆسێنتریکن بەرامبەر بە هونەری کوردی. لەگەڵ ئەوەی وا ڕاهێنراون تەنیا هونەری وڵاتی خۆیان بەلاوە زاڵ بێت، جۆرە ڕقێکیشیان بەرامبەر بە گشت هونەر و کولتوورێکی نەتەوەی کورد هەیە، هەروەها ناکۆکیشە، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ بوونی کێشە و ململانێ. وەک کۆمەڵگەیەکی ناڕۆشنبیر و دواکەوتووی دێتە بەرچاو، بۆیە بەشێک لەوانەی دێنە کوردستان ئینجا چ وەک کەسێکی ئاسایی یاخود کەسێکی هونەری هەوڵدەدات هەندێ نەریتی خۆی لە کوردستان پەیڕەو بکات، لەگەڵیشیدا لەو کۆمەڵگەیە بڵاوی بکاتەوە، بۆیە دەبێتە کەسێکی ئێتنۆسێنتریک. هونەری کۆمەڵگەی کوردی، بەردەوام لەژێر هەڕەشەی هونەری وڵاتانی دراوسێدایە بەتایبەت هونەری وڵاتی تورکیا. لەبەرئەوەی بەشێک لە گوێگران و دۆستانی هونەر خۆیان بەرەو ڕووی ئەو هونەر دەڕۆن بە گوێگرتن لە گۆرانی تورکی، مۆبایلی هەر گەنجێکی کورد نیوەی زیاتری گۆرانیەکان تورکین، زەنگی سەر مۆبایلەکانیان تورکیە یاخود بۆ کارە هونەریەکانیان لەوێ کارەکانیان بە ئەنجام دەگەیەنن.

زیاد لەوە، لە شوێنە گشتیەکانیش کاتێک سەردانی سەیرانگەیەک یاخود پارک و شوێنە گەشتیاریەکان دەکەی، هەندێ جار لە جیاتی دانانی گۆرانی کوردی گوێبیستی گۆرانی تورکی دەبی. لە کاتێکدا، گەر کەسێکی کورد لەو وڵاتە گوێبیستی گۆرانی کوردی بێت ڕووبەڕووی قسەی نەشیاو و توندوتیژیتوندوتیژی دەبێتەوە، کە ئەمانە گشتی خزمەتکردنە بە هونەری ئەو وڵاتە و پشتکردنە لە هونەری ڕەسەنی خۆت.
بۆیەش هونەری کۆمەڵگەی کوردی بەردەوام لە گۆڕاندایە، کەوتۆتە ژێر کاریگەری هونەری ئەو وڵاتە
بۆیە، پێویستە تاکی کورد ووشیارانەتر مامەڵە بکات لەهەمبەر ئەم مەسەلەیە، گرنگی بە هونەی ڕەسەنی کوردی بدات بۆ مانەوەی. خۆی دوور بخاتەوە لە هونەری نەتەوەیەک کە بەردەوام کوردی چەوساندۆتەوە هەوڵی سڕینەوەی هونەر و کولتوورەکەی داوە.

بێخاڵ سلێمان احمد، دەرچووی بەشی کۆمەڵناسی

—————————————-

تێبینی:

بۆ داڕشتنی وتارەکە سوود لە سەرچاوەکانی INTRODUCTION TO SOCIOLOGY و دەروازەکانی کۆمەڵناسی وەرگیراوە.

پێڵاوه‌كه‌م بۆ تۆ
من خاكم نیه‌
كڵاوه‌كه‌شم هه‌ر بۆتۆ سه‌رم پێوه‌نیه‌
كه‌سێك له‌پێڵاوه‌كه‌ی خۆیدا بمرێ‌
به‌كڵاوه‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ ده‌نێژرێ‌
سه‌رده‌مێكی نوێ هاتووه‌ ئه‌زیزم
ده‌ڵێن سه‌ری بێ‌ كڵاو ئاشووبه‌
پێی په‌تیش نه‌گبه‌تی
غایله‌یه‌ك به‌سه‌رما هاتووه‌
خۆم شێلو ناكه‌م
ده‌ست به‌كڵاوه‌كه‌ی خۆمه‌وه‌ ده‌گرم و به‌دوای كڵاوی بابردوودا راناكه‌م
تۆ چاو له‌من نه‌كه‌ی
به‌رخم زرووفی تۆ جیایه‌
هه‌موو خه‌ڵك واده‌ڵێن
فرسه‌خێكی دیكه‌مان گه‌ره‌كه‌ نازانم بۆچی
مادام له‌ژێر هه‌ر كڵاویكا ئاشووبێك هه‌یه‌
له‌ژێر هه‌ر پێڵاوێكیشا خاكێك هه‌یه‌
بی ترس و بێ‌ دوو دڵی
هه‌موو ئه‌و كتێبانه‌ ده‌سوتێنم كه‌تۆ له‌لات پیرۆزه‌
له‌ ژێر سێبه‌ری كڵاوه‌كه‌مدا هه‌ڵدێم
تۆ نه‌كه‌ی گوڵ له‌سه‌ر سینگت بچنی
من به‌نیازم شوێنێك بۆ پێڵاوه‌كانم چێ‌ كه‌م
له‌هیچ كونجێك جێگه‌یان نیه‌
باش بزانه‌ تۆ هیچت له‌من زیاتر نیه‌
له‌مناڵیه‌وه‌ پێڵاوێكی ته‌گنیان له‌پێكردووم
تۆش سه‌رپۆشێكی ره‌ش
من هه‌رزه‌كاریم له‌پۆستاڵێكدا خنكان
تۆش له‌چێشتخانه‌دا كوشتت
تۆ ئه‌مانه‌ت نه‌زانیوه‌
تا ئێستا تاكێك له‌پێڵاوه‌كانم به‌ته‌نها ده‌ڕوا
خۆشم نازانم بۆ
سێبه‌ری بێوه‌ژنێكی قۆشمه‌چی به‌ته‌نیشتمدا تێده‌په‌ڕێ‌ و
ئاوریشم ده‌گێڕێ‌
واده‌زانم له‌كه‌سێك ده‌چێ‌ ناوی نازانم
یان رۆژهه‌ڵاتم لێ‌ گۆڕاوه‌
یان زه‌ینم كوێر بووه‌
تۆ بڵێ‌ …
من بیرم نه‌ماوه‌ .. تۆ بڵێ‌
ماڵه‌كه‌تان بۆ له‌شوێنی خۆی نه‌ماوه‌
ئه‌و پیاوانه‌ كێن له‌به‌رده‌رگای ئێوه‌
به‌ته‌ڵفیزیه‌وه‌ جگه‌ره‌ ده‌كێشن
كوڕه‌كان بۆ تۆنی ده‌نگیان گۆڕاوه‌
ئێستا كێ‌ پێڵاو بۆ كێ‌ داده‌نێ‌
كێ‌ كڵاو بۆ كێ‌ داده‌نه‌وێنێ‌
من پیڵاوه‌كه‌م تاكێكی له‌پێمدایه‌ و تاكه‌كه‌ی تری به‌ده‌ستمه‌وه‌یه‌
كڵاوه‌كه‌شم ره‌شه‌ بابردوویه‌تی و سێبه‌ره‌كه‌ی به‌سه‌رمه‌وه‌یه‌
ئێستا به‌پێی په‌تی و سه‌ری رووت ده‌گه‌ڕێم
ئه‌نگوستیله‌یه‌كم دۆزیوه‌ته‌وه‌
له‌میراتی دوو عاشق ده‌چێ‌
بیستوومه‌ میراتی هه‌ر سه‌رێك بۆ ژێر پێی میرێكه‌
میر كه‌ زه‌وق گرتی شه‌راب ده‌نۆشێ‌
زه‌وقیشی نه‌بوو پاشقول له‌سه‌رخۆشه‌كان ده‌گرێ‌
وه‌ختیك به‌ژنه‌كانی خۆی ناوێرێ‌
له‌داخانا جنێو به‌ژنێكی سك پڕ ده‌دات
ئه‌و ژنه‌ی نیوه‌ی له‌شی له‌مار ده‌چێت و
نیوه‌كه‌ی تری ئاوریشمی ته‌ڕ
به‌هه‌ر كۆڵانێكی قه‌ره‌باڵغدا ده‌ڕۆم
له‌مناڵان ده‌پرسم جگه‌ له‌خۆتان چیتان بینیووه‌
پێڵاوم پێ نیشان ده‌ده‌ن
كاتێكیش رووم تێده‌كه‌ن
پێڵاوه‌كانیان فڕێ‌ ده‌ده‌ن
وه‌ختێكیش پشتم تێده‌كه‌ن
كڵاوه‌كانیان نیشان ده‌ده‌ن
به‌هه‌ر چۆڵاییه‌كی ره‌شدا ده‌ڕۆم
لێم ده‌بێته‌ حه‌سار و ژنێكی سپی تێدایه‌ و ده‌یناسم
ده‌مه‌وێ‌ ره‌شماڵ له‌گه‌رمیان هه‌ڵده‌م
سێبه‌ره‌كه‌ی ده‌چێته‌وه‌ كوێستانی سارد
ناوێرم هه‌نگاوێك رێ بكه‌م
ده‌ستێك و قاچێكم جێده‌مێنێ‌
دوو پاساری پێكه‌وه‌ بانگم ده‌كه‌ن
فه‌رموو ئه‌م پێڵاوه‌
سه‌یركه‌ ئه‌م كڵاوه‌
شیعریان تێدایه‌ دایكمان بۆی نوسیووی
بێده‌نگی وه‌ك شێت ده‌ست ده‌وه‌شینێت و دیواره‌ ره‌نگاو ره‌نگه‌كان ده‌سڕێته‌وه‌
ئه‌م هه‌واڵه‌ دایكم بۆ شێخیكی داوێن پیسی بردبوو
خوشكه‌كانم بۆ گۆڕستان و
باوكیشم له‌نێو گۆڕه‌وه‌ به‌دیاریه‌وه‌ گریابوو
رۆژنامه‌كانیش توڕی هه‌ڵده‌ده‌ن
لێره‌ نه‌ناوی من هه‌یه‌ نه‌ ناوی تۆ
نه‌پێڵاوی من هه‌یه‌ و نه‌ئاوریشمی له‌شی تۆ
ته‌نها حه‌سارێك هه‌یه‌ له‌دووری شار
په‌نجه‌ره‌یه‌كی شڕ و شكاو
پارچه‌یه‌ك قوماشی شڕ
تۆنی ده‌نگێكی باریك
ده‌مانچه‌یه‌كی بێ‌ یه‌ده‌گ
له‌و حه‌ساره‌دا نێژراون كه‌ من شه‌پۆلی جێماوی ژنێكی تێدا ده‌بینم
هه‌تا فریا ده‌كه‌وم كه‌مێك له‌خۆم دابڕێم
رۆژهه‌ڵات به‌په‌له‌ خۆی ده‌كات به‌ماڵه‌كه‌مدا
نه‌زمێكی تر سه‌رم لێده‌دات
كوڕێك ده‌بێته‌ هاوڕێم و داوای جگه‌ره‌م لێده‌كات
نوسراوی سه‌ر پێستی رێوییه‌كی پێیه‌
باوكی بۆ ژنی دۆڵێكی نوسیوه‌ و
دایكیشی بۆ چه‌مێكی تر هه‌ڵاتووه‌
پێم ده‌ڵێ‌ له‌یاده‌وه‌ری خۆتدا بۆم هه‌ڵگره‌
له‌و كاته‌دا نیگام ده‌خلیسكێ‌ بۆ دارستانێك كه‌ته‌نها دار بی تیدا به‌ر ده‌گرێ‌
وه‌ختێكیش له‌خه‌و راده‌بم
پێڵاوه‌كانم له‌ژێرسه‌رمه‌ و كڵاوه‌كه‌شم له‌ژێر پێم

بەشی چوارم و کۆتایی
ئاتەئیسم وبزوتنەوەی دژی ئاینی لە “جیهانی ئیسلامی”دا

سیامەک بەهاری: بە چڕبونەوە و بەدواداچون لەسەرئاتەئیسم لەگەڵ ئاین لە”جیهانی ئیسلامی”دا بەردەوامی گفتوگۆکەمان دەدەین.پێش چونەناو جیهانی هاوچەرخ پێویستە ئەگەر بەکورتیش بوە ئاماژەیەک بە مێژوی کوفرو بێ باوەڕی وئاتەئیسم لە دونیایی بەئیسلامگیراودا بدەین.

موحسین ئیبراهیمی:دینیس دیدرۆ ئامادەکاری سەرەکی ئینیسکلۆپیدیای ڕۆشنگەری فەرەنسا ئەیوت”هیچ فەیلەسوفێک هەتا ئێستا پیاوێکی ئاینی نەکوشتوە،لەکاتێکدا پیاوانی ئاینی چەندین فەیلەسوفیان کوشتوە”.
هەروەک چۆن”دونیای مەسیحیەت” هەتا بینەقاقای لە دەریایی خوێنی کەسایەتی و فەیلەسوف و ڕۆشنبیرانی بێ باوەڕ،کافر یان ئاتەئیست وهەڵسوڕاوانی بزوتنەوە دژی ئاینیەکاندا غەرق بوو؛مێژوی”جیهانی ئیسلام”یش تەژییە لە بزوتنەوەی ناڕەزایەتی،کەسایەتی کافر.بێ باوەڕ،هەڵگەڕاوەو ئاتەئیست لەلایەک وستەمکاری خەلیفە و پیاوانی ئاینی لە دژی ئەوان لەلایەکی تروەیە.
سەرنج ڕاکێش ئەوەیە کە لێکچونێکی زۆر لە زەمینەکانی وەستانەوە لەبەرامبەر پیشەسازی ئیسلام وڕەخنە لە خورافاتی ئیسلامی و زەمینەکانی وەستانەوە لەبەرامبەرمەسیحیەت و خورافاتەکانیدا هەیە .لەبەشی”حەلاج”لە کتێبی”ئیسلام ناسی” عەلی میر فیردۆسی زانیاریەکی بەنرخی لەبارەی زەمینەی زانستی و بونەباوی کفرو گەشەی بیرو بۆچونی ماتریالیستی و دژی ئاینی و هەڵگەڕانەوە لە ئاین لە مێژوی”جیهانی ئیسلامی”تێدایە لە ناویاندا ئەوەی کە لە دەستپێکی خەلافەتی عەباسیدا، لەگەڵ پەرەسەندنی بەرهەمهێنان و ئاڵوگۆڕو هەستانەوەی گەورەی زانستی و کلتوری دەستپێ دەکات و لە کۆمەڵێک مەیدانی وەک زانستی سروشتی،پەیکەرتاشی،ئەستێرە ناسی،ئەندازیاری،پزیشکی،میکانیکی،کیمیاوی،جەبر بەرامبەرکێ و پێشکەوتنێکی زۆر ڕوئەدەن وە هەموو ئەوانە بوار بۆ تێڕوانینی لۆژیکی و زانستی لەبەرامبەر ڕوانینی خورافیدا دەڕەخسێنێت.ئایدیالیزم و زەین گەرایی لە شرۆڤەی هەستی جیگەی خۆی ئەدات بە شرۆڤەی ئەزمونی و لۆژیکی و هەموو پەیدابون و پەرەسەندنی فەلسەفەی مادی.بە پشت بەستن بەم دەستکەوتە زانستیانە بووکە لە سەدەی سێهەمی کۆچیدا،خەبات لە دژی خورافەت پەرستی ئاین وئیسلام پەرەئەستێنێ.
ماوەی درێژی دەسەڵاتدارێتی خەلافەتی عەباسی-سەردەمانیکە کە ئاین و سیاسەت،پیاوانی ئاینی ئیسلامی و دەسەڵاتی سیاسی یەک کاسەن-بەشێکی دیاری ئەم ڕوانگەیە.لەو سەردەمەدا نەک تەنها چونە دەرەوە لەئاینی ئیسلام لەئاستی کەسیدا بەڵکو ڕەخنەگرتن لە پیرۆزی وخورافاتی ئیسلامی لە ناو فەیلەسوف وزانا وتەنانەت ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی ژێر ستەم پەرەدەگرێت.خەلیفەکانی عەباسی بەباشی دەیانزانی ئەگەر بەربە ڕەخنەگرتنە لە پیرۆزیە ئاینیەکان نەگرن ئەگەری هەیە بگۆڕدرێت بە شەپۆلێکی فراوان لە ڕاپەڕینی جەماوەری دژی هەموو خەلافەت و دەسەڵات و بەرژەوەندیە زەمینیەکانی لەبەین بەرێت.بۆ بەرگرتن بەم مەترسیەیە کە کەمپینی دەستگیری وئازاردان و کوشتنی زەندیقەکان(نەک تەنها لە تێگەشتنی لایەنگرانی مانی-مەزدەک بەڵکو خاوەن بیرە مادی و بێ بڕواکان و نکوڵیکاران لە بونی خودا و بەهەشت وپەیامبەری)بەڕێ خستبوو.لەسەر دەمی خەلیفە مەنسوری خوێنمژی عەباسیدا بۆ بردنە پیشەوەی کوشتنی ڕێکخراوی بێ ئاینەکان و سوتاندنی کتێب ڕیکخراوێکیان بەناوی (دیوانی بێدینەکان)پیکدەهێنن.لە سەردەمی خەلیفە مەهدی خەلیفەیەکی تری عەباسی تەنانەت پێگەیەکی گرنگیان بەناوی” هاورێی بێ دینەکان”دادەمەزرێنن کە کاری شوێنکەوتن و ڕاوکردن و ئەشکەنجەو کوشتاری هەڵگەڕاوە و پاشگەزبوەو ئاتەئیستەکان بوو.مەئمون بەڕیوبەرایەتیەکی تری کردوە بەناوی خانەی دانا”بیت حیکمە”خستەی ڕێ کە کاری وەرگێڕانی نوسینی دژی گنوستیکی یۆنانی بۆ عەرەبی و چاودێری بەسەر نوسینەوەی حەدیس وکۆنترۆڵ و سانسۆربوو.لەو هەزاران داری لەسێدارەدانەی کەلەو سەردەمەدا بۆلەسێدارەدانی زەندیقەکان لە شارەکاندا ئامادەیانکردبوو دەتوانیت پەی ببەیت بە مەودای فراوانی بێ ئاین وکافرو مادیگەری و دژایەتی ئیسلام و ترسانی دەسەڵاتی ئیسلامی لە گەشەی ئاتەئیسم.لێرەدا تەنها ئاماژە بە ژمارەیەک لە کەسایەتی زانستی و بێ ئاین و ئاتەیستی ئەو سەردەمە دەکەم کە نمونەیەکی بەرچاون لە مەودای فراوانی بێ باوەڕی وکفرو ئاتەئیزمی ئەو سەردەمە.
کوڕی ڕاوەند(لە سەدەی سێهەمی کۆچی)یەکێک لە کەسایەتیەکانە کە کاتێک واز لە ئیسلام دەهێنێت بەفراوانی لەدژی ئیسلام وڕەخنەو بابەت دەنوسێت.پەیام ومعجیزەکانی ئیبراهیم وسێ پەیامبەری سێ ئاینە ئیبراهیمیەکە نکوڵی لێدەکات.فەرمان وبەرپێگرتن لەلایەن خوداوە بەبێ مانادەزانێت.خودا بە دوژمنێک دەزانیت کە چارەسەرەکەی لەناوبردنیەتی.دروست کردنی ئینسان لە لایەن خوداوە نکوڵی لێدەکات.باوەڕی بە گەشەسەندنی ئینسانە خۆی بەبێ دەستتێوەردان لەلای خودا دروست بوە.سەبارەت بە مەسەلەی مردن لایەنگری ئیپیگۆرە.ئەلێت هەتا من هەم، مرد نیە کەمردنیش هات، من نیم.تەواوی بەرهەمەکانی بەفتوایی فیقهیەکانی ئەو سەردەمە دەسوتێنن و بۆچونەکانی زۆر بەی لە ڕێگەی وەڵامی فیقهەکانی ئەو سەردەمەدا دەرهێناوەتەوە.
کوڕی مەقفەع٠سەدەی سێهەمی کۆچی) بیرمەندێکی تری دیارە کە بێ باکانەو ئازایانە لە بەرەی زانست ودژی خورافات و کۆیلەیەتی ئاین خەبات دەکات و سەرئەنجام بە بڕیاری خەلیفەمەنسوری خەلیفەی عەباسی و بەتاوانی بێ باوەڕی و خودانەناسی لە تەنوردا ئەیسوتێنن!
محمەد زەکەریایی ڕازی(سەدەی سێهەمی کۆچی) زیاتر بەدۆزەرەوەی ئەلکهول ئەناسین بەڵام لە ڕوی فەلسەفەو بیرکردنەوەوە ڕازی نمونەیەکی بەرجەستە بوو لە ڕەخنەگرانی خورافاتی ئیسلامی.لە ڕوی فەلسەفیەوە ئەویان وەک ماتریالیستێک دەناسی کە دەتوانی ڕەگەزی بۆچونەکانی لە فەلسەفەی دموکریت و ئیپگۆردا بدۆزریتەوە.ڕازی ئەو پرسیارەی ڕوبەڕوی زانایانی ئیسلام دەکردوە”ئەگەر خودا دونیای دروستکردوە،بۆچی پێش دروست بونی دونیا ،دونیای دروست نەکرد؟” لەبەرامبەر خورافەتی دروست بونیشدا ئەلیت عەقڵ نایبڕێت کە مادە وشوێن بەرلەوەی کە مادە یان شوێن هەبوبیت دروست ببێت.کەس نەکردەکانی(معجیزات)ی پەیامبەران بەلەخشتەبردن وچاوبەست وجادو دەزانیت؛ کتێبە ئاسمانیەکان بەبێ بەهاو بێ نرخ ناودەبات.وە پەیامبەران “بە بزنە ڕیش درێژەکان”ناودەبات وئەڵێت ئەم بزنە ڕیش درێژانە هەرگیز ناتوانن بانگەشەکاری لەوانیتر لەپێشتر بۆخۆیان بکەن.سەبارەت بە سەرچاوەی ئاین بۆچونی زۆر پێشکەوتوی هەیە لەو باوەڕەدایە کە بارودۆخی نەگونجاوی کۆمەڵایەتی،ناسەقامگیری ئابوری ،لەدەستدانی سەلامەتی جسمی و دەرونی و لەئاکامدا ترس لە ئایندەو هەروەها نەزانی لەو هۆکارە سروشتیانەن کە ئینسان بەرەو لای شتێک بەناوی خوداوە ڕادەکیشێت. بابەتی جێگەی ڕەخنەی ئەو تەنها ئیسلام نیە بەڵکو هەموو ئاینەکانە.هانری گرین بەو شێوە شرۆڤەیە بۆچونەکانی ئەودەکات سەبارەت بە ئاین و بەم شێوەیە کورتی دەکاتەوە:ڕەتکردنەوەی پەیامبەرو وەحی،داننان بە لێهاتویی هەموو ئینسانەکان و یەکسانی هەمویان لە بەدەستهێنانی زانیاری،پێوستی نەبونی ئینسان بە کۆمەک لەلایەن ڕابەرانی ئاینی و زیان بەخشی و بونە هۆکاری دەمارگیری وشەڕی هەموو ئاینەکان.پیاوانی ئاینی ئەویان بە بێ دین ناوبردو بەرهەمەکانیان لەناوبرد.
ئەبو عەلی سینا (نیوەی دوهەمی سەدەی چوارهەمی کۆچی) یەکێکی ترە لەو کەسایەتیانە کە بەهۆی نوسینەکانیەوە لە بواری پزیشکیدا ناسراوە بەڵام ئەویش هەموو ئاینەکان دەخاتە ژێر پرسیارەوە.لە کتێبی چاکبونەوەدا باوەڕە ئاینیەکان وهەرجۆرە موعجیزەیەکی وەکو زیندوکردنەوەی مردو لەلایەن عیسای مەسیح،کردنی گۆچانەکەی موسا بە مارو کەرت کردنی مانگ لەلایەن محمەد بەهیچ وپوچ ناودەبات.ئەویش وەک خودانەناسیک وبێ ئاینێک ناودەبرێت وهەموو کتێبەکانی دەسوتێنرێت بەناوی سەرچاوەی”بەلاڕیدابردن”بە بڕیاری خەلیفە مونجد باللە لەبەغداد دەسوتێنرێت.

کوڕی باوکی عوجا بیرمەنێکی”خودانەناسی”تری سەردەمی عەباسییە کە زۆر بەگوڕو بێ باکانە لە دژی باوەڕە ئاینیەکان وخورافاتی ئیسلامی خەبات دەکات.ئەو هەر ئەوکەسەیە کە بە “ئیمام جەعفەری سادق) و بە ئاماژە بە کەعبەی ماڵی خودای وتبو”هەتاکەی ئەم کێڵگەیە پێشێل دەکەیت و پەنا بۆ ئەم”بەردە ڕەشە”دەبەیت؟وە هەتاکەی ئەم ماڵە کەلە بەردو قوڕ دروستکراوە دەپەرستیت و وەک وشتری هەڵهاتو بەدەوریدا ڕادەکەیت؟ها؟لەڕاستیدا هەر کە لەم بارەیەوە بیر بکەیتەوە، تێدەگەیت کە ئەمە کاری ئینسانی نەزان و دێوانەیە نەک کاری پیاوی خاوەن بیرو هۆش!”
باوکی شاکر یەکێکی تر لە ماتریالیست و بی باوەڕە دیارەکانی سەردەمی عەباسیە کە لەڕوی تیئۆریەوە پەیڕەوی لە ئیپیگۆر دەکرد.ئەو گرنگی بە پێنج هەستەکەی ئینسان ئەدا؛ژیان ومردنی بەساتەوەختی پێگەیشتنی سروشت و ئینسان دەزانی؛ئەوقایل بوو بە گرنگی سروشتی گۆڕان و گەشەی سروشت و هەموو بونەوەرەکان وە بە پشت بەستن بە بنچینەی گۆڕانکاری و گەشەی خۆبەخۆی بونەوەر دەگات بەوەی کە لە خولقێنەر دورکەوێتەوە.ئەو لە باسێکدا لەگەڵ ‘ئیمام جەعفەر سادق”دا لەگەڵ ڕوشنکردنەوەی جێگای هەست وەکو هۆکاری گشت ناسینێک.دەرکی خودا بە هۆی تێگەیشتنی دەرونی بە شتێکی پوچ دەزانێت وە دەگات بەوەی کەلە خولقێنەر دورکەوێتەوە:”خودایەک کە توی خەڵک بانگەواز دەکات بۆ ئەوەی بی پەرستنی شتێک نیە جگە لە وەی کەلە هێزی خەیاڵی تۆوە هاتوەتەدەرەوە,تۆ ناسینی خودایەکی نەبینراوت لەلایەن خەڵکەوەت،کردوەتە وەسیلە بۆ ئەوەی ببنە خاوەنی هێزو سامان وە ژیانێکی خۆش بەسەر بەرن”وە جەخت لەوە دەکاتەوە کەئەوە ئێمەین خودای خۆمان دروست دەکەین.دروستکەری ئێمەین نەک خودا!
لەگەڵ مەودایەکی کورتی مێژویدا ئەم بەشی بێ خودایی و کوفر پەیوەست ئەبو بەخیامەوە ، زاهیدەکانی ئەوسەردەمەی ئیسلام لە لێدانی زمانە تیژکەی هیچکاتێک لە ئارامیدا نەبون.ئەرنس ڕێنۆ فویلوسوفی فەرەنسی خیام”بەبرای گۆتە “ناوی برای گۆتەی لێدەنێت وە بەیەکێک لە “کافرە گەورەکانی دونیای ئیسلام”ناودەبات!
ئەوانە تەنها نمونەیەکن لە”کافرە بەناوبانگەکانی دونیای ئیسلام”کە ئەمیش تەنها گۆشەیەکی بچوک لە ١٤ سەدەی پاش هەڵکشانی ئیسلامن کە نیشانی ئەدات جەنگ لە دژی ئیسلام هەر لەسەرەتای لە دایک بونی ئەم ئەژدیهایەوە دەست پیدەکات وە هەتا ئیستا درێژەی هەیە.جەنگێک کە تەنها بەشؤڕشێکی تری هاوشێوەی ‘شۆڕشی گەورەی فەرەنسا”دەگاتە کۆتایی.شۆرشێک کە بەئەگەرێکی زۆرەوە لە جوغرافیایەکدا بەناوی ئێرانەوە ڕوئەدات!

سیامەک بەهاری:ئایا لە وڵاتانی لە ئیسلام گیراو بەتایبەت لەوجێگایانەی کە دەسەڵاتی سیاسی بەدەست ئیسلامیەکانەوەیە دەتوانیت وێنایەکی دروستت هەبێت سەبارەت بە مەودای ڕاستەقینەی دژایەتی ئاین؟ئەگەر ئیمکانیەتێکی لەو شێوەیە لە بەردەستدانیە لەبنەڕەتدا چۆن دەتوانیت بگەیت بە وێنایەکی ڕاستەقینە؟

موحسین ئیبراهیمی:تەنانەت لە ڕۆژئاواشدا کە کەنیسە پاشەکشەی پێکراوەو خراوەتە لاوەو باوەڕی تاکەکان یادەوەریەکی ڕاستی بەدوادا چونیان نیە و ناتوانن مەدای واقیعی کاریگەری ئاتەئیزم بزانن هەتا بگات بە ڕۆژهەڵات و کۆمەڵگە لە ئیسلام گیراوەکان کە لەبنەڕەتدا لەواندا هیچ بوارێک بۆ ڕاپرسی نیە تەنانەت پەیبەریت بە گۆشەیەکی بچوکی مەیلە دژی ئاینی و ئاتەئیستەکان لەکۆمەڵگەدا.لەوڵاتانێکدا کە نەک تەنها دژایەتی لەگەڵ خودا و پەیامبەرەکەیدا بەڵکو گاڵتەکردن بە موفتی و ئایەتوڵا خوێنڕێژەکانی خوداش ڕوبەڕوبونەوەی سزای مەرگی هەیە ئاشکرایە کە مەودای دژایەتی کردن لەگەڵ ئاین لە ڕێگەی ڕاپرستی ئیمکانی نیە.لە زۆرێک لە وڵاتانی لەئیسلام گێراودا سزایی وەرگەڕان لەئاین و سوکایەتی بە پیرۆزیەکان لە سێدارەدانە.لە زۆر جێگەش کە سزایەکی لەو شێوەیە بە فەرمی لە سیستەمی دادوەریدا بونی نیە دەستی یاساکانی شەریعەت بۆ جێبەجێ کردنی شەریعەت ودەرکردنی سزای توند لە بواری لە سێدارەداندا کراوەیە.
هەر ئەم چەند ساڵەی ڕابردو لەبەرچاو بگرین.ژمارەی ئەو هاوڵاتیانەی کەلە ئێران،عەرەبستانی سعودیە،ئەفغانستان،سودا،بەنگلادیش و میسر لەلایەن دامودەزگا دادوەریەکانەوە کەوتونەتە بەردەم لێکۆڵینەوەو چاودێری و ئازارو ئەشکەنجە وتەنانەت لەگەڵ سێدارەداندا ڕوبەڕو بونەتەوە،یان لەلایەن گروپە ئیسلامیەکان کەلەبنەڕەتدا دەمیان بە دەوڵەتەکانەوە بەستراوەتەوە کوژراون ئاشکرای دەکەن کە پێوەری پێوانەکردنی گەشەی دژایەتی لەگەڵ ئاین وخودا پەرستی لە کۆمەڵگەی لەو شێوەیەدا بە پشت بەستن بە ڕاپرسی ناتوانرێت ئامارەکەی وەربگریت.
بۆ پەیبردن بە مەودای ڕاستەقینەی دژایەتی لەگەڵ ئاین وکاریگەری ئاتەئیسم لەم وڵاتانە دەتوانیت تەنها لەگەڵ چاوپیاخشاندنەوەیەک بە حوکم و یاسا توندە ئیسلامیەکان لەدژی هەرجۆرە دەرکەوتنێکی دژی ئاینی،پەرەگرتنی ئاستی سەرکوت و زیندانی کردنەکان و لەسێدارەدانەکان وە سەرەڕای هەموو ئەمانەش ژمارەی ڕولەسەری بێ باوەڕی بە یاساکانی ئیسلام ،ڕووەرگێڕان لە ئیسلام،ڕەخنە و گاڵتەکردن بە پیرۆزیە ئاینیەکان،نکوڵی کردن لە بونی خودا و شەپۆلی پەرەگرتوی بیروباوەڕی سیکۆلاریستی تێدەگەیت.

سیامەک بەهاری:با بچینە ناو ئەو ڕوداوانە.بەدیاریکراوی تۆ ئاماژە بەکام دیاردانە دەکەیت کە بەیانکەری مەودای فراوانی دژایەتیە لەگەڵ ئاین لە دونیایی لە ئیسلام گیراودا سەرباری بونی توندوتیژی وتۆقاندن لەدژی ڕەخنەگرانی پیرۆزیەکانی ئیسلام.

موحسین ئیبراهیمی:بەبۆچونی من لەم بابەتەوە ئەمانە بەرجەستەن:
١-ترسانی دەسەڵاتە سیاسیەکان وسزای قورس لەبەرامبەر دژایەتی ئایندا
تەنها بونی سزای قورس ودڕندانە نەک تەنها لە دژی نکوڵی کارانی بونی خودا و ڕەخنەگرانی پیرۆزیەکانی ئیسلام بەڵکو تەنانەت بەتاوانی وازهێنان لێی وبێ باوەڕی بە یاساکانی ئیسلام نیشاندەری ترسی واقیعی لە توانای چونەسەری دژایەتی لەگەڵ ئاین وئاتەئیسم لە ئەم کۆمەڵگەیانەدایە.
ئێران،ئەفغانستان،مالیزیا،مالدیۆ،نەیجیریا،پاکستان،قەتەر،عەرەبستانی سعودی،سۆمال،سودان،یەمەن وئیمارات یەکگرتوی عەرەبی ئەو وڵاتانەن کە تێیاندا سزای مەرگ بۆ ئاتەئیستەکان لەبەرچاوگیراوە.سزای لەسێدارەدانی بێ خوداکان لە ژمارەیەک لە وڵاتەکاندا جێبەجێش دەکرێت.لە هەندێک لە وڵاتاندا لە ژێر چاودێری بڵایەنی پۆلیس وهێزەکانی ئاسایش خۆیاندا ئینسان کوژەکانی حزبوڵا دەوری جەلاد ئەگێڕن.
لە ئێران,ئەم یاسا سەرکوتگەرانە ئاینیە بە کوشتاری بەکۆمەڵی بێ وێنەی مێژویی زیندانیەکان لە دەیەی شەستدا(١٩٨٠کان و) وئەویش بە فتوای ڕابەری کۆنەپەرستی ئیسلامی کۆتای هات.کۆمەڵکوژیەک کە چارەنوسی زۆرێک لە ئینسانەکان تێدا بەوەڵامدانەوەی چەند پرسیارێکەوە بەسترابویەوە.لەناویاندا:باوەڕت بەخودا هەیە یان نا؟نوێژ دەکەیت یان نا؟
ئامانجێکی گرنگی فتوای خومەینی بۆ کوشتنی سەلمان ڕوشدی ڕێگری بولە مەترسی ئاتەئیزم .کە دواتر لەگەڵ فتوای ئایەتوڵاکانی تر لەدژی هەر کەسێک کە”سوکایەتی بە پەیامبەر”دەکات وە دەست بۆ”ئیمامە بێ گوناهەکان”دەبات دریژەی هەبوو.ئاشکرایە کە هەموو ئەم هەنگاوانە پێش ئەوەی بەرگری کردن بێت لە ئاین بۆ پارێزگاریە لە بەرژەوەندیە بەتەواوەتی مادی وزەمینیەکان بوو کە لەبنەڕەتدا خۆمەینی بۆ پاریزگاری لەمانە ئەندازەکرا بوو.
ئەم واهیمەیە لە ڕۆحیەتی دژی ئاینی ناو خەڵکدا ئەوەندە جدیەکە تەنانەت ڕوداوێکی بەڕواڵەت بچوکیش کاردانەوەی جدی لەگەڵ دایە.چیرۆکی ئۆشین بهێننەوە یاد:ئەبێت چکەسێک نمونەی ژنی ئێرانی بێت؟لە بەرامبەر ئەم پرسیارەی بەرنامەیەکی ڕاستەوخۆی ڕادیۆی دەوڵەتیدا لە ڕۆژی فاتیمە ژنێک وەڵامی دابویەوە:ئۆشین(کەسایەتی سەرەکی ناو درامایەکی پڕ بینەری یابانی)وبەردەوامی بە قسەکانی دابوو وتبوی کەسایەتی فاتمە پەیوەندی بە چواردە سەدە لەمەوبەرەوە هەیە و ژنان ئەلگۆیەکی ئەمڕۆیانەیان دەوێت.خومەینی لە نامەیەکی تونددا بۆ دەنگ وڕەنگی(سدا و سیما)وتبوی ئەگەر لە حاڵەتێکدا ئەم سوکایەتیە بەدەست ئەنقەست کرابێت کەسی سوکایەتی کەر دەبێت لە سێدارە بدرێت!هاوشێوەی ئەم ڕوداوە لە سودانی عومەر بەشیریش ڕویدا بوو.فێرکاری خوێندنگەیەکی سەرەتایی تەنها بەهۆی ئەوەی کە رێگای دابوو خۆێدکارەکانی بوکێکی بەراز ناو بنێن محەمەد هەڕەشەی کوشتنی لێکرابوو وە ئەگەری هەبوو کە لەهەر چرکەیەکدا سەربازەکانی خودا ژیانی لێبسەننەوە.
سەرئەنجام کاردانەوەی شێتگیرانەی”دونیای ئیسلام”بۆ کاریکاتۆری محەمەد وتیرۆری ون گۆک و کارمەندانی شارلی عەبدو وخوێن وخۆێنڕێژی دواتری هەرچی وپەرچیەکانی حزبوڵا لە وڵاتە جیاوازەکانی”جیهانی ئیسلامی”هەموو نیشانەی ترسانی ڕاستەقینەیە لە مەترسی ئاتەئیسم ودژایەتی لەگەڵ ئایندا کە ئەگەر ببێتە بزوتنەوەیەکی ڕێکخراو کارێک بە ئیسلامی ڕێکخراو وئایدۆلۆژی ئیسلامی دەکات کە شۆڕشی گەورەی فەرەنسا لەبەرانبەر خۆیدا ئەکاتە ڕوداوێکی بچوک.
٢- شەپۆلی دژایەتی لەگەڵ ئیسلام لە لایەن هاوڵاتیانەوە
سەباری ئەم ئاستە لەسەرکوتگەری وجۆرەها پۆلیس و سەردەستە ئاینیەکانی ئامادە بەکار و هەموجۆرەی تاقمی فاشیستی ئیسلامی ئامادەی کوشتن، “دونیایی ئیسلام” تەنانەت چرکە یەکیش نەیتوانی وە لە کابوسی ڕەخنەو تەنز ودژایەتی ئیسلام ڕزگاری ببێت کە هەم لە ئاستی تاک و هاوڵاتیان وکەسایەتیەکان وهەم لە ئاستی ناڕەزایەتیە جەماوەریەکانیشدا خۆی نیشانداوە.
بە چاوگێڕانێکی خێرا ژمارەیەکی زۆر دێنە بیرمان کە تەنها بەشێکی بچوکی ڕیزێکی گەورەی دژایەتی لەگەڵ ئاینن لەم کۆمەڵگایانەدا.
• تەسلیمە نەسرین هەڵسوڕای سیکۆلارو لایەنگری مافەکانی ژنان خەڵکی بەنگلادیش(هەڕەشەی کوشتنی لێکراوە بەتاوانی ڕەخنەگرتن لە ئیسلام)
• ئایان هەرسی عەلی چالاکی مافەکانی ژنان خەڵکئ سۆمالە(هەڕەشەی کوشتنی لێکراوە بە تاوانی سیناریۆی فلیمی دژی ئاینی ملکەچ)،
• ئاوجیت ڕوی وێبلاک نوسی ئاتەئیستی بەنگلادیشی(بەتاوانی نکوڵی کردن لە بونی خودا لەیەکێک لە شەقامەکانی شاری دەکا بەشێوەیەکی ناخ هەژێن کوژرا).
• حەمزە کاشغری وێبلاگ نوسی ئاتەئیستی سعودی (دوو ساڵ زیندانی کرا بەتاوانی ئەوە کە سوکایەتی بە پەیامبەری ئیسلام کردوە بەهۆی ئەوەی کە بە پەیامبەری وتبو کە هەندێک لایەنی کەسایەتی تۆ جێگای نەفرەتە).
• ڕائیف بەدەوی وێبلاگ نوسی سیکۆلار هاوڵاتی سعودی(بەدە ساڵ زیندانی و لێدانی ١٠٠٠ شەلاقی بەتاوانی لایەنگری لە ڕۆشنبیرانی سەدەی ١٨و دەستبردنی ڕوحانیەکی سوعودی کە داوای سزادانی ئەستێرە ناسێک بوو بە هۆی دروستکردنی گومان و دودڵی بوو دژی ئاین.ڕائیف داوای لە ناسا کردبوو کە تەلسکۆبەکانی خۆی فڕێ بدات و پەنا بهێنێت بۆ ئەم “ئەستێرە ناسە شەرعیە”ئەم ئاخوندە بێمێشکە سعودیە).
• ئەلیکساندەر ئەو وێبلاگ نوسە ئاتەئیستە ئیندۆنیزیە(دوو ساڵ ونیو زیندانی کرا بەتاوانی وتنی”خودا نیە”!)
• شاهین نەجەفی ڕاپەری ئێرانی(فتوای کوشتنی دراوە بە تاوانی گاڵتەکردن بە ئیمام تەقی)،
• پێویستی خۆ ڕوتکردنەوەی ناڕەزایەتی لەلایەن ژنانی”جیهانی ئیسلامی”یەوەش بۆ ئەوانە زیاد بکەین کە یەکێک لە جەسورانەترین پێشڕەویەکانی لە ژێر پێنانی یاساکانی شەریعەت بوو لەلایەن ژنانەوە.عەلیا ماجدە ئەلمەهدی کچێکی تەمەن ٢٠ساڵی میسری و ئامینە کچێکی ١٩ساڵەی تونسی بە بڵاکردنەوەی وێنەی بێ جلوبەگی خۆیان ناموسی ئیسلامیان کەیەکێک لە کۆڵەکەکانی کۆنترۆڵ کردنی پیاوە لە ئیسلامدا خستە ژێر پێوە کە ئەڵبەت ڕاستەو خۆ لەلایەن موفتیەکانەوە فتوای کوشتنیان بۆدەرچوو!
٣-ناڕەزایەتی جەماوەری بە ناوەرکی سیکۆلاریستی
لەڕوانگەی بەرانبەرکێی کۆمەڵایەتیەوە لەگەڵ ئاین،ناڕەزایەتیە جەماوەری لەگەڵ خواستی سیکۆلاریستی لەوڵاتانێکدا کە یان ئیسلام ئایدۆلۆژی فەرمی دەسەڵات وبنەمای یاساکانە وە یان دامەزراوە ئاینیەکان و باندە ئیسلامیەکان بە هەزارو یەک بەند لە بنیاتی سیاسی دەسەڵاتدا دەوریان هەیە پێگەیەکی گرنگیان هەیە.ئەوە ڕاستە کە ئەم جۆرە ناڕەزایەتیانە ڕاستەوخۆ بەپێوانەی جەماوەری تەرجومە ناکرێت بە ئاتەئیسم بەڵام نیشاندەری ئەوەیە کە نەک تەنها بێزاری جەماوەری هەیە لە بونی ئیسلام لە ژیانی کۆمەڵایەتیاندا بەڵکو ئەم بێزاریە گەشەی سەندەوە بۆ ئاستی ناڕەزایەتی کاریگەر و ئیرادەی بەرنگاری جەماوەری بۆ سیکۆلاریزەکردنی کۆمەڵگە ودەسەڵات و پاکردنەوەی ئاینی لە دامەزراوە گشتیەکان ڕەخساندوە.
نمونە بەرجەستەکان لەم بارەیەوە:
• ڕاپەڕینی ساڵی ٢٠٠٩ لە ئێران تەنها ناڕەزایەتیەکی سیاسی نەبوو لە دژی هەڵاواردن وهەژاری وبێ بەشی،لەدژی دیکتاتۆری ودەسەڵاتی سیاسی فەرمان ڕەوا بەگشتی ، دژی دەسەڵاتی ئاینی بوو،دەسەڵاتێک بە ئایدۆلۆژی ئیسلامی .یەکێک لە لایەنە بەرجەستەکانی ئەم بزوتنەوەیە ناوەرۆکە سیکۆلاریستی وڕزگار خوازانەکەی بوو لە دەسەڵاتی ئاین وشەریعەت ویاسای ئایەتوڵاکانی .لەم ڕاپەڕینە شۆڕشگێڕانەیەدا لە پەنای دروشمی مەرگ بۆ جمهوری ئیسلامیدا،سمبوڵە ڕاستەوخۆکانی حکومەتی خودا،”پەیکەری پیرۆزی ئیمام خومەینی جێگری ئیمام زەمان”لەگەڵ پەیکەری وەلی فەقیەی ئیسلامیان لە پەنای یەکدا سوتاندو خستیانە ژێر پێوە.
• بۆ هینانەخوارەوەی ئیخوان موسلیمین لەمیسر وڵاتێک ڕاپەڕی.ئەمە جەنگێکی ملیۆنی سیکۆلاریزم بوو لەدژی بزوتنەوەی ئیسلامی کە ئەیویست شۆڕشێک بۆ ئازادی وکەرامەتی ئینسانی بکاتە سەکۆیەک بۆ ژێرپێنانی ئازادی وکەرامەتی ئینسانی لەڕێگەی شەریعەتی ئیسلامیەوە.خەڵک گوێچکەی ئیخوان موسلیمینیان یان گرتوو بە ئابڕوبردنێکی تەواوەوە هێنایانە خۆوارەوە لەسەر سەکۆی دەسەڵات.
• کاردانەوەو ناڕەزایەتی جەماوەری لە دژی تیرۆری دوو کەسایەتی چەپ وسیکۆلار لەلایەن ئیسلامیەکانەوە لە تونس(شوکری بەلعید سکرتێری گشتی حزبی چەپی”بەرەی خەڵک”و محمەد برهامی کە کەسایەتیەکی سیکۆلارو چەپی تر بوو)ئەوەندە بەهێز بووکە دەرگای چونە دەرەوەی نیشانی حزبی ڕاپەڕینی ئیسلامی کە لە ئاکامی شۆڕشی حەقخوازانەی خەڵکی تونس خۆی خزاندبویە ناو دەسەڵاتەوە.نەک تەنها حزبی ڕاپەڕین ناچارکران دەست بەرداری دەسەڵات ببن بەڵکو دواتر لە یاسا بنەڕەتیە نوێیەکەی تونسدا بێ خودایی وەک مافێک بە فەرمی ناسرا!
• لە کاردانەوە بەرامبەر بە کوشتنی دڵتەزێنی فەرخوندە بە تۆمەتی سوتاندنی قورئان،یەکسەر دەیان هەزار ژنی ئازا وئازادیخواز وسیکۆلار تەرمی فەرخوندەیان خستەسەرشان و نمایشیانکرد وەک جوڵانەوەکی شکۆداری سیکۆلاریستی لە مێژودا لەدژی فریوکارانی ئیسلامی ونەتەوەی دەسەڵاتدار.لە وڵاتێکدا کە ژیانی چەندین نەوە لە لایەن مجاهیدن و تالیبان و(“جەنگاوەرانی ئازادی” کە ئەمریکا پشتیوانی لێ دەکردن)و لۆیە جەرگە کەپێکهاتوە لە زانایانی تفەنگ بەدەست وقاچاخچیەوە ژێرپێنرابوو.ژنان لە ڕێپێوانێکی هەزاران کەسیدا تەرمی ئەو کچە ئازایان بەشێوەیەکی ڕەمزی بەخاک سپاردو وە زانا ئاینیەکانیان لە ڕیزی بەڕێکردنی تەرمەکەدا بەشەق کردە دەرەوە!وە هەر دوهەفتە لەمەوبەر لەکابڵ لاشەی حەوت نەفەر کە لەلایەن داعشی-تالیبانەوە سەربڕدرابون ئەم جارەیان بە ژمارەیەکی زۆر زیاترەوە کە لەزۆرترین ژن پێکهات بوو ١٦کیلۆمەتر بەسەر شانیانەوە بردیان ولەبەرامبەر کۆشکی دەسەڵاتدا هاواریان کرد:’مافی هاوڵاتی بون،مافی سەلمێنراومانە”.
• سەرئەنجام بزوتنەوەی ناڕەزایەتی جەماوەری سەرنج ڕاکێش لە عێراق بە هاواری” نەشیعەو نە سونی،سیکۆلار،سیکۆلار”نمونەیەکی زۆر زیندو بەرجەستەیە لە ڕوبەڕوبونەوەی خەڵک لەگەڵ بنیات ودامەزراوەو کەسایەتیە ئاینیەکاندا.

سیامەک بەهاری:زەمینەو هۆکارەکانی ئەم ڕادەیە لە دژایەتی ئاین لە کۆمەڵگە ئیسلام لێدراوەکاندا چین؟

موحسین ئیبراهیمی:بەبۆچونی من لەوەڵام بەم پرسیارەدا ئەبێت دوبابەت بەرجەستەبکەینەوە:
١-لە هەنێک قوناغی مێژوی شارستانیەتدا ململانیی نیوان زانست وئاین زۆر بەرجەستە بووە.گەشەی زانست دەورێکی بەرجەستەی هەبوە لە بردنە ژێر پرسیاری خورافاتی ئایندا.بۆ نمونە لە دەعەجانی وێرانکەرێک کە سەدەکانی ناوەڕاست لەسەردەمی دوای شۆڕشی فەرەنسا جیادەکاتەوە پەرەسەندنی زانست دەورێکێ گرنگی هەبوو.ڕاڤەکردنی زانستی ژیان وسروشتی لە مەودایەکی سەرسامهێنەردا هێنابویە مەیدان وجێگای بە ڕاڤەکردنی خورافی ژیان وسروشت تەنگ کردبوو.وە ئەڵبەت هەر لەو سەردەمەشدا بێزاری لە ئاین زەمینەی کۆمەڵایەتی وسیاسی بنچینەیی هەبوو وە شەڕیش لەگەڵ ئایندا سەرئەنجام بە شۆڕشێک کۆتایی هات.
لە دونیای هاوچەرخدا بەتەئکید بەرەوپش چونی زانست و دەست پێگەیشتنی بەشێوەیەکی ئاسان و پەرەگرتو بۆ بەشێکی فراوانتری خەڵک، دەورێکی گرنگی لە پاشەکش پێکردنی خورافەتە ئاینیەکان لە ناو بەشێکی فراوانتری خەڵکدا هەیە،بەڵام لەم سەردەمەدا بە پێچەوانەی سەردەمە سەرەتاییەکانی ژیانی ئینسان،نە هەبونی خورافەت لەناو بەشێک لە خەڵکدا لەبنەڕەتدا پەیوەستە بەنەبونی وشیاری زانستیەوە وە نە پەرەسەندنی باوەڕی دژی ئاینی وداڕمانی ئاینی لە زەینی خەڵکدا لەبنەڕەتدا پەیوەستەبە گەشەی وشیاری زانستیەوە.گەشەی خولیایی زانست بەدڵنیایی لە پەرەسەندنی باوەڕنەبون بەخودا وڕزگاری لە خورافات دەوری گرنگی هەیە بەڵام بەتایبەت لە دونیای هاوچەرخدا و لە دونیای لەئیسلام گیراودا تەنها لایەنێکە،بەبڕوای من لایەنێکی لاوەکیشە.

٢-بەبۆچونی من گەشەی ئاتەئیسم لە شێوازی یەکەمدا دژایەتی خودا و دژایەتی کاریگەرە لەگەڵ ئاینی ڕێکخراو وخوداپەرستی ولێرەشدا بەدیاریکراوی ئیسلامە لەبنەڕەتدا سەرچاوەکەی لە دەوری سیاسی وکۆمەڵایەتی ئیسلامدایە.سەرچاوەی لەتاوانە سەرسوڕهێنەرو ڕاچڵەکێنەرەکانەوە گرتوە کەلەژێر ئاڵای ئیسلام وبەپشتبەستن بە یاساکانی ئیسلام لەلایەن هێزە ئیسلامیەکانی- چ دەسەڵاتدارو چ لە چوارچێوەی باندەکانی تاوانی ڕێکخراودا-ڕوئەدەن.ئەمڕۆ هاواری”اللەاکبر” یەکسەر ئەو ڕوداوانە دێنێتەوە بەرچاوی خەڵک:کچانی قوتابخانە بەبارمتەگیراوەکان،تەرمی پارچە پارچەکراوی منداڵانی قوتابخانە،کوشتارە بەکۆمەڵەکانی شوێنی کۆبونەوەی خەڵکی،بازاڕەکانی فرۆشتنی ژنان،سەربڕین وبەزیندوی سوتاندنی ئینسانەکان و دەیان تاوانی سەرسامهێنەری تر.دەوری ئیسلام وەکو ئایدۆلۆژی سیاسی ڕێکخراوترین تاوانە هاوچەرخەکان ئاساییە کە بە ڕوو وەرگێڕان لە بارودۆخی پەرەگرتو لەگەڵ دژایەتی ئاین کۆتای هاتوە.

سیامەک بەهاری:دژایەتی ئاین وبەدیاری کراوی ئیسلام لە سەردەمی کۆماری ئیسلامیدا ئەوەندە فراوانە کە ببێتە جێگای سەرسوڕمان.حیجاب فڕێدان،زەواجی سپی،پەیوەندی کچان و کوڕان،بێ باوەڕ بە یاساوڕێسا ئاینیەکان،گاڵتەو گەپکردن بە هەموو دوکانەکانی ئاین.ئایا ئەمانە بەمانای گەشەی ئاتەئیزمە لە ئێراندا؟

موحسین ئیبراهیمی:رێک ئاماژەت بە کۆمەڵێک ڕوداوی زۆر گرنگدا.زۆرێک لەو ڕوداوانە ڕاستەوخۆ بەمانای باوەڕبون بە ئاتەئیزم وبێ خودای نیە،بەڵام بەبۆچونی من لایەنی گرنگن لە بزوتنەوەیەکی گەورەی نەک تەنها دژی ئاینی ڕێکخراو و حکومەتەکەی بەڵکو دژی یاساکانی ئیسلام و شەریعەتن.ئاشکرایە کە کەوتنە ژێر پرسیاری یاساکانی شەریعەتی ئیسلامی لەناو خەڵکدا بارودۆخ و زەمنەی گونجاو بۆ پەرەگرتن و مەقبولیەتی بیروباوەڕی ئاتەئیستی دەڕەخسێنێت.
• بێ باوەڕی فراوان بە حیجاب بەتایبەتی لە لەلایەن تازە پێگەیشتوانەوە هەم پێکادانی فەرهەنگیەو هەم پێکادانی سیاسیە.خەباتێکە لەدژی شەریعەتی ئیسلامی وحکومەتی ئیسلامی.ژنانێک کە بەشێکی گرنگی تەمەنێان لە لەسەنگەری ڕزگار بون لە حیجابی ئیسلامیدا تێپەڕاندوە مەودایەکی زۆریان لەگەڵ ڕزگاربون لە هەموو خورافاتی ئاینیدا نیە.ئەو شتەی کە ئایەتوڵاکانی نیگەرانکردوە ئەو ڕاستیەیە کە بەیەک تۆز شل بونەوەی بارودۆخەکە حیجابەکان لەسەرەوە دادەگیرێن بۆ ژێر پێ! وە ئەمەش واتە ژێر پێکەوتنی یەکێک لەسەرەکی ترین وەسیلەکانی کۆنترۆڵی سیاسی وکۆمەڵایەتی ئیسلام.
• زەواجی سپیش ڕوو وەرگێڕانی ئاشکرایە لە دەستیوەردانی یاساکانی شەریعەت وئاین لە ژیانی تایبەتیدا.بیرمان نەچێت کە وەکو کڵێسای سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاست، کۆنترۆڵی منداڵ بون و زەواجکردن ومردن نەک تەنها لەڕوی سەروەت و سامان بەڵکو لەڕوی پاراستنی توانای سیاسی بۆ دامەزراوەی پیاوانی ئاینی ئیسلامی و هەموو حکومەتی ئیسلامی چارەنوس سازە.لەگەڵ زەواجی سپیدا لاوان بەکردەوە کۆنترۆڵی زەواجیان لەدەستی پیاوانی ئینی دەسەڵاتدار ولەدەست کۆنترۆڵی خوداو شەریعەتەکەشی دەردێننەدەرەوە.
• پەیوەندی ئازادانەی نێوان کچان وکوڕانیش کە بەشێوەیەکی واقیعی هاوتایە لەگەڵ پێشکەوتوترین وڵاتانی ڕۆژئاوادا ڕویەکی تری خەباتی دژی شەریعەتی ئیسلامی وناموسیی ئیسلامیە.مەودای فراوانی پەیوەندی سێکسی لەپێش زەواج کردنەوە بەڕاستی ئایەتوڵاکانی ترساندوە.بەپێی ڕاپۆرتی لێکۆڵەرەوانی ئیسلامی،دوو ساڵی خوێندنی(٢٠٠٦-٢٠٠٧.و) ١٣٨٧-١٣٨٦،لەناو نزیکەی ١٤٢٠٠٠خوێندکاری کوڕوکچی قوناغی ناوەندیدا زیاتر لە ١٠٥ هەزارە واتە نزیکەی لەسەدا ٧٤ و نیوی “پەیوەندی مۆڵەت پێنەدراوی سیکسیان هەبوە لەگەڵ ڕەگەزی بەرامبەردا”هەروەها نزیکەی ٢٥٠٠٠ کەس(لەسەدا ١٧،٥)یش پەیوەنی سیکسیان لەگەڵ هاوڕەگەزی خۆیاندا هەبوە.هەر ئەو تاوانەی کە بەپێی شەریعەتی ئیسلامی سزاکەی مەرگە لەڕۆژی ڕوناک ولە لوتکەدایە!هەر لە ڕاپۆرتەکەی ئەنجومەندا هاتوە کە لە سەدا ٨٠ی کچانی ناو ڕاپرسیەکە لە چەند قوتابخانەی ناوەندی کچان لەتاوان وتویانە کە پەیوەندی سیکسیان لەگەڵ ڕەگەزی بەرامبەردا تاقیکردوەتەوە؛ پەیوەندی نیوان کچان وکوڕان لە بەراورد بە ٣٠ساڵی ڕابردو سێ بەرانبەر زیادی کردوە وە کاتی دەسپێکردنی پەیوەندی سێکسی گەشتوەتە قوناغی ڕێنمایی!
ئەوانە هەمویان لایەنی جیاوازی کاردانەوەی کۆمەڵایەتی فراوانی دژی ئیسلامیە کە لەناویدا بیروڕای ئاتەئیستی،پەیوەندی نەوەی نوێ بە ئەدبیاتی ئاتەئیستی ڕۆشنگەرایانی سەدەی١٨ ،نکوڵی لەبونی خودا و خالقی ئاینی،ژمارەیەکی زۆر لاپەڕە و وێبلاگی ئاتەئیستی دروست بون.
ڕێگام بدەیت بۆ ئەوەی بینینیکی واقیعی مان هەبێت لە مەودای ئاتەئیسم لە ئێران یارمەتی لە دوو ڕاپۆرتی فەرمی وەربگرین کە زۆر ئاشکران:
ڕاپۆرتی یەکەم:
نوسخەی ئۆنلاینی بڵاوکراوەی ئەڵمانی”دەیت سایت”یش لە ئۆکتۆبەری ساڵی ٢٠١٢ لە ڕاپۆرتیکیدا لە ژێر ناوی”بێ خوداکان لە حکومەتی خودادا”هەڵسەنگاندیان لە بارەی پەرەسەندنی ئاتەئیزمەوە کردوە لە ئێران کە تییدا باسی لاوانێک دەکات کە لە خێزانی ئاینیدا گەورە بون بەڵام هیچ باوەڕێکیان بەبونی خودا نیە.
هەروەها لەم ڕاپۆرتەدا ئاماژەی بە مەودای فراوانی باوەڕ نەبون بەخودا لە”تۆڕەکۆمەڵایەتیەکاندا” کردوە کە لەوێدا بێ خواداکان و ئاتەئیستەکان”لەگەڵ پێناسی تەزور و ئەوەی کە چاودێری دادوەری و سزای توندی هەڕەشەیان لێ نەکات”ئامادەیی چالاکیان هەیە.وەک نمونەیەک ئاماژە بەچەند لاپەڕەیەک کراوە لەگەڵ ئەم ناونیشانانە”هەزار ٣٨ کانون ئانگوستیکەکانی ئێران”کە سەردانی کەرێکی زۆریان هەیە.ئەڵبەت هەروەک لەوەڵام یەکێک لە پرسیارەکاندا ئاماژەم پیدا کەبەشوێنداگەڕەکان ئەم ئەم هەزارە گەشتوەتە نزیکەی ٢٠٠ لاپەڕە.
ڕاپۆرتی دوهەم:
ماوەیەک لەمەوبەر ساتی بازتاب ئەمروز( ماڵپەڕێکی ڕێفۆرم خوازەکانی ناو ڕژێمی ئیسلامیە)ڕاپۆرتێکی بڵاوکردوەتەوە کە تێیدا باس لە”تسونامی بێ ئاینی”لە”شەپۆلی بەرزبونەوەی ڕێژەی بێ باوەڕنەبون بەخودا لەناو لاوان”دا نیگەرانی دەربڕێ بوو.هۆکارەکەش گوایە”خوارەفەتگەرایی و کەڵک وەرگرتنی وەسیلەیی و بەلای زۆروە لە ئاین وباوەڕە دینیەکانە”لەلایەن حکومەتەوە وە ئەڵبەت بە بۆچونی ئەو سایتە هەوڵی زانایان و فەیلەسوفەئیسلامیەکان وقسەکەران سەبارەت بە سەلماندنی هەبونی خوداش کارساز نەبوە چونکە” قەبارەی گەورەی ئەدەبیاتی بە تایبەتی ئەو نوسراوانە”پێویست بوە هەتا هاندەرانی بێ خودایی وەک کاردانەوە سەیربکەن”.
سەرنجڕاکێشترین بەشی ئەو ڕاپۆرتە هەستانی ٢٠٠٩و پەیوەندی بەو تسۆنامیەوەیە:
“ڕوداوەکانی ساڵی ١٣٨٨و سودی زۆرینە لە ئاین وباوەڕە ئاینیەکان بۆ ڕوبەڕو بونەوە لەگەڵ ناڕەزیەکاندا،بویە بیانو هەتا بێ ئاینی بەشێوەی تسونامی لەناو لاواندا بێتەدەرەوە،بەشێوەیەک کە ئێستا ژمارەیەک کەس پەیوەست نەبونی خۆیان بە کردوەی ئاینی و تەنانەت بێ باوەڕی خۆیان بەخودا بە شیوەی ئاشکراو لە ناو تۆڕەکۆمەڵایەتیەکاندا ڕاگەیاندوە”.
ئەبینین کە’دەرکەوتنی بێ خوداکان”لە حکومەتی خوداکاندا و”تسونامی بێ ئاینی”لە حکومەتی ئاینیدا دان پیانانێکە کەلە ماڵپەڕە نزیکەکانی ڕژێمی ئیسلامی خۆیدا دان بەوەدا دەنێن.

١٠\٦\٢٠٢٠

بەشی یەکەم

لیزا: بەرنامەی هەفتەی داهاتووت چییە؟.
ستیڤان: پلان بۆ سەفەر دادەنێم.
لیزا: سەفەرەکەت دوور و درێژ دەبێت یان بە پێچەوانەوە؟ چاوەڕوانت بکەم یان نا؟.
ستیڤان: زۆر دوور و درێژە، سەفەرێکی زۆر ماندووکارە و رەنگە هیچ کات لەو سەفەرە نەیەمەوە.
لیزا: کەواتە بۆ جێگە و جوگرافیایەکی دوورە دەست سەفەر دەکەیت وانییە؟.
ستیڤان: بەڵێ بۆ جێگەیەکی دووری نزیک و نزیکی دوور!!.
لیزا: تێدەگەم کە شوێنێکە هەست دەکەیت لێی دووریت بەڵام نزیکە، لە سەفەردا منیش هەمان هەستم هەیە.
ستیڤان: رێک بەو جۆرەیە، سەفەر دەکەم بەرەو خۆم!.
لیزا: بۆچی مەگەر تا ئێستا سەفەرت نەکردووە بەرەو خۆت؟!.
ستیڤان: بۆ نا، گەشتی زۆرم کردووە بەرەو خۆم، بەرەو جێگا نەبینراوەکانی ناو ئەندێشەم، بەرەو تاڤگەکانی فرمێسک، بەرەو کۆڵانە تەنگەبەرەکانی سۆز، بەڵام هێشتا دەبێ زۆرتر بڕۆم و کیشوەری تازەتر لە خۆمدا بدۆزمەوە.
لیزا: منیش هەمان دەردم هەیە، بۆ نموونە کاتێک سەفەر دەکەم بەرەو جێگەیەکی دڵڕفێن، دەخوازم جارێکی تریش بچمەوە هەمان شوێن.
ستیڤان: من وا نیم، جێگەیەک سەفەری بۆ بکەم ناڕۆمەوە هەمان شوێن! بەڵکو هەوڵدەدەم شوێنی زۆرتر ببینم، هەر لەبەرئەمەیە سەفەری ئەمجارەم بۆ ناوەوەی خۆم جیاوازترە!.
لیزا: چ جیاوازییەک؟. مەگەر ناوەوەی خۆت ئەگەر پەلکەزێڕینەش بێت هەموو رەنگەکانیت بە جارێک نەبینیوە؟.
ستیڤان: نەخێر، پێموایە زۆر شوێنی سەخت و کەندەڵان هەیە، هەوراز و نشێوی زۆر هەن، تا ئێستا سەرکێشیی ئەوەم نەکردووە بۆیان بچم. بۆ نموونە سەرچاوە گڕکانییەکانی هەست، ئۆقیانووسەکانی وشە، لوتکە ئیڤیریستییەکانی عەشق!.
لیزا: ئەو ئۆقیانووسی وشە و لوتکە سەختانەی عەشق لە کوێدان.؟
ستیڤان: هەموویان هەر لەناو دۆڵابی مێشکی خۆمدان کە هەر هێندەی گوڵدانێکە.! بەڵام هەرچی گەردوونە بەو بەرینییە بە ئاسانیی لە نێویدا جێی بۆتەوە!.
تێبینی: ئەم تێکستە بریتییە لە مۆنۆلۆگ نەک دیالۆگی دوو کەس، کۆی بەشەکانی ئەم مۆنۆلۆگانە لەنێوان 2010-2017 نووسراون. لە بەرگی دووەمی کتێبی “قوتووی عەتار” لەلاپەڕە 388-522 بەشێوەی کتێبی کاغەز لە ساڵی 2018 چاپ بوون.

میهرەبان
قژی زەردت ،
بە دڵی شێتم گرێ داوە
بە هیچ شتێ ناكرێتەوە ، میهرەبان!
میهرەبان !
پێت وانەبێ
مردن لە جودایی قورستر بێ
گەر تاقیت نەكردووەتەوە
بە خەیاڵ ناتوانی
میهرەبان ، خۆشەویستم ..!

كە ناوی دڵبەر دێ ،
قەڵەمم لەدەست دەكەوێ ..
چاوم ناكارن ببینن ..
عەقڵم لە خوێندنەوە دەوەستێ
ئاگری فانۆس ،
دەكەوێتە پرتەپرت .. میهرەبان !
ئاگری فانۆس دەلەرزێ ..
ناتوانرێ عەشق
لەسەر كاغەز بنووسرێتەوە ، میهرەبان
خۆشەویستم!
عەشق لەسەر كاغەز نانووسرێتەوە .. میهرەبان !
چارەی دەردی من
لای دكتۆران نییە میهرەبان !
كە وتت عەشق ،
بە دوای شتی دی مەگەڕێ ..
هەموو شتێك كۆتایی هەیە
لێ عەشق سنووری نییە میهرەبان
خۆشەویستم !

من ماندووم

لە تەلان و هەڵدێری ژیاندا ،
خۆم بە نینۆكەكانم گرتووەتەوە..
ساڵانی بوری ، ماندوویان كردووم ..
هەرگیز نەگەڕاومەتەوە و
چاوەدێری ،
برادەرەكانم ..
خۆشەویستانم كردووە ..
لە ژیانمدا ،
دۆست و خۆشەویستانم
نەفرۆشتووە .
من ئێستا ماندووم
ماندووم .. ماندوو
لەبەر درۆیان
بە خۆشەویستییەوە ماندووم ..

مێروولەی زۆرم دیتن ،
بەڵام هەرگیز پێم لێ نەنان .
قەت شەرەف و ڕاستی خۆمم
بە ماڵ نەداوە ..
لەخوا بەدەر ،
هەرگیز كەسی دیم نەپەرستووە..
گەر نامناسی ،
باشە خەم نییە ..
من ئاوەهام !
من ماندووم
بە درۆیانەوە ماندووم
بە خۆشەویستییەوە ماندووم
بە دووڕووانەوە ماندووم ..

ماندووم
بەو گرفتانەوە ماندووم
لە خەڵكی بەدنمەك
به‌ دووڕووە ترسنۆكەكانەوە ماندووم ..

ئادەمی زۆرم بێ جلوبەرگ و
جلوبەرگی زۆریشم
بێ ئادەمزاد بینی ..
تۆ چۆن بزانی
كێ دژمن و كێ دۆستە ؟
ئایا (سۆزانییەتیان) لە هەنییەدا نووسراوە؟
تا بزانی ئەوانە سۆزانین.. ها ؟!

پشتیوانی هەژارانم كرد
وتیان تۆ
كۆمۆنیستی!!
زۆرم نیشتمانی خۆم خۆشویست
وتیان تۆ
زیاد دەڕۆیی!!
نوێژم كردن
ڕۆژووم گرتن
وتیان تۆ توندڕۆی!
ماندوو بووم ..
من بە درۆیان
بە خۆشەویستی ،
بە دووڕووانەوە ماندووم
ماندووم
ماندوو…
—————————————————

(*) ئەم دوو شیعرە ، (میهرەبان) و (من ماندووم) لە بنەڕەتدا گۆرانی (مەحسون كرمز گوڵ)ی هونەرمەندی بەڕەگەز كورد لە یووتووبدا بە وەرگێڕانی عەرەبی بڵاو كراونەته‌وە.
بۆ سەرچاوەی گۆرانییەكان له‌ یووتووب بڕوانه‌ :
htpps:\www.youtube.com\watch?v?yYfnNRQB9Q
https: :\www.youtube.com\ watch?=wcld ffrE50

چاپ چاپخانەی کارۆ
دابەشکردن کۆمپانیای بلاڤ پەیک
کتێبی “کۆمۆنیزمی نوێ” لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی و سیاسی ڕەخنەگرانەیە سەبارەت بە حزب و دەوڵەت و کێشەکانی کۆمۆنیزمی سەردەم. ۳۹٠ لاپەڕەی قەبارە گەورەیە و لە ٢٤ بەش پێکدێت.
لە چاپخانەی کارۆ چاپکراوە لە ڕۆژی ۱ـ ٦ ـ ۲٠۲٠ ەوە لە زۆربەی کتێبخانەکانی شار و شارۆچکەکاندا بڵاودەبێتەوە و نرخی تەنها ٤ هەزار دینارە.
کتێبەکە لێکۆڵینەوەیە لە مێژووی سۆشیال دیموکراتی و بەلشەفی و کۆمۆنیزمی کرێکاری تاوتوێ دەکا و هۆکارەکانی گۆڕانی شکڵ و ناوەرۆکی حزبی چینی کرێکار و مۆدێلی سیاسی و ئابووری سۆشیالیستی و قەیرانەکانی بزوتنەوەی کۆمۆنیستی دەخاتە بەر باس و لێکدانەوە و ڕەخنە.
لە کۆتاییدا باسی پێویستیەکانی سەرهەڵدانی کۆمۆنیزمێکی نوێ دەکا کە بتوانێ وەڵامدەرەوەی خەباتی چینایەتی کرێکاران بێ لە ئەمڕۆدا و کۆتایی بە دابەش بوونی ناوخۆی چینی کرێکار و کۆمۆنیستەکان بهێنێ و ئاسۆ و مۆدێلێکی نوێ لە حزبی کرێکاری بخەنە ڕوو.
گرنگ بۆ ئێمە خوێندنەوە و ڕای ئێوەیە و هیوادارین گفتوگۆیەکی سوود بەخش دروست بکا.
کۆمپانیای بلاڤ پەیک ئەرکی بڵاوکردنەوەو دابەشکردنی کتێبەکەی لە ئەستۆ گرتوە
ئێستا ئەم کتێبە لەسەرجەم شارو شارۆچکەکانی کوردستان بەردەستە
سلێمانی
کتێبخانەی سلێمانی – تەنیشت چاخانەی شەعب
کۆشکی مەلا محسین- بەدەم ڕەشەمۆڵ
کۆشکی ڕێبین – بەردەرکی سەرا
کتێبخانەی ڕۆمان – بازاڕی سیروان
کتێبخانەی وشە – جادەی مەولەوی
کتیبخانەی ڕەهەند – جادەی مەولەوی
کۆشکی سەرچنار ناوبازاڕی سەرچنار
قەزاوناحیەکانی سلێمانی
ڕانیە – کتێبخانەی ئەحمەد کۆیی
قەڵادزێ – کتێبخانەی ژین
چوارقوڕنە – کتێبخانەی ڕەھەند
کۆیە – کتێبخانەی ھەژار
کۆیە – کتێبخانەی دیاری
چەمچەماڵ – چاپەمەنی تنۆک
کەلار – کتێبخانەی شێروانە
کەلار – کتێبخانەی شار
دەربەندیخان – کتێبخانەی ڕەسەن
پارێزگای ھەڵەبجە
ھەڵەبجەی شەھید – کتێبخانەی ھەژار موکریانی
ھەڵەبجەی شەھید – پەراوگەی شادی
سەید صادق – کتێبخانەی بێخود
ھەولێر
كوشكى ميديا (بهجت) بةرامبةر داون تاون
كوشكى باغى شار پارکی شار تەنیشت سەعاتە گەورەکەی ناو بازاڕ
كوشكى سيروان تةنيش جاخانةى مجكو
كوشكى ئاوينة ( رشيد سورة) جادةى باتا
كوشكى هةولير ( عبدالكريم.) كوتري سلام
کتێبخانەی دیدار بازاڕی ڕۆشنبیری
کتێبخانەی سۆران بازاڕی ڕۆشنبیری
کتێبخانەی ئەمازۆن رێگای کەرکوک
کتێبخانەی محوی بازاڕی ڕۆشنبیری
کتێبخانەی ڕێدار ژێر هوتێل شیرین پاڵاس
کتێبخانەی هەڤاڵ بووک بەرامبەر سوپەر مارکێتی ئایە نێوان 60 مەتری 40 م
قەزاوناحیەکانی ھەولێر
كتيبخانەى هاوژين لە هرير
كتيبخانةى مێخەک لة سۆران
كتيبخانةى شيركو لة رواندوز
کەرکوک
ناوەندی ڕۆشنبیری و ھونەری دیالۆگ
دھۆک
پەرتوکخانەی نۆرسین دهۆک- سەنتەری بازار
جاددەی سینەما نەورۆز – لەناو بینای پەری مول

کاتی خۆی کە گێرهارد شرۆیدەر بوو بە ڕاوێژکاری ئەڵمانیا ، ڕۆژێکیان لە پەلەپیتکەی دەرچوو بوو قژی بە ئەسوەد غامیق بۆیاخ کردبوو ، بۆ بەیانی ڕۆژنامەنووسان کردیان بە هەرا وفەرتەنەیەک ، لە دەیان جێگاوە بەر نەشتەری ڕەخنە وگاڵتەجاڕی و کاریکاتێریان دا . .
ئەکرێ ئێمەیش وەک هاووڵاتیەک بەراوردێک لە نێوان دوو قۆناغی ئەم فەریکە سیاسیەدا بکەین ، کاتی پێکوڕەیی و کاتی هەراشبوون ..کاتی لاتیی و کاتی هاتیی ..
کاتێ کە مامۆستای قوتابخانە بوو ، تازە بە تازە لە گردەکە و لە پردەکە نزیک ئەکەوتەوە بۆ گەیشتن بە خواستە تایبەتیەکانی خۆی ..کاتێکیش کە گەیشت و ..کە فێر بوو ، کە تێر بوو ، کە نێر بوو ..کە دەنگی زوڵاڵ و دلێر بوو ..
وێنەی یەکەم کاتی لاتێکەیەتی ، پێست ئەسمەر ، سووتاو ، قوپاو ، داماو ، برۆ لێکدراو ..وەک هەر مامۆستایەکی بەش مەینەت و هەناسەساردی ئەم دەڤەرە ..
وێنەی دووەمیش ، کاتی هاتێکەیەتی ، پێست سپی ، سافکراو ، خرپن ، فوودراو ، برۆ جیا کراو ، موی سەردەست و پەنجە هەڵگیراو ، سەعاتی گرانبەها لە مەچەککراو ..وەک هەر سیاسی و ملیاردێرێکی تری ئەم هەرێمە ..

ئیتر ئەمە پێگەیشتنە ..تێگەیشتنە ..لێکگەیشتنە ..

ـ فیلمی سینەمایی “خەونی سۆهراب” لە دەرهێنانی “عەلی قەوی
تەن” سەبارەت بە “سۆهراب سپێهری” شاعری ناوداری ئێرانی دوای دوو ساڵ و بە
یارمەتی ناوەندیی سینەمایی فاڕابی ئامادەی نمایش کردنە.

“عەلی قەوی تەن” سەبارەت بە سازکردنی ئەم فیلمە گوتی: “خەونی سۆهراب”
(رویای سوهراب) سەبارەت بە شاعیرێکی ناودار و خۆشەویستی ئێرانە و بێگومان
خەڵکی پێیان خۆشە کە فیلمێک سەبارەت بە “سۆهراب سپێهری” ببینن کە لە
خەیاڵیاندا هەیە و لە زۆر بەشیشەوە ئێمە ناچاربووین کە لایەنی نەبینراویی
کەسایەتییەکی وەکوو سۆهراب نیشان بدەین و ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە کاری
فیلمساز تووشی گرفت دەکات.

ئەم دەرهێنەرە گوتیشی: لە ساڵی 2012 کەڵکەڵەم بوو و پێمخۆش بوو فیلمێک
سەبارەت بە “سۆهراب سپێهری” سازبکەم. لە کۆتایی ساڵی 2018 دەستمان بە
وێنەگرنی فیلمی سینەمایی “خەونی سۆهراب” کرد و وێنەگرتنی فیلمەکە لە شاری
کاشان زێدی “سۆهراب سپێهری” و هەروەها دەورووبەری ئەم شارە کۆتایی پێهات.

گوتیشی: هەستیاریی سازکردنی ئەم فیلمە، بە پێی دەسکەوتە توێژینەوەییەکانم
و ئەوەی کە دەتوانم لەم شاعیرە بەناوبانگە وێنەیەکی دروست نیشان بدەم،
زۆرترین کەڵکەڵەی من لە “خەونی سۆهراب” بوو. لە لایەکی دیکەشەوە
هەوڵماندا تاکوو کاری ئەکتەرەکانی ئەم فیلمە لە ماوەی دیاریکراویی
وێنەگرتن کە لەبەرچاومان گرتبوو کۆتایی پێبێت؛ بەڵام قۆناغی وێنەگرتن
کۆتایی نەهات.

قەوی تەن لە درێژەی قسەکانیدا گوتی: لە ساڵی 2019 دەرفەتێکمان بۆ هاتە
پێشێ تاکوو گرووپی ئەکتەرەکان و ستافی تەکنیکی فیلمەکە بۆ جارێکی دیکە
بانگهێشت بە کار بکەین و 12 ڕۆژ کاتمان بۆ دیاریی کرد تاکوو دەست بە
قۆناغی دووهەمی وێنەگرتن بکەین. پاشان مونتاژ، دەنگدانان و چاککردنی ڕەنگ
و بەشەکانی دیکەش ئەنجام بدەین و لە دەرئەنجامدا فیلمەکە ئامادەی نمایش
بوو.

گوتیشی: ناوەندیی سینەمایی فاڕابی لە قۆناغی پێش بەرهەمهێنان تاکوو ئێستا، دڵسۆزانە
هاوڕێیەتی ئێمەی کردووە. باسی من تەنیا پشتیوانی ئابووریی نییە.
بەرپرسانی ناوەندیی سینەمایی فاڕابی برایانە هاوکارییان کردین و
سەلماندیان کە بە شوێن بەرهەمهێنانی فیلمی پڕبایخ و فەرهەنگییەوەن. لە
کاتی سازکردنی فیلمی سینەمایی “خەونی سۆهراب” ئێمەیان هاندا و هەستمان
دەکرد یارمەتیدەرێک لە پشت ئەم جۆرە سینەماوەیە. هیوادارم کاربەدەستانی
هۆڵە سینەماییەکانی ئێران و هەروەها بەرپرسانی فێستیڤاڵە ناوخۆییەکانیش،
فیلمە فەرهەنگییەکان بە هەند وەربگرن، چونکە ئێمە دەبێت بینەر پەروەردە
بکەین.

“سۆهراب سپێهری” لە ئاسمانی ئەدەبیاتی ئێراندا پێگەیەکی تایبەت بە خۆی
هەیە کە بەشێکی بۆ سازکردنی وێنە و شێوازیی گێڕانەوەی ئەو و بەشێکیشی بۆ
چۆنییەتی گێڕانەوەی نزیکانە و زمانی نەرم و پاکی ئەو دەگەڕێتەوە. ئەو
بەرهەمانەی کە بۆ سەر زمانە جۆراوجۆرەکان وەرگێڕدراوە و تایبەتمەندییەکی
کاریگەریی هەیە و ڕووبەڕووی پەیوەندییەکی جیهانی بۆتەوە.

کەشفە شاعیرانەکەی “سۆهراب سپێهری” لە شێوەکارییشدا خۆی دەرخستووە و
ئەویی بە کەسایەتییەکەی خاوەن شێوازێکی جیاواز نیشانداوە، بە جۆرێک کە
ئەمڕۆکە، بێجگە لەوەی کە لایەنی شاعیریی سۆهراب پێگەیەکی مومتازیی
پێبەخشیوە، بەرهەمە شێوەکارییەکانی ئەو هەروەها تایبەتە و ناویی ئەم
هونەرمەندەی لە ڕیزبەندی نرخی شێوەکاریی مودڕێنی ئێران لە هەڕاجە
هونەرییەکاندا تۆمار کردووە.

عەشق بە ڕیشە شوناسەکان لە تەنیشت جووڵان بەرەو ڕوانینی مۆدێڕن،
نهێنییەکە کە بۆتە هۆی هۆگرانی زۆریی سۆهراب لە نێوان جیلی نێودا و
هەروەها بەرەو هەڵکشاندایە.

بەرهەمهێنانی فیلمێک سەبارەت بە “سۆهراب سپێهری” لە سینەمایەک کە کەمتر
گرینگی بە خەزێنەی شیعر و ئەدەبی خۆیداوە، ڕووداوێکی دڵخۆشکەرە کە
دەتوانێت دەلاقەیەکی نوێی لە پەیوەندیی لەگەڵ جیلی نوێدا لەگەڵ سینەما
بکاتەوە.

ئەکتەرەکانی فیلمی سینەمایی “خەونی سۆهراب” بریتین لە: “مێهدی سوڵتانی”،
“بەهارە کیان ئەفشار”، “لالە ئەسکەندەری”، “تەرڵان پەروانە”، “مینا
جەعفەرزادە”، “حوسێن محەمەدیان”، “فرووغ ئەمجەدی”، “ئەبوالفەزل میری”،
“غەزالە ئەکرەمی”، “داوود خەلیلی”، “حەسەن عەلیڕەزایی”، “موڕتەزا
موڕتەزایی”، “شادی عەزیزی”، “مێهرداد داوەری”، “فاتمە کەرەمپوور”،
“عیرفان پەری ڕوخ”، “دونیا ڕووحی” و “ئەمیریاسان مودەبێرنیا”.

کتێبی “کارگەکانی تابووت”، کە ڕەنج و کاری هزری چەندین ساڵەی نووسەر شێرزاد حەسەنە، سەرنجدانێکی قووڵ و ناوەڕۆکێکی ڕۆحی بەرفراوانە لەسەر کۆمەڵگەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوین بەتایبەتی و کۆمەڵگەکانی تری جیهان بەگشتی. بابەتەکە ئازاری دەروونی و پیشخواردنەوەی نووسەرە لەمەر دیاردە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی کۆمەڵگەیەک، کە تیایدا ساکارترین مافە سروشتییەکانی مرۆڤ خراونەتە زبڵدانی مێژویەکی دووبارەبووەوە و بە قەولی خۆی خەڕەکئاسا. نووسەر توڕە و دڵشکاو و نائومێدە لە کۆمەڵگەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوین، کە مرۆڤی مەرگدۆست و کۆیلە و خەسێندراو بەرهەمدێنن. کتێبەکە هەوڵیداوە لە ڕوانگەیەکی سۆسیۆ-پسیکۆلۆژییەوە شیکارێکی ئەو کۆمەڵگانە بکات، کە تیایاندا مرۆڤەکانیان بەو شێوەیە تێکشکێنراو و لاوازکراون. بەڵام تێڕوانینەکانی نووسەر هەندێجار بابەتیانە هەڵنەهێنجراون، هۆی ئەمەش زۆرجار نەگەڕانە بە دوای سەرچاوە زانستییەکان و کەمی زانیاری لەمەڕ هەبوونی ئەو سەرچاوانەوە.
نووسەر هەندێ لایەنی دەروونی تاکەکان دەبەستێتەوە بە تێزەکانی سیگمۆند فرۆید دەربارەی شعور و ناشعور\هەستی (نەستی) دەرەوە و ناوەوە، هەروەها بە “بەرزە-من”ەوە، کە ئارەزووەکانی مرۆڤیان تێدا بەرجەستە ئەکرێت. بەلام تەنیا یەک سەرچاوەی ئەم بەڵگانە لە کتێبەکەدا دەستنیشان نەکراون، کە کارێکی گەلەک پڕ هیلاکی و بێزارهێنەرن. ئەمە بەمانای ئەوە نایەت، کە نووسەر بەشوێن برینەکانی ئەو کۆمەڵگایانادا نەگەڕاوە و دەستنیشانی نەکردوون، بەڵکو ئەڵتەرناتیڤێکی بۆ چارەسەری برینەکانی دانەناوە. ڕەنگە ئەو تەنیا بییەوێت کێشەکان ڕەخنەییانە فەزح بکات. نووسەر باسی کۆمەڵگەیەکی مەرگدۆست و کۆلێکتیڤئاسا دەکات، تێزی نوسینەکەش بەمەرگئاسایی و بەو میانەدا هەنگاو دەنێت و ئەلتەڕناتیڤێکی بۆ نەدۆزراوەتەوە. بۆ زیاتر ڕوونبونەوەی ستایلی نوسینەکە پێم باشە بەم شێوەیەی خوارەوە شیکار بکرێن.

بەشی یەکەم

لە نێوان ستایلی ئەدەبی و زانستیدا:

“مرۆڤ ئەو گیاندارەی کە نازانێت بژی”، ئەمە تێڕوانینی شێرزاد حەسەنە لەسەر مرۆڤ، ئیتر لە هەرشوێنێکی ئەم جیهانەدا بێت. نووسەر هەوڵیداوە ئەو جیاوازییە سۆسیۆکولتورییانەی، کە لەنێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا بەرجەستەن، وەکو فاکتێکی مێژوویی و کولتوری دەستنیشانیان بکات. هەوڵیداوە ڕوونیبکاتەوە، کە بۆچی مرۆڤەکانی ئەوروپا ئازادترن، تاکڕەوایەتی وەکو مافێکی سروشتی خۆیان دەبینن و لای ئێمەش مێگەلپەرست و مەرگدۆست و ئازادییەکانی تاک بەهایان نییە. بۆ ڕوونکردنەوەی ئەماناش نووسەر هەوڵیداوە ئەم دیاردەیە بە پێوەری چەند بنەمایەکی مێژویی، سۆسیۆکولتوری و دەروونناسی شیکار بکات. بە بیروڕای من لێرەدا نووسەر هەنگاو دەنێتە لایەنە زانستییەکانەوە، زانستی کۆمەڵایەتی (سۆسیۆلۆجی)، دەروونناسی (پسیشۆلۆگی)، پەروەردەناسی (پێداگۆگی)، هەروەک ڕامیاریناسی (پۆلیتۆلۆگی). ئەمەش کاری نوسینی کتێبێکی لەم جۆرە ئاسان ناکات، لێ بۆ هەر ئارگومێنتێکی زانستی نووسەر پێویستی بە بنەما و سەرچاوە زانستییەکان دەبێت. لە تەواوی ئارگومێنتەکاندا بنەما و سەرچاوە زانستییەکان بەدیناکەین، یان زۆر بەکەمی دەستنیشانکراون، کە بەداخەوە لە نرخاندنە زانستییەکەی ئەم کتێبە کەمدەکاتەوە.
کتێبی “کارگەی تابووتەکان” سەرنجێکی ڕەخنەگرانەی کۆمەڵایەتییە بە پلەی یەکەم دژی کۆمەڵگەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کە نووسەر بە تاریکهەڵاتی ناوەڕاست یان ڕەشهەڵاتی ناوەڕاست ناوزەندی دەکات. لەکاتی خوێندنەوەی کتێبەکەدا بەڕوونی بۆمان دەردەکەوێت، کە نووسەر زیاتر تێکستێکی ئەدەبی و بە ستایلێکی چیرۆکنووسی یان ڕۆماننووسی بەکارهێناوە، نەک ستایلێکی زانستی، کە لە هەندێ بەڵگە زانستییەکاندا بنەمای زانستی دەخوازێت. نووسەر هەوڵیداوە بنەما زانستییەکان ڕوونبکاتەوە، بەڵام سەرچاوە زانستییەکان لە زۆربەی تێکستەکاندا دیاری نەکراون. کارەکە زیاتر بابەتێکی سۆسیۆکولتورییە، لەسەر بنەمای زانستەکانی تر، کە لێرەدا ناویانهێنراوە. بێگومان مامۆستا شێرزاد زیاتر چیرۆکنووس و ڕۆماننووسە و چەندەها کاری ئەدەبی و ڕۆمان و کوورتەچیرۆکی نوسیوە، دیارە ئەو پەنچە و پێنووسەی لە نووسینەوەی ئەم کارەیدا بەکاری هێناوە، بەڕوونی دەست و پەنجەی ڕۆماننووس یان چیرۆکنووسێکە. ئەمەش مافێکی سروشتی نووسەر خۆیەتی. نووسەر هەوڵیداوە هاوسەنگییەک (بەڵانسێک) لە نێوان تێکستە ئەدەبی و شیکارە زانستییەکاندا بکات، بەڵام بە بیروڕای من ستایلەکە تێکەڵەیەکە لە هەردووکیان.

خاڵبەندی:
ڕەنگە لە ستایلی نوسینەوەی چیرۆک یان ڕۆمان یان زۆر بەرهەمی ئەدەبیدا خاڵبەندی دەورێکی ئەوتۆ نەبینێت، ئاخر فەنتازتای بیر و هەستی ناوەوەی نووسەر بێسنوور دەمێننەوە. بەڵام کاتێک باس لە نووسینەوەی بابەتێکی زانستی دەکەین، دەبێت گەلەک ئاگاداری لایەنی خاڵبەندی بین. بەرهەمە ئەدەبییەکان جۆرێک لە فەنتازیا و تەوس و لێکچونی جیاجیا لە خۆ دەگرن، کە خاڵبەندی دەوری زۆر گرنگیان تێدا نابینن. خاڵبەندی لە کارێکی زانستیدا دەستنیشانکەری پنتی ئارگومێنتەکانن، هەر لەبەر ئەوەشە دانانی خاڵ لە ڕستەکاندا زۆر گرنگن. خاڵبەندی پێمان دەڵێت سەرەتا و کۆتایی ڕستەیەک چیمان ئاڕاستە دەکات، بەڵام لە ستایلی نووسینی ئەم کتێبەدا خاڵبەندی زۆر بەلاوە نراوە. نووسەر لە لاپەڕە ٧٢ی کتێبەکەدا بەم شێوەیە دانوستانی کاری خاڵبەندی ئەکات:”مەحاڵە بتوانم ڕێز لە خاڵبەندی بگرم، ئەو داڕسکان و داڕژران و داڕووخانە وەها کوشندەیە کە من گەمارۆ دەدات لە قۆناغی هاوار و زریکەدا بژیم و فریای خاڵبەندییەکی باو و ئەکادیمییانە نەکەوم، چونکە خوێن و فرمێسک و ئارەقە بۆ خۆیان زمانن”. بەڵام بە ڕای من خوێنەر لەکاتی خوێندنەوەی کتێبەکەدا تووشی جۆرێک هیلاکی دەبێت، چونکە ماناکان شاراوە دەبن و خوێنەریش نازانێت مەبەستی نووسەر چییە. نووسینێک، کە باس لە زانستەکان بکات و بەڵگەی زانستی بخوازێت، دەبێ ڕستەکانی زۆر شەفاف و ڕوون بن. ئەرکی کاری زانستی ئاسانکارییە نەک گرانکاری. نووسەر لە شیکاری بابەتەکاندا وشەی “تێڕمان” بۆ سەرنجەکانی ئەم کتێبە بەکاردەهێنێت. ئەگەر وشەکە بەو مانایە بەکارهێنراوە، کە لە دەرگای زانستەکانی تر بدات، ئەوە بێگومان خاڵبەندی زۆر گرنگە.

دوبارەبوونەوە:
سیستەمێکی پەروەردەیی داڕماو و کۆن و خەڕەکئاسا بوونەتە هۆکاری داڕمانێکی ئەخلاقی و کەسی، کە کۆمەڵگاکانی ئێمەی تووشی چەندەها کارەسات و داڕمانی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئەخلاقی کردووە. مرۆڤی تێکشکاو و مەرگدۆست و مێگەلپەرست کاڵای ئەو کارگانەن، کە لە لەدایکبوونیانەوە تاکو مردن خۆ لەنێو تابوتەکانیان دەنێن و دەمێننەوە. سەرئەنجامی کاریگەرییەکانی ئەم جۆرە لە پێداگۆگی دەبنە ئەنجامگەیاندنی جەنگەکان و بەکارهێنانی زەبروزەنگ. ئەمە جەوهەر و ناوەڕۆکی بەشە سەرەتاییەکانی ئەم کتێبەن. نووسەر ئەم تێزە لە زۆر شوێن و بەشەکانی کتێبەکەدا دووبارە دەکاتەوە. ڕەنگە نووسەر هێندە داخلەدڵ و برینداری ئەو هەموو دیاردە ناشرینانەی کۆمەڵگەی ڕۆژهەڵاتی و بەتایبەتی کوردی بێت، کە ڕستەکان دووبارە و چەندبارە بکاتەوە. بەڵام ئەم دووبارەبوونەوەیەش خوێنەر هیلاک دەکات و لە کۆنتێکست و فۆرمی کاری زانستی بێبەرییان بکات. ڕستەی درێژ و پنتی بێکۆتایی لە ستایلی زۆر نووسینی تازەدا، بە تایبەتی زانستییەکاندا، بەسەرچووە. ڕەنگە دیاردەی دووبارە و سێبارە بوونەوە تەرز و شێوازێکی کۆمۆنیکاسیۆن بێت لە کۆمەڵگەکانی ئێمەدا.

دەستنیشانکردنی سەرچاوەکانی کارەکە:
بەداخەوە لە ناوهێنانی کەسەکانی ناو بابەتەکاندا سەرچاوە و زانیارییەکان ونن، بۆ نموونە کاتێک نووسەر باسی میشێل فۆکوی فەیلەسوف و کۆمەڵناس دەکات، ئەوا دەستنیشانی هیچ سەرچاوەیەکی ئەم فەیلەسوفە فەڕەنسیە ناکات. لەم بارەیەوە خوێنەر دەبێت خۆی بەشوێن سەرچاوەکاندا بگەڕێ. ڕەنگە هەندێجار خوێنەر پێویست بکات یان ئازابێت، خۆی بەشوێن هەندێ سەرچاوەدا بگەڕێت، بەڵام نەک بەشوێن هەموو سەرچاوەیەکدا. گەلێک لە نووسەران و فەیلەسوفەکان و زانستوانەکانی جیهان لەم کتێبەدا باسکراون، بەبێ ئەوەی سەرچاوە زانستییەکان ناوزەند بکرێن. دیارە لە نووسینێکی ئەوهادا کە باس لە زانستەکان دەکرێت، سەرچاوە زانستییەکان نابێت بێبەش بن لە نووسینەکەدا، بەتایبەتی خوێنەوارانی کورد لە وڵات، کە ڕەنگە زۆر شارەزایی و زانیاریان لەسەر تێکست و سەرچاوە ئەوروپییەکان بەزمانی ئەوروپی نەبێت.

جیاوازییەکانی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا:
نووسەر وەک باسکرا ڕۆژهەڵات بە تاریکستان و تاریکهەڵات، مرۆڤەکانی بە مەرگدۆست و مێگەلپەرست، دەزگاکانی بە خەڕەکەشکاو و ئامێرئاسا، پەروەردەکەی بە خەڕەکەی ئاش و بەسەرچو و کۆنەپاتاڵ ناودەبات. بۆیە کۆمەڵگەیەکی پڕتاریکی و قەدەرهێنەرانە بەئەنجام دەهێنێت. زانیارییەکانی دووبارە و سێبارەن تاکو دەگاتە بەرزترین جێگەی زانستی کە زانکۆکانە. سیاسییەکانی ملهوڕ و گەندەڵ، نادیموکرات و خۆبەرەپێش و شاگردەکانیشیان ماستاوچی و گوێڕایەڵی گەورەکانیانن. لە کۆمەڵگەیەکی ئەوتۆدا مرۆڤی بێهێز و کەمئیلهام دروست دەبێت.
ڕۆژئاوا خاوەنی ڕێنیسانس و شۆڕشی تەکنەلۆجیایە، مرۆڤەکانی ئازادتر و ئازادی تاکەکەس (ئیندیڤیدوالێتی / ئیندیڤیدوالیزم) پارێزراوە. سیاسەت شەفاف و دەزگاکانی دەوڵەت دابەشکراون، ژنان لە هەموو بوارەکانی ژیاندا بەشدارن، پەروەردەش جێگەی دانوستان و لە پەرەسەندندایە. لێرەش مرۆڤی گوێرایەل و ملهوڕ هەنە، بەڵام بە ڕێژەیەکی کەمتر لە کۆمەڵگاکانی ڕۆژهەڵاتدا.
ئەم لێچواندنانە لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا بە ڕای من بەوردی دەستنیشان نەکراون، چونکە زۆر لایەن و بواری تر هەن، کە دەبێت قووڵتر و زانستیانەتر شیکاریان بکەین. دیارە لە هەردوو جیهانەکەدا دیاردەی کۆمەڵایەتی و سیاسی و کەسی هەن، کە سەرنجی ڕەخنە و تێبینین. سەرەڕای ئەوە نووسەر زۆر بە وردی و کارامە باسی ئەو کەسانە دەکات، کە لە کۆمەڵگەکانی ڕۆژهەڵاتدا بە مرۆڤی نائاسایی و سەرکێش و ڕەخنەگر ناو دەبرێن، ئەمانەش بریتین لە نووسەر و ڕۆژنامەوان و فەیلەسوف و هونەرمەندان و رۆشنبیران. بە داخەوە ئەم بارە تاکو ئێستاش ڕاستیەکی ڕوون و ئاشکرایە، “ڕۆژهەڵات بیر و هزر کوژە”. دیارە کۆمەڵگەکانی ئەوروپاش بە چەندەها قەیران و تەنگهەڵچنین و ئاڵۆزی مێژوویی جۆراوجۆردا تێپەڕیون و تێدەپەڕن، ئەو هەموو نووسین و کۆمێنتە ڕەخنەییانەی لە لایەن نووسەرە ئەوروپیەکانەوە لە سەدەکانی ڕابردوودا بەڵگەن بۆ ناهەمواریی باری کۆمەڵایەتی و کەسیی مرۆڤی ئەوروپی.

لایەنی ڕۆحی و ناخ لە نوسینەکەدا

ئازاری دەروونیی نووسەر بە پەنچەی دەستەکانییەوە دیارن، تووڕە و ماندووی ڕێگەیەکی پڕ دڕکاوین، پەستە لە کۆمەڵگەیەکی دژەمۆدێرن، مرۆڤەکانی لە دووبارەبوونەوەیەکی بەردەوامدان. ئەمە هەستی نووسەری گەلێک بریندارکردووە. ئەم لایەنە ڕۆحییە، هەژانی دەروونە، بارێکی سایکۆلۆژی سەخت دێنێتە گۆڕێ، بۆیە نووسەر لە تەواوی نووسینەکەیدا تووڕە و ماندوبوونی ناوەوەی ڕۆحی پەخشاندەکات، ئازارەکانی کۆمەڵگەیەک، کە نووسەر ڕۆژانە بە هەستێکی مرۆڤدۆستانەوە دەیاننۆشێت و ئازاری ناوەوەی دەدەن. دیارە نووسەرێکی هۆشمەند و هەستیار و بەرپرسیاری وەک شێرزاد حەسەنیش بێبەرینابێت لەم ئازارانە.

ژیاندۆستی و مەرگدۆستی

بابەتی ژیان و مەرگ لە زۆرینەی ئەدەبیاتی جیهاندا ئاوێتەکراون، بە جۆراوجۆر توێژێنراون و مامەڵەیان لەمەڕدا کراوە. مەرگ وەکو کۆتایی، کە دەبێتە سەرەتایەک بۆ زیندەوەرانی تر. لە تەواوی کتێبی “کارگەکانی تابووت”دا هەست بە جۆرێک مەیل و لادانێکی ڕۆشن بەئاڕاستەی مەرگدۆستیدا دەکەین. نووسەر لەو باوەڕەدایە، کە لە کۆمەڵگەکانی ڕۆژهەڵاتدا مرۆڤ لە مردنێکی ئەبەدیدایە، هەر لە لەدایکبوونەوە تاکو کۆتایی ژیانی. هەڵبەتە ئەم ئاڕاستەیە لە بیرکردنەوە لە ناوەڕۆکی کۆمەڵگەکان خۆیانەوە هەڵهێنجراون، کە ڕۆژانە لە جەنگێکی بەردەوام و نامرۆڤدۆستانەدا نوقمکراون. نووسەر پێیوایە، کە مناڵ دوای لەدایکبوونی بە تونێلێکی ڕەشدا دەبرێت و لە کۆتایی تونێلەکەشدا تابووتێک چاوەڕوانێتی، واتە مناڵەکان هەر لەدوای لەدایکبوونیانەوە دەبنە کۆیلە و قوربانی ترادیسیۆنێک، کە لەنێو خانەکانی کۆماڵگەدا لەقاڵب دەدرێن. دیارە ئەم لەقاڵبدانە لە زۆربەی کۆماڵگەکاندا، بەتایبەتی لە کۆمەڵگەی ئێمەدا، بەسەر سیستەمی پێداگۆگیدا زاڵە. ئەم جۆرە دید و تێڕوانینە لەدایکبوون و سەرهەڵدانی عەبەسییەتێکە، کە سەرهەڵدانی ماتەمینیە لە کۆمەڵگەکانی ئێمەدا.
سەرهەڵدانی فەلسەفەی عەبەسییەت لە ئەوروپا لە سەدەی پێشودا، بەتایبەتی لە فەرەنسا، کە ژان پۆل سارتر، ئەلبێرت کامۆ، سیمۆن دیبڤوا و گابرێل مارسێل هەڵگر و باوەڕپێهێنراوی بوون، نموونەی دژەکاردانەوەی ئەو جەنگە وێرانکاریانە بوون، کە لە ئەوروپا بەرپاکراون. هەڵبەتە دەتوانرێت نووسەری ئەم کتێبەش بە هەندێک لەم نووسەرانە بچوێنرێت، کە ئاوێنەی ڕۆژهەڵاتمان، بە قەولی خۆی بە ڕەشهەڵاتی پێشان دەدات. نووسەر هیلاکی و ماندووبوونێکی یەکجار زۆری پێوە دیارە، نوکی پێنووسەکەی دەلەرزێت، کاتێک باسی ئەو دەڤەرەمان بۆ دەگێڕێتەوە، چوون تاڵی و زەخنەخ بە قوڕگیدا کراوە. لێ پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە، کە ئایا ژیان بە مانای مردنە؟ یان ژیان ڕاستەوخۆ دەچوێنرێت بە مەرگ؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارانە نموونەی مێژویی زۆرن، کە لێرەدا دەستنیشانی بیر و هزری هانا ئاڕێنت* دەهێنمەوە بە نموونە.
ئەم ژنە فەیلەسوفە ئەڵمانی ـ ئەمەریکیە، کە خۆی زیاتر بە توێژەرەوەناسێک دەبینێت، سەرەڕای کارەساتەکانی جەنگی جیهانی دووهەم و خۆیشی وەک ژنێکی یەهودی، گەشبین سەیری ژیانی کردووە، سەرەڕای ئەو هەموو تاڵییەی لە ژیانی وەکو ژنە یەهودییەک بەسەر بردووە. لە هەموو نووسینەکانیدا دژی فاشیستی و هۆڵۆکۆست و ڕژێمەکەی هێتلەر وەستاوەتەوە، بەڵام سیستەمی پلوڕالیستی بە تەنیا جێگر و ئەڵتەرناتیڤێک دەزانێت بۆ ژیانێکی هەمەلایەنی و جۆرەکان. ئاڕێنت کەسێکی ژیندۆست مایەوە، سەرەڕای ئەو هەموو کارەساتانەی، کە بەسەر یەهودییەکاندا هاتوون، بۆیە دژی هەموو جۆرێکی تۆتالیتاریزم بووە لە جیهاندا. ئەو مرۆ هەر لە لەدایکبوونییەوە بە کەسێکی جیاواز و داهێنەر پێناسە دەکات، بۆیە دژی تاکی ئەبستراکت (مجرد) بووە. بیرکردنەوەکانی لەسەر بناغەی لەدایکبوونەوە، نەک لەسەر مردنەوە هەڵهێنجراون. ئەو هەر پێیوابووە، کە بەتەنیا ژیانی پێکەوەیی لەگەڵ مرڤەکانی تردا کۆمەڵگەیەکی پلوڕال و هەمەجۆر بەرهەم دێنێت، کە بەهۆیەوە سەرەتایەک، کە بە سەرەتای دەستپێکردنەوەیەکی نوێ ناوزەد دەکات، لەم پەیوەندییەدا مەرجداری دەکات بە چالاکییەکانی مرۆڤ خۆیەوە. ئاڕنێت ئەم کۆمپلێکسە دەبەستێتەوە بە کارکردن، بەرهەمهێنان و مامەڵەکردنەوە لەتەک یەکتردا. کۆمەڵگەکانی ئێمەش هەر لە ئەنجامدا دەبێت بە سەرەتایەکی ئاڕنێتیدا بڕوات، کۆمەڵگەیەکی دیموکراتی، کە عەقلانییەتی کۆمەڵایەتی سەروەرە و ئەنجومەنەکانی شارەوانی بە شێوەیەکی دیموکراتی ناهەڕەمی لە لایەن نوێنەرانی خەڵکەوە دابەشکرابێتن. دیارە من لێرەدا نامەوێت شێرزاد حەسەن بە هانا ئارێنت بچوێنم، بەڵکو دوو تێڕوانینی جیاواز بۆ دیاردەکانی کۆمەڵ دیاری دەکەم. شێرزاد حەسەن ڕووناکییەک نابینێت، کە لە ئێستا و لەم دەڤەرەی ئێمەدا ڕوناکییەک ببەخشێت و هیوایەک، ئەگەر کەمیش بێت، بداتە نەوەکانی داهاتومان.
لە کۆتایی ئەم بەشەدا گرنگە دەستنیشانی ئەوە بکرێت، کە نووسەری ئەم کتێبە نەترسانە برینی کۆمەڵگەیەکمان بۆ هەڵدەداتەوە، کە لێوانلێو بریندارە بەهۆی سیستەمێکی هەڕەمی سەپێنراو، پەروەردەیەکی کۆن و پاتاڵ، نوقوم بوو لە بەناو دینداری سیاسیی ڕادیکال، باوک و دایکانێک، کە کۆپی مناڵ و وەچەکانیان دەکەن. کۆمەڵگەی ئێمە زیاتر پێویستی بەم جۆرە ڕەخنە و بیر و بۆچونە هزریانە هەیە، وەک پەندێکی کوردی دەبێژێت: “ئەو کەسەی دەتهێنێتە گریان، دڵسۆزتە.”

21.05.2020
ئەڵمانیا، هانۆڤەر / مەحمود چاوەش

—————————————————–

• هانا ئارێنت توێژەرەوەناس/فەیلەسوف و کۆمەڵناسی ئەڵمانی، ساڵی ١٩٠٦ لە شاری هانۆڤەر لەدایکبووە و لە ساڵی ١٩٧٥ لە شاری نیۆرک کۆچی دوایی کردووە.

بەگشتی زۆر لەهاوپیشەکان لەکاتی مومارەسەکردنی پیشەکانیان، جار جارە نوقرچک لەیەکتر دەگرن، ڕەنگە هەندێ لەوان واتێ گەیشتوون، یەکێیان لەسەر شانی ئەوی دیکەیان باڵای بەرزتر دەبێت، ناشیرین کردنی بەرامبەرەکەیان ئەوان جوانتر دەکا.
بۆیە کاتی خۆی (سالێری) موزیک ژەن بەهونەری گەورەی (مۆزارت ) زۆر قارس دەبوو، مۆزارتیش بەهونەری گەورەی خۆی ئارامیی لێ هەگرتبوو، ناوی مۆزارت و ناوداریەتی ببوو بەگرێ کوێرەیەکی شێرپەنجەیی لەسەر دڵی سالێری، تا لەکۆتاییدا لەداخان مۆزارتی ژەهر خواردوو کردو کوشتی .
دواتر هەموو دنیا (سالێری) بەو تاوانە قێزەوەنە شەرمەزار کرد، بۆیە شەوێکیان سالێری کاتێ ڕێی دەکەوێتە ماڵی بتهۆڤن بۆ ئەوەی ببێتە میوانی، بتهۆڤن پێی دەڵێ: من دەرگا لە کەسێک ناکەمەوە دۆستێکی منی ژەهر خواردوو کردبێ.
ئەم غەریزە نا مرۆییە بەردەوام لەگەڵ مرۆڤدا هاوکوف بووە، بۆیە ئێستاش شیاو نیە دکتۆرێک لای نەخۆشێک زەمی دکتۆرێکی دیکەی هاو پیشەی بکات، نیگارکێشێک هەزارو یەک بوختان بخاتە ئەستۆی نیارکێشێکی دیکە، یان دەرهێنەرێکی شانۆیی یا سینەما ڕەخنە لەدەرهێنەرێکی تر بگرێ .
ڕەنگە هەندێ جار ئەو ڕەخنانەی هاوپیشەکەت دەیگرێ، لەسۆنگەی دڵ ڕەشی نەبوبێت، بەڵام لای کەسانی تر لێکدانەوەی خراپی بۆ بکرێت و بەکەسێکی خۆ پەرست و بەخیل و چاو پئ هەڵنەهاتوو لەقەڵەمی بدەن.
بۆیە وا باشترە بۆ خۆ دوورە پەرێز ڕاگرتن لە لێکدانەوەی کوێرانە، هەق وایە هاوپیشەکان کەمتر خۆیان لەقەرەی ڕەخنە و تیرو توانج لە یەکتر گرتن ڕابگرن و هەلسەنگاندن و نرخاندنەکان بۆ بینەرو ڕەخنەگرە پسپۆرەکان بەجێ بێڵن، پێم وایە ئەو کاتە ئەوەی ڕەخنەی لێ دەگیرێ، ناچاری قەبوڵ کردنی ڕای گشتی بینەران و ڕەخنەگرەکان بێت، چونکە ناتوانێ دەرگا لەسەر بیروڕای بینەرێک دابخا کە بەرهەمەکە بۆ ئەوەو پێشکەش بەو دەکرێ، ڕەخنەگرێکیش کە بە دیدێکی زانستی و ئەکادیمی بەرهەمەکان هەڵدەسەنگێنێ، ئەو مافەی پئ ڕەوا دەبینرێ نرخاندن بۆ کارێکی داهێنەرانە بکات .
هەمیشە کاری داهێنان لەهەر بوارێکدا بێت، پێشبڕکێ و کێ بڕکێی لەسەرە، بەڵام گرنگ ئەوەیە ئەو ڕکابەرییە ڕکابەرییەک بێت لەسەر بونیاتی کاری داهێنەرانە، نەک لەسەر بونیاتی ململانێ ی کەسی.
هەموو پێشکەوتن و داهێنانێکیش لەئەنجامی ڕکابەری کردن دێتە ئاراوە، لەقۆناغێک بۆ قۆناغێکی تر، لە نەوەیەک بۆ نەوەیەکی تر، ئەوە فەلسفەی حەداسەتە و زەمەن پێویستی بەو ڕکابەرییە هەیە بۆ بە پێز ڕاگرتنی هەنگاوەکانی پێشەکەوتنی، بەڵام هیچ پێشکەوتنێکی زەمەنی، بەتاک تاکە نایەتە دی، ئەگەر هەنگاوەکان دەستە جەمعی و بەهاندان و پشتگیری کردنی یەکتر نەبێت.
هەمیشە گرنگە ئەو تێگەیشتنە بە هوشیارییەوە هەڵسوکەوتی لەگەڵدا بکرێت و هەر یەک لە ئێمە داهێنان یا هەوڵی پۆزەتیفانەی هەر یەکێکمان بەهی خۆمان بزانین، لەوە بگەین هەر داهێنانێک خشتێکە بۆ بونیاتێکی تری کۆمەڵگەیەکی مۆدێرن و نەتەوەیەکی پڕ لەشارستانی.

بزوتنەوەیBlack Lives Matter کە لە دوای کوشتنی جۆرج فلۆید لە ئەمەریکا، دەستیپێکرد ئەوە بۆ 3 هەفتەیە بەردەوامە. ئەم بزوتنەوەیە گەر گۆڕانکاری گەورەش نەکات بەڵام توانی بزوتنەوەکانی خەڵکی لە گەلێك وڵاتا ببوژێنێتەوە، کە لە ڕاستیدا ئەمە هەر بیانویەك نەبوو لە هاوپشتی و کۆمەك بۆ بزوتنەوەکەی ئەمەریکا. بەڵکو هانی خەڵکی دا کە لە زۆر وڵاتا بڕژێنە سەرشەقامەکان دژ بە دەسەڵات و دەوڵەت ، دژ بە نادادپەروەری کۆمەڵایەتیی، نایەکسانیی، نەبوونی ئازادیی، دژ بە هەڵاواردن، فاشییەت و ڕایسیسزم، بێ کاریی ، جەنگ ، سیاسەتی دەستگرتنەوە[ تەقەشوف]، گرانبوونی هەموو شتێك، کەرەنەتینەکردنی هەموو خەڵك … دژ بەمانەو زۆری تر لەمانەیە .

لە بریتانیا کە تا دوێنێش خۆپیشاندان و ناڕەزاییەکان بەردەوامبون و لەوە دەکات هەر بەردەوامبێت گەیشتە قۆناخێکی نوێترەوە کە قۆناخی بەکارهێنانی خەباتی یاخود چالاکی ڕاستەوخۆیە.

دەیەها ساڵ زیاترە چەپ و حیزبە چەپەکان لە ڕێگای کەمپەینی واژۆو و چەڵتە چەڵتی نێو هۆڵی پەڕلەمان و دیمانەکردن و نوسینی سەدەها وتار دژ بە ڕایسیسزم و کێشە کۆمەڵایەتییەکانی دیکە و زۆر پرسی تر کرا، بەڵام نەیانتوانی تاکە هەناگاوێك پرسەکە بەرنە پێشەوە، تاکە پەیکەرێکی کەسانی جەنگخواز و تاوانبار و کەسانی ڕایسست و بازرگانانی کۆیلە و کۆیلایەتی ، پەیکەری جێنڕاڵە بەرژەوەندخوازەکانی جەنگ ، سمبولەکانی کۆڵۆنیالیزم داگرنەخوارەوە… نەیانتوانی تاکە پەیکەرێکی دەغەڵی سمبولیی ئەوەی کە مرۆڤایەتیی قێزی لیدەکاتەو لابەرن.

ئێستا لە بریتانیا لە ماوەی تەنها 2 ڕۆژدا چالاکی ڕاستەوخۆ لە ڕێگای سەدەها هەزاران کەسەوە کە بەشی هەرە زۆریان لاوان و گەنجانن کە تەمەنیان لە خوار سی ساڵەوەیە ئەو کارانەی کە دەبوایە دەوڵەت لە دوای ساڵی 50 کانی چەرخی ڕابوردووە بیکردایە ، ئێستا کەوتە سەرشانی ئەم گەنجانە.
دەوڵەت و پۆلیس و سیاسییەکان، کە هەر لەو کاتەوە باس لە سیاسەتی بەیەکەوە ژیان و دژ بە ڕایسیسزم و دانی هەلی کارکردن و خۆێندن و خانووبەرە چارەسەری تەندروستیی و ژیان .. بۆ هەموو کەس، لەژێر ناوی “ڕەخساندنی هەل بۆ هەموو کەسێك بێ هیچ جۆرە جیاوازیەك ” دەکەن، کەچی هێشتا زۆر یا کەم کۆمەڵ وەکو خۆیەتی. لەگەڵ هەموو ئەوانەی کە باسم کردن و لەپاڵ ئەو هەموو خولی هەڵبژاردن وهاتنی چەپ و ڕاست ولیبراڵ بۆ سەر کورسی دەسەڵات کەچی هێشتا هەموو ئەو پرسانەی کە ناوم هێنان یا هەر وەکو خۆی بەرەوڕوومان وەستاون یاخود زۆر بە کەمی گۆڕانکارییان تێدا کراوە.

لە ئێستادا بزوتنەوە Black Lives Matter لە بریتانیا گەیشتۆتە ئاستی پاکتاوکردن و ڕاماڵینی پەیکەرەکانی کە بووبوونە ڕەمزی سەربەرزی بریتانیا و مێژوی کۆڵۆنیالیزم سوکایەتیکردن بە خەڵکانی ڕەشپێست و ڕەنگجیاوازی تر و خەڵکای ئیتنیکی.
ئەم پێشەوەچوونەش ڕۆژی یەکشەمە لە شاری برستڵ بە هێنانەخوارەوەی پەیکەری Edward Colston دەستیپێکرد کە لە چەرخی هەژدەدا بازرگانی بە هێنانی 100 هەزار پێستڕەش لە ئەریقا و کاریبیانەوە، کردووە، کە نزیکە 14 هەزاریان منداڵ و ژن بوون کە چەند هەزارێکیان ەکە لە ڕێگا تەحەمولی ناو پاپۆڕی گواستنەوەیان لە دەریادا نەکردووە گیانیان لەدەستداوە و لاشەکانیان بوون بە خۆرراکی ماسی و گیانلەبەری ئاویی. پاش ڕاکێشانی پەیکەرەکە بۆ قەراخی ئەو ڕوبارەی کە لە برستڵ دا هەیە و خستیانە ناو ئاوەکە هەر وەکو چۆن ئەو خەڵکانەی کە بە کۆیلەیی دەگوازرانەوە و تەحەمولیان نەدەکرد بە مردوویی و نیوە مردوی خرانە ناو دەریاوە.

دوێنێ ، رۆژی 3شەمە، 09/06 خۆپیشاندانەکان لە زۆر شاری بریتانی دەستیپێکرد. لە هەر شارێك مشتیان لە یەكێك لەو پەیکەرانە گرت کە زانراوە بازرگانێتییان بە کۆیلەوە کردوە یاخود ڕۆڵێکیان هەبووە. یەکێك لەم پەیکەرانە کە لە شارەوانی تاوەرهاملێت بوو لە ڕؤژهەڵاتی لەندەن بەناوی Robert Milligan ، خۆپیشاندەران ویستیان بیهێننە خوارەوە، لە کاتێکدا کە لە ساڵی 2010 وە خەڵکی واژۆ بۆ لابردنی و هاتوچۆی پەڕلەمانتار و دیمانەی میدیای بۆ دەکەن بەڵام هیچ نەکرا . دوێنێ کە خەڵکی بەخۆی بڕیاری خۆیدا کە بیڕوخێنێت ئەو پەیکەرە قێزەوەندە کە ڕەمز بوو بۆ دەسەڵات و دەوڵەتی بریتانی بیهێننە خوارەوە. بەڵام بۆ ئەوەی دەوڵەت و سیاسییەکان و پۆلیس لەوە زیاتر ڕسوا نەبن و بەیاکدانیش لە نیوانی پۆلیس و خۆپیشاندەرانا دروست نەبێت و کە دەبووە خۆپیشاندانی سەرومڕ شارەوانی خۆیان بڕیاریان دا کە بە ” حورمەتەوە” پەیکەرەکەبهێننە خوارەوە.
لە شاری ئێدنبرەی سکۆتەلەندە و شاری ئۆکسفۆرد کە چەندەها لەو پەیکەرانەی لێیە ئێستا دەسەڵات بە تەمایە بە ” حورمەتەوە” لایان بدات. لە زانکۆی ئۆکسفۆردی شاری ئۆکسبفۆرد کە دوێنی زیاتر لە چەند هەزار خۆپیشاندەرێك بۆ هەمان مەبەست کۆبونەوە و دەیانویست کە چەند پەیکەرێکی لێیە بە تایبەت پەیکەری Cecil Rhodes. کە دەستی هەبووە لە بازرگانی کۆیلایەتییدا ، بهێننە خوارەوە، بەڵام پۆلیس ڕێگای نەدا و ئەوانیش ئێستا بانگەشەی خۆپیشاندانێکی چڕو پڕیان بۆ ڕۆژی هەینی 12/06 کردووە کە گەر تا ئەو کاتە زانکۆی ئۆکسفۆرد و شارەوانی ئۆکسفۆرد پەیکەرەکە لانەدەن ئەوان بیهێننە خواروە.
ئەمانەی کە دەکرێ هەمووی هەنگاوی شۆڕشگێڕانەیە بە هۆکاری پرسنەکردن و مۆڵەت وەرنەگرتن لە پۆلیس ، موجازەفە بە ژیانی خۆیان لەکاتی بڵاوبوونەوەی کۆرۆنا، بەکارهێنانی چالاکی ڕاستەوخۆ، ڕماندنی ی سومبلەکانی کە جێگای شانازی دەسەڵات و دەوڵەت و چینی سەروەر و باڵادەست و دەستەبژێرن . ئەمە جگە لەوەی لە ئەمڕۆوە داخوازی خەڵکی زیاتربووە لەوانە داوا دەکرێت کە پرۆگرامی خۆیندن و پەروەرردە لە زانکۆکانا بگوۆڕێن و ڕەنگدانەوەی قۆناخی ئێستای ژیانی خەڵکی بێت نەك سەردەمی کۆیلایەتیی و مێژوی هێز و باڵایی ئیمپریالیزمی بریتانیی. هەروەها ئەو شوێنانەی یا ئەو هۆڵانەی کە بە ناوی ئەم تاوانبارانەوە ناوبراون تەنانەت ناوی شەقامەکانیش، ئەمانە هەمووی دەبێت بگۆڕێن.
ئەمانە هەمووی لە ئێستادا هەنگاوی شۆڕشگێڕانەن هاوکاتیش دڵنیامان لە تەکانێك لە پێشەوەچوونی بزوتنەوەی خەڵکی، دەکەنەوە، کە زەحمەتە گەڕانەوەی بۆ هەبێت.

Zaherbaher.com

زاهیر باهیر
10/06/2020

كتێب : لە ناوزەنگەوە لۆ بابەگوڕگوڕ
بابەت : یادەوەری
نووسەر : كەریم كاكە
نەخشەكار و بەرگ : سەركەوت وەلی
تابلۆی بەرگ : قەرەنی جەمیل – ١٩٧٦
نۆبەتی چاپ : یەکەم – ٢٠١٨

لە ناوزەنگەوە لۆ بابەگوڕگوڕو یادەوەری پێشمەرگەیەکی
سادەیەو بە زمانی ئەدەب، بیست و حەفت ڕۆژ(٥ تا ٣١)ی
راپەڕینی ساڵی ١٩٩١ دەگێڕێتەوەو ئەوەی بە چاوی خۆی
بینیویەتی. ….

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن ……

عوسمان محه‌مه‌د هه‌ورامی:
ئەرکی نووسەرانی ئەم بوارە زۆر بەرین و فراوانەیە، ڕۆژانە ئاگاداری گۆڕانکارییە پەروەردەییەکانی ناوەوەو ده‌رەوەی وڵات بن و کەڵکیان لێوەرگرن

له‌ سۆنگه‌ی دڵسۆزیی و خۆشه‌ویستیمان بۆ نه‌وه‌كانی دواڕۆژی كوردستان و بۆ گرنگیدان و بـایـه‌خی زیاتر به‌ ئه‌ده‌بیاتی منـداڵان، وه‌ كـاری زۆرتـر له‌سه‌ر ئه‌و ئه‌ده‌بـه‌ پێویسته‌ی زارۆكان، ڕوومـان لـه‌ ده‌رگـه‌ی مـاڵـی دڵ و بیـر و ئه‌ندێشه‌ی كه‌سایه‌تییه‌كی دیار و ناسراوی دونیای ئه‌ده‌بیاتی منداڵان كرد، كه‌ ئه‌ویش: به‌ڕێز مامۆستا “عوسمان محه‌مه‌د هه‌ورامی” شـاعیـر و نووسـه‌ره‌. بـه‌ خـۆشـحـاڵیـه‌وه‌ ده‌رگـه‌ی لێكردینه‌وه‌و به‌ هـه‌گبـه‌ی پـڕ له‌ زانیاری ده‌رباره‌ی ئه‌ده‌بیاتی زارۆكان و زۆر به ‌وردی و به‌ كورت و پوختی وه‌ڵامی داینه‌وه‌. ئێمه دركمان به‌وه‌ كرد و ‌زانیمان، كه‌ مامۆستا عوسمان چه‌نده‌ خه‌مخۆر و دڵسۆزی منداڵانه‌ و ساڵانێكی دوور و درێـژه‌ له‌و بـواره‌دا جێ ده‌سـتی دیـاره‌و خـزمـه‌ت بـه‌و تـوێـژه ‌گرنگـه‌ی كۆمه‌ڵگـه‌ی كـوردی‌ ده‌كـات، بۆیـه‌ ئێمه‌ش لـه‌خزمه‌تیدا پـرسـیـمـان و گوتمان:

سـڵاو مامۆستا “عوسمان محه‌مه‌د هه‌ورامی” ئـەم کـاتـەت بـاش.
پێمان بـاشـە ڕای بەڕێزتان بزانین سـەربارەت بە شیعر و ئەدەبیاتی منداڵان، یـان چۆن بۆ منداڵان بنووسرێ، یاخود چی باشە بۆ ئەوەی بیخەینە بەر چاوی منداڵانی کوردزمانمان، یان بەڕێزت چ پێشنیارێكت هـه‌یـه‌، یاخود هەر شتێکت پێباش بـوو ســەبـارەت بـە شیعر و ئەدەبـیــاتـی منـداڵان، پێمان خۆشه‌ ئـامـاژەی پـێـبکـەیـت؟

سازدانی: ڕۆستەم خامۆش

مامۆستا عوسمان محه‌مه‌د هه‌ورامی
له‌ باره‌ی نووسین بۆ زارۆ، به‌م شێوه‌یه‌ بۆمان دواو گوتی:
لە چەندین نووسیـن و کۆڕ و دیداری ڕادیـۆ و تەلەڤزیۆنیدا، لە فێستیڤاڵی ئەدەب و زمانی کوردیدا لە زانکۆی سنە، بەهـاری ( ۲۰۱۰ )، هەروەها لەو میواندارییەی سەنتەری فرە زمان ــ لە سوید، پاشان لە نەرویچ ، هاوینی ساڵی ( ۲۰۱۱ ) بــۆم کرا، دواتر لـە کۆڕێكدا لـە یەکێتیی نووسەرانی كورد، لقی سلێمانی، هـەروەهـا لـە نووسینێکمدا لـە گۆڤـاری ( نووسەری کورد )، یەکێتیی نووسـەرانی كورد ـــ لقی هەولێر، بـە شێوەیـەکــی فراوان بــاســی نـووســـیـــن بـــــۆ منداڵ و ئامانجەکانیم بـاسـکـردوون و نـووســەران کـەڵــکــی چـاکیـــان لـەو بـابـەتـانـەم وەرگـرتــووە.

بەکورتی:

• دەبـێ نـووسـەری جیهانە ڕەنگیـنـەکـەی منـداڵان، زۆر بـاش و بـەگوێرەی قـۆنـاخــەکـــانــی تـەمـەنـیــان شــــارەزای دەروونـنـاسـیی و زمـانـیــان بــێ.
• نووسینی بابەتەکـان بـە زمانێکـی ڕەوان و پــاراو، کــە یەکێکـە لـە ئامانجە سەرەکییەکان بۆ گەشەپێدانی زمانەکەمان. بـۆیـە ناکرێ، بەتایبەتی لە نووسینی هۆنراوەدا، شوێنگۆڕکێ و پاش و پێش بە وشە بکرێ بۆ دروستکردنی سەروا.
• تا دەتوانرێ، هەڵێنجانی بابەتەکان لە ژینگەی کۆمەڵ و جیهانە جوانەکەی خودی منداڵەوە، جا بەرەبەرە هەنگاونان بــۆ دەوروبەر و دوورتر.
• بەگوێرەی قۆناخەکانی پەروەردەکردنی منداڵ، هۆنراوە ( 4 ، ٦ ، ۸ ) دێڕ پترنەبێ، دەنا با بکرێتە ئۆپەرێت.
• ناکـرێ وشەی ڕەق و زبر و تەنزئامێز بەکـار بهێنرێ، بـــۆ نمـوونـە لـە جیاتیی ( هـاروهـاج )، بگـوتـرێ ( بزێـو )، ( تـەمـەڵ ), بگـوتـرێ ( دواکـەوتـوو ).
• هاندان و سەرپەرشتیکردنی جگەرگۆشەکان بـــۆ خوێندنەوەی بابەتی چـاك و نووسینی جوان.
• دایەنگە و باخچە و قوتابخانە، گونجاوترین ژێدەر و زەمینەی لەبار و ڕەخساون بــۆ نووســەری بواری پەروەردەی دروسـت و بەجێ.
  دەتوانرێ بگوترێ، گەر نووسـەر، یـان هۆزانڤان مامۆستابێ، ڕۆژانـە لەتەك منداڵدایـە و زۆر چـاکـتـر ئامانـج و ئەنجام ئەپێکێ.
• ئەرکی نووسەرانی ئەم بوارە زۆر بەرین و فراوانەیە، ڕۆژانە ئاگاداری گۆڕانکارییە پەروەردەییەکانی ناوەوە و ده‌رەوەی وڵات بن و کەڵکیان لێوەرگرن.
• پێویستە بگوترێ، گـۆڤـار و بڵاوکراوە تایبەتەکان بە ئەدەبی منداڵ، یەکەمین بـەرپـرسـن لـە بڵاوکردنـەوه‌ی نووسـیـنـی زۆر و بــۆر و کـرچـوکـاڵ.
• ئەرکی هەردوو وەزارەتی پەروەردە و ڕۆشنبیرییە، بەسەرپەرشتیی شارەزا ئەزمووندار و ناودارەکان، مانگانە، بە تیراژی چوار، پێنج هەزار دانە ، چەند گۆڤارێکی وابەستە بە پەروەردە و ئەدەبی منداڵ بخەنە بەر دیدە گەشەکانی زارۆی کورد و هەمیشە پەرەیان پێبدرێ. بـە هەر بیانوویەکیشبێ، نــابــێ ڕاگیرێن، وەك لـە ســاڵی ( ۲۰۱۱ )دا، دوور لەگشت بنەمایەك و بەرپرسییەتیی پەروەردەیی، بەرانبەر بـە گــۆڤــاری ( هەنگ )ی ئــازیــز کــرا.
  *خوازیارم بانگەوازی دڵسۆزان بخرێتە بەردەم بەرپرسانی باڵا و کاری بۆ بکرێ.

پرۆفایل:

• عوسمان محەمەد هەورامی
• له‌ ساڵی ١٩٤٠ لە شارۆچكەی تەوێڵە لە دایكبووە.
• له‌ ساڵی ١٩٤٧ لە قوتابخانەی تەوێڵە خراوەتە بەر خوێندن.
• له‌ ساڵی ١٩٤٨ماڵیان چووه‌ته‌ شاری سلێمانی و ئێستاش هه‌ر له‌و شاره‌ نیشته‌جێیه‌.
• خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و ئامادەیی بەشی وێژەیی لە شاری سلێمانی تەواو كردووە.
• ساڵی ١٩٥٨ لە قوتابخانەی تەوێڵەی سەرەتایی كوڕان مامۆستای كاتیی بووە.
• ساڵی ١٩٥٩ له‌بەشی زمانی كوردی له‌ كۆلیژی ئاداب له‌ به‌غداد وه‌رگیراوه‌، بەڵام له‌به‌ر هەژاریی تەنها دوو مانگ خوێندویه‌تی و به‌ ناچاریی وازی لێهێناوه‌.
• ساڵی 1959 لە گوندی (چنارنە)ی سەر بە ناحیەی (بنگرد) كراوە بە مامۆستای كاتیی.
• ساڵی١٩٦٠بووه‌ به‌ مامۆستای هه‌میشه‌یی له‌ گوندی (شێنێ)ی سەر بە قەڵادزێ.
• ماوه‌ی 14 ساڵ به‌رنامه‌ی (خه‌نده‌) ی پێشكه‌ش كردووه‌ له‌ ڕادیۆی ده‌نگی گه‌لی كوردستان.
• بۆ ماوه‌ی 47 ساڵ وه‌ك مامۆستایه‌كی دڵسۆز، خزمه‌تی به‌ منداڵان كردووه‌.
• یه‌كه‌م كه‌س بووه‌، كه‌ وشه‌ی (ئاماژه‌)ی له‌ نووسیندا به‌كارهێناوه‌.
• ساڵى ٢٠٠٣-٢٠٠٦ وەک شارەزا لە خانەى وەرگێڕان کاریکردووە.
• تا ئێستا 18 كتێبی به‌چاپگه‌یاندووه‌ بۆ‌ منداڵان.

چه‌ندین خه‌ڵاتی ڕێزلێنانی پێبه‌خشراوه‌، له‌وانه‌:
1- وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیریی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، دووجار.
2- بەڕێوەبەرێتى پەروەردەى سلێمانى.
3- بنکەى ڕووناكبیری گەلاوێژ.
4- دووەمین فیستیڤاڵى هەورامان.
5- گۆڤاری گوڵه‌كان.
6- گۆڤاری جگه‌رگۆشه‌كان.

کاک سەدیق سڵاو.

لە کۆتا وتارت بەناوی (چەند سەرنجێک لە پەراوێزی شیعرەوە) کە ھەر لە سایتی (دەنگەکان) بڵاوت کردبۆوە، ھەندێ پەرشوبڵاویی و ھەڵەتێگەیشتن ھەیە. لە وتارەکەتدا ناوی منت ھێناوە، ئەمەش دیارە پاش ئەوە دێت کە شاعیر (سەباح ڕەنجدەر) لە بابەتێکیدا بە نێوی (بەھای جیاوازییەکان) ناوی من و ڕزگار جەباری وەک نموونە ھێناوەتەوە.
ئەگەر بە سەرنجەوە خوێندبێتتەوە، شاعیر لە تەواوی وتارەکەی خۆیدا لە ھیچ جێیەک بەو مەبەستەوە ناو ناھێنێ کە ئێمە درێژەپێدەری ئەزموونی شیعریی ئەو بین، وی تەنھا باس لە بەھرە و توانای گەنج دەکا کە ئەگەر خۆیشی نەبووایە -یان شیعری نەنووسیایە- دەکرا دنیا بە شێوەیەکی تر، لە دیدێکی دیکەوە لەسەر دەستی شاعیرگەلێکی گەنج بێنە نووسینەوە.
قوربان، لە وتارەکەتدا نووسیوتە: “کاتێ (ژیار ئەسوەد) دێت و لەڕێی نووسینی شیعرەوە، ھەوڵی لاساییکردنەوەی ستایلی شیعری ئەو دەدات، بێگومان نە دەتوانێت وەک ئەو بنووسێت، نە دەشتوانێت بەردەوامی بە ئەزموونی نووسینی شیعری بدات”. ھەر نەختێک دواتر نووسیوتە: “کە من شیعری ئەو نووسەرەم پێشتر نەبینیوە”! کەواتە چۆن ئەو بڕیارە پێشوەختەیەت لای خۆت دروست کردووە؟ جەنابت نموونەیەکی گچکەت لە دوو دێڕەشیعری من ھێناوەتەوە و بەراوردت کردۆتەوە بە چەند دێڕەشیعرێکی (سەباح ڕەنجدەر)! لە ھەمووی سەیرتر ئەوەیە: بایی ھێندە لە شیعرەکە ورد نەبوویتەتەوە، بەوەی دێڕی یەکەمت بە ھەڵە داناوەتەوە! لەوێدا من دەڵێم (مێروو – حشرة) نەک (مێروولە – نمل). کە مێروولە جۆرێکە لە جۆرەکانی زیندەوەرانی کۆمەڵەی بەرفراوانی مێرووەکان.
بەدەر لەوانە، بە داوای لێبوردنەوە دەڵێم: شیعر لەسەر ئەو جۆرە پێوەرانە ھەڵناسەنگێنرێن کە جەنابتان پەیڕەوی دەکەن، لەبەرئەوەی شیعر تەنھا دێڕ و دوو دێڕ و تەنانەت کۆپلە نییە. ئەگەر تەواوی شیعرەکە بخوێنیتەوە بۆت دەردەکەوێ لەڕووی بابەتەوە چەند لێک دوورن و من بە چ شیعرییەتێک مامەڵەم لەگەڵیدا کردووە و (سەباح ڕەنجدەر)یش چۆن.
ھەڵبەت پێم ناخۆش نابێ گەر بچی تەواوی ئەو ئەزموونە کەمە شیعرییەی من بخوێنیتەوە -پێویست بکا بۆت دەنێرم- ئینجا بەراوردی بکەیتەوە لەگەڵ ئەزموونە زەوەندەکەی شاعیر؛ ئەوکات بێی وتارێکی تێروتەسەل دەربارەی ئەوە بنووسی کە من لە کوێ لاساییکەرەوەی ئەوم!

ڕێزی زۆرم.

ژیار ئەسوەد

بەشوێن کوشتنی کارەساتباری جۆرج فلۆید بەدەستی پۆلیسی ڕاسیستی ئەمریکا وناڕەزایەتی فراوان وبەردەوام لە سەدان شاری ئەو وڵاتەدا،ئەمڕۆ لەئاستێکی جیهانیدا،هێزە ئۆپۆزۆسیۆنە ڕاستڕەوەکانی کۆماری ئیسلامیش کەوتونەتە هەوڵدان.چاوپێکەوتن وقەڵەمەکانیان خستوەتەکار ولە میدیا کۆمەڵایەتیەکاندا کۆمۆمێنت ئەنوسن ولایک دەکەن بەڵام نەک بۆ دەربڕینی ناڕەزایەتی لە دژی کوشتنی جۆرج فلۆید و وەستان وهاوڕایی لەگەڵ ئەو خەڵکە ناڕازی وتوڕەیەی کە زیاتر لە دە ڕۆژە بەدروشمی ناتوانم هەناسەبدەم شەقامەکانی داگیر کردوە.بەڵکو لەدژی ئەم خەڵکە و لەپەنای ترامپ و پۆلیسیە فاشیستەکەی ئەمریکادا.لە فەرشگەرد و شاخوازە سەرسەختەکانەوە هەتا کەسانێک کە خۆیان ناوناوە سیکۆلار دیموکراتیک،وەیان خۆیان بەچەپ ولایەنگری کرێکار دەزانن،هەمویان لە پەنای ترامدا وەستاون کە مەلەفێکی ئەستوری توندوتیژی دژی ڕەشپێستەکان ودەربڕین و هەڵوێستی ڕاسیستی هەیە.ئەڵێن ئەم ناڕەزایەتیانە حزبی دیموکراتەکانی لە پشتەوەیە،پیلانی ڕێکخراوی”تیرۆریستی” ئەنتی فایە”ئەڵێن ململانێی هەڵبژاردنەکانە،ئەلێن ئاکامی “خراپ کەڵک وەرگرتنی” کەسایەتیە ناودارە چەپ ولیبریالەکانە لە ناڕەزایەتی خەڵک وهیتر و هیتر.

وێنایەک ئەوانە لە ناڕەزایەتیە حەقخوازانەکانی خەڵکی لەدژی ڕەیسیزم وفاشیزمی سیستماتیک وجێکەوتو لە ئەمریکا دەدەن بەدەستەوە وەرگێڕانی فارسی دەربڕینەکانی ترامپ وفۆکس نیوز و ئەو ڕوخسارو ڕاگەیاندنەکانی کە خواستی سپی پیستەکان سەروترن (( white supremacistو ڕەگەز پەرستە سەرسەختەکان لە ئەمریکاو وڵاتانی تردایە.
بۆنی بۆگەناوی ئەم فاشیزمی فارسە لە دەربڕینەکانی مەنسور ئۆسانلودا دەردەپەڕن.ئەو جۆرج فلۆید وەک کاراکتەری فلیمە سێکسیەکان دەناسێنێت،(باواش دانێن کەبەوشێوەیەشە دیار نیە ئەمە بۆچی تاوانە)!کە پۆلیس لەترسی گیانی خۆی بە ڕێکەوت ئەوی کوشتوە،وە بەبۆچونی ئەو خۆپیشاندەرانیش بێکارانێکی بێشەرمن کە جگە لە پشێوی نانەوە کارێکی تریان نیە!
بێ شەرمیش سنورێکی هەیە.تەنانەت دیڤد دۆگ ڕابەری کۆک لۆکس کلانەکانی ئەمریکا و هاوەڵی ئەشکەوتی ترامپیش ئازایەتی ئەوەی نەبوو کە بەو شێوە ڕاشکاوەنەو بێ شەرمانە لە دژی خەڵکی ناڕازی قسەبکات.بەڵام وەک دەرئەکەوێت! ئەکرێت بەزمانی فارسی ئەم قسانە بکەیت وخۆشت بە بەرگریکاری کرێکاران لەقەڵەم بدەیت!ئەکرێت بزوتنەوەی دژی فاشیزمی ئەنتیفا بە تیرۆریست ناو ببەیت و بانگەشەی سیکۆلار دیموکراتیشت هەبێت!تەنانەت دانانی نازناوی سکۆلار دیموکراتیش بۆ ئەوانە زیادەیە.نازناوی فاشیست گونجاوترە.
بەڵام بۆچی ئۆپۆزۆسیۆنی ڕاست بەم ڕۆژە گەیشتوە؟بۆچی هەندێک هێز کە خۆیان بە ئۆپۆزۆسیۆنی حکومەتی ئیسلامی دەزانن و لە ئەمریکا لە پەنای فاشیزم وڕەگەز پەرستیدا سەریان دەرهێناوە؟یەکێک لە پاساو و بیانوەکانی ئەوان هەڵوێست وەرگرتنی تاکتیکیە لە دژی حکومەتی ئیسلامی.لەو باوەڕەدان کە ترامپ زیاتر لە حزبی دیموکراتەکان دژی حکومەتی ئیسلامیە.
جێگیر بون (برجام)ی تێکداوەو گەمارۆی ئابوری توند کردوەتەوە و لەبەر ئەوە نابێت لاواز ببێت،ڕاشکاوانە دەڵێن ئەم ناڕەزایەتیانە بە زەرەری ترامپ وبە سودی جۆبایدن دەشکێتەوە.لەبەر ئەوە ئێمە ئەبێت لەبەرامبەریاندا بوستینەوە.ئەڵبەت ئەمە هەڵوێستێکی نوێ نیە.هەر لە کاتی هاتتنە سەرکاری ترامپەوە هەتا ئەمڕۆ ئەم هێزانە بەرگریان کردوە لە فاشیست ترین و دژی ژن ترین و درۆزن ترین و فریوکارترین سەرۆکێک کە هەتا ئێستا ئەمریکا بەخۆیەوە بینیوە بەبیانوی ئەوەی کە دژی کۆماری ئیسلامیە.وەک دەرئەکەوێت لە زۆری دژایەتیان لەگەڵ جمهوری ئیسلامیدا کەوتونەتە ناو چاڵی فاشیەتی ترامپستیەوە.ڕەنگە بتوانی بەتوانەوە لەگەڵ فاشیزمی ڕەگەزی ترامپدا لەگەڵ فاشیزمی دەسەڵاداری ئیسلامی لەئێراندا تێکەڵ ببێت.ناوەرۆک وماهیەتی ئەم جۆرە”دژی ڕژێم بونە”ڕێک وەکو”دژی ئەمریکا بونە”کەی کۆماری ئیسلامی، کۆنەپەرستانەیە،بەڵام کێشەکە تەنها لەسەرتاکتیکی دژی ڕژێمیی ئۆپۆزۆسیۆنی ڕاست نیە.هەڵوێستی ئەم دوایانەی ئەوانیش هاوشێوەی”بێ دەنگی شاهانەی”ڕەزا پەهلەویە لە بارەی مەرگی قاسم سولەیمانیەوە لە ستراتیج وئایدۆلۆجی ئەو هێزانەدا ڕێشەی هەیە. ئەم هەڵوێستە لەڕادەبەدەر کۆنەپەرستانەی دوایش ڕیک و بەتەواوەتی لەگەڵ سترایجی هێزە ڕەنگاوڕەنگەکانی ئۆپۆزۆسیۆنی ڕاستدا لە ئاستی بناغەیی تردا لەگەڵ دونیا بینی و ڕیباز و سیستەمی بەهاکانی ئەواندا گونجاوە.
لەڕوی ستراتیجیەوە گۆڕینی ڕژێم هێڵی گۆڕانکاری لەسەرەوە بەکەمترین بەشداری جەماوەری خەڵک(هەر ئەو جەماوەرە”بێکارو بێعارە”کە”جگەلە ئاژاوە کارێکی ترنازانێ” هەر بەم جۆرە تاکتێک وهەڵوێستگیرانە کۆتایی دێت.کاتێک جەنابی ڕەزا پەهلەوی لەگەرمەی خۆپیشاندانەکانی نۆڤەمبەردا پەیامی خۆشەویستی دەنێرێت. بۆ”دەستەبژێرەکانی سوپایی و وڵاتی”کۆماری ئیسلامی بۆ”‘خۆپارێزی لەپشێوی” وە دەستی دوستایەتیان بۆ درێژ دەکات لە ڕاستیدا بەشوین هەمان خەتی گۆڕینی دەسەڵاتە وەیە لەگەڵ کەمترین گۆڕانکاریدا.لەناوبردنی ئەو کەسانە لەناوبردنی کۆماری ئیسلامی نیە،بەڵکو هێشتنەوەی هەمان نیزامە بەناو و ئاڵایەکی ترەوە.
لەڕوی دونیا بینی وڕێبازیشەوە ڕاسیزمەکەیترامپ و ڕاسیزمی فارس یەک ڕیشەیان هەیە.عەزەمەتخوازی ئیرانی لەگەڵ عەزەمەتخوازی ئەمەریکی و ڕەگەزپەرستی دژی ڕەش پێست لەگەڵ ڕەگەز پەرستی ئاریایی.هەردوکیان یەک قوماشن.فاشیزمی ترامپ ئەیەوێت عەزەمەتخوازی بۆ ئەریکا بگەڕێنێتەوە و فاشیزمی ئاریایی خوازیش خواستی گەڕانەوەیان هەیە بۆ گەورەخوازی سەردەمی کۆڕش.ئەمڕۆ خەڵک لە شارەکانی بەریتانیا و ئەمریکا خەریکن پەیکەری”سەرکردە میللیەکانی”سەردەمی کۆیلایەتی وداگیرکاری دێننە خوارەوە و فاشیستە نیشتیمانیەکانیش لەخەیاڵی بەرزکردنەوەی پەیکەری ئیمپراتۆرەکانی سەردەمی کۆیلەداریدان.کاتێک بزوتنەوەیەک یان هێزێکی سیاسی لەژێر ناوی مافی مرۆڤدا بەرگری لە ئیمپراتۆرێکی سەردەمی کۆیلایەتی دەکات،ئاشکرایە کە لەپەنای ترامپی عەزەمەتخوازدا لەبەرامبەر خەڵکی یەکسانی خوازدا دەوەستێتەوە.هەر بەو شێوەیەی کە “ڕەزاشای گەورەیان”بەهۆی ئاریا پەرستیە زۆرەکەیە وە لە پەنای هیتلەرو مۆسیلینیدا وەستابوو.لەڕوی سیستەمی بەهاکانیشەوە،دەمارگیری میللی-نیشتیمانی و خاک پەرەستی و ئیمپراتۆر پەرستی بەتەواوەتی لەبەرامبەر بەها جیهانداگرە ئینسانیەکاندا ئەوەستێتەوە.کاتێک ئینسانەکان بەسەر میللەت و ڕەگەزی جیاوازدا دابەش دەکەن و خاک پەرستی و باب وباپیر پەرستی لە جێگای یەکسانیخوازی و بەرگری لە حورمەت وکەرامەتی جیهان داگری ئینساندا دادەنێن.لەڕاستیدا پێیان لەسەر گەردنی هەموو خەڵکی جیهان داناوە.دروشمی ناتوانم هەناسە هەڵمژم ڕوی لە فاشیستەکانی دەسەڵات وئۆپۆزۆسیۆن هەردوکیانە.ئەمڕۆ تەنانەت هەندێ کەسایەتی ناو حزبی کۆماریش ناچار بون کە خۆیان لە ترامپ بەدوربگرن.ڕاشکاوانە ترامپ بەهۆکاری بڵاوکردنەوەی نەفرەت و جیاوازی لەناو خەڵکدا ناودەبەن وە بەراوردی دەکەن بەهیتلەر.بەڵام ئۆپۆزۆسیۆنی دانیشتوی لۆس ئەنجلوس کاسەی لەچێشت گەرمترە و هەمان هەڵوێستی کە خامنەی لەبەرامبەر خۆپیشاندانەکانی خەڵکی ئێراندا هەیەتی. ئەوانیش لەدژی خەڵکی ناڕازی ئەمریکا هەیانە.ئەوانیش هەروەکو ترامپ و خامنەیی خەڵکی ڕاپەڕیو لەدژی هەڵاواردن وبێ مافی بە ئاژاوەگێڕ،ئالەتی دەستی دوژمنان و تێکدەری ئاسایشی نەتەوەیی وهیتر ناو دەبەن.کۆماری ئیسلامی لەگەڵ کرێکارانی پەنابەری ئەفغانی-کە مانگی ڕابردو ژمارەیەکی زۆریانی لە ڕوباردا نوقمکرد و ژمارەیکی تری لە هەفتەی ڕابردودا هەر بەزیندوی سوتاند-وە لەگەڵ ژنان و هاوڕەگەزبازاندا ڕێک هەمان مامەڵەدەکات کە دەوڵەت و پۆلیسی ئەمریکا لەدژی ڕەش پێستەکان ئەنجامی ئەدات.بەرگری لە فاشیزمی ڕەگەزی ترامپ لاوازکردنی فاشیسمی ئیسلامی نیە،بەهێزکردنیەتی.ئێستاش خەڵکی ئێران لەگەڵ دروشمی”ناتوانم هەناسە هەڵمژم”ئەیانەوێت ناەڕەزایەتی خۆیان دژی فاشیزمی ئیسلامی ڕاگەیەنن وە ئۆپۆزۆسیۆنی ناسیۆنالیست و شاخواز-کۆماری خواز نەک تەنها لەبەرامبەر خەڵکی ئەمریکا(و هەروەها خەڵکێک کەلە بەریتانیا وئوسترالیا وفەرنسا وئەڵمان وکەنەدا وبەلجیکا و هۆنگ کۆنک وئیتالیا و ئیسپانیا ودەیان وڵاتی تر بۆ پشتیوانی لە بزوتنەوەی ناتوانم هەناسە هەڵمژم ڕاپەڕیون)بەڵکو لە ڕاستیدا لە دژی خەڵکی ئێرانیش هاتوەتە مەیدان.ناتوانیت لە ئێران قسە لە ئازادی خوازی و بەرگری لەخەڵک بکەیت بەڵام لەبەرامبەر خەڵکی دونیادا بوەستیتەوە.بەڵام لە ئەو دەزگای بەهایانەی کە لەسەر بنەمای ناسیۆنالیزم وڕاسیزم و خاک پەرستی و عەزەمەتخوازی بنیات نرابێت هێچ شتێک لەوە ئاسایی ترنیە.ناسیۆنالیزم لە هەر شێوەیە بێت، توندوتیژ یان ناتوندوتیژەکەشی، وە لەهەر وڵاتێکدا بێت لەڕوی ناوەرۆکە وە بەکردەوە دژی بەها جیهانداگرە ئینسانیەکان و دژی هەر ئەو خەڵکە کە دەیەوێت لەژێر ناوی”میللەتی شکۆدار “بەشوین خۆیاندا کێش بکەن.بزوتنەوەی ناسیۆنالیستی پرۆ دەوڵەتانی ڕۆژئاوایی ئەندامانی تازە هاتوو بۆ ناو ئەم بزوتنەوە وەکو مەنسور ئۆسانلۆ،لەم ڕوانگەیەوە بەتەواوەتی لە کەمپی کۆماری ئیسلامیدا دەوەستن.فاشیزمی ئاریایی هەمان فاشیزمی ئیسلامیە.تەنها عەمامەی گۆڕیوە بەتاج.

وەرگێڕانی:کاوە عومەر
٩\٦\٢٠٢٠

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن ….

کاتێک ئامرازەکانی بەرهەمهێنان کۆمەڵایەتی بکرێنەوەو بەیەکسانی ژیانی نێو تاکەکان ڕێکبخرێت،ئەوکات،کەس هەڵپەی بەدەستەوەگرتنی دەسەڵاتدارێتی ناکات. کەوایە،ئەم ململانێ و کێشمەکێشانەو نایەکسانیە کۆمەڵایەتیەی بونی هەیە،هۆکارەکەی تەنها لەو دزینەدایە،کەخاوەندارێتی گشتی گۆڕاوە بۆ خاوەندارێتی تایبەتی نێو دەستەیەک یان چینێکی کەمایەتی،هەربۆیەشە،هەمیشە وادەبینرێت کەبونی دەسەڵات پێویستیە نەک زیادە،لەکاتێکدا،پێچەوانەکەی دروستەو بونی دەسەڵات ئەوکاتە دەبێت بەزیاد،کەکۆمەڵگە پێگەی چینەکانی هەڵوەشاندۆتەوەو خاوەندارێتی گشتی وەک پێویستی گشتی کۆمەڵگە ڕادەگەیەنێت و چیتر ڕێگەنادات خاوەندارێتی سەرئامرازەکانی بەرهەمهێنان لەچنگی چینێکی کەمایەتیدا بێت.
کۆی کێشمەکێشەکان و ململانێکان لەنێو ئەم چەند دێڕەی سەرەوەدایە.
کەوایە،هۆکار چیە وا تا ئێستا ئەو چینە کەمایەتیە توانیویەتی خۆی وەک سەرداری سەر کۆمەڵگە بهێڵێتەوە؟ ئەو ئامرازانە چین کەدەسەڵات بەکاریان دەهێنێت تائەوەی بتوانێت بەسەرداری بمێنێتەوە؟ یان بونی دامودەزگای دەوڵەت و یاساو ڕێساکان و زیندان و دادگاکان و میدیاکان و ئاین و پێگەی نەتەوەیی بون و نیشتیمان پەرستی لەبەرژەوەندی کام چینی کۆمەڵایەتیدا بەکار هێنراوە؟ هۆکار چیە،واچینەچەوساوەکان ناتوانن بگەن بەڕزگاری و بچڕاندنی کۆت و زنجیرێک لەمێشک و دەستیان نراوە؟ ئاخۆ کۆی بەرهەمهێنان و ئەو کاڵایەی بەشێوەی بەرجەستە دەیبینین دروست کردنەکەی لەنێو دەستەکانی کرێکارانەوە بەدەست نەهێنراوە؟ ئەی بۆچی کرێکاران خۆیان ناتوانن ببنە خاوەنی ئەوەی بەرهەمیان هێناوە؟ ئاخۆ هۆکارەکەی بۆ ئەو خاڵە ناگەڕێتەوە،کەکرێکار،کاتێک دەکرێتە کرێکار،نابێت لەلایەن چینی چەوسێنەری خاوەنکارو دەسەڵاتدارو دەوڵەت و یاساکانیانەوە لەکۆی هەبونی ئامرازی بەرهەمهێنان داماڵرابێت،تائەوەی ملکەچی نێو بازاڕی بێ ڕۆحمی سەرمایەداری بکرێت؟ ئاخۆ چینی دەسەڵاتدار،کاتێک حکومەت و دەوڵەت و پەرلەمان و دامودەزگاکانی تری سەرکوت کردن دروست دەکەن،هەربۆئەوە نیە تاخۆیان و هاوچینەکەیان لەدەسەڵاتدا بمێننەوەو لەو ڕێگایانەشەوە،چینەچەوساوە داماڵراوەکە لەهەر ئامرازێکی بژێوی داماڵراو هەمیشە وەک خزمەتکاری چینەچەوسێنەرەکە بەکار بهێنن؟
سیحری دەملوسی چینەبۆرژواکان و توێژە وردە بۆرژواکان و حزبەکانیان،بۆ گەیشتن بەسەردار بون و خۆخستنەسەرو ئەوانیترەوە،بۆ ئەو قۆرخ کردنەی خاوەندارێتی تایبەت دەگەڕێتەوە،بەڵام کاتێک ئەو سیحرە لەلایەن شۆڕشی کۆمەڵایەتی چینەچەوساوەکانەوە کەشف دەکرێت،ئیتر بەهاو پێگەی ئەو چینەچەوسێنەرە هەڵخەڵەتێنەرە بەخۆیان و کۆی دامودەزگایەکی سەرکوت گەر هەیانە بۆ زۆرینە ڕون دەبێتەوە،کەئەوەی لەنێو دەسەڵاتدایە و دەستی گرتوە بەمانەوەی،تەنها لەبەر ئەو هۆکارە بوە،ئەوان لەسەر حسابی ژیان و گوزەرانی دزراوی زۆرینەکە ژیانێکی پڕ لە خۆشی و بێ ماندوبون و ئارەق ڕشتن بژین. هەربۆیەشە،ئەو چینەدەسەڵاتدارە چەوسێنەرە کەمایەتیە،هەمیشە لەدژی هەر ناڕەزایەتیەکی چینەچەوساوەکان دەوەستنەوەو لەڕێگەی ئامرازە سەرکوتکاریەکانیانەوە ڕوبەڕوی ناڕەزایەتیە جەماوەریەکان دەبنەوە.
بونی دەسەڵات،یان هەبونی دزی و هەبونی نایەکسانی کۆمەڵایەتی. کاتێکیش زۆرینەکە،ئاستی پێویستیەکانیان و ژیانی قورسیان،وایان لێ دەکات هەنگاو بنێن بۆ بەرپاکردنی شۆڕشی کۆمەڵایەتی خۆیان،لەوێیشدا پێویستی گرنگیان بەخۆئاگا هێنانەوەی وەدەست هێنانی هۆشیاری سیاسی چینایەتی هەیە. چونکە،کاتێک ئاسۆی سیاسی چینەچەوساوەکان ڕۆشن دەبێتەوەو پێگەو بونە گرنگەکەی خۆیان دەناسن،ئیتر لەوێدا خۆیان دەکەن بەئەڵتەرناتیفی دەسەڵات و کۆتای بەمێژوویەکی ڕەش دەهێنن، کەتائێستا ژیانی سەدان نەوەی تێدا بەفیڕۆ داوە. چینەچەوسێنەرەکان،لەهیچ ئایدۆلۆژیایەک ناترسن،هێندەی لەڕاپەڕین وشۆڕشی کۆمەڵایەتی چینەچەوساوەکان دەترسن،سۆسیالیزمیش تەنها کرداری بونەوەی بەهەرەوەزی کردنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانەو تەنها ڕێگەیەکیشە بۆ ڕزگار بون لەبونی چینەکۆمەڵایەتیەکان و دابەش کاری کاری کۆمەڵایەتی.
ئاخۆ ئەم سەدەیە،لەڕوی پێگەیشتوی بەرهەمهێنان و نایەکسانی کۆمەڵایەتیەوە،کۆی پێداویستیەکانی بەرهەم نەهێناوە بۆ بەرپاکردنی شۆڕشی کۆمەڵایەتی و کۆتایهێنان بەچەوساندنەوەی چینایەتی؟

تاهیر حاجی حەسەن

10/06/2020

هه‌موو سه‌ركێشییه‌ك له‌ شه‌ودا ده‌كرێ‌
ته‌نانه‌ت یاری تاروت ی میسریش كه‌ به‌ده‌ستی پیس ده‌كرا
سزای كۆیله‌كان بوو
من له‌ كۆنه‌وه‌ ئه‌وه‌م بیستووه‌ كه‌ سزا ئه‌وه‌ نییه‌ له‌تۆڵه‌ی تاوانێك كه‌سێك بكوژی
ئه‌وه‌یه‌ له‌ ژیان و عیشق دوور بخرێیته‌وه‌
ئه‌مه‌ جیاوازی نێوان گێڵێك و زانایه‌كه‌
ده‌ستبه‌رداربوونی هه‌ستانه‌وه‌ له‌كه‌وتندا
وه‌كو جێهێشتنی مه‌سیحه‌ به‌سه‌ر خاچه‌وه‌
ئه‌و خاچه‌ی له‌ قینی بێگانه‌یی خۆمان بۆ خۆمان
منداڵێكی دیكه‌ی جوانی به‌رهه‌مهێنا
به‌ڵام نه‌یتوانی لێره‌ له‌لای ئێمه‌ بمێنێته‌وه‌
وه‌كو پیاوێكی شتكستخواردووه‌ به‌ده‌ستی ژنه‌كه‌ی
ئه‌وكاته‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ لاشه‌ی پان و پۆڕی
ده‌دا به‌رده‌گا كڵۆمدراوه‌كه‌ی ماڵه‌وه‌
ئه‌مه‌ ئه‌و ترسه‌یه‌ كه‌ له‌ روخساری هه‌موومان ده‌بینرێت و دانی پێدانانێین
وه‌كو ئه‌وه‌یه‌ له‌داخان سێبه‌ری خۆت جێبهێڵی
وه‌كو ئه‌وه‌یه‌ له‌ دڵی تاریكیدا فاڵ بگرییه‌وه‌
وه‌كو ئه‌وه‌ وایه‌ گه‌وهه‌رێك به‌ یاری شه‌تڕه‌نج بدۆڕێنی
یان هاوشێوه‌ی براكه‌ت له‌دووره‌وه‌ وه‌كو شه‌یتان كه‌ نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ عه‌ده‌ن
ته‌ماشای باخچه‌كه‌ی ماڵی پاشا ده‌كا
هه‌ستم به‌وه‌ كردووه‌ هه‌موو شتێك عاجباتی بووه‌
ته‌نهایی له‌ نوقمی شه‌ودا خۆشتره‌
وه‌كو ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان بترسی
رۆژیش له‌ ئاوه‌دانیدا له‌ خۆبایی بی
سه‌ركه‌وتن له‌ بڕینی رێگای دوور و گه‌یشتن به‌ لوتكه‌ی چیا خۆشتره‌
وه‌ختَێك تێكه‌ڵی خه‌ڵك ده‌بی
ده‌زانی كه‌ بۆچی باڵا بۆشه‌كان چاره‌نووسی رۆژهه‌ڵات ده‌نووسنه‌وه‌
چونكه‌ مرۆڤ له‌ به‌رپرسیارێتی زه‌میندا درۆزنه‌
ئه‌وان زانیویانه‌ یه‌ك كۆڵان بۆ سه‌گی به‌ڕڵا هه‌یه‌
ئه‌وه‌شیان زانیوه‌ یه‌ك دۆزه‌خ هه‌یه‌
هه‌ر ئه‌مه‌یه‌ تاقمێك له‌ ریزی سوپا و تاقمێكی دیكه‌ش جوامێری ده‌فرۆشنه‌وه‌
لێره‌وه‌یه‌ خه‌ونی بردنه‌وه‌ به‌بێ‌ برسێتی نییه‌
مرۆڤیش له‌ شه‌ودا به‌دوای ئه‌فسانه‌ی خۆیه‌تی
باوه‌ڕیشی به‌ یه‌ك كه‌سه‌ بۆ هه‌تا هه‌تایه‌
ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ وه‌كو چه‌رمی پاساری بێ بڕسته‌
ترپه‌ ترپی دڵی زیندانه‌كان سه‌لماندوویانه‌
ئه‌وان ده‌زانن هه‌میشه‌ كارێكته‌ری شانۆن
كه‌چی غافڵگیرن له‌وه‌ی له‌دوای ئازاد بوونیشیان زیندانێكی گه‌وره‌تر
له‌بری ئێسك گۆشتت ده‌خوا
باوكم ده‌یگوت هه‌موو ئینسانێك خاوه‌نی بیرۆكه‌ی ئاشتیه‌
كه‌چی هه‌میشه‌ سه‌رقاڵی پاڵه‌وانێتی و بردنه‌وه‌ی جه‌نگه‌
ئه‌وان وه‌ك دێوانه‌ ره‌نگیان په‌ڕیوه‌
كه‌چی روخساریشیان ماكیاژ ده‌كه‌ن و به‌یه‌كتر ده‌ڵێن ده‌مناسییه‌وه‌ ؟
ئه‌وان هه‌ڵپه‌یانه‌ له‌م مه‌فته‌نه‌وه‌ بچن بۆ نێو به‌فر
كه‌چی شه‌ڕیانه‌ له‌سه‌ر كونجی شارێك یان گه‌ڕه‌كێك یان كۆڵانێكی گه‌رم له‌سه‌ر وێنه‌ی پاشا
به‌دیار ژیله‌مۆشه‌وه‌ نوزه‌یات بێ‌
ژیان قورسه‌ ناخوێنرێته‌وه‌ كه‌ تیشكی هه‌تاو ده‌یگرێته‌وه‌
گێلێتی مرۆڤ به‌م فه‌لسه‌فه‌ی شه‌وانه‌وه‌ خوی گرتووه‌
خۆشه‌ویستیش له‌ شه‌ودا سه‌ختتره‌
كچان له‌شه‌ودا ده‌بن به‌ قه‌ره‌ج و ترسیان له‌ جنێوی دایكیان نامێنێ‌
كوڕانیش له‌شه‌ودا بێباكترن و ترسیان له‌ ئێسكی قورسی باوكیان نییه‌
شه‌وگه‌ڕه‌كان له‌ خۆڕا نییه‌ له‌شه‌ودا شیعر ده‌نووسن و گۆرانی ده‌ڵێن
ته‌نانه‌ت دزه‌كانیش له‌شه‌ودا جوامێرترن
شه‌و بێباكی و جوابی لوتبه‌رزی رۆژه‌
من بڕوام به‌وه‌یه‌ كه‌ ژیان به‌ ترسه‌وه‌ خۆشه‌
بڕم به‌ قسه‌ی ئه‌وانه‌ ناشكێ‌ كه‌ چاویان ناتروكێ‌
وام له‌خۆم كردووه‌ هه‌موو رۆژه‌كانم وه‌كو یه‌كبن و شه‌ویش قه‌ره‌جێكی ئازاد
له‌و رقه‌وه‌یه‌ .. یه‌ك یه‌ك ده‌یاننێژم
به‌قه‌د ژیانی گێلێك چێژ له‌هیچ ده‌بینم و شه‌وه‌كان ده‌نووسمه‌وه‌
ئه‌گه‌ر موسافیرێك بومایه‌، بیرم له‌ ژنی دونیا ده‌كرده‌وه‌
شه‌ش رۆژ جارێكیش ده‌چوومه‌ مه‌جلیسی ئه‌و پیاوانه‌ی له‌ جه‌نگ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌
ئه‌زموونی ته‌نهاییم فێری كردم كه‌ ژیان بریتییه‌ له‌ ترس
له‌وانه‌ی خۆشت ده‌وێن
بڕواناكه‌م له‌هیچ گه‌ڕه‌كێكه‌وه‌ گوزه‌رم كردبێ‌ و عاشقم نه‌بینیبێ‌
كه‌چی هێنده‌ سارد و ترسانك بوونه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ی سه‌هۆڵاویان پێداكرابێ‌
بڕواناكه‌م هه‌موو كه‌س ئه‌م هه‌سته‌ی هه‌بێ‌
شتێك هه‌یه‌ له‌سه‌ر كاغه‌ز نانوسرێته‌وه‌
وه‌كو چاكه‌ی فه‌یله‌سوف و په‌یامبه‌ره‌كان
وه‌كو ناوی ئه‌و موسافیره‌ی كه‌شتییه‌كه‌ جێیهێشت
شكۆی هیچ پادشایه‌ك نییه‌ وه‌كو ئازابوونی ئاو بنوسرێته‌وه‌
ئه‌وان بۆیان ده‌نووسنه‌وه‌ و روبار ده‌ڕوا
ئه‌وان له‌ شكۆی پاڵه‌وانه‌كانی شه‌وه‌وه‌ دزی له‌ ژیان ده‌كه‌ن
ترسنۆكه‌كانیش له‌سه‌ر سفره‌ی خوان گۆرانی ده‌ڵێت
ژنیش وه‌كو شه‌یتان ده‌بینن
ده‌ماری شه‌وو رۆژ لێره‌وه‌ ده‌بینرێ‌
لۆركا به‌مه‌ی زانیبوو بۆیه‌ خه‌می كچه‌ قه‌ره‌جه‌كانی بوو
وه‌كو پاولۆش ده‌ڵێ‌ ئه‌نارشیسته‌كان له‌ شه‌ودا گه‌نجینه‌ ده‌دزن و
له‌سه‌ر جامخانه‌ی شاره‌كان ده‌نووسن پێویستمان به‌ مێشكه‌
مه‌ولانا له‌ خۆڕا نییه‌ به‌سه‌ما ئه‌ندازه‌ی به‌رامبه‌ره‌كه‌ی ده‌كێشێ‌
رۆژه‌كانم به‌م فه‌لسه‌فانه‌وه‌ ده‌نێژم
بڕیارم داوه‌ به‌ بێده‌نگی هه‌موو شتێك ره‌ت بكه‌مه‌وه‌

چەند ساڵێك لەمەوبەر هاوڕێیەکم ئۆتۆمبێلی دزرابوو، شەوێکیان خێزانەکەی لە خەودا بینیبووی کە ئۆتۆمبێلەکە لە شارێکی تردایە
لە ئەنجامدا ئەو پیاوە چوو بۆ ئەو شارە و پاش گەڕان و لێکۆڵینەوە، دەرکەوت ئۆتۆمبێلە دزراوەکەی لەو شارەیە و دواتر دۆزییەوە و گەڕاندییەوە.

لەو کاتەدا بۆ ساتێك سەرسام بووم بەو خەوە دواتر بیرم کردووە و وتم تەنها رێکـەوتــە، هیچی تر نییە جگە لە رێکەوت.

لە سەردەمی کۆندا، خەڵك زۆر سەرسامی خەو بوون، بۆ نموونە لە میسر باوەڕیان بەوە هەبوو کە کەسانێك توانایەکی نائاسایی یان هەیە و پەیوەندییان بە خواوە هەیە لە رێی خەوەکانیانەوە.

ئەم بیروباوەڕە بە خەو بە درێژایی مێژوو ماوەتەوە و خەڵکی سەڕقاڵ کردووە، بەڵام لە سەدەی نۆزدەیەم و بیستەم دا زانایان باوەڕیان بەو بیرۆکانە نەما کە خەو دیاردەیەکی نائاسایی یە و لەتوانای مرۆڤ بەدەرە، کاتێك چەند دەروونناسێك دەستیان کردە لێکۆڵینەوە لەسەر خەو و گرنگییان پێی دا.

لە پێشەنگیاندا سیگمۆند فرۆید و کارڵ یۆنگ بوون کە لەو باوەڕدابوون خەو پەیوەندی بە کارکردنی مێشکەوە هەیە، فرۆید لە کتێبی (شیکردنەوەی خەو)دا دەڵێت لەو کاتەی عەقڵی بەئاگامان دەخەوێت عەقڵی بێ ئاگا کاردەکات و وێنەیەکی قووڵتری ناخمان پێشاندەدات.

ئێستا زاناکان پێیان وایە خەو جگە لە کاریگەرییەکی لاوەکی پرۆسە عەقڵییەکان نەبێ هیچی تر نییە، هەرچەندە خەڵکی پێیان وایە کە مێشک لە کاتی خەو دا داخراوە بەڵام زاناکان ئەڵێن لە کاتی خەو دا چالاکییەکانی مێشك بەردەوام دەبێت و هەندێ جار چالاکتریش دەبن.
زاناکان دەڵێن مێشکمان لە کاتی خەو دا زانیارییەکان و یادەوەرییەکان پۆلێندەکات و رێکیاندەخاتەوە، هەر وەکو ئامێری کۆمپیوتەر کە کاری هاردەکان باشتر دەکات بە شێوەیەکی بەردەوام.

مێشکمان بۆ ئەوەی باشتر کار بکات یادەوەرییە لاوەکی و زیادەکان لادەبات و تەنها گرنگەگان عەمباردەکات، هەر لەبەر ئەم هۆیەشە پەروەردەکارەکان داوا لە خوێندکاران دەکەن باش بخەون لە کاتی تاقیکردنەوەکاندا، بۆ ئەوەی خەو مێشکیان کاری مێشکیان رێکبخاتەوە.

بەشێك لەو زانایانەی کاریان لەسەر ئەم بابەتە کردووە پێیان وایە کە مێشك لەکاتی خەو دا خۆی رێکدەخاتەوە و بەدوای وەڵامێکی لۆژێکیدا دەگەڕێت کە دەبێتە هۆی تێکەڵبوونی زانیارییەکان و ئاڵۆزی درووست دەبێت و مرۆڤ بە شێوەی خەو دەیبینێت.

ئەمەش مانای ئەوەیە کە خەو لە توانایدا نییە پێشبینی داهاتوو بۆ بکات بەڵکو تەنها ئاسەواری رووداوەکانی رابردووە و تێکەڵ بەیەك بوونە.

سەبارەت بە کاتی بینینی خەو هیچ کاتێکی دیاریکراو نییە بەڵام مرۆڤ زیاتر لە کاتی ماندووبوون و تەنگاوی و نەخۆشی و حاڵەتی نائاساییدا خەو دەبینێت.

تەنها مرۆڤی بینا خەو دەبینێت، ئەو مرۆڤانەی بە زگماك نابینان خەو نابینن، چونکە خەو پەیوەندی بە وێنەوە هەیە، ئەو کەسەی نابینایە هیچ وێنەیەك لە ژیانیدا نەبینیوە تا بە شێوەی خەویش بیبینێت.

هەروەها یەکێك لە حاڵەتەکانی خەو ئەوەیە کە خەو و واقیع پێکەوە تێکەڵ دەبن، بۆ نموونە خەو بە خواردنەوە دەبینیت و کە هەڵدەسیت دەبینیت بۆنی خواردن دێت لەماڵەوە یان لەو خەودا کەسێك بانگت دەکات و کە لە خەوەکە بەئاگا دێی دەبینی کەسێك لەماڵەوە بانگت دەکات.

سەبارەت بەو کەسانەی کە پێیان وایە خەو راستە و دەبێ باوەڕمان پێی بێت بە بەڵگەی خەوەکەی پێغەمبەر یوسف.

لە راستیدا پێغەمبەران لە ڕووی تواناوە بەراورد ناکرێن لەگەڵ مرۆڤی ئاسایی، ئەوان تایبەتمەندییان هەیە بۆ ئەوەی پەیوەندییەکی باشتریان لەگەڵ خوا هەبێت و بتوانن باشتر قەناعەت بەخەڵک بهێنن.

پرسیارەکە ئەوەیە، ئایا باوەڕت بە خەو هەیە؟!

رێژەی هەرە زۆری خەڵك باوەڕیان بە خەو هەیە، هەندێکیشیان باوەڕێکی بەهێزیان پێی هەیە.
کاتێك لە کەسێك دەپرسیت بۆچی باوەڕت بەخەو هەیە، دەڵێت
چونکە خەوەکانم بەدیهاتوون و هەندێکیان چیرۆکەکەی پێغەمبەر یوسف وەك بەڵگە دەهێننەوە.

ئەم وەڵامە وەڵامێکی تەواو نییە و واقیعی نییە چونکە هەر خودی ئەو کەسەی ئەم قسەیە دەکات دەیان و سەدان خەو دەبینێت کە هیچیان نایەنە دێ، جگە لە ڕێژەیەکی زۆر کەم نەبێ، کە بەهۆی بیرکردنەوی خۆیەوە یان لە ڕێی رێکەوتەوە هاتووەتە دی.
سەبارەت بە خەوەکەی پێغەمبەر یوسف و هاوەڵەکانی لە بەندینخانە، ئەگەر بیری لێ بکەینەوە ئەوا مرۆڤی ئاسایی بەراورد ناکرێت لەگەڵ پێغەمبەر ئەو بەخششی تایبەتی هەیە کە خوا پێی داوە، سەبارەت بە هاوەڵەکانیشی راستە مرۆڤی ئاسایی بوون بەڵام ئەو سەردەمە تایبەتمەندی خۆی هەیە و دووبارە بەراورد ناکرێت لەگەڵ ئێستادا، هەروەك چۆن لە سەردەمی مووسادا سیحر هەبوو و لە سەردەمی عیسادا چارەسەری نەخۆشییەکان هەبوو.

.

محمد احمد محمد

كۆڵانەکان باریکن
دوکانەکان داخراون
ماڵەکان ( خانوەکان) تاریکن
دەرگاکان شکاون
تار و کەمانچە
لە دەنگ دابڕاون
كۆڵان بە کۆڵان
مردوو بەڕێ ئەکەن

سەیرکە :
خەڵک لەگەڵ مردوەکانا
ناڕۆن
تەنانەت
بە مۆمی گیان سپاردنیشەوە
ناڕۆن
گەر چرایان خامۆشە
لە بێ” نەوت”یا نیە
كە ئێستا
لەم ڕۆژگارەیا
نەوت وەک کۆڵە پشتە

برادەران :
من چیتر حەوسەڵەم نیە
بە چاکەکان ئومێد
و
بە خراپەکان گلەییم نیە
گەر چی لەوانی تر
دوور نیم
كارم بەسەر ئەم کاروانەوە نیە

كۆڵانەکان باریکن
دوکانەکان داخراون
ماڵەکان ( خانوەکان) تاریکن
دەرگاکان شکاون

———————-

چیرۆکەشیعری منداڵان، جۆرێکی گرنگە لە جۆرەکانی شیعر بۆ منداڵان. دوو هونەرن لە هونەرێکدا ئاوێزانی یەکتری بوونە. شیعرە و چیرۆکیشە، بە واتا دووڕەگە. لە رووخساردا شیعرە و لە ناوەڕۆکیشدا چیرۆکە. بنەما سەرەکییەکانی شیعر و چیرۆکیشی تێدایە. وەکو چیرۆک بریتییە لە: کەسایەتی یا پاڵەوان (مرۆڤ، ئاژەڵ، باڵندە)، پێشەکی، رووداو، فۆرم، ناوەڕۆک، گرێ، کۆتایی. وەکو شیعریش بریتییە لە: جوانی و شیرینی زمان، شێوازی هۆنینەوەی ئاسان، کێش و سەروای سووک و ناسک، ترپە وموزیک. هەمووشیان چیرۆکێک دەگێڕنەوە. بە زۆریش چیرۆکێکی ئەندێشەییە زیاتر لەوەی کە چیرۆکێکی ریالیزمی بێت. هەر چیرۆکەشیعرێکیش مەبەستێک یا زیاتر دەگەیەنێت. مەبەست و ئامانجی شاعیرانی نووسەری چیرۆکەشیعر بۆ منداڵانی کورد، لە پاڵ چێژ و خۆشی بەخشین پێیان، ئامانجیشیان هۆشیاری کردن و رۆشنبیری کردن و رێنمایی کردن و ئاراستەکردن و پەند فێرکردن و سوود بەخشینە بە منداڵانی کوردمان.
ئێمە لە مانگی (دێسەمبەر/٢٠١٩) دا، لەژێر ناوی (چیرۆکەشیعر لە ئەدەبی منداڵانی کورد) دا، نووسینێکمان بڵاوکردەوە، تێیدا باسمان لە چیرۆکەشیعر لە ئەدەبی منداڵانی کورد کردووە. ئاماژەشمان بە ناوی چەند شاعیرێکی ناسراوی کوردمان کردووە، کە چیرۆکەشیعریان بۆ منداڵان نووسیون. چەند نموونەیەکی چیرۆکەشیعری کوردیشمان بۆ منداڵانی کورد نووسیوە. بۆیە لەمە زیاتر درێژە بە چیرۆکەشیعر نادەین.. دێینە سەر سەرناوی نووسینەکەمان (چیرۆکەشیعرەکانی فایق بێکەس بۆ منداڵانی کورد).
(فایـق بێكه‌س) شاعیرێکی کورد و کوردستان پەروەری دلێر و بوێر و قسە لە روو بوو، بە کوێرەوەری و مەینەتی ژیا، بەڵام بە سەربەرزی شکۆداری سەری نایەوە. بێکەس لە ساڵی (١٩٣٣) تا ساڵی (١٩٤٨) واتا تا ساڵی کۆچکردنی، مامۆستایی قوتابخانەی سەرەتایی بوو، لە قوتابخانەکانی (بازیان و تەوێڵە و هەڵەبجە و سلێمانی) دا، وانەی بە قوتابیانی کورد وتۆتەوە و فێری سروودی کوردی کردوون رۆحی کورد و کوردستان پەروەری خستۆتە دڵیانەوە.
بێکەس بێجگە لە زمانی کوردی، زمانی عەرەبی و فارسی و تا رادەیەکیش ئینگلیزیشی دەزانی، بە تایبەتیش زۆر بە باشی زمانی عەرەبی دەزانی. چەند هۆنراوەیەکی بە عەرەبی داناوە.
شیعر لای فایق بێکەس پەیامێکی نەتەوەیی بووە. بێکەس ئەوەندەی گەیاندنی ئەو پەیامەی لا مەبەست بووە، کەمتر ئاوڕی لە جوانکاری و لە هونەر و فانتازی شیعر داوەتەوە.. بێکەسی خاوەن شیعری (وەتەن، داری ئازادی، بیست و حەوت ساڵە، سروودی وەتەن ئاواکەی) و بە دەیان شیعری نیشتمانی تر. لە هەموو بوارەکانی شیعردا، شیعری نووسیوە. (لای لایە) یەکی جوانیشی بۆ (شێركۆ) ی کوڕی نووسیوە.
فایق بێکەس لە تەمەنی (٤٣) ساڵیدا، لە رۆژی ( ١٨/ دێسەمبەر/١٩٤٨) کۆچی دوایی کرد. لە گۆڕستانی (سه‌یوان) لە شاری سلێمانی بە خاک سپێرا.
پاش مردنی بە چەند رۆژێ، لە لایەن حکومەتی رەگەزپەرست و کۆنەپەرستی ئەو سەردەمەی عێراق، فەرمانی لە ئیش دەرکردن و گرتنی دەرچووە.
فایق بێکەسی نەمر، منداڵانی کوردیشی لە شیعرە جوانەکانی بێبەش نەکردوون. وەک مامۆستایەک و شاعیرێک، تێکەڵ بە جیهانی پاکی منداڵانی کورد بووە و لە نزیکەوە لە خواست و هـیوا و راز و نیازی پاکیان تێگەیشتووە. لێیان تێگەیشت کە چەند تامەزرۆی شیعری ناسک و سروودی نیشتمانی و چیرۆک و چیرۆکەشیعری جوان و خۆشن. بێکەس تێکڕا (٢٠) شیعر و چیرۆکەشیعر و ئۆپەرێت و سروودی بۆ منداڵانی کوردمان نووسیوە. لەو ژمارەیە (٥) یان چیرۆکەشیعرن. یەک ئۆپەرێتیشی تێدان. کە لە ساڵانی سییەکانی سەدەی رابردوودا نووسیویانی. بە داخەوە کە تەمەنی بێکەس کورت بوو، ئەگینا زۆرتری بۆ منداڵانی کوردمان دەنووسی. منداڵانی کوردمان هەموو رۆژێک، لە کاتی ریزبوونی پێش چوونە پۆلەوە، لە قوتابخانەکانی کوردستاندا، بە ئەوپەڕی رێز و شکۆدارییەوە، بە چڕینی سروودی (خوایە وەتەن ئاواکەی… چەند دڵگیر و شیرینە) یادی شاعیری گەورەی نیشتمان پەروەرمان (فایق بێكه‌س) ی نەمەر دەکەنەوە.
فایق بێکەس لە خۆ تاقیکردنەوەی لە بواری نووسینی چیرۆکەشیعر بۆ منداڵانی کورد سەرکەوتووە.. نووسینی چیرۆکەشیعر بۆ منداڵان، کارێکی هەڕەمەکی و ئاسان نییە، شاعیرێک گەر توانایەکی بەرزی هۆنینەوەی نەبێت و شارەزای بنەماکانی چیرۆکی منداڵان نەبێت، ناتوانێت چیرۆکەشیعرێکی ناسک و جـوان بۆ منداڵان بنووسێت.

دێینە سەر چیرۆکەشیعرەکانی فایق بێکەس بۆ منداڵانی کورد. ئەمانە ناوی هەر پێنج چیرۆکەشیعرەکانێتی (تەمەعکـاری، يەکـێتی، جـووتێ کـۆتر و بۆقـێک، شـێرۆ و مـار، هـەرەوەزی) ئۆپەرێتەکەشی بە ناوی (شـوان و مه‌ڕه‌كـانی) یەوەیە. وەکو نموونە لەم نووسینەماندا، سێ لە چیرۆکە شیعرەکانی و ئۆپەرێتەکەی فایق بێکەس دەنووسین.
شـێرۆ و مـار
شــــــێـرۆ کـوڕێـــکـی چــــاکـە
زۆر بـە رەحـــم و دڵ پــــــاکـە
رۆژێ لـە چـــــلـەی زســـــتـان
مـارێــــــکـی دی لـە کـــــــۆڵان
وا لـە ســــەرمـا ســـڕ بـــــووە
بـە عــــەیـنـی وەک مـــــردووە
زۆری بـــەزەیـی پـيــا هــــــات
وتـی مــن ئـەیـــــدەم نەجـــــات
دەس بەجـێ مـارەی هـەڵگـرت
خـــــێـرا بـۆ مـــــاڵـەوەی بــرد
ئـاگــــرێـکـی بـۆ کــــــــــردەوە
مـارەی گــــــەرم کــــــــــردەوە
ئـەمجــا مـــارەی بـــەد خــــوو
سەرمـای لـە بـەدەن دەرچـــوو
چـاکـــەی لـەبـەرچـــاو نــــەمـا
پـەلامــــاری شـــــــــــێـرۆی دا
کـوڕ دەسـتـی کـرد بـە هــــاوار
بـاوکـەکـــەی کـرد خـەبـــەردار
کـەوتــە فـریـای دەسـت و بـرد
مـارەکــەی لــەت و پــەت کـرد
ئـەمجـارە رووی کـردە شــێـرۆ
وتـی: رۆڵـــە ئـەگـــــەر تــــــۆ
قـسـەی مـن لـە گـوێ بـگـــری
تــووش نــــابـی تـا ئـەمــــــری
“چـــاکـە دەرحــەق کـەســـانـێ
بـکـــــە کـە پــــێـی بــــــزانـێ”
بێکەس لە دوا دێری ئەم چیرۆکەشیعرەدا، بە روونئ مەبەستەکەی نووسیوە.. بە ناوی باوکی شێرۆوە، کە گوێی لە ئامۆژگاری بگرێت و پەند و وانە وەربگرێت و جارێکی تر نەکەوێتە هەڵەوە.. لە دیوانەکەیدا نووسراوە وەرگێڕاوە، ئەماژە بەوەش نەکراوە کە لە چ زمانێکەوە وەریگێڕاوە. بەڵام من ئەم چیرۆکە، بە چیرۆکێکی رەسەنی فۆلکلۆری کوردیمان دەزانم. جارێک بە ناوی (مارەکەی شێخ هۆمەر) ەوە دەیگێڕنەوە، کە لەم چیرۆکەدا مارەکە لە ناو کۆمەڵە دڕکە زییەکدا پەپکەی کردووە، شێخ هۆمەری جووتیار نازانی ماری تێدایە، ئاگر بە دڕەکە زییکەوە دەنێ تا بیسووتێنێ، مارەکە کە گەرمی پێدەگات، خۆی بە شەنەکەی شێخ هۆمەردا هەڵدەواسێ و خۆی بە ملییەوە دەئاڵێنێ، تا پێوەی بدات، رێوییەک دێت و دەبێت بە قازی و شێخ هۆمەر لەو مارە رزگاردەکات و مارەش دەکوژرێت. هەر ئەم چیرۆکە لە دەقێکی تردا (مارەکەی مام هۆمەر)ە، کە لە چلەی زستاندا لە ناو بەفردا، لە سەرما سڕبووە، مام هۆمەر دەیخاتە باخەڵیەوە تا گەرمی بێتەوە. مارەکە کە گەرمی بۆوە، ویستی بە مام هۆمەرەوە بدات. لێرەشدا قازی رێوییەکە و مام هۆمەر رزگار دەکات. مارەکەش دەکوژرێ و سزای بێ ئەمەکی و نیاز خراپی خۆی وەردەگرێت. کەواتە پاڵەوانی ئەم چیرۆکە مام (هۆمەر) ە. بێکەسی نەمر وەکو چیرۆکەشیعر دایڕشتووە، ناوی پاڵەوانەکەشی (شێرۆ) یە، رەنگە فایق بێکەس بۆ خۆشەویستی لە جیاتی ناوی (شێركو) ی کوڕی لە جیاتی ناوی مام، یا شێخ (هومه‌ر) ناوی شێرۆی داناوە. فریاڕەس و قازییەکەشی باوکی شێرۆیە. ئەمەش شتێکی ئاساییە و لە چیرۆکی گەلانی جیهانیشدا، نووسەران چیرۆکێ فۆلکلۆرییان، بە چەند دەقێکی جیاواز نووسیون. بەڵام دەقەکەی فایق بێکەس و دوو دەقەکەی تریش، هەر هەمان ناوەڕۆکیان هەیە. بەدکاریش هەر مارەکەیە، هەمان مەبەستیش دەدەن بە دەستەوە.
مەبەستی ئەم چیرۆکەشیعرە ئەوەیە: نابێ مرۆڤی دڵپاک و چاکەخواز و خۆشباوەڕ و سۆزدار و بە بەزەیی، هێندە بڕوا بە مرۆڤی بەدکار و نیاز گڵاو و نەیار و بێ ئەمەک بکا و بەزەیی پێدا بێتەوە، گەر لە تەنگانەشدا بوو. چونکە ئەو کەسە بەدخووانە کە کەوتە شێنەیی، لە جیاتی سوپاس و پێزانین و پاداشت، بە خراپە و ناپیاوی وەڵامی چاکە و پیاوەتی دەدەنەوە. گەرچی کورد دەڵێ:”هەر چاکە چاکە” ئێمەی کورد لە پاڵ ئەم دروشمەدا زۆر زیانمان لێکەوتووە، دوژمنانی گەلەکەمان، لە کاتی لاوازییان و تەنگانەیاندا، هەمیشە دڵپاکی و خۆشبڕوایی کوردیان قۆستۆنەتەوە. کە کەوتوونەتە شێنەیی و بەهێزبوونە، گەورەترین زیان و زەبر و تاوانیان دەرحەق بە کورد کردوون. بە نامەردی و ناپیاوەتی، پاداشتی پیاوەتی کوردیان داونەتەوە.. بە دەیان نموونەمان لەم بارەیەوە هەیە.
وا دیارە نووسەری رەوانشاد، مامۆستا (مسته‌فا نه‌ریمان) ئاگای لەوە نەبووبێت، کە بێکەس ئەو چیرۆکەشیعرەی نووسیوە. مامۆستا نەریمانیش هەر هەمان چیرۆکی بە چیرۆکەشیعر هۆنیوەتەوە، لە ژمارە (٤)ی گۆڤاری (ده‌نگی گێتی تازه‌) بەرگی پێنجەم، ساڵی سێیەم، لە (١٩٤٦) بە ناونیشانی (رۆڵە: چاکە بۆ نەیار مەکە) بڵاوی کردۆتەوە.
ئەمە چەند دێڕێکە، لە چیرۆکەشیعرەکەی مامۆستا مستەفا نەریمان:
مـارێـــکـی مـەلـعــــوون لـە رۆژێ سـەردا
پـەپـکـەی خـۆی دابـوو لـە دەشـت و دەردا
رێکـەوت مـنـداڵـــێـک لـەوێــوە رۆیـشـــت
کـە چـاوی پـێکـەوت کەمێ لـەلای نیـشـــت
گـرتـیـــە بـاوەشـی گـــەڕاوە بـۆ مــــــــــاڵ
خـسـتـیـە لای ئـاگـر گـەرمی کـرد بە حـــاڵ
مامۆستا نەریمانیش، کۆتایی چیرۆکەشیعرەکەی، هەر بەو مەبەستە کۆتایی پێدەهێنێت، کە سپڵە و خراپەکار کە لێرە (مارەکەیە) نرخی بەدکاری و بێ ئەمەکی خۆی وەردەگرێ و تیادەچێت. مەبەستیش وریاکردنەوەی منداڵانە کە بە ئاگابن لە کەسانی چاکە پێنەزان.
بەڵام پێویستە ئاماژەش بەو راستییەش بدەین، کە هەمان چیرۆک، بە هەمان کۆتایی و مەبەست، یەکێکە لە چیرۆکە ئەفسانەییەکانی (ئێزوپ: ٦٢٠ـ ٥٦٤ پ. ز) ی یۆنانی بە ناوی (جووتیار و مار) ەوەیە. کەڵە ئەفسانەنووسی فەرەنسیش (جان دی لاڤـۆنتین: ١٦٢١ـ ١٦٩٥) ی لە ئێزوپەوە وەری گرتووە و بە چیرۆکەشیعر دایڕشتووە. ژمارە (١٤٩) یە لە چیرۆکەشیعرەکانی لاڤـۆنتین.
میری شاعیرانی عەرەبیش (ئەحمەد شەوقی : ١٨٦٨ ـ ١٩٣٢) کە بە رەسەن کوردە. زۆر سەرسامی چیرۆکەشیعرەکانی (لاڤـۆنتین) بووە و کاری تێکردوون. بەشی هەرە زۆری چیرۆکەشیعرەکانی بۆ منداڵان، لە لاڤـۆنتینەوە وەریگرتوون. بە زمانی عەرەبی بە چیرۆکەشیعرەوە بۆ منداڵانی عەرەبی هۆنیونەتەوە.
تەمەعـکاری
دوو پـشــــیـلـەی جـــووت و رێــــک
هـەســـــتـان و چــــــوونـە جـێـيــەک
بـۆ دزیـــنـی ســـــەلـکـێ پـەنـــــــیـر
کـوتـنـــــە پـیــــــلان و تـەدبـــــــــیـر
وەخــــــتـێ تـەدبــــیـر رێـک خــــــرا
شــــــــوێـن و رێــگــــــــــا دانـــــــرا
چـــــــــوونـە ســــــەری دوو بە دوو
پـەنـــــــیـریـان دەسگـــــــیـر بـــــوو
بـۆ تـەمــــــــــــاع و بـەشـــــــی زۆر
لـێـــیـان بــوو بـە شــــەڕ و شـــــۆڕ
تــــــێـر و پـــــڕ لـە یـەکـیـــــــــان دا
تـاکــــــو هـــــــــێـزیـان لــێ بــــــــڕا
کـــاتـێ تــــەواو مـانــــدوو بــــــوون
شـەرعــیـان بــردە لای مەیـمـــــوون
وتـیـــان ئـەتـکـەیـنـــــــە قــــــــــازی
هــەردووکـــــــــمـان بـکــــــــە رازی
مـەیـمــــوون هـەســـتـا زوو بـە زوو
هـێـنــــــایـە پـێـــــــش تـــــــــەرازوو
پـەنـیـــــــری لـەتــــــــــکـرد بــە دەم
بـەشــــــێ زۆر و بـەشــــــێ کــــــەم
خـستـیـە ئـەم ســەر و ئـەو ســـەری
تـەرازووەکـــــــــەی هـەڵـــــــــــبـڕی
دەســـــتـی کـــــرد بـە کـــــــێـشــانـی
لایــــــــــەک گــــــــرانـی هـــــــــانـی
مـەیـمــــوون قـەپـــــاڵـی لێ گـــــرت
تـا بـە جــــــــارێ کــــــەلـی کـــــــرد
ئـەمـجـا بـچــووک بـوو ســەرکـەوت
ئـــەوەی تـریـشـــــــــــــیـان داکـەوت
لــەم پـاروویـــــەک لـــەو پـــــــاروو
تـا پـەنــــیـری خــــوارد هـەمـــــــوو
پـشــــــیـلـەکــان بـەبــێ بــــــــــــەش
مـانـــــــەوە مــــــــــــات و رووڕەش
خـۆڵاســـــــــەی ئـەم قــســــــــــــانـە
تـەمـاعـــــــــــکـار پـەشــــــــــیـمـانە
ئــەوی بــــــــــەد و نـاڕێـــــــــــــکـە
بـە دڵ نـەفـــــــــرەتـی لـێــــــــــــکـە
بێکەس لە دوو دێڕی کۆتایی ئەم چیرۆکەشیعرەشدا، مەبەستەکەی و پەندوەرگرتنی بە جوانی دیاری کردووە. خۆزگە وشەی (دزی) ی تێدا نەبوایە، چونکە وشەگەلێکی وەک (دزی، درۆی کرد، فێڵێ کرد، کوشتی، هەڵیخەڵەتاند،…) لە ئەدەبی منداڵاندا، بە وشەی نەرێنی دەزانرێن. گەرچی ئەم وشانە رۆژانە لەناو خەڵکیدا بەکاری دەهـێینن و ئاساییە بە لایانەوە.. بەڵام با منداڵان لە منداڵییەوە فێری ئەم وشانە نەبن و پێیان ئاشنا نەبن.
لە چەند دەقێکی ئینگلیزیدا، لە جیاتی وشەی دزی (ده‌ستیان كه‌وت) یا (دۆزیانه‌وه‌) وە، لە بری (دزی) بەکارهێنراون. هەر لە هەندێ دەقی ئینگلیزیدا لە باتی (سەلکێ پەنیر) یش (نانێك) یا (كێكێك) نووسراوە. لە جیاتی بوو به‌ (شه‌ڕیان) (بوو بە هەرایان) یا بوو بە (ناخۆشیان) یا (رێکنەکەوتن) بەکارهێنراون. بەڵام هەمان کۆتایی و مەبەستیان داوە بە دەستەوە. کە ناکۆکی و مشتومڕ و رێنەکەوتن و نەسازان گەمژەییەوە. زیان و پەشیمانی و رووڕەشییان بە دواوەیە. پەشیمانیش بێ سوودە. لایەنی سێیەمیش لەم ناکۆکی و شەڕانە سوود وەردەگرێت.. هەر وەکو چۆن مەیموونەکە کە لایەنی سێیەمە سوودی لە ناکۆکی و رێنەکەوتنی دوو پشیلەکە وەرگرت و سەلکە پەنیرەکەیانی خوارد.
ئەم چیرۆکە یەکێکە لە چیرۆکەکانی ئەفسانەنووسی جیهانی بۆ منداڵان (لاڤـونتین)ە. بەڵام بێکەس بە چیژێکی کوردی و بە شێوازێکی ناسکتر لە لاڤۆنتین دایڕشتووە.

ئایا پێتان وا نییە، کە هەردوو حیزبە دەسەڵاتدارەکەی باشووری کوردستان، وەکو دوو پشیلە دزەکەی سەلکە پەنیرەکەی ئەم چیرۆکەشیعرە نین..؟؟ کە سامانی گەلەکەمانیان دزیون و لەسەر دابەشکردنی مشتومڕ و شەڕ و شۆڕیانە؟ داگیرکەرانی کوردستانیان کردوون بە قازی بە ناوبژیکەری خۆیان! کە ( تورکیا و ئیران و عێراق) ن، ئەوان سەلکە پەنیرە دزراوەکەیان دەخۆن، واتا سامانی دزراوی گەلەکەمان، لە سایەی نۆکەری و خۆدانە پاڵی تورکیا و ئێران و عێراق. سامانی باشووری کوردستان، بە تاڵانی دەبەن و دەیخۆن. رووڕەشیش بۆ هەردوو حیزبە دەسەڵاتدارەکە ماوەتەوە و دەمێنێتەوە.. گوێشیان لە برسێتی و کوێرەوەری و ژیانی سەختی گەلەکەمان نییە.
شوان و مەڕەکانی
شـوان:
مـەڕەکـــــــانـم چــــەنـد جـــــــــوانـن
چـەنـد بـە کـەڵـک و بـەسـەزمــــانـن
بـــڕۆن.. بـــڕۆن.. بـۆ ئـــەو لایـــــە
زۆر لـــــەوەڕی چــــــاکـی تـیـــــایـە
مـەڕوکـان:
لــوورەی گــورگێ دێـتــە گـوێـمـــان
نـزیـــک کـەوتـۆتــــەوە لـێــــــــمـان
ئـەگـەر تـۆ زوو نـەگــەی پـێـــــمـان
ئـەو بـەدخــــووە دێـتــــە رێــــــمـان
شـوان:
لـە لــوورەی ئـەو هـیــچ مـەتـرســن
ئـەگـــەر لــەو گـــــورگـە ئـەپــرســن
وا رای کــــرد و مــــلـی شــــــــکـان
“بـازە”ی دی، رۆیـی و تـێی تـەقـان
مـەڕەکـان:
بـەهـــــارمـان هـــەر بـۆ بـمــــــێـنـێ
خــودا تـۆمــــــــان لـێ نـەســــــێـنـێ
لـە چـــاکـەی تـۆ هــەر دەرنـاچــــیـن
هـەتـــا مــــردن گـــــەردن کـەچــــین
شـوان:
تـاریـــکی داهـــــات و شـــــــــــــەوە
جـا نـۆرەی دۆشـین و خـــــــــــــەوە
ئـەوا ئـەمـڕۆشـــــمـان تـێـــــــپـەڕان
بـچـیـــــــنـەوە بـۆ دێـکـەمــــــــــــان
ئەم ئۆپەریتەشیعرەی فایق بێکەس بۆ منداڵانی قۆناغی باخچەی منداڵان و بو قۆناغی سەرەتاییش لەبارە، ئۆپەرێتێکی کورت و سووک و ئاسانە. منداڵانی کوردمان دەتوانن بە ئاسانی لەبەری بکەن. دەشتوان بە کۆمەڵ ئەم ئۆپەرێتە بکەن بە یارییەکی خۆش. گورگ هێمایە بۆ هاری و زورداری و چاوچنۆکی.. یا مەبەست لە گورگ، دەسەڵاتی زۆردار و ستەمکارە. مەڕيش هێمایە بۆ گەلێکی ژێردەستەی بێ دەسەڵات. کە لەلایەن دەسەڵاتداری زۆردار و ستەمکارەوە سەرکوت و دەمکوت دەکرێ و دەچەوسێنرێتەوە.
فایق بێکەس لە پەرتووکی (القراءة المصورة : خوێندنه‌وه‌ی وێنه‌دار) ئەم ئۆپەرێتەی وەرگرتووە. بەڵام بە تام و چێژێکی کوردییەوە، لە زمانی عەرەبییەوە، وەرگیڕاوە بۆ سەر زمانی کوردیمان. هێندە جوانی هۆنیوەتەوە، هەست بەوە ناکرێت کە وەرگێڕاوبێ.

(*) سوودم لەم سەرچاوانە وەرگرتووە:
١ـ دیـوانی فایـق بێکەس.. محەمەدی مەلا کەریـم.. چاپی دووەم.. سلـێمانی.. ٢٠١١
٢ـ بدایات القصة الشعریة في ادب الاطفال وتطورهـا.. دکتورە طاهـرە داخـل طاهـر.
٣ـ چاوپێخـشانێک بە مێـژووی ئەدەبی منـداڵان.. رەزا شـوان.. کەرکـووک.. ٢٠١٥
٤ـ ئەدەبی منداڵان لە گۆڤاری گەلاوێژ. ئەحمەد سەید عەلی بەرزنجی. سلێمانی ٢٠١٠

رەزا شوان
نەرویـج: ٩/ یوونی/٢٠٢٠

زۆر سەرسووڕهێنەرە
هیچ چریەکم ناڕوا بێ بیرکردنی تۆ

لێوت وەک بادە وایە
هەر رژایە سەر لێوم پێی مەست ئەبم

دەستم دەبێتە پارچەیەک پشکۆ
گەر بکەوێتە ناو تەنووری سینگتەوە

رۆحم دەکەوێتە سەما
کە پەنجەکانم لە گۆی مەمکت ئەخشێ

دەستەکانم کۆترئاسا
لە بەرزاییەکانی سینگتا هێلانە دەکەن

ئیرەیی بە ستیانەکەت دەبەم
چوون دەمی لە مەمکەکانت گیر کردووە

مەمکەکانت دوو جۆگەی سازگارن
حەزەکەم رۆژی سەد جار لێی بخۆمەوە

مەمکەکانت دوو پێکی شیرینن
حەزەکەم رۆژی هەزار جار بینی پێوەنێم

مەمکەکانت دوو گووڵی رەونەقدارن
منیش مناڵێکی لاسار کە ئارەزووی گووڵڕنینم هەیە

حەزەکەم وەک گەڵایەکی رووت
بۆ هەمیشە بوەرێیتە سەر چیمەنی سینگم

تۆ دەریایەکی هێمنی
شەپۆلەکانت ئەوینە و
بێدەنگیت تابلۆ

تۆ ئینجانەیەکی
دڵم وەک گوڵێکی سوور تێتدا رواوە

پێمدەڵێن شیعرەکانت جوانە
بێئاگان لەوەی تۆ لە هەموو شیعرەکانم جوانتری

ئەو تاریکییە ترسناکە ژیانی منە
ئەوەش تۆی بە چرای ئەشقەوە بەرەو رووم دێی

کاتێک وتت خۆشم ئەوێی بۆ هەمیشە
تۆوی پێکەنینت لە پێدەشتی رۆحما چاند

به‌ بولبول بڵێن:
با ئیدی نه‌خوێنێ
ئاوازی ئه‌م قه‌سیده‌یه‌
بوو به‌ فۆسڵ.

به‌ هه‌ڵۆ بلێن :
با هێرش نه‌با
ئه‌م چڕنوکه‌ بوو به‌ ئه‌نفال
بوو به‌ (17)ی شوبات ،
بوو به‌ کاوه‌ گه‌رمیانی و بوو به‌ ڕانیه‌.
‌
به‌ مه‌لا بلێن:
با له وه‌عز گه‌رێ
ئه‌م کوبرای قه‌بره‌ که‌وته‌ سه‌ما

به‌ ئومێد بلێن:
با له‌ده‌رگا نه‌دا
له‌ ده‌رگادان به‌سه‌رچوو.

لە رۆژی یەکشەممەی (١٨/ ئادار/٢٠١٨) دا، كه‌ سوپای دڕنده‌ و خوێنرێژی توركیا و جاشه ئیسلامییە ‌به‌كرێگیراوه‌كانی شاری (عەفرین)ی رۆژئاوای کوردستانیان داگیرکرد، لەو رۆژەوە تا ئەمڕۆ.. چەندین تاوانیان بەرانبەر بە گەلی کوردمان لە شاری عەفەرین و شارۆچکە و گوندەکانی سەر بە عەفرین ئەنجام داون و دەدەن. بە هەزاران کوردی سفیلی ئەم شارە کوردستانییەمان کە جێی هەزاران ساڵەی باوباپیرانیانە، لە ترسی دڕندەیی و بێڕەوشتی و نامەردی سۆپای تورکیا و جاشە بەکرێگیراوەکانیان، شارەکەیان و ماڵ و سامان و زەوەییەکانی خۆیان بەجێهـێشتوون و ئاوارەبوونە و لە ژیانێکی زۆر سەخت و کوێرەوەریدا دەژین. ئەو کوردانەش کە لە عەفرین دا ماونەتەوە، لە لایەن سوپای تورکیا و جاشە بێڕەوشتەکانیانەوە ستەمێکی زۆریان لێدەکەن، تا ئێستا بە دەیان لاوی کوردی بێتاوانیان شەهیدکردوون. بە سەدان لاو و کچ و ژنانی کوردیان بردوون و تا ئەمڕۆش چارەنووسیان نادیارە. دەسترێژیان کردۆتە سەر چەند ژن و کچی کورد، بە ئاشکرا و بێ شەرمانە ماڵ و دوکانەکانی کوردیان دزی و دەدزن، بە زۆرداریش پارە لە خەڵکی عەفرین وەردەگرن. ترس و تۆقینێکی زۆریشیان خستۆنەتە ئەم شارەوە. گەلێ لە شوێنەوارە مێژوویەکانیان وێران کرد و شتە دێرینەکانیان دزی، رووبەرێکی زۆریش باخی زەیتوون و میوە و چەمی ناوچەکەشیان سووتاند، بە زۆریش دەیانەوێ زمانی تورکی بسەپێنن، و لە هەموو شوێنێکيشدا ئاڵای تورکیایان هەڵکردووە.
بە هەزاران ماڵە عەرەبیشیان لە (غـۆته‌ و ئەدلەب و حەما و حومس و دێرزوور) ەوە، بۆ عەفرین هێناون و نیشتەجێیان کردوون و دیمۆگرافیای شارەکەیان گۆڕیوە.
بە شەوانیش لە عەفرین و شارۆچکەکانیدا، هەڵدەکوتنە سەر ماڵە کوردەکان و کوڕ و کچی لاو و هەرزەکاری کورد دەگرن و بێسەر و شوێنیان دەکەن، بۆ ئەوەی کە کورد ناچاربکەن کە عەفرین بەجێبهێڵن. هەموو ئەم پیلانانەش بە ئاگاداری خودی ئەردۆگانی دیکتاتۆر لە لایەن هەواڵگری تورکیا و جاشەکانیانەوە داڕێژراون و جێبەجێیان دەکەن.

رۆژی گرتنی عەفرین رۆژێکی رەشە و پەڵەیەکی قێزەوەنە بە نێوچەوانی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی و نەتەوە یەکگرتووەکان و مافی مرۆڤ و مرۆڤایەتییەوە، تا ئەمڕۆش لە ئاستی تاوانەکانی تورکیا، دەرهەق بە گەلی کوردمان لە عەفرین و لە هەموو شار و شارۆچکە و دێیەکانی رۆژئاوای کوردستان دا، بێدەنگن. بێدەنگیان بووە بە هاندان بۆ ئەردۆگان، بۆ درێژەدان بە تاوانە دڕندەییەکانی و بە نامەردییەکانی دەرهەق بە گەلی کوردمان. رۆژ نییە کە بە قـێزەوترین و بە دڕندەترین و نامەردترین شێوە، سوپای تورکیای رەگەزپەرست و جاشە هاوپەیمانییەکانیان لە شاری عەفرین و لە شارەکانی تری کوردستاندا(جۆرج فلۆید) ێکی کورد شەهید نەکەن. کەچی کەس و هیچ دەوڵەتێک پرۆتیستۆ و شەرمەزاری تورکیا ناکەن.. کە رەگەزپەرسترین و تیرۆرسترین دەوڵەت و رژێم و نەتەوە لە هەموو جیهاندا، دەوڵەت و رژێم و نەتەوەی تورکە. زۆر لە نازییەکان نازیترن. دە رۆژ بەر لە ئێستا، لاوێکی کورد (بارش جاكان) ی تەمەن بیست ساڵانیان، لە شاری ئەنقەرەی پایتەختی تورکیادا تیرۆرکرد.. هەر لەسەر ئەوەی، کە گوێی لە گۆرانی کوردی گرتبوو، زۆر بە نامەردانە، تورکە رەگەزپەرست و توندڕەوەکان بە دڕندەترین شێوە (بارش جاکان) یان تیرۆر کرد. ئایا رەگەزپەرستی و دڕندەیی وا لە کوێی جیهاندا هەیە؟؟
بە پیلان داڕشتن و بە ئاراستەکردنی راستەوخۆی هەواڵگری تورکیا، جاشە ئیسلامییە بەکرێگیراوەکانی بە ناو (سوڵتان موراد) له‌ عەفرین، لە روژی (٢٣/مای/٢٠٢٠) دا، لە گوندی (ده‌روێش) ی سه‌ر به‌ شارۆچكه‌ی (شه‌را) ی سه‌ر به‌ عه‌فرین. ئەم دڕندە بێڕەوشتانە، کچێکی هەرزەکاری کوردیان رفاند، کە ناوی (مەلەک نەبیه خه‌لیل) ه‌ و ته‌مه‌نی (١٦) ساڵە. بێسەر و شوێنیان کرد کەس نەیزانی بکە بۆ کوێیان برد و چییان لێکرد.. تا رۆژی یەکشەمەی رابردوودا (٧/ یوونی/٢٠٢٠) تەرمی کچێکی کوژراوی فڕێدراو لە کێڵگەیەکی گوندی (فێرزی) سه‌ر به‌ شارۆچكه‌ی (ئه‌عـزاز) دۆزرایەوە. کە تەرمی شەهید (مەلەک نەبیە خەلیل) بوو، بەڵام تا ئێستاش هەواڵگری تورکیا خۆی لەم تاوانە گێل دەکا، بە تەرمێکی ناسنامە نەناسراو ناویان بردووە، تەرمەکەشیان برد بۆ مەیتخانەی نەخۆشخانەی شارۆچکەی ئەعـزاز. کە لەژێر دەسەڵاتی سوپای تورکیا و جاشەکانێتی. کە ئەم هەواڵە بڵاوبۆوە. هەواڵگری تورکیا و جاشەکانی سوڵتان موراد، چوونە ماڵی دایک و باوکی مەلەک و هەڕەشەیان لێکردن، کە نابێت بە هیچ کلۆجێک باسی کوشتنی کچەکەیان بکەن و ناشبێ پەیوەندی بە کەسوکاریانەوە بکەن و لەم بارەیەوە قسە بدرکێنن. هەواڵگری تورکیا و جاشەکانی سوڵتان موراد دەیانەوێت بە هەموو شێوەیەک ئەم تاوانەیان بشارنەوە و خۆیانی لێ بێئاگابکەن. هەر ئەو رۆژە هەواڵگری تورکیا، دایک و باوکی مەلکیان برد بۆ مەیتخانەی نەخۆشخانەی شاری عەفرین. بۆ ناسینی تەرمی کچەکیان. لەوێ تەرمی کچێکی لاویان پێشان دابوون، بەڵام ئەوە تەرمی مەلەکی کچیان نەبوو، بەڵکو تەرمی کچە لاوێکی تری کورد بوو، کە نەیان ناسییەوە کە کچی کێیە. هێندەی تر باری دەروونی دایکی مەلەک تێکچوو. چونکە هەواڵگری تورکیا و جاشەکانیان (مەلەک نەبیە) گولەباران کردووە، بۆ ئەوەی نەزانرێ کە چیان بەسەر هـێناوە و بە چ شێوەیەکی دڕندانە و نامەردانەش، کچە کوردێکی هەرزەکاری تەمەن شانزە ساڵانیان تیرۆرکردووە، ویستیان بە زۆرداری تەرمی کچە تیرۆرکراوێکی تر بکەن بە ماڵ بەسەر دایک و باوکی مەلەکەوە.. دوایش کە مەیتی مەلەک لە مەیتخانەی نەخۆشخانەی ئەعـزاز بێ، بۆچی دایک و باوکی مەلەکیان بردن بۆ مەیتخانەی نەخۆشخانەی شاری عەفرین؟! بۆ منداڵێکی ناو بێشکەش بڕوا بەم سیناریۆیەی تورکیای بێڕەوشت دەکات..؟!
رێکخراوی مافەکانی مرۆڤ لە عەفرین، جەخت لەسەر ئەوە دەکەن، کە خێزانەکەی مەلەک هەڕەشەیان لێکراوە و لەژێر چاودێری ئاشکرا و نهێنیدان، گەر پەیوەندی بە هەر کەس و لایەنێک لە ناوەوەی رۆژئاوای کوردستان و دەرەوەدا بکەن، بە دەردی کچەکەیان دەیانبەن و دەیان کوژن. رێکخراوی مافەکانی مرۆڤ لە شاری عەفرین ـ لە دەرەوەی شاری عەفرین دان ـ لە بەیاننامەیەکی بڵاوکراوەیاندا دەربارەی تیرۆرکردنی، مەلەک نەبیە، داوایان لە هەموو رێکخراوەکانی مافەکانی مرۆڤ و مرۆڤایەتی کردوون لە سەرووی هەمووشیانەوە، نەتەوە یەکگرتووەکان و موفەوەزییەی باڵای مافەکانی مرۆڤ، کە رۆڵی مرۆڤایەتی و رەوشتی خۆیان ببینن و فشار بخەنە سەر تورکیا بۆ کۆتایی هێنان بە داگیرکردن و کوشتن و رفاندن و بێسەر و شوێنکردن و ئەنجامدانی تاوان لە دژی گەلی کوردی بێتاوان لە عەفرین و لە رۆژئاوای کوردستاندا.. داواشیان کرد کە بەندکراوەکان، بە تایبەتیش کچان و ژنانی کورد ئازاد بکرێن. خێزانەکەی مەلەک نەبیەش بپارێزن، کە لەژێر هەڕەشەی کوشتندان لە لایەن هەواڵگری تورکیای رەگەزپەرست و جاشە ئیسلامییە بێڕەوشتە بەکرێگیراوەکانیان.
تاوانی تیرۆرکردنی مەلەکی هەرزەکار، نە یەکەمین تاوانی قێزەوەنی تورکیا و جاشە نامەردەکانی تورکیایە، نە دوا تاوانیشیان دەبێت.. ئەردۆگانی رەگەزپەرست، سوپای تورکیا و جاشەکانی سەرپشک کردوون کە هەچ تاوانێک بەرانبەر بەکورد بکەن.
زۆر بە توندی پرۆتیستۆی تاوانی قێزەوەنی تیرۆرکردنی شەهید (مه‌له‌ك نه‌بیه‌ خه‌لیل) دەکەین. هەزارن هەزار تف و نەفرەتیش لە تورکیای رەگەزپەرست و لە جاشەکانیان.
هاوخەمی و ماتەمینیشمان بە خانەوادەکەی (مەلەک) رادەگەیەنین. هیواداریشین ئەو رۆژە نزیک بێت، کە ئەردۆگان و رژێمەکە رەگەزپەرستییەکەی رسوا و بە پەند ببن. ئەردۆگانیش دەبێ ئەوە بزانێ، کە نزیک بێ یا درەنگ، وەکو دیکتاتۆر و ستەمکارە خوێنڕێژە گۆڕبەگۆڕبووەکانی پێشتر، کە چارەنووس و کۆتایی رەش و رسوابوون و
بە پەندبوونی لەوانەی پێشووتر باشتر نابێت.
رەزا شوان
١٠/ یوونی/٢٠٢٠

چ هـه‌ڵـسـانـێـكـی مـه‌ئـیـوسـه
ئـه‌م دانـیـشـتـنـه‌ بـێ مـانـایـه‌؟!
چ هـه‌نـگـاوێـكـی تـوانـا پـڕووكـێـنـه‌
ئـه‌م ڕۆیـشـتـنـه‌ بـێ هـوده‌یـه‌؟!
چ ڕووبـه‌ڕوو بـوونـه‌وه‌یـه‌كـی
هـه‌رزه‌كـارانـه‌یـه‌، ئـه‌م جـه‌نـگـه‌؟!
لـه‌وه‌تـه‌ی خـۆم نـاسـیـوه
ده‌یـه‌هـا ڕێـچـكـۆڵـه‌م ئـه‌زمـووده‌ كـردووه‌
بـۆ گـه‌یـشـتـن بـه‌ قـولانـجـێـك،
كـه‌چـی ئـه‌و. لـه‌ هـه‌ر چـركـه‌یـه‌كــدا
بـســتـێـكـم داگـیـر ده‌كـات،
لـه‌ هـه‌ر چـاو تـرووكـانـێـكــدا
لایـه‌كـی گـونـدی بـوونـم ڕاده‌مـاڵـێ،
لـه‌ هـه‌ر هـه‌نـاسـه‌یـه‌كــدا
هـه‌ره‌س بـه‌ كـێـوی یـه‌قـیـنـم ده‌هـێـنـێ،
ئـه‌و. لـه‌ نـێـوان بــوون و عـه‌ده‌م
شـه‌قـامـێـكـی ده‌زوولـه‌یی و
بـازگـه‌یـه‌كـی پـڕ لـه‌ كـۆسـپـه‌ و
تـاسـه‌یـه‌كـی گـه‌وره‌یـه‌،
گـه‌وره‌ بـه‌ بـارتـه‌قـای گـه‌ردوون
فـره‌ هـێـنـده‌ی داپـلـۆسـیـنـی ڕۆژهـه‌ڵات
بـاریـك بـه‌ قـه‌ت ڕێـچـكـه‌ی كـانـیی،
ئـه‌و. لـه‌بـه‌رده‌م دایـه‌( نـه‌بـات)
بـوێـریی نـه‌بـوو. ئـه‌ژنـۆی نـه‌خـسـتـه‌ سـه‌ر زه‌ویی،
لـه‌ ژووانـی (لالـه‌ خـاوه‌ر)
فـرمـێـسـكـێـكـی جـاویـدانـی. بـه‌ بــا نـه‌دا،
ژیـــــــــــــــــــــــــــــــــــان
بـه‌بـێ ئـه‌و. پـڕ پــڕ ده‌بـێ لـه‌ پـیـریی
بـه‌ نـه‌بـوونـی مـانـدوو ده‌بـێـت لـه‌ بـه‌رده‌وامـیی،
ئــه‌و. دوێـنـیی بـاوكـم
لـه‌ ئـه‌مـڕۆی مـن لـوول ده‌داتـن،
ئـه‌مـڕۆی مـنـیـش…
لـه‌ زه‌رفـی نـامـه‌ی، گـوڵـه‌بـه‌ڕۆژه‌ فـرۆشـه‌كـه‌ی
بـنـدیــواری پــیــره‌ قـه‌ڵا،
ئـه‌و. عـه‌لـلاگـه‌یـه‌كـی بـه‌ ده‌ســـتـه‌وه‌ گـرتـووه‌
بـۆ تـه‌مـاتـه‌ فـرۆشـه‌كـه‌ نــا…
بـۆ كـڕیـاره‌ بـێـتـاقـه‌تـه‌كـه‌ی سـه‌ر گـوفـه‌كـی زیـنـده‌گـیی،
ئـه‌و. ڕیـمـی هـه‌مـوو هـێـڵــه‌كـانــی پـشـكـنـیـوه‌
ڕزگـاریی. شـــۆڕش. شـه‌هـیـدان،
ئـه‌و كـۆڵانـی هـه‌مـوو گـه‌ڕه‌كـه‌كـانــی سـه‌راوبـن كـردووه‌
كـرێـكـاران. مـامـۆسـتـایـان. ڕاســـتـیی،
ئـه‌و. ده‌رگـای هـه‌مـوو خـانـووه‌كـانـی لـه‌ ڕێـسـمـه‌ بـردووه‌
نــانــدیـن. جـزیـریی. ئـاغـابـان،
ئـه‌و. بـه‌ نـاو هـه‌مـوو وه‌رزه‌كـانـدا گـوزه‌ر ده‌كـات
بـه‌بـێ ئـه‌وه‌ی. سـاقـۆی ســپـیی لـه‌بـه‌ر بـكـات
بـه‌بـێ ئـه‌وه‌ی. كـراسـیی سـه‌وز بـپـۆشـێـت
بـه‌بـێ ئـه‌وه‌ی. تـیـشـێـرتـی زه‌رد تـێـهـه‌ڵـكـێـشـێـت
بـه‌بـێ ئـه‌وه‌ی. بـلـووزی ســـووری بـدڕێـنـێـت،
ئـه‌و. نـه‌ فـرمـێـسـكـی هـه‌یـه‌ نـه‌ زه‌رده‌خـه‌نـه‌
نـه‌ سـه‌ره‌تـای هـه‌یـه‌ نـه‌ كـۆتـایی…

سێ پیشله‌ نێره‌ پێكه‌وه‌ ده‌ژیان، گه‌وره‌كه‌یان ناوی میاوبوو ، ناونجییه‌كه‌ مورو بچكۆله‌كه‌ ششه‌.
نه‌نه‌پیره‌یه‌كی ناسراو له‌ مالێكی ئه‌و به‌ری شه‌قامه‌كه‌ ده‌ژیا، پشیله‌كانی بۆ نانخواردنی نیوه‌رۆ بانگهێشت كرد، ئه‌و رۆژه‌ هه‌تاوو رووناك بوو ،پشیله‌كان به‌رانبه‌ر به‌ ده‌رگای ماڵه‌كه‌ی نه‌نه‌پیره‌دانیشتن ، چاوه‌روانی كاتی نانخواردن بوون ، میاو پشیله‌ گه‌وره‌كه‌ی ناویان وتی :

با پێكه‌وه‌ بچینه‌ ناو شه‌قامه‌كه‌ ، ئۆتۆمبیل زۆره‌ ، یه‌كه‌مجار من ده‌رۆم ، گه‌یشته‌ لای ده‌رگاكه‌و ، له‌ بن ده‌رگاكه‌ سه‌ری برده‌ ژووره‌وه‌و ، یه‌كسه‌ر به‌ په‌له‌ به‌ره‌و دووا گه‌رایه‌وه‌.

م …میاو! ئۆتۆمبێل نییه‌ ، ئۆتۆمبێل نییه‌ ، به‌ڵام له‌ناو كه‌پره‌كه‌ی نه‌نه‌پیره‌ سه‌گێكی دڕر هه‌یه‌ !.

ئه‌مجاره‌یان مورر چوو ، له‌ ژێر ده‌رگاكه‌وه‌ به‌ وریایی سه‌یری سه‌گه‌كه‌ی كرد بۆ ئه‌وه‌ی بزانێت چۆن سه‌گێكه‌و ، چۆن چۆنی به‌ملاو به‌ولادا باز ده‌دات.

مور ر ر رر! به‌ بۆچوونی منیش ، وه‌ك میاویش وتی ئه‌و سه‌گه‌ دررو هاره‌.

پشیله‌ پچكۆله‌كه‌ ششه‌ ته‌نها لووتی له‌ په‌نجه‌ره‌كه‌ ده‌برده‌ ده‌ره‌وه‌و ، له‌ سه‌رخۆ به‌ گۆی ئه‌واندا ده‌یچرپاند :

شش – ش- ش! منیش وه‌ك ئێوه‌ ده‌ترسم ، تا ئێستا له‌ هیچ لایه‌ك ، له‌ هیچ جێیه‌ك سه‌گی وازلم نه‌دیوه‌.
له‌ ترساندا چاوه‌كانی داخست و ، به‌ هیچ جۆرێك نه‌یتوانی بجولێته‌وه‌ ، تا ئه‌و دیمه‌نه‌ له‌ ژێر درگاكه‌دا دێته‌ به‌ر چاوت و، كتوپر بۆی راكشا.
هه‌تاوه‌كه‌ ئه‌و ناوه‌ی گه‌رمتر ده‌كرد.
نه‌نه‌پیره‌ چاوه‌روان بوو.
چێشته‌كه‌ ، دیاره‌ ده‌مێكه‌ ساردبووه‌ته‌وه‌….

دووره‌ ئه‌و سه‌گه‌ به‌و جۆره‌ بێت ، پیشله‌ گه‌وره‌كه‌ ئه‌وه‌ی وت و ، له‌ ته‌نیشت ده‌رگاكه‌وه‌ ده‌یمیاواند.

دیاره‌ به‌و چه‌شنه‌ش گه‌وره‌ نییه‌ ، پیشیله‌ ناونجییه‌كه‌ وه‌ڵامی دایه‌وه‌.

پشیله‌ بچكۆله‌كه‌ ششه‌ پرسیاری كردو وتی : ئه‌گه‌ر به‌و جۆره‌ دررو ، به‌و چه‌شنه‌ش گه‌وره‌و ، هه‌روا ترسناكیش نا‌بێت !، لێره‌دا چاوێكی به‌ ئاسته‌م كرده‌وه‌و ، پاشان چاوه‌كه‌ی تریشی كرده‌وه‌و ، به‌ سه‌رسومانه‌وه‌ وتی : به‌ڵێ، گه‌ر ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ راست بن ، ئه‌و سه‌گه‌ وه‌ك بووكه‌شووشه‌ وایه‌ !.

مورر ته‌كانێكیدا . ده‌رگاكه‌ی به‌جێهێشت و وتی :

راسته‌، وه‌ك بووكه‌شووشه‌ وایه‌ ! كه‌ وابوو زۆر ترسناكیش نییه‌!.

پشیله‌ گه‌وره‌گه‌ میاو به‌ره‌و لای ده‌رگاكه‌ چوو، ده‌ستی كرد به‌ مۆره‌مۆرو ، میاو میاوو هاواركردن : ترسناك نییه‌. دررو هار نییه‌ ، وا دیاره‌ تووتكه‌یه‌ !.

هه‌ر هه‌موویان به‌راكردن چوونه‌ ناو شه‌قامه‌كه‌و، خۆیان گه‌یانده‌ كه‌پره‌كه‌ی نه‌نه‌پیره‌و، له‌وێدا چاویان به‌ تووتكه‌یه‌كی بچكۆله‌ كه‌وت. تووتكه‌كه‌ كلكی له‌قانده‌وه‌ بۆ دۆستایه‌تی و به‌خێرهاتنیان.
نه‌نه‌پیره‌ له‌ سه‌ر ته‌ختێك دانیشتبوو، له‌ پێش خۆیداو، له‌ناو قاپێكدا گۆشتی كوڵاوی دانابوو ، نه‌نه‌پیره‌ هه‌رسێ پشیله‌كه‌و تووتكه‌كه‌ی بۆ نانخواردن بانككرد.

10/6/2020

تێبینی :
Юрий Ярмаш – Как трое котят к бабушке в гости ходили*

Ярмыш Юрий Феодосиевич (Ярмиш Юрій Феодосійович) — украинский детский писатель,
**یوری یارماش فێودوسیڤیچ ــ نووسه‌رێكی ئۆكرانییه‌‌ ( ئۆكراینا) چیرۆك بۆ منداڵان ده‌نووسێت ـ له‌ 25/5/1935 له‌ دایكبووه‌و له‌ 23/10/2013 كۆچی دووایی كردوه‌.

دایە گــیان منی مــــــنداڵ
بابە گیان منی مـــــــنداڵ
مافی خۆمە سەربەســت بم
ئاســـــــوودە بژیم لە ماڵ
…
کاری قورســـم پێ مەکەن
لە خوێندنیش دوام مەخەن
بۆ مەبەستێکی خـــــۆتان
منداڵیم لێ تێک مـــەدەن
…
چـــــــونکە دنیای منداڵی
خۆشـــــترین کاتە لە ژین
با بە ئارەزووی خــــۆمان
ئەو خۆشی یە بچــــێژین
…
کاتێک پرسیارێک دەکەم
بۆئەوەیە تێ بگــــــــەم
بە ڕووما ھەڵمەشـــاخێن
وەڵامــەکـــــەم پێ بڵَێن
…
ئەگەر ڕۆژێک لــە ڕۆژان
داوای شتم کــــرد لێتان
تواناتان نەبوو بیکـەن
قەت بەڵێنم پێ مەدەن

٢٠٠٠/٧/١٨

هەتاوەکو نەچووبومە ئەڵمانیا، وامدەزانی ئەوەی پێی دەڵێن هۆلۆکۆس و لەناوبردنی جوولەکان، درۆیەکی گەورەیە کە لە لایەن ئیسرائیلەوە دروستکراوە. لێ کاتێک لە ئەڵمانیا هەندێک کەسی چەپی ئەڵمانی باشـم ناسیی و دواتریش چ لە رێگەی کتێب و چ لە رێگەی فیلم و تیڤییەوە، هەروەها ناسینی کۆمەڵێک برادەری باشی جوولەکە، بۆم دەرکەوت کە من و هەزاران کەسی تر لەم رۆژهەڵاتەدا، بە هەڵە لە حکایەتی لەناوبردنی جوولەکەکان گەیشتووین. دیارە لەمەشدا گوناحی ئێمەی تێدا نییە، چونکە ئێمە لەناو جوگرافیایەکی تەسکدا زیندانی کراوین، هەتاوەکو زمانێکی ئەوروپیش نەزانیت، زۆر کەم شارەزاییت لە بارەی ئەم کارەساتەوە دەستدەکەوێت، چونکە عەرەبەکان بە حوکمی کێشەی فەلەستین و ئیسرائیل، بەهەموو شێوەیەک هەوڵیانداوە، کارەساتی هۆلۆکۆس لەبەرچاوی خەڵكی ناوچەکە بچووک بکەنەوە یان نکوڵی لێبکەن،چونکە ئەوان دەیانەوێت هەمیشە جوولەکە وەکو تاوانبار سەیری بکرێت، ئێمەش لە ژێر کاریگەری ئەو کولتوورە عەرەبی و ئیسلامییەدا بووین، هەربۆیە ئێمەش هەمان هەڵوێستی خراپمان بەرامبەر بەو کارەساتە هەبووە.
بەڵام لە ئێستادا بەهۆی تەکنەلۆژیا نوێوە، هاوڵاتی کورد کەمێک زانیاری باشتر لە بارەی ئەم کارەساتەوە پەیداکردووە، بەتایبەتی لەرووی فیلمەوە، چونکە لە ماوەی پێشوودا کۆمەڵێک فیلمی گەورەی جیهانی ، باسی ئەم کارەساتەیان کردووە.
بەداخەوە لەناو کتێبخانەی کوردیدا، زۆر بەکەمی باسی ئەم کارەساتە گەورەمان کردووە، لێرەشدا نووسەران کەمێک لەم بوارەدا کەمتەرخەم بوون،چونکە ئەوە ئەرکی ئەوانە کە لە بارەی ئەم کارەساتەوە، زانیاری بە خوێنەری کوردی بددەن.
ئێمە لەم هەوڵە بچووکەماندا، دەمانەوێت کەمێک زانیاری لە بارەی ئەو کارەساتە و مەسەلەی چەوسانەوەی جوولەکەکان لە ئەڵمانیا و جیهان باس بکەین، لەهەمانکاتیشدا تیشک بخەینە سەر پرۆسەی هۆلۆکۆس” لەناوبردنی جوولەکەکان” و چۆنێتی دروستبوون و هۆکار و دەرهاویشتەکانی باس بکەین.
بەڵام لە سەرەتادا دەبێت وەکو هەموو رووداوێک یان کارەساتێک، لە رەگوریشەی ئەم کارەساتە بکۆڵینەوەو بە دوای پێشینە مێژووییەکەی چەوسانەوەی جوولەکەکان لە ئەوروپا بگەڕێین، چونکە گەر لە مێژووی چەوسانەوەی جوولەکەکان تێنەگەین، ئەوا ناتوانین بە باشی لە کارەرساتی هۆلۆکس بگەین. لەلایەکی ترەوە پرۆسەی لەناوبردنی جوولەکە لە ئەڵمانیا بە چەند قۆناغێک تێپەڕیوە، سەرەتاش لە رێگەی کۆمەڵێک یاساوە دەستیان کردووە بە دژایەتیکردنیان و پاشان بە لەناوبردنی تەواوەتییان. لەکۆتایشدا باسی دەرئەنجامەکانی ئەم کارەساتە دەکەین.

مێژووی چەوسانەوەی جوولەکەکان

رەگوریشەی جوولەکەکان دەگەڕێتەوە بۆ حەزرەتی پێخەمبەر ئیبراهیم و بە نەوەی ئەو دادەنرێن، ئەو پێخەمبەرەی کە یەکەمین چرای ” تاک خوادیی” راگەیاند و دژی بتپەرستی وەستایەوە. ئەوان باوەڕیان بە پەیامی حەزرەتی پێخەمبەر ” موسا” یە، کە یەکێکە لە پێخەمبەرە مەزنەکان و خاوەنی پەیامێکی پیرۆزی ئاسمانییە کە خۆی لە کتێبی ” تەورات” دا دەبینێتەوە. موسا ئەو پیاوەی کە شۆڕشێکی گەورەی لەدژی فیرعەون کرد، کە خۆی بە خودای سەر زەوی دادەنا، هەرئەمەش وادەکات کە خۆیی و هاوەڵەکانی رووبەروی سزا و راوەدوونان بکەون.
لەپاش دەرکردنیان لە میسر لەسەردەستی فیرعەون، لە ئیسرائیلی ئێستا بەتایبەتی لە ” ئۆرشەلیم، قودس” جێگری دەبن و یەکەمین دەوڵەتی ئیسرائیلی دروست دەکەن. بەڵام پاشان لەسەر دەستی “نەبوخوزنەسر” ئیمپراتۆریەتی بابلی لە ساڵی 606 پێش زاینن،ئەم مەملەکەتە دەرووخێت، لێرەشەوە تراژیدیای گەلی جوولەکە دەستپێدەکات و بەناو جیهاندا بڵاودەبنەوە. یەکەمین کۆچی زۆرەملێش لەسەر دەستی نەبوخوزنەسر ئیمپراتۆری بابلی دەسپێدەکات و بە زۆر لە ماڵو زێدی خۆیان دەردەکرێن و دەیانهێنن بۆ بابل و وەکو کۆیلەی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت.
پاشتریش لەسەر دەستی ئیمپراتۆری فارسی و ئاشووریی و بێزەنتیش، رووبەروی چەوسانەوە زیاتر دەبن، هەتا دەگاتە قۆناغی بڵاوبونەوەی مەسیحی لە ئەوروپا، ئیتر لێرەشەوە تراژیدیاکانی گەلی جوولەکە زیاتر دەبێت.

تراژیدیای جوولەکە لە ئەوروپا لە سەدەی ناڤینەوە تاوەکو هیتلەر

جوولەکان لە ئەوروپادا هەمیشە رووبەروی چەوسانەوەو جوداکاری گەورە دەبوونەوە، هۆکاری ئەمەش زیاتر بۆ جیاوازی ئایینەکەیان دەگەڕایەوە، ئەوان یەکەم کەمینەی ئاینی بوون لە ئەوروپا. لە سەدەکانی ناڤیندا رەوشی ژیانی جوولەکەکان بە تەواوتی خراپ بوو، زۆر لە کار و پیشە لە جوولەکەکان قەدەغەکرا، هەروەها دەستیشکرا بە ستەمکاری لەسەر جوولەکەکان و بەشێکی زۆریشان لەبەر زوڵم و ستەمی مەسیحییەکان، ناچار ئاینی خۆیان بۆ مەسیحی دەگۆڕی.
ئەم چەوسانەوە لەلایەکەوە رەگوریشەیەکی ئایینی هەبوو، چونکە زۆرجار مەسیحییەکان جوولەکەکانیان تاوانبار دەکرد بەوەی، کە ئەوان بوون حەزرەتی مەسیحیان لە سێدارە داوە، دەبێت ئێستا تۆڵەی مەسیحیان لێبکەنەوە، ئەمەش لە کاتێکدا حەزرەتی مەسیح خۆی پێشتر جوولەکە بووە.
هۆکارێکی تریش پەیوەندی بە لایەنی ئابووریەوە هەبوو، جوولەکەکان بە حوکمی ئەوەی بۆیان نەبوو زۆر پیشە و بازرگانی بکەن، ناچار تەنها خەریکی بازرگانیی و ئاڵتون فرۆشی یان پارە بە سوودان بوون ” سووخۆری” بوون، تاڕادەیەکیش بازرگانی زیرەک بوون، ئەمەش وایکرد کە لە تەواوی کۆمەڵگەکاندا بە ڕق و کینەوە سەیریان بکڕێت و هەمووکاتێکیش هەوڵدرا بیانووییەک بدۆزرێتەوە، تاوەکو پەلاماریان بددەن و دەست بەسەر سەروەت و سامانیان بگیرێت. ئەمەش لە زۆربەی وڵاتانی ئەوروپادا دووبارە بۆتەوە.

دادگاکانی پشکین و یەکەمین کۆمەڵکوژی دژی جوولەکە

لەپاش بەهێزبوونی کڵێسای پاپایی و زاڵبوونی هەژموونی بەسەر بەشێکی زۆری کیشوەری ئەوروپا، رۆژ لە دوای رۆژ ژیانی جوولەکەکان خراپتر دەبوو. لە کۆتایی سەدەی 12 دا پاپا “لویسی سێهەم” فەرمانێکی پاپایی دەرکرد، بۆ دروستکردنی دادگاکانی پشكنین، ئەمەش بە بیانووی لەناوبردنی هەندێک بۆچوونی دژە ئایینی کە زیاتر لە باشووری فەرەنسا بزووتنەوەی “کاتار” هێنایە کایەوە.
بەڵام پاشتر لە زۆربەی وڵاتانی ئەوروپا، ئەم دادگای پشكنینە سەریهەڵدا و لە هەموو کاتێکیشدا زیاتر جوولەکەکان دەبوونە قووربانی ئەو دادگایانە، بەڵام لەهەموویان خراپتر دادگاکانی پشكنینی ئیسپانیا بوو.

دادگاکانی پشکنینی ئیسپانیا

لە پاش رزگاربوونی ئیسپانیا لە چنگی عەرەبە داگیرکەرەکان لە ساڵی 1492 ، لە تەواوی مەملەکەتی ئیسپانیا دەستکرا بە راونانی جوولەکەکان، لەوکاتەدا ئەوانیان بەوە تۆمەتبار دەکرد، کە هاوکاری عەرەبە داگیرکەرەکان بوون. هەر لەوکاتەدا پرۆسەی ” پاککردنەوەی خوێنی ئیسپانیا” دەستیپێکرد، کە ئامانج لێی دەرکردنی جوولەکەکان بوو، لە ئەنجامدا نزیکەی 200 هەزار جوولەکە لە ماڵو زێدی خۆیان دەرکران و دەستیشیان گرت بەسەر سەروەت سامانیان. ئەمەش یەکەمین پرۆسەی لەناوبردنی گەلی جوولەکە بوو لە وڵاتێکی ئەوروپیدا.
ئەوەی جێگەی گاڵتەجارییە، ئەم دادگایە تەنها جوولەکە و موسڵمانەکانی نەدەگرتەوە، بگرە ئەوانیشی دەگرتەوە، کە ئایینی خۆیان لە جوولەکەوە کردووە بە مەسیحی، چونکە گوومانیان لەوە هەبوو کە بە تەواوەتی بووبێتن بە مەسیحی.
لە کاتی ئەنجامدانی دادگاکانی پشکنین لە ئیسپانیا و ئەوروپادا، بە چەندین شێوازی نامرۆڤانە و دڕندانە ، ئازاردان و ئەشكەنجەدانیان دژی خەڵکی بێ تاوان دەستپێکرد، تەنانەت لەو قۆناغەشدا، دەتوانین بڵێین قۆناغی ” داهێنانی توانا و تەکنیکی ئازاردان و ئەشكەنجەدانی مرۆڤ دەستیپێکرد. “
ئەم پرۆسەیە هەتاوەکو کۆتایی ساڵی 18 ش بەردەوام بوو. لەمەشدا جوولەکەکان قووربانی سەرەکی ئەو دادگایانە بوون.

دژایەتیکردن و لەناوبردنی جوولەکە لە روسیا

لە روسیا گەورەترین ژمارەی جوولەکەی تێدابوو، ئەمانیش وەکو هەموو جوولەکەکانی جیهان، چەندینجار رووبەروی پرۆسەی لەناوبردن و دژایەتیکردن و ستەمکاری دەبوونەوە، بەتایبەتی لە سەردەمی قەیسەر نیکۆلای دووەم، رووبەروی چەوسانەوەی زۆر بوونەوە، بە پێی ئامارەکان بێت لە نێوان ساڵانی 1881 بۆ 1914 نزیکەی دوو ملیۆن جوولەکە، روسیایان بەجێهێشت و کۆچیان بۆ ئەمریکا کرد.
هەروەها لەناو ئەدەب و فەرهەنگی روسییشدا، هەمیشە پەلامارین دەدرا و زۆرێک لە نووسەرە گەورەکانی روسیاش بۆ نموونە نووسەرێکی مەزنی وەکو دۆستۆیڤسکی، رقێکی گەورەی لە جوولەکە هەبوو، لەبەشێکی زۆری بەرهەمەکانیدا، دژایەتییەکی زەقی جوولەکەی دەکردو وێنەیەکی ناشیرین بۆ دەکێشان.
لەکاتی شۆڕشی ئۆکتۆبەری روسیاشدا، رووبەروی کێشەی گەورەبوونەوە بەتایبەتی لەکاتی جەنگی ناوخۆ و رژێمی ستالیندا، قووربانی زۆریاندا. بەڵام لە هەمووی کارەساتبارتر، داگیرکردنی روسیا بوو لە لایەن ئەڵمانیای نازییەوە، کە وەکو هەموو جوولەکەکانی تری ئەوروپا، رووبەروی ترسناکترین رژێم بونەوەو ژمارەیەکی زۆریان لە ئوردوگا زۆرەملێکان و جەنەگەکاندا، گیانیان لە دەستدا. هەروەها لەسەردەمی یەکێتی سۆڤێتیشدا، بە چاوی گوومانەوە سەیردەکران و بە سیخووری ئەمریکا و ئیسرائیل دادەنران.

مێژووی دژایەتیکردنی جوولەکە لە ئەڵمانیا

زۆرکەس دەپرسێت، بۆچی ئەڵمانەکان ڕقیان لە جوولەکە بووە؟ یان بۆچی دەستیانکرد بە پاکتاوکردن و لەناوبردنیان؟ دیارە بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە پێویستیمان بە زۆر کتێب دەبێت، بەڵام ئەوەی گرنگە لێرەدا بیڵێین ئەوەیە، پرۆسەی لەناوبردنی گەلی جوولەکە لە ئەڵمانیا، پێشخانێکی مێژوویی گەورەی هەیە، کە لە ناو ئەدەب و فکر و فەرهەنگ و مێژوویی ئەڵمانیدا، پانتاییەکی گەورەی هەیە. هەروەها پرۆسەی دژایەتیکردنی جوولەکە تەنها لە سایەی حوکمی هیتلەر دەستیپێ نەکردووە بەڵکە مێژووییەکی زۆر کۆن تری هەیە.
دژایەتیکردنی جوولەکە لە مارتین لۆتەر کینگەوە بۆ ئادۆلف هیتلەر
وەکو هەموو وڵاتەكانی ئەوروپا، لە ئەڵمانیاش دژایەتیکردنی جوولەکە، رەگوریشەیەکی مێژووییی هەیە. لە کاتێکدا مارتین لۆتەر کینگ( 1483/1546) چرای ریفۆرم و چاکسازی دژایەتیکردنی حوکمی ستەمکارانەی پاپای راگەیاند، کەچی خۆشی لە پاپا خراپتر دژایەتی جوولەکەکانی دەکرد.
لە ساڵی 1540 واتە بە شەش ساڵ پێش مردنی لە وتارێکیدا بەمشێوەیە دژایەتی جوولەکەکان دەکات :
” جوولەکەکان کەسانی مووشەخۆر و خائینن، هەربۆیە پێویستە سیناگۆکەکانیان ” کڵێسا” ماڵ و قووتابخانەکانیان بسووتێنرێت و کۆمەڵگە، لێیان پاکبرێتەوە”
واتە مارتین لۆتەر بە پێنچ سەد پێش هیتلەر داوای سووتاندنی جوولەکەکانی کردووە. ئەمەش لە کاتێکدا ئەم کابرایە چرای رزگاریخوازیی و عەدالەت و دژایەتیکردنی ستەمی پاپایی هەڵکردووە.

نووسەر و فەیلەسووفانی ئەڵمانیا و جوولەکە

لە ئەڵمانیادا کۆمەڵێک فەیلەسوفی مەزن لە دایک بوون کە لە بواری فکر و فەلسەفەدا داهێنانی مەزنیان کردووە، زۆرجاریش بە حوکمی بوونی فەیلەسووفی زۆر، ئەڵمانیا بە وڵاتی فەیلەسووفان دادەنرێت.
ئەم فەیلەسووفانەش لە رێگەی کتێب و وتارەکانیانەوە، کاریگەریان بەسەر کۆمەڵگەی ئەڵمانی و جیهانیش هەبووە. دیارە لەناو ئەم فەیلەسووفانەشدا، بەشێکی زۆریان دژی جوولەکە بوون لە پێش هەموویانە نیتچە، هایدگەر ،هتد.
نیتچە پێی وابوو کە جوولەکە فکری ئەوروپی و جیرمانی پیسکردووە، چونکە ئەوان هەڵگری رۆحێکی ترسنۆکانە بوون، ئەمەش دوورە لە رۆحی شەڕەنگێزی و سوارچاکی جێرمانیی.

یەکەم جاڕدانی لەناوبردنی جوولەکە

لە سەدەی نۆزدەهەمەوە ئیتر بەشێوەیەکی ئاشكرا، رۆژ لە دوای رۆژ دژایەتیکردنی جوولەکە بووە بەشێک لە بیرکردنەوەی نووسەران و بیرمەندانی ئەڵمانیا، لە ساڵی 1879 بۆ یەکەمجار لە لایەن Friedrich Wilhelm Adolph Marr فریدریش ئادۆلڤ مار،جاڕی لەناوبردنی جوولەکەکان کرا، ئەوەش کاتێک کتێبی ” Der Weg zum Siege des Germanenthums über das Judenthum رێگای سەرکەوتنی جێرمانییەکان بەسەر جوولەکەکان ” ئەوەی جێگەی سەرنجە فریدریش ئادۆلڤ مار، کەسێکی چەپی ئانارشیستی توندڕەوبوو، هەرچەندە دەبوایە چەپەکان دژی راسیزم بن، بەڵام ئەم نووسەرە لەو کتێبەیدا داوای تەفروتوناکردنی جوولەکەکانی ئەڵمانیا دەکات و بە هۆکاری نایەکسانی دایدەنان.

رۆڵی ئایدلۆژیا بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان

وەکو پێشتر وتمان لە سەدەی هەژدە و نۆزدە بە دواوە، ئیتر دژایەتیکردنی جوولەکە بووە، بەشێک لە بیرکردنەوەو بەرهەمی نووسەرانی ئەوروپا. لەمەشدا فکر و ئایدۆلۆژیا رۆڵێکی خراپی گێڕا، بۆ نموونە لای ئەو کەسانەی کە باوەڕیان بە فکری لیبڕالیزم و سەرمایداری هەبوو، جوولەکەکان وەکو کۆمۆنیست سەیر دەکران، چونکە بەشێکی زۆری سەرکردەی رەوتە چەپەکان جوولەکە بوون لەسەرو هەمووشیانەوە کارل مارکس، کە بە رابەری کۆمۆنیزم دادەنرێت. هەروەها چەپ و کۆمۆنیستەکانیش، دژی جوولەکە بوون، چونکە پێیان وابوو جوولەکە هەڵگری فکری سەرمایەدارییە، چونکە زۆربەی سەرمایەدارەکانی ئەوروپا، جوولەکە بوون. لە هەمانکاتیشدا هەڵگری فکری ئاینیش دژی جوولەکە بوون، چونکە ئەوانیان بە هەڵگری فکری ئیلحاد دادەنا، چونکە بەشێک لە فەیلەسووفە ماتریالیستەکان، جوولەکە بوون، هەروەها لە رووی ئاینیشەوە، جوولەکە بە دوژمنی مەسیحییەکان سەیر دەکران.
بەمشێوەیە بۆمان دەرەدکەوێتکە ئایدۆلۆژیا رۆڵێکی ئێجگار نێگەتیفی لە پرۆسەی لەناوبردنی گەلی جوولەکە بینی.

هاتنە سەرکاری هیتلەر و نازییەت

راستە گەلی جوولەکە چەندینجار لە سەردەستی حکومەتە یەک لە دوا یەکەکانی ئەوروپا و رۆژهەڵات، رووبەروی لەناوبردن بوونەتەوە، بەڵام هیچ کاتێک بەو شێوەیەی سەردەمی نازیەت، رووبەروی لەناوبردن و کارەسات نەبوونەتەوە، بگرە لەو کاتەدا نەک جوولەکەی ئەڵمانیا، بگرە لە تەواوی ئەوروپادا، رووبەروی لەناوبردنی یەکجارەکی بوونەوە. هیچ کاتێک بەو شێوەیە “بوونی” جوولەکە لە ئەوروپا و جیهان، رووبەروی نەمان نەبۆتەوە. لە هەمانکاتیشدا هیچ رژێمێکی جیهانیش، بەو شێوەیەی نازییەکان، دوژمنی جوولەکە نەبووەو لەناوی نەبردوون.
نازییەکان لە ماوەی حوکمڕانیاندا زیاتر لە 2 هەزار یاسای دژە جوولەکەیان داڕشتووە، بەناوبانگترینیان یاساکانی ” نوریبێرگ ” کە لە 15 سێپتەمبەر 1935 دا، پرۆژە یاسای نوربێرگ دەرچوو، کە بریتییە لەناوبردنی تەواوەتی جوولەکەکان لە ئەڵمانیا. دوایی بە درێژیی باسی ئەم پرۆژە یاسایە دەکەم، کە وەکو بنەمای سەرەکی بووە بۆ پرۆسەی لەناوبردنی گەلی جوولەکە لە ئەڵمانیا و جیهان.

بۆچی نازییەکان دژی جوولەکە بوون؟!

دیارە ئەمە پرسیارێکی گرنگ و پڕ بایەخە، هەتاوەکو ئێستاش مێژوونوسان و چاودێرانی سیاسی بە دوایدا دەگەڕێن، بەڵام دەتوانین لەم خاڵانەی خوارەوە کورتی بکەیەنەوە:

1. فکری راسیزم
   نازییەت لەسەر بنەمای فکری راسیزمی ئەوروپی دارێژراوە، کە پێی وایە رەگەزی ” ئاری و سپی پێست” باشترین و زیرەکترین و ئازاترین رەگەزی مرۆڤایەتییە، تەواوی رەگەزەکانی تری مرۆڤایەتیش بە تایبەتی ” جوولەکە، خەڵکانی غەیرە ئەوروپی ” لە خوار پلەی مرۆڤییەوەن و لەناوبردنیشیان بە کارێکی باش سەیر دەکات. دیارە ئەمەش مێژوویەکی دێرینی لەناو فکری ئەوروپیدا هەیە، بەتایبەتی لە پاش هەڵمەتی کۆڵۆنیالیزمی ئەوروپی، ئەمجۆرە فکرە راسیزمە نەک لە ئەڵمانیا بگرە لەتەواوی ئەوروپادا، زاڵ بووە.
2. لایەنی ئابووری
   هۆکارێکی تری ئەم دژایتییەش دەگەڕێتەوە بۆئەوەی کە هەمیشە وەکو پێشتریش باسمانکرد، یەکێک لە هۆکارەکانی پەلاماردانی جوولەکەکان، پەیوەندی بە داگیرکردنی سەرەوت و سامانی جوولەکەکانەوە هەبووە. لەئەڵمانیا هەمیشە جوولەکەکان رۆڵی بەرچاویان لە ژیانی ئابووریدا هەبووەو کەسانی بازرگان و دەوڵەمەند و خاوەنی کۆمپانیای گەورە بوون، ئەمەش وایکردووە، هانی نازییەکان بدات، کە دەست بەسەر سەروەت و سامانی جوولەکەکان بگرن ، هۆکاری ئابووریش ، کاریگەری گەورەی هەبووە بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان.
3. دژایەتیکردنی کۆمۆنیست
   دیارە لەوکاتەدا جیهان بە گشتی و ئەوروپا بەتایبەتی بەسەر دوو فکری دژ بەیەک دابەشبوو بوو، کە ئەویش فکری سۆسیالیزم کە یەکێتی سۆڤێت رابەری دەکرد، لەگەڵ فاشیزم و نازیەت کە ئەڵمانیا و هیتلەر رابەرێتی دەکرد، لە ئیتالیا مۆسۆلینی فاشیست و ئیسپانیاش فرانکۆی دیکتاتۆر حوکمی دەکرد، لە تورکیاش کەمالیستە فاشیستەکان بوون. هەمیشە نازییەکانیش فکری کۆمۆنیست و بەلشەفیزمیان وا پیشانی خەڵکی دەدا، کە فکرێکی جوولەکەیە، چونکە بەشێکی زۆری سەرکردەکانی رەوتی کۆمۆنیستی و بۆلشەفییەکان، جوولەکە بوون. ئەمەش هۆکارێکی تری ئەو دژایەتییە بوو.
4. ئایین
   وەک پێشتریش ئاماژەم پێکرد، ئایینی مەسیحی رۆڵی بەرچاوی هەبوو لە دژایەتیکردنی جوولەکەکان، زۆرێک لە زانا ئایینیەکان، جوولەکەکانیان بە دوژمن دادەنا لەسەرو هەمووشیانەوە مارتین لۆتەر کینگ، هەروەها کڵێسای کاتۆلیکیش پشتگیری نازییەکانی دەکرد و دژی جوولەکەش بوو.

   پانۆرامای دژایەتیکردن و لەناوبردنی جوولەکە

   دیارە لەگەڵ دەستبەکاربوونی هیتلەرەوە لە 30،01.1933 هەتاوەکو کۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی لە ساڵی 1945، پرۆسەی لەناوبردنی جوولەکە بەردەوام بوو. لێرەدا هەوڵ دەدەین بە کورتی باسی گرنگترین رووداوە گرنگەکان بکەین، بۆئەوەی بە باشی لە چۆنێتی بەرێوەچوونی ئەو پرۆسەیە تێبگەین.

   ئادۆلف هیتلەر دەبێتە راوێژکاری ئەڵمانیا

   لە 30.01.1933 ئادۆلف هیتلەر دەبێتە راوێژکاری ئەڵمانیا، ئەم رۆژەش یەکێکە لە رۆژە ناخۆش و کارەسات ئامێزەکانی جوولەکە لە ئەڵمانیا و جیهان، چونکە لێرەوە پیاوێکی دڕندە دەسەڵات لە یەکێک بەهێزترین وڵاتی ئەوروپا دەگرێتە دەست، کە پاشتر بە زەبری هێزی سەربازی، هەموو ئەوروپاش دەگرێت و ژیانی جوولەکەش دەکاتە دۆزەخێکی گەورە. هاتنە سەرکاری هیتلەر، سەرەتای کارەساتە گەورەکەیە.

   سوتاندنی ” رایشتاگ ” پەرلەمان

   هیتلەر و پارتەکەی هیچ باوەڕیان بە دیموکراتی نەبوو، بگرە بۆ ئەوان دیموکراتی تەنها پردێک بوو بۆ گەیشتن بە دەسەڵات، ئەوان هەموو پارتەکانی ئەڵمانیایان بە دوژمنی خۆیان دادەنا. نازییەکان تەنها مانگێکیش بەرگەی دیموکراتیان نەگرت و هەوڵی لەناوبردنی ئەو پردەیان دا، کەپێیدا پەڕینەوە بۆ دەسەڵات. لە 27.02.1933 واتە تەنها 27 رۆژ دوای دەسەڵات گرتنە دەستی هیتلەر، نازیەکان “رایشتاگ، پەرلەمانی ئەڵمانیا ” سوتاندیان، ئەمەشیان کردە بیانوییەک بۆ تاوانبارکردنی گەورەترین دوژمنیان کە پارتی کۆمۆنیست بوو، نازییەکان، کۆمۆنیستەکانیان بە سوتاندنی پەرلەمان تاوانبار کرد، ئەوەبوو بۆیەکەمجار دەستیانکرد بە هەڵمەتێکی راونان و دەستگیرکردنی بەشێکی زۆری ئەندام و لایەنگرانی پارتی کۆمۆنیست، ئەمەش سەرەتای هەڵمەتی راونانی نەیارانی نازیی بوو، دواتر خەڵکی تریشی گرتەوە.

   قەدەغەکردنی پارتی کۆمۆنیست

   هەر لە سەرەتاوە هیتلەر لە هەموو لێدوانەکانیدا، دەیوت: ” دوژمنی یەکەمی نازییەت، کۆمۆنیستە”. کاتێکیش هاتە سەر دەسەڵات، یەکەمین کاریان، دانانی پیلانێکی تۆکمە بوو بۆ راونان و دەستگیرکردنی کۆمۆنیست و چەپەکان بوو. ئەوەبوو بە فەرمی لە 8.3.1933 پارتی کۆمۆنیستی قەدەغە کرد و کەوتە راونانی ئەندام و لایەنگرانی پارتی کۆمۆنیست. لەوکاتەدا پارتی کۆمۆنیست 81 ئەندام پەرلەمانی هەبوو، ئەوانیشیان دەستگیر کرد. هەڵمەتی رەشبگیریی و راونان کەسانی چەپ و کۆمۆنیتس هەموو ئەڵمانیان گرتەوە. ئیتر لێرەوە نازییەکانی رووی راستەقینەی خۆیان دەرکەوت، لێرەشەوە هەڵمەتی لەناوبردنی نەیارانیان، بووە بەرنامەی سەرەکییان. هەربۆیە زۆرێک لە مێژوونوسەکان دەڵێن: سەرەتای کۆمەڵکوژی نازییەکان بە کۆمۆنیستە ئەڵمانیەکان دەستیپێکرد.

   دانانی یەکەمینئۆردووگایزۆرەملێ

   لەگەڵ دەستبەکاربوونی نازییەکان، چۆنێتی دەستگیرکردن و ئازاردان و ئەشكەنجەدان و کوشتنی نەیارانیان، بەرنامەی سەرەکیان بوو. سەرەتای ئەم بەرنامەشیان بە کۆمۆنیستەکان دەستیان پێکرد، کاتێک کە دەسەڵاتیان گرتە دەست، یەکسەر دەستیانکرد بە راونان و دەستگیرکردن، هێندە خەڵکیان دەستگیرکرد، کە زیندانەکان پڕکرابوون، بۆیە بۆیەکەمجار بیریان لە دروستکردنی “ئۆردووگایزۆرەملێ یان زیندانی گەورە” کردەوە، یەکەمجاریش ئەمئۆردووگای کوشتنن و ئەشکەنجەدانەیان، بۆ کۆمۆنیستەکان دانا، دواتریش جوولەکە و خەڵكی تریش بوونە میوانی ئەمئۆردووگایمەرگهێنە.
   ئەوەبوو لە 20.3.1933 ، لە شارۆچکەی داخاو لە نزیک میونشن لە باشووری ئەڵمانیا، یەکەمینئۆردووگایزۆرەملێی گەورەیان دروستکرد، کەپاشتر ناویئۆردووگای” داخاو” یان لێنا، کە ئەمیش ناوبانگێکی زۆر خراپی وەکو ئاوسشڤیتس هەبوو. ئەمەش سەرەتایەک بوو بۆ دورستکردنی ئورودگای هاوشێوەی، بۆ دوژمنانی تری نازیەت، لە پێش هەمووشیانەوە جوولەکەکان.

   دەسەڵاتی رەها

   خاڵێکی گرنگی تر کە زۆرێک لە مێژوونوسانی ئەڵمانیا و جیهانیش بە سەرەتای دەسەڵاتی دیکتاتۆری هیتلەری دادەنێن، بەخشینی دەسەڵاتی رەها بە هیتلەر و حکومەتەکەی لە لایەن پەرلەمانەوە. لە 23/3/1933 پرۆژە یاسای ” Ermächtigungsgesetz” لەلایەن پەرلەمانی ئەڵمانیاوە بە زۆریەنی دەنگ پەسەند کرا، تەنها سۆسیال دیموکراتەکان دژی ئەم یاسایە وەستانەوە. بە پێی ئەم پرۆژە یاسایە بێت، هیتلەر و حکومەتەکەی دەسەڵاتی تەواویان پێ بەخشرا کە یاسا و سیاسەتی حکومی بگرنە بەر، بەبێ ئەوەی بگەڕێنەوە بۆ پەرلەمان و سەرۆکی وڵات، ئەمەش مانای بەخشینی دەسەڵاتی دیکتاتۆری بوو بە هیتلەر، یان وەکو مێژوونوسان دەڵێن : مەدالیایەک وا بوو، کە لە لایەن پەرلەمانتارە ئەڵمانەکانەوە کرایە ملی هیتلەرەوە. ئیتر لێرەوە هیتلەر دەسەڵاتی تەواوەتی وەرگرت، بووە میرغەزەبی ئەڵمانیا و ئەوروپا. دەتوانم بڵێم سەرەتای هەموو کارەساتەکانی ئەوروپاو جیهان، لەم بڕیارەی پەرلەمانی ئەڵمانیاوە دەستیپێکرد.

   یەکەمین هەوڵ و پەلاماردانی جوولەکە لە لایەن نازییەکانەوە

   لەپاش کۆمۆنیستەکان ئینجا هیتلەر و نازییەکان، کەوتنە گیانی دووەم دوژمنیان کە ئەوانیش جوولەکەکان بوون. سەرەتای هەڵمەتی لەناوبردنی جوولەکە بە سیاسەتی ” “Boykott-Aktionen”، بایکۆت ئەکسیۆن” دەستیپێکرد، لە 1.4.1933 ، ئەم هەڵمەتە دەستیپێکرد. مەبەست لەم سیاسەتە، بایکۆتکردنی هەموو شتێکی جوولەکە بوو، لە دوکان و بازاڕ و شـمەک، دواتریش بایکۆتکردنی دکتۆر و پارێزەری جوولەکەی گرتەوە، ئەمەش بەسەرەتای دەستپێکردنی سیاسەتی راسیزمانەی هیتلەر لە دژی جوولەکە دادەنرێت.

   دەرکردنی کارمەندی جوولەکە لە دەزگاکانی دەوڵەت

   دووەمین سیاسەتی راسیزمانەی هیتلەر بە دەرکردنی کارمەندە حکومییە جوولەکەکان دەستیپێکرد،لە 7.4.1933 واتە هەفتەیەک پاش سیاسەتی “Boykott-Aktionen”،بایکۆتکردن، ئینجا دەستی بە پاکتاوکردن و دەرکردنی جوولەکەکان لە دامودەزگا حکومییەکان دەستیپێکرد. لێ ئەوەی سەرنجە، هەر لەپاش دەرکردنی جوولەکە، ئینجا دەستیکرد بە دەرکردنی نەیارە سیاسییەکانی لە پێش هەموویانەوە” کۆمۆنیست و سۆسیال دیموکراتەکان” کە لە ناو دامودەزگا حکومییەکاندا رۆڵیان هەبوو. بەمەش هەموو دەنگێکی ناڕەزایی لەناو ئەڵمانیادا لەناوبرد و رێگا خۆشكرا، بۆ گرتنە بەری، سیاسەتی راسیزمانە بەرامبەر بە جوولەکە و هەموو گەلانی تری ئەوروپا.

   رێگرتن لە چوون بۆ لای دکتۆری جوولەکە

   هەمیشە سیاسەتەکانی فاشیست و راسیزمانە، مۆرکێکی شێتانەی پێوە دیارە، هۆکەشی ئەوەیە ئەوان تەنها بیریان لە دژایەتیکردن و لەناوبردنی نەیارانیان دەکەنەوە بەهەموو شێوەیەک، لە درێژەی سیاسەتە راسیزمەکانی نازییەکان، لە 22.4.1933 سیاسەتی رێگرتن بوو لە خەڵكی بۆئەوەی سەردانی دکتۆری جوولەکە بکەن. دیارە جوولەکەکانی ئەڵمانیا بەشێکی زۆریان خوێندەوار بوون و کۆمەڵێک پیشەی گرنگی وەکو پارێزەریی و دکتۆری زۆریان هەبوو، بەڵام نازییەکان چاویان بەهیچ شێوەیەک جوولەکەی نەدەبینی، بۆیە هەموو شتە جوانەکانی ئەوان، لای ئەوان ناشیرین بوو.

کتێب سووتاندن

لە 10.5.1933 نازییەکان لە سەعات 10 شەو نزیکەی 70 هەزار ئەندام و لایەنگری خۆیان لە مەیدانەکانی بەرلین کۆکردەوەو نزیکەی 20 هەزار کتێبیان سووتاند. دەستیانکرد بە هەڵمەتی سووتاندنی ئەو کتێبانەی کە لەگەڵ بیر و هزری نازیەت نایەتەوە، لە پێش هەموویانەوە هزری سۆسیالیزم وکۆمۆنیزم و دیموکراتی و لیبڕاڵی. هەروەها کتێبی هەموو ئەو نووسەرانەش کە جوولەکە بوون.
جێگەی ئاماژەیە لە سەدەی نۆزدەدا واتە سەدەیەک پێش هاتنی نازییەکان، شاعیری ناسراوی ئەڵمانیا ” هاینریش هاینە ” 1797 لەدایک بووەو 1856 کۆچی دواییکرد” لە وتەیەکیدا دەڵێت: لەهەرشوێنێک کتێب بسووتێنرێت، پاشتر مرۆڤیش دەسووتێنرێت”. ئەم وتەیەی ئەم شاعیرە ئەڵمانیییە لەگەڵ نازییەکان راست دەرچوو، لێ کێشەکە لەوەدابوو، لەوکاتەدا ئەڵمانەکان گوێیان بۆ شاعیرە مەزنەکەیان نەگرت، بەڵکە گوێیان تەنها وتە و قسەکانی هیتلەر و پیاوەکانی دەبیست.

لەناوبردنی جوولەکە لەناو کوولتوری ئەڵمانیا

نازییەکان پێش ئەوەی بیر لەناوبردنی جەستەیی جوولەکەکان بکەنەوە، بە هەوڵی لەناوبردنی جوولەکەیان لەناو کوولتوری ئەڵمانیا دەستپێکرد، هەمیشە جوولەکەکان لە بواری ئەدەب و فکر و فەلسەفە و هونەر و موزیک و سینەمادا رۆڵی بەرچاویان هەبوو، ئەمەش بە دڵی نازییەکان نەبوو. هەربۆیە لە 22.9.1933 پرۆسەی لەناوبردنی جوولەکە لەناو کولتووری ئەڵمانیا دەستیپێکرد. خوێندنەوەی کتێب و نووسینی جوولەکە، فیلمی سینەمایی، شانۆ، موزیک و گۆرانی، هەموو شتێکی هونەری کە سیمای جوولەکە پێوە بوایە، قەدەغەکرا، ئەمەش قۆناغێکی ترسناکی تری پرۆسەی پاکتاوکردنی جوولەکە بوو لە ئەڵمانیا.

جیاکردنەوەی منداڵانی جوولەکە لە ناو قووتابخانەکان

یەکەمین کاری راسیزمەکان، گرتنەبەری سیاسەتی جوداکارییە، یان وەکو دەڵێن سیاسەتی ” ئێمە و ئەوان” بوو، نازییەکانیش بەم سیاسەتە دەستیانپێکرد. لە 10.9.1935 نازییەکان بڕیاریاندا کە لە قووتابخانەکان و زانکۆ و پەیمانگەکان، سیاسەتی جیاکاری رەگەزی پێڕەو بکەن، ئەوانەی ئەڵمانی رەسەن نین، دەبێت جیابکرێنەوە، ئامانجی سەرەکیش جیاکردنەوەی منداڵ و خوێندکارە جوولەکەکان بوو. ئەمەش سەرەتای سیاسەتی جوداکاریی بوو.

یاساکانی نورنبێرگ

لە 15.9.1935 لە شاری نوربێرگ کە یەکێک بوو لە مۆڵگەکانی بیری نازیەت، یاساکانی ” رەگەزی ئەڵمانی” دانرا. ئامانج لەم سیاسەتانەش پاکردنەوەی خوێنی ئەڵمانی بوو لە ناو ئەڵمانیا، مەبەستی سەرەکیان جوولەکەکان بوو. بە پێی ئەو یاسایانە، نەدەبوو هیچ ئەڵمانییەک خێزان لەگەڵ جوولەکە دروست بکات، نابێت بە هیچ شێوەیەک تێکەڵاوییەک لەنێوان رەگەزی ئەڵمانیی و جوولەکە هەبێت . پاشتریش رایش تاگ ” پەرلەمان” رەزامەندی لە سەر یاساکان دەربڕی و بوو بە یاسای دەوڵەت.
ئەوەی جێگەی خۆشحاڵییە دواتر لەپاش رووخانی رژێمی نازی، لەم شارەدا، بەرپرسە گەورەکانی رژێمی نازی، دادگایی کران کە دواتر بە ” نوربێرگە پرۆسێس” دەناسرێت.

دەرکردنی ئەو کارمەندانەی کە خێزانیان جوولەکەیە

جوولەکە بووبوە مۆتەیەک بەسەر گیانی نازییەکانەوە، هەرشتێک بۆنی جوولەکەی لێبهاتایە، ئەمان زۆر شێتانە دەکەوتنە دژایەتیکردنی. یەکێکی تر لە سیاسەتە شێتانەکانیان دژی جوولەکە، لە 27.1.1937 دا، سیاسەتی دەرکردنی ئەو کارمەندانەی کە خێزانیان جوولەکەیە دەرکرد. هەرکەسێک مێرد یان ژنەکەی جوولەکە بوایە، لە دامودەزگا حکومییەکان دەردەکرد.

ئورودوگای زۆرەملێی بوخنڤالد

نازییەکان ئەڵمانیایان کردبووە زیندانی گەورە بۆ جوولەکە و نەیارانیان. دروستکردنی زیندانی گەورەوئۆردووگایزۆرەملێ، بووبوە سیما و ئامانجی سەرەکی سیاسەتەکانیان، دەتوانم بڵێم نازییەکان لە رووی دەروونییەوە زۆر نەخۆش بوون و کەسایەتی سادییان هەبوو، جێژێکی زۆریان لە ئازارادن و ئەشکەنجەدانی نەیارانیان دەبینی. لە 16.10.1937ئۆردووگایزۆرەملێ بوخنڤالدیان دروستکرد، سەرەتا ئەم شوێنە وەکو زیندانێکی گەورە وابوو، زیاتر بۆ کۆمۆنیست و سۆسیالیستەکان بوو، دواتر جوولەکەکانیشیان بۆ هێنا. لە ساڵی 1938 دا نزیکەی 18 هەزار زیندانی تێدابوو، کە سێ چارەکیان جوولەکە بوون. لە ساڵی 1937 ەوە تاوەکو 1945 دا نزیکەی 240 هەزار زیندانی تێدابوو، هەروەها نزیکەی 45 هەزار جوولەکەش لەم زیندانەدا کوژران.

راکردن و ئاوارەبوونی جوولەکەکان

لە ساڵی 1933 ەوە هەتاوەکو ساڵی 1937 بەهۆی سیاستەکانی نازییەکانەوە جوولەکەکان هەستیان بەترسێکی گەورە کردبوو، بۆیە بەشێکی زۆریان وڵاتیان جێهێشت، بەتایبەتی ئەوەی رەوشی ئابووری زۆر باشبوو یان لە رووی هۆشیاری سیاسییەوە، زوو دەرکی بە ترسی رژێمی نازییەکان کردبوو، هەربۆیە بیریان لە بەجێهێشتنی وڵات و دەربازکردنی خۆیان کردەوە. لە ساڵی 1933 ەوە هەتاوەکو 1937 نزیکەی 120 هەزار جوولەکە ئەڵمانیای جێهێشت. لەوکاتەشدا باشترین شوێن، ئەمریکای باکوور و باشوور بوو.

جوولەکە بۆی نییە ئۆتومبێل لێبخورێت

سیاسەتی راسیزمانە هەموو کون و قوژبنێکی ژیانی گرتەوە، ئەوەبوو کەرتی گواستنەوەشی گرتەوە، لە 3.12.1938 دا نازییەکان بڕیاریاندا کە نابێت جوولەکەکان مۆڵەتی شۆفێریان پێبدرێت و ئۆتۆمبیل لێبخوورن. ئەوەشی ئۆتۆمبیلی هەبوو ، گەر شانسی هەبوایە دەستی بەسەردا نەگیرابێت، ئەوا ناچار دەبوو یان بیفرۆشێت یان بیبەخشێتە ئەڵمانییەکی مەسیحی.

جوولەکە بۆی نییە هاتووچۆی گشتی بەکاربهێنێت

هەر پاش سێ رۆژ واتە لە 6.12.1938 دا، بۆ جوولەکەکان نەبوو سواری هەموو پاس و بانێکی ئەڵمانی ببن و تێکەڵی خەڵكی ببن، ئەوەبوو بڕیاریان دا لە بەرلین تراموای” بان” تایبەت بە جوولەکەیان دانا. هەروەها دەبوو نیشانەیەک بکەنە قۆڵی راستیانەوە کە ئەستێرەکەی داوود بوو، بۆئەوەی خەڵكی بزانێت ئەو کەسە جوولەکەیە، ئەمەش زیاتر بۆ جیاکردنەوەیان لە خەڵکی و هەروەها بۆئەوەی بیانکاتە نیشانەیەکی باش تاوەکو لە کووچە کۆڵانەکاندا، نازییەکان پەلاماریان بددەن.

هیتلەر هەڕەشەی لەناوبردنی تەواوی جوولەکەی ئەورپا دەکات

بۆیەکەمجار لە 30/1/1939 لە وتەیەکیدا لەبەردەم ئاپۆرەی هەوادارانی ئادۆلف هیتلەر هەڕەشەی لەناوبردنی رەگەزی جوولەکە لە تەواوی ئەوروپا دەکات. پاشتریش ئەم وتەیەی بردە سەر و بووە دێوەزمەیەکی گەورە بەسەر ژیانی تەواو جوولەکەکان و ملیۆنان جوولەکەی ئەوروپای لەناوبرد.

دەستگرتن بەسەر ماڵی جوولەکەکان دا

وەکو لەپێشیشدا ئاماژەم پێدا بەشێکی زۆری جوولەکەکان خاوەنی سەروەت و سامانی زۆربوون، ئەمەش هاندەرێکی گەورە بوو بۆئەوەی نازییەکان دەست بەسەر خانوو موڵک و ماڵیاندا بگرن، دواتریش بووە بەشێکی سەرەکی لە سیاسەتەکانی نازییەکان نەک لە ئەڵمانیا بگرە لە تەواوی ئەوروپا پێڕەویان لەم سیاسەتە کرد. بۆ یەکەمجاریش لە 30.4.1939 نازییەکان بڕیاریاندا دەست بەسەر ماڵی جوولەکەکان بگرن، لەسەر دیواری ماڵەکانیان دەنووسی” ماڵی جوولەکەیە” لە لایەن حکومەتەوە دەستی بەسەردا گیرا. زۆرجاریش وەکو دیاری دەبەخشرایە بەرپرسە سەربازیی و سیاسییەکان. هەروەها لە تەواوی ئەڵمانیاش خانوو کرێدان بە جوولەکە قەدەغەکرا.
جێگەی ئاماژەیە ئەرمەنیەکانیش کاتێک لەلایەن دەسەڵاتدارانی توکیا هەوڵی پاکتاوکردنیان درا، سەرەتا دەستیان بەسەر سامان و موڵک و خانوەکانیان گرت. لە زۆر رووشەوە نازییەکان ئیلهامیان لە تورکەکان وەردەگرت، پاشتر زیاتر ئەم خاڵە روون دەکەمەوە.

پەلاماردانی پۆلۆنیا

پۆلۆنیا یەکێکە لە دراوسێکانی ئەڵمانیا و هەمیشە بەر هێرش و پەلاماری ئەڵمانیا و روسیا کەوتووە، داگیرکردنی پۆڵۆنیاش یەکێکە لە قۆناغە مێژووییە گرنگەکانی ئەڵمانیا و ئەوروپا و جیهانیش، چونکە ئیتر لێرەوە زەنگی جەنگی دووەمی جیهانی لێدرا. هەروەها ژمارەیەکی زۆری جوولەکەش لەم وڵاتەدا دەژیان، کە دواتر بەشێکی زۆریان لەناوبران. لە 30.9.1939 سوپای ئەڵمانیا پەلاماری پۆلۆنیای دا، لە ئەنجامدا 460 هەزار سەربازی پۆلۆنی دستگیرکرا، لەناو ئەمانەشدا نزیکەی 60 هەزرا پۆلۆنی جوولەکەی تێدابوو، هەرزوو جوولەکەکان لەوانی تر جیاکرانەوەوئۆردووگایتایبەتیان بۆ دانان و بەشێوازێکی زۆر خراپ مامەڵەیان لەگەڵدا دەکردن.

ئۆردووگای مەرگی ئاوسشڤیتس

ئۆردووگای ئاوسشڤیتس یەکێکە لە سیمبۆڵەکانی دڵرەقیی و دڕندەیی و نامرۆڤی نازییەکان. لەم شوێنەدا بڕیاری کۆتایی لەسەر مان ونەمانی جوولەکەکان دەدار. شارۆچکەی” Oswiecim ” پۆلۆنیا کە دواتر نازییەکان داگیری دەکەن، ناوەکەی دەگۆڕن بۆ ” Auschwitz ئاوسشڤیتس” لە 10 ڤیبراوەری 1940 بە بڕیاری هاینریش هیملەر وەزیری ناوخۆ و گەورە بەرپرسی نازییەکان،ئۆردووگای ئاوسشڤیتس بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان دروست دەکرێت.

لەم ئۆردووگایەدا بەشێکی زۆری جوولەکەکان لە ئەڵمانیا و ئەوروپا کۆدەکرێنەوەو بە دڕندەترین شێوە هەوڵی لەناوبردنیان دەدەن. هەر لێرەش کوورەی سووتاندنی جوولەکەکان دروست دەکرێت، لەهەمانکاتیشدا جوولەکەکان وەکو کۆیلە کاری زۆرەملێیان پێدەکرێت و زۆرجاریش وەکو ئامڕازێک بەکاردەهێنرێت بۆ تاقیکردنەوەی چەک و دەرمانی هەمەجۆر. لەم ئۆردووگایەدا نزیکەی 1.5 بۆ 2 ملیۆن جوولەکەی ئەڵمانیا و ئەوروپا بە دڕندەترین شێوە لەناوبران.

گەورەترین ئۆردووگای لەناوبردنی مرۆڤ لە مێژوودا

ئۆردووگای ئاوسشڤیتس گەورەترین ئۆردووگای لەناوبردنی جوولەکەکان بوو، کۆی گشتی رووبەری دەگەیشتە 40 کم چوارگۆشە و لە سێ ئۆردووگای سەرەکی و 45 سەربازگەی لاوەکی پێکدەهات. لە تەواوی ئەوروپاوە بە شەمەندەفەر جوولەکەیان کۆدەکردەوەو دەیانهێنایە ئەم ئۆردووگایەوەو پاشان بە دڕندەترین شێوە لەناویان دەبردن.
ئەم ئۆردووگایەش لە کۆمەڵێک بەشی جیاواز پێکهاتبوو: ژووری گاز و سووتاندنی جوولەکە. هەروەها بەشێکی زۆری ئوردوگاکەش بۆ کاری زۆرەملێ بەکاردەهات و جوولەکەکان لە ژێرباری رەوشێکی زۆر خراپدا، وەکو کۆیلە کاری هەمەجۆریان پێدەکرا، بەشێکی زۆری کارگەکانی بواری چەکسازی و ئوتومبیل و دەرمانسازیی و ئاسن و پۆڵاش، جوولەکەیان بەکاردەهێنا و کاری زۆرەملێیان پێ دەکردن.

لەم ئۆردوگایەدا بەچەندین شێوازی دڕندانە هەوڵی لەناوبردنی جوولەکەکان دەدرا. زۆربەی مێژوونوسان پێیان وایە، لە مێژوودا وێنەی ئاوسشڤیتس نییە، هیچ کاتێک ئۆردووگایەک بەو شێوە دڕندەییە و بەو رووبەرە گەورەیە، بۆ لەناوبردنی مرۆڤ دانەنراوە.

ئاوسشڤیتس وەکو شوێنێک بۆ لەناوبردنی جوولەکەی ئەوروپا

ئۆردووگای ئاوسشڤیتس وەکو شوێنێکی سەرەکی وابوو بۆ لەناوبردنی جوولەکەی ئەوروپا، لە تەواوی ئەوروپادا بە شەمەندەفەر جوولەکەیان دەهێنایە ئەم ئۆردووگایەوە، بە پێی ئەو ئامارانەی کە پاشتر دەرکەوتن، زۆرترین ژمارە بەر جوولەکەکانی هەنگاریا کەوتوون و ژمارەیان دەگاتە نزیکەی 426 هەزار کەس ، لەم ژمارەیەشدا نزیکەی 320 هەزاریان لە ژووری گازدا لەناوبراون و 110 هەزاریشیان بەهۆی رەوشی خراپی ژیانیان لە بەشی کاری زۆرەملێدا مردوون.
لە پاش ئەوانیش جوولەکەکانی پۆلۆنیا دێن و دەگەنە نزیکەی 300 هەزار، پاشان 69 هەزاری فەرەنسا، 60 هەزاری هۆڵەندا، 55 هەزاری یۆنان.

یەکەم هەوڵی بەکارهێنانی گاز بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان

یەکێک لەو شێوازە دڕاندانەی کە نازییەکان بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان گرتیانەبەر، بەکارهێنانی گازی کیماویی بوو، کە پاشتر بە ” ژووری گاز” ناوبانگی دەرکرد. تێیدا قووربانیان لە ژوورێکی قەباتدا دادەنا و پاشان گازیان بەسەردا دەڕشتن. لەوکاتەشدا گازی ” زیکلیۆن بی” یان بەکاردەهێنا. بۆیەکەمجاریش لە 30.09.1941، ئەم ژوورە و گازە لە دژی کۆمەڵێک دیلی جەنگی یەکێتی سۆڤێت و زیندانی نەخۆشدا بەکارهێنرا. دواتریش ئیتر ژووری گاز بووە میتۆدێکی سەرەکی، بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان.

جوولەکەیەک گازی ژەهراوی بۆ لەناوبردنی گەلەکەی دەدۆزێتەوە

چەند کەسایەتییەکی جوولەکە لە زۆر وێستگەدا یارمەتی گەورەی نازییەکانی بکوژیان داوە، یەکێک لەو کەسانەش “فریتس هێبەرە” کە زانایەکی کیمیایی جوولەکە بوو، گازی ” زیکلۆن بی” داهێنا و دواتریش بەو گازە ملیۆنان جوولەکە لەناوبران.
” Fritz Haber، لەساڵی 1864 لەدایک بووەو لە 1934 کۆچی دواییکردووە” هێبەر،یەکێکە لە زانا گەورەکانی بورای کیمیا لە ئەڵمانیا و ساڵی 1918 خەڵاتی نۆبڵی بۆ کیمیا وەرگرت. لە ساڵانی جەنگی یەکەمی جیهانیدا، رۆڵێکی گەورەی هەبوو لە دۆزینەوەی گازی ژەهراویی کە سووپای ئەڵمانیا لە دژی نەیارانی بەکاردەهێنا، بەتایبەتی گازی ” زیکلۆن بی “. دواتریش کۆمپانیای ” Degesch،دێگشا” دامەزراند، ئەم کۆمپانیایەش گازی ” زیکلۆن بی” بەرهەمهێنا، کە بۆ لەناوبردنی جوولەکەکان لە ئورودگاکاندا بەکاردەهێنرا.

لەناوبردنی جوولەکەکانی ئەوروپا

لە پاش داگیرکردنی تەواوی خاکی ئەوروپا، ئینجا پرۆسەی لەناوبردنی جوولەکە بە چڕی دەستیپێکرد، ئیتر هیتلەر و هاوەڵەکانی، دەستیانکرد بە جیبەجێکردنی خەونە نەگریسەکانیان و هەڵمەتی گەورە بۆ لەناوبردنی جوولەکە لە ئەوروپا دەستیپێکرد، هەتاوەکو کۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی بەردەوام بوو. دیارە هەتاوەکو ئێستا کۆمەڵێک ئاماری جۆراجۆر دەکرێت لە بارەی ژمارەی ئەو جوولەکانەی کە لە ناوبراون، بەڵام زۆربەی سەرچاوەکان باس لە کوشتن و لەناوبردنی زیاتر لە 6 ملیۆن جوولەکە دەکەن.
چوار ملیۆنیان لەناو ئوردوگا زۆرەملێکان لە ژوورەکانی گاز و کوورەی ئاگرین کوژراون، یان بەهۆی نەخۆشیی و خراپی رەوشی ژیان لە ئوردوگاکانی کاری زۆرەملێدا گیانیان لەدەستداوە. هەروەها نزیکەی 2 ملیۆن جوولەکەش بەهۆی جەنگەکەوە گیانیان لە دەستداوە. بەڵام هەندێک سەرچاوەی جوولەکە و ئیسرائیلی باس لە 10 بۆ 11 ملیۆن جوولەکە دەکەن، کە گیانیان لەدەستداوە.
بەهەرحاڵ ژمارەکە هەرچەند بێت، گرنگ ئەوەیە ملیۆنان جوولەکە تەنها لەبەرئەوەی جوولەکە بوون، هەڵمەتێکی گەورە بۆ لەناوبردن و سڕینەوەیان لە ژیان، لەلایەن نازییەکانی کراوە. هەروەها ژیانیان لە ماوەی حوکمڕانی نازییەکان، دۆزەخێکی گەورە بووەو هیچ کاتێکیش جوولەکە لەئەوروپادا، بەوشێوە دڵڕەقیی و دڕندانەیە، مامەڵەیان لەگەڵدا نەکراوە.
لەمێژووشدا تەنها کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان، دەگاتەوە ئاستی تراژیدیای جوولەکەکان، هەربۆیە زۆر لە مێژوونوسان دەڵێن: نازییەکانی ئەڵمانیا ئیلهامی کوشتنی جوولەکەکانیان لە تورکە فاشیستەکانەوە بۆ هاتووە.

نازییەکان ئیلهام لە تورکە فاشیستەکان وەردەگرن

بەپێی زۆرێک لە مێژوونوسان بێت، نازییەکان لە زۆر رووەوە هۆگری رژێمەکەی مستەفا کەمال بوون، بەتایبەتی لە بواری لەناوبردنی کەمە نەتەوەکان. بۆ نموونە نووسەر و مێژوونوسی ئەڵمانی ” سیگفرید لیشتنشتێدەر” لە ساڵی 1926 دا لە کتێبی ” Antisemitica ” دا دەڵێت: پێویستە ئێمە چاو لە ئەزموونی تورکەکەکان بکەین، چۆن ئەوان توانیان ئەرمەنەکان لەناوببەن، ئێمەش دەبێت بەهەمانشێوە، جوولەکەکانی ئەڵمانیا و ئەوروپا لەناوببەین و وئەڵمانیا پاکبکەینەوە.
هەموو سەرچاوە مێژووییەکانیش باس لەوە دەکەن، کە لە رووی شێوازی کۆکردنەوەو پاشان کوشتن و لەناوبردن، نازییە ئەڵمانەکان، سوودیان لە میتۆدی تورکەکان بۆ لەناوبردنی ئەرمەنییەکان وەرگرت.
لەلایەکی ترەوە زۆر مێژوونوس دەڵێت: گەر مرۆڤایەتی رێگری لە کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان لەلایەن تورکە فاشیستەکانەوە بگرتایە، بەدڵنیاییەوە جوولەکەکانیش کۆمەڵکوژ نەدەکران. هەندێكی تر پێیان وایە، کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان بە سەرەتای قۆناغی هۆلۆکس دادەنێن، چونکە جیهان لەبەردەم کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان بێدەنگ بوو، بۆیە نازییەکانیش هەمان تاوانیان دووبارە کردەوە. هیتلەرتیش لە وتەیەکیدا دەڵێت: هەروەک چۆن جیهان لەبەردەم کۆمەڵکوژی ئەرمنییەکان لەسەر دەستی تورکەکان بێدەنگ بوو، بەهەمانشێوە لەبەردەم کۆمەڵکوژی جوولەکە بێدەنگ دەبێت.

بۆچی گرنگە باسی هۆلۆکۆس بکەین

لەوانەبێت زۆرکەس بپرسێت ئێمە چ پەیوەندییەکمان بە کۆمەڵکوژی جوولەکەوە هەیە؟ یان بڵێن ئەو رووداوە 70 ساڵی بەسەردا تێپەڕیوە چ پەیوەندی بە ئێستاوە هەیە؟
هەموو نەتەوەیەک ئەو قسانە بکات نابێت کورد ئەو قسانە بکات، چونکە هەمووکاتێک تاوەکو ئەمڕۆش ئێمەی کورد رووبەروی جینۆساید بووینەتەوە. هەروەها ئێمەش وەکو جوولەکە و ئەرمەنییەکان، رووبەروی جینۆساید بووینەتەوە، لەبەرئەوە لەناوبردنی عەقڵیەتی کۆمەڵكوژی گەلان، سوودی بۆ ئێمەی کوردیش دەبێت،لەهەمانکاتیشدا گرنگە ئێمە بزانین چۆن گەلی جوولەکە توانی ئەو کۆمەڵکوژییەی کە رووبەروی بوونەوە، سوودی لێوەربگرن بۆ داهاتووی گەلەکەیان. ئێمەی کورد هەمیشە دەبێت دژی هەموو کۆمەڵکوژییەک بین، چونکە زەرەمەندی سەرەکی بووین لەم سیاسەتە چەپەڵەی داگیرکەرانی کوردستان.

دەرئەنجامەکانی ئەم کۆمەڵکوژییە

دەتوانم لە چەند خاڵێکدا، دەرئەنجامەکانی ئەم کۆمەڵکوژییە بخەمە ڕوو:
1/ هیچ نەتەوەیەک چەند هێز و توانای سەربازیی و ئەمنیی و ئابووری و سیاسی بەهێزیش بێت، ناتوانێت بە تەواوەتی نەتەوەیەکی تر لەناوبەرێت، باشترین نموونەش نازییەکان بوون، کە لەو کاتەدا خاوەنی گەورەترین هێزی سەربازیی بوون لە ئەوروپادا، بەڵام نەیانتوانی بەتەواوەتی گەلی جوولەکە لەناوبەرن.

2/ دروستبوونی دەوڵەتی ئیسرائیل
زۆرێک لە چاودێرانی سیاسیی و مێژوویی، پێیان وایە، تاکە سوودی هۆلۆکۆس ئەوەبوو کە توانی دەوڵەتێکی تایبەت بە جوولەکەکان بکاتە واقیع و زەرەروورەتێکی مێژوویی و زلهێزەکانی ناچارکرد، کە دەوڵەتێک بۆ جوولەکەکان دروست بکەن. هەرچەندە ئەم دەوڵەتەش دەرئەنجامی خراپی لێکەوتەوە کە ئەویش دروستبوونی کێشەی عەرەب و ئیسرائیلە.

3/ سەرهەڵدانی کێشەی عەرەب و ئیسرائیل
بۆ نزیکەی حەفتا ساڵ دەچێت، کێشە‌ی عەرەب و ئیسرائیل دروستبووە، ئەمەش بەهۆی دروستبوونی دەوڵەتی ئیسرائیلەوە. زۆربەی مێژوونوسانیش لەو باوەڕەدان، یەکێک لە دەرئەنجامە خراپەکانی هۆلۆکۆس دروستبوونی کێشە‌ی فەلەستین و جەنگی نێوان عەرەب و ئیسرائیلە. هەندێكی تر پێیان وایە، فەلەستیینیەکان باجی تاوانەکانی ئەڵمانەکانیان داوە، چونکە دروستبوونی دەوڵەتی ئیسرائیلی بووە هۆی ئاوارەبوونی ملیۆنان فەلەستینی و دروستبوونی کێشەیەکی گەورە کە هەتاوەکو ئەمڕۆش چارەسەرنەکراوە.

4/ ئەو کارەساتە گەورەیە و دۆڕاندنی ئەڵمانەکان لە جەنگی دووەمی جیهانی وایکرد، کە سنوورێک بۆ سیاسەتی “ئەنتی سمیت، دژە جوولەکە” لە ئەڵمانیا بەتایبەتیی و ئەوروپا بە گشتی دابنێت. هەرچەندە لە ئێستاشدا دژایەتیکردنی جوولەکە هەیە، بەڵام بەشێوەی فەرمی و سیاسەتی حکومی نییە، بگرە بە پێچەوانەوە ئەمڕۆ پێڕەوکردنی سیاسەتی دژە جوولەکە ، سزای لەسەرە بەتایبەتی لە ئەڵمانیادا.

5/ راستە نەیتوانی کۆتایی بە سیاسەتی کۆمەڵکوژی کەمەنەتەوە و ئاینەکان بهێنێت، بەڵام توانی لە تەواوی جیهاندا سیاسەتی کۆمەڵکوژیکردنی ئیدانە بکرێت و بەکارێکی قێزەون دابنرێت.

دوا وشە

بەدڵنیاییەوە هۆلۆکۆس ترسناکترین قۆناغی مێژووی گەلی جوولەکەیە، لەهەمانکاتیشدا ناونیشانی هەڵمەتێکی نەگریسی کۆمەڵکوژی گەلێکە لەلایەن نەتەوەیەکی بەهێزەوە، تەواوی سنووری مرۆیی و ئەخلاقی بەزاندووە. زۆرجار کە مێژووی هۆلۆکۆس دەخوێنیتەوە، گوومان لە مرۆڤ بوونی ئەوکەسانە دەکەیت کە ئەم کارەیان کردووە، لەهەمانکاتیشدا بێدەنگی گەلی ئەڵمانیا لەو کارەساتە گەورەیە، مایەی پرسیارێکی گەورەیە، چونکە گەر ئەو بێدەنگییەی گەلی ئەڵمانیا نەبوایە، هیتلەر نەیدەتوانی هەموو ئەو کارە قێزەونانە بکات.
لەهەمانکاتیشدا هۆلۆکۆس پێمان دەڵێت، هەر سازشێک بەرامبەر بە رژێمە فاشیستەکان، بە کارەسات بۆ مرۆڤایەتی دەگەڕێتەو. سەرەتا زلهێزە ئەوروپییەکان سازشی زۆریان بۆ هیتلەر کرد، بەڵام ئەم سازشانە هێندەی تر هیتلەر و رژێمەکەی بەهێزتر کرد، کە پاشان سەری هەموویانی خوارد.
لەکۆتاییدا هەموو ئەوانەی بەشداری ئەم کۆمەڵکوژییەیان کرد، لە رووی مێژوویی و یاسایشەوە بە سزای خۆیان گەیشتن و وەکو تاوانی جەنگ مامەڵەیان لەگەڵدا کرا، هەتاوەکو ئەمڕۆش بەشێکی زۆری گەلی ئەڵمانیا، هۆلۆکۆس وەکو خاڵێکی ناشیرین و قێزەونی مێژووی خۆیان سەیری دەکەن، ئەمەش خاڵێکی گرنگە، چونکە گرنگ ئەوەیە دووبارە هەمان کارەسات و هەڵەی پێشوو دووبارە نەبێتەوە.

———————————————————–
سەرچاوەکان:
1/ www.holocaust-chronologie.de/chronologie/uebersicht/kurzfassung
2/. Zahlen und Fakten: Die Entschädigung der Holocaust-Überlebenden. www.hagalil.com
3// auschwitz heute und gestern die wichtigsten zahlen und fakten rund um die holocaust
www.dw.com/de
4/ Andrea Löw. Arbeiten, um zu überleben. www.zeit.de
5/ Julia König. Judenfeindschaft von der Antike bis zur Neuzeit. www.bpb.de

6/ Prof. Dr. Wolfgang Benz. Antisemitismus im 19. und 20. Jahrhundert . www.bpb.de
7/ هكذا ساهمت شركة ألمانية في فظائع معسكرات الاعتقال النازية!. www.dw.com/ar
8/ هولوكوست الكتب”..عندما أحرقت أعمال أشهر الكتاب الألمان. !. www.dw.com/ar
9/ مقدمة الی هولوکوست.. US Holocaust Memorial Museum. www.ushmm.org
10/ ئەردەڵان عەبدوڵڵا. فاشیزم لەنێوان دوێنێ و ئەمڕۆدا. چاپی یەکەم. دەزگای چاپ و پەخشی ئاراس. هەولێر.

بونیاتخوازی بزوتنه‌وه‌یه‌كی فه‌لسه‌فی , زانستی, ئه‌ده‌بی, ڕه‌خنه‌ییه‌ له‌ شه‌سته‌كانی سه‌ته‌ی ڕابردوودا, له‌ فه‌ڕه‌نسا دروست بووه‌, ئه‌م میتۆده‌ به‌ ڕوانگه‌كانی زانای سویسری(دی سۆسێر), كه‌ لێكۆلینه‌وه‌ی له‌ زمان كردووه‌ به‌ ڕێگه‌ی كۆمه‌ڵێك دووانه‌یی به‌رانبه‌ری زمانی(دایكڕۆنیسایكڕۆنی, زمانگوتن, سیمانتیكپڕاگماتیك, دالمه‌دلوول, ئاخاوتن_نووسین) ده‌ست پێده‌كات. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا زمانه‌وانی ناوه‌كی و ده‌ره‌كی لێك جیاكردۆته‌وه‌, كه‌ پێوه‌ستن به‌ حه‌قیقه‌ته‌ زمانییه‌كانه‌وه‌, به‌ڵام زاراوه‌ی بونیاتخوازیی وه‌ك چه‌مك له‌ نیوه‌ی دووه‌می سه‌ته‌ی بیست به‌و میتۆده‌وه‌ لكاوه‌, ده‌كرێ به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌رپێی له‌ توێژینه‌وه‌ی فۆرمالیسته‌ ڕووسه‌كاندا هاتبێت .
دی سۆسێر جیاوازی له‌نێوان زمان و ئاخاوتن ده‌كات و دژی میتۆدی مێژوویی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌, كه‌ زمان له‌ مێژوودا بخوێنێته‌وه‌ یان كۆنتیكستی كۆمه‌ڵایه‌تی, به‌ڵكه‌ ده‌بێت زمان له‌ ئیستادا بخوێندرێته‌وه‌, واته‌ زمان له‌ ناو خۆیدایه‌ نه‌ك له‌ ڕابردوو و كۆنتێكستی ده‌وروبه‌ر . به‌رده‌وامیدان به‌و میتۆده‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ رۆلان بارت بلێ نووسه‌ر ده‌مرێت, چونكه‌ ئه‌وه‌ خوێنه‌ره‌ له‌ ئێستادا ده‌ق ده‌خوێنێته‌وه‌ و مانای جیاوازی لێ دروست ده‌كات .
له‌ ڕوانگه‌ی بونیاتخوازییه‌وه‌ ده‌بێ ئه‌ده‌ب دابماڵرێت له‌ هه‌موو ئایدیایه‌كی ده‌ره‌كی, به‌ڵكه‌ ده‌بێ ئه‌ده‌ب وه‌ك خۆی ببینین و ته‌نها له‌پێناو خۆیدا بێت, وه‌ك یه‌كه‌یه‌كی زمانه‌وانی سه‌ربه‌خۆ هه‌ڵده‌ستێت, به‌ لێكدانه‌وه‌ی ده‌قه‌كان له‌ڕێگه‌ی زمانی شیعریه‌وه‌(زمانی شیعریش تایبه‌ت نییه‌ به‌س به‌ شیعر به‌ڵكه‌ هه‌موو ژانره‌كانی تریش ئه‌گرێته‌وه‌)وه‌ك رۆمان یاكۆبسن له‌ دابه‌شكردنی ئه‌ركه‌كانی زماندا ده‌ڵێ: شیعرییه‌ت لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ له‌و هه‌ل و مه‌رجانه‌ی كه‌ زمان ده‌خه‌نه‌ ئه‌ركی ئه‌ده‌بییه‌وه‌.
گه‌وهه‌ری ڕه‌خنه‌ی بونیاتخوازی شیكردنه‌وه‌یه‌ نه‌ك هه‌ڵسه‌نگاندن, هه‌ر بۆیه‌ش له‌ چه‌ند ئاستێكی زمانی شیكردنه‌وه‌ بۆ ده‌ق ده‌كه‌ن, له‌وانه‌:(ده‌نگسازی, مۆرفۆلۆژی, سینتاكس, فه‌رهه‌نگی, گوتن, ڕه‌مز, سیمانتیك…) له‌ڕوانگه‌ی بونیاتخوازیه‌وه‌ ئاسته‌كانی ده‌نگسازی, مۆرفۆلۆجی, ڕسته‌سازی, فه‌رهه‌نگسازی, كێش و سه‌رواوه‌ ده‌ڕوانینه‌ شیعری(ته‌زوو)ی هاشم سه‌ڕاج:

گه‌مانی به‌باڵات ده‌كرد با
ئاره‌قی بن هه‌نگڵت پێ وشك ده‌كرده‌وه‌
هه‌ر ئه‌وه‌تا ڕاپێچی نه‌ده‌كرووی
زنجیره‌ كێوی ده‌وروبه‌ر
كشوماتییه‌كی سامناك دایگرتبوون
چیوا نه‌ماوه‌ ئێواره‌ تۆوی شومایه‌تی
به‌ ده‌روونی كێڵگان وه‌ركا
ترووسكه‌ی گڵۆپه‌ شیر ڕه‌نگه‌كان
ده‌بنه‌ كفن و كاڵانی به‌لاشه‌ بووه‌كان
پرچت ره‌ونه‌قی روومه‌تت ده‌شارێته‌وه‌
هێنده‌ به‌شه‌ت و په‌تی وه‌ستاوی
هه‌ر وه‌خته‌ له‌ خۆشیان دین بم
گه‌ربا بتڕوتێنێته‌وه‌ چ ده‌بێ
كه‌ڤری سپی
سه‌عاتی ئه‌م جاده‌ ڕه‌شه‌ بوه‌ستێنێ
ده‌ڵێم به‌ربه‌سته‌ وه‌ره‌
په‌یكه‌ری ڕكابه‌رایه‌تی بڕوخینین

   وه‌ك ده‌بینین ئه‌و شیعره‌ی هاشم سه‌راج به‌ ئاسانی واتا به‌ ده‌سته‌وه‌ نادات, تێگه‌یشتن لێی زه‌حمه‌ته‌, چونكه‌ وشه‌كان له‌ واتای ڕاسته‌قینه‌ی خۆیان دوور ده‌كه‌ونه‌وه‌,پشتی به‌ هاوده‌نگی قافیه‌كان نه‌به‌ستووه‌, كێشی شیعریشی كێشێكی تێكشاوه‌, واتای ڕسته‌كانی پچڕپچڕه‌. له‌ ڕووی دووباره‌كردنه‌وه‌ی ده‌نگه‌كانه‌وه‌ دوو فۆنیمه‌ لێكچووه‌كان له‌ناو یه‌ك بڕگه‌دان له‌ ڕسته‌ی شیعری یه‌كه‌م(ب_ا)(ب_ا) ن,به‌هه‌مان شێوه‌ له‌ ڕسته‌ی دووه‌میشدا (د_ه‌) (د_ه‌)ی دوباره‌كردۆته‌وه‌...له‌ دووباه‌كردنه‌وه‌ی تاك فۆنیمیشدا, فۆنیمه‌كانی(ت,ن,ب,گ,س,ن,ئ,ك,ه‌,ا,و,ی)ی له‌كۆی شیعره‌كه‌دا دووباره‌كردۆته‌وه‌, له‌ دروستكردنی وشه‌ی نوێشدا به‌پێی یاساكانی مۆرفۆلۆجی وشه‌ی (ده‌روونی كێڵگان)ی دروستكردووه‌, به‌پێی یاسای هاوه‌ڵناو+ناو .

زمانی شیعری له‌ ئاستی ڕسته‌دا دوو جۆر لادانی هه‌یه‌, ته‌وه‌ره‌ی هاونشینی و جێنشینی. ئه‌م لادانانه‌ له‌ دۆخی ئاساییدا ڕسته‌ی نامۆن, به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ناكرێ بكرێته‌ گرفت, چونكه‌ ڕسته‌ شیعریه‌كان له‌ دۆخی تایبه‌تی خۆیدا, كه‌ دۆخی لادانه‌ زمانیه‌كانه‌ واتادار ده‌بن. ته‌وه‌ره‌ی هاونشینی: ئه‌م جۆره‌ لادانه‌ په‌یوه‌ندی به‌ ڕوخساره‌وه‌ هه‌یه‌ و كار له‌ ناوه‌ڕۆكی به‌رهه‌مه‌كه‌ ناكات, وه‌ك: (گه‌مانی به‌ باڵات ده‌كرد با) لێره‌دا پێش و پاش به‌ كار و ته‌واوكه‌ر كراوه‌. هه‌رچی ته‌وه‌ره‌ی جێنشینییه‌ لادانه‌ له‌ واتادا, واته‌ ڕسته‌ له‌ ڕووی ڕێزمانه‌وه‌ ڕاست بێت, به‌ڵام له‌ ڕووی لۆژیكه‌وه‌ نه‌گونجاو بێت, وه‌ك: (زنجیره‌ كێوی ده‌وروبه‌ر كشوماتیه‌كی سامناك دایگرتبوون, چیوا نه‌ماوه‌ ئێواره‌ تۆوی شومایه‌تی به‌ ده‌روونی كێڵگان وه‌ركا, تروسكه‌ی گڵۆپه‌ شیر ڕه‌نگه‌كان ده‌بنه‌ كفن و كاڵان, سعاتی ئه‌م جاده‌ ڕه‌شه‌ بوه‌ستێنێ, ده‌ڵێم به‌ربه‌سته‌ وه‌ره‌…بڕوخینین).
ئاستی فه‌رهه‌نگسازی ئه‌و ئاسته‌یه‌ كه‌ وشه‌كان ڕوون بن و خوازراو نه‌بن واته‌ هه‌ر هێمایێك هێمابۆكراوێك ده‌نوێنێ, زۆربه‌ی وشه‌كانی ناو شیعره‌كه‌ وشه‌ی فه‌رهه‌نگین وه‌ك: (باڵا, با, ئاره‌ق, وشك, ڕاپێچ, زنجیر, كێو….).به‌ڵام له‌ ناو شیعردا زۆرجار وشه‌ ده‌خوازرێت و بۆ مه‌به‌ستی خۆی به‌كارنایێت وه‌ك ڕه‌مز به‌كاردێ, وه‌ك: (كه‌ڤری سپی) كه‌ به‌ مه‌به‌ستی كه‌سێكی سپی به‌كارهاتووه‌.
ئه‌م ده‌قه‌ به‌پێی ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌قێكی ستونی نییه‌, دوا ده‌نگی هه‌ر دێرێك به‌ سه‌روا داده‌ندرێ, ئه‌مه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سیسته‌می مۆسیقایی ده‌قه‌كه‌ دروست ده‌كات, سیسته‌می سه‌روای ده‌قه‌كه‌ به‌م شێوه‌یه‌یه‌: (A,B,C,D,E,C,A,E,E,B,C,C,F,G,C,G,B,E), له‌ڕووی كێشه‌وه‌ كێشی خۆماڵی ئازادی تێكه‌ڵی به‌كارهێناوه‌, ژماره‌ی بڕگه‌كانی به‌م شێوه‌یه‌یه‌: (14, 13, 10, 8, 11, 4, 12, 7, 13, 10, 14, 11, 14, 8, 10).
كه‌واته‌ ڕه‌خنه‌گر ده‌بێ شاره‌زایه‌كی ته‌واوی سه‌باره‌ت به‌ زمان و بونباتی ده‌ق هه‌بێت. هه‌ر له‌ ڕێگه‌ی ڕێزمانی شیعر و لادانه‌كان و كێش و هێز و ئاوازه‌وه‌ شاعیر ده‌بێته‌ خاوه‌ن شێوازێكی تایبه‌ت به‌خۆی, له‌ ده‌ستكاری زمانی شیعریدا, بۆیه‌ زمانی شاعیره‌ داهێنه‌ره‌كان له‌ یه‌كتری ناچن, هه‌روه‌ك ئاماژه‌م پێی كردووه‌ به‌كارهێنانی ئه‌م جۆره‌ سه‌روا و كێشه‌ ئاوازێكی تایبه‌تتر و خوشتری بۆ خوێندنه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌ دروست كردووه‌, له‌ڕێگه‌ی میتۆدی بونیاتخوازییه‌وه‌ درك به‌شێوازی نوسینی شیعره‌كه‌ و مه‌به‌سته‌ شاراوه‌كانی ده‌كه‌ین.

———————————————–

فاتیمه‌ حسێن محه‌مه‌د پۆلی سێی به‌شی زمانی كوردی فاكه‌ڵتیی ئاداب م: هه‌ندرێن ڕه‌خنه‌ی تیۆری

دوای تەواوبوونی سەرجەم ئەڵقەکانی زنجیرەی تەلەفزیۆنی دوا شەو، بە پێویستم زانی چەند سەرنج و تێبینیەک و خوێندنەوەیەکی زانستی و شیکردنەوەیەکی ئەکادیمیانە بۆ ئەم کارە تەلەفزیونیە بکەم. بەوپێیەی دەرھێنەر و زۆرێک لە بەشداربووان و ئەکتەرەکانی ئەم زنجیرە تەلەفزیۆنیە دەرچوو و مامۆستای ئەکادیمیا و پەیمانگە ھونەریەکانن و خاوەن ئەزموونێکی دور و درێژن لە کاری ھونەریدا چ لە بواری شانۆ، تەلەفزێون و سینەمادا. ھەر بۆیە بە پێویستم زانی دوای تەواو بوون و نمایشکردنی سەرجەم ئەڵقەکانی ھەروا بەبێ خوێندنەوەیەکی زانستیانەو ئەکادمیانە بەسەر بینەراندا تێپەڕ نەبێت. لێرەدا بە خێرای و ووردبینانە خاڵە بەھێز و لاوازەکانی دیاری بکەم.
دیارە ئەنجامدانی ھەمووکارێکی ھونەری کارێکی سەخت و پڕ کێشمەکێشە و دەردەسەری و ئەرک و ماندبوونی زۆری دەوێت، چ جا ئەوکارە کاری تەلەفزیۆنی یان سینەمای بێت و لە ووڵاتێکی وەک و کوردستانەکەی خۆشمان بەرھەمبھێنرێت. لەم ڕوانگەیەوە بەرھەمھێنانی کارێکی بیست ئەڵقەیی تەلەفزیۆنی بۆ خۆی کارێکی تاڕادەیەکی سەخت و گران و لێوان لێوە لە ماندوو بوون و سەرئێشەی لابەلا.
گەر بەشێوەیەکی گشتی سەیری زنجیرە تەلەفزیۆنی دوا شەو بکەین دەبیبنین و دەزانین ماندوو بوون و شەونخونی و ھەوڵی جدی پێوە دیارە. ھەر بۆیە جێگای خۆیەتی لێرەوە دەست خۆشی و پیرۆزبایەکی گەرم ئاراستەی دەرھێنەر و سەرجەم ستافی ئەم بەرھەمە بکەم و دەستی یەک بەیەکیان بە توندی دەگوشم بۆ بەرھەم ھێنان و ئەنجامدانی ئەم کارە تەلەفزیۆنیە، کە بە دڵنیاییوە ھەموو کارێکی جدی ھەنگاوێکە بۆ بەرەو پێشچوون و بونیاد نانی ھونەری تەلەفزیۆنی و سینەمای کوردی و جێگای دلخۆشی و دەست خۆشیە. بەڵام ئەمەش مانای ئەوەنیە کە ئەم کارە بێ کەم و کورتی و بێ ھەڵەیە و بەکارێکی سەرکەتوو و پێرفێکتی ئەژماربکەین. بۆیە ئەم بەرھەمەش (دوا شەو)بەدەر نیە لە ھەڵەی زەق و گەورەی نامەنھەجی و پێویستی بەوورد بوونەوەی وورد و خۆێندنەوەی جدی و ڕەخنەی بونیادنەر ھەیە و نابێت ھەروا سەرپێی بەسەر بینەراندا تێپەڕبێت. لە کاتێکدا ئەوەندەی من ئاگاداربم کاکە کاروخ دەرھێنەری ئەم بەرھەمە یەکەم ئەزموون و کاری تەلەفزیۆنی درامی درێژیەتی. من لێرەدا ھەوڵدەدەم بەشێوەیەکی ئەکادیمیانە لە چەند لایەنێک و پێکھاتەکانی کاری تەلەفزێۆنی ئەم بەرھەمە بدوێم و ڕەخنەیەکی جدی و مەنھەجیانە بخەمە ڕوو تاکو لە کار و ئەزموونی داھاتویاندا سوودی لێوەربگیرێت.

١- سیناریۆ

من لێرەدا بەشێوەیەکی زۆر خێرا و سەرپێیانە لە (سکرین پلەی) سیناریۆ و بونیادی درامی ئەم بەرھەمە دەدوێم. ڵێکۆڵینەوەی قوڵ و درێژ تر بۆ کەسانی تایبەتمەند و پرۆفیشناڵی بواری نوسین و سیناریۆ بەجێدەھێڵم.
ھەموو کارێکی ھونەری ستراکچەر و بونیادی خۆی ھەیە کە پرۆسەیەکی ئاڵۆز و تێکئاڵاوە و دەبێت بە زیرەکانە و پرۆفیشناڵانە بھۆنرێتەوە، ئیتر ئەو کارە لە ھەر بواەێک لە بوارەکانی ھەونەردا بێت.
سیناریۆ بریتیە لە گێڕانەوەی چیرۆک بە وێنە، کە بنەما و پێکھاتەی ئاڵۆزی ھەیە و نەخشە ڕێگای گێڕانەوەی بابەتەکەتە، لە ڕێگای دیالۆگ و کارەکتەرەوە کە دوو بنەمای سەرەکی سیناریۆن چیرۆک بە وێنە و جوڵە دەگێڕدرێتەوە. سیناریۆ کاری تەلەفزیۆنی لە کاری ڕدیۆی جیادەکاتەوە و وێنە و جوڵە گێڕەرەوەی سەرکی چیرۆکە و دیلۆگ تەواکەری ئەو کردەیەیە کە تا لە توانادا بێت کەمتر پەنای بۆ ببرێت. بەڵام ئەگەر سەرنج بدەی لە زنجیرەی درامی دوا شەو بەتەواوی پێچەوانەی ئەم پرۆسەیە دەبینین، گەر بێت و ئێمە لە زنجیرەی یەکەمەوە تاکو کۆتای تەنھا گوێ لە دیالۆگ بگرین و یان لە ڕێگای ڕادیۆیەکەوە ئەم بەرھەمە پەخش بکرێت پێدەچێ تاڕادەیەکی باش بەتەواوی لە چیرۆکەکە تێبگەین، تەنھا دیالۆگ بمانگەیەنێتە کۆتایی و وێنە ڕۆڵێکی ئەوتۆی نەبێت جگە لە چەند دیمەنێکی دراماتیکی زیادە و وەڕسکەر، بەتایبەتی لە دیمەنی ئاھەنگی ھاوسەرگیری ڕەوێن و ھەوری، ھەروەھا دیمەنی پرسەی ڕەوێن لە کۆتایی دراماکەدا. ئەم دوو دیمەنە زۆر لە ئاستی خۆیان زیادەڕۆی تیادا کرابوو، بووبوونە مایەی بێزارکردنی بینەر، کە دەکرا لە جیاتی ئەم دیمەنە زیادانە سود وەبگیرا یە لەو کاتانەی بەفیڕۆدرا تیایاندا،بۆ تەواوکردنی دیمەنەکانی کۆتای کە تەنھا بە نوسینی چەند سەب تایتڵێک و نوسینێکی کورتەوە زۆر بەشێوەیەکی لاواز بێ ئەرزشانە چارەسەری رووداوەکان و گرێ درامیەکانی درا بە ڕووی بینەردا و بەیانکرا وەک بەیان نامەیەکی ھەواڵ ئامێز.
لە زنجیرە تەلەفزێۆنی دوا شەو دا ئەوەی کە بەدرێژای زنجیرەکان بەدی دەکرا لاوازی سیناریۆ و بونیادی درامی و گرێی درامی بوو. چونکە ھێڵی درامی و ستراکچەری کۆی کارەکە بە دوو ئاراستەی جیاواز ھەڵدەکشا کە زۆر جار نوسەری دەرھێنەر دەگەڕا بە دوای دروستکردنی کێشمەکێش و ئاڵۆزکردنی کێشەکان کە بەتەواوەتی شکستی ھێنابوو لە دروستکردنی گرێیەکی درامی تۆکمە کە وا لە بینەر بکات پرسیارگەلێکی مەنتیقی و گونجاو لای دروستبێت و زیاتر بە ئاراستە چیرۆکەکە ڕاکێشی بکات. ململانێ و بەریەک کەوتنی کارەکتەرەکان بە پێچەوانەی ئاراستەی ڕوودوەکان ھەنگاوی دەنا، کە ھەستت دەکرد بە زۆر دروستکراون و ھەمیشە توشی شکست و بچڕانی درامی دەبوو، بەشێوەیەکی زۆر سادە و ساکار و نا لۆژیکیانە نوسەر ھەوڵی ئەدا ئەو دوو ئاراستەیەی ڕووداوەکان بەرەو خاڵێکی ھاوسانگ و ھاوتا بەرێت کە بەداخەوە نوسەری دەرھێنەر نەیتوانی بوو سەرکەوتووبێت لەو ئەرکەیدا و بینەر بە ڕوونی ھەستی بە دووری و نەگونجانی ھەردوو ئاراستەکە دەکرد و گرێ و ململانێ و بەرکەوتنە درامیەکانی ئەو دوو ئاراستە درامیە ھەڵتۆقی و بە زۆر دروستکرا و نا تەواو بوون.

٢- دەرھێنان

لە ھەموو کاێکی درامیدا دەرھێنەر سەرۆک و بڕیاردەری سەرەکیە، گەر دەرھێنەر نوسەریش بوو لە ھەمان کاتدا ئەوە یارمەتی دەدات زیاتر دەستکراوە بێت و مەودای بیر و داھێنانی زیاتر و فراوانتر بێت و بتوانێت سەرجەم پێکھاتەکانی کارەکەی کۆنترۆڵ بکات، ئەمە وای لێدەکات ڕوون تر لە ئامانجەکانی بنواڕێت و دەستەڵاتی بەسەر ھەموو پێکھاتەکانی تردا بسەپێنێ، ئەوەی مەبەستێتی بیپێکێ و دونیابینی و ڕوئیای فراوانتر بکات. دەرھێنان بریتی نیە لە کاری پۆلیسی ھاتوچۆ کە تەنھا جوڵە و ئاراستەی ئەکتەر و کامێرا و ڕوناکی و بنەماکانی تری نواندن دیاری بکات، وەک زۆرێک وا لێی تگەیشتوون، بەڵکو دەرھێنان پرۆسەیەکی ئاڵۆز و تاقەت پڕوکێنی فیکری قوڵ و دونیا بینی پڕ لەداھێان و ئەفراندنە کە پێویستی بە مەعریفە و تەئەمول و ڕامان و لێکدانەوەی ووردی قوڵ ھەیە، کە بتوانێت وای لێبکات ڕاڤە و خوێندنەوەی فەلسەفی بۆ سەرجەم بونیادەکانی کارەکەی بکات. دەرھێنەری تەلەفزیۆنی بەتەوای ئەرکێکی ھەیە کە سەد دەر سەد جیاوازە لە دەرھێنەری شانۆی، چونکە لە شانۆدا دەرھێنەر تا ئەو ساتە باڵا دەستە کە نمایشەکە دەگەیەنێتە ساتەوەختی نمایش دواتر ھیچ باڵا دەستیەکی نامێنێ و ئەکتەر باڵا دەست و تەواوکەری نمایشە لە سەر ستەیج. بەڵام لە کاری سینەمای و تەلەفزیۆنی دا دەرھێنەر تا دوا ساتەکانی نمایش توانا و باڵا دەستی خۆی پیادە دەکات. لە دوای وێنەگرتن کاری فیلم بە کۆمەڵێک پرۆسەدا تێپەڕ دەبێت کە تەنھا دەرھێنەرە تا کۆتایی خاوەن بیر و بڕیاری کۆتایەو لە دوا ساتەکانی پێش نمایشیش دەستەڵاتی گۆڕین و دووبارەکردنەوە و لابردن و زیادکردنی کارە درامیەکانی ھەیە . ھەر بۆیە دەرھێنەر تەواوی دەستەڵاتی بەسەر پرۆسەی بەرھەمھێناندا ھەیە لە کاتی پری پرۆدەکشن و پڕۆدەکشن و پۆست پرۆدەکشنیشدا.
گەر لەم پێشەکیە کورت و سەرپێییەی کاری دەرھێنان بنواڕین ئەو ڕاستیەمان بۆ ئاشکرادەبێت کە لە زنجیرە درامی دوا شەو دا پرۆسەی دەرھێنان کارێکی ڕوکەش و شانۆی و پیشە ئاسای پۆلیسی ھاتوچۆ زیاتر ھیچی تر نیە. چونکە دەرھێنەر لەگەڵ ئەوەی باکگراوندێکی شانۆیی ھەیە خوێندنەوەیەکی سادە و سەرپێی بۆ کاری دەرھێنانی تەلەفزیۆنی یان سینەمایی ھەیەو نەیتوانیوە ڕۆبچێتە ناو کایە ئاڵۆز و زانستیەکانی پرۆسەی دەرھێنانی تەلەفزیۆنی، ھەروەھا بە سوودوەرگرتن لەو ڕەگەز و بنەما و پێکھاتە گرنگانەی کە لە بەردەستیدا ھەبوون برەو بە کارەکەی بدات و سەریبخات و کارێکی ناوازە و سەرکوتومان پێشکەش بکات.
زۆر بە داخەوە دەرھێنەر سەرکەتوو نەبوو لە کۆنترۆڵکردنی ڕەگەزەکانی کاری تەلەفزیۆنی و بەکارھێنانی زمانی سینەمایی، ھەر لە نواندنەوە تا کامێرا و ڕوناکی و دەنگ و ڕەنگ و مۆنتاژ… بە ڕوونی ئەو کەلێنە ئیستاتیکی و درامی و تەکنیکیانە لە کارەکەدا بەدی دەکرا کە دەرھێنەر نەیتوانی بوو لێھاتوانە و پڕۆفیشناڵانە جڵەوی کارەکەی پێبگرێتە دەست و شکست خواردوو نەبێت. دەرھێنەر بێ ھیچ ڕووئیا و دونیا بینیەک، بە سود وەرگرتن لە زنجیرە دراما تورکی و بیانیانەکان، بێ شیکردنەوە و ڕاڤەیەکی زانستیانە و ئەکادیمیانەی ھونەری، زۆرێک لە دیمەن و ڕووداوەکانی بونیاد نابوو، کە دوور یا نزیک پیوەندی بە بینین و تێگەیشتنی ئەوەوە نەبوو . دەرھێنەر زۆر خاڵی بوو لە ھەموو بینینێکی فیکری و فەلسەفی قوڵ کە بتوانێت بونیادی درامی و ئیستاتیکی کارەکەی و پەیوەندیە کۆمەڵایەتی و خێزانی کۆمەڵگەی کوردی بەشێوازێکی واقعیانە و بەدەر لە موبالەغە و زیادەڕۆی و نالۆژیکی بگەیەنێتە وەرگر کە بینەری کوردە.

٣- کامێرا و ڕووناکی

کامێرایە بە سیحر و جیھانە ئەفسوناویە خەیاڵیەکەی ھونەری سینەما و تەلەفزیۆن لە سەرجەم ھونەرەکانی تر جیادەکاتەوە و بینەر دەخاتە ناو دونیایەکی پڕ لە ئەندێشە و خەیاڵ و سەفەرێکی پڕ لەخەون و فەنتازیای پێدەکات لەودیو واقعەوە. کاتێک (تۆماس ئەدیسۆن) یەکەم کامێرای داھێنا بازدانێکی گەورە و ھەڵگەڕانەوە و ساتەوەختێکی مێژووی بوو لە دونیای ھونەری جوڵاوەو ھونەری بینرا و بەتایبەتی و جیھان بەگشتی. دواتر (برایانی لومییر) لە فەڕەنسا لە کۆتای سەدەی نۆزدەھەم و بە تەواوەتی لە کۆتایی ساڵی ١٨٩٥ بۆ یەکەم جار لە ڕێگای سینەما تۆگرافەوە ئەو سحرەیان خستە ڕوو لە نمایشی دیمەنی کورتی ڕۆژانە. ئیدی دونیای ھونەری جوڵاوە بە دروست بوونی کامێرا و ھونەری جوڵاوە چووە قۆناغێکی باڵا تر و جیھان و سەردەمێکی نوێ ھاتە ئاراوە.
ھونەری وێنەگرتن و کامێرا لە یەکەم ساتی سەرھەڵدانیەوە تاکو ئەمڕۆ گرنگی و جوانکاری خۆی ھەبووە لە ھەموو کارێکی بینراو و سینەمای و تەلەفزیۆنی دا. ئەوە کامێرایە بە دونیای خەیاڵ و واقعدا گەشتمان پێدەکات، جوانی سروشت و دراما و ھونەرمان لەڕێگای تیڤیەکانەوە بۆ دێنێتە ناو ماڵەکانمان بە دیمەنی سەرسوڕھێنەر و گرتەی نزیک و دوور و گۆشە نیگای جیاواز و فۆرم و شێوازی جیاواز ئاشنامان دەکات. ئەم ھونەرە باڵا و پڕ لە سەلیقە و جیاوازە کە لە ڕێگایەوە چیرۆک و ڕوداوەکان دەگێڕدرێتەو، ڕەگەزێکی سەرەکی و گرنگە لە ھونەر و زانستی سینەما و تەلەفزیۆندا، بۆیە ھەر ھەڵە و ناحاڵی بوونێک لەم ھونەر و زانستەدا بەسەر کۆی کارە ھونەریەکەدا ڕەنگ دەداتەوە. دیارە ئێستا بەھۆی پێشکەوتنی تەکنەلۆجی و زانستی کامێراوە قاڵ بوون و پڕۆفیشناڵی زیاتری دەوێت، کە کەم تا زۆر لە کوردستان خەڵکانی خاوەن سەلیقە و ھونەرمەندی دەست ڕەنگین ھەیە. لە زنجیرە درامی دوا شەو دا بە پێی کواڵیتی وێنەکان دیار بوو کە تازەترین تەکنەلۆجی سینەمای و تەلەفزێونی بەکار ھاتبوو کە جێگای دەستخۆشیە و ھەر دوو کامێرامان (DOP) کە کارەکەیان ئەنجام دابوو خاوەن سەلیقەیەکی باشی ھونەری و تەکنیکی بوون و جێگای دەست خۆشین. بەڵام دیسانەوە کامێراش ھەندێک ھەڵەو جوڵەی ناڕێک و نادروست بەسەریاندا تێپەڕ بوو بوو، کە دەکرا باشتر جێبەجێبکرایە، چونکە جوڵە و گرتە ھونەریەکان کەم تازۆر پەیوەندیەکی سایکلۆجی و دەلالی لەگەڵ ڕودا و حاڵەتی سایکۆلۆجی کارەکتەرەکاندا نەبوو، نەتواندرا بوو ھەوڵبدرێ بۆ بەرھەم ھێنانی مانا و دەلالەتی درامی کە خزمەت بە کارەکە بکات. لە زنجیرەی ١٥ و لە دیمەنێکدا کاتێککارەکتەری ئارام (شەماڵ عەبە ڕەش) لەگەڵ کچەکەی کارەکتەری ڕاوێژ (کەنارسەرچڵ) گفتو گۆیانە. ئەم دیمەنە لە بەردەم ئاوێنەیەکدا وێنەگیراوە و لە گرتەیەک ھەردوو ئەکتەر پێکەوە دیارن و لەگرتەی دواتر لە ئاوێنەکەوە ئارام وێنەگیراوە، بەھۆی پێچەوانە بوونەوەی وێنەکە لە ئاوێنەکەدا جۆرێک لە ڕۆنگ دایرەکشن دەردەکەوێت، کە دەکرا گۆشەی گرتەی ئاوێنەکە بە جۆرێک بوایە ئارام ھەم لە ئاوێنەکە و ھەم بەشێک لە جەستەی لە دەرەوەی ئاوێنەکە دەربکەوتایە، تا وێنەگر خۆی لەو حاڵەتی ڕۆنگ دایرەکشنە قورتار بکردایە، کە ئەمە ئەلف و بێی کاری وێنەگرتنە.
سەبارەت بە ڕووناکی لەم کارەدا وەک زۆرێک لە کارە تەلەفزیۆنیەکانی کوردستان، وەزیفەی ڕووناکی تەنھا ڕووناک کردنەوەی دیمەنەکان بوو، بەبێ دروستکردن و خولقاندی کەشێکی درامی و ئیستاتیکی لە ڕێگای ڕووناکیەوە. ھەر بۆیە نەتونرابوو ڕووناکی وەک پێویست سوودی لێوەربگیرێت. گەر سەیری سەرتاپای دیمەنەکان بکەیت ھیچ ھەوڵێک نەدرابوو لە نێوان ڕووناکی و تاریکیدا حاڵەتێکی درامی یان سایکۆلۆجی ئیزافەبکاتە سەر ڕەوتی ھونەری یان درامی ڕوداوەکان. تەنھا لەیەک دیمەندا کاتێک ژیا لەلایەن عومەر دەڕفێنرێت و دەبەسترێتەوە سێبەری پانکەیەک لە دیمەنەکەدا جۆرێک لە قەلەقی و نائارامی دروستکردبوو کە ئەمەش جۆرێک لە ناڕێکی و زیاد لە پێویست بوو. بەدەر لە ھەندێک کەموکوڕی کەم لە کاری (DOP) بەڵام بەشێوەیەکی گشتی کامێرا یەکێک لە ڕەگەزە سەرەکیەکانی ھەموو کارێکی سینەم و تەلەفزیۆنە کە تاڕادەیەکی باش لەم بەرھەمە سەرکەوتو بوو.

٤- نواندن

کارەکتەر یەکێکە لە گرنگترین بنەماکانی کاری درامی و ئەکتەر لە ڕێگای نواندنەوە بە کارەکتەرمان ئاشنا دەکات. ئەکتەری باش دەتوانی زۆر ڕووی خراپی کاری درامی بشارێتەوە و بەپێچەوانەشەوە ھەر ڕاستە. نواندن بریتیە لە گێڕانەوەی چیرۆک لە ڕێگای جوڵەو و ھەست و سۆزوە. ئەکتەر ئەتوانێ لە ڕێگای جوڵە و دەنگەوە کۆنترۆڵی ھەست و ھەڵچونە درامی و سایکۆلۆجی و عاتفێکانی خۆی بکات و لە ڕێیەوە بەسەر بینەردا زاڵ بێت و کۆنترۆڵی ھەست و سۆزیان بکات و ئەو گوتارەی کە دەرھێنەر مەبەستیەتی بیگەیەنێت بە وەرگر. یەکێک لە کێشە سەروکیەکانی ئەکتەری ئێمە لە کوردستان زاڵبوونی ھەڵچوونی زیاد لە پێویست و نەتوانینی کۆنترۆڵکردنی ھەست و جوڵە و ھەڵچونەکانیەتی. ئەویش لەبەر ئەوەی زۆرێک لە ئەکتەرەکانی دونیای ھونەری ئێمە لە ناوەندی شانۆوە دروست بوون و پەروەردەی شانۆییان ھەیە، کە زۆر گران و قورسە لەو گرێ کوێرە شانۆییە ڕزگاریان ببێت. ئەم حاڵەتە بۆ زۆرێک لە ئەکتەرە جیھانیەکانیش ھەر وایە، ئەو ئەکتەرانەی لە ناوەندی شانۆییەوە دروست بوون ستایل و نەمەطی شانۆیی لە نوادن و ئاکار و جوڵەی ھونەری بەرکامێرەیاندا ڕەنگیداوەتەوە. چونکە نواندن لەسەر شانۆ پڕا و پڕ جیاوازە لە نواندنی بەردەم کامێر. لە شانۆدا ئەکتەر پێویستی بە زیادەڕۆی و جوڵە و دەنگی بەرز و ھەڵچونی سایکۆلۆجی و فیزیکی زیاترە، تاکو دوا کەس لە ھۆڵی شانۆدا بەباشی جوڵە و دەنگ و ھەڵچوون و نواندنەکەی ببینێ. بەڵام لە بەردەم کامێرادا ئەکتەر بەتەواوی پێچەوانەی ئەم ئاکتە شانۆیی یە. ئەکتەری بەردەم کامێرا بە بچوکترین جوڵەی بەشێک لە جەستەی ( چاو، دەست و پەنجەیەک، دەم و لێوەکانی…) دەتوانێت گەورەترین مانا و حاڵەتی درامی بەرھەم بھێنێت کاریگەریەکی ئەرێنیشی لەسەر بینەر ھەبێت. ھەروەھا لە ڕێگای تەکنیک و تەکنەلۆجیا و پکھاتەکانی تری زمانی سینەما و تەلەفزێونەوە دەتوانرێت زۆر لە کێشەکانی نواندن چارەسەربکرێت کە لە شانۆدا مەحاڵە، بۆ نمونە ئەكتەری بەردەم کامێرا پێویستی بە دەنگێکی زوڵاڵ و گەورە نیە، بەڵکو تەکنیک ئەوکارەی بۆ جێبەجێ دەکات.
زۆرێک لە ئەکتەرەکانی زنجیرە درامی دوا شەو خاوەن ئەزموونی شانۆین و دەرچوی بەشی شانۆی پەیمانگە و ئەکادیمیای ھونەرە جوانەکانن، پێشتر وەک ئەکتەری شانۆیی ناسراون، ھەر وەک ووتمان زۆرێک لە ئەکتەرانی کوردستان لە شانۆوە پەروەردە بوون. جا بۆیە زۆر بە ئاسانی ئەتوانین کاریگەری نواندنی شانۆیی بەسەر جوڵە و دەنگ و ھەڵچونەکانیاندا ببینین. بەشێوەیەکی گشتی نواندنی زۆرێک لە ئەکتەرەکان لە دوا شەو دا زیادەڕۆیی و زیاد لە پێویست ھەڵچوون و دەنگ بەرزکردنەوە و دەنگ گۆڕینی شانۆی لە خۆگرتبوو.
دیارە لەم درمایە کۆمەڵێک ئەکتەری پڕ ئەزموون و پڕۆفیشناڵ و دیاری بواری درامای کوردی ڕۆڵ دەگێڕن، کە تەمەنێکی ھونەریان لە نواندندا گوزەراندوە و خاوەنی خەسڵەت و ڕێچکەی خۆیانن لەو بوارەدا و جێگای ڕێز و تەقدیرن. بەڵام ھەندێک لەو ئەکتەرانە لەگەڵ کارەکتەرەکاندا نەداھاتنەوەو لە ڕووی سایکۆلۆجی و کۆمەڵایەتی و فیزیکیەوە بەتەواوی دوربوون لە کارەکتەرەکان. بۆ نمونە ئەکتەرێکی دیار و سەرکەوتوی خاوەن ئەزموونی پڕ لە کاری داھێنانی وەک مامۆستا (شەماڵ عەبە ڕەش) لەگەڵ کەسایەتی ئارام زۆر دوور و نەگونجاو بوو، ھەرچەند کاک شەماڵ زۆر ھەوڵیدابوو تاکو لەگەڵ گرێ دەروونی و کێشە کەسی و کۆمەڵایەتیەکانی کارەکتەری ئارامدا خۆی بگونجێنێ، بەڵام بەداخەوە ھەڵچون و دەنگ بەرزکردنەوە و جوڵەکانی زۆر لە خۆکردنی تاکو لە کەسایەتی ئارام نزیک تر بێتەوە، زیانێکی گەورە و تەواوی بە ئاکت و نواندن و ھەڵسوکەوتەکانی گەیاندبوو، زیاتر شانۆیانە و دورتر لە کارکتەری ئارام دەردەکەوت.
ھونەرمەند (یونسی حەمەکاکە) دەست کراوە تر، سەرکوتوانە تر، لێھاتوانە و پڕۆفیشاڵانە کۆنترۆڵی جوڵە و ھەڵچونە ناوەکیەکانی کارەکترەکەی کردبوو. ئەو توانی بووی ڕۆڵی ئاراس بەرجەستە بکات و بەتەواوەتی جیاواز تر لە ڕۆڵەکانی پێشوو تری دەر کەتبوو کە جێگای ڕێز و دەست خۆشی و پیرۆزباییە.
ھونەرمەندی بەڕێز و خۆێن شیرین و کۆمیدی کاک (ئیبراھیم حەکیم) ھەوڵ و ماندوبوونەکانی جێگای دەست خۆشی و ئافەرینە و توانی بووی لە ڕێگای دیاڵۆگ و جوڵە کۆمیدیەکانیەوە گۆڕانێک لە ئاراستەی کارەکە دروستبکات. بەڵام بە داخەوە ئەویش ھەمان کێشەی زیادەڕۆی و لەدەستدانی کۆنترۆڵی جوڵە و دەنگ و ھەڵچونی نا پێویست و نابەجێ و نەگونجاوی ھەبوو کە لەگەڵ باری کۆمەڵایەتی و دەرونی کارەکتەرەکەی دا نەدەگونجا و وایلێکردبوو ھەندێک جار لە بەھاو قورسایی کارەکتەرەکەی دەھێنایە خوار.
ھونەرمەند خاتوو (خەرمان ھیرانی) خانمێکی دیار لە بواری نواندنی شانۆ و درامای تەلەفزیۆنی. ئەو جێ دەستی دیارە لە بوارەکەی خۆیدا. ئەم جارە بە کەسایەتی ئەسمەر لەم درمایەدا بەشدار بوو بوو، ڕۆڵی خانمێکی بەھێزی ھەبوو کە لە نێوان کێشە و گیر و گرفتی براکانیدا دەیویست ڕۆڵێکی پۆزەتیڤ و کارامەی ھەبێ، لەھەمان کاتدا لە کێشە لاوەکی و لابەلاکانی خیزانەکەی خۆشیدا وەک ژنێکی خاوەن ئەزموون و بەتوانا یاری بکات. سەرکەتوانە و بە ووزەیەکی ھونەری کاریگەرەوە زۆر لێھاتووانە کارەکتەری ئەسمەری وەکو خۆی پێناساندین. لە زۆرێک لەو دیمەنانەی دەردەکەوت ئامادەگی خۆی بە تەواوی ووزەی نواندنەوە لە پانتای دیمەنەکەدا پەخش دەکرد، بێ سڵمینەوە و بە ھێمنی و لێھاتووی کۆنترۆڵی ھەست و دەنگ و جوڵە و ھەڵچونە عاطفیەکانی خۆی دەکرد، جێگای ڕێز و تەقدیر و دەستخۆشییە.
سەرجەم ئەکتەرە بەشداربووەکانی تر کەم تا زۆر نواندن و ئاکتی شانۆی و زیادەڕۆیی و ھەندێ جار نەشاز و بێ ئحساس و سارد و سڕ، بەکۆی کارەکەوە دیا بوو. بۆ ماوەی ٢٠ ئەڵقە کە نزیکی زیاتر لە دە سەعات دەکات بۆ چەند چرکەیەک ھیچ کام لە ئەکتەرەکان (بەوانەشی باسمانکردن) نەیان توانی کاریگەری و کۆنترۆڵی ھەست و سۆز و بیری بینەر بکەن و توشی شۆک و سەڕسوڕمانی بکەن و بتوانن لە بیرەوەریماندا بۆ چەند ساتێکی کەم بمێننەوە. بەڵام ئەوەی جێی سەرنج و ھیوا بەخشە، دەرکەوتنی کۆمەڵێک گەنجی جوانی بەتوانا و پڕ ووزە بوون کە ھەندێکیان کەم تا زۆر پڕ توانا دەردەکەوتن. بەڵام بەردەوام نەدەبوون و پێویستیان بە دەرھێنەرێکی لێھاتوو و پڕ ووزەی وەکو خۆیان بوو، تاکو ئەو ووزە شارەوەیەی نواندیان وەک داینەمۆیەک کار پێبکات.

٥- مۆنتاژ

دەرھێنەری گەورەی ڕوسی (بۆدۆفکین) دەڵێت بناغە و ستراکچەری ھونەری فیلمسازی مۆنتاژە ، بە مۆنتێر دەوترێ دەرھێنەری دووەم. ھەر لەم ڕوانگەیەوە تێدەگەین لە گرنگی و کاریگەری پرۆسەی مۆنتاژ و جێ دەست و پەنجەی مۆنتێر بەسەر فیلم و دراماوە. ھەر دوای دروست بوونی ھونەری فیلمسازی بە چەند ساڵێک و بەتەواوەتی لەساڵی ١٩٠٠ ھونەری مۆنتاژ گەشەی سەند، بووە ھونەرێکی سەربەخۆی فرە لایەن و قەشەنگ. ھونەرمەندی ئەمریکی (دەیڤد وارک گرێفث) کە بە باوکی فیلم ئەژمار دەکرێت، سەرقافڵە و ڕەچە شکێن و داھێنەری ئەم بوارە بوو . کە بە کارەکانی بازدانێکی گەورەی لە ھونەری فیلیم سازیدا بەگشتی و ھونەری مۆنتاج بەتایبەتی ئەنجامدا و توانی بەردەوامی بە ڕووداوەکان بدات لە ڕێگەی بەستنەوەی گرتە فیلمیەکان بە یەکەوە و مۆنتاژکردنیان بەشێوەیەکی ھاوسەنگ و ھاوتا لە دوو شوێن و کاتی جیاوازدا. ئەو بڕوای وابوو یەکەی سەرەکی ھونەری فیلم سازی گرتەیە و بە گرێدان و بەستنەوەی گرتە جیاوازەکانەوە بەیەکەوە دەتوانرێت دیمەنەکان بە شێوەیەکی نەرم و نیان پێشکەش بکرێت. دواتر ھونەری مۆنتاژ لەسەر دەستی گەورە دەرھێنەر و بیرمەندی ڕوسی (سێرجی ئیزنشتاین ١٨٩٨—١٩٤٨) پەرەسەندنی گەورەی بەخۆیەوەبینی، ئەو فەلسەفی و بیرمەندانە لە ھونەری دەڕوانی و بە درێژکراوەی سروشتی دادەنا. مونتاژ لای (ئیزنشتاین) بریتی بوو لە گەشەسەندنێکی ڕەھای شانەیەکی وورد داڕێژرا، کە ھەموو بڕین و گرێدانێکی گرتەکان وەک تەقینەوەیەکی خانەکانی ئەو شانە فیلمیە کە بریتی بوو لە گرتەی فیلمی و مانا و تێگەیشتنی فکری و فەلسەفی و ئیستاتیکی نوێ لە ڕێگایانەوە بەرھەم دەھێنرێت. لە ھەمان کاتدا گرێدانی کۆی گرتەکان ڕیتم و ئیقاع و ستراکچەری فیلمەکەمان بۆ دیاری دەکات.
دوای ئەم پێناسە کورت و پوختە سەبارەت مۆنتاژ، لامان ڕوون و ئاشکرا دەبێت کە لە زنجیرە درامی دوا شەو دا شتێک نیە بەناوی مۆنتاژ و تەنھا بەستنەوەیەکی کوێرانەو ناڕێک و بڕینی بێسەر و بەری گرتەکان زیاتر ھیچی ترنیە. کە ئەمە تەنھا کێشەی ئەم درامایە نیە، بەڵکو زۆرێک لەکارە ھونەری و فیلم و دراماکانی ئێستا ھەمان کێشە و گرفتیان ھەیە و بە نەفەسی کلیپ ئاسا مۆنتاژ دەکەن. گەر لە دیمەنەکانی ئەم درامایە وورد بینەوە دەبین نە دەرھێنەر و نە مۆنتێریش ھیچ زانیاری و شارەزاییەکیان لەو بوارەدانیە، مۆنتاژ بە مەقەستکاری تێگەیشتوون. ھەڕەمەکیانە گرتەیەک بەبێ ھیچ ھۆکار و مانایەکی لۆژیکی و نەزانانە بە گرتەی دواتر دەبسترێتەو، کە تێیدا ھیچ ئەژمارێک بۆ (قەبارە و گۆشەی گرتەکان و جوڵەی کامێرا و ئەکتەر) نەکراوە و ھەندێ جار سوکە بازدانێکی بابەتی لەمونتاژدا ھەستی پێدەکرا.
لە ھونەری مۆنتاژدا چەندین جۆری مۆنتاژ و حاڵەتی جیاواز ھەیەبۆ گوستنەوە و پێکەوە بەستنەوەی دیمەنەکان وەک (تاریکبوون «فەید»، تێکەڵ بوون «میکس») تاکو لەو گوستنەوانەوە تەعبیر لە گۆڕانی زەمەنی و شوێندا بکرێت و ھۆش و بیری بینەر لەگەڵ ئەو گواستنەوانەدا ئاوێتە و ھاوتا بکرێت و ھەست بەو گۆڕانە شوێن و کاتیە بکرێت. بەھەمان شێوە بەدرێژایی بیست ئەڵقەی دوا شەو زۆر بە دەگمەن یاخود ھەر نەبووە یەکێک لە ھۆکارەکانی گواستنەوەی کات و شوێن و ڕووداو بەکاربھێنرێت.

٦- دەنگ و میوزیک

سێ جۆر دەنگ لە فیلم و دراما دا بەکار دەھێنرێت کە بریتین لە (میوزیک، زمان «دیالۆگ»، کارلێکە دەنگیەکان ) کە ھەریەکێک لەمانە کاریگەری خۆی ھەیە لە سەر بینەر و بیستەر . لە پاڵ دەنگدا بێدەنگی ھیچی کەمتر نیە لە کارلێک و تونای بەرھەمھێنانی مانای نوێ لە فیلمدا ھەر وەک چۆن دەنگ و میوزیک ھەیەتی. کاتێک ساڵی ١٩٢٧ یەکەم فیلمی دەنگدار (گۆرانی بێژی جاز) بەرھەمھێنرا زۆرێک لە فییلمسازان و دەرھێنەرەکان دژی ھەبوونی دەنگ بوون، وایان ئەژمارکرد کە دەنگ زیان لە ھونەری فیلمی بێدەنگ دەدات و دەیگەڕێنێتەوە بۆ دواوە و دەیکاتە ھونەری شانۆ. بەڵام ئێستا دەنگ و کاریگەریە دەنگیەکان و میوزیک پانتایەکی فراوان و کاریگەریان لە بواری فیلم سازیدا داگیرکردوە و بەشێکی گرنگ و زانستێکی ڕەھایە لەم بوارەدا، کە بە نەبوونی زانست و زانیاری تەواو لە زانستی تۆمارکردنی دەنگی میکسین ھونەری فیلم و دراما توشی ئیفلیجی و ناڕێکیەکی زۆر دەبێت. دەنگ و میوزیک وەک زۆرێک لە پێکھاتە سەرەکیەکانی فیلم و دراما، بەھەمان شێوە لە درامای دوا شەو دا ڕاگوزەر و سەرپێییانە کاری لەسەر کراوە. سەبارەت دەنگ و کارلێکە دەنگیەکان، تەنھا ئەو دەنگانەی وەک کەشی گشتی ھەبوون لە کاتی وێنەگرتندا دەبیسترا و ھیچ ئیزافەیەک لە دانان و پاکردنەوەو ماسترلینگدا نەکرابووو. ھەروەھا نەتوانرا بوو بێدەنگی وەک دەنگێکی زیادە تەوزیفبکرێت و سوود لە ساتە بێدەنگو وەستاوەکان وەربگیرێت. دەنگ تەنھا بریتی بوو لە دیالۆگ و ئەتمەسفێری گشتی پڵەس میوزیک. میوزیک وەک باگراوندێک لە درامای دوا شەو دا لە زۆربەی کاتەکاندا بەکار ھاتبوو، بۆ پڕکدنەوەی بێدەنگی. لە ھەندێک دیمەن و کێشە و ململانێکاندا میوزیکی چاودێریکەر یان گومان و ترس بەکارھێنرابوو کە زۆرێک لە تەرکیز و بیرکردنەوەی دەبرد و قەرەباڵەغی و ژاوەژاوی دەخولقاند. میوزیک لە بەشێکی زۆر لە دیمەنەکاندا ھەبوو تەنھا وەک ھاوتای وێنە کە لە زۆر کاتدا بە زیان دەشکایەوە بۆ کارەکە، چونکە میوزیکی وێنەی دەبێت لە زۆربەی کاتدا بینەر بەگوێکانی نەیبیستێت و زیاتر ھەستی زیادەی لا دروستبکات. بەشێوەیەکی گشتی میوزیکێکی دراماتیکی چاودێریکەر و ھاوتەریب لەتەک ڕووداوەکاندا ئامادەی ھەبوو.
لە کۆتایدا پێویستە ئەوە بڵێین کە ھەموو کارێکی ھونەری بەدەر نیە لە ھەڵە و کەم و کورتی، بەڵام لە درامای دواشەو دا کەم و کورتی زەق و گەورە و ناڕێک ھەبوون کە بینەری ئاسایی بەئاسانی ھەستی پێدەکردن و دەیبینین، کە من لێرەدا ئەو کەم کورتی و ھەڵە زەقانەم باس نەکردوە و بۆ بینەر خۆیم بەجێھێشتووە. ئەوەی کە
ماوەتەوە بیڵێین کۆتای دراماکە و تەواوکردنیەتی بە ناتەواوی و نیوە ناچڵی، کە جێگای پرسیار و دیارترین گرفت و ناتەواوی درامای دوا شەو بوو .

بەھیوای سەرکەوتن و کاری باشتر ئەم تێبینیانەم خستۆتە ڕوو، دووبارە دەست خۆشی و ڕێزم بۆ ھەمووان

———————————————–

سەرچاوەکان
٠فهم السينما………………. لوي دي جانيتي
٠السيناريو ………………… سيد فيلد
٠السينما آلة و فن………. البرت فولتون
٠THE ART OF THE FILM……. ERNEST LINDGREN

عەتا عوسمان
سیدنی – ئوسترالیا ٢٠٢٠/٥/١٩

چه‌ندین شت هه‌یه‌ كه‌ ده‌بێت هونه‌رمه‌ندی كاریكاتێریست له‌ رۆژنامه‌گه‌ری منداڵاندا‌ ره‌چاویان بكات له‌وانه‌ش:

• وێناكردنی شته‌كان: هونه‌رمه‌ندی كاریكاتێریست ده‌بێت پابه‌ندی ئه‌و زانیاریانه‌ بێت كه‌ له‌ ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كه‌وه‌ پێشكه‌ش كراوه‌، بۆ نمونه‌ كاتێك ده‌قه‌كه‌ باس له‌ ده‌ سه‌ربزن ده‌كات، ده‌بێت كاریكاتێریسته‌كه‌ ده‌ سه‌ربزن وێنابكات، نه‌ك هه‌شت یان دوازده‌، چونكه‌ منداڵ زۆر حه‌ز به‌ به‌راوركردنی نیگار و ده‌قه‌كان ده‌كات، كاتی خوێندنه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌ ئاره‌زووی زانینی هه‌موو ورده‌كاریه‌كان ده‌كات، به‌ دوای هه‌موو سه‌ره‌ بزنه‌كاندا ده‌گه‌ڕێت، و به‌ شوێنی شوانه‌كه‌ و لێكچوونی بزنه‌كان له‌م وێنه‌یه‌ و له‌ وێنه‌كه‌ی دوای ئه‌و، و له‌ دیمه‌نه‌ سروشتیه‌كه‌ كه‌ كراوه‌ته‌ باكگراوندی وێنه‌كان، و چه‌ندین شتی تریشدا ده‌گه‌ڕێت، له‌وانه‌یه‌ به‌دوای شمشاڵی شوانه‌كه‌شدا بگه‌ڕێت، چونكه‌ له‌ خه‌یاڵیدا شمشاڵ و شوان پێكه‌وه‌ به‌ندن، بۆیه‌ له‌وانه‌یه‌ نه‌بوونی شمشاڵ له‌گه‌ڵ شوانه‌كه‌دا، هه‌تا ئه‌گه‌ر له‌ ده‌قه‌كه‌شدا بوونی نه‌بێت، ببێته‌ هۆی نانه‌وه‌ی پرسیار و سه‌رسوڕمانه‌وه‌ له‌لای منداڵه‌وه‌، رووداوێكی خۆشم به‌بیردادێته‌وه‌ به‌سه‌ر هونه‌رمه‌ندێكی شێوه‌كاری سوریاییدا هاتبوو، كه‌ له‌ گۆڤارێكی منداڵاندا كاری ده‌كرد، منداڵێكی له‌ (باب توما) له‌ دیمه‌شق دیتبوو گۆڤارێكی به‌ده‌سته‌وه‌ بوو، كه‌ ئه‌و وێنه‌كانی كێشا بوو، له‌منداڵه‌كه‌ نزیك بووه‌وه‌ و لێی پرسی بوو: ‌ ‌
• ڕات چۆنه‌ به‌ چیرۆكه‌كه‌؟ ئه‌ویش له‌ وه‌ڵامدا گوتبووی:
• چیرۆكه‌كه‌ خۆشه‌، به‌ڵام نیگاركێشه‌كه‌ گێله‌، مشكه‌كه‌ی به‌بێ كلك دروست كردووه‌. ئه‌و مشكه‌‌ش یه‌كێك بوو له‌ كۆمه‌ڵه‌ مشكێك، نیگاركێشه‌كه‌ له‌بیری كردبوو كلكی بۆ دروست بكات، سه‌ره‌ڕای پابه‌ندبوون به‌ ژماره‌ و سیفه‌ته‌كانه‌وه‌، پابه‌ندبوون به‌ وێناكردنی شته‌كان له‌سه‌ر‌ حه‌قیقه‌تی خۆیانه‌وه‌ش پێویسته‌، كاتێك باسه‌كه‌ له‌سه‌ر گورگێكه‌، ده‌بێت هونه‌رمه‌نده‌كه‌ گورگێك وێنه‌ بكێشێت نه‌ك پڵینگێك، چونكه‌ كاتێك منداڵێك له‌سه‌ر گورگێك ده‌خوێنێته‌وه‌، و پڵینگێك ده‌بینێت، تووشی سه‌رلێشێوان ده‌بێت، چونكه‌ له‌دوای خوێندنه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌، په‌رۆشێكی لا دروست ده‌بێت بۆ دیتنی ئه‌و گورگه‌ی له‌ ده‌قه‌كه‌ باسی كراوه‌، سه‌ری لێده‌شێوێت كاتێك گورگه‌كه‌ نابینێت و ناتوانێت ئه‌مه‌ شیبكاته‌وه‌، ته‌نانه‌ت یه‌كێكی پێگه‌یشتووش ناتوانێت ئه‌مه‌ شیبكاته‌وه‌، كه‌سه‌ پێگه‌یشتووه‌كه‌ ده‌توانێت به‌سه‌ریدا گوزه‌ربكات و له‌سه‌ری نه‌وه‌ستێت، به‌ڵام ئه‌مه‌ چه‌ندین پرسیار له‌لای منداڵه‌كه‌وه‌ و بۆ ماوه‌یه‌كی درێژ ده‌وروژێنێت، له‌م باریه‌وه‌ نمونه‌یه‌كی ساده‌ ده‌هێنینه‌وه‌، ئه‌ویش چیرۆكێكه‌ له‌ گۆڤاری (سامر)ی منداڵان بڵاوكرابۆوه‌، مێشوله‌یه‌ك له‌سه‌ر دارخورمایه‌ك ده‌نیشێته‌وه‌، و كاتێك ده‌یه‌وێت بفڕێت، ده‌ڵێت دارخورما جێگیربه‌، دارخورماكه‌ش ده‌ڵێت من هه‌ستم پێت نه‌كرد كاتێك نیشتیه‌وه‌، چۆن هه‌ستت پێده‌كه‌م كاتێك ده‌فڕیت، لای ئێمه‌ ناوه‌ڕۆكی چیرۆكه‌كه‌ گرنگ نیه‌، به‌ڵكو نیگاركێشه‌كه‌ وێنه‌ی چۆله‌كه‌یه‌كی كێشابوو له‌ جیاتی مێشوله‌كه‌، له‌وانه‌یه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی قه‌باره‌ی چۆله‌كه ‌گه‌وره‌تره‌ له‌هی مێشوله‌، یان له‌به‌ر چه‌ندین هۆی دیكه‌ كه‌ ئێمه‌ نایزانین، ئه‌گه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ بێت، ده‌بوایه‌ نیگاركێشه‌كه‌ وێنه‌ی مێشوله‌یه‌كی كێشابوایه‌ به‌ قه‌باره‌ی چۆله‌كه‌كه‌، ناچار نه‌بوو به‌ گۆڕینی پاڵه‌وانی چیرۆكه‌كه‌، كه‌ ده‌بێته‌ هۆی به‌هه‌ڵه‌دابردنێكی زۆر كه‌ پێشتر باسمان كردووه‌، منداڵ سه‌ری سوڕده‌مێنێت له‌ بوونی چۆله‌كه‌ له‌ جێگای مێشوله‌كه‌وه‌، ئه‌گه‌ر نه‌زانێت مێشوله‌ش چیه‌، ئه‌وا وا ده‌زانێت كه‌ چۆله‌كه‌كه‌ مێشوله‌یه‌، بۆیه‌ به‌ بیروڕای ئێمه‌وه‌ نابێت نیگاركێش منداڵ بخاته‌ ئه‌م سه‌رلێشێواوی و به‌هه‌ڵه‌دابردنه‌دا.

ڕۆمانی خەیاڵی زانستی (خەز) لە ئەدەبی کوردیدا تا ئێستە بایەخی نییە و جێی نەبووەتەوە. بۆ؟
دروستکردنی جیهانێکی خەیاڵی و زانستی کارێکی ئاسان نییە. بێ لە بنچینەی زانستی، دەبێ شوێن و کارەکتەر و دیالۆگ و کولتور و تەنانەت ناوەکانیش لەگەڵ جیهانەکە بگونجێن (ستێفن، ١٩٩٦).
دروستکردنی جیهانێک، جیاواز لە واقیع، بەرزترین فۆرمی داهێنانە. هەندێ جار جیهانە نوێیەکە دوای چەند ساڵێک کۆن دەبێت. وەک ویڵیەم گیبسن لە نیۆرۆمانسەردا، ئەو دەمەی باسی ئینتەرنێتی دەکرد، زۆر شتێکی نوێ بوو، وا خەریکە کۆن دەبێت (ماکافری، ٢٠٠٧).
ڕووداوەکانی ڕۆمانی (دایڤێرجنت)ی ڤیڕۆنیکا ڕۆس لە داهاتوو ڕوو دەدەن. کۆمەڵێک ڕێسا و یاسا هەن لە کولتوری جیهانەکە. دوای ئەوەی شیکاگۆ وێران دەبێت، ئەو مرۆڤانەی دەمێننەوە، بە پێی توانستیان، بەسەر پێنج کەرتدا دابەش دەکرێن. هەر کەرتە و ڕێسای خۆی هەیە.
لە ڕۆمانی (دوون)ی فرانک هێربەرت، شوێن بیابانی هەسارەی (ئاڕاکیس)ە و کولتور و ڕێسای خۆی هەیە. تفکردن لەسەر مێز لەوێ ئەوپەڕی شەڕەف و ڕێزگرتنە، چونکە لەو بێ ئاوییەدا ئەوپەڕی قوربانیدانە ئاو لە دەمتدا بێنیە دەرەوە. لە ٢٠٠٣دا، بە پڕ فرۆشترین ڕۆمانی خەز دانرا لە جیهان (مات، ٢٠٠٥).
لە ڕۆمانی “زە لێفت هاند ئۆف دارکنێس”ی ئورسولا گین، خەڵکی سەر هەسارەی گێسەن ڕەگەزی جێگیریان نییە، کولتوری جیاوازیان لەوەی مرۆڤ هەیە. (ئای) مرۆڤێکە، خەڵکی هەسارەی (تێڕا)یە و بە مەبەستی خزمایەتی دەچێتە ئەوێ ، بەڵام ژیان و کولتوریان جیاوازە و تووشی گرفت دەبێت. ٣٠ جار لە چاپ دراوەتەوە، سێیەم باشتیرن ڕۆمانە پاش (دوون) و (کۆتایی منداڵی)ی ئارسەر کلارک.
ڕووداوەکانی ڕۆمانی یەکەمم بە ناوی (شاخوێنبەری سەرکردە) لە ناو منداڵداندا ڕوو دەدەن، لەوێش کۆمەڵێک ڕێسا هەن. هیمۆگلۆبین و شاخوێنبەر و ئەندامانی ناوەوەی لەش کارەکتەرن، پەنکریاس و دڵ و جگەر و چاو شوێنن. ڕۆمانەکە تێکەڵەیەکی توخمی خەز و فەنتازیایە.

(زە مێیز ڕەنە)ی جەیمس داشنەر (٢٠٠٩)، جیهانێکی خەیاڵییە، کۆمەڵە گەنجێکن تاقیکردنەوەیان لەسەر دەکرێت، بە ئاستەمترین ئاستەنگدا تیدەپەڕن، تا مێشکیان بخەنە کار بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێک بۆ نەخۆشیێکی درمی ئەو سەردەمە.
ئەم خەزانەی سەرەوە زنجیرە ڕۆمانن و کراونەتە فیلمیش، هاوکات، بواری زانست و ئەستێرەناسیش سوودیان لێ دەبینن. بۆ نموونە، ئەو بیرۆکە و ناوانەی لە ڕۆمانی (دوون)دا بەکار هاتوون، کەڵکیان لێ وەرگیراوە بۆ توێژینەوە لەسەر هەسارەکانی تر (جێنیفەر، ٢٠٠٩). ئەی خەزی کوردان؟ دەزانم بەراوردکردنی ئێرە و ئەوێ لە گەلێ ڕووەوە ناهاوسەنگە، بەڵام پرسیارەکە شایەنی بەرسڤێکە.
ڤیڕۆنیکا ڕۆس تەمەنی ٢١ ساڵ بوو کاتێ ڕۆمانی (دایڤێرجنت)ی نووسی. ڕۆمانەکە ٣٢ ملیۆن دانەی لێ فرۆشرا لە جیهان. پڕفرۆشتیرن ڕۆمانی ٢٠١١ بوو. من تەمەنم ١٩ ساڵ بوو کاتێ لە ٢٠٠٢ ڕۆمانی ( شاخوێنبەری سەرکردە)م نووسی، یەک خانە بۆی چاپ نەکردم، خوا خێری کاروان ئاکرەیی بنووسێت لەسەر ئەرکی خۆی لە ساڵی ٢٠٠٥دا چاپی کرد. چاپی دووەمم لە ٢٠١٠دا لەسەر ئەرکی خۆم بوو. بە هەردوو نۆرەی چاپ و کۆپیکردن سێ هەزار دانەی لێ فرۆشرا، بەڵام من لە کوردستان دەژیم و ڤیڕۆنیکاش لە ئەمریکا. من دەزگای سەردەم و ئاراس و ئەندێشە و موکریانیم هەبوو، ڤیڕۆنیکا پەنگوین ڕاندەم هاوس و هارپەکۆلین و سایمن ئاند چەستەری هەبوو. من ڕۆژنامەی خەبات و کوردستانی نوێ و ڕووداوم هەبوو، ڤیڕۆنیکا نیویۆرک تایمز و واشینگتن پۆستی هەبوو. من جەبار جەمال، عەتا محمد، سابیر ڕەشید، عەزیزی مەلای ڕەش، بەختیار عەلی و شێرزاد حەسەنم هەبوو، ڤیڕۆنیکا جەیمس پاترسن، ستێفن کینگ، دان بڕاون، جۆن گریشام، ئەیمی تان و جومپە لاهیری هەبوو. دەستیان گرت و یارمەتیان دا، هاوڕێیەتییان کرد و هانیان دا.
دایڤێرجنت و شاخوێنبەری سەرکردە، دوو ڕۆمانی خەیاڵی زانستین. من و ڤیڕۆنیکا دوو جیهان و کولتوری جیامان دروست کرد. ڕۆماننووس و ڕەخنەگرە گەورەکانی ئەمریکا پێشوازییان لە جیهانەکەی ڤیڕۆنیکا کرد و بە داهێنانیان ناو زەند کرد. ڕۆماننووس و ڕەخنەگرانی کورد هەر ئاوڕیشیان لێ نەدامەوە، هەر باسیشیان نەکرد، نە بە چاک نە بە خراپ. دکتۆر فەرهاد پیرباڵ نەبێ، پێشەکی بۆ نووسی.
بۆیە ڤیرۆنیکا بەشی دووەم و سێیەمی دایڤێرجنتی نووسی. ئێستە زیاتر لە دە ڕۆمانی هەیە و پێشەنگە. منیش لە پاشم دا و بۆ ماوەیەک وازم لە نووسین هێنا. خانەکانی چاپ هەر بە کلاسیک فێرن و خەز بە ڕۆمان نازانن. دەبێ زۆر هاوڕێت بن، یان دەبێ واستە بکەیت، یانیش دەبێ برای دۆستۆفسکی بیت، تا ڕۆمانێکت بۆ چاپ دەکەن.
بۆیە حاڵی ڕۆمانی کوردی، بەتایبەتیش خەز، وا وێرانە.

گۆران سەباح دکتۆرای لە بواری ڕۆژنامەوانی و نووسیندا هەیە لە زانکۆی کانزەس لە ئەمریکا. سێ ڕۆمانی (شاخوێنبەری سەرکردە، ترس و ڕق، دووی سوور) بە ئینگلیزی و کوردی چاپ کراوە. سکۆلەری فوڵبڕایتەرە، هەڵگری خەڵاتی باب سیگمان و کاڵدەر پیکێتی ئەمریکییە لە بواری ڕۆژنامەوانی و نووسیندا.

———————————-

سەرچاوەکان

Blue, Jennifer (August 4, 2009). “USGS Astrogeology Hot Topics: New Name, Descriptor Term, and Theme Approved for Use on Titan.’ Retrieved on June 5, 2020.
Hanson, Matt (2005). Building Sci-fi Moviescapes: The Science Behind the Fiction. Gulf Professional Publishing
McCaffery, Larry. “An interview with William Gibson”, retrieved June 1, 2020. From cyberpunk.ru.
Stephen Gillet (1996). World-Building. WF Media: NY

ئەوەی ڕابردوی لە دەستبێت جڵەوی ئایندە دەکات،ئەوەی بەسەر ئێستادا زاڵبێت جڵەوی ڕابردویکردووە.
جۆرج ئۆروێل

ڕۆمانی ۱۹٨٤ – ی “جۆرج ئۆروێل” ڕۆمانێکی بەناو بانگە و بۆ زۆرزمان تەرجەمە کراوە.ئەم شاکارەی ئۆروێل گەرچی باسی جۆرێک لەپەروەردە دەکات لە سیستەمێکی تاکحیزبی خاوەن دەسەڵات ،بەڵا م کاتێک لێی ورد دەبیتەوە شێوازی پەروەردە و پێکهێنانی سیستەمی هزری تاک لەو کۆمەڵگا تاک حیزبیەدا زۆر لە شێوازی پەروەردە دەچێت لەسیستەمی پەروەردەی ئیسلامیدا هەیە، چ لە ئێستا و چ لەڕابردودا .لەو سیستەمەدا کە “ئۆروێل “باسی دەکات حیزب لەدوای گرتنە دەستی دەسەڵات دەیهەوێت هەموشتێک بگۆڕێت ،سیمای شارستانیەتێکی نوێ بە ژیان ببەخشێت ،بەجۆرێک مرۆڤ نەتوانێت درک بەڕابردو بکات، هەموو ڕوداوەکان بگێڕێتەوە بۆ سەرەتای سەرهەڵدانی شۆڕش،دونیا دابەش بکات بۆ پێش شۆڕش و دوای شۆڕش .هەموو هەوڵێکی حیزب بۆ ئەوەیە کە هەموشتێک بگۆڕێت ،تەنانەت غەریزەش لەگەڵ حیزب بگونجێنێت،خۆ ئەگەر مرۆڤ بە هۆی فشاری غەریزە کارێکی پێچەوانەی باوەڕی حیزبی کرد، دەبێ پەشیمان بکرێتەوە و دوبارە پەروەرە بکرێتەوە ،ئەشکەنجە بدرێت. لەو سیستەمەدا پۆلیسی خەیاڵ هەیە لەهەموشوێنێک چاودێری دەکرێت لەحەمام یان لەسەر جێگا یان لەهەر شوێنێک بێت، وەک چۆن لە ئیسلامدا خودایەکی چاودێر هەیە ،ئەو مرۆڤە ناتوانێ هەست بەئازادی بکات و بیربکاتەوە.

حیز ب چەند تەکنیکێکی تایبەت و ورد ی هەیە بۆ ئەوەی تاکەکان والێبکات بیر لە حەقیقەتێکی تر نەکەنەوە و واقیع بکەنە هەمیشەیی و نەگۆڕ، بۆئەمەش دەبێت بەردەوام ڕابردو لەژێر کۆنتڕۆڵی حیزبدابێت ،هەتا تاک هیچ پێوانەیەکی نەبێت پێی بپێوێت ،نەتوانێ ئێستا بەراورد بکات ،بەڕابردو،بۆ ئەمەش وەزارەتێک هەیە کە ناوی وەزارەتی ڕاستییە،کە ئیشی هەڵگەڕاندنەوەی واقیع و دەستکاری کردنی واقیع و هەوڵدان بۆ گونجاندنی واقیع لەگەڵ باوەڕی حیزب،بۆ ئەمەش حیزب دەستی گرتووە بەسەر ڕابردو هەموو بەڵگەکان وندەکات.بەڵگەکان یان نوسراون یان بیرەوەری،بەڵام حیزب دەستی بەسەر هۆشی تاکدا گرتوە لەلایەک،لەلایەکیتر هەوڵدراوە هەموبەڵگەنامە و نوسراوەکانی پێشو لەناو ببرێن. حیزب بێ هەڵەیە،ڕێبەری گەورەی حیزب بێهەڵە یە و خاوەن تواناو زاناییە،خەڵک خۆی بەقوربان دەکات. بۆ هەموو ئەم کارانە پڕۆسەی پەروەردە لەمناڵییەوە لە ژێر دەستی حیزب خۆیدا، دایک و باوک دڵسۆزانە بەگوێرەی حیزب مناڵ پەروەردە دەکەن. خەڵکی نازانن ڕابردو چۆن بووە،شۆڕش ڕویداوە،سیستەمی سەرمایەداری هەڵتەکاوە ،بەڵام هەموشوێنەوارێکی سەرمایەداری سڕاوەتەوە،خەڵکی نازانن چۆن لەوە تێبگەن لەڕابردو ژیان چۆن بووە،ئایا ئێستا باشترە،یان پێشتر و سەردەمی سەرمایەداری. ڕابردو تەنیا خراپەکاریەکانی سەرمایەداری ماوەتەوە. حیزب وای لەخەڵک گەیاندوە کە پێشتر لەسەردەمی سەرمایەداری ژیان ناخۆشتربو،خەڵک کۆیلە سەرمایەداربون و هتد،هەرچی خراپییەک کەهەیە لەڕابردودا باسدەکرا ،بەردەوام حیزب ژمارەو داتای نوێی بڵاو دەکردەوە و پێوانەی دەکرد بە ڕابردوو،بۆنمونە ئەمساڵ ئەوەندە بەرهەم هاتوە،ژیانی خەڵک ئەوەندە خۆشترە بەبەراورد بە سەردەمی پێش شۆڕش . هەتا داهێنانەکانیش دەگەڕانەوە بۆحیزب،بۆنمونە یەکێک لە کارەکتەرەسەرەکیەکانی ڕۆمانەکە پێیوایە بۆیەکەم جار حیزبی”سۆسینگ”فرۆکەی دروستکردووە. ئاشکرایە کە لەمێژوی دەسەڵاتداریەتی ئاینیدا بەدرێژایی مێژوی ئەودەسەڵاتدارێتیە بیروڕای جیاواز و گومانکردن لەڕاستی ئیسلام سزای بەدواوە بووە ،هەموو جۆرە سزایەک هەتا خستنە ناو ئاوی گەرم ،ئەشکەنجە ،زیندانی کردن و…تاد.
تەکنیەکە کانی ئەم جۆرە پەروەردەیە بەجۆرێکن کە ڕزگاربون لێیان ئەستەمە،وە لە بەرئەوەی پرۆسەکە لەمناڵییەوە دەستپێدەکات ئەستەمە تاک دواجار هۆشیارببێتەوە.تەکنیەکە پەروەرداییە کان دەبێتە هۆی پێکهێنانی سیستەمی بیرکردنەوە لە سیستەمی تاکحیزبی فاشیستیدا،ئەوتەکنیکانە بریتییە لە تەکنیکی “ڕاگرتنی تاوان ، و لۆژیکی “ڕەش و سپی ” ،بەغەریزە چاکبیر بیت، باوەڕی دوفاقە .
وەک ئاشکرایە ئیسلام هەر لەسەرەتاوە، هەوڵیداوە شارستانیەت بەخۆی دەستپێبکات، سەردەمی پێش خۆی بە سەردەمی جەهل پێناسەدەکات،سەرەڕای لێوەرگرتنی چەندین نمونە لەهەمو بوارەکانی ژیان ،وەلێ ئیسلام ئەو دەستکەوتانە بۆخۆی دەبات. هەرلەسەرەتای ئیسلامەوە هەوڵدراوە هەموو سیمایەکی شارستانیەتەکانی تر بسڕێتەوە ،هەموئاینەکانیتر بە ناتەواو دەستکاریکراو دادەنێت. تەنانەت بە پێی سەرچاوە مێژوییەکان کاتێک قورئان کۆکرایەوە فەماندرا ئیتر هەرشتێک مابێت دەبێت بسوتێندرێت ئەمەش لە پێناو ونکردنی بەڵگە کان ،بۆئەوەی دواتر هیچ بەڵگەیەک دەست کەس نەکەوێت.
پەروەردەی ئیسلامی هەمان تەکنیکی “ڕاگرتنی تاوان”بەکار دێنێت، واتا لە ناو بردنی هەموو ئەو بیرۆکانەی کە ڕەنگە ببنە هۆی گومان، ئەمەش لە ڕێگەی دیسپلینی ناوەکییەوە دەبێت ،و لەناو بردن یان ڕێگریکردن لە هەر بیرۆکەیەک کە گومان لە ئیسلام دروستبکات .واتا لە ئیسلامدا دەرگای گومان و پرسیارکردن لە خودی دین داخراوە ،بیرکردنەوە ئەگەر هەشبێت دەبێت لەخزمەت سەلماندنی خودی دین دابێت. بەڵام پەروەردەکردنی هۆش لەسەرەتای منداڵیەوە دەبێت،کاتێکیش ئەم مناڵە گەورەدەبێت ناتوانێ قوڵ ولۆژیکی بیربکاتەوە،چونکە ئەو وا پەروەردەکراوە کە بە غەریزە چاکبیر بێت،چاکبیریش واتا بیرکردنەوەیەک کە پێچەوانە نەبێت لە گەڵ بنەماکانی ئایدیۆلۆژیا. هەر ئەم پەروەردەیە وادەکات تاک بێزاربێت لە هەموو بیرێک کەدژی ئایدیۆلۆژیا بێت و ڕقی لەو کەسانە بێتەوە کە گومان لە ئایدیۆلۆژیا دەکەن و بە پێی لۆژیکی ڕەش و سپی هەمو ئەوانەی ئایدیۆلۆژیا بنکۆڵدەکەن لەڕێی پرسیاری ئەقڵانی و گومانی فەلسەفی وەک دوژمنی ئایدیۆلۆژیا دەناسێت،ئەمەش وا دەکات تاک بەردەوام لەهێڵی بەرگری و بیرکردنەوەی کاردانەوەیی دابێت ،نەک ویستی تێگەیشتنی هەبێت بە پێچەوانەوە هە موهەوڵێک بۆ تێگەیاندنی بەدوژمنایەتی بۆخۆی لەقەڵەم دەدات!
لەم شێوە سیستەمەدا هۆشی تاک کۆنتڕۆڵ دەکرێت ،چوارچێوەی بیرکردنەوە دادەنرێت،ئەمەش ڕێگا خۆشدەکات بۆ چەواشەکردنی مێژوو. مێژوو بریتییە لە بیرەوەری و بەڵگەکان ،بەڵام کاتێک تاک دەست بەسەر هۆشیدا دەگیرێت ،مێژوو لە هۆشدا دەستکاری دەکرێت. ئەم مێژووەی کە تاکی موسڵمان دەیزانێت مێژوویەکە دەستکاری کراوە،تەتەڵەکراوە و بە گوێرەی پێویستی ئایدیۆلۆژیای ئیسلام نوسراوە. ڕاستە لە ئێستادا ئیسلامیەکان دەسەڵاتیان نییە ئەو بەڵگانە قەدەغەبکەن کە پێچەوانە ی مێژووی باون،کە بریتییە لە یەک جۆر تێگەیشتن بۆ مێژوو و مێژووی پیرۆز،بەڵام لەنا و هۆشی تاکدا قەدەغەکراون، چونکە دەست بە سەر ئەقڵی داگیراوە،بەلۆژیکی ڕەش و سپی بیر لەمێژوو دەکاتەوە،وە هەمیشە ئەوە وەرگرە ،مێژوییەک کە ڕابەرانی ئیدیۆلۆژی دەینوسنەوە جیاوازە لە مێژووی دژەکان،بۆیە وەک چۆن ئەمیان بەڕەهایی وەردەگرێت ئەویتر بە ڕەهایی ڕەتدەکاتەوە. بۆ ئەوەی مێژوو پیرۆزبێت دەبێت لەکات و شوێن داببڕێت،بە جۆرێک بنوسرێتەوە کە لە گەڵ سایکۆلۆژیای تاک لە ئێستادا بێتەوە. پاشان ڕاڤەکردنی دەقەکان بەدوای چەواشەکردنی مێژودا دێت. دەبێت بەردەوام دەقەکان واڕاڤە بکرێن کە لەگەڵ زانست و لۆژیکی سەردەم گونجاو بێت ،ئەگینا ئایدیۆلۆژیا هەرەس دێنێت. لە ڕێگەی یاریکردن بەوشەوە ،گۆڕینی مەبەستی وشەکان ،تەفسیری جیاوازی دەقە شیعرییەکان سەر لە تاک دەشێوێندرێت و دەقەکانی دین تێکەڵ بە زانستەکان دەکرێت،بەجۆرێک تاکی بڕوادار پێی وایە دەقەکان پێش زانستی سەردەم کەوتوون. حیزب و گروپە ئیسلامیەکان بە شێوەیەکی زیرەکانە واتای دەق و زانستەکان ئاوێتە دەکەن،بەڵام بەبێ ئەوەی بتوانن لەواقیعدا ئەوە بکەن،ئەوەشتێکە تەنها لەهۆشدا دەکرێت،چونکە دەست بەسەر هۆشداگیراوە. لێرەوە تاکی بڕوادار هەڵگری بیروباوەڕی دوفاقە دەبێت،واتا لەیەک کاتدا باوەڕی بەدوشت هەیە،یەکەم ئەو واقیعەی تێیدا دەژی،دووەم ئەو واقیعەی لەهۆشیدا دروستکراوە ،بۆیە تاک لەگەڵ هەردولادا خۆی دەگونجێنێت. بەڵام نیگەرانە بەردەوام مەترسی ڕوخانی کۆشکی ئەم واقیەی لەسەرە کە لەهۆشیدا بیناکراوە تاکی بڕوادار توڕەیە لەم واقیعەی کە لەگەڵ هۆشی تێکناکەتەوە بۆیە بەردەوام هێرش دەکاتە سەر واقیع و، وەک واقیعی گۆڕاو و ساختەو بێ خوایی وەسفی دەکات.ئەمەش وایلێدەکات بەردەوام لە دەرونیدا ئارەزوی فاشیزم دەکات لە نوستالجیادا دەژیت و خەون بەدونیایەکەوە دەبینێت کە لەگەڵ دونیای خەیاڵی و ساختەی هۆشیدا گونجاو بێت. بەڕواڵەت خۆی لەگەڵ واقیع گونجاندووە بەڵام لە دەرونیدا نیگەرانییەکی قوڵ ڕقێک هەیە بەرامبەر واقیع. بۆیە هەموو کاتێک لەشکری موسڵمان ئامادەن کە ئەو فاشیزمە شاردراوە ئاشکرابکەن و ئەو واقیعە وێران بکەن کە لە گەڵ ئەوەی ناو هۆشیاندا ناکۆکە .داعش نمونەی ئەم فاشیزمە پەنگخواردوەوەیە کە لە بارودۆخێکی گونجاودا زۆر بەخێرایی هێرش دەکاتە سەر دونیای گۆڕاو و وێرانی دەکات و دەیەوێت بە خێرایی مێژوو بگەڕێنێتەوە بۆدواوە،بۆ ڕۆژانی کتێب سوتاندن و جەڵد لێدان و کۆیلە و کەنیزەک و دەستبڕین و تەواوی حوکمەکانی ئیسلام. پێویستە ئەوە بزانین کە ئیسلام دوو قۆناغە،قۆناغی مەککە و قۆناغی مەدینە،بۆیە بڕواداران هەتا دەسەڵاتیان زۆرتربێت لێبوردەییان کەمتر دەبێت،بە پێچەوانەشەوە،ئەمەش تایبەتمەندی کەسایەتی ئایدیۆلۆژیستەکەیانە ،کە لەهەموو ئایدیۆلۆژیاکاندا،تایبەتمەندی کەسایەتی ڕابەر بەمیرات دەمێنێتەوە بۆ لایەنگران ،بانگەشەکردن بۆزانست و تا ئەوپەڕ خوڕافی،بانگەشە بۆڕاستگۆیی و تا ئەوپەڕ درۆو چەواشکاری، گونجان لەگەڵ واقیع تا کاتی دێت !
بۆیە ئەمە درۆیەکی گەورەیە کە ئیسلامیەکان باوەڕیان بە دیموکراسیەت و لێبوردەیی هەبێت،ئەوە تەنها قۆناغێکە،هەرکات دەسەڵاتیان هەبێت دەگۆڕێن بۆ ئیسلامی نادیموکرات و مەدینەیی،ئەوە ترسێکی بێ بنەما نییە،بەڵکو خودی قوڕئان و دەقەکان لەکاتی پێویستدا ،کاتێک ئیسلامیەکان هەستبکەن هێزیان هەیە ،هەمان شت دەەن کە سەرەتای ئیسلام ئەنجامدرا.

ڕابەرانی ئایدیۆ لۆژیای ئیسلام ،هەمیشە پێش باوەڕدارانی ساویلکە دەکەون،لە ڕێگەی مغاڵەتەوە قەناعەتیان پێدەکەن کە ئیسلام پێرفێکتە و بۆ هەمو کاتێک دەگونجێت. ئەوەی بۆ ئیسلامیەکان گرنگە خەڵک ی ساویلکە بخەڵەتێنن. ئاشکرایە جیاوازی زۆرە لەنێوان فیکرکردنەوە و لەبەرکردنی فیکر،باوەڕداران فیکر لەبەردەکەن،فیکری ڕابەرانی ئایدیۆ لۆژیا. تێگەیشتنی ساختە لەمێژوو ،زانستەکانی تر. ئەو ڕابەرانە دەڵێن قورئان لەگەڵ زانست ناکۆک نییە،باوەڕدارانی شوێنکەوتە دەڵێن قورئان لەگەڵ زانست ناکۆک نییە.ئەمە لەبەرکردنی بۆچونی ڕابەرانە،نەک بیرکردنەوەی تاکەکان خۆیان. تاکێکی موسڵمان تێگەیشتن و دونیابینییەکەی لەسەربنەمای باوەڕە،باوەڕ بە ڕابەرانی ئایدیۆلۆژیا،،ئەو گوێدەگرێت و دەرخ دەکات.لە ڕۆمانی 1984 نوسەر باس لەچەند دروشمێک دەکات،کە دروشمی حیزبە فاشیستیەکەن،وەک کۆیلایەتی ئازادییە،جەنگ ئاشتییە. کاتێک موسڵمانێک دەڵێت ئیسلام ئاینی ئاشتییە،مرۆڤ ڕێک دروشمەکانی حیزبی سۆسینگی بیردەکەوێتەوە،ئەگەر نا ئیسلام ئاینی جەنگە،شارتانیەتێکی بونیادنراوە لەسەر بنەمای جەنگ و خوێنڕشتن و داگیرکاری!ئیتر لەواقیعدا ئیسلام شتێکە و لەهۆشی تاکەکاندا شتێکیتر.کاتێک لەڕێگەی پەروەردەوە دەستبەسەر هۆشیتاکدا دەگیرێت،دەتوانرێت لەهۆشی تاکدا دەستکاری مێژوو بکرێت.تاکی ئیسلامی تێگەیشتنی ساختەی بۆ مێژو ی ئیسلام هەیە،مێژویەک فێرکراوە کە پوختە کراوە، پاک کراوەتەوە لە هەمو ئەو توخمانەی گومان لە پیرۆزی مێژوی ئیسلام دروستدەکەن. هیچ کات هەمو تاکەکان ناتوانن لەمێژو قوڵببنەوە،بەناچار گوێ لەڕابەران دەگرن ئەوانیش تێگەیشتنێکی ساختە،بەجۆرێک کە بگونجێت لە گەڵ بەهاکان دەرخواردی خەڵک دەدەن.واتا تاکی بڕوادار ،ئاگاداری مێژوو نییە،بەڵکو ئەوەی دەیزانێت شڕۆڤەی مێژوویە.

بەکورتی هەموو ئەو تەکنیکانە بەکاردێن،کە لەسێستەمێکی فاشیستیدا تاکیان پێ پەروەردە دەکرێت.
ئیسلام بێ هەڵەیە،دونیای پێش ئیسلام سەراپاتاریکییە، سێکی قەدەغەیە،سەرۆک پیرۆزە و زانایە و داهێنەری هەمو بەها بەرزەکانە.ڕق یەکێکە لە تەکنیکە بەهێزە کانی هەمو ئایدیۆلۆژیاکان،کەوادەکات تاک هەموو بەدبەختیەکانی بگێڕێتەوە بۆ هێزو کەسانیتر،بۆیە ئەوبەرگەی هەموو سەختیەکانی ژیان دەگرێت،ولەئەنجامی خۆبەتاڵکردنەوە و ئاڕاستەکردنی ڕق بەرامبەر ئەوانیتری بێباوەڕومولحید و کافر. دەرفەتی تێگەیشتنیشی نییە،چونکە وەک لەسەرەتا وتمان تەکنیکی ڕاگرتنی تاوان و چاکبیری ڕێگای بیرکردنەوەی لێدەگرێت. هەموو بیرۆکەیەک لە ڕێگەی دیسپلینی ناوەکی دەکوژرێت.بۆیە تێنەگەیشتن لای ئەو تاکە پیرۆز دەبێت.نەک بیرۆکە ی کەسانیتر،بەڵکو دژایەتی ختورە و بیرۆکەکانی ناخی خۆیشی دەکات..لەبەر ئەوە تاکی موسڵمان ناتوانێت لە دونیا تێبگات،ئەو نکۆڵی و تێنەگەیشتنی لێ دە بێتە تەقوا و لەخواترسان.تێگەیشتن بۆ ئەو بەواتای کافربون دێت!لەڕێگای دیسپلینی ناوەکی وای لێکراوە هەموو هەوڵێکی ئەوانیتر بۆ تێگەیاندنی بە پیلان و زیانگەیاندن بەخۆی لێکبداتەوە.هەرچەندە ڕوبەڕوی واقیعێک دەبێتەوە پێچەوانەی هۆشیەتی،بەڵام بەناچار دەبێتە هەڵگری باوەڕی دوفاقەو بەگوێرەی پویستی ئایدیۆلۆژیا بیردەکاتەوە. تێگەیشتنەکان دەگۆڕێن ئەویش دەگۆڕێت. بۆنمونە تەفسیری ئایەتێک دەگۆڕێت ،بۆئەوەی بگونجێت لەگەڵ واقیع،ئەویش تێگەیشتنی پێشو ڕەتدەکاتەوە و نوێیەکە قبوڵدەکات.لەڕاستیشدا لەناخەوە هەوڵدەدات ناوەڕۆکی دەقەکان بگونجێن،بەهەر فڕو فێڵێک بێت.چونکە ئاسودەیی دەرونی لەوەدا دەبینێتەوە. تاکی موسڵمان بێزارە لەهەر گفتوگۆیەک کە گومان لەڕاستی ئایدیۆلۆژیا دەکات،بۆیە لێی دەگەڕێت بۆ ڕابەران، دەبێت ئەوان وڵام بدەنەوە،ئەوانی زانا کە هەموشتێک دەزانن!

مەحمود عەبدوڵڵا

کتێبی (سیستمی کارگێڕیی هەرێم چۆن بە ناناوەندیی بکرێت؟) لە نوسین و ئامادەکردنی (محەمەد رەسوڵ موڕاد) بڵاوکرایەوە.

نوسەر و ئامادەکاری کتێبەکە، لە پەڕەی تایبەتی خۆی لە (فەیسبوک) دەربارەی چاپکردنی کتێبەکەی نوسیویەتی: “ئەگەرچی ماوەی سەرقاڵبونم بە نوسین و ئامادەکردنی ئەم کتێبە، نزیکەی چوار ساڵی خایاند و زۆر پێیەوە ماندوبوم، بەڵام چاپکردنی لەمڕۆدا، بە تایبەت کە پرسی بایەخ و پێویستیی ناناوەندێتیی بۆ هەرێمی کوردستان بۆتە رۆژەڤ (پرسی رۆژ)، زۆر خۆشحاڵیکردم و هیلاکییەکەی لەبیربردمەوە.”

کتێبەکە، لە سێ بەشی سەرەکیی و کۆمەڵێ باس و تەوەر پێکدێت، کە بە پشتبەستن بە (۲۷) سەرچاوەی زانستیی لە بواری یاسا و کارگێڕیی و سودوەرگرتن لە ئەزمونی کەسیی، هەوڵدراوە بە شێوەیەکی میتۆدیی و لە رێگەی تاووتوێکردنی یاسا بەرکارەکانی عیراق و هەرێمی کوردستان، وەڵامی پرسیارە سەرەکییەکە بدرێتەوە.

وەکچۆن، لە پێشەکیی کتێبەکەدا هاتوە: هۆکاری سەرەکیی هەوڵەکەمان، بۆ گرنگیی و پێویستیی (سیستمی ناناوەندێتیی) بۆ بارودۆخی ئێستای هەرێم دەگەڕێتەوە، کە هەنگاو بۆ هەڵبژاردنی سیستمێکی کارگێڕیی ئەوتۆ بنرێت، کەوا لەگەڵ واقیعی جوگرافیی و ئیتنیکیی وڵاتەکەدا بگونجێت.
ئەم تەرزە کارگێڕییەش، بریتییە لە “بونیادنانی متمانە لەناو حکومەتدا”، کە ئەنجومەنی گشتیی نەتەوەیەکگرتووەکان، لە حەوتەمین دیداری جیهانیدا (٢٠٠٧ – ڤیەننا) پشتگیری لێکردووە. کەواتە ئەم سیستمە هاوچەرخە، بایەخی زۆری بۆ سەرکەوتنی حکومڕانیی هەیە و، کاریگەریی ئەرێنیشی لەسەر تەواوی جومگەکانی ژیانی تاک و کۆمەڵ دەبێت.

هەر لەو پێشەکییەدا، نوسەر رونیکردۆتەوە، “لە دوتوێی بەش و باس و تەوەرەکانی ئەم کتێبەدا، هەوڵدراوە، بە شێوەیەکی میتۆدیی و پاڵپشت بە کۆمەڵێ سەرچاوە، سیستمی کارگێڕیی بە گشتیی رونبکرێتەوە، پاشان تیشکبخرێتەسەر شێوازەکانی، لەمەشەوە، پتر رۆبچینە نێو بابەتی سەرەکیی و، لە رێگەی تاووتوێکردنی یاسا بەرکارەکانی عیراق و هەرێمی کوردستانەوە، وەڵامی پرسیارە پێویست و گرنگەکە: (سیستمی کارگێڕیی هەرێم چۆن بە ناناوەندیی بکرێت؟) بدەینەوە.”

هەروەک ئاماژەی بەوەش داوە، کەوا بۆ نوسین و ئامادەکردنی ئەم باسە، سەرەڕای سەرچاوە زانستییەکان بە زمانە جیاوازەکان، ئەزمونی ١٢ ساڵەی خۆیشی لە بواری کارگێڕییدا، لە فەرمانبەرێتیی و بەرپرسیارێتیی بەش و هۆبە و فەرمانگەوە، تا دەگاتە ئەندامێتیی لە ئەنجومەنی پارێزگا و بەریەککەوتنی راستەوخۆی لەگەڵ واقیعەکە و دەرهاویشتەکانی لە ماوەی پێنج ساڵی رابردوودا، کۆمەکی باشیان کردووە، تاکو بابەتییانە و واقیعبینانەتر پرسەکە تاووتوێ بکات و سەرنجی خۆمی لەسەر بخاتەڕوو.

(سیستمی کارگێڕیی هەرێم چۆن بە ناناوەندیی بکرێت؟) لە نوسین و ئامادەکردنی (محەمەد رەسوڵ موڕاد) چاپی یەکەمییەتی و بە تیراژی (١٠٠٠) دانە و لە چاپخانەی حەمدی لە سلێمانی چاپکراوە و ژمارەی سپاردنی (١٥٣١)ـی ساڵی ٢٠٢٠ـی وەزارەتی رۆشنبیریی دراوەتێ.

نوسەر و ئامادەکاری کتێبەکە، لە پەڕەی تایبەتی خۆی لە (فەیسبوک) راشیگەیاندوە، لەپێناو پابەندبون بە رێکارە تەندروستییەکان بۆ خۆپاراستن لە ڤایرۆسی کۆرۆنا، لە ئێستادا هیچ رێوڕەسمێکی واژۆکردن و بڵاوکردنەوە بۆ کتێبەکە ناکەین. بەو هیوایەی لە ئایندەیەکی نزیکدا ئەو خەونەش بهێنینەدیی، لەوەش گرنگتر و پێویستتر خەونی بە ناناوەندییکردنی سیستمی کارگێریی هەرێمەکەمان.

محەمەد رەسوڵ موڕاد
• لەدایکبوی ١٩٦٩ – رانیە
• دبلۆم لە (بەڕێوەبردنی پرۆژەکانی ئاو)- پەیمانگای تەکنەلۆژیی موسەییەب- (١٩٨٩ – ١٩٩٠)
• بەکالۆریۆس لە (یاسا)- زانکۆی کۆیە- (٢٠٠٧ – ٢٠٠٨)
• مینی ماستەر لە (کارگێڕیی کار)- زانکۆی (عین شمس) بە هاوکاریی (ئەکادیمیای جیۆری) – (٢٠١٦).
• ئەزمونی کارگێڕی: ٢٠٠٣ – تاکو ئێستا: فەرمانبەر، لێپرسراوی بەش و هۆبە، بەڕێوەبەری فەرمانگە، ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگا (لە فراکسیۆنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان).
• سەرۆکی لیژنەی شارەوانی و خزمەتگوزارییەکان، جێگری سەرۆکی لیژنەی کاروباری یاسایی لە ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی.
• کتێبێکی چاپکراوی هەیە: (یۆگای تەمەندرێژی و گەنجبوونەوە).
• چەند راپۆرتێکی پڕ زانیاری و سەرنجی وردی سەبارەت بە: (کێشەی کەمئاوی لە پارێزگای سلێمانی، زیادەڕەویی زەویوزار لە هەرێمی کوردستاندا، سەرچاوەکانی داهات لە هەرێمی کوردستان و پێویستیی پێداچوونەوە بە باج و رسومات، چۆنێتیی پەرەپێدانی کەرتی گەشتوگوزار لە دەڤەری راپەڕین و هەڵبژاردنەوەی ئەنجومەنی شارەوانییەکان. .. تاد) ئامادەکردوە.
• چەندین بابەت و نوسینی دەربارەی: (سامانی ئاو، یاسای ئاو، کارگێڕیی، یاسای کارگێڕیی) لە سایت و رۆژنامەکاندا بڵاوکردۆتەوە.
• چەند توێژینەوە و راپۆرت و نامیلکەیەکی تری ئامادەی چاپن.
• ئەندامی هەریەک لەم سەندیکا و رێکخراوانەیە: کۆمکاری زیندانییانی سیاسیی کوردستان، سەندیکای تەکنیکارانی کوردستان، کۆمەڵەی کوردستانێکی سەوز، یەکێتیی مافپەروەرانی کوردستان.

ناوی مرۆڤ یەکەمین ئامڕاز و ناسێنەری کەسایەتی مرۆڤە و یەکەمین کاری فەرمی لە دوای هاتنە دنیایی منداڵ ناونانی منداڵەکەیە.هەر بۆیە پسپۆڕە دەروونناسییەكان جەخت لەسەر بەها‌و سەنگ و قوڕسایی مانا و ناوەڕۆكی ناونانی منداڵ دەكەنەوە، بەو پێیەی لە ئاییندەدا رەنگدانەوەی بەسەر سروشتی كەسایەتی منداڵەكەدا دەبێت، تا ئەوەی رەنگە زۆرجار ئەو رەنگدانەوەیە نەخوازراو بێت و پەرچە كرداری نەرێنیشی لای منداڵ لێبكەوێتەوە، سەپاندنی ناونانی مناڵەکانمان لەکاتی لەدایک بونیاندا،بەبێ ڕەزامەندی خۆیان،باوکان و دایکان هەر وەک چۆن بە پێی میزاجی خۆیان پیشتر بەناوی حیزب ، کەسایەتی ، نەتەوایەتی ، نیشتیمانی ، صحابەو پەیامبەرەکانەوە ناویان لە منداڵەکانیان دەنا ئەوە لە ئێستادا باوکان ودایکان بە پیی بارودۆخی سەردەمەکە ناو هەڵدەبژێرن، بێگوێدانە لێکەوتەکۆمەڵایەتێکان و باری دەروونی مناڵەکە لە ئایندەدا.هەر وەک دەڵێن…لەم ماوەیەدا لە یەکێک لە نەخۆشخانەکانی مناڵبوون ڕویدا کە گوایە باوکێک ناوی هەردوو مناڵە جمگەکەی ناو نا بوو ( کەرەنتینا و کۆرۆنا ) هەتا فەرمانبەری نەخۆشخانەکە پێی ووتبوو ناوی خۆش و بەمانا لە مناڵەکانت بنێ ئەمە کەی ناوە.! لە وەڵامدا ووتبووی ئەوە پەیوەندی بە تۆوە نیە،ئاخر لە کوێی دونیادا بووە جگە لە عەرەبەکانی سەردەمی جاهیلی نەبێ ناوی مناڵەکانت بە پەتای کوشندەو قێزەون ناوبنێی.!
ئەگەر پێشوتر بەهانەتان ناوە پیرۆزەکان بووبێت بە نیازی ئەوەی لە داهاتوودا وەک ئەوان دەرچن ئێ بۆ ڤایرۆسی کۆرۆنا دەڵێن چی .؟ هەرچەندە ناوە پیرۆزەکانیش که‌سه‌که‌ ناکاته‌ مرۆڤێکی ڕاست و دروست و دڵسۆز، به‌ڵکو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ زۆرجار ئاکامی خراپتری ده‌بێت ،چونکه‌ له‌وانه‌یه‌ که‌سێکی ناله‌بارو تاوانباری لێده‌ربچێت، هه‌روه‌کوو ده‌بینین سه‌دان که‌س ناوی زۆر پیرۆزی په‌یامبه‌رو پیاوچاکانیان هاڵگرتوه‌، که‌چی مرۆڤی زۆر دڕنده‌و تاوانباریان لێ دروست بوه. هەندێک لە ناوەکانی نمونەی (کەرەنتینا و کۆرۆنا ) دەبنە جێی شەرمەزاری بۆ مناڵەکان بەهۆی نەگونجانیان لەگەڵ ژیانی نوێی ڕۆژانەی مناڵەکەتدا،زۆر جارمناڵەکان لەخوێندنگاو شوێنە گشتیەکاندا بەهۆی ناوەکانیانەوە لەبەردەم هاوەڵەکانیاندا دوچاری شەرم و گیروگرفتی زۆر دەبنەوە.! هۆیەکەشی سەپاندنی بیروڕای باوکان ودایکانە،کە هەڵگری ئایدۆلۆژیایەکی ئاینی،سیاسین لەژیانی ڕۆژانەی خۆیاندا،سەپاندنی ئەم بیروباوەڕە،بەسەر مناڵەکانیاندا.لەکۆتاییدا دەبێتە هۆی لێکەوتنەوەی کۆمەڵێک کێشەی وەک: کۆمەڵایەتی،یاسایی،سیاسی، پاشان سەرئێشەیەکی زۆر وەک گلەیی و
گازندەی مناڵەکان لەلایەک وتێچوی ناوگۆڕینەکەوسەرئێشەوماندوبونەکەشی لەولاوە بوەستێ.!
ئەم دیاردەیە، كه‌ دایك‌و باوك‌و به‌گشتیش خێزانه‌كان به‌رپرسیارن له‌وه‌ی‌ ناوێكی‌ ناخۆش یان نه‌شیاو له‌ منداڵه‌كانیان ده‌نێن، بۆیه‌ باشتر وایه‌ دایكان‌و باوكان وریابن‌ وهه‌وڵ بده‌ن ناوێكی‌ گونجاو لە منداڵه‌كانیان بنێن بۆئه‌وه‌ی‌ مناڵەکانیان له‌داهاتوودا شه‌رم له‌ناوه‌كانیان نه‌كه‌ن ‌و هه‌وڵی‌ گۆڕینی‌ نه‌ده‌ن.‌ “بمانه‌وێ‌و نه‌ماوێ ناو كاریگه‌ری‌ تایبه‌تی‌ خۆی‌ هه‌یه‌ له‌سه‌ر مرۆڤه‌كان به‌تایبه‌تی‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستدا، بۆیه‌ وه‌ك دەبینین بەهۆی ناڕازی بونیان لە ناوەکانیان ڕۆژانە ناوگۆڕین لەدادگاکان روو له‌زیادبوونه‌، هه‌رچه‌نده‌ ره‌نگه‌ هه‌ندێك له‌گه‌نجان وه‌ك مۆدێلێك سه‌یری‌ ئه‌م حاڵه‌ته‌ بكه‌ن، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌توانم بڵێم له‌ئاینده‌دا ئه‌و گه‌نجانه‌ی‌ له‌زانكۆدان به‌شی‌ زۆری‌ ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ له‌ناوه‌كه‌یان نارازین ناویان ده‌گۆڕن.
هەرچەندە لە ئێستادا لە ناودادگاکاندا بە بڕیارێک ئەو پرۆسەیە وەستاوەو لەدەسەڵاتی دادگاندا نەماوە چۆتە سەر بەڕێوەبەرایەتی باری شارستانی کەسەر بە حکومەتی فیدراڵیە و ئەو پێی هەڵدەستێت،هەواڵ ودەنگ وباسەکەوایە کە لەڕوی ئەمنیەوە خزمەت بە دوژمنان دەکات، بەڵام بریار وایە بەم نزیکانە بۆ گۆڕینی ناو و نازناو بریارەکە بدرێتەوە بەدادگاکان.ئەگەر نیازی ناو گۆڕینت هەبوو ئەوا بەم ڕێکارە یاساییە دەتوانی دەست بکەیت بە مامەڵە کردنی ئەویش :-
به‌پێی ماده‌ی [٢١] له‌ یاسای باری شارستانی ژماره‌ [ ٦٥ ] ی ساڵی ١٩٧٢ .. هه‌موو كه‌سێك ده‌توانێت بۆ یه‌كجار ته‌نها ناوی خۆی و نازناوی بگۆرێت به‌مه‌رجی نه‌په‌رێته‌ سه‌ر ناوی دایكوباوك و باپیره‌ .
بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ ده‌بێت ئه‌م هه‌نگاوانه‌ ئه‌نجام بدرێت :

١- ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ مناڵ بێت ده‌بێت ئیزنی فه‌رمانگه‌ی چاودێری ناكامه‌كانی بۆ وه‌ر بگیرێت , گه‌ر فه‌رمانبه‌ر بیت ئیزنی فه‌رمانگه‌كه‌ی پێویسته‌ .
٢-كردنه‌وه‌ی بریكار نامه‌یه‌ك بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ … به‌مه‌رجێ ناوه‌ نوێ كه‌ و لایه‌نی به‌رامبه‌ر دیاری كرابێت كه‌ [ به‌ریوه‌به‌رایه‌تی باری شارستانی و ره‌گه‌زنامه‌ ] یه‌ .
٣- ئیقامه‌كردنی ده‌عواكه‌ له‌ دادگای باری شارستانی [ به‌رایی ] .
٤- كڵێشه‌ی ده‌عواكه‌ : دوو حاڵه‌ت هه‌یه‌

ا- گه‌ر ناوه‌كه‌ی ناشایسته‌ بێت …. پێویستی به‌ شاهید نییه‌ . نمونه‌ [ كه‌رۆ ]
ب- گه‌ر ناوه‌كه‌ی شایسته‌ بێت …. پێویستی به‌ شاهید هه‌یه‌ . نموونه‌ [ كاردۆ]
ئەگەر بتەوێ ناوەکەت بگۆڕیت ئەوا بەم شێوەیە لەڕووی یاساییەوە چاک ئەکرێت، بۆ ئەوەی لەڕووی دەروونیەوە هەست بەئارامی بکەیت و لە داهاتوودا كاریگەری خراپی لەسەر كەسایەتیت بۆ درووست نەکات.چونکە لەرووی ژینگەی كۆمەڵایەتی و دەوروبەرەكەت بەهۆی ناوەكەتەوە كاردانەوەی جیاجیایان بەرامبەر دەبێت،گومانی تێدا نیە کە كاریگەرییەكی خراپی نەرێنی لە ناوەوەی مرۆڤەکان دروست دەكات”. بۆیە پێویستە میدیاكان ئەو پرسە وەك لایەنێكی پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤ و بە تایبەت منداڵان تەماشا بكەن و دایكان و باوكان هۆشیار بكەنەوە لەوەی بەشێوەیەك كار بۆ ممیزاج و ویستە ئایدۆلۆژیا و سیاسییەكانیان بكەن كە كاریگەری نەرێنی لەسەر داهاتووی منداڵەكانیان دروست نەكات.

بۆ نه‌مه‌ك حه‌ڵالی رێكخراوی كۆلیژی زانست !؟.

رێكخراوی كۆلیژی زانست سه‌ر به‌ لقی 2 ی ـ هه‌ولێرـ پارتی دیموكراتی كوردستان له‌ باتی بڵاوكردنه‌وه‌ی عیلم و مه‌عریفه‌ت و زانست هێرشێكی ناره‌وایان كردووه‌ته‌ سه‌ر هاورێ عه‌بدولرحمان فارس عه‌بدولره‌حمان { ئه‌بو كاروان} و به‌ نمه‌ك حه‌رام ناوی ئه‌به‌ن له‌ گه‌ڵ به‌كارهێنانی كۆمه‌ڵێك وشه‌ی نابه‌جێ و بێسه‌روشوێن و ژه‌هراوی و ئه‌و هێرشكردنه‌ به‌لای منه‌وه‌ هێرشه‌ بۆ سه‌ر حزبی شیوعی كوردستان.
بۆئه‌وه‌ی له‌ شیوه‌كانی زۆرانبازی و ده‌رئه‌نجامه‌كانی و هه‌موو ئالوگۆره‌كانی ییویسته‌ بزانین كاریگه‌ری چییه‌و چه‌نده‌ له‌ سه‌ر پێگه‌ی كۆمه‌لگا و كاریگه‌ری له‌ سه‌ر دابه‌شكردنی هیزه‌ سیاسیه‌كان ودڵره‌ق و بێوجدان و ده‌روون پیسه‌كان چۆنه و، ماوه‌یه‌كه‌ هێزێكی كوردستانی بووه‌ته‌ خاوه‌نی قسه‌ی زبرو ره‌فتاری ناشیرین و، ئه‌وه‌ش ره‌نگدانه‌وه‌ی سیاسه‌تێكی چه‌وت و سه‌رلێشێوانه‌یه‌.
بۆ ئه‌وه‌ی نمه‌ك “” حه‌ڵاڵه‌كان “” بزانن ئه‌بو كاروان كێیه‌ ؟.
ئه‌بو كاروان : پێشمه‌رگه‌ بووه‌ له‌ ریزی پێشمه‌رگه‌كانی حزبی شیوعی عێراق و ‌دژ به‌ رژێمی خوێنرێژی سه‌دام حوسه‌ینی دیكتاتۆر و حزبی به‌عسی عه‌ره‌بی به‌شداری له‌ چه‌ندین شه‌رو داستان كردووه‌و، خۆی و خێزانه‌كه‌ی تووشی راونان و گرتن و زیندان وده‌ربه‌ده‌ری بوونه‌ته‌وه‌و، دوو برای شه‌هید كراوه‌ یه‌كه‌میان له‌ سه‌ر ده‌ستی ( حه‌ره‌س ئه‌لقه‌ومی) له‌ ساڵی 1963 سه‌دی رابردوو ، دووه‌میان له‌ داستانه‌كه‌ی مه‌لا ئۆمه‌ر له‌ ساڵی 1981و له‌ پرۆسه‌ی ئه‌نفالی چه‌په‌ڵ : ژنه‌ تێكۆشه‌ره‌كه‌ی { سه‌رگوڵ} و دوو كوری داره‌مان و كاروان و عه‌فاوی خوشكی و ژماره‌یه‌ك له‌ كوره‌مام و خزمانی شه‌هید بوون و هه‌ندێكیان بێسه‌رو شوێنن و ، ئه‌بو كاروان له‌ دوای ئه‌نفال وه‌ك پێشمه‌رگه‌یه‌كی پارتیزان بریندار بووه‌و ، له‌ ئێستادا ئه‌ندامی مه‌كته‌بی سیاسی حزبی شیوعی كوردستانه‌.
پێش چاكوازییه‌كه‌ی مه‌سرور بارزانی و حكومه‌ته‌ ره‌نگاوره‌نگه‌كه‌ی هه‌ندێ سه‌ره‌ قه‌ڵه‌مم له‌ 13/12/2018 نووسی وتوومه‌ ئایا مه‌سرور بارزانی ئه‌توانێت؟ مه‌به‌ستم وه‌ریاكردنه‌وه‌ بووه‌ له‌ وه‌رگرتنی حكومه‌ته‌كه‌ی نێچیرڤان بارزانی شكستیخواردو وتومه‌ ، دیاره‌ كێشه‌ی زۆری بۆ حكومه‌تی داهاتوو ( حكو‌مه‌ته‌كه‌ی مه‌سرور) هێشتوه‌ته‌وه‌و‌، ئایا مه‌سرور بارزانی ئه‌توانێت ئه‌و كێشانه‌ چاره‌سه‌ر بكات؟ كێشه‌كانیش: شێوه‌ی هه‌ڵسوكه‌وت له‌ گه‌ڵ وڵاتانی ده‌وروبه‌ر “” دراوسێكان”” كه‌ چاویان له‌وه‌یه‌ سامان و نه‌وتی میلله‌ت هه‌ڵلوشن ، بنبركردنی گه‌نده‌ڵی، فرۆشتنی نه‌وت و، پاره‌كه‌ی ئه‌درێ به‌ كێ یان راستر ئه‌چێته‌ گیرفانی كێ؟ چاره‌سه‌ركردنی موچه‌و پاشماوه‌ی موچه‌، باری خه‌ڵكی كوردستان له‌ رووی سیاسی و ئابوورییه‌وه‌، چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی شه‌هیدان و ئه‌نفالكراوان و زیندانانی سیاسی و، چاره‌سه‌ری كێشه‌ی پێشمه‌رگه‌ و، پێشمه‌رگه‌ دێرینه‌كان، دۆخی مافی مرۆڤ، چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی ئافره‌تان و نه‌هێشتنی توندوتیژی و، كێشه‌ی ‌ قوتابی و سه‌رجه‌م خوێندكاران و، كێشه‌ كرێكاران و جوتیاران، ئازادی و مافی خۆپیشاندان، كوشتنی رۆژنامه‌نووسان و، خه‌ڵكی سڤیل و داڵده‌دانی بكوژان له‌لایه‌ن به‌رپرسان، شه‌ری خۆكوژیی “” برا كوژی “” و، ریشه‌كێشكردنی ئه‌نفالچی و خاوه‌ن فایله‌كان كه‌ له‌ خزمه‌تی رژێمی خوێنرێژی سه‌دام حوسه‌ین بوون و، كێشه‌ی كه‌ركوك و ناوچه‌ دابراوه‌كان و، به‌شه‌ بوودجه‌ی هه‌رێم.
با بزانین نمه‌ك “”حه‌ڵاله‌كان”” چییانكردووه‌و چیئه‌كه‌ن؟
په‌یوه‌ندی كوردستان له‌ گه‌ڵ وڵاتان “” دراوسێكان “” زۆر به‌هێزه‌و مه‌سرور بارزانی وه‌ك سه‌رۆك حكومه‌ت دووجار گه‌شتی توركیای كردووه‌و یه‌كێكیان به‌نهێنی بووه‌و كه‌س نازانێت به‌چی مه‌به‌ستێك بووه‌و، توركیا له‌ناو خاكی كوردستان له دهوك وهه‌ولێر بنكه‌ی سه‌ربازی هه‌یه‌و توركیا به‌ فرۆكه‌ی جه‌نگی و فرۆكه‌ی بێفرۆكه‌وان بۆمبارانی ناوچه‌كانی كوردستان ئه‌كات و به‌ هۆی بوونی چاوساغ و سیخوری میت و كه‌ره‌سته‌ی لۆجیستیكییه‌وه‌ ده‌ستی چه‌په‌ڵی وه‌شاندوه‌و خه‌ڵكی سڤیلی شه‌هید كردوه‌و، حكومه‌ت بێده‌نگه‌و، توركیا رۆژانه‌ خاكی زیاتر داگیر ئه‌كات و، زۆر مه‌ترسیداره‌و بیانووه‌كه‌شی ـ PKK په‌كه‌كه‌یه‌و، وادیاره‌ په‌كه‌كه‌ له‌ لێبیاش هه‌یه‌ بۆیه‌ توركیا به‌ ناردنی چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی و تیرۆریست و فرۆكه‌و و پاپۆر ئه‌نێری بۆ لیبیا!.
باسكردنی سامان و نه‌وتی كوردستان ته‌ماویی و ڵێڵه‌و كه‌س نازانێت چیان پێئه‌كرێت و كێ ئه‌یخوات و پاره‌كه‌ی بۆ كێیه‌و، وا بۆ پینج ساڵه‌ شاند هات و شاند چوو بۆ به‌غدا درێژه‌ی هه‌یه‌و هه‌موو جارێك وته‌بێژی حكومه‌ت و راگه‌یاندنه‌كانی وابه‌سته‌ به‌ حكه‌مه‌ت كۆمه‌ڵێك درۆ ده‌له‌سه‌ ئه‌كه‌ن گوایه‌ گه‌یشتوونه‌ته‌ چاره‌سه‌رو له‌ پاش چه‌ند رۆژێك خۆێان به‌ درۆئه‌خه‌نه‌وه‌و، له‌ ماوه‌ی شه‌س ساڵدا نه‌توانراوه‌ رێككه‌وتنێك له‌ گه‌ڵ ( درواسیكه‌مان) عێراق واژوو بكه‌ن.
سه‌باره‌ت به‌ نهێشتنی گه‌نده‌ڵی ته‌نها بازرگانییه‌ به‌و وشه‌یه‌و له‌ چاكوازییه‌كه‌ی حكومه‌ته‌كه‌ی مه‌سرور هیچ نه‌كراوه‌و بندیوارو “”موسته‌فید”” زۆرن و ماون!.
مووچه‌و پاشماوه‌ی‌ مووچه‌ تا ئێستا چاره‌سه‌ر نه‌كراون و، له‌وه‌ خراپتر حكومه‌ته‌كه‌ی چاكوازی به‌ نیازه‌ مووچه‌ كه‌م بكاته‌وه‌و، ئیفلیج بووه‌و ناتوانیت مانگانه‌ی پێشمه‌رگه‌و مامۆستایان و گشت فه‌رمانبه‌رو مووچه‌خۆران بدات.
مافی مرۆڤ: دیندار ناوێك هه‌یه‌ گاڵته‌ به‌ هه‌ست و ده‌روونی لێقه‌وماوان ئه‌كات و، هه‌رچی راپۆرت ئه‌درێت به‌ رێكخراوی مافی مرۆڤ Human Rights Organization به‌ درۆی ئه‌خاته‌وه‌و ئه‌ڵێت مافی مرۆڤ پارێزراوه‌و، بۆ وه‌بیرهێنانه‌وه‌ی دیندارو دینداره‌كان ئه‌ڵێم، سیخۆریكی تورك له‌ هه‌ولێر كوژرا له‌ پاش یه‌ك رۆژ بكوژه‌كه‌ دۆزرایه‌وه‌ به‌ڵام خه‌یره‌ بكوژانی سوران مامه‌ حه‌مه‌، سه‌رده‌شت عوسمان، كاوه‌ گه‌رمیانی، وداد حوسه‌ێن و ئه‌وانی تر 12 ساڵه‌ كه‌س نه‌دۆزراوه‌ته‌وه‌.
رێكخراوی كۆلیژی زانست ناوێكی گه‌وره‌یه‌و له‌ جیاتی بڵاوكردنه‌وه‌ی زانست و راستگۆیی و خۆشویستی ئه‌بێت به‌ پرۆو هیچی سوودێكی نامێنێت و، ئه‌م رێكخراوه‌ به‌كارهاتووه‌ بۆ هێرشكردنه‌ سه‌ر حزبی شیوعی كوردستان له‌ هاوری ئه‌بو كاروان ده‌ستیان پێكردووه‌و، وا دیاره‌ ده‌ستی پاراستن و خه‌ڵكی خراپ پاڵیان پێوه‌ناوه‌ كه‌ خراپه‌كاری بكه‌ن و، لێره‌دا نامه‌وێت ببم به‌ زمان حاڵی هیچ هاورییه‌ك و ئه‌ڵێم : هاوری ئه‌بو كاروان زۆر له‌و پێناسه‌یه‌ی رێکخراوی کۆلێژی زانستپاك وبه‌ توانا به‌رزتره‌و، زمان نابرێت و كه‌ترو پلایسی پێ نییه‌و، شانازی به‌ هاتنی بۆستاڵ له‌ پێكانی سه‌دامی دیكتاتۆرو حزبی به‌عسی عه‌ره‌بی خوێنرێژ بۆ هه‌ولێر ناكات و، ئه‌بو كاروان نایه‌وێت په‌تای كۆرۆنا له‌ كوردستان بڵاوبێته‌وه‌و، به‌ هۆی كۆرۆنا سه‌نگی حكومه‌ته‌كه‌ی كۆلیژی زانست زۆر هاتووه‌ته‌ خواره‌وه‌و خه‌ڵك پابه‌ند نابن به‌ فه‌رمان و نه‌خشه‌ی وه‌زیره‌كانی و، حكومه‌ت هیچی بۆ هه‌ژارو زه‌حمه‌تكێشان نه‌كردووه‌و به‌ڵكو له‌ سایه‌ی ئه‌م حكومه‌ته‌ رێژه‌ی هه‌ژاری و به‌دبه‌ختی و ئاواره‌ بوون زیادی كردووه‌و وقه‌ت ناتوانێت چاره‌سه‌ری بۆ نه‌هێشتنی هه‌ژاری و بێكاری و موچه‌و كاره‌باو ئاو بدۆزێته‌وه‌.
له‌ كۆتاییدا : كێ نمه‌ك حه‌رامه‌و، كێ نمه‌ك حه‌ڵاڵه‌؟
7/6/2020

بەشی دەیەم

پێشەكی: ڤایرۆس شتێكی تازە نییە بۆ فەلسەفە

ژێرخانی هزریی ئەم بەشەی نووسینەكەمان لەوێوە خۆیواڵادەكات كە، بۆچوونی فەیلەسوفەكان مانای بۆ نەشونمای تێگەیشتنی هزری پزیشكی و تەندروستی هەبووە و پزیشكی كلینیك (Clinic) ی و توێژینەوەی كلینیكیش تادەگاتە ئێتیكی پزیشكی خستۆتەژێر دیدگای چاودێری خۆیەوە. بۆیە بۆ فەلسەفە شرۆڤەكردنی دەسەڵاتی پزیشكی، سیاسەتی تەندروستی و تێگەیشتن لە ڤایرۆس شتێكی نوێ نییە. ڤایرۆس، كە بەشێكە لە مێژووی بوونمان، لەناو خانەخۆی تردا دەژیت و بەردەوامی بە هەبوونی خۆی دەدات، وەكیتریش سێستەمی ژینگەیی گەردوون بەجۆرێكە لە سەرهەڵدانی ڤایرۆس و دروستبوونی بەكتریاكان بەدەرنییە. بوونی ڤایرۆس ئاماژەیە لەسەر ژیان، جووڵەی زیندەكان و دروستبوون و كاری خانەكان. هەرچی فەلسەفەیە پێیوایە مێژووی كۆمەڵایەتی ڤایرۆسەكان دەمانباتەوە شوێنێكی تر كە هەمان شوێنی ڕاڤەكردنی فەلسەفیانەی ڤایرۆسەكان نییە. بایەخدانی زانستە سروشتییەكانیش لە پاش سەردەمی ڕۆشنگەریییەوە بە ژیاندۆستی(Vitalism)فەلسەفەی زۆرتر لە زیندەوەرناسی(Biology)نزیككردەوە. یەكێك لە لێكەوتەكانی پەتای كۆرۆناش،كە بە ڤایرۆسە زیرەكەكە ناوی ڕۆشتووە، ئەوەیە كە ڕەوشی تەندروستی بووە بابەتی مشتومڕ و پزیشكیش وەك زانستێكی موقەدەس خۆی نمایشكرد. ئەمەش وایكردپاراستنی ئاسایشی گشتی لە گوزارەی ئاسایشی تەندروستیدا خۆی چڕبكاتەوە و ئاسایشی ژیانی (Biosecurity)یش بەسیاسیبكرێت و هەرهەمووش لەوسەرەوە بە”ماسكێكی تەندروستییەوە بناسرێینەوە”. هەر لەم ڕێگایەوە دۆزێكی ئەوتۆی تەندروستی سیاسیئامێزانە هاتەپێشەوە كە “ناسنامەی ڕەوشتی و ناسنامەی تەندروستی” ڕوبەڕووی یەكدیببنەوە. بۆیە ناكرێت لە دۆخێكی وادا بكەوینە ناو بەهەڵەلێكدانەوەی پەتایەكی بەجیهانگیریكراو و خۆشمان بە بیانووی نالۆجیكییەوە سەرقاڵبكەین. جێگەی سەرسوڕمانیش نییە ئەوەی ئێستا لەژێرسایەی پەتای كۆرۆنادا دەگوزەرێت بۆ بیرمەندان”قەیرانێكی بایۆلۆژی جیهانگیرییە” و لەیەكاتیشدا مێژووی زانست و فەلسەفە پێماندەڵێت، پەتاكان بەپێی مێژووی سەرهەڵدانیان سنوری تەشەنەسەندن و كارتێكردنیان دیاریكراو نییە و جەنگیش لەگەڵ پەتاكانا بێكۆتایە و بوونەوەرەكانیش لەتەك ڤایرۆس و بەكتریاكانا دیرۆكێكی كۆنیان هەیە. ڕوونیش نییە وانە وەرگرتنی مرۆڤەكان لە نەخۆشییەكان چ جۆرە وانەیەك دەبن: ڕەوشتی یان دەروونی، بایۆلۆجی یان ئاینی؟لەسەر ئەم بنەمایە، لەم بەشەدا، بەشێك لە پرسیارە لێڵە سیاسی و وەڕسكەرەكان تایبەت بە پەتای كۆرۆنا و بابەتی تووشبوونی دەرد و تۆقانی تەندروستی لەڕێگای شیكارییە فەلسەفییەكانی فوكۆ و ئاگامبێنەوە وەڵامدەدەینەوە و دەشیانكەین بە كۆڵەكەی سەرەكی ئەو باسانەی لەم بەشە تێڕامانی لەبارەوە دەكەین. پێشمانوایە خوێنەر پێویستە بە وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ پاشماوەی ئایدیای نیولیبرالیزم و تارمای هزری سیاسی كارل شمیت Schmitt لە لێكدانەوەكانی فوكۆ و ئاگامبێن دا بكات.

فەلسەفەی پزیشكی

هزری پزیشكی بەشێكە لە مێژووی هزی زانستی. مامەڵەی فەلسەفەش لەتەك هزری زانستی یان لەتەك پرسیارە بایۆ-كیمیای و جیۆ-فیزیاییەكان بۆ سەرەتای دەركەوتنی فەلسەفە دەگەڕێتەوە. لێرەوە بەوە دەگەین كە زانست كەوتنە فەلسەفەوە پیشەی فەیلەسوفەكان(بەتایبەت فەرەنسییەكان)بووە و پزیشكیش یەك لەو زانستانە بووە فەلسەفە خستوویەتەناوخۆیەوە. جگەلە پزیشكی بیركاری،فیزیاش شوێنیان لەناو فەلسەفەدا هەمیشە دیاربووە. كەوابێت، مانای فەلسەفە بۆ پزیشكی تەنیا لە پزیشكیدا قەتیسنابێت بگرە گشت زانستە سروشتیەكانیش دەگرێتەوە. دیرۆكی پێكەوەلكانی فەلسەفە و پزیشكیش وەك دوو دیسیپلینی زانستی لەگەڵ تێگەیشتنی فەلسەفییانەی هێپۆكراتێس (Hippocrates ) و گالێن (Galen) (یان جالینۆس) بۆ پزیشكی دەستپێدەكات كە تا هەنووكەش جێگای لەناو فەلسەفەی پزیشكیدا بەرچاوییە. لە فەلسەفەی پزیشكیدا لێكۆڵینەوە لە كاری پزیشكی گرنگی خۆی هەیە و پەل هاویشتنی فەلسەفەش بەرەو تێگەیشتن لە سروشتی بوونی مرۆییمان بەشێكە لەو گرنگییە. شوێنی فەلسەفە لە پزیشكیدا ئاوێتەبوونی دوو دادوەرییە ،فەلسەفی-پزیشكی، كە ئەو دوو دادوەرییەش بۆگەیشتنن بە ڕاستیەكی فەلسەفی-پزیشكی، كە ئەوەش گەیشتنە بە دەستنیشانكردنی ئازار(ئێش)لە جەستەی ناساغدا. لێرە پێویستە وتن بێتەسەر پاتۆلۆجی (Pathology) كە زانستی نەخۆشیناسییە و دەبێتە دوو بەشەوە: زانستی هۆكاری نەخۆشی (Etiology) و زانستی پۆلینكردنی نەخۆشی (Nosology ) . هۆكارناسی نەخۆشییەكان پشت بە جوگرافیای جەستەی نەخۆش دەبەستێت. شوێنی نەخۆشی لە جەستە ئەو جێگایەیە نەخۆشیەكە خۆی تیامەڵاسدەدات و دیاریكردنیشی جوگرافیای جەستەی نەخۆش لەبەردەم توێكاری پزیشكی دەخاتەسەرپشت. لێرەوە پەیوەندی پزیشكی بە ئازار و نەخۆشییەوە ڕەهەندی تری تێكەوت و پاتۆجێن یان نەخۆشخەر (Pathogen) لەگەڵ زاراوەی نیشانە (Symptom ) ، نیشانەكانی نەخۆشی، پێكەوە ئیشیان لەسەر ناساغی(Illness)، نەخۆشی (Disease) و پەتا بەجۆرێكی سێستەماتیكی پزیشكییانە كرد. مێژووكردانی پزیشكیش كە زانینێكی زۆرمان لەسەر دەركەوتنی نەخۆشیە نوێکانی پاش سەرهەڵدانی كۆمەڵگەی پیشەسازی دەدەنێ هێما بۆئەوە دەكەن كە لە كۆتای سەدەی نوزدە بەولاوە فەلسەفە زۆرتر لە پزیشكییەوە نزیكبووەوە تا فیزیا و ئەمەش زەمینەی بۆ گەشەی فەلسەفەی پزیشكی و فەلسەفەی زیندەوەرناسی شیاوتركرد. پردی نێوان فەلسەفە و زانستیش لەمیانەی زیندەوەرناسی و كارئەندامزانییەوە(فسیۆلۆجی) بەجۆرێك كارابوو فەلسەفەی سەرگەرمی بیركردنەوەی تركرد.
سەرباری هەموو ئەوانەی وترا، لەگەڵ دەركەوتنی كۆرۆناڤایرۆس فەلسەفە و پزیشكی، دواتر بیركردنەوەی فەلسەفی و بیركردنەوەی پزیشكی، زۆرتر لەیەك نزیكبوونەوە. دیرۆكی پەیوەندییەكەشیان بۆ ئەو دەمانە دەگەڕێتەوە کە فەیلەسوف بە حەكیم ،دانا (Sophon) ، ناوزەدكراوە. ڤیتاگۆراس (Pythagoras) یش حەكیمە پزیشكەكە بووە. حەكیم ئەو كەسە بووە دانایی و زانینی لەسەر گشت هەبووە: خوا، ئێش، كەشوهەوا، ڕەوشت، گەردوون، نەخۆشی،دادپەروەری و…هتد. ئێستاشی لەگەڵ بێت یەكلانەبوەتەوە هێپۆكراتێس فەیلەسوف بووە یان”یەكەم دامەزرێنەری قووتابخانەی پزیشكی”لە یۆنانی كۆن! لەناو دە كولتوورە كۆنەكەی مرۆڤایەتیش””میزۆپۆتامیا، هیندۆس، میسری كۆن ،مایا ،چینیەكان، یۆنانی كۆن، فارس، ڕۆما، ئازتێك (Aztec) و ئینكان (Incan) پەیوەندی نێوان فەلسەفە و پزیشكی لێكتردانەبڕاوبوونە. جێیگومانیش نییە، ناوی فەیلەسوف و پزیشك لەگەڵ گەشەی شارستانی كاری جیایان گرتە ئەستۆ و دەركەوتنی تێكنەلۆژیای زانیاریش ئاقاری تری بەم پەیوەندییەدا و لەناو پزیشكیشدا”دوكتۆر”نازناوێكی تر و ئەركێكی تری بۆدیاریكرا، كە هەمان ئەركە كلاسیكەكەی نییە.
پارسەنگیەكەی ناو فەلسەفە، لەدیدی ژۆرژ كۆنگیلێمی (Georges Canguilhem) مامۆستای فوكۆ، بە نزیكبوونەوە لە زانستەكان ڕێكدەخرێتەوە كە ئەمە لایەنێكی تری ئەم باسەیە پێویستە لێرە تایبەت بە فەلسەفەی پزیشكی،یان پەیوەندی نێوان فەلسەفە و پزیشكی، باسبكرێت. زیندەوەرناسی نەك هەر زانستی هاوبەشی نێوان فەلسەفە و پزیشكییە، بەڵكو زانستی هاوبەشی نێوان فوكۆ و ئاگامبێنیشە. قەرزاری تێۆریی ئاگامبێن بۆ فوكۆ بۆ تێمای سیاسەتی ژیانی(Biopolitics )دەگەڕێتەوە كە بەبێگومانەوە بانكی مەعریفی فوكۆ لەم بارەیەوە پڕە لە یەدەگی هزری كە دواتر ئەو لایەنە لەسەر دەستی ئاگامبێن وەبەرهێنانی تری تێداكرا. پێش فوكۆش بەشێك لەو بیرمەندانەی مەیلیان بۆ تیۆری زانین(Epistemology) و فەلسەفەی زانست هەبووە لەڕێگای زیندەوەرناسییەوە پەیوەندی نێوان فەلسەفە و پزیشكییان سازاندووە. لەم ڕوەوە كۆنگیلێم، كە مامۆستا تێزی دكتۆرانامەكەی فوكۆ بووە، چاترین نموونەیە و كارە ناسراوەكەشی لەسەر نەخۆشیناسی(پاتۆلۆجی)باشترین بەڵگەیە. لێرەوە دەشێت بوترێت، لە 70 ساڵی ڕابردوودا لەناو بیریارانی فەرەنسی مێژووی پزیشكی و مێژووی زیندەوەرناسی كە بەشێكن لە مێژووی زانست لەسەر دەستی كۆنگیلێم دەرگا لە فەلسەفاندنێكی زانستی دەكاتەوە. لەوێ پرسیاری فەلسەفی دەبێت بە پرسیاری پزیشكی و بایۆلۆژی، لێ وردەكاریەكانی پەیوەندی نێوان فەلسەفە و زانستە سروشتییەكان و كێن ئەوانەی، لە ڕوویی مێژووییەوە، هزری ئەم پەیوەندییە پێكدێنن بۆ نووسینیترمان هەڵدەگرین.

فوكۆ: لەدایكبوونی هزری پزیشكی و كلینیك

ئەستێرەی هزریی فوكۆ لەگەڵ بڵاوبوونەوەی كۆرۆنا لە درەوشانەوەدا بوو و پەتای كۆرۆناش گفتوگۆكانی فوكۆیان سەبارەت بە مەرگ، دركی پزیشكی، لەدایكبوونی كلینیك و نیشانەكانی نەخۆشی وروژاندەوە. ئەمە وادەكات بێژین، لەسەر دەستی فوكۆ پزیشكی و سیاسەت ،پزیشكی و فەلسەفە پێكەوە بابەتی بایۆپۆلیتیك و بایۆئێتیك، ڕەوشتیبایۆ (Bioethics) دەوروژێنن. ئەمەش لەبەرئەوەی مێژوو و سێستەمی هزر لەسەر دەستی فوكۆ لە شوێنێكی بەرتەسكدا نەوەستاوە و پەل بەرەو دیسیپلینەكانی تریش دەهاوێت و، پەیوەندی نێوان بایۆلۆجی و فەلسەفە، نێوان پزیشكی و فەلسەفە تادەگاتە فەلسەفە و مێژووی زانستیش لێكدەئاڵێنێت. هەر لەوێندەرێش نەخۆشی و پزیشكی، ساغ و ناساغ (نۆرمال و نانۆرمال)لە چوارچێوەی مێژووی هزر ڕاڤەدەكرێن و دیدێكی فوكۆیانە بۆ واتای ساغ و ناساغ هاوكات بۆ نەخۆشیناسی سەرهەڵدەدەن. فوكۆ لە ڕێگای ناسنامەی نەخۆشییەوە توێژینەوەی فەلسەفی و زانستی پزیشكی پێكەوەگرێدەداتەوە و لەدایكبوونی كلینیكیش دەكاتە بناغە بۆ هەڵكۆڵین(ئاركیۆلۆجیای) لە دركی پزیشكی كە ئەوەش هەوڵێكە بۆ چوونە نێو بابەتە پزیشكیەكان (درم، جەستە، بیماری، ئێش و…). سەرباریئەوە، خستنەڕوو و پێشاندانی نەبینراو لە بواری پزیشكی هەوڵێكی تری فوكۆیانەیە بۆ وەستان لەسەر ژیانی ناوەوەی ئەم بوارە و ئاشكراكردنی پەیوەندیشی بە دەسەڵاتی سیاسییەوە، چونكە بینراو/نەبینراو لە پزیشكی سنوری تەندروست/ناتەندروست، نۆرمال/نانۆرمالیش ئاشكرادەكات. بەمجۆرە ئەو دەمەی مرۆڤی ناساغ دەبێتە بابەتی بواری توێكاری پزیشكی ئەم پرسیارەمان لادروستدەبێت: چی لەو جەستە بیمارەدا دەگوزەرێت كە توێكاری تیادەكرێت؟
بۆ فوكۆ دەركەوتنی كلینیك فۆڕمێكە لە زانین و جۆرە كاركردنێكی فوكۆیانەشە لەسەر(نەخۆشی و مەرگ). ئەمەش داوادەكات شوێنی نەخۆش لە كۆمەڵگە و بابەتی مەرگ وەك باسێك لە خراپە بخرێتەبەرباس. فوكۆ لە ئامادەبوونی مەرگ لەناو هزری پزیشكی بەو ڕاستییە دەگات كە پزیشكی”زانستی تاك”ە. واتە پزیشكی ئەو زانستەیە شیكاری لەسەر خودی تاك دەكات. سەرەڕای ئەمانە، فوكۆ ئاماژە بە گرنگی پزیشكی لە دامەزراندنی زانستە مرۆییەکانیش دەدات. لەمحاڵەتەدا پزیشكی وەك زانستێكی پۆزەتیڤ دەخرێتەڕوو كە گرنگی نەك هەر مێتۆدۆلۆجی بگرە ئۆنتۆلۆجیشی هەیە. واتە، بۆ فوكۆ پزیشكی وەك زانست كاریگەری لەسەر گشت تەلارسازی زانستە مرۆییەكان هەیە و نزیكترین زانستیشە لە ئەنترۆپۆلۆجییەوە(مرۆڤناسییەوە). لەسەر قسەی فوكۆ كەسانێكی وەك(فرۆید، جاكسۆن و بیشا Bichat ) لەناو كولتووری ئەوروپایی تەنیا فەیلەسوف نەبوونە بگرە پزیشكیش بوونە. ئەم كولتوورەش کە هزری پزیشكی بە كردەی فەلسەفییەوە گرێداوە دیدگای دانسقەی لێبەرهەمهێناوە.
لە ڕێگای شیكردنەوە نەخۆشیناسییەكانی فوكۆوە لەوە حاڵیدەبین، درم بە حاڵەتێك و دوان و سیان دروستنابێت. نەك هەر ئەوە بگرە فوكۆ سەبارەت بە دروستبوونی درم باس لە ئاگایی مێژوویی و جوگرافیش دەكات. واتە ژینگە و ئاو و هەوای شوێنەکان كاریگەری خۆیان لەسەر بڵاوبوونەوەی درم دادەنێن. درمەكان بە هەمان نیشانە(سیمتۆم)لە كەسەكانا دەرناكەون. تەمەن،ڕەگەز، توانای بەرگری جەستەكان هەموو ئەمانە كاردانەوەی خۆیان لەسەر ئیشكردنی درمەكان لەسەر جەستەی مرۆڤەكان هەیە. نەك هەر ئەوانە ،بەڵكو گەرما، سەرما، شێداری، وشكیش كاردانەوەی خۆیان لەسەر بڵاوبوونەوەی درمەكان هەبووە. سەرەڕای ئەمانە فوكۆ مێژووی درم وەك بەشێك لەو گفتوگۆیانە دەخاتەڕوو كە تایبەت بە هزری پزیشكی كاریتیاكردون. ئەمە وادەكات پزیشكی لە دیدی ئەم بیرمەندە بێ لایەن نەبێت و لەناو ستاتۆس(كیان)ێكی سیاسییانەشدا جێیبكاتەوە و ئەو ئاگاییە پزیشكیەش كە لەدوای سەدەی نۆزدەوە دروستبوو واوێنابكات كە شوێنێكی تری بۆ پزیشكی ڕەخساند. ئەم شێوە ڕاڤەكردنە بەو مانایەش دێت، ناوی دەوڵەت بە نەخۆشیناسی درمەوە بلكێت، دەركەوتن و بڵاوبوونەوەی درمیش ڕەهەندی سیاسی و ئابووری لێبكەوێتەوە. بۆیە درمناسی دەچێتە خانەی گرنگیپێدانی دەوڵەتیەوە. لێرەوە دەوڵەت كار لەسەر بڵاوكردنەوەی ئاگای سەبارەت بە درم دەكات، ئەڵبەتە ئەمەش لەڕێگای دامەزراوەی پزیشكییەوە مەیسەردەكرێت. گشت ئەوەی وتراش سەرچاوە لە توێژینەوەی””لەدایكبوونی كلینیك””ی فوكۆوە وەردەگرێت كە لەخۆیدا وەرچەرخاندنێكە لە تێخوێندنەوەی ئەزموونی پزیشكی ڕۆژئاوا لە پەیوەندی بە نەشونمای زانستە مرۆییەكان و پەیوەندی ئەم زانستانەش بە زیندەوەرناسییەوە. دیاریكردنی شوێنی پزیشكی لە كۆمەڵگەی مۆدێرن داوای ئەمجۆرە تێخوێندنەوەیە دەكات. بۆیە فوكۆ بەوردی پۆلینكاری نەخۆشی دەكات و ئێدیۆلۆژیای سیاسی دەوڵەتیش لە خودی سیاسەتی پزیشكی دانابڕێت. نەخۆشیش لەهەر بەرگێكدا بێت جۆری نەخۆشیەكە سروشتی نەخۆشیەكە دەستنیشاندەكات. جەستە كە دەبێتە موڵكی دامەزراوەی پزیشكی هەر لەوێ دێتەناساندن. بەمە نەخۆشخانە سەرهەڵدەدات، نەخۆشخانە ئەو شوێنەیە ناسنامەی جەستەی تیادیاریدەكرێت. واتە، جەستە لە موڵكی تاكەوە دەبێتە موڵكی دەوڵەت، موڵكی دامەزراوەی تەندروستی یان نەخۆشخانە.
گەر تەماشای دۆزی پزیشكی لە كاتی پەتای كۆرۆنا بكەین دەبینین كە شێوەی جووڵەی سێ كوچكەی(پزیشكی. زیندەوەرناسی و كارئەندامزانی) هاوشانییەكبوون، لێ ئەوەی بۆ فەلسەفە مەبەست بوو ئەوەنەبوو، بەڵكو ئەوەبوو كە سێكوچكەی(نەخۆش، نەخۆشی و نەخۆشخەر) نەبنە قوربانی پزیشكیەكی بەسیاسیكراو. بەگشتی بۆ فەیلەسوفان هزری پزیشكی بابەتی تێهزرینە نەك خودی پزیشكی. واتە، پزیشكی وەك هزر نەك وەك زانستێكی ئەبستراكت. بەها و پێوانەكانیش لە پزیشكیدا و پەیوەندی پزیشكی بە زانستی ڕەوشت و بە ڕەوشتی پزیشكییەوە هاوكێشە ناسادەكەی كاتی كۆرۆنا بوو. بۆیە كلینیك شوێنی بایەخپێدانە بە نەخۆش دواتر بە نەخۆشیەكە و ئەوەش كە نەخۆشخەرە. بەپێی بنەماكانی ڕەوشتی پزیشكییش بێت ئەوەی کە گرنگە پزیشك بایەخ بە خودی نەخۆش بدات پێش بایەخدان بە نەخۆشییەكە، لێ سێستەمی سەرمایەداری تەندروستی بەها ڕەوشتییەکانی پزیشكیی كوشتوە.
مرۆڤی نوێ چ سودێك لە پزیشكی وەردەگرێت؟ پزیشكی هۆكار نییە بۆ دوركەوتنەوەی مرۆڤ لە خورافیات؟ یاخود پزیشكی بووە بە زەبرێكی زانستی؟ لای خوارەوە دێینەسەر تێگەیشتنی ئاگامبێن سەبارەت بە پزیشكی كە لەگەڵ بڵاوبوونەوەی كۆرۆناڤایرۆس گفتوگۆیكرد.

ئاگامبێن: پزیشكی وەك ئاین و مانای ئاسایشی ژیانی(Biosecurity)

ئاگامبێن ،لەسەر ڕەوتی فەلسەفیی فوكۆ، تێۆری بایۆپۆلیتیك لە كولتووری نوێی ڕۆژئاوا بەرباسدەخات و لە گەرمەی گفتوگۆی پەتای كۆرۆناشدا هەندێك نووسینی بڵاوكردەوە كە لێرە ئەوەیان بەسەردەكەینەوە كە لەگەڵ تێگەیشتنی فوكۆ بۆ هزری پزیشكی هاوشانە لە شارستانی هاوچەرخی ڕۆژئاوا. ئاگامبێن پێیوایە پزیشكی، ئەم زانستە، بووەتە ئاینی سەردەمەكەمان، لە ڕۆژئاوای مۆدێرنیشدا هەمیشە “سێ سێستەمی باوەڕ” ژیانیان پێكەوەبەسەربردووە: مەسیحیای، سەرمایەداری(پارەپەرستی) و زانستەكان. لە مێژووی مۆدێرن ئەم سێ ئاینە لەلایەك لە پێكدادان و دابڕاندا بوونە لەتەكیەكدا و لەلایەكیترپێكەوە ژیاون و كارلێكیان لەسەر یەكتر داناوە و تاگەیوەتە ئەو ڕادەیەی كە ئێستا پێكەوە بایەخی هاوبەش كۆیاندەكاتەوە. بۆ ئاگامبێن ڕاستییە تازەكە ئەوەیە كە لەنێوان زانست و ئەم دوو ئاینەی تر (مەسیحیای، سەرمایەداری) ململانێیەك هەبووە كە دواتر بە قازانجی زانست گەراوەتەوە. ململانێكە پەیوەندی بە تێۆری و بە پرینسیپەكانەوە نەبووە، بەڵكو بە پراكسیسی كولتوورییەوە هەبووە. شتێكی سەیریش نییە قارەمانی ئەم جەنگە ئاینیە نوێیە ئەو بەشەیە لە زانست كە پێیدەوترێت پزیشكی و ئامانجی راستەوخۆشی جەستەی زیندووی مرۆڤە. بۆ ئەو مەبەستە ئاگامبێن خەسڵەتەكانی پزیشكی دیاریدەكات كە لە سەردەمی ئێستادا خۆی وەك ئاین نمایشدەكات. یەكەم خەسڵەتیشی ئەوەیە كە پزیشكی وەك سەرمایەداری دۆگمای تایبەتی پێویست نییە، چونكە واتا سەرەكییەكانی لە بایۆلۆجییەوە وەردەگرێت. بەپێچەوانەی بایۆلۆجییەوە، پزیشكی ئەو واتایانە لە تێگەیشتنێكی عیرفانی-لاهوتی دا دادەڕێژێت كە جەمسەرێكی فرەناكۆكی دژەگەرایان تیایە. ئاگامبێن پێشیوایە لاهوتییەكان كە دەبێت ستراتیژی داكۆكیان بگۆڕن نوێنەری ڤایرۆسناسی(Virology) و زانستن و شوێنیشیان لەسەر سنوری نێوان بایۆلۆجی و پزیشكی دایە. ڕاهیبەكان كە پێشتر نوێژی بەردەوامی خۆیان دەكرد ئەمرۆ لەژێر فشاری پزیشكی، كە رۆڵی ئاین دەبینێت، دیستانس دەخەنە نێوان خۆیانەوە. عیبادەتیش بۆلەمەولا نە ئازادە و نەش بێ بەرامبەرە. عیبادەت بەو سزایانە سنورداركراوە لەسەر سێستەمی رۆحی سەپێنراون، لێ لە كات و شوێنی دیاریكراویشدا پێڕەودكرێت. كارلێكی نێوان ئاین و دەسەڵاتی سێكولار شتێكی نوێ نییە. نوێبوونەكە تەنیا لەو ڕاستیەدایە كە ئەوەی گرنگە دۆگم(عەقیدە)نییە، بەڵكو خودی جۆری عیبادەتەكەیە. ئەو جۆرە عیبادەتە ئاینییەی لە ئێستادا هەیە پزیشكییە. هەر دەسەڵاتی سێكولاریشە بەئاینیبوونەكەی پزیشكی دێنێتەسازان. بێگومان ئەم عیبادەتە ئاینییە تازەیەش، بەناوی زانستەوە، هۆكاری گشت دوركەوتنەوەكانمانە لەیەكتر، دەستبەرداربوونەكانمان لە: جوڵە، كار، خۆشەویستی، هاوڕێیەتی،پەیوەندی كۆمەڵایەتی، باوەڕە ئاینی و سیاسییەكانمانیش. بەپێی تێگەیشتنی ئاگامبێن بێت پزیشكی نەك شوێنی عیبادەتی گرتەوە، بەڵكو فشاریشە لەسەر ئاین و دەشخوازێت شوێنە ئاینیەكان(وەك ڤاتیكان)گوێڕایەڵی پزیشكی بین. بۆئەوەی پزیشكی مومارەسەی ئاینگەرایی خۆی بكات پێویستی بە پاڵپشتی دەسەڵاتی سێكولارە تا ئاینی زانستخوازی كاریخۆیبكات.
ئاگامبێن سەرسامی خۆی بۆ ئەوە نیشاندەدات كە چۆن دوو ئاینەكەی تر ، ئاینی پارە و ئاینی مەسیحی، شوێنی خۆیان بە پزیشكی (و زانستەكان) بەبێ شەڕ بەخشی. ئاگامبێن وتەنی ئەی ئەوە سەرسامكەر نییە كە پاپا دەستبەرداری یەكێك لە كارە پیرۆزەكانی خۆی بووە كە ئەوەش سەردانی نەخۆشەكانە! یان سەرمایەداری لێگەڕا بەو هەموو زیانە قایلبێت كە لە بەرهەمهێنان لێیكەوت بەرامبەر بە كۆكبوونی لەگەڵ ئاینە نوێكەی ڕۆژئاوا (ئاینی پزیشكی)! بەپێی ئەم سەیركردنە ئاگامبێنیانە بێت ئاین و سەرمایەداری (یان كڵێسا و كارگە)بوونە نۆكەری ئاینە نوێكەی ڕۆژئاوا ( واتە پزیشكی). ئاینی پزیشكی توانی مەسیحیەت لە دیدی كۆتای جیهان(ئێسكاتۆلۆجی)یش دابڕێت. سەرمایەداری كە مۆدێلی لاهوتی دەربازبوون(Salvation)ی سێكولاركرد ئایدیای كۆتای كاتیشی لەناوبرد و بە قەیرانێكی بەردەوامیشی گۆڕی كە بێ كۆتایە. بەبۆچوونی ئاگامبێن قەیران، لە ڕیشەدا، واتایەكی پزیشكییە كە لەگەڵ هیپۆكراتێس (دۆزەرەوەی پزیشكی لە یۆنانی كۆن )دەستپێدەكات. بەمشێوەیە، ئەوە پزیشكە بڕیار لەسەر مانەوە و نەمانەوەی نەخۆش دەدات. بەپێی ئاگامبێن، گەر مرۆڤ سەرنجی ئەم دۆخە ئاوارتەیە بدات كە لە ئێستادا تیایدەژین دەبینێت ئاینی پزیشكی چ قەیرانی هەمیشەیی سەرمایەداری و چ ئایدیای مەسیحی بۆ كۆتای جیهان لەیەك سەبەتەدا كۆكردەوە. ئەم ئاینە جیهانییە كە پەلە لە”ئایدیای كۆتای جیهان”دەكات توانای ئەوەی نییە لەسەر شێوازی پزیشكی هیپۆكراتێسیانە بڕیار لەسەر مەرگ و مانەوە بدات. سەرمایەداری ،بەپێچەوانەی مەسیحیەتەوە، نە دەربازبوون و نە قووربانی بۆ ئاینی پزیشكی شیاودەكات. ئەو شیفایەی ئەم ئاینە تازەیە بەدوایدا دەگەڕێت كاتییە و ناشتوانێت ئەم خواوەندی بەدییەی ئێستا كارایە، واتە ڤایرۆسی كۆرۆنا، بۆ هەمیشە لەناوبەرێت(واتە پزیشكی توانای لەناوبردنی هەتاهەتای ڤایرۆسی نییە). هۆیەكە تەنیا ئەوەشە كە ئەم ڤایرۆسە بەردەوام دەگۆڕێت و فۆڕمی جیاش وەردەگرێت. دواتر ئاگامبێن لە نووسینەكەی دێتەسەر ئەوەی كە درم(ئێپیدێمی)هەروەك بە ڕیشەی زاراوەكەشدا دیارە(دێمۆس -لە زمانی یۆنانی واتە خەڵك وەك جەستەی سیاسی- لە هۆمێرۆس، ئێپیدێمیپۆلیمۆس- لە هۆمیرۆس- بە مانای شەڕیناوخۆ دێت)پێش هەموو شتێك بە واتای سیاسی دێت كە هەوڵی ئەوە دەدات ببێتە بناغەیەكی نوێ بۆ سیاسەتی جیهان. كەوابێت، لەسەر بناغەی وتنەكانی ئاگامبێن، دەشێت ئەم درمەی هەنووكە دەیژێین بەرجەستەكردنی شەڕێكی ناوخۆی جیهانی بێت، كە بە بۆچوونی زۆرێك توێژەرەوەی سیاسی شەڕ لەگەڵ ڤایرۆس جێگرەوەی شەڕە جیهانییە نەریتییەكانە. بەواتایەکیتر، زۆربەی وڵاتان لە ئێستادا لەتەك خۆیانا لە شەڕدان. ئەو دوژمنەی شەڕەكەی لەتەكدا دەكەن والەناویانا (ڤایرۆسی كۆرۆنا دوژمنە نادیارەكەیە كە والەناومانا ئاگامبێن وتەنی). ئاگامبێن پێیوایە فەیلەسوفەكان چەندین جار لە مێژوو لەتەك ئاین، تەنانەت لەتەك زانستیش، یان ئەو بەشەی كە فۆڕمی ئاینی وەرگرتووە لە ململانێدابوونە. باشە بۆ؟ بەپێی تێگەیشتنی ئەم بیرمەندە ئیتالییە فەلسەفە ئیشی ئەوەیە بە دوای ڕاستیدا بگەڕێت. لەسەر ئەم بنەمایە ئێمەش دەڵێین گەڕان بەدوای ڕاستی كارە كۆنەكەی فەیلەسوفە و قسەكردنیش لە سروشتی ڤایرۆس و بەكارهێنانی سیاسییانەی درم و پەتاكان بەشێكە لە هەڵوێستی ڕەخنەگرانەی فەلسەفە بۆ ڕووبەڕوبوونەوەی نا-ڕاستی لەناو سیاسەتی تەندروستیدا. لێكئاڵانی فەلسەفە و پزیشكیش سەرچاوە لە گەڕانی فەلسەفە بەدوای ڕاستی و لە گەڕانی پزیشكی بەدوای تەندروستیەوە هەڵدەگرێت.
هەروەك پێشتریش وتمان، لەگەڵ سەرهەڵدانی پەتای كۆرۆنا ڕەوشی تەندروستی بووە بابەتی مشتومڕ و پزیشكیش وەك زانستێكی موقەدەس خۆی نمایشكرد. ئەمەش وایكرد پاراستنی ئاسایشی گشتی لە گوزارەی ئاسایشی تەندروستیدا خۆی چڕبكاتەوە. لەو بارەیەوە ئاگامبێن دێتەسەر ئاسایشی ژیانی(Biosecurity) و سیاسەت و ڕەخنەی توانای كۆلێكتیڤی(دەستەجەمعی) خەڵكیش دەكات لە تێگەیشتنی ئەو بارە ئاوارتەیەی لە دەرەوەی ئەو كۆنتێكستە(سیاقە) راستەوخۆیە دروستبوو كە كاری تیادەكات. بەدڵنیاییەوە كەمیشن ئەوانەی لێكدانەوەیەكی سیاسییانەی ووردبین بۆ ئەم بارە دەكەن. ئاگامبێن بە پشتبەستن بە هەندێك بۆچوونی پاتریك زیلبێرمان Patrick Zylberman لە پەرتووكی””ڕەشەبای میكرۆبانە”” گوزارە لەو بۆچوونەی ناوبراو دەكات كە چەند ساڵێك بەر لەئێستا پێیوابووە ئاسایشی تەندروستی لە پەراوێزی حیساباتی سیاسیدایە كە دواتر بووە ستراتیژێكی سیاسی دەوڵەتی و نێودەوڵەتی گرنگ. ئەمەش دروستكردنی تێرۆرێكی تەندروستییە وەك ئامرازێك بۆ ئامادەكردنی سێناریۆیەكی خراپ. ڕێكخراوی تەندروستی جیهانیش لە 2005 پێشبینی ئەوەیكرد كە 150 میلیۆنێك بەهۆی ئینفلاوانزای باڵندەوە بەڕێگاوەن بمرن. ئەو دەمە ئەم ڕێكخراوە پێشنیاری جۆرە ستراتیژێكی سیاسی كرد كە حكومەتەكان پەسەندیان نەكرد. زیلبێرمان، ئاگامبێن وتەنی، پێیوایە ئەم پێشنیارە گەلێك لایەن لەخۆ دەگرێت وەك: بونیادنانی سێناریۆیەكی وڕێناوی لەسەر بناغەی مەترسی پێشبینیكراو (ئەگەری مەترسی بەڕێوەبوون). لەم دۆخەشدا داتاكان بەجۆرێك دەخرێنەڕوو كە كارگێڕی دۆخە خراپەكەی پێبكرێت(دوور نییە داتای وڕێناوی بێنەئاراوە). هەر ئەم سێناریۆ خراپەش دەكرێتە بناغە بۆ ڕژێمێكی عەقلانی سیاسی (دەسەڵاتی سیاسی سودمەند دەبێتلێی). ئەڵبەتە ئەم لایەنەش پێویستی بەوەیە جەستەی هاوڵاتیان بەجۆرێك ڕێكبخرێت كە متمانە بۆ دامەزراوەكانی دەسەڵات بگەڕێنێتەوە و جۆرێك لە هاوڵاتیەتی باڵاش بخوڵقێنێت، لێرەوە ئیدی هاوڵاتی مافی تەندروستی، سەلامەتی تەندروستی، نابێت کەچی لەڕووی یاساییەوە مەجبووریشە تەندروستبێت (ئاسایشی بایۆلۆجی). ئاگامبێن وایدەبینێت، ئەوەی پاتریك زیلبێرمان لە 2013 باسیلێوەكردووە ئێستا هاتوەتەدی. سەرباری ئەو ڕەوشی ئاوارتەیەی(دۆخی ڕیزپەڕەی) بەهۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسێكی دیاریكراوەوە دروستبوو ڕێیتێدەچێت لە ئایندە زەمینە بۆ ڤایرۆسی تریش خۆشبێت. ئەمە قسەكردنە لە نەشونمای جۆرە مۆدێلێكی حكومەت كە لە ئایندە دەردەكەوێت و كارایی گشت ئەو حكومەتانەش تێدەپەڕێنێت مێژووی سیاسی ڕۆژئاوا پێیئاشنابووە. لەم بارودۆخە داڕماوە ئێدیۆلۆژی و سیاسییەی ئێستا گەر هۆكارەكانی ئاسایشپارێزی ڕێگاخۆشكەر بووبێتن بۆ ئەوەی هاوڵاتیان دەستبەرداری ماف و ئازادیەكانیان بن، كە پێشتر ئەوەیان نەكردووە، ئەوا ئاسایشی بایۆلۆجی توانی كۆكبوونێك لەو بارەیەوە ڕێكبخات كە هاوڵاتیان واز لە پەیوەندییە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكانیان بهێنن. ئاگامبێن ڕەخنەی سەندیكاكانیش دەكات كە لەبەر چەند بڕیارێكی وەزاری دەستبەرداری گشت چالاكیەكانیان بوون و، ئەوەش دەڵێت کە ئەوەی ئەم حكومەتە ئیتالییە لەگەڵ خەڵكدا كردی فاشیەكانیش ئەوەیان نەكردووە. ترسی ئاگامبێن لەم ڕووەوە ئەوەیە كە نەبا دەسەڵات لە ئایندە بە هاوڵاتیان فێربێت ئەم دیستانسە كۆمەڵایەتییە پەرەپێبدات و لەسەر قەدەغەی هاتووچۆش ڕایانبهێنێت و ئەم جۆرە ژیانەش بكاتە مۆدێلێكی سیاسی كە زوو زوو دوبارەکرێتەوە.

ئازاد حەمە

————————————————————-

ژێردەر: جگەلە نووسینی(نۆرماڵ و پاتۆلۆجی)كۆنگیلێم نووسینە ناسراوەكەی فوكۆش(لەدایكبوونی كلینیك) لەم بەشە كەڵكی لێوەرگیراوە. سەروتارەكەی ئاگامبێن (پزیشكی وەك ئاین)لە 02/05/2020 لە ماڵپەڕی ئیتالی (quodlibet.it)بڵاوكراوەتەوە و دواتر دەقە ڕوسییەكەی لە https://centerforpoliticsanalysis.ru/position/read/id/meditsina-kak-religija بڵاوكراوەتەوە. نووسینی (ئاسایشی ژیانی و سیاسەت)یش لە 11/05/2020 لە هەمان ماڵپەڕی ئیتالی بڵاوبۆتەوە و دەقە روسیەكەشی لە
(https://politcom.org.ua/biobezopasnost-i-politika) بڵاوكراوەتەوە.

————————————————-

بۆ خوێندنەوەی بەشەکانی تری ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن…….

هەمیشە زمانی هونەر لە هەموو زمانەکانی تر، کاریگەرتر و ئاسانترە، لەهەمانکاتیشدا دەتوانێت بچێتە هەموو ماڵێکەوەو کار لە هەست و نەستیان بکات. تراژیدیای کوردە فەیلییەکان یەکێکی ترە لە تاوانە دڕندەو نامرۆییەکانی رژێمی فاشیستی بەعسی سەدامی، سەرو ملیۆنێک هاوڵاتی کورد، بە بڕیارێکی نامرۆڤانەی سەرۆک، لە شەو و رۆژێکدا لە ماڵ و حالی خۆیان دەردەکرێن و دەست بەسەر سەرەوت و سامانیشیاندا دەگیرێت و مامەڵەی تاوانباری جەنگیان بۆ دەکرێت، ئەمەش لەکاتێدا ئەم خەڵکانە بچووکترین تاوانیان بەرامبەر بەم رژێمە نەکردووە، تاکە تاوانیان ئەوەیە کە کوردن و سەر بە مەزهەبی شیعەن، ئەمەش لە دیدی فاشیستە بەعسییەکانەوە گەورەترین تاوان بوو.
بەداخەوە ئێمەی کورد زۆر کەم هەوڵمانداوە کە ئەم تاوانە گەورەیەی بەعس بە جیهان بناسێنین، نەک ئەوە تەنانەت نەوەی نوێش زانیاری لە بارەی کێشەی کوردە فەیلییەکانییەوە نییە، ئەمەش دووبارە هەڵەیەکی گەورەی پارتە کوردییەکان و حکومەتی هەرێمە کە نەیتوانییوە چ لەرێگەی سیستەمی پەروەردە و چ لە رێگای کتێب و چالاکی رۆشنبیرییەوە، نەوەی نوێ بە تاوانەکانی رژێمی سەدامیان ئاشنا بکات، هەرئەمەش وایکردووە کە بەداخەوە بەشێکی نەوەی نوێ، نەک دژی رژێمی بەعس بن، بەڵکە هەندێکیشیان جۆرە سۆزێکیشیان بۆی هەیە.
لەماوەی پێشوودا بەبۆنەی مانگی رەمەزانەوە کەناڵە کوردیی و عەرەبییەکانیش کۆمەڵێک درامایان پەخش کرد، یەکێک لەو درامایانە کە هەر لە سەرەتاوە سەیرم کرد و مایەی سەرنج بوو لام، زنجیرە درامای ” رەباب” بوو، کە کەناڵی کوردسات پەخشی دەکرد و کاری دۆبلاژی بۆ کرد بوو.

تراژدیای کوردە فەیلییەکان

زۆر نەتەوە لە رێگەی درامای تەلەڤزیۆنی یان فیلمەوە هەوڵیانداوە باسی مێژوو یان تراژیدیاکانی خۆیان بکەن، خەڵکێکی زۆر لە رێگەی فیلمی ستالینگرادەوە ئاشنایی پاڵەوانێتی و قارەمانی گەلی رووسیا بوون لەکاتی جەنگی دووەمی جیهانیدا. خەڵکێکی زۆر لە رێگەی فیلمی عومەر موختار کە لە نواندنی ئەکتەری بەناوبانگی ئەمریکی “ئەنتۆنی کوین”بوو، ئاشنایەتیان بە خەباتی رەوای گەلی لیبیا پەیدا کردووە. جوولەکەکان لەرێگەی فیلمەوە توانییان جیهان بە تراژیدیاکانیان ئاشنا بکەن، لە هەمانکاتیشدا دڵڕەقیی و نامرۆڤی رژیمی هیتلەریشیان پیشانی جیهان داوە. بەداخەوە ئێمەی کورد لەمەدا دواکەوتووین و نەمانتوانییوە هونەرە جوانەکان بۆ ناسینی خۆمان بەکاربهێنین.
درامای رەباب باسی تراژیایدی کوردە فەیلییەکان، بەراستی ئەم درامایە بەشێوەیەکی هەقیقی باسی رووداوەکانی ژیانی خەڵکی بێتاوانی کوردە فەیلییەکان دەکات، کە چۆن بەبێئەوەی بزانن بۆچی و لەبەر چی، رژێم لە ماڵ و حاڵی خۆیان دەریان دەکات و ڕەوانەی سنووری ئێرانیان دەکات. بەراستی ئەم درامایە زۆر بە جوانی توانییویەتی مەبەستی سەرەکی دراماکە بگەیەنێتە دیدی بینەران، لەهەمانکاتیشدا دڕندەیی رژێمی بەعس پیشان بدات.

دڕندەیی رژێمی بەعسی فاشیستی

خاڵێکی گرنگی تر بەلای منەوە پیشاندانی رووی هەقیقی رژێمی بەعسی سەدامی بوو، بەداخەوە بەهۆی خراپی سیستەمی حوکمڕانی ئێستای کوردیی و چالاکی بەردەوامی بەعسییەکان، خەریکە دووبارە رووی قێزەون و خوێناوی بەعس لای نەوەی نوێ جوان دەکەن. ئەم درامایە هەوڵیداوە رووی هەقیقی رژێمی بەعس پیشان بددات، کە ڕژێمێکە لەسەر بنەمای ترس و تۆقاندن و پێشێلکردنی مافی مرۆڤ، دیکتاتۆری، گەندەڵی، ناهەقی و ستەمکاری دامەرزاوە. لە رێگەی ئەم درامایەوە، ئێمە زیندان و لێدان و تاوان و ئەشكنەجەدان و ستەمکاری دەبین. هەروەها بۆمان دەردەکەوێت کە ئەو ڕژێمە چەندە دوژمنی مافەکانی مرۆڤ و ئازادیی و دادپەروەری بووە. هەروەها چۆن سڵی نەکردۆتەوە لە ئەتکردنی شەرەف و نامووسی خەڵکیش. بەداخەوە ئێستا بەهۆی بڵاوبوونەوەی گەندەڵییەوە، خەڵکانێک وا هەست دەکەن، کە لە رژێمی بەعسیدا گەندەڵی نەبووە، بەڵام لە راستیدا لە سایەی رژێمی بەعسیشدا گەندەڵی زۆر هەبوو، بەڵام کەس نەیدەوێرا باسی لێوە بکات چونکە ئازادی نەبوو.

کورد و کوردستان

خاڵێکی جوان و سەرنجراكێشی تریش کەمایەی خۆشحاڵیم بوو،لەم درامایەدا وێنەیەکی جوانی خەڵکی کورد و خاکی کوردستانی پیشانی بینەرانی داوە، ئەمەش گرنگە بەتایبەتی بۆ بینەری عەرەبی چونکە ماوەیەکی زۆر رژێمی بەعس کاری لەسەر ناشیرینکردنی کورد کردووە، هەروەها بەداخیشەوە هەڵەکانی حکومەتی هەرێم و هەندێک پارتی کوردی، وێنەی کوردی لای عەرەبی عیراقی ناشیرین کردبوو. بەڵام لەم درامایەدا ئێمە وێنەیەکی جوان و باشی کورد دەبینین. باسی رۆحی هاوکاریی و گیانفیدایی و میواندۆستی کورد دەکات، چۆن کوردەکان هەوڵی رزگارکردنی ئەو خەڵکانە دەدەن کە لە دەستی رژێمی بەعس دەکرد، کوردستان لێرە دەبێتە پەناگەیەک بۆیان.
لە لایەکی ترەوە ئەم درامایە وێنەیەکی جوانی پێشمەرگەی پیشانداوە و وەکو خەڵکانی خەباتگێڕ پیشان دراون، ئەمەش شتێکی زۆرباش و گرنگە. لە کاتێکدا دراما تورکییەکان ماوەی چەندین ساڵە کار لەسەر ئەوە دەکەن، کە خەباتی گەلی کورد بە تیرۆریست پیشانی خەڵکی بددەن.
بەگشتیش وێنەی کورد لە دراما تورکییەکان زۆر ناشیرین کراوە، لە هەمووشی ناخۆشتر کەناڵە تیڤییەکانی لای خۆشمان سەرەیان بۆ ئەم دراما قێزەونانە گرتووە کە سووکایەتی بە کورد دەکەن.

درامایەکی تەواو خۆماڵی

لەم درامایەدا کۆمەڵێک ئەکتەری بەناوبانگ و بەتوانای عیراقی دەوریان تێدا گێڕاوەو هەمووشیان لەرووی نمایش و توانای هونەرییەوە، زۆر سەرکەوتووبون، بەتایبەتی ژنە ئەکتەری بەناوبانگی عیراقی ” ئاسیا کەمال” هەروەها لە رووی سیناریۆشەوە، زۆر بەهێز بوو، کە لە لایەن سیناریست و هونەرمەندی عیراقی ” باسل شبیب” نووسراوە. نووسەر هەوڵیداوە تاڕادەیەکی باش، باسی ژیانی کۆمەڵگەی عیراقی لەسایەی ڕژێمی بەعس بکات.
لەلایەکی ترەوە لەم درامایەدا تاقمی دەرهێنان و مۆنتاژ و تەنانەت موزیک و گۆرانیشەوە هەمووی عیراقیی بوون. ئەمەش سەرکەوتنێکی گەورەیە بۆ درامای عیراقی.
ئێمە سەدان بگرە هەزاران حکایەتی هەمەجۆرمان هەیە و هەروەها کۆمەڵێک ئەکتەری باش و سیانریستی باشمان هەیە، ئیتر چ پێویست دەکات هانا بۆ شتی دەرەکی بەرین.
لە هەمووشی گرنگتر لەم درامایەدا کۆمەڵێک ئەکتەری بەتوانای کوردیش تێیدا بەشدارن، لە ڕووی نمایش و توانای هونەرییەوە زۆر سەرکەوتووبون، ئەمەش مایەی خۆشحاڵییە.

دوا قسە

بەدڵنیایەوە ئەم درامایە جارێکی تر کۆمەڵگەی عیراقی بە ڕژێمی سەدامی بەعسی لەناوچوو ئاشنا کردەوە، بەداخەوە کێشە زۆرەکانی عیراق، خەریکە دووبارە ڕژێمی بەعس لای خەڵکی شیرین دەکاتەوەو تاوانە زۆرەکانی خەریکی لەبەرچاوی خەڵکی دەسڕێتەوە.
هەرچەندە ئەم درامایە ساڵی 2013 بەرهەم هاتووە، بەڵام بەداخەوە ئەمساڵ کراوەتە کوردی، لەکاتێکدا دەبوایە زۆر زووتر ئەم درامایە لە کەناڵە کوردییەکاندا پەخش بکرایە، بەڵام لەبەرئەوەی بەشیکی زۆری کەناڵە کوردییەکان خەریکی پەخشکردنی درامای تورکین، دەرفەتیان بۆ درامای ناوخۆیی نەماوە.
لەلایەکی ترەوە هیوادارم ئەم درامایە هانی ئەکتەر و نووسەر و کەناڵە کوردییەکان بدات، تاوەکو درامای زیاتر لەبارەی تراژیدیای کوردە فەیلییەکان و کارەساتەکانی تر بکەن، کە ڕژیمی بەعس بەسەر گەلی کوردا هێناویەتی. لەهەمانکاتیشدا داواکارم لە وەزارەتی رۆشنبیری، ڕێزلێنان و دەستخۆشییەک لە ستافی ئەم درامایە بکات، چونکە ئەمە لە ڕووی مەعنەوییەوە هانی هونەرمەندانی عیراق دەدات، کە لە مجۆرە کارانە بکەن.
لە کۆتاییدا دووبارە دەستخۆشی لە تەواوی ستافی ئەم درامایە دەکەم و هیوای کاری باشتریان بۆ دەخوازم. هەروەها وەرگێران و پەخشکردنی ئەم درامایەش لەکەناڵی کوردسات، مایەی دەستخۆشی لێکردنەوەو هیوادارم هەمیشە لەمجۆرە درامایەن پەخش بکەن.

لەم کورتە نووسینەدا دەربارەى نائامادەیى یاخود پیوارى کولتورى دانپێدانان لە هەرێمى کوردستاندا مەبەستمان نییە قسە لەسەر پرسى دانپێدانان بە ئەویتردا بکەین کە یەکێکە لە کێشە فەلسەفییەکان و فەیلەسوفى ئەڵمانى و نەوەى سێیەمى قوتابخانەى فڕانکفۆرت (ئەکسیل هۆنیث) (١٩٤٩- ) یەکێکە لەو فەیلەسوفانەى سەرنجى زۆرى لەسەر چڕکردۆتەوە، هەرچەندە (هۆنیث) لە کتێبى (کۆمەڵگەى بوغزاندن: بەرەو تیۆرییەکى ڕەخنەیى نوێ) ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە دانپێدانان هەر ئەوە نییە کە بە زمان و بە قسە دان بە شتێکدا بنێین، چونکە تێگەیشتن لە ڕێگاى زمانەوە بریتییە لە کورتکردنەوە و بەخودیکردنى پرسەکە و، هاوکات هەڵەیەکى مەعریفیشە، بەڵکو دانپێدانان پێویستە فۆڕمى کارلێکى ناگوتاریى هەبێت، کە هەموو ڕەهەندە ئاماژەیى و ڕەمزیى و بەرجەستەیى و نێوانخودییەکانى کارلێککردن دەگرێتەوە.
هەروەها باس لەو پەشیمانى و دانپێدانانەش ناکەین کە لە کەلەپورى ئاییندا، بەتایبەت لە ئایینى مەسیحیدا پەیڕەو کراوە، ئەوەى کە کەسانى پەشیمان و دانپێدانەر ڕۆیشتوون بۆ لاى قەشە و کاهینانى پەرستگا و دانیانناوە بە تاوانەکانیاندا و داواى لێخۆشبوونیان لێکردوون، لە بەرامبەردا کەنیسە یاخود پیاوانى ئایینیى چەکى لێخۆشبوونیان (صکوک الغفران) پێیان فرۆشتووە تاکو لە ڕۆژیى دواییدا بەو چەکە تاوانەکانیان بکڕنەوە.
لە کۆمەڵگەى کوردیدا تاکەکان ترسیان لەوە هەیە دان بە هەڵە و کەموکوڕییەکانى خۆیاندا بنێن. لە ڕوانگەى ئایینى ئیسلامى زۆرینەوە تاوان و هەڵە و گوناحەکان باشترە لەنێوان خۆت و خوادا بمێنێتەوە و بۆ کەس باس نەکرێن. ئەمە وایکردووە تاکەکان ئەگەر تاوان و خراپەیان ئەنجامدا دانى پێدا نەنێن. لە ڕوانگەى عەقڵییەتى خێڵى زۆرینەشەوە تاکیی خێڵەکیى پەسەندکراو و خواستراو ئەو تاکەیە مکوڕ و پێداگر و کەلـلەڕەق بێت و داکۆکى لە چاک و خراپى کار و کردەوە و هەڵوێستەکانى بکات، تەنانەت بە نەنگى و لاوازى و کەموکورتى و سازشکردنى دەزانێت ئەگەر بڵێت لەو قسەیەم پەشیمانم، یاخود هەڵەمکرد ئەو کردەوەیەم ئەنجامدا. ئەم عەقڵییەتە لە سیاسەت و کارى حوکمڕانیشدا ڕەنگیداوەتەوە، بەجۆرێک دەیان نموونەى سیاسەتمدار و حوکمڕان لە هەرێمى کوردستاندا هەن سەربارى ئەوەى بەرپرسیارى یەکەم و سەرەکین کەچى خەتا و گەندەڵى و کەموکوڕییەکان دەخەنە ئەستۆى ئەوانى تر، هیچ یەکێک لە سیاسەتمەدار و حوکمڕانان خۆیان بە خەتابار نازانن و دان بە هیچ هەڵەیەکى خۆیاندا نانێن. لە کە کۆمەڵگەى ئێمەدا ڕاستییەک هەیە پێویستە ئاماژەى پێ بکەین ئەویش ئەوەیە داننان بە هەڵە و خەتا و تاواندا لەسەر هەر ئاستێکدا بێت بە بێ قوربانیدان و لێپرسینەوە و باجدان تێپەڕ نابێت، ئەمە کەمتر لێکەوتەى یاسایی هەیە کە سروشتى پابەندبوونى هەیە، بەڵکو زیاتر ڕەهەندى کەسیى و ئەخلاقیى و فەرهەنگى و هزریى و کۆمەڵایەتیى و سیاسیى هەیە.

پەیوەندییەکى بەتین لەنێوان دانپێدانان و گۆڕانکاریدا هەیە، دانپێدانان سەرەتا هەستکردن و پەیپێبردنە، دواتر هۆشداریى و زەنگ و هەڵوەستەکردن و لێپرسینەوەیە. مرۆڤ کاتێک بەرەو وەرچەرخان و گۆڕانکاریى هەنگاو دەنێت کە پێداچوونەوە بە باوەڕ و ڕوانگە و دونیابینى و کردە و هەڵوێستەکانیدا بکات، بێگومان لەمیانەیدا هەڵە و ناتەواوى و کەمتەرخەمیی لە هەندێکیاندا بەدیدەکات، هەر کەسێک پێیوابێت هەموو بۆچوون و کردە و هەڵوێستەکانى ڕاست و دروست و شیاو و چاکن ئەوا ئەو کەسە نابێت بیری کردبێتەوە و بەرکەوتنى لەگەڵ کەسى تردا هەبووبێت و نابێت هەستەکانى ئیش بکەن! لێرەدا ئەوە گرنگ نییە ئێمە لەبەرئەوەى مرۆڤین کەواتە شایانى هەڵەین، بەڵکو گرنگە پرسیار لە خۆمان بکەین چۆن بیردەکەینەوە؟ بە چ کەرەستەیەک لە دونیا دەڕوانین؟ چۆن ئەوانى تر دەبینین؟ لەسەر چ بنەمایەک هەڵوێست و باوەڕەکانمان دادەڕێژین؟ ،،،تاد. ئەم پرسیارانە کاتێک ئەنجامیان دەبێت کە گومان لەسەر وەڵامەکان دابنێین و دەبێت پێمان وابێت بەشێکى حەقیقەت لاى ئێمەیە، نەک تەواوى حەقیقەت و، حەقیقەتیش ڕێژەییە نەک ڕەها، بەڵام ئایا تا چەند زاتى ئەوەمان هەیە خۆمان بخەینە ژێر تەلسکۆبى گومانەوە؟ تا چەند تواناى ڕووبەڕووبوونەوەى خۆمان هەیە؟ لێرەوەیە پەرجووى لێبووردن و کرانەوە و گۆڕانکاریى و دەرچوون لە چەقبەستوویى دەپشکوێت: ئەوەى ئەوروپا و بەشێک لە خۆرئاوا پێیدا تێپەڕیوون یاخود درێژەى پێدەدەن و، بەرهەمەکەى پڕۆژەى ڕۆشنگەریى و مۆدێرنیتە بووە، کە ئێمە و خۆرهەڵات بەگشتى هێشتا دەستمان نەداوەتێ. ئەمەیە وا دەکات فەیلەسوفى فەڕەنسى (میشێل فۆکۆ) (١٩٢٦-١٩٨٤) بڵێت: “مرۆڤى خۆرئاوایى، مرۆڤێکى دانپێدانەرە”، ئەمەش یەکێکە لە نهێنییەکانى گەشەسەندنى خێرا و بەرەوپێشچوونى بەرفراوان لە هزر و کولتورى تاک و کۆمەڵگادا.

ئەوەى وا دەکات کولتورى داننان بە هەڵە و کەمایەسى و تاواندا لاى ئێمە ئامادەیى نەبێت بریتییە لە هەستى ئەویتر بە گەورەزانین و باڵاڕوانیی، لەکاتێکدا بە بۆچوونى من مرۆڤ-پیرۆزیى و مرۆڤ-باڵایى و هیرارکییەت وێڕاى ڕەهەندى ڕەهەندى کۆمەڵایەتى و ئابورى و سیاسیى بەڵام بەتوندى بەستراوەتەوە بەوەوە کە وایدەبینین ئەو مرۆڤە تەواو و کامڵ و ڕێک و حەکیمە، قسەکانى نەستەقن و لوغز و نهێنیان تێدایە، کردەوەکانى شایانى لاساییکردنەوەن، پێویستە شوێنپێى هەڵبگرین و بەدوایدا بچین. جۆرى ئەو فۆڕمە لە مرۆڤ کە لامان گەورە و پیرۆز و بەرز و باڵان لە دەوروبەر و کۆمەڵگەکەماندا زۆرن، بە دەیان و سەدانیان ڕۆژانە بەرچاومان دەکەون، لە سیاسەتمەدار و ئاغا و هونەرمەند و سەرمایەدار و ڕاگەیاندنکار و ئەوانەى لە چاوى تاکەکانەوە یاخود بە پێوەرەکانى کۆمەڵگا کەسانى بەناوبانگ و سەرکەوتوون. ئەمانە زۆربەیان لە ڕوانگەى مافى مرۆڤ و دەستور و یاسا کارپێکراوەکانەوە لە تاوان و پێشێلکارییەوە تێوەگلاون، لە هەر دەوڵەت و کۆمەڵگایەکى پێشکەوتوودا بن بەبێ باج و لێپرسینەوە و نەفرەت دەرباز نابن، کەچى لێرە هەم بچوکى و مامەحەمەییان بۆ دەکرێت، هەم ئەوەندە بێشەرم و ڕووقاییمن ئامادەى دانپێدانانیش نین، تەنانەت بە شانازى و سەربەرزییەوە پاساو بۆ تاوان و کوشتن و گەندەڵى و کارە قێزەونەکانیان دەهێننەوە. وەک بڵێى مرۆڤ لەم کۆمەڵگایەدا بۆ ئەوە دروست بووە هەمیشە و تا مردن حیکایەت و پێچ و پەنا و بەند و بالۆرە بۆ چاک و خراپ و ڕاست و هەڵەکانى خۆى بهۆنێتەوە.

لە سەردەمی قورەیش دا قەشەکان بە بتپەرستەکانیان دەوت بتەکان داوای مانگایەکتان لێ دەکەن بۆ ئەوەی داواکارییەکانتان جێبەجێ بکەن،
بێگومان مانگاش قسە ناکات بەڵکو سوومەند لەم کارە تەنها قەشەکەیە
خۆ ئەگەر قەشەکە بە خەڵکی بوتایە مانگایەکم دەوێ کەس پێی نەدەدا، بۆیە فێڵی لێیان کرد بتێکی بۆیان دۆزییەوە کە بیپەرستن و پیرۆزی بکەن و لە پێناویدا بمرن.
پاشان قەشەکە خۆی دەکاتە نوێنەر و وتەبێژی بتەکە و داوا لە خەڵك دەکات گەورەیی و پیرۆزی بۆ بتەکە بنوێنن
تا گەیشتە ئەو رادەیەی ئەگەر داوای شتێکی لە خەڵك کردبا بەناوی بتەکەوە زۆر بەخۆشحاڵییەوە دەیاندایە قەشەکە و چاوەڕێیان دەکرد قەشەکە پێیان بڵێت کە دیارییەکەیان قبوڵ کراوە
لە پێش جەنگی جیهانی دووەمدا، هیتلەر لە وتارێکیدا بە ئەڵمانەکانی وت کە خوایەکیان بۆ دروست دەکات لەسەر زەوی بۆ ئەوەی بیپەرستن، مەبەستی وڵاتی ئەڵمانیا بوو کە پێویستە لە پێناویدا بمرن و قوربانی بدەن لە پێناو گەورەیی و بەرزیدا.

نیشتمانیش هەروەکو بتێکی بەرستراوە و قسەش ناکات، ئەوانەی بەناوی نیشتمانەوە قسەدەکەن سیاسییەکانن کە هاوشێوەی قەشەکانن.
کاتێك کە داوای قوربانیدان دەکەن لە خەڵك لە پێناو نیشتماندا ئەوان داوای قوربانیدان دەکەن لە پێناو خۆیان و مانەوەیان لە دەسەڵات.
ئەو کەسانەش کە نیشتمانیش دەپەرستن بەختەوەرن…
دەڵێن تۆ لە پێناو خاك دا دەمریت و ناوی شەهیدی نیشتانت لێ دەنێن، لە کاتێکدا کە سەرۆکەکان نە خۆیان و نە کوڕەکانیان لە پێناو خاکدا نامرن

. چونکە ئەوان خۆیان نیشتمانن
لە پێناو ئەواندا نیشتمان پەرستەکان دەمرن
هەموو کات وشەی زەبەلاح دەبیستین وەکو خەزینەی وڵات و موڵکەکانی وڵات و هەیبەتی وڵات و سەرۆکی وڵات
هەمووانیش دەمرن بۆ ئەوەی وڵات نەرووخێت
وڵات .. وڵات … وڵات
کەسیش ناپرسێت وڵات چییە؟!
ئەم چەمکە واتایی یە پیرۆزە چییە کە هەموو شتێكی بۆ دەگەڕێننەوە و مافی خۆیەتی هەموو شتێکتان لێ بسێنێتەوە
ئایین و گیان و کەرامەت و پارووتان
ئەم پەرستراوە پیرۆزە چییە کە داوا لە خەڵکی ئەکەن برسی بن زۆ ئەوەی ئەو تێربێت؟
و خەڵکی بمرن و ئەو بژی
و خەڵکی سووکایەتییان پێ بکرێ و ئەو کەرامەتی پارێزراو بێ
لە ڕاستیدا
وڵات پەرستراوێکی وەهمییە و هیج مانایەکی نییە جگە لە هێز و دەسەڵاتی سەرۆکەکان
بۆ ئەوەی خەڵکی بە ملکەچی و کۆیلایەتی رازی بن پێویستە هەموو کات پێیان بوترێ کە هەموو ئەوەی دەیکەن لە پێناو بەرژەوەندی وڵاتە
پارەکانت دەدزن و مافەکانت زەوت دەکەن دواتر پێت دەڵێن ئەوان تەنها لە پێناو بەرژەوەندی وڵات بردوویانە
سووکایەتیت پێ دەکەن و خوێنت حەڵاڵ دەکەن و دواتر دەڵێن تەنها لە پێناو بەرژوەندی وڵات کردوویانە
سەربازەکان لە پێناو مانەوەی خۆیان بەکاردێنن و بەرەو جەنگ دەیانبەن، بە بیانووی پاراستنی وڵات.

گەر بە ئاشکرا بیانوتایە ئێمە دەتانکوژین و تاڵانتاندەکەین و پارەکانتان دەبەین لە پێناوی دەسەڵاتی خۆمان هیچ کەسێک قبوڵی نەدەکرد
دواتر ویستییان پیرۆزی و مەزنی زیاتر بەوپەرستراوە ببەخشن بۆیە ناویان نا وڵاتی پیرۆز
بۆ نموونە لە میسر وایان لە خەڵکی کردووە لە دوایانەوە بڵێن
ئەمرین لە پێناو میسر دا
بە قوربانی میسر بین
بە ئازادی بژی میسر
ئەگەر داوا لە میسرییەکان کرابێت لە پێناو میسر بمرن؟!
دەبێت بپرسین؟ میسر چییە تا میللەت لە پێناویدا سووکایەتیپێ بکرێ و بکوژرێ
کەواتا میسر میللەتەکەی نییە
ئەی خاکەکەیەتی؟!
ئەگەر خاکەکەی بێت.. کێ سنوورەکانی داڕشتووە؟!
خۆ زۆربەی سنووری ئەم وڵاتانە داگیرکەرە ئینگلیز و فەرەنسییەکان دایناوە نە باپیرەی من و تۆ دایاننەناوە!!

ئەوە با بڵێین رێکەوتین لەسەر سنووری خاکیش
ئایا خەڵکی موڵکی خاکن یان خاك موڵکی خەڵکە؟!
بەڕێران ئێو زۆربەتان شوقەیەکتان نییە لەسەر ئەو خاکەی کە لەسەری دەژین، ئەوەیشی شوقە و خانووی هەیە باجەکەی دەدات وەك بڵێی بە کرێ گرتبێتی لە سەرۆکی وڵات و حکومەتەکەی
بگرە ئێمە هەموومان پارەی ئەو گۆڕەش دەدەین کە لێی دەنێژرێین
ئەی کوا ئەو خاکەی کە خۆتانی بۆ دەدەنە کوشت؟؟ ئەوانە خاکی دەوڵەتن!

خاکێك پەرستراوەکەی وڵات (سەرۆکی وڵات) دابەشی دەکاتە سەر شوێنکەوتوو و دارودەسەتەکەی بۆ ئەوەی دڵسۆزییان بەدەستبهێنێت و دابەشی دەکاتە سەر بازرگانە گەندەڵەکان و وەبەرهێنە بیانییەکان بۆ ئەوەی خۆی قازانجی لێ بکات، هەروەک چۆن قەشەکەی قورەیش قازانجی لە مانگاکە دەکرد

کەواتا وڵات خاك نییە!!
ئەی چی مایەوە لە چەمکی وڵات کە خۆمانی بۆ دەدەینە کوشت؟!
تەنها خاوەنی بڕیار و هێز و دەسەڵات
تۆش داوات لێ کراوە برسی بی و سووکایەتی قبوڵ بکەی لە پێناو مانەوەیان و پاراستنی بەرژەوەندیەکانیان

وڵاتی راســـــــــــــــــتەقیـــنە مـــیللـــــــــــەتە

نووسینی: جلال الجاك
وەرگێڕانی: محمد احمد محمد

———————————

سەرچاوە:
http://www.m.ahewar.org/s.asp?aid=679580&r=0

دابەشکردنی یەکە ئیدارییەکان و دروستکردنی هەرێمێکی بێ پارێزگا، باشترین هەڵبژاردەیە بۆ چاکسازی لە سیستەمی ئیداری هەرێمی کوردستان.
باسەکەمان بەم چەند خاڵە دەست پێ دەکات‪:‬

1. لە عێراق هەرێمێک هەیە بە ناوی هەرێمی کوردستان، بەڵام عێراق پێکهاتووە لە 18 پارێزگا( هێشتا هەڵەبجە بەشێوەیەکی یاسایی نەکراوە بە پارێزگا ). باشە ئەگەر دابەشکردنی شارەکانی عێراق لە دوای ساڵی 1968تەوە بەشێوازی پارێزگایە و تا ئێستاش هەمان شێوازی ئیداریی لە دەستوری عێراقدا چەسپێنراوە‪,‬ ئەی باشە ئەم هەرێمە مانای چیی؟
2. ئەگەر موچەی کارمەندانی ئەم هەرێمە لەلایەن بەغداوە دابەش بکرێت و بەغدا لەسەر ئاستی پارێزگاکان موچەکە بنێرێت، ئەی باشە ئیتر هیچ پێویستییەکمان بەو حکومەت و پەرلەمانەی هەولێر دەبێت؟
3. ژمارەی ئۆتۆمبێلەکان تائێستاش هەر ناوی عێراق و ناوی پارێزگاکانە، ئەی کوا ئاماژەیەک بۆ ئەم هەرێمە؟
4. لە پەرلەمانی عێراق ژمارەی کورسییەکان بەسەر ئەم 18 پارێزگایە دابەش کراوە، نەوەک 15 پارێزگا و هەرێمێک!
5. ئایە ڕێژەی کورد لە کابینە وزارییەکانی حکومەتی عێراق بە چ پێوەرێک هەژمار کراوە؟ بە پێوەری ڕێژەی هەموو دانیشتوانی هەرێمی کوردستان، یان بە پێوەری ڕێژەی سێ پارێزگا؟
6. بەگوێرەی دەستوری عێراق (کە کورد خۆی ئەم بەندەی تێیدا چەسپاندووە) دەڵێ ئەگەر گۆڕانکاریی لە بەندەکانی دەستوری عێراق کرا، ئەوە دەبێت ریفراندۆم ئەنجام بدرێت بۆ ڕەزامەندی گەلی عێراق لەسەر ئەو گۆڕانکارییە، هەرکات سێ پارێزگا بەزۆرینەی دەنگەکان ئەم گۆڕانکارییانەیان رەتکردەوە، ئەوە یاسا تازەکە هەڵدەوەشێتەوە و کاری پێناکرێت. هیچ ئاماژەیەک نییە بۆ هەرێمی کوردستان! بەڵکو ئەم هەرێمەش (بە ڕەزامەندی سەرکردەکانی کورد) وەک سێ پارێزگا حسابی بۆکرا بۆیە باس لە رەتکردنەوەی سێ پارێزگا دەکات. ئەم یاسایەش زۆر ترسناکە چونکە دەکرێت لە داهاتوودا دەستکاری دەستور بکرێت بۆ نەهێشتنی سیستەمی فیدڕاڵی و کاتێک رێفراندۆمێکی لەسەر دەکرێت، ئەگەری زۆرە کە یەکێک لەم سێ پارێزگایەی هەرێم بە زۆرینەی دەنگ رەتی نەکەنەوە و لەم کاتەدا هەرێم دەکەوێتە ژێر هەڕەشەی نەمانەوە. بۆیە دەبوو باس لە رەتکردنەوەی زۆرینەی خەڵکی هەرێمی کوردستان بکرایە لە ڕیفراندۆمەکان. واتە هەموو خاکی هەرێم بەیەک ناوچە تەماشا بکرایە، بەڵام ئەوە هەر سەرکردەکانی کورد خۆیانن کە لەهیچ بوارێکدا حسابیان بۆ هەرێم نەکردووە، بەڵکو حسابیان بۆ سێ پارێزگاکەی ناو هەرێم کردووە.

ئایە هێشتا درەنگ نییە بۆ چاکسازی؟

ئەم خاڵانەی سەرەوە ئەو نەشارەزایی و تێکەڵەییەمان نیشاندەدا، کە لەگەڵ دامەزراندنی هەرێمی کوردستان لە ساڵی 1991دا پارتی و یەکێتی تێیکەوتوون و ئەگەر چارەسەری نەکەن، ئەوە زۆر بەئاسانی دەبێتە مایەی نەمانی دەسەڵاتێک کە پێیدەڵێن دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان. چۆن؟
ئیمڕۆ ئێمە پارێزگا و شارۆچکە و شارەدێ و لادێمان هەیە. ئەوەی کە گۆڕابێت ئەوەیە کە ئەم پارێزگایانە لەجێی ئەوەی سەر بە پایتەختێک بن بەناوی بەغدا، ئێستا سەر بە هەولێرن.
ئەم نمونەیەش لەوە دەچێت کە عێراق کرابێت بە دوو بەشەوە و دوو پایتەختی هەبێت، نەوەک هەرێمێک هەبێت بەناوی هەرێمی کوردستان و سەر بە دەوڵەتێک بێت بەناوی دەوڵەتی عێراق. نابێت هەم هەرێم بیت و هەم پارێزگا!
وەک لە دەستوری عێراقدا هاتووە، عێراق پێکهاتووە لە پارێزگاکان و لە هەرێم. دەبوو لەم هەرێمەدا سیستەمی پارێزگا هەڵوەشایەتەوە و هەموو شارە گەورەکانی هەرێمی کوردستان وەک سلێمانی و هەولێر و دهۆک و زاخۆ و کۆیە و سۆران و هەڵبجە و گەرمیان و چەمچەماڵ ……هتد، لەسەر شێوازی لامەرکەزی بکرایەن بە کۆمەڵە ناوەندێکی ئیداریی سەربەخۆ بەناوی ناوچە یان کانتۆن یان هەر ناوێکی دی . شارەدێ و لادێکانیش دابەش کرایەن بەسەر ئەم ناوچە ئیدارییانە و هەریەک لەم ناوچانە خاوەنی ئەنجومەنی شارەوانیی و سەرۆک شارەوانی خۆی بووایە کە لەڕێگای هەڵبژاردنەوە دەستنیشان بکرایەن. هەولێریش وەک پایتەختی ئەم هەرێمە پەرلەمانێکی دوو ژووی لەخۆ بگردایە( ژووری ئەندامە هەڵبژێراوەکان لەسەر ئاستی هەرێم و ژووری سەرۆک شارەوانییەکان )، لەم پەرلەمانەوە بەزۆرینەی دەنگی هەردوو ژوورەکە کەسایەتییەک بکرایە بە سەرۆکی هەرێم و ئەم کەسایەتییە حکومەتێکی بچوکی خۆجێی دامەزرانایە، واتە پێویستی بە سەرۆک وەزیران نەدەکرد.
ئەم نەشارەزاییەی دەسەڵاتی کوردی بە سیستەمی فیدڕاڵی و چۆنێتی ئیدارەدانی هەرێم گەورەترین هەڕەشەیە بۆ سەر خۆدی دەسەڵاتی کوردی خۆی، چونکە هەرکاتێک بەغدا دەسەڵاتی پەیداکرد و وەک جۆرە ڕێکخستنێکی ئیداری ناوخۆیی دەتوانێت هێرش بکاتە سەر هەولێر و ئەم هەرێمە بتوێنێتەوە یان ئەنجومەنێکی کارتۆنی بۆ دانێت لەوەی سەردەمی بەعس. لەگەڵ توانەوەی دەسەڵاتی هەولێر هیچ پشێوییەک ڕوونادات، چونکە ئەم ناوچەیە تەنها سێ پارێزگایە و ئەم جارەیان دەگەڕێنەوە سەر بەغدا.
ئەبێ ئەوەش بزانین کە لە ڕووی یاساییەوە پایتەخت بۆی هەیە دەسەڵاتی خۆی فەرزکات بەسەر هەموو خاکی عێراقدا. نموونەی ئەم باسەمان هەڕێمی چیچان و کۆنفیدڕاڵی ڕوسیایە، لە سەردەمی بۆرس یاڵتسن لە ساڵی 1994دا ئەو کاتەی کە چەکدارە ئیسلامییەکانی چیچان هێزێکی گەورەبوون، توانیان چیچان وەک ناوچەیەکی سەربەخۆ لە ڕوسیا داماڵن تا فلادیمێر پۆتین بوو بە سەرۆکی ڕوسیا ولە 1999وە تا ساڵی 2009 سوپایەکی سی هەزار سەربازی نارد بۆ جەنگەکانی چیچان و سەرکەوت بە سەر هێزە سەربازێکانی چیچاندا و حکومەتێکی خۆجێی سەر بە ڕوسیای لە چیچان دامەزراند. ئەم هێرشانەی ڕوسیا بۆ سەر چیچان وەک جەنگێکی ناوخۆی تەماشا کرا کە لە چوارچێوەی شەڕی ڕوسیای فیدڕاڵ دژ بە تیرۆرستان هەژمارکرا و ئێستا ڕەمەزان قەدیرۆڤ سەرۆکی چیچانە کە کەسایەتییەکی سەر بە کرملنە لە چیچان.
هەمان ئەم سیناریۆیە دەکرێت لە عێراقێکی خاوەن سووپایەکی بەهێز و سەرۆک وەزیرانێک کە بییەوێت دەسەڵاتەکانی بەرفراوانتر بکات، ڕووبدات، بەتایبەتی لەم بارودۆخەی ئێستای ئەم هەرێمە کە خاوەن دەسەڵاتێکی تەواو شکستخواردووە و متمانەی خەڵکی لە دەست داوە و لەڕووی ئابورییەوە بەرەو مایەپووچی دەچێت و لەدوای ڕیفراندۆمە شوومەکەوە و هەڵەکانی بەڕێوەبردنی کەرتی نەوت و غاز و بێ پارەیی ئێستا هەولێر بەتەواوەتی لاوازە بەرامبەر بە بەغدا و ئەگەر لەڕێگای جەنگیشەوە نەبێت، ئەوە لە ڕێگای گفتوگۆوە بەغدا دەتوانێت زۆربەی دەسەڵاتەکان لەدەستی حکومەتەکەی هەولێر وەرگرێتەوە و ئەگەر ئاوها بڕوات ئەوە هەولێر وەک حکومەتێکی کارتۆنی بێ دەسەڵات بۆ ماوەیەک دەمێنێتەوە و لە کۆتایدا دەچێتە ژێر ڕکێڤی بەغداوە.

نەخێر هێشتا درەنگ نییە بۆ چاکسازییەکی بنەڕەتی و دانانی دەستورێکی هەمیشەی بۆ هەرێمی کوردستان لەسەر بنەمای دابەشکردنی دەسەڵاتەکان بەسەر شارە گەورەکانی هەرێم و لادانی سیستەمی پارێزگاکان. لەم حاڵەتەدا هەموو پەیوەندییەکانی بەغدا و دەرەوەی هەرێم لەگەڵ هەولێر دەبێت و هەولێریش سەرپەرشتی ئیدارە سەربەخۆکانی شار و ناوچەکان دەکات لەڕێگای پەیوەندی نێوان سەرۆک و وەزیرەکانی هەرێم لەگەڵ سەرۆک شارەوانییەکان. ئەم سیستەمە تازەیە هەم ئەو لامەرکەزییە خراپەمان لەکۆڵ دەکاتەوە کە یەکێتی دەیەوێت لەسەر ئاستی دەسەڵاتی حیزبی دایمەزرێنێت و هەم ئەو مەرکەزییە خراپەمان لەکۆڵ دەکاتەوە کە پارتی دەیەوێت هەموو دەسەڵاتەکان بۆ خۆی قۆرخکا وهەموو حیزبەکانی تر بکاتە پاشکۆی خۆی. لەهەمان کاتدا بەغدا ناتوانێت وەک چەند پارێزگایەک تەماشات بکات و ناتوانێت بیر لەوە بکاتەوە کە پەیوەندی لەگەڵ پارێزگاکان بەڕاستەوخۆ ئەنجام بدات. دەبێت لە پەرلەمانی عێراق حساب بۆ هەرێم بکرێت وەک یەک ناوەندی هەڵبژاردن و لە دابەشکردنی وەزارەتەکانی کابینەی حکومەت لە بەغدا دەبێت ڕێژەیەکی تایبەت بۆ هەرێمەی کوردستان دیاری بکرێت بە گوێرەی ژمارەی دانیشتوانی ناو هەرێم و تەنانەت ژمارەی ئۆتۆمبێلەکانیش دەبێت تەنها ناوی عێراق و هەرێمی کوردستانی لەسەربێت لەگەڵ کۆدی شارەکانی هەرێم. لەم کاتەدا دەکرێت پارتەکانی ناو هەرێم ڕکابەرێتی لەسەر دەسەڵاتی ناو شارەوانییەکان بکەن.

ئایە ئەم سیستەمە چارەسەری قەیرانە ئابورییەکانی هەرێم دەکات؟

لە کوردستان نایەکسانییەک هەیە بەرامبەر بە چەند ناوچەیەک کە داهاتیان لە شارەکانی تر زۆرترە، بەڵام چونکە داهاتەکان دەچنەوە لای پارتی و یەکێتی، دەبینین تەنها شارەکانی هەولێر و سلێمانی بەڕێژەیەکی زۆر قازانج لە بوجەی هەرێمی کوردستان دەکەن. بۆ نموونە داهاتی گومرکی سنوری زاخۆ، یان داهاتی کارگەکانی ناوچەی بازیان، یان داهاتی نەوتی گەرمیان….هتد. ئایە ئەم ناوچانە بەقەد شاری سلێمانی و هەولێر قازانجیان لەم داهاتەی ناوچەکانی خۆیان کردووە؟ نەخێر. بۆ ئەوەی ئەم ناحەقییە نەمێنێت و جۆرە ڕوحێکی ڕکابەرێتی بخەیەنە نێوان ناوچەکانەوە بۆ بووژاندنەوەی کەرتی ئابوری ناوچەکان ولە کۆتایدا ئەم ڕکابەرییە دەچێتە قازانجی کەرتی ئابوری هەرێم بەگشتییەوە، دەبێت تەنها ڕێژەیەکی کەم لەم سەرچاوە ئابورییانە وەک باج بدرێت بە حکومەتی هەرێمی کوردستان و ئەو ناوچانەی کە خاوەنی سامانی سروشتین وەک نەوت و غاز، دەبێت رێژەیەکی کەمی وەک لە سەدا یەکی داهاتەکە بدرێتەوە بە ناوچەکە. لێرەدا حکومەتی هەرێمی کوردستان دوو سەرچاوەی دەبێت وەک داهات. یەکەم باجی ناوچەکان و دووەم بەرامبەر ڕادەستکردنی نەوت و غازی هەرێم بۆ بەغدا، بەغداش بەشی هەرێم لە بوچەی گشتی عێراق ڕەوانەی هەولێر بکات.
هەر ناوچەو دەبێت خاوەنی خەزێنەی خۆی بێت. دەبێت موچەی فەرمانبەران و مامۆستایان و هەموو کەرتی خزمەتگوزاری ناوچەکە لەسەر ئەم خەزێنەیە بێت لەگەڵ بوجەی پرۆژەکانی ناو شار و لادێکانی ناوچەکە. بەم جۆرە هەر کێشەیەک ڕوویدا لە دواکەوتنی موچە یان تەواونەکردنی پرۆژەکان، ئەوە ئەنجومەنی شارەوانی و سەرۆک شارەوانی لێی بەرپرسیارن و هەر گەندەڵییەک هەبێت ئەوە لەسەر ئاستی ناوچەیەک دەبێت و زۆر بە ئاسانی دەتوانرێ ئاشکرا بکرێت، نەوەک بەم شێوازەی ئێستا کە کەس نازانێت گەندەڵییەکان کێ لێی بەرپرسیارە و خەڵکی یەخەی کێ بگرن.
ئەو داهاتەی کە حکومەتی هەرێم لە هەولێر دەستی دەکەوێت، دەتوانرێت موچەی هێزی پێشمەرگەی لێبدرێت و ئەو ناوچانەی کە داهاتە ناوخۆیەکانیان کورت دەهێنێت، لەم داهاتە پڕیکەنەوە ئەوەش لەڕێگای پێدانی بەڵگەوە کە بۆچی بوجەی ئەم ناوچەیە کورتی هێناوە. دەتوانرێت لەهەمان بوجەی حکومەتی هەرێمەوە چەند پرۆژەیەکی ستراتیژی پێ ئەنجام بدرێت، وەک شەقامێکی فراوانی( Highway ) نێوان شارەکانی هەرێم. یان چەندین پرۆژەی ستراتیژی تری وەک نەخۆشخانە و کۆمەڵێ کارگەی بەسوود و پرۆژەی ژینگە و دارستان و بوارەکانی گەشتوگوزار.
بە جێبەجێکردنی ئەم سیستەمە فیدڕاڵییە، ڕێژەی وەزیرەکانی کابینەی هەرێمی کوردستان کەم دەبێتەوە بۆ چەند وەزیرێکی پێویست کە کارەکانیان لەگەڵ ئیدارە سەربەخۆکان دەبێت و چەندین پلەی کارمەندی نامێنێت کە ئێستا هەیە بەبێ ئەوەی هیچ پێویستییەک هەبێت بۆ هەبوونیان، وەک قایمقام و پارێزگار و سەرۆک وەزیران. واتە کۆمەڵێ موچەخۆری زەبەلاح نامێنێت کە تەنها بارێکە لەسەر بوجەی گشتی هەرێمی کوردستان. ئەمەش قازانجێکی ئابوری ئەم سیستەمەیە لەئیدارەدان.

بیست و نۆ ساڵ لە حوکمڕانییەکی شکستخواردو و پڕ لە هەڵە، هەرێمی کوردستانی گەیاندووەتە ئاستێک کە متمانەی گەلەکەی لەدەست داوە و سەرکردەکانی لە بەغدا سازشبکەن بۆ ناردنی موچەی کارمەندانی ناو هەرێم و لە جێی گەڕانەوەی ناوچە دابڕاوەکان، کارمەندانی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی خۆیان داوای ئەوە بکەن کە بگەڕێنەوە ژێر دەسەڵاتی بەغدا. بە تۆپ بارانکردنی ناوچە سنوورییەکان لەلایەن تورکیاوە و بە نەبوونی یەک هێزیی پێشمەرگە و بە لەدەستدانی هەموو شەرعییەتێک بۆ حوکمڕانی ئەم هەرێمە، وەک شەرعییەتی شۆڕشگێڕی و شەرعییەتی هەڵبژاردن، ئەم چاکسازییە بنەڕەتییە زۆر پێویستە کە بەزووترین کات قسەی لەسەر بکرێت و بچێتە بواری جێبەجێکردنەوە، تا کات درەنگ نەبووە بۆ مانەوەی ئەم سێ پارێزگایە وەک هەڕێمێک. دابەشکردنی دەسەڵات بەسەر شار و ناوچەکاندا و دروستکردنی هەرێمێکی بێ پارێزگا، باشترین هەڵبژاردەیە بۆ مانەوەی هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی وڵاتێکدا کە ناوی عێراقە.

06.2020

ئەم شەڕابە چیتر مەستمان ناکات
نامانگەڕێنێتەوە نێو
بنار هەوارگە سەوداسەریەکانی سەوزایی
یان / کۆڵانەکانی ئاگر
شەقامەکانی بروسکە
پێدەشتەکانی رەشەبا
من ئارەزووی شەڕابێکی تر دەکەم
بۆنی ڕەیحانەی لێ بێت و
شین شین / وەک گۆنا خرپنەکانی خودا
زەرد زەرد / وەک سیما فریشتەییەکانی مانگ
شەرابێک لە رەنگی خۆرەتا و
سوور سوور / وەک مەمکەکانی هەنار
شەڕابێک لە نێو ڕووبەری ونبوون
دڵفرازم بکا
تۆز و غوباری غەریبیم لێ دا تەکێنێ و
دڵ پڕ لەڕازم بکا

شەڕابێک
سەوز سەوز / وەک پەیکەرە ڕەنگینەکەی گیا
شەڕابێک بە نێو
بەهەشت و ئۆقیانوسەکان و
کەلاوەکانی شەونم و
مەملەکەتی ئەستێران دا بمگێڕێ
شەڕابێک
پشکۆی ئارەزووەکانم گەش بکاتەوە و
ئاشتم بکاتەوە لەگەڵ کچە دراوسێکانم
من چیتر
ئەم شەڕابە ناخۆمەوە
ئارەزووی شەڕابێکی تر دەکەم
شەڕابێک
ماڵە تاریکەکانی تەنیاییم
پڕ بکات لە نوور و
باڵندە و
مرۆڤە نامورادەکانیش بە سەما بهێنێ …!

شەڕابێک
شیرین شیرین
وەک لیکی نێو دەمی
حۆری و
فریشتە و
شاژنە باڵا زڕاڤەکانی بەهەشت
شەڕابێک هێندە مەستم بکات
مەست مەست مەست
هێندە مەست
دەمارەکانی عاتیفە و
بوخچەی ئارەزووە ئیرۆسییەکانم
بخاتە سەر پشکۆکانی ئاگر
هێندە مەست
پڕمکا لە شیلەی شادومانی
بۆ جێژووانی
دڵبەرە بریندارەکەی غوربەتم
کەپرێک لە وشە ڕۆمانسییە چاو بە فرمێسکەکان
دروست بکەم و
ئۆقیانووسێک لە شیعریش
بڕژێنمە نێو کێڵکە تێنووەکانی ژیان …!

                                                          ئایاری ٢٠١٤

هۆكاری سه‌ره‌كی و بنه‌ڕه‌تی شكستهێنانی ده‌سه‌ڵاتی كوردستان بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕیته‌وه‌ كه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی حه‌وت پره‌نسیپ و بنه‌ما بنه‌ڕه‌تیه‌كه‌ی غاندی ره‌فتاریان كردووه‌، به‌ كرده‌وه‌ و تێۆری وه‌ك پێوه‌ری سه‌ركه‌وتنی شۆرش و ده‌سه‌ڵات باوه‌ڕێان یێ نه‌بووه‌ و پێشێلیان كردووه‌:
1- له‌شاخ و له‌شار، شه‌ڕ و سیاسه‌تیان به‌ بێ مه‌بده‌ئو بنه‌ما و پره‌نسیپ كردووه‌ و ته‌نها به‌ ئایدۆلۆجیه‌تی پۆچ ره‌فتاریان كردووه‌.
2- خه‌ریكی چێژوه‌رگرتنی هه‌مه‌چه‌شنی بێ ویژادن بوون و باكیان به‌ حاڵی خراپی خه‌ڵكی تر نه‌بووه‌.
3- ئه‌گه‌ر به‌سه‌ر زاره‌كی هه‌وڵی مه‌عریفه‌تیان دابێت به‌ڵام ئه‌و مه‌عریفه‌ته‌ش به‌دوور بووه‌ له‌ به‌هاكان كه‌ بناغه‌ی سه‌ره‌كی حه‌قیقه‌تی هه‌موو مه‌عریفه‌تێكه‌.
4- هه‌رچه‌ند به‌هیچ شێوه‌یه‌ك باوه‌رێان به‌ زانست نه‌بووه‌ به‌ڵام ئه‌وه‌ی لێشی نزیك بونه‌ته‌وه‌ دوور بووه‌ له‌ دیدو بۆچون و ئامانجی مرۆڤایه‌تی، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌ش به‌ڵكو زانستیان له‌ زانكۆكانیش حه‌رام كردووه‌ و خه‌ڵكانێكیان خستۆته‌ سه‌ر به‌رێوه‌بردنی ئه‌م سێكته‌ره‌ فڕیان به‌ زانسته‌وه‌ نیه‌.
5- ئه‌وه‌ی به‌ زه‌قی له‌شاردا پێاده‌یان كردبێت؛ سه‌روه‌ت و سامانێكی زه‌به‌لاحیان به‌ بێ كار و هیلاكی و له‌سه‌ر حسابی خه‌ڵكی هه‌ژار كه‌ڵه‌كه‌كردووه‌.
6- هه‌روه‌ها به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌كاتی خه‌باتی شار!!! بازرگاینان به‌ بێ ئه‌خلاقی كردووه‌ و قۆرخ كاریان كردۆته‌ پیشه‌ی هه‌میشه‌یی خۆیان و حزبه‌كانیان.
7- به‌ خۆیان و ئیسلامی سیاسیشه‌وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی په‌روه‌رده‌ و بانگه‌شه‌ی ئایینی . ئیدعای عیباده‌ت ده‌كه‌ن كه‌چی هیچ قوربانیه‌كی كه‌سی و حزبیان بۆ ئه‌وه‌ نه‌داوه‌.
ئه‌مه‌ش بۆ هه‌مووان روون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ سه‌رجه‌م ئه‌و ره‌فتارانه‌ پێچه‌وانه‌ی فكر و پره‌نسیپه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی غاندیه‌ ، بۆیه‌ شكسته‌ گه‌وره‌كه‌شمان له‌ رێگه‌دایه‌.

بێ تۆ
لەو عاشقە دەچم
هه موو ڕۆژێک
تادوا هەمین فارگۆنەکانی
شەمەندەفەرێک ئەگەڕێت و
ئەوەی دەیهەوێت نایبینێت

لە و مردوانە ئەچم
ئێوارەیەکی پێنج شەمە
منداڵێک بەسەر سنگیاندا باز دەدات
تا دەگاتە سەر گۆڕەکەی باوکی

لەو بارانە ئەچم
کە با لولی ئەدات و ئەیکات بەهەیوانی
پیرە مێردێکی مەلولدا

لە و پیرەژنە بیرکۆڵە دەچم
هەمو شتێکی بیر چۆتەوە
ناوی کوڕە دیلەکەی نەبێ

لە وئازارە ئەچم کەهیچ دکتۆرێک بۆی ناشکێ
من بێ تۆ
چیم بەکەڵکی ژیان دێت..!؟

بێوار

نەشمیلە و شیرین شێوەم
جێگـەی سەرنجی ئێوەم
کە دەمبینن بەجـــارێ
خەندە و خۆشی دەبـارێ
بۆ بابـە و دایـە گیانم
ھیوای بــــەرزی ژیانم
بۆ بابـە و دایـە گەورەم
ھۆی ئاسودەیی و خەندەم
….
٢٠/٥/٢٠٢٠

زمان، یه‌كێكه‌ له‌ ڕه‌گه‌زه‌ سه‌ركییه‌كانی شیعر. هه‌روه‌ك مالارمێی شاعیری جیهانیش ده‌ڵێت:(شیعر ته‌نها زمانه‌). بێگومان زمان لێره‌دا ڕه‌هه‌ندێكی دیكه‌ی هه‌یه‌. چونكه‌ ئه‌گه‌ر زمانی شیعری هه‌مان زمانی ئاسایی ده‌ربڕین بوو، ئه‌وا جیاوازییه‌ك نامێنێته‌وه‌ له‌ ڕووی فۆڕمی زمانه‌وه‌. زمان له‌ شیعردا،وێنه‌ی هونه‌ری، واتا،شیعرییه‌ت و چێژو ئستاتیكایه‌. ئه‌وه‌ گرنگ نییه‌ زمانی ده‌قێك ساده‌یه‌ یان ئاڵۆَز، ڕوونه‌ یان ته‌مومژاوی، به‌ڵكو ئه‌و زمانه‌ چه‌ند ده‌توانێت له‌ خولقاندنی ئه‌زموونی جیاوازدا، ڕۆڵ ببینێت.بێگومان زمان وه‌ك ئامرازێك، به‌ پێی قۆناغه‌كانی گه‌شه‌كردنی ئه‌ده‌بی،هزری وكۆمه‌ڵایه‌تی گۆڕانی به‌ سه‌ر دادێت و پێش ده‌كه‌وێت.به‌وپێیه‌ی زمان، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی دنیابینی و هزری شاعیره‌، ئیدی له‌ په‌راوێزی گۆڕانكارییه‌ هزریی و زمانییه‌كاندا، زمانی ئه‌ویش گۆڕانی به‌ سه‌ر دادێت. شیعره‌كانی گۆران له‌ سه‌ره‌تای ئه‌زموونی شیعرییه‌وه‌، هاوشێوه‌ی شیعره‌كانی دواتری نین. واته‌ گۆڕانكارییان له‌ ڕووی فۆڕمی ده‌ربڕین و زمانی گوزرارشتكردنه‌وه‌ به‌ سه‌ر داهاتووه‌. وه‌لێ دواجار ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ له‌ په‌راوێزی ئه‌و زمانه‌وه‌، گۆران ده‌بێته‌ ئه‌زموونێكی جیاواز، كه‌ ته‌نانه‌ت ئێستاش به‌شێكی زۆر له‌وانه‌ی شیعر ده‌نووسن، نه‌یانتوانیوه‌، له‌ ژێر كاریگه‌ریه‌تی ئه‌زموونی گۆران له‌ ڕووی زمانه‌وه‌ ده‌ربچن. زمانی شیعری، ستایلی نووسین و ناسینه‌وه‌ی ئه‌زموونی شیعرییه‌. كاتێ شاعیرێك جیاواز ده‌نووسێت و له‌ زمانی باو ده‌رده‌چێت، هه‌نگاوێك به‌ره‌ و بونیادنانی زمانێكی شیعری تایبه‌ت به‌ خۆی بونیاد ده‌نێ. به‌ گشتی ئه‌زموونی شیعری كوردی له‌ قۆناغی كلاسیكه‌وه‌، بۆ دوای ڕاپه‌ڕینیش، ده‌كرێ بڵێین ئه‌زموونێكی هاوشێوه‌ و یه‌ك ستایلی زمانه‌. به‌شێك له‌ شیعری شاعیره‌ كلاسیكه‌كان، له‌ ڕووی ده‌ربڕینه‌وه‌ هێنده‌ هاوشێوه‌ی یه‌كترین، كه‌ نزیك بێته‌وه‌ له‌وه‌ی ئه‌زموونی شیعرییان هارمۆنی بێت. ئه‌م زمانه‌ شیعرییه‌، له‌ قۆناغه‌كانی دواتریش دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌. زمانی شیعری هه‌فتاكان، زمانێكه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی بارودۆخی سیاسی و شۆڕشگێریی و گوتاری به‌رگریی و مانه‌وه‌ به‌شێكه‌ له‌ سیماكانی. ئه‌وه‌نده‌ی وه‌ك خوێنه‌رێك تێبینیم كردبێت، ته‌نها زمانی شیعری (جه‌لالی میرزا كه‌ریم)ه‌، وه‌ك زمانێكی جیاواز، له‌ ڕووی وشه‌ سازیی و ده‌ربڕین و گوزارشته‌وه‌، ده‌رده‌كه‌وێت. ئه‌گه‌ر نا گوتاری شیعری ئه‌و قۆناغه‌، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ له‌ یه‌كتری نزیكه‌،كه‌ زۆر ئه‌سته‌مه‌ ناوی شاعیره‌كان له‌ په‌راوێزی شیعره‌كانه‌وه‌ ده‌ربكه‌ین و ئه‌زموونی شیعرییان بناسینه‌وه‌. وه‌لێ به‌ بڕوای من، هێشتاش زمانی شیعری هه‌فتاكان، له‌ زمانی شیعری نه‌وه‌ی نوێی دوای ڕاپه‌ڕین، له‌ ڕووی وێنه‌ی شیعرییه‌وه‌، ئستاتیكی ترو به‌ چێژتره‌.(ده‌كرێ خوێنه‌ران بۆ ئه‌و به‌راوردكردنه‌، بگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر وتارێكمان له‌ ئه‌رشیفی هه‌ردوو ماڵپه‌ڕی سه‌نگینی ئه‌ده‌بی ده‌نگه‌كان و چراتیڤی به‌ ناوی (ئستاتیكی وشه‌ له‌ شیعری نه‌وه‌ی دوێنێ و نه‌وه‌ی ئه‌مڕۆدا).بگره‌ زمانی به‌شێكی زۆری شیعری دوای ڕاپه‌ڕین نه‌ك ته‌نها له‌ ڕوخساردا، بگره‌ له‌ ناوه‌ڕۆكیشدا، زمانێكی لاساییكه‌ره‌وه‌و وه‌ك یه‌كه‌.بۆنموونه‌:
داستان بارزان له‌ شیعرێكدا ده‌ڵێت:
پێش ئه‌وه‌ی بمرم شتێك ده‌ڵێم
مۆدێلی تازه‌ی مرۆڤ چه‌شنێكی بێزاركه‌رن
ژیان له‌گه‌ڵ سه‌گ باشتره‌ .*

حوسێن له‌تیفیش له‌ شیعرێكدا ده‌ڵێت:_
ماندووم له‌ مرۆڤ..
سه‌گ باشتره‌…وه‌فا پیشه‌ی سه‌گه‌..**
له‌ نێوان ئه‌و دوو كۆپڵه‌ شیعرییه‌دا، نه‌ك ته‌نها فۆڕمی زمان، بگره‌ وێنه‌ و ده‌ربڕین و دنیابینی شیعریش هاوشێوه‌ی یه‌كترین و له‌ یه‌كه‌وه‌ نزیكن.وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌، لاسایی یه‌كترییان كردبێته‌وه‌. كاتێ شاعیر ناتوانێ له‌ ژێر فۆڕمی زمانی باو ده‌رچێت، ئه‌وا ئاسانترین كرداری شیعری لاساییكردنه‌وه‌یه‌. بێگومان هیچ ئه‌زموونێكی شیعریش جیاواز ناكه‌وێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر زمانی ئه‌و ئه‌زموونه‌ شیعرییه‌ جیاواز نه‌بێت.لێره‌وه‌شه‌ ئێمه‌ ده‌بینین، به‌گشتی له‌ ئه‌زموونی شیعری كوردیدا، ئه‌و جیاواز كه‌وتنه‌وه‌یه‌،نییه‌ یاخود ده‌گمه‌نه‌. بگره‌ له‌ كۆی مێژووی شیعری كوردیدا، نالی و گۆران، ده‌چنه‌ نێو ئه‌و جیاواز كه‌وتنه‌وه‌یه‌. هه‌رچه‌نده‌ به‌ختیار عه‌لیش، جۆرێك له‌ هه‌وڵی ئه‌زموونی جیاواز له‌ ڕووی نووسینی شیعره‌وه‌ ده‌دات و له‌ گوناه و كه‌رنه‌ڤاڵدا، پایه‌كانی ئه‌و جیاواز كه‌وتنه‌وه‌یه‌ دروست ده‌بن،وه‌لێ دواتر ئه‌و جیاواز كه‌وتنه‌وه‌یه‌، ناتوانرێت وه‌ك گوتارێك به‌رده‌وامی هه‌بێت و كاتێ دوایین كۆمه‌ڵه‌ شیعری ئه‌و شاعیره‌ش ده‌خوێنینه‌وه‌، ئه‌و ڕاستییه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت. جیاواز كه‌وتنه‌وه‌، كه‌ ئێمه‌ پێشتریش له‌ وتارێكدا ئاماژه‌مان پێداوه‌،ده‌ره‌نجامی ئه‌زموونێكی درێژو خۆ جیاكردنه‌وه‌یه‌كی یاخییانه‌یه‌، كه‌ ده‌شێ به‌ر لێدان و ڕه‌تكردنه‌وه‌ش بكه‌وێت. وه‌لێ ئه‌زموونی جیاواز، دواجار جیاواز كه‌وتنه‌وه‌ی خۆی ده‌سه‌لمێنێت و وه‌ك شوناسێكی دیاریكراو ده‌مێنێته‌وه‌، بگره‌ زه‌مه‌ن ومێژووش ده‌بڕێت. مه‌گه‌ر دوای گۆران، تاكو ئێستاش، كه‌س توانیویه‌تی ئه‌زموونی ئه‌و دووباره‌بكاته‌وه‌، هه‌ڵبه‌ته‌ مه‌به‌ستمان ئه‌زموونی گۆرانه‌، نه‌ك ئه‌زموونێكی جیاواز. بۆیه‌ جیاواز كه‌وتنه‌وه‌، پرۆسه‌یه‌كی هزریی، زمانی، فه‌رهه‌نگی و دنیابینییه‌. له‌ ڕاستیدا، كاتێ خوێنه‌ر به‌ر ئه‌زموونێكی كه‌سی و جیاوازی شاعیرێك ده‌كه‌وێت و كۆنتاكی له‌گه‌ڵ ده‌بێت، ئه‌وا به‌ ئاسانی ماكی ئه‌و ئه‌زموونه‌ جیاوازانه‌ ده‌ناسێته‌وه‌.له‌و ڕوانگه‌یه‌شه‌وه‌ ناسینه‌وه‌ی ئه‌زموونی (سه‌باح ڕه‌نجده‌ر) وه‌ك شاعیرێك،له‌ ڕووی زمان و فۆڕمی نووسینه‌وه‌، ئه‌زموونێكی ئاشنایه‌ به‌ من.هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌ نا، كه‌ په‌ی به‌ وهه‌موو گوتنه‌ جیاوازو ئاڵۆزو كۆد ئامێزانه‌ ببه‌م كه‌ له‌ شیعره‌كانی ئه‌ودا هه‌ن، كه‌ بۆ خوێنه‌ران به‌ گشتی شیعری قورس وسڕك وداخراون و چوونه‌ قووڵاییان، پێویستی به‌ په‌ی بردنێكی زۆرو خوێندنه‌وه‌یه‌كی وردو ڕامانێكی قووڵ هه‌یه‌، به‌ڵكو به‌و مانایه‌ی له‌ كاتی خوێندنه‌وه‌ی شیعره‌كانی ئه‌ودا، ڕیتمێك هه‌ست پێ ده‌كه‌م، كه‌ له‌ شیعری ئه‌وانیتر جیاواز بكه‌وێته‌ به‌رچاوم. ئه‌و ڕیتمه‌ شیعرییه‌ كه‌ له‌ كاتی بینین و خوێندنه‌وه‌ی شیعره‌كاندا به‌ریده‌كه‌وم،جۆرێك له‌ شێوه‌ی گوتن و داڕشتنی زمان و هێلكاریی و تۆپۆگرافیای ده‌ق دروست ده‌كات، كه‌ ئه‌و ناسینه‌وه‌یه‌ بناسرێته‌وه‌ و له‌ شیعری ئه‌وانیتر جیا بكرێته‌وه‌.بۆیه‌ هه‌ر كاتێ ئه‌و ئه‌زموونه‌ ده‌بینم، ئه‌گه‌ر ناوی شاعیریشی به‌ سه‌ره‌وه‌ نه‌بێ، وه‌ك خوێنه‌رێك ده‌یناسمه‌وه‌، چونكه‌ ئه‌زموونێكی جیاوازو تایبه‌ته‌. تایبه‌ت به‌ مانای زمانی شیعری و دنیابینی جیاواز. لێره‌وه‌ش كاتێ، شاعیرێك دێت و له‌سه‌ر هه‌مان ئه‌و ستایل و ڕیتمه‌ شیعر ده‌نووسێت، درك به‌وه‌ ده‌كه‌م، كه‌ شاعیره‌كه‌ چه‌ند له‌ ژێر كاریگه‌ریه‌تی ئه‌زموونی سه‌باح ڕه‌نجده‌ر دایه‌ و هه‌وڵی نووسین له‌ سه‌ر شێوازی ئه‌و ده‌دات. به‌ڵام ئایا نووسین هاوشێوه‌ی ئه‌زموونی ڕه‌نجده‌ر هه‌ر وا ئاسانه‌؟ بێگومان به‌ بڕوای من نه‌خێرو بگره‌ له‌ داهاتووشدا، نه‌ده‌بێته‌ ئه‌زموون و نه‌ده‌شتوانێت ئه‌زموونی شیعری خۆی ده‌وڵه‌مه‌ندتر بكات. ئه‌مه‌ش له‌ به‌ر یه‌ك هۆكار، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سانی تر، بیانتوانیبایه‌ وه‌ك سه‌باح ڕه‌نجده‌ر بنووسن، به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ئێستا شاعیرێك نه‌ده‌بوو، به‌ ناوی ساه‌باح ڕه‌نجده‌ر.ئه‌زموونی ئه‌و بۆیه‌ ئه‌زموونی ئه‌وه‌، چونكه‌ له‌ هی كه‌سی تر ناچێت. لێره‌وه‌ش كاتێ(ژیار ئه‌سوه‌د)دێت و له‌ ڕێی نووسینی شیعره‌وه‌، هه‌وڵی لاساییكردنه‌وه‌ی ستایلی شیعری ئه‌و ده‌دات، بێگومان نه‌ ده‌توانێت وه‌ك ئه‌و بنووسێت، نه‌ده‌شتوانێت به‌رده‌وامی به‌ ئه‌زموونی نووسینی شیعر بدات، كه‌ من شیعر ئه‌و نووسه‌ره‌م پێشتر نه‌بینیوه‌ . ئه‌گه‌ر لاساییكردنه‌وه‌ی ئه‌زموونی شیعری ڕه‌نجده‌ركارێكی ساده‌ و ئاسان بووایه‌، ئه‌وا به‌ دڵنییاییه‌وه‌ ئێستا، نه‌ك شاعیرێك ده‌بوو به‌ناوی سه‌باح ڕه‌نجده‌ر، نه‌ئه‌زموونێكی جیاوازی شیعریش ده‌بوو.جیاوازكه‌تنه‌وه‌، هه‌نگاوی یه‌كه‌م و سه‌ره‌تای، به‌ خۆدابڕین له‌ ئه‌وانیتر ده‌ست پێده‌كات. دواتر جۆرێك له‌ شوناسی شیعری بونیاد ده‌نرێت، كه‌ كۆتایی نییه‌ و قووڵبوونه‌وه‌ و به‌رده‌وامی و وزه‌یه‌كی له‌ ڕاده‌به‌ده‌ری شیعری ده‌وێت.ئه‌ و ئه‌زموونه‌ جیاوازه‌، ڕه‌تده‌كرێته‌وه‌، دژایه‌تی ده‌كرێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی گرنگه‌، ماهییه‌تی ئه‌زموونه‌كه‌یه‌، كه‌ تایبتمه‌ندی كه‌سی و زمانی و شیعری تێدایه‌.ژیار ئه‌سوه‌د له‌ شیعره‌كه‌یدا ده‌ڵێت:
مێرووله‌ له‌ نێو لۆچه‌كانی ڕوخساریدا ..
بارگه‌یان خست..***

سه‌باح ڕه‌نجده‌ر چه‌ندین ساڵ پێش ئه‌م وێنه‌یه‌، له‌ شیعرێكی خۆیدا ده‌ڵێت:_
مێرووله‌ به‌ نینۆكی پێم به‌رزبوونه‌وه‌
له‌ ناوچاوانم پشووی دا..
ده‌مامكی كرده‌وه‌و ته‌ماشای چیای كرد.****
یه‌كێك له‌ سه‌ره‌كیترین، هه‌نگاوه‌كانی جیاوازكه‌وتنه‌وه‌ی شیعری، نه‌ نووسینه‌ وه‌ك ئه‌وانی تر. كاتێ شاعیرێك له‌ هه‌ر ته‌مه‌نێك دابێت، له‌ ژێر كاریگه‌ریه‌تی وێنه‌ و ده‌ربڕینی شاعیرێكی دیكه‌ ده‌نووسێت، بێگومان ده‌بێته‌ شاعیرێكی كۆپیكه‌ر نه‌ك جیاوازنووس.ئه‌وه‌ بۆیه‌ له‌ ئه‌زموونی شیعری كوردیدا به‌ گشتی ته‌نها یه‌ك(نالی)ویه‌ك(گۆران) هه‌ن، چونكه‌ ئه‌وان توانییان له‌ سه‌ره‌تاوه‌ له‌ بازنه‌ی باو ده‌رچن و ببنه‌ خاوه‌ن ئه‌زموونی شیعری خۆیان. له‌گه‌ڵ گۆراندا، چه‌ند شاعیرێكی دیكه‌ی هاوسه‌رده‌می ئه‌و هه‌ن، وه‌لێ بۆچی به‌ ته‌نها گۆران ده‌مێنێته‌وه‌؟ چونكه‌ ته‌نها ئه‌و توانی مه‌ودایه‌ك له‌ نێوان ئه‌زموونی خۆی و به‌ر له‌ خۆی دروست بكات. په‌ندێك هه‌یه‌ ده‌ڵێت:_(سوارێك به‌ ته‌نها تۆز ناكات). به‌ڵام گۆران ئه‌و سواره‌بوو، كه‌ به‌ ته‌نها گه‌رده‌لولێكی نایه‌وه‌ كه‌ هه‌مووان نغرۆ بكات.ئه‌و جیاواز كه‌وتنه‌وه‌ی گۆران، سه‌ره‌تا له‌ سه‌ر ئاستی زمان، به‌و پێی كۆتایی به‌ نووسینی شیعر له‌ سه‌ر شێوازی كلاسیك هێنا، دواتریش به‌ گوتارێكی دیكه‌ی جیاوازی شیعری ده‌ستی پێكرد. بۆیه‌ زمان یه‌كێكه‌ له‌ ڕه‌گه‌زه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی جیاواز كه‌وتنه‌وه‌ی شیعری له‌ ڕووی فۆڕم و ناوه‌ڕۆكیشه‌وه‌.بۆیه‌ كاتێ شاعیرێك ناتوانێت له‌ ئه‌زموونی زمانی باو ده‌رچێت وهه‌ر ته‌نها به‌ ده‌وری ئه‌و زمانه‌ و وشه‌ سواوه‌كانی ده‌خولێته‌وه‌، ئیدی ناتوانێت ده‌قێكی شیعری جیاواز بنووسێت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر په‌نجا ساڵیش بێت شیعر بنووسێت. له‌و ڕۆژانه‌دا، شیعرێكی(موحسین ئاواره‌)م له‌ هه‌فته‌نامه‌ی (ڕێگای كوردستان) خوێنده‌وه‌.ئاواره‌، كه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ڵه‌ نه‌بم په‌نجا ساڵه‌ شیعر ده‌نووسێت، كه‌چی له‌و ده‌قه‌یدا وه‌ك شاعیرێكی ساده‌ نووسی تازه‌ و گه‌نج ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ شیعر بۆ هه‌شتی ماڕس و زلف و ئه‌گریجه‌ و له‌نجه‌ولارو جه‌سته‌ی ژن ده‌نووسێت!.وه‌ك خوێنه‌رێك ده‌كرێ بپرسین، كاتێ شاعیرێك دوای په‌نجا ساڵ، دنیابینی هێنده‌ ساده‌ ده‌بێته‌وه‌، كه‌ وه‌ك گه‌نجێكی تازه‌ نووس شیعر بنووسێت، چ ئاماژه‌یه‌ك ده‌گه‌یه‌نێت. بێگومان ئه‌مه‌ ته‌نها یه‌ك ئاماژه‌ ده‌گه‌یه‌نێت، ئه‌ویش نه‌مانی توانای شیعریی و خۆنوێ كردنه‌وه‌ی شیعرییه‌. ده‌نا چۆن ده‌بێت شاعیرێك دوای پێنج ده‌یه‌ له‌ شیعر نووسین، تازه‌ باسی(پرچ و په‌رچه‌م و ئارایشتگاوتیله‌ی چاو و سه‌رهه‌ڵبڕین وته‌لاق و شه‌قی ژن) بكات، كه‌ ده‌یان ساڵه‌ هه‌مووان باسی ده‌كه‌ن و دووباره‌ و هه‌زار باره‌ی ده‌كه‌نه‌وه‌؟!. شاعیری جیاوازننووس، فۆكسی له‌ سه‌ر شته‌ سواوه‌كان نییه‌، به‌ڵًكو به‌ قووڵایی هه‌موو شتێكدا ده‌چێته‌ خوار كه‌ په‌یان پێ نه‌بردراوه‌.شاعیر ده‌بێ پرسیاری گه‌وره‌ بكات و خوێنه‌ر ڕابگرێت، نه‌ك شیعری ڕۆمانسی هاوشێوه‌ی ئه‌و گه‌نجانه‌ بنووسێت، كه‌ شێت و شه‌یدای بینینی كچێكی جوانن. بێگومان كاتێ هه‌گبه‌ی شاعیر به‌ تاڵ ده‌بێت، ئیدی شیعریش ده‌كه‌وێته‌ خولانه‌وه‌ به‌ ده‌وری خولگه‌یه‌كی سواو.ئه‌زموونی شیعری، ئه‌زموونێكه‌ به‌ ئاراسته‌ی نوێتر له‌ گۆڕان دایه‌.به‌ڵام كاتێ شاعیرێك ناتوانێ ئه‌و ئه‌زموونه‌ جیاواز بكاته‌وه‌و زمانێكی نوێ بونیاد بنێت، بێگومان، ئه‌زموونه‌كه‌ ده‌وه‌ستێت، یاخود بۆ دواوه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌.

——————————————————–

په‌راوێزه‌كان:
*شیعری داستان بارزان ، له‌ كۆمه‌ڵه‌ شیعری ئه‌ستێره‌كان برینی مرۆڤن.

** شیعری حوسێن له‌تیف، پاشكۆی زه‌مه‌نی كلتوور، ژماره‌(38) له‌ 11/3/2020.

*** ئه‌فسونی مه‌رگ، شیعری ژیار ئه‌سوه‌د، ماڵپه‌ڕی ژیان، به‌شی ڕه‌نگدان.

**** ئه‌و شیعره‌ی سه‌باح ڕه‌نجده‌رم له‌ یه‌كێ له‌ دیوانه‌كانیدا كه‌وتۆته‌ به‌رچاو كه‌ وابزانم له‌ دیوانی(سی ساڵ) شعردایه‌.

* ئه‌و شیعره‌ی موحسین ئاواره‌، له‌ ڕۆژنامه‌ی(ڕێگای كوردستان)ژماره‌(1211) له‌ ڕۆژی 10/3/2020بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

بەشی یەکەم

ڕۆمانی مۆدێرن هەردەم لە گەشەکردن دایە. ئەی ڕۆمانی پۆستمۆدێرن و مێتامۆدێرن؟ هەر نایەتە باس، گەشەی ئەمانە خێراترە. گەلانی دنیا لە سەرەتای سەدەی بیست بەنداوی ڕۆمانی کلاسیکیان شکاند، کورد نەبێ خەریکە لە بەنداوەکەدا دەخنکێت. لە فەزای ئەدەبی گەلاندا، ڕۆمان لک و پۆپی دەرکرد و دەیان ژانری لێ زا. فەزاکە زۆر لەوە فروانترە بە کتێبێک و دووان و دەیان ڕووماڵ بکرێت. کوردیش تەنێ کلاسیک بە ڕۆمان دەزانێت.
بە هیچ جۆرێک کلاسیک ڕەت ناکەمەوە، چونکە کلاسیک منداڵدانە بۆ هەموو ژانرەکانی ئەدەب، بەڵام خولانەوە لە بازنەی کلاسیک واتە پێشنەکەوتن. بواری سەرەکی (مەیجەر) دکتۆراکەم لە زانکۆی کانزەس لە ئەمریکا لە ڕۆژنامەوانی بوو، بەڵام بواری لاوەکی (ماینەر) لەسەر نوسینی (فیکشن) ڕۆمان بوو. کلاس نەبوو زگم بە ئەدەبی خۆمان نەسووتێ. وای خەفەتم لێ خواردووە. لە ناخەوە دەگریام بۆ هەژاریمان لە ڕۆمان، جۆرەکانی، ژانرەکانی، تەکنیک و گرێ و تێماکانی، زمان هەر هیچ. تەماشاکە، مەنهەجی خوێندنمان هەر کلاسیکە، سیستمی حوکمڕانیمان هەر کلاسیکە، سیستمی ئیداری و دارایی و بانکی و ڕامیاریمان هەر کلاسیکە. دەبێ ئەدەب، لە ئەدەبیش، دەبێ ڕۆمان ئەم ڕەچە بشکێنێت.
با واز لە نووزە و گلەییان بێنم، کاتی کارکردنە. گرنگ ئەم پرسیارەیە: دەتوانم چی بکەم و چیم پێ دەکرێ؟ ڕەنگە شتێک بە شتێک بکەین ئەگەر ڕۆماننوسانی کورد هەمان پرسیار لە خۆیان بکەن. هەموومان دەزانین ڕەوشی ڕۆمان چۆنە، جا لەباتی دەردەدڵ، با قۆڵ و باسکی لێ هەڵکەین.
لە زنجیرە باسێکدا، هەوڵ دەدەم باسی ڕۆمانی سەردەمی مێتامۆدێرن بکەم، نموونەشیان بۆ بهێنمەوە. لەم باسەدا، ڕۆمانی خەیاڵی زانستی دەناسێنم، بۆ کورتکردنەوە پێی دەڵێم (خەز)، ئینگلیز بەکورتی پێی دەڵێت سایفای یان ئێس ئێف. خەڵکی دەڵێن لەم سەردەمی كۆڕۆناو و بێ مووچەییەدا چیت داوە لە ڕۆمان، ئەوجە ڕۆمانی خەیاڵی زانستیش. پێم وایە کەمی ڕۆمان و نەبوونی خوێنەری ڕۆمان لە نێو کورداندا، کوردی بەم ڕۆژە گەیاندووە. ڕۆمان بەرزترین فۆرمی ئەدەبە، پێوەرە بۆ پێشکەوتن و ڕۆشنبیری گەلان. دەسەڵات و ڕۆشنبیری گەندەڵی کورد بە پلان ڕۆمانی کوردیان ناشت، بۆ ئەوەی گەل پێشنەکەوێت. بەرپرسانی کورد چاویان دێتە دەرێ کاتێ گەنجێک دەبینن بە ڕۆمانەوە. ئەو دەمەی گەلی کورد ڕۆمانی دەخوێندەوە، پێشکەوتوو بوو، هەرچەندە کتێب زۆر کەم بوو. بیرتە نوسخەیەکی ڕۆمان لە گەڕەکدا ئەو دەست و دەستی دەکرد؟ کون بە کون، خوێنەر بە دوای کتێبدا دەگەڕا؟ ئا، ئەو سەردەمە تاکی کورد ئینتیمای هەبوو، ژیر بوو، تێگەیشتوو بوو. ئەدی ئێستە؟ لێگەڕێ با ناخم هەڵنەڕێژم.
خەز خەیاڵە سەبارەت بە چەمک و بیرۆکەی داهاتوو لە بواری زانست، تەکنەلۆژیا، بۆشایی ئاسمان، گەردوون، پێش و پاشی کات و ژیانی سەر هەسارەکانی تر. ناسراوە بە فیکشنی بیرۆکەکان، بە داهێنانی خەیاڵی زانستی و کۆمەڵایەتی و تەکنەلۆژی (پاولا و مۆرا، ٢٠٠٣؛ ڤان تۆرن، ٢٠٠٢).
لەبەرئەوەی خەیاڵ بێ سنوورە، پێناسەکردنی خەز ئەستەمە. بۆیە توێژەرە ئەدەبییەکان لەسەر یەک پێناسە ڕێک ناکەون. هەر ئەم توێژەرانەی سەرەوە (خەز)یان پێناسە نەکردووە، زۆرن. پروشەر (٢٠٠٧) دەڵێت خەز چێژە، ڕەخنەیە و سروشە، ڕەهەندی خەیاڵ لای مرۆڤ فراوانتر دەکات.
ئاسیمۆڤ (١٩٧٥) پرۆفیسۆری بایۆکێمستری و خەزنوسی ئەمریکی دەڵێت خەز کاردانەوەی مرۆڤە بۆ گۆڕانە زانستی و تەکنەلۆژییەکان.
ئەندازیار و خەزنوس هێنلین دەڵێت خەز تێڕامانێكی واقیعییە لەمەڕ ڕووداوگەلی ئایندە لەسەر بنچینەی مەعریفەی ئێستاو و ڕابردوو و داهاتوودا. خەزنوس دەبێ خوێندنەوە و تێگەیشتنێکی باشی هەبێت بۆ زانست و تەکنەلۆژیا و میتۆدەکانیان (هێنلین و ئەوانی تر، ١٩٥٩). ئەگەر بە قسەی ئەو توێژەرانە بێت، دەبێ خەزنوس زانا بێت. نا، مەرج نییە. زۆربەی خەزنوسەکان هەڕەی لە بڕەی دەرناکەن لە میتۆدی زانستی، بەڵام دەخوێننەوە و توێژینەوە دەکەن، بۆ ڕۆمانەکانیان چەندان دیمانە دەکەن لەگەڵ زانا و پسپۆڕان. چەند خۆشە ڕۆماننوسی کورد پێش ئەوەی بنوسێ، توێژینەوە بکات لەسەر بابەتی ڕۆمانەکەی، داتا و زانیاری کۆبکاتەوە، ئەوجە بنوسێت. بۆیە گەلێ ڕۆمانی کوردی، بەوانەی بەختیار عەلی و شێرزاد حەسەنیشەوە، ئەگەر قسەی فەلسەفی گەورە و باق و بریق و گوتار و گلەیی و گازاندەی لێ دەربێنی، هیچیان لێ نامێنێتەوە، بۆیە خوێنەری کورد لە ڕۆمان شت فێر نابێت. لە دیمانەیەکیدا، ئۆباما دەڵێت، “من زۆر شت لە ڕۆمان فێر دەبم.” پرسیار ئەوەیە: ئێمە چی لە ڕۆمانی کوردی فێر دەبین؟

مێژووێکی کورت

کێ یەکەم خەزی نوسیوە؟ کام ڕۆمان یەکەم خەز بووە؟ ئەمانە مایەی مشتومڕن. توێژەران کۆک نین. هەندێ پێیان وایە “ترو ستۆری”یەکەی لوسیان لە چاخی کۆن یەکەم خەز بێت (فرێدریک، ١٩٧٦؛ گەن، ١٩٨٨).
ئێروین (٢٠٠٣) پێی وایە هەندێ چیڕۆکی ناو هەزار و یەک شەوەی عەرەبی، چیڕۆکی “بڕەوەی داری بامبو” لە سەدەی دە و “الرسالە الکاملە”ی سەدەی سێزدەی ئیبن نەفیس توخمی خەزیان تێدایە.
لە سەردەمی شۆڕشی زانستی و ڕۆشنگەریدا، ئیساق و کارل “سۆمنیەم”ی جۆهانس کێپلەر (١٦٣٤) بە یەکەم خەز دادەنێن. ڕۆمانەکە باسی گەشتێک دەکات بۆ سەر مانگ، چۆن لەوێوە زەوی دەجوڵێت (ئیساق، ١٩٧٧).
دوای گەشەسەندنی ڕۆمان لە سەدەی هەژدەدا، “فڕانکستاین” و “زە لاست مان”ی مێری شێلی بە یەکەم خەز دادەنرێن (ئالدریس، ٢٠٠١). چەند چیڕۆکێکی ئێدگار ئالان پۆ توخمی خەزیان تێدایە. کارەکانی ئولێس ڤێرنێ بە خەزی ورد و تێر دادەنرێن، لەوانەش “بیست هەزار سوپا لە ژێر دەریا” (١٨٧٠). ئولێس بە دروستکەری خەز حسێب دەکرێت.
هەندێ “کێمیکەل وێدینگ”ی جۆن ڤالەنتاین ئەندریا (١٦١٦) بە یەکەم خەز دادەنێن، یان “یوتۆپیا”ی تۆماس مۆر (١٥١٦). بەڵام ئادەم رۆبێرتس، خەزنوس و مامۆستای زانکۆ، پێی وایە ئەمانە سیحر و فەنتازیا و نازانستین. توێژەران هەرچی پێش “فڕانکستاین”ی شێلی نوسراوە بە نیوچە خەز دەیانخوێننەوە. زۆریان کۆکن لەسەر “فڕانکستاین” وەک یەکەم خەز (کڕووک و ئەوانی تر، ٢٠٠٢).
زۆر لە ڕەخنەگران ئێچ جی وێڵز بە شکسپیری خەز دادەنێن. هەندێکی تر بە باوکی خەز ناوی دەهێنن. هەندێ لە کارەکانی ئەمانەن: مەکینەی کات (١٨٩٥)، دوورگەی دکتۆر مۆرۆ (١٨٩٦)، پیاوی نادیار ( ١٨٩٧) و جەنگی جیهانەکان (١٨٩٨)، باسیان لە داگیرکردنی زەوی لەلایەن خەڵکی هەسارەی تر، لە ونبوون و پێش و پاشی کات دەکرد.
ئەمانەش بە خەزی ڕژدی سەدەی بیست دادەنرێن: “جیهانی نوێ و ئازا”ی ئالدەس هیوکسلی (١٩٣٢)، یەکێکە لە گرنگترین ڕۆمانەکانی ئینگلتەڕا. هەندێ ڕۆمانی کێرت ڤاناگەت، “فەهرنایت ٤٥١ “ی ڕێی برادبێری، “کۆتایی منداڵی”ی ئارسەر سی کلارک. “کلاود ئەتلەس”ی دەیڤد میشێل، “جیهانی ڕۆیشتوو”ی نیک هارکاوی (٢٠٠٨ )، “خواوەندە بەردینەکان”ی جێنێت وینتەرسەن (٢٠٠٧). چاڵاکترین خەزنوس ئیساق ئاسیمۆڤە، لە ماوەی چل ساڵ کارکردنیدا، ٥٠٠ کتێبی نوسی و ئێدیت کرد. ئیساق بۆ یەکەم جار ڕۆبۆتی ‌هێنایە ناو دنیای خەز.
خەز لە سەرەتای سەدەی بیست پەرەی زیاتری پێ درا. گەشەی خێرای زانست و تەکنەلۆژیا (خەز)ی خێرا بردە پێشەوە. لە ١٩٢٦، هیگۆ گیرمسباک یەکەم گۆڤاری تایبەت بە چیڕۆکەیلی خەزی دانا بە ناوی ئەمەیزینگ ستۆری، ئێستە چەندان خەڵاتی شایستە هەن بۆ چیڕۆکی خەز، لەوانەش خەڵاتی هیوگۆی ئەدەبی.

ژانر و تێماکانی خەز

تێماکانی خەز لە سەدەی بیست و بیست یەکدا ئەمانەن: پرسی ژینگە، کۆمپیوتەر و ئینتەرنێت، فراوانبوونی گەردوون، بایۆتەکنەلۆژیا، نانۆتەکنەلۆژیا، کۆمەڵگەی نوێ. ڕۆبۆت، مرۆڤی دەسکرد، کۆپیکردنی مرۆڤ، زیرەکی دەسکرد و ململانەیان لەگەڵ مرۆڤ. داهاتوو، بۆشایی ئاسمان، مرۆڤی سەیر و بێگانە، سیستمی سیاسی نوێ و جیاواز، تەلەپۆرتەیشن، خێراتر لە ڕووناکی.
خەز لەم دوو دەیەی کۆتاییدا ژانری تری لێ بووەتەوە. ستیمپەنک، باس لە تەکنەلۆژیا و هونەری دیزاین و دیکۆر دەکات. بایۆپەنک، لە سایبەرپەنکەوە هاتووە، باس لە بایۆتەکنەلۆژیا و بایۆهاکەرەکان دەکات. ژانری “مەندەین” باس لە زەوی و هەسارەکانی دەوری خۆر دەکەن، چۆن پەیوەندی دەکەن بە مرۆڤی سەر هەسارەی تر.
ژانرەکانی تر ئەمانەن: سەربازی، فێمینیستی، ژینگەیی، بۆشایی ئاسمان، ترس، سوپەرپاڵەوان، توخمی فەنتازیاشی لەگەڵ تێکەڵ دەکەن. خەزی فێمینیستی باس لە پرسی کۆمەڵایەتی و ڕۆڵی جێندەر و نایەکسانی جێندەری دەکات. خەزی ژینگەیی باس لە گەرمبوونی زەوی و گۆڕانی کەشوهەوا دەکات، ئێستە گەلێ زانکۆ ئەم جۆرە ڕۆمانانە دەخوێنن.
خەزی سیاسی وەک “١٩٨٤”ی جۆرج ئۆروێل، جۆری دیستۆپیایە، لە دژی حکومەت و دەسەڵاتی تۆتالیتارە. فیلمی “ئەڤەتار”ی جەیمس کامیرۆن لە دژی ئیمپریالیزمە، دژی داگیرکاریی ئەمریکی و ئەوروپییە.
هەندێ پێیان وایە خەز کار لە ژیان و کۆمەلگە دەکات، وەک کارەکانی ئارسەر سی کلارک و ستار ترێک. دەزگەی زانستی نیشتمانیی ئەمریکی ڕاپرسییەکی کرد (٢٠٠١) لەسەر ئەوانەی خەز دەخوێننەوە. دەرکەوت خەز زیاتر هانی خوێنەر دەدات کاری زانستی بخوێننەوە. کارل ساگان دەڵێت خەز کار لە ئەستێرەناسان دەکات، بیرۆکەی باشیان پێ دەدات بۆ توێژینەوە. ئەگەر بێو زاناکان لە ساڵی ١٩٨١دا ڕۆمانی “زە دارک ئایس”ی دین کوونتزیان بە هەند وەرگرتبا، دەمێک بوو چارەسەریان بۆ ڤایرۆسی کۆڕۆنا دۆزیبووەوە. ڕۆمانەکە باس لە ڤایرۆسێک دەکات بە ناوی (یوهان-٤٠٠)، زۆر بە کۆڕۆنای خۆمان دەچێت.
لە سەردەمی زیرەکی دەسکرد و سکرین و زانستی تەکنەلۆژیدا، ناکرێ خەزت نەبێت. هەرچەندە دوو سێ هەوڵ هەبووە، بەڵام بەس نین. یەکەم ڕۆمانم بە ناوی “شاخوێنبەری سەرکردە” لە ٢٠٠٢دا نوسی، لە دوو نۆرەی چاپدا نزیکەی پێنج هەزار دانەی لێ فرۆشرا. ڕۆمانەکە فەنتازیایە، بەڵام گەلێ توخمی خەزی تێدایە. کەواتە خوێنەر تام لە خەز دەکات. ئێستە، دوای توێژینەوە و خوێندنەوەیەکی زۆری زانستی و تەکنەلۆژی و گەردوونی، ڕۆمانێکی خەیاڵی زانستیم بەمزووانە ئامادە دەبێت بۆ چاپ. با بزانین چۆن پێشوازی لی دەکرێت.

د. گۆران سەباح

——————————————————————

سەرچاوەکان:

Asimov, “How Easy to See the Future”, Natural History, 1975.
Crook, Nora, Gen. Ed. Mary Shelley’s Literary Lives and Other Works. 4 vol. London: Pickering and Chatto, 2002.
Gunn, James E., The New Encyclopedia of Science Fiction, Viking, 1988,p. 249, calls it “Proto-Science Fiction.”
Fredericks, S.C.: “Lucian’s True History as SF”, Science Fiction Studies, Vol. 3, No. 1 (March 1976), pp. 49–60
Heinlein, Robert A.; Cyril Kornbluth; Alfred Bester; Robert Bloch (1959). The Science Fiction Novel: Imagination and Social Criticism. University of Chicago: Advent Publishers.
Irwin, Robert (2003). The Arabian Nights: A Companion. . pp. 209–13.
Marg Gilks; Paula Fleming & Moira Allen (2003). “Science Fiction: The Literature of Ideas”. WritingWorld.com.
Prucher, Jeff (ed.). Brave New Words. The Oxford Dictionary of Science Fiction (Oxford University Press, 2007) page 179.
Von Thorn, Alexander (August 2002). “Aurora Award acceptance speech”. Calgary, Alberta.
Wingrove, Aldriss (2001). Billion Year Spree: The History of Science Fiction (1973) Revised and expanded as Trillion Year Spree (with David Wingrove)(1986). New York: House of Stratus.

بڵاوکراوەکانی نووسیار به‌مزوانه‌ کتێبی (دەرگای بەختەوەری ڕووی لە دەرەوەیە) سەبارەت بە فەلسەفەی سۆرن کیەکەگۆرد چاپ و بڵاودەکاتەوە. ئەم کتێبە لە لایەن ئالان پەری کاری ئامادەکردن و وەرگێڕانی لە دانیمارکییەوە بۆ کراوە.

له‌باره‌ی ئه‌م کتێبە ئالان پەری ده‌ڵێت:
لەیەکەم ساڵانی هاتنم بۆ دانیمارک هەوڵی خوێندەوەی سۆرن کیەکەگۆردم دا بەڵام ئەو کات کەمزانینی زمانی دانیمارکی تاکە هۆکار بوو بۆ ئەوەی زیاتر هەوڵبدەم فێری زمانی دانیمارکی بم تاكو لە دنیابینی و ڕوانگەی ئەم نووسەرە دەگمەنە بگەم. ئێستا لەو قسە ناودارەی خەڵکانی دانیمارک دەگەم کاتێک دەڵێن: “خەڵکانی تری گۆی زەوی بە مەبەست دێنە دانیمارک بۆ ئەوەی فێری زمانی دانیمارکی ببن تا بتوانن سۆرن كیەكەگۆرد بە دانیمارکی بخوێننەوە”. بەڵێ ئەمە ئەو پەڕی ڕاستییە، ئەگەر بوار هەبێت ئەوا کیەکەگۆرد هەر بە زمانی دانیمارکی هەستێکی فراوان و پر چێژی قوڵبوونەوە لە ژیان و مەینەتی و بوون دەدات. كیەكەگۆرد زمانێکی ئێجگار قورس و قوڵی هەیە، ڕاتدەچڵەکێنێت، وات لێدەکات بەدوایدا بگەڕێیت، وات لێ دەکات فێری زمانەکەی بیت. بۆ من کات بەسەر بردن لەگەڵ جیهان و نووسینەکانی كیەكەگۆرد ئاسوودەیی دەروونیی و چێژی تایبەتیم پێدەبەخسێت. ئەمە خەون و هەوڵێکی منە بۆ ئەوەی خوێنەری کورد لەم چێژ و دونیا فراوان و دیدە قورسە بێ بەش نەکەم.
ئەم کتێبە بەرهەمی چەندین ساڵی گەڕان و خولیای كات تەرخانكردنە بۆ كارەكانی كیەكەگۆرد و وەک پڕۆژەیەکی درێژخایەن دەبینرێت بۆ کارکردن لە وەرگێڕانی کتێبەکانی تری. ئەم کتێبە دەروازەیەک و تیشکخستنە سەر زیاتر ناسینی فەلسەفەی کیەکەگۆردە بەگشتی. لە بەشی یەکەمی ئەم کتێبەدا باس لە چۆنێتی ژیان و ڕەوانبێژی و تێگەیشتنەکانی بۆ ئایین و ڕەوشت و کۆمەڵگە و سیاسەت دەکرێت، لە بەشی دووەمدا گرنگترین چەمکە دیارەکانی بە زمانێکی ئاسان شی کراونەتەوە و لە بەشی سێهەمدا پایەکانی دۆزینەوە لە خۆ دەگرێت و لە بەشی چوارەمدا هەڵبژاردەیەکی فراوان لە وتە دێرین و ناودارەکانی كیەكەگۆرد وەرگێڕدراون، كە دەکرێت لە ژیانی ڕۆژانە و لە کاری کارگێڕیی و بڕوا بە خۆبوون و گەشەی مرۆیی و خۆ ــ دۆزینەوە بەکار بهێنرێن. لە کۆتا بەشدا کاروانی پڕ بەرهەم و ژیانی کیەکەگۆر بە پێی ساڵ ئامادەکراوە.

پەرەگرافیک لە کتێبەکە:
”مرۆڤ کاتێک سەیری خۆی لە ئاوێنەیەکدا دەکات خۆی نابینێت، بەڵکو مرۆڤێکی تر دەبینێت. هەر بۆیە لەسەرەتای درووستبوونیەوە، مرۆڤ بەدحاڵ و نیگەرانە، چونکە لە گیاندەرکانی تر ناچێت، بەڵکو لە مرۆڤ دەچێت. تەنیا مرۆڤیش نییە، بەڵکو شتەکانی تری مرۆڤبوونیشە و دەبێت خۆی بێت. لێرەدا، ئەرکەکە بۆ مرۆڤ قوڕستر دەبێت. ”مرۆڤبوون خۆی لە خۆیدا ئەرکە، ئەو کاتەی مرۆڤ ناگاتە ئاستی ئەرکەکەی، تووشی بەدحاڵی و پەرتەوازەبوون دەبێت و لە نێو گرمۆڵەی خۆیدا چەق دەبەستێت. هەر بۆیە دەبێت بۆ بژاردەکانی تری ژیان بگەڕێتەوە.” ”

ئالان پەری: شاعیر و وەرگێڕ، لە ساڵی ١٩٧٨ لە شاری سلێمانی لەدایکبووە. بەهەرسێ زمانی کوردی و عەرەبی و دانیمارکی شیعر دەنوسێ و کاری وەرگێڕانی ئەدەبی لە دانیمارکیەوە بۆ کوردی دەکات . ئەندامی کارای Danish PEN.لە چەندین گۆڤار و ڕۆژنامەی کوردستان و دانیمارک شیعر و نوسین و کاری وەرگێڕانی خۆی بڵاودەکاتەوە. خاوەنی چوار کتێبە لە شیعر و وەرگێڕان. (سەراپام خەونە شیعر ٢٠٠٩) (شیعر بۆ ترسنۆکەکان نییە-نیلس هاو، وەرگێڕان٢٠١٦ ) (جەنگاوەرەکان پیشەیان مردنە – شیعر ٢٠١٩) (شاعیرەکان – پایک مالینۆڤسکی، شیعر، وەرگێڕان ٢٠١٩ ) ئەندامی دەستەی وەرگێڕانی پرۆژەی شیعری نوێی کوردی بە زمانی دانیمارکییە و لە ئایندەیەکی نزیکدا گەورەترین ئەنتۆلۆجیای شیعری کوردی بە زمانی دانیمارکی بڵاو دەکرێتەوە. ئێستا نیشتەجێی وڵاتی دانیمارکە.

بڵاوکراوەکانی نووسیار لە وەرزی نوێی کتێبەکانیدا به‌مزوانه‌ ڕۆمانی (زمان پایسکلێکی شکاو لێدەخوڕێت) لە نووسینی (ڕێبین خدر) چاپ و بڵاوده‌كاته‌وه.

له‌باره‌ی ئه‌م ڕۆمانە ڕێبین خدر ده‌ڵێت:
‘ڕۆمانەکەم تەواو بەو چاوە نووسیوە کە من خۆم دنیا و بەتایبەت کۆمەڵگەی کوردی پێ دەبینم. بەڵام نەک بەو جۆرەی چاو و ڕوانین لە کارەکتەرانی ڕۆمانەکە وەربگرمەوە، نا، مەبەستم لە شێوازە. ڕەنگە ڕووداوەکان و وێنەکان هەڵگەڕاوە و سوریال، هەروا هەندێک جار ترسناکیش دەرکەون یا نامۆ. یەکەم جارە بەم شێوازە دەگێڕمەوە. کۆمەڵێک فێڵ و تەکنیک و هێڵ و ڕەنگم لە دنیای شیعری خۆم قەرز کردوون، چونکە یەکێک لە پایە سەرەکییەکانی ڕۆمانەکە وەک لە ناونیشانەکە دەیبینن، زمانە. واتە گەمەکردن لەگەڵ زمان یان سەرکێشیی کردن لەگەڵ زمان.
یەکەمجار بیرۆکەی ڕۆمانەکەم لە گۆڕستانی ‘جەنگاوەرانی جەنگ’ی شاری شتادێ ی ئەڵمانیا بە خەیاڵدا هات. کۆمەڵگەی کوردیی و ژیانی خۆمم لە کوردستان بە شەپۆل هاتەوە ناو سەر. ڕستەی یەکەمم لەسەر کاغەزێک نووسی و ئاوا. ئاوا جیهانێکی دیستۆپی و بەسەریەکدادراو هەڵقوڵا و کارەکتەران دەربوونەوە. ڕووداوەکان لە دوای ڕاپەڕین ڕوودەدەن و بەشی زۆری لە دوای دووهەزار تا دەگاتە ئێستا. ‘

پەرەگرافیک لە رۆمانەکە:
”دووبارە ماڵەکەمان بە سێبەر دادەپۆشرێت. تەپە تەپیش دنیا خراپ دەکات. باڵندەکان لێرە و لەوێ دەردەپەڕن. پۆلێک باڵندە دەبینم، هەرگیز لەو دەروبەرە نەمبینیون. هەندێک عەلاگەی بەتاڵیش لەگەڵ باڵندەکان بەرز دەبنەوە. خۆیان لەگەڵیان دەگونجێنن. گەر تۆزێکتریش زیندوو بن، دەتوانن لەگەڵیان بڕۆنە هێلانەکانیانەوە و ئەوەی ماوە لە ژیانیان وەک باڵندە بژین. فریشتەیەکی ڕەشی بچکۆلەش لە گۆڕی داپیرەم سەری دەرهێناوە و دەڕوانێتە ئەو سەرە زەبەلاح و ئاسمانخۆرە. سەرەکە تەواوی ئاسمانی داگرتووە و لووتی وەک باڵۆنێکی گەورە شۆڕبۆتەوە. هەوای لووتی لەوەدایە درەختەکان لە ڕەگەوە هەڵقەنێت. ئەمجارە یەکێک و دووان نین. مەندیل دەبینرێن و چاویلکە لە چاوی بۆینباخ لەملیش . هەندێکیان بچووکترن. دەنگی کچە مردووەکەیە، بانگی من دەکات :
-ئارەزوو خان!
دەمەوێت وەڵامی بدەمەوە :

• ئارەزوومە چیتر ئارەزوو نەبم، نامەوێت ئارەزووی کەس بم! ” ڕێبین خدر ؛ شاعیر و ڕۆماننووس، لە ساڵی ١٩٨٦ لە ئۆردوگەی پیرزین لە نزیک هەولێر لەدایکبووە. کۆلێژی زمان، بەشی کوردی تەواو کردووە. یەکەم بەرهەمی بڵاوکراوەی شیعرێک بووە لە ساڵی ٢٠٠٦ لە گۆڤاری ئاییندە. لەو کاتەوە لە گەلێک گۆڤار و ڕۆژنامەی کوردی شیعر و چیرۆک، شانۆنامە و وتاری بڵاو کردوونەتەوە. هەندێک لە نووسەر و ڕەخنەگران بە دەنگێکی تازە و کاریگەری ئەو نەوەیەی دوای ڕاپەڕینیان لە قەڵەمدا. ساڵی ٢٠١٢ یەکەم کتێبی شیعریی خۆی بە ناونیشانی “بە ١٤ ڕێگادا” و ساڵی ٢٠١٣ ڕۆمانی “باڵۆنێک لە ئاسمانی سووردا” بڵاوکردۆتەوە. ژمارەیەک لە شیعرەکانی کراون بە ئینگلیزی، ئەڵمانی، فارسی. چەند چیرۆکێکی بە ئەڵمانی بڵاو کردوونەتەوە. ئێستا نیشتەجێی وڵاتی ئەڵمانیایە.

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن ……

وێنه‌یه‌كی مالیخولیایی

ئەم جورە نەخۆشییە نیشانەکانی زۆرن، لەوانەش خەموکی و بێزاری و کەم خواردن و کەم خەوی، واتە کەسەکە مەیلی بۆ هیچ شتێک ناچێت، هەمیشە لە شتێک بێزارە، یان ئەوەتا خۆی بە سەبەبی هەموو خراپەکانی دونیا دەزانێت، نیشانەکانی ئەم نەخۆشییە لەسەدەکانی پێنجەم پێش زاین، لەلایەن دکتوری(حەکیمی) گەورە “بوقرات” بەدەرکەوتن زۆرێک لە پسپوڕان و شارەزایان، هێشتا دڵنیانین لە پەیدابوونی نیشانەکانی ئەم نەخۆشییە، بەڵام ئەوەی دیارە لە ڕێگەی کەسە نزیکەکانەوە دەگوازرێتەوە، یان ئەوەتا لە دایک و باوک بۆ منداڵەکەی دەمێنێتەوە، بەڵام ئەوەی زۆر لەسەری کوکن ئەوەیە پەیدابوونی لە ڕێگەی مێشک و هورمونەکانەوە پەیدا دەبێت، زۆرجار کەسەکە دەچێت بۆ دکتۆر، دکتۆر ئەم پرسیارانەی لێ دەکات:
ئایا کەم دەخەویت؟
ئایا خواردن کەم دەخویت؟
ئایا کێشەت هەیە لەگەڵ خەوتنی بەیانیان؟
ئایا هێشتا حەز بەکارەکانی پێشوو ترت دەکەیت؟
ئایا ناتوانی بە شێوەیەکی گشتی کونتوڕوڵی کارەکانت بکەیت؟

بێگومان زۆرێک لە دکتورەکان ڕاستگوو نین لەگەڵ نەخۆشەکانیان یان ئەوەتا پارەیەکی زۆری لێ وەردەگرن یان ئەوەتا پێی دەڵێت چەند جارێکی تر دەبێت سەرەدانی من بکەیت، بەم جورەش دەرمانێکی زۆر بۆ نەخۆش دەنووسێت و نەخۆشەکە چارەسەری نابێت، هەندێکیشان ناچارن ڕێگەی ماددە هۆشبەرەکان بەکاردێنن ئەمەش، ئارامیان دەکاتەوە بەڵام بەشێوەیەکی کاتی، بۆیە دوای چەند ساڵێک نیشانە و خراپەکانی بەدیار دەکەون.
هەندێکجاریش لە یەکەم نیگایی دکتورەکان بۆ نەخۆشەکە بەدیار دەکەوێت، یەکێک لەو نیشانانەش کە زۆر باوە و بەئاسانی دەکرێت ببینرێت، ئەویش جولاندنی دەست و پەنجەکان و یان شوێنی تر، کە ناتوانێت بۆ ماوەیەکی دیاریکراو بیوەستێنێت، لە هەندێک نەخۆشی تر زۆر خەوتن بەدیار بەکەوێت، واتە کەسەکە توانایی گیانی لاواز دەبێت و بە شێوەیەکی زۆر دەخەوێت.

بەڵام ئەوەی پێویستە بڵێم ئەوەیە زۆرجار ئەم نیشانانە لە کەسەکان بەدیار دەکەون بەڵام چۆن؟
نیشانەکان ئەوانەن:

• کەسەکە خواردنی دەگوڕێت.
• یان مەیلی بە شتەکانی پێشوو نامێنێت.
• یان شتەکانی لەبیردەچێت.
• یان بێ ئومێد دەبێت لە شتەکان.
• یان وا هەست دەکات کەسێکی پاشکەوتووە.
• یان ماندووبونێکی زۆر پێوە دیارە.
• یان کەم خەوی کە ئاماژەم پێدا.
• هەندێ جاریش کەسەکە ڕێگەی خۆکوشتن دەگرێتە بەر.

دەکرێت لە ڕێگای دەرمانەوە نەخۆشەکان لێی دوور بکرێنەوە بەڵام وا باشترە لە ڕێگایی تریش ئەنجامبدرێت، واتە بە ڕێگای چارەسەری شتی تر وەک یاری یان خێزان پێکهێنان یان گەشت کردن بۆ وڵاتان و خوێندنەوە و وەرزش کردن و هتاد… واتە هەر شتێک بتوانێت کات بەسەر ببات بۆ ڕێگری لێکردن و لەبیر چوونەوەی نەخۆش.

ئامادەکردنی : حۆسێن نادر (حسو)
Facebook: Hosein Nadr
Instagram: hichkac

ناوی کتێب: دانپیانانی كوژراوێک
بابه‌ت: كۆ چیرۆك
نووسینی: هێرش ره‌سوڵ
تایپ: نووسه‌ر
دیزاینی ناوه‌رۆك: محه‌مه‌د بابۆڵی
چاپ: ده‌زگای چاپ و په‌خشی حه‌مدی
تیراژ: ٥٠٠ دانه‌
شوێنی چاپ: سلێمانی

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …..

چاوم پڕن له‌ وێرانه‌ی شاره‌ دێرینه‌كان
شاری نێوان ڕووتیی و
كاولگه‌ی به‌ردین ..
وه‌ك كه‌زیه‌ ڕه‌شه‌كانم تاریك ..
ئه‌وه‌تان له‌ به‌رابه‌ری مندا
خه‌و بردوونیه‌ته‌وه ‌..

( بۆچی له‌ ئاست هێزی یه‌كگرتنی مندا
نابووت ده‌بی ) و
به‌و ئاسانییه ‌،
من ده‌ده‌یته‌ ده‌ستی بایێ
له‌ خیانه‌تكاریی خه‌وه‌وه‌ دێ ؟
ئاسۆ له‌ نێو چاوه‌كانمدا پاڵ كه‌وتووه‌ ..
هه‌رچی بخوازم ده‌ستی ده‌خه‌م ..
من بێ ئاسۆیش ، ده‌ڕوانمه‌ تۆ

ئه‌م ڕووباره‌
ئه‌م ژانه‌م
سنووری چیرۆكه‌ كلۆم دراوه‌كان نازانن ..
چاوت پڕ بوون .. لێیان ده‌ڕژێ !

كاتێ سه‌رپه‌نجه‌ ناسكه‌كانی تۆ
نه‌شونمای كه‌زییه‌كانم ده‌خه‌وێنێ
من دیماهی تۆ
له‌ بروسكه‌ی هه‌ر نیگایه‌كتا ، تێ ده‌گه‌م
كاتێ تۆم ،
ئا له‌و سپێده‌ كپه‌ دیت
یه‌كێ له‌ ده‌روونی مندا
هاواری لێ هه‌ستا
تێگه‌یشتم ، بێجگه‌ له‌ تۆ
ئه‌من تاوم به‌ هیچی دی لێ هه‌ڵنایێ ..

ئه‌وه‌تا له‌ پشت په‌نجه‌ره‌وه‌
یه‌كێ بانگم ده‌كا ..
بینیم تۆی ، به‌ ده‌ستی زبره‌وه‌
له‌ سپێده‌وه‌ دێی ..
وه‌ستام و
ده‌سته‌كانم واڵا كردن ‌.

——————————————-

• له‌ ( راهیان شعر امروز ) ی داریوش شاهین –
  لاپه‌ڕه‌ 309 كراوه‌ به‌ كوردی .

تاقیكردنه‌وه‌ پرۆسه‌یه‌كه‌ بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی سیفه‌ت و تواناكان له‌ بوارێكی دیاریكراودا، گرنگی تاقیكردنه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی له‌وه‌دایه‌ كه‌ له‌ پرۆسه‌ی پێوانه‌ به‌كاردێت، پێوانه‌ به‌ واتای گۆڕینی سیفه‌ته‌كان بۆ ژماره‌، به‌ گۆڕینی ئه‌و سیفه‌تانه‌ش ئاسانتر ده‌توانرێت مامه‌ڵیان له‌گه‌ڵدا بكرێت بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی تاكه‌كان، له‌ روویه‌كی تریشه‌وه‌ تاقیكردنه‌وه‌ سیفه‌تێكی فه‌رمی به‌ فێربوون ده‌به‌خشێت، واتا فێربوون هیچ به‌هایه‌كی فه‌رمی نابێت گه‌ر تاقیكردنه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ بنه‌مایه‌كی سه‌ره‌كییه‌ بۆ به‌خشینی بڕوانامه‌ به‌ ده‌رچووان.
له‌گه‌ڵ بڵاوبوونه‌وه‌ی خوێندن ئۆنلاین پێویست بوو تاقیكردنه‌وه‌ی ئۆنلاینیش به‌كاربهێنرێت، بۆ ئه‌وه‌ی ئاسانكاری بكرێت بۆ ئه‌و خوێندكارانه‌ی كه‌ به‌م سیسته‌مه‌ ده‌خوێنن.
ئێستا له‌ جیهاندا تاقیكردنه‌وه‌ی ئۆنلاین به‌ شێوه‌یه‌كی به‌ربڵاو به‌كارده‌هێنرێت له‌ بواری راهێنان و په‌روه‌رده‌ و فێركردن و خوێندنی باڵا،ساڵانه‌ هه‌زارن داواكار له‌ هه‌موو وڵاتانی ئه‌م جیهانه‌ به‌رینه‌ تاقیكردنه‌وه‌كانی زمانی ئینگلیزی، تۆیفل و ئایڵتز و پێرسن ئه‌نجام ئه‌ده‌ن بۆ به‌ده‌ستهێنانی بڕوانامه‌ی زمانی ئینگلیزی نێوده‌وڵه‌تی باوه‌ڕپێكراو،ئه‌م تاقیكردنه‌وانه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌واو به‌ ئۆنلاین ئه‌نجام ده‌درێت به‌ڵام له‌ ژێر كۆنتڕۆڵی لایه‌نی په‌یوه‌ندیدار كه‌ رێی و شوێنی توند تیایدا به‌كارده‌هێنرێت و چاودێری تایبه‌تی بۆ داده‌نرێت.
ئه‌نجامدانی تاقیكردنه‌وه‌ی ئۆنلاین كارێكی ئاسان نییه‌، پێویستی به‌ ئاماده‌كاری ورد هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌ڕێوه‌ببرێت و سه‌ركه‌وتوو بێت، گه‌ورترین به‌ربه‌ستی بۆ ئه‌نجامدانی ئه‌م جۆره‌ تاقیكردنه‌وانه‌ له‌ وڵاتی خۆمان بریتییه‌ له‌ كێشه‌ی بڕینی كاره‌با و نه‌بوون یان لاوازی هێڵی ئینته‌رنێت لای به‌شێك له‌ خوێندكاران و لاوازی توانای به‌شێك له‌ خوێندكاران له‌ به‌كارهێنانی ته‌كنه‌لۆژیا و ترس و رانه‌هاتنی به‌شێكی تریان له‌گه‌ڵ ئه‌م شێوازه‌ی كه‌ به‌لایانه‌وه‌ نوێیه‌ و ئه‌زموونیان لێی نییه‌.
هه‌روه‌ها یه‌كێك له‌ ئاڵنگارییه‌كانی ئه‌م جۆره‌ تاقیكردنه‌وه‌یه‌ گزی (غش) كردنه‌، به‌داخه‌وه‌ به‌شێك له‌ خوێندكاران هه‌موو رێگایه‌ك ده‌گرنه‌ به‌ر ته‌نها بۆ ده‌رچوون ئه‌گه‌ر ته‌نانه‌ت ئه‌و رێگایه‌ نائه‌خلاقیش بێت، وه‌كو گزی كردن، چاره‌سه‌ركردنی ئه‌م كێشه‌یه‌ رۆژ به‌ رۆژ سه‌ختتر ده‌بێت و له‌ ئێستادا له‌ ئاڵۆزترین ئاستدایه‌ به‌ هۆی به‌كارهێنانی ئامێره‌ ته‌كنه‌لۆژییه‌كان.
ئه‌گه‌ر كۆنتڕۆڵكردنی خوێندكاران گرفتێكی سه‌ره‌كی بێت له‌ كاتی ئه‌نجامدانی تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی ئاسایی له‌ ناو هۆڵی خوێندن ئه‌وا گرفته‌كه‌ زۆر ئاڵۆزتر و سه‌ختتر ده‌بێت له‌ كاتی ئه‌نجامدانی تاقیكردنه‌وه‌ی ئۆنلایندا، ئه‌و خوێندكاره‌ی له‌ هۆڵی خوێندن له‌ ژێر چاودێری توندی چاودێران گزی بكات، بێگومان ئه‌گه‌ر چاودێری نه‌كرێت ده‌رفه‌تی گزی كردنی ده‌یان هێنده‌ زیاتر ده‌بێت، له‌ كاتێكدا كه‌ ئاسته‌مه‌ تێبینی لایه‌نی هه‌ڵچوونی خوێندكار بكرێت له‌ لایه‌ن چاودێرانه‌وه‌.
شایه‌نی باسه‌ له‌ ماوه‌ی رابردوودا به‌شێك له‌ خوێندكاران چه‌ند گرووپێكیان داناوه‌ له‌ تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان بۆ گواستنه‌وه‌ی وه‌ڵامه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی خێرا له‌ رێی كۆپی كردنه‌وه‌.
هه‌موو ئه‌مانه‌ی باسكران گرفتی گه‌وره‌ن له‌ به‌رده‌م ئه‌نجامدانی تاقیكردنه‌وه‌ی ئۆنلاین جگه‌ له‌ كێشه‌ هونه‌رییه‌كانی تر كه‌ به‌ هۆی ناڕوونی پرسیاره‌كان و كاتی ته‌رخانكراو بۆ هه‌ر پرسیارێك و نه‌بوونی په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆ و گرانی گوێگرتن له‌ خوێندار خۆی ده‌بێنێته‌وه‌.
له‌م رۆژانه‌ی دواییدا ده‌نگی ناڕه‌زایی خوێندكاران به‌رزبوه‌ته‌وه‌ له‌ دژی بڕیاری تاقیكردنه‌وه‌ی ئۆنلاین، ئێستا چه‌ند گرووپێك له‌ تۆڕه‌كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان دانراوه‌ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ و خۆپیشاندان رێكخراوه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ رێی چه‌ند ئه‌ندام په‌رله‌مانێكه‌وه‌ ده‌نگی ناڕه‌زایی گه‌یاندراوه‌ته‌ وه‌زاره‌تی خوێندنی باڵای حكومه‌تی ناوه‌ند بۆ ئه‌وه‌ی پاشگه‌زبنه‌وه‌ له‌ ئه‌نجامدانی تاقیكردنه‌وه‌كان و له‌ بری ئه‌وه‌ په‌ڕاندنه‌وه‌ی خوێندكاران جێبه‌جێبكرێت.
به‌ پێی تێبینییه‌كان له‌وه‌ ده‌چێت یه‌كێك له‌ كێشه‌كانی به‌رپرسانی په‌روه‌رده‌ و خوێندنی باڵا ئه‌وه‌ بێت كه‌ به‌وردی پلان بۆ كاره‌كانیان داناڕێژن و به‌ بێ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ راوێژی كه‌سانی تر بڕیاره‌ ده‌ده‌ن، بۆیه‌ به‌شێكی به‌رچاو له‌ بڕیاره‌كانی ده‌بێته‌ مایه‌ی ناڕه‌زایی خوێندكاران و هه‌ندێ جار مامۆستایانیش.
له‌ لایه‌كی تره‌وه‌ گوێنه‌گرتن له‌ كه‌سانی تر بووه‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌ی زۆربه‌ی به‌رپرسه‌كانی خوارتر و مامۆستاكان بڕیاره‌كان جێبه‌جێ بكه‌ن به‌بێ بیركردنه‌وه‌ له‌ دروستی بڕیاره‌كان و شێوازی جێبه‌جێكردنیان.
له‌ ئێستا ترسی ئه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ تاقیكردنه‌وه‌ی ئۆنلاین هه‌روه‌كو خوێندنی ئۆنلاین شكست بهێنێت به‌هۆی كوێرانه‌ بڕیاردان و گوێنه‌گرتنی به‌رپرسان، له‌وانه‌شه‌ ئه‌مجاره‌یان باجه‌كه‌ی قورستر بێت بۆ خوێندكاران چونكه‌ په‌یوه‌ندی به‌ نمره‌ی خوێندكارانه‌وه‌ هه‌یه‌.

محمد احمد محمد
1/6/2020

كتێب: فلاشباك
بابەت: ئەزموون
نووسینی: ستیڤان شەمزینی
تایپ: نووسەر
دیزاین: هەرێم عوسمان
چاپ: سكای دیزاین
تیراژ: 1000 دانه
نرخ: 3000 دینار
ساڵی چاپ: 2017
شوێنی چاپ: كوردستان – سلێمانی

بۆخوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …….

پێشەکی:
هەمیشـە لـە کاتـی بەرکەوتـن و توێژینـەوە لـە دەقێکـی شـیعری دەبـێ
ئـەو ڕاسـتیەمان لەبـەر چـاو بێـت، کـە ئـەو دەقـە شـیعرییە لـە هەنـاوی
خۆیــدا زیادتــری لــەوەی دەردەکــەوێ، هەڵگرتــووە. بۆیەیــش دەقــی
شــیعری داهێنەرانــە دەبــێ ئــەو واقیعەکــەی تێپەڕێنێــت. تەنانــەت لــە
هێنـدێ بـاردا دەبـی ببێتـە هۆکارێـک بـۆ بنیادنانـی کۆمەڵێکـی نـوێ، کـە
پێـوەر و بەهـای جێگـری هەبێـت. لـەو جـۆرە دەقانـەدا توێـژەر هەوڵـی
بەرهەمهێنانــی، یــان دۆزینــەوەی بنیــادە زمانییــەکان، چ حەقیقــی یــان
خوازەیـی بێـت، هـاوکات فرەیـی واتـا. زمانـی شـیعر، زمانێکـی رسکـە، بـە
سـانایی ناگیرێـت. زمانێکـە هەڵگـری کۆمەڵـێ الیەنـی هونەرییـە، خوێنـەر
بـە هەسـتە ئاسـایییەکانی ناتوانێت کەشـفیان بـکات )بێگومان مەبەسـتامن
لـە شـیعری داهێنەرانەیـە.( بۆیەیـش هەمیشـە خوێنـەر دەبێـت لـە زەینـی
خۆیـدا بـە شـێوازێکی خوازەیـی ئـەو دەقـە داڕێژێتـەوە، بـۆ ئـەوەی بچێتـە
قوواڵیـی خودییەتـی دەق و دوور کەوێتـەوە لـە شـیکردنەوەی واقعیانـە……

بۆ درێژەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن ………

وانه‌كانی ژیان

له‌ 15/7/1979 گه‌یشتمه‌ بنكه‌ی حزبی شیوعی عێراق له‌ دێی به‌له‌بزان{Belebzan* } له‌ ناوچه‌ی هوڵی سه‌ر به‌ شارۆچكه‌ی پاوه‌ی ره‌نگێن و جوان سه‌ر به‌ كرماشانه‌و له‌ سه‌ر شاخه‌وه‌ شارۆچكه‌ی جوانرۆ زۆر نزیك ده‌رئه‌كه‌وت و له‌م دێیه‌دا كۆمه‌ڵێك رووه‌كی به‌ سوودو گرینگ هه‌یه‌و داره‌وه‌ن واته‌ دار قه‌زوان یه‌كێكه‌ له‌و رووه‌كه‌ گرینگ و پڕبایه‌خانه‌ی به‌ رووبه‌رێكی به‌رفراوان له‌ ناوچه‌ی هوڵی به‌دی ئه‌كرێت و خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌ هه‌ڵئه‌سن به‌ برینداركردنی دره‌خته‌كان و هه‌ر دارێك له‌ چه‌ند جیگایه‌ك بریندار ئه‌كرێت و له‌ خوار هه‌ر برینێك *كوچه‌ڵه‌یه‌ك دا‌ ئه‌نێن و به‌و شێوه‌یه‌ بنێشته‌تاڵ كۆ ئه‌كه‌نه‌وه‌و سه‌رچاوه‌یه‌كی باشه‌ له‌ رووی ئابووری و دابینكردنی بژێوی خه‌ڵكه‌كه‌. مانگی ته‌موزه‌و زۆر گه‌رمه‌و ژماره‌مان زۆره‌و ئاو كه‌مه‌و پێشمه‌رگه‌ كۆمه‌ڵ كۆمه‌ڵ دابه‌شكراوه‌و هه‌ركۆمه‌ڵێك بریتییه‌ له‌ 10 ــ 20 پێشمه‌ركه‌و ژماره‌مان له‌ 150 زیاتر بوو رۆژێ سێ جار گشتمان ئه‌هاتینه‌ خواره‌وه‌و له‌ نزیك كانیاوه‌كه‌ كۆ ئه‌بووینه‌و به‌یانی نان و چاو نێوه‌رۆ چاو نان و ئێواره‌ هه‌ردووكیان خواردنی رۆژانه‌مان بوون، له‌ پاش نانخواردن سه‌رئه‌كه‌وتین هه‌ریه‌ك بۆ شوێنی خۆی له‌ بن داره‌وه‌ن و، به‌و گه‌رمایه‌ زۆر جار بنێشته‌تاڵه‌ ئه‌هاته‌ خواره‌وه‌و تكه‌ی چۆره ‌چۆره‌ی بنێشته‌كه‌ ئه‌كه‌وته‌ ناو چاوانمانه‌وه یان ئه‌كه‌وته‌ سه‌ر جله‌كانمان. ژماره‌مان زۆره‌و چه‌كمان كه‌مه‌و، ئه‌وه‌ی هه‌بوو 10 ــ 15 دانه‌ بوو زوربه‌یان له‌ حزبی دیموكراتی كوردستان به‌ دیاری ‌بۆمان هاتبوو، له‌ مێژه‌وه‌ په‌یوه‌ندی نێوانی حزبی شیوعی و حزبی دیموكرات به‌ هێز بوو ژماره‌یه‌ك له‌كادیره‌ ناوداره‌كانی دیوكرات له‌ ماڵی هاورێیانمان له‌ سلێمانی به‌ نهێنی ئه‌ژیان له‌وانه‌ : ئه‌ستێره‌ی دره‌وشاوه‌ سلێمان موعینی ، محه‌مه‌د ئه‌مین سه‌راجی، سمایلی شه‌ریفزاده‌و مه‌لا ره‌حیمی وێردی و كه‌سانیتر. رۆژێكیان له‌ كاتی نانخواردنی نێوه‌رۆ چوومه‌ خواره‌وه‌ بینیم هاورێانی ئابووری ئازوقه‌ { ئیداره‌} دوو خرتیان كریوه‌و مقۆمقۆیانه‌و ئه‌ڵێن ئه‌گه‌ر سه‌ر بران كێ ئه‌زانێت و ئه‌توانێت لێیبنێت؟ هه‌ر هه‌موو بێده‌نگ بوون ومن وتم من ئاماده‌م، وتیان ئه‌زانێت تا ئێستا چێشتت لێناوه‌؟ ، وتم پرسیار مه‌كه‌ن و له‌ ژیانمدا بۆ نه‌وسنی نه‌بێت نزیكی چێشتخانه‌ ( مه‌تبه‌خ) نه‌كه‌وتووم و، په‌له‌ بكه‌ن و سه‌ریان ببرن و با دوو هاوری یارمه‌تیم بده‌ن و، شه‌ش حه‌وت هاوری هاتنه‌ پێشه‌وه‌و، بۆ یه‌كه‌مین جار فه‌رمانم ده‌ركردو به‌ دوو هاورێم وت چوارده‌‌ قتو فاسۆلیا بشۆنه‌وه‌و، گۆشتمان به‌ ته‌وراس له‌ت له‌ت كردو، دوو مه‌نجه‌ڵ ( فاسۆلیا و گۆشت) هه‌ریه‌ك له‌ سه‌ر سێكوچكه‌ ( ئاگردان) دانراو ئاگری به‌هێزمان هه‌ڵكردو له‌ ماوه‌ی دوو سی كاتژمێر رامانگه‌یاند چێشت ئاماده‌یه‌، له‌به‌ر تاریكی ئه‌و ئیواره‌یه‌ زوو چێشت خوراو هه‌ر هه‌موو ده‌ستخۆشیان لێكردم و هه‌روا له‌ هاورێیانی به‌رده‌ست ( یارمه‌تیده‌ر) و، تا درنگانێكی ئه‌و ئێواره‌یه‌ ده‌ستكرا به‌ هه‌ڵپه‌ركی. ناو به‌ناو هاورێیانمان بۆ پێداوێستی و كرێنی شتومه‌ك روویان له‌ شارۆچكه‌ی پاوه‌ ئه‌كردو ، منیش دانم ئازای ئه‌دام و، داوای روخسه‌تم ( مۆڵه‌ت) كردو، له‌ گه‌ڵ هاورێیان حه‌مه‌ حه‌سه‌ن ژاڵه‌ناوی ( هاتووچۆی كرد بوو شاره‌زایی هه‌بوو) و عادل عه‌لاف كه‌وتینه‌ری و سه‌ره‌و خوار بووینه‌وه‌ له‌ سه‌ر جاده‌كه‌ی نێوان دوو ئاو هێرتاو زی ئۆتۆمبێلكمان ده‌ستكه‌وت و چووینه‌ پاوه‌ی دڵگیرو قه‌شه‌نگ و رازاوه‌و، برایانی دیموكرات له‌ویبوون و، له‌ گه‌ڵ هاوری حه‌مه‌ رویشتین بۆ خه‌سته‌خانه‌ی شارو چوومه‌ لای دوكتۆرێك و ته‌ماشای كردو وتی ئه‌بێ ئه‌و دانه‌ت پاك بكریته‌وه‌ و پر بكرێته‌وه‌و به‌لای كه‌م سێ رۆژ ئه‌خایێنێت و، وتم مۆڵه‌تم وه‌رنه‌گرتووه‌و، وتی هه‌ر كاتێك هاتیته‌وه‌ به‌لای كه‌مه‌وه‌ سی رۆژی ئه‌وێت و، ده‌رچووین و هاوری حه‌مه‌ زوو گه‌رایه‌وه‌ بۆ به‌له‌بزان و من هاوری عادل پیاسه‌یه‌كی باشمان كردو هه‌ستمان به‌ خۆشی و سه‌ربه‌ستی و ئازادی ئه‌كردو شیعرێكی كه‌ڵه‌ شاعیر مه‌وله‌وی به‌ خه‌یاڵمدا هات: ئاماوه وه هار، وه هاری شادی بوی عه تر نه سیم غونچه ی ئازادی ده‌وروبه‌ری ئێواره‌ من و هاوری عادل ئازادانه‌ گه‌راینه‌وه‌ بۆ بنكه‌و، بۆ رۆژی دوایی چووم بۆ لای هاوری مه‌لا عه‌لی به‌رپرسی گشتی هیزه‌كان وتم چووم بۆ پاوه‌و وتیان دانه‌ت سێ رۆژی ئه‌وێت و، وتی هاوری ئاسایی كه‌ی ویستت برۆو، له‌وێ ده‌رچووم هاوری حه‌مه‌ كه‌ریم ( به‌رپرسی گروپه‌كه‌مان) به‌ره‌و رووم هات و وتی چیبوو؟ وتم مه‌لا عه‌لی وتی كه‌ی ویستت برۆ، له‌ به‌ره‌به‌یانی رۆژی داهاتووداچوومه‌ پاوه‌و یه‌كسه‌ر بۆ لای دكتۆرو ناردمییه‌وه‌ بۆ لای هه‌مان دانساز ( س) كه‌ له‌ كاكه‌ حه‌مه‌ پرسیارگه‌لێكی زۆری له‌ باره‌ی منه‌وه‌ كردبوو، گه‌یشتمه‌ لای له‌ گه‌ڵ كورێكی گه‌نج وه‌ستا بوو زۆر به‌ گه‌رمی پێشوازییان لێكردم وكچه‌كه‌ وتی ئه‌مه‌ برامه‌و، سوپاسی هه‌ستیانم كردو، كچه‌كه‌ ده‌ستیكرد به‌ پاككردنه‌وه‌ی دانم و، به‌ براكه‌ی وت برۆ لیوانی ئاو بێنه‌و، وتم لیوان چییه‌ و، وتی ئێستا ئه‌زانیت وئاواكه‌ی له‌ لیوانه‌كه‌ ( په‌رداخ) هێناو، سێ چوار جار به‌ ئاوه‌كه‌ غه‌رغه‌ره‌م كردو وتی برۆ به‌یانی وه‌ره‌وه‌و، پرسیاری ئوتێلم كردو خۆی و براكه‌ی وتیان ئوتێلی چی؟ میوانی خۆمانی و، زۆر هه‌وڵمدا به‌ڵام نه‌یانهێشت و ده‌وروبه‌ری كاتژمێر یه‌ك ودوو سێ قۆڵی چووین بۆ ماڵیان و، دایك و باوكی پێشوازی زۆر گه‌رمیان لێكردم و، نانی نیوه‌رومان خواردو دایكی روویكرده‌ من و وتی حه‌ز له‌ چی خواردنێك ئه‌كه‌ێت؟ وتم وه‌ك ئێوه‌ چی ئه‌خۆن منیش ئه‌یخۆم، من و( ك) ی برای دووقۆڵی چووین بۆ پیاسه‌و بازار كراسیك وفانیله‌و هه‌ندێ ورده‌واڵه‌م كری و، گه‌راینه‌وه‌و له‌ پاش نانخواردن سێ چوار جۆر چه‌ره‌سات و كۆمه‌ڵێك میوه‌یان داناو، ده‌ركه‌وت هه‌موویان سه‌ر به‌ حزبی دیموكراتن و، زۆر نیگه‌ران بوون كاتێك پیستیان ژنێك و پێنج منداڵم جێهێشتووه‌و، به‌و شێوه‌یه‌ سێ رۆژ لایان بووم و، جێی خۆشه‌ویستی رێز بوون و قه‌ت له‌ بیریان ناكه‌م و، حێی داخه‌ له‌ پاش هاتنه‌وه‌م به‌ حه‌وت هه‌شت رۆژ جنایه‌تكاره‌كانی رژێمی ئیسلامی هێرشیان كرده‌ سه‌ر پاوه‌و بیستم (س) گیراوه‌و پاشان سه‌ریان بریوه له‌ داهاتوودا باسی ئه‌كه‌م‌ ( ماویه‌تی). 3/6/2020 په‌راوێزه‌كان : Belebzan : زۆر له‌ هاورێیانی عه‌ره‌ب كه‌ له‌ شاخ پێكه‌وه‌ بووین ناتوانن وشه‌ی به‌له‌بزان وه‌ك خۆی بڵینه‌وه‌ بۆیه‌ به‌ ئینگلیزی بۆیان ئاسانتره‌.
**كوچه‌ڵه‌ : قاپێكه‌ ، خۆڵی بێژراوی بۆ ئاماده‌ ئه‌كه‌ن و ئه‌یكه‌ن به‌ قورو، له‌ قوره‌كه‌ كۆمه‌ڵێك كوچه‌ڵه دروست ئه‌كه‌ن ‌ بۆ ئه‌وه‌ى بنێشته‌ كاڵه‌كه ( بنێشته‌تاڵه‌كه‌)‌ له‌ شوێنى برينه‌كانه‌وه‌ بچێته‌ ناو كوچه‌ڵه‌كان
‌ قتو : قوتوی به‌تاڵی دۆشاو ته‌ماته‌ 800 گرامه‌و، هه‌رقتوویه‌ك بۆ ده‌ كه‌س ـ 12 كه‌سه‌و، ئه‌مه‌ له‌ دووه‌مین رۆژم لای ئه‌بو ئه‌حمه‌د به‌رپرسی ئیداره‌ی گشتی حزب له‌ تووژه‌ڵه‌ دانشتبووم به‌ یه‌كێكی وت قتویه‌ك بۆ 10 ـ12 كه‌سه‌.

ڕۆژی (٣١/٥/٢٠٢٠)، ناوەندی لێکۆلینەوەی سۆسیالیستی – کوردستان، بە ئامادەبوونی تەواوی ئەندامەکانی، لە کەشوهەوایەکی شۆڕشگێرانە و هاورێیانەدا کۆنفرانسی ساڵانەی خۆی سازدا.
هاوڕێیانی ئامادەبوو چەند باس و بابەتێکی گرنگیان لە کۆنفرانسەکەدا تاووتوێ کرد:

یەکەم: خوێندنەوە و هەڵسەنگاندنی کار و چاڵاکییەکانی ناوەند لە یەک ساڵی رابردوودا.

دووەم: گفتوگۆی تێروتەسەل لە سەر هەلومەرجی ئەمڕۆی دونیا بە گشتی و کوردستان و عێراق بە تایبەتی، لە سەروبەندی پەتای ڤایرۆسی کۆرۆنا و قۆناغی دوای کۆرۆنا. دەستنیشانکردنی ئەرکەکان و ئاسۆکانی بزووتنەوەی سۆسیالیستی لە کوردستان لە بەر ڕۆشنایی ئەم هەلومەرجەدا.

سێیەم: هەڵسەنگاندن و هەلوێستی ناوەند لە سەر ناڕەزایەتییەکانی ئۆکتۆبەری ساڵی ڕابردووی بەغداد و شارەکانی تری عێراق. هەروەها ئاسۆکانی بەردەوامی و درێژبوونەوەی ئەم نارەزایەتییە جەماوەریییە بەرفراوانە، کە ئەمڕۆ کوردستانیشی گرتۆتەوە و نارەزایەتییەکان گەیشتونەتە جێگەیەک، کە ئەگەر جەماوەری ناڕازیی کوردستان ڕیزەکانی خۆی یەک بخات و ڕێگەی دروستی خەبات بگرێتە بەر و شوناسی هێزەکانی لەبەر چاو ڕوون بێت و ڕێگە نەدات شەپۆلی پۆپۆلیستی و کۆنەخواز سوار ملی ئەم ناڕەزایەتییە بن، ئەوا لە ڕاستیدا ئەم دەسەڵاتە بۆرژوازییە ستەمکارە، چارەنووسی تەنها لەناوچوونە، کە بە ناوی حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە گەورەترین ستەم و چەوساندنەوەیان بە سەر کرێکاران و موچەخۆران و کۆمەڵانی خەڵکی کوردستاندا سەپاندووە. هەروەها گفتوگۆ و دیالۆگێکی کراوە لە سەر ئەلتەرناتیڤی سیاسی بۆ داهاتووی کۆمەڵگای عێراق و کوردستان و فۆڕمی گونجاوی کارکردنی ڕێکخراوەیی پڕ بە پێستی ئەم قۆناغە و ئەم ساتە مێژووییەی سەدەی بیستویەک.

چوارەم: کردنەوەی دەرگای دیالۆگ و دیبەیتی سیاسی و فکری لەگەڵ دەستە و گرووپ و ڕێکخراوە چەپەکان بە گشتی و چەپی شۆڕشگێڕ بە تایبەتی (مەبەستیش لە چەپی شۆڕشگێر ئەو گرووپ و ڕێکخراوانە دەگرێتەوە کە باوەریان وایە گۆڕینی سیستەمی سەرمایەداری و بنیاتنانی سۆسیالیزم لە ڕێگای شۆڕشگێرانە و جەماوەرییەوە بەدی دێت، نە لە ڕێگای پەرلەمانی و ڕیفۆرمی قۆناغبەقۆناغی ئەم سیستمە، نە لە ڕێگەی کودەتای کەمیەنەیەکی چەکدار و دابڕاو لە ئیرادەی جەماوەری خوارەوەی کۆمەڵگە). ئەم دیالۆگەش لە پێناو دوو ئامانجدایە: (1): کۆتاییهێنان بە پەرشوبڵاویی دەستە و گرووپ و کەسایەتییە سەربەخۆکان و کۆبوونەوەیان لە دەوری پلاتفۆڕمێکی سۆسیالیزمی شۆڕشگێڕ. (2): کارکردن لە ئاستێکی فراواندا لەگەڵ چاڵاکوانانی نێو ڕیزەکانی کرێکاران و هەڵسووڕاوانی سۆسیالیست لە مەیدانی پراکتیکدا و هەوڵدان بۆ کارکردن لە چوارچێوەی “بەرەی یەکگرتوو”دا.

پێنجەم: هێنانەپێشی گفتوگۆی سۆسیالیستی دەربارەی بابەتەکانی (تەندروستی و پەتا جیهانییەکان، ژنان، پەروەردە، ژینگە، گۆڕانی کەشوهەوا و …هتد) و کارکردنی زیاتر لە سەریان لە داهاتوودا.

شەشەم: بەردەوام بوون لە سەر پرۆژەکانی بڵاوکردنەوەی ئەدەبیات و چاپکراوی سۆسیالیستی و گرنگیدانی زیاتر بە لایەنی هۆشیاریی سۆسیالیستی.

حەوت: دەستنیشانکردنی چەقی خەباتی ئەم قۆناغە لە دەوری دروشمەکانی (پڕوپاگەندە، هاندان، ڕێکخستن).

ناوەندی لێکۆلینەوەی سۆسیالیستی – کوردستان
2/6/2020

ئه‌وه‌ی هیچ خه‌مێكی گشتی نیه‌، یان له‌ رووی سایكۆلۆجیه‌وه‌ نه‌خۆشه‌، یان ئامانجێكی سیاسی هه‌یه‌ و له‌و رێگه‌ی شه‌یتانیه‌وه‌ كار ده‌كات، یان وه‌ڕس بووه‌ و راست و هه‌ڵه‌ له‌یه‌ك جیاناكته‌وه‌، یان باوه‌ر به‌ مردنی خۆی و تۆپینی كه‌ره‌كه‌شی هه‌یه‌، یان سادیه‌تی گیانه‌وه‌رانه‌ی دڕندانه‌ی خۆی زاڵه‌ به‌سه‌ر فكر و روح و مێشكیدا، یان ته‌نها بۆ دژایه‌تیه‌ بۆ ئه‌ویتر و بێ ره‌حمانه‌ ئاواته‌خوازه‌ ته‌ڕ و وشك پێكه‌وه‌ بسوتێن و گرنك ئه‌و به‌ڵایه‌ له‌و دوور بێت، زۆر هۆكاری لاوه‌كیی دیكه‌ش ده‌بنه‌ مایه‌ی بێ خه‌می له‌ مردنی كه‌سانی دیكه‌.‌
تۆیه‌ك به‌هه‌ر پشتخانی رۆشنبیری و عه‌قڵیه‌تی‌ تایبه‌تی خۆته‌وه‌، زۆرجار كه‌ هه‌واڵی گیان له‌ده‌ستدانی كه‌سێك ده‌بیستی، بێگومان كه‌ بیناسی و كه‌سوكار و خزم و نزیكه‌كانی بێت جیاوازه‌ له‌وه‌ی نه‌یناسیت، به‌ڵام كه‌ به‌ روداوێك یان كاره‌ساتێك یان له‌شه‌ردا گوێبیستی كوشتن و لێقه‌ومان ده‌بیت، یه‌كسه‌ر ئه‌وه‌ی به‌ هه‌ست و نه‌ستدا گوزه‌ر ده‌كات ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر به‌ ئاشكراش باسی نه‌كه‌یت له‌گه‌ڵ خۆتدا ده‌لێیت باش بوو من و كه‌س و كارم تێدا نه‌بووین. ئه‌مه‌ حه‌قیقه‌تێكی زانستیانه‌ی تاقیكراوه‌یه‌ و كه‌س باسی ناكات و شتێكی سایكۆلۆجی تایبه‌ته‌ به‌ مرۆڤ، به‌ڵام به‌پله‌ی جیاوازه‌وه‌ له‌ هه‌ر یه‌كێكدا بوونی هه‌یه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌وه‌ی له‌ریزبه‌ده‌ره‌ ئه‌وه‌یه‌ خه‌ڵكانێك هه‌ن به‌خۆیان و دوور له‌ كاره‌سات و نه‌خۆشی و لێقه‌ومان بۆ ئامانجێكی سیاسی بێت یان یان ئابووری یان كۆمه‌ڵایه‌تی له‌گه‌ڵ خۆیاندا حه‌ز ده‌كه‌ن خه‌ڵكی دیكه‌ بمرێت یان ژماره‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی نزیكن له‌و كه‌م ببنه‌وه‌. نمونه‌ش زۆره‌ و له‌وانه‌ زۆر مان گوێمان له‌وه‌بووه‌ كه‌ فڵان سه‌ركرده‌ به‌ ره‌فتاری نا پێویسیت بۆته‌ هۆكاری گیان له‌ده‌ستدانی كۆمه‌ڵێك خه‌ڵك و له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خۆی تێدا نه‌بووه‌ وه‌كو ئه‌وه‌بووه‌ لای ئه‌و نه‌ بای دیبێت و نه‌بارانیش. خه‌ڵكی تریش ئاواته‌خواز بووه‌ بۆ ئامانجێكی سیاسی ژماره‌ی كوژراوانی رووداو گه‌لێك زیاتر بووایه‌ و، خه‌ڵكی تریش بێ گوێدانه‌ ده‌رئه‌نجامی خه‌ته‌رناكی ره‌فتارێكی سیاسی له‌وه‌ی ببێته‌ هۆكاری ژماره‌ له‌راده‌به‌ده‌ری گیان له‌ده‌ست دان، هه‌نگاوی نابه‌حێی خۆی ناوه‌ و حسابی بۆ هیچ شتێك نه‌كردووه‌. ئه‌م جۆره‌ سه‌ركردانه‌ و كه‌سانی ساكار و ئاساییش زۆرن كه‌ باوه‌ڕێان به‌وه‌یه‌ ئاگره‌ سوره‌ له‌ خۆی دوور بێت و روحیه‌ت و نه‌فسیه‌ت و راده‌ی رۆشنبیری وای لێده‌كات ئه‌م جۆره‌ بیره‌ زاڵ بێت به‌سه‌ریدا. خه‌ڵكی خوپه‌رستی تریش هه‌یه‌ كه‌ وا بیر ده‌كاته‌وه‌، له‌هه‌ر بوارێكدا ژماره‌ی ركابه‌ری كه‌م بیت ده‌ستكه‌وتی زۆرتری ده‌ست ده‌كه‌وێت، له‌م باره‌وه‌ له‌سه‌رجه‌م شۆرشه‌كان و له‌ نێو بزوتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كوردستانیش شتی له‌م شێوه‌ كه‌م نه‌بووه‌.
ئه‌م جۆره‌ هه‌ست و نه‌ستانه‌ له‌ ده‌رئه‌نجامی ره‌هه‌ندی سادیانه‌ی مرۆڤه‌ له‌ قووڵایی نانه‌ستی خۆیدا كه‌ڵه‌كه‌بووه‌، ئه‌م حۆره‌ هه‌ستانه‌ ئه‌وه‌ نیه‌ ته‌نها له‌به‌رامبه‌ر دوژمنان بێت به‌ڵكو له‌ ئاست ئه‌وانه‌شه‌وه‌یه‌ به‌ شێوه‌یكی گشتی هیچ په‌یوه‌ندیه‌كیان پێوه‌ نه‌بێت و ته‌نانه‌ت نه‌شیناسن.
له‌م سۆنگه‌وه‌، ئه‌و جۆره‌ خه‌ڵكانه‌ ده‌بینیت كه‌ چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م به‌ڵای كۆرونا له‌كوردستان ده‌كه‌ن، تا ئه‌و كاته‌ی خۆیان توش ده‌بن، له‌و جۆرانه‌ بۆ مه‌رامێكی سیاسی تایبه‌ت خۆی ده‌كات به‌ دلسۆزی هه‌مووان و كه‌چی خۆی ده‌مامكی پۆشیوه‌ و ده‌ستكێشی له‌ده‌ستدایه‌ و ئه‌گه‌ر توش بێت توانای مادی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ له‌ نه‌خۆشخانه‌ی تایه‌بت خۆی چاره‌سه‌ر بكات به‌ڵام له‌ولاوه‌ به‌ رلسته‌وخۆیی بێت یان ناراسته‌وخۆ به‌ قسه‌ بێت یان به‌ ره‌فتار هانی خه‌ڵكی دیكه‌ ده‌دات گوێ له‌ رێنماییه‌كان نه‌گرێت و به‌ هه‌نگاوی سیاسیی له‌قه‌ڵه‌م ده‌دات، له‌م چه‌ن رۆژه‌ له‌سه‌رجه‌م ناوچه‌كان له‌م جۆره‌ خه‌ڵكه‌مان زۆر بینی.
ئێستا له‌م ته‌شه‌نه‌ كردنه‌ی په‌تای كۆرونادا، خه‌ڵكی هه‌مه جۆره‌ مان بۆ ده‌ركه‌وت له‌ تاكی ئاسایی نێو كۆمه‌ڵگه‌وه‌ بگره‌ تاوه‌كو به‌رپرسه‌ نابه‌رپرسه‌كان یان فه‌رمانره‌وایانی بێ سیفه‌ت و دوور له‌ مرۆڤایه‌تی، به‌ڵام ئه‌وه‌ی به‌زه‌قی ده‌رده‌كه‌وێت و زاڵه‌ به‌سه‌ر وه‌زعی هه‌موواندا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ روحی هاوكاری و هه‌ست به‌ ژیاندۆستی و بیری مرۆڤایه‌تی تا ئه‌و راده‌یه‌ كزه‌ كه‌ به‌ ئاشكرا هه‌ر كه‌سه‌ و بۆ خۆی و له‌ پێناو ته‌نها خۆیدا ره‌فتار ده‌كات، ته‌نانه‌ت له‌ كاتی میحنه‌تی له‌م جۆره‌دا كه‌ ده‌كرێت ببێته‌ هۆكاری قڕكردنی خه‌لك به‌ گشتی و هه‌ژار و نه‌دار و داماو به‌ تایبه‌تی ئه‌و ته‌نها بیری لای ده‌ستكه‌وت و ئامانجه‌ ته‌سك بینیه‌كانی خۆیه‌تی.
واته‌ هۆكاری كه‌سیی تایبه‌ت ، ئامانجی سیاسی و ئه‌خلاق و ویژدان و په‌روه‌رده‌ و رۆشنبیری و عه‌قڵیه‌ت و بیركردنه‌وه‌ی خۆدی و دیدگای له‌به‌رامبه‌ر ئه‌ویتر و خودپه‌رستی گرنگترین ئه‌وهۆكارانه‌ن كه‌ رۆڵیان له‌ حه‌زی كه‌سێك بۆ مردنی ئه‌ویتر یان پاراستنی ئه‌ویتر له‌ مردن هه‌یه‌.

شتێ لە یادەوەریی
شتێ لە ڕەنگی تۆ
شتێ لە دەنگی تۆ
شتێ لە عەشقی تۆ
شتێ لە میهر
شتێ لە شاری تۆ
شتێ لە نیگا و
شتێ لە بزەی تۆ
شتێ لە دواندنی تۆ
شتێ لە نائومێدی
شتێ لە دڵشکان
شتێ لە هیوا
لە کۆتاییدا؛
شتێ لە هونەری کەمەندی و
شتێ لە هەموو بوونی تۆ
بە هەڵکۆڵراوی لە زەینمدا بۆ ئەبەد
لەم شارەدا بەجێدهێڵم کە؛
هەم ئومێدن بۆ من و هەم بۆ تۆ.

دانا حمید

ڕۆژی ژیـنــگــەیــە ئــەمـڕۆ
دڵـخـۆشــیـن ئـێـمــەی زارۆ

ڕۆژی جـیــهـانــیـی ژیـنـگـە
پێنجی شـەشـە و گریـنـگـە

هـەمـــوو پێـکـڕا دەبـێـژیـن
ئـێــمــە ژیـنـگــەپـــارێـزیـن

پــاراســتـنـی ژیـنـگــەمــان
ئـەرکە لەسەر هـەمـوومــان

     ڕۆستەم خامۆش
    ۲٠۱۷/۷/۱۹ هەولێر

پلاتفۆرمی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان سەبارەت بە شکستی حکومەتی هەرێم و بەدیلی شۆڕشگێڕانەو دەسەڵاتدارێتی خەڵك….

ئەم سیستەم و حکومەتە دەبێ بڕۆن.. ئیتر نۆرەی دەسەڵاتدارێتی جەماوەریە!
نەخشەڕێگای حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بەرامبەر بە بنبەستی حکومەت و دۆخی ئێستای کوردستان
ووتاری چەند ڕۆژ لەمەوبەری سەرۆک وەزیرانی کابینەی نۆهەم، مەسروربەرزانی، بەوەی کە بێتوانایە لەوەڵامدانەوە بەژیان و گوزەرانی هاوڵاتیان و دابینکردنی مووچەی کرێکاران و فەرمانبەران، جارێکی تر فەشەل و بنبەستی حکومەت و ئەو سیستەمە دەسەڵاتدارێتیەی ئاشکراکردەوە، کە ئەحزابی بۆرژوازی کورد، نزیک بەسێ دەیەیە بەسەر خەڵکی کوردستاندا دایان سەپاندووە.
بەڵام ئەم بنبەست و فەشەلەی حکومەت، ڕیشەی لەقەیرانێکی هەمەلایەنەی ئەو سیستەمە ئابوری و سیاسیەدایە کە لەسەر بنەمای قازانجهێنەری سەرمایەداران و دزینی بەری ڕەنجی کرێکاران و خەڵکی زەحمەتکێش و دەسەڵاتدارێتی ئەحزابی میلیشیایی و ناوچەیی دامەزراوە. سیستەمێک لە حوکمڕانی کە لەگەڵ هاتنی ڤایرۆسی کۆرۆنا و قوڵبوونەوەی قەیرانی جیهانی سەرمایەداری و کاریگەریەکانی بۆسەر ناوچەکەو عێراق، بەیەکجاری چەقی و لەئاست درێژەدان بەڕەوتی ئاسایی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری و وەڵامدانەوە بەژیان و سەلامەتی تەندروستی هاوڵاتیانی کوردستاندا، بێتوانا ماوەتەوە.
ئەم دۆخەش لەلایەک ناکۆکی و درزێکی خستۆتە نێوان حزبە پێکهینەرەکانی حکومەتەوە و هاوکات دەمی گلەیی و گازندەو ناڕەزایەتی حزبە بەناو ئۆپۆزسیۆنەکانی ناو پەرلەمانی لەبەرامبەر دەسەڵاتدا کردۆتەوە. لەلایەکی تریشەوە ڕق و توڕەیی خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێشی بەرامبەر گشت سیستەمی حوکمڕانی بەوپەڕی خۆی گەیاندووە و ئەوانی لەبەردەم ئەگەری شەپۆلێکی تر لە هاتنەمەیدان و ناڕەزایەتی بەرینی جەماوەریدا ڕاگرتووە. بەمجۆرەش مەسەلەی دەسەڵاتی سیاسی و ئایندەی کۆمەڵگای کوردستانی وەک یەکێک لە مەسەلە هەرە سەرەکیەکانی بەردەم خەباتی چینایەتی کرێکاران و جەماوەری زەحمەتکێش و گشت چینی بۆرژوازی کوردو حزبەکانی، بەقەومی و ئیسلامیەوە داناوەتەوە.
لەڕیزی پێشەوەی حزبە بۆرژوازیەکاندا، پارتی دیموکراتی کوردستان، هەموو هەوڵ و تەقەلایەکی خۆی خستۆتەگەڕ، تەنانەت بەسوود وەرگرتن لەپەتای کۆرۆنا، تا بەهەر نرخێک بووە هەژمونی و باڵادەستی خۆی بەسەر دۆخەکەدا بپارێزی. لەم ئاراستەیەشدا، دەستبردن بۆ ڕاکێشانی هێزی میلیشیا و توندکردنەوەی فەزای سەرکوت و بەرتەسکردنەوەی ئازادیەکان، تائەو شوێنە زەرورەتی بۆ پەیدابووە، کە ئامادەیە ئەو ڕێکەوتنە سیاسی و حکومی و پەرلەمانیەی لەگەڵ حزبەکاندا پێکیهیناوە، بخاتە ژێر پێیەوە.

یەکێتی نیشتمانی، بەسوود وەرگرتن لە مایەپووچی حکومەت و ئەو تەنگانەیەی ڕووبەڕووی پارتی بۆتەوە، کەوتۆتە پۆزی “ئەنتی پارتی”یەوە. لەلایەک بەڕاکێشانی حزبەکانی تر بۆ ژێر چەتری خۆی و لەلایەکی تر بەهێنانەگۆڕی ” لامەرکەزیەت “، کەوتۆتە شوێن ئامانجی هەستانەوەی هاوسەنگی هێزی خۆی لەبەرامبەر پارتیدا تا ناچاری بکات مل بدات بەچارەسەری کێشە کۆنەکانی نێوانیان و لێڕەشەوە ئیمتیازاتی زیاتری سیاسی و ئابوری لێوەربگرێ.
باسی لامەرکەزیش کە لەلایەن یەکێتیەوە وەک ڕێگاچارەیەک بۆ دەربازبوون لەقەیرانی ئێستا دەخرێتەڕوو، جگەلەوەی تاکتیکێکی سیاسیە بۆ ڕاکێشانی بزوتنەوەی گۆڕان و حزبە ئیسلامیەکان، هاوکات ڕاگرتنی شمشێرێکە بەسەر سەری پارتیەوە. ئەمە لەکاتێکدایە کە لامەرکەزیەت لەژێر سێبەری هێزی میلیشیا و دژە تیرۆردا، نەک هەر فەزای سەرکوت و ئەگەری پەلاماردانی چەکداری لەکۆمەڵگادا ناڕەوێنێتەوە، بگرە لەرووی ئابوریەوە دەستی سەرمایەداران و کۆمپانیاکانی بازرگانی و پڕۆژە ئابوریەکانی ناوچەی سەوز ئاوەڵا دەکات تا ڕاستەوخۆ لەگەڵ حکومەتی عێراق و دەرەوەدا بکەونە مفاوەزات و ڕێکەوتنە بازرگانی و ئابوریەکانەوە، لێرەشەوە ژیان و بژێوی خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێش لەژێر ڕەحمەتی کۆمپانیا مۆنۆپۆڵەکانی ناوچەی سەوزدا رابگرێ.
بزوتنەوەی گۆڕان، لەگەڵ ئەوەدا کە لەژێر کاریگەری توندبوونەوەی ناکۆکیەکانی نێوان پارتی و یەکێتیدا، تا دێت جێگاوڕێگای خۆی لەدەست دەدا و ڕووبەڕووی هەرچی زیاتری ناکۆکی ناوخۆیی حزبی و لێکترازانی ڕیزەکانی دەبێتەوە، هاوکات هێشتا مانەوە لە حکومەتێکی مایەپووچدا، بەرێگای گەیشتن بە ” حکومەتێکی نیشتمانی ” دەزانێت کەبەهۆیەوە “چاکسازی لەدۆخی ژیان و گوزەرانی هاوڵاتیان”دا بەدیبهێنێت و بەپێی ” بەرژەوەندیە نەتەوەییەکان ” لەگەڵ بەغدادا بسازێت. سیاسەت و بەدیلێکی ئاواش بەناچاری خاوەنەکەی لەبازنەی هێزێکی تەواوکەری سیاسەتەکانی پارتیدا، دادەنێتەوە.
حزبە ئیسلامیەکان، کە ئیدعای ئۆپۆزسیۆن دەکەن، دەیانەوێت بەدیفاعکردن لە ” موئەسەساتی قانونی “، کە زیاتر مەبەستیان دەستگرتنە بە پەرلەمان و کاری پەرلەمانیەوە، تا بەرنامەی چاکسازی لەحکومەت و داهاتەکان و نەهێشتنی گەندەڵیدا بکەن و ” بەدیدێکی نیشتمانی و نەتەوەییەوە ” لەگەڵ بەغدا بسازێن، ئەمەش وەک ڕێگاچارەیەک بۆ دەربازبوون لەقەیرانی ئێستا باس بکەن. جوڵانەوەی نەوەی نوێ کە لەبەرگی ” ئۆپۆزسیۆنێکی پەڕگر ” دا خۆی هەڵخستووەو بەشیعاری ” بڕۆن بڕۆن “ەوە، هانی خەڵک دەدات تا بڕژێنە سەرشەقام، هەموو هەوڵی بۆ ئەوەیە دەموچاوە بەرپرسەکانی ئەم سیستەمە لە ئابوری و کۆمپانیاکان و حوکمڕانی حزبەکان، بگۆڕێ بەکەسانێکی تر لەخۆیان. بەتایبەتی کە ناوەرۆکی بەدیلەکەی شتێکی جیاواز نییە لە پێداگریکردن لە هەڵبژاردنێکی تر و مانەوەی پەرلەمان و ” ڕێکەوتنێکی شەفاف ” لەگەڵ عێراقدا.
ڕۆڵ و کارکردی ئەم حزبانە، لەگەڵ ئەوەدا ناکۆکی و جیاوازییان هەبێت لەگەڵ یەکتردا، بەڵام وەک نوێنەرانی ڕەنگاو ڕەنگی چینی سەرمایەدار و بۆرژوازی کورد، هەر هەموویان لەسەر ئەو ستراتیژە هاوڕا و یەکگرتوون کە لەلایەک ئەو قەیرانە ئابوری و حکومەتیەی بەرۆکی بەئەزمونەکەیان گرتوە، لەسەر بنەمای چاکسازی لەحکومەت و سیستەمی ئیستا و ڕێکەوتنیان لەگەڵ حکومەتی عێراقدا، چارەسەر بکەن و لەلایەکی ترەوە، ڕێگەبگرن لەگۆڕینی ئەم قەیرانە بەقەیرانێکی شۆڕشگیرانە، بەجۆرێک کە دەورو دەخاڵەتی چینی کرێکار و زەحمەتکێش، ناکام بکەنەوە. ئەوەشی کەئەم حزبانە چ لە ڕابردوودا و چ لەئیستادا، لەژێر پەردەی پشتیوانی لەخەڵک و خواستەکانیان، خۆیان هەڵدەخەن، هەر بۆ ئەوەیە کە سواری شەپۆلی ناڕەزایەتی بەرهەقی خەڵک ببن و بۆ یەکلاکردنەوەی کێشەی کۆنەپەرستانەی ناوخۆی خۆیان و دووبارە سازدانەوەی بازاڕی سەرمایە و دەسەڵاتدارێتی بۆرژوازی کورد، و بەردەوامیدان بە دۆخێک کەنزیک بەسێ دەیەیە درێژەی هەیە، بەکاریان بهێنن.
لەجەمسەرێکی تردا، بارودۆخی قەیرانگرتووی ئێستا و مایەپووچبوونی حکومەت، مەسەلەی وەلانانی دەسەڵاتی ئێستا و کۆتاییهێنان بەسیستەمێکی حوکمڕانی کە بۆرژواژی کورد بۆ چەندین دەیەیە دایسەپاندووە بەسەر کۆمەڵگای کوردستاندا، بۆتە ئەرکێکی خێرای سەرشانی چینی کرێکار و بێبەشانی کۆمەڵگاوە. توڕەیی و ناڕەزایەتی ئێستای خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێش، لەگەڵ ئەوەدا کە لەدژی بێکاری و هەژاری و نەبوونی خزمەتگوزاری و نەدانی مووچە و تاڵانوبڕۆی ئەحزابی دەسەڵاتداردا خۆی دەنوێنێ، بەڵام لە ناوەرۆکدا بزوتنەوەیەکی حەشارداوە کە لەدژی سەرتاپای ئەو سیستەمە حوکمڕانیە و ئەو دۆخە ئابوریەیە کەسێ دەیەیە ژیانی ئەوانی لەنایەکسانی و ستەم و دەیان دەردو مەینەتیدا ڕاگرتووە، بزوتنەوەیەک کە وەلانانی ئەم حکومەت و دەسەڵاتەی کردۆتە خواست و داوای جەماوەرێکی بەرفراوان. بێگومان جوڵانەوەیەکی ئاوا ئەو تواناو قابیلیەتەی هەیە کە بەشێوازێکی شۆڕشگێرانە نەک هەر کۆتایی بە دەسەڵاتدارێتی ئێستای حزبە بۆرژوا ناسیونالیستەکان بێهنێ، بەڵکو کۆمەڵگای کوردستان بەرەو ئاڵوگۆڕێکی ڕیشەیی بەرێت. هاوکات خوپێشاندان و ناڕەزایەتیە جەماوەریەکان لەشارەکانی عێراق و ئێران کەڕاستەوخۆ یەخەی بەدەسەڵاتداران لەم دوو وڵاتەدا گرتووە، فاکتۆرێکی کاریگەرە بەقازانجی یەکلاکردنەوەی خێرا و شۆڕشگێرانەی دەسەڵات لەکوردستاندا..
حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان، لەگەڵ ئەوەدا کە دامەزراندنی سۆشیالیزم و حکومەتی کرێکاری، لەڕێگای پەرپاکردنی شۆڕشی کۆمەڵایەتی چینی کرێکارەوە وەک تەنها ئەلتەرناتیڤێک بەرامبەر بەسەرمایەداری و قەیرانەکەی دەزانێ، هاوکات پێیوایە کە گەیشتن بەم شۆڕشەو بەم ئەلتەرناتیڤە لەدڵی هەلومەرجی ئێستاو بزوتنەوەیەکی شۆڕشگێڕانەی جەماوەریەوە دەگیرسێ کە لەیەکەمین هەنگاوەکانیدا، بۆ خواستی وەلانانی ئەم دەسەڵاتە پێدەنێتە مەیدانەوە.
حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان لەئێستادا کە کۆمەڵگا لەگەڵ فەشەل و بێتوانایی حکومەت بەرەوڕووە ئەم خاڵانەی خوارەوە وەک سەرخەتی نەخشەڕێگای دەربازکردنی کۆمەڵگای کوردستان و تێپەڕ کردنی ئەم دۆخەی ئێستا دەخاتەڕوو:
یەکەم: ئەم دەسەڵاتەو ئەم سیستمە چاکسازی هەڵناگرن. ئەزمونی چەندین ساڵەی خەڵکی کوردستان چەندینجار ئەوەی سەلماندووە کە خولانەوە لە بازنەی ئەو سیستەمە سیاسیانەی کە ئەحزابی بۆرژوازی لە ژێرناوی چاکسازی و فیدراڵیزم و دەسەڵاتی قەومی و نیشتمانی و گەل و دیموکراسی و پەرلەمانتاریزمدا، بە بریکاری خەڵک حوکمڕانیان کردووە، جگەلە دووبارەکردنەوەی ئەزمونی شکستخواردوی دەسەڵاتی بیروکراتیک و سەرو خەڵکی و راپێچکردنی کۆمەڵگا بۆ ناو کارەسات و بێدەرەتانی و بێمافی هیچی تر نەبووە. لەبەرامبەردا دەسەڵاتدارێتی ڕاستەوخۆی جەماوەری و حکومەتی شورایی، زامنی ئازادی و دیموکراسی ڕاستەخۆ و بەڕێوەبردنی کۆمەڵگایە لەلایەن نوێنەرانی هەڵبژێردراوی خەڵک خۆیانەوە.
دووەم: هەرجۆرە بەدیلێک کە لەسەر و ئیرادە و بڕیاری جەماوەری ناڕازی خەڵکی کوردستانەوە، لەجۆری، “حکومەتی ڕزگاری نیشتمانی”، “حکومەتی کار بەڕێکەر”، “حکومەتی فراوان بەبەشداری حزبەکان”، “هەڵبژاردنی پێشوەختە” .. کە لەلایەن حزبەکان و ڕێکەوتنی نێوانیانەوە وەک جێنشینی حکومەتی ئێستا، بڕیاری لێدەدرێ، جگە لە کودەتایەک بەسەر خواست و ئیرادەی جەماوەری ناڕازی و دووبارە داسەپاندنەوەی سیستەمی شکستخواردوی ئێستا بەسەر کۆمەڵگاوە، شتێکی ترنیە و لەلایەن ئێمە و کرێکاران و خەڵکی زەحمەتکێشەوە مەرفوزو ڕەتکراوەیە.
سێهەم: وەلانان و کۆتاییهێنان بە حکومەتی ئێستا بەڕێگایەکی شۆڕشگێرانە، لەڕێگای هەستان و ڕاپەڕینێکی جەماوەریەوە دەبێت کە لەجەرگەی هاتنەمەیدانی فراوانی خەڵکی ناڕازیەوە بۆ خواستی وەلانانی دەسەڵات پێیناوەتە مەیدانەوە. واتای کۆتاییهێنان بەدەسەڵاتی ئێستا لەڕێگای راپەڕینێکی جەماوەری شۆڕشگێرانە و سەرکەوتووانەوە لەوەدایە کە هەموو دامودەزگاکانی سیستەمی حکومڕانی ئێستا، لەوانە حکومەت و پەرلەمان، سەرۆکایەتی هەرێم و هێزی چەکداری حزبەکان و هەر ئۆرگانێکی دیکە هەڵوەشێتەوە و ڕێگابکرێتەوە بۆ دەخاڵەتی جەماوەری لە بەڕێوەبردنی وڵات و بڕیاردانی ئازادانە لەسەر سیستەمی حوکمڕانی داهاتوو. ئەزمونی خۆپیشاندانەکانی ١٧ی شوبات، ڕاپەڕینی شارەکانی عێراق و جوڵانەوە شۆڕشگێڕیەکان لە لوبنان ومیسر و.. سەلماندویەتی کەخۆپیشاندانی زنجیرەیی، مانگرتنە گشتیەکان، مانەوە لەناوەندی شارەکان، بەتەنها و بەبێ راپەرینێکی لەمجۆرەو بەم ناوەڕۆکەوە، ناتوانێ دەسەڵات بەقازانجی جەماوەری ناڕازی یەکلابکاتەوە و بگرە بۆرژوازی و هێزەکانی توانیویانە بەخستنەڕێی سیناریۆی جۆراوجۆر هەمان سیستەمی دەسەڵاتدارێتی خۆیان دووبارە سازبدەنەوە.
چوارەم: دامەزراندنی حکومەتێکی کاتیی شۆڕشگێر لەنوێنەرانی جەماوەری ڕاپەڕیو، لەڕێکخراوە و ئۆرگان و شورا و ئەنجومەنەکان و ئەو حزبانەی کەپشتیوانی ڕاپەرینن پێکدێ و وەک بەرئەنجامێک لەهاتنەمەیدان و ڕاپەڕینی جەماوەری فراوانی کرێکاران و زەحمەتکێشان و خەڵکی ئازادیخواز، دەبێتە بەدیل و شوێنگرەوەی حکومەتی ئێستا.
پێنجەم: پێویستە بەوپەڕی هوشیاری و هەست بە بەرپرسیارێتیەوە هەموو هەوڵێک بخرێتەگەڕ بۆئەوەی پرۆسەی گوێزانەوەی دەسەڵات بۆ حکومەتی کاتی دوور لە توندوتیژی و پێکدادان بڕواتە پێشەوە. دەبێ هەوڵی تەواو بدرێت بۆ داخستنی دەرگاکان بەڕووی پەلامارو سەرکوتی حزبە ناسیۆنالیستە چەکدارەکان و دەسەڵاتی شکستخواردوودا. پێویستە لێبڕاوانە هێزی پێشمەرگە و پۆلیس و هێزە چەکدارەکان بانگەواز بکرێن و بەرچاویان رۆشنبکرێتەوە کە ئەوان بەشێکن لە جەماوەری برسی و ستەمدیدە و رۆڵەکانی کرێکاران و خەڵکی ئازادیخواز، نابێ بە فڕوفیشاڵی کوردایەتی فریوبخۆن و لولەی چەکەکانیان بۆ بەرگری لە تاقمێک تاڵانچی و گەندەڵ و مشەخۆر ئاراستەی سنگی هاوچین و هاوچارەنوسەکانی خۆیان بکەن کە لە دژی برسێتی و نانبڕین و لە پێناو ئازادی هاتوونەمەیدان.
شەشەم: پێویستە بزوتنەوەی ناڕەزایەتی جەماوەری ئێستای کرێکاران و کارمەندان و زەحمەتکێشان و مامۆستایان و ژنان و لاوان و بێکاران و سەرجەم ئازادیخوازان.. لەدەوری داخوازیە دەستبەجێکان و سوربوون بۆ سەپاندنی بەسەر ئەوانەی داهاتی کۆمەڵگایان بەتاڵان بردووە، پێبنێنە مەیدانەوە، هاوکات لەسەرجەم ناوەندەکانی کار و گەڕەک و زانکۆ و بەڕێوەبەرایەتیەکان، کۆبوونەوە گشتیەکان سازبدەن و بە هەڵبژاردنی نوێنەرانی خۆیان لەشورا و هەرجۆرە ڕێکخراوەیەکی جەماوەری تردا بەرپا بکەن. لەم نێوەدا هاتنەمەیدانی کرێکارانی نەوت و کارگە پیشەسازیەکان و دەستبردن بۆ شوراکانی خۆیان و کۆنترۆڵی کرێکاری فاکتۆرێکی یەکجار گرنگی یەکلاکردنەوەی ڕاپەڕینە بەقازانجی جەماوەر.
حکومەتی کاتیی شۆڕشگێر دەستبەجێ ئەم هەنگاوانەی خوارەوە جێبەجێ دەکات:
یەکەم: هەڵوەشاندنەوەی هەموو دامودەزگا بیروکراسی و گەندەڵەکانی ئێستا، حکومەت و پەرلەمان، سەرۆکایەتی هەرێم و .. هەروەها هەڵوەشانەوەی سەرجەم هێزە چەکدارە میلیشیاییە حزبیەکان. هەموو کەرەسە و دارایی و مومتەلەکاتی ئەم دەزگاو میلیشیایانە لەلایەن نوێنەرانی جەماوەرەوە تەرخان دەکرێن بۆ چەکدارکردنی گشتی جەماوەری رێکخراو لە شورا و ڕێکخراوە جەماوەریەکانی خۆیاندا. هەروەها بانگەوازی هێزە چەکدارەکانی ئێستا ( پێشمەرگە و پۆلیس و …) دەکرێن کە ئازادانە بە هاوچارەنوسەکانی خۆیان‌ و هێزی چەکداری شوراکانەوە پەیوەست بن بۆ پاراستی ئازادی ‌و ئاسایشی کۆمەڵگا.
دووەم: ئەم هەنگاوانەی خوارەوە وەکو سەرخەت و ئەرکە سەرەکیەکانی حکومەتی کاتی شۆڕشگێڕ رادەگەیەنرێن؛
١/ گرتنەبەری هەنگاوی بەپەلەو کارساز بۆ گێڕانەوەی هەموو ئەو موڵک و سامانەی کە لەم چەند ساڵەدا لەلایەن ئەحزاب و سەران و دەست و پێوەندەکانیانەوە بەتاڵان براوە. ئەوانە لەگەڵ داهاتی نەوت و داهاتەکانی دیکە، تەرخان دەکرێن بۆ باشکردنی ژیان وگوزەران و خزمەتگوزاریە گشتیەکان.
٢/ دەستبەجێ لەو داهاتانە هەموو کرێ و مووچە نەدراوەکانی سەرجەم کرێکاران و کارمەندان و پێشمەرگە و پۆلیس و مامۆستا و خانەنشین و کەمئەندامان و بیمەکانی تر.. بەسەریەکەوە دابین و دابەش دەکرێن. هەروەها سەرجەم کرێ و موچەکان بەپێی ئاستی گرانی زیاد دەکرێن.
٣/ خۆڕاییکردنی خزمەتگوزاریەکانی وەک ئاو و کارەبا، خویندن و تەندروستی. هەروەها دابینکردنی هەموو ئەو پێداویستیە تەندروستیانەی کە بۆ خۆپارێزی و سەلامەتی تەندروستی بەرامبەر بەپەتای کۆرۆنا پێویستە، بەخۆرایی.
٤/ بیمەی بێکاری تەسەل بۆ هەموو بێکارانی ئامادە بەکار دابین دەکرێت.
٥/ هەموو بانکەکان لە یەک بانکی گشتی ژێردەسەڵاتی حکومەتی کاتیدا یەکدەخرێن و داهاتی نەوت. سەرجەم داهاتەکان، هەروەها خەرج و بودجەبەندی وڵات بەشێوەیەکی شەفاف دەخرێتە بەرچاوی جەماوەر و لەژێر کۆنترۆڵی راستەوخۆی نوێنەرانی جەماوەردا دەبێت.
٦/ هەڵوەشاندنەوەی ئەو پەیماننامەو گرێبەستە ئابوری و سیاسیانەی کە حکومەتی هەرێم لەگەڵ دەوڵەت و کۆمپانیاکاندا بەستویانە و دژ بە بەرژەوەندی خەڵکی کوردستانن.
٧/ لێپرسینەوە و دادگاییکردنی تەواوی ئەو بەرپرسانەی بەشدارن لە تاوانی کوشتن و فڕاندن و تیرۆر و هاوکاریکردنی تیرۆرستاندا.
٨/ دین لە دەوڵەت و پەروەدە و فێرکردن جیادەکرێتەوە، هەموو ئەو یاساو رێسایانەی کە سەرچاوەی دینییان هەیە هەڵدەوەشێنەوە، هەرکەس ئازادە هەر دینێکی هەبێت یان هیچ دینێکی نەبێت.
٩/ ئازادیی بیروباوەر، رادەربڕین، چاپەمەنی، مانگرتن و خۆپیشاندان و کۆبونەوەو رێکخراوبوون و پێکهێنانی ئەحزابی سیاسی بەبێ هیچ قەیدو بەندێک.
١٠/ یەکسانی هەمەلایەنەی ژن و پیاو لە هەموو مافێکدا وە هەڵوەشانەوەی هەموو ئەو یاساو ریسایانەی کە ناکۆک بێت لەگەڵ ئەمەدا.
١١/ مافی هاوڵاتی یەکسان بۆ هەموو دانیشتوانی کوردستان بەدەر لە رەگەز و دین و ئەتنیک و….
١٢/ هەڵوەشاندنەوەی سزای لە سێدارەدان.
١٣/ گرتنەبەری هەنگاوی بە پەلە و پێویست بۆ دابینکردن و رێکخستنی گوزەرانێکی گونجاو بۆ ئاوارەکان.
سێهەم: حکومەتی کاتی شۆڕشگێڕ ماوەی ٦ مانگ بۆ ساڵێک دیاری دەکات بۆ هەموو هێزە سیاسیەکان تا بەشێوەیەکی ئازادانە بانگەشە بۆ ئەلتەرناتیڤی سیاسی و ئابوری خۆیان بکەن و سەرەنجام هاوڵاتیانی کوردستان بڕیار لەسەر نیزامی سیاسی و سیستەمی بەڕێوەبردنی ئایندەی وڵات بە شێوەیەکی ئازادانە بدەن. ئەویش لەڕێگای سازدانی ڕیفراندۆمێکەوە بۆ دەنگدان لەسەر دەستوری هەرێمی کوردستان.
چوارەم: حکومەتی کاتی شۆڕشگێر لەبارەی پەیوەندی نێوان هەرێمی کوردستان بە دەوڵەتی عێراقەوە، پرسی جیابوونەوە و سەربەخۆیی کوردستان بەشێوەیەکی سیاسی و گونجاو یەکلادەکاتەوە، بەجۆرێک کە لە بەرژەوەندی گشتی خەڵکی کریکار و زەحمەتکێشی ناوچەکەدا بێت.

حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بانگەوازی هەموو جەماوەری ناڕازی و ئازادیخواز دەکات کە لەپێناو ئەم ئامانجانەو تێپەڕاندنی دۆخی پرمەترسی ئێستا و بەرپاکردنی دەسەڵاتێکی راستەوخۆی جەماوەری و شۆرشگێرانە، لە پشتی ئەم ئەلتەرناتیڤە رابوەستن و بۆ بەرپاکردنی شوراکان دەست بەکاربن. هەروەها بانگەوازی هەموو هەڵسوڕاوانی کرێکاری و کۆمۆنیست و ئازادیخواز دەکات بۆ نواندنی رۆڵی دەستپێشخەری و پێشڕەوانە لەم رێگایەدا.
هاوکات حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە پێویستە هەموو حزبە سیاسیەکان پابەندبن بە خواست و ئیرادەی شۆڕشگیرانەی جەماوری کرێکار و ئازادیخوازی بەمەیدان هاتوو و خۆیان نەخەنە بەرامبەر ئەم ئیرادەیەوە. ئەمە تەنها رێگای دەرهێنانی کۆمەڵگایە لە قەیران و بنبەستی ئێستا و دوور راگرتنیەیەتی لە توندوتیژی و پێکدادانی خوێناوی. سیستەمی شورایی لەگەڵ ئەوەی تەنها شێوازی دەسەڵاتدارێتی راستەوخۆی جەماوەرە، لە هەمانکاتدا باڵاترین جۆری دیموکراسی و ئازادی سیاسی مسۆگەر دەکات. هەموو حزبە سیاسیەکان دەرفەتی ئەوەیان هەیە بەرێزگرتن لە ئیرادەی شۆڕشگێرانەی جەماوەر و بەشداریەکی سیاسی لەم پرۆسە دیمکراتیک و ئازادانەیەدا رۆڵی خۆیان بگێڕن و پێگەی خۆیان بەدەست بهێنن.

حزبی کۆمۆنیستی کڕێکاریی کوردستان
سەرەتای حوزەیرانی ٢٠٢٠

لە کۆتایی ساڵانی حەفتاکانەوە، کاتێک بیرکردنەوە و زمانی کوردی باڕگاوییە بە هەیجانی شۆرش و ئایدۆلۆجیاکان، بەڵام هەژار بە ئاوەدانکردنەوەی مەودا گەورەکانی بیرکردنەوە، دەنگێک لە نیشتیمانی کوردان بەرەو خاکی پاکستان، خۆی دەکات بە پەنابەری زانین لەپێناو دۆزینەوەی وەڵام بۆ پرسیارە بنەڕەتییەکانی بوون. ئەو دەزانێت، کە ئەگەر بۆ زانین نەبین بە پەنابەر، وەک هەستی پەنابەربوونی فەیلەسووفانی یۆنان لە دوای مەرگی (سۆکرات)، لە نیشتیمانێک، کە هێشتا بیرکردنەوە و زمان لە ئاستە کرچوکاڵییەکەی دایە، هیچ گەشەکردنێک لە سەرووی دۆگماکان گونجاو نابێت. بەعسینەبوون و نیگەرانبوون لەوەی وڵاتی پاکستان، کە لەو کاتدا پێوەندی بە وڵاتی عێراق لەژێر دەستەڵاتی بەعس لەوپەڕی باشیدا بوو، ئەو پەنابەرەی زانین ئاودیو سنوور بکاتەوە، هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی دەرچەی جیاواز، دەردەسەری ئابووری و ژیانی فێرخوازی، هیچ کامیان نەیانتوانی لە وزە گەورەکەی (د. محەمەد کەمال) کەم بکەنەوە. بۆیە هەر لەوێدا خوێندنی بەکالۆریۆس، ماستەر و دکتۆرا تەواو دەکات. لەپاڵ ئەوەدا، شارەزاییەکی بەرفراوان جگە لە زمانی ئینگلیزی، لە زمانی (ئوردو) پەیدا دەکات. هەر لەنێوان ئەو کاتەدا وەکو (یۆگیەک)ی ڕێبازی فەلسەفەی (هیندویزم) ژیانێکی گیانخوازی بۆ ماوەی ساڵێک ئەزموون دەکات، لەوانە پراکتیزەکردنی تێڕامانی ترانسیدێنتاڵ و پەیڕەوکردنی خواردنی ڕووەکی. هەموو ئەو دەستەکەوتانەی ئەو کات، پێمان دەڵێن، کە (محەمەد کەمال) ئەزموونێکی دەوڵەمەندی هزری و گیانی لەگەڵ فەلسەفەی خۆرهەڵاتدا هەیە. بەڵام وەک ئەوەی ویستی پڕ هەیەجانی بۆ فەلسەفە بیەوێت سنوورەکانی دەوڵەت ببڕێت، لە ساڵی 1992 لە وڵاتی (ئەڵمانیا) دەست دەکات بە خوێندنی (پۆست-دۆکتۆرا) لە فەلسەفەی (مارتن هایدیگەر). بەو هۆیەوە، لە نزیکەوە بیرکردنەوە و نەریتی فەلسەفەی ئەڵمانی ئەزموون دەکات. پاش ئەوە، بەرەو وڵاتی (ئوستڕاڵیا) کۆچ دەکات. یەکەم لە زانکۆی (مۆناش) دەبێت بە وانەبێژ، دواتر لە زانکۆی (لاتۆرب) و لە دواین پێگەشی له ئینستیتوتی ئاسیا و ڕۆژههڵات لە زانکۆی (ماڵبۆرن)، کە هەر یەک لەو سێ زانکۆیانە لە ڕێزبەندی زانکۆ پێشەنگەکانی جیهان دان. گەشتی ئەو بەناو بیرکردنەوە و نەریتی جیاوازدا، وایکردووە (محەمەد کەمال) شارەزاییەکی بەرفراوان لە کۆمەڵێک زمانی گرنگی جیهانی بەدەست بهێنێت. جگە لە زمانە خۆرهەڵاتییەکان، لەوانە کوردی، عەرەبی، فارسی و ئوردو، خاوەن شارەزاییەکی بەرفراوانە لە زمانە خۆرئاواییەکان، لە پێشەنگترینیان زمانی ئینگلیزی و لاتینی، لەگەڵ ئەڵمانی.
(د. محەمەد کەمال) لە وڵاتی پاکستان خاوەن ئەزموونی دەوڵەمەندە. بۆ ماوەی نزیکەی حەڤدە ساڵ لە دیدار و هەوڵی کەسوکاری بێبەش دەبێت، بە ڕەچاوکردنی ئەوەی لەو کاتەدا تاکە کەناڵی پەیوەندیکردن بە کەسوکار نامەگۆڕینەوە بوو، کە زۆربەی جار نامەکان تەنیا دەبوون بە کۆمەڵێک وشەی بریقەدار بە ئاسمانی بیرەوەری نووسەر بەبێ ئەوەی بگەن بە سەرزەمینی دیاریکراو بۆ دەستی ئەو کەسانەی مافی خاوەندارێتیی وشەکانیان هەبووە. ئەو مەودایە (محەمەد کەمال) لە هەموو شتێک دوور دەخاتەوە لە بیرکردنەوەی قووڵ و تێڕامانی داهێنەرانە نەبێت. لەوێ، سەرەڕای خوێندنی فەلسەفە، دەبێتە خاوەن باکگراوندێکی گەورە لە فەلسەفەی سۆفیزم و بیرکردنەوەی گیانخوازی سۆفیانە. هەر چەندە هۆشی ئەو دەوڵەمەندە بە پاشخانی فەلسەفەی خۆرئاوا، بە تایبەت بوونگەرایی، لەڕووی سۆزدارییەوە هەست دەکەیت زیاتر سۆزێکی سۆفیانەی لە ژیاندا هەیە. بە تامەزرۆییەوە خۆشەویستی خۆی بۆ هۆنراوەکانی (مەولانای ڕومی) دەردەبڕێت و سۆزدارانە گوێ لە موزیکی گیانخوازی دەگرێت. خۆشەویستی ئەو بۆ ئەدەب بە گشتی و شیعر بە تایبەتی قووڵە و بەشێکە لە ژیانی رۆژانەی.
سەرەتای زستانی 2018، لە (ئۆسڵۆ) میوانداری کرد، کە خۆیشی میوانی (تابان)ی خوشکی و (کەریم مستەفا) نووسەر و وەرگێڕ بوو. لەوێدا بوار هەبوو چوار ڕۆژی پڕنرخ لەگەڵ ئەو سێ کەسە ڕۆشنگەرە بەسەر ببەم. ماڵەکەی (کەریم مستەفا) و (تابان کەمال) لەهەر کوێیەکەوە سەیری بکەیت پڕیەتی لە پەرتووک، بە زمانەکانی کوردی، نەرویجی، دانمارکی، سویدی، ئینگلیزی، عەرەبی و فارسی. ئەو شارەزاییە بەرفراوانە لەو زمانە جیاوازانەدا لە لایەکەوە وا دەکات شانازی بەوە بکەین، کە تاکی ئێمە لەناو خۆڵەمێشی ئاوارەیی و دەردەسەریدا هێندە مەزن لە بیرکردنەوەدا پێ دەگات، لە لایەکی ترەوە بەرپرسیارێتی زیاتر دروست دەکات بۆ گەشەکردن. (کەریم مستەفا) جگە لە نووسین و وەرگێران، چەندین کۆڕ، سیمینار و چالاکی پەروەردەیی لە سەرتاسەری کوردستان ئەنجام داوە بۆ ئەوەی ئاستی خوێندن لە کوردستان بەرەو پێشەوە ببات. چالاکییەکانی خۆبەخشانە بووە بە تەنیا بۆ خزمەتکردنی بە کۆمەڵگەیەک، کە لە دەرئەنجامی ئەزموونی شەڕ و کوشتار و لەنێوچوون، لە قۆناغە ناسک و سەرەتاییەکانی گەشەکردنیەتی. (تابان کەمال) جگە لە هەوڵەکانی لەپێشتری لە بواری نووسین و کۆرگێڕان سەبارەت بە فێمینیزم و یەکسانی ڕەگەزی، یەکەم خوێنەر و ڕەخنەگری بەرهەمەکانی (محەمەد کەمال)ە، بە هۆکاری ئەوەی، کە ئەو بەرهەمەکان دەخاتە سەر کۆمپیوتەر بۆ ئەوەی بە دەستی خوێنەران بگات. بۆیە لە پشت نووسینە و وەرگێڕەکانی ئەو، چاودێر و ڕەخنەگرێک هەیە، کە دڵنیامان دەکاتەوە وشە و هزرەکان لە باشترین ئاستی پاکتاوکردن بگەن بە ئاگایی ئێمە.
رۆژی یەکەم لەگەڵ (محەمەد کەمال) بەرەو ماڵی نووسەری گەورەی نەرویجی (هێنریک ئیبسن) ڕۆیشتین، کە زۆربەی بەرهەمە گەورەکانی لەو ماڵەدا نووسیوە. کە چووینە ژوورەوە، دەبوایە بلیت ببڕین و چاوەڕێی ڕێبەرەکەمان کردبا بۆ ئەوەی مافی ئەوەمان هەبێت هەموو ناو ماڵەکە ببینن. ڕێبەرەکە ژنێکی خوێن شیرین بوو. (محەمەد کەمال) پرسیاری ئەوەی لێی کرد، کە ئاخۆ بۆمان هەیە بەبێ ئامادەیی ئەو سەیری ناو ماڵەکەی (ئیبسن) بکەین. ژنەکە گوتی، کە بە داخەوە ناتوانین. (محەمەد کەمال) بە زەردەخەنە و گاڵتەوە پێی گوت، کە ئێوە دەڵێن ئێرە [نەرویج] وڵاتێکی ئازادە و بۆچی بۆمان نییە بە ئازادی بەناو ماڵەکە بگەڕێین؛ ئێمە حەز دەکەین خاوەن تێڕامانی خۆمان بین. ژنەکە وەک ئەوەی ڕاستەوخۆ لە هەست و تێڕامانەکەی ئەو تێگەیشتبێت، بە خەندەوە پێی گوت، کە ڕاست دەکات، بەڵام لە هەموو شتێک ئازاد نین.
بە ڕێکەوت، دوو هاوڵاتی تورکی، ژن و پیاوێک، کە لە ئیستەنبولەوە هاتبوون، بلیتی بینینی ناو ماڵەکەی (ئبسین)یان بڕی. کاتێک ڕێبەرە ژنەکە ئێمەی بەناو ماڵەکەدا دەگێڕا، ژنە تورکییەکە بەردەوام دەیگوت، کە ڕوخساری (ئیبسن) لە کەسێکی ناوداری تورک دەچێت و بەڵام ناوی نازانێت. (محەمەد کەمال) پێی گوت، کە ناوی (نازم حکمەت)ە. ژنە تورکەکە بە حەپەساوییە پێی گوت، کە زۆر ڕاست دەکات. دواتر لە منی پرسی، کە ئاخۆ ئەو پیاوە کێیە، چونکە وا دەردەکەوێت، کە زۆر شت بزانێت و کەسێکی جیاواز و قووڵ بێت. منیش بە هەستێکی شانازییەوە پێم گوت، کە فەیلەسووفێکی کوردە و مامۆستای زانکۆیە لە ماڵبۆڕن. دڵی بەوە خۆش نەبوو، کە کوردێک لەو باشتر دەزانێت (نازم حیکمەت) کێیە و هێندەش قووڵ دەردەکەوێت. بەڵام هەستم دەکرد، کە زۆر بە تامەزرۆییەوە سەرنجی جووڵە و وهێمنی و تێڕامانەکانی (محەمەد کەمال) دەدا، وەک ئەوەی بزانێت ئەو هێمنییە لە قووڵایی تێڕامانی داهێنەرانە سەرچاوەی گرتووە. دواتر، کە (محەمەد کەمال) و من بە کوردی قسەمان دەکرد، هات و لێی پرسین، کە ئاخۆ ئێمە بە عەرەبی قسە دەکەین، وەک ئەوەی بیەوێت پێمان بڵێت کورد زمانی نییە، (محەمەد کەمال) بە تێڕامانێک، وەک ئەوەی پێی بڵێت، کە ناکرێت ‘مرۆڤێکی پێشکەوتووخواز’، کە لە ئیستەنبولەوە گەیشتووەتە ماڵی ‘ئیبسن’ هێندە لەناوەوەدا بەرانبەر بە شوناسی کەمایەتییەک فاشیست بێت، پێی گوت، کە نەخێر، زمانەکە کوردییە. لە دوای ئەو گوتنەش، بە خەندەوە و سەیرکردێنکی پڕ لە باوەڕ-بە خۆ-بوون و هێمنییەوە، بە بێ گوتنی هیچ وشەیەک، سەیری چاوەکانی کرد، وەک ئەوەی پێی ڕابگەیەنێت، کە ئێمە چەندە شانازی بەو زمانەوە دەکەین و چەندە ئەگەری گەورە لەبەردەم بیر و کراوەیی زمانی ئێمەدا هەیە.
(محەمەد کەمال) بیریارێکی دژە نیشتیمان نییە. نیشتیمان جیاوازە لە کەلتوور، سیستەمی حوکمڕانی، دەوڵەت و دامودەزگاکان، بەڵام ئەو جیاوازیانە لای زۆربەی نووسەرانی ئێمە نابیندرێن؛ بە ئاسانی ئەو چوار یەکە جیاوازە تێکەڵ دەکەن و دژایەتی یان لایەنگری خۆیان دەردەبڕن، بەبێ ئەوەی لە ناوەڕۆک و بونیادی ئەو یەکە جیاوازانە بکۆڵنەوە و خاوەن تێگەیشتنی خۆیان بن. بۆیە نەفرەتکردنیان لە نیشتیمان و بینینی گوتاری کوردبوون وەکو دەرکەوتەیەکی دواکەوتووی بیرکردنەوەی تەسک و دەمارگرژی نەتەوەیانە، وایکردووە ئەو ڕۆشنبیرانە لە جیهانێکی وەهمی، کە گوایە گەردوونییە، حوکمی ڕووکەش بەسەر بیرکردنەوەی ئێمەدا ببەخشنەوە. ئەوەی ڕۆژێک هەناسەیەکی قووڵی پڕ بیرکردنەوەی گەردوونیانە هەڵمژێت، لە هیچ تێنەگات، لەوە تێدەگات، کە گەردوون لەسەر دژە کوردبوون و نەفرەتکردن لە نیشتیمانەوە ڕانەوەستاوە. جگە لەوە، کوردبوون گوتارێک نییە لە دەرەوەی گەردوونەوە هاتبێت. هەر کەسێک بزانێت مرۆڤ خاوەن مافی گەردوونییە، لەوە تێدەگات، کە ئەوانەی ئەنفال و کیمیاباران کران، لەو مافە گەردوونییە بێ بەش کران بە تەنیا لەبەر ئەوەی، کە کوردبوون. لە ڕاستیدا، لە جیهانێکی نموونەیی و تەواودا، نەتەوەپەرستی هیی ئەوانە دەبێت، کە بیرکردنەوەیان تەسکە. بەڵام چونکە ئێمە نەک لە جیهانێکی نموونەیی ناژین، بەڵکو لەسەر خاکی خۆشمان میوانین، پاراستنی شوناسی خۆمان پێویستییەکی بنچینەییە. هیچ گرووپێکیش ناچار نییە لە تێکۆشانی بۆ مانەوە و سەربەستبوون خۆی بێ بەش بکات. ئێمە دەتوانین بڕۆین نەیارەکانمان ماچ بکەین و بە هەستی مرۆڤایەتی بەخێرهاتنیان بکەین، یان وەکو مەسیح دەڵێت لاکەی تری ڕوومەتمانیان پێ بدەین، بەڵام کاتێک عەفرینمان بۆ داگیر دەکەن، کاتێک وەکو داعش بەناو شەنگالدا تێدەپەڕن، مافی ئەوەمان نابێت فرمێسک بڕێژین. بە واتایەکی تر، دەتوانین خزمەتی نەیارەکانمان بکەین لەژێر ناوی بیرکردنەوەی گەردوونیانە، کە لە ڕاستیدا بیرکردنەوەی لاوازانایە لەو کۆنتێکستەدا، بەڵام پێویست ناکات چاوەڕێی ئەوە بکەین تاوەکو وەکو کۆیلە یان مرۆڤی نمرە چوار و پێنج مامەڵەمان لەگەڵ بکرێت بۆ ئەوەی بۆمان دەربکەوێت، لەو جیهانە ناتەواوەدا، بیرکردنەوەی گەردوونیانە هیی ئەوانەیە، کە چاویان ڕووناکیی ڕاستەقینەی دەرەوە نابینێت و ئاڵۆدەی تاریکیی ناو ئەشکەوتن.
بۆ (محەمەد کەمال) نیشتیمان ئەو سەرزەمینەیە، کە بوونی ئێمەی لێوە هاتووە و ئێمەیش سەر بەو نیشتیمانەین. هەر لەبەر ئەم مەبەستە لە تەمەنی لاویەتیدا بۆ ماوەیەک وەک پێشمەرگە لە ڕێزەکانی شۆرشی ئەیلول تێکۆشانی کردووە. بۆ ئەو خۆشویستنی نیشتیمان لە هەستکردنی تاکە بە بەرپرسیارێتی لە ئاست بوونی خۆی و ئەوانی تر. تاک دەتوانێت دژی سیستەمەکانی کەلتوور و دەستەڵات بێت، بەڵام نیشتیمان بە تەنیا پارچە خاکێک نییە، بەڵکو ماڵی شوناسە بۆ بوون. لە پەرتووکی (ئۆنتۆلۆجی بنەڕەتی و بوونی مرۆڤ)، ئەو دەنووسێت:

“مرۆڤی بێ دەوڵەت زۆرە، بەڵام مرۆڤی بێ نیشتیمان نییە.
لەم دیدەوە، نیشتیمان سنوورێکی تەلبەندکراوی جوگرافی نیە، بەڵکو وڵاتێکی پان و بەرینە، ئەو خاکەیە کە “هۆڵدەرین” هۆنەری ئەڵمانیا لە هۆنراوەی “گەڕانەوە بۆ نیشتیمان”دا باسیدەکات. نیشتیمان ئەو شوێنەیە کە جۆگەی خوێنی لەشمانی پێدادەڕوات و تیاشیدا وشک دەبێت: دووریمان لەو خاکە تووشی مەکۆی خەم و نامۆیمان دەکات، نامۆییەک لە گیانکێشان سەختترە…” (لاپەڕە، 23)

بۆیە دەبینین لای ئەو، نیشتیمان واتایەکی زۆر بنەڕەتی بۆ بوونی مرۆڤ هەیە. دژبوون بە نیشتیمان دژ بوونە بە شوناسی بوونمان. هەر لەبەر ئەوەیە، کە ئەو خۆشەویستییەکی گەورەی بۆ زمان و شوناسی کوردبوون هەیە. چاوەڕوانی هیچ پاداشت و پێزانینێکیش ناکات، چونکە پرۆژەکانی ئەو لە تێگەیشتنی خۆی بۆ بوونی خۆی و ئەوانی ترەوە سەرچاوە گرتووە. لە هەمان کاتدا، زمانی (د. محەمەد کەمال) زمانێکی هەڵەشەیی و گازندەکار نییە، زمانێکیش نییە ئەوانی تر ڕەت بکاتەوە و نکۆڵی لە گرنگی جیاوازی و فرە دەنگی بکات. جیاوازییەکان لە تێڕامانی ئەودا گوزارشت لە یەکێتی بوون و فرە داهێنانی تاکەکان دەکەن. بەشێکی زۆری ڕۆشنبیران چونکە گرنگی پرۆژەکانیان لە پشتگیری زۆرایەتی دەبینن، بە ئاسانی نائومێد، توڕە، هەڵەشە، دڵخۆش و ئومێدار دەبن. واتە جەماوەر بڕیار لەسەر ئەوە دەدات، ئەوان چ جۆرە هەستێکیان هەبێت، نەک ئەوەی خۆیان بڕیار بدەن پرۆژە و هەستەکانیان چ ئاڕاستەیەکیان هەبێت. لەم ڕووەوە، بە زمانی (محەمەد کەمال) بێت، ئەو ڕۆشنبیرانە ڕەسەن نین و پرۆژەکانیان داوە بە دەستی ئەوانی تر و هەر ئەو بەدەستەوەدانەیشە وا دەکات کاتێک هەڵەشە دەبن، نەفرەت لە نیشتیمان و شوناسیان بکەن، یان خەڵک بەبێ ئاگا و ناهۆشیار ڕەچاو بکەن. ئەو حوکم بەخشینەوانە هیی ئەوانەن، کە ڕێگە نادەن هۆش دەستەڵاتی تێگەیشتنی خۆی بەسەر هەڵەشی و ڕووکەشیدا بسەپێنێت.
بەڵام (محەمەد کەمال) سەرەڕای ئەوەی خاوەن بەرهەمی و توێژینەوەی ئەکادیمی و دەوڵەمەندە بە زمانی ئینگلیزی، خۆشەویستییەکەی بۆ زمانی کوردی وایکردووە بناغە بنەڕەتییەکانی فەلسەفە بۆ ئەو زمانە دابمەزرێنێت. بۆیە دەبینین خەرمانی زمانی کوردی بە وەرگێڕانی شاکارگەلی فەلسەفی جیهانی، وەکو (بوون و کات)ی (هایدیگەر)، (فیمینۆلۆجیی هۆش)ی (هیگڵ)، (کۆمار)ی (ئەفلاتوون)، (بوون و نەبوون)ی (سارتەر)، یان بە پەرتووکە فەلسەفییەکانی، وەکو (بوون و داهێنان)، (ئۆنتۆلۆجی بنه‌ڕه‌تی بوونی مرۆڤ)، (هایدیگەر و شۆڕشێکی فەلسەفی)، (نیتشە و پاش تازەگەری)، (فەلسەفەی ئەفلاتوون)، (فەلسەفەی سارتەر)، (کێشەی بوون لە مێژووی فەلسەفەدا) و جگە لە کۆمەڵێک پەرتووکی تر و بەم دوایانەش (فەلسەفەی کانت) و (مارکس وەکو فەیلەسووف)، دەوڵەمەند و شکۆدار بووە. ئاکامی ئەو هەوڵانە دامەزراندنی زەمینەی ڕەخنەگرتن و تێکشکانی دۆگما و بەها چەقبەستووەکانە.
ئەو وەک ئەوەی هەر لە سەرەتاوە زانیبێتی، کە شکاندنی بەها چەقبەستووەکان بە زمانی پڕ هەیجانی ئایدۆلۆجی و نووسراوی هەڵەشیی و پڕ هەڵچوونی ڕۆشنبیرە ڕووکەشەکان ناکرێت، بە تەواوی خۆی لەو نەریتە زاڵەی نێوەندیی ڕۆشنبیریی کوردی بە دوور دەگرێت. لە کاتێکدا بەرهەم و ئاکامی ئەو نێوەندە، بە ڕێبەرایەتی ڕۆشنبیرانی (ڕەهەند) زۆری زۆر تا (گردی زەرگەتە) بڕی کرد و لەوێدا هەڵەشە و هەڵچوونەکان، بانگەشە و هزرەکان، زمان و بیرکردنەوەکان بوون بە کورتکراوەیەکی لاوەکی بۆ (بزوتنەوەی گۆڕان)، کە ئامانجی ئەو پڕۆژانە لە بنەڕەتدا هەر ئەوە بوو. دواجار ئەو ڕۆشنبیرانە خۆیان و خەرمانەکەیان لەژێر چەتری کاریزمایی (نەوشیروان مستەفا) بینیەوە، کە مێژوویەکی باشی لە دژایەتیکردنی هەر هەوڵێکی جیاوازی رەخنەگرانە هەبوو. ئەو خۆ-بەدەستەوەدانە لە ڕاستیدا لە ئاکامی تێنەپەڕاندنی پێویستییەتی حەشامەت بۆ دەستەڵاتی کاریزمایی لە کۆمەڵی کوردیدا دەگەڕێتەوە. ڕۆشنبیرانێک، کە شیکارییە ڕووکەشەکانیان لەسەر بنەمای ‘ئەقڵانیەتی’ خۆرئاوایە، بێئاگایانە خۆیان لە تەڵەی کاریزماخوازی خێڵەکیانەی کوردی بینییەوە.
هاوکێشەکە بۆ (د. محەمەد کەمال) جیاوازە، بەوەی کە بیرکردنەوە ئەو وا دەخوازێت ئێمە نەک هیچ نوێنەرێکمان نەبێت و کەس بە نوێنەری خۆمان نەزانین، بەڵکو ببین بە نوێنەری ڕاستەقینەی خۆمان. کەسێک بوونی خۆی نەناسێت، زۆر ئاسان پڕۆژەکانی بوونی خۆیشی بە دەستەوە دەدات، وەک خۆ بەدەستەوەدانی ڕۆشنبیران بۆ (بزوتنەوە گۆڕان) و بزوتنەوە ئیسلامییەکان. ئەوەی هەوڵ دەدات خاوەن بوونی داهێنەرانەی خۆی بێت، دۆخی نیگەرانی، کە دۆخێکی بوونگەرانەی بوونیەتی، بە بانگەشە ڕووکەشەکان و چارەسەرە کورتخایەنەکان ناڕوێنێتەوە. بەڵکو، بە هێزی ئەو نیگەرانییە، بەسەر خۆیدا بەرز دەبێتەوە و باڵاتر لەوەی بەسەریدا سەپێندراوە، هەڵدەکشێت. لەبەر ئەوەی (محەمەد کەمال) بۆ خوێنەرگەلێک نانووسێت، کە وەکو خوێنەری بۆ نموونە ئەڵمانی زمانەکەیان دەوڵەمەند بێت بە شاکاری فەلسەفی، وا پێویست دەکات سەرەتا زەمینە بۆ ئەو بەرزبوونەوە و باڵابوونە ساز و دروست بکات، وا پێویست دەکات زمان دابمەزرێنێت یان دایبهێنێت بۆ نەریتێک، کە بەرەو ئەو جۆرە بیرکردنەوە ترسناک و قووڵانە نەجوڵێندراوە. بابەتەکە ئەوە نییە، کە خوێنەری کوردی زمانەکانی تر نازانێت، بەڵکو ئامانجەکەی ئەو لەوە بەرفراوانترە. بابەتەکە گواستنەوەی ئاستی بیرکردنەوەی ئێمەیە، کە لە ناو زمان دایە، چونکە بیرکردنەوەی کوردی بە تەنیا بە بیرکردنەوە و کەرەستەی خۆی دەتوانێت بگوازرێتەوە و خۆی تێبپەڕێنێت. ئەوە هەمان ئەو خاڵەیە، کە (مارتن هایدیگەر) لە دواین گفتوگۆی، کە گۆڤاری (دێرشپیگل) لەگەڵی ئەنجام داوە، ئاماژەی پێ دەدات. بە بۆچوونی (هایدیگەر) هزر تەنیا بەو هزرە دەگوزرێتەوە، کە خاوەن هەمان سەرچاوە و پێداگرییە. یان دروستتر، لە هەمان کۆنتێکست و کەلتوورەوە هاتووە.
بۆیە چ بە وەرگێڕانەکانی بێت، چ بە پەرتووک و توێژینەوەکانی، کە تەواوکەری ئەو پڕۆژە سەرتاپاگیرەن، (محەمەد کەمال) کەمتوانایی زمان و بیرکردنەوەی ئێمە بۆ داهێنان و پڕۆژە دامەزراندن دەگوازێتەوە. ئەو نەک وەکو هاوچەرخەکانی گلەیی لە زمانی کوردی بۆ کەمتوانایی لە دەربڕیندا ناکات، بەڵکو هەر بە کەرەستەکانی ئەو زمانە، ئاستی بیرکردنەوەی چەقبەستوو هەڵدەوەشێنێتەوە و لە ئاستی بەرزی بیرکردنەوەدا زمانی ئێمە بەرەو داهێنان و پڕۆژە دامەزراندنی هزری ئاڕاستە دەکات. ئەو ئاڕاستەکردنە ئافرێنەرانەیە، چونکە وا دەکات لە خاکە وێرانەکانی بیرکردنەوەشماندا، داهێنان توانای خۆ-ڕسکاندنی هەبێت و ببێت بە دەستکەوت بۆ بوونێک، کە هەم بنەڕەتە بۆ هەموو داهێنانەکان، هەمیش لە ڕێگەی داهێنانەکانییەوە دەتوانێت خۆی بناسێت و شاراوەیی و وزەی نهێنیی خۆی بۆ خۆی دەربخات و ئاشکرا بکات.
وەک خۆی پێی گوتم، کە لە زۆر دۆخدا داوای هەڵویست وەرگرتنی لێ دەکرێت و هەندێکیش پێی دەڵێن، کە هەڵوێستی لەبارەی ڕووداوە جیاوازەکانەوە نییە. بەڵام هەر خۆیشی ئەوەی ڕوونکردنەوە و گوتی، کە ئایا ئەوەی دەیکات هەڵوێست نییە و هەڵوێست لەوە زیاتر دەتوانێت چی بێت؟ لە دوای ڕووداوەکانی (حەڤدەی شوبات) کۆڕێکی لە (ماڵی ئارام) بۆ ڕێکخرا، کە تێیدا باسی بوونی ڕەسەن و ناڕەسەنی کرد. هەر لەو کاتە داوای هەڵوێستی لێ کرا. دیارە بەشێکی زۆری ئەوانی تینووی هەڵوێست بوون، بە تەنیا یەک دیوی ڕووکەشی هەڵوێستیان دەبینی. هەڵوێستی ئەو ڕۆشنبیرانە هاوتا و هاوهەڵوێست بوو لەگەڵ هەڵوێستی بزوتنەوە ئیسلامییەکان. هەر دوای ئەو ڕووداوانە بوو، کە من (محەمەد کەمال)م بۆ یەکەم جار لە شاری ڕانیە بینی و لەوێ بوار هەبوو چەند کاتژمێرێک لە یەکێک لە چێشتخانە لاچەپەکانی شار بەسەر ببەین. لەو بارەیەوە، پێی گوتم، کە لە ڕاستیدا ئەو ئامادە نییە فوو لە هەمان ئەو مایکرۆفۆنە بکات، کە ئیسلامییەکان فووی تێ دەکەن. هەڵوێستەکەی بنەڕەتی و دوور بینانە بوو؛ ئێمە لەگەڵ ئیسلامییەکان پرۆژە دادەمەزرێنین بۆ ئەوەی کۆمەڵگەکەی خۆمان بەناوی دیموکراسییەوە ڕادەستی داعش و ئەردۆگانەکان بکەین؟ لانی کەم ئەوە هەمان ئەو هەوڵانەیە، کە ئەو ڕۆشنبیرانە تێی ئاڵاون لەژێر ناوی نەفرەتکردن لە نیشتیمان و کوردبوون و بژی ئازادی و دیموکراسیبوون!
(محەمەد کەمال) ئاستێکی زۆر بنەڕەتی و باڵای هەڵوێست-وەرگرتنی هەڵبژاردووە. بۆ ئەو، هەڵوێست بریتیی نییە لەوەی ئێمە بنچینە سەر شەقامەکان و داوای ڕووخانی حکومەت بەگوێرەی ئاوازی بزوتنەوە و گرووپی دیاریکراو بکەین. لە دوایشدا، هەموو پرۆژەکانمان بدەینە دەست ئەوانی تر، بۆ نموونە ئیسلامییەکان. بۆ ئەو هەڵوێست بریتییە لە جووڵاندنی بیرکردنەوە، لە زەمینە ڕەخساندن بۆ ئەوەی تاک بتوانێت لە دەرەوەی ئەو بەربەستەی ئەوانی تر بەسەریاندا سەپاندووە، خۆی بناسێت و خۆی بدۆزێتەوە. ئەو تاکەی خۆی لە ئەوانی تر جیا دەکاتەوە، دەتوانێت جیاواز بێت و ئەو جیاوازییەش تاک بەرەو داهێنان ئاڕاستە دەکات. ئەو تاکە بە ئاوازی ڕەسەن و داهێنەرانی خۆی نەبێت، بە هیچ ئاوازێکی تر سەما ناکات. لەپێناو پرۆژە داهێنەرەکانی خۆی نەبێت، لەپێناو هیچ پرۆژەیەکی تر بوونی خۆی ئاڕاستەی مردن ناکات. ئەوە واتای وانییە، کە ئەو تاکە ڕەسەنە هاوکار و هاوئاهەنگ نابێت لەگەڵ ئەوانی تر، بەڵکو واتای وایە، کە هەر لە خۆوە و هەر بە تەنیا لەبەر ئەوەی خواستی ئەوانی تر و کەلتوور وا دەخوازێت، پرۆژەکانی خۆی بە دەستەوە نادات. ئەمڕۆ لە کوردستان بانگەشەکان بۆ ئەوەن، کە تاک خۆی بە دەست پرۆژەکانی ئەوانی تر بدات بۆ ئەوەی ماف و ژیانی پارێزراو بێت. چەند بەرەکی و جەمسەری تاکیان نامۆ کردووە. بۆیە بە ئاسانی ئەو تاکانە بەرەو ئامانجی دیاریکراو ئاڕاستە دەکرێن، نەک ئەوەی خۆیان ئامانجی دیاریکراو بۆ خۆیان دابنێن. ئەو تاکەی لە بوونی تێنەگات و ڕەسەنانە نەژیێت، تاکێکە نازانێت ئاسۆی گەشەکردن و خزمەتکردن هەم بە خۆی و هەمیش بە مرۆڤایەتی لە کوێیە. ئەو تەنیا ئەوە دەکات، کە بەسەریدا سەپێندراوە و داوای لێ کراوە، نەک ئەوەی، کە بیرکردنەوەی داهێنەرانەی خۆی داوای لێ دەکات، چونکە ئەو جۆرە بیرکردنەوەیە نائامادەیە و بێ زەمینەیە. هەڵوێستەکانی (محەمەد کەمال) وەک ئاماژەم پێی دا، دروستکردنی ئەو زەمینەیە بۆ ئەوەی بیرکردنەوە توانای خۆ کرانەوە و ناسینی بوونی هەبێت. تەنیا لەو کاتە دایە، کە هەڵوێستی تاک هەڵوێستێکی هاکەزایی و هەڵەشیی نابێت، بەڵکو هەڵوێستێکی ناوەڕۆکدار و پڕ بەرهەم دەبێت و دەتوانێت بەسەر هەلومەرجەکاندا زاڵ بێت. بە هەمان شێوە، ئەوەی ئاشنایەتی لەگەڵ کارە فەلسەفییەکانی ئەودا هەبێت، لەوە تێدەگات، کە ئەو بیریارە هەموو جۆرە ڕەهەندێکی دەستەڵاتخواز ڕەت دەکاتەوە، چونکە ئەو هیچ دەستەڵاتێک لەسەرووی دەستەڵات و هێزی بوون نابینێت.
بەڵام، لە خوێندنەوەی پەرتووک و توێژینەوەکانی بە زمانی ئینگلیزی، ئێمە بۆمان دەردەکەوێت، کە (محەمەد کەمال) شارەزاییەکی زۆر بەرفراوانی لە فەلسەفە و ئاینی ئیسلام و بیریارانی ئیسلامی هەیە. نەک هەر ئەوە، بەڵکو هەوڵی دۆزینەوە بیرە هاوبەشەکانی نەریتی بیرکردنەوە و گیانخوازی لە جیهانی ‘ئیسلامی’ لەگەڵ نەریتی بیرکردنەوەی فەلسەفیانەی خۆرئاوا دەدات. ئەوەیش دەرخستنی ئەو ئاکامایە، کە بیرکردنەوەی فەلسەفەیانە سەر بە هیچ کەلتوور و نەتەوە و کاتێکی دیاریکراوەوە نییە، بەڵکو سەر بە بوون و ئاگامەندییە. بەڵام لە زمانی کوردیدا، هەوڵەکانی ئەو زیاتر گشتگیر و بنەڕەتین. ئەویش وەک ئاماژەم پێی دا، ڕەنگدانەوەی ئەو پڕۆژە سەرتاپاگیریەیە، کە بۆ زمان و بیرکردنەوەی نێوەندی کوردی ئەنجامی داوە و دەدات.
کاتێک لە ماڵەکەی (ئیسبن) دەرچووین، کۆشکی ماڵی پادشای نەرویجی پێشان دام، کە دەکەوێتە بەردەم ماڵەکەی (ئیسبن). پێی گوتم، کە ئەوە ماڵی پاشایە، بەڵام پێناچێت لە ماڵ بێت. بە جۆرێک گوتی، کە هەستم کرد لە وڵاتێکی مۆدێرندا بۆ چاخەکانی پادشایەتی دێرین گەڕاومەتەوە، کە تێیدا پادشاکان دەستەڵاتی ڕەها و ژیانێکی خۆشگوزەرانیان هەبوو. بەڵام هەر خۆی بە گاڵتەوە گوتی، کە پاشا ناتوانێت وەکو ئێمە ئاوا سەربەستانە بەناو خەڵکدا بڕوات، چونکە بەردەوام خەڵک سەرنجی دەخاتە سەر. گاڵتە و قسەی خۆش و زەردەخەنەی بەردەوام بەشێکن لەو. هەر کەسێک لە نزیکەوە بیناسێت، دەزانێت، کە خاوەن ئاشتەواییەکی گەورەیە لەگەڵ بوونی خۆیدا. (محەمەد کەمال) لەو کەسانەیە، کە کەم قسە دەکات و زیاتر تێڕا دەمێنێت و گوێ دەگرێت. هەست دەکەیت هێمنییەکەی ئەو لە هیی ئۆقیانووسێک دەچێت، کە لە قووڵایدا خۆیدا سەنگین و هێمنە، بەڵام لە ڕووکاری دەرەوەیدا بەربەرەکانێ لەگەڵ بەربەست و ئەو کێشانە دەکات، کە سەربەستی لە تاک داگیر دەکەن. دوای ئەوە بۆ قاوەخانەیەک ڕۆیشتین. داوای چایەکی کرد و منیش قاوەیەک. کاتێک چایەکە گەیشت، وەک ئەوەی پێم بڵیت کە تەندروستی و باشیی جەستەی خۆی بەلاوە گرنگە و خۆپارێزی دەکات، پێی گوتم، کە ئەو هەرگیز شەکر ناکاتە ناو چا. بەڵام دواتر داوای پارچە کێکێکی چۆکلاتەی کرد و پێی گوتم کە بەیەکەوە دەیخۆین، کە ئەوەی من بیزانم ئەو شەکرەی دەکرێتە ئەو کێکە چەند ئەوەندە زیاترە لەوەی کە دەکرێتە چا. بۆیە هەستم کرد، کە بەربەست و ڕێنماییە تەندروستییەکان وا لە ئەو ناکەن دەستبەرداری سەربەستییەکەی بێت لە خواردنی ئەو کێکەی حەزی لێیەتی. هەر بەیانییەکەی خاتوو (تابان) ویستی هێلکەوڕۆن بکات. (محەمەد کەمال)، کە هێلکەکانی بینی، بە پێخۆشبوونێکی کەم ناڕازییەوە پێی گوت، “ئەوە چی ئەکەی؟ من هێلکە ناخۆم، خراپە!”. بەڵام (تابان خان) پێی گوت، کە لەناو ڕۆن سووری ناکاتەوە و خوێشی تێ ناکات. بەو پێشنیارە دڵی خۆش بوو و ئەو کەمە ناڕازییەی نەما، بۆیە دوو هێلکەکەی خوارد. لە ڕاستیدا، ڕۆن و خوێیەکە کەمێک لە زیانەکان کەم دەکەنەوە، نەک هەمووی، بەڵام وەکو ئاماژەم پێی دا، (محەمەد کەمال) سەربەستیەکەی خۆی بە دەرچەی جیاواز ڕازی دەکات. ئەوەی زۆر جێگەی سەرنج بوو ئەوەیە، کە زۆر گرنگی بە ڕۆیشتن بە پێ دەدات و لە ژیانی ڕۆژانەیدا چالاک و پڕ بەرهەمە. پێ دەچێت ئەو نەریتەی لە (نیتشە)ەوە وەرگرتبێت. لەپاڵ ڕۆیشتن، زیادەڕۆیی لە خواردن و خواردنەوە و خەو ناکات. شەوانە کاتژمێر دەی شەو دەخەوێت و پێنجی بەیانی بەئاگایە. وەک خۆی پێی گوتم، کە بەشی زۆری نووسراوە فەلسەفییەکانی لە کاتژمێر شەشی بەیانییەوە بۆ نزیکەی کاتژمێر یانزدە و دوانزە نیوەڕۆ دەنووسێت. (کانت) و (نیتشە) هەمان ڕۆتینی رۆژانەیان هەبوو. بەهۆی ئەوەوە، منیش بۆ ماوەی چوار ڕۆژ شەوانە زوو دەخەوتم و بەیانی زوو بە ئاگا بووم. بۆ ماوەی چوار ڕۆژیش دەستبەرداری بەکارهێنانی مۆبایل بووم، چونکە نە ئەو و نە (کەریم مستەفا) مۆبایلیان نییە.
(محەمەد کەمال) بە شێوەیەکی گشتی فەیلەسووفە یاخییەکانی خۆش دەوێت و بە تامەزرۆییەوە باسیان دەکات. بەڵام کاتێک باسەکە پێوەندیی بە (هایدیگەر)ەوە هەیە، تەواو هەست بەوە دەکرێت، کە خۆشەویستییەکی تایبەتی بۆ ئەو فەیلەسووفە هەیە. ئەو خۆشەویستییە لە لایەکەوە وایکردووە گرنگییەکی تایبەت بەو فەیلەسووفە بدات، لە لایەکی تریشەوە جیاوازییەکانی خۆیشی بخاتەڕوو. لە پەرتووکی (هایدیگەر و شۆڕشێکی فەلسەفی)، لە بەشی بابەتی مردن، جگە لەوە شیکارییەکی گرنگ لەبارەی دیدی (هایدیگەر) بۆ مردن دەکات، ڕەخنەش لە بۆچوونەکەی دەگرێت و پێی وایە، کە مردن گونجاندن نییە، وەک ئەوەی (هایدیگەر) پێی لەسەر دادەگرێت، بەڵکو پێشمەرجێکی ئۆنتۆلۆجییە. گونجاندن واتە ئەگەری ڕوودانی هەیە، لە کاتێکدا، بە دیدی ئەو، مردن حەتمییە و ڕوو دەدات. جگە لەوە، (محەمەد کەمال) پەرەی بە چەمکی (داهێنان) داوە. لای (هایدیگەر) داهێنان پێشمەرج نییە بۆ بوون، بەڵام (محەمەد کەمال) پێی وایە، کە داهێنان پێشمەرجە و لە ڕێگەی داهێنانەوە مرۆڤ ناوەڕۆک بە بوونی دەبەخشێت. ئەوە تەنیا دوو نموونەیە، کە فەلسەفە لای (محەمەد کەمال) لەو شوێنە ناوەستێت، کە فەیلەسووفان بۆچوونیان چییە، بەڵکو بۆچوونەکان دەخاتە ژێر ڕۆشنایی لێکۆڵینەوە و لێکدانەوە، تەنانەت ڕەتدانەوەیش. لە پەرتووکی (نیتشە و پاش تازەگەری)، پێداگرییەکەی (نیتشە) لەسەر چەمکی (گەڕانەوەی هەمیشەیی) ڕەت دەکاتەوە و ڕوبەڕوی رەخنەی لۆگیکی دەکاتەوە لەبەر ئەوەی لەگەڵ پەرەسەندنی بەردەوام ناکۆکە، تەنانەت پێی وایە، کە (نیتشە) ناپێویستانە ئەو چەمکە میتۆلۆجییەی هێناوەتە ناو فەلسەفەکەی.
(محەمەد کەمال) یەکێکە لەو فەلسەفەکارانەی، کە (نیتشە) بە (فەیلەسووفانی ئایندە) ناویان دەبات. لە دیدی (نیتشە) فەیلەسووف یان فەلسەفەکاری ئایندە هێزی شکاندنی بەهاکانی هەیە و لە سەرووی ئەوەیش، توانای داهێنانی بەهای نوێی هەیە. ئەو بەها نوێیانە ئەو فەلسەفەکارە دایان دەنێت، لەسەرووی هاوکێشەی چاکە و خراپەن.5 هەوڵە هەرە بنەڕەتەکانی (د. محەمەد کەمال) لە پاش تێکشکاندنی دۆگما و بەها چەقبەستووەکان، سەربەستبوونی تاکە بۆ دامەزراندنی پڕۆژەی داهێنەرانەی خۆی، پڕۆژەیەک، کە لە بیرکردنەوەی ئازادانەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەو بیرکردنەوەیە بە هاوکێشەی چاکە و خراپە ڕاڤە ناکرێت، چونکە لەو سەرووی چاکە و خراپە خۆیەتی، لە سەرووی هەموو ئەو دۆگمانەیەکە، کە تاک ناچار دەکەن دەستبەرداری ئازادییەکەی خۆی بێت.
بە تێكڕای هەموو ئەمانەشەوە، نەکردەیە چوارچێوە بۆ هەوڵ و بیرکردنەوەی (محەمەد کەمال) دابنێین. هەر وەکو چۆن خۆی لەپێناو زانین هیچ سنوورێکی زەمینی و ئاسمانی نەناسیوە، لەپێناو بیرکردنەوەی قووڵی فەلسەفیانە بەربەستەکانی تێکشکاندووە و لەپێناو دامەزراندنی زمانی فەلسەفەی ئێمە نرخی بۆ بیانووەکان دانەناوە، ئاواش بیرکردنەوەی ئەو سنوور-نەناس و بەربەست-نەناس و بیانوو-نەناسە. هێزی بیرکردنەوەی ئەو لە ئاتمۆسفێری بیرکردنەوەی ئێمەدا ئامادەییەکی ناوەڕۆکداری هەیە و بووەتە بنەڕەت و دامەزراوەی هزری بۆ سازکردنی زەمینە بۆ جۆرە بیرکردنەوەیەک، کە توانای تێپەڕاندنی هەیە و هێزی تێکشکاندنی دۆگما و بەها چەقبەستووەکانی لە خۆیدا هەڵگرتووە.
من پێزانینێکی زۆرم بۆ هەوڵەکانی (د. محەمەد کەمال) هەیە و پێم وایە، کە کارئاسانی گەورەی بۆ نێوەندی ڕۆشنبیری کوردی کردووە بۆ ئەوەی توانای تێپەڕاندنی زمانی باو و بازاڕیان هەبێت و لە ئاستی باڵاتری بیرکردنەوە هەوڵی داهێنان و خزمەتکردن بە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی بدەن. هاوکات، هزرە جیاوازەکانی خزمەتێکی بێپایانن بە ئازادیی تاک و خۆ داماڵینی تاک لەو کێشە و بەربەستانەی، کە ڕێگرن لە گەشەکردن و داهێنانەکانی. خوێندنەوەی بەرهەمەکانی (محەمەد کەمال) هێزی ئەوەمان پێ دەبەخشن، کە لە لایەکەوە لە دەرەوەی وەهمەکان ڕاستەقینەی بوون و هەلومەرجەکانمان ببینین و لە لایەکەی ترەوە جەنگاوەرانە تێبکۆشین و ئاڵای نەمریی خۆمان لەسەر خاکی جیهاندا بچەقێنین.
——————————————————–

پەراوێزەکان
لەبارەی ژیاننامەی د. محەمەد کەمال سوودم لە قسەکانی خۆی ئەو بەسەرهاتانەی بۆی باس کردووم لەگەڵ ماڵپەڕی (بوونگەرایی) بینیووە.

د. محەمەد کەمال،”ئۆنتۆلۆجی بنەڕەتی و بوونی مرۆڤ”. لە بڵاوکراوەکانی سپیرێز. ساڵی 2007
2Interview with Martin Heidegger. (1966). Only a God Can Save Us. The Spiegel Interview
Available at: http://www.ditext.com/heidegger/interview.html [Accessed 30 Sep. 2018]
3د. محەمەد کەمال، “هایدیگەر و شۆڕشێکی فەلسەفی”. لە بڵاوکراوەکانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، 2007.. ل. 121
4د. محەمەد کەمال، “نیتشە و پاش تازەگەری. لە بڵاوکراوەکانی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، ل. 111-114
http://www.bungeraiy.net/Kurdi/kteeb/Kteeb_PDF/Nietzsche.pdf
5 Nietzsche, Friedrich, Beyond Good and Evil. Translated by R. J. Hollingdale. Penguin Books 1990. P. 71-73

ئەوەی کە لە ئەمەریکا ڕوودەدات نە ڕوداوێکی سەرسوڕهێنەرە و نە تازەیە و نە کۆتایی ئەم جۆرە کاردانەوەیەی خەڵکیشە. حکومەتە یەك بەدوایەکەکانی ئەمریکا ناتوانن نە فێری وانە وەرگرتن لە ناڕەزاییەکانی پێشتری خەڵکەکەی ببن, نە دەشتوانن دەسگەی دەوڵەت لە پرسی رایسیزم و فاشیزم و نایەکسانی و بەتاڵەیی خەڵکەکەی و زوڵموزۆری پۆلیس و نادادپەروەریی کۆمەڵایەتیی،پاکبکەنەوە.
ئەمەی کە ڕوودەدات لە ماوەی 50 تا 60 ساڵەی ڕابوردووە چەند جارێکی دیکەش ڕوویداوە ، چەندجارێکیش لە لایەن دەوڵەتەوە بەڵێنی درۆ بە خەڵکی دراوە ، کە گوایە جارێکی تر ئەمە ڕووناداتەوە چارەسەری بنەبڕیی، بۆ دادەنێن.
بێ گومان قسە و درۆی سیاسیی هەرگیز بروای نابێت پیبکرێت ئەمە چ جای ئەوەی کە ئەوان باس لە گۆڕانی ڕیشەیی ناکەن کە زەمینەسازیی ئەو ڕوداوانەیە. ئەوان دەیانەوێت ئەوە بە خەڵکی بگەیەنن ئەمانەی کە ڕوودەدات کاری مرۆڤێکی، دەستەیەکی، بەڕیوەبەرێکی ، فرماندەرێکی خراپە، نەك دەوڵەت و حکومەتەکەی و دەستورەکەی.
زیاتر لە شەش شەوە خۆپیشاندان و ناڕەزاییەکانی خەڵکیی لە ئەمەریکا لە زیاتر لە 15 دەڤەریدا / هەرێمیدا بەردەوامە. لە ئەمڕۆوە لە چەندەها شاردا هێزی تایبەتی و سەربازیان هێناوەتە سەر شەقامەکان بۆ سەرکوتکردن و دامرکاندنەوەی خۆپیشاندەران. ترامپ پەیتا پەیتا هەڕەشە دەکات و خۆپیشاندەران بە ” ئاژاوەچی و بەڵتەچی و تێکدەر و ئەنارکیست ” ناو دەبات . بی گومان پەیامەکانی نەك هەر ناتوانێت بچوکترین کارایی ئاشتەوایی بگەیەنێت ، بەڵکو خەڵکی زیاتر ڕکئەستورتر و تووڕەتر لە دەوڵەت و حکومەت دەکات. هەر لەبەر ئەمەش ژمارەی خۆپیشاندەران و بەیەکادانەکان لەگەڵ پۆلیس-دا لە زیادبووندان، ئەمەش بووەتە هۆی برینداربوونی ژمارەیەکی زۆر لە هەردوو لاو دەسگیرکردنی زیاتر لە 4500 گەرچی گرانە کە ژمارەیەکی تەواو ڕاستت دەستبکەویت بە هۆی ئەوەی کە کە لە چەندەها شاری گەورەدا خۆپیشاندانەکان بەردەوامە.
ئایا کوشتنی تاکە کەسێك ئەوە دەهێنێت؟
ئەوەی کە لە ئەمەریکا روودەدات لەسەر پرسی کوژرانی تاکە کەسێك نییە. پرسەکە زۆر زۆر لەوە گەورەترە. خەڵكانی ڕەشپێست و ئیتنیکییەکان ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتوانی ئەوێ پێکدەهێنن، ئەمەریکای ئێستا بە هاوکاری و کاری وزە پڕوکێنی باوك و دایك باپیران و نەنك و و باپیرە گەوەرە و دایەگەورەی ئەمان دروست بووە. لەگەڵ ئەوەشدا پشکی زۆری بێ کاریی ، بێ خانووبەرە، هەڵوەشاندنەوەی خێزان ، قەرەباڵخی نێو بەندیخانەکان، بەکارهێنەرانی مادە هۆشبەرەکان، نەبووەکان، هەڵواردن و بەکارهێنانی ئاڕاستە و مەیلی ڕایسسیتانە بەرانبەریان….. بەر ئەمان دەکەوێت.
هەموو ئەمانەیە کە خەڵکی خستۆتە سەر شەقامەکان و توندووتیژی بەکاردەهێنن و بێ متمانە ببن بەرانبەر نەك هەر پۆلیس بەڵکو سەرۆکی شارەوانیەکان و هەموو بەرپرسێك تا دەگاتە سەرۆکی دەوڵەت.
خەڵکانێک کە ئەم هەموو ماوە دوورودرێژە زوڵموزۆریان لێدەکرێت ڕووبەرووی ئەوانەی سەرەوە دەبنەوە کە ناوم هێنان، و بەڵێنی درۆیان پیدەدرێت و گوێیان لێ ناگیرێت و قسەیان ناڕوات ، ئیتر جگە لە توندوتیژی دەکرێت چ ڕێگایەکی دیکە بگرنەبەر تاکو وەکو هاووڵاتییەکی سپیی ئەمەریکی تەماشایان بکرێت؟ داخوازییەکانی ئەمان نە گۆڕینی سیستەم بووە و نە گۆڕینی حکومەت ، بەڵکو باشکردنی ژیانیان بووە لە هەموو بوارەکاندا، داخوازییەك بووە کە هەر هیچ نەبێت وەکو هاووڵاتیەکی سپی پێست تەماشایان بکرێت .
کە ئەمانە هیچی نەکرێت ، هەڵبژاران هیچ نەگۆڕێت ، کەڵەکەی زیاتری سەرمایە و بوونە بەهێزترین و دەوڵەمەندترین وڵاتی چیهانی ، خێرێکی بۆ ئەمان تیادا نەبێت .. ئایە بێ لە گرتنەبەری توندوتیژی تاکو ئاوڕیان لێبدرێتەوە لای ئەوان، ڕیگا چارەیەکی دیکە هەیە؟
ئەم هاوپشتیی و خەمخۆرییە بۆچی بۆ کورد ناکرێت، ئەی کورد مرۆڤ نییە؟
دوێنێ ڕۆژی یەکشەمە، 31/05 ، لە هەندێك وڵاتی وەکو بریتانیا ، ئەڵمانیا ، دانیمارك خەڵکێکی زۆر هاتنە سەر شەقام و بەردەم سەفارەتی ئەمەریکی بۆ دەربڕینی ناڕەزایی و توڕەیی خۆیان بەرانبەر بە دەوڵەتی ئەمریکی.
بۆچی بۆ کورد ناکرێت ؟
دەبیت لە یەك شت تێبگەین ئەویش زۆر جار کە خەڵکی دێتە سەر شەقام پەیوەندی بە ڕەوایی و ناڕەوایی پرسسەکەوە نییە [ دیارە پرسی ڕەشپێستەکانی ئەمریکا پرسێکی یەکجار رەوایە ] بەڵکو زۆر جار میدیا ڕۆڵی سەرەکی دەبینێت و دەیانجوڵێنێت.
هەر میدیایە ڕووداوەکان بە باش و خراپ بڵاو دەکاتەوە ، هەر میدیایە کە رەوایەتی ناڕەوایەتیی بە کەیسەکان دەدات. میدیاش میدیای ڕژیمە و ئیدی لە ئەمەریکا یا ئەوروپا ، هەر وڵاتێکی دیکە بێت هەتا بە وڵاتانی عەرەبیشەوە، کە زیاتر پشگیریی جۆرە پرسێك دەکەن کە لە بەرژەوەندی دەوڵەتەکان و سیستەمەکە بێت.
دەوڵەتی تورکیا کە ئەو پەڕی دووژمنایەتی کوردانی هەموو بەشەکانی کوردستان دەکات و هاوکات خۆشی ئەندامی ناتۆیە و دۆستی دەوڵەتانە ، لەم لاشەوە پەکەکە و یەپەگە و یەپەژە بە هێز و زەبری میدیا کراونەتە تیرۆریست، حکومەتی تورکیش بە دیمۆکراتیی ، ناکرێت لێرەدا میدیا پرسی کورد یاخود ئەو هەمو کارەساتەی کە بەسەر کوردستانەکانا هاتووە بە ڕەوا نیشان بدات و بە سۆزەوە باسی بکات. هەر لەبەر ئەمە، یا هەر باسی ناکات و دەیشارێتەوە ، یاخود زۆر بە کەمی ، یا کە باسی دەکات دەیشێوێنێت. لەبەر ئەم هۆکارە پرسی ئێمەی کورد کش و ماتە ، هەر ئەمەشە کە لە ئەوروپادا ئەم جۆرە خۆپیشاندانانە بۆ ئێمە ناکرێت.
با ئەوەش بڵیم کە ئێمە خۆشمان لە ئەوروپا و وڵاتانی دەرەوە نەك هەر پشتگیری خەڵکی وڵاتەکانی کە لێی دەژین لەو کێشانەی کە هەیە و بەشی زۆریشی خۆمان دەگرێتەوە، بەڵکو پشتگیری پرسەکەی خۆشمان ناکەین.
ئەمەی کە لە ئەمەریکا ڕوودەدات و میدیای ئەوروپی زۆر بە گەرمی باسی دەکەن و پیشانی دەدەن ، ئەمانە بە پلانە چونکە سەرمایەدارانی ئەوروپا و وڵاتانی دیکە دەیانەویت ترامپ ئاوا تڕۆ بیت گەر لە ێستادا دەست لەکار نەکێشێتەوە دڵنیایی ئەوە بکەن کە لە مانگی نۆڤەمبەردا هەڵنەبژێرریتەوە . ئەمان دەزانن ترامپ بەو سیاسەتانەی کە بەڕێیدەکات زەربەیەکی گەورە لە سەرمایەداران و سیستەمەکە دەدات وەکو ئەمەی کە ئێستا ڕوودەدات لە ئەمەریکا.
ئەمەریکا بەرەو کوێ؟
وەکو وتم ئەمەی کە روودەدات نە جاری یەکەمە و نە دواجاریش دەبیت، هاوکاتیش ئەم خەڵکە نە ڕوخانی دەولەتی دەوێت و نە تێشکانی سیستەمەکە. لە بە ئومێدترین حاڵەتدا لابردنی ترامپە ، کە ئەمەش کەمتر چاوەڕواندەکریت.
ئەمەریکا و سیستەمەکەی بەمە ناڕوخیت، ڕەنگە دەمووجاوەکان بگۆڕێن بەڵام خودی سیستەمەکە هەر لەوێ دەمێنتەوە. سستەمی سەرمایەداریی کە ئەمەریکا لە سەری سەری هەڕمەکەیدایە پێکهاتەیەکی هەرەمیی ئابووری و سیاسی و کوڵتوری و فەرهەنگی و پەروەدەیی و بازاڕییە [ مارکێت] . بەشە سیاسییەکەی کە حکومەتە و خەڵکی دەیەوێت بیرۆخێت ، هەرە بەشە لاوازەکەی سەرمایەدارییە ، بۆیە بە ڕوخانی حکومەتێك هیچ لە مەسەلەکە ناگۆڕێت، چونکە قەوارە ئابورییەکە و ئەوانەی دیکەی کە ناوم هێنان ساخ و سەلامەتن، هەیکەلەکە وەکو خۆی ماوەتەوە تەنها ڕیزێك دوو ڕیزی لێڕوخاوە ، دروستکردنەوە ئەوەش ئاسانە .
خەڵکی گەر خۆی ڕێکنەخات لە ڕێکخراوە جەماوەرییە ئاسۆییەکانا، گروپە ئاسۆییە ڕادیکالەکان لەسەرکار و لە گەڕەک و لە شەقامەکان و لە زانگۆکاناو هەوڵی گۆڕینی بنەرەتی لە بنەوەی کۆمەڵ و بە پەلکێشان بۆئەو لایەنانەی کەو وتم ، گەر ئەمانە نەکرێت گۆرانکاری بنەڕەتی بەدیناهێنرێت.
لەگەڵ وتنی ئەوانەشدا ، مانای ئەوە نییە کە دەبیت ناڕەزایی خەڵکی لە پێناوی داخوازییە ڕەواکانیانا ڕەتبکرێنەوە، بە پێچەوانەوە هاوکاری و هاوپشتی و کۆمەكپێکردنیان کار و ئەرکی هەموو کەسێکی چەپ و سۆشیالیست وکۆمۆنیست و نقابیی و ئەنارکیستەکانە.
من دڵنیام ئەو خۆپیشاندانانە کە ڕوودەدات زۆر شت دەگۆڕێت نەك هەر بە فشاری خۆپیشاندەران، بەڵکو بە فشاری بزنس و بریتانیاش بۆیە هەندێك شت کە ڕوویانداوە تا ئێستا ، رەنگە جارێکی دیکە روونەدەنەوە. ئەم خۆپیشاندانانە ، دەرسی خۆی نەك هەر بە دەوڵەتی ئەمەریکا دەدا، بەڵکو بە بریتانیا و وڵاتانی دیکەش. پێیان دەڵێت چی تر ژیان ئاوا ناڕوات و خەڵکی گۆرانکاری لە زۆر بواری ژیانیا دەوێت.

Zaherbaher.com
زاهیر باهیر
01/06/2020

لە ناوجەرگەی شاری (ئەنقه‌ره‌) ی پایتەختی تورکیای رەگەزپەرست و تیرۆریستدا، بە شێوەیەکی دڕندانە و نامەردانە، تورکە رەگەزپەرست و توندڕەوەکان، نازییە تازەکانی تورکیا، لاوێکی کوردمان، پەپوولەیەکی بێوەی و بێتاوانی کوردمان، تیرۆر دەکەن.
هەفتەی رابردوو ئەردۆگانی کوردکوژ، شەرمەزاری تاوانی کوشتنی (جـۆرج فلۆیـد)ی ئەمریکی کرد و وتی ئەمریکا رەگەزپەرست و فاشستە. ئێمە داکۆکی لە ئەمریکا ناکەین بەڵام وا دیارە کە ئەردۆگانی سەد روو، کورد وتەنی (پووشێک لە ناو چاوی خەڵکیدا دەبینێ.. بەڵام راژەیەک لە ناو چاوی خۆیدا نابینێ).
لە کاتژمێری دە و نیوی ئێوارەی رۆژی یەک شەمە، لە شاری ئەنقەرە لە گەڕەکی (ئەلیسانکات) لاوێکی کوردمان کە ناوی (بارش جاكان)ە و ته‌مه‌نی(٢٠) ساڵە، لە شاری (ئاگری) لە باکووری کوردستان لە دایکبووە. باریان کردووە بۆ ئەنقەرە. بارش جاکان لەگەڵ ئامۆزایەکی و چەند هاوڕێیەکیدا، لە ناو پارکێکی نزیکی ماڵی خۆیان، بە موبایلەکەی گوێ لە گۆرانی کوردی دەگرێت. سێ تۆرانیی رەگەزپەرست و توندڕەو کە گوێیان لە گۆرانی کوردی دەبێت، بە رقی رەشی رەگەزپەرستی و هەستێکی تۆرانییەوە، کەر هەر لە منداڵییانەوە بەم ئایدۆلۆژییە رەگەزپەرستی و بۆگەنە گۆش و پەروەردە کراون، کە رقیان لە نەتەوەی کورد و لە هەموو شتێکی کورد بێتەوە، ئەو سێ تورکە لەسەر ئەو گۆرانییە کوردییە، بە چەقۆوە پەلاماری بارش جاکانیان دا و بەر چەقۆیان دا و چەقۆیەکیان لەسەر دڵی دا، هەر لەو شوێنەدا بارش گیانی لەدەست دا. ئەو سێ بکوژەش (خەڵکی یوزگات و کیرکەڵا و تۆکات) ن. لە لایەن پۆلیسەوە گیران.
ئامۆزایەکی بارش کە لەو کاتە و لەو شوێنەدا لەگەڵیدا بوو بۆ هەواڵنێری(میزوپۆتامیا) ی گیڕایەوە و وتی:”لە کاتی گوێگرتنی لە گۆرانی کوردی، سی کەس بە چەقۆوە هێڕشیان کردە سەر ئامۆزاکەم و بە چەقۆ لەسەر دڵیان دا” جەختیشی لەسەر ئەوە کردەوە، کە رەگەزپەرستی پاڵی پێوەنانن کە ئەم تاوانە بکەن” ئەوان بە تاوانی نازانن. هەر لەو لێدوانە رۆژنامەییەیدا، وتیشی:” ئەمە یەکەمین جار نییە کە لە لایەن توندڕەوانی تورکەوە رووبەڕووی هێڕش ببینەوە لە کاتی گوێگرتنمان لە گۆرانی بە زمانی دایکمان” بەڵام لە دوای وەرگرتنەوەی تەرمەکەی بارش جاکان لە نەخۆشخانە. پۆلیس و میتی تورکی هەڕەشەیان لە ئامۆزاکەی و باوکی بارش کرد، کە نابێت بڵێن کە بەهۆی گوێگرتن لە گۆرانی کوردی ئەو سێ کەسە بارشیان کوشت، بەڵکو بڵین بانگ دەدرا و ئەویش دەنگی گۆرانییەکەی بەرز بوو، بۆیە کوشتیان. هەڕەشەکەی پۆلیسی تورکیا لە ئامۆزاکەی لە باوکی بارش، دەقی هەمان سیناريۆیە کە دوێنێ والی ئەنقەرە بەیاننامەیەکی لەسەر ئەم رووداوە دەرکرد و تێیدا وتوویەتی:”کوشتنی بارش بە هۆی ئەوەوە نەبووە کە گوێی لە گۆرانی کوردی گرتووە.. بەڵکو لەبەر ئەوەی لە کاتی بانگ داندا دەنگی گۆرانییەکەی بەرز بووە بۆیە کوشتوویانە” منداڵێکی ناو لانکیش پێکەنینی بەم درۆ و سیناریۆ و قسە پڕوپوچ و بێ مانایە دێت. چونکە کاتی کوشتنی بارش کاتی بانگ دان نەبوو.. گوایە تورکیا هێندە ئیسلام و خواپەرستن. بۆ کەس هەیە لەوانەی کە تورکیای بینیبێت ئەوە نەزانێ کە لە نزیک یا بەرانبەری هەر مزگەوتێک لە شاری ئەستەمبوڵ و ئەنقەرەدا، شوێنێکی ئاشکرای لەشفرۆشی و مەیخانەیەک یا دیسکۆیەک یا قومارخانەیەک هەیە.. ئەوان دەیانەوێت لەژێر پەردەی ئایندا، رەگەزپەرستی و تیرۆریستی ئەنجام بدەن و خۆڵ لە چاوی خەڵکی ساویلکە بکەن.
بۆیە لەژێر هەڕەشە و ترسدا، ئامۆزاکەی و باوکی بارش قسەکانیان بۆ رۆژنامەکانی تورکیا گۆڕی. ئامۆزاکەی وتی:” نازانم من لەوێ نەبووم” باوکیشی وتی:” کوشتنی کوڕەکەم پەیوەندی بە گۆرانی کوردییەوە نییە” هەر بەپێی داوای رۆژنامەکانی تورکیا و بە ئامادەبوونی پۆلیس و چاوزەقکردنەوەیان لێیان، وەکو لە سایتی (میدیا سكوپ) ی تورکیدا بڵاوکراوەتەوە، هەواڵنێرەکانی ئەنادۆڵی سەر بە حکومەتیش بڵاویان کردۆتەوە، باوکی بارش وتی:”هێڕشبەران کوڕەکەمیان ئاگادارکردەوە کە بە دەنگێکی بەرز گۆێ لە گۆرانی نەگرێ لە کاتی بانگ دا. لە دوای مشتومڕێک بە چەقۆ کوشتیان” وەکو وتمان ئەم قسەیە گۆڕینەی باوکی بارش دەقی سیناریۆی بەیاننامەکەی والی ئەنقەرەیە. تورکیا لە داڕشتنی سیناریۆی تومەتبارکردن و درۆ و بوختان هەڵبەستن بۆ کورد، زۆر شارەزان و یەکەمینن.
ئەم تاوانە رەگەزپەرستییەی تورکیا لە تاوانی تیرۆرکردنی (جۆرج فلۆید) ی ئەمریکی کەمتر نییە.. کە خەڵکی عەرشی دۆناڵد ترامپیان هێناوەتە لەرزین و نۆ رۆژە و تا ئەمڕۆش نەیتوانیوە کە ئاگری تووڕەیی و ناڕەزایی و پرۆتیستۆکردنی کوشتنی فلۆید، ئاگرەکە دابمرکێنت.. گەر کورد لە تورکیادا خۆپێشاندانی ناڕەزایی وا بکات.. بێگومان بە گوللـەباران و کوشتن تورکیای رەگەزپەرستر وەڵامی برایانی کوردمان دەداتەوە. رۆژی چەند جۆرج فلۆیدێ کورد تیرۆر دەکەن.. کەچی یەک دەوڵەتیش نییە کە تورکیا پرۆتیستۆ و شەرمەزار بکات. نەک هەر گۆرانی کوردی، بەڵکو تورکیای رەگەزپەرست و فاشست، کوردبوونیشمان بە تاوان دەزانێ.
پارتی دیموکراتی گەلان لە تورکیا، لە بەیاننامەیەکیاندا، پرۆتیستۆی تیرۆرکردنی بارش جاکانیان کرد و جەختیان لەسەر ئەوە کردەوە، کە کوشتنی بارش جاکان، بە پاڵنەری رەگەزپەرستی کوژراوە، چونکە گوێی لە گۆرانی کوردی دەگرت. ئەوەشیان وت:” ئەو ئەقڵییەتی بارشی کوشت، هەر هەمان ئەقلییەتە کە خوێندنگا کوردییەکانی داخست و نووسراوە هەڵواسراوە کوردییەکانی داگرت”
کوشتنی بارشی بێتاوان لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و لە لایەن پەرلەمانتارانی (هه‌ده‌په‌) و چەندین نووسەر و رۆژنامەنووس و کەسایەتییەوە، تووڕەیی و ناڕەزایی لێکەوتەوە و بە توندی شەرمەزار و پرۆتیستۆی ئەم تاوانە رەگەزپەرستییە قێزەوەنەیان کرد.
پەرلەمانتاری ئەرمەنی (گارو بایلان) سەر بە پارتی دیموکراتی گەلان، تورکیای لە کوشتنی بارش بەرپرسکرد. بایلان لە پەیجی تایبەتی خۆیدا لە تۆڕی (توێته‌ر) دا، دەڵێ: “کەشوهەوای دوژمنایەتی ژیانی یەکێکی تری لە دەست دا” وتیشی:”حکومەت بەرپرسە لە هاندانی سیاسەتی رقلـێبوونەوە”
سەرۆکی بلۆکی پەرلەمانی (هه‌ده‌په‌) خاتوو (میرال دانیش بێشتاش) یش هەر لە بارەی تیرۆرکردنی بارشەوە وتی:”ئەوانەی کە ئەم هێڕشەیان ئەنجام دا ناسراون.. ئەمانە کە تۆی رق وکینە و دوژمنایەتی دەخەنە نێوان خەڵکییەوە و رێگریش لە وتاری ئاشتی دەکەن”
نووسەر و رۆژنامەنووسی ناسراوی گەلەکەشمان، کاک (بەکر شوانی) لە هەژمارەی خۆیدا لە تۆڕی (فەیسبووک) دا، نووسیوێتی:”بارش جاکان بە هۆی گوێگرتنی لەم گۆرانییەی موراد دەمیر و ئەردەم ئاڵتنێس) کوژراوە.. شوانی نووسیوێتیش:”لە موسا عەنتەرەوە بۆ باریش جاکان (٨٠) ساڵ لەمەوەبەر (موسا عەنتەر) بە تاوانی فیکەلێدان بە کوردی، پەلکێشی پۆلیسخانە دەکرێت. دواجاریش لە ساڵی (١٩٩٢) دا، لەسەر داکۆکیکردنی لە مافەکانی کورد، لە تەمەنی (٧٢) ساڵیدا تیرۆریان کرد.
شوانی ئەوەش دەڵێ:” بارش جاکان، کام گۆرانی تۆی کوشت؟ بڵێ، با هەموومان گوێی لێبگرین”
پەرلەمانتاری کورد، لە پارتی (هەدەپە) خاتوو (رەمزیە تۆسۆن) لە هەژماری خۆی لە توێتەردا، وتی:”هەندێ خەڵکی دژی هەموو شتێکی کوردن.. ئەم دوژمنایەتییە کۆتایی بە تۆی فاشستی دەهێنێت” مەبەستی لە ئەردۆگانی فاشستییە.
پەرلەمانتارێکی تری کوردمان لە پارتی (هەدەپە) کە ناوی (حوسێن کازم) ە، قسەکانی ئاراستەی وەزیری ناوخۆی تورکیا (سلێمان سۆیلو) دەکات و لێی دەپرسێت:” سلێمان سۆیلو.. ئایا تۆ ئێستا شادی؟” ئەو سێ کەسە تورکە رەگەزپەرست و توندڕەوانەش، کە بارش جاکانی کوردیان کوشت، سەر بە رێکخراوی”گورگە بۆرەکان ن.
کێن رێکخراوی”گورگە بۆرەکان”؟ رێکخراوێکی تۆرانی رەگەزپەرستی توندڕەون. بە رێکخراوی(ئوجاکلاری) یش ناودەبرێ. رێکخراوی گورگە بۆرەکان، باڵی چەکداری نافەرمی پارتئ “بزووتنەوەی نەتەوەیی” ی راستڕەون، کە پارتێکی رەگەزپەرستە، سەرۆکەکەی گەورە رەگەزپەرست (دەوڵەت باخچەلی) یە، کە تا سەر ئێسقان رقی لە کوردە و دوژمنایەتی کورد دەکات. هەر بەم مەرجەش لەگەڵ پارتەکەی ئەردۆگان دا، (پارتی ناداد و ناگه‌شه‌كردن) رێکەوت، کە بە ئەوپەڕی توندی و توانایانەوە دژی کورد بوەستنەوە و کوردکوژی بکەن.
رێکخراوی گۆرگە بۆرەکان، لە ساڵانی شەستەکاندا دایان مەزراندا.. کۆمەڵێک تۆرانی رەگەزپەرست و توندڕەو و فاشت و بکوژ و مافیای لەخۆگرتووە. کە نەتەوەی تورک بە شایەنترین و باڵاترینی نەتەوەکانی جیهان دەزانن. دوژمنایەتی سەرسەختی هەموو ئەو نەتەوانەن دەکەن کە لە تورکیا دەژین، وەکو: کورد و یۆنانی و ئەرمەنی، بە تایبەتیشی سەرسەختانە دوژمنایەتی کورد دەکەن. ئەم رێکخراوە رەگەزپەرستییە تا ئێستا بە دەیان تاوانی کۆمەڵکوژی و تیرۆرکردنی کەسایەتی کورد و تەقینەوەیان لە گردبوونەوەکانی کورد و لە شارەکانی باکووری کوردستان دا ئەنجام داون.
ئەم رێکخراوە “گورگە بۆرەکان” کوشتاری ساڵی (١٩٧٧) یان لە سەنتەری (ته‌قسیم) له‌ ئەستەمبوڵ ئەنجامدان کە (١٢٦) کەس بوونە قوربانی و ژمارەیەک کوردیان تێدابوو.
لە ساڵی (١٩٧٨) یش، لە شاری (مه‌رعش)ی باکووری کوردستان دا (١٠٠) کوردی عەلەوی یان کوشت.. مەلا رەگەزپەرستەکانی بە ناوە رابەری موسڵمانەکانی تورکیان ئەو فەتوایەشیان دەرکرد “ئەوەی کوردێکی عەلەوی بکوژێت، وەکو ئەوە وایە کە پێنج حەجی کردووبێت” هەر ئەم رێکخراوە لە پاریس لە فەرەنسا لە (٩/ ئوکتۆبەر/٢٠١٣) سێ ژنە تێکۆشەر و سیاسەتمەدار و چالاکوانی کوردیان تیرۆرکرد کە ئەم شەهیدانەن: (سەکینە جانسز (سارا)، ڤیدان دۆغان (رۆژین)، لەیلا شایلەمز (روناهی) ن.
رێکخراوی گورگە بۆرەکان، لە ناو سۆپا و پۆلیس و میتی تورکیادا رەگیان داکوتیوە.
شان بە شانی سوپا و پۆلیس دا، بەدەیان کاری تیرۆریستی و دەسترێژیان لە ئامەد و جەزیرە و شەڕناخ و شارەکانی تری باکووری کوردستان دا، ئەنجام داون.
هەر ئەم گورگە بۆرانە هەوڵی کوشتنی پاپا (یۆحەنا پۆڵسی دووەم) یان دا.
تورکیا هەر لە باکووری کوردستان دا دژایەتی رۆشنبیری و زمان و هونەری کوردیمان ناکات، بە ڵکو لە هەر وڵات و شوێنێک بۆیان بکرێت، دژایەتی کورد و زمانی کوردی و کولتووری کوردیمان دەکەن.
زانکۆیەکی یابانی لە (تۆکیۆ)ی پایتەخت دا، لە مانگی (ئەپریل/٢٠١٩) دا، کۆرسێکی بۆ فێربوونی زمانی کوردی کردەوە، لە یەکەمین کۆرسدا، کە هەفتەی رابردوو، کۆتایی هات. (٤٠) خوێندکاری یابانی ی بەشداربوو، زۆر بە سەرکەوتووی کۆرسەکەیان تەواوکرد و فێری قسەکردن و نووسینی لاتینی کوردی بوون. تەنانەت خوێندکارێکیان کەناوی (جابۆن ئه‌ریكا) وتی:”ئەدەبی کوردیم زۆر خۆشدەوێ.. من هۆنراوەکانی سەلیم تیمۆ وەردەگێڕمە سەر زمانی یابانی” بە بۆنەی پێدانی بڕوانامەی زمانی کوردی بەو چل بەشداربووە، زانگۆ یابانییەکە ئاهەنگێکی شایستەی سازکرد، و پیرۆزبایی لێکرن. کە کەسوکاریشیان بۆ ئەو ئاهانگی دەرچوونیان بانکرابوون.
ماوەی نێوان تورکیا و یابان چەند هەزار کیلۆمەترێکە، لەو دوورە بە کردنەوەی ئەو کورسەی زمانی کوردی لە یابان، تورکیا گڕی گرت و بە رقێکی رەشی نوێ ئاوس بوو. وەکو رۆژنامەکانی یابان بڵاویان کردەوە، وەزیری دەرەوەی تورکیا داوای لە یابان کرد کە کۆتایی بە کردنەوەی کۆرسی زمانی کوردی بهێنن. بەڵام بە پێچەوانەی داواکەی تورکیا، ئەو زانکۆیە بەم نزیکانە کۆرسی دووەم بۆ فێربوونی زمانی کوردی دەکاتەوە.
بەپێی قسەکانی (ڤاکاس تشۆلاک) ئەندامی دەستەی وانەوتنەوەی بەشی کوردی لە زانکۆی تۆکیۆ. پێی وایە کە لە ئەمساڵدا ژمارەی خوێندکارە یابانییەکان بۆ فێربوونی زمانی کوردی زیاتربن.
دوو شەمە (١/ یوونی/٢٠٢٠) تەرمی کاکە (بارش جاکان) لە ئەنقەرە بە خاک سپێرا.
بە توندی پرۆتیستۆ و شەرمەزاریی، ئەم تاوانە رەگەزپەرستییەی تورکیای فاشست و رەگەزپەرست و تیرۆریست دەکەین.. ئەم نامەردی و توانە قێزەوەنە پەڵەیەکی رەشی شەرمەزاری ترە بە نێوچەوانی تورکیا و ئەردۆگانی تۆرانی رەگەزپەرستەوە.
هاوخەمی و ماتەمینی خۆشمان بە سەرجەم خانەوادەی بارش جاکان دەگەیەنین.
رەزا شوان
٢/یوونی/٢٠٢٠

کتێب/ کرێمستی
بابەت/ رۆمان
نووسەر/ کەریم کاکە
چاپ/ یەکەم- ٢٠١٣
ژمارەی سپاردن/ ١٩١
لە باڵوکراوەکانی یەکێتی نووسەران

بۆ خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە کلیکی ئێرەبکەن ………..

وەک دەزانین رەخنە گرتن لەگەڵ خودی مرۆڤدا لەدایک بووە و ئامانجیشی گۆرینی رێرەوی رێگا تاریکەکانە بۆ رێگای رووناک و سەرکەوتوو ، سەدەی بیست و یەکەمە و دەوڵەتەکانی جیهان رێگا و رێبازی تایبەت بەخۆیان بۆ سیاسەت و بەرێوەبردنی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتیان بەکاردێنن ، لێرەدا هەندێک لە سیاسەت و رێبازی دەوڵەتەکانی جیهان بەشێوازێکی روون و رەوان و تەنز ئاسا دەخەینە روو تاکو هەموو توێژەکانی کۆمەڵگا بتوانن بە ئاسانی و بە سانایی لێی تێبگەن…

ئیشتراکی : واتا تۆ دوو مانگات هەبێت ، یەکێکیان بدەیە دراوسێکەت.

شیوعی : واتا تۆ دوو مانگات هەبێت ، حکومەت هەردووکیانت لێ بسەنێت و لەبەرامبەردا کەمێک شیرت پێ ببەخشێت.

نازی : واتا تۆ دوو مانگات هەبێت ، حکومەت هەردووکیانت لێ بسەنێت و ئیعدامیشت بکات.

کۆمپانیای ئەمریکی : لەو دوو مانگایەی هەیە ، یەکێکیان بفرۆشیت و ئەوی تریشیان ناچار بکەیت شیری چوار مانگات بداتێ.

کۆمپانیای هیندی : دوو مانگات هەبێت و تۆ بیانپەرستیت.

کۆمپانیای بەریتانی : دوو مانگات هەبێت و هەردووکیشیان شێتبن.

کۆمپانیای تورکی : واتا تۆ دوو مانگات هەبێت و یەکیان ببێت بە گۆرانیبێژ و ئەوی دیکەشیان ببێت بە ئەکتەر.

کۆمپانیای ژاپۆنی : واتا دوو مانگات هەبێت و لەرێی زانستییەوە دەستکاریی جیناتیان بکەیت تاکو شیری ٥٠٠ مانگات بدەنێ.

کۆمپانیای عەرەبی : دوو مانگات هەبێت و یەکیان بکەیت بە جاسوس بەسەر ئەوی دیکەیانەوە.

کۆمپانیای سویدی : دوو مانگات هەبێت و چاودێریان بکەیت بۆ ئەوەی مافەکانیان وەک مرۆڤ پارێزراو بێت.

کۆمپانیای ئەفریقی : دوو مانگات هەبێت یەکێکیان لەبرسا بمرێت و ئەوی تریشیان بەهۆی ئایدزەوە.

کۆمپانیای کوردی : دوو مانگات هەبێت ، یەکێکیان بەهۆی گەرما و بێ کارەبایی ، هەوڵ دەدات خەتێکی کارەبای قاچاخ لەماڵی شێری دراوسێیان بدزێت چونکە ئەوان کارەبای بەردەوامیان هەیە ، بەڵام حیمایەکانی شێر ئەیگرن و پڕ شەقی ئەکەن.
مانگاکەی تریشیان لەداخی وەزارەتی کارەبا بەشداری خۆپیشاندانی مانگاکان دەکات و ئەم دروشمە دەڵێنەوە؛

چیتان دەوێت مانگاکان؟
کارەبا بۆ ماڵەکان.

بەڵام مانگا نارازییەکە بەوە تۆمەتبار کرا کەچاوی بەو هەموو کار و خزمەت گوزارییانە هەڵنایەت کە حکومەت بۆ هاوڵاتیانی دەکات!

مانگای یەکەم لەداخدا ئەبێت بە ئەندامی بزوتنەوەی حەماس و تەقە لە بزنەکانی ئیسرائیل دەکات.
بەڵام مانگای دووەم ، بەهۆی ئەو تۆمەتانەی حکومەت ، توشی نەخۆشی دەروونی دەبێت و دوای ماوەیەک لە خەفەتدا دەمرێت ، هەواڵەکەش وا بڵاو دەکرێتەوە گوایە بەهۆی کێشەی کۆمەڵایەتی یان خراپی رۆنی بایعییەکەیەوە مردووە.

Rabar N Abdulhamed

وانه‌كانی ژیان

عه‌بدوڵلا مه‌لا فه‌ره‌ج قه‌ره‌داغی ناسراو به‌ مه‌لا عه‌لی كادیرێكی پێشكه‌وتووی حزبی شیوعی و ئه‌ندامی كۆمیته‌ی هه‌رێمی كوردستان و فه‌رمانده‌یه‌كی پێشمه‌رگه‌ی لێهاتوو بەرپرسی پێشمه‌رگه‌كانی مەڵبەندی سلێمانی و کەرکوکی حیزب و ئه‌ندامی نووسینگه‌ی سه‌ربازی ناوه‌ندی و تێكۆشه‌رێكی ئازادیخوازی ئازاو نه‌ترس بوو له‌ پێناو به‌رگریكردن له‌ هه‌ژارو چه‌وساوه‌كان و گه‌ل و خاك و نیشتمان و حزب.
له‌ پاش كۆده‌تا شوومه‌كه‌ی 8 شوباتی ره‌شی 1963 رێخكراوه‌كانی حزب له‌ ده‌ربه‌ندیخان له‌ یه‌ك ترازابوو تێكچووبوو، له‌ ته‌موزی 1964 هاورێ حه‌مه‌ ره‌ق هات بۆ ماڵی كاكم له‌ كه‌مپی خواره‌وه‌و پشوویه‌كیداو وتی هاورێیه‌ك هاتووه‌و له‌ ماڵی خۆمانه‌و ئه‌یه‌وێت بتببینێت و دووقۆڵی هاتینه‌ سه‌ره‌وه‌و له‌ ماڵی هاورێ حه‌مه‌ ره‌ق بۆ یه‌كه‌مین جار چاوم كه‌وت به‌ هاورێ *كه‌مال سێوسێنانی و، باسی رێكخراوه‌كانی ده‌ربه‌ندیخان كراو، هاورێ وتی ئێواره‌ پێكه‌وه‌ ئه‌رۆێن بۆ ماڵێك له‌ سه‌لێم پێرك و له‌وێ له‌ گه‌ڵ هاورێیه‌كی تر كۆئه‌بینه‌وه‌و، ده‌مه‌ ئێواره‌یه‌كی دره‌نگ گه‌یشتینه‌ ماڵی عیبدوڵلای كاكیلی خه‌یات و، بۆ یه‌كه‌مین كه‌ره‌ت چاوم به‌ هاورێیه‌ك كه‌وت به‌ ناوی مه‌ڵا عه‌ڵی و، كۆبۆۆنه‌وه‌یه‌كی سێ قۆڵیمانكردو، من و هاورێ كه‌مال هه‌ندێ نووسین و راپۆرتمان سه‌باره‌ت به‌ رێكخراوه‌كانی ده‌ربه‌ندیخان گه‌ڵاله‌ كردبوو هاوری مه‌لا عه‌لی هه‌موویانی خوێنده‌وه‌و ده‌ستخۆشی لێكردین وسه‌رنج و تێبینییه‌كانی خسته‌روو، له‌ كۆتاییدا ئامۆژگاریكردم و وتی ئه‌بێت زۆر وریا بێت و، له‌ پاش چه‌ند كاتژمێرێك هاورێیان مه‌ڵا عه‌لی و كه‌مالم به‌جێهێشت و گه‌رامه‌وه‌ بۆ كه‌مپی خواره‌وه‌.
له‌ پاش یه‌كه‌مین چاوپێكه‌وتن به‌ دوواوه‌ له‌ ساڵانی 1964 ، 1965 ــ 1970 من و مه‌لا عه‌لی بووین هاورێی یه‌كترو له‌ زۆر شوێن پێكه‌وه‌ بووین له‌ ده‌ربه‌ندیخان و سه‌لیم پیرك و گوڵانه‌كان و بانیخیڵان و ده‌ره‌دۆین و پساكان و چه‌ند دێیه‌كی قه‌ره‌داغ و، لەو رۆژانەدا بەرپرسی رێکخراوی دەربەندیخان بووم و، رۆژێکیان ھاورێی تێکۆشەر عەبدوڵلای مەلا فەرەج قەرەداغی { مەلا عەلی} نامەیەکی بۆ ناردم لە گەڵ پسووڵەی گواستنەوەی محەمەد ناوێک ( رەیس عورەفا) لە کەتیبەی (32) لە دەربەندیخان و، پسووڵە تایبەتییەکەی محەمەدم وەرگرت و، بەشیوەیەکی گونجاو چاومان بەیەکتر کەوت و، دیار بوو محەمەد زێتەڵ و وریایە، بۆیە پێش ئەوەی بیخەینە ناو رێکخراوی تایبەتی سەربازەکانی تر لە ( کەتیبەی 32 و بەتالیۆنی دەربەندیخان) ، داوای زانیاری زیاترم لە مەلا عەلی کردو به‌ داخه‌وه‌ هیچم بۆ نه‌هات و، گومانم له‌ ھاتنی محەمەد زۆر بوو، دڵنیا نەبووم بخرێتە ناو رێکخراوی سەربازەکان و، ھەرواش ده‌رچوو محه‌مه‌د پیاوی ئیستخباراتی عه‌سكه‌رییه‌و له‌و بارودۆخەدا لە رۆژی 7/8/1965 گیرام.
له‌ ماوه‌ی 56 ساڵ خه‌بات و تێكۆشان و قوربانیدان له‌ زۆر شوێن من و مه‌لا عه‌لی پێكه‌وه‌ كارمان كردووه‌و یان وه‌ك دوو هاورێ له‌ بواره‌كانی ژیاندا یه‌كمان گرتووه‌ته‌وه‌و په‌یوه‌ندیگه‌لێکی كاركردن و هاورێیانه‌ی به‌هێز له‌ نێوانماندا بووه‌و زۆرجار چالاکیگه‌لێکی بێ هاوتاشمان ئه‌نجامداوه‌و، له‌ ده‌ربه‌ندیخان و سلێمانی و له‌ شاخ له‌ بله‌بزان و هه‌زارپه‌س نوكان و تووژه‌ڵه‌، حاجی مامه‌ند، قه‌ره‌داغ، باوه‌خۆشێن، ئه‌حمه‌د برنه‌و شاره‌زور، ئه‌حمه‌دئاواو كه‌ره‌جاڵ و دۆڵی جافایه‌تی، مۆسكۆو سوید، مه‌لا عه‌لی قسەخۆش نوکته‌بازو دەم به‌ پێکەنینبوو به‌ وشه‌ی نه‌سته‌ق لە ناو پێشمەرگه‌و هاورێیان و خه‌ڵكدا زۆر خۆشەویست بوو.
مه‌لا عه‌لی له‌ رووی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه پیاوێكی به‌ ئه‌مه‌ك و كه‌سایه‌تییه‌كی ناسراوو خاوه‌ن ره‌وشتی جوان و ساده‌و خاكی و بێ فێزو به‌ توانا بوو، هه‌ر چۆن له‌ناو رێكخراوه‌كانی حزب گیروگرفت و كۆسپه‌كانی چاره‌سه‌ر ئه‌كرد به‌ هه‌مان شێوه‌ رۆڵی كاریگه‌ری هه‌بوو له‌ چاره‌سه‌ری كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و زۆر به‌ شێوازێكی هێمنانه‌و له‌ سه‌رخۆ وای له‌ خه‌ڵك ئه‌كرد گوێرایه‌ڵی قسه‌كانی بن و، هه‌ر له‌ رووی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ پیاوێكی میوان دۆست و ده‌ست و دڵ ئاواڵا بوو، هه‌ر ئه‌و میوان دۆستی‌یه‌ش بوو به‌ هۆی ئه‌وه‌ که‌ خه‌ڵکێکی زۆر بناسێت و بیناسن و زۆر به‌ وه‌فاو مرۆڤدۆست بوو.
مه‌لا عه‌لی وه‌ك فه‌رمانده‌یه‌كی سه‌ربازی { پێشمه‌رگه‌} له‌ ساڵی 1982 له‌ نۆكانه‌وه‌ هات بۆ پشتاشان و سه‌ردانی سه‌ركردایه‌تی حزبی كردو بۆ ئێواره‌كه‌ی وتی له‌ كوێ بخه‌وم و، زانیم زۆر هیلاكه‌و پێویستی به‌ پشووه‌و وتم حزب جێی بۆ داناوی و، وتی له‌ كوێ ؟ وتم هه‌ر كاتێك كاره‌كانتان له‌ گه‌ڵ هاورێیان ته‌واو بوو وه‌ره‌ بۆ ‌ خێوه‌ته‌كه‌ی راگه‌یاندنی عه‌سكه‌ری، من و هاورێیان رێزداران مامۆستا ئه‌حمه‌د دڵزارو و حه‌مه‌ ره‌شید { ئه‌فراسیاو شاوه‌یس} له‌وێن وله‌ سه‌ر جێگاكه‌ی من بخه‌وه‌و، من ئه‌رۆم بۆ لق ئه‌خه‌وم وتی لق كامه‌یه‌و، وتم 72 كه‌س له‌ هه‌ولێره‌وه‌ هاتوون و په‌یوه‌ندییان به‌ حزبه‌وه‌ كردووه‌و هاورێ به‌هادین نوری به‌رپرسی سیاسی ناوه‌ندی گشت پێشمه‌رگه‌كانی حزب منی وه‌ك به‌رپرسی سیاسی ئه‌و هاورێیانه‌ داناوه‌و له‌وێ جێی نووستنم هه‌یه‌و به‌یانی زوو ئه‌گه‌رێمه‌وه‌و، من چووم وبه‌یانی زوو به‌ دوو شه‌قاو چوومه‌ لای هاورێیانی نانه‌واو چه‌ند نانی گه‌رمم هه‌ڵگرت و زوو گه‌یشتمه‌ لای مه‌لا عه‌لی و هێشتا هه‌موویان نووستببوون و، به‌ كتری و قۆرییه‌كه‌ی خۆمان چام كردو **ماست و په‌نیری كرافت و زه‌یتون قاپێكی گه‌وره‌ شاتووم داناو مه‌لا عه‌لی وتی له‌سه‌ر به‌زمه‌كه‌ ماویت؟ وتم ئه‌ی بۆ ناو وتی هاورێیان ئێره‌ ( پشتاشان) شوێنێكی زۆر خۆش و دڵگیرو به‌ سه‌ركردایه‌تیشم وتووه‌ له‌ رووی عه‌سكری شوێنیكی زۆر خراپه‌وبه‌م هێزه‌ی ئێمه‌ ناتوانین به‌رگری بكه‌ین و تووشی شكست ئه‌بین و له‌ پاش ساڵێك كاره‌ساته‌كه‌ی پشتاشان روویداو بۆچوونه‌كه‌ی مه‌لا عه‌لی هاته‌دی.
له‌ كاتی ده‌ستپێكردنی پرۆسه‌ی ئه‌نفالی چه‌په‌ڵ له‌ ناوچه‌ی قه‌ره‌داغ ماڵی مه‌لا عه‌لی نزیكه‌ی 500 مه‌تر له‌ خوارووی باره‌گای مه‌ڵبه‌ندی سلێمانی و كه‌ركوكی حزب بوو له‌ ئه‌ستێڵی سه‌روو، نمه‌‌ نمه‌ باران ئه‌باری و شه‌وێكی زۆر تاریك بوو، ئێمه‌ له‌ مه‌ڵبه‌ند زیندانییه‌كانی لای خۆمان خسته‌كارو به‌ 3 هێستر شتومه‌كی مه‌ڵبه‌ندمان ئه‌گواسته‌وه‌ بۆ قۆپی قه‌ره‌داغ له‌ كه‌لی { ده‌رگای} نیرامسین و، به‌رێكه‌وت له‌ گه‌ل هاورێیان چووم له‌ دووری 50 مه‌تر هاورێی پێشه‌وه‌ وتی بوه‌ستن و، وتمان چییه‌ وتی شتێكی سپی له‌ سه‌ر رێگاكه‌یه‌و، وتمان هیچ نییه‌و له‌ به‌یانییه‌وه‌ نان وچا خوراوه‌ هاتووچۆ ئه‌كه‌ێن و كه‌مه‌ كه‌مه‌ نزیك بووینه‌ هاوریكه‌ی پێشه‌وه‌ میلی كلاشنكۆفه‌كه‌ی راكێشاو كێی زه‌لام به‌ پێكه‌نینه‌وه‌ مه‌لا عه‌لی له‌ گه‌ل مام كه‌ریم پێكه‌وه‌ بوون وتی خۆمانین و له‌ به‌ر باران چووینه‌ته‌ ژێر ئه‌م نایلۆنه‌و به‌ره‌و قۆپی ئه‌رۆێن وهه‌موو سه‌ركه‌وتین و له‌ قۆپی له‌ یه‌كتر جیا بووینه‌وه‌و، له‌ رۆژی دامه‌زراندنی حزبی شیوعی عێراق 31/3/1988 هێزه‌كانمان و برایانی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان سه‌ره‌و ژوورو گه‌یشتینه‌ سه‌ر شاخ و سه‌ره‌و خوار بووینه‌وه‌ به‌ره‌و گه‌رمیان و، له‌ پاش ئه‌نفاله‌ دێزو چه‌په‌ڵه‌كه‌و شه‌رو به‌رگری قاره‌مانانه‌ی پێشمه‌رگه‌ی شیوعی و یه‌كێتی له‌ بناری گل و ئاوایی شیخ حه‌میدو تازه‌شارو شه‌هید بوونی 8 پێشمه‌رگه‌ی شیوعی و13 یه‌كێتی وه‌به‌ ده‌م شه‌ره‌وه‌ ئه‌وه‌ی مابوون به‌ره‌و دوواوه‌ هاتنه‌وه‌و له‌ ئاوسپی له‌ گه‌ل مه‌لا عه‌لی و حه‌مه‌ جه‌زای هونه‌رمه‌ند یه‌كمان گرته‌وه‌و پێشمه‌رگه‌ دابه‌ش كرا به‌ سه‌ر 3 ره‌تڵ و، مه‌لا عه‌لی و حه‌مه‌ جه‌زا به‌ر ره‌تڵه‌كه‌ی ئێمه‌ كه‌وتن و شیخ جه‌عفه‌ر مسته‌فا فه‌رمانه‌دی هێزه‌ تێكڵاوه‌كه‌ی شیوعی و یه‌كێتی بوو، پێكه‌وه‌ بووین تا دێی گه‌وره‌دێی چه‌می رێزان و له‌وی له‌‌ یه‌كتر جیابووینه‌وه‌.
چه‌ند له‌ سه‌ر مه‌لا عه‌لی بنووسرێت هێشتا كه‌مه‌ ، به‌ڵی هاوریی سه‌ركرده‌و فه‌رمانده‌ی پێشمه‌رگه‌ی خۆشه‌ویست ، چی له‌ سه‌رتان بنووسم ، باسی چیبكه‌م. باسی ده‌ربه‌ده‌ری، باسی هاوسه‌ره‌ شێره‌كه‌تان و گوڵاله‌ جوانه‌كان كه‌ له‌م ماڵ ئه‌و ماڵ ئه‌ژیان بكه‌م، باسی چییان بكه‌م له‌ شار راونان وله‌ شاخ له‌ ژێر تۆپباران و فرۆكه‌ی جه‌نگی و هه‌لیكۆپته‌رو پیلاتۆز له‌م ئه‌شكه‌وت بۆ ئه‌و ئه‌شكه‌وت، ئێوه‌ نه‌مرن و ناوتان به‌ زیندوویی هه‌ر ئه‌مێنێته‌وه‌ وەک كادیرو فه‌رمانده‌ی سه‌ربازیی لێهاتوو به‌ڵام خۆتان ئه‌تانوت من سەربازێکی حزبم و حزب جێی شانازیمه.
به‌داخه‌وه‌ له‌ 15/4/2020 سه‌ر له‌ به‌یانی له‌ وڵاتی سوید هاوریی تێكۆشه‌رو خۆشه‌ویستم سه‌ركرده‌ی فرمانده‌ عه‌بدوڵلا مه‌لا فه‌ره‌ج قه‌ره‌داغی ناسراو به‌{ مه‌لا عه‌لی } كۆچی دوایی كرد. ماوه‌یه‌كی دوورو درێژ له‌ رۆژانی سه‌ختی حزبایه‌تیدا وه‌ك دوو شیوعی له‌ شارو له‌ له‌ لادی له‌ كۆمیته‌ی { جوتیاران } ی تیكۆشه‌ر كه‌ مه‌لا عه‌لی به‌رپرسی بوو پێكه‌وه‌ كارمان كردووه‌و، له‌ رۆژانی پێشمه‌رگایه‌تی دیسانه‌وه‌ پێكه‌وه‌ كارمان كردووه‌، فه‌رمانده‌یه‌كی سه‌ربازی لێهاتوو و پیاوێكی كۆمه‌ڵایه‌تی ناسراو قسه‌خۆش بوو. هاوری مه‌لا علی كه‌سێكی رۆشنبیرو مێژوونووس بوو خاوه‌ن چه‌ندین كتێبه‌و خاوه‌نی تێكۆشان و قوربانیەکی دوور و درێژە دژ بە رژێمی دیكتاتۆری سەدام حسه‌ێن و حزبی به‌عسی عه‌ره‌بی و موسته‌شارجاشه‌كان.

1/6/2020
په‌راوێزه‌كان :

• كه‌مال سێوسێنانی : هاورێیه‌كی گه‌نج و به‌ تواناو شیوعی قه‌ره‌داغی ناسراوبوو، له‌ گه‌ڵ كه‌رتخوازانی عه‌زیز ئه‌لحاج كه‌وت و، حزبی به‌عسی خوێنرێژ شه‌هیدی كردو ته‌رمه‌كه‌یان له‌ سه‌ر كۆڵانێك فرێدرا.
  **ماست : شیری نیدۆمان ئه‌كری و هاورێی تێكۆشه‌ر فریشته‌ خوشكی كاك دڵزار بۆی ئه‌كردین به‌ ماست و له‌ هاورێیه‌وه‌ فیری ماست دروستكردن بووم.

پەیوەندیی فەلسەفە بە ڕەگەزگەریی کۆرۆناوە
لێئا شنایدەر
19.04.2020، دۆیچلاند فونک کولتور
کاوە جەلال لە ئەڵمانییەوە

کڵێشە نەگۆڕە نێگەتیڤەکان کە لەبارەی چین هەن، لەم تەنگژەیەی کۆرۆنادا لە شکۆفەدان. هەروەها فەیلەسوف ئالان بادیو لەنێو کۆرسی ئەم سترانەدا بەشدارە، لەم پەیوەندییەشدا لێئا شنایدەری زانای زمانە چینییەکان دەبێژێت، کە بادیو بەم بەشداریکردنەی دەریدەخات تا چە ڕادەیەک تێگەیشتنی ڕۆشناییەکان بۆ ئاوەز بە وێنەی ڕەگەزگەرییانەی (ڕاسیستیانەی) هزرەوە ئاڵاوە.

ئایا دەزانیت کە لە شاری ڤوهان تەنیا ڤایرۆسی کۆرۆنا نەتەنیوەتەوە، بەڵکو لەوێ هەروەها شۆڕشێک بەرپا بووە کە ساڵی 1911 بوو بەهۆی دامەزراندنی کۆماری چین وەک یەکەمین دێمۆکراتی لە ئاسیادا؟ ئەوەت نەزانیوە؟ ئایا ئەمە یەکەم جارە بەڕێزت دەبیستیت کە دابێکی دێمۆکراتییانە لە وڵاتی چین هەبووە؟ قەیدی ناکات، تۆ لەم مەسەلەیەدا بەتەنیا نیت.

فەلسەفە: مێژوویەکی درێژخایەنی کلێشە ڕەگەزگەرییەکان

دەمێک بوو هێندەی ئەمڕۆ لەم تەنگژەیەی کۆرۆنادا ڕوون نەبوو کە چەند زۆر بەردەوامییە پۆست-کۆلۆنیالەکان شەقڵیان بەو وێنەیە داوە کە ئێمە بۆ ناوچەی کولتووریی چین هەمانە. ئەوانە کڵێشەی ڕەگەزگەرین بە مێژوویەکی درێژخایەنەوە کە سەرەتاکەی هەروەها لەنێو فەلسەفەی ڕۆشناییەکاندایە.
بۆ نموونە هێگل وەسفی چین دەکات وەک دەوڵەتێک کە “لە دەرەوەی مێژووی جیهان”دایە. بە دیدی هێگل کولتووری چین بەتەواوی نەگۆڕە، بۆیە لەو کولتوورەدا نە پێشکەوتن و نە ئازادی هەیە. هێگل دەنووسێت: “خۆرهەڵاتییەکان هێشتا نازانن کە هۆش یان مرۆڤ وەک خودی مرۆڤ لە خۆدا ئازادە؛ لێ لەبەرئەوەی بەوە نازانن، ئەوا ئازاد نین”.

ئالان بادیو و نوێکردنەوەی کڵێشە کۆنەکانی هزر لە سەردەمی کۆرۆنادا

هەنووکە فەیلەسوفی فەڕەنسی ئالان بادیو لە گۆتارێکیدا ئەو جۆرە هزرە نوێدەکاتەوە. بە دیدی بادیو تەنینەوەی ڤایرۆسەکە لە ڤوهانەوە “هۆکاری دێرین”ی هەیە کە خۆی لە “داب و نەریتە قەدیمییەکان”ی ئەو وڵاتەدا دەبینێتەوە. ئەوجا بادیو بەردەوام دەبێت: “پیسوپۆخڵیی مەترسیداری بازاڕەکانی چین” لە گشت لا ناسراوە بە هەمان شێوەی “حەزی بێجڵەوی چینییەکان بۆ فرۆشتنی هەر ئاژەڵێکی زیندوو”.
بادیو بۆ چارەسەری ئەم تەنگژەیە تەواو کارتێزیانە (دێکارتیانە) جەخت لە ئاوەز دەکات. بە دیدی ئەو گەرەکە ئاوەز لە سەردەمانی شڵەژان و ناجەختیدا (نایەقینیدا) بەرز ڕابگیرێت. لێ کولتورناسی چینی کسیانگ زایرۆنگ بە وەڵامێکی ژیرانە کێشەی ئەم دەستپێکەی بادیو دەربڕێت: بادیو پێکەوە لەتەک تێگەیشتنی ڕۆشناییەکاندا بۆ ئاوەز کڵێشەگەلی ڕەگەزگەرییانەی هزر نوێدەکاتەوە کە هەر لە سەرەتاوە لەنێو خودی ئەو هزرەی ڕۆشناییەکاندا چەسپێنراون، واتا ئەو کڵێشانە کە کولتوورەکان بەسەر “ڕاسیۆنال” و “سۆزمەند” (ئیرڕاسیۆنال)، “مۆدێرن” و “پاشکەوتە”، “مەدەنی” و “دڕندە”دا بەشدەکەن.
ئەم مۆدێلە هزرییانە کە سەدان ساڵە چەسپێنراون، ئەمڕۆ ڕێمان لێدەگرن ڕاستینەی چین ببینین: ئاخر لە دەسەلاتدارییە دیکتاتۆرییەکەی کسی یینپینگدا کۆمەڵگەیەکی مەدەنی هەیە کە ڕەخنەییانە دەهزرێت، کەواتە ئەوە تەنیا کۆمەڵگەیەکی پێکهاتوو نییە لە ژێردەستەی مێشکشۆراو. لەوێ لە مانگی دوو بەدوواوە ناڕەزایی بەتین لەدژی سیستەمی سانسۆر لەگۆڕێن و سۆسیال میدیاکان دەهەژێنن. هەر لەم کاتەشدا ئەو کۆمارەی چین کە لە سەرەوە ناومان هێنا و ئەمڕۆ لەسەر دورگەی تایوانە، لە ئاستی جیهانیدا بە پێشەنگی بەرهەڵستیکردنی کۆرۆنا دادەنرێت.
سەرۆککۆماری تایوان، خاتوو تسای ئینگ-ڤێن، توانیی سەرکەوتووانە ڕێژەی مردن لە کەمترین ئاستدا ڕابگرێت بەبێ ئەوەی یەک تاکە مافی بنەڕەتییانەی دێمۆکراتی بەکاتی هەڵبووەشێنێتەوە. لێ لە ئەڵمانیا بە پێچەوانەوە ڕەگەزگەریی دژە-ئاسیایی لە سەرەتای تەنگژەکەوە بەئاشکرا دەرکەوت و وای کرد خێرا لەژێر هێشتێگی (Hashtag) “من ڤایرۆس نیم”دا چەند گرووپێکی چالاکیگەرا دابمەزرێن تاکو ڕووداوی بەو چەشنە بەدۆکومێنت بکەن.

لێکئاڵاویی کۆلۆنیالیزم و فەلسەفە و ڕەگەزگەریی کۆرۆنا

ڕەنگە ئەو گرووپە چالاکیگەرایانە کەمکارتر بوونایە گەر مەسەلەیەک بەشێکی بێگومان بووایە لە زانینی ئێمە سەبارەت بە جیهان: لە ڤوهان تەنیا یەکەم دێمۆکراتیی چین دەستی پێ نەکرد، بەڵکو کۆلۆنیالیزمی ئەڵمانیش. ساڵی 1895 دەوڵەتی کایزەریی ئەڵمانی یەکەم ئیمتیازی لە چین وەرگرت – ئەوە سێ ساڵ پێش ئەوەی چین بە جەنگێکی هێرشبەرانەی دڕندە دابپۆشرێت.
زۆر دەشێت ئەوە بۆ یەکەم جار بێت کە تۆ لەبارەی کۆلۆنیالیزمی ئەڵمانی لە ئاسیا ببیستیت. ئێمە بۆ ماوەیەکی درێژخایەن ڕووتاندنەوەی ئەو کولتوورانە کە بە “پاشکەوتەکان”مان دادەنان، وەک تاوان نەدەبینی، بەڵکو وامان دادەنا کە ئەو کارە یارمەتیدانێکی ئامادەکەرە لە پێناوی “بەمەدەنیکردن”ی ئەواندا. لەم وێنە زێدەڕۆیەدا کە ئێمە بۆ خۆمان هەمانە، بەشدارییەکەی فەلسەفە کەم نەبوو و ئەمڕۆش کەم نییە. بەتایبەتی ڤایرۆسێک کە وەک بێکولتوور دادەنرێت، سەرلەنوێ پێشانمان دەدات کە چەند گرنگە ئێمە بەوردی کار لە مێژوودا بکەینەوە.

لێئا شنایدەر (Lea Schneider) نووسەر و وەرگێڕ و زانای زمانە چینییەکانە. ژمارەیەکی فرە کاری نووسەرانی چینیی بۆ ئەڵمانی وەرگێڕاوە.

ڕوخاندنی دەسەڵاتدارەتی حکومەتی هەرێمی کوردستانە

خەلکی ناوەڕاست وخوارووی عێراق، ماوەی ٦ مانگ زیاترە بۆ تێکوپێکدانی حکومەتێکی گەندەڵ ومشەخۆری ئیسلامی وتائیفی ونەتەوەیی ڕاپەڕیون. شۆڕشیان لەدژی تەواوی پرۆژەو پرۆسەی پێکهاتەی سیاسی دەسەڵاتدارانی ئیستای عێراق بەرپاکردووە. هەموو ئەو حزب ولایەن وکەسایەتیانەی لەماوەی ئەم ١٧ ساڵەدا بەشداربوون لە دزی وراوڕووتی، گەندەڵی، سەرکوت، فلمیان سوتاوەو شانسی سیاسیان کۆتایی هاتووە. ئەمە عەزمی ئامانجی ڕاپەرینە شکۆدارەکەی ئەمڕؤی عێراقە.
لەکوردستانیش ، زەمینەی ئەم ڕاپەڕینە بەتەواوی لەباروئامادەیە. ئەو هەموو دزی وتاڵانی یە، نایەکسانی وچەوسانەوەیە هەیە، سەرکوت وبێمافیە، شەڕ وهەژاری وبێکاریی یە ، زیندانی وتیرۆروڕفاندنە. لە کۆی کێشەکانی هاوڵاتیانی کوردستان ،حکومەتی هەرێم ولایەنە بەشداربووەکانی بەرپرسیارن. ئێستا لەزۆرلاوە داوای دەستکێشانەوەی حکومەت دەکەن، هەرەس وشکست وکۆتایی حکومەت بەچڕی لەلایەن خەڵک ومیدیاوە ڕادەگەیەنرێت.
خەڵکی کوردستان ، بەتایبەت کرێکاران ودەستفرۆشان وبێکاران و مامۆستایان وموچە خۆران وژنان ودەرچوانی پەیمانگا وزانکۆکان، بەبەردەوامی خۆپیشاندان وناڕەزایەتی جەماوەری فراوانیان لە دژی دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان یان بەرپاکردووە. ئەم دەسەڵاتە بۆ جێبەجیێکردنی هیچ ئاڵوگۆڕێک ئامادە نەبووە وئامادەی لانی کەمی چاکسازییەکی درۆینەش نەبووە.
خۆپیشاندانە جەماوەرییەکانی ناوەڕاستی نەوەدەکان لەدژی هەژاری وبێکاری وڕاوڕووتی مافیا چەکدارەکانیان بۆ دزینی سامانی کوردستان، کوژراو وبرینداری لێکەوتەوە. پاشان شەڕی نیوخۆیی هەموو حزبەکان بە نەتەوەیی وئیسلامیەکانەوە لە نیوەی دووەمی نەدەوەکان دا، کوردستانی کێشایە نێو کوشتاروسەرگەردانی وڕەشترین دەورانی کۆنەپەرستی یەوە. لەو ساڵەی خراپترین بودجە هەبوو(١٩٩٧)، زۆرترین ژمارەی مزگەوت، زۆرترین ساڵۆن تەقاندنەوە، تاوان وکوشت ودزین وڕوتاندنەوە پەرەیان سەند. ساڵی دواتر تاوانکاری خۆتەقندنەوەکانیشی لە نێو مەڵبەندەکان وناوچەکاندا هاتە سەر، هاوکات تیرۆری سیاسی و خنکاندنی دەنگی بێخانەو لانەکان وداسەپاندنی تاریکترین خنکانی هەناسەی ئازادییەکان. لەماوەی ئەم ٣٠ ساڵەدا هەمیشە خەڵک ناڕەزایەتی فراوانیان بەرێخستووە. شێوە ڕاپەڕینەکەی ساڵانی ٢٠٠٥ -٢٠٠٦ تا سوتاندنی بنکەو بارەگای حزبەکان وهەڵاتنی بەرپرسەکان تەشەنەی سەند(لە دەربەندیخان وکەلاروزاخۆوسمێل). خۆپیشاندانەکانی ساڵانی ٢٠٠٠ تا گەیشت بەخۆپیشاندانی دوو مانگەی شوباتی ٢٠١١، کەدەیان کەس تیا یا گیانیان بەخت کرد، هیچ چاکسازییەک و ئاڵوگۆڕێکی سیاسی وئابووری وکۆمەڵایەتی بەدینەهات. ئەم حزبانە بۆ داسەپاندنی دەسەڵاتیان سڵیان لە تیرۆر، ڕفاندن وئەشکەنجە وسەرکوت نەکردۆتەوە وبەپلان ونەخشەی تیرۆریستی پاکتاوی نەیاران وجێگرەوەکانیان داڕشتووە. نامۆیی وناڕەزایەتی خەڵک لە فۆرمی بایکۆتێکی سایسی -کۆمەڵایەتیدا لە هەڵبژاردنەکانی ٢٠١٨ دەدا خۆی دەرخست.
بەپێێ ئامارەکانیش بەبەردەوامی رێژەی بێکاری هەڵکشاوە( ٢٠١٣ نزیکەی ٪٧ ، ٢٠١٨ دەگاتە ٪١٣.٥ کە بەدڵنییاییەوە زۆر بەرزترە، بەهەمان شێوە هەژاری وهێڵی خوار هەژاری کەتا ئەوەی بەموچەی ٥٠٠ هەزار دینار بۆ خیزانێکی ٥ کەسی دیاریکراوە، زیاد لە ٢٠سەدا دانیشتوان دەگرێتەوە)
شاردنەوەی گرێ بەستە نەوتیەکان وداهاتەکانیان ودزینی نەوت لەڕیگای جۆراجۆری تەنکەر وکۆنترۆڵکردنی لەلایەن باندەکانی نێو حزبەکانەوە، ڕادەستنەکردنی نەوت بە دەسەڵاتی بەغدا، ئەو فەرهودو تاڵانیەی حزبەکان دەیکەن لە بازرگانی وخاڵە گومگرگیەکان، داهاتیان زۆر زیاترە لەدابینکردنی مووچەی هاوڵاتیان. ئەو ڕاپۆرتانەی هەر بەتازەیی لەم ماوەیەدا بڵاوکرانەوە لەمیدیا وڕۆژنامەکاندا بەحساب وژمارە گەواهی دەدەن.هاوڵاتیانی کوردستان بارمتەی ئەم دوو حکوومەتە کۆنەپەرستەن(حکومەتی هەریم-حکومەتی عێراق).
ئەگەر موچەخۆرانی هەرێم بەپێی بەغداش دابنێین ٦٨٠هەزار کەس، (لای هەرێم ملیۆنێک دووسەو چل هەزار کەس)، وەک لە نویترین ڕاپۆرتی سەردەمی کۆرۆناشدا هاتووە، سەدا ٢٥ خەڵک لەسەرقووتی ڕۆژانە دەژییەت (کاری دەستفرۆشی وحەمالی کە دەکاتە ملیۆن ونیوێک. کەواتە نزیکەی نیوەی دانیشتوانی کوردستان گیرۆدی هەژاری و بێکاری وگرانین. ئیدی لەوە ئاسانە تێبگەین کە هەی دادی خەڵک لەهەموو کوچەو کۆڵانێک بەرز بێتەوە، خەڵک نان بەس نان نانی نیە، خەڵک مناڵی هەراج بکات. ئەمە ئیدی چ شۆکێکە.
بەڵام زۆر گرنگە، جارێتر هەمان ڕێگای پێشوو لە خۆپیشاندان وناڕەزایەتیەکانی ساڵانی پێشوودا نەگرینە بەر. حزبە ئیسلامیەکانی کوردستان بەتایبەت (کۆمەڵ ویەکگتوو)، گوێی خۆیان قوتکردۆتەوە بۆ فیکەی سەرۆکەکانی خێلی بارزان تا لەم گەڕەی سازدانەوەی حکومەتی هەرێمدا، ئەوانیش لەسەرووی مەجلیسدا جێگایەکیان بەرکەوێت. ئەو فەرمایشت وگللەیانەی( ئەمیروپەرلەمانتارودکتۆرە) پیاوە فرە ژنەکانیان لە بودجە ومافەکانی خەڵک دەیکەن، یەک فلس بایەخیان نیە، چونکە کۆنەپەرست وهاوبەشی دزو هاوپرۆژەی هەردوو حکومەتەکەن.
بزوتنەوەی گۆڕان،کە بەشێکی زۆر لەهەڤاڵانی کۆنیان، تیمەکەی نێو حکومەت بەکاتبی پارتی دەزانن، ئەوانەی ئێستای گردەکەش، بە چاویلکە شەمسیەکانیانەوە، کەتازەیی پرۆژە چاکسازییەکەیان بۆ بوژانەوەی ئابووری ودابینکردنی موچە داوەتە پەرلەمانی کوردستان، یەک دانە بەند نا ، یەک دانە خاڵیش لەسەر یاسای چاکسازی کۆمەڵایەتی وموچەی پەرلەمانتارووەزیرو پلەبەرزو بندیوارەکانی تیا نیە(یانی تەنها ئەوانە کە بەشییان تیا نیە و ئەوانەی کە هێشتا خۆیان نەگایەندووە دەگرێتەوە وئەوانەی تر پێویستی بەهیچ چاکسازییەک نیەو بە فلتەری ئەواندا تێپەڕیوە).
شتێکی تازە نیە یەکێتی وپارتی ، دوو کۆمپانیان بازرگانی سیاسەت وئابوورین ، هەموو (کێشەو پەیوەندی وستراتیژییەتی )نێوانیشیان ئەم مۆرکەی هەیەو هیچ پەیوەندییەکی بە ژیان وگوزەرانی خەڵکی کوردستانەوە نیە. لەنائارامترین دۆخی گشتی دا(سەردەمی نەخۆشی کۆرۆنا)، پەشێوی وکێبركێی ناپەرپرسیارانەو نامۆڕالیانە وڕفاندن وتۆقاندنی یەکتری، درێژە پێدەدەن. دەبنە بەشێک لە شەڕوکێشمەکێشە ناوچەییەکان وکوردستان بۆ نێو ئەگەری دووبارەبونەوەی هەڵەبجەیەکی ترەوە. ڕاپێچ دەکەن. لەپایزی ٢٠١٩ ەوە پارتی بە چڕی کار لەسەروەدەرنانی پەکەکە ولەلاوازکردنی پەکەکە دەکات وە ئەم ئۆپەراسێۆنە ڕاستەوخۆ نێچیرڤان(پیاوە دبلۆماسیەکە)، سەرپەرشتی دەکات. یەکێتی تا ڕادەی ڕادەستکردنەوەی زیندانی هەڵاتوی ئۆپۆزسیۆنی ئێرانی ئامادەیە، خۆی لەریزی تاوانکاری ئێراندا جێگابکاتەوە.
نەوەیەکی نوێ پێدەنێتە نێو مێژووی کوردستانەوە، کە بەتوندی ئاسۆ وچاوەڕوانیەکانی وپۆتانسیالە شۆڕشگێرانەکانی ، ناکۆکە بە سەرجەم پێکهاتە سیاسی وئابووری وکۆمەڵایەتیەکانی حکومەتی هەرێم. باشترین فورسەت بۆ لەکۆڵکردنەوەی ئەم بارە وشکاندنی قاڵبی حکومەتە تەقلیدیە کۆنەپەرستەکانی رۆژەهەڵاتی ناوەراست، پەیوەست بوونی راپەڕینی ئەم نەوەیە بە ڕاپەڕینی عیراقەوە. خەلکی عێراق وبەتایبەت گەنجان ولاوانی عیراق داوای گۆڕێنی سیستەمی سیاسی دەکەن، داوای دابینکردنی ژیان ویەکسانی وکاردەکەن. خەڵکی عێراق وکوردستان پێکەوە هاوخەباتی وهاوئامانجی خۆیان پەیوەست بکەنەوە لەگەڵ یەکدا وبەرەیەکی هاوبەش بۆ ڕوخاندنی تەواوی دەسەڵاتی بورژوازی لە عێراق وکوردستاندا پشت بدەنە یەکتر. هێزە ئازادیخوازو چەپ و سوشیالیست وکۆمۆنیستەکان لەم نێوەدا، هیج کات بەئەندازەی ئێستا ئەم هاوخەباتی ویەکیتی یە چینایەتی یە پێویست نەبووە.

سەرەتای ئایاری ٢٠٢٠

نامەوێت بچمە ناو ئیشکالیەتی رۆشنبیر کێیە و کاریگەریی تەلەفزیۆن چییە، بەڵکو پێم خۆشە هەندێک هەڵەی زۆر تێپەڕیوو راست بکەمەوە لە پێشدا و ئەوسا بڕۆمە ناو کرۆکی باسەکەوە. رۆشنبیر کەسێکە بیر دەکاتەوە و ئەنجامی بیرکردنەوەش دەخاتە چوارچێوەی تیۆر و تێزەوە. مەرج نییە خاوەن بڕوانامەکان رۆشنبیر بن چوونکە مەرجی رۆشنبیریی بڕوانامە نییە، بەڵکو داهێنان و وتنی شتی نەوتراوە لە بۆتەی فۆرمۆڵەبەندیی فیکرییدا. لێ لە دنیای کوردییدا رۆشنبیر چوارچێوەیەکە بۆ کۆی ئەوانەی دەنووسن، شەرت نییە هەموو نووسەرەکان رۆشنبیر بن، دیقەت بدەن “ماریۆ ڤارگاس یوسا” لە پێناسەکردنی “گابریل گارسیا مارکیز”دا دەڵێ “مارکیز رۆشنبیر نییە”. ئەمە لە کاتێکدایە گارسیا مارکیز بە جۆرنالیستیی دەستیپێکرد و پاشان وەک رۆماننووسێک ناوبانگێکی جیهانیی بۆ خۆی پەیدا کرد، بەتایبەت بەهۆی رۆمانە بەناوبانگەکانی وەکوو “سەد ساڵ تەنهایی” و “کەس نییە نامە بۆ کۆلۆنێل بنێرێت” و “خۆشەویستی لە زەمەنی کۆلێرادا” و “چیرۆکی مەرگێکی ئاشکرا” و زۆرێکی تر، ئەگەر مارکیز رۆشنبیر نەبێت، کاتی ئەوەیە پێداچوونەوەیەک بە خۆماندا بکەین و دیقەت بدەین ئێمە چەند تووشی هەڵە بووین لە پێناسەکردنی هەندێک قەڵەم بەدەست بە رۆشنبیر!!.
دنیای کوردیی هەروەک بواری سیاسیی، کە ژینگەی پێگەیاندنی سیاسیی تەمبەڵ و دەبەنگە، کەلاوەیەکە زۆر ئینشانووس و موهاتەراچی کردۆتە فس فس پاڵەوانی گۆڕەپانەکە و نازناوی “رۆشنبیر”یان لەسەر خۆیان تاپۆ کردووە، ئەوەی لە دەرەوەی تێفکرینی کرچ و کاڵی ئەوان بیر بکاتەوە، یان لە دەرەوەی نووسینە حەماسییە ناوەڕۆک بۆشەکانی ئەوان بدوێت نەک هەر رۆشنبیر نییە بەڵکو کۆیلەشە. ئێمە دەبێت لە پێشدەستیدا ناسنامەکان جودا بکەینەوە، بەو پێیەی تاکوو ئێستا رۆژنامەوان و شاعیر و ستوونووس و ئەدیب هەموو خراونەتە ژێر ناونیشانی رۆشنبیرەوە، ئەمە بەدەر لەو نەخوێندەوارانەی تەنیا غەڵبەغەڵب دەنووسن ئەوانیش وەک رۆشنبیر ناویان لێدەنرێت، کاتی ئەوەیە ناولێنانەکان لە سەرەتادا راست بکەینەوە، چوون کێشەی تەسمیە ئیشکالیەتێکی گەورەیە، لەو سۆنگەیەی ئێمە رۆشنبیر بەو فراوانییە نابینین وەک لە دنیای ئێمەدا هەیە، بەڵکو وەک چەندان جاری تریش هێمام بۆ کردووە رۆشنبیر کەسێکی چالاکە لە بواری بیرکردنەوە و تیۆریزەی بیرکردنەوەدا.
رۆشنبیری سەر شاشە
فریدریش هایاک، لە ساڵی 1945 لە وتارێکدا بەناوی “رۆشنبیران و سۆسیالیزم” دەنووسێت “لەهەموو وڵاتە دیموکراتییەکاندا و لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا زیاتر لە هەر جێگەیەکی تر، بڕوایەکی پتەو هەیە بەوەی کاریگەریی رۆشنبیران لەسەر سیاسەت حاشاهەڵنەگرە، گوومانی تێدا نییە کە ئەمە راستە سەبارەت بە دەسەڵاتی رۆشنبیران لە کاریگەریی دانان لەسەر شێوەی بڕیاردان لە رێگەی بۆچوونە سەیرەکانیانەوە، یان سەبارەت بەراددەی توانایان بۆ گۆڕینی رای گشتیی لەسەر ئەو پرسانەی لای خەڵک بۆچوونی جیا جیایان لەسەرە، بەڵام لە مەودایەکی تا راددەیەک دووردا پێدەچێت هەرگیز ئەوەندە کاریگەرییان نەبووبێت وەک ئەوەی ئێستا هەیانە، ئەم دەسەڵاتەشیان لە رێگەی پێکهێنانی رای گشتییەوە بەدەستهێناوە”.
رۆشنبیر بۆ خۆی خاوەنی دەسەڵاتێکی رەمزییە، کە هایاک بە کاریگەریی لەسەر رای گشتیی و گۆڕینی بۆچوونی گشتیی ناوزەدی دەکات. بەڵام کێشەی رۆشنبیرانی کورد ئەوە نییە کاریگەرییان لەسەر رای گشتیی و خەیاڵدانی نەوەیەکی تازە پێگەیشتوو نییە، بە پێچەوانەوە تێزەکانیان پڕە لە کورتبینی و نهێلیزم، پڕە لە ئەنتی تۆلێرانس، پڕە لە ئەندێشەی ئاینی و خێڵەکیانە، بۆ ئەم مەبەستەش بەدکەڵکی زۆریان لە شاشەی تیڤی وەرگرتووە، چوونکە تەلەفزیۆن بەدەر لە دیوە پۆزەتیڤەکەی، رەهەندی نێگەتیڤیشی هەیە بەوەی رووبەرێکە بۆ دەم هەراشەکان یان ئامێری بەرهەمهێنانی پاڵەوانە ساختەکانە، هەرچەند کاریگەریی زۆرە لەسەر گۆڕینی واقیع وەک ئەوەی لە کودەتاکەی تورکیا دژی ئەردۆگان بینیمان لە ساڵی 2016، چۆن یەک گرتەی ڤیدیۆیی لە رێی سکایپەوە کە لە شاشەی تەلەفزیۆنەکانەوە بڵاوکرایەوە توانی کودەتاکە پووچەڵ بکاتەوە، هاوزەمان تیڤی دەتوانێت واقیعی کۆمەڵایەتی و کولتووریی و زیهنیش بگۆڕێ، بەڵام رەنگە ئەمەیان پرۆسەیەکی درێژخایەنتر بێت.
ئێمە لە حاڵی حازردا خاوەنی گروپێک رۆشنبیری موهەڕیجین لە رێی شاشەکانەوە بەقەدەر ئەوەی رەخنە لە دەسەڵاتی سیاسیی دەگرن، دەسەڵاتەکانی تر بەهێز دەکەن، کاتێک رۆشنبیرانی ئێمە رەخنە لە دەسەڵات دەگرن، ناکرێت بڵێین ئەمە کارێکی خراپە، بەڵام کورتکردنەوەی دەسەڵات لە دەسەڵاتی سیاسییدا نیشانەی هەژاریی مەعریفییانە، بەو پێیەی دەسەڵاتی سیاسیی تەنیا یەک دیوی دەسەڵاتە، یان یەک تاکە دەسەڵاتە لەنێو کۆی دەسەڵاتەکانی تردا. کەمترین رۆشنبیرمان هەیە خۆیان بدەن لە قەرەی رەخنەگرتن لە دەسەڵاتی ئاینیی و دەسەڵاتی کولتووری خێلەکیانە و کۆی دەسەڵاتە نارەمزییەکانی تر. بەزمانێکی تر ئەم گوزارەیە تەرح دەکەین و دەڵێین چوونکە رۆشنبیرانی ئێمە پاشخانی بیرکردنەوەیان حزبیی و سیاسییە تەنها دەتوانن رەخنەی سیاسیی و حزبیی بگرن، ئەم دیاردەیەش بەیەک ئاست دەبینرێت لای رۆشنبیرانی سەر بەدەسەڵات و ئەنتی دەسەڵاتەوە.
رۆشنبیرانی ئێمە زۆرینەیان سروشتێکی قەحپەییان هەیە، دەمەوێ پێش ئەوەی بەسەرمدا تێپەڕێت ئەوە روون بکەمەوە زاراوەی “قەحپە” لە هزرینی مندا رەهەندێکی سێکسوالێتی نییە، ئەو ژنە قوربانیانە ناگرێتەوە ناچارن بەهۆی بارودۆخی ئابوورییەوە لەشی خۆیان لە بازاڕی بێویژدانی سەرمایەدارییدا بۆ چەند دۆلارێک بفرۆشن. ئینجا دێمە سەر کرۆکی مەبەست و بەکورتی ئەوە دەڵێم زۆرینەی رۆشنبیرانی ئێمە سرووشتێکی قەحپانەیان هەیە و بە فۆرمێکی نمایشکارانە روانگەکانیان دەخەنە روو، چوون دوو جۆر ئیلێتی رۆشنبیریی دروستبووە یەکێکیان بەو جۆرە نمایش دەکات سەرنجی دەسەڵاتی سیاسیی بەلای خۆیدا راکێشێت لە پێناوی بەخششێکی چەوردا، لە بەرانبەر ئەمەدا نوخبەیەکی تری پۆپۆلیست و سۆزانی هەیە دڵداریی لەگەڵ سۆز و هەستی جەماوەر دەکات “ئەو جەماوەرەی گۆستاف لۆبۆن بەروونی پێناسەی دەکات و پێیوایە سرووشتێکی سۆزانیانەی هەیە”، ئەم ئیلێتییە بەشێوەی قەحپانە کار لەسەر راکێشانی سەرنجی جەماوەری گەل دەکات بەلای خۆیدا، بەمەش دەسەڵاتێکی بەرفرە بۆ خۆی پەیدا دەکات “بێگوومان دەسەڵاتی مەعنەویی و هەژموونگەرایی”، رۆشنبیرانی راستەقینە ئەوانەن کەوتوونەتە نێوان ئەو دوو فۆرمە لە رۆشنبیر و سەرقاڵی کاری خۆیانن لە کێڵگە هزریی و مەعریفییەکەدا.
ئەو تەرزە رۆشنبیرە سۆزانییە زیاد لەهەر شتێک پێویستی بە شاشە و مارکێتینە، تاکوو بتوانێت خۆی وەک فریادڕەس نیشان بدات، لە کاتێکدا چەمکی فریادڕەس لە سترۆکتۆرەوە بارگاوییە بەرۆحی ئاینیی. جیا لەمەش خوازیارە خۆی وەک قارەمانێکی ئەفسووناویی لە ئەندێشەی زۆرینەدا سکێچ دەکات. “محەمەد تەها حوسێن” زۆر بە باشی ئەم نەخۆشییە روون دەکاتەوە، کاتێک دەنووسێت: رۆشنبیر ئەو خودە نییە دوای ئەوەی لە کردەی بیرکردنەوەدا توانی کاریگەر بێ لە کۆمەڵگەدا فۆرمی ژیانی دیکەی هەم بۆ خۆی هەم بۆ تاکەکانی دیکە فەراهەم کرد، ئیدی ببێ بە میتامرۆڤ و بەسەر ئەوانی دیکەدا ببێ بە کەڵەگا.. لەو ساتەوەختانەی رۆشنبیر یان وردتر بڵێین خودی بیرکەرەوە ئەو حەقی بیرکرددنەوەیە تەنها بۆ خۆی قۆرخ دەکات و بوار بۆ ئەم ئامادەگییە ئیلاهییە ناڕەخسێنێ، ئەوا هەمان ئەو کۆمپرادۆر و دەرەبەگ و سەرمایەدارەیە کە هەرچی سامان هەیە بەهۆی خۆی دەزانێ و نایەڵێ کەسی تر لێی سوودمەند بێت. بەمانا هەمان ئەو وێنە سەرەتایی و ئارچیتایپە یۆنگیەیە کە لە سەرەتای مێژووەوە چووەتە ناخی یەک بە یەکمان و هەمیشە ئاگا یان نائاگا لێمان وەدیار دەکەوێتەوە. ئەو ئارچیتایپە یۆنگیە رێک باوکەکەی فرۆیدە کە لە هۆزی یەکەمی مرۆڤایەتیدا یەکەم پیاو بووە و هەرچی حەز و شەهوەت و سامان هەبووە بە رەوای خۆی زانیوە و نەیهێشتووە کەس لێی بخوات خۆی نەبێ.
ئەو مودیلە رۆشنبیرە “بۆتۆمۆر”ییەی لەکوردستان باڵا بووە و خۆی بە توخمێکی بنەڕەتی بینای کۆمەڵایەتی و گەرووی زوڵاڵی هەموو چین و توێژە کۆمەڵایەتییەکان هەژمار دەکات، هەموو وزەی رۆشنبیریی و جەستەیی خودی خۆی تەرخانکردووە بۆ داتاشینی وێنایەکی تەوتەمی و کەڵەگایانە بۆ خۆی، هەمیشە چاوی لەوەیە ئۆتۆریتە و پێگە و دەستڕۆیشتوویی خۆی بەسەر سیاسییەکاندا بسەپێنێت، بۆ هێنانەدی ئەم نەرگسییەتە نامەشرووعەش بەردەوام پێویستی بە شاشەی تیڤی هەیە، تاکو بتوانێت لە یەک کاتدا وێنا ساختەکەی وەک پاڵەوانێکی وەهمی بگەیەنێتە هەموو ئەو چین و توێژانەی ئەو خۆی بە ویژدانیان دەزانێت. پێویستە ئەوەش بڵێم مەبەستم لەوە نییە نابێت رۆشنبیر سوود لە تەلەفزیۆن وەربگرێت، بە پێچەوانەوە مەبەستم لەوەیە خودی رۆشنبیری کورد ئەوەندەی تەلەفزیۆن و شاشەکان بۆ بە کاریزماکردنی خۆی بەکاردەبات، نیو هێندە بگرە هیچ نایەوێ بەرئەنجامە فیکرییەکانی خۆی بگەیەنێت، چوونکە لە بنەڕەتەوە ئێمە کۆمەڵێک رۆشنبیرمان هەیە بیر ناکەنەوە، ئیدی چۆن بتوانن پەیامێک بگەیەنن؟. ئێمە رۆشنبیرمان نییە لە دەرەوەی ئەو تێزانەی وەک مەحفوزات دەرخیان کردووە، قسەیەکی تری پێ بێت!!. رۆشنبیرمان نییە، خۆی بێت و روئیای روونی خۆی هەبێت.
رۆشنبیرانی ئێمە خاوەنی هیچ بەرهەمێکی نوێ و زانستی نین، زیاتر قسەکەری سەر شاشەکانن، زۆرجار لەگەڵ بێژەرەکانی تیڤی جیاوازییەکی ئەوتۆ لە نێوانیاندا بەدی ناکرێت، چ لەرووی ئامادەگی لەسەر شاشەکان، چ لەرووی بیر و تەنانەت تۆنی دەنگیشەوە. بەرگریکردن لە مافی ئەوانیتر مانای ئەو گووتارە پۆپۆلیستی و دۆگمایە نییە رۆشنبیرانی ئێمە چ لەبەرەی دەسەڵات چ لەبەرەی بەرهەڵستکاران لە رێگەی شاشەی تیڤییەکانەوە سەرقاڵی موبیلیزەکردنین. ئەو رۆشنبیرە ئیعلامییانە زۆر جار ئاستی بیرکردنەوە و ورووژاندنیان زۆر لە خوار وتار و پرسیارە رۆژنامەوانەکانیشەوەیە. ئەم دیاردە نێگەتیڤە وەنەبێ تەنها لەدنیای ئێمەی کورددا بوونی هەبێ، بەڵکو ئەوە نەریتێکی باوی تێکڕای کۆمەڵگە دواکەوتووەکانی رۆژهەڵاتی نێوین و جیهانی عەرەبی و ئیسلامییە کە رۆشنبیرەکانی لە بری هەڵهێنجانی فیکریی دەبنە شایەری سیاسیی، لە بری کارکردن لەبواری زانستیدا، دەبنە پاسەوانی ئایدۆلۆگییە سیاسییەکان، لە بری هەنگاونان بۆ ئایندە، سەرقاڵی بەرهەمهێنانەوەی ئەو کەلەپوورە رۆشنبیرییەن کە لە مۆزەخانەکانی مێژوو هەڵگیراون.
یەکێک لە ترسناکترین سیما ترسناکەکانی ئەم تایپە لە رۆشنبیر دوانە بەناوی هەقیقەتەوە، ئەوە نەریتی نازی و فاشیستەکانی سەرەتای سەدەی بیستەم و هەموو ئایدۆلۆگییە تۆتالیتارەکانی دنیایە. ئەوە ستالینیزمە و هەمان ئەو تێزەیە کە لەسەر سترۆکتۆری “ئەوەی لەگەڵم نەبێت ناراستە” بیناکراوە. مەولانای رۆمی بەر لە چەند سەدە وتی “هەقیقەت ئاوێنەیەک بوو شکا”! هەر کەسەو پارچەیەک لەو ئاوێنەی هەڵگرتۆتەوە، هەر کەسێ تەنیا لە پارچەیەکی شکاوی ئەو ئاوێنەدا هەقیقەتەکانی خۆی دەبینێت، ئەم هەمان ئەو بیردۆزەیە تیۆری نسبیی ئەنشتاین لە سەدەی بیستەمدا پێی دەگات و جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە هەرچی هەبووە لە کەوندا بوونێکی رێژەیی هەیە نەک رەها، هەروەک یاسا فیزیکییەکەش پێداگریی لەسەر دەکات “هەموو ماددەیەک لە دۆخی ئاساییدا هاوبەرگەیە و پێکهاتووە لە بارگەی موجەب و سالب”. پێموایە فەیلەسووفە پۆست مودێرنەکان تازە ئەم گەوهەرە دەدۆزنەوە و بۆمان باس دەکەن. دەمەوێ بڵێم ئەوانەی بەناوی هەقیقەتەوە دەدوێن، کوشندەترین زیان لە رێژەییبوونی هەقیقەت دەدەن، چوونکە هەقیقەت شتێک نییە بە رەهایی لای کەسێک یان بیروباوەڕێک چڕ بووبێتەوە، لە سۆنگەی ئەوەی هەقیقەت وەک ئاردی نێو دڕک وایە و هەر کەسێک دەتوانێت چنگێکی لێ هەڵگرێتەوە بە خۆڵ و خاشاکیشەوە. لێ بەداخەوە ئەو رۆشنبیرە کوردانەی لە شاشەکانەوە دەیانبینین بەناوی هەقیقەتەوە لاقەی جوانی هەموو شتێک دەکەن چوونکە وا دەبینن مادام راستن، بۆیان هەیە هەموو شتێکی دەرەوەی خۆیان ناشرین بکەن.
خەونی بچووکی رۆشنبیرانی کورد
رۆشنبیرانی کورد هەروەک مێگەلەکە سەیری رووداوەکان دەکەن، بە زمانی ئاسایی عەوام دەپەیڤن، بە مێشکی زۆرینە بیر دەکەنەوە، لەناو نەریتە کۆمەڵایەتییەکاندا نغرۆ بوون، قسەیان لەسەر زۆر شت هەیە، بەڵام بیریان لە هیچ نەکردۆتەوە، خەون بە گۆڕینەوە دەبینن ئامڕاز و کەرەستەکانی گۆڕین شک نابەن و ناتوانن بیدۆزنەوە، رۆشنبیری ئێمە قسەنووس و یاریکەرن لەگەڵ عاتیفەی گشتیی، هەموو پڕۆژە رۆشنبیرییەکانیان ناچێتە دەرەوەی جیهانبینی سیاسیی و فیکریی باو، هەر بۆیە رۆشنبیری کورد خەونی بچووکە لەو دنیا گەورەیەدا. بەهۆی ئەوەی رووبەر و مەدای بیرکردنەوەی سنووردارە، با ئەو رۆشنبیرە لە دنیای شارستانی رۆژئاواشدا بژیت و لە نزیکەوە بەر فینۆمینەکانی دیموکراسی پلورالی کەوتبێت، بەڵام هێشتا لە کوێرە دێیەکی کوردستاندا دەژی و هزرینی لە چوارچێوەی ناوچەگەرییدایە و ناتوانێت سنووری ئەقڵی حزبییانە تێپەڕێنێت، نەک ناتوانێت گەردوونیانە بیر بکاتەوە، بەڵکو دەست و پێ سپیترە لەوەی کوردستانیانەش بیر بکاتەوە. دیقەت بدەن زمانی ئەو رۆشنبیرەی دەم لە پۆست مودێرنە وەردەدات، لەگەڵ زمانی کادرە حزبییە نەخوێندەوارەکان هەریەک زمان و ناوەڕۆکە، بەڵام بە سینتاکس و گوزارەی لە یەک جوداوە، ناوەڕۆک هەر یەک ناوەڕۆکی کۆنە، بەڵام هەر رۆژەی لە فۆرمێکی تازەدا تیۆریزە دەکرێت و زاراوەکانی دەگۆڕێن و پۆشاکی تازەیان بە بەردا دەکرێت.
رۆشنبیری کورد پاشکۆی سیاسەتە، یان وردتر بڵێن پاشکۆی حزبە، مەرج نییە لە رووی ئۆرگانییەوە تاکی رۆشنبیر لە حزبێکی سیاسییدا سازمان درابێت، بەڵام ئەو زیهنییەتی بیری پێدەکاتەوە هەمان ئەو زیهنییەتەیە حزبەکان وەک گووتاری سیاسیی خۆیان قبوڵیان کردووە و تەرویجی بۆ دەکەن. ئەگەر بچینەوە سەر نموونە بۆ روونکردنەوەی بابەتەکەمان رەنگە کۆمەکی باشمان بکات. لێرەدا دەخوازم جیابوونەوەی باڵی مەکتەبی سیاسیی پارتی لە باڵی سەرەکی پارتی “جیابوونەوەی جەلالی لە مەلایی” لە ساڵی 1964دا بکەمە سەمپڵێک، وەک دەبینین گووتاری ئەو باڵە گووتارێکی چەپی ماویی بووە، هەموو کایەی رۆشنبیریی کوردیی لە ئاستی تاک و تەرا نەبێت، با دەدەنەوە بەلای باڵی مەکتەبی سیاسییدا، دەیانەوێ پاساوی فیکریی بۆ ئەو دوو کەرتبوونە بدۆزنەوە لە ریزەکانی شۆڕشدا، لێ باڵی مەکتەبی سیاسیی بایدایەوە بەلای دەوڵەتی داگیرکەری عێراقدا، ئەمە بۆ رۆشنبیرانی ئەودەم و ئێستاش نەبووە شۆک، بەڵکو هەر ئەو ستراتیژەی ئەوسایە هەرجارەی لە بەرگێکدا خۆی مانیفێست دەکات و رۆشنبیرانیش وەک ئەسپ عەرەبانەی ئەو بزووتنەوە سیاسییە رادەکێشن.
ئەو نموونەی لای سەرەوە پێماندەڵێت، خەونی رۆشنبیرانی کورد لانیکەم لە باشوور، چەند بچووکە، چوونکە بەشێکی لاوەکییە لە ململانێی سیاسیی، ئەگەرنا ئەنتجلنیسیای کورد نەیتوانیوە گووتارێکی رۆشنبیریی سەربەخۆ لە دەرەوەی هەژموونی کونزەرڤاتیڤانەی حزبەکان بە خەونی گەورە و ئاگایی فیکرییەوە فۆرمۆڵە بکات، بەو هۆیەی کارەکتەری رۆشنبیر لە هەمان کاتدا کارەکتەرێکی سیاسیی و چالاکوانی ململانێ حزبییەکانە و ناتوانێت لەودیو تەلبەندەکانی حزب و گووتارە حزبییەکانەوە خۆی ببینێتەوە. کێشەم لەگەڵ ئەوانە نییە بە ئاشکرا بوونەتە ئاژیتاتۆری حزبەکان، ئەمانە دەتوانین بە رۆشنبیری حزبی ناودێریان بکەین، بەڵام کێشەکە لێرەدایە ئەو گروپ و تاکە رۆشنبیرانەی بەناوی بێلایەنی و سەربەخۆییەوە هاتوونەتە نێو گۆڕەپانەکە هەندێک بە ئاگایی بوونەتە بەشێک لە ئەجیندای حزبی و هەندێک تریش بە دیفاکتۆ و نائاگایی کەوتوونەتە نێو ئەو واقیعەکەوە کە تەرەفداریی بۆ لایەنێکی سیاسیی دیاریکراو بکەن، ئیدی بەم حاڵەوە دەبێت خەونی گەورەی رۆشنبیرانی کورد چی بێت؟ هەرچەند دەمەوێ ئەوەش ئیزافە بکەم هیچ گشتاندنێکم پێ راست نییە و لێرەدا نامەوێ گشتاندن بکەم، بەڵکو لەسەر زۆرینە قسە دەکەم،ـ لانیکەم ئەو زۆرینەیەی مەیدانەکەیان بەدەستە.
لەوە کارەساتبارتر ئەوەیە، خەونی بەشێکی بەرفرەی رۆشنبیران هێندە بچووک بۆتەوە، مۆبیلیزەی گەمژەیی دەکەن، لە رێی دنەدان و هاندان و ختوکەدانی هەستی ناوچەگەریی و شارچێتی هاووڵاتیان، یان دروستکردنی وێنەیەکی زەینی بۆ شەیتانی سیاسیی کە هەموو کەموکوڕیی و نەهامەتییەکان بخرێتە ئەستۆی ئەو ئەهریمەنە، ئەمە ئیقتباسە لە رۆشنبیریی دواکەوتووی عەرەبەکان، کە بارگاوییە بە رۆحی ئاینی و کولتووری بەداوەت، ئاخر عەرەبەکان هەموو ریفۆرمێکی سیاسیی و ئابووری و کولتوورییان بیر بردۆتەوە، هەمیشە کاردەکەن لەسەر داتاشینی دوژمنێکی وەهمی و تۆخکردنەوەی تیۆری موئامەرە، بۆ ئەم مەبەستە شەیتانێکی گەورەیان هەڵبژاردووە تا رک و کینەی خۆیانی تێدا خاڵی بکەنەوە ئەویش دەوڵەتی ئیسرائیلە و زایۆنیزمە. ئەم بیردۆزە بەشێوەیەکی تر وەک نەخۆشی کۆلێرا گواستراوەتەوە نێو کایەی رۆشنبیریی کوردیی بەتایبەت لە باشوور چوونکە ژێدەری بیرکردنەوەمان ئەو رۆشنبیرییە عەرەبییە ئیسلامییەیە هەنووکە دنیای عەرەبی کردۆتە دۆزەخی سەر زەوی، بەڵام تاکە جیاوازیی لەنێوان شەیتانی گەورەی نێو رۆشنبیریی عەرەب لەگەڵ شەیتانی گەورەی رۆشنبیریی کوردیی، لەوەدایە شەیتان لای عەرەب بێگانەیە، بەڵام شەیتانەکەی ئێمە خۆماڵییە و هەر خودی خۆمانین!!.
ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ ناونیشانی بابەتەکە و باس لە خەونی رۆشنبیری کورد بکەین، پێویستە ئەمجارە لە چەند پرسیارێکەوە دەست پێبکەین، وەکوو: ئایا رۆشنبیری کورد رۆڵی چی بووە لە گەڵاڵەکردنی پڕۆژەیەکی فیکریی لە کوردستاندا؟ هەژموونی رۆشنبیران جگە لە نەوەیەکی سەرگەردان و خاڵی لە ئینتیما و بێ ئاسۆ و رەشبین و پووچگەرا چیتری بەرهەم هێناوە؟. رۆشنبیری کورد چی فۆرمۆڵە کردووە بۆ رزگارکردنی ئەقڵی کوردیی لە خڵتەی نەریتی ئاینیی وشکهەڵاتوو یان خەیاڵدانی هۆزگەرایی و خێڵەکی؟. ئەجیندای رۆشنبیری کورد چی بووە لە راستای گۆڕینی پەروەردەی کۆمەڵایەتی و بیناکردنەوەی کەسێتی تێکشکاو و پاسیڤی تاکی کورد؟. پڕۆژەی رۆشنبیرانی کورد چی بووە بۆ پێناسەکردنەوەی چەمکەکانی ژیان کە تەبا و کۆک بێت لەگەڵ رۆحی سەردەم؟. رۆشنبیرانی کورد چییان ئامادە کردووە وەک تیۆر بۆ فەلسەفەی حکومڕانیکردن و دەوڵەتداریی؟. تیۆرییەکانی رۆشنبیرانی ئێمە چین بۆ بەگژاچوونەوەی دیاردەی گەندەڵی ئیداریی و ئابووری؟. پڕۆژەی رۆشنبیرانی کورد چی بووە بۆ گۆڕینی سیستمی پەروەردە و پێشخستنی قوتابخانەکان و بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاریی؟. پڕۆژەی تیۆریی رۆشنبیرانی ئێمە چی بووە لە راستای هۆشیاریی جێندەریی و سێکسیی؟. پڕۆژەی رۆشنبیرانی کورد چی بووە بۆ یەکسانی رەگەزیی و گۆڕینی ئەو خەیاڵدانەی ژن وەک سەرچاوەی لەززەت بۆ پیاو سەیر دەکات؟؟.
من لێرە وەڵامی ئەو پرسیارانەم دەوێ نەک ئەو قسە باق و بریقانەی رۆشنبیرانی ئێمە فێری بوون و تووتی ئاسا دەیڵێنەوە؟ باسی دروشمبازیی ناکەم بەڵکو باسی پڕۆژەی فیکریی دەکەم. ئەگەر رۆشنبیرانی ئێمە دنیای کوردییان نەخوێندۆتەوە و بیریان لە کێشەکانی ناوی نەکردۆتەوە، تەنیا یەک کێشە ببینن کە کێشەی سیاسییە ئەوە دەبێت رێگە بدەن بڵێم خەونی بچووکە. گەرەکمە ئەوەش تێنەپەڕێ لەبارەی کێشەی سیاسییەوە، لای من ئەو فۆرمە لە سیاسەت کە لە دنیای کوردییدا هەیە، نەک شایانی رەخنەلێگرتنە بەڵکو دەبێت بگۆڕدرێت، بەڵام ئەم گۆڕینە تەنیا ئەو شێوازە لینینییەی گۆڕینی قووچەکی فەرمانڕەوا نییە، بەڵکو لە پێشدا گۆڕینی خەیاڵدانی سیاسییە، ئەمەش کاری رۆژ و دوو رۆژ نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی هەمەلایەنەی درێژخایەنە و پێویستە بۆ ئەو گۆڕینە گرنگە دەست بۆ زۆر بابەتی هەستیاری تر ببەین کە ئەویش پەیوەندیی بە پەروەردەی کۆمەڵایەتی و ئاینی و خێڵەکیی ئێمەوە هەیە وەک کورد، بێ ئەم گۆڕینە لە خەیاڵدانی تاکدا و دروستکردنی تاکێکی کوردیی ساغڵەم لە رووی دنیابینییەوە، مومکین نییە ئەو گۆڕینە کودەتائامێزی قووچەکی سیاسیی هیچ بەروبوومێکی هەبێت، بەپێچەوانە بە فیڕۆدانی وزەی نەوەیەکە و تێکشکاندنی خەونی زۆرینەشە.
وتەی داخستن
وەک هەموو بوار و کایەکانی تری ژیان، کایەی رووناکبیریی کوردیی لەسەرگەردانی و تراژیدیایەکی مەزندایە، رەنگە بەشێکی زۆریش لە سەرگەردانییە سیاسیی و کولتووریی و فەرهەنگییەکانیش راستەوخۆ پەیوەندییان هەبێت بەو سەرگەردانییە رۆشنبیرییەی هەنووکە لە ئارادایە، لێرەدا دەبێت رۆشنبیر بە ئەرکی خۆی هەڵستێت و کارەکەی خۆی بەدروستی بناسێت، تاکو رۆشنبیر پانتایی کاری خۆی کە بەرهەمهێنانی مەعریفە و بیرە، جودا نەکاتەوە لە پانتایی کاری سیاسەتمەدار و رۆژنامەوانان، هیچ شتێک ناتوانێت ببێتە مایەی دڵخۆشی لە بواری پێشکەوتن و گۆڕان لە دۆخێکەوە بۆ دۆخێکی تر. تاکوو رۆشنبیری ئێمە سەرقاڵی گەمەکانی سیاسەت و حزبایەتی بێت، هەلومەرجەکانی کۆمەڵگە لە بری هەنگاوێک بۆ پێشەوە لینین وتەنی دوو هەنگاو بۆ دواوە دەبێت. ئەرکی رۆشنبیرە پێش هەر کارێکی تر چالاکی لە کایەی خۆیدا بکات، بەمانایەکی تر رۆشنبیر دەبێت لەوە حاڵی بێت نە گیڤارایە و نە مارتن لۆسەر کینگ، بەڵکو ئەو دەکرێت لە بواری فیکر و رەخنەی مەعریفیدا بەشداریی بکات لە پرۆسەی گۆڕانکاریی و لە پێشنۆرەشدا گۆڕینی عەقڵیەت و جیهانبینی تاک و گۆڕینی شێوەی بیرکردنەوەی کۆنسەرڤاتیڤی کۆمەڵگە و گۆڕینی فۆرمی کلاسیکی کردەی سیاسیی.
کاتی ئەوەیە رۆشنبیرانی ئێمە، بەرلەوەی سیاسەت و توخمە رەنگاورەنگەکانی کولتوور بخەنە ژێر نەشتەری رەخنەکانیانەوە، هاوزەمان چاوخشاندنەوەیەکیش بکەن بەسەر شێوازی کاری خۆیان؟ پێویستە رۆشنبیران هەڵسەنگاندنێک بکەن کە خەریکە لە ماکینەی بەرهەمهێنانی هزری نوێوە دەبنە ماکینەی بەرهەمهێنانی هەجو و جنێوی نوێ؟ پێویستە ببینن دوای بیست و شەش ساڵ پاش راپەڕین گۆڕانکاریی پۆزەتیڤ لە هیچ یەکێک لە بوارەکانی رامیاریی و ئابووری و کولتوورییدا رووینەداوە،! ئەمەش ئەگەر لەسەرێکەوە نیشانەی ئەوە بێت دەسەڵاتێکی فاشیلمان هەبووە بەدرێژایی دوو دەیە و نیو، لە رەهەندێکی ترەوە نیشانەی تەمبەڵی رۆشنبیران بووە لە تەرح و داهێنانی فیکریدا، چوونکە ئێمە شاهیدین لەسەر تایپێک لە رۆشنبیریی بە داتاشینی وێنایەکی دزێو و جنۆکەئاسای کارەکتەرە سیاسییەکان “نەک سیستمی سیاسیی” خۆی لەهەر چەشنە تیۆریزەیەک دزیوەتەوە، بەو مانایەی تەنیا بە شێواز و ئەدەبیاتی سیاسیی شەڕی لەگەڵ دەسەڵات یان حزبەکان کردووە، ئیدی ئاگای لە بوارەکانی تری ژێرخانی فیکریی کۆمەڵگە نەماوە، ئاگای لە گووتاری ئاینی و تۆخبوونەوەی مەیلی ئیسلامیی کۆمەڵی کوردەواریی نەماوە، ئاگای لە ئیسلامییەکان نەماوە بە هەموو رێگاکان سەرقاڵی موبیلیزەن بۆ ئیسلامیزەکردنی کۆمەڵگەی کوردستان، ئەمە هەروەک ئەو نموونەیە وایە، نەخۆشێک دەردەدار بێت بە شێرپەنچەی پێست، بەڵام پزیشکەکان لە بری کیمیۆ تێراپی نەشتەرگەریی جوانکاریی پێستی بۆ ئەنجام بدەن.
پێش ئەوەی دوا قسەی خۆم لەم چاپتەرەدا دەکەم، ئێمەی کورد پێویستمان بە رۆشنبیرێکی جیددی وەک عەلی حەرب هەیە، کە برینێک بخاتە ئەو نەزعە ترسناک و خودسەرسامییەی رۆشنبیرانی ئێمەوە. ئەو توانی رەخنەکان پێچەوانە بکاتەوە و شەڕەکە بباتەوە نێو ماڵی خودی رۆشنبیران. کتێبە بەناوبانگەکەی “وەهمەکانی نوخبە یان رەخنە لە رۆشنبیر” توانی بەخێراییەکی بێوێنە ببێتە جێگەی مشتومڕ و ئیست لەسەر گرتن. ئەو لە پاشکۆی کۆتا چاپی کتێبەکەیدا، بەم جۆرە دەپەیڤێت “دان بەوەدا دەنێم من تەقەم لە رۆشنبیر کردووە، بە ئەندازەی ئەوەی هەنگاوم ناوە بۆ کردنەوەی مەلەفی رۆشنبیران بەرووی رەخنە و لێپێچینەوەدا. بەو مانایەی کارم بۆ لەقکردنی بڕوا رەگ داکوتراوەکان کردووە، بەئەندازەی ئەوەی هەوڵم داوە، جێ بەکێشەکە لێژ بکەم و سەرلەنوێ پرسیارەکان فۆرمۆڵە بکەمەوە و تیشک بخەمە سەر ئەو شوێنانەی کرابوونە دەرەوەی چوارچێوەی بیرکردنەوە بە ئەندازەی باسکردنی پەیوەندییە نادیموکراتییەکان و هەڵسوکەوتە تاریکبینەکانی ناو کەرتی رۆشنبیریی و نێوان دەستەبژێرەکان، ئەمەش وای لێکردم ئەولەویەتەکان ژێراوژوور بکەم و ئاڕاستەی رەخنە بگۆڕم. لە کاتێکدا ئیشی رەخنەگرتن لە رووی دەرەوە و واقیع بوو، تیرەکانی رەخنەم ئاڕاستەی ناوەوە کرد، واتە واقیعی رۆشنبیر لە رووی بیر و پراکتیک، یان گووتار و دامەزراوەوە”.
نۆبەتی ئەوەیە رۆشنبیر رووی رەخنەکانی ئاڕاستەی ناوەوە بکات و دواتر کەی ئیشکالییەتە ریشەییەکانی خۆی چارەکرد، رووی رەخنە بگۆڕێت و ئاڕاستەی دەرەوە و واقیعی بکات. ئێمە لە ئێستادا پێویستمان بە توێژێکی ئەکتیڤی رووناکبیریی هەیە، پرسیاری گەورە بکات، لە پێدراوە بچووکەکاندا بەهای گەورە بدۆزێتەوە، نەک چاوی لەسەر رووداوە گەورەکان بێت، لەو سۆنگەیەی کاری رۆشنبیریی ئیشێکی تاقیگەییە، هەروەک پیشەی پزیشکەکان وایە، دوای ناسین و دۆزینەوەی ڤایرۆسەکان، دەتوانیت دەرمانی لەناوبردنی ڤایرۆسەکە بدۆزیتەوە. رۆشنبیرانی ئێمە لەسەریانە ڤایرۆسەکانی گەندەڵی و لاوازیی کەسێتی تاکی کورد و خراپی رەوشتی سیاسیی و ئیداریی بدۆزنەوە لە تاقیگەکانی هزرین و لێکدانەوەی زانستیدا، پاشتر دۆزینەوەی دەرمان و پرۆسەی دەرمانکردنەکە ئاسانتر دێت بەدەستەوە. کۆمەڵگەی کوردیی دەیان دەردی کوشندەی هەیە، تەنیا دەردیش بەدکەڵکی ئاکاری سیاسییەکان نییە لە پرۆسەی حکومڕانیدا، بەڵام ئایا رۆشنبیران بەم جۆرە دەمێننەوە تاکو سەر یان نا؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە وەڵامەکەی لە هەگبەکەی ئایندەدایە.

تێبینی: ئەم توێژینەوەیە چاپتەری پێنجەمی کتێبی “گووتاری پۆپۆلیستی و خەونی بچووکی رۆشنبیرانی کورد”ه کە لە سەرەتای ساڵی 2018 بە شێوەی کتێبی کاغەز لە ناوەوە و دەرەوەی وڵات بڵاوکرایەوە.

کۆرۆنا کە قەیرانێکی ئابووریی قووڵی دروستکردووە و بریتانیا لە دوای ساڵی 1932 وە بەخۆیەوە نەبینوە هەر وەکو هەمو قەیرانەکانی دیکە زیاتر لە سەری کرێکاران و هەژاران و خەڵکانی ئاساییدا شکاوەتەوە و دەشکێتەوە. هەمیشەش لە قەیران و جەنگەکانا ئافرەتان و پیر و پەککەوتە و منداڵان لە ڕیزی پێشەوەی قوربانییەکانەوە بوون.
ئەمڕۆ لە بریتانیا و لەسەردەمی کۆرۆنەدا دیسانەوە زیاتر لە هەمووان ئافرەتانن کە پشکی شێری ئەم قوربانییە پێکدەهێنن نەك لەیەك لاوە بەڵکو لە زۆر لایەنەوە.
لە کاتێکدا کە یاسای یەکسانی لە کرێ و موچەدا لە بریتانیا لە 29/05/1970 بڕیاری لەسەردرا، دەبوایە ئەو بۆشاییەی موچە یاخود کرێی کە لە نیوانی ڕەگەزیی پیاوان و ژناندا هەیە وردە وردە بنەبڕ بکردایە، کەچی پاش 50 ساڵ هێشتا لە زۆربەی شوێنەکانی سەرکاردا ئەو بۆشاییە بە ڕێژەی لە سەدا 15 هەر ماوە.
لە قەیرانە داراییەکەی 2008 دا کە هەتا دەستپێکردنی کۆرۆنا-ش لە بریتانیا هەر بەردەوامبوو، لە سەدا 86 ی کارایی بڕینی بیمەکان و دەرکردنی کرێکاران لە کارەکانیان، لەسەری ژناندا شکایەوە.

هاتنی کۆرۆنا و قەیرانی ئابووریی بە دوایدا ئەوەشی کە لە 50 ساڵی رابوردوودا کرا، لەوە دەکات گەر هەمووی لە دەست نەچێێت ئەوە بەشی زۆری لە دەستبچێت.
ئەمڕۆ ئافرەتان لە بەشی باڕ و کۆفی شۆپ و چێشتخانەکان و هۆتێلەکان و شوێنەکانی بەشی گەشتیاریی و هێڵەکانی فڕین و خزمەتگوزارییدا لە سەدا 67 کۆی پیاوانی کرێکاران پێکدەهێنن، لە کاتێکدا کە کۆرۆناش ئەم بەشەی زۆر باش کوتاوە لەوە ناکات هەتا بەهاری ساڵی ئایندە، 2021 ، دۆخەکە بگەڕیتەوە باری ئاسایی، کەواتە لێرەشدا هەر ژنانن کە باجی گەورە دەدەن.
ژنان لە بەشەکانی باخچەی منداڵان و پەروەردە و تەندروستی و بەتایبەتی دایەنگاکانا [ ئاگابوون لە ساوایان و منداڵانی تەمەن بچوك] کاری سەرەکی دەکەن. هەر لەم بەشی ئاگابوون لە ساوایان و منداڵانی بچوك، ڕیژەی کارکردنی ژنان لە سەدا 97 . بەشێکی ئەمانەش کارەکانیان لەدەستدەچێت پاش ئەوەی کە دایکانی ئەو ساوا و منداڵانە لە کارەکانیان دەردەکرێن یاخود ناچاردەکرێن کە کارەکانیان بەجێبهێڵن ئەو کاتە خۆیان ئاگایان لە ساوایان و منداڵەکانیان دەببێت.
کولتوری خاوەنکار لە کەرتی تایبەتیی-دا ، نادەوڵەتیی، وایکردووە کەمتر ئافرەتانیان وەرگرتووە، کاتێکیش کە وەریشیان گرتوون بە پارەی کەمتر لە پیاوانی هاوەڵکاریان، بووە ، ئەویش لەبەر ئەوەی ئافرەتان بە حوکمی بوون بە دایك یا دیکبوونیان ئەگەریی لەسەر کار دواکەوتنیان هەیە ، دووگیان دەبن ، منداڵیان نەخۆش دەکەوێت ، توندووتیژییان بەرانبەر بەکاردەهێنرێت، هەموو ئەمانەش یانی بزربوونیان لەسەرکار و بەرهەمهێنانی کەم . لەم ساتە وەختەشدا باشترین بیانوو هەیە بۆ خاوەنکار کە ژنان لەسەر کار دەرکەن ، یاخود لە ئایندەدا وەریاننەگرن. بە گوێرەی ڕاپۆرتێکی نوێ، ساڵانە 54000 ئافرەت هەر بەو هۆکارانەوە لەسەر کارەکانیان دەردەکرێن.

توندوتیژی دژ بە ژنان لە بریتانیادا بووەتە شتێکی ئاسایی هەفتەی لە 2 بۆ 3 ئافرەت لە لایەن هاوژینەکانیانەوە، یاخود برادەرە کوڕەکانیانەوە یا لە لایەن کۆنە مێردو کۆنە بۆیفرێند و یا لە لایەن خێزانەکانیانەوە، دەکوژرێن .
لەم سەردەمی کۆرۆنایەشدا بەکارهێنانی توندوتیژی دژ بە ژنان لە هەموو وەختێك زیاتری کردوە. بە گوێرەی ڕاپۆرتێکی فەرمی ڕۆژی 09/04 لەو کاتەوەی کە کۆرۆنا دەستیپێکردوە ڕێژەی پەیوەدنیکردنی ئافرەتان بە هێڵی هاوکاریی و کۆمەكپێکردنەوە سەبارەت بە تووندووتیژی کە بەرانبەریان بەکارهێنراوە، بە ڕێژەی لە سەدا 26.88 لەچاو پێشترا زیادیکردووە.
هەر بە گوێرەی ڕاپۆرتێکی دیکە لەوەتی کۆرۆنا هاتووە لە سەدا 47 ژنان کارەکانیان لەدەستداوە و لە سەدا 14ی دیکەیان نێرداراونەتە ماڵەوە بە موچەی لە سەدا 80 ی سەر کاریان ، بەڵام زەمانەتی گەرانەوەیان بۆ سەر کارەکانیان کەمە.
لە سەدا 69 ئەوانەی کە کار دەکەن و موچەکەیان کەمە ژنانن، کە تەنها یەک لە دە کەسیان دەتوانن لە ماڵەوە کارەکانیان ئەنجامبدەن و ئەوانی دیکەیان کارەکانیان وەکو کاری پاککردنەوە و کار لە باڕ و دووکان و سوپەرمارکێت و شوێنەکانی دیکەدا و شۆفێری پاس و کاری شەمەنەفەرەکانی سەر زەوی و ژێر زەوی ، دەبێت ڕۆژانە لەسەر کار ئامادەبن ، ئا لەم بارەشدا کە لە ئێستادا لە بریتانیا شوێنەکانی سەرکار داخراون، بەشی زۆری ئەوانیش کاریان نییە.
ئەمانە هەمووی بەڵگەن کە قوربانییەکانی دەستی هاوردەکانی کۆرۆنا، بەشی هەرە زۆریان ئافرەتانن، بۆیە دەتوانین بڵێن کۆرۆنا ڕێسەکەی 50 ساڵ لەمەوبەری لە بریتانیا کردەوە بە خوریی.

Zaherbaher.com

زاهیر باهیر
30/05/2020

‏‎ ئەمرۆ لە جیھانی سێیەم شتێک بوونی نەماوە بە ناوی سانسۆڕ.ھەموو شتەکان بەردەستن،،ھۆشیاری بوەتە قسەیەکی عەیبدار،لە ھەمان کات ناجیدیەت بوەتە رێچکەیەکی کامڵ.پرسیارێک لێرە وجودی دەبێت:ئایە چ شتێک وا دەکات مرۆڤ لەم جیھانە فراوان و پڕ لە ژاوەژاوە،لەم گوزارەنەی کە لە بچوکترین کاڵا تا دەگاتە گەورەترین کاڵا بەردەستە،کەچی مرۆڤ خۆی وەک بونەوەرێکی ناجێگیر و نەشاز دێتە بەرچاوان؟
‏‎ھەرچەندە وەڵامی ئەم پرسیارە یەک لایەنە نیە و سادەگی نیە،بەڵام من پێم وایە نەبوونی بێدەنگیە.دەبێت ئاماژە بەوە بکەم بێدەنگی بەو واتا ترادسیۆنیە نا،کە ھەمووان لێی تێگەشتون.ھەنووکە دونیا لێوانلێوە لە گۆڕان،وەلێ گۆڕانکاریەکان لەو ئاستەدا نین،شایەنی دڵشادی و بنیادنانی جێگیری بن،بەڵام لەگەڵ ئەو نێگەتیڤیەدا ناتوانین نەفی لێ بکەین.ئەمرۆ ھەم جیھان و ھەم مرۆڤ پێویستیان بە بێدەنگیە.بێدەنگی لە پێناو ئاشتکردنەوەی تاک لەگەڵ خۆیدا.بێدەنگی لە پێناو ھۆشیارکردنەوەی سۆبێکت.بێدەنگی لە پێناو تێرامان لە قەیرانە ناوەکی و دەرەکیەکان.بێدەنگی لە پێناو بینینی گشت ئەو دیاردانەی،کە لەمرۆدا بونەتە مۆتەیەک.ھەرچەند ئەوانەی ئاماژەمان پێدا تەواوی گرفت و کێشەکانی ئەمرۆ نین،بەڵکو ھۆکارگەلێکن کە ئەمرۆ مرۆڤی وەک تۆڕێک گرتووە.لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان رۆژانە دەیان و سەدان دیاردە دەبینین،کە ھەریەکەو لە بوارێکدا خۆی دەبێنێتەوە.کەچی ھەزارەھا کەس بێ ئەوەی بچوکترین وێنا و تێگەشتنی بۆی ھەبێت،لە بارەیەوە دەدوێت و بەو تێگەیشتنەی،کە خۆی ھەڵگرێتی رای دەردەبرێت.ئەم جۆرە نا ھۆشیاریە پەیوەندی نیە بە ناوچەی ئێمە،پەیوەست نیە تەنھا بە رۆژھەڵاتی ناوڕاستەوە،بەڵکو ئەفسووس لە ھەمو جێگایەکی ئەم جیھانە ناھۆشیاری بوەتە کەلتور،ھاوکات مرۆڤ بەبێ ھیچ ویستێکی ئەپستمۆلۆجیانە پەیرەوی نا ئاگایی و نا ھۆشیاری دەکات. فەیلەسوفێکی گەورەی ئەڵمانی دەڵێت:ھەموو تێگەشتن و رێگا تاریکەکان،لە رێی بێدەنگیەوە بەدەر دەکەون.دەبێت ئێمە لە چۆنیەتی بێدەنگی تێ بگەین ،ھاوکات لە کاتی بینینی وێنە تەڵخ و نارونەکانی زەمان فریو نەخۆین،بەڵکو لێیان ڕابمێنین و لە رێگای بێدەنگیەوە،گشت پەیام و تاریکیەکان ببینین.

لەسەرەتای سەرهەڵدان و دەستپێکردنی شیعرەوە لە ئەدەبی کوردیدا، کە لە باباتاهیری هەمەدانی یەوە(٩٣٧-١٠١٠)ی زاینییەوە ژیاوە، شیعری کوردی دەست پێدەکات تاکو ئەمڕۆ، واتا تەمەنی شیعری کوردی زیاتر لە(١٠٠٠) ساڵە و لەوماوە درێژەدا شیعری کوردی بەدەیان قوتابخانە و ڕێڕەو و وێستگە و قۆناغدا تێپەڕیوە، بەڵام هیچ کات لەو قۆناغ و سەردەم و کاتانەدا وەک ئێستا بێ بایەخ و خراپ و بێ ناز نەبووە! ئەوەتا ڕۆژانەشیعر لە خاچ دەدرێ زیندەبەچاڵ دەکرێ ڕێسوا دەکرێ بە وشە و ڕستە و بەرهەمی کرچ و کاڵ، ڕۆژ نییە بەناوی شیعرەوە بابەتگەلێکی سواو بێ مانا بێ سەروبەر لەمیدیاکان لەڕۆژنامە و گۆڤارەکان لە کتێبە بەناو دیوانەکان چاپ و بڵاو نەکرێنەوە. ئاخرشیعر ئەوەنییە دوو وشەو ڕستەی سەروادار ڕیزبکەیت و ناوی بنێی شیعر، ئاخر لەهەزار ساڵەی تەمەنی شیعرەوە شیعرنەبووە بێ ئیحساس و واتا و خاڵی لەهەست و سۆز، ئەی کەواتا ئەوهەموو بێ سەروبەرییەی شیعر بۆ؟ زۆربەی ئەوبەناوشاعیرانەی ئێستادەنووسن بێ ئاگان لەیاسا و دەستوور و بنەماکانی
شیعر(عەرووز،کێش،سەروا،ڕیتمی ناوەوە،جوڵەئێستاتیکیەکانی شیعر،هونەرەکانی ڕەوانبێژی،هاو واتایی و هتد…)

ئەگەرباسی شیعری کلاسیک بێ خۆ بۆ شیعری ئازادیش چەندین یاسا و دەستور و بنەما هەیە(ئاوازی ناوەوە،جوانیناسی،مانای قوڵ ،دەربڕینی زۆرترین مانابەکەمترین وشە، ڕەوانبێژی وهونەرەکانی، ڕیتم و سەروای گونجاو لەشوێنی خۆی،جۆری بڕگە و چۆنییەتی دابەشکردنیان)بەڵام لەقۆناغی ئێستای شیعری کوردی زۆربەکەمی و بەحاڵ ئەویاسا و دەستور و کارانە لەشیعردا بەرجەستەدەبێ و دەبینرێن کەچی زۆری و بۆری و بێ سەروبەرییەکان لەشیعری کوردی لەقۆناغی ئێستادا هەروا زیاد دەبن و ڕۆژانە دووبارە و دەبارە دەبنەوە، ئاخر ناکرێ تۆ شارەزاییەکی سەرپێیێت هەبێ و دەست بکەیتەقەڵە و بەوشە بڕشێیتەوە و بەخۆت بڵێی شاعیر و وشە بێ مانا و کرچ و کاڵەکانیش بەشیعر هەژمار بکەی، ناکرێ پاشخانێکی قوڵت نەبێ لەناسین و خویندنەوەی شیعری شاعیرانی کلاسیک و نوێبوونەوەی شیعری کوردی و نەناسینی (باباتاهیر و مەلای پەرێشان و مەلای جەزیری و نالی)بەخۆشت بڵێی شاعیرئاخر ئەوچوارە شۆڕەسواری شیعری کوردین و بناغەدانەر و بنیاتی شیعری کوردی لەدەست ئەمانەبووە و گەیشتووەتە ئەمڕۆ ، ئیترچۆن خۆت دەخەیتە ژێر ئەوبارە قورسە و وشە و ڕستە و کۆمەڵێک شتی بێ واتا دەڕژێنییە سەرکاغەز و پێشیدەڵێی شیعر و خۆشت بەشاعیر دەناسێنی. لەلایەکی تر نازانم چۆن وەزارەتی ڕۆشنبیری ڕێگادەدا ئەوهەموو بێ سەروبەریە لەبواری شیعر دا چاپ و بڵاوبکاتەوە؟ ئاخرشیعر هەر وشەڕیزکردن و دروست کردنی سەروایێک نییە بۆ ڕازاندنەوەو ڕێک کردنی ڕوخساری شیعرەکە؟

شیعرئەبێ ئیحساس بێ بتجوڵێنێ ناخت ئاودا، بیروهزرت بجوڵێنێ و وابەستەی خۆت بکات لەمانا و زانیاری و چێژ و لەززەتدا، ناڵێین هیچ بەرهەمێک باش نییە و هەمووی زەربی سفر بکەین بەڵکو گەنجی وامان هەیە بەجوانی و سەلیقەی باش و ڕۆشنبیری چاک لەخزمەت شیعرەبەکلاسیک و شیعری ئازادەوە، بەڵام بڕواتانبێ بەشی هەرەزۆری بەناو شیعرەکانی قۆناغی ئێستای شیعری کوردی بریتییە لە دەردەدڵ و هیچ پەیوەندی بەشیعرەوە نییە. ئەوەتا(وشەڕیزکردن لەفۆڕمی شیعریان شیعری وشەڕیزکردن بۆتەدیاریدەیەکی هاوچەرخ)(١)لەئەدەبی کوردی. لەلایەكی تر شیعر پێویستە چێژببەخشێ ئاخر جیاوازی نێوان قسەی ئاسایی و شیعر چییە ئەگەر چێژی نەبەخشی ؟ ئەو وشانەی کەتۆ پێیان دەڵێی شیعر هەروەک ڕیچار دهێڕئەڵێ: شیعر هونەرێکە مەبەستی ئەنجامدانی گەورەترین چێژبەخشینەبەگوێگر(٢) کەواتا هەمووئەو بەناو شیعر و بەرهەمانەی دوورن لەچێژ و مانا و واتا خاڵین لەشیعر و دەردەدڵێکی ئاسایین و ناچنە چوارچێوەی بەرهەمی شیعرییەوە. ئەوەتا ڕۆژانە دەبینین کەهەندێ جار چەند دێڕێکی بێ مانا و بێ مەبەست بێ واتا دەبینین بێ ئەوەی هەڵگری هیچ ئامانجێک بێ هەندێ جاریش چەند ڕستەیەکی بێ کڕۆک.کەوابێ چۆن شیعری باش و چاک لەیەک جیادەکرێتەوە ئەبێ هانا بۆ ئەو وتەیەی (نیڵس هاو )ببەین کەدەڵێ:شیعری باش تەمەنی درێژە و لەژیانی کەسانێکداچەند وشەیەکی پیرۆزی لەدڵداهەڵگرتووە(٣) بۆشیعری خراپیش پێچەوانەکەی ڕاستە.

کاروان حەسەن سلێمان ـ هەولێر

——————————————————————–

ــ (١)مرۆڤێکی تر،د.موحسین ئەحمەدعومەر، چاپی یەکەم٢٠١١ لاپەڕە(٣٧)
(٢)دەروازەی شیعرناسین،جمال حبیب الله،چاپی یەکەم ٢٠١٣لاپەڕە(١٨)
(٣)نیڵس هاو،شیعر بۆ ترسنۆکەکان نییە،ئامادەکردن و وەرگێڕان:ئالان پەری،چاپی یەکەم ٢٠١٦لاپەڕە(٦١)

وانه‌كانی ژیان

له‌ شه‌وی 12 ی ته‌موز بابی سه‌رباز ئه‌ندامی كۆمیته‌ی ناوه‌ندی حزبی شیوعی عێراق وتی ئاماده‌ به‌ به‌یانی به‌ره‌و هه‌ورامان ئه‌تنێرین بۆ لای هاورێیانی سلێمانی له‌ بنكه‌ی به‌له‌ بزان و ئه‌بێ له‌ مه‌ریوان پرسیاری ئه‌و شوێنه‌ بكه‌ێت و هه‌ندێ رۆژنامه‌و به‌یان و راگه‌یاندنه‌كانی حزبم پێچاوه‌ته‌وه‌و بیانبه‌ له‌ دزڵی برایانی پارتی دیموكراتی كوردستان ـ عیراق باره‌گایان هه‌یه‌ و پێچراوه‌كه‌ بده‌ به‌وان و له‌ به‌ره‌به‌یانی رۆژی 13/7/1979 به‌ره‌و بێوران و سه‌رده‌شت رێگام گرته‌به‌رو له‌ سه‌رده‌شت له‌ كه‌بابخانه‌كه‌ی عه‌ڵی نانم خواردو چوومه‌ گه‌راجی گواستنه‌وه‌ (نه‌قلیات) و له‌ گه‌ڵ چه‌ند كه‌سێك سواری لاندروفه‌رێك بووین و، خه‌ڵكه‌كه ‌به‌ گه‌رمی باسی بارودۆخی كوردستان و پێشمه‌رگه‌و ئێرانیان ئه‌كردو منیش گوێگر بووم و یه‌كێك له‌ ته‌نیشتمه‌وه‌ روویتێكردم و وتی برا بۆ بێده‌نگی؟ و وتم بێده‌نگی باشه‌و ئێمه‌ یه‌كتر ناناسین و له‌ بانه‌ له‌ یه‌ك دائه‌برێن و ئیتر بوو به‌ وتی و وتم تا گه‌یشتینه‌ بانه‌و هه‌ریه‌ك به‌لایكدا چوو.
له‌ بانه‌ به‌ ئۆتۆمبێلێكی جوان و قه‌شه‌نگ ساخت ایران ، واته‌ (دروستكراوی ئێران) و ناوه‌كه‌یم له‌ بیرچووه‌ته‌وه‌و به‌ره‌و مه‌ریوان كه‌وتینه‌رێ و بۆ ئێواره‌ گه‌یشتینه‌ مه‌ریوان و، پیاسه‌یه‌كی كورتم كردوكه‌بابخانه‌یه‌كم دۆزێیه‌وه‌و نانم خواردو به‌ وه‌ستاكه‌م وت كاكه‌ ئوتێلێكی باش چۆن بدۆزمه‌وه‌و یه‌كسه‌ر به‌ده‌ستی ئاماژه‌ی كردو وتی : ئه‌وه‌ باشترین ئۆتێله‌و منیش چووم و، هه‌ر له‌ ده‌رگاوه‌ یه‌كێك به‌ره‌ورووم هات و وتی : كاكه‌ شناسنامه‌كه‌ت و، منیش پێم وت پێم نییه‌و كابرا هه‌ڵچوو وتی ئه‌ی بوو هاتویت بۆ ئێره‌؟ وتم كاكه‌ من له‌ سلێمانییه‌وه‌ هاتووم و به‌ره‌و هه‌ورامان ئه‌رۆم و خه‌ڵكی ئێره‌ نیم و، له‌و كاته‌دا پیاوێك وتی كاكه‌ وه‌ره‌ بۆ لام و، چووم وداوای لێبووردنی كردو وتی دڵته‌نگ مه‌به‌ ئه‌و هه‌رزه‌یه‌ كورمه‌و، منیش وتم كاكه‌ هیچ رووینه‌داوه‌و كێشه‌ نییه‌و، پیاوه‌كه‌ ( كاكه‌) زۆر شتی پرسی له‌ باره‌ی رژێمی خوێنرێژی سه‌دام حسه‌ێن و حزبی به‌عس و، له‌ كۆتاییدا وتی خه‌یره‌ به‌رو هه‌ورامان ئه‌رۆن؟ وتم برایه‌كم پێشمه‌رگه‌یه‌ ئه‌رۆم بۆ سه‌ردانی و، پیاوه‌كه‌ قسه‌خۆش و زۆر بڵێ بوو پرسیاری زۆر كردو به‌ كورتی وه‌ڵاممدایه‌وه‌و، كه‌ زانی حه‌زم له‌ خه‌وه‌و هیلاكی رێگام به‌ كرێكاری ئوتێله‌كه‌ی وت جێیه‌كی باشی بۆ دابنێ و میوانی منه‌.
به‌یانی زوو رۆژی 14 ی ته‌موز ( جولی) 1979 له‌ خه‌و هه‌ستام و ویستم برۆم خاوه‌ن ئوتێله‌كه‌ وتی مه‌رۆ ده‌ره‌وه‌و هێشتا زووه‌و ئه‌بێ پێكه‌وه‌ نان بخۆێن و، سفره‌یه‌كی له‌ سه‌ر مێزێك راخست و به‌ كاكڵه‌گوێزو هه‌نگوین و ماست وپه‌نیر رازانده‌وه‌و له‌ نانخواردن بووینه‌وه‌و كاكه‌ وتی براكه‌ت پێشمه‌رگه‌ی كێیه‌؟ وتم حزبی شیوعی و، كاكه‌ به‌بێ وه‌ستان وتی كۆمۆنیسته‌كان خه‌ڵكی باشن و، پرسی بۆچی له‌ هه‌ورامانن؟ و له‌ كوێی هه‌ورامانن؟ منیش له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌كه‌ دووركه‌وتمه‌وه‌و وتم نازانم ته‌نها به‌ منیان وتووه‌ له‌ به‌ڵه‌ بزانن و، نزیك چاشتانگا سوپاسی كاكه‌م كرد بۆ میواندارییه‌تییه‌كه‌ی و قسه‌ خۆشه‌كانی وخواحافیزیمان له‌ یه‌كتر كردو له‌ ئوتێله‌كه‌ ده‌رچووم و به‌ره‌و ئۆتۆمبێله‌كانی دزلی – نه‌وسود ئه‌رۆیشتم له‌ پر دووسێ ده‌ستدرێژی گولله‌ كراو، كه‌مێك وه‌ستام ده‌نگی ته‌قه‌ زیادیكردو منیش به‌ په‌له‌ گه‌رامه‌وه‌ بۆ ئوتێله‌كه‌و، كاكه‌ یه‌كسه‌ر به‌ پیرمه‌وه‌ هات و وتی چێبووه‌؟ وتم نازانم دوو سێ ده‌سترێژ كراو و له‌ شوێنی خۆم وه‌ستام و هێنده‌ نواریم له‌ ده‌ورو پشتم هیچ نه‌بوو ناچارگه‌رامه‌وه‌ بۆ ئێره‌و، كاكه‌ چووه‌ خواره‌وه‌و ته‌قه‌كردن گه‌رمتر بوو له‌ پاش كاتژمێرێك كاكه‌ گه‌رایه‌وه‌و هاته سه‌ره‌وه‌و، وتی دانیشه‌و مه‌رۆ شه‌ر له‌ نێوان یه‌كێتی جوتیاران و تاقمی موفتی زاده‌ گه‌رمه‌و، له‌ ده‌وروبه‌ری نیوه‌رۆ ته‌قه‌ وه‌ستاو بیستم یه‌كێك به‌ناو (عه‌به‌ حه‌بیب) به‌رپرسی‌ تاقمی موفتی زاده‌ سه‌ر به‌ رژێمی ئێران كوژراوه‌.
نیوه‌رۆ نان و كه‌بابم خواردو سواری ماشین بووین و له‌ نزیك بێكه‌ره‌ كۆمه‌ڵێك چه‌كدار ماشینه‌كه‌یان راگرت و چه‌كدارێك هاته‌ پێشه‌وه‌و سه‌یری ده‌موچاومانی كردو به‌ منی وت كاكه‌ شوناسنامه‌كه‌تم پێبده‌و، وتم پێم نییه‌و شوفێره‌كه‌ وتی ئه‌م برایه‌ خه‌ڵكی ئه‌و دیوه‌و ئه‌وروات بۆ هه‌ورامان و چه‌كداره‌كه‌ هیچی نه‌وت و زیاتر لێم وردبووه‌وه‌و وتی فه‌رمو برۆن و شۆفێره‌كه‌ وتی ئه‌گه‌ر له‌ رێگا پرسیاریان لێكردی من وه‌ڵام ئه‌ده‌مه‌وه‌و وتم باشه‌و، گه‌یشتینه‌ دزڵی له‌ بن كه‌پرێك هه‌ندی چه‌كدار زیتبوونه‌وه‌و به‌ یه‌كده‌نگ وتیان هه‌رهه‌مووتان بێنه‌ خواره‌وه‌و یه‌ك یه‌ك دابه‌زێن و، هاوكات زانیم ئه‌مانه‌ برادرانی پارتین و نۆره‌ هاته‌ سه‌ر من و، چه‌كدارێك لێی پرسیم بۆ كوێ ئه‌رۆێت؟ و منیش پێچراوه‌كه‌م له‌ جانتاكه‌م ده‌رهێناو وتم بگره‌ ئه‌مه‌ له‌ حزبی شیوعییه‌وه‌ بۆتان هاتووه‌و، چه‌كداره‌كه‌ بانگی برایه‌كی تر كردو دیاره‌ به‌رپرسیان بوو داوای لێبوردنی كردو فه‌رموو فه‌رموویه‌كی زۆرێكرد دابه‌زن پشوویه‌ك بده‌ن، كاكه‌ی شوفێر وتی دره‌نگه‌و برۆێن باشتره‌و دزڵیمان به‌جێهێشت و ‌ گه‌یشتینه‌ سه‌رشاخ و، شاخه‌كه‌ درێژه‌ی زه‌نجیره‌ی شاخی سورین و مله‌خورد بوو زۆر بڵندو ده‌شتی شاره‌زورو هه‌ڵه‌بجه‌و هه‌ورامان هه‌ر هه‌موویان جوان و دڵفرێن ده‌ركه‌وتن و، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی باری ماشێنه‌كه‌ قورس بوو كاكه‌ی شوفێر به‌ ئه‌سپایی ئۆتۆمێله‌كه‌ گه‌یانده‌ شارۆچكه‌ی نه‌وسود‌و له‌ به‌ر ماڵێك وه‌ستاو دوو په‌ری وه‌ك گوڵه‌باغ و جوانی نه‌وسود هاتنه‌ده‌ره‌و به‌خێرهاتنیان كردین و، به‌ زاراوی هه‌ورامی له‌ گه‌ڵ شوفێره‌كه‌ كه‌وتنه‌ قسه‌كردن و یه‌كێكیان چووه‌ ژووره‌وه‌و ئاوی خواردنه‌وه‌ی بۆمان هێناو ، له‌ كۆتاییدا شوفێره‌كه‌ وتی سوار به‌ با برؤێن دره‌نگه‌و، دوو قۆڵی من و كاكه‌ی شوفێر سه‌ره‌وخوار بووینه‌وه پردێكی بچكۆله‌ له‌ سه‌ر‌ رووبارێك بوو وپرسیارم كرد ئه‌م رووباره‌ ناوی چییه‌؟ كاكه‌ی شوفێر وتی قوربان ئه‌و رووباره‌ سیروانه‌و ئێستا به‌ كناری ئه‌رۆێن و، كاكه‌ راستیكرد شۆوبووینه‌وه‌و له‌ پاش ماوه‌یه‌ك گه‌یشتینه‌ دێیه‌ك له‌ سه‌ر رووباری سیروان به‌داخه‌وه‌ ناوه‌كه‌یم له‌ یادچووه‌و منی برده‌ ماڵیك وتی ئه‌م برایه‌ ئه‌چێت بۆ به‌له‌بزان بۆ لای هاورێیانی حزبی شیوعی و، ماڵه‌كه‌ به‌و شه‌وه‌ مریشكیان سه‌ربری و به‌ده‌م قسه‌كردن و نانخواردن نیوه‌ی شه‌ومان تێپه‌راندو هیلاكی رێبووم و به‌ باشی نووستم و، به‌یانی هه‌ستام له‌ خه‌و دوو چه‌كدارم بینی و، خاوه‌ن ماڵه‌كه‌ وتی وه‌ره‌ ئه‌مانه‌ پێشمه‌رگه‌ی خۆمانن و، له‌ میانی قسه‌كردن وتم پێشمه‌رگه‌ی كێ له‌م ناوچه‌یه‌ هه‌یه‌و وتی ئێره‌ به‌ ده‌ستی حزبی دیموكراتی ئێرانه‌و نان وچام خواردو خاوه‌ن ماڵه‌كه‌ تا ده‌ره‌وی دێ له‌ گه‌ڵم هات و رێگایه‌كی پیشاندام وتی ئه‌م رێگایه‌ بگره‌ ئه‌تباته‌ ناو به‌له‌بزان و، منیش ملی رێگام گرت و له‌ نیوه‌ی شاخه‌كه‌ هاوری بورهان ئه‌حمه‌د { هاورێ عه‌تا} م بینی و له‌ پاش چۆنی وچاكی وتی من ئه‌رۆم بۆ پاوه‌و تۆش كه‌مت ماوه‌ سه‌ركه‌وه‌ بۆ لای هاورێیان و، ئه‌و به‌ره‌و خوار بووه‌و منیش به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌و گه‌یشتمه‌ لای پیره‌پیاویك وتم قوربان خاڵۆ كیان به‌له‌بزان زۆری ماوه‌، خاڵۆ پێكه‌نی وتی وه‌ره‌ دانیشه‌و ئاوێك بخوره‌وو منیش دانیشتم وئاوم خوارده‌وه‌و خاڵۆ وتی ئێره‌ به‌له‌بزانه‌و پاش كه‌مێكیتر بۆ نانخواردن هه‌موو براده‌ران دێنه‌ خواره‌وه‌ ئه‌گه‌ر حه‌ز ئه‌كه‌ێت كه‌مه‌ كه‌مه‌ سه‌ركه‌وه‌و كه‌پره‌كان ئه‌بێنێت و، سه‌ركه‌وتم پۆل پۆل هاورێیانم دی و پێشوازییان لێكردم و هاورێیان كۆمه‌ڵ كۆمه‌ڵ دابه‌شكرابوون و من چوومه‌ ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ی هاوری حه‌مه‌كریم قه‌ره‌چه‌تانی { حه‌مه‌ ساڵح}.

ـــ ( ماویه‌تی).…

30/5/2020

ئەمریکا بە دروشمی بریقەدار هیچی نەهێشتۆتەوە، خۆی بە پێشەنگ و بە نموونەی ئازدای و دیموکراتی و دادپەروەری و یەکسانی و مافخوازی و جیاوازی نەکردنی نەژادی و فرەڕەنگی دەزانێت لە جیهاندا. بەڵام لە راستیدا ئەمانە راست و کرداری نین و تەنیا دروشم و قسەی رووتن. تا ئەمڕۆش رەگەزپەرستی و جیاوازی کردن لە نێوان سپی پێست و رەش پێست، لە ئەمریکادا کاڵ نەبوونەتەوە. تا ئەمڕۆش بەشێک لە سپی پێستەکانی ئەمریکا، بە گومان و بە چاوێکی سووک و بە هاوڵاتیانی پلە دوو لە رەش پێستەکانی ئەمریکا دەڕوانن.
کارەساتی کوشتنی (جۆرج فلۆید) ی رەش پێستی ئەمریکی کە بە رەسەن ئەفریقییە، لە رۆژی دووشەمە ( ٢٥/ مای/٢٠٢٠) لە شاری (میناپۆلیس) لە ویلایەتی مینیسوتا لە ئەمریکا، بە رۆژی رووناک و لەسەر شەقامی سەرەکی و بە بەرچاوی خەڵکییەوە، ئەفسەری سپی پێستی ئەمریکی (دێریك شاوفین) کە چوار ئەفسەری پۆلیسی تریشی لەگەڵدا بوون، دوای ئەوەی بە توومەتی بڵاوکردنەوەی بیست دۆلاری ساختە، جۆرج فلۆید دەگرن، هەردوو دەستی لە دواوە پێکەوە كه‌له‌پچه‌ دەکەن. پۆلیسەکان لە بەردەمی ئۆتۆمبیلەکەیاندا جۆرج فلۆیدیان پاڵخست. ئەفسەری پۆلیس (دێریك شاوفین) زۆر بێویژدانانە و دڕندانە و نامەردانە، لە پێشا پۆستاڵەکانی دواییش چۆکەکانی خستە سەر ملی (جۆرج فلۆید). فلۆید هاواری کرد و لێی پاڕایەوە: “تکایە ناتوانم هەناسە بدەم” ئەو خەڵکییەی کە لەوێدا وەستابوون، زۆر داوایان لە دێریک شاوفین کرد کە وازی لێبهێنن و ئەشکەنجەی نەدەن. بەڵام بێ سوود بوو، دێریک گوێی لێنەگرتن و بۆ ماوەی پێنج خوولەک، چۆکەکانی لەسەر ملی جۆرج فلۆید لانەدا، تا هەناسەی وەستا و مرد.
یەکێک لەو کەسانەی کە لەو کاتەدا لەوێ بوو، بە ڤیدیۆی موبایلەکەی وێنەی ئەو دیمەنە دڵتەزێن و نامرۆییەی گرت، لە هەمان رۆژیشدا لە ئینتەرنێتدا بڵاوی کردەوە، کە رەشەکان و خەڵکی و چالاکوانان و داکۆکیکەرانی مافەکانی مرۆڤ ئەو گرتە ڤیدیۆیەیان بینی، لە ئەمریکا و لە هەموو جیهاندا، زۆر بە تووڕەیی و توندییەوە، شەرمەزار و پرۆتیستۆی ئەو تاوانە رەگەزپەرستییەی ئەمریکایان کرد. تا ئەمڕۆش نەفرەت بارانی ئەمریکا دەکەن.
لە شاری (میناپۆلیس) دا، بە سەدان لە رەشەکان و بەشێکی زۆریش لە سپییەکانی ئەم شارە، خۆپێشاندانی ناڕەزایی و شەرمەزاری و پرۆتیستۆکردنی کوشتنی جۆرج فلۆیدیان سازکرد و بە ئەوپەڕی توندی و تووڕەیییەوە، ناڕەزایی خۆیان راگەیاند و هێڕشیان کردە سەر بنکەیەکی پۆلیسی شاری میناپۆلیس و سووتاندیان. ئەمریکا (٥٠٠) پۆلیسی نیشتمانییان ئەمریکی لە شەقامەکانی میناپۆلیسدا، بۆ بڵاوە پێکردنی خۆپێشاندەران بڵاوکردەوە، سەرەڕای راگەیاندنی باری نائاسایی و قەدەغەکردنی هاتووچۆکردنیش، بەڵام خۆپێشاندانی پرۆتیستۆکردنی کوشتنی جۆرج فلۆید، زیاتر تەشەنەی کرد و گەورەتر بۆوە، هەموو شارە گەورەکانی ئەمریکای گرتۆتەوە بە شاری (واشنتۆن) ی پایتەخت و بەردەم (کۆشکی سپی) شەوە. تا ئەمڕۆش خۆپێشاندانەکان درێژەی هەیە. دۆناڵد ترامپی سەرۆکی ئەمریکا بە (رێگـر) ناوی خۆپێشاندەرانی برد و هەڕەشەی ناردنی سوپای کرد بۆ سەرکوتکردن و بڵاوە پێکردنیان، مافی ئەوەشی بە پۆلیس دا، گەر پێویستی کرد، تەقە لە خۆپێشاندەران بکەن.
(جۆرج فلۆید) کێیە؟ جۆرج فلۆید هاوڵاتییەکی ئەمریکی بە رەسەن ئەفریقییە، تەمەنی (٤٦) ساڵە، لە شاری (هیوستن) لە گەڕەکی سێیەمدا له‌دایک بووە، گەڕێکە بە زۆری رەشەکانی لێ دەژین. جۆرج فلۆید قۆناغی خوێندنی ئامادەیی هەر لەم شارەدا تەواکرد. هاوسەرگیری کردووە و کچێکی شەش ساڵانی هەیە.. فلۆید لە تەمەنی هەرزەکاریی دا، ئەستێرەیەکی تۆپی پێی ئەمریکی بوو.. زۆر کەس بە (دێوه‌ رووخوشه‌كه‌) ناویان دەبرد. هاوڕییەکی کۆنی جۆرج فلۆید، کە ناوی (دونێل كوێر) ە، ئەوەی دێتەوە یاد، کە چۆن جۆرج فلۆید، لە یارییەکانی تۆپی پێی ئەمریکادا، گۆڵ لە دوای گۆڵی تۆماردەکرد و بەسەر هەموواندا سەردەکەوت. ئەم هاوڕییەی دەڵێ:” جۆرج فلۆید، کەسایەتییەکی هێمن رۆح سووک بوو”.
هاوسەرەکەی جۆرج و منداڵەکەی لەگەڵ دایکیدا، هەر لە هیوستن دەژین. بەڵام هەر خۆی لەبەر بێ کاری، رووی لە شاری (میناپۆلیس) کرد، بۆ ئەوەی کارێک بدۆزێتەوە و بژێوی خێزانەکەی دابین بکات. لەم شارەدا دوو کاری دەکرد، بە رۆژ شوفێری لۆری بوو. بە شەویش ڤاگت (پاسه‌وان) بوو لە ريستۆرانێکی لاتینی دا. خاوەنی ریستۆرانەکە دەڵێ:”جۆرج فلۆید هەمیشە رووخۆش و ئێسک سووک بوو، گەلێ هەڵوێستی باشی هەبوو. بە گەرمی سەمای دەکرد، بۆ ئەوەی خەڵکی بهێنێتە پێکەنین. من هەوڵم دا کە فێری سەمای بکەم، چونکە حەزی لە موزیکی لاتینی بوو. بەڵام نەمتوانی ئەوە بکەم، چونکە ئەو لە چاوی منەوە زۆر درێژ بوو”
ئەفسەرە پۆلیسە بکوژەکەی جۆرج فلۆید (دێریک شاوفین) گیراوە، بە تاوانی سێیەمی کوشتنی بێ ئەنقەست تاوانبار کراوە. بەڵام پارێزەری خێزانی جۆرج فلۆید، دەڵێ، بەپێی ئەو گرتە ڤيدیۆیەی کە بڵاوکراوەتەوە، بە پێی وێنەکانی ئەو کامیرایەش کە بەقەد خودی (دێریك شاوفین) ەوە بوو، بەپێی گەواهی چەند گەواهێکیش، کە لە کاتی کوشتنی جۆرج فلۆیدا لەو شوێنە بوون. هەموو ئەم بەڵگانە، ئەوە دەسەلمێنن، کە دێریک شاوفین بە ئەنقەست جۆرج فلۆیدی کوشتووە. گەر بە تاوانی کوشتنی بە ئەنقەست دێریک شاوفین تاوانبار بکرێت. بۆ ماوەی (٢٥) ساڵ زیندانی دەکرێت. ئەو چوار ئەفسەرە پۆلیسەی تریش کە لەگەڵیدا بوون لەم کارەساتەدا، ئەوانیش دادگایی دەکرێن و سزا دەدرێن.
ژنەکەی ئەفسەری پولیس (دێریك شاوفین) کە ناوی (كیلی شاوفین) ە و تەمەنی (٤٦) ساڵە، کە بە تاوانی دێریک شاوفینی هاوسەرەکەی زانی، کە بە چی شێوەیەکی دڕندانە جۆرج فلۆیدی کوشتووە، ئەو تاوان و ستەمەی مێردەکەی، زۆر کاری تێدەکات و ناخی دەهەژێنێت. کیلی پارێزەرەکەی خۆی راسپارد، کە بەم هۆیەوە، مامەڵەی جیابوونەوەی لەگەڵ مێردەکەی بدات بە دادگا و لێی جیادەبێتەوە. کیلی شاوفین دوو ساڵ پێش ئێستا، بە (شاجوانی ژنانی مینسوتا) هەڵبژێرا. کیلی شاوفین بە گەرمیش سەرەخۆشی لە خێزانی جۆرج فلۆید کرد و هاوخەمی و ماتەمینی خۆی پێ راگەیاندن.. کیلی سوێ و هاوخەمیشی بە هەموو ئەو کەسانەش گەیاند، کە ئەم کارەساتە خەمباری کردوون.
(باراك ئۆباما) ی سەرۆکی پێشووی ئەمریکاش، وتی:” نابێت کوشتنی جۆرج فلۆید بە کارێکی ئاسایی دابنرێت”

رۆژی هەینی رابردووش ( ٢٩/ مای/٢٠٢٠) دۆناڵد ترامپ، هەڕەشەی ئەوەی لە خۆپێشاندەران کرد، گەر بڵاوەی لێنەکەن، سوپا بۆ سەریان دەنێرێت و بە گوللـە بڵاوەیان پێدەکەن. ئەم هەڕەشەیەی ترامپ هێندەی تر خۆپێشاندەرانی تووڕە کرد، کە درێژە بە خۆپێشاندانی پرۆتیستۆی کوشتنی جۆرج فلۆیدی بێتاوان بدەن.
کچە گۆرانیبێژی بۆبی بەناوبانگی ئەمریکی (تایلور سویفت) یش لە تۆری توێتەردا، کە (٨٢) ملیۆن کەس لە جیهادا بەکاری دەهێنن، وەڵامی هەڕەشەکەی ترامپی داوەتەوە و نووسیوێتی:”لە ماوەی سەرۆکایەتیدا، دوای ئەوەی ئاگری سپی باڵاییت هەڵگیرساند. ئایا ئەو غیرەتەت هەیە کە وا خۆت پێشان بدەی کە رەوشت بەرزی؟ پێش ئەوەی کە هەڕەشەی بەکارهێنانی توندوتیژی بکەی؟” تایلور ئەوەشی نووسیوە:”لە نۆڤەمبەردا، دەنگمان بۆ لابردنت دەدەین”
پێشم سەیرە کە ئەردۆگانی دیکتاتۆری رەگەزپرست و بکوژ و خوێنڕێژ، ئیدانەی ئەم کارەساتەی کرد و ئەمریکا بە رەگەزپەرست و شۆڤێنی ناوبرد. هەروەکو ئەوەی کە حەزرەتی ئەرۆگان، سەرۆکێکی دادپەروەر و جیاوازی نەکەر و مافخوازی مرۆڤ بێ و دژی رەگەزپەرستی و جیاوازیی نەتەوەیی و نایەکسانی بێ، تورکیاش بەهەشتێک بێت بۆ ئازادیخوازان و دیموکراتیخوازان! دێڕە پەندێکی کوردیمان دێتەوە یاد، کە دەڵێ:
خەوشێکی خەڵک دەبیـنی.. خۆت خاوەنی هەزاری
خەڵکیت لا خەرارە (بێژنگە) خۆتیش وەک دەواری
ئەو رەگەزپەرستی و جیاوازی نەتەوەیی و کوشتنەی کە لەسەر ناسنامەی نەتەوەیی لە تورکیا و ئێران و عێراق و سوریای داگیرکەرانی کوردستان دا هەن، لە هیچ شوێنێکی تری جیهان دا، نەبوونە و نین.
سەد ساڵ زیاترە کە گەلی کوردمان قوربانیی رەگەزپەرستی و جیاوازی نەتەوەییە. ئێمەی کورد، بە هەزاران جۆرخ فلۆیدی کوردمان بە دڕندەترین و نامەردترین شێوە لە لایەن داگیرکەرانی کوردستانەوە شەهید کران و شەهید دەکرێن. لە کوێی جیهاندا رووی داوە، کە منداڵانی ناو لانک سەرببڕن یان بە زیندوویی لەگەڵ دایکان و باوکانیاندا زیندەبەچاڵ بکرێن..؟؟ یا بە کۆمەڵ بە گازی ژەهراوی بخنکێنرێن ؟؟ کەچی هیچ لایەنێک مرۆڤایەتی، نە هیچ رێکخراوێکی مافەکانی مرۆڤ، نە هیچ وڵاتێک، نە هیچ ویژدانێکی زیندوو لە سەرمان رانەپەڕین و خۆپێشاندانی تووڕەیی و ناڕەزاییان نەکرد. پرۆتیستۆی تاوانەکانی بکوژانی کوردیان نەکرد..؟! رۆژانە خەڵکی جیهان دەیبینن، کە سەرباز و پۆلیس و میت و ئیتیلاعات و هێزە سەرکوتکەر و دەمکوتکەرەکانی تورکیا و ئێران و عێراق و سوریا بە چی شێوەیەکی دڕندانە و رەگەزپەرستییانە، وەڵامی ماف و داواکانی خۆپێشاندەرانی کورد دەدەنەوە..؟ بە گوللـە و کۆشتن وەڵامی کورد دەدەنەوە، زۆر لە جۆرج فلۆید خراپتر بەسەر هەژاران و چەوساوەی کوردمان دەهێنن. بە کوشتن و گرتن و لە سێدارەدان وەڵامی داواکانی کورد دەدەنەوە. بەڵکو لای داگیرکەرانی کوردستان، کوردبوونمان بە تاوان دەزانن. رۆژن نییە کە کۆماری سێدارەی ئیسلامی، جۆرج فلۆیدێکی کۆڵبەری کوردمان بە گوللـەباران شەهید نەکەن. یا چەند هەرزەکار و لاوێکی کوردمان لە سێدارە نەدەن. رۆژ نییە کە تورکیای کۆماری زیندانستان، بە نامەردی چەند جۆرج فلۆیدێکی بێتاوانی کوردمان شەهید نەکەن.. رۆژانە زۆر دڕندەتر و نامەردانەتر لە شێوەی کوشتنەکەی جۆرج فلۆیدی ئەمریكا.. چەندین جۆرج فلۆیدی کوردمان لە لایەن داگیرکەرانی کوردستانەوە شەهید دەکرێن.
ئێمەی کوردی چەوساوەی دەستی رەگەزپەرستان، زۆر بە توندی و تووڕەییەوە، شەرمەزار و پرۆتیستۆی کوشتنی شەهید (جۆرج فلۆید) دەکەین.. ئەمە تاوانە رەگەزپەرستییە، پەڵەیەکی شەرمەزاری و قێزەوەنی ترە بە نێوچەوانی ئەمریکاوە.
رەزا شوان
نەرویـج: ٣١/مای/٢٠٢٠

لەگەڵ ڕاگەیاندنی کەمپینی ماچ تاوان نیە لەلایەن مینا ئەحەدیەوە دوو دەستە لە دژی هاتونەتە مەیدان.دەستەی یەکەم لایەنگرانی حکومەت وەیان ئۆپۆزۆسیۆنی ئاینی حکومەتە.کە حزبوڵایی وموجاهیدین وهەتا دوی خوردادیەکان و هیترن گروپی دوهەمیش هەڵسوڕاوانێک کە خۆیان ناو دەنێن چەپ و کۆمۆنیست.گروپی یەکەم ئەرکەکەیان ئاشکرایە.ماچ یاساغە بەرهەمی کلتوری کەڕو هێناوی ئەوانە وکەمپینی ماچ تاوان نیە هەر ئەم کۆنەپەرستانەو حکومەتەکەیانی کردوەتە ئامانج وە بەدڵنیایی ئەوانیش بۆ بەرگری لە خۆیان بەئاگا هاتونەتەوە.بەڵام گروپی دوهەم” سنوربەندیان”هەیە لەگەڵ گروپی یەکەم وە هۆکار یان لە ڕاستیدا پاساوی تریان هەیە ئەوان دژی کەمپینی ماچ تاوان نیە راوەستاون چونکە خۆیان بەلایەنگری کرێکار دەزانن.چونکە لەو باوەڕەدان کە کرێکاران کێشەی گرنگ تریان هەی.باوەڕیان بەوەیە کە ماچ کارێکی شیک(لوکس)ە،لاوەکیە وە پەوەندی بەچینی کریکارەوە نیە.ئەگەنە ئەوەی بۆ کەمپین بۆ زیادکردنی کرێ بەڕێ ناخەن؟ زۆرێکێش لەو دۆستانە پێیان وایە کە لەبنەڕەتدا کەمپین بەڕێخستن کاری ڕێکخراوە گشتیەکانە نەک حزبەکان!هەندێکیش پێیان وایە کە ئەوە هەموی پیلانی وەزارەتی ئیتلاعاتە بۆ بەلاڕێدا بردنی ڕای گشتی و خەباتی چینی کرێکار.
لە پشت هەموو ئەم تیئۆری چنینانەوە هەست وهاودڵیەکی قوڵ لەگەڵ کلتوری ڕۆژهەڵاتی وئیسلامی بەتایبەتی لە نیگایاندا سەبارەت بە پەیوەندی نیوان ژن و پیاو خۆی شاردۆتەوە.یەکێک بە پشت بەستن بە قورئان ویاسا وئەخلاقیاتی کەڕو هێناوی ئیسلامی ڕێپێنەدروای ماچ ڕادەگەیەنێت وە ئەوی تریش بەپشت بەستن بەچینی کرێکار کەمپین لە دژی بەتاوان بونی ماچکردن بە ڕێ پێنەدراو ناودەبات! وهەست و فەرمانیان وەکو یەکە، ڕێنوێنی‌‌یەکان جیاوازە.
سەرەتا ئەبێت ئاڵا وەیان بەهانەی چینی کرێکار لە دەستی ئەم چەپە ڕۆژهەڵاتیە دەربهێنین.لە ڕوانگەی ئەم چەپەدا کرێکار چینێکی کۆمەڵایەتی نیە،بەڵکو دەستەیەکە.ڕیک هەر بەو شێوەیەی کە بۆرژوازی سەیری چینی کرێکار دەکات،ئەوانیش کرێکار وەک دەستەیەک دەبینن کەلانی زۆر مۆڵەتی هەیە کە لەبارەی فرۆشتنی هێزی کارەوە چەندوچون بکەن وە یان ناڕەزایەتی دەربڕن.کۆماری ئیسلامی ڕایگەیاندوە کە خەباتی سیاسی بۆ کرێکاران نایاساییە وە دۆستەکانمان کەمپین بۆ هەندێک کێشەی”ناکرێکاری”، یەک هەڵوێستێک لە دوو پێچراوەدا.
ئەم هێنانەخوارەوەی چینی کرێکار بۆ دەستە(صنف.و)لە دوو ڕوەوە خۆی نیشان ئەدات:
١-لایەنی یەکەم ئەوەی کە کرێکاران تەنها لە کارگەو لە شوێنی بەرهەمهێناندا هەن و بەس. نە بەحیجاب وئاپارتایدی ڕەگەزی وچەوسانەوەی ژنان دەردومەینەتی دەکێشێت وە نە لە بەردەبارانکردن ویاسای تۆڵەسەندنەوە و نەلە بێ مافیە سیاسی وکۆمەڵایەتی ونە لە چەوسانەوەی سەر کەمینە سەر بە نەتەوەو ئاینە جیاوازەکانەوە وە نە لە بێ مافی منداڵان و نەلە تێکدانی ژینگە ونەلە دژی هەڵاواردنی دژی هاوڕەگەزخوازو و پەلکە زێڕینەکان وە نەلە بنەڕەتدا لەهیج کێشەیەکدا کە پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە بەرهەمهێنان وچەوسانەوەو نەبێت.گوایە کوێرەوەری وبەبارمتەگرتنی کۆمەڵگە هیچ پەیوەندیەکی بە کرێکارەوە نیە. وادیارە کە کرێکار نە ژنەو نە منداڵەکانیان دەچنە قوتابخانەو نە هاوڕەگەزبازن وە نەوەک بەهایی و سونی وئەفغانستانی دەچەوسێتەوە وە نەلە بنەڕەتدا وەک هاوڵاتیەک لە دەرەوەی کارگە ئازار و کێشەی هەیە.لەم ڕوانینەدا کرێکار خاوەنی بون وشوناسی کۆمەڵایەتی نیە بەڵکو دەستەی بەرهەم هێنەرە،کۆیلەی کاری کرێگرتە کە ئەبێت لانی زۆر خەبات بکات لە پێناو زیاد بونی کرێ ومافی ڕیکخراو بون و کێشە پیشەیەکانی تریدا وبەس! باقی کیشەکانی تر یان لە بنەڕەتدا پیوەنیان بەوەوە نیە وەیان لاوەکی و لابەلان، بەڕادەی مەسەلە پێشەییەکان گرنگی نیە،وە ئەگەر لە کۆمەڵگەو لە بیروڕای گشتیدا خرایە ڕوو ئەوە بەدڵنیایی پیلانگێڕیەک لە ئارادایە کە کێشە گرنگەکانی کرێکاران بخاتە ژێر کاریگەریەوە! لەم دیدگایەدا کرێکار وەک هاوڵاتی،کرێکار وەک چینێکی کۆمەڵایەتی،کرێکار وەک داواکارێکی سیاسی بەگشتی ئامادەنیە. بەهەمان ئەو تێگەشتن ولێکدانەوەی کە بۆرژوازی هەیەتی بۆ کرێکار.
بەتەنها لەم کەمپینی دژی قەدەغەکردنی ماچدا نیە کە ئێمە ئەم چەپە برژوازیە لەبەرامبەر خۆماندا ئەبینین.لەگەڵ هەر ئەم جۆرە ڕێنیوێنیانە لەگەڵ کەمپینی دژی بەردەبارانکردنیش بون.نەیارەکانی کەمپینی ماچ تاوان نیەش هەر ئەوانەن کە کەمپینی ڕزگارکردنی سەکینە محمەد ئاشتیانی لە بەردەبارانکردن،کەمپینێکی سەرکەوتو کە لە ئاستی نێونەتەوەیدا سەرکەوت وە بویە هۆی هەڵوشاندبەوەی سزای بەردەبارانکردنی سەکینە و بەهەڵوەشاندنەوەی بەکردوەی سەنگەسار لە ئێراندا کۆتایهات.
دیسان هەمان ڕێنوێنی نادروستیان کرد.هەر ئەوانەی کەلە ساڵی ٧٩ ناڕەزایەتی جەماوەری دژی حیجابیان بە ناڕەزایەتی ژنانی باکوری شارەکان ناودەبرد وە لەساڵی ٢٠١٨ جوڵانەوەی کچانی شەقامیان بە کاری کرێکاران نەدەزانی.لە ٨مارسەکانیشدا لە کرێی یەکسان بەرامبەر کاری یەکسان زیاتر نەدەڕۆشتن. ئەمە هەر ئەو چەپەیە کە لەگەڵ بزوتنەوەی ئیکس موسلیم،کەبوەتە جوڵانەوەیەکی جیهانی و لەلایەن ئاتەئیستەکان وهەڵگەڕاوەکان لە ئیسلام لە زۆرێک لە وڵاتانی لە ئیسلام گیراودا بەگەرمی پێشوازی لێکراوە،ناکۆکەو لەبەرامبەریدا دەوستێتەوە.دواین شاکاری ئەم چەپە بۆرژوازیە دژایەتیەتی لەگەڵ کەمپینی دژی کرۆنا و چالاکی ستادی ڕوبەڕو بونەوەی کرۆنا، بەو پاساوە بریقەدارەی گوایە کە دامەزراوەیەکی خێرخوازیە.کۆماری ئیسلامی خۆی هۆکاری سەرەکی کرۆنا بوە وکرۆنای کردوەتە کێشەیەکی سیاسی-ئاسایشی بەڵام چەپی ڕۆژهەڵاتی نەک تەنها هەڵناسێت بە وەستانەوە بەڵکو لەم ڕوەوە خەباتیش بە ناسیاسی و خیرکردن ناودەبات. کاتێک ئەرک و هەستەکانتان لە ڕۆژهەڵاتی بون ئیسلامی بون گیرابێت لە سیاسەتیشدا بتانەوێت یان نا ئەبنە هاومەبەست لەگەڵ حکومەتی ئیسلامیدا.
٢-تایبەت مەندی دوهەم دیدگایەکە کە چینی کرێکار دەهێنیتە خوارەوە بۆ پیشە و دەورو جێگای چینی کرێکار وەک ڕزگارکەری هەموو کۆمەڵگەنابینێت.کرێکار نەک تەنها خۆی وەک چینێکی کۆمەڵایەتی لە ژێر هەمووجۆرەکانی هەڵاواردن وبێ مافی ونەهامەتیدا دەچەوسێتەوە بەڵکو ناتوانێت لەو نەهامەتیانە ڕزگاری بێت مەگەر ئەوەی کە هەموو کۆمەڵگە ڕزگار بکات.ئەم حوکمە بنەڕەتیە لەسەر ئەوڕاستیە بنیات نراوە کەلە سەردەمی ئێمەدا سەرچاوەی هەموونەهامەتی وهەڵاواردنە ئابوری وسیاسی و حقوقی ومیللی ونەتەوەیی وئاینی وڕەگەزی وهیتر وهیترەکان نیزامی سەرمایەداریە وبۆ ڕزگاری هەموو کۆمەڵگە ئەبێت نیزامی کۆیلایەتی کرێ گرتە ڕێشەکێش بکەیت.ئەم ڕاستیە لەمانیڤێستی کۆمۆنیستدا ڕاگەینراوە و ئەمڕۆ ڕاستی ئەم حوکمە لە دروشم وقسەوباسە گشتیەکانی نەوەدونۆ لەسەدەکاندا لەبەرامبەر لەسەدایەکەکاندا زیاتر لەهەر کاتێکی تر خۆی نیشانداوە.
پێویستی و خواستی حزبی چینی کرێکار ڕێک لێرەوە سەرچاوە دەگرێت.حزبی کۆمۆنیست ڕێکخراوێکە کە چینی کرێکار بۆ ڕزگارکردنی کۆمەڵگە ئامادە دەکات.حزب لە کۆمەڵگەدا نوێنەرو بڵندگۆی چینی کرێکارە.خەبات بۆ زیادبونی کرێ و مافی ڕێکخراوبون و خواستە کانی تری چینی کرێکار ئەرکی بەردەوام وبنچینەیی هەر حزبێکی کۆمۆنیستە بەڵام مانەوە لەچوارچێوەی ئەم خەباتەدا ناتوانێت چەوسانەوەو کارێ بەکری ت توڕهەڵدات. بۆ گەیشتن بەو ئامانجە ئەبێت چینی کرێکار پێ بنێتە مەیدانی سیاسەتەوە،ئەبێت کۆمەڵگە لەدژی جینی دەسەڵاتدار ئامادەبکات وبیهێنێتە مەیدان وە ڕێک هەر بەو هۆیەوەیە کە پیویستی بە حزبە کەلە خەباتتدا نەک تەنها لەدژی چەوسانەوە بەڵکو لە دژی نەبونی دڵنیایی ئابوری و لەدژی هەژاری و دەستەنگی گشتی،وە دژی ئاین و بێ مافی ژنان و ئاپارتایدی ڕەگەزی وحیجاب و دواکەوتوی فەرهەنگی وهەر هەڵاواردن و نایەکسانیەکی تر پیشەنگ و لەڕیزی پێشەوە بێت.نەوەدونۆ لەسەدەکان دەتوانن وئەبێت لە ژێر ئاڵای ڕەخنەی چینایەتی چینی کرێکار لە دژی هەموو نەهامەتی و هەڵاواردنێک یەکگرتو ڕێکخراوبن وە دژی دەسەڵاتدارێتی لەسەدا یەکەکان بێنە مەیدان.چەپی بۆرژوازی لەبنەڕەتدا ئەمە تێناگات چونکە کرێکاری لە کۆمەڵگەو لەسیاسەتدا خستوەتە لاوە.ئەگەر لە لایەنی یەکەمەوە چەپی بۆرژوازی هێڵ بۆ کرێکار دادەنێ لە کۆمەڵگەدا. لێرەدا هێڵ لە سیاسەت ئەدات.وە ئەم دوانە بەتەواوەتی پەوەندیان بەیەکەوەیە.کاتێک دەڵێن قەدەغەکردنی ماچ وەیان سزا و تۆڵەی بەردەبارانکردن وە یان وەستانەوە لە بەرامبەر کرۆنا وە یان خەبات لە دژی حیجاب پەیوەندی بە کرێکارەوە نیە لە ڕاستیدا ڕایدەگەیەنێت کە سیاسەت پەیوەندی بەکرێکارەوە نیە.ئەم چەپە لەباشترین دۆخدا سەر لە سەندیکالیسم وئانارکۆ پاسیفیسمەوە دەر ئەهێنێت وە ئەمە لە کۆمەڵگەیەکی وەک ئێراندا کە تەنانەت گۆرانی وتنی ژنان و سەماکردن وشاد بون سیاسیە لەکردەوەدا واتای بەهێزکردنی کۆماری ئیسلامیە.
کرێکاران وجەماوەری خەڵک لە شەقامدا بە دروشمی بەهێزو هەمەلایەنە لە ناویاندا”ژیان وکەرامەت مافی سەلمێنراومانە”وەڵامی دەستبەجێ ئەم چەپە بۆرژوازیەیان داوەتەوە.قەدەغەیی ماچ،وەکو قەدەغەکردنی خۆشی و قەدەغەیی ئاواز و قەدەغەی پەیوەندی ئازادانەی نێوان ژن وپیاو بەڵگەی ئاشکرای پێشێلکردنی کەرامەتی ئینسانەکانە.چەپێک کە لە خەباتی کرێکاریدا هێڵ دەهێنێت بەسەر بەرگریکردن لە کەرامەتی ئینسانیدا ،ناشتوانێت بەرگری لە کەرامەتی ئەو بکات.

٢٨\٥\٢٠٢٠
وەرگێڕانی:کاوە عومەر

زستان په‌رچه‌می پاییز ته‌ڕ ده‌كا
له‌نیگای خۆڵی شه‌وا ده‌یدوێنێ
مانگ وه‌ك چاوانی برۆی زه‌رد ده‌كا
له‌بسكی هه‌ورا سه‌ری ده‌ردێنێ
…………………………..
خۆر كه ئاوا بێت وه‌ك زامی پاییز
ده‌لاقه‌ی شوێن پێت له‌دووی نه‌خش ده‌كا
هه‌ور به‌سورمه‌ی تاریكی شه‌وان
تارمایی باڵات وه‌ك شه‌و ره‌ش ده‌كا
……………………………….
چه‌نده‌ تامه‌زرۆی پاییزێك ئاڵم
رووی زه‌ردی هه‌تاو بدره‌وشێته‌وه‌
جیلوه‌ی كانیه‌ك ناخت پاراوكا
دورگه‌ی ده‌روونم بگه‌شێته‌وه‌
……………………….
بیرته‌ پاییزێك له‌سه‌ر گه‌ڵایه‌ك
تریفه‌ی نیگای چاوانتم كێشا
بووه‌ ناسنامه‌ی ڕازێكی شه‌و رۆم
له‌تیشكی گزنگ جوانتر دره‌وشا
…………………………………
خۆمن ده‌مزانی بارخانه‌ی پاییز
له‌كۆچ و باری رۆژئاوا ده‌چێ
به‌ڵام هه‌تاكه‌ی چوار وه‌رزی ساڵم
كۆرپه‌ی خاكه‌كه‌م به‌خوێن هه‌ڵقرچێ
……………………………..
ساڵ پاییزێكه‌و چوار مێخه‌ی رۆژه‌
خۆری ئاوابوون ئاورنگی بایه‌
كۆرپه‌له‌ی هه‌ستم زمانی پژا
كه‌وته‌ دوای پاییز به‌دایه‌ دایه‌
………………………..
نه‌وه‌ی پاییزم …ڕووت ڕووتم وه‌ك ئه‌و
شیعر نابێته‌ كاڵاو سه‌رینم
له‌كوێ لوتكه‌یه‌ك سنگیم بۆ وازكا
له‌زامی جه‌رگیا ئاگر ده‌بینم

ستار ئه‌حمه‌د

هەموو جوانیەکانی دونیام
لەمنارەیەکی مزگەوت داکووتا
نیەتی عاشقەکانم سپارد بەکڵێسا
دەرگای زیندانەکانم خستە سەرپشت
پەنجەرەی ژووری کتێبخانەکانم واڵاکرد
واتێگەیشتم ئیدی ڕۆژی قیامەتە
کەمناڵ بووم وام زانی کەمانگ بگیرێ
ئیدی جوانیەکانی ڕۆژ هەرگیز‌ نایێنەوە
هەورەکان دەوری مانگ دەگرن
کزەبای زریان و شەماڵ لەهەناسە دەکەون
ئەستێرەکان وون دەبن
ڤینۆسیش ناتوانێ جوانی ببخشێتەوە
بۆیە لەگەڵ پیاوانی گەڕەک تەنەکمان دەکووتی
تەقەی تەنکە دەگەیشتەوە هەموو ماڵەکانی گەڕەک
قوڕئان خوێندن دەگەیشتەوە زوحەل
ناڵەی منیش بەڤینۆس
ئەگەر مانگ گیران نەبوایە
کەی من دەمتوانی لەجوانی ڤینۆس حاڵی ببم
کەی دەمتوانی لە ناخۆشی دەنگی تەنەکە تێبگەم
ئەگەر مانگ گیران نەبوایە
نەمدەتوانی گوێ لەترسی قەلەباچکەو
لە دەنگی بێومێدی کوندە پەپۆ بگرم
نزام دەکرد خوایە بەری مانگ بەربدە
بێ بارانی نەبێتەوە بەڵای سەرزەوی
گوناهی من لەو تێڕوانینە گوێ گرتنم بوو
لە مەلای مزگەوتەکەمان و گیرانی مانگی
خستەوە سەر ملی کچانی کابۆ لەبەر
ئاخر خودایە پۆشینی کابۆو سترێج
بۆ دەبێتە ڕەش بوونی سپی‌ مانگ
مەگەر کچەکان زۆریان ناویان
رووپاک و جوان و فریشتە نین
خودایە گوناهی ئێمەنەبوو
تەنکەمان بەتوندی دەکووتا
لەکۆڵانەکانی شار هاوارمان بۆ کەسێک دەبرد
نەماندەزانی کێیە؟
ترسێکمان هەبوو کە دەستی شەیتانە
دەیەوێت تاریکی باڵ بکێشێ بەسەرمان
بەدوای شەیتان دەگەڕاین
وامان دەزانی بەکووتینی تەنکە
بێزاری دەکەین و بەری مانگ بەردەدات
بۆیە؟
دەنگی موکەبیڕەکانمان پڕ کرد
لەگۆرانیەکانی حەسەن زیرەک
ئێمە لەدیار مانگی خۆمان بەشەڕابێکی حەڕام
سەرخۆش و مەست کراین
مانگی ئێمە لێمان هەڵات و مانگی تۆش گیرا
لەبڕی ئەوەی ئێمە خۆمان لەنێو درەوشاوەی
ئەستێرەکانی دەوروبەرت هەڵبواسین
خۆمان لەنێو گوناهەکانی غروری
جوانیەکانی ڤینۆس بینیەوە.

ئیبڕاهیم گەلەژێری- چۆمان

فەرھەنگی شیعر ـ شیعر
لاپەرە یەک

سبەینان لە چرکەی یەکەمی لادانی بەتانی لەسەرت،
لە ناو چاوت گیر دەبێ
ھەموو ئەو رۆژانەت پێ دەژمێرتەوە
کە لەگەلی پێکەنی.

کەدەچی دەست و چاوت بشۆیت
لە ئاوێنەکە ئەو دەبینی و
دیسان یەخەت دەگرێ
ھەموو نامەکانت پێ دەخوێنێتەوە.

دەتەوێ جلت بگۆری رەنگەکان داگیرت دەکەن و ھەر یەکەیان بۆ ژوانێک دەتبەنەوە.

لەناو پاس لەپر گۆرانیەک خەیالت دەبا
سەرت بە سینگی دەکەی و
لەتالە پرچەکانی ھیلانیەک دەچینی
و خۆت لێ ون دەبێ .

دەگەیتە دەوام زۆر جار سلاوت بیر دەچێ
ھەر لەبەر خۆتەوە ورتەت دێ
دەست بە کار دەکەیت و
یەک و دە لێک ناکیتەوە
خەو دەتباتەوە و ناشتوانی بخەوی
کە بە گادێی
سەیردەکەی کەس لە دەورت نەماوە

لەگەل ھاورێیان دانیشتویت لەوێ نی نیت
ھەرچی دەتبینێ باسی رەنگ زەردی دەکا

سەرت لێدەشێوێ و
لەخۆت ناگەی چیت دەوێ .

نەخۆش دەکەویت و نازانی کێندەرت دێشی.
کحول و جگەرە لێت بێزار دەبن

ھەر شەوێک بێتە خەوت
یەک مانگ لەبەر خۆتەوە خەوەکە دەگێریتەوە تا لبیرت نەچێتەوە

ھێدی ھێدی سیس دەبیت و
دەنوشتێیەوە

دواتر را دێیت و بەخۆت دەلێت
غەریب وەرەوە سەرخۆت و تێبگە
چیتر ناتوانی بەدل پێبکەنی
گولەی ئیشق تەنیا دەکوژێ نازانی بریندارت بکا

ھۆزان اسماعیل کریم
٢٩/١٢/٢٠١٩

لەژێر ئەم ناونیشانەدا، لە ماڵپەڕی ڕووداو/ کرمانجی ئەم باسەم بەرچاو کەوت، کە گۆڕیومەتە سەر ڕێنووسی کوردیی خواروو. پاشان کۆمێنتێکی لەسەر دەنووسم.
٢٦/٥/٢٠٢٠
ھەولێر « ڕووداو» Sîna Soma

سەرۆکی شارەوانی پێشووی شاری ئامەد وئەندام پەرلەمەنتاری پێشووی ھەدەپHDP عوسمان بایدەمیر، ڕایگەیاند کە : دەوڵەتی تورکیا دەوڵەتێکی دیموکرات نییە و پێویستە ھەڵوەشێتەوە…
عوسمان بایدەمیر لە ھەڤپەیڤینێکیدا لەتەک دەزگای بەریتانی« تەلەگراڤ ئەکتویل» ڕەخنەی توند لە دەوڵەتی تورکیا دەگرێ.
بایدەمیر، لەم ھەڤپەیڤینەدا دەڵێ: تورکیا دەوڵەتی کوردان نییە و دەوڵەتێکی داگیرکەتە و رەوایەتی خۆی لەدەست داوە.
بایدەمیر جەخت لەسەر ئەوەدەکاتەوە، کە دەوڵەتی تورکیا ھەرگیز ناگۆڕێ و نابێتە دەوڵەتێکی دیموکراتیک. ھەروەھا دەڵێ: ئەوە دەیان جار تاقی کرایەوە، دەوڵەتی تورکیا ناگۆڕێ و نابێتە دیموکراتیک.
ئەم سیاسەتڤانە ناودارەی باکووری کوردستان عوسمان بایدەمیر، ھەروەھا ئاشکرای کرد و وتی: ئێمە لە تورکیا ڕووبەڕووی دەوڵەتێکی زۆردار و داگیرکەر دەبینەوە، کە دەبێت ھەڵوەشێتەوە و لەناو داروپەرووی کاولبووەکەیدا خۆی سەرنگووم بکات.
لە بەردەوامی ھەڤپەیڤینەکەیدا بایدەمیر دەستنیشانی ئەوەی کرد کە دەوڵەت و پەرلەمانی تورکیا نە ھی ئێمەی کوردە و جەختی کردەوە کەوا دەبێ ئێمە بگەڕێینەوە سەر بنجوبناوان و ڕیشەی خۆمان.
بایدەمیر ئاماژەی بەوە دا دەوڵەتی تورکیا لە باکووری کوردستان ڕەوایەتی نەماوە و دەڵێ لە ئامەد ڕەوایەتی ئەم دەوڵەتە بەدوایی ھاتووە، لەبەر ئەوەی سندووقی دەنگدانەکانی نەھێشتووە.
ئەم دەوڵەتە لێرە دەوڵەتێکی داگیرکەر و کۆلۆنیالە.
عوسمان بایدەمیر ئاماژە بە ھەوڵ و تێکۆشانی کورد بۆ بەدیموکراتیزەکردنی تورکیا دەدات و رەخنە لەم کارە دەگرێ و ئاکامی ئەم ھەوڵە باس دەکات. ھەر لەم سۆنگەیەوە ڕەخنە لە سیاسەتی تەڤگەڕی کورد لە باکووری کوردستان دەگرێ و دەڵێ: ئێمە ھەوڵمان گرتە بەر بۆ بە دیموکراتیزەکردنی ئەم دەوڵەتە و تەواوی ھێز و توانا و وزەی خۆمان خەرج کردووە بۆ شتێ کە نابێت و نایەتە دی.
ھەروەھا دەڵێ: پێویستە ئێمە بۆخۆمان بین و خۆمان بپارێزین و دەبێ بگەڕێینەوە سەر ڕەگوڕیشەی خۆمان بۆ جوگرافیای خۆمان« مەبەستی نیشتمانە- ھەڵۆ». بەداخەوە ئەم پەرلەمانە چ سوودێکی بۆ ئێمە نییە. سیاسەتڤانی کورد بایدەمیر لەبەشێکی تری ھەڤپەیڤینەکەیدا جەخت دەکاتەوە لەسەر: دەبێ ئێمە بە شێوەیەکی ئاشکرا بئاخڤین « نیشتمانی من ھەیە، ناوی ئەوەش کوردستانە. من نەتەوەیەکم شەڕی فاشیستی کەمالیستی، شەڕی فاشیستی ئیسلامی بە من چی؟ بۆ دۆزەخ. ئێوە ھەردوو بۆ دۆزەخ
ئەستەمبوڵی ئێوە، ئەنقەرەی ئێوە، ئیزمیری ئێوە بۆ من چی؟؟.
دەبێ ئێمە بە ئاشکرا بڵێین : ئەم دەوڵەتە دەوڵەتی ئێمە نییە. من بۆ ئەوە ناڵێم کەوا ھێزی ئێمە ھەیە.. من دەزانم ھێزی ئێمە ناگاتە ئەمە..ھێزی ئێمە نابێتە ھیزی ئەوان،بەڵام ھێزی ئێمە بەشی خۆمان دەکات دەکات. ئێمە نەبینە بەشێک لە گەمەکانی ئەوان…
ھەروەھا دەڵێ: دەبێ کورد بنکەیەکی دراوسێیەتی لەگەڵ تورکیا دروست بکات.. وردە وردە کاتی ئەوە ھاتووە.

————————————-

پێم وایە لەم چەند دەیەیەی ڕابووردووداچ کەسایەتییەکی سیاسی کورد لە باکووری کوردستان ھێندە واقیعی و ئەقلانی نە بیری کردۆتەوە و نە بوێری دەربڕینی وەک عوسمان بایدەمیر ھەبووە.
وەڵامە بەناوبانگەکەی بەرامبەر بە سەرۆکی پەرلەمانی تورکیا، کاتێ لێی دەپرسێ کوردستان لەکوێیە؟ دەست دەخاتە سەر سنگ و دڵیی و دەڵێ: کوردستان لێرەیە، سەرتاسەری تورکیای تەزاند و کوردستانیشی ھەژاند و خرۆشان.
بریا حیزب و سیاسەتڤانەکانی باکووری کورد بەتایبەت و تەواوی کوردستان بەگشتی ، وەک بایدەمیر ھزر و بیریان بکردایەتەوە و ھەڵوێست و ڕەفتاریان ھەبووایە.
لە باشووی کوردستان3 دەیەیە خاوەن پەرلەمانین، کەسێک پەیام و ڕاگەیاندنێکی وای بەڕووی داگیرکەر و دنیادا نەداوە.
ئەوانەی قەندیلیش بە تۆزی ئەم وتە راست و دروست و دڵسۆزانە نەگەشتوون. ئەوان دەیانەوێ ئەم جۆرە داوا و قسانە فڕێ بدەنە زبڵدانەوە، چونکە باویان نەماوە و پێویستە دەوڵەتی تورکیا بە دیموکراتی بکەین.
دیارە ئەمە جگە لەوەی تاکە ڕێی ڕزگارییە، تاکە چەکێکیشە بۆ شەڕی داگیرکەران.
بەھیوای ئەوەی ھەموو سیاسەتمەدارانی کورد پەڕۆیەک لە عوسمان بایدەمیر دادڕن و بانگی ھەقی کوردایەتی بە ئاشکرا و دەنگی بەرز پێویستە و خۆشە…
نەفرەتی خوا و مێژوو و ویژدان لەوانەی تری نەتەوە کورد بە ئەفیونی دروشمی درۆزنانە و وڕێنەی چەمک و تیۆری دیکە دەخەپێنن.
دروود بۆ سیاسەتڤانی ھێژا و بوێری کورد «عوسمان بایدەمیر»…
سەرنج : بایدەمیر بەدرێژی ھەمان ناوەڕۆک لە چاوپێکەوتنێکی MedyaTV دا بە تورکی کردووە.
لینکی ڤیدیۆکە و بابەتەکەی ڕووداوتان بۆ دادەنێم…

‏https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/260520203
‏HDP APE OSMN KüRDISTAN
‏KiMSENiN BBASININ MALI DEGiLDiR
‏„Kurdistan ne malé bavê kesekîye“
‏https://YouTube.be/yEF-PsmA

ھەڵۆ بەرزنجەیی

مەنسوور جیهانی ـ

فیلمی سینەمایی “بێ نیشتمان” لە دەرهێنانی “توورج ئەسڵانی” و بە ڕۆڵ بینینی کۆمەڵێک لە ئەکتەرەکانی تورکیا، سووریا، عێراق و هەرێمی کوردستان لە دوایین قۆناغی تەکنیکی دایە.

فیلمی سینەمایی “بێ نیشتمان” (بی سرزمین) Landless لە بەرهەمهێنان و دەرهێنانی سینەماکاری کورد “توورج ئەسڵانی” و بەرهەمی وڵاتی عێراق، دوای وێنەگرتن لە شارەکانی سلێمانی و هەڵەبجە لە هەرێمی کوردستان، ئێستا لە دوایین قۆناغی تەکنیکی دایە.

لە فیلمی سینەمایی “بێ نیشتمان” سێیەمین بەرهەمی بڵندی سینەمایی “توورج ئەسڵانی”دا کۆمەڵێک لە ئەکتەرەکانی وڵاتانی تورکیا، سووریا، عێراق و هەرێمی کوردستان بە چوار زمانی کوردی، تورکی، عەڕەبی و فارسی تیایدا ڕۆڵیان بینیوە.

“توورج ئەسڵانی” وەکوو بەڕێوەبەریی وێنەگرتن ساڵانێکە فیستیڤاڵە جۆراوجۆرە نێودەوڵەتییەکاندا بەشدارییەکی سەرکەوتوانەی بووە و کۆمەڵێک خەڵاتی گرینگی لەسەر ئاستی جیهان بەدەستهێناوە، “بێ نیشتمان” سێیەمین بەرهەمی بڵندی سینەمایی ئەم دەرهێنەرە نوێخوازەی کورد دوای فیلمی سینەمایی “بارهەڵگریی زێڕ” Gold Runner و فیلمی سینەمایی “جینگۆ” GINKGO دێتە ئەژمار.

فیلمی سینەمایی “بارهەڵگریی زێڕ” لە یەکەمین بەشداریی نێودەوڵەتی خۆیدا لە بەشی پێشبڕکێی سەرەکیی “ڕەوتە نوێیەکان” New Currents لە بیست و سێیەمین خولی فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “بووسان” Busan لە شاری بووسان لە وڵاتی کۆریای باشوور نمایشکرا و کاندیدی خەڵاتی باشترین فیلمی یەکەم و دووهەمی ئەم ڕووداوە سینەماییە بوو و لە درێژەدا لە بەشی پێشبڕکێی “سینەمای جیهان” World Cinema لە حەوتەمین خولی فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “دهۆک” Duhok لە هەرێمی کوردستان نمایشکرا و “توورەج ئەسڵانی” بۆ دەرهێنانی ئەم بەرهەمە سینەماییە خەڵاتی “بەهرەمەندی نوێی” New Talent بەدەستهێنا و لە لایەن ئەندامانی لێژنەی دادوەرانەوە، خەڵاتی “گەڵای مێو” و لەوحەی فەخری پێبەخشرا.

ئەم بەرهەمە سینەمایی لە درێژەی بەشدارییە جیهانییەکانی خۆیدا لە بەشی پێشبڕکێی فیستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “چاتراپاتی شیواجی” Chhatrapati Shivaji لە وڵاتی هیندستان چووە سەر پەردەی سینەماکان و خەڵاتی باشترین سیناریۆی ئەم ڕووداوە سینەماییە بە “توورج ئەسڵانی” و “هادی نادی” بەخشرا.

بەڕێوەبەرایەتی ڕاگەیاندنی گشتیی فیلمی سینەمایی “بێ نیشتمان”.