ئه‌مڕۆ تێگه‌کانی “هونه‌ری سیاسی”، “هونه‌ری مولته‌زیم”، “هونه‌رمه‌ندی سیاسی” یان “هونه‌رمه‌ندی مولته‌زیم” زۆر به‌کارده‌هێنرێن. لێ ده‌مێکه‌ ئه‌م ئاسانکردنه‌وانه‌ یان ئەم کورتکردنه‌وانه‌ به‌سه‌رچوون. ئه‌مانه‌ پۆلبه‌ندیکردنی ساده‌ و هزرته‌مه‌ڵن. من لە هیچ ساتێکدا وای دانانێم که‌ گۆیا من پتر له‌ هونه‌رمه‌ندێکی دی “ئیلتیزام ده‌که‌م”. مرۆ ده‌بێت وه‌ک هونه‌رمه‌ند هه‌مه‌کیانه‌ ئیلتیزام به‌ هونه‌ره‌که‌ی خۆیه‌وه‌ بکات. ئیلتیزامێکی هه‌مه‌کی تاکە شیمانه‌یه‌کی هونەرمەندە بۆ ئەوەی به‌ڕێی‌ هونه‌ره‌که‌یه‌وه‌ به‌ شتێک بگات‌. ئه‌مه‌ چواندنی بۆ هه‌موو هونه‌رێک هه‌یه‌. ئه‌مڕۆ شێواوییه‌کی زۆر‌ سه‌باره‌ت به‌و پرسیاره‌ لەگۆڕێیە که‌ داخۆ چی “سیاسی” بێت. من ته‌نیا گرنگی به‌ مه‌سه‌له‌ی ڕاستینه‌ی سیاسی ده‌ده‌م، ئەم مه‌سه‌له‌ سیاسییەش پرسیاری بەم چەشنە له‌ خۆ ده‌گرێت: ئایا من له‌کوێدا خۆم ده‌بینمه‌وه‌؟ ئایا ئه‌ویدی له‌کوێدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌؟ ئایا من چیم ده‌وێت؟ ئایا ئه‌ویدی چیی ده‌وێت؟ من هه‌رگیز گرنگی ناده‌م و گرنگیم نه‌داوه‌ به‌ سیاسه‌تی بۆچوونه‌کان و کۆمێنتاره‌کان و چێکردنی دێمۆکراتیانه‌ی زۆرینه‌. ئاخر ئامانجی من ئەوەیە کە هونه‌ره‌که‌م به‌سیاسی بکەم. کێشه‌ی من ئه‌وه‌ نییه‌ و هه‌رگیز ئه‌وه‌ نه‌بووه‌ که‌ هونه‌ری سیاسی ئه‌نجام بده‌م. من له‌ ژۆ-لوک گۆدارد ئه‌م ڕسته‌یه‌م وه‌رگرتووه‌: “هونه‌ر بکرێت به‌سیاسی نه‌ک هونه‌ری سیاسی ئه‌نجام بدرێت”. ئه‌و گۆتی: “مه‌سه‌له‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ فیلم بکرێت به‌سیاسی نه‌ک فیلمی سیاسی ده‌ربکرێت”. لێ ئایا به‌سیاسیکردنی هونه‌ر چه‌ واتایه‌ک ده‌گه‌یه‌نێت؟

به‌سیاسیکردنی هونه‌ر واتای فۆرمخستنه‌وه‌‌ ده‌گه‌یه‌نێت

فۆرم بخرێته‌وه‌ نه‌ک فۆرمێک چێبکرێت. ئه‌مه‌ فۆرمێکه‌ که‌ له‌ منه‌وه‌ دێت‌،‌ ته‌نیا له‌ منه‌وه‌ دێت و ته‌نیا ده‌شێت له‌ منه‌وه‌ بێت، چونکه‌ من به‌ شێوه‌یه‌کی تایبه‌تی فۆرمه‌که‌ ده‌بینم، چونکه‌ من به‌ شێوه‌یه‌کی تایبه‌تی له‌ فۆرمه‌که‌ تێده‌گه‌م و ده‌یناسم. فۆرمخستنه‌وه‌ – به‌ پێچه‌وانه‌ی چێکردنی فۆرم‌ – ئه‌و واتایه‌ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ مرۆ له‌ته‌ک فۆرمه‌که‌دا ‘یه‌کانگیر’ بێت. من ده‌بێت بتوانم به‌رگه‌ی ئه‌م یه‌کانگیربوونه‌ی خۆم له‌ته‌ک فۆرمه‌که‌دا بگرم. مه‌سه‌له‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ فۆرمه‌که‌ به‌رز ڕابگیرێت،‌ فۆرمه‌که‌ بسه‌پێنرێت و له‌دژی هه‌موو شتێک و هه‌موو که‌سێک به‌رگریی لێبکرێت. مه‌سه‌له‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که مرۆ‌ خۆی ته‌سلیمی پرسیاری فۆرم بکات و هه‌وڵبدات به‌ خستنه‌وه‌ی فۆرم وه‌ڵامێک بداته‌وه‌. من ده‌مه‌وێت هه‌وڵبده‌م خۆم ته‌سلیمی ته‌حه‌دا مه‌زنه‌ هونه‌رییه‌که‌ بکه‌م، واتا: ئایا چۆن ده‌توانم فۆرمێکی خاوه‌ن هه‌ڵوێست بخه‌مه‌وه‌؟ ئایا چۆن ده‌توانم فۆرمێک بخه‌مه‌وه‌ که‌ به‌رهه‌ڵستیی فاکته‌کان بکات؟ من ده‌مه‌وێت پرسیاری فۆرم وه‌ک گرنگترینی سه‌رجه‌م پرسیاره‌کانی هونه‌رمه‌ند تێبگه‌م.

به‌سیاسیکردنی هونه‌ر واتای ‌هێنانه‌گۆڕێی شتێک ده‌گه‌یه‌نێت

ته‌نیا گه‌ر من هه‌ڵوێستێکی پۆزه‌تیڤ ڕووه‌و کرده‌کێتی و هه‌روه‌ها ڕووه‌و ناوکی ڕه‌قی کرده‌کێتی وه‌ربگرم، ئه‌وسا ده‌توانم شتێک بهێنمه‌گۆڕێ یان بئافرێنم. مه‌سه‌له‌که‌ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌، مرۆ‌ هه‌رگیز ڕێ نه‌دات که ڕەخنە‌ حه‌ز و شادیبینین له‌ کار، کاتبه‌سه‌ربردن به‌ڕێی کاره‌وه‌، لایه‌نی پۆزه‌تیڤێتی له‌‌ ئه‌نجامداندا، هه‌روه‌ها لایه‌نی جوانی له‌ کارکردندا، بخنکێنێت. مه‌سه‌له‌که‌ ئه‌وه‌یه‌، که مرۆ‌ په‌رچه‌کردار نه‌نوێنێت، یان ئه‌وه‌یه‌، که‌ مرۆ هه‌میشه‌ چالاک بێت. هونه‌ر هه‌میشه‌ چالاکییه‌، هه‌رگیز په‌رچه‌کردار نییه‌. هونه‌ر هه‌رگیز په‌رچه‌کردار یان ڕه‌خنه‌ی په‌تی نییه‌. بێگومان مه‌سه‌له‌که‌ ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ مرۆ ناڕه‌خنه‌یی بێت یان ڕه‌خنه‌ نه‌گرێت، به‌ڵکو ئه‌و گه‌ره‌که‌ سه‌رباری تیژترین ڕه‌خنه‌، سه‌رباری بێسازشترین ره‌تکردنه‌وه‌ و سه‌رباری به‌رهه‌ڵستیی پێویست، پۆزه‌تیڤ بێت. مه‌سه‌له‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ مرۆ ڕێ نه‌دات بێسۆز و بێهیوا و بێخه‌ون بێت. هێنانه‌گۆڕێی شتێک ئه‌و واتایه‌ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ من ڕیسک بکه‌م، لێ من ئه‌مه‌م پێده‌کرێت گه‌ر هاتوو من کارێک‌ بکه‌م و له‌ هه‌مان ساتدا شرۆڤه‌ی ئه‌و شته‌ نه‌که‌م که من‌ له‌و کاره‌دا ده‌یکه‌‌م. کردنی ریسک، شادیبینین له‌ کار، پۆزه‌تیڤ بوون، ئه‌مانه‌ پێشمه‌رجن بۆ کردنی هونه‌ر. ئاخر ته‌نیا گه‌ر من پۆزه‌تیڤ بم، ئیدی ده‌توانم له‌نێو خۆمه‌وه‌ شتێک بهێنمه‌گۆڕێ. من ده‌مه‌وێت پۆزه‌تیڤ بم، به‌ڵێ ده‌مه‌وێت له‌نێو جه‌رگه‌ی نێگه‌تیڤێتیشدا پۆزه‌تیڤ بم. ئه‌وجا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی من ده‌مه‌وێت پۆزه‌تیڤ بم، ئه‌وا ده‌بێت بوێرم ده‌ست بۆ نێگه‌تیڤێتیش به‌رم. ئیدی من له‌م ده‌ستبردنه‌دا بۆ نێگه‌تیڤێتی مه‌سه‌له‌ی سیاسیشم دێته‌ پێش چاو. مه‌سه‌له‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ مرۆ چالاکییه‌ک بئافرێنێت، بوێرێت گریمانه‌یه‌ک بکات، تێزێک دابنێت، لێ تێزێکی ئه‌وتۆ که‌ له‌ ڕه‌خنه‌چێتی تێپه‌ڕبکات. من ده‌مه‌وێت ڕه‌خنه‌یی بم، لێ من نامه‌وێت ڕه‌خنه‌ییبوون بێهه‌ڵوێستم بکات. من ده‌مه‌وێت هه‌وڵ بده‌م له‌و ڕه‌خنه‌یه‌ که‌ من ئه‌نجامم داوه‌، تێپه‌ڕ بکه‌م، لێ من لێره‌دا نامه‌وێت به‌ ڕه‌خنه‌گرتنی ناڕسیستیانه‌ له‌ خۆم ڕێگه‌یه‌کی ئاسان بگرمه‌ به‌ر. من وه‌ک هونه‌رمه‌ند هه‌رگیز نامه‌وێت سکاڵا بکه‌م، ئاخر هیچ هۆیه‌ک بۆ سکاڵا له‌گۆڕێ نییه‌. نه‌خێر، من ده‌توانم کاره‌که‌م ئه‌نجام بده‌م، من ده‌توانم شتێک بهێنمه‌گۆرێ.

به‌سیاسیکردنی هونه‌ر واتای بڕیاردان بۆ شتێک ده‌گه‌یه‌نێت

من بڕیارم داوه‌ کاره‌که‌م بخه‌مه‌ نێو چوار کایه‌ی فۆرم و هێزه‌وه‌ که‌ بریتین له‌ خۆشه‌ویستی، سیاسه‌ت، فه‌لسه‌فه‌ و ئێستێتیک‌. من ده‌مه‌وێت کارەکه‌م هه‌میشه به‌ر‌ سه‌رجه‌می ئه‌م کایانه‌ بکه‌وێت. ئه‌م چوار کایه‌یه‌ وه‌ک یه‌ک بۆ من گرنگن. بێگومان پێویست نییه‌‌ کارەکه‌م هه‌موو کایه‌کان وه‌ک یه‌ک پڕبکاته‌وه‌، لێ من هه‌میشه‌ ده‌مه‌وێت کارەکه‌م به‌ر هه‌ر چوار کایه‌که‌ بکه‌وێت. یه‌کیك – ته‌نیا یه‌کێک – له‌ چوار کایه‌که‌ی فۆرم و هێز بریتییه‌ له‌ ‘سیاسه‌ت’. هه‌ڵبژاردنی کایه‌ی هێز و فۆرمی ‘سیاسه‌ت’ ئه‌و واتایه‌ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ من هه‌میشه ده‌مه‌وێت‌ له‌ کاره‌که‌مدا بپرسم: ئایا تۆ چیت ده‌وێت؟ ئایا تۆ له‌کوێدا خۆت ده‌بینیته‌وه‌؟ لێ ئه‌مه‌ هه‌روه‌ها واتایه‌کی ئه‌وتۆ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ من هه‌میشه‌ ده‌مه‌وێت له‌ خۆم بپرسم: ئایا من چیم ده‌وێت؟ ئایا من له‌کوێدا خۆم ده‌بینمه‌وه‌؟ هه‌روه‌ها ده‌شێت کایه‌ی هێز و فۆرمی ‘سیاسه‌ت’ – هاوشێوه‌ی کایه‌ی ‘ئێستێتیک’ – نێگه‌تیڤانه‌ ڕوونبکرێته‌وه‌. من خۆم له‌مه‌ به‌ئاگام. لێ لێره‌دا مه‌سه‌له‌که‌ هه‌رگیز ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ نێگه‌تیڤێتی بکوژێنرێته‌وه‌ یان بچه‌پێنرێت، به‌ڵكو‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ مرۆ به‌ره‌نگاری نێگه‌تیڤێتی ببێته‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ که ‌مرۆ له‌نێو نێگه‌تیڤێتیشدا کار بکات و خۆی پێوه‌ خه‌ریک بکات، لێ مه‌سه‌له‌که هه‌رده‌م‌ ئه‌وه‌شه‌ که‌ مرۆ خۆی نێگه‌تیڤ نه‌بێت. من ده‌مه‌وێت – به‌ڕێی کاره‌که‌مه‌وه‌ – له‌ نێگه‌تیڤێتی و هه‌نووکه‌یه‌تی، له‌ بۆچوونه‌کان و هه‌ڵسه‌نگاندن تێپه‌ڕ بکه‌م و ڕاستییه‌کی نوێ بهێنمه‌ ئاراوه‌.

به‌سیاسیکردنی هونه‌ر ئه‌و واتایه‌ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ هونه‌ر وه‌ک ئامراز به‌کاربهێنرێت

من له‌ هونه‌ر ئامرازێک بۆ ناسینی جیهان تێده‌گه‌م. من له‌ هونه‌ر ئامرازێک بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی کرده‌کێتی تێده‌گه‌م، من هه‌روه‌ها له‌ هونه‌ر ئامرازێک تێده‌گه‌م بۆ ژیان له‌و سه‌رده‌مه‌دا که‌ من تێیدام. من هه‌میشه‌ له‌ خۆم ده‌پرسم: ئایا کاره‌که‌م ده‌توانێت ڕووداوێک چێبکات‌؟ ئایا من ده‌توانم به‌و کاره‌ی ده‌یکه‌م، به‌ که‌سێک بگه‌م؟ ئه‌وجا: ئایا پێم ده‌کرێت به‌ڕێی کاره‌که‌مه‌وه‌ شتێک بناسم؟ یان ئایا ده‌شێت به‌ڕێی کاره‌که‌مه‌وه‌ شتێک بناسرێت؟ به‌سیاسیکردنی هونه‌ر ئه‌م واتایه‌ ده‌گه‌یه‌نێت:‌ ئه‌و کاره‌ که‌ من ئه‌مڕۆ له‌نێو ده‌وروبه‌ری خۆم و له‌ مێژووی خۆمدا ده‌یکه‌م، وه‌ک کارێک تێبگه‌م که ده‌یه‌وێت‌ له‌م – ده‌وروبه‌ره‌ی خۆم – تێپه‌ڕ بکات و ئه‌م – مێژووه‌ی خۆم – جێبهێڵێت. من ده‌مه‌وێت به‌وه‌ بگه‌م که خۆم‌ له‌نێو و له‌ته‌ک ژیانی خۆمدا ته‌سلیمی کێشه‌گه‌لی گشتگیر (یونیڤێرسێل) بکه‌م، بۆیه‌ من ده‌بێت به‌وه‌ کار بکه‌م که‌ ده‌وری منی داوه‌، هه‌روه‌ها‌‌ من ده‌یناسم و من ده‌گرێته‌وه‌. لێ من ئه‌مه‌ ناکه‌م بۆ ئه‌وه‌ی‌ بکه‌ومه‌ ژێر ڕکێفی له‌خشته‌بردنه‌کانی بەشەکێتییەوە / پاژخوازییەوە (پارتیکولارێتییەوە)، به‌ڵکو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ من ئه‌مه‌ ده‌که‌م بۆ ئه‌وه‌ی به‌ر گشتگیری (یونیڤێرساڵێتی) بکه‌وم. مرۆ ده‌بێت به‌رهه‌ڵستی له‌دژی بەشەکێتی بنوێنێت، واتا ئه‌و بەشەکێتییە که‌ هه‌میشه مرۆڤ‌ وه‌‌ده‌رده‌نێت. ئه‌مه‌ بۆ من واتایه‌کی ئه‌وتۆ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ من ده‌مه‌وێت ئه‌و کاره‌ی ئه‌مڕۆ و ئێستا ده‌یکه‌م، وه‌ک کارێکی گشتگیر ئه‌نجامی بده‌م، ئه‌مه‌ش بریتییه‌ له‌ مه‌سه‌له‌ی سیاسی‌.

به‌سیاسیکردنی هونه‌ر ئه‌و واتایه‌ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ به‌ڕێی کاره‌وه‌ سه‌کۆیه‌ک بینابکرێت

سه‌کۆیه‌کی به‌م چه‌شنه‌ چێکراو وا له‌ کاره‌که‌ ده‌کات که‌ مرۆ بتوانێت له‌ته‌کیدا بچێته‌ په‌یوه‌ندییه‌وه‌. من ده‌مه‌وێت له‌ هه‌موو کاره‌کانم پانتاییه‌ک یان کایه‌یه‌ک تێبگه‌م. ئه‌م کایه‌یه‌ یان پانتاییه‌ بریتییه‌ له‌ ڕووبه‌ر که‌ ده‌رفه‌ت بۆ مرۆ ده‌ڕه‌خسێنێت بچێته‌ نێو هونه‌ره‌وه‌ یان په‌یوه‌ندی به‌ هونه‌ره‌وه‌ بکات. له‌م ڕووبه‌ره‌دا به‌رکه‌وتن یان لێکخشان ڕووده‌دات، ئه‌وجا ده‌شێت به‌ڕێی په‌یوه‌ندییه‌وه‌ ڕه‌چاوی ئه‌ویدی بکرێت. ئه‌م پانتاییه‌، واتا کاره‌که‌م، ده‌بێت شوێنێک بێت بۆ دیالۆگ یان بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌. به‌ تێڕوانینی من هونه‌ر، ته‌نیا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هونه‌ره‌، خاوه‌نی هێز و توانسته‌‌ بۆ ئه‌وه‌ی پێشمه‌رجه‌کان بۆ دیالۆگێک یان بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ چێبکات، ئه‌وه‌ش بێگومان ڕاسته‌وخۆ، یه‌کسه‌ر، به‌بێ کۆمونیکاسیۆن، به‌بێ گه‌یاندن، به‌بێ ئه‌مسه‌ر و ئه‌وسه‌ر بۆ هێورکردنه‌وه‌. من وه‌ک هونه‌رمه‌ند ده‌مه‌وێت کاره‌که‌م وه‌ک سه‌کۆیه‌ک ببینم که‌ کراوه‌ییه‌کی ڕۆشنه‌ بۆ ئه‌ویدی. من هه‌میشه‌ ده‌مه‌وێت بپرسم: ئایا کاره‌که‌م پاڵهێز بۆ سه‌رکه‌وتنێکی سنووربڕ له‌ خۆ ده‌گرێت؟ من هه‌روه‌ها له‌ خۆم ده‌پرسم: ئایا له‌ کاره‌که‌مدا کراوه‌ییه‌ک هه‌یه‌؟ ئایا کاره‌که‌م به‌رهه‌ڵستیی ڕه‌هه‌ندی داخراوی ده‌کات؟ کاره‌که‌م ده‌بێت کراوه‌ییه‌ک بهێنێته‌ گۆڕێ، ئه‌و ده‌بێت ده‌رگایه‌ک یان په‌نجه‌ره‌یه‌ک یان ته‌نیا کونێک بێت، لێ کونێک که‌ له‌نێو کرده‌کێتیی (فاکتیسیتێی) ئه‌مڕۆدا هه‌ڵکه‌نراوه‌. من ده‌مه‌وێت هونه‌ره‌که‌م ئه‌نجام بده‌م به‌ ویسته‌وه‌ بۆ چێکردنی سه‌رکه‌وتنێکی سنووربڕ.

به‌سیاسیکردنی هونه‌ر واتای خۆشویستنی ئه‌و که‌ره‌سه‌یه‌ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ مرۆ کاری پێده‌کات

خۆشویستن ئه‌و واتایه‌ ناگه‌یه‌نێت که‌ مرۆ ئه‌ڤینداری که‌ره‌سه‌کانی بووبێت یان خۆی له‌نێویاندا بزر بکات، به‌ پێچه‌وانه‌وه ئه‌و‌ واتایه‌ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ مرۆ‌ که‌ره‌سه‌‌که‌ی خۆی خۆشبوێت، که‌ره‌سه‌که‌ی‌ له‌ سه‌رووی هه‌موو شتێکه‌وه‌ دابنێت و ئاگامه‌ندانه‌ کاری پێبکات، هه‌روه‌ها ئه‌و واتایه‌ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ مرۆ پێوه‌ی پابه‌ندبێت. من که‌ره‌سه‌م خۆشده‌وێت، چونکه‌ من بڕیارم بۆ داوه‌، هه‌ر بۆیه‌ نامه‌وێت به‌ شتی دی بیگۆڕمه‌وه‌. ئاخر له‌به‌ر ئه‌وه‌ی من بڕیارم بۆ ئه‌و داوه‌، واتا ئه‌وم خۆشده‌وێت، ئیدی ناتوانم و نامه‌وێت بیگۆڕم. بڕیاردان بۆ که‌ره‌سه‌ بڕیاردانێکی ‌تا بڵێیت گرنگه‌، ئه‌مه‌ش بریتییه‌ له مه‌سه‌له‌ی‌ سیاسی. ئه‌وجا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی من ئه‌م بڕیاره‌م داوه‌، ئیدی ناتوانم وازبهێنم له‌ خۆزگه‌ یان لە داواکاری بۆ ‘شتێکی دی’ و بۆ ‘شتێکی نوێ’.

به‌سیاسیکردنی هونه‌ر ئه‌و واتایه‌ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ مرۆ ڕینوما بۆ خودی خۆی که‌شفبکات

مه‌سه‌له‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ مرۆ خۆی ڕێنومایه‌ک بۆ خۆی که‌شف بکات یان بیهێنێت و بیکات به‌ هی خۆی. ڕێنوماکانم بریتین له‌: بێمێشکی؛ “وزه‌ یه‌کسانه‌ به‌ ئه‌رێ! کوالیتی یه‌کسانه‌ به‌ نه‌رێ!”؛ خۆلاوازکردن، لێ هاوکات ویستداری بۆ ئه‌نجامدانی کارێکی به‌هێز؛ خۆ له‌ ڕووی ئابوورییه‌وه‌ خۆشه‌‌نه‌کرێت؛ خۆڕه‌نجاندن؛ “ترس چاره‌سه‌ره‌”؛ ورد کار بکرێت، لێ هاوکات موباله‌غه‌ش بکرێت؛ خۆخاڵیکردنه‌وه‌؛ زه‌برمه‌ندبوون به‌رانبه‌ر کاره‌که‌ی خۆ؛ که‌للەڕه‌قی؛ “که‌م که‌مه‌، زۆر زۆره‌”؛ مرۆ هه‌رگیز هیچی نه‌بردۆته‌وه‌، لێ هه‌رگیز هیچی به‌ته‌واوی نه‌دۆڕاندووه‌؛ تموحی ئه‌وه‌م هه‌بێت که‌ به‌ کاره‌که‌م گۆڕان به‌ تێگه‌یه‌کی نوێ بده‌م؛ بۆ هه‌ر شتێک که‌ کاره‌که‌م بگرێته‌وه‌، به‌رپرسیاری وه‌ربگرم؛ به‌رگه‌گرتن – که‌واته‌ گه‌مژه‌ بنوێنم به‌رانبه‌ر کاره‌که‌م؛ “چاکتر هه‌میشه‌ که‌متر چاکه‌”؛ ڕه‌تکردنه‌وه‌ی سه‌رجه‌م ده‌سه‌ڵاتدارییه‌ هەرەمییەکان؛ بڕوابوون به‌ دۆستایه‌تیی نێوان هونه‌ر و فه‌لسه‌فه‌؛ ئاماده‌یی بۆ ئه‌وه‌ که‌ وه‌ک یه‌که‌م که‌س هه‌قی کاره‌که‌ی خۆم بده‌م.

به‌سیاسیکردنی هونه‌ر واتای کارکردن بۆ ئه‌ویدی ده‌گه‌یه‌نێت

کارکردن بۆ ئه‌ویدی ئه‌و واتایه‌ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ سه‌ره‌تا له‌نێو خۆمدا بۆ ئه‌ویدی کاربکه‌م، لێ هه‌روه‌ها ئه‌و واتایه‌ش ده‌گه‌یه‌نێت که‌ بۆ جمهورێکی داخراوی هونه‌ری کارنه‌که‌م. ئه‌ویدی ده‌شێت دراوسێم بێت، لێ هه‌روه‌ها ده‌شێت غه‌ریبێک بێت، واتا که‌سێک بێت که‌ لای من‌ ‌ترس بهێنێته‌ گۆڕێ، لێ من له‌ لایه‌نی خۆمه‌وه‌ نایناسم و لێی تێناگه‌م. ئه‌ویدی که‌سێکه‌ که‌ حسابم بۆ نه‌کردووه‌ و چاوه‌ڕوانم نه‌کردووه‌. جمهوری ناتایبه‌ت به‌ هونه‌ر هه‌روا ئاسان بریتی نییه‌ له‌ ‘هه‌مووان’ یان ‘جه‌ماوه‌ر’ یان ‘زۆرینه‌’‌، به‌ڵکو له‌ ئه‌وانیدی پێکدێت – ئه‌وانیدی که‌ هه‌ندێک جار زۆرن‌ یان هه‌ندێک جاری دی که‌من. من ده‌مه‌وێت به‌ڕێی کاره‌که‌م و له‌نێو کاره‌که‌مدا هه‌میشه‌ بۆ جمهورێکی نا-تایبه‌ت کاربکه‌م. من ده‌مه‌وێت هه‌موو هه‌وڵێک بده‌م که‌ هه‌رگیز ئه‌ویدی له‌ کاره‌که‌م به‌ده‌رنه‌که‌م، من ده‌مه‌وێت هه‌میشه‌ و به‌بێ مه‌رج ڕه‌چاوی ئه‌و بکه‌م. من هه‌روه‌ها ده‌مه‌وێت به فۆرمی کاره‌که‌م‌ ڕه‌چاوی ئه‌ویدی بکه‌م. جگه‌ له‌وه‌ ئه‌ویدی هۆیه‌که‌ بۆ ئه‌وه‌ که‌ بۆچی من هیچ جیاوازییه‌ک ناکه‌م له‌نێوان کارکردن له‌ فه‌زای / ڕاومی گشتی، له‌ گاله‌ریی پیشه‌یی، له‌ پێشانگه‌ی هونه‌ر، له‌ مۆزه‌خانه‌، له‌ هۆڵی هونه‌ر و له‌ فه‌زای ئه‌لته‌رناتیڤی هونه‌ردا. ئه‌مه‌ بریتییه‌ له مه‌سه‌له‌ی‌ سیاسی. کارکردن بۆ ئه‌ویدی هه‌لم بۆ ده‌ڕه‌خسێنێت که‌ شوێنی خۆم وه‌ک هونه‌رمه‌ند له‌ ده‌ره‌وه‌ی ‘چێوه‌ی هه‌ڵسه‌نگاندنه‌کاندا’ وه‌ربگرم.

به‌سیاسیکردنی هونه‌ر ئه‌و واتایه‌ ده‌گه‌یه‌نێت که‌ مرۆ جه‌نگاوه‌ر بێت.

به‌سیاسیکردنی هونه‌ر ئه‌و واتایه‌ ناگه‌یه‌نێت که‌ مرۆ بۆ بازاڕ یان له‌دژی ئه‌و کاربکات.

به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ مه‌سه‌له‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ مرۆ بازاڕ به‌ پاژێکی کرده‌کێتیی هونه‌رمه‌ند بزانێت و له‌نێو ئه‌م کرده‌کێتییه‌دا کاربکات. گه‌ر مرۆ نه‌یه‌وێت بۆ بازاڕ یان له‌دژی ئه‌و کاربکات، ئه‌وا نه‌ویستییه‌که‌ی ڕاگه‌یاندنی هه‌ڵوێست نییە‌‌، به‌ڵکو ئه‌وه‌ ئاگاییه‌که‌ سه‌باره‌ت به‌وه‌ که ته‌نیا‌ ئۆتۆنۆمی و سه‌ربه‌خۆیی هونه‌ر یارمه‌تیده‌رن بۆ ئه‌وه‌ که‌ مرۆ خۆی نه‌خاته‌ ژێر ڕکێفی‌ یاساکانی بازاڕه‌وه‌. ته‌نیا به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ڕاسته‌وخۆ و ئه‌رێنیکراو له‌ته‌ک کرده‌کێتیی بازاڕدا، ئه‌مه‌ش سه‌رباری هه‌ڵه‌ و که‌موکورتی و برینداربوون، ده‌رفه‌ت ده‌ڕه‌خسێنێت بۆ ئه‌وه‌ که‌ مرۆ به‌رهه‌ڵستیی په‌ستانی بازاڕ بکات و لێی تێبپه‌ڕێت. جگه‌ له‌وه‌ من نابێت وه‌ک هونه‌رمه‌ند بخزێمه‌ نێو پابه‌ندییه‌وه‌. هونه‌رمه‌ند – هه‌میشه‌، به‌تایبه‌تی له‌ ساڵانی سه‌ره‌تادا – پێویستی به‌ پشتیوانی و یارمه‌تی هه‌یه‌. من ده‌زانم که‌ ئه‌م پشتیوانی و یارمه‌تییانه‌ گرنگن، لێ هه‌رگیز نابێت خۆم یان کاره‌که‌میان پێوه‌ پابه‌ند بکه‌م.

تۆماس هیرشهۆرن
کاوه‌ جه‌لال له‌ ئه‌ڵمانییه‌وه‌

——————————————-

سه‌رچاوه‌:

Thomas Hirschhorn, (Aubervilliers, Sommer 2008), INAESTHETIK, N°1, „Politics of Art“, April 2009.

لەبارەی نووسەر

تۆماس هیرشهۆرن هونەرمەندێکی سویسرییە، ساڵی 1957 لە بێرن هاتۆتە جیهانەوە، لە ساڵی 1984 بەدوواوە لە پاریس دەژی.

لە هەر قۆناغێکی دەربڕینی ناڕەزایەتیی و خۆپێشاندانی ناوەناوەی هەر توێژێک یان چەند توێژێکی کۆمەڵایەتیی جیاواز دژ بە خۆسەپێنیی، تاڵانیی و بێمافکردنە گەورەکەی دەسەڵاتدارێتییە بنەماڵەییەکەی کوردستان بەسەر خەڵکییەوە، گوتارێکی چنراو بە دیماگۆجییەتێکی پوخت لەپێناو خزمەتکردن بە ماکیاژکردن و ڕەوایەتییدان بە دەسەڵاتداران و سایکۆلۆژیا دەسەڵاتخوازییەکەی دەسەڵاتداران، دەکەوێتە گەڕ لەسەر چەندین ئاستی جیاواز و بە زمان و گوزارشکردنی جیاوازەوە. هەڵبەت ئەو جۆرە گوتارە کە ئاشکرایە لەسەر هیچ پێدراوێکی فیکریی دروست و هیچ بنەمایەکی لۆژیکیی یان مێژوویی بینانەکراوە و جگە لە پاساوهێنانەوەی ئاستنزمانە بۆ دەسەڵاتدارێتییەکە، هیچ ئەرگیومێنت و ئەنجامێکی نییە و نەوەکو کەمترین گوێگر و لایەنگر لە کۆمەڵگای ئێمەدا بۆ خۆی ڕاناکێشێت بەڵکو لە هەندێ حاڵەتدا هەر لەجێدا قسەکەرانی ئەو بۆچوون و گوتارە خۆشیان بڕوایان پێی نییە.
ئەو بابەت و تەوەرانەی کە ئەم جۆرە گوتارە چەواشەکارە هەڵگریەتی و مایەی لەسەر وەستانن زۆرن، بەڵام ئەوەی لێرەدا من دەمەوێت هەندێک قسەی لەبارەوە بکەم، مەسەلەی توندوتیژییە. لە بچوکترین دەربڕینی ناڕەزایەتیی کۆمەڵایەتییانە و گشتییانەی هەر چینێکی کۆمەڵگای ئێمەدا، زنجیرەیەک لە گرتن، ئەشکەنجەدان و توندوتێژیی لەلایەن دەزگاکانی دەسەڵاتدارێتییەوە ئەنجامدراوە دژ بە هاونیشتمانییان.

ئەوەی ئێمە وەکو زانراوێک هەمیشە لەبەردەمماندا ڕوون و ڕۆشن بووە ئەوە بووە کە (گوتەبێژانی دەزگا حکومییەکان، گوتەبێژانی حزب و کادێرانی لەگەڵ گوتاری مێدیایی دەزگا مێدیاییە حزبییەکان و نووسەرانیان) لەگەڵ دەمکردنەوەیاندا زانیومانە کە جگە لە ڕیزکردنی کۆمەڵێک پاساوی نالۆژیکیی بۆ توندوتیژییە هەمەڵایەنەکەی دەسەڵاتدارێتیی هیچیدیکە ناڵێن، بەڵام ئەوەی بابەتی ئەم نوسینەیە، هەندێک لەوانەن کە گوایا نووسەر و ڕۆشنبیری سەربەخۆ یان ئەکادیمیستی بێلایەنن و خۆیان وەکو ناپابەند بە دەسەڵاتدارێتیی، حزب و سیاسەتەکانی، بە کۆمەڵگا پیشاندەدەن. لە مەسەلەی بەکارهێنانی توندوتیژییدا تاکە کەسەکان و دەزگا حکومییەکان دەخەنە تایەکی تەرازووەوە بەبەکارهێنانی ئەم جۆرە گوزارشانە “نابێت خۆپیشاندەران و هێزەچەکدارەکان پەنا ببەنە بەر توندوتیژی، گرنگە خۆپیشاندەران خۆیان بپارێزن لە بەکارهێنانی توندوتیژی و وێرانکاریی لە بەرامبەر شوێنە گشتییەکان، پێویستە خوێندکاران لە تەک حکومەت و هێزە چەنکدارەکاندا زمانی زبر و توندوتیژیی بەکارنەهێنن، توندوتیژیی لەلایەن خۆپیشاندەرانەوە خزمەت بە ئامانجەکانی خۆپیشاندان ناکات، ناکرێت خۆپیشاندەر بییەوێت بە توندوتیژیی و خۆسەپاندن داواکارییەکانی بۆ جێبەجێبکرێت، توندوتیژیی لەلایەن خۆپیشاندەرانەوە بە زیانی خۆیان و خۆپیشاندانەکەیان دەشکێتەوە و ڕەوایەتی لەدەستدەدەن، … هتد”
ئەمجۆرە گوزارشانە و دەیان گوزارشی دیکەی لەوجۆرە ئەوەی پێماندەڵێت ئەوەیە دەربڕی ئەم جۆرە بۆچوونە یان بەدەست هەژارییەکی قووڵ و بونیادییەوە گیریخواردووە لە تێگەیشتنییدا بۆ هەریەک لە چەمکەکانی، توندوتیژیی، دەسەڵاتدارێتیی، دەزگا دەوڵەتییە مۆدێرنەکان و تاکە کەس وەکو هاونیشتمانی یان بەمەبەست و ئاگاوە خەریکی خزمەتکردنێکی زەلیلانەیە لە ئاست دەسەڵاتدارێتییەکدا کە کەمترین ئاکاری بەرپرسیارێتیی لە ئاست هاونیشتمانییان و کۆمەڵگادا تیادا نەماوە.
ماکس ڤیبەر “کۆمەڵناس و فەیلەسووفی ئەڵمانی ١٨٦٤-١٩٢٠” لە نوسینێکیدا بە ناوونیشانی “سیاسەت وەکو پیشە Politics as vocation” بە گوێرەی پەرەسەندنە کۆمەڵایەتییە مێژووییەکەی، دەسەڵاتدارێتیی پۆلێندەکات بۆ سێ جۆر:
دەسەڵاتدارێتیی کاریزمایی “لە نموونەی دەسەڵاتدارێتیی ئاینیی و دەسەڵاتدارێتیی پاڵەوانان”
دەسەڵاتدارێتیی ترادیسیۆناڵ “لە نموونەی دەسەڵاتدارێتیی فیۆداڵیی و پاتریارکیی”
دەسەڵاتدارێتیی یاسایی یان دەسەڵاتدارێتیی عەقڵانیی-یاسایی “لە نموونەی دەوڵەتی یاسایی مۆدێرن و بیرۆکراسیی”
لەباسکردنی دەسەڵاتدارێتیی عەقڵانیی-یاساییدا لە پەیوەند بە توندوتیژییەوە و پێناسەکردنی دەوڵەتدا دەڵێت: (دەوڵەت کۆمیونیتییەکی مرۆییە کە لە مۆنۆپۆلکردنی هێزبەکارهێنانی فیزیکییدا ڕەوایەتیی بەتەنها بە خۆی دەدات.) هەروەها لە وەسفکردنی سۆسیۆلۆژیانەی دەوڵەتدا دەڵێت: (قۆرخکردنی ڕەوایەتی بۆ بەکارهێنانی هێز، چەمکە جەوهەرییەکەی یاسای گشتیی مۆدێرنە.) واتا دەزگاکان و یاساکانی دەوڵەت تاکە بەکارهێنەری هێزی فیزیکیین. لێرەوە لە دنیای مۆدێرندا کە دەوڵەت وەکو پێکهاتەیەک لە کۆمەڵێک دەزگا و گورزەیەک لە یاسا ئۆرگانیزەکردن، کۆنتڕۆڵکردنی سیاسییانەی کۆمەڵگایە و لەمەشەوە جگە لە هیرارکیەڵکردنی دەسەڵات قۆرخکردنی هەر جۆرێکی زەبروزەنگی دەزگایی و یاساییە. بە کورتیی لە دنیای مۆدێرن و هاوچەرخدا، دەوڵەت بە دەزگاکان و یاساکانییەوە، ڕەوایەتیی بەکارهێنانی توندوتیژیی لە تەواوی تاک و گروپەکانی کۆمەڵگا دەسەنێتەوە و دەیبەخشێتە خۆی. واتا یاسا و دەزگا دەوڵەتییەکان قۆرخی رەوایەتیی بەکارهێنانی هەر جۆرە زەبروزەنگ و توندوتیژییەک بەتەنها بۆ خۆیان دەکەن.

هەڵبەت پێش ڤیبەر فەیلەسووفانی دیکەش باسییان لە ڕەوایەتیی پەنابردنە بر توندوتیژیی لەلایەن دەوڵەتەوە کردووە، لە نموونەی فەیلەسووفی ئینگلیزیی “تۆماس هۆبز ١٥٨٨-١٦٧٩” لە پەیوەند بە سروشتی مرۆییەوە لە وتە بەناوبانگەکەیدا کە دەڵێت: مرۆڤ گورگە بۆ مرۆڤ. باوەڕی وایە بۆ جلەوکردنی سروشتیی شەڕەنگێزانە و دڕندانەی مرۆڤ، دەوڵەت دەبێت بە زەبروزەنگ بێت. بەڵام ئەو جۆرە دەوڵەتەی کە هۆبز تەواو جودایە لەو دەوڵەتە عەقڵانییە-یاساییە مۆدێرنەی کە ڤیبەر باسی لێوەدەکات. هەروەها پێشتریش فەیلەسووفی ئیتالیایی “نیکۆڵۆی ماکیاڤیللی ١٤٦٩ – ١٥٢٧ ” باس لە جۆرێک لە دەوڵەت لە سایەی میرێکەوە دەکات کە سڵ ناکاتەوە لە هیچ جۆرە زەبروزەنگێک بە ئامانجی کۆنتڕۆڵکردنی کۆمەڵگا، هەڵبەت لە سەرەتادا بە ئامانجی یەکخستنەوەی هەموو بەشە پارچە پارچەکراوەکانی ئیتالیا و یەکگرتنیان لە چێوەی دەوڵەتێک یان ئیمپراتۆریەتێکی بەهێزدا و دواتریش پەنابردنە بە هەر جۆرێکی توندوتیژیی لەلایەن میرەوە لەپێناو هێشتنەوە، کۆنتڕۆڵکردن و بە یەکگرتوویی مانەوەی ئەو دەوڵەتە یان ئیمپراتۆرێتتییەدا کە هەندێک، تێزەکانی ماکیاڤیللی “بۆ نموونە لە کتێبەکانی “میر، هونەری گفتوگۆ و جەنگ” دا بە سەرەتای زانستی سیاسەت دادەنێن. هەڵبەت کە ماکیاڤیللی هەر جۆرێکی درۆ و فێڵکردن یان ناڕستگۆیی، هەڵخەڵەتاندن و چەواشەکاریی و بە ڕێویی بوون بۆ میر لە ئاست هاونیشتمانییان و کۆمەڵگادا بە ڕەوا دەزانێت ئەگەر پێویست بوو لە هەندێ دۆخدا، هەروەک چۆن دەرخستنی کەڵبە تیژەکانی و بەگورگبوونی میر لەگەڵ بەکارهێنانی هەر جۆرە توندوتیژییەک بەڕەوا دادەنێت ئەگەر پێویست بوو لە هەنفێ دۆخی دیکەدا. بەڵام ئەو جۆرە دەوڵەت و میرەی ماکیاڤیللیش وێنەی دەکێشیت تەواو جودایە لە جۆری دەوڵەتە مۆدێرنەکەی ڤیبەر.
ماکس ڤیبەر لە پەیوەند بە توندوتیژیی بەدەزگاییکراو و بە یاساییکراوی دەوڵەتەوە دژ بە هاونیشتمانییان، ئەەوەمان ڕوون و ڕۆشن پێدەڵێت کە ئەوەی بۆی هەیە و لە توانایدایە توندوتیژ بێت و توندوتیژی بەکاربهێنێت تەنها دەوڵەتە و بەس. تاکە کەسەکان و هاونیشتمانییان نە بۆیان هەیە و نە دەتوانن توندوتیژ بن و توندوتیژیی بەکاربهێنن. بەگوێرەی ڤیبەر هاونیشتمانییان کە خۆیان دەسەڵاتدارێتییان قبوڵکردووە و پێکیان هێناوە، دەبنە بابەتی کۆنتڕۆڵکردن و بەسەردا سەپاندنی دەسەڵات لەلایەن دەسەڵاتدارێتییەکەوە. هاونیشتمانییان کە خۆیان دەسەڵاتیان پێکهێناوە و قبوڵیان کردووە دەبنە ئەو بابەتەی کە دەسەڵاتدارێتییەکە توندوتیژییان بەسەردا ئەنجام دەدات.

بە کورتی ئەوە دەوڵەتە کە بە یاسا و دەزگاکانی پڕاکتیزەی توندوتیژی دەکات بەسەر هاونیشتمانییاندا. ئەوە هاونیشتمانیانن کە بیانەوێت و نەیانەوێت، تاک بن یان کۆ، ناتوانن توندوتیژی پڕاکتیزە بکەن. دەوڵەت هەر خۆی لە هەر دۆخێکدا، لە ئارامییدا بێت یان نائارامیی، توندوتیژە بەرامبەر هاونیشتمانییان. ئەوە هاونیشتمانیانن لە هەر دۆخێکدا بێت، ئارامیی بێت یان نائارامیی، ناتوانن توندوتیژ بن. تەنها لە ساتی داڕمانی دەوڵەت و هەرەسهێنانی تەواوەتیی دەزگاکانیدا لەوە دەکەوێت بتوانێت توندوتیژ بێت و توندوتیژیی پڕاکتیزە بکات.

ئەمڕۆ لە دیدارێکیدا لەگەڵ هەندێک لە خوێندکارانی زانستگە جیاوازەکانی هەرێمی کوردستاندا، سەرۆک وەزیرانی هەرێم، مەسروور بارزانی، گوتی:”خوێندن لەو زانکۆیانەی کە حکومین بە خۆرایین و حکومەت بە خۆڕایی خوێندن دابین دەکات بۆ ئەو قوتابییانەی کە لەم زانکۆیانە دەخوێنن. داواکردنی دەرماڵە بۆ خوێندنی خۆڕایی لە هیچ شوێنێکی جیهان نییە…لەهیچ شوێنێک شتی وانییە کە بڵێی من بە خۆڕایی دەخوێنم و دەبێت بڕەپارەیەکیشم وەک دەرماڵە پێبدەن بۆ ئەوەی بخوێنم” .
ئەوانەی هاوڕێی سەرۆکی حوکوومەت بوون لەو دیدارەیدا، وەزیری خوێندنی باڵا و سەرۆکی زانستگەیەک بوون، کە هەردوویان بەرپرسی ڕاستەوخۆی خوێندنی زانستگە و خوێندکارانن. بێجگە لەوە من هیچ گومانێکم لەوەدا نییە، کە سەرۆکی حوکوومەت و هەر بەرپرسێکی باڵای کوردستان، بەو دوو هاوڕێیەی لەگەڵ سەرۆکی حوکوومەتیشدا بوون لەو دیدارەیدا، دەیان و سەدان ڕاوێژکار و جێگر و سکرتێر و یارمەتیدەر و کارمەند و دەستوپێوەند و خەڵکیان لەبەردەستدایە و زۆر بە ئاسانی دەتوانن، دەستیان بە هەموو زانیارییەکی ڕاست و دروست و نوێوە، لەمەڕ هەر پرس و بابەتێکەوە، نەک تەنێ پێوەنددار بە کوردستانەوە، بەڵکە بە هەموو گەردوونەوە و بە زووترین کات، بگات. لەم سەردەمی جیهانگەری و پێشکەوتنی تەکنۆلۆگییەدا، دەستەبەرکردنی زانیاری کارێکی گەلێک سانایە بۆ هەموو مرۆڤێک، بەتایبەت بۆ کەسانێک، کە لە لووتکەی دەسەڵاتدا بن. لێ مخابن، لەو دیدارەی سەرۆکی حوکوومەتدا وا نەبوو! ئەو زانیارییەی سەرۆکی حوکوومەتی هەرێمی کوردستان، لەمەڕ خوێندنی خۆڕایی و دەرماڵەی خوێندکاران لە وەڵاتانی دیکەی جیهاندا، هەڵە بوو. ئەو دەبوو پێشتر داتای دروستی بۆ ئامادە کردبا، ئیدی بۆ خۆی یا بە کۆمەکی دەستەکەی، کە لەگەڵیدا کار دەکەن.
من بۆ خۆم ماوەی چل ساڵێکە لە وەڵاتی سوێد دەژیم و بڕێکیش خوێندوومە و قەرزی خوێندنم وەرگرتووە و تا ڕادەیەکیش ئاگاداری وەڵاتگەلی ئەوروپا و دەوروبەری سوێدم. تەواوی خوێندنی سوێد، لە هەموو خوێندنگە و زانستگەکاندا هەر لە پۆلی یەکەمی سەرەتاییەوە تا پۆست دۆکتۆرایش، هەمووی بە خۆڕایی و مفتە و خوێندکار یەک قل پارە بە خوێندن نادات. تاکە تاکەیەک خوێندنگەی تایبەت لێرە و لەوێ هەن، بە پارە تێیاندا دەخوێنرێت، لێ ژمارەیان ناگاتە ژمارەی پەنجەی دەست. هەموو شاگردێک لە تەمەنی نێوان 16-20 ساڵان و لە پۆلی دەیەمەوە، مانگانە وەک دەرماڵە 1250 کرۆنی سوێدی مفتی دەدرێتێ. کە خوێندکار دەچێتە خوێندنی دوای ئامادەیی و زانستگە، ئیدی ئەگەر ئارەزووی لێبێت، دەتوانێت قەرزی خوێندن(بە عەرەبی:منحة دراسية، بە فارسی:کمک هزینه تحصیلی، بە ئینگلیزی: Study grant) وەربگرێت، چون هەن قەرز وەرناگرن و لەگەڵ خوێندنەکەیاندا کار دەکەن و خۆ دەژێنن. ئێستا لە ساڵی 2021دا مانگانەی هەر خوێندکارێکی زانکۆ، ئەگەر قەرز وەرگرێت 10928 کرۆنە، کە 7328 کرۆنی بە قەرز دەژمێردرێت و 3600 کرۆنی بە دەرماڵە، واتە: مفت وەریدەگرێت. لە ساڵی 2022دا ئەو پارەیە دەگۆڕێت و دەبێتە 11088 کرۆن لە یەک مانگدا، کە 7436 کرۆنی قەرزە و 3652 کرۆنی دەرماڵەی مفتە. ئەو پارەیەی خوێندکار وەک قەرز وەریدەگرێت، پاش تەواوکردنی خوێندن گەرەکە مانگانە بەشێکی بگێڕێتەوە بۆ حوکوومەت تا بەرەبەرە هەمووی تەواو دەبێت، کە ڕەنگە چەندین ساڵ بخایەنێت، ئەو بەشەی دەرماڵەیە، ئەو وەک شیری دایکی نۆشی گیانی دەکات و هیچ لەسەری ناکەوێت. خوێندکار دەتوانێت تەنیا دەرماڵەکە وەرگرێت و قەرزەکە وەرنەگرێت، ئەگەر بتوانێت بەو دەرماڵەیە بژێت. خوێندکار چ ئەوانەی قۆناخی ئامادەیی و چ هی زانستگە، مافی ئەوەی هەیە کارتێکی مانگانە یا ساڵانە بۆ هاتوچۆی نێو ئەو شارەی تێیدا دەژی و دەخوێنێت، بۆ ئۆتۆبووس، شەمەندەفەری سەرزەوی و میترۆ بکڕێت بە نیوەی نرخی ئاسایی خەڵکی ئاسایی و بۆ هاتوچۆی نێو تەواوی سوێدیش هەر بە نیوە نرخە ئاساییەکە دەتوانێت بگەڕێت. خوێندکار، بە نیوە نرخ دەچێتە سینەما، شانۆ، مەلەوانگە و دەیان جێگەی دیکە. لە تەواوی ئەوانەدا خوێندکار و خانەنشین وەک یەک دەژمێردرێن، هەردوویان نیوەنرخ دەدەن. خوێندکار لەو خواردنگە و ڕیستۆرانتانەی نێو زانستگەکان، بە نیوە نرخ دەخۆن. بێجگە لەوانە، خوێندکار زۆر شتی دیکە دەیگرێتەوە و سوودمەند دەبێت لێیان.
خوێندکارانی کوردستان تەنیا کێشەی دەرماڵەیان نییە، ئەوان کێشەی بەشە ناوخۆییەکانیشیان هەیە، کە پڕن لە ناڕێکی و پڕگرفت و سەختی.
ئەو هەموو زانستگە و خوێندنگە تایبەت و ئەهلی و بیانیانەی لە کوردستان کراونەوە و هەن و ڕیگەپێدراون، زیانێکی یەکجار مەزن و کاریگەرییەکی یەکجار خراپیان لەسەر جڤاک و فەرهەنگی گەلی کوردستان و زمانی کوردی داوە و کردووە. کارێکی وایان کردووەتە سەر خوێندن و خوێندکار، کە بەسەر دوو جەمسەردا دابەش بن. بەچکە دەوڵەمەند و سەرمایەدار و بەرپرس و مشەخۆران، دەچنە خوێندنگە و زانسگەی تایبەت، کە خوێندن تێیاندا بە پارەیە و بە زمانانی ئینگلیزی، فرانسی، تورکی، ئەڵمانی و… فرەتر بە ئینگلیزییە. ئەو جۆرە خوێندنگە و زانستگەیانە خوێندکارێکی تەمبەڵ و کەمنمرە، کە لە پۆلی دوانزدەی ئامادەییدا 50ی هێناوە، کە لە زانستگە حوکوومەتییەکە وەرناگیرێت، لەوێ تەنیا لەبەر ئەوەی پارە دەدات، وەردەگیرێت. کاتێکیش ئەمەی زانستگەی تایبەت خوێندن تەواو دەکات، لەبەر زمانە ئینگلیزییەکەی و لەبەر ئەوەی بێچوە دەوڵەمەند و بەرپرسە، زۆر بە ئاسانی کاری دەستدەکەوێت و بێچوە هەژارە دەرچووەکەی زانستگە حوکوومەتییەکەیش، کە دەبێ ڕکابەری بێچووە دەوڵەمەندەکەی دەرچووی خوێندنی تایبەت و زمانی ئینگلیزییەکە بکات، پێی ناکرێت و لەو پێشبڕکێ نایەکسانەدا دەدۆڕێت.
هەزاران بەرپرس و دەستڕۆ و دارا و گیرفانپڕی کوردستان، کە بەشێکی زۆریان لە کوردستان خوێندیان تەواو نەکردووە و بڕوانامە و بەڵگەی ساختەیان بۆ کراوە، ساڵانە دەچنە دەرێی کوردستان، تورکیا، ئێران، لبنان، میسر و…هەر وەڵاتێکی دیکە یا خۆیان لە کەرکووک، ڕەمادی، شارەبان، باقوبە، مووسڵ و تەنانەت چەپەکترین شوێنی عیراق ناونووس دەکەن و دوای ماوەیەک پلەی ماستەر یا دۆکتۆرا وەردەگرن و دێنەوە و دەبنە بەڵا بۆ ئەو هەژارانەی لە زانستگە حوکوومەتییەکانی کوردستان خوێندنیان تەواو کردووە و ڕکابەرییان دەکەن.
خوێندکارانی کوردستان مافی ڕەوای خۆیانە دەرماڵەیەکی باش وەرگرن و منەتیان بەسەردا نەکرێت. ئەگەر ئەوە بکرێتە بیانوو، کە حوکوومەتی عیراق لە ساڵی 2014ەوە چەندین ملیار دۆلاری بۆ کوردستان نەناردووە و قەرزداری کوردستانە و ئەوە پارەی خوێندکارانە و بەغدا خواردوویەتی و هەموو جارێک ئەو ڕستەیە بدرێت بە گوێی خوێندکار و کارمەند و کارگەر و چینەکانی خوارێی کۆمەڵدا، ئەدی وەزیر و گزیر و جێنێراڵ و ڕاوێژکار و جێگری وەزیر و بەڕێوەبەرە گشتییە خانەنشینکراوە بندیوارەکان، بۆ مووچە و دەرماڵە و پشتماڵە و ژێرماڵە و بانماڵەی خۆیان ڕێک و بێ کێشە وەردەگرن، ئەوە لە کاتێکدا، کە بەردەوام باس لە چاکسازی دەکرێت! تەواوی پارەیەک بۆ ئەو دەرماڵەیەی خوێندکاران دەڕوات، بە قسەی مەلا بەختیار، کە یەکێکە لە سەرانی یەکیەتیی نیشتمانیی کوردستان، 10 میلیۆن دۆلارێک دەکات.
لە کوردستان، دەیان هەزار لەو بندیوارە مفتەخۆرانە هەن، هەریەکە و مانگانە دەیان هەزار دۆلاریان بۆ خەرج دەکرێت، کە سەرلەبەری پارەیەکی وەریدەگرن، وەک چۆن گۆشتی بەراز و سەگ لە ئایینی ئیسلامدا حەرامە، ئەو پارە و مووچەیەی ئەوانیش وەها حەرامە. ئەوانە لە ساڵانی 1990وە تا هەنووکە ئەو مووچە و پارەیە وەردەگرن، حوکوومەت بە بڕینی ئەو پارە حەرامەی ئەو مفتەخۆرانەی بندێوارێ، نە تەنیا دەرماڵەی خوێندکارانی هەرێمی کوردستان، ئەگەر مەبەستی بێت، دەتوانێت دەرماڵەی تەواوی خوێندکارانی هەموو کوردستانی گەورە دابین بکات.
بەشە هەرێمەکەی باشووری کوردستان، سیستمێکی خوێندن پێڕۆ دەکات، بێجگە لەوەی ئاستی زانین و زانست چەندی بیری لێ بکەیتەوە نزمە، کادرێکی زۆری ناکارایش لە بواری ناپێویستدا دێنێتە بەرهەم و دەخاتە نێو جڤاک و بازاڕی کارەوە، کە بێجگە لە زیان چ سوودێکیان نییە، چون ئەوانە دەبنە لەشکرێکی بێکار و بێبەرهەم.
تەواوی ئەوانە کێشەن، لێ مرۆڤی دەوڵەمەند و سەرمایەدار و تێر و دەسەڵاتدار، لەبەر ئەوەی بۆ خۆی لە وەها حاڵێکدا ناژی، هەرگیز ناتوانێت هەست بەو جیاوازییانە بکات. پیرەمێردی شاعیر لەمێژە گوتوویەتی:
پیاوی تێر ئاگای لە برسی نییە، بە ماڵ ئەخوڕێ هیچ ترسی نییە.

27-11-2021
ئەمجەد شاکەلی

خه‌باتی دوور و درێژ و به‌رده‌وامی كورد له‌به‌رامبه‌ر دوژمنه‌كانیدا بۆ ڕزگاركردنی نیشتمانه‌كه‌ی باجی قورسی له‌سه‌ر داوه‌، به‌تایبه‌ت له‌باشووری كوردستان و له‌سه‌رده‌می حزبی به‌عسدا، ئه‌و قوربانی و باجه‌ گه‌یشته‌ لوتكه‌، سه‌ره‌ڕای چه‌وسانه‌وه‌ و گرتن و كوشتن، ئه‌نفال و به‌كارهێنانی چه‌كی قه‌ده‌غه‌كراوی كیمیاوی به‌فراوانی به‌كارهێنا، به‌تایبه‌ت له‌مانگی مارتی ساڵی 1988 له‌ شاری هه‌ڵه‌بجه‌، به‌به‌رچاوی جیهانه‌وه‌ فرۆكه‌كانی سه‌دام حسین بۆمبه‌كانیان به‌سه‌ر شاری هه‌ڵه‌بجه‌دا باراند و ئه‌و شاره‌ی له‌جوڵه‌ خست و خامۆشی كرد، كامێڕا و ڕۆژنامه‌كانی وڵاتان دیمه‌نی شاره‌كه‌یان گواسته‌وه‌ بۆ جیهانی ده‌ره‌وه‌، كه‌ مه‌رگ باڵی به‌سه‌ر ئه‌و شاره‌ داكێشا و شاره‌كه‌ وه‌ك له‌خه‌وێكی قوڵدا ده‌ركه‌وت، مرۆڤدۆستانی جیهان شه‌ڕه‌نگێزی به‌عس و بێ چاره‌یی كوردیان بینی، كه‌چۆن له‌ بۆمبارانی فڕۆكه‌كانه‌وه‌ مه‌رگیان ده‌باراند، ده‌سه‌ڵاتدارانی عیراق بێ سڵه‌مینه‌وه‌ و ڕێزگرتن له‌به‌ڵگه‌نامه‌‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌گازی قه‌ده‌غه‌كراو به‌به‌رچاوی ئه‌وانه‌وه‌ جوڵه‌ی له‌و شاره‌ بڕی، كه‌ تائه‌و كاته‌ نموونه‌ی ئه‌و كاره‌ دڕندانه‌یه‌ كه‌م بوو، ته‌نانه‌ت دوو وڵاتی گه‌وره‌ی دژ به‌یه‌كی وه‌ك یه‌كێتی سۆڤیه‌ت و ئه‌ڵمانیا له‌جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی، كه‌گه‌یشتنه‌ حاڵه‌تی نه‌خوازراویش، ئه‌و چه‌كه‌یان دژی یه‌كتر به‌كارنه‌هێنا، له‌كاتێكدا ئه‌وان زۆرترین عه‌مباری په‌سمه‌نده‌كراوی كیمیاویان هه‌بوو.
ئه‌م قڕكردن و كۆمه‌ڵكوژیه‌ی كورد له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانی عیراقه‌وه،‌ سه‌رنجی زۆر له‌وڵاتانی ده‌ره‌وه‌ و مرۆڤدۆستی دنیای بۆ لای خۆی ڕاكێشا، له‌ناویاندا فه‌ڕه‌نسا، به‌هۆی هه‌وڵه‌كانی فه‌ڕه‌نسا نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان بڕیاری 688ی دژه‌فڕینی له‌سه‌ر عیراق ده‌ركرد، هه‌رچه‌نده‌ ده‌توانین ئه‌وه‌ له‌به‌رچاوبگرین په‌یوه‌ندی نێوان چه‌ند كه‌سایه‌تیه‌كی كورد و فه‌ڕه‌نسا بووه‌ته‌ بنه‌مایه‌ك بۆ سیاسه‌تی فه‌ڕه‌نسا و پشتیوانی بۆ كورد، به‌ڵام له‌وانه‌یه‌ زۆر جار له‌كه‌مته‌رخه‌می كورد به‌رامبه‌ر چاره‌نوسی خۆی و پشتیوانی وڵاتانی ده‌ره‌وه‌ به‌تایبه‌ت فه‌ڕه‌نسا، مرۆڤ وای بێته‌خه‌یاڵ‌ فه‌ڕه‌نسا و هه‌ندێك له‌وڵاتانی تر، زیاتر له‌كورد خۆی خه‌می كوردیان بێت، ئینجا ئه‌گه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی خۆشیان له‌به‌رچاوبێ ئه‌وه‌ هیچ له‌گه‌وره‌یی ئه‌و خه‌مخۆریه‌ كه‌م ناكاته‌وه‌.
ئه‌مجاره‌ش له‌گه‌ڵ ته‌شه‌نه‌كردنی ئازاره‌كانی كورد و په‌لامار و داگیركاری توركیا له‌باشوور و ‌قه‌ندیل و ڕۆژئاوای كوردستان و پرسی بێ ده‌وڵه‌تی كورد، له‌كاتێكدا كورد سه‌رقاڵی كێشه‌ و ململانێ ناوخۆییه‌كانی خۆیه‌تی، خه‌ڵكانی تر زیاتر بیر له‌ كورد ده‌كه‌نه‌وه‌، ئه‌وه‌تا له‌م كاته‌دا دووباره‌ بۆ پشتیوانی نه‌ته‌وه‌ی كورد له‌ فڕه‌نسا چه‌ند په‌رله‌مانتارێك به‌سه‌رپه‌رشتی جۆن كریسڤ سه‌رۆكی پارتی دیموكراتی فه‌ڕه‌نسا پڕۆژه‌ی كۆمه‌ڵكوژی هه‌ڵه‌بجه‌یان ئاماده‌كرد و له‌ڕۆژی 26-11-2021 به‌به‌شداری 26 په‌رله‌مانتار له‌په‌رله‌مانی فه‌ڕه‌نسا خسته‌ڕوو، 9 په‌رله‌مانتار پڕۆژه‌كه‌یان په‌سندكرد و 17 په‌رله‌مانتار دژی پڕۆژه‌كه‌ وه‌ستانه‌وه‌، بێگومان ئه‌م جۆره‌ هه‌وڵانه‌ به‌چاوێری په‌رله‌مانتاران و میدیا جیهانیه‌كان گرنگی زۆری بۆ كێشه‌ی كورد هه‌یه‌، ئه‌گه‌رچی له‌م قۆناغه‌دا پڕۆژه‌ی به‌جینۆسایدناساندنی كورد سه‌ركه‌وتنی به‌ده‌ست نه‌هێنا، هیچ دوورنییه‌، وه‌ك هه‌میشه‌ توركیا به‌جوڵه‌ به‌رده‌وامه‌كانی دژی چاره‌نووسی كورد، ئه‌مجاره‌ش یاریه‌كی نه‌گریسانه‌ی كردبێت و گرفتی بۆ پڕۆژه‌كه‌ دروست كردبێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی گرنگه‌ بابه‌ته‌كه‌ لێره‌ كۆتایی نه‌هاتووه‌ و جاری تریش ئه‌م بابه‌ته‌ ده‌چێته‌وه‌ نێو په‌رله‌مان و هیچ دوور نییه‌، په‌رله‌مانی وڵاتانی تریش هه‌مان ڕا و بۆچوونی فه‌ڕه‌نسایان هه‌بێت، له‌سه‌ر جینۆسایدی گه‌لی كورد و بێ ده‌وڵه‌تی كوردستان، به‌ڵام ده‌بێت كورد ئه‌وه‌ بزانێت دنیا له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی وه‌ستاوه‌ و ده‌وڵه‌وتانی تریش به‌رژه‌وه‌ندی و سیاسه‌تی تایبه‌تی خۆیان هه‌یه‌ و كوردیش پێویسته‌ به‌ر‌نامه‌ی خۆی هه‌بێت.
ئه‌وه‌ی مایه‌ی نیگه‌رانیه‌ ئه‌م پڕۆژه‌ بڕیاره‌ی به‌جینۆسایدناساندنی كورد له‌په‌رله‌مانی فه‌ڕه‌نسا، له‌لایه‌ن كورد و میدیای كوردی كه‌مترین بایه‌خی‌ درا، ئه‌مه‌ش ئاماژه‌ی ئه‌وه‌یه‌ پرسی ناساندنی به‌جینۆسایدی كوردستان له‌ڕوانكه‌ی سیاسی كورددا تائێستا كاری له‌پێشینه ‌نییه‌، ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر ئاستی گشتی كوردیش كاریگه‌ریه‌كی ئه‌وتۆی نه‌بوو، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ده‌رده‌خات دیبلۆماسیه‌تی كورد له‌ فه‌ڕه‌نسا به‌رامبه‌ر به‌ پڕۆژه‌یه‌كی وا گه‌وره‌ بۆ پشتیوانی كورد، نه‌یانتوانی ڕای گشتیی ناوه‌وه‌‌ی كوردستانی لێ ئاگاداربكاته‌وه‌ و هه‌ستی جه‌ماوه‌ری كوردستان له‌ئاست ئه‌م هاوسۆزیه‌ی فه‌ڕه‌نسا بۆ كورد بجوڵێنن، مایه‌ی خۆشحاڵی ده‌بێت‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م هه‌وڵه‌ گرنگه‌ی فه‌ڕه‌نسا ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ی هه‌بێت په‌رله‌مان و حكومه‌تی هه‌رێم و لایه‌نه ‌سیاسیه‌كانی كوردستان هوشیار بكاته‌وه‌، سوود له‌م كاره‌ گرنگه‌ ببینن بۆ به‌جینۆسایدناساندنی كورد له‌جیهان، پێویسته‌ كورد ده‌رفه‌تی ئه‌م پشتیوانی نێوده‌وڵه‌تیه‌ بقۆزێته‌وه‌، به‌تایبه‌ت وڵاتێكی وه‌كو فه‌ڕه‌نسا، كه‌ ئه‌ندامی هه‌میشه‌یی ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تیه‌، زۆر گرنگه‌ ده‌ستخۆشی و پێزانینی كورد بۆ په‌رله‌مانی فه‌ڕه‌نسا و ئه‌و ئه‌ندام په‌رله‌مان و پارتانه‌ی به‌و كاره‌ هه‌ستاون و پشتگیریان كردووه‌، بۆ به‌رده‌وامیدان به‌و هاوسۆزییه‌ و كاری باشتر له‌داهاتوودا، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ كه‌مته‌رخه‌می كورد له‌ئاست پێزانینی ئه‌و هه‌وڵه‌ گرنگه‌ و كه‌م بایه‌خ سه‌یركردنی ئه‌م پڕۆژه‌یه‌، له‌به‌های یاسایی كۆمه‌ڵكوژی كورد بۆ ناساندنی به‌جینۆساد له‌ڕووی نێوده‌وڵه‌وتیه‌وه‌ لاواز ده‌كات.

خەریکی شەتداونی مێشکی بوو.
چاکەتەکەی فڕێ دا گۆشەیەکی ژوورەکەی. هەناسەیەکی قووڵی هەڵکێشا. ڕیباتەکەی تووند بە دیوار دادا. کراس و پانتۆڵەکەی فڕێ دا لایەکی تر. هەناسەیەکی تری هەڵکێشا. بە جلی ژێرەوە خۆی هەڵدا سەر سیسەمەکە. پەنجا چرکەی وێنەچوو، هەستا پەردەکەی داداوە، هەتاوی عەسرێکی درەنگ بێزاری دەکرد. دیسان خۆی هەڵدا سەر سیسەمەکە. لەسەر سک ڕاکشا و دەستێکی هاوێشتە سەر چاوەکانی بۆ ئەوەی تەواو تاریک بێت.
دیمەنەکانی ئەو ڕۆژەی یەک بە یەک لە مێشکی لێ دەداوە و پاشان دیلیتی دەکردن. خۆی فێری ئەو پڕۆسەیە کردبوو، پێی باشترین ڕێگە بوو بۆ زوونووستن. تەنانەت بۆ سەرخەوێکی چارەگی دوای دەوامیش.
دیمەنی یەکەم: لە زانکۆ وانە دەڵێتەوە، دەبینێ وا قوتابییەک خەریکی سناپچاتە. مۆبایلەکەی لێ وەردەگرێت و دەمێک باسی قوتابی ئەو زەمانەی دەکات. قوتابییەکە سوور دەبێتەوە.
هەناسەیەکی هەڵکێشا و دیلیتی کرد.
چووە سەر دیمەنی دووەم، بەڵام ئاوازی (خوایە وەتەن ئاوا کەی . . . ) پچڕاندی. هەستا دانیشت و لەبەرخۆی گوتی، “بەخوا فێرە شتێکی قۆڕ بووینە ئەو غازفرۆشانە، غێر حسابی ئەوە دەکەن بابایەکی وکی من دەیەوێت تۆزێک ببۆرژێت. باشە ئەو مۆسیقایە لۆ ئەوها تیژ و ناخۆشە؟ پەککو، لە ناو مێشکت دەچەقی. دەگ عەمری خۆتان و وەتەنیشتان نەمینێت.”
چەند هەناسەیەکی هەڵکێشا تا غازفرۆش لە کۆڵانەکە ڕەت بوو.
دیمەنی دووەم: لە زانکۆ دەچێ میز بکات. لەبەر بۆنەکەی و پیسیی ئاودەستەکە، ئاگای لە خۆی نامێنێت و زنجیری لە گونی گیر دەبێ. زۆر دێشی. بەو سەرمایە ئارەقە دەکات. لەبەرخۆی دەڵێت، “ئەو پیسییە ڕەنگدانەوەی مێشکی ئەو میللەتەیە.”
ئەویشی دیلیت کرد.
دیمەنی سێیەم هات. زەنگێک لێی دا. چاوی تووند گرت و خۆی لە گێلی دا. لە دڵی خۆیدا گوتی، “دەرۆزەکەرەکانن، ئێستە وەل دەبن”. پاش زەنگی سێیەم هەڵدەستێت، لە مەتبەخ دەوەستێت، ئێ خۆ بە فانیلەی عەلاگە و شۆرت دەرگە ناکاتەوە. دەگەڕێتەوە، تەماشایەکی جلەکانی دەکات. تاقەتی نییە ئەوانە لەبەر بکاتەوە. خاولییە زەردەکەی بە دەلاقەوەیە، بەیانی دوای خۆشووشتن بەکاری هێنابوو. ئەو لەبەر دەکات و بە دەم ڕێوە گرێیەکی لە ناوقەدی دەدات.
دەرگەی کردەوە. کافر بوو کاتێ کچێکی ڕوواڵ لە موحەجەبەیەکی ڕەشدا پێی گوت: “خاطر اللە . . . “
باوێشکێکی هاتێ. ئەوەی بە بیردا هات: “ئێستە نەیبەیە ژۆرێ.”
“لا حول ولا قو. . . اللە ینطیک.”
بە پرتەپرت هاتەوە ژوورێ. خاولییەکەی فڕێ دا. هەناسەیەکی قووڵی هەڵمژی و دایەوە. چۆوە سەر سیسەمەکە.
دیمەنی سێیەم: قاتلەبەرێک دێتە ئۆفیسەکەی.
” دکتۆر، سەرۆکی زانکۆ داوات دەکات،” قاتلەبەر وای پێ دەڵێت.
“سەرۆک ئەمنی لۆ چییە، چ ئیشی هەیە؟”
“ناتوانم پێت بڵێم.”
“دە باشە، ئەوە ئەمنیش نایەم. بڕۆ ئەو های پێ برێ، دەی.”
قاتلەبەر لموزی بڵند کرد و ڕۆیشت. ئەویش لەبەرخۆی گوتی، “عەمری خۆت و سەرۆک زانکۆ و خاوەن زانکۆ و وەزارەتی خوێندنی باڵاشت نەمینێت، باشە.”
دیلیتی کرد.
لە کاتی دیمەنی چوارەمدا، پشیلەکەی دەستی بە میاواندن کرد. کەمێک خۆی لە گێلی دا، دیمەنی چوارەمی پێ لێ نەدراوە. هەستا چووە مەتبەخ. سەلاجەکەی کردەوە، سۆسجێکی دەرهێنا، وردی کرد لە نێو قاپێکی بچووک و چوو لەبەر دەمی پشیلەکەی دانا. تەماشای کرد ئاویشی نەماوە، جێئاوەکەشی بۆ پڕ کردەوە.
هەناسەیەکی قووڵی هەڵمژی و گەڕاوە سەر سیسەمەکە.
دیمەنی چوارەم: لە بالکۆنەی قاتی سێیەمدا دەڕوانێتە گۆڕەپانی زانکۆ. لە دڵی خۆیدا دەڵێت، “ئەوە زانکۆیە یان نمایشی جلوبەرگ. وەڵاهی دەرێی قەحپەخانەیە، ئەمنیش دەرێی گەوادم بە خۆم و قات و ڕیباتمەوە.”
دیلیتی کرد.
پێش و پاش دیمەنی پێنجەم هەناسەیەکی زۆری ویست. کردییە پرتەپرت.
دیمەنی پێنجەم: سایدی خێرای سەر سەت و بیستی. مێردمنداڵێک پۆڕشەیەکی پێیە، لە پشتییەوە بە فوللایت بێزاری دەکات. تەماشای پێوەرەکەی دەکات، سەت و دە دەڕوات، جێی ناکات و دەڵێت، “ئێ بابە خۆ نافڕم، حکوومەت دەڵێ سەت و دە بڕۆ، سەت و دەمە. ئای لە منداری ئەو عەیامەی.” مێردمنداڵەکە بە هۆڕن مێشکی سەری دەبات. دەیەوێت ڕێی بکات، سایدی تەنیشتی ئۆتۆمبیل هەیە. ئێ باشە چۆن ڕێی بکات؟ دەبێتە شەڕ. هۆردووک لەناو سەیارەی بە ئاماژەی دەست هەڕەشە لەیەکتری دەکەن. “لووسکەی وکینگۆ دنیای تێکدایە، ئەگەر دزی و فزی بابە گەوادەکەت نەبی، کوڕم ئەتو لە کێت بوو پۆرشەی باژۆی. بە دکتۆرا و هەموو قوەتی ژیانم ئەوجە تیدەیەکی حیز داژۆم.”
ئەویشی دیلیت کرد.
هاتە سەر دیمەنی شەشەم. دوای لێدانەوەی، لەشی گەرم داهات، هەناسەی تەنگ بوو. خۆی وەرگێڕا سەر لای ڕاستە، دواتر لای چەپ، دواتر سەر پشت. چاوی کردەوە. لەبەرخۆی گوتی، “دەبایە هەموویم لێ کڕیبان.”
دیمەنی شەشەم: لە دەوام دەردەچێت. لەسەر شەقامی گشتی، دەبینێت پیاوێکی پیر لەگەڵ کچێکی تەمەن شەش ساڵان کلێنکس دەفرۆشن. ئۆتۆمبیلەکە ڕادەگرێت، پێنج هەزارییەکیان دەداتێ، پێنج دەستە کلێنکسیان لێ وەردەگرێت. منداڵەکە خەنییەوە و گەشایەوە.
دیسان پاڵی داوە، هەرچەندی هێنای و بردی، زەردەخەنەی منداڵەکەی پێ دیلیت نەکرا. دووبارەی کردەوە، “دەبایە هەموویم لێ کڕیبان.”

هونه‌رمه‌ند ئارا هه‌ولێری: هونه‌ری (میناتور) تاڕاده‌یه‌كی زۆر سه‌رنجی بینه‌رانی ڕاكێشاوه‌
هونه‌رمه‌ند عبدالسمیع جه‌وهه‌ر مه‌ولوود ناسراو به‌ (ئارا هه‌ولێری) ماوه‌یه‌كی زۆره‌ له‌ بواری هونه‌ری شێوه‌كاری و هونه‌ری (میناتۆر) وه‌كو هونه‌رمه‌ندێك كار ده‌كات، تا ئێستا به‌شداری له‌ (14) پێشانگای هاوبه‌شی كردووه‌، پێمان باش بوو بۆ زیاتر ئاشناكردنی خوێنه‌رانمان به‌ چه‌ندپرسیارێك به‌سه‌ری بكه‌ینه‌وه‌.
هه‌ڤپه‌یڤین- كامه‌ران حاجی ئه‌لیاس

*سه‌ره‌تا ئه‌گه‌ر بكرێت باس له‌ كورته‌یه‌ك له‌ ژیانی هونه‌ری خۆتمان بۆ بكه‌یت.

-من ناوم (عبدالسمیع جوهر مولود) له‌ 1/10/1970 له‌ شاری هه‌ولێر – ئیسكان له‌ بنه‌ماڵه‌یه‌كی ئاینی هونه‌ری چاوم هه‌ڵهێناوه‌، هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای منداڵییه‌وه‌ چاوم به‌ زۆری هونه‌ره‌كان ئاشنابووه‌.
به‌تایبه‌تی هونه‌ره‌كانی شێوه‌كاری له‌نێوان پێنج برای هونه‌رمه‌ند، له‌ (وێنه‌كێشان و خۆشنووسی و میوزیك و خوێندنه‌وه‌ و شیعر و ئه‌ده‌ب)، ئه‌وانه‌ هه‌مووی هۆكاربوون كه‌ منیش ئاشنای به‌شێك له‌ هونه‌ری شێوه‌كاری بم, له‌ ساڵی 1987 ده‌ستم به‌كاری دارتاشی كرد له‌گه‌ڵ كاك نه‌جات جه‌وهه‌ری برام كه‌ هه‌م هونه‌رمه‌ندێكی به‌توانا و كاری دارتاشییه‌كه‌شی زۆر هونه‌ری و ناوازه‌ بوو، له‌ ڕێگه‌ی ئه‌وه‌وه‌ توانیم ئه‌و پیشه‌یه‌ تێكه‌ڵ به‌م هونه‌ره‌ بكه‌م.
هونه‌ره‌كانی هه‌ڵكۆڵین و نیمچه‌ په‌یكه‌ر له‌سه‌ر دار، وه‌ له‌ بواری ئه‌كادیمیش ئاماده‌یی پیشه‌سازی به‌شی دارتاشیم ته‌واو كرد, سه‌ره‌تای ده‌ستپێكردنم ئاره‌زووی لاسایی كردنه‌وه‌ی هه‌موو شتێكم هه‌بوو كه‌ به‌ بچووكی، بێ ئه‌وه‌ی بزانم كه‌ ئه‌م هونه‌ره‌ پێی ده‌ڵێن (میناتور) به‌رده‌وام هه‌وڵم ده‌دا توانای زیاتری خۆم نیشان بده‌م له‌ بچوككردنه‌وه‌. تا توانیم له‌ میانی موماره‌سه‌كردنم له‌م هونه‌ره‌ به‌ ناوه‌كه‌شی ئاشنابووم، له‌ ساڵی 2003 له‌ به‌شه‌كانی په‌روه‌رده‌ی پیشه‌یی به‌ مامۆستای پیشه‌یی دامه‌زرام كه‌ زۆر یارمه‌تی دام له‌ په‌ره‌پێدان و كاتی زیاتر كاركردنم، وه‌ بووه‌ هۆی به‌شداریكردنم له‌ چه‌ندین پیشانگای هاوبه‌ش له‌سه‌ر ئاستی هه‌ولێر و ئاستی هه‌رێمی كوردستان، وه‌ كردنه‌وه‌ی چه‌ندان خولی فێركردنی هونه‌ره‌كانی دارتاشی له‌ كه‌مپی ئاواره‌كانی سووری و عێراقی له‌ ڕێگه‌ی ڕێكخراوی ئینته‌رسووسی ئیتاڵی و چه‌ند خولێك بۆ مامۆستایانی پیشه‌یی وه‌ك مامۆستا. وه‌ تائێستاش به‌رده‌وامم له‌كاری هونه‌ری.

• ئه‌گه‌ر بكرێت پێناسه‌یه‌كی هونه‌ری میناتۆر مان بۆ بكه‌یت؟
  -هونه‌ری میناتور (miniature) – – واتا زۆر بچووككردنه‌وه‌ یان وێنه‌ی بچووككراو، به‌پێی مێژوو ئه‌م هونه‌ره‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ پێش زایین، وه‌ هه‌ندێك له‌ مێژوونووسان پێیانوایه‌ كه‌ میناتور به‌ پڕی مانایه‌كه‌یه‌وه‌ له‌سه‌رده‌می ساسانییه‌كان بووه‌.
  له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م شوێنه‌واری كێشانی وێنه‌ی ڕاوشكار و په‌یكه‌ری بچووكی له‌ده‌ست دروستكراوی مرۆڤ و ئاژه‌ڵ و گۆزه‌ و دیزه‌ی جۆراوجۆر، میناتور ده‌كرێت له‌ هه‌موو بواره‌كانی شێوه‌ كاری و ده‌ستی كاری له‌سه‌ر بكرێت بۆ نموونه‌ په‌یكه‌رسازی، هه‌ڵكۆڵین، وێنه‌كێشان، دیزاین، سیرامیك, كاره‌ ده‌ستیان و زۆر بابه‌تی تر ته‌نانه‌ت له‌سه‌رده‌می زوو له‌ بچووككردنه‌وه‌ی كتێب كاری لێ كراوه‌.
  هه‌وڵیانداوه‌ كه‌ كتێبێك به‌ نزیكه‌یی 25 جار له‌خۆی بچووكتر بكه‌نه‌وه‌، له‌ كۆتایی ده‌توانیین بڵێین میناتور به‌ مانای ئه‌وه‌ دێت كه‌ شێوه‌ی له‌ده‌ست دروستكراو بچووك بكرێته‌وه‌ بۆ چه‌ندینجار له‌خۆی بچووكتر.

*به‌رێزتان جگه‌ له‌ هونه‌ری شێوه‌كاری له‌ بواری هونه‌ری میناتور كار ده‌كه‌یت ،چۆنییه‌تی ئاشنا بوونت به‌م هونه‌ره‌ مان بۆ باس بكه‌یت؟
-به‌ڵێ من هه‌ر له‌ بواری شێوه‌كاری دار كار له‌سه‌ر داتاشینی دار له‌ شێوه‌ی سریالی ده‌كه‌م كه‌ ئه‌ویشیان هونه‌رێكی جیاوازه‌ له‌ میناتور كه‌ داتاشینی په‌یكه‌رێك یان كێشانی وێنه‌یه‌كی ئاژه‌ڵێك یان مرۆڤێك جیاواز له‌ واقیعی خۆی یان شێوه‌یه‌كی نیمچه‌ خه‌یاڵی، ئه‌م وشه‌یه‌ له‌ زمانی فه‌ڕه‌نسی وه‌رگیراوه‌ به‌ مانای سه‌رووی ڕاستییه‌كان (فوق الواقع). كه‌ جوڵه‌یه‌كی ڕۆشنبیرییه‌ له‌ هونه‌ری نوێخوازی (الفن الحدیس).

*مێژووی هونه‌ری میناتور له‌ كوردستان بۆ كه‌ی ده‌گه‌رێته‌وه‌؟
–پێموایه‌ هونه‌ری میناتور مێژوویه‌كی كۆنی نییه‌ له‌ كوردستان. له‌وانه‌یه‌ له‌ دوای ساڵانی نه‌وه‌ده‌كان تاك تاكێك كاری لێ كرابێت. ڕه‌نگه‌ ئێمه‌ سه‌ره‌تایه‌ك بین له‌ ده‌ستپێكی ئه‌م هونه‌ره‌.

*ئه‌و كه‌رستانه‌ی له‌ هونه‌ری میناتور به‌كاردێن چین؟
-ئه‌م كه‌ره‌ستانه‌ی له‌م هونه‌ره‌ به‌كار دێت چه‌قۆی تاشین، شه‌فره‌ی بچووك و كارتیخی بچووك و سمارته‌ و زۆر كه‌ره‌سته‌ی تر له‌ بابه‌تی چه‌قۆ و شه‌فره‌ كه‌ بۆخۆمان دروستی ده‌كه‌ین به‌ بچووكی كه‌ له‌ كوردستان ده‌ست ناكه‌وێت .

• پێشوازی بینه‌ران له‌ هونه‌ری میناتور له‌ چ ئاستێك دایه‌؟
  -به‌ڕاستی ئاستی ئه‌م هونه‌ره‌ تاڕاده‌یه‌كی زۆر ڕاده‌به‌ده‌ر سه‌رنجی خه‌ڵك و بینه‌رانی ڕاكێشاوه‌، زۆرێك له‌ هونه‌رمه‌ندانیش هانی ئه‌وه‌م ده‌ده‌ن كه‌ به‌رده‌وام بم له‌ هونه‌ری بچوككراو (میناتور).
• تا ئێستا به‌شداریی چه‌ند پیشانگای شێوه‌كاریت كردووه‌؟
  -تائێستا به‌شداریم له‌ (14) پێشانگای هاوبه‌ش له‌گه‌ڵ په‌روه‌رده‌ی پیشه‌یی كردووه‌ و (4) پێشانگا له‌سه‌ر ئاستی هه‌رێم له‌ شاره‌كانی (هه‌ولێر، دهۆك، سلێمانی)م كردووه‌، و له‌ ساڵی 2007 له‌گه‌ڵ مامۆستای هونه‌رمه‌ندی سیرامیك سه‌ربه‌ست محه‌مه‌ده‌مین شێخه‌ بۆ یه‌كه‌مجار به‌بۆنه‌ی ساڵیادی دامه‌زراندنی یه‌كێتی مامۆستایانی كوردستان لقی هه‌ولێر هه‌ڵساین به‌ كۆكردنه‌وه‌ی زیاتر له‌ (35) هونه‌رمه‌ند و كردنه‌وه‌ی پێشانگایه‌كی هاوبه‌ش كه‌ خۆشمان به‌شداربوون به‌ چه‌ند به‌رهه‌مێك، وه‌ به‌شداریم له‌ چه‌ند پێشانگایه‌كی هاوبه‌ش به‌ به‌رهه‌مێك یان زیاتر، وه‌ له‌ پێشانگای كونسوڵخانه‌كانی له‌ كوردستان له‌ هۆڵی كونسوڵخانه‌ی زانكۆی چیكی، وه‌ دووا پێشانگای به‌شداریم تیا كرد له‌ سێپته‌مبه‌ری 2021 له‌ پێشانگایه‌كی هاوبه‌شی هونه‌رمه‌ندانی هه‌ولێر له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندانی به‌غدا سه‌ر به‌ كۆمه‌ڵه‌ی هونه‌ری مشكاتی عێراقی كرد، وه‌ له‌م ماوه‌یه‌ش به‌شداریم كرد له‌ پێشانگایه‌كی ئه‌لیكترۆنی له‌ لوبنان له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تی به‌ به‌شداریی (160) هونه‌رمه‌ند له‌ هه‌موو وڵاتانی عه‌ره‌بی به‌ ناوی ئارت لوبنان، وه‌ له‌هه‌مانكاتدا بڕوانامه‌ی ڕێزلێنانم پێ به‌خشرا به‌سوپاسه‌وه‌.
• هه‌ماهه‌نگیتان له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندانی كوردستانی و عێراق له‌ چ ئاستێكدایه‌؟
  -هه‌ماهه‌نگیم له‌گه‌ڵ -هونه‌رمه‌ندانی كوردستان زۆر باشه‌ و له‌گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندانی عێراقیش تاڕاده‌یه‌ك هه‌یه‌، هیوادارین له‌ داهاتوو له‌گه‌ڵ سه‌رجه‌م هونه‌رمه‌ندانی جیهانیش هه‌بێت.
• زیاتر حه‌ز له‌ نیگاركردنی تابلۆی هونه‌ری ده‌كه‌یت،یان له‌ تابلۆی میناتور؟
  -من له‌ڕاستیدا زیاتر حه‌ز له‌ داتاشینی دار له‌شێوه‌ی میناتور و سریالی ده‌كه‌م ،وه‌ك له‌ وێنه‌كێشان، وه‌ هه‌ست ده‌كه‌م كه‌ له‌م هونه‌ره‌دا زیاتر خۆم ده‌دۆزمه‌وه‌ و تیایدا سه‌ركه‌وتوو ده‌بم.
• ئێمه‌ زۆر سوپاسی به‌رێزتان ده‌كه‌ین بۆ ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ی به‌ ئێمه‌ت به‌خشی.
  -له‌ كۆتاییدا هیوادارم هونه‌ری بچوككراو (میناتور) په‌ره‌ بسێنێ له‌ كوردستانیش بڵاو ببێته‌وه‌ به‌سه‌ر هه‌موو به‌شه‌كانی هونه‌ری شێوه‌كاری، وه‌ زۆر سوپاس بۆ ئێوه‌ی ئازیز بۆ ئه‌م به‌سه‌ركردنه‌وه‌یه‌ گرینگیدانتان به‌ هونه‌ری میناتور.

لە منداڵییەوە، زۆر حەزم لە تەیر و توار و مەل و باڵندەیە، لەو سەری سیلەی کۆڵانەیەکی گەڕەکەکەمان لە شاری دوبلن، کابرایەک، گۆشەیەکی باخەکەی تەرخان کردبوو بۆ کەناری و بولبول و باڵندەی دەنگ خۆش. ڕۆژێک لە لای دراوسێیەکمان حەسوودی خۆم بەو خاوەن باخە نیشاندا، کەچی دراوسێیەکەم، گوتی “شوکرانەی خودا بکە، کە وەک ئەو خاوەن تەیر و توارت نیت. چونکە دراوسێیەکەی ئەو ماڵە، کە فڕۆکەوانە، چەندان جار بێزاریی خۆی لە دەنگی ئەو کەناری و بولبولانە نیشانداوە و کابرای سەرکۆنە کردوە، لێ کابرا گوێی لێ نەگرتوە، فڕۆکەوانیش ڕاپۆڕتی لێداوە و گوتویەتی لە کاتی فرۆکەوانیم لە ئاسمانەدا، زیقەزیقی ئەو تەیرانە لە گوێمدا دەزرینگێنەوە و هەراسانم دەکەن. دادگاشم، ڕێک، بە (٧٥) هەزار یۆڕۆ کابرای غەرامە کردووە و تەروتوارەکەشی لێ بەڕەلاکردووە!”
لەبیرمە، هەر مانگی یەکەم، کە گەیشتمە ئەو شارە، ئاگاداریان کردمەوە کە نابێ لە دوای سەعات (٦)ی ئێوارە، تەل بۆ کەس بکەیت، چونکە شەو کاتی پشوو و حەوانەوەی خێزانە و نابێ سەرقاڵ و بێزاریان بکەین!”

ئیمڕۆ، لە سایەی بارودۆخی نائاسایی و ناسەقامگیری کوردستان، ژن و پیاو و منداڵی کورد، لە ڕێی ئەو هەموو کەناڵە تیڤی و ماڵپەڕ و تۆڕە کۆمەڵایەتییانەدا، نەک ڕۆژانە، بگرە لە هەر سەعاتێکدا، چەندان جار، لە نێو چوارچیوەی گەورە و بە ڕەنگی سووری تۆخ، لەسەر سکرینی تیڤییەکان و ڕووی لاپتۆپ و مۆبایلەکانیاندا، (بە پەلە) وەک دێوەزمە دەچەقێتە نێو ڕەشێنەی چاویان، جا هێندێکیان ئاوازی جەنگ و ماڕشی سەربازیشیان لەگەڵە.

هێندێک لەو (بە پەلە)نانە، تەواو سکرینی تیڤییەکە دادەپۆشن، هێندێجار، بۆ سەرنجڕاکێشان، یارییان پێدەکەن و گەورە و بچووکیان دەکەنەوە، هێندێجاریش، کاو کاوە نیشانی دەدەن و لە ژێڕیدا دەنووسرێ”پاش کەمێکی تر” ـ کە جار بووە، ئەمە، (٢٥) دەقیقەی خایندووە.

نەک ئێمەی کورد، بگرە ئەو بیانییانەی کە هەر یەک و دوو ساڵێکە لەو وڵاتەدا دەژین، دەزانن، ئەو (بە پەلە)یە، قەت هیچ هەواڵ و خەبەرێکی خۆشی بەدوادا نایەت. ئاخر قەت ڕووی نەداوە، بۆ سۆدرەی سەران هەواڵێکی دڵخۆشکەری (بە پەلە)، کرابێتە گۆزەبانەی ڕووداوێکی خۆش و دڵفێنککەرەوەی سیاسی، سەربازی، ئابووری، دارایی، پەروەردەیی، تەندرووستی یان کۆمەڵایەتی!
هەرکە (بە پەلە)کە لەسەر سکرینەکە چاوی خۆی لێ زەقکردنەوە، ئەوا ئەو دایکەی کوڕەکەی بووەتە کۆچبەر و ئەو ژنەی مێردەکەی لەبەرەی شەڕی داعشە و ئەو پیرەمێردەی لە کەڵاوەیەکی نزیک کەرکووک دانیشتووە، دەست دەخەنە سەر دڵیان و چاوێک لە ئاسمان دەکەن و لە خودا دەپارێنەوە بێ موقەدەر بێ!

لە شەو و ڕۆژێکدا ئەو (بە پەلە)یە، بە بێ پسانە و ماندوو بوون، چەندان کەڕەت، ڕووی سکرینەکان دادەپۆشی و دڵ و جەرگ و هەناوی ئەو خەڵکە بێچارەیە دادەخورپێنێت و ڕادەچڵەکێنێ! بەبێ ئەوەی خاوەن ویژدانێک، بەقەد سەری دەرزییەک، لە ژان و ترس و دڵەڕواکێ و موعاناتی ئەو خەڵکە تێبگات و هەوڵی کەم کردنەوەیان بدا، جا با ژمارەی(ڕۆشنبیر و مامۆستا و ئەدیب و سیاسەتمەدارەکان) لە ژماردنیش نەیەن!

نوێترین لێکۆڵینەوەی پزیشکی و دەروونناسی، زانستییانە کاریگەری و ئاکار و ئاسەواری خراپی (هەواڵی بە پەلە)ی، لەسەر تەندرووستی مرۆڤ شیکردووەتەوە، کە ڕادەیی خراپی کاریگەریەکە پێوەستە بە تەمەن و جەندەر و ژینگەی ئەو کەسە، دیارە کە منداڵ و ژنان و پیر و نەخۆشەکان، قوربانی ڕێزی یەکەمی ئەو دیاردە ترسناکە ناشارستانییەن.

پزیشکان، لە تاقیگەکانیان سەلماندوویانە، کە هاتنی هەواڵی ناخۆشی بە پەلە و لەنکاوڕا، دەبێتە هۆی تێکچوونی فشاری خوێن، ئەمەش ڕاستەوخۆ کاردەکاتە سەر (ئیشکردنی دڵ) دوورنییە ئاکامەکەی کوشندەبێ بە جەڵتە یان سەکتەی دڵ. جگە لە دڵ، بۆڕی و لوولەکانی خوێنیش زەبریان پێدەگا و تێکدەچن.

لە ڕووی دەرووننساییەوە، هەواڵی ناخۆش، دەبێتە هۆی ستریس و دڵەڕواکێ و دڵەخورپێ و ناڕەحەتی دەروونی. ئەمانەش زۆرجار، بێتاقەتی و تێکچوونی میزاج و زڕانی خەو و ترسان و نەمانی ئیشتیها و سەرئێشە و گێژبوون و توڕەبوون و هەڵچوونی بێسەبەبی بەدوادادێ.

خاڵێ هەرە بایەخدار، لە ڕووی پزیشکییەوە، ئەوەیە کە هەواڵی ناخۆشی لە پڕتاو، دەبێتە تێکدانی هەست و هۆش و سوزداریی کەسەکان، ئەمەش جارهەیە دەبێتە هۆی شێواندن و پەشێوی ژیانی ڕۆژانەی کەسەکە و هەستکردن بە نیگەرانییەکی نەزانراو و پێناسەنەکراو، کە چارەسەریشی هاسان نییە. ئەو نیگەرانی و دڵەڕواکێیەی، سەرچاوەکەی هەواڵی ناخۆشە، بە گوێرەی لێکۆڵێنەوە ئەکادیمییەکانی زانکۆ ناودارەکانی جیهان، گوورزی کوشندە هەم لە کەسەکە دەدات و هەم لە ئابووری ئەو وڵاتە، چونکە تێکچوونی مەزاجی کەسان، دەبێتە هۆی دابەزینی ئاستی بەرهەم‌هێنان، جا ئەو بەرهەمە ماددی بێ یان مەعنەوی ــ لە کارگەیەکی پیشەسازی بێ یان لە قوتابخانە و نەخۆشخانەیەک بێ، بە نموونە. ئامارەکان دەڵێن، ساڵی پاڕ، ئەمەریکا زیانی (٢١١) ملیار دۆلاری بە قەپرغە کەتووە، لە ئاکامی دابەزینی ئاستی بەرهەمی، بە هۆی تێکچوونی دەروونی و مەزاج و زەوقی کریکار و کاربەدەستەکانی.
ئێستا لە وڵاتانی ڕۆژاوادا چەندان ڕێکخراوی تەندرووستی دامەزراوە، ئیشیان ئەوەیە کە تەنها دڵنەوایی و یارمەتی ئەو کەسانە دەدەن، کە بە هۆی هەواڵی ناخۆشی (بە پەلە)ی تیڤی و میدیاکاندا، باری دەروونی و تەندووستیان تێکدەچێ.
بۆ زانیاریشتان، ڕاپوڕتە پزیشکییەکان، دەڵێن، ساڵانە لە هەر ملیۆنێک، یەک کەس بە هۆی بیستنی هەواڵی ناخۆش گیان لەدەست دەدا، ئەوا جگە لەو ئامارە ترسناکەی نەخۆشی شەکرە و فشاری خوێن و نەخۆشییەکانی دڵ، کە هۆکارەکەیان ئەو (بە پەلە) نەفرەتییەیە.

دەڵێم، فڕۆکەوانەکە، بە دەنگی کەناری و بولبول سەغڵەت بوو و (٧٥) هەزار یۆڕی وەرگرت لە دادگا، ئاخۆ گەر بێتە ئەم وڵاتەی من و ئەو هەموو (بە پەلە) ببینێ، دەبێ چەند ملیۆن یۆڕۆی چەنگ کەوێ؟!

نازانم، روو لە کام وەزاڕەت یان دامودەزگای ئەو هەرێمە بکەن، کە (یاسایە و سنوورێک) بۆ ئەو هەموو (بە پەلە)یە دابنێن و نەختێ ڕەحم بە ژن و منداڵ و پیر و نەخۆشانە بکەن…

دێ ئەو وڵاتە، هەر هەموو مەزاجێکی تێک بچێ، بەداخەوە!

ئێرە دەرسیمە بۆ کوێیان دەبەن

ئێڕە شەنگالە بۆ کوێیان دەبەن

ئێرە گەرمیانە بۆ کوێیان دەبەن

ئێرە کەرکوکە بۆ کوێیان دەبەن ؟

نەهاتنەوە ، نە لاوک و

نە تەمبوورەکانیان ، نەهاتنەوە

نە ” سەوزە سەوزە ” و نە ”  قەتار ” یان نەهاتنەوە

لەوساوە کەس ناچێتە ئەو ” بانە “

لەوساوە ئەڵلاوەیسیەکی تازە لە دایک نابێت

لەوساوە ” کیژان ناچنە مێرگوڵان”

لەوساوە کوڕان ناچنە سەر کەژان !

١٥/١١/٢٠٢١

تازە دەگەڕێیتەوە
دوای ئەوەی
ئینجانەی چاوەڕوانیم
درزی برد
و
خونچەی دڵخۆشیم هەڵوەرا

چۆگەڵەی حەسرەت ڕژایەی
کەناری فەنابوونم
و
کیشوەری تەمەنم پڕبوو
لەوەرزی پیری

دوای ئەوەی
نیشتمانی خەونەکانم
بوو بەخۆڵەمێش
و
سپێدەی مەراقم
بەبێ هەناسەی عیشق
سەری نایەوە

دوای ئەوەی
سیخناخ بووم
لە هێڵنجی غوربەت و
مۆرانەی سەراب
دای لەدرەختی جەستەم

سەوڵی مەراقم
لەلێدان کەوت
و
سۆمای قەڵەمم
کوژایەوە

زەحمەتە تازە
وەرزێکیتری تەمەنم
چرۆ بکات
و
قەدەر مشتێکیتر پێکەنینم
بداتێ

درەنگە
خۆ من هەموو ڕەنگەکانم
کاڵبوویە

هەموو ترۆپکەکانم
بوون بەخەرەند

تازە ناتوانم
مۆتاڵای دێڕە تێک شکاوەکانی
مانیفێستی
موحیبەت بکەم
و
شپڕزرەیی ئیعرابی
وشەکانم
لە هستریا بەتاڵ کەمەوە

ناتوانم
مەنەلۆگی شیعرەکانم
بەمۆسیقای ئۆرگازم بشێڵم
و
ئەو هەموو پارچە شکاوەی یەئسەکانم
کۆبکەمەوە

ناتوانم
ئەو هەموو خەمە هەراشە
بێدەنگکەم
و
کەڵاوەی پیریم نۆژەن کەمەوە

بمبورە
کات درەنگە
ناتوانم
ستران بۆ گۆزەیەکی دڵ شکاو
بچڕم
و
نوێژی گەڕانەوە بۆ بەڵێنێکی هەزارجار ئەتکراو
ئەداکەمەوە

ناتوانم
وەکو جاران
بڕۆمەوە میحرابی عەشق و
سورەتی ماچە لەدەستچوەکان
قەزا کەمەوە.

بەشی چوارەم

گەڕانەوەی فەزیڵەت بۆ سیاسەت لە هەرێمی کوردستانی عێراقدا، کارێکی زۆر سەختە، بەڵام ناکردە نییە. کاتێ باسی فەزیڵەت( الفضیلة) ئەکرێ لە کۆمەڵگەیەکی وەکو عێراقدا، ئەبێ راستەوخۆ ببەسترێتەوە بە ئێثیکی( ئەخلاقی) سیاسییەوە. بۆ جیاکردنەوەی ئێثیک لە مۆراڵ( ورە و رۆحییەتی مەعنەویی=Morale)، چەمکی مۆرەڵ( ئەخلاق=Moral  )، لەم نووسیینەدا، بەکار ناهێنرێت. بۆ ئەوەی لە رەهەندەکانی فەزیڵەتی سیاسیی باشتر بگەین، پێویستە چەمکی ئەخلاق و فەزیڵەت، بە مەغزا کلاسیکییە ئەریستۆییەکە تێکەڵ بکرێن و ئەخلاقی فەزیڵەت (  virtue ethics)، بۆ ئەبعادە سیاسیی، ئەخلاقیی، کولتووریی و کۆمەڵایەتییەکان،  بۆ فەلسەفەی سیاسەت، ئەخلاقی سیاسیی و بەڕێوەبردنی کۆمەڵگە، بەکار بهێنرێت( یەڵماز و ئاکسۆی ٢٠١٧ ). ئەمەش راستەوخۆ لەو رەهەندە ماکیاڤیلییەی سیاسەت لە کوردستان، بە ئاگامان ئەهێنێتەوە کە تەوەرەی ئەم باسە نییە.

سیی ساڵ دەسەڵاتی ناشیریینی کوردیی و مەنظومەی فاشیلی کوردایەتیی، دیدە ماکیاڤیلییە ناشیریینەکە لە کوردستاندا جێکەوت کردووە کە پێیوایە” مرۆڤ شەڕانیی، سامناک، قەڵب و ئامادەی خیانەتە لە یەکتر و پشتی ئەو  بەڵێنانە ئەشکێنن کە بەیەکتریان داوە”(Machiavelli 2005: 61). سیاسییەکانی کوردایەتیی و حیزبەکان و نوخبەکانیان، سیاسەتیان ناشیریین کردووە و شیعاری  سیاسەت زۆڵە و بێ دایکوباوکە، وایکردووە کە خەڵک و گەنجان بەگشتیی لە سیاسەت بتەکێننەوە. پارتیی و یەکێتیی و ئۆپۆزسیۆنە شەریکەکانیان، ئەوەندە ئەخلاقی دزێو و گەندەڵیی قەبە و دزیی و تاڵانییان لە سامانی گشتیی خەڵک کردووە، هیچ جوانییەکیان بە سیاسەتەوە نەهێشتووە، لە کاتێکدا هەر بە سیاسەتیش ئەتوانرێنت هەموو ناشیریینییەکانی ئەم دۆخە بگۆڕدرێ و سیاسەت، بە فەزیڵەتەکەی بێت یان بە دیوە زەبروزەنگەکەی، تاکە میکانیزمی گۆڕیینی ئەم دەسەڵاتە و ئەم گەندەڵیی و چەتەگەرییە گەورەیەیە.

ئەگەر چوار فەزیڵەتە سەرەکییەکەی ئەرستۆ بۆ ژیانێکی باش( ئازایەتیی، عەدالەت، حیکمەت لە کردار و ئیعتیدال) لەبەرچاو بگرین، دیارە لە کۆنسێپت و فەزیڵەتەکانی کۆمارەکەی ئەفڵاتۆنیشدا، بە شێوازی جیاواز بوونیان هەبووە بەڵام ئەرستۆ، بە وردەکاریی و بە درێژیی ثیۆرایزی کردووە* هەموو ئەم فەزیڵەتانە لەناو خەڵکی ناڕازیی کوردستانی عێراق و خەڵکی عێراقدا هەن، بەڵام لە سیاسییەکان و حیزبەکان و نوخبەکاندا،یان هەر نیین، یاخود زۆر زۆر کەمن. بە واتایەکی تر، بایکۆتی بەریینی عێراقییەکان لە هەمبەر هەڵبژاردن، چەند کارێکی پاسیڤانە بووبێت؟ دەیانجار کارێکی ئاگایانە و عەقڵانیی بوو لە کاتێکدا ئۆپۆزسیۆنێکی خاوەن روئییە، نیشتمانیی و عەقڵانیی کە تەحەدای ئەو هەموو گەندەڵیی و دزییە بکات،  بوونی نەبوو( جگە لە چەند دەنگێکی زۆر کەم لە ئاستی عێراق و کوردستاندا، ئەوانیش، زۆربەیان بە فێڵی ئەلیکترۆنیی و تەحالوفاتی ئیقلیمیی، دەرنەچوون).

بۆ ئەوەی فەزیڵەت بۆ سیاسەت بگەڕێنرێتەوە و سیاسەت بکرێتە میکانیزمی هەستانەوەی ئەو هەموو ناڕەزایەتییە خامۆشە، ئەبێ قوربانییدان بە شتی شەخصیی لە پێناوی بەرژەوەندیی گشتییدا، بە تایبەت بۆ قەضییەیەکی سیاسیی و  کۆمەڵایەتیی گەورە، بکرێتە مەبنای هەر جۆرە سیاسەتێک کە ئەخلاق بۆ سیاسەت بگێڕێتەوە. بۆ ئەوەی پشتگییریی جەماوەریی درێژخایەنت هەبێت، ئەبێت قەضییەی ژیان و گوزەرانی خەڵکت هەبێت، ئەبێت مەعانات و عەدالەتی کۆمەڵایەتیی و بەرژەوەندیی گشتیی، هێڵی سەرەکیی سیاسەت بێت، بەڵام لە کوردستانی عێراقدا، ئێمە کۆمەڵێ ئۆپۆزسیۆنمان هەبووە لە چەشنی گۆڕان و یەکگرتووی ئیسلامیی و نەوەی نوێ، سیاسەتیان بە ئەندازەی پارتیی و یەکێتیی، ناشیریین کردووە. حیزبی کوردیی و مەنظومەی سیاسییە ئایدیۆلۆژییەکەی( بە ئۆپۆزیسیۆنیشەوە)، فەزیڵەت و ئاکاری باشی سیاسییەتیان گۆڕیی بۆ رەذالەت و زەلیلیی و سووککردنی ئینسانی کورد،  بۆ تاکی پوولەکیی و مادییگەرا و ئەم نموونە ناشیریینەش کەم تا زۆر، تەصدیری باشوور و ناوەڕاستی عێراقیش کرا.

دوای بایکۆتی  بەریینی هەڵبژاردنی ئۆکتۆبەری ٢٠٢١، ئایا ئەگەری گەڕانەوەی سیاسەت بۆ فەزیڵەت و ئاکار و بەهای باڵا، مەجالی تێدایە؟ ئایا هەر بۆخۆی بایکۆت، یانی قوربانییدان بە نەفرەتکردن لە پرۆسێسی تەزویر وەکو ئاکتێکی فەزیڵەت، جۆرێک لە سیاسەتێکی ئاگایانە و پڕ لە فەزیڵەت نەبوو، لەناو  ئەو هەموو شەپۆلی گەندەڵیی و دزیی و قۆرغکارییە سیاسیی و ئابووریی و ئەمنییەدا؟ ئێستا، گەنجانێکی زۆر لە ستەم و ناعەدالەتییەکانی دەسەڵاتی کوردیی هەڵدێن و روویان لە ئەوروپای شەرقیی کردووە و بیلاروسیا وەکو کارتی فشاری سیاسیی دژ بە ئەوروپا بەکاریان ئەهێنێت، تاوانباری سەرەکیی ئەم دەسەڵاتە گەندەڵە کە دزیی بە صەدان میلۆن دۆلار، مانگانە لە بودجەی گشتیی ئەکات! مەگەر کۆچی گەنجانی کوردستان، خودنەفرەتیی نییە لە هەموو داهێنانێکی حکومەتی کوردیی و دەسەڵاتی کوردیی و پرۆژە تاڵانیی و چەتەگەرییە ئیقلیمییەکانیان، دوو بنەماڵەی سیاسیی کە کوردستان ئەکەن بە چەند ئیمارەتێکی شێخنشیینیی لەچەشنی وڵاتانی کەنداو، بەڵام لە رووە ئابوورییەکە و گەشەپێدانەوە، وەکو کۆمەڵێ چەتەی سیاسیی کار ئەکەن کە پاش ٣٠ ساڵ ،هێشتا وەکو دز و مافیا سەیری هەرێمی کوردستان و ئابوورییەکەی ئەکەن، بۆ خۆیان و نەوەکانیان و وڵاتە ئیقلیمییەکانیان بەگەڕخستووە و زۆریینەی رەهای خەڵکی کوردستانیش لە سامانە سروشتییەکانی هەرێم مەحرومە.

ئەم کۆچە، کۆچێکە نائومێدیی دروستی کردووە، نائومێدیی لە هەموو شتێکی دەسەڵاتی کوردیی کە نیشتمان بۆ خۆیان تاڵان ئەکەن و گەنجانیش لەتاو نەبوونی ئاسۆ و بێ ئومێدیی، سەرهەڵئەگرن. ئەم کۆچە دوو رەهەندە، رەهەندێکی روو لە وڵاتانی رۆژئاوایە و رەهەندێکی تری روو لە شارەکانی دەرەوەی کوردستانە، بەتایبەتیی دەرەوەی سلێمانیی، کۆچی خەڵکی کوردستان، هەر بە تەنیا لە تاو ناعەدالەتیی و نەبوونی ئازادیی نییە، هەر بەهۆی ستەمکاریی و رۆحییەتی ئەمیر و شێخە سیاسییەکانی ئەم دەسەڵاتەوە نییە، بەڵكو بەشێکی زۆر لە کاسبکاران و چینی مامناوەند کە پارەیان بە دەستەوەیە، متمانەیان بەم دەسەڵاتە کلیپتۆکراسییە نییە و سامان و پارەکانیان ئەبەنە بەغداد یان وڵاتانی ناوچەکە، ئەم دۆخە بە تایبەتیی ناوچەکانی سلێمانیی گرتووەتەوە و بە تایبەتییش دوای ئەوەی  شێخە ئەفەندییەکانی کوردایەتیی، بە دەستوری شێخە موحافیظکارەکانی کوردایەتیی و وڵاتانی ئیقلیمیی، ئینقیلابیان بەسەر ئامۆزاکەی خۆیاند کرد و سلێمانیی و دەوروبەرەکەی نەک ئەمنییەتی تێدا نەماوە، بەڵکو بە هۆی کودێتاکەی ٨ی تەمموزەوە، بووە بە مەڵبەندیی چەندیین گرووپی موخابەراتی ئیقلیمیی و میلیشیای ئەم باند و ئەو باند، دۆخێک دروست بووە کە ژیان و گوزەران، بازاڕ و کاسبیی، ئابووریی و گەشە هەمووی بەرەو خاوبوونەوە و وەستان چووە و خەڵک هەمووی لە دڵەڕاوکێدایە.  

لە ناو ئەم دۆخەدا، بۆ ئەوەی فەزیڵەتی سیاسیی بۆ کایەی سیاسیی و ئیداریی بگەڕێتەوە، پێوێستە، ئەو هەموو دەنگە ناڕازییەی خەڵکی کوردستان، ئۆرگەنایز بکرێ و لە بەرەیەکی نیشتمانییدا( روو لە عێراق، نەک لەناو خورافاتی نەتەوەییدا) دەنگە جیاوازەکان لە سەنگەری ئۆپۆزیسیۆنێکی کارادا، بەگەڕ بخرێن، ئۆپۆزیسیۆنێک کە روئییەی سیاسییەکەی هەڵگری قەضییە هەرە سەرەکییەکەی خەڵک بێت کە ژیان و کەرامەت و حەیثییەتی سیاسیی و بژێویی خێزانەکانیانە.هەڵگری گوتارێک بێت کە تەجاوزی ئەم هەموو عوقدە ئایدیۆلۆژییە بکات کە حیزبەکانی کوردایەتیی بەناوی خەباتی نەتەوەییەوە، پتر لە حەفتا ساڵە، سواری قەضییە سیاسییەکەی بوونە و بیزنس و سەرمایەگوزاریی پێوە ئەکەن و ساڵانە چەندیین میلیارد دۆلار بۆ خۆیان و بنەماڵەکانیان جەم ئەکەن، لە کاتێکدا، خەڵکی کوردستان بە گشتیی و خوێندکاران و گەنجان و کاسبکاران و فەرمانبەران و  کرێکاران…تاد، لە بێ پارەیی، بێ گوزەرانیی، بێ ئاویی و بێ کارەبایی و بێ دەرمانییدا، دەستوپەنجەی مەرگی شێنەیی نەرم ئەکەن.  

هادیی حەمەڕەشید
کامیار سابیر

درێژەی هەیە… ئەم زنجییرە باسە

ئەمەی سەرەوە، بەشی چوارەم بوو لە ” نەخشەرێگەیەکی بەدییل، بۆ فەشەلی حیکایەتەکانی کوردایەتیی”

Ethics in Politics: Political Virtues of Citizens and Politicians,2017

The Journal of International Scientific Researches 2(7):19-23

Machiavelli, N., 2005. The Prince. Translated by P. Bondanella. Oxford: Oxford University Press.

Aristotle. (2004). The Nicomachean ethics. London: Penguin Books. (rev. ed.), edited by J. A. K. Thomson, trans. H.
Tredennick, introd. J. Barnes.

مه‌رگ یه‌كێكه‌ له‌و بابه‌تانه‌ی به‌ شێوه‌یه‌كی هه‌میشه‌یی ڕه‌نگدانه‌وه‌ی له‌ دنیابینی شاعیرانی ئێمه‌ و گوتاری شیعره‌كانیاندا هه‌یه‌. یه‌كێكه‌ له‌و تیمه‌ شیعرییانه‌ی، له‌ هه‌موو قۆناغه‌كانی شیعری كوردی و لای زۆربه‌ی شاعیران ده‌بینرێت و گوزارشتی لێكراوه‌. ئه‌و ئاماده‌یی و نزیكییه‌ی شاعیرانی ئێمه‌ له‌ مردن، په‌یوه‌ندی به‌وه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ك، هه‌میشه‌ مه‌حكوم بووینه‌ به‌ مه‌رگ و مردن. هه‌ڵومه‌رجی مێژوویی و سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی ئێمه‌ وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ك ، پڕ بووه‌ له‌ مه‌رگدۆستییه‌ت. ئه‌وه‌نده‌ی له‌ ژێر سایه‌ی مردن ژیاوین، ژیان ئه‌وه‌نده‌ باوه‌شی بۆ نه‌كردینه‌وه‌، مردن و ژیان ئه‌گه‌رچی هه‌میشه‌ وێنایه‌كی جێگیر و چه‌سپاویان هه‌یه‌، كه‌ ئه‌ویش ئه‌و ئاماژه‌ ڕوحی و لاهوتیه‌یه‌ كه‌ هه‌یانه‌، وه‌لێ هه‌میشه‌ مردن پرسیارێكی بێ وه‌ڵامه‌ و ڕووبه‌ڕووی چاره‌نووسێكی نادیارمان له‌ ده‌ره‌وه‌ی لێكدانه‌وه‌ ئاینییه‌كان ده‌كاته‌وه‌. بۆیه‌ ترس له‌ مردن، ترسێكی سرووشتی و هه‌میشه‌یی و شاراوه‌یه‌ و به‌ ده‌گمه‌ن مرۆڤێك هه‌یه‌، ئاره‌زووێكی گه‌وره‌ی بۆ ژیان و هه‌ڵاتن له‌ مردن نه‌بێت. له‌ دنیابینی هه‌موو مرۆڤه‌كاندا، هه‌میشه‌ ئاره‌زووێكی بێ كۆتایی بۆ ژیان و ژین هه‌یه‌. مرۆڤ هه‌میشه‌ ده‌یه‌وێت ته‌مه‌نی نوحی هه‌بێت و ژیانی به‌ هه‌موو ناخۆشی و سه‌ختییه‌كانه‌وه‌، له‌ پێشتره‌ له‌ مه‌رگ. به‌ ده‌گمه‌ن مرۆڤێك ده‌بینین، كه‌ هیچ هیوایه‌كیشی بۆ ژیان نه‌مابێت، ئاره‌زووی ئه‌وه‌ی هه‌بێت بمرێت و ژیان جێبێڵێت. ئه‌م هه‌سته‌، ئه‌گه‌ر به‌شێكی بۆ مانا شاراوه‌كانی ئه‌و دیو چه‌مكی مه‌رگ و مردن بگه‌ڕێته‌وه‌، به‌و پێیه‌ی مرۆڤ نازانێت، دوای مردن چاره‌نووسی چی ده‌بێت، ئه‌وا دیوێكی تری په‌یوه‌ستبوونی مرۆڤ به‌ ژیانه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت، كه‌ ئه‌میش هه‌ر ده‌ره‌نجامی ئه‌و ترسه‌یه‌ كه‌ له‌ مه‌رگ هه‌یه‌تی كه‌ هه‌ر چۆنێك بێت، ئاره‌زووی ئه‌وه‌ ده‌كات بژیت له‌وه‌ی بمرێت. به‌ڵام له‌ شیعری (من ده‌زانم ده‌كوژرێم) ی دڵشاد مه‌ریوانیدا، ئه‌و هاوكێشه‌یه‌ سه‌ره‌ و ژوور ده‌بێته‌وه‌. له‌و ده‌قه‌دا، ئێمه‌ وێنه‌ی مرۆڤێك ده‌بینین كه‌ نه‌ك هه‌ر ژیانی به‌لاوه‌ ئاسایی و مه‌زن و پیرۆز نییه‌، بگره‌ بێ باكانه‌ به‌ره‌ و ڕووی مردن ده‌بێته‌وه‌ و مردنی لا ده‌بێته‌ ڕووداوێكی زۆر ئاسایی و ساده‌ی ژیان و به‌تاڵ ده‌بێته‌وه‌ له‌و هه‌موو فۆبیایه‌ی هه‌یه‌تی. وێنه‌ی مرۆڤێك له‌و ده‌قه‌دا ئاماده‌یه‌ كه‌ ( ته‌حه‌دایه‌كی) گه‌وره‌ی مردن ده‌كات و جه‌خت له‌ سه‌ر مردنی حه‌تمییانه‌ی پێش وه‌خته‌ی خۆی ده‌كاته‌وه‌. به‌مه‌ش، مردن ده‌بێته‌ چاره‌نووسێكی دیار و بژارده‌یه‌ك كه‌ له‌ ده‌ستی مرۆڤ خۆی دابێت، نه‌ك ڕووداوێكی په‌نهان و بزر. به‌ ده‌ربڕینێكی تر، ئه‌گه‌ر واده‌یه‌ك بۆ مردنی هه‌ر یه‌كێكمان هه‌بێت و له‌ سه‌ره‌تاوه‌ دیاریكرابێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ئایینی ئیسلامدا ده‌بینرێت، ئه‌وا مردنی شاعیر مردنێكه‌ بژارده‌كه‌ی له‌ ده‌ستی خۆی دایه‌ و ده‌زانێت ده‌كوژرێت و ته‌رمه‌كه‌شی وه‌ها ده‌شێوێنرێت، كه‌ كه‌س نایناسێته‌وه‌. شاعیر، مانفێستی مه‌رگی خۆی له‌ ڕێی ده‌قه‌كه‌وه‌ ڕاده‌گه‌یه‌نێت. من ده‌زانم، كه‌ فرمانی ڕانه‌بردووی به‌رده‌وامی ڕاگه‌یاندنه‌، ئاماژه‌یه‌ بۆ ڕووداوێكی پێشبینكراو كه‌ ده‌م و ساتی دیار نییه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ری ڕوودانی سه‌د له‌ سه‌د هه‌یه‌. شاعیر به‌ شێوه‌یه‌ك جه‌خت له‌ مردنی پێش وه‌خته‌ی خۆی ده‌كاته‌وه‌، كه‌ هیچ دوودڵی و گومان و ترسێك هه‌ڵنه‌گرێت و له‌ سه‌ره‌تاوه‌، خۆی ساز و ئاماده‌ كردووه‌ بۆ ئه‌و كوشتنه‌ و مانفێستی ده‌كات. ئه‌مه‌ش جۆرێكه‌ له‌ یاخیبوونێكی گه‌وره‌، كه‌ تیایدا شاعیر وه‌ك مرۆڤێك به‌ ڕووی ئه‌ویتری نه‌یاردا ده‌رده‌كه‌وێت. یاخیبوونێك كه‌ ئالیناگارییه‌كی گه‌وره‌ی مه‌رگ ده‌كات و مردن به‌تاڵ ده‌كاته‌وه‌ له‌ هه‌موو ئه‌و ترس و فۆبیایه‌ی هه‌یه‌تی. پرسیار لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌، ئه‌وه‌ چییه‌ ئه‌و هه‌سته‌ لای شاعیرێك دروست ده‌كات كه‌ هیچ باكی به‌ مردن نه‌بێت و ئاسایی بیبینێت؟ بۆچی ئه‌ویش وه‌ك هه‌موو مرۆڤێك، ژیانی پێ له‌ پێشه‌وه‌ی مردن نییه‌؟ چی وا له‌ مرۆڤێك ده‌كات مردنی خۆی به‌ لاوه‌ ڕووداوێكی زۆر ئاسایی بێت ؟ لێره‌دا له‌ به‌رامبه‌ر مه‌رگدۆستی و ژیاندۆستیدا، بژارده‌ی دیكه‌ نییه‌ و هاوكات مرۆڤ ناتوانێت له‌ یه‌ك كاتدا ژیاندۆست بێت، به‌ڵام ترسی له‌ مردن نه‌بێت. مه‌ریوانی، هیچ ترسی له‌ مه‌رگ نییه‌، بۆیه‌ به‌ ئاساییه‌وه‌ چیڕۆكی مه‌رگی خۆی ده‌گێڕێته‌وه‌ و وێنا ده‌كات، وه‌ك ئه‌وه‌ی دڵنیابێت له‌وه‌ی ئه‌مڕۆش نا به‌یانی، هه‌ر ده‌یكوژن. ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ په‌یوه‌نده‌ی به‌و یاخیبوون و سڵنه‌كردنه‌وه‌ی شاعیر له‌ فاشییه‌كانه‌وه‌ هه‌بێت. چونكه‌ جارێكییان (شیرینك) هاوسه‌ری له‌ نووسینێكیدا، باسی ئه‌وه‌ی كردبوو كه‌ دڵشاد زۆر (ئینتیحاریانه‌) ده‌ژیا. واتا باكی به‌ مه‌رگ و ترسی له‌ مه‌رگ نه‌بوو. بێگومان مرۆڤیش كه‌ ترسی له‌ مه‌رگ نه‌بوو، ئیدی مه‌رگی لا ده‌بێته‌ ڕووداوێكی زۆر ئاسایی ناكاریگه‌ر و مردنی به‌ لاوه‌ زۆر ساده‌ ده‌بێته‌وه‌، له‌و ڕه‌هه‌نده‌ ترس هێنه‌ره‌ی كه‌ هه‌یه‌تی. كه‌ واتا مرۆڤ ناتوانێت ترسی له‌ مردن نه‌بێت، ئه‌گه‌ر له‌ سه‌ره‌تادا، ژیان ڕه‌ت نه‌كاته‌وه‌. مرۆڤ ئه‌و كاته‌ به‌ره‌ و مه‌رگ ده‌چێت, كه‌ مه‌رگ وه‌ك بژارده‌یه‌كی جوانتر له‌ ژیان ده‌بینێت و فه‌رزی ده‌كات به‌ سه‌ر ژیان. به‌ بڕوای من، مرۆڤ ناتوانێت له‌ یه‌ك كاتدا، ژیانی خۆشبووێت و مه‌رگیش، به‌لایه‌وه‌ ئاسایی بێت بمرێت و حه‌زیشی له‌ ژیان بێت به‌ختیار عه‌لی له‌ باره‌ی (شێركۆ بێكه‌س) ه‌وه‌ ده‌نووسێت:*( مردن هه‌میشه‌ به‌شێكی گرنگی جیهانبینی شێركۆ بووه‌، به‌ڵام شێركۆ له‌و شاعیرانه‌یه‌ كه‌ ده‌توانین به‌ شاعیری ژیان ناوی به‌رین) به‌ بڕوای من، پارادۆكسێكی گه‌وره‌ له‌و ده‌ربڕینه‌دا هه‌یه‌، كه‌ تیایدا وێنای مرۆڤێكمان بۆ ده‌كێشێت، كه‌ له‌ نێوان مه‌رگ و ژیاندایه‌ و هه‌ردووكیشیان لای ئه‌و هاوشێوه‌ و هاومان و هاوپیرۆزن، كه‌ ئه‌مه‌ نه‌گونجاوه‌. چونكه‌ مرۆڤ ناتوانێت. مه‌رگ و ژیانی وه‌ك یه‌ك خۆشبووێت. ئه‌و كاته‌ی مه‌رگ ده‌بێته‌ بژارده‌ی یه‌كه‌م و كۆتایی و چاره‌نووسێك كه‌ خۆمان هه‌ڵیده‌بژێرین، ئه‌و كاتانه‌ مه‌ودایه‌ك بۆ ژیانكردن نه‌ماوه‌ته‌وه‌. مرۆڤ ناتوانێت ترسی له‌ مه‌رگ نه‌بێت، ئه‌گه‌ر له‌ سه‌ره‌تادا ژیان لای خۆی نه‌سڕێته‌وه‌. ژیان نابێت ئه‌و هێزه‌ی هه‌بێت، جارێكی دیكه‌ مرۆڤ له‌ مه‌رگ په‌شیمان بكاته‌وه‌، به‌ڵكو ده‌بێ هه‌موو به‌هایه‌كی ژیان له‌ ئاستی بوون و پێگه‌دا، به‌تاڵ بكاته‌وه‌ ئه‌و كات ده‌توانێت ئازادانه‌، به‌ره‌و مه‌رگ بچێت. دڵشاد مه‌ریوانی، حه‌تمیه‌تی مه‌رگی خۆی، وه‌ك دوا بژارده‌ی ژیانی به‌یان ده‌كات، بۆیه‌ هیچ ترسێكی له‌ مه‌رگ نییه‌ و دڵنیاییه‌ ده‌كوژرێت، له‌ سه‌ره‌تای شیعره‌كه‌یدا ده‌ڵێت:_
من ده‌زانم ده‌كوژرێم
من ده‌زانم ته‌رمه‌كه‌م له‌ سارایه‌ك فڕێ ده‌درێ
بێگومان له‌ نێوان مردن و كوشتندا، جیاوازی هه‌یه‌. له‌ مردندا بكه‌ر نادیاره‌، گه‌رچی به‌ پێی ئایینی ئیسلامه‌وه‌ بێت، ئه‌وا فریشته‌یه‌ك تایبه‌ت به‌ كێشانی ڕوحی مرۆڤه‌كان هه‌یه‌ و هاوكات خودا ته‌مه‌نی هه‌موو مرۆڤه‌كانی له‌ ڕۆژی بوونیانه‌وه‌ تاكو دواچركه‌ساتی ژیانیان، دیاریكردووه‌. بۆیه‌ مردن كرده‌یه‌ك نییه‌ مرۆڤ ده‌ستكاری بكات و واده‌ی هاتنی یا دواخستنی، به‌ خواستی خۆی بگۆڕێت، كه‌ كه‌ی واده‌ی مه‌رگی دێت. به‌ڵام له‌ كرده‌ی كوشتندا، بكه‌ر دیاره‌، چونكه‌ ده‌بێت ئه‌وی دی (بكوژ) بوونی هه‌بێت. به‌ بێ بوونی بكوژێك، نه‌ كرده‌ی كوشتن ئه‌نجام ده‌درێت، نه‌ مه‌رگی كوژراوێكیش بوونی ده‌بێت. واتا كوشتن كرده‌یه‌كی سێ سه‌ره‌یه‌ ( بكوژ/كوژراو/ مۆتیڤی كوشتنه‌كه‌) به‌ بێ بوونی هه‌ریه‌كێكییان، كرده‌كه‌ ئه‌نجام نادرێت. ده‌كرێ له‌م هێلكارییه‌ ڕوونی بكه‌ینه‌وه‌:

كوژراوشاعیر.
بكوژ به‌عسییه‌كان.
مۆتیڤی كوشتن_ كاركردن به‌ نهێنی و كوردایه‌تی.
من__ جێناوی یه‌كه‌می تاك.
ده‌كوژرێم__ فرمانی ڕانه‌بردووی به‌رده‌وامی ڕاگه‌یاندنه‌.

ئه‌مه‌ وێرای ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌بێت، زه‌مینه‌ و زه‌مه‌نی كرده‌كه‌ش بوونییان هه‌بێت، كه‌ بگونجێت له‌گه‌ڵ كات و ساتی ڕووداوه‌كه‌. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ مردندا، ته‌نها بكه‌ری ڕوح كێشانه‌كه‌ (ئیزرائیل) و مردووه‌كه‌ بوونیان هه‌یه‌. بۆیه‌ شاعیر له‌ كوشتنی خۆی به‌ ده‌ستی بكوژانی، دڵنیا بووه‌وه‌ ئه‌مه‌ش له‌ سۆنگه‌ی هه‌بوونی كارێكی نهێنی، یان كرده‌یه‌ك كه‌ دواجار كاردانه‌وه‌ لای بكوژ دروست بكات و ڕه‌وایه‌تییه‌ك، به‌ كوژرانی بدات. بۆیه‌ گه‌ر سه‌رنج له‌ شیعره‌كه‌ بده‌ین، ده‌بینین شاعیر چاره‌نووسی خۆی به‌ (كوشتن) وێنا كردووه‌ نه‌ك به‌ (مردن)، كه‌ وه‌ك وتمان جیاوازیان هه‌یه‌، چونكه‌ كوشتن، ده‌شێ كاردانه‌وه‌ی بكوژ بێت، به‌ تێگه‌یشتنی خۆی. بۆیه‌ كه‌ شاعیر دڵنییایه‌ له‌وه‌ی ده‌كوژرێت، هه‌ڵبه‌ته‌ پێشتر دڵنییاش بووه‌ له‌وه‌ی ئه‌و كاره‌ی ده‌یكات، سه‌ره‌نجامه‌كه‌ی به‌ مه‌رگی خۆی كۆتایی دێت. لێره‌دا، ڕووبه‌ڕووی ئه‌و پرسیاره‌ ده‌بینه‌وه‌، كه‌ شاعیر كاتێ دڵنییا بووه‌ له‌وه‌ی هه‌ر ده‌كوژرێت، بۆچی له‌ بری هه‌ڵاتن له‌و كوشتنه‌، به‌ره‌و پیری كوشتنه‌كه‌ ده‌چێت؟ بۆچی ئه‌و كاره‌ ده‌كات كه‌ ڕه‌وایه‌تی به‌ كوشتنی (هه‌ڵبه‌ته‌ به‌ تێگه‌یشتنی فاشییانه‌ی به‌عس) لای ئه‌وان ده‌دات؟ بێگومان ئه‌وانه‌ی هیچ ترسێكییان له‌ مردن نییه‌ و مردن وه‌ك ڕووداوێكی تۆقێنه‌ر نابینن، ئه‌وانه‌ن كه‌ خۆیان بۆ مردن یه‌كلایی كردۆته‌وه‌. شاعیریش دڵنییایه‌ له‌وه‌ی ده‌كوژرێت و كوشتنه‌كه‌شی له‌ سۆنگه‌ی هه‌بوونی په‌یامێكی سیاسی و مرۆیی و نه‌ته‌وه‌یی و شۆڕشگێڕییه‌، كه‌ دواجار باجی هه‌ڵگرتنی ئه‌و په‌یامه‌ ته‌نها كوشتنه‌. به‌مه‌ش ڕاده‌ی پیرۆزیی و هاوكات بڕوای شاعیر به‌و په‌یامه‌ی خۆی ده‌رده‌خات، كه‌ ئاماده‌یه‌ سه‌ری له‌ پێناودا دابنێت و هه‌رواشی كرد. دڵشاد مه‌ریوانی له‌و شیعره‌یه‌دا، چیڕۆكی كوشتنی خۆی باس ده‌كات و دوای ئه‌وه‌ی ده‌كوژرێت، چی به‌ سه‌ر لاشه‌كه‌ی دێنن. هه‌ڵبه‌ته‌ مرۆڤ كه‌ مرد، ئیدی له‌ ئاستی بووندا، ئاماژه‌یه‌كی زیندووبوونی نامێنێت تا بتوانێت وێنای دوای مردنی خۆی بكات، به‌ڵكو ئه‌وانیتر واقیعی دوای مه‌رگی ئه‌و ده‌بینن و ده‌گێڕنه‌وه‌، به‌ڵام شاعیر له‌و شیعره‌یدا، وێنای دوای كوشتنی خۆی ده‌كات. واتا مه‌رگی خۆی وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ به‌رده‌وامی ژیان ده‌بینێت. ده‌كرێ بڵێن شاعیر به‌ دوو كاره‌كته‌ری جیا له‌و شیعره‌دا ده‌دوێت. یاخود دۆنایدۆنی ڕوحی ده‌كات. به‌ پێی كرداری دۆنایدۆن كه‌ زه‌رده‌شتییه‌كان و بوزییه‌كانیش باوه‌ڕیان پێیه‌، مرۆڤ كه‌ مرد، ڕوحی به‌ پێی كرده‌وه‌كانی ده‌چێته‌ ڕوحی مرۆڤێكی دیكه‌. له‌م ده‌قه‌شدا، شاعیر له‌ ئاستی جه‌سته‌ و بوونی فیزیكیدا ده‌سڕدرێته‌وه‌، به‌ڵام له‌ ئاستی ڕوحی و زمان و گێڕانه‌وه‌دا، هه‌ر زیندووه‌ و مۆتیڤی پشت ئه‌و زیندووه‌تیه‌ش، دۆنانیدۆن بوونی ڕوحه‌كه‌یه‌. ئه‌گه‌ر له‌ سه‌ره‌تای شیعره‌كه‌دا، كرده‌ی كوشتن هێشتا ئه‌نجام نه‌درابێت و شاعیر وه‌ك بگێڕه‌وه‌یه‌ك ساته‌كانی پێش ئه‌و كرده‌یه‌، بۆ ئێمه‌ بگێڕێته‌وه‌، ئه‌وا له‌ دواتر، كرده‌كه‌ ئه‌نجام ده‌درێت و ئه‌مجاره‌یان وێنای شاعیر له‌ دوای كوشتنییه‌وه‌ ده‌بینین. به‌مه‌ش له‌به‌رده‌م دوو زه‌مه‌نی جیاداین. زه‌مه‌نێك ڕانه‌بردووه‌، كه‌ شاعیر باس له‌ كوژرانی خۆی ده‌كات، زه‌مه‌نێكیش، كرده‌ی دوای كوشتنه‌كه‌یه‌ كه‌ تیایدا لاشه‌كه‌ی فڕێدراوه‌. هه‌روه‌ك شاعیر ده‌ڵێت:_

هاوڕێیانم نامناسنه‌وه‌.
ده‌ڕواننه‌ لاشه‌ی له‌ سارا كه‌وتووم
له‌ یه‌كتری ده‌پرسن بۆچی سه‌گی بێ خاوه‌ن به‌ بێ خانه‌ و سه‌گی برسی
له‌له‌شیان نه‌خواردووه‌؟ بۆ ده‌میان بۆ نه‌بردووه‌؟

لێره‌دا، كرده‌كه‌ ئه‌نجام دراوه‌ و زه‌مه‌نه‌كه‌ له‌ ڕانه‌بردووه‌وه‌ بۆته‌ ڕابردوو. لاشه‌ی شاعیر فڕێدراوه‌. سه‌گیش وه‌ك ئاژه‌ڵێكی گۆشت خۆر، له‌ سه‌ر پاشماوه‌ی زبڵ و كه‌ڵاكی بۆگه‌ن ده‌خوات و برسیه‌تییی خۆی تێر ده‌كات، به‌ڵام شاعیر لێره‌دا وه‌ك مرۆڤێك، هه‌ڵگری وێنه‌یه‌كی ئه‌وه‌نده‌ پیرۆزو گه‌وره‌یه‌، كه‌ ته‌نانه‌ت دوای كه‌وتنی لاشه‌كه‌شی، سه‌گه‌كان نه‌یانویستووه‌ له‌لاشه‌ی بخۆن. به‌ڵكو وه‌ك ته‌رمێكی پیرۆز، ته‌رمی مرۆڤێكی خاوه‌ن په‌یامێكی سیاسی و شۆڕشگێڕی گه‌وره‌ و مرۆڤدۆست، له‌وێ ده‌مێنێته‌وه‌ و هیچ سه‌گێك به‌لایه‌وه‌ ناچێت. بێگومان شاعیر لێره‌دا، خوێنه‌ر له‌ به‌رده‌م دوو وێنه‌ی شیعری په‌نهان و پڕمانای شیعری ڕاده‌گرێت. له‌ وێنه‌ی یه‌كه‌مییان، مرۆڤگه‌لێك هه‌ن، ده‌ستییان ده‌چێته‌ گیانی مرۆڤێك و ژیانی لێ ده‌سێنه‌وه‌ و له‌ سارایه‌ك فڕێی ده‌ده‌ن، له‌ وێنه‌ی دووه‌میاندا، ئاژه‌ڵێك كه‌ نه‌ هۆش و بیر، نه‌ هه‌ست و سۆزی هه‌یه‌، كه‌چی ئاستی مرۆڤدۆستی و ژیاندۆستی، له‌و مرۆڤانه‌ زیاتر و به‌رزتره‌. سه‌گه‌كان، دڵیان نایه‌ت به‌ مردووییش له‌ ته‌رمی بێ گیانی مه‌ریوانی نزیك ببنه‌وه‌ و قه‌پاڵی لێ بگرن، كه‌چی به‌ ناو مرۆڤانێك به‌ زیندووه‌تی ده‌ست بۆ ژیانی ده‌به‌ن و ده‌یكوژن. به‌مه‌ش شاعیر له‌ نێوان سه‌گ و پیاوه‌ فاشییه‌كانی به‌عسدا، وێنه‌یه‌كی باڵاتر به‌ سه‌گ ده‌دات. وه‌ك ئه‌وه‌ی زۆر جار ئیدیۆمێك له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێت:( سه‌گ له‌ مرۆڤ به‌ وه‌فاتره‌) شاعیر مرۆڤبوونی ئه‌وان ده‌خاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌ و ناڕاسته‌وخۆ له‌ شیعره‌كه‌یدا، ئه‌و به‌ ناو مرۆڤانه‌ به‌ ئه‌وانیتر ده‌ناسێنێت. بۆیه‌ له‌ شیعره‌كه‌یدا ده‌ڵێت:

گه‌ر لاشه‌م جێ گه‌سته‌ی سه‌گ بوو
بزانن سه‌گی پۆلیسه‌
گه‌سته‌ی سه‌گی بۆرژووایانی نه‌گریسه‌.

لێره‌دا جیهانبینی شاعیرمان، وه‌ك مرۆڤێك كه‌ بڕوای به‌ خه‌باتی چینایه‌تی و دژی چینی بۆرژووایه‌ بۆ ده‌رده‌كه‌وێت. شاعیر نوێنه‌ری ئه‌‌وانه‌، واتا چه‌وساوه‌ و پاڵه‌ و ڕه‌نجده‌ران، كه‌ دروشمه‌ سه‌ره‌كیییه‌كانی كۆمه‌ڵه‌ی ڕه‌نجده‌ران بوون، ده‌كات و بۆرژوواكانیش، وه‌ك نوێنه‌ری ڕژێمی سیاسی و فاشی به‌عس پیشان ده‌دات. به‌مه‌ش جه‌خت له‌و خه‌باته‌ چینایه‌تی و شۆرشگێڕییه‌ی و مرۆڤدۆستییه‌ی خۆی ده‌كاته‌وه‌، كه‌ وه‌ك په‌یامێكی سیاسی گه‌وره‌ و پیرۆز، له‌ سه‌ره‌تادا هه‌ڵیگرتووه‌ و دواتریش له‌و ڕێگه‌یه‌دا ده‌كوژرێت. دوای كوژرانیشی، لاشه‌كه‌ی له‌ به‌رده‌م ده‌می دوو جۆره‌ سه‌گ دایه‌، كه‌ یه‌كێكییان، سه‌گ وه‌ك ئاژه‌لێكی وه‌فادار و سرووشتی زینده‌ییانه‌ی خۆی نیشاندراوه‌، ئه‌‌وی تریان، سه‌گ وه‌ك مرۆڤێكی خوێنڕێژ و داماڵدراو له‌ هه‌موو جۆره‌ به‌هایه‌كی مرۆیی وێنا كراوه‌. چونكه‌ سه‌گه‌كان له‌ كاتێكدا ئاوه‌زو هه‌ست و سۆز و تێگه‌یشتنییان نییه‌، كه‌چی هێشتا له‌ ته‌رمی فڕێدراوی مرۆڤێك نزیك نابنه‌وه‌ و نایشێوێنن. له‌ به‌رامبه‌ردا، مرۆڤانێك هه‌ن، كه‌ ناویان مرۆڤه‌ و هه‌ست و سۆز و ئاوه‌زیان هه‌یه‌، كه‌چی ده‌ستیان ده‌چێته‌ خوێنی مرۆڤێكی دیكه‌ی هاوشوناسیان و ده‌یشێوێنن. به‌مه‌ش شاعیر، ڕاده‌ی دڕنده‌یی و ماهیه‌تی سیاسی ڕاسته‌قینه‌ی ڕژێمی به‌عسی، وه‌ك ڕژێمێكی فاشی و دژه‌ ئازادیخواز، وێنا كردووه‌.كه‌ ماهییه‌تی مرۆڤدۆستانه‌یان، زۆر نزمتره‌ له‌ ڕاده‌ی سۆزو وه‌فای ئاژه‌ڵێك كه‌ هێمای وه‌فاداریی و بیرهێنانه‌وه‌ی مرۆڤه‌. شاعیر دوای ئه‌وه‌ی ده‌مرێت و چیڕۆكی مردنه‌كه‌ی بۆ ئێمه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌، ده‌بینین له‌ دوای مردنیشی، هه‌مان ئه‌و ڕوحه‌ نه‌ترسه‌ ویاخی و شۆرشگێڕییه‌ به‌رده‌وامی هه‌یه‌ و ده‌بێت، كه‌ به‌رله‌ مه‌رگی، وه‌ك په‌یامێك هه‌ڵیگرتووه‌ و دوای مه‌رگشیش به‌رده‌وامی ده‌بێت، وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ به‌رده‌وامی خه‌بات و تێكۆشان لای ئه‌وانیتر. بۆیه‌ له‌ كۆتایی شیعره‌كه‌یدا ده‌ڵێت:

سه‌گی برسی
گاز له‌لاشه‌ی من ناگرن
هه‌ر ئه‌وه‌شه‌ هێشتوومه‌تییه‌وه‌ و دوژمنانم به‌رگه‌م ناگرن.

لێره‌دا، لاشه‌ی به‌ جێماوی شاعیر دوای كه‌وتنی، ده‌بێته‌ هێما و ئاماژه‌ بۆ دوو په‌یامی سیاسی و نه‌ته‌وه‌ی. ممانه‌وه‌ی لاشه‌كه‌، به‌ دیوێكی وه‌ك ئاماژه‌یه‌كه‌ بۆ مانه‌وه‌ی به‌رگریی شاعیر و نه‌ترسانییه‌تی له‌ مردن و ده‌سه‌ڵاتی ئه‌وان، به‌ دیوه‌كه‌ی تریش مانه‌وه‌ی ئه‌و لاشه‌یه‌، مانه‌وه‌ی په‌ڵه‌یه‌كی ڕه‌شه‌ به‌ ته‌وێڵی ڕژێمێكه‌وه‌، كه‌ كوشتنی مرۆڤ و فڕێدانی ته‌رمه‌كانییان به‌ كارێكی ئاسایی ده‌زانێت. له‌و ڕێگه‌یه‌شه‌وه‌ دڵشاد مه‌ریوانی به‌ هه‌موو جیهان ده‌ڵێت:_(ئه‌مه‌یه‌ به‌عس و ئه‌و وڵاته‌ی تیایدا ده‌ژیم). دواجار ده‌ڵێم له‌ ژیانی مرۆڤدا، هیچ شتێك هێنده‌ی مردن وه‌ك ڕووداوێك، مایه‌ی ترس و تێرامان، پرسیار و لێكدانه‌وه‌ی فه‌لسه‌فی و هزری نییه‌. بۆچی ده‌ژیم و بۆچی ده‌مرم، مردن و ئه‌زموونی ژیانكردن، هه‌میشه‌ ئه‌و پرسیارانه‌ن، كه‌ مرۆڤی له‌ خۆی ده‌كات و گه‌لێك جاریش بێ وه‌ڵام ده‌مێنێته‌وه‌. به‌ڵام له‌م ده‌قه‌ی مه‌ریوانیدا، پرسیار له‌ باره‌ی ژیانه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو جوانی و قووڵایی مه‌رگێك نیشان ده‌دات، كه‌ له‌ پێناو مرۆڤ و خاك، نیشتمان و هه‌مووان دایه‌و به‌ مردنیشی، هه‌م كرده‌ی مردن جوان ده‌كات و له‌ ترس دایده‌ماڵێت، هه‌میش ئه‌وانیتر ڕیسوا و بێ شكۆ ده‌كات.

په‌راوێزه‌كان:
.** شیرین كافی هاوسه‌ری شاعیر، له‌ نووسینێكیدا كه‌ ڕۆژانی شه‌ممه‌ له‌ دوا لاپه‌ڕه‌ی كوردستانی نوێ بڵاو ی ده‌كاته‌وه‌، ئه‌مه‌ی باس كردبوو.
*** ڕۆڤار ژماره‌ 79 نووسینێكی به‌ ختیار عه‌لی له‌ باره‌ی شێركۆ بێكه‌سه‌وه‌.
**** وشه‌ی ئالینگاری، له‌ به‌رانبه‌ر وشه‌ی (تحدی ) عه‌ره‌بی به‌كار هاتووه‌، ئه‌گه‌رچی بڕوام وایه‌ هاوواتای ته‌واویش نییه‌، به‌ڵام بێ گومان لێره‌دا، كوردیكردنه‌كه‌ گرنگه‌.

• ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ ژماره‌ (3) ی گۆڤاری ئه‌ده‌بی (وانه‌ر) ئه‌یلولی 2021 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

ناونیشانی ڕۆمانێکیتری ٢٦٩لاپەڕەیی نووسەرو ڕۆماننووسی بەڕەگەز عێراقی تاراوگەنشین(عەلی بەدر)ەو
یەکەم چاپی لەساڵی٢٠٠٧ لێ بڵاوبووەوە.
چیرۆکی ڕۆمانەکە ڕاستەوخۆ باس لەدوای کۆتایی هاتنی دەسەڵاتی بەعس و کەوتنی بتی سەدامی فاشیست و دیکتاتۆر دەکات لەعیراق. لەدوای ئەوەو لەشاری نیویۆرک، یەکێک لەدەزگاکانی ڕاگەیاندن(ئێم ئای سی)، پەیامنێرێکی ئەمریکی بەڕەگەز عیراقی تەمەن چڵ وپێنج ساڵ، لەبەشی ڕۆژهەڵات لەودەزگای ڕاگەیاندنە وەکو پسپۆرو شرۆڤەکارێکی سیاسی کاردەکات.
لەژێر ناوێکی خوازراودا ڕایدەسپێرن تاوەکو ڕیپۆرتاژێکیان بۆ بنوسێت و ئامادەبکات لەبارەی ئەو مارکسی و ترۆتسکیە شیوعیانەی کە لەو وڵاتە(عیراق)ڕایان کردووە بۆ ئەفریقیا. شۆڕش لەوێ، لەکۆتایی هەفتاکان و سەرەتای هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو، لەسەردەمی دەسەڵاتدارێتی بەعسی دڕندە،لەوێ
پێوەندی بەو هێزە ئومەمیەمارکسیزمە ئەسیۆبیەوە دەکەن کە لەلایان ئەفسەری گەنج(منگستۆ هیلا مریام )لەئەدیس بابا دامەزراوە.
ئەو ڕۆژنامەنووسە لەبیستەکانی تەمەنیدا بەمەبەستی خوێندن چووەتە ئەمریکاو لە زانکۆی شیکاگۆ دەخوێنێت. دواتر لەوێ و لەکاتی خوێندنی زانکۆ پرۆسەی هاوسەرگیری دەکات لەگەڵ کچێکی ئەمریکی بەناوی(ماری، یاخود میمی وەک خۆی وای پێ دەڵێت)کە لەهەمان زانکۆدا دەخوێنێت، بەو هۆیەوە ڕەگەزنامەی ئەمریکی بەدەست دێنێت. دەبێت بە خاوەنی دوو مناڵ بەناوەکانی(سام، و کاتی)و ئەو لەسەرەتای تەمەنیدا کەسێکی ئاڕاستە چەپ و ئشتیراکی بیروباوەڕ دەبێت، وەلێ دواتر هێدی هێدی ئاڕاستەو دیدەنیگاو فیکری لە ترۆتسکیەت و چەپ و مارکسیزم و پێشکەوتنخوازییەوە، بەرەو ڕاستڕەوی و کۆنزەرڤاتیف و پارێزگارییەوە دەگۆڕێت و دەبێت بە شوێنکەوتەی ڕاستڕەوێتی و دەکەوێتە ژێرکاریگەری بیرمەندو تیۆرسێنی ڕاستڕەوی لەشێوەی کلۆد لیڤی شتراوس و مایکل لیدن و تێزو تێڕوانین و بەرهەمەکانیان لەزانکۆ دەخوێنێت و هەمان شێوەی شتراوس باوەڕی وایە کەدیموکراسی دەبێ بە زەبری هێز بگشتێندرێت و بڵاو بکرێتەوە ، چونکە گەروانەکرێت هەرگیز وەک چۆن ماکدۆناڵد لەچاینا بووەتە خواردنێکی میلی،ئەوە دیموکراسیش ئەگەر بەهێز نەچەسپێندرێت، ئەوا هەرگیز، نابێت بەخوراک و تێڕوانین و سیستەمی ژیانی خەڵک و ناچێتە ناو شادەماری ژیان و نابێت بەنەریت و مۆدێکی میلی.

ئەو بەو شێوەیە دەبێت بە شوێنکەوتەو بەرگریکارێکی سەرسەختی ڕاستڕەوە پارێزگارەکانیتری وەک پۆل وۆلفۆفیتر و ڕیتچارد بیرل و فوئاد عەجمی..تاد..و بەخۆی دەڵێت من لەناخەوە یەساریم ،وەلێ باوەڕی تەواوم زیاتر لەهەر ئەوروپییەک بە مافەکانی مرۆڤ و دیموکراسیەتەکەی ئەوروپا هەیەو هیچ ڕۆژێک دژایەتی مۆدێڕنیتەو ڕۆژئاوام نەکردووە.
نووسەر درێژە بە باسەکانی دەدات و لەسەر زاریی ئەو پاڵەوانە ناو نادیارەی ڕەخنەی هەردووک بلۆک و سیستەم دەکات، بلۆکی ئیمپڕیالیزم و بلۆکی مارکسیزم، و ئەمریکا بەوە تاوانباردەکات کە لەکاتی جەنگی ساردی نێوان هەردووک جەمسەری ئەمریکاو یەکێتی سۆڤیەت، ئەمریکا پشتیوانی سیستەمەدیکتاتۆرەکانی دەکردو پشتی دیکتاتۆرەکانی دەگرت، تەنها بەهۆکاری ئەوەی لەو وڵاتانەدا ڕێگە لەگەشەسەندن و گەیشتنی شیوعی و هێزە چەپەکان بگرێت لەگەیشتینیان بە پۆپی دەسەڵات. لەبەرامبەریشدا ڕەخنەی ئەو مارکسیزمانەدەکات کەپێش شۆڕشەکانیان شێوەیەک بوون و دواتر شێوەو ڕوخساوشتێکی ترو چۆن کاتێک لەکاتی شۆڕشدا لەدژی ڕژێمە دیکتاتۆرو کۆنە پەرست و وابەستەو پاشکۆی ئەمریکاو کۆڵۆنیالیزم و ئیمپریالیزم بوون و هەمووی خۆی پێ گیڤارابووەو دواتر کاتێک دەگەن بەدەسەڵات، ماو کاسترو ئاسا لەژێرناوی شۆڕش بەردەوام و بەپاساوی بەرگری کردن لەدەستکەوتەکانی شۆڕش، دەوڵەتێکی پۆلیسی قەمعی ڕۆدەنێن و وڵات دەکەن بە زیندانێکی گەوره بۆ هەموو ئەوانەی ناڕازین و ڕەخنەدەگرن و پێچەوانەن، ئیدی دەبن بەخواوەندو بتی پەرستراوی تازەی وڵات و خۆیان دەسەپێنن و هەموو سەرکردەکانی تری بەشداربووی شۆڕشکە دەکوژن و تەسفیەدەکەن.
شۆڕشەکە لەخەڵکەکەو چینی پڕۆلیتەر و کرێکارو جوتیارو گەل وخەڵکی هەژار دەدزن و شۆڕش دەکوژن و وڵات غەرقی گەندەڵی و ناعەداڵەتی و نادیموکراسیەت و ستەم و جیاکاری چینایەتی دەکەن و خۆشیان ڕۆدەچن لەلەزەت و ڕابواردن و دەبن بەهەمان ئەو دیکاتۆرو دەرەبەگ و فییۆداڵانەی کە پێشووتر لەدژیاندا شۆڕشیان بەرپاکردو خەباتیانکردو جەنگان! لەنمونەی وڵاتانی تری یەکێتی شۆرەوی لەنموونەی چیکۆسلۆڤاکیاو ئەمریکای لاتین و ئەفریقیا.
بەوچەشنە پاڵەوانی ڕۆمانەکەی عەلی بەدر دەست دەکات بەگەڕان و زانیاری کۆکردنەوە لەبارەی ژیانی ئەو شیوعیەڕاکردوانەی عێراق،لەوێ چاویدەکەوێت بە جەمال وەحید لەمیوانخانەی(ئەلمەسکال) لەئەدیس بابای، جەمال لەهەفتاکانی سەدەی بووری لەبەغدا شیوعی بووە، دوای هاتنە سەرحوکمی سەدام حوسێن و لەو کۆشتارگەیەی لەدەرحەقی شیوعیەکان و ڕاوەدوونانیان لەساڵی١٩٧٩ ئەنجامی دەدات، لای ڕژێمی بەعس دەگیرێت و دوومانگ لەزیندان دەمێنێتەوەو ئازارو شکەنجەی زۆر دەدرێت و دواتر ئازاد دەکرێت، دوای ئازادکردنی لەڕێگەی کوردستانەوە ڕادەکات بۆ یەکێتی سۆڤیەت و لەوێ ماوەیەک لەگەڵ دەزگای نۆفۆستی کاردەکات، دواتر دەردەکرێت و شیوعیەکانی ئەوێ دەکەونە شوێنیەوە و تاوانباری دەکەن بە سیخوڕی دەزگای هەواڵگیری عیراق و دوای ئەوە لەوێ ڕادەکات و لەئەدیس بابا دەگیرسێتەوەو لەگەڵ کۆمپانیایەکی ئەوروپی-ئەمریکی لەبواری پارێزگاریکردن لەئاژەڵەکان کاردەکات.
جەبر سالم یەکێکیترە، لەو شیوعیە بەڕەگەز عیراقیەی لەترسی بەعسیزم و بەمەبەستی شۆڕشی ئومەمی و خەباتی چەکداری ڕووی لە ئەسیوبیاو ئەدیس باباکردووە. ئەو بە ئامانجی دروستکردنی کۆمەڵێکی بەختەوەرو یۆتۆپی بێ چین و مارکسی و لەناو بردنی ڕژێمی بورژوازی و سیستەمی کەپیتاڵیزم و لەهەمان کاتدا وەک ڕۆژنامەنووسێکیش ،تاوەکو چرکە بە چرکەی شۆڕشەکە یاداشت و تۆمار بکات و ڕووداوەکان بنووسێتەوە هاتووە بۆ ئەو وڵاتەو بەژداری لە هێزی ئاڵاسوری عەقید منگستۆی کۆمۆنیزم دەکات، وەلێ ئەفسووس دواتر بەهۆی ڕەخنەو ناڕەزایەتیەکانی ڕووبەرووی کوشتن دەبێتەوەو تاوانباردەکرێت بە سیخوڕی سەدام حوسێن و دەزگای هەواڵگیری سەرکوتکاری عیراق! و دەکەوێتە گومان و بۆی ئاشکرا دەبێت، کە شۆڕش نەماوە، شۆڕش مرد، ئاڵای سور کەوت، بەهاکان بەرئاژووکراون و بنەماکان ژێر پێخراون و ئەو فریودراوە، ئەوەی بەدوایداوێڵ و عەوداڵەو بۆی دەگەڕێت لێرە دەست ناکەوێت و ئەو تەمەنی خۆی بەدوای کڵاوی بابردوو و بە خۆڕایی بەفیڕوداوەو لەخۆی دەپرسێت کوا ترۆستکی پەیامبەرەچەکدارەمارکسیزمەکە، کوا گیڤارا، کوا بینۆشێ، کوا خەونەکانی مارکس و لینین،کوا عەداڵەتی کۆمەڵایەتی و چینی پڕۆلیتەر، کوا سرودی ئومەمی، کوا باتریس لۆمۆمبای پاڵەوانی دژه ئیمپریالزم و کۆڵۆنیالیزم؟
هەمووی جگەلە درووشمی بەتاڵ و خۆڵکردنە چاو زیاتر نەبوون و ڕاکردن بەدوای گورگەکاندا ، ڕاکردنێکە بەدوای وەهم، ڕاکردنە بەدوای جیهانێکی یۆتۆپی و خەیاڵی، ڕاکردنە بەدوای بەهەشتێکی بەڵێن پێدراو، ڕاکردنە بەدوای ئامانجگەلێکی پیرۆز و خەونە بەدینەهاتووەکان، بەدوای ڕۆنانی کومەڵێکی بێ چین و یەکسانی خواز!
..
شەماڵ بارەوانی

دەسەڵاتی سەربازی پاشەکشەی پێکرا

هەلومەرجی رابردوو و گۆڕانکاریەکانی یەک مانگ:
ناڕەزایەتیەکانی چەندین ساڵەی رابڕدوو لەبەرامبەر گرانی نان و نەبوونی خزمەتگوزاریە سەرەتاییەکان و سەرکوت و بێکاری و برسێتیدا، لە ئەپریلی ٢٠١٩ دا دەسەڵاتی سەربازی و دیکتاتۆری ناچارکرد بۆ رزگارکردنی دەسەڵاتی بۆرژوازی لەهێرشی جەماوەری کرێکارو کەمدەرامەت و ژنانی ستەمدیدە کە هاتنەمەیدان، قوربانی بدەن بە عومەر حەسەن بەشیر و بکەونە ساتوسەوداو چاوبەست بەوەی کە دەسەڵاتی دوولایەنەی مەدەنی و سەربازی تاکو هەڵبژاردنی کۆتایی ساڵی ٢٠٢٢ قبوڵ بکرێت.

ئەم دەورەیە کورتخایەن بوو بۆ دەسەڵاتدارانی بۆرژوازی و سەربازی و دەوریەکی تاقیکردنەوە بوو لەلایەک بۆ ئەوان و لەلایەکی ترەوە بۆ جەماوەری تووڕەو ناڕازی. سوپا بەسەرپەرشتی عبدولفەتاح بورهان بەردەوام ترسیان هەبوو دەسەڵات لەدەستیان دەربهێنرێت، لەبەرئەوەی ناڕەزایەتیەکان بەردەوام لە فشارهێناندا بوون و داواکاری و خواستەکان و ناڕەزایەتی زیاتری رێکخراوە کرێکاری و پیشەییەکان و ترسێکی جدی بۆسەر دەسەڵات دروست کردبوو، بەتایبەتی کە خەڵک توانیان لە خوارەوەو لەگەڕەکەکاندا خۆیان رێكخراوبکەن .
دەسەڵاتی سەربازی بۆ فرسەتێک دەگەڕا دەسەڵات لەبەرژەوەندی خۆی یەکلایی بکاتەوە. لە ٢٥ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢١دا کۆدەتایەکی سەربازیان ئەنجامدا. عبدوڵا حەمدۆکی سەرۆک وەزیران کە کەسایەتیەکی ناسراو و شێوەیەک بەرگری لە دەسەڵاتی دوولایەنەی مەدەنی و سەربازی دەکرد، لەگەڵ ژمارەیەک کەسی دەوروبەری دەستبەسەرکران. جەماوەری ناڕازی سودان لەم بەرنامەیەی دەسەڵاتی سەربازی بە ئاگابوون، بەتایبەت هێزە رێکخراوەکانی دەرەوەی دەسەڵات لە رێکخراوە کرێکاری و پیشەییەکان و کۆمیتەکانی بەرگری گەڕەک کە تازە سەریان دەرهێنابوو. لەسەر بڕیاری کۆمەڵەی پیشەگەرانی سودان و کۆمیتەکانی بەرگری گەڕەک و هێزی ئازادی و گۆڕان، بانگەوازی خۆپیشاندانی ناڕەزایەتی سەرتاسەریان کرد. رۆژی ٣٠ی ئۆکتۆبەر خۆپیشاندانی ملیۆنی ئەنجامدرا. دەسەڵاتی سەربازی بە سەربازو ئاسایش و پۆلیس و هێزە میلیشیا ئۆپۆزیسیۆنەکانەوە، کەوتنە سەرکوت و راونان و گرتنی خۆپیشاندان و پاشەکشەیان بە خۆپیشاندان کردو ژمارەیەک کوژراو بریندار و دەستگیرکران و هێڵەکانی ئینتەرنێت بڕان. خۆپیشاندان پاشەشەی کرد، بەڵام ناڕەزایەتیەکان و پەیوەندیەکان لەرێگای کۆمیتەکانی بەرگری گەڕەکەوە بەردەوامبوو.

جارێکی دیکە کۆمەڵەی پیشەگەرانی سودان و کۆمیتەکانی بەرگری گەڕەک بانگەوازی خۆپیشاندانی سەرتاسەریان کرد. سەدان هەزار کەس لە زۆربەی شارەکاندا لە ١٧ی نۆڤەمبەردا هاتنەمەیدان و ئەگەرچی ئەمجارەیان کوشتارو دەستگیرکردنی زۆر ئەنجامدرا، بەجیا لەبڕینی ئەنتەرنێت، خەتی تەلەفونیشیان بڕی، بەڵام خۆپیشاندانەکان بەردەوام بوون. بەشێوەیەکی رێکخراو لەخوارەوە کە لەهەموو گەڕەکێکدا بەرنامەی خۆپیشاندانی رێکوپێک و گرتنی شەقامە سەرەکیەکان و پەیوەندیەکانیان بەیەکەوەو پەیوەندی لەگەڵ رێکخراوە پیشەیی و کرێکاریی و جەماوەری و ژناندا هەبوو. دروشمی بە ئاشتی بە ئاشتی کە لە٣٠ی ئۆکتۆبەردا بەرزکرابۆوە، ئەمجارە گۆڕا بە: هیچ دانوستانێک نیە هیچ ڕێکەوتنێک نیە! هیچ هاوبەشییەک نیە، نا بۆ دەسەڵاتی سەربازی بەڵی بۆ دەسەڵاتی مەدەنی، ناڕەزایەتیەکان بەردەوام بوو.
ئەم ناڕەزایەتیە فراوانە بەردەوام کۆمەڵگای دەخستە ژێر کاریگەری خۆی و بە نیازی خۆپیشاندانی گەورەتر تربوون. هێزی سەربازی و میلیشیاکان و ئۆپۆزسیۆنە میانەڕەوەکان فشاریان بۆ دەهات و فشاری ئەم ناڕەزایەتیە رادیکالانە ناوەوەی وڵات و دەرەوەی لە وڵاتانی دراوسێ و تا دەگاتە ئەمریکای ترساند، کە ئەم ناڕەزایەتیە بەرەو ڕاماڵینی یەکجاری دەسەڵات بڕوات و دەسەڵاتی جەماوەری رێکخراو لەخوارەوە دامەزرێت، کە ترسی بۆ سەر حکومەتەکانی ناوچەکەش دەبێت.
دەسەڵاتی سەربازی بەناچار کەوتنە پلانێکی تر کە بەکەمترین زیان و دەسەڵاتیی بۆرژوازی لە توڕەیی خەڵکی رێکخراو لەخوارەوە رزگار بکەن، هەربۆیە کەوتنە گفتوگۆ و ئازادکردنی عبدوڵا حمدۆک کە لە کۆدەتا سەربازیەکەیاندا دەستبەسەر کرابوو و گەڕانەوەی بۆ پۆستەکەی. هەروەها بەناچاری بڕیاری ئازادکردنی دەسگیرکراوەکان و بەدوایدا دانیشتینی نێوان هێزە سەربازیەکان و حەمدۆک و ژمارەیەکی تر لە ئۆپۆزسیۆن بۆ گەڕانەوە بۆ دەسەڵاتی دوولایەنەی مەدەنی و سەربازی تا کاتی هەڵبژاردن لە کۆتایی ساڵی داهاتوودا ئەنجام دەدرێت. ئەمە پاشەکشەیەکی سوپا بوو لەبەرامبەر درێژەی ناڕەزایەتیەک کە سەرتاسەری سودانی داگرتووە بەدژی دەسەڵاتی سەربازی و کە تا ئێستاش ئەو هێزانەی کە بانگەوازی خۆپیشاندانیان دەکردو هەروەها زۆربەری جەماوەری سودان لەسەر دروشمەکانی خۆیان دەسەڵاتی مەدەنی بەردەوامن. هەروەها لەکاتی ئیمزاکردنی رێکەتنی نێوانیان لە ٢١ی نۆڤەمبەردا خۆپیشاندانی ملیۆنی بۆ جارێکی کە بەبەرزکردنەوەی ئەو شیعارانە بەردەوام بوو بەتایبەت بەڵێ بۆ دەسەڵاتی مەدەنی.
دەورەی داهاتوو پێشڕەوی چینی کرێکار دەخوازێت:
ئەوەی تائێستا لەسودان روویدا کۆتایی دەورەیەکە کە هێزە سەربازیەکان لەبەرامبەر ناڕەزایەتیە جەماوەریەکاندا لە دوو پلاندا بۆ مانەوەی دەسەڵاتی دریژماوەی سەربازی شکستیان خوارد و پاشەکشەیەکی گەورەیان بەسەردا سەپێنرا، کە ناتوانن هەروا بەئاسانی دەسەڵاتی دوولایەنەی مەدەنی و سەربازی نەهێڵن و دەسەڵاتی یەکلایەنەی سەربازی و دیکتاتۆری بسەپێنن. بۆ جەماوەری فراوانی خەڵک دەورەیەک بوو کە تێیدا خۆشباوەڕی بەهێزو دەسەڵاتی سەربازی و توندوتیژیەکانی وەستانەوە بوو، وە خاڵێکی بەرچاو لەم دەورەیەدا سەرهەڵدانی رێکخراوبوونی کۆمەڵگا لەخوارەوە لە کۆمیتەکانی بەرگری گەڕەکەکان یان ” دەرکەوتنی لەم دەورەیەدا” و بەردەوامی ژمارەیەک لە رێکخراوە مەدەنیەکانی وەک کۆمەڵەی پیشەگەرانی سودان و رێکخراوە کرێکاریی و هێزی ئازادی و گۆڕان بوو، ئەگەرچی ئەمەی ئاخری هەندێک کێشەیان تێکەوت بەڵام زۆربەی لەپاڵ ناڕەزایەتیەکانی جەماوەردا ماونەتەوە.

هەموو ئەو پێشڕەویانەی لەژێر کاریگەری ناڕەزایەتیەکاندا بەدەست هاتن، دەورەیەکی نوێ دەخاتە بەردەم جەماوەری کرێکارو مەحرومانی کۆمەڵگا کەخۆی بۆ سیناریۆکانی داهاتوو ئامادەبکات، لەبەرئەوەی بۆرژوازی چەکی لەدەستدایە، سەربازی هەیە و میلیشیاو وڵاتانی سەرمایەداری ناوچەکەی لەدەورە بۆ پاشەکشە بە ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانەکان و داواکانیان. بۆ جەماوەری ناڕازی بۆئەوەی ئەگەری گەڕانەوەی دەسەڵاتی بۆرژوازی لەرێگای سەربازە پلە باڵاکانەوە نەتوانێت دیکتاتۆری بێپەردە بسەپێنێت، زەرورە کە چینی کرێکار پێبنێتە مەیدانەوە بۆ ئەوەی مۆری خۆی بدات لە ئایندەی کۆمەڵگا. بۆ ئەوەی چارەنوسی کۆمەڵگای سودان بەتەواوی بگۆڕێت، بەتایبەت کۆمیتەکانی بەرگری گەڕەک بەجیا لەکرێکاران کە رێژەیەکی زۆری بێکارو کەمدەرامەتی تێدایە، بگۆڕێت بەوەی کۆمیتەکانی بەرگری کارگەو ناوەندەکانی کشتوکاڵ بگرێتەوەو بەرەو پێکهێنانی حزبی کۆمۆنیستی چینی کرێکاران بڕوات تا کرێکاران بتوانێت مۆری خۆی بنێت بەو کۆمیتانەو ناڕەزایەتیەکانەوە کە رێگایەکە بۆ دەسەڵات لەخوارەوەی کۆمەڵگا، ئەمە دەتوانێت نەک چارەنوسی کۆمەڵگا لەبەرژەوەندی کرێکاران و ژنان و کەمدەرامەتی کۆمەڵگای سودان بگۆڕێت، بەڵکو مۆری خۆیشی بنێت بە ناڕەزایەتیەکانی دەورەی داهاتووی وڵاتانی ناوچەکەوە.

نوری بەشیر

٢٤ی نۆڤەمبەری ٢٠٢١

بۆچی (ڕۆمانەشیعر و دەقی واڵا)م لەم پڕۆژە شیعرییەمدا نووسی؟ ئایا پێشتر بە بەرنامە کارم تێدا کردووه‌، یان به‌ ڕێككه‌وت وا دەرچوو؟ ئەوەی ئاگاداری مێژووی شیعرنووسینی من بێت، شایەتيی ئەوە دەدات کە لەدوای (٢٠١٦)وە بە پڕۆژەی شیعری کار دەکەم. ئەوەندەی توانیبێتم، کاژی خۆمم فڕێ داوە و بە جۆرێکی تر بە توولەڕێی شیعردا دەخشێم و خۆم بە کونج و کەلەبەری دنیادا دەکەم. ئەم باوەڕبەخۆبوونەم بە کارنامەکەم کە (شیعرەڕێ)یە پشتئەستوورە، بۆیە هەرجارێک و لە هەرپڕۆژەیەکیشدا وا لە شیعر دەڕوانم، کە من چیم لە شیعر دەوێت و شیعر چيی لە من دەوێت، نەک داخوازيی جەماوەر چییە و بازاڕ چ جۆرە شیعرێک ساغ دەکاتەوە! بۆ من، ئەوەندەی فڕێدانی کاژ لە شیعردا گرنگە، ئەوەندە بۆم گرنگ نییە داخۆ شاعیرێکی دەرکەوتووم، یان نا، چونكه‌ دواجار شیعر خۆی دەردەخات و بە جۆرێک هەق بە مێژووی خۆی دەدات کە بۆچی پێداگر بووە و بۆچی خۆی دەسەپێنێت؟
بە هەرحاڵ، بۆچی (ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا) لەم بەرهەمەمدا هاتە بوون؟ کاتێک لە (ئەمریکانامە، بە تامی شیعر)دا، کە (ڕۆمانەشیعر-قەسیدە) دەرچوو، کە ئەویش ژانرێکی نوێی شیعرە و خۆم بەرهەمم هێناوە، دەرچوونە لە ڕۆمانەشیعر، هەردەرچوونێکیش لە ژانرێکی باو، نوێبوونێکە و هێنانەکایەی ژانرێکی ترە بۆ شیعر. لەبەر ئەوە بە درێژایيی مێژووی شیعری کوردی، لە خەسرەو و شیرینی خانای قوبادییەوە کە بە (ڕۆمانەشیعری کلاسیک) هاتووه‌تە بوون تا ڕۆمانەشیعرەکانی ئەڵماسخانی کەنۆڵەیی (کەندووڵیی) و میرزا شەفیعی کولیایی کە ئەوکات ئەم سیانە وەکوو سێکۆچکەیەک وا بوون و هاوڕێيش بوون، سەردەمی گەشەی ڕۆمانەشیعری کوردی بووە، هەڵبەت دوای ئەوەی کە خانای قوبادی، خەسرەو و شیرینی نیزاميی گەنجەوی وەردەگێڕێته‌ سه‌ر زمانى کوردی (بەمەيش وەک یەکەم وەرگێڕی کورد دەناسرێت،) لەوێوە ڕۆمانەشیعری کلاسیک گەشە دەکات و بەردەوام دەبێت. دواتر لە هاتنەئارای شێوازی (ڕۆمانەشیعری نوێ) کە لە (زێوان)ـی سەباح ڕەنجدەرەوە دەست پێ دەکات، تا دەگاتە شێرکۆ بێکەس و دواتر… ئەم ڕۆمانەشیعرە لەنێو کورددا بەردەوام بووە. لەنێو گەلانی تریشدا، هەر لە داستانی شیعرەوە تا ڕۆمانەشیعر بەردەوام بووە.
لێرەدا نامپەرژێتە سەر مێژوو و لایەنی ڕەگەزەکانی شیعر، بەڵکوو باسه‌كه‌ له‌سه‌ر ئەوەیە كه‌ بۆچى ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا هاتە بوون؟ کاتێک کە ئەمریکانامە بە تامی شیعرم نووسی کە (ڕۆمانەشیعر-قەسیدە)یە، پێويست بوو بە جۆرێکی تر لە شیعردا خۆم بدۆزمەوە و بتوانم نوێبوونەوەیەک لە بواری ژانردا دەربخەم. هەڵبەت بۆ من ئاسان نەبوو، بەڵام بیرم کردەوە کە بە ڕۆمانەشیعر بڕۆم و لەولايشەوە دەرچوونێکم لە ڕۆمانەشیعردا هەبێت و ڕەگەزێکی تری شیعری بخەمە پاڵ ڕۆمانەشیعر.
ئەگەر ڕۆمان زۆر دژوار بێت، ئه‌وا ڕۆمانەشیعر دژواترە، چونكه‌ هەمیشە دەبێت ڕەچاوی شیعرییەت و تێکترنجانی ڕەگەزێکی تری شیعر کە دەقی واڵایە بۆ ناو ئەم ژانرە و بوون بە ژانرێکی تر بکەیت، ئه‌مه‌يش خەیاڵ و ئاگایيیەکی باشی دەوێت. خەیاڵ تا ئەو شوێنەی کە نەزانیت لە ژانردا بە چى دەگەیت، نەک (ناوەرۆک بە: شوێن، ڕووداو، کات، کەسایەتی و هونەری چنینەوە)، لە ئاگایيیش تا ئەو شوێنەی کە چیيت لە خەیاڵ دەست کەوتووە! لەگەڵ ئەوەيشدا، ئەم تێترنجاندنه‌ی ژانری تر، هەر لە هەناوی خۆیدا بزێت و گەورە بێت و لە شوێنێکی تردا بە جیا بێتەوە بوون، ئەم بوونەيش بگەڕێتەوە بۆ زێدی خۆی.
ئەو کاته‌ دوای تەواوبوونی، هەست دەکەیت شتێک بە دنیا هاتووە کە پێشتر وەک هەمان کارکردنی (زمان، شێواز و گێڕانەوە) نەبووە، دەگەڵ خۆتدا بەر جۆرێک لە نامۆیی دەکەویت کە ئەمە ژانرێکی ترە و تۆ خوڵقاندووتە. هەڵبەت وەک کارکردن لەسەر (ناوەرۆک، پەیام، گرنگی و چییەتيی دەقەکە) بۆ خوێنەرى به‌ جێ دەهێڵیت و بڕیاردانی تۆی تێدا نییە. یانی ناتوانيت بڕیار لەسەر ئەو بابەتانە بدەیت، کە خوێنەر بەو ئاڕاستەیە لێی بڕوانێت، بەڵکوو ئەمە کوشتنی ژانر و دەقەکەيشە.
بەڵام کاتێک هەست دەکەیت کە ئەم کاژی ڕۆمانەشیعرەت فڕێ داوە و بەرگێکی ترت کردووە بە به‌رى ڕۆمانەشیعردا و ژانرێکی تری لێ هاتووه‌تە ئاراوە، هەست بە شادمانييه‌ک دەکەیت کە وەکوو چۆن بۆت گرنگ نییە جەماوەر چ جۆرە شیعرێکی لێت دەوێت، ئاوايش بە ئەندازەی لەدایکبوونی ئەم ژانرە، بۆت گرنگ نییە ئاخۆ جەماوەر پەسەندی دەکات یان نا، چونكه‌ ژانرە و خۆی دەرخستووە و خۆی خستووه‌تە ناو مێژووەوە، ئەوە مێژوويشە ئەم زمانە دەسەپێنێت یان خۆی قووت دەداتەوە و چیدیکە ناتوانێت بپەیڤێت. لەبەر ئەوە لەدایکبوونی هەرژانرێکی نوێ، سەرەتا ناتوانێت خۆی بسەپێنێت، تا لە نامۆبوون ڕزگاری نەبێت و تا لە زمانیشدا خۆی دەرنەخات، بۆیە هەموو ژانرە نوێیەکان بە ژانێکی مێژووییدا دەڕۆن تا خودی ئەم ژانرە لەنێو مێژوودا خۆی دەسەپێنێت.

لێرەوە دەمەوێت بە کورتی چۆنیەتيی ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا باس بکەم

پێش ئەوەی باس لە ڕۆمانەشیعر بکەین، ده‌بێت ئه‌وه‌ بزانين كه‌ دەقی واڵا لە ئەنجامی چەند جۆرە ژانرێکەوە خۆی بونیاد دەنێته‌وه‌، ئەم بونیادەيش خۆی لە سرووشتی خۆیەوە سەر دەردەهێنێت کە جیهانە هونەرییەکەی سەر بە دنیای شیعری (نوێترخوازە). دەقی واڵا خۆی ئاوێتە ناکات، بەڵکوو خۆی ئاوێتەبووی ژانرەکانە. (هەڵبەت دەقی ئاوێتەيش هەیە کە باسی ئێمە نییە،) بەڵام دەقی واڵا بە ژانری دیکه‌ ئاوێتە بووە، ناتوانێت تەنیا لە ژانرێکدا خۆی دەربخات، بزۆزە و دەجووڵێت. سرووشتی خۆی وەهایە سەر بە ماڵی چێرۆکدا دەکات، خۆی دەکاتە چیرۆکەشیعر و بەوەيشه‌وه‌ ناوەستێته‌وه‌، سەر بە ماڵی پەخشان و پەخشانەشیعر و نمایش و شانۆ و مەنەلۆگ و گوتە و بیرەوەریيشدا دەکات.
زۆر جاريش وەها سادە خۆی نیشان دەدات، تەنانەت پەندیش خۆی تێ دەخزێنێت، تا ئەو شوێنەی خۆی دەبێتە ڕۆژنامەنووس و بە زمانێکی پەخشانییەوە دێتەوە دەره‌وه‌ و دەپەیڤێتەوە. لەبەر ئەوە، هەموو دەقێکی واڵا، ئاوێتەبووی تێدایە، ئەمەيش ڕەهەند و سرووشتی خودی دەقەکە خۆی بە خۆيی بەخشیوە، نەک دەقی ئاوێتە. چونكه‌ دەقی ئاوێتە بە کورتی هەم ئاگایيی تێدایە و هەمیش لە نێوان دوو ژانر یان هونەرێکی تردا خۆی بەیان دەکات. بۆیە هەموو دەقێکی ئاوێتە، دەقێکی واڵا نییە، چونكه‌ ئەم سرووشتە نائاگاییەی نییە کە وەک دەقی واڵا بزۆزتر بێت، بەڵام دەقی واڵا خۆی لە تەواوبوونی خۆیدا دەقێکی ئاوێتەيشە.
دەقی واڵا، هەم کۆلکەزێڕینەیە لە سرووشتی خۆیدا کە ڕەنگاوڕەنگە بە ژانری تر، هەمیش کراوەیە و دژی داخرانه‌. (لێرەدا قسە لەسەر دەقی کراوە و دەقی داخراو نییە. ئەوەيش بابەتێکی دیکەیە.) دەقی واڵا، زیاتر لە دوو ژانر لە خۆیدا کۆ دەکاتەوە. دەقێکی گەڕۆکە بەنێو ژانری تردا، دەقێکی وەستاو نییە لەسەر یەک بابەت و یەک شێواز و یەک جۆری هونەری چنینەوە. دەقی واڵا خۆی هاوسەنگی لەنێو خۆیدا درووست دەکات لە ڕووی (بابەت و شێواز و هاوئاواز)ه‌وه‌، خۆی ڕەگەزەکانی شیعر دیاری دەکات. هەڵبەت ئەوەيش بڵێم، دەقی واڵا، سەر بە یەک شێواز و گێڕانەوە و هونەر نییە، بەڵکوو خۆی شێواز و گێڕانەوه‌ و هونەرەکەی دیاری دەکات، لە شاعیرێکەوە بۆ شاعیرێکی تر و لە زمانێکەوە بۆ زمانێکی تر جیاوازيی خۆی دەردەخات.
کاتێک ئەم (ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا)یە هاتە بوون، کۆمەڵێک خەسڵەت و تایبەتمەندیم بۆ دەرکەوت، کە لە ئەنجامی هەردووکیانه‌وه‌ هاتووه‌ته‌ بوون. پێش ئەوەيش ئەم خەسڵەتانە بخەمە ڕوو، تا ساتی چاپبوونی ئەم پەڕتووکە، دەتوانم بڵێم کە:
١) یەکەمین جارە بە زمانی شیعری، باس لە بەستەڵەکی باشوور/ ئانتارکتیکا دەکرێت و ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵای لەباره‌وه‌ بەرهەم دێت؛ پێشتر لە زمانە جیاوازەکاندا، شیعری کورت و پەخشان و ڕۆمان نووسراون، بەڵام ڕاستەوخۆ پەڕتووکێکی شیعری لەسەر بەستەڵەکی باشوور بە شێوەی ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا نەهاتووه‌تە بەرهەم؛
٢) بۆ یەکەمین جارە فەرهەنگۆک بە شیعر بچنرێتەوە، واتە دیسانەوە خۆی بخاتەوە ناو ژانرەکە و هەروشەیەکی فەرهەنگۆکەکە بە کورتیلەشیعرێک لەگەڵ وشەی دواتردا بە شیعر خۆی ببەستێتەوە. (فەرهەنگۆک و ژانی وشەکان،) تێيدا هەروشەیەکی کورتیلەشیعرێكم لێ بەرهەم هێناوەتەوە و لەگەڵ وشەی دوای خۆيدا هاوئاوا‌زم کردووه‌. هەروشەیەک کورتەشیعرێکی سەربەخۆیە و لەگەڵ ئەوەيشدا لە سەرەتای وشەوە تا کۆتایيی وشە پێکەوە گرێ دراون و هه‌روه‌ها بە ناوەرۆک و بابەتی ژانری ڕۆمانەشیعريشه‌وه‌ گرێ دراون. لەگەڵ ئەوەيشدا، دەرگایەکی کراوەم بۆ خوێنەر بە جێ هێشتووە کە چۆن بیر لە وشەکانی تری ناو فەرهەنگۆکەکە بکاتەوە، بۆ ئەوەی شیعری لێ بەرهەم بهێنێت؛
3) بۆ یەکەمین جارە، ژانری ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا دێتە بەرهەم.
ئەم خەسڵەتانە بە ئەزموونی خۆم و کارکردنم لەنێو شیعردا بۆم دەرکەوتوون، كه‌ ئايا (ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا) چۆن بەرهەم دێت؟ پاشان ئاگاداربوون له‌ خەسڵەتەکانی دەقی واڵا و ڕۆمانەشیعر و چۆنيه‌تيى تێکترنجاندنيان، لێرەدا دەخەمە ڕوو:
یەکەم: ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا، لەسەر هونەری ڕۆمانەشیعر کار دەکات، لەسەر یەک بابەتی گشتگر دەڕوات و پەلوپۆ بۆ کۆمەڵێک بابەتی تر كه‌ خزمەت بە هه‌مان بابەت ده‌كه‌ن، دەهاوێژێت، لێره‌يشه‌وه‌ دەقی واڵا کە هەر لە ڕۆمانەشیعرەکەدا لە دایک بووە، خۆيی تێ دەخزێنێت؛
دووەم: کاتێک ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا، دێتە بەرهەم کە ڕۆمانەشیعرەکە خۆی لە شوێنێکدا ژانری تری لێوە بزێت و خۆی بەرهەم بهێنێتەوە و بچێتەوە ناو هەمان شوێن؛
سێیەم: لە ڕۆمانەشیعردا، بابەت، زمان، هونەری گێڕانەوە و ژانرەکەی دیارە و ناتوانین بە دراما یان قەسیدە/ چامە یان چامەی درێژ بڵێین ڕۆمانەشیعر و بە دەقی واڵايش بڵێین ڕۆمانەشیعر. لەبەر ئەوە، هەموو دەقێکی واڵا خەسڵەتێکی ڕۆمانەشیعری تێدایە، بەڵام ناتوانێت خۆی بە ڕۆمانەشیعر تەواو بکات، چۆن پڕ بابەت و پڕ جۆری ڕەگەزەکانی شیعرە. لەگەڵ ئەوەيشدا، ڕۆمانەشیعر خەسڵەتەکانی دەقی واڵای تێدا نییە، ئەگەر لەسەر بنەماکانی دەقی واڵا بڕوات، لە ڕۆمانەشیعر دەکەوێت. بە کورتی، ڕۆمانەشیعر و دەقی واڵا، لە داڕشتن و گێڕانەوە و فرەڕەگەزی و هاوئاوەزیدا تایبەتمەنديی خۆیانيان هەیە؛
چوارەم: لە ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵادا، هەم خەسڵەتی (بابەت، شوێن، ڕووداو، کات، کەسایەتی و هونەری چینین و گێڕانەوە) و تایبەتمەندییەکانی ڕۆمانەشیعر لە خۆ دەگرێت و هەم پەلوپۆيش بۆ دەقی واڵا کە ڕەگەز و ژانری تری تێ ده‌ترنجێنرێت، دەهاوێژێت. ئەمیش لە خۆیەوە ده‌زێت و ده‌چێتەوە ناو خۆی. لەبەر ئەوە: گەلۆ، حەیران، شیعر، چیرۆکەشیعر، کورتیلەشیعر، پەراوێزەشیعر، پەخشانەشیعری لە خۆدا کۆ کردووەتەوە، چونكه‌ ئەمانە هەریەکەیان زمانێکی تایبەت بە خۆيانيان هەیە و لەگەڵ ئەوەيشدا، زمانی ڕۆمانەشیعر و بابەت و گێڕانەوە و خەسڵەتەکانی ڕۆمانەشیعر زاڵە. هەم دەقی واڵای لێ دەزێت، هەم لە خۆیدا بەرهەمی دەهێنێتەوە و دەیخاتەوە پاڵ خۆی؛
پێنجەم: لە ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵادا، جگە لە ناونیشانی گشتی، چەند ناونیشانێکیش لەناو دەقەکەدا هەیە. بەوەيشدا دەزانین کە ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا لە چ ڕووبەرێکدا دەمێنێتەوە. له‌مه‌وه‌ دەڵێین سەرتاپای ناونیشانەکانی ناو دەقەکە لەسەر ئەو کێڵگەیە دەوەستنه‌وه‌ کە ڕۆمانەشیعرەکە خۆيی لەسەر بونیاد ناوە. بۆ نموونە: (زەریا و بەستەڵەکی باشوور، بە تامی شیعر) ئەو ڕووبەرەی بۆی دیاری کراوە، لەو چوارچێوەيه‌دا ناونیشانەکانیش لە خۆیدا کۆ دەکاتەوە کە لە ڕۆمانەکە دانەبڕێت، بەڵام ڕەگەز و ژانری گۆڕانی بەسەردا دێت. لەپڕ زمانی ڕۆمانەشیعر دەبێتە زمانی حەیران یان پەخشان یان چیرۆکەشیعر یان لە وشەیەکدا، پەراوێزێک لە دایک دەبێت و بە شیعر بۆی تێ هەڵدەچێتەوە؛
شەشەم: لە ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵادا، یاسایەک پەیڕەو دەکات، ئەویش ئەوەیە کە ئەگەر ڕەگەزەکانی دەقی واڵا: (حەیران، شانۆ، گفتوگۆ، پەخشان، پەخشانەشیعر، چیرۆکەشیعر، پەراوێزەشیعر، بیرەوەری و گوتە)شی تێ بترنجێت، دواجار ڕووبەرەکەی خۆی دەپارێزێت کە: (بابەت، شوێن، ڕووداو، کات، کەسایەتی و هونەری چنین و گێڕانەوە) لە خۆيی دوور نەخاتەوە.
لێرەدا ئەم خاڵانە بە کورتی بەرباس دران، کە دەتوانین له‌ شوێنى تردا زیاتر لەسەريان بوەستین. ئەوەی بۆ خوێنەر گرنگە بيزانێت، ئه‌وه‌يه‌ كه‌ کاژفڕێدان لە هونەری شیعر و ژانردا، ژانێکی تری ناو ژانرەکەیە و ئەوەی زۆریش گرنگە، دواجار پەروەردەکردنی ئەو ژانرەیە لە لایەن نووسەر خۆيه‌وه‌ تا سەر دەخرێت و خۆی دەسەپێنێت.

پێشەوا کاکەیی
تشرینی یەکەمی ٢٠٢١
قەڵادزێ
• لە کتێبی (زەریا و بەستەڵەکی باشوور، بە تامی شیعر)ەوە

Correction

ناکرێ سەرۆکی حکومەتبیت و زانیاریت کەمبێت یان زانیاریت هەبێت و بەهەڵە بۆ خەڵکی بگوازیتەوە.

مەسرور بارزانی لە دەرکەوتنێکی لەسەر خۆپیشاندانی فێرخوازانی زانکۆو پەیمانگاکان ئەڵێ،،، (لەهیچ شوێنێکی ئەم دنیایا نیە کە خوێندن بەخۆڕایبێت و فێرخواز دەرماڵە وەربگرێت)!

بەندە لەسەر وڵاتی سوید ئەدوێم کە زانیارییەکەی سەرۆکی حکومەت هەڵەیە وە ئومێدەکەم خەڵکانیتر لەسەر ئەو وڵاتانەی لێی نیشتەجێن وزانیاریان هەیە زانیاری ڕاست و دروست بنوسن ئیتر ئەگەر پاڵپشتی ڕژد لەسەر کردنەوەی قسەکانی مەسرور بارزانی بێت یان پێچەوانەکەیبێت.

لەسوید خوێند لە زانکۆکان بەخۆڕاییە وە هەر فێرخوازێک مانگانە بڕی ٣٣٦٠ کرۆنی سویدی وەک هاوکاری وەرەگرێ، ئەم بڕە پارەیە بەشی مانگێک ئەکات ئەگەر فێرخواز لە شارەکەی خۆی بێت و لەگەڵ دایک و باوک یان هەر شوێنێکیترا بژی و کرێی خانوو نەیات.
خۆ ئەگەر فێرخواز لە شارێکی دوورتر لە شارەکەی خۆی بخوێنيت ئەوا بۆ ئەوەش چارەسەری بەردەست هەیە و فێرخواز ئەتوانێ مانگانە بڕێک پارە لەپاڵ هاوکارییەکەیا قەرزبکات کە ڕێژەی “فائدة” سودی سەر قەرزەکە هێندە کەمە بەراورد بە قەرزکردنی کەسێکی ئاسای لەبانکەکان کە وایکردووە بەشێک لە فێرخوازان ئەو قەرزە وەرگرن و کۆیبکەنەوە و کاتێک خوێندن تەواوئەکەن ڕاستەوخۆ بەو بڕە پارەیە پرۆژەیەک دەستپێبکەن.
تێبینی: ئەو بڕە پارەیەی کە بە قەرز وەرئەگیرێ سود “فائدة”ی ناچێتە سەر تا کاتی تەواوکردنی خوێندن.

سەرۆکی حکومەت ئەڵێ هیچ حکومەتێک لە دنیایا هاوکاری یان دەرماڵە بە فێرخواز نایات بەڵکو ئەوە بانکەکانن کە ئەو کارەئەکەن و وەک قەرزێک پێیان ئەیەن.
لەمەشیانا مەسرور بارزانی زانیاریەکانی نیمچە ڕاست بوون.
لە وڵاتی سوید حکومەت ڕاستەوخۆ هاوکاری و قەرز بە فێرخواز نایات بەڵام، فەرمانگەیەکی دامەزراندووە بەناوی CSN “سی ئێس ئێن” کەئەم فەرمانگەیە سەر بە دەوڵەتە و ڕاستەوخۆ لەژێر فەرمانی وەزارەتی خوێندی باڵا یان وەزارەتی پەروەردە و زانست”utbildningsdepart” کارەکانی جێبەجێئەکات، بەواتایەکیتر سەرچاوەی داهاتی ئەم فەرمانگە حکومییە هەر خودی دەوڵەت خۆیەتی وهیچ مەبەستێکی سود و قازانجی بۆ کۆمپانیا یان تاکە کەس تیانیە.

هەر بۆ زانیاری سەرۆکی حکومەت لەسەردەمی ڕژێمی بەعثی فاشی و دیکتاتۆرە خوێن خۆرەکەیا دەرماڵە بۆ فێرخواز هەبوو کەچی گەل لێی ناڕازی بوو و هەمیشە ئەمات ووت بڕوخێ بڕوخێ، چونکە ڕاستە ئەو لایەنی کەمی ژیانی دابین کردبوو وە مووچە لەکاتی خۆیا وەرەگیرا بەڵام فاشی ڕەفتار و دژە ئازادی بوو، مەخابن ئەم حکومەتە خۆماڵییە نە لایەنی کەمی ژیانی بۆ خەڵکەکە بۆ دابین ئەکرێ نە ئازادیش فەراهم ئەکا ئیتر چۆن خەڵکەکە ناڕەزای دەرنەبڕێ.

ئەبێ مەسرور بارزانی ئەوەشی بووتایە لە زۆربەی وڵاتانی دنیایا دوای تەواکردنی خوێندن ڕاستەوخۆ چەندین هەلی کار بەردەستە و فێرخواز بەدڵخوازی خۆی لەو بوارەیا کارەکات کە دڵگیری خۆیەتی جا کەرتی تایبەتی بوێت یان گشتی، نەک دوای شانزە ساڵ خوێندن نەک هەر هەلی کار نیە بەڵکو ئەگەر هەشبێت هاوتای ئەوە نیە کە فێرخواز پسپۆڕی تیا بەدەستهێناوە.

ئەبوو ئەوەشی بۆ ئامادەبووان ڕوونبکردایەتەوە کە چۆن ئیدریسی کوڕی نێچێر بارزانی بەبێ بوونی دەرماڵە سەرکەوتوو بووە ببێ بەخاونی گەورەترین زانکۆی کوردستان و سەرچاوەی ئەو بزنسەی بۆ ئامادەبووان ئاشکراکردایە کە ئیدریس و ئارین بارزانی کردووە بە مۆڵتی ملیاردێر لەسەرەتاکانی بەهاری ژیانیانا!

ڕاستی بابەتەکە بڵاوکرایەوە کە ئەوە فێرخوازان نەبوون ئاڵای کوردستانیان خستۆتە ژێرپێ کەچی لەگەڵ ئەوەشا مەسرور بارزانی سەرلەنوێ باسی ئەوکارەی کردوو و ووتی ئەبێ ئەو خەڵکە سزابیرێن، بەڵام ئەوەی سەیر بوو بە ووشەیەکیش باسی ئەوەی نەکرد کە خولوسی ئاکار وەزیری بەرگری تورکیا بە ڕوونی بە ئاشکرا ڕووی کردە کۆی ئەندام پەرلەمانی وڵاتەکەی و ووتی نە لە تورکیا کوردستان هەیە نە لە دەرەوە”.
ئەو دەستەواژەیەی خلوسی ئاکار بەکاریهێنا بەواتای سڕینەوە و نەبینینی زیاتر لە ٥٠ ملیۆن مرۆڤی کورد، ئێ کاتێک گەلێکی ٥٠ ملیۆنی ڕووبەڕووی سڕینەوەو سوکایەتی ئەبێت و ئەبینێ دەسەڵاتدار و بەناو حکومەتەکەی کوردستان هیچ وەڵامێکی نابێت و لە ترسی پاراستنی شوێن پێی خۆیان و لەدەستنەدانی پارەی دزراوی میلەت کە بەشێکی زۆری لە بانکەکانی تورکیایا هەڵگیراوە ئیتر بڕاوی بە هیچ شتێک نامێنێ، ئێ کە کوردستان نەبوو ئاڵاش نابێ.
کاتێک خاک نەبێ، مرۆڤی کورد بوونی نەبێ و شوێنێک نەبێ بەناوی کوردستانەوە ئیتر ئاڵا چۆن ئەبێ؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە کە ئەبێ دەسەڵاتدارانی هەرێم بوێرانە وەڵامی بەنەوە پێش ئەوەی باس لە پیرۆزی ئاڵا بکەن.

جێگای نیگەرانیە کە دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان ناتوانن دەماڵەی فێرخوازان ئامادەبکەن کەچی مووچەیەکی زۆر بۆ بەشێک لە کوردانی تاراوگە بڕاوەتەوە کە زۆربەی ئەو خەڵکە یان خۆیان خاوەن کارن یان مووچەی بێکاری لە وڵاتی خانەخوێ وەرەگرن، کە ئەگەر تەنها مووچەی ئەو سوپا گەندەڵەی لە تاراوگەوە بەپارەی دزراوی میلەت ئەیانژێنن تا ڕووی ڕەشی دەسەڵات سپی بکەنەوە ببڕن، ئەوا نەک ئەتوانن دەرماڵەی فێرخوازانی پێدابین بکەن بەڵکو ئەتوانن زۆر شتی تریشی پێبکەن.
خەڵکێکی زۆر لە تاراوگەوە بوون بە بەرگریکاری دەسەڵات و هێرش ئەکەنە سەر هەرکەسێک کە تەنانەت بیەوێت ئەو ناڕاستیەکانی دەسەڵاتداران ئاشکرا بکات کە لەسەر وڵاتانی ڕۆژئاوا بەناڕاست بۆ خەڵکی ئەگوازنەوە، ئەو سوپا ڕەشەی هاندەران کە مانگانە مووچەی بندیوار وەرەگرن خۆیان وەڵامی هەموو کۆمێنت و نوسراوێک ئەیەنەوە کەچی نایانەوێ لە گوڵ کاڵتر بە دەسەڵات بوترێت.

بەداخەوە،کورد ستراتیژی نیشتمانی نیە بەڵکو لەبری ئەوە ستراتیژی گەورەکردن و باڵادەستکردنی حیزب بوونی ھەیە جا بەھەر نرخێکیشبێ.

تیۆری حیزبایەتی کوردی لە سەد ساڵی ڕابردووا ئەوەمان لا ڕژدو بێگومان ئەکاتەوە کە ئەو تیۆریەی حیزبی کوردی لەسەر دامەزراوە لەمەودای دوورو نزیکا نیشتمانی نەبووە، لە ستراتیژی ھیچ یەکێ لەحیزبە کوردییەکانی کوردستانی گەورەیا بەکردار کار بۆ تیۆرییە نەتەوەی ونیشتمانییەکان نەکراوە، جا ئەگەر ئەوە لە کۆنگرە باسی لێوەبکرێ یان لە پەیڕەوی نوسراوی هەندێ حیزبیش بوونی ھەبێ.

ئامانجی دروست بوونی حیزب خۆشبەختی گەلە، نەک داتەپانی ژێرخانی وڵات بۆ گەورەکردنی حیزب و دروستکردنی بەرپرسی مۆڵتیملیاردێر.

سامانی وەستا بەکر
٢٧-١١-٢٠٢١
سوید-ستۆکهۆڵم

زەنگی کڵێسا و کاتدرائییەکان، بەبۆنەی ئاهەنگی جەژنی لەدایکبوونی مەسیحەوە لێدەدران و زرنگەیان بە جەستەی ڕۆمادا گوزەری دەکرد، هەروەکچۆن ڕۆحی باڵا بە جەستەی ڕەهبانەکاندا گوزەردەکات… لەوساتەدا، ڕێبوارێکی نامۆ بەرەو فاتیکان هەنگاوی دەنا.. گوێی بۆ وێردی ئینجیلەکان شل کردبوو، کە لە هەموو لاوە بەرزدەبوونەوە:” پاکیزەکە سکی پڕدەبێت و منداڵێکی دەبێت… ناوی دەنێت عیسا، چونکە میلەتەکەی لە گوناهەکانیان پاکدەکاتەوە..” .. دەنگی ئۆرگۆنەکان ئاوازە دڵگیرەکانی (عیسای پیرۆز)ی هاندڵ و (پیرۆزبێت لەدایکبوونت)ی یۆهان سبستیان/ی دەخزاندە گوێچکەیەوە… شازی مۆسیقای ئاینی بە عیسادا هەڵدەڵێن، چونکە یاسای خۆشەویستی هێناوە بۆ ئەو مرۆڤایەتییەی خۆپەرستی بە ناخیدا ڕۆچووە، ئەو ئاڵای خۆشەویستییە و لە گوناهەکانیان پاکیان دەکاتەوە…
وێرد و سروودەکان گەیشتنە ئەم بڕگەیەی ئینجیل:” ئیبلیس پێیووت: ئەگەر تۆ کوڕی خوایت، دەسا بەم بەردە بڵێ تا ببێت بە نان.. عیسا وەڵامیدایەوە: مرۆڤ تەنیا بە نان ناژی، بەڵکو بە هەر وشەیەک لەدەمی خواوە دەربچێت… ئیبلیس عیسای بردە سەر چیایەکی بەرز و هەموو ناوچەکان و سامان و شکۆدارییەکانی جیهانی پیشان دا و پێیووت: ئەگەر ملم بۆ شۆڕبکەیت و کڕنووشم بۆ ببەیت، هەموو ئەوانەت پێدەبەخشم… عیسا پێیووت: ئیبلیس ملت بشکێنە… نووسراوە: تەنیا بۆ خوای سەروەرت کڕنووش ببە و تەنیا هەر ئەو بپەرستە!..”
لەوێدا ڕێبوارە نامۆکە ئاهێکی هەڵکێشا و لە ناخی خۆیدا قیژاندی: (خۆزگە هەر ئەوکاتە گوێڕایەڵیم دەکرد!!….)
ڕێبوارەکە گەیشتە کۆشکی (پاپا) و داوایکرد دەمودەست بیبەنە دیداری پاپا.. شتێکی ئاسان نەبوو ڕێگری لێ بکرێت.. لە چاوەکانیدا هێزێک هەبوو بەرپەرچدانەوەی نەبوو، فرمانێکیان تێدابوو، ڕەتکردنەوەی نەبوو.. هیچ کەسێک نەیتوانی ڕێی لێبگرێت، نە قەشە و نە کاردیناڵەکانیش.. گشت دەروازەکان لەبەردەمیدا کرانەوە، ئیدی بەسەرشۆڕی و ترسەوە چووە ژووری پاپای سەرۆکی کڵێسا.. پاپا چاوی تێبڕی و لە سەروسیمای پیاوێکدا ئەوی بینی.. بە دەنگێکی لەرزۆکەوە پێیووت:
ــ ئەمە تۆی..؟؟!!
ـ بەڵێ منم…
ـ ئەی چیت لێم دەوێت؟
ـ چوونەناو ڕەوتی ئیمان..
ـ هەی نەفرەتلێدراو ئەوە چی دەڵێیت..؟!
پاپا کە نوقمی سەرسوڕمان ببوو، ئەوەی بە چرپە وت…. بەڵام میوانە نامۆکە بە دەنگێکی لێواولێوی ڕاستگۆیی و تاسەی دڵسۆزییەوە وتی:
ـ چیدی شایستەی ئەو وەسفە نیم.. من هاتووم بۆ لای تۆ تا تۆبە بکەم.. وەی بە حاڵت ئەگەر گاڵتەم پێبکەیت یان گومان لە قسەکانم بکەیت.. هەموو شتێک کۆتایی هەیە و دەبووایە منیش ڕۆژێک لە ڕۆژان هەقیقەت ببینم و بێمەوە سەر ڕێی ڕاست.. شتێکی حەتمی بوو ڕۆژێک لە ڕۆژان تاسەی باوەشی خوا بکەم و واز لەو جەنگە دوورودرێژە بێکەڵکە بهێنم و لە کەللەڕەقی و قیرسیچمەیی دووربکەومەوە، پەرێز لە مێز و خوانی خراپە بگرم و تاسەی چێژی چاکە بکەم.. بەڵێ.. چیتان لێم دەوێت، بیبەن.. خراپترین ئەشکەنجەم بدەن.. گەورەترین سزام بەسەردا بسەپێنن، بەڵام بۆ خاتری خوای ئاسمانەکان گەر بۆ ساتێکیش بێت لە چێژی چاکە بێبەشم مەکەن.. ئەرێ تامی ئەو شتەی ئێوە ناوی دەنێن (خێروچاکە) چۆنە، کە ئێوە هەتانە و لە منی دەشارنەوە؟ من هەر لە ئەزەلەوە ژیاوم.. ئای چەندە ڕەنجم کێشا و چەندە لووتبەرزیم نواند.. چەندە خۆڕاگر بووم و چەند ئارامم گرت.. چەندم وت ئەوەی لە دەستی من دێت ئەوە هەموو شتێکە وخۆم خۆم تێردەکەم، تەنیا پێویستیم بەوەیە خۆم خاوەنی خۆم و ئەوانەش بم کە لە مەملەکەتەمدا دوام دەکەون .. هیچ کەسێک نییە ساتێک دوام نەکەوتبێت.. ڕەعیەتەکەم لە هەموو شوێنێک هەن، تەنانەت لە نێوان ئەم دیوارانەشدا هەن، سەرباری سواغدان و شیشبەندیشیان.. بەڵام بەهای ئەو سامانە گەورەیە چییە مادام هەست بە بێبەشی دەکەم.. توو خوای خۆتان ڕزگارم بکەن.. تەنیا جارێک تامی خێروچاکەم پێببەخشن، ئەوسا فڕێم بدەنە دۆزەخەوە.. چەکم فڕێداوە و وازم لە تێکۆشان هێناوە.. ئێستا من لە ئیماندارێک زیاتر هیچی تر نیم.. هەموو ئاواتی من ئەوەیە ببمە یەکێک لەو ئیماندارە خێرخوازانە، ئەوانەی هەر ئێستا لە کڵێسا و پەرستگاکاندا جمەیان دێت، کڕنووش بۆ خوا دەبەن و ئینجیل دەخوێننەوە.. شادمانن بە لەدایکبوونی عیسای مەسیح و وتەکانی دەڵێنەوە و باسی کار و ڕەوتارەکانی دەکەن .. .. هۆ پاپا، ئەی وەکیلی عیسای مەسیح.. هاتووم و لەبەر پێتدا کڕنووش دەبەم تاوەکو بەدەستەکانت بمشۆیت و بمبەیتە ناو ئاینەکەوە، خۆیشت دەبینیت، دەبمە یەکێک لە باشترین ڕۆڵە مەردە دڵسۆزەکانی کڵێسا..
پاپا لەتاو ئەم دەنگە گەرمە ڕاستگۆیە، لە عەرشی خۆیدا لەرزی لێهات… بەڵام هەر ورتەورتی دەهات و حەپەسابوو…
ـ تۆ..؟؟ ئیبلیس تۆ .. ئا ئێستا دەچیتە ناو ڕیزی ئاینەوە؟
ـ ئەی بۆ نا..؟ ئەی مەسیح ناڵێت: (پێتان دەڵێم، لە ئاسماندا شادمانی ئاوایە، کاتێک گوناهکارێک تۆبەدەکات، ئیدی نەوەد و نۆ پیاوچاک پێویستیان بە تۆبەکردن نامێنێت).. ئاخۆ مەسیح جیاوازی لەنێوان کەسێک و کەسێکی تردا کردووە.. ئەی هەمووان لەبەردەمی لێبوردندا وەک یەک نین؟.. بۆ دەروازەی تۆبەکردن لەڕوومدا دادەخەن..؟ من تۆبەدەکەم.. .. بمبەنە ناو ڕیزی ئاینەوە .. گوێ لەو ئیمانە بگرن کە لە کانگای دڵمەوە هەڵقوڵاوە..!!
پاپا، دۆشداماو .. سەر لێشێواو .. لەبەرانبەر ئەو بیرۆکەیەدا دەلەرزی و هەروەک ئەوەی لەگەڵ خۆیدا قسەبکات قیژاندی … ((نا،،، نا،،، ناتوانم شتی ئاوها بکەم..))
ئۆرگۆنەکە ئاوازی سروودەکەی (ئەلمیس)ی پاپا مارسیلیۆسی دەژەنی، کە لە داڕشتنی موزیکژەنی کۆن (بالسترینا) بوو.. خەیاڵی پاپا فڕیبووە سەر ئاسۆی بیرکردنەوەی: ئەگەر ئیبلیس باوەڕی هێنا، کەواتە ئیتر کڵێسا شکۆی بۆ چییە؟ ئەی چارەنووسی فاتیکان و مۆزەخانە و ئەنتیکە و پاشماوە ئاینییە مەزنەکانی چییە؟ هەموو شتێک مانای خۆی لەدەستدەدات و کڵێسای (سکستین) کە تابلۆکانی میکایل ئەنگلۆ دەربارەی: فریودانی حەوا، پەیامبەران، تۆفان، ڕۆژی قیامەت و تابلۆکانی تری هۆڵ و کۆشکەکان، کە بە پەڕەموچەکەی ڕۆفایل دەربارەی: خولقاندنی ڕوناکی لەلایەن خواوە، دەرچوون لە بەهەشت و تەعمیدکردنی عیسای مەسیح کێشراون، قەشەنگییەکەیان لەکیسدەچێت و مەبەستەکانیان وندەبێت،..
ئیبلیس بریتییە لە تەوەری هەردوو بەشەکەی کتێبی پیرۆز (تەورات و ئینجیل)، چۆن ئیبلیس لە وجوددا دەسڕێتەوە بێئەوەی ئەو هەموو وێنە و ئەفسانە و مانا و نهێنییانەی دڵی ئیمانداریان پڕکردووە و خەیاڵیان ئاوەڵادەکەن، نەسڕرێتەوە؟.. ئەگەر خراپە لەسەر ڕووی زەوی سڕایەوە، ئیدی (ڕۆژی حساب) چ مانایەکی هەیە؟.. ئایا لێپرسینەوە لەگەڵ ئەوانەدا دەکرێت، کە پێش باوەڕهێنانی شەیتان، دوای کەوتبوون، ئایا خراپەکانیان دەسڕرێتەوە لەبەرئەوەی تۆبەکەی ئیبلیس قبوڵکراوە؟.. باشە ئەی چارەنووسی ئەو جیهانە چی بەسەردێت، کە چیدی خراپەی تێدا نەماوە؟.. ئەی ئەوجەنگانەی ئەوروپای مەسیحیەتی کرد بە شاهەنشای مرۆڤایەتی؟ ئەی ئەو ململانێ ڕۆحانی و کێشمەکێشە هزری و ماتڕیالییانەی بەریەککەوتنیان بووە مایەی ئەوەی پزیسکی هزر و ڕۆشنایی زانستەکانی دابگیرسێنێت؟… نا… مەسەلەکە زۆر ترسناکە و… پاپا مافی ئەوەی نییە بڕیاری تێدا بدات.. تێکشکاندنی خراپە و دەرکردنی لە دونیا، تەقینەوەیەک دروستدەکات، زەین پەی بە پانتاییەکەی نابات….
پاپا سەری بەرزکردەوە و بە شەرم و تەنگەتاوییەوە ئاوڕی لە ئیبلیس دایەوە:
ـ باشە بۆ هاتی بۆ لای من و نەچووی بۆ لای یەکێکی تر؟ بۆچی لەناو ئاینەکاندا مەسیحیەتت هەڵبژارد؟
ـ ئەم ئاهەنگانەی لەدایکبوونی عیسای مەسیح ئەوەی بەیادهێنامەوە و ئیلهامی پێبەخشیم.
ـ گوێم لێبگرە.. هۆ.. تەنانەت نازانم چۆن بانگت بکەم؟.. بینیت؟.. تەنانەت پاش تۆبەکردنیشت ناوەکەت گرفتاری دروستدەکات!.. نەخێر!.. کڵێسا داواکەت ڕەتدەکاتەوە.. ئەگەر هەر دەتەوێت، ئەوا بچۆ ناو ئاینێکی تر.. .. ئیدی پاپا پشتی تێکرد…..
** *** **
شەیتان بەداماوی و دڵشکاوی لە فاتیکان چووەدەرەوە… بەڵام هێشتا بێئومێد نەبووبوو.. دەروازەکانی خوا زۆرن و هانا بۆ دەروازەیەکی تر دەبات.. بۆیە ڕوویکردە حاخامی جوولەکە.. سەرۆکی جوولەکەکان هەروەک سەرۆکە مەسیحییەکە پێشوازیکرد و بەدوورودرێژی گوێی بۆ ئاواتەکەی ڕاگرت.. ئینجا ڕووی تێکرد و پێیووت:
ـ دەتەوێت ببیت بە جوولەکە؟..
ـ من دەمەوێت بە خوا بگەم…
حاخامەکە بەوردی بیری لە قسەکانی کردەوە… ئەگەر خوا لە ئیبلیس خۆش ببێت و خراپە لەسەر زەوی سڕرایەوە، ئەی کەواتە جیاوازیکردنی نێوان گەلێک و گەلێکی تر بۆ چییە؟… نەوەکانی بەنی ئیسرائیل، گەلی هەڵبژاردەی خوان، لەمڕۆ بەدواوە هیچ پاساوێک بۆ هەڵبژاردنیان لەنێوان گەلاندا و سەرپشکبوونیان بەسەر ڕەگەزەکانی تردا نامێنێتەوە.. تەنانەت ئەو دەسەڵاتە داراییەی چەندەها نەوەیە بووە بەموڵکیان، لەدەستیان دەردەچێت ئەگەر خراپە لە دەروونی خەڵک دووربخرێتەوە و چاوبرسێتی و تەماحکاری نەمێنێت و دەوڵەمەندی و لێزانی و خۆپەرستی لەناوبچێت… باوەڕهێنانی ئیبلیس کۆشک و تەلاری سەرکەوتوویی جوولەکە هەڵدەتەکێنێت و …شکۆداری نەوەکانی ئیسرائیل دادەڕمێنێت…
حاخامەکە سەری بەرزکردەوە و بەڕابواردنەوە وتی:
ـ ئێمە نەریتی تەبشیر و ئاین بڵاوکردنەوەمان نییە و بایەخ نادەین بەوەی کەسانی تر بێنە ناو ئاینەکەمانەوە… تەنانەت ئەگەر ئیبلیسیش بێت… لەکۆڵمان بەرەوە و بچۆ ناو ئاینێکی تر.
*** **** ***
ئیبلیس بە قوڕگگیراوی و تڕۆکراوی چووەدەرەوە… بەڵام بێهیوا نەبوو، هێشتا دەروازەیەک لە بەردەمیدا ماوە، ئەویش ئاینی ئیسلامە…
یەکسەر چوو بۆلای شێخی ئەزهەر…
شێخی ئەزهەر پێشوازیلێکرد و گوێی شلکرد بۆ قسەکانی و ئەوەی هەوڵی بۆ دەدات، ئینجا ڕووی تێکرد و پێیووت:
ـ باوەڕهێنانی شەیتان شتێکی باشە!.. بەڵام …

• بەڵامی چی؟ ئەی خەڵک مافیان نییە فەوج فەوج بچنە ناو ئاینی خواوە؟.. ئەی ئەوە ئایەتی خوا نییە لە کتێبە پیرۆزەکەیدا دەڵێت: (فسبح بحمد ربک وأستغفرە إنە کان توابا)… ئەوەتا منیش ستایشی بەخشندەییەکەی دەکەم و داوای لێبووردنی لێدەکەم و دەمەوێت بە پوختی و دڵسۆزییەوە بێمە ناو ئاینەکەیەوە و موسڵمان ببم و موسڵمانییەکەشم باش بێت و ببمە باشترین مەشخەڵ و پێشڕەو بۆ باوەڕداران!!…
  شێخی ئەزهەر بیری لە ئەنجامەکان کردەوە، ئەگەر شەیتان موسڵمان ببێت، چۆن چۆنی قورئان بخوێنرێت؟.. ئایا خەڵک بەردەوام دەبن لە وتنی (أعوذ باللە من الشیطان الرجیم)؟ .. ئەگەر بڕیاریش بدرێت ئەو بڕگەیە هەڵبوەشێنرێتەوە، ئەوا مەسەلەکە هەڵوەشاندنەوەی زۆربەی ئایەتەکانی قورئان بەدوای خۆیدا دەهێنێت، چونکە نەفرەتکردنی شەیتان و وریاکردنەوە لە کار و گڵاوی و وەسوەسەکانی، بەشێکی گەورەی کتێبەکەی خوا پێکدەهێنێت… شێخی ئەزهەر چۆن دەتوانێت موسڵمانبوونی شەیتان قبوڵبکات بێئەوەی خۆی لە قەرەی سەرجەمی پێکهاتەی ئیسلام نەدات؟!…
  شێخی ئەزهەر سەری بەرزکردەوە و تەماشای ئیبلیسی کرد و وتی:
  ـ تۆ لە مەسەلەیەکدا هاتوویت بۆ لای من، هێشتا شتی وەهام نەدیوە.. ئەوە شتێکە لەسەروو دەسەڵاتی منەوەیە و لە توانای من بڵندترە.. ئەوەی تۆ داوای دەکەیت، لەدەستی مندا نییە و … منیش ئەو لایەنە نیم لەم مەسەلەیەدا ڕووی تێبکەیت…
• ئەی کەواتە ڕوو لە کێ بکەم؟.. ئەی ئێوە سەرۆکەکانی ئاین نین؟.. ئەی کەواتە چۆن بگەم بە خوا؟.. ئەی هەر کەسێک بیەوێت لە خوا نزیکببێتەوە، ئەمە ناکات؟!…
  ـ بەڵـــــێ… بەڵام تۆ وەکو کەسانی تر نیت…
  ـ بۆچـــی؟… من نەمویست خۆم لە کەسی تر جیابکەمەوە.. نەمویست ڕاستەوخۆ بەرەو ئاسمانەکانی سەرەوە بەرزببمەوە و قسە لەگەڵ فریشتەکاندا بکەم و پەیامبەرەکان ببینم.. من دەمتوانی ئەوە بکەم، بەڵام قایلنەبووم پشت بە توانای خۆم ببەستم و شانازی بە کەسایەتی خۆمەوە بکەم.. نەمویست وەک پادشا بە دارعەسایەک لە دەرگای ئاسمان بدەم، هەرچەندە پادشای شەڕ و خراپەش بێت.. نەمویست بە هاوار و ناڵەم ئاسمان بلەرزێنمەوە و ئەو بڵنداییە بە قیژەقیژم بلەرێنمەوە.. ئەوەتا من شمشێرەکەم دادەنێم و چەک تەسلیمدەکەم.. ملم کەچدەکەم، هەروەک چۆن تاجێک مل بۆ تاجێکی تر کەچدەکات.. من ویستم وەک داماوێک بە دەروازەی ئایندا بچمە ژوورەوە و .. لەسەر ئەژنۆ بخشێم و سەری شاهانەم لە قوڕی ڕیسوایی بگرم و لە پەرستگا و کڵێسا و مزگەوتەکاندا داوای هیدایەت و ڕێی ڕاست و لێبووردن بکەم، هەروەک ئەوەی تڕۆترین مەردوم و لاوازترین ئادەمیزاد داوای دەکات…
  شێخی ئەزهەر بۆ ساتێک خەیاڵ بردییەوە و ڕیشی خوراند، ئینجا وتی:
  ـ بێگومان نیازێکی چاکە!… بەڵام.. .. سەرباری ئەوەش بەڕاشکاوی پێتدەڵێم: پسپۆڕی من بریتییە لە بەرزڕاگرتنی وشەی ئیسلام و پاراستنی شکۆداری ئەزهەر… ئەوە پسپۆڕی من نییە دەستم بخەمە ناو دەستی تۆوە .. ..
• سوپــــــــــاس بۆ تۆ….. …
  *** **** ***
  ئیبلیس بەداماوی و دڵشکاوییەوە ئەوەی وت و… بەوپەڕی نائومێدییەوە چووەدەرەوە… بەبێئاگایی بە ڕێگاکاندا دەڕۆیشت.. سەیری بێوەیی منداڵانی دەکرد و دڵی لە تاسە و سۆزی هەموو شتێکی پاک و بێگەرد وبێوەیدا دەتوایەوە.. خێر و چاکەی لە کاری خەڵکی خێرخوازاندا دەبینی، بەوەش تاسەی هەموو شتێکی خێر و چاکەی دەکرد.. تەماشای بەروبوومی چاکی و خواپەرستی و باوەڕی دەکرد، کە لە دڵی ئیماندارانی ڕاستەقینەدا خراونەتەڕوو، هەروەک ئەوەی لە جامخانەی دوکانەکاندا بن.. دەستی بۆ درێژدەکردن، بەڵام دەستکورت و دەستەپاچە بوو، نیگای زامدار و پڕ تاسەی تێدەبڕین… بێبەشبوون لە خێر و چاکە: ئەمە ئەو نەفرەتە مەزنە بوو، کە بەسەر شەیتاندا هاتبوو!…
  ناڵەیەکی ئازاربەخشی لێهەستا… هەورەکانی ڕەواندەوە و چوو بە ناخی ئاسماندا… ئۆقرەی لێبڕابوو… شاڵاوێکی برد وەک شاڵاوی کەسێک کە خەریکە ڕۆحی دەربچێت… بوێری نیشاندا و سەرکەوت بۆ سەرەوە…
  لە دەروازەکانی ئاسمان و لەدەرگای کۆشکەکانی دەدا، ئاخر ئەقڵی لەسەردا نەمابوو، هەروەک ئەوەی سواڵکەرێکی بەڕۆژوو بێت و لەپێناو پاروویەکی بەربانگدا لە دەرگایەک بدات…
  جوبرەئیلی فریشتە هاتە دەرەوە:
  ـ ها چیت دەوێت؟
• تۆبەکردن…
  ـ ئێستا؟!
• درەنگ هاتووم؟؟؟
  ـ نا.. پێش کاتی خۆی هاتوویت… لەم کاتەدا بۆت نییە سیستەمی داڕێژراو بگۆڕیت و .. ڕەوشە جێگیرەکان لنگەوقوچ بکەیتەوە… لەکوێوە هاتوویت بگەڕێرەوە بۆ ئەوێ و لە زەویدا بژی هەروەک ئەوەی تائێستا تێیدا ژیاویت….
• تەنانەت تۆیش؟… ئـــــاهـ … چیدی بەرگە ناگرم… تامی خێر و چاکەم پێببەخشن!
  ـ خێر و چاکە بۆ تۆ قەدەغەیە، وریابە دەستی بۆ نەبەیت…!!
• درەختێکی حەرامکراوە..!!!
  ـ بۆ تۆ.. بەڵێ… هیچ شتێکیش نادۆزیتەوە بۆ یاخیبوون لەم مەسەلەیە کۆمەکت بکات.. هەروەک ئەوەی لەوەوپێش حەوا کۆمەکی کردیت… ئەو ڕۆژەی بەری درەختی خراپەی دەرخواردی ئادەم دا..!!
• ئەی هیچ بەزەیی و لێبوردنێک نییە..؟!
  ـ بەزەیی و لێبووردن بۆیان نییە پەنجە لە سیستەمی خەلیقەت بدەن…
• منیش هیچ نیم بێجگە لە ڕیسوایەکی ناو مەخلوقەکان…
  ـ بەڵــێ.. بەڵام نەمانت لەسەر زەوی، کۆڵەکەکان هەڵدەتەکێنێت و دیوارەکان دەلەرزێنێت.. ڕواڵەتەکان وندەکات، قیسمەتەکان تێکەڵدەکات و ڕەنگەکان دەسڕێتەوە… خەسڵەتەکان هەرەسدەهێنن، ئاخر نە چاکە بەبێ بوونی خراپە هیچ مانایەکی هەیە.. نە هەق بەبێ ناهەقی و.. نە پیرۆزی بەبێ گڵاوی.. نە سپی بەبێ ڕەش.. نە ڕۆشنایی بەبێ تاریکی.. بەڵکو بەبێ بوونی خراپە، چاکەیش هیچ مانایەکی نییە… تەنانەت لە میانەی تاریکاییەکەی تۆوە نەبێت، خەڵک ڕوناکیی خوا نابینن.. تاوەکو ئەوکاتەی زەوی وەک زایەنگای ئەو خەسڵەتە باڵایانە بمێننەوە، کە خوا بە نەوەکانی مرۆڤی بەخشیوون، بوونی تۆیش لە زەویدا پێویستە…!
• بوونی من بۆ بوونی خێروچاکە پێویستە؟!.. پێویستە دەروونی تاریکم ئاوها بمێنێتەوە بۆئەوەی ڕوناکی خوا نیشانبدات؟!.. ئەوا لەپێناوی مانەوەی خێر و .. لەپێناوی پاکژی خوادا بە چارەنووسە قێزەونەکەم قایلم… بەڵام… وێڕای ئەو نیازپاکی و ئەو ئامانجە ڕەسەنەی لە دڵمدایە، ئاخۆ هێشتا قێزەونی بە خۆمەوە و نەفرەت بە ناوەکەمەوە دەلکێن؟..
  ـ بەڵێ… پێویستە تاوەکو کۆتایی ڕۆژگار بە نەفرەتلێکراوی بمێنیتەوە… ئەگەر نەفرەت لەسەر تۆ نەمێنێت، هەموو شتێک لەناودەچێت…!
• خوایە گیان بمبوورە!!.. بۆچی من ئەم هەموو بارە گرانە هەڵبگرم؟!.. بۆچی ئەم قەدەرە ترسناکەم لەسەر نووسراوە؟.. بۆچی ئێستا نامکەیت بە فریشتەیەکی ساکار لە فریشتەکانت، ڕێی خۆشەویستی تۆ و خۆشەویستی ڕوناکییەکەتی پێببەخشرێت و لە پاداشتی ئەو خۆشەویستییەدا، سۆزی تۆ و ستایشی خەڵکی پێبدرێت؟.. ئەوەتا من بێوێنە و بێهاوتا تۆم خۆشدەوێت…. خۆشەویستییەک، کە ناچارم ئەم قوربانییەت بۆ بدەم، کە نەفریشتەکان پەی پێدەبەن و نە مرۆڤەکان تێیدەگەن… خۆشەویستییەک، ناچارم دەکات بە پۆشینی بەرگی سەرپێچیکردنت و بە دەرکەوتن لە بەرگی لەتۆ یاخیبوویەکدا قایل ببم.. خۆشەویستییەک ناچارم دەکات بەرگەی نەفرەتی تۆ و نەفرەتی خەڵکیش بگرم، ئەوە خۆشەویستییەکە، کە تۆ تەنانەت نە دەرفەتی شەرەفی باسکردنی و نە بواری دڵخۆشبوون بە هەبوونیم پێدەدەیت… خۆشەویستییەک ئەگەر لە دڵی سۆفییەکاندا بێت، سینەیان پڕدەکات لە نوور.. کەچی ئەوەتا لە دڵی مندایە، لێ نوورەکەی قایل نییە لە سینەشم نزیک ببێتەوە….
  ئیبلیس دەستیکرد بە گریان ….
  کاتێک فرمێسکەکانی وەرینە سەر زەوی، وەک دڵۆپە ئاوی بارانی هەورەکان نەبوون، بەڵکو پاچە نیازکی تاریک و ئەستێرەی کشاو بوون!!…
  جوبرەئیل بە نابەدڵی، کەوتە هێورکردنەوەی:
  ـ وریابە!!.. ئەو دڵۆپە فرمێسکانە بەسەر سەروگوێلاکی بەندەکاندا دەبارن!!..
  ئیدی دەمودەست ئیبلیس لە گریان کەوت و بە تاڵییەکی ئازاربەخشەوە، هەروەک ئەوەی لەگەڵ خۆیدا بدوێت، وتی:
• بەڵێ… تەنانەت فرمێسکەکانیشم کارەساتن !!..
  فرمێسکەکەنی سەر ڕوومەتی سڕی و … جوبرەئیلیش شێوازی قسەکردنەکەی نەرمکرد:
  ـ بەرگەی چارەنووسەکەت بگرە… فرمانەکانت جێبەجێ بکە، ئەرکی خۆت ڕاپەڕێنە، کەمتەرخەمی مەکە،،، ئاهوناڵەت نەیەت و شۆڕش هەڵمەگیرسێنە …!!
• شۆڕش هەڵنەگیرسێنم؟؟ … ئەگەر بەڕاستی بمویستایە شۆڕس هەڵگیرسێنم، ئەوا دەمکرد و یاخی دەبووم و لەسیستەم دەردەچووم و… بە بێدەنگبوونی تەنیا یەک چرکەم، بە وەستانی یەک کاتژمێر لە ڕاپەڕاندنی فرمانەکەم و … بە قایلنەبوونی یەک خولەکم لە بڵاوکردنەوەی خراپەدا، دارعەسای گوێڕایەڵیکردنم شەقدەکرد … ئەی جوبرەئیل، هەروەک خۆت وەسفت کرد، ئێستا زەوی: .. کۆڵەکەکەی ڕوخا بوو.. دیواری لەرزی بوو .. بەڵام من خۆشەویستی دەکەم، عاشقم و شۆڕش بەرپاناکەم … تەنیا خۆشەویستییەکەی منە بۆ خوا، کە بریتییە لە نهێنیی ئەم توندوتۆڵییەی بونیادی زەوییەکەی و … نهێنیی ئەم هاڕمۆنییەتەی ناو یاسا و ڕێساکانی !! ….
  ـ ئامۆژگارییەکەم بگرە گوێ و .. .. بگەڕێرەوە بۆ سەر کارەکەت !!
• دەگەڕێمەوە و خۆم بە عابای نەفرەتەکەم دادەپۆشم … بێئەوەی بزانم کەی دایدەکەنم؟ .. ئەکتەرەکانی سەر زەوی هەندێکجار بەرگی ڕۆڵی خیانەت و غەدر دەپۆشن و دەزانن داکەندنی ئەو بەرگە کاتێکی دیاریکراوی هەیە و پاش ئەوە دەبنەوە بە شەریفە خاوێنەکان و .. شانوشکۆی خۆیان بۆ دەگەڕێتەوە … … بەڵام من ؟! ..
  ـ دابەزە بۆ زەوی و دان بە خۆتدا بگرە … ئەوەی عاشقە با دان بەخۆیدا بگرێت !!
• من لە بەرگەگرتن زیاتریش دەکەم .. ئەوەی لە جەنگێکدا لەپێناوی خوادا بمرێت، لای خۆی لە ڕیزی شەهیدەکاندا تۆماری دەکات.. منیش لەپێناوی ئەودا بەرگەی زیاتر لە مردن دەگرم… خۆزگە جەنگ بووایە… خۆزگە مردن بووایە… خۆزگە یەکێک لە سەربازەکانی بوومایە.. .. پێویستە بژیم بۆئەوەی سەرپێچی ئەو کەسە بکەم کە خۆشمدەوێت! … من ڕقم لە خۆمە و هەرساتێک، چەندهاجار نەفرەتی دەکەم … من ناتوانم بمرم … تەنانەت ناتوانم بە خۆکوشتنیش بێت یان لەپێناوی خوادا بەرەو مردن پاڵی پێوەبنێم!! .. بەڵام چەشنە ڕق و جۆرو کینەیەکی بەسەردا دەهێنم لە کوشتن بێزراوترە، لەگەڵ ئەوەشدا بۆم نییە چاوەڕێی بەزەیی بم .. ناتوانم بەهیوای لێبووردن بم .. نەدەتوانم ئاواتی ئەوە بخوازم بەڕێی موجاهیدەکانیشدا گوزەربکەم …
  جوبرەئیل بینی دڵۆپە فرمێسکەکان لە چاوییەوە سەردەکەن … بەپەلە وتی:
  ـ مەگری .. مەگـــری!! بیرت نەچێت فرمێسکەکانت کارەساتن، پێکەنینت کارەساتە .. بەزەییت بە خەڵکدا بێتەوە و زۆر هەڵمەچۆ … بڕۆ .. ئارام بگرە و میانڕەوبە ..
  ئیبلیس بەوردی تێڕاما و زۆر بیری کردەوە … پاشان کەوتە جوڵە و بە نیمچە چپەوە وتی:
• ڕاستدەکەیت … !!
  بەملکەچی ئاسمانی بەجێهێشت … بەدەستەپاچەیی بەرەو زەوی دابەزی .. بەڵام کاتێک بە ئاسماندا تێپەڕدەبوو، ئاهێکی پەنگخواردوو لە سینەیەوە دەرپەڕی .. .. ئەستێرە و هەسارەکانیش زایەڵەکەیان دووبارەکردەوە… هەروەک ئەوەی بۆ ئەوە کۆبووبێتنەوە تاوەکو ئەو هاوارە خوێناوییەی لەگەڵدا بڵێنەوە :
  ــ من شەهیدم !! ….. من شـەهـــــــــــــــیدم !!!!!
  ….. ……… …..
  سەرچاوە:
  توفیق الحکیم: أرئی اللە.. قصص فلسفیة، دار مصر للطباعة، بدون تاریخ، ص ١٦ ـ ٣١.

بەرلەوەی
خونچەی تەماشام بژاکێت
و
هەڵوەرین لە مەوسمی چاوەڕوانیمدا
چرۆبکات

بەرلەوەی
قەڵەمی مەرگ یەخەی
دەفتەری تەمەنم
بگرێت
و
بارانی کوژانەوە
لەئاسمانی بەختم
دابکات

بەرلەوەی
تراویلکە
لەئەلبومی دابڕان
ئەرشیفکەم

بەرلەوەی
شکان لەسەر باڵی
بەڵێن هەڵکۆڵم
و
ئاوێنەی گەنجیم
هاڕەبکات

بەرلەوەی
دڵی پەنجەرەی ئومێدم
لەلێدان بکەوێت
و
سەراب ببێتە ناونیشانی
خۆزگەکانم

بەرلەوەی
هەوری هەرەس
لەسەر تڕۆپکی خەونەکانم بنیشێتەوە
و
شەمەندەفەری سەفەری عەدەم
ئیمزای گەشتی فەنابوونم بکات

بەرلەوەی
مۆرانەی عەبەس
لەجەستەی خولیاکانم
بدات
و
برین لەسەر جەستەی ڕێنووسی ڕستەکانم
بڕوێت

بەرلەوەی
ئیقاعی گریانم
مەحکوم بەخنکان بێ
و
وەرزی دروێنەی تەمەن دەستپێبکات

بەرلەوەی
سێپدەی خەندەکانم
پڕبێت لەموناجاتی حوزن
و
زریانی یەئس
لە مەوتەنی خولیاکانم هەڵبکات

بەرلەوەی
چرای خەونەکانم
بکوژێتە
و
کلووە بەفری کێوی خۆزگەکانم
بتوێتەوە

وەره
دەروونی حەرفەکانم
لەکڕوزان خاڵی کەرەوە
و
پشکۆی خەمەکانم
بکە بەخۆڵەمێش

وەرە
کراسی شەکەتی
لەبەر شیعرەکانم داکەنەو
وەرزی وشەکانم
پڕکه لەبەهار

وەرەو
خوڕەی جۆگەڵەی ویساڵت
بڕژێنەرە ناو ڕووباری فیراقم
و
له کەناری ڕۆحم
شەپۆڵ بگرە

وەرە
شەمعەدانی ڕۆحم داگیرسێنە

تەمی بێ نازی لەسەر تەنافی قەڵەقیم
بفڕێنە
و
لەناو پێخەفی ئامێزمدا
سەرەخەوی مەراق بشکێنە

وەرەو
هێڵانەی خەیاڵم
پڕکە لەوردە ئیلهامی شیعر
و
درەختی دیدار
لەنیشتمانی چاوەڕوانیم
بڕوێنە

(لـۆسـیا) دەڵێت: “گـەورەتـرین ئـارەزووی مـرۆڤ، بەدەسـتهـێنانی سەرکـەوتنـە”.
(لویس سـتۆنی) یش دەڵێت: “تەنها گەنجـینە کە شایەنی بە دوادا گەڕانە ئامـانجە”.
هەریەکە لە ئێمە ئامـانجێک یا زیاتر لە ئامانجێکمان لە ژیـاندا هەیە. هـیواخـوازین لە هـەوڵ و تێکۆشانمانـدا سەرکەوتووبین و بە ئامانجەکانمان بگەین. بەڵام سەرکەوتن و گەیشتن بە ئامـانجەکانمان، بە قسەی رووت و بە خـۆزگە و بە پاڕانەوە و پاڵـدانەوە و بێ ئـیرادە و بێ قـوربانیـدان نایـەنەدی. بەڵکو لە سـایەی هـەوڵ و خەبـاتی بێـوچـان و شەونخونی و پشوودرێـژی و سنگـفراوانی و سووربوون و خۆڕاگری و قـوربانیدان و بە متمـانە بەخـۆ و بە ئـیرادەیەکی بەهـێز و بە خۆبـەدەستەوەنـەدان دێنـەدی. کـەواتە راز و کـلیـلی سەرکەوتن و گەیشـتن بە هـیوا و ئامـانجـەکانمان، ئـیرادەیەکی بە هـێز و متمانە بەخۆبـوون و تێکۆشان و کۆڵنەدانە. ئەوەش دەزانین کە سەرکەوتن و گەیشتن بـە ئامـانجـەکـانمان سـەخـت و دژوارە، وەلێ ئەسـتەمیـش نیـیە. تـا ئامانجـەکانیشـمان گـەورەتـربن، هـەوڵ و تێكۆشـانی زیاتـر و قـوربانیـدانی گەورەتـریان دەوێـت.
(ژان لاڤـۆنتـین) دەڵێـت:”بـە خـۆڕاگـری بـە هـەمـوو شـتـێک دەگـەیـن”.
(دیـزرائـیل) یش دەڵێـت:”نهـێـنی سـەرکـەوتـن لـە خـۆڕاگـری دایـە”.
(راڵف ئیمەرسۆن) دەڵێـت:”هەموو جیهـان رێ بۆ ئەو کەسە خۆش دەکەن، کە دەزانێ روو لە کـوێ دەکـات”.
بۆ سەرکەوتن و گەیشتن بە ئامانجـەکانمان، بەر لە هەمـوو شـتێک پێویسـتە، بە وردی ئامانجەکانمان دیاری بکەین. پێویستە ئامانجەکانیشمان لـۆژێکیبن و لەگەڵ تواناکانماندا گۆنجاوبن و بتوانین بیان هـێنینەدی. ئینجا بە بڕیارێکی تۆکـمە و بە پـلانێکی ستراتیژی ورد، نەخـشەرێـگا و شـێوازی تێکـۆشـان و میکـانـیزمەکـانی هـێنانەدی ئامانجـەکـانمان بکـێشـین. پێویستە هەردەمیش گەشبین و هـیواخوازبین، رژدبین لەسەر بڕیارەکانمان و وازنەهـێنین. ناشبێ بترسین و دوودڵ بین. چونکە دوودڵی خۆرەی مێشکە. ئیرادەیەکی بەهـێز، هـێزێ پاڵـنەرەمـانە، کە هـەمیشـە بـۆ پێشـەوە پاڵـمـان پێـوەدەنێـت. ناشـبێت لە هـەڵە و لە کـەوتن و لە شـکستی بترسـین.
(فـۆسـتەر) دەڵێـت:”ئـیرادە یەکـەم هـەنگـاوە بۆ گەیـشـتن بـە ئامـانج”.
(لویس پاستۆر) دەڵێت:”یەکێک لە هـۆکارەکانی بەختەوەربوون، هەبوونی ئیرادەیەکی پـۆڵاییـنە”.
(گـۆتە) دەڵێـت:”لـە هـەمـوو کـارەکـانـدا، مەرجـی سـەرەکی ئیـرادەیـەکی بەهـێزە. بـە بـوونی ئیـرادەیـەکی بەهـێز، هـۆکـارەکانی دی هـێنـدە گـرنگـییان نیـیە”.
(لـۆرد ڤـایبـۆس) دەڵێت:”بـۆ پێشـکەوتـن و سەرکـەوتن سێ شـت پێـویسـتە، یەکـەم ئـیرادە، دووەم ئـیرادە، سێـیەم ئـیرادە”.
(ناپلیۆن) دەڵێـت:”هـێزی ئیرادە و بوێـری منی گەیانـدە ئەمـڕۆ”. هەر ناپلیۆن دەڵێت:
“لە بەرامبـەر ورەی پـۆڵاییـندا، دەسەڵاتێک نابیـنم کە هـاوتای بەرگـری کـردن بێـت”.
(ئیلـبـێرت هـۆبـارد) دەڵێـت:”گـەورەتـریـن هـەڵـە ئـەوەیـە، کـە لـە هـەڵـە بـترسـیـن”.
(سـوکـرات) دەڵێـت:”مـرۆڤی خـۆشـبەخـت، ئـەو کـەسـەیە، کـە لـە هـەر هـەڵـەیـەک ئەزمـوونێـک وەربگـرێـت”.
(سامۆیل سمایلز) دەڵێت:”پەنـد وەرگـرتن لە شکست، زۆرترە لە سەرکەوتن، کەسێک هـیچ هـەڵـەیـەک نەکـات، بە هـیچ جـێگەیـەک ناگـات”.
(سێر هەمفـری داڤی) دەڵێت:”مـن لە هەڵەکان زیاتر لە سەرکەوتنەکان وانە فـێربووم”.
(کـۆنفـۆشـیۆس) دەڵێت:”گـەورەتـریـن سەربـەرزی ئـەوە نیـیە کە نـەکـەویـن، بەڵـکو ئەوەیـە کە لە هـەر کەوتنـێکـدا دووبـارە هـەستـیـنەوە سـەر پـێ”.
(پەنـدێکی ژاپـۆنی) دەڵێت:”گـەر حـەوت جـار کـەوتی بـۆ هەشـتەمین جـار هەسـتەوە سـەر پێ”.
(کـورد) دەڵێـت:”سـوار تـا نـەگـلـێـت، نـابـێـت بـە سـوار”
(یـۆرسـین) یش دەڵێـت:”هـەزاران رێـگا بەرەو سەرکـەوتن دەڕۆن، ئەگـەر یەکێکیان بەسـترا، رێـگایـەکی تـر هـەڵـبژێـرە و رامـەوەسـتە”.
(ڤیکتۆر هـۆگۆ) ش دەڵێت:”ئومێد بۆ ژیان، ئەوەندەی باڵ بۆ باڵندەکان گرنگی هەیە”.
لـێرەدا بە کورتی چیرۆکی تاقـیکردنەوەکانی کەڵـەزانی مـەزن (تۆمـاس ئەدیسـۆن) بۆ داهـێنانی وزەی کارەبـا دەخەینەڕوو، بە کورتی: ئەدیسـۆن بۆ داهـێنانی وزەی کارەبا، لە (٩٩٩) تاقـیکردنەوەدا شکستی هـێنا. بەڵام کۆڵی نەدا و دەیگوت: رێگایەکی تر بۆ سەرکـەوتن هـەیە. ئەوەبـوو کە لە (١٠٠٠) رەمـین تـاقـیکردنەوەیـدا، سەرکـەوتـنی بەدەستهـێـنا و گەیـشـت بە ئـامـانجی و وزەی کـارەبـا و گـڵـۆپی کـارەبـایی داهـێنا.
هەمـوو ئەو وتـانەی ناوداران و تاقـیکردنەوەکانی ئەدیسۆنیش، جەخـت لەسەر بوونی ئیـرادەیەکی بەهـێز و متمانە بەخـۆبـوون و بوێـری و نەتـرسان لە هـەڵە و شکـستی و کۆڵنەدان و سووربوون لەسەر تێکۆشان دەکەنەوە. هـیوا و گەشـبینی دەخنە دڵمانەوە.
پێویستە بڕواشـمان بەو راستییە هەبێت، کە رێگایەکی هـەزار کیلۆمەتـری هەنـگاو بە هەنـگاو دەبـڕێت. سـەخـترین هـەنگاویـش، هەمـان هـەنـگاوی سەرەتـایە. ناشـبێت لە بەرهەڵستی بترسـین. پێویستە خۆمان بۆ هەموو رووبەڕووبوونەوەیەک ئامادەبکەین.
(مەتـلینگ) دەڵێت:”ئەگـەر لە یەکـەمین هـەنـگاودا سەرکـەوتـنمان بەدەسـت بهـێـنایە، هـیچ واتایـەک بـۆ هـەوڵ و تێکـۆشـان نەدەمـایەوە”.
(وینسـتۆن چـەرچـڵ) دەڵێت:”لە بەرهەڵستی مەترسن، کۆلـلارە کاتێک بەرزدەبێتەوە، کە رووبـەڕووی هـەوایـەکی پێـچـەوانـە بێـتەوە”.
(سامـۆیل سالـمـیز) یش دەڵێت:”بـۆ مـەلـەکـردن بـە ئـاراسـتەی پێچـەوانەی رووبـار، پێـویستی بە هـێز و غـیرەت و سـەخـت تێکـۆشـان دەبێـت. ئەگـەر وا نەبێـت هـەموو گـەلحـۆیەک دەتـوانێـت بە ئـاراسـتەی جـووڵـەی ئـاو بـڕوات”
هـەنـدێک شکستخواردوو و بێ ئـیرادە، هـۆی شکستییەکـانیان، دەدەنـە پـاڵ بەخـت و شـانس و چـارەنـووس. ئەمـە راست نییە و ملکەچبوونە بۆ شکـستی. چـونکە شانس هەردەم لەگەڵ ئەو کەسانە دایە، هەوڵدەدەن و تێـدەکۆشن و کۆڵنادەن و رژدن لەسەر سەرکـەوتـن و گەیـشـتن بە ئامانجـەکـانیان.
(ئەمەرسۆن) دەڵێت:”ئەوەی سنووردارمان دەکات، ناوی بەخت و شانسی لێ دەنێین”.
(بێتهـۆڤـن) یش دەڵێت:”دەمەوێت یەخەی چارەنووس بگرم، ئەو ناتوانێت لە بەرامبەر ژیـانـمدا ســەرم نـەوی بکـات، سەرکـەوتن بـۆ مـن دەبێـت”.
لە سەرەتاشەوە ئەوە بخەینە پێش چاومان، کە رێگای ژیان و تێکۆشان و سەرکەوتن و گەیشـتن بە ئامـانجـەکـانمان، راسـتەرێـگایـەکی تەخـتایی و خـۆڵ نـەرم یا قـیرتـاوکـراو نییە. بەڵکو گەلـێک چـاڵ و کەنـد و کۆسـپ و بەنـدەن و چـیای هەڵـەمـووتی سەخـت و رژدیش دێتە رێـگامان. بە تەنیاش بە گـوڵ و گوڵـزار و سەوزەگیـای نـەرم رانەخـراوە، بەڵکو پـڕیشـە لە دڕک و داڵ و پێکـوڵە و چـقـڵی تـیژ. پێویسـتە پێـیەکـانمان بەهـێـزبن بۆ ئـەوەی بتوانیـن بەسـەر ئـەو دڕک و داڵ و چـقـڵانـەدا گـوزەربکەیـن.
پێویستە بڕواشـمان بە ناکـرێ و نابێـت و ئەستەم نەبێت. دەبێـت بمانەوێـت تا بتـوانـین. راسـتە سەرەتـای هەمـوو کـارێک و داهـێنانـێـک، بە خـەون و خەیـاڵ دەست پێـدەکەن. وەلێ هەموو کار و داهـێنان و پێشکەوتنەکان، زادەی خەون و خەیاڵ و هـزر و ئیـرادە و بڕیـاری تـۆکمە و هـەوڵ و تێکۆشـان و تاقـیکردنـەوەکانی مـرۆڤـن.
لە ساڵی (١٩٦٩) دا، سەرۆک کۆماری ئەو کاتە لە ویلایەتە یەکگـرتووەکانی ئەمریکا (جـۆن کـەنـەدی: ١٩١٧ـ ١٩٦٣) بـوو. سـەرەتـای (جـەنـگی سـارد) و مـلمـلانـێ و رکەبەرایەتی و کێبڕکێیەکی بەهێز لە نیوان یەکێتی سۆڤیەت و ئەمریکادا، بۆ دەرخستن و سەلماندنی بـاڵا دەستی و نیشانـدانی هـێزیان لە بـواری تەکنـۆلـۆژیـا و داهـێنانـدا، بە تایبەتیش لە کێبڕکـێی ناردنی کەشـتی ئاسـمانی و مانـگی دەستکرد بۆ بۆشایی ئاسمان، بۆ دەسـتگـرتن بەسەر ئاسمانـدا. ئەوەبوو یەکـێتی سـۆڤـیەت، لە رۆژی ( ١٢/ ئەپـریـل/ ١٩٦١) دا، یەکـەمین مـرۆڤی بە کەشـتی ئاسمانی (فـۆسـتۆک ـ١) بـۆ بـۆشـایی ئاسـمان نارد، کە کەشتیوانی ئاسمانی رووسی (یوری گاگارین: ١٩٣٤ـ ١٩٦٨) چووە خولگەی زەوی و جارێک بە دەوری زەویـدا سوڕایەوە و بە سەرکەوتوویشی گەڕایـەوە بۆ سەر زەوی. ئەمە مشتە کۆڵەیەکی گەورە بوو لە ئەمریکا درا. ئەمريکا ترسی ئەوەی لێهات کە یەکێتی سۆڤیەت پێش ئەمریکا بچیتە سەر مانگ. هەسـتیان کـرد کە دواکـەوتـوونە.

جـۆن کەنـەدی بڕیاری دا کە مـرۆڤ بنێرن بۆ سەر مانـگ و بە ساغـیش بیگەڕێننەوە بۆ سەر زەوی. کەنەدی وتی:” ئێمە چوونە سەر مانگ هەڵـدەبـژێرین و کردوومانە بە ئامـانجی خۆمـان؛ نەک لەبـەر ئـەوەی گەیـشـتن بۆ ئـەوێ ئاسـانە، بەڵکو رێک لەبـەر ئەوەی گەیشتن بۆ سەر مانـگ کـارێکی سەخـتە” ئامادەکـردن و جێیبەجـێکـردنی ئـەم کارەشی بە (ناسا) سـپارد. ئەم بڕیـار و بەڵـێنەی جۆن کەنەدی لە جیهاندا کاردانەوە و رەخنەی لێکەوتەوە. زۆر لە دەوڵەتان و سەرکردەکانی جیهـان، بڕیارەکەی کەنەدییان، بە خەون و وڕینە و سەرچڵییەکی نەزۆک و ئەستەم زانین. بەڵام لە ساڵی (١٩٦٩) دا، لە رێی کەشتی ئاسمانی (ئەپـۆلۆ ـ ١١) ەوە، بۆ یەکەمین جار لە جیهـان و لە مێژووی مرۆڤـایەتیـدا، دوو کەشـتیوانی ئەمریکی (نیل ئارمسترۆنگ) و (باز ئاڵدرین) بۆ یەکەم جـار پێـیان خسـتە سـەر مانـگ و زیـاتر لە دوو کـاتژمێر و نیـو لەسـەر زەوی مـانگـدا گوزەریان کـرد. (نیـل ئارمسترۆنگ) کە یەکەم کەشـتیوانە، کە پـێی خستە سـەر مانـگ وتی:” ئەمە هـەنگاوێکی بچـووکە بۆ مـرۆڤـێک، بازێـکی زەبەلاحـە بـۆ مرۆڤـایەتی”. بە ساغـیش گـەڕانەوە بـۆ سەر زەوی. خـەون و بەڵـێن و بـڕیـارەکەی جـۆن کەنـەدی هاتەدی و بوو بە راستی. ئەمریکا سەلماندی کە لە بەردەم ئیرادەی پۆڵایین و بڕیـاری تۆکمە و تێکۆشانی مرۆڤدا، ئەستەم و ناکرێ بوونی نییە. پەیامێکیش بوو بۆ سۆڤیەت. بـە داخـەوە کـە (جـۆن کـەنـەدی) هـێـنانـەدی بـڕیـارەکـەی نـەبـیـنی. لـە رۆژی (٢٢/ نۆڤەمبەر/١٩٦٣) دا، لـە لایـەن هـاوڵاتـییـەکی ئەمـریکـییەوە تـیرۆرکـرا.
لە ئەمڕۆشدا ئەمریکا، نەخشەی ئەوەی داڕشتووە، کە لە سەرەتای ساڵانی سیـیەکانی داهاتووی ئەم سەدەیەدا، مرۆڤ بۆ سەر هەسارەی مەریـخ بنـێرن. ئەمەشیان ئەستەم نییە و دێتەدی. وەک چۆن مرۆڤـیان بۆ سەر مانگ نارد، بۆ سەر مەریخـیشی دەنێرن.
بە کورتی ئیـرادەیەکی بەهـێز و بـڕوا و متمانە بەخۆبـوون وتێکـۆشان و کـۆڵنـەدان و ویست و سـووربـوون و پشوودرێـژی، مەرجە سەرەکییەکانی سەرکەوتن و هـێنانەدی خـەون و هـیوا و ئامانجـەکانی مـرۆڤـن. دەڵـێن: ئەوەی دەیەوێت بگات بە خۆر، خـۆر تـیشـکەکـانی بـۆ شـۆڕەوە دەکـات، تا پـێـیانـدا سـەربـکەوێـت و بگـاتە لای.
(*) تێبینی: چەنـد وتەیەکم لە وتەکانی ناوداران، لە پەرتووکی (نهـێنی سەرکەوتن لە بازاڕەکانی کاردا) وەرگرتـووە. نووسینی: کیهـان نیا.. وەرگـێڕانی: د. ئەدهەم ئەمین.
رەزا شـوان
٢٦/ نۆڤـەمـبەر/ ٢٠٢١

ھاودەم لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییە جڤاکیی و کولتوورییانەی کە لە ئێستادا بە بێ بوونی پلانی سیاسەتی پەروەردە بە گوشاری ھەمەتەرزی دەرەکیی لە کوردستاندا روودەدەن، پێشەنگایەتی مێینە، سەرباری ئاستەنگ و گرفتەکانیش، ھەم لە بواری خوێندن و ھەمیش لە بواری مافی گشتیی و چاڵاكییە مەدەنییەكان، لە بری تێدامان جێگەی تێڕامانە.

مێینە لەو ساڵانەی دواییدا لە بواری خوێندندا، ئەگەرچی خوێندنیش خواستێکی ماریفەیی نییە، کەچی کیژەکان لە کوڕەکان زیاتر نمرە بەرز و یەکەمەکانن. لە پۆلەکانی خوێندنیشدا کچەکان زیاتر لە کوڕان لە پێشی پێشەوە دادەنیشن و خولیای فێربوون و چاڵاکیان لە کوڕان چاکترە.
ھەروەک لە بزاڤە کۆمەڵایەتیی و خۆنیشاندانەكاندا مێینەكان بە خوێندەوار و نەخوێندەوارەکانیشەوە، وێڕای کەمی رێژەشیان، لە نێرینەکان بە حەماستر دروشمەکان دەردەبڕن. بۆ نموونە لەو دووسێ ساڵەی خۆنیشاندانەکانی مامۆستایان لە سلێمانی و ھەولێر لە پێناو مووچە، خۆنیشاندانی گەڕەکی باداوە کە ھاوینی رابردوو بە ھۆی بێئاویی و ئێستایش خۆنیشاندانی قوتابیان لە پێناو بڕینی دەرماڵە و خراپی خزمەتگوزاریی لە بەشە ناوخۆییەکانی قوتابیانی زانستگەکان.
ھەڵبەت ھۆکارێکی سەرەکی لە ھاتنە پێشەوەی مێینە لە کاتی ناڕەزاتییەکان، ئەو مەرجی کار و بەرپەرسیارییە سەختانەن کە کۆمەڵگە و ئەو دۆخە نوێییە خستوویەتە سەر مێتنە. ھەروەک وێڕای سەرھەڵگرتنی نێرینە بۆ دەرەوەی کوردستان و سوودمەندبوونی نێرینە لە دۆخی بندیوار کە لێرە بە چەشنی ئاڵۆز بۆ نێرینە رەخساوە.

شەن و کەو کردنی ئەو بابەتە تولانییە، لێ ئەرکی ئێرە نییە.
ھەر چۆنێک بێت، ئەو دیاردەی دەرکەوتنی پێشەنگایەتی مێینە لە کۆمەڵگەیەکی نێر رەتێنەردا، تەرزە دیاردەیەکی ئومێدبەخشە.

لێ زانینی ناوێ کە بڵێین ھەنووکە دۆخی سیاسەتی حکومڕانی لە کوردستاندا، بە دەر لە مەیل و روانگەی جیاواز یان دژ و کۆکی ھەر یەک لە ئێمە، لە تەنگانەیەکی بنبەستدا بەڕێوە دەچێت:
گەرەک نییە مشتومڕ لەسەر راستیی و ناڕاستیی کەڵکەکەبوونی بێکاریی، ئاستی نزمی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانی ھاتوچۆ، تەندروستیی، شەوکوێربوونی کارەبا، گرانبوون و قڕانی نەفت و غاز …، بکەین.

کێشەی سەرەکی ئەو خۆنیشاندان و ھەڵشاخانانەی کە جار و بار لەوێ و لێرە دەستە جیاوازەکان دەینوێنن، ھەڵگری ھزری پەرۆشییەکی بنەڕەتی نیشتمانیی و جڤاکیی نین؛ لەوێ مامۆستایانی بێمووچە لە پێناو بێمووچەیی پچڕ پچڕ لەوێ لێرە رۆژێک دێنە شەقام، لێرە خوێندکاران نارێکخراو لە پێناو دەرماڵە و خراپی خزمەتگوزاریی بەشە ناوخۆییەکانی خۆیان ھەڵدەچن و بێ ئەنجام دەنیشنەوە، لەێ لە گەڕەکێک کۆمەڵێک خەڵک لەبەر نەبوونی ئاوی خواردنەوە تووڕە دەبن و لێرە لەبەر گرانبوونی نەفت و بەنزین بێزاری دەردەبڕن و … لێ ھیچێک لەو چاڵاك و بێزارانە بە دەست ێەو تەنگژە و بێدادییانەی بەرانبەریان دەکرێت، ھاوکار و ھاوئاھەنگی یەکتر نین، بۆیە ھەوڵ و ھاوارەکانیان زوو لە بیر دەچنەوە.

لەوەش بترازێ، ئێستا لەو کاتەی کە قوتابیانی زانستگەی سلێمانی لە پێناو مافەکانیان لە شەقامان، ھاوکات لە پێشەنگەی کتێب لەو شارە، کە زیاتر نووسەر و منەوەر و ئەفەندیی پیاو بەڕێوەی دەبەن و سەردانکارەکانیشی زیاتر نێرینەن، ھیچ پەیوەندییەکی مەعریفیی لە نێوان ئامادەیی ئەو پێشنگەیە و ناڕەزایی خوێندکاران روونادات، تەنێ ئەو نووسەر و ئەھلی سەردانکارە ئەوەی بۆ گرنگە کە ئێوارە گەڕایەوە ماڵەوە، کۆمێنتێکی کۆمیدیی یان فەلسەفاندنێکی ھەرزەگۆییانەی وەک پیکچوواندنی “راپەڕینی خوێندکارانی پاریس، ٦٨” بەو ناڕەزاییەتییە کاتییەی خوێندکارانی سلێمانی بنووسن، کە ئەمەیش دەمێکە بووە بەشێک لەو گوتە بێ تێکستە گواستنەوە باوانەی ئێرە.

لە کۆتادا کاتێک ئەو بزاڤە ناڕەزەیەتییانەی، کە لەوەدەچێت مێینە رۆڵی سەرەکیی تێیاندا ببینێت یان ناچارە بە ھۆی مەرجی ژیانیان ببن بە پێشەنگ، دەبن بە ئامانجێکی ھوشیارانە نوێ، کە توانیان ناڕەزاتییە پچڕ پچڕەکان و پەرۆشی دەستە و توێژە جیاوازەکان یەک بخەن و ئامانجەکانیان یەکبخەن بۆ دەستەبەرکردنی چاکەی ژیانێکی شکۆدار، لە کۆمەڵگەیەکدا کە شکۆی شکێنراوە.

ھەندرێن

سۆران محه‌مه‌ده‌سووره‌

یه‌كه‌م
مرۆڤ سروشتێکی غەریب و دانەسەکناوی هەیە، کە لێناگەڕێت بحەجمێت، چجای بۆ کوردێک، کە لەنێو دڵەڕاوکێیییەک دایە، کە ئێستا نا ئێستا دووژمن كیمیاباران و ئەنفالت دەکات، شه‌ڕی براكوژیی ڕۆحت ده‌هاڕێت. بۆیه‌ تاكی کورد هەمیشە بیری بە ماڵەکەیەوە بووە، وێڕانەگەیشتووە بیر لە دەرەوە بکاتەوە و دەرەوەش بە بوون بکات، چونکە لە ئانوساتی تاڵانکردن و بەسەردادانی بێگانە و نەیارانییدا بووە، ئەو هەستە غەریبییەش بووەتە ماڵ و وا بەکۆڵی یەک بەیەکمانەوەیە. هه‌ر بۆیه‌شه‌ كه‌متر كات بۆ ئه‌م كورد غه‌ریبه‌یه‌ هه‌ڵكه‌وتووه‌، كه‌ له ‌خۆی بدوێت و بهزرێت.

بۆیه‌ كاركردن له‌ هزرین له‌خۆ، زۆر كه‌م بووه‌، ئه‌و هه‌نده‌ی تێگه‌یشتن له‌خۆ و له‌ كوردبوونیش كه‌‌ هه‌بووه‌ و هه‌یه‌، مینا هه‌ڵهێنجانی ئاوێكی سازگار بووه‌/ـه‌ له‌ بیرێكی قووڵ به‌بێ ئامراز، خه‌یاڵكردن بۆ وه‌ها كارێك سه‌خت، به‌ڵام له‌ نه‌كران به‌ده‌ر نه‌بووه‌ و نییه‌، ده‌ریچه‌ی وه‌ها كارێكیش كاری چیامرۆڤێكه‌، بۆیه‌ مه‌موزینی ئه‌حمه‌دێ خانی بۆ كورد نه‌ ته‌نێ ده‌ریچه‌، به‌ڵكوو ئاو و ئاورێكی هه‌رده‌م سازگار/له‌دایسانه‌ به‌دیار چاره‌نووسی كوردبوونه‌وه‌. خانیش ئه‌و پرۆمیتۆسه‌ی كورده‌، كه‌ له‌ ڕێگه‌ی مه‌موزینه‌كه‌یه‌وه‌ ئاورێكی دایساویی له‌ بیره‌ دۆزه‌خییه‌كه‌، به‌ڵام نووته‌ك و سه‌رانسه‌ر ژاناویی بۆ كوردبوون هه‌ڵهێنجا.
له‌وڕا، پرسی مرۆڤ به‌درێژایی ژیان پرسی مانه‌وه‌ و ناسنامه‌ بووه‌، چونكه‌ مرۆڤ به‌بێ خاك و ئازادیی، بێناسنامه‌یه‌. ئه‌م بێناسنامه‌بوونه‌شی جگه‌ له‌ ئایینده‌یه‌كی له‌ڕ و له‌رزۆك، نایكات به‌ خودان بیركردنه‌وه‌ و هزرین له‌ خۆی. هه‌ر میلله‌تێكیش خه‌م و خه‌ونی سه‌ره‌كیی خۆی بریتیی نه‌بوو له‌ هزرین له‌ ناسنامه‌ و بوونی خۆی، ئه‌وه‌ ده‌خرێته‌ په‌راوێزی مێژووه‌وه‌. هه‌ڵبه‌ت‌ یاریكردنی ناسنامه‌ و ئازادیی، له‌ ده‌ره‌وه‌ی مێژوودا جگه‌ له‌ نانه‌زگه‌ هیچی تری لێنازێت.

دووه‌م
پیاوه‌كانی كورد نه‌ له‌ ڕابردوودا گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌، نه‌ له‌ ئێستا و نه‌ له‌ ئایینده‌شدا ناگه‌ڕێنه‌وه‌، ده‌ڕۆن و ژن و كچه‌ بێنازه‌كانی نیشتیمان ده‌بێ تاڵیی دوورییان و هه‌ڵبڕاویییان له‌ نیشتمان بچێژن، ده‌ڕۆن و ڕوو به‌ ئاڕاسته‌ی ئه‌و بایه‌شدا وه‌رناچه‌رخێنن، كه‌ بۆنی تامه‌زرۆیی و چاوه‌ڕوانیی كوشنده‌ی ژنه‌كانیانی هه‌ڵگرتووه‌. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ وێناده‌كاته‌وه‌، كه‌ لێكهه‌ڵبڕان، ئاواره‌یی و كاره‌سات بۆ كورد، بووه‌ته‌ چاره‌نووس و به‌ردی سیزیف‌، كه‌ ده‌بێ له‌گه‌ڵیدا بژین. ئه‌و ژیانه‌ی به‌ مكووڕبوونه‌وه‌ نه‌تژێنێ، نه‌تهاڕێ و ڕاتنه‌چڵه‌كێنێت، چ ژیانێكه‌؟
به‌ڵێ پیاوه‌كان نه‌گه‌ڕانه‌وه‌ و ناشگه‌ڕێنه‌وه‌، ژن و منداڵانیشمان په‌ڕاگه‌نده‌ی وڵاتان ده‌بن، ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر له‌ ڕابردوودا سست و هێواش ڕێی كردبێت، ئه‌وه‌ ئه‌مڕۆ به‌هۆی كه‌مته‌رخه‌می گوتاری سیاسیی كورد له‌به‌رانبه‌ر تراژێدیاكانیدا خێراتر و مه‌ترسیدارتره‌. چونكه‌ به‌درێژایی ئه‌م سی ساڵه‌ی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، نه‌یتوانیووه‌ جگه‌ لەخه‌می بنه‌ماڵه‌یی و حیزبێنیی، تراژێدیاكانی میلله‌ته‌كه‌ی بخاته‌ به‌رده‌م پرسی بیركردنه‌وه‌ له‌خۆی و پرسی قڕكردنی مرۆڤ. بۆیه‌ ئه‌وه‌ ڕوونه‌ كه‌ لایه‌نی سیاسیی كورد له‌به‌رده‌م كاره‌ساته‌ گه‌وره‌كانی میلله‌ته‌كه‌ی بێده‌نگ، كڵۆڵ و كوێره‌‌. هەڵبەت ئەگەر هەشبووبێت وه‌ك گوتمان ئەوەندەی خەم بووە کە مۆرکێکی حیزبیی لێبدرێت، ئەوەندە خەم نەبووە کە بەم کارەساتە گوزارشت لە قڕکردنی مرۆڤی کورد بکرێت و بیخاتە بەردەم یادەوەریی خۆی و جیهان. خۆبه‌خاوه‌نكردن له‌ تراژێدیای میلله‌تی كورد له‌لایه‌ن هه‌رێمی كوردسته‌وه‌ هێشتا له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی حزبیی و بنه‌ماڵه‌یی ڕه‌تی نه‌داوه‌، بۆیه‌ تراژێدیاكانی ئه‌م میلله‌ته‌ ‌له‌نێو گوتاری سیاسیی و په‌روه‌رده‌ی ئه‌م هه‌رێمه‌دا هێشتا له‌ ده‌وری پرسه‌ و پێنج خووله‌ك وه‌ستاندا وه‌نه‌وز ده‌دات.
بۆیه‌ ئه‌گه‌ر هاتبوایه‌ له‌ ڕابردووش زۆربه‌ی ئه‌و كاره‌ساته‌ گه‌ورانه‌ی به‌سه‌ر كورددا هاتووه‌، ئه‌گه‌ر وێژه‌وانان به‌ خه‌م و به‌ته‌نگه‌وه‌ نه‌بوونایه‌ ئێستا ته‌واو له‌یادكرابوون، چونكه‌ لایه‌نی سیاسیی كورد نه‌ له‌ ڕابردوودا و نه‌ له‌ ئێستاشدا به‌ته‌نگ ئه‌م كۆست و كاره‌ساتانه‌وه‌ نه‌بوون، نه‌ توانیویه‌تی له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ بیكاته‌ مۆركێكی سیاسیی و مه‌زڵوومیی و ژێرده‌سته‌یی خۆی نیشانبدات، نه‌ توانیوویشیه‌تی ئه‌زموون له‌م كاره‌ساتانه‌ وه‌ربگرێت، بۆیه‌ یاده‌وه‌ریی كورد زیاتر له‌ یاده‌وه‌ریی هه‌ر میلله‌تێكی تر به‌ده‌ست فه‌رامۆشیی و له‌یادچوونه‌وه‌وه‌ گیرۆده‌یه‌، به‌تایبه‌ت دوای گه‌شه‌ی مۆدێرنیزم و گه‌شه‌ زانستییه‌كه‌ی، كه‌ دیوه‌ نه‌گریسه‌كه‌ی كورد به‌تایبه‌تی و دونیایه‌ به‌ گشتیی، ئه‌وه‌نده‌ی كورد دوای مۆدێرن به‌ده‌ست كاره‌ساته‌كانیه‌وه‌ گیرۆده‌، هاوكات كه‌مته‌رخه‌م بووه‌، ئه‌وه‌نده‌ له‌ سه‌ته‌كانی ڕابوردوودا به‌ده‌ستیه‌وه‌ نه‌تڵاوه‌ته‌وه‌. ئه‌مه‌ش بۆ شكستی لایه‌ن و گه‌شه‌نه‌كردوو یان خه‌ساندن و نه‌ناساندنی كاره‌ساته‌كانیه‌تی دوای ئه‌م لێشاوه‌ی ڕاماڵین و قركردنه‌.

سێیه‌م ــ یه‌ك
تا ئێستا کارەساتی کیمیابارانکردن و قڕکردنی کورد نەبووەتە چالاکییەکی سیاسیی و فەرهەنگیی پڕ جووڵه‌، شه‌وق و خولیا. وه‌ك وتمان “تراژێدیاكانی كورد له‌دوای نیوه‌ی دووه‌می سه‌ته‌ی بیسته‌م” لە چالاکیی سیاسییدا تەنیا وەک نماییش و بەرخۆرییەک بۆ حزبی کوردیی ماوەتەوە و لە چالاکیی فەرهەنگییشدا وه‌ك گوتارێکی لاواز، بێکڕۆک و بێهزر ڕێی كردووه‌. بیرکردنەوە لە کیمیابارانکردن و ئەنفال لەپەروەردەی ئێمەدا، هیچ نییە جگە لە پێنج خولەک وەستان بەدیار یادەوەریییەک کە گوتاری ڕۆشنبیریی و پەروەردەیییەکەی وای لێنەکردووە بیری لێبکرێتەوە. تەنێ بیرهێنانەوەیەکی شینگێڕیی و واوەیلا بووه‌، تراژێدیاش هەرگیز لە شینگێڕیی و واوەیلادا ناتوانێت دیمەنەکانی بخاتە بەردەم پرسی قڕکردن و سڕینەوەی مرۆڤ و بیژێنێته‌وه‌.
بۆیه‌ ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ به‌فریای ئێمه‌ی كورد دێت، گێڕانه‌وه‌ و سینه‌مایه‌. وه‌ك چۆن كاره‌ساته‌كانمان كه‌موزۆر له‌ پێشداش له‌ڕێگه‌ی شیعره‌وه‌ توانیی كورد له‌ خه‌ودا نه‌هێڵێته‌وه‌ و نه‌یخاته‌ خه‌وێكی درێژخایه‌نه‌وه‌، ئیتر هه‌ر له‌ ڕێی زاره‌كیی و نووسینه‌وه‌ جا له‌ كاره‌ساتی دمدمه‌وه‌ بگره‌ تا شه‌شی ئه‌یلوول:

شه‌شی ئه‌یلوول ئه‌زانن ئێوه‌ ئه‌ی قه‌ومی وه‌فاكردار
ئه‌وه‌ ڕۆژێ بوو دوژمن قه‌تڵوعامی كورده‌كانی كرد.
ئه‌حمه‌د موختار جاف

به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ كاره‌ساته‌كان ئه‌گه‌رچی قووڵتر و گه‌وره‌تر بوون، به‌ڵام نووسینه‌وه‌، خه‌م و خه‌ونیش-له‌ لایه‌نی سیاسی بگه‌ڕێ- وێژه‌ به‌تایبه‌تیی له‌ته‌ك ئه‌م تراژێدیایانه‌دا سست و به‌كاوه‌خۆ هه‌نگاوی ناوه‌ و نه‌یتوانیووه‌ له‌ ئاست گه‌وره‌یی ئه‌و تراژێدیایانه‌دا بێت و ڕێبكات.

سێیه‌م ــ دوو
ئەمڕۆ شەڕی هەر میللەتێک بۆ گەیاندنی تراژێدیاکانی، لەڕێگەی گێڕانەوە و سینەماوە دنیا ڕاده‌چڵه‌كێنێت و ده‌یهێنێته‌ ته‌ك خۆیه‌وه‌. ئاخۆ ئێمە توانیومانە لە ڕێگەی وێژه‌وه‌ بەتایبەتی گێڕانەوە و سینه‌ماوه‌، دونیا بێنینە تەماشای خۆمان و خۆمان له‌ خۆمان و ئه‌ویتر له‌خۆمان بهزرێنین؟
ئا لێره‌وه‌یه‌، كه‌ نووسه‌ری ئه‌م ڕۆمانه “مه‌حموود نه‌جمه‌دین”‌ هاتووه‌، هۆشیارانه‌ ده‌یه‌وێت ته‌كه‌ز بخاته‌ سه‌ر تراژێدیایه‌ك و له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ یه‌كه‌مجار ئێمه‌/كورد بخاته‌ به‌رده‌م هزرین له‌ خۆمان و ئه‌وجا بردنی ئه‌م تراژێدیایه‌ بۆ به‌رده‌م چاوی دونیا.‌
به‌هه‌ر حاڵ، ئه‌ده‌بی گێڕانه‌وه‌ی هه‌ر میلله‌تێك له‌ نه‌هامه‌تیی و كاره‌ساته‌ گه‌وره‌كانییه‌وه‌ سه‌ر ده‌ردێنێت، ئه‌مه‌ش ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌كی زیندوو به‌ دونیا ده‌به‌خشێت. له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا یه‌كه‌م هه‌نگاوی له‌م جۆره‌ له‌ قه‌ڵای دمدم (1966)ی عه‌ره‌بی شه‌مۆ و ژانی گه‌ل (1956نووسراو، 1972 چاپكرا)ی ئه‌حمه‌د موختار جافدا ده‌ستپێده‌كات. ڕۆمانی “پیاوه‌كان به‌ خه‌ونیش نه‌گه‌ڕانه‌وه‌” جووڵه‌یه‌كی دیكه‌ و به‌رده‌وامی نووسینی گێڕانه‌وه‌ی كوردییه‌،‌ كه‌ ده‌یه‌وێت كاره‌ساتێكی گه‌وره‌ی كورد له‌ڕوویه‌ك له‌ ڕوویه‌كان بگێڕێته‌وه‌ و وێژه‌ی كوردیی بخاته‌وه‌ به‌رده‌م به‌رپرسیارییه‌تی خۆی.
ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌ چوار به‌ش پێكهاتووه‌، هه‌ر به‌شه‌ و له‌ژێرناونیشانێكدا ناونراوه‌، كه‌ ئه‌م ناوانه‌ش له‌ دنیا و جیهانبینیی كوردییدا نائاشنا و نه‌بیستراو نین، چونكه‌ بوونه‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌ی چه‌ندین هه‌زار كه‌س پێیه‌وه‌ شه‌هید، بریندار و وه‌ندا ببن، ئه‌مانیش: (تابۆن، سارین، ڤیێكس و خه‌رده‌ل)ـن.
له‌م ڕۆمانه‌دا كیمیابارانكردنی كورد بووه‌ته‌ تێمای سه‌ره‌كیی ڕۆمانه‌كه‌، كه تێیدا باس له‌ ژیانی ئه‌و منداڵ، لاو و پیرانه‌ ده‌كرێت، كه‌ بۆنێك، بۆنێكی بێڕووح ده‌یان كوژێت، باس له‌ ژیانی ئه‌و ژنانه‌ ده‌كرێت، كه‌ له‌ خاك، خۆشه‌ویست و ماڵه‌وه‌یان دابڕێندراون، ئاواره‌ و سه‌رگه‌ردان بوون، ئه‌م ئاواره‌یییه‌ش جگه‌ له‌ ونكردنی ناسنامه‌ و پێدانی ناسنامه‌یه‌كی تر، كه‌ هی خۆی نییه‌ نایكاته‌وه‌ به‌و مرۆڤه‌ی كه‌ پێشتر هه‌بووه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌مه‌ له‌ كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كییدا كه‌ شكۆفه‌/مه‌هتابه‌، ڕه‌نگیداوه‌ته‌وه‌. چونكه‌ هه‌وڵدانیان بۆ دۆزینه‌وه‌ی بنه‌ماڵه‌كانیان و گه‌ڕانیان به‌دوای منداڵیی و زێدی له‌دایكبوون، گه‌ڕان‌ به‌ دوای به‌ده‌ستهێانه‌وه‌ یان دۆزینه‌وه‌ی ناسنامه‌یه‌. كه‌ كورد به‌رده‌وام له‌ژێر ترسی سڕینه‌وه‌ی ناسنامه‌كه‌یدا ژیاوه‌‌. بۆیه‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ هه‌وڵێكی گه‌وره‌ی گێڕانه‌وه‌ی كوردییه‌، كه‌ ده‌یه‌وێت ناسنامه‌ و ئازادیی، تراژێدیای كورد، بخاته‌ به‌رده‌م یاده‌وه‌یی خۆمان و دونیای ده‌وروبه‌رمان.

سێیه‌م ــ كۆتاییی

ئه‌وه‌ی له‌م ڕۆمانه‌دا، جێگه‌ی سرنجه‌ سڕینه‌وه‌ی شیوه‌ن و واوه‌یلایه‌، سڕینه‌وه‌ی نووزه‌نووز و پرسه‌دانانه‌ بۆ خۆ/كورد، هه‌ڵبه‌ته‌ میلله‌تی شینگێڕ و پرسه‌دانه‌ر خاڵییه‌ له‌ شه‌وق و شادیی، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌گه‌ر سه‌یری واقیعی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تیی خه‌ڵك بكه‌ین، ئه‌م شینگێڕیییه‌ به‌و شێوه‌ تاكلایه‌نه‌ نابینرێت، كه‌ وه‌ها ئه‌ده‌بیاتی كوردیی ته‌نیووه‌، بۆیه‌ كه‌مجار ڕۆمان و به‌رهه‌مێكی ئه‌ده‌بی كوردیی ده‌بینین كه‌ لایان له‌م شادیی و ئه‌ده‌بی ژیاندۆستیییه‌ كردبێته‌وه‌‌، بۆیه‌ ئه‌م ڕۆمانه‌، ماڵاواییكردنه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی تازینامه‌ و شیوه‌ننامه‌، مه‌رگلاواندنه‌وه‌ له‌ به‌رانبه‌ر بێخواستیی و ڕاده‌ستبوون به‌ چاره‌نووس، بۆیه‌ (پیاوه‌كان به‌ خه‌ونیش نه‌گه‌ڕانه‌وه‌) نیشاندانی ماندوویه‌تیی میلله‌تێكی بێخاك، بێنیشتمان و بێماڵه‌، ماڵێك كه‌ هه‌م ژن لێی دابڕێندراوه‌، به‌ڵام ده‌كۆشێت و ده‌یه‌وێت بۆی بگه‌ڕێته‌وه‌، چونكه‌ حه‌وداڵ به‌ژیانه‌، ترووسكاییی شادییه‌ك هه‌رده‌م له‌نێو ڕه‌گ و ده‌ماره‌كانیدا هاموشۆیه‌تی و ده‌نگی كاره‌كته‌ر (ژن له‌نێو ڕۆمانه‌كه‌دا) ده‌نگێكی ژیاندۆسته‌، هاوكات ئه‌وه‌ پیاوه‌كانیش له‌ پاڵ ژنه‌كاندا، نه‌ك وه‌ك ڕیتمی باوی ئه‌ده‌ب (ژن له‌پاڵ پیاودا)، ئه‌وه‌ ده‌یانه‌وێت بۆ‌ شادیی و ئازادیی ئه‌م ژیانه‌ بژن، بۆیه‌ چاوله‌ڕێبوونی ژنان له‌م ڕۆمانه‌دا ئه‌وه‌ خوویا ده‌كاته‌وه‌، كه‌ بزه‌ی شادییی به‌ژیاناوێته‌بوون له‌سه‌ر لێوی خوێنه‌ر نه‌ژاكێنێت. به‌كورتیی دیوه‌ گه‌ش و سه‌ركه‌وتووه‌كه‌ی ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌لای من جه‌ختكردنه‌وه‌یه‌ له‌ ژیان، به‌ده‌ستهێنانی شادیی و گه‌یشتنه‌ به‌ مه‌ستیی ژیان. ئا ئه‌مه‌یه‌ كرده‌ی وێژه‌.
بۆیه‌ وێژه‌…
وێژه‌ تاكه‌ ڕێگه‌یه‌ له‌ پێواریی گوتاری سیاسییدا، كه‌ ده‌توانێت ئا ئه‌مانه‌ی باسیان لێوه‌كرا‌ قووچیان بكاته‌وه‌ و ئێمه‌ش بكاته‌وه‌ به‌ مرۆڤێكی خاوه‌ن یاده‌وه‌ریی، شاد و شادییساز. تاكێك به‌رهه‌مبهێنێته‌وه‌، كه‌ چیتر تراژێدییه‌كانی به‌ شین و واوه‌یلا نه‌كات و نه‌نووسێته‌وه‌‌، به‌ڵكوو له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و هۆشیارییه‌ فه‌رهه‌نگییه‌ی كه‌ درووستی ده‌كات‌، گوزارشت له‌ تراژێدییه‌كانی بكات و خۆی و دونیا بێنێته‌ به‌رده‌م خه‌می خۆیه‌وه‌. ئیتر فه‌رهه‌نگی هۆشیاریی وا ده‌كات ئه‌وه‌ له‌م تاكه‌ بستێنێته‌وه‌ كه‌ چیتر هه‌ڵگری غه‌مگینیی، نائومێدیی و خۆبه‌كه‌مبینین نه‌بێت، كه‌ گوتاری سیاسی كوردیی وایكردووه‌ تاکی کورد، جگە لە غەمگینیی، نائومێدیی و خۆبەکەمبینین، خاوەنی ویست و خواستێکی تر نه‌بێت. به‌داخه‌وه‌ سه‌رانی كورد نه‌یانتوانیووه‌ مرۆڤی كورد بكه‌نه‌وه‌ به‌ خاوه‌ن ویست و خواستێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م سێ تێگه‌یه. ئه‌وه‌ وێژه‌یه‌ له‌م پێواریییه‌دا، جێگه‌ی ئومێده‌ و گه‌شه‌ به‌ داییساویی ئه‌و ئاوره‌ ده‌دات و فووی پێداناكات، كه‌ ئه‌حمه‌دێ خانی له‌ بیره‌ دۆزه‌خییه‌كه‌ی كورد هه‌ڵیهێنجا.

سۆران محه‌مه‌ده‌سووره‌
سنه‌

ڕۆمانی (لافاو) یەکێکە لە شاکارە جوانەکانی نووسەری ناوداری فەڕەنسی (ئێمیل زۆلا) و لە لایەن نووسەر و وەرگێڕ (ئەردەڵان عەبدوڵڵا)ەوە، بە شێوەیەکی جوان و سەرنجڕاکێش وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی، ئەم ڕۆمانە یەکێک لەو کۆمەڵە کتێبە نوێیەی کە دزگای چاپ وپەخشی سەردەم، لە پێشانگای نێودەوڵەتی کتێبدا، ڕۆژی 18/11/2021 لە شاری سلێمانی بەشداری تێدا دەکات.

وەرگێڕی ئەم کتێبە شارەزاییەکی باشی لە دنیای فراوان و فرەڕەهەندەکەی ئەم نووسەرە گەورە فەڕەنسییە هەیە و پێشتریش لە دووتوێی کتێبێکدا لێکۆڵینەوەی خۆی سەبارەت بە ژیان و ڕەهەندەکانی ئەم نووسەرە چاپ وبڵاوکردۆتەوە، بێگومان هەر وەرگێڕێک بەم ڕادەیە مەعریفە و شارەزایی لەسەر هەر نووسەرێکی جیهانی هەبێت، چاوەڕێی ئەوەی لێ دەکرێت جوانترین و بێ گرێترین وەرگێڕان پێشکەش بە کتێبخانە و خوێنەری کوردی بکات.

ڕۆمانی لافاو، بە سروشتی خۆی ڕۆمانێکە تێیدا خوێنەر بەر چەندین ئاست لەژیان، دۆخ و جیاواز و تێما دەکەوێت، دیارترینیان بوونی ململانێی مرۆڤە لەگەڵ دیاردە و کارەساتە سروشتییەکاندا، ئەوەش لەپێناو مانەوە لەژیاندا، هاوکات ئەو دیوە پەنهانەی مرۆڤمان پیشان دەدات کە لە ناخی خۆیدا هەڵگری چەندین تایبەتمەندیی سروشتیی و خودییە، لەوانەش بوونی تەماع و باوەشکردن بە ژیاندا و بینینی هەموو شتەکان لە چوارچێوەی قازانجپەرستی و هەوڵی زیاتر و پتر بۆ پاوانکردنی هەموو شوێنەکان بۆ خودی خۆی.
ڕۆمانی لافاو بە قەبارە گچکەیە و خوێنەری وریا لە ماوەی تەنها یەک کاتژمێردا تەواوی دەکات، بەڵام لە ناوەڕۆکدا بێئەنداز گەورەیە و زۆریك لە ڕووداو و دیمەن و کەسایەتییەکانی تا ماوەیەکی زۆری داهاتوو، لە خەیاڵ وزیهنی خوێنەردا دەمێنێتەوە و بەردەوام دەیانهێنێتەوە پێشچاوی خۆی، چیرۆکی سەرەکیی ڕۆمانەکە لە ڕووداوێکی واقیعییەوە وەرگیراوە و ئەمەش یەکێکە لە تایبەتمەندییەکانی نووسینی (ئێمیل زۆلا) و بەو شێوازەوە بەرهەمەکانی دەناسرێنەوە، بەڵام لەسەر ئاستی زمان و تەکنیک و ڕووداو و شێوازی گێڕانەوە شاعیریانەکەی، بە ئەندازەیەک هونەراندوویەتی، کە خوێنەر کتومت وا هەست دەکات لەبەردەم شاشەیەکی گەورەی سینەمادایە و ڕووبەڕوو بەر دیمەنە ترسناکەکان و ڕوخساری تۆقیو و ناخی هەڵچووی کاراکتەرەکان دەکەوێت.

ئەم ڕۆمانە یەک مانگ دوای کارەساتە سروشتییەکە نووسراوە و تێیدا شاپاڵەوانی حیکایەتەکە ژیانی ڕابردووی خۆی دەگیڕێتەوە، بە دەستپێکێکی بەهێز کە تێیدا خۆی دەناسێنیت، خوێنەر وەدووی خۆی دەخات و دەیانبات بست بە بستی ئەو شوێنانەیان پیشان دەدات کە کارەساتە تراژیدییەکە ڕوویداوە، یەک ئەو کارەکتەرانەیان پێ دەناسێنێت کە هەندێکیان لافاوەکە ڕایماڵین و غەرقی مەرگی کردن، هەندێکیشیان لە ململانێی نێوان مەرگ و ژیاندا، بڕست و حەوسەڵەیان نامێنێت و بە جۆرێک دووچاری دۆخی شێواوی دەروونی دەبنەوە، کە تەنها دەریچەیەکی ڕزگاربوون لە لەخۆکوشتندا دەبیننەوە.
لویس ڕۆبیۆ، پاڵەوانی ڕۆمانی (لافاو)ە، جوتیارێکی بەختەوەرە و خۆی گوتەنی لە ئاسمانەوە خێر وقازانج و بەرەکەت باریوە بەسەر خۆی و کێڵگە و ئەرزەکانیدا، تەمەنی حەفتا ساڵە و لە گوندی سان ژوری دەژی، هاوسەرەکەی مردووە و ئەم لە خانوە گەورەکەیدا نە ئارامی لەگەڵ کوڕ و کچ و برا و نەوەکانیدا دەژی، لویس، زۆر بە وردی باس ئاکنجیانی خانوەکەی دەکات، ناوی یەک بە یەکیان و سروشت و تەمەن و ئاستی خێزاندارییان دەخاتە ڕوو، ڕەنگە خوێنەر لە سەرەتادا پێی وا بێت ناساندنی ئەم کەسانە زیادەن، بەڵام لەگەڵ بەرەوپێشچوونی ڕەوتی ڕووداوەکاندا خوێنەر بۆی دەردەکەوێت کە ئەو وردەکارییە چەند گرنگ بووە لە ناساندیاندا.

لە ماڵەکەی لویسدا، لە گوندە ئارامەکە، هەموو شتێک بەپێی یاسا ونەریتی تایبەت بە خۆی بەڕێوەدەچێت، هەموان کار و وەزیفەی خۆیان دەزانن و تەنانەت لە کاتی نانخواردن ودانیشتیان بە دەوری مێزەکەدا، هەرکەسە و بەپێی تەمەن و جێگە و ڕێگەی خۆی کورسی بۆ دانراوە، گەورەکان لە بەشی سەرەوە و بچووکەکانیش لە بەشی خوارەوە، لویس لەو جوتیارە بەختەوەرانە بوو کە هەموو شتێک لە بەرژەوەندیی ئەودا بوو، قازانجێکی زۆری لە کێڵگە و ئەرزەکانی دەست دەکەوت، ئەمەش وای لێ کردبوو لە جووتیارێکی سادەوە خەریکبوو وردە وردە سروشتی چینایەتی دەگۆڕا بە کەسێکی دەوڵەمەند و خاوەن موڵک و زێدەبایی و سەرمایە، هەربۆیە لەگەڵ ئەو گۆڕانە چینایەتییەدا، خەون و بیرکردنەوەکانی ئەمیش گۆڕانیان بەسەردا هات، خەونەکانی بۆ فراوانبوونی زەوی و زارەکەی و ئەسپ و مەڕوماڵاتەکەی زیاتر بوو، چاوی لەوەبوو خانوەکەی بکات بە چەند قاتێک و کاتێک هەرکام لە نەوەکانی بچنە ژیانی هاوسەرییەوە، ئەم قاتێکی دیکە بۆ خانوە گەورەکەی زیاتر بکات، بیری دەکردەوە لە داداهاتوودا خانووەکەی سەری دەگاتە هەور و بزەیەکی تێر و تۆخ ڕۆ دەنیشتە سەر لێوەکانی و دڵی تژی دەبوو لە شادی،بە گشتی لای پیرەی جووتیاری بەختەوەر پێوەری شانس و بەخت ئەوەیە کەسەکان لەگەڵ یەکدیدا شەڕ نەکەن پارەی زۆر کۆبکەنەوە و نەوەی زۆر بخەنەوە، بۆ خۆیشی هەروای کردووە، پارەی زۆری کۆکردۆتەوە و کەسێکی بێکێشە بووە و نەوەی زۆری ستۆتەوە.

یەکێک لەحیکمەتەکانی ئەم ڕۆمانە ئەوەیە کە فێرمان دەکات چاوی تەماع و بەرژەوەندیخوازیمان هێندە زۆر نەبێت، فێرمان دەکات کەپارە و سەرمایە ناتوانن مرۆڤ لەهەندێک قەیران و دۆخی تەنگانەدا بپارێزن، بۆ ئەم مەبەستەش (ئێمیل زۆلا) ڕەوتی ڕوودا و گێڕانەوەکە لە دۆخێکەوە دەبات بۆ دۆخێکی تر، ئەو ژیانە ئارامەی باڵی بەسەر گوندەکەدا کێشاوە دەشێوێت و مەرگی بە کۆمەڵی مرۆڤ و درەخت و ئاژەڵان، لە بەرگی لافاوێکی دڵڕەق و بێڕوحمدا ناوچەکە بە تاریکی دەتەنێت و چ هیوایەکیش نامێنێت و (لویس) لە جووتیارێکی بەختەوەرەوە دەبێت بە بەدبەختێکی تەنیا و نە سامانەکەی بۆ دەمێنێتەوە، نە هیچ کام لە منداڵ ونەوەکانی.
بە هۆی بەردەوامیی شەست سەعات بارانبارینەوە، ڕووباری نزیک گوندەکە پڕ دەبێت و لافاو بە پانتایی ناوچەکەدا بڵاودەبێتەوە، لویس کاتێ هەست بە گەیشتنی مەترسی دەکات بۆ سەر ماڵەکەی، سەرجەم ئەندامانی خێزانەکە دەباتە قاتی سەرەوە و بەو ئومێدەی لافاوەکە دامرکێتەوە و مەرگ زەفەریان پێ نەبات، یەکێک لە دیمەنە جوان و سەرنجڕاکێشەکانی ئەم بەشە ئەوەیە سیمای سەرجەم ئەندامانی خێزانەکە ترس دایدەگرێت، دڵەڕاوکە و تێکچوونی باری دەروونیان دەگات بە شوێنێک کە چیدی بڕوایان بەوە نامێنێت کەسیان بە سەلامەتی لێی دەرچن، لەم دیمەندا مرۆڤگەلێک بەرجەستە دەبن کە بە هەموو شێوازێک ململانێ دەکەن لەگەڵ مەرگدا، ژیان و شیرینی و چێژەکانی ژیان لەو ساتەدا سەد بەرابەر بەها و گرنگیی زیاتر پەیدا دەکات، لە چاوی هەر کەسێکدا بڕوایەک دەبینرێت کە وەک مۆم لەبەردەم زریانی مەرگدا خەریکە دەتوێتەوە، نووسەر بە جۆرێک ترس و هەڕەشەی مەرگی لە ڕێگەی لافاوەکەوە وێنا کردووە، کە هیچ خوێنەرێک نییە وا هەست نەکات خۆی یەکێکە لە قوربانییەکان.

سەرەنجام دۆخی ئەندامانی خێزانەکە بە شوێنێک دەگات، کە هەر یەکەیان بە جۆرێک دەبنە قوربانی و لافاوەکە ڕایاندەماڵێت، بەڵام غەمگینترینیان ئەوانەن کە هیچ هیوایەکیان بە ژیان نامێنێت و لە پرۆسەیەکی خۆکوژیدا خۆیان هەڵدەدەنە نێو لافاوەکە، ڕۆژی دواتر کە ناوچەکە ئارام دەبێتەوە و خۆر هەڵدێت، پیرەی جووتیاری بەدبەخت خۆی تاک و تەنیا دەبینێتەوە و لە دۆخێکی نائارامدا بڕیار دەدات کە هەرچی لە کێڵگە و سەروەت و سامان و زەوییەکانی هەیە یبەخشێت بەو خێزانانیە کە منداڵیان هەیە، ئەو کارەسات سروشتییە و دۆخە غەمگینەی دوای مردنی سەرجەم منداڵ و برا و نەوەکانی ڕووبەڕووی دەبێتەوە، گۆڕانێکی ئەوتۆ لە شێوازی ژیان و بیرکردنەوەیدادروست دەکەن، کە خوێنەر لە شوێنی خۆیەوە نەفرەت بۆ ئەوانە دەنێرێت کە تێر نابن لە ژیاندا و چەندیان هەبێت، هێشتا هەر چاوەڕێی زیاتر دەکەن.

لە ڕاستیدا ئەم نووسینە هیچ نییە جگە لە هەوڵێکی سادە و بە زمانێکی سادە، بۆ ئەوەی خوێنەر هان بدەین خۆیان لە چێژ وجوانیی ئەم ڕۆمانە بێبەش نەکەن.

دەسەڵات و ئازادی
نوسینی: ڕامین جەهانبەگلوو
وەرگێڕانی:عەتا جەمالی

لەبەشەکانی کۆتای کتێبی”دەسەڵات و ئازادیدا”، باس لەبیریارێکی فەرانسی دەکات، ناوی ئەو: ئەلێکسی دۆتۆکڤیلە. بێگومان ئەو گۆڕانە خێرایانە لەسەدەی نۆزدەهەمدا ڕودەدات، دەبێتەهۆی جێ سرنجی فەیلەسوف کۆمەڵناسەکان . هەر لەوسەدەیەدا کۆمەڵناسی وەک زانستێکی سەربەخۆ لەدایک دەبێت.
کاری ئەمانە لێکۆڵینەوەو تێڕامانە لەو پێشکەوتنانەیە لەبوارە جیاجیاکانی کۆمەڵگادا ڕودەدات. یەکێک لەوکەسانەی کەزۆر بەجدی و گرنگیەوە هەوڵی لێکدانەوەی گۆڕانکاریەکانە دەدات کە لەبارەی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوریدا ، تۆکڤێلە. تۆکفیل دەڵێت : دوونەتەوەی گەورەهەن کەدروسبونیان جیاوازە بەڵام داهاتویان هاوشێوەی یەکدیە، ئەوانیش ڕوسەکان و ئەمریکێکانە. ئەودەڵێت ڕوسەکان بەپرۆسەیەکی نادیموکرات و کۆیلایەتی داتێپەڕدەبێت. ئەمرکێکانیش وڵاتێکی دیموکراتن. ئەو دەڵێ گەرچی دروسبونی ئەو دوودەوڵەتە جودایە بەڵام هێزێک هەیە بەرەویەک ئاراستەیان دەبات.
تۆکڤیل بەوردو گرنگیەوە لەشۆڕشی فەڕانسی دەکۆڵێتەوە. ئەو ململانە درێژخایەنەی چینی ئەریستۆکرات وچینی خوارەوەی کۆمەڵگا کەتوانای بەشداریکردنیان نیە لەسیاسەت و پێگە گرنگەکانی دەوڵەت، والەم بیریارە دەکات، بۆ نمونەیەکی دیموکراتی بگەڕێت. ئەو وڵاتەی تۆکڤیل گرنگی پێدەدات، ئەمریکایە کە ڕوانینێکی نوێ و دیموکراتی بۆ کۆمەڵگای ئەوروپێکان بەرهەمبێنێت. بەتوندیش ئەوە ڕەد دەکاتەوە کە ئەزمونی ئەمریکا لەئەوروپا دوبارە بکرێتەوە. دوای سەردانەکەی تۆکڤێل لەساڵی 1930بۆ ئەمریکا، هەست بەوە دەکات کێشەی ئەمریکا و ئەوروپا دین نیە. ئەوروپا دەبێت پاساو نەهێنێتەوە بۆ گەڕانەوە ، بەڵکودەبێت هەنگاو بەرەو پێشەوە بنێت و کاتی گەڕانەوە نیە.
دووپرسیارەکەی تۆکفێل لەفەرانسا:
١- ئەمریکا بۆچی وڵاتێکی دیموکرات لیبڕاڵە؟
٢- فەڕانسا بۆچی بێتوانایە لەدروستکردن وپێکهێنانی سیستمیکی دیمکراتی؟

تۆکفێل جیاوازی نێوان ئەمریکاو ئەوروپا دەکات و پێی وایە ئەمریکاشۆڕشی بۆدیموکراتی تێپەڕاندوە نەک وەک فەڕانسا لەژێر ئینتیبداد وهەلومەرجەکانییدابێت. ئەمریکا خاوەن سیستمێکی کۆن نەبوە هەتا بەربەست دروستبکات بۆ دیموکراتی و نوێبونەوە.
زۆربەی کۆمەڵگای ئەمریکا لە چینی وەرزێرە مەمناوەندەکات پێکهاتوە.
گەلی ئەمریکی هەست بەنایەکسانی ناکەن . ئەمەش بە پێچەونەی فەڕانساوە کەجیاوازیەکی چینایەتی قوڵ بونی هەیە.

بەگشتی تۆکفیل باوەڕی وایە ، مانای دیموکراسی مانای دروستکردنی هەلومەرجی یەکسانە، پلەوپۆستەکان لەدەستی یەکدیدان. دەبێت حاکمێت بەتەواوی لەدەستی خەڵکدابێت نەک لەدەست چینێک و گروپێکدا کە خاوەنی هەموو بڕیارێکی بەرژەوەدنی خوازانەبێت. حاکمێت لە ئەمریکادا شتێک نیە شارەوە بێت لەچاوی خەڵک.

لەچاخەکانی بەرلەدیموکراتی ، واتا سەردەمی یوێنایو ڕۆمەکاندا ، ئەوروپا توشی نایەکسانیەکی ئاشکرا بووە ، بەهۆی ئەوحاکمێتەی کەلەلایەن چینی ئەریستۆکرات و دەسەڵات داروە بەڕێوە دەبران.
تۆکڤیل دەڵێت: پاش شۆڕشی فەڕانسی پێناچێت مۆدێرنەکان بنەماکان و ئازادی بەپێی پێوەری نایەکسان لەمەرجەکاندا پێناسەبکرێت.ل 222
ئەو باوەڕی وایە دوای شۆڕشی فەڕانسی کۆتای بەنایەکسانەکاندێ لەهەلومەرجەکاندا. حاکمێت لەدەستی بەشێکی دیاریکراوی کۆمەڵگادا نامێنێت.
جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان لەئەمریکادا، دەبێتەهۆی بەرگریکردن لەهەر جوڵەیەک بۆ قۆرخکاری و دورستکردنی نایەکسانی لەنێوان چینەکاندا.
ئەوانیش دەسەڵاتی یاسا دانان و دادوەریکردنە.

تۆکڤێل باسی ڕویەکی تری دیموکراتی دەکات لە ئەمریکادا، ئەویش: چاپەمەنی و ڕۆژنامەگەریە. لەئەمریکادا ڕۆژنامەو چاپەمەنێکان سەربەخۆن و تەعبیر لە چینێکی دیاریکراو ناکات ، بەڵکو تەعبیر لە حەزو داواکاریو کێشەکانی زۆرینەی کۆمەڵگادەکات.
ئەمە پێچەوانەی ڕۆژنامەگەریە لەفەڕانسادا ، کە ڕۆژنامەگەری پێناسەی چینێک دەکات، تەعبیر لە داواکاری چینێک لەچینەکانی کۆمەڵگادەکات. ئەمەش مانای ئەوەدەگەیەنێت، ڕۆژنامەیەک لە فەڕانسادا نەهاتۆتەبون کەبەرگری لەکۆمەڵگا بکات.

تۆکڤێل دەیەوێت لەڕێگای سیستەمێکی دیموکراتیەوە ، کۆتای بێنێت بەو نایەکسانیانە و نادادیەی کەبەرۆکی مرۆڤی ئەوروپی گرتوە.

سیڤەر یاسین

دیمەنی یەکەم:
ویست و لێکدانەوەکانت شەو و ناوەختیان بۆ نییە، ھەر بۆیەشە بەم ئەنگوستەچاوەی بەرگی مۆتەکەی ترسی لە خۆی ئاڵاندووە، مۆری بڕیارێکت پێ دەکەن. ھەرچەند خاوەن ھەستێکی بێگەردی، بەڵام ھەر لێی دەسڵەمیتەوە.
حەوش و بانەکە زیاتر لە کەلاوەیەکی چۆڵکراو دەچن، جەستە بچکۆلەکەت لە ناوەڕاستیا چەقی پێت بەستووە و چاوەڕوانی ڕێنوماییت لێوە دەکات، پێپلیکانەکان بە یەکدیت دەسپێرن، سووربوونت لەسەر ھەڵسانت بەو کارەی مەبەستتە، چەند ھەنگاوێکی گورجت پێ تاو دەدات، ترسەکە زیندەبەچاڵ دەکات، خۆت لەبەر لووتی ئەو ژوورەدا دەبینیت کە دەمێکە خولیای کردنەوەی دەرگاکەی لە مێشکتا چەکەرەی کردووە، دەستت ئاراستەی دەسکەکەی دەکەیت، جییییڕڕڕڕ… دەنگەکە لەگەڵ بێدەنگی شەوەزەنگەکەدا لە لەقتەیەکی فلیمە تۆقێنەرەکانی ھیتشکۆک دەچن، گەرووی ژوورەکە واڵا دەبێتەوە، بە قەبارەی خۆی تاریکی لە دڵیدا لەنگەری گرتووە وەک نیازی جێھێشتنی ئەو ھەرێمەی نەبێت. دەستت مارێکی پێنجسەرە و بەرەو سویچی ئەلەتریکەکە بە دیوارەکەدا ھەڵدەگژێت، چرکەیەک و چراخان دڕ بەو تاریکییە دەدات کە نیازی کۆچکردنی نەبوو، سێڵاوی ترس و ڕاڕایی ھوروژمی بۆ ھێنایت، ویستت ڕایماڵی، گوێقوڵاخ بوویت، پەردەی گوێت تۆمارگەیە بۆ ھەر دەنگێک، چرپەیەک بە ھانای گوێتەوە ھات، شتەکانت لێ تێک چوو، شپرزە بوویت، مەبەستەکە وەک فڕندەیەک لە شەقەی باڵی دا و لێت ون بوو، چەند ھەنگاوێکت لەسەر زەوی ژوورەکە کەڵەکە کرد، سەرت لە چوارچێوەی دەرگاکەوە بەرەو دەرەوە تەکانی دا، کەست بەدی نەکرد بۆیە ھێمن بوویتەوە و ترپەکانی دڵت لەگەڵ ھێمنییەکەتدا دوو ڕاستەھێڵی تەریب بوون، ئاوڕێک و تیشکی چاوت کەلوپەلی ژوورەکەیان تاوتوێ کرد. ئا… ئا… دۆزیتەوە.
(بۆ وەک بت ڕاوەستاوی…؟ خۆت نەتوت ھەر بگەمە ئەوێ… ئیتر… کەس دیار نییە و ماڵی مامۆستاش لە میوانیین، بەڵام من ھەرگیز شتی وام لە دەست نەھاتووە).
مێشکت خستە بەر تەوژمی بەگوڕی گەرداوی خەیاڵێکی فێنکەوە، دەتەوێ ئاوڕشێنی ویستە ھەڵپڕووکاوەکانت بکەیت، کە لە سووچ و سیلەکانی ناختا کز ھەڵکوڕماون، بە ھەر نرخێک بێ دەیانەوێ بە ھەورێکی سفت بارانێکی درێژخایەن دابارێنیتە نێو گەرووی شەقاریانەوە.
(بە ئارەزووی دڵی خۆم بەناو بازاڕ و شەقامەکانا دەسووڕێمەوە، حەز لە چی بکەم بێ سێ و دوو دەیکڕم و لەگەڵ ھاوڕێکانما دەچینە سینەما و چایخانە و… و… و پارەکە ئەکەم بە تف و ئاراستەی ناوچەوانی ئاسۆی دەکەم بۆئەوەی ئیتر نەڵێت: تۆ سواڵکەری و پارەت نییە».
دەستەکانت دوو دڵۆپ جیوەی بەرینن و داناسەکنێن. بەم خامۆشییە ئۆخژنیان نابێت بۆیە دەسکی سنووقێک بە توندی دەگرنە خۆیان. بۆشایی ناوەوەی گورزەتیشکی چاوەکانت ھەڵدەمژن. دەستە چەتوونەکانت ئۆقرە ناگرن بۆیە دەکوتنە سەر کۆمەڵێک دیناری نێو سنووقەکە، بە لەرزەلەرز دەیانگرنە خۆ. ترپەکانی دڵت لە پێوەری لێدانەکانیانا بەرزترین خاڵ دەسنیشان دەکەن.
کۆمەڵەپارەکە دەئاخنیتە نێو قووڵایی گیرفانتەوە، دەستی ئاگاداری بە چواردەوردا سەرت پێ بادەدات، ژووری خانووە کۆنەکەتان کە لەمە پەرپووتتر بوو ھاتەوە بیرت، قێزت لە ھەردووکیان کردەوە، پەشیمان بوویتەوە چونکە زانیت ئێوە کرێچی ماڵی مامۆستان. یادگارییەکی زۆرت لەو خانووە جێ ھێشت کە چوار پێنج ساڵ پێش ئێستا دوای مردنی باوکت، دەستی ناچاری بە دایکتی فرۆشت و بەرە بەرە بەدەم ڕۆژگارەوە لە پارەکەتان دەخوارد تا ئەویش…
-کوڕم سالار… وا خەریکە پارەکەشمان لە بن بێت چار چییە…؟
-…!؟
ئەم وشانەی دایکت وای لێ دەکردیت زیاتر مشووری کارێک بخۆیت. دڵگران بوویت. بڕیارت دا ئەم شوێنە جێ بھێڵیت پێش ئەوەی بە دز بناسرێیت، بۆیە ژوورەکەت ھێنایەوە سەر باری پێشوو. جارجاریش بە گۆشەی چاو سەرەتاتکێی سووچی دینارەکانی گیرفانت بوو.

دیمەنی دووەم:

-کچێ ئاخر زەعیفە کە ئابڕووی چوو ئیتر…
وشە بێگەردەکانی شلێری ھاوسێیان لە گوێیدا دەزرنگانەوە، لەکاتێکدا ئەم بە درێژایی شەقامەکە شوێنپێی خۆی دەنەخشان، ویستی وشەکان بە بای گوێنەدان شەن بکات. ئەو ساتەی وەبیر ھاتەوە کە شلێر ھەردوو چاوی ئەبڵەق بوون و بە چوار نینۆکی دەستی ڕاستی، ڕوومەتە ئاڵەکەی خۆی بە شەرمەزارییەوە دەڕنییەوە وەختێ ئەم پێی ڕاگەیاند کە دەیەوێ لە بازاڕی مامەڵەکردنی حەز و لەزەتدا ببێتە ئەندامێکی لێھاتوو و ئاوی ئارەزووەکان بکاتە ھەتوان و زامی نەبوونیشی خۆی پێ ساڕێژ دەکات.
«ئەیەڕۆ کچەکە»ی شلێر زەنگێک بوو و لە کڵێسای مێشکی ئەمدا بانگی چۆکدانەدان و ملشۆڕنەکردنی دەدا، بۆیە ئەمیش جارجار بە ھەڵەداوان و پەلەپڕووزێ، دەیویست بەرەو پیری ئەو دەنگە خێرخوازە بچێت، بەڵام کە کارەساتەکەی شەوەکەی سالاری کوڕی وەبیر دەھاتەوە و تەماشای کراس و دەرپێ و سوخمە و شڕوشاتاڵەکەی خۆی دەکرد، بە «چوک و نەء»ێکی سەرکێشانە کۆتایی بە ھەموو شتێک دەھانی و دەرگای وەڵامی سەرکڵۆم دەکرد، کەچی ئەم شلێری وەک درەختێک دەھاتە بەرچاو کە لەسەر لووتکەتەپۆلکەیەک ڕووابێ و ڕەگی بە زەویدا شۆڕ بووبێتەوە. ھەرچەند گەردەلوولی قاتوقڕی و تەنگی پێ ھەڵچنێت، ئەم ھەر خاوەنی ئەو ڕەگ و زەوییە بێت.
بەخیلی بەو دەبات کە نایەوێت خۆی بەدەستەوە بدات.
(خۆ شلێریش مێردی مردووە، کەچی وەکوو ھەموو ئافرەتێکی ئاسایی ئەم شارە دەژێت. ئەو ھەرچۆنێک بێت کار دەکات و خۆی و دوو ھەتیوەکەی سەرگەردان نابن).
-شلێر گیان من وەک تۆ نیم، تا ئێستا ھیچ کارێک شک نابەم.
-مەترسە، ھەمووی لەسەر من.
بیرەوەرییەکانی زنجیرەچیایەکی سەرکەشن بە درێژایی ھەرێمی ساڵەکانی ژیانی مارئاسا دەخشێن. ڕابردوو، ئێستای ئەم دەسنیشان دەکەن. ئەمانیش تابلۆیەکن ھەردوو ڕووەکەی نەخشێنراوە.
دیوێکیان: تیایدا ڕەنگی سپی و زەرد دوو ڕەنگی سەرەکین، بەڵام سپییەکەیان زیاتر پەلی ھاویشتووە و بە باڵەکانی ڕووبەرێکی فراوانی ئاسمانی نیگارەکەی تەی کردووە، سەرکردەی جیھانەکەیە و ڕەنگەکانی تر تێکڕا لە دەوری دەگەڕێن، ھەرچەند ڕەنگی ڕەشیش لە سیلە و ئەملاوئەولای ڕووە نەخشێنراوەکە وەک ھەتیوێکی داماو بەدی دەکرێ.
دیوەکەی تریان: سەرتاسەری نیگارەکە ڕەش داگەڕاوە، وەک پاشماوەی بۆردومانی جەنگێکی بێئامان. ڕەنگەکان ھەموو ئاوازی پرسە لێدەدەن. دەڵێی (کۆست)ێکی گەورە کەوتووە. لە ناوەڕاستی ئەو ھەموو ڕەنگە دزێو و ئاوێتەبووانەدا لەسەر جەمسەری توولەڕێگەیەکی درێژخایەن، دایکێک فرمێسکی چاوە گەشەکانی دەچۆڕێنێتە گەرووی دوو کۆرپە و ھەرسێکیان بە پرشنگی چاویان توولەڕێگەکە دەکێڵن. تەمێکی چڕیش کۆتایی بە جەمسەرەکەی تری توولەڕێیەکە دەھێنێت. بەڵێ ئەوا ئێستاش بڕیار دەدات، بگرە دەیەوێ بە کردەوە ئەو بڕیارە بەسەر خۆیدا بسەپێنێت. ئەی ئەوە نییە پێیەکانی بە لەرزەلەرز شەقام و کۆڵانەکان جێ دێڵن.
(خۆشت چاک دەزانیت بەرەو کام زەلکاوی بۆگەن دەخلیسکێی، بۆیە خۆتی تیا دەبینی، لە چڵپاوە خەستەکەیدا مەلە دەکەیت، مەنگی و لەنگەری زەلکاوە بۆگەنەکە دەپێکیت، بڕێ جانەوەری ترسناک دەکەونە سەرت، ونجڕونجڕت دەکەن، مەمکە خڕەکانت ھەڕاج دەکەن. کەس فریات ناکەوێ، نە سالار نە شیرین نە… نە نە. دەڕوانیتە جەستەی خۆت، لێی دەترسیت. دەزانی ئەمە (تۆ)یەکەی جاران نییە، بۆیە دەڵێ: ئەمە تابلۆی ژیانی داھاتوومە).
ترپەکانی دڵی لە یەکتری دەپەڕن و زیاد دەکەن. بە پێچەوانەوە ھەنگاوەکانی قوڕستر دەبن. وەک دژی بڕیارەکە بن، خۆی بە لانەواز و نامۆ تێدەگات چونکە نازانێت سەدان جار بە بارتەقای ژمارەی زۆڵەکانی ئەم جیھانە، ئافرەتی بێچارەی ئەوئاسا ھەن و لە زبڵخانەی ئەم چەرخە ڕووڕەشەدا لەگەڵ خەونە ھەڵواسراوەکانیانا گینگڵ دەدەن.
زۆری نەماوە، ھەمووی چەند کۆڵانێکە و دەگاتە شوێنی مەقسەد (بە کەڵبە شێتەکانی کراس و سوخمە شڕەکانت دادەدڕێت، ماری حەوتسەری ئارەزووە پەنگخواردووەکەی تێت بەردەدات، لە ھەموو ڕووبەرێکی لەشە سرکەکەتدا جێقەپاڵی حەزی شێت دەنەخشێنێت، لاقە سپییەکانت دەبنە سێدارەی ئابڕوو و شەرەف و کۆمەڵێ وشەی لەم بابەتانە. ئەو نرکەنرکێتی، تۆ لە ناخەوە دەناڵێنی. وێنەی ھاوسەرە نێژراوەکەت مەودای بەر دیدەت دەتەنێت. دەبێتە چاودێریکەری بەزمەکەتان. دەتەوێ لە بیری خۆتی بسڕیتەوە و بۆت ناکرێ. سیمای سالار و شیرینیش دێنە مەوداکەوە. لێ دەبنەوە. ئەوەی دەتەوێ وەری دەگریت و وەدەر دەکەویت. کۆمەڵێ لاوی برسی و تینوو و… و… و دوات دەکەون، ڕاوت دەکەن، بۆ جاری دووەم ڕووتت دەکەنەوە و بە بەرچاوی خەڵکەوە لەشت دەکرۆژن، مۆرێکی تایبەتیت پێوە دەنێن و دەیکەنە شوناسنامەی ژیانت).
ھۆڕنی ئۆتۆمبێلێک ڕایدەچڵەکێنێ. بێ ئاوڕدانەوە لاڕێیەکە دەگرێت. وشەکانی شلێر دەبارە و بیستبارە دەبنەوە. وردەجانەوەرن و ئاخنراونەتە کاسەسەری ئەمەوە. لە ھەمان کاتدا دەستی سەبووریشن بە لەشی شەکەتیەوە. خۆی بە سەری دواکۆڵانەوە گرێ دەدات. ھەڵوێستەیەک دەکات. لەپڕ ئاراستەی ڕەوتەکەی پێچەوانە دەکاتەوە.
-دەبێ ھەر کارێک بدۆزمەوە.

سەرچاوە: گۆڤاری «کاروان»، ژمارە «٢٥»ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٤

ئەم تیۆریستانە دەستی باڵایان هەیە لەم قوتابخانە ڕەخنەییەدا: نۆرمان هۆلاند، ستێینلی فیش، لویس ڕۆزبلانت، وۆلفگانگ ئایسەر، هانس-ڕۆبەرت جۆس، رۆلان بارت، ئای ئەی ڕیچاردس و دێیڤد بلیچ. تیۆریستی نوێ، لۆیس تایسۆن، زێتر پەرەی پێ داوە.
ئەم تیۆرە ورد دەبێتەوە لە ئەزموون و پێوەندیی خوێنەر بە دەقێکی ئەدەبی. لە سی و چلەکان لەگەڵ لێشاوی ڕەخنەی نوێ بەدەر کەوت و لە حەفتاکان درەوشاویەوە، بەتایبەتی لە ئەمریکا و ئەڵمانیا (لۆیس، ٢٠١٥).
تیۆرەکە فراوان و گشتگیرە، بەڵام مانای ئەوە نییە هەر کەس بە کەیفی خۆی شتێک لەسەر ڕۆمانێک بنووسێت و پێی وابێت ئەم تیۆرەی جێبەجێ کردووە. نا. داخی گرانم لە نێو کوردان وایە. لێرەوە دوو پێشنیاز دەکەم بۆ ئەوانەی لە بواری ڕەخنەی ئەدەبیدا کار دەکەن: ١- یان واز بێنە؛ ٢- یانیش وەرە ئەم تیۆرانە بخوێنەوە، باش هەرسیان بکە، ئەوجە لەسەر دەقی ئەدەبی جێبەجێیان بکە. کاری ڕەخنەیی وا دەبینم بێزم دەبێتەوە و هێڵنجم دێ.
تیۆرەکە “دەق چییە؟” و “دەق چی دەکات؟” لێک جیا ناکاتەوە. بە پێچەوانەی ڕەخنەگرە نوێیەکان، لێکی جیا دەکەنەوە و زۆرجاریش لێیان دەبێتە کێشە (لۆیس، ٢٠١٥).
تیۆریستانی وەڵامی خوێنەر دوو باوەڕیان هەیە: ١- نابێ ڕۆڵی خوێنەر لە تێگەیشتنی ئەدەب فەرامۆش بکرێت؛ ٢- خوێنەر هۆشیارانە و چالاکانە مانا لە دەق هەڵدەهێنجێت (لۆیس، ٢٠١٨).
لە بیرمان نەچێ، هیچ دوو خوێنەرێک هەمان خوێندنەوەیان نییە بۆ دەقێک. بەپێی تیۆرەکە ئەم فاکتەرانە کار لە وەڵامی خوێنەر دەکەن لە پڕۆسەی خوێندنەوەدا: ئاستی ڕۆشنبیری، تەمەن، ئاستی زانیاری، ئەزموون، شوێن، چەشە، کەشوهەوا، کات و پاڵنەر (motive: مۆتیڤ(.
لۆیس تایسۆن (٢٠١٥) دەڵێ تەنانەت دەکرێ خوێنەرێک دوو خوێندنەوەی جیای هەبێت بۆ هەمان دەق لە دوو کاتی جیاوازدا. ئەوە بەسەر خۆمدا هاتووە. کاتی خۆی یەکێ بووم لە شەیدایانی رۆمانی “دواهەمین هەناری دونیا”ی بەختیار عەلی، کەچی دوای چەند ساڵێک دووبارە خوێندمەوە، نەمتوانی تەواوی بکەم و فڕێم دا. ئەمڕۆ ڕۆمانێک دەخوێنییەوە زۆرت پێ جوانە، ڕەنگە دوو ساڵی تر بیخوێنییەوە هەمان خوێندنەوەت بۆی نەبێت. بۆ؟ هزر و زانیاری و تێڕوانین و ئەزموونت گۆڕاون.
مۆتیڤی خوێندنەوەی دەق گرنگە. بە چ چاوێک و بۆ چ مەبەستێک دەقەکە دەخوێنییەوە؟ بۆ مەبەستی چێژوەرگرتن؟ بۆ ڕەنگدانەوەی ئەزموونی خۆت؟ بۆ ڕاڤەکردنی توخمەکانی ڕۆمان وەک گرێ، کارەکتەر، کات و شوێن، تەکنیک؟ بۆ ڕاڤەکردنی تێما؟ لیستی مەبەستی خوێندنەوە بێژمارە.

لۆیس تایسۆن (٢٠١٥) ئەم تیۆرە ڕەخنەییە دابەش دەکات بەسەر پێنج بەشدا:

1. تیۆری مامەڵەی وەڵامی خوێنەر (Transactional reader-response theory)
2. کاریگەریی ستایل (Affective stylistics)
3. تیۆری سەبجێکتیڤی وەڵامی خوێنەر (Subjective reader-response theory)
4. تیۆری دەروونیی وەڵامی خوێنەر (Psychological reader-response theory)
5. تیۆری کۆمەڵایەتیی وەڵامی خوێنەر (Social reader-response theory)
   وەک دەبینین تیۆرەکە فراوانە و چەندان وردە تیۆری لێ دەبێتەوە. با یەک بە یەک باسیان بکەین، تێیان بگەین.
   1- تیۆری مامەڵەی وەڵامی خوێنەر
   لویس ڕۆزنبلات (Louise Rosenblatt) ئەم لکەی داهێناوە. لویس ئافرەتێکی ئەمریکییە، لە ٢٠٠٥ مرد.
   ئەو نە خوێنەر نە دەق ڕەت دەکاتەوە. پێی وایە هۆردووکیان گرنگن بۆ بەرهەمهێنانی مانا. ئەم لکە تیۆرە ڕاڤەی مامەڵەی نێوان دەق و خوێنەر دەکات. چۆن ئەو مامەڵەیە ڕوو دەدات؟ کاتێ ڕۆمانێک دەخوێنینەوە، پڕۆسەی خوێندنەوەکە جووڵێنەرە، خوێنەر بە شێوەی خۆی وەڵامی دەداتەوە. لە کاتی خوێندنەوەدا، هەستکردن، جوڵانی یادەوەری، وروژاندن، خۆدیتنەوە ڕوو دەدەن (لویس، ٢٠٠٥). ئەمانە کاریگەرییان هەیە لە دروستکردنی مانا لای خوێنەرەکە. بێ لەمانە، شتەیلی تریش ڕۆڵ دەگێڕن: خوێندنەوەی دەقی پێشتر، ئاستی ئاگایی و زانیاریی خوێنەر، چەشەی خوێنەر، باری دەروونی و فیزیکی خوێنەر. بۆ تەواوکردنی پڕۆسەکە، خوێنەر ڕەنگە چەند جارێک پەرەگرافێک، لاپەڕێک، بەشێک، یان تەواوی ڕۆمانەکە بخوێنێتەوە. لویس ناو لەم پڕۆسەیە دەنێت: پڕۆسەی خۆڕاستکردنەوە. ئەم پڕۆسەیە مانای دەق لای خوێنەر کامل دەکات.
   لویس باسی دوو جۆرە خوێندنەوە دەکات: ئیستاتیکی و ڕووکەش (Aesthetic and Efferent). خوێندنەوەی ڕووکەش تەنیا زانیاری و ڕووداو دەگرێتەوە. خوێندنەوەی ئیستاتیکی مانای پشتی زانیاری و ڕووداوەکانە. بۆ نموونە، خوێندنەوەی ڕووکەش بۆ ڕۆمانی (مرۆڤی هەرزان) ئەمانە دەگرێتەوە: شووشە، پاڵەوانی ڕۆمانەکە، دەیەوێت چارەیەک بۆ پەتای خۆکوشتن بدۆزێتەوە. کۆمەڵێک ڕووداو ڕوو دەدەن. بە کورتی، خوێندنەوەی ڕووکەش واتە تێگەیشتن لە چیرۆکەکە، لە ڕووداوەکان. خوێندنەوەی ئیستاتیکی بۆ هەمان ڕۆمان: مرۆڤی هەرزان کۆدەکانی مرۆڤبوون، کۆدەکانی فەلسەفە، کۆدەکانی دەروونناسی و زانست و تەکنەلۆژیا تاقی دەکاتەوە.
   2- کاریگەریی ستایل
   ئەم لکە تیۆرە دەڵێت دەقێکی ئەدەبی لە کاتی خوێندنەوە لەدایک دەبێت. تا نەیخوێنییەوە، شتێک نییە وجودی هەبێت. دەقەکە ڕستە بە ڕستە، تەنانەت وشە بە وشە دێتە ڕاڤەکرن تا تێبگەین چۆن ستایل کاریگەری هەیە لەسەر خوێنەر لە پڕۆسەی خوێندنەوەدا (لۆیس، ٢٠١٥).
   دەق مانای نییە بەبێ خوێنەر، بگرە ماناکەی بەندە بەو ئەنجامانەی خوێنەر پێیان دەگات. بێو باسی بنیادی دەقێل بکەین بەپێی ئەم تیۆرە، دەبێ بگەڕێینەوە سەر ئەو ئەنجامانەی خوێنەر هەڵیهێنجاون لە دوای خوێندنەوەی دەقەکە.
   بۆ نموونە، با ڕاڤەیەکی ئەم پەرەگرافە بکەین لە ڕۆمانی مرۆڤی هەرزاندا:
   شووشە دەڵێت، “وا دێن.” دەنگی ترسئامێزە، ناخی تژییە لە هەواڵ. دەیەوێت بڵێت چی تری بینیوە و چی بیستووە لە کاتی کۆمادا؛ لەباتیان، خۆی گرمۆڵە دەکات، ئەژنۆی بە سینگییەوە دەنووسێنێت. چاوانی وەک تیر لە بۆشایی ئاسماندا گیر دەکات.”
   یەکێکە لە پەرەگرافە هەرە گرنگەکانی ڕۆمانەکە. پەرەگرافی پێش کۆتاییە. تا ئەم پەرەگرافە خوێنەر وا دەزانێت کۆتاییی ڕۆمانەکە دڵخۆشکەرە و چارەیان بۆ خۆکوشتن دیتەوە، بەڵام ئەم پەرەگرافە بۆچوونەکان بەرەواژ دەکاتەوە. ئەم پەرەگرافە زۆر شت بە خوێنەر دەلێت، بەڵام لە هەموویان گرنگتر ئەوەیە کە نایڵێت. ئەو شتەی کە ئەم پەرەگرافە نایڵێت ئەوەیە خوێنەر لە دڵنیاییەوە دەگوازێتەوە بۆ نادڵنیایی. دەستەواژەی “وا دێن” گرنگترین دوو وشەیە لەم پەرەگرافە، چونکە رۆمانەکە دەباتە ئاڕاستەیەکی تر. نازانین کێ دێت، نازانین چی دێت، بەس دەزانین مرۆڤایەتی لەبەردەم هەڕەشەیەکی گەورەدایە، ئەم پەرەگرافە کۆتاییی ڕۆمانەکە بە کراوەیی بەجێ دێڵێت تا خوێنەر خۆی پێشبینی بکات، تێڕامێنێت.
   لەم نموونە سادەیەدا بۆمان دەردەکەوێت ڕاڤەی دەق بەپێی ئەم تیۆرە ڕاڤەی وشە و ڕستە و پەرەگرافە، پێوەندییانە بە خوێنەر و ئەزموونی خوێنەر. ڕەخنەگر بەڵگە دەهێنێتەوە لە نێو خودی دەقەکە بۆ پاڵپشتیکردنی ڕاڤە و لێکدانەوەکانی.
   تیۆری سەبجێکتیڤی وەڵامی خوێنەری
   دێیڤد بلیچ (١٩٧٨) دەڵێ شتێک نییە بە ناوی دەقی ئەدەبی. بەپێی ئەم تیۆرە دەقی ئەدەبی بریتییە لە وەڵامی خوێنەر بۆ دەقەکە. واتە بێ خوێنەر دەقی ئەدەبیمان نییە. ئەو دەقەیشی ڕەخنەگرێک شی دەکاتەوە وەڵامی خوێنەرە.
   باشە مانای چییە کاتێ دێیڤد دەڵێ بێ لێکدانەوەی مانای خوێنەر بۆ دەق، شتێک نییە بە ناوی دەقی ئەدەبی؟ بۆ وەڵامی ئەمە، دەبێ بزانین دەقی ئەدەبی لای دێیڤد چییە. لای دێیڤد دوو شت هەن: ئۆبجێکتی ڕاستی و ئۆبجێکتی سیمبولی. وشەی چاپکراو، کاغەز، بەرگ، ڕستە، پەرەگرافی ڕۆمانێک هەمووی ئۆبجێکتی ڕاستین. کاتێ خوێنەر ئەم ئۆبجێکتە ڕاستییە دەخوێنێتەوە، هەستکردن، جوڵانی یادەوەری، بیرهاتنەوەی ئەزموون ڕوو دەدەن، ئەمانە ئۆبجێکتی سیمبولین (دێیڤد، ١٩٧٨). کەواتە ڕەخنەگر بەپێی ئەم سیمبولانە شرۆڤەی ڕۆمانەکە دەکات، نەک بەپێی ئۆبجێکتی ڕاستی. هەر ئەنجامێک خوێنەری پێی بگات، ئەوە دەقی ئەدەبییە، واتە دەقی ئەدەبی وشەی چاپکراو نییە لەسەر کاغەز، ئەوەیە لە میشکی خوێنەردا دروست دەبێت دوای خوێندنەوە.
   3- تیۆری دەروونیی وەڵامی خوێنەر
   ڕەخنەگری دەروونشیکاری، نۆرمان هۆلاند، پێی وایە مۆتیڤ (پاڵنەر)ی خوێنەر کاریگەری ئەوتۆی هەیە لەسەر چۆنێتیی خوێندنەوە. هۆلاند (١٩٧٥) دەڵێ لێکدانەوەکانی خوێنەر بۆ دەقێک خودی خوێنەرەکە ئاشکرا دەکات، نەک دەقەکە. پێی وایە چۆن لایەنی دەروونیمان دەجووڵێ لە ژیانی ڕۆژانەماندا، ئاواش دەجووڵێ کاتێ دەخوێنینەوە. بۆ نموونە، باوکت هەردەم سەرخۆشە و چەندان جار لە دایکتی داوە. لە ژیانتدا ناتەوێ کەس بە هیچ شێوەیەک باسی باوکت بکات چونکە پێی تێک دەچی. لایەنی دەروونیت بە هەمان شێوە وەڵامی دەبێت بۆ کارەکتەرێکی نێو ڕۆمانێک کە هەمان سیفەتی باوکتی هەبێت.
   خوێندنەوەی دەقێکی ئەدەبی لای خوێنەر بۆ پڕکردنەوەی پێویستی و ئارەزووە دەروونییەکانە (نۆرمان، ١٩٧٥). من دەڵێم بۆ چاککردنەوە و لێکدانەوەی دەروونیی خوێنەرەکەشە. بۆ نموونە، بێو خوێنەرێک قوربانی دەستی دێبابی بێت، کاتێ مرۆڤی هەرزان دەخوێنێتەوە خۆی دەبینێتەوە لە کارەکتەری مێتال کە قوربانی دەستی دێبابییەتی. مرۆڤی بەپێی ئەزموونی دەروونیی خۆی ڕاڤەی شتەکانی دەوروبەری دەکات. هەمان شتە لە کاتی خوێندنەوەی ڕۆمانێکدا.
   پڕۆسەی لێکدانەوە و ڕاڤەکردنی دەق لای نۆرمان سێ قۆناغە: مۆدی بەرگری، مۆدی خەیاڵ و مۆدی گۆڕان. با بێین ئەم سێ قۆناغە لەسەر ڕۆمانی مرۆڤی هەرزاندا تاقی بکەینەوە. بێرنی لومۆ دەناڵێنێت بە دەستی لەدەستدانی ژنەکەی، خەتای خۆی بوو، ئەو منداڵی نەدەویست، بۆیە ژنەکەی بەجێی هێشت. خوێنەرێک ئەزموونێکی هاوشێوەی هەبێت، کاتێ دەخوێنێتەوە، خێرا بەرگری لە کارەکتەرەکە دەکات، پاساوی بۆ دێنێتەوە. پاشان خەیاڵ دەکات لەسەر ئەم کارەکتەرە، مادام ئەو وایە، دیارە هەر ئەو بەتەنێ وا نییە، خۆی پێ چاک دەکاتەوە. پاشان قۆناغی یەکەم و دووەم بەکار دەبات بۆ قەناعەتکردن و ڕازیکردنی خۆی، بۆ شاردنەوەی حاڵەتە دەروونییەکەی.
   نۆرمان پێی وایە هەموو نووسەرێک خوێنەریشە. وەک ڕۆماننووس، ئارام محمد (٢٠٢١) دەڵێ خوێنیەری یەکەم لە ناو نووسەردایە. کاتێ ڕەخنەگرێک راڤەی مرۆڤی هەرزان دەکات دەبێ راڤەی گۆران سەباحی سەخوێنەر بکات نەک گۆران سەباحی نووسەر. بەم شێوەیە دەبێ ڕەخنەگر خودی نووسەر لە خوێنەری ناو نووسەرەکە جیا بکاتەوە.
   4- تیۆری کۆمەڵایەتیی وەڵامی خوێنەر
   ستێینلی فیش (Stanley Fish) دەڵێ خوێندنەوەی خوێنەر بۆ دەق سەرچاوە ناگرێت لە خودی خوێنەر، بەڵکو لە نێو ئەو کۆمەڵگەیە، ئەو ژینگەیە لێی دەژی. ئەو شتانەی وەریدەگرین لە ماڵەوە، لە برادەران، لە بازاڕ، لە میوانداری، لە قوتابخانە، زانکۆ، پەیمانگە، شوێنی کار، هتد، ئەمانە ڕۆڵیان هەیە لە پڕۆسەی خوێندنەوەی دەق. کۆمەڵ بڕیار دەدات نەک تاک (فیش، ١٩٦٧). کەواتە ئەمە پێچەوانەی تیۆری وەڵامی خوێنەری سەبجێکتیڤە کە تاک ڕۆڵی سەرەکی هەیە لە پڕۆسەی خوێندنەوەدا.
   کاتێ خوێنەر دەچێتە نێو پڕۆسەی خوێندنەوە، کۆمەڵێک شت لەگەڵ خۆیدا دەبات کە پێوەندییان بە خودی خۆی نا، بە دەوروبەرەکەیەوە هەیە. ئەو شتانە یارمەتی دەدەن لە تێگەیین لە ڕۆمانەکە. بۆ نموونە، ڕەخنەگرێک دێ ڕۆمانی مرۆڤی هەرزان دەخوێنێتەوە. لێکدانەوە و ڕاڤە و تێگەییشتنی لە ڕۆمانەکە دەوەستێتە سەر ئەوەی چی لەگەڵ خۆیدا هێناوەتە پڕۆسەی خوێندنەوەی ڕۆمانەکە. بێو باکگراوندێکی بەهێزی ئایینی هەبێت، هەرچی لە ئایین تێگەیشتووە لەوێ بەکاری دەبات بۆ ڕاڤەی دەقەکە. بێو دژی ئایین بێت، ئەوەیش بەکار دەبات بۆ لێکدانەوەی دەقەکە. بۆیە، ئەوەی پابەندە بە ئایین دەڵێ غەدرت لە ئیسلام کردییە لە مرۆڤی هەرزان، ئەوەشی ناپابەندە دەڵێ ئیسلامت نوێ کردیتەوە و پێی ناخۆشە. خوێنەرێک پێمی گوت، “هەر گەیشتمە باسی نوێژکردن، یەکسەر کتێبەکەم فڕێ دا.” بۆ ئەم خوێنەرە وای کرد؟ کاردانەوەکەی ی تێگەیشتنەکەی دەگەڕێتەوە بۆ باکگراوندەکەی.
   بەپێی کارەکانی لۆیس تایسۆن (٢٠١٨) لەسەر تیۆری ڕەخنەییی وەڵامی خوێنەر، دەکرێ ڕەخنەگر ئەم پرسیارانە بکات بۆ ڕانان و ڕاڤەکردنی دەقێک. ئەمانە هەندێ پرسیارن، ڕەخنەگر ئازادە و دەتوانێت دەیان پرسیاری لەم جۆرە بکات:
6. چۆن مامەڵەی نێوان دەق و خوێنەر مانا بەرهەم دێنێت؟ چۆن ناتەواوی دەق دەبێتە سەرچاوەی ڕاڤەکرن؟ (بۆ نموونە، چ ڕووداوێک، کارەکتەرێک، وەسفێک، هتد، حەقی خۆی پێ نەدراوە لە دەقەکە؟).
7. ڕاڤەی ڕستە بە ڕستەی کورتە چیرۆکێک چیمان پێ دەڵێت لەبارەی ئەزموونی خوێندنەوەی دەق؟ جیاوازیی ڕاڤەی “دەق چی لە خوێنەر دەکات؟” و “دەق چی دەڵێت؟” چییە؟
8. تێمای شوناس چۆن دروست دەبێت لە پڕۆسەی خوێندنەوەی دەقێکدا؟
9. خوێندنەوەی خوێنەر بۆ دەقێک چییە، یان، خوێندنەوەی خوێنەر چیمان پێ دەڵێت لەسەر دەقێک؟

   سەرچاوەکان
   ئارام محمد (٢٠٢١). پۆل ریکۆر و پرسی گێڕانەوە. هەولێر.
   Bleich, David. Subjective Criticism. Baltimore, MD: The John Hopkins University Press, 1978.
   Fish, Stanley. Surprised by Sin: The Reader in Paradise Lost. New York:St. Martin’s, 1967.
   Holland, Norman. Five readers reading. New Haven, CT: Yale, 1975.
   Lois Tyson. Critical Theory today. New York: Rouledge, 2015, 2018.
   Rosenblatt, Louise. Making Meaning with Texts: Selected Essays. Portsmouth, NH: Heinemann, 2005.

سەبارەت بە کۆبونەوەی گشتی کرێکاران،ئەنجومەنی نوێنەرایەتی،سەندیکاو نیقابە،کاری ئاشکرا و”یاسایی”و…

مەنسور حکمەت

 کاوە عومەر

لەفارسیەوە کردویەتی بە کوردی

١-وەڵام بە کۆمەڵێک پرسیار سەبارەت بە” کۆبونەوەی گشتی کریکاران،ئەنجومەنی نوینەرایەتی،سەندیکا و یەکیەتیە کریکاریەکان،کاری ئاشکراو یاسایی”و…

تبینی:ئەم نوسینە مێژووەکەی دیارنیە بەڵام  بابەتەکە پەیوەندارە بە باساکانی زستانی ساڵی ١٣٦٦ ی ناو حزبی کۆمۆنیستی ئێرانە.

پرسیارەکان لە دەقەکەدا نەهاتوون،بەڵام باسەکان ڕونن ولەوەڵامەکاندا دەتوانیت  پرسیارەکانیش دەست نیشان بکەیت.

پرسیاری١: ئەوەندە شتێکی سروشتیە کە هیچ کەس  ناتوانن بەهۆی دەستپیکردنی ئەمەوە پیلانگێڕی لەدژ ئەنجام بدەن. هیچ ڕژێمێک ناتوانێت لەبەرانبەر ئەم کۆڕە فراوانە لە کرێکاران هەمان ڕەفتاری سەرکوتگەرانە و پۆلیسی ئەنجام بدات کەلەبەرانبەر بە لیژنەیەکی نوێنەرایەتی ،دەستەیەکی نهێنی یان هەیئەتی دامەزرێنەری یەکێتیەکی نهێنیدا دەیکات.کۆبونەوەی گشتی شێوازێکی نمونەیی هاتنەمەیدانی کرێکارانە بەشێوەیەکی ڕێکخراو و ئاشکرا.واتە بەو شێوەیەی کە کرێکار بەمانای واقیعی وشەکە نیشان ئەدات.کریكارە بەتاک کەوتوەکان  لە ناوەندە نهینیەکاندا فشارێکی زیاتریان نابیت لە خویندکارە بەتاک کەوتوەکانی ناو ناوەندە نهینیەکان.بەڵام کاریگەری گردبونەوە لە کۆبونەوە گشتیەکاندا هێزێکی واقیعیە.بۆچی چونکە کرێکار لە ئاشکرا بون وجەماوەری بونەوەی جوڵانەوەکەیدایە کە دەتوانێت وەکو کرێکار بەپێوە ڕابوەستێت.

پرسیاری٢- دەستەی نوێنەراتی کرێکاران،خۆی لەخۆیدا هێشتاڕێکخراوی کرێکاری نیە،چونکە نە قەوارەیەکی بتەو دروست دەکات و نەبارودۆخێکیش بۆ ئەوجەماوەرە کرێکارەی کە(ئەندامی لیژنەی نوینەران نین)پێناسە دەکات، گۆمان نیە لە سەپاندنی نوێنەرانی خۆت بەسەر خاوەن کارو دەوڵەت،بەدەستهێنانی جۆرێک لە حەسانەی دوفاکتۆ بۆیان لەبەرانبەر ڕژێمدا(وەکو کەسانێک کە پارێزەری کرێکارانن وئەبێت پاریزگاری لەبەرژەوەندیەکانی ئەوان بکەن)،ناساندنی کەسایەتیە کرێکاریەکان وکردنیان بەڕابەرانی کردەیی لە ئاستی سەرتاسەریدا،پشتیوانی جەماوەری لە نوێنەران و هتد،بەگشتی چینی کرێکار کە لە لانی کەمی ڕێکخراو بون بێ بەشە لەمەیدانی تێکۆشاندا بەهێزتر دەکات و یەکجار بەسودە.بەڵام ئەمە هێشتا وەڵامی پرسیارێک کە هەڵسوڕاوێکی کۆمۆنیزمی کرێکاری لەبەردەم خۆیدا دایناوە لە بزوتنەوەی کرێکاریدا ناداتەوە.پرسیارەکە ئەوەیە.چۆن دەتوانرێت قەوارەیەکی،ڕیکخراوەی،بۆ بەشداری و خۆ نیشاندانی یەکگرتوانە وکاری بەردەوامی جەماوەری کرێکاران دروست بکەیت.ئەنجومەنی نوێنەرایەتی،سەرئەنجام ئەنجومەنی  نوێنەرایەتی.بەهەر ئەندازەیەک کە جێگەی پشتیوانی کرێکاران بێت.هێشتا ئەنجومەنێکی جیاکراوەی ناو کرێکارانە کە پشتی بە ڕێکخراوێکی کرێکاران قایم نیە.هەیئەتی نوێنەرانی کرێکاران لە ئێران.لەگەڵ سەرانی یەکێتیەکانی لە ئەوروپادا بەرانبەر نین چونکە بەشێوەی واقیعی بەنوێنەرایەتی”ڕێکخراوێکی کرێکاری”لەبەردەم خاوەنکاردا نەوەستاون.بەدەست هێنانی دەنگی متمانەی کرێکاران،یان وەڵامدەرەوە بەکرێکاران،هێشتا جێگای هەبونی پشتیوانی ودەنگی ڕێکخراوێک کە لەلایەن کرێکاران خۆیانەوە دامەزرا بێت ناگرێتەوە.ئەگەر لیجنەی نوینەرایەتی کرێکاران بوەستێنن،کرێکار هێشتا لەگەڵ ئەو پرسیارە کۆنەدا بەرەو ڕووە :چی بکەین؟قەوارەی ناڕەزایەتی ڕێکخراوەیی من چیە؟بەرەو کوێ بڕۆم؟بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی بابەتەکە لە گۆشەیەکی ترەوە دەخاتەڕوو.کۆبونەوە،واژۆ کردنی بەکۆمەڵی بڕیارێک،بەکۆمەڵک ناڕەزایەتی کردن وبەکۆمەڵ داواکردنی وەڵامە،گونجاوترین شێوەی تێکۆشانە لەبارودۆخی ئەمڕۆی ئێراندا.ئاشکرایە کە لەم سونەتەشدا کرێکاران نوێنەر هەڵدەبژێرن.بەڵام ئەم نوێنەرانە پشتیان بە کۆبونەوەی گشتی کرێکاری،بەنەخشەکانی و بە تواناکانی کۆبونەوە بەردەوامەکانی ئەستورە.بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی هەنگاوی یەکەم وبەردی بناغەی بزوتنەوەی شوراییە.

پرسیاری ٣- شوراکرێکاریەکان لەسەردەمی شۆڕشی ساڵی ٧٩دا لەبنەڕەتدا کۆمیتەی کارگەکان بوون نەک شورا بەو مانایەی کە  جێ مەبەستی بزوتنەوەی شوراییە.واتە بزوتنەوەیەک کە کۆبونەوە(کۆبونەوەی گشتی)کرێکاران لە یەکەیەکدا،خانەیەکی بنچینەییەتی.شورا کرێکاریەکانی سەردەمی شۆڕش،ئەو کۆمیتانە بون کەلە نوینەرانی کرێکاران پێکهاتبون.بەبۆچونی من ئەو جۆرە شورایانە،واتە کۆمیتەکانی کارگە،،بەدڵنیاییەوە جارێکی تر گەشە دەکەنەوە.بە بۆچونی من ئەو دامەزراوانە لەگەڵ ئەم واقیعیەتانەدا گونجاو بون و هێشتاش هەر ئەیەوێت کە بزوتنەوەی کرێکاری ئێران ئالیەتی سیاسی وتەونێک ڕابەری عەمەلی ناڕەسمی هەیە کە هیچ کاتێک ئەم پێگەیان نەبووە کە لە پێکهاتەی یەکێتیەکی بەردەوامدا کە ببنە ڕابەران و بەرپرسانی یەکێتیەکان.هەوڵدان بۆ  بەڕێخستنی ڕێکخراوە کرێکاریەکان وبەتایبەتی بۆ دابین کردنی ڕابەری کرێکاران لە کێشمەکێشەکانی داهاتودا لەگەڵ دەوڵەت وخاوەنکارەکاندا لە خوێنیاندایە.هەر ئەوەندەی هاوسەنگی هێز ڕێگا بدات ئەم هاورییانە لە ئاستی کارگەییدا و تەنانەت هەموو کارخانەکانیشدا شێوازێکی ئاشکرا دەبەخشنە کاری هاوبەش و  خەباتکارانەی خۆیان وجۆرێک لە ڕابەرانی عەمەلی و ئاشکرا بۆ کرێکاران پێکدەهێنن.ئەمە بزوتنەوەی سەندیکایی نیە.لەو ڕادیکاڵترە.سۆسیالیستیە.بەڵام بزوتنەوەی شورایش نیە،چونکەلەبنەڕەتدا.بە وەرگرتنی ئیلهامێکی زۆر لە سونەتی سەندیکایی،ئامانجی نوێنەرایەتی کردنی کرێکارانە لەبەرانبەر دوژمندا نەک بە ڕیکخسنی جەماوەری کرێکاران خۆیانەوە لە پیناو  نیشاندانی هەبونی چینایەتی و مومارەسەی دەسەڵاتدا(کە بناغەکەی بزوتنەوەی شوراییە).ئەوەی کە بارودۆخی شۆڕشگێڕانەو هەڵهاتنی سەرمایەداران ودەست بەسەرداگرتنەکان لە شۆڕشی ٥٧(١٩٧٩م)ئەم کۆمیتانەی کردە ناو(شوراکان)ی سنوری دەسەڵات وکونترۆڵی کرێکارانەوە هێشتا گۆڕانکاریەک لەو واقیعیەتەدا دروست ناکات کە بنەمای کاری ئەوانە نوێنەرایەتی کرێکاران بوو لەبەرانبەر دەوڵەت وخاوەنکارەکاندا نەک بەدەستەوەگرتنی دەسەڵات یان ئیدارەکردن وبەڕێوەبردنی کاروباری کۆمەڵگە.بەبڕوای من ئەم جۆرە بزوتنەوەی شوراییەی ساڵی ٥٧،هەر بەو شێوەیەی کە وتم ڕەنگە بزوتنەوەی کۆمیتەی کارخانەکان ناونیشانێکی باشتر بێت بۆیان.ڕەنگدانەوەی ئەو واقیعیەتەیە کە بزوتنەوەی کرێکاری لە ئێران بەخێرایی ڕادیکاڵ دەبێتەوەو لەپەنای هزری سەندیکاییەوە تێدەپەرێت.بەبێ ئەوەی سونەتی حزبێکی کۆمۆنیستی کریکاری شورایی لە ئاستی کۆمەڵگەدا سەری هەڵدابێت و توانای هەڵوێستگیری سیاسی بەم ڕادیکالیزمە کرێکاریە بدات لەپەیوەند بە کێشەی دەوڵەت و دەسەڵاتدارێتیدا،ئەو بزوتنەوەیە ماتریالی بزوتنەوەی شوراییە لە ئێراندا،بەڵام خۆبەخۆ هێشتا ئەوە خۆی نیە.سونەتی شورایی ئەبێت بەوشیاریەوە ببرێتە ناو بزوتنەوەی کرێکاری ئێران و بانگەشەی بۆ بکرێت.ئەبێت هەڵسوڕاوانی کۆمۆنیزمی کرێکاری لە ئێران هەڵسورای بزوتنەوەی شورایبن،بەمانای بزوتنەوەی خۆی-ڕێکخراوکردنی فراوانی چینی کرێکار بۆ بەشداری لە چارەنوسی کۆمەڵگەو لە ئەرکی دەسەڵاتدارێتی وئیداریدا.

پرسیاری٤-هەربەڕاستی هەموو جوانی بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی هەر ئەوەیە کە چەپە بێ ئەوەی خەیاڵی بێت.چەپە و لە هەموو بەدیلەکان گونجاوترە.چەپە لەبەر ئەوەی جەماوەری فراوانی کرێکاران دەهێنێتە مەیدان.گونجاوترە لەجیاتی  بەستنەوەی ڕێکخراوی کرێکاران  بەڕەزامەندی دەوڵەت و ڕێکخراوی ئاسایش و نەرمی نواندنی سەرۆک کۆمار و  لەسەر ڕابەرە کە لە بەرگی مەدەنیدادەرکەوێت،لەجیاتی ڕابەریکردنیان بۆ کۆبونەوەی نهێنی بانگەوازیان بکات و هەڕەشەیان لێ بکات.لەجیاتی ئەوەی پەێڕەوێک بنوسێتەوەو بڕیاری دڵخوازانەی دابنێت وبێت وبڕوات هەتا مەیلەکان ڕازی بکات،داوا لە کرێکاران دەکات هەتا لەبەرچاوی دەوڵەت و خاوەن کارەکاندا چەند دەقیقەیەک لە هۆڵی کۆبونەوە کۆببنەوەو بۆچونی خۆیان لە پەیوەند بە بابەتێکەوە بڵێن،بڕیارێک پەسەند بکەن کە بکرێت بەناوی کرێکاران و بەبەرپرسیارێتی هەموو کرێکاران و وەک داخوازی هەموو کرێکاران لەبەردەم بەرپرساندا دایبنێیت.هیچ هێزێک لە دونیادا ناتوانێت ڕێگری بکات لە کۆبونەوەی ئاشکرای کرێکارانی ناڕازی یەکەیەک بۆ دۆزینەوەی چارەسەر. بەم شێوەیە دەستی دەوڵەت وخاوەنکارەکان دەبەسترێتەوە.ناتوانێت کەسێک شوێن دەستی کەسێک وەربگرێت ولەکار دەریکات.وناتوانێت هیچ کەس بە پیلانگێر تاوانبار بکات،ناتوانن بەتاکە تاکە فشار بۆکریکاران بهێن وبیانترسێنن،ناتوانن ڕابەران وهەڵسوڕاوانی کرێکاری بخەنە پەراوێزەوە و لێیان بدەن.چونکەقسە قسەی کۆبونەوەی گشتیە.

بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی واتە بزوتنەوەیەک کە هەوڵ ئەدات لە هەموو یەکەیەک وکارخانەیەکدا کۆبونەوەی گشتی پێک بهێنێت وداخوازیەکانی کرێکاران بکاتە پەسەندنکراوی ڕەسمیان و یەک دەنگی کرێکاران بکاتە گرەنتی جێبەجێکردنی.کارێکی سروشتی و تاڕادەیەک عەمەلی(کۆبونەوەی فیزکی کرێکاران)دەبێتە بەردی بناغەی ڕێکخستنی جەماوەری و ئیرادەیەکی یەکگرتوو.ئەمە دەستپێکێکی واقیعیە بۆ بزوتنەوەی شورایی.بۆ تێکۆشانی داهاتوو.ئەمە وەسیلەیەکی زۆر گونجاوە بۆ دابینکردنی ڕابەری و ئامادەکردن ویەکگرتوکردنی ڕیزی کرێکاران.ئەم کۆبونەوەیە خۆی بەجۆرێکە لە ئاکسیۆن و نمایشی هێزی ئاشکرای کرێکاران حساب دەکرێت و بەهێزکەرە.هەر لەو سەرەتایەوە هەموو شتێک ئاشکرایەو بەشداری کردن تێیدا بۆ هەرکرێکارێک لە هەر لێپرسینەوەیەکدا جێگای بەرگریە.دەستی دەوڵەت بۆ تێکدان ودەستیوەردان و تۆمەتبارکردنێکیان بەسراوە.بەڵێ چەپە.بەڵام کردەیی ترین شێوەیە.

سەبارەت بە سەندیکا و بیرۆکەی”باسی شتێک بکە کەبتوانیت بەدەستی بهێنیت”چەند وشەیەک بڵێم.یەکەم.سەندیکا بەدیلی شورا نیە،شوراش کیشە بۆ سەندیکا دروست ناکات.ئەوەی کە بۆچی لە ئێراندا سەندیکای نادەوڵەتی مان نیە،پرسیارێکە کە دەبێت وەڵامەکەی بزوتنەوەی سەندیکایی بدۆزیتەوە و ڕونی بکاتەوە بۆ هەمومان.ئەگەر لەمن بپرسن،ئەڵێم لە ئێران سەندیکالیسم ناکەوێتە سەرپێ لەبەر ئەوەی سەندیکا،بەتایبەت لەکات وسەردەمی ئێمەدا بەرهەمی بزوتنەوەی کاری ڕاستەوخۆی کرێکاری نیە،بەڵکو بەشیکە لە مۆدێلیکی ئیدارەی سیاسی لە کۆمەڵگەدایە.سەندیکا بەشیکە لە هاوسەنگی و تەنانەت ڕێکەوتنی فراوانتر لە کۆمەڵگەدا لە نێوان هەردوو لایەنی  کڕیار وفرۆشیاری هێزی کار لە بازاڕدایە.سەندیکا وەکو بەشێک لە ڕژێمێکی سیاسی تایبەت توانای پشکوتن وبەردەوامی هەیە.بەبێ پەڕلەمان،بەبێ سۆسیال دیموکراسی،بەبێ پیرۆز کردنی بازاڕ،بەبێ بەهیزی سونەتی  یاساخوازی بۆرژوازی لە کۆمەڵگەدا،بەبێ سەقامگیری سیاسی و بەشێوەکی کورت بەبێ کۆمەڵێک پەیوەندی سیاسی،ئیداری و حقوقی لە کۆمەڵگەدا کە یەکێتیە کرێکاریەکان بەبەشێکی پەسەنکراو و قبوڵکراو لەودا پیناسەکرابێت،سەندیکا ڕێگای بۆشوینێک نابات. بێگومان هەندێک لە ڕەخنەگرتنیان لەم بۆچونەدا  سەندیکا شۆڕش گێڕەکان لە زۆرێک لە وڵاتانی دیکتاتۆری و یا یەکێتیەکانی ئەفریقای باشور دەهێننەوە بەنمونە. .بەڵام ئەم نمونانە پەیوەندیدار نین، چونکە بڕیار بوو دۆستانی سەندیکالیستمان گونجاو بون و”شیاوی وەرگرتن”بوونی سەندیکا ئاساییەکانمان پێ نیشان بدەن گومانم هەیە کە کەسێک بتوانێت مۆڵەتی سەندیکای شۆڕشگێڕ لە کاربەدەستانی تێکەڵکراوی کۆمە:گەی مەدەنی لە ئێران وەربگرن.

  باسەکە پەیوەستە بە بابەتەکانی زستانی ساڵی ١٣٦٦لە حزبی کۆمۆنیستی ئێراندا.

بڵاوکراوەتەوە لە هەڵبژاردەیەک لە نوسراوەکانی مەنسور حکمەت،پاشکۆی١”لە بڵاوکراوەکانی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری-حکمەتیست لە جوڵای ٢٠٠٦-لاپەڕە١٩٣تا١٩٦

سەبارەت بە کێشە پەیوەندیدارەکان لە باسی شوراو سەندیکادا

ئەلف-لەهەڵسەنگاندن بۆ یەکیەتیەکاندا تێگەیشتنێکی تەجریدی هەیە کە بنیاتنراوە لەسەر گشتاندنی

تایبەتمەندیەکانی یەکیتیە کرێکاریەکان لە سەرەتای دروست بونیاندا لە سەدەی ڕابردو،لەم تێڕوانینەدا یەکێتی جیا لە پرۆسەی سەرهەڵدانی مێژوییان.تەنها وەکو وەسیلەی بەرگری کرێکارانە بۆ پارێزگاری لە ئاستی ژیان،هەلومەرجی ئابوری و بارودۆخی کارەکەیان،لەبەرچاو دەگیرێت.لەگەڵ ئەوەشدا، ئەبێت لەهەر جۆرە شرۆڤەیەکی یەکێتیەکاندا ئەم خاڵانە لەبەرچاو بگیرێت:

١-گەشەی مێژویی یەکێتیەکان بۆ ئۆرگانە کرێکاریەکانی ئەحزابی بۆرژوازی سۆسیال دیموکراسی و ڕیفۆرمیزم.

٢-گەشەی بیرۆکراسیەتێکی پارێزکار لە یەکێتیەکان و کۆنترۆڵکردنی جەماوەری کرێکاراندا لەلایەن ئەم بیرۆکراسیەوە.

٣-دانانی یەکێتیەکان لە بینای تەواوی حکومەتی بۆرژوازیدا لە ئەوروپا وەک ئۆرگانێک بۆ کۆنترۆڵ کردنی ناڕەزایەتیە کرێکاریەکان،پیشگرتن لە ڕایکاڵیزەبونی کرێکاران،سەپاندنی پەیمانی بەکۆمەڵی سازشکارانە بەسەر ئەواندا،ملکەچ پێکردنی  کرێکاران بە سیاسەتە توندەکان.چونە سەری بێکاری و…

٤-ڕوبەڕو وەستانەوەی یەکیەتیەکان لە سەردەمی شۆڕشگێڕانەدا لەگەڵ ڕێکخراوە ڕادیکاڵەکانی کرێکاراندا وەکو شوراکان و کۆمیتەی کارگەکان،بەتایبەتی بۆ بانگەشەی نوێنەرایەتی پاوانکاراوی چین بەشێوەی”سەربەخۆ” لەمەیدانی ئابوری وخۆشگزەرانیدا.لەناو ڕێکخراوە کرێکاریەکانی سەردەمی شۆڕشگێڕانەدا یەکێتیەکان لە باڵی کۆنەپارێزدا دەوەستن.

٥-لاوازی یەکێتیەکان لە بارودۆخی تەنگژەی ئابوری،بێکاری،ملیۆنی،کەمبونەوەی توانایی کرینی کریکاران و دابەزینی زۆری ئاستی گوزەرانیان.

٦-بێ توانایی یەکێتیەکان لە ڕێکخراوکردنی زۆرینەی کرێکاراندا سەرباری هەبونی سیاسەتی Closed Shop (کە بەپێی ئەوە  کارپێکردنی کرێکارانی دەرەوەی یەکێتیەکان بە قەدەغە دانراوە)،و یاسایی بونی چالاکی یەکێتیەکان.

ب-ئەو هۆکارانەی سەرەوە ڕێگر دەبن لەوەی  کە حزبێکی کۆمۆنیستی شۆڕشگێڕ ڕاستەوخۆ،وەکو سیاسەتێک،کرێکاران بانگەواز بکات بۆ ڕێکخراوبونیان لە یەکێتیەکانداکێشەکە بۆ حزبێکی کۆمۆنیستی شۆڕشگێڕی ئەمڕۆ،سەبارەت بە مامەڵەی لەگەڵ یەکێتیەکان و مەیلی سەندنیکالیستی لە نێوان کرێکاران و حزبە ڕیفۆرمیستەکاندا.دروستکردنی یەکێتیەکان گرایشێکی’سروشتی”و”خۆبەخۆی”کرێکاران نیە لەخەباتیاندا لەپێناو یەکێتیاندا.بەڵکو شێوازی پێشنیارکراو وجێکەوتوی مەیلێکی دیاریکراوە لەبزوتنەوەی کرێکاریدا-مەیلی سۆشیال دیموکراسی-ڕیفۆرمیستە

ج-سەبارەت بەکێشەی یەکێتیەکان، بەسەرنجدان لە بارودۆخی تایبەتی ئێران ئەم تێبینیانە زیاد ئەبن:

١- چینی کرێکاری ئێران سونەتێکی بەهیزی سەندکایی وئەزمونی تەواویان بۆ دامەزراندنی بزوتنەوەیەکی بەردەوامی یەکیتیەکان نیە.(بەردەوام نەبونی حزبە ڕیفۆرمیستەکان،سەرکوت،چاکسازی زەوی،گۆڕانی خێرا لە پێکهاتەی کرێکاری و  یەکسان بونی کرێکارانی پیشەسازی لە ماوەیەکی کورتدا،زیاد بونی داهاتی نەوت،کاری تەواو و چونەسەری خۆبەخۆ و خیرای کرێکاران لەژێر خستنە ڕوو داواکاری لە ساڵەکانی ١٩٧٥-١٩٧٦،هۆکارەکانی ئەم بارودۆخەن ).

٢-لەبارودۆخی جێگیری بەرهەمهێنانی بۆرژوازی لە ئێراندا(واتە جگە لە قۆناغی ئەزمە سیاسیەکان)بۆرژوازی بەرگەی هە بونی بزوتنەوەی سەربەخۆی یەکیەتیەکان ناگرێت.(بەلای کەمەوە هەتا ئێستا وەها بووە.مەیلی سەرکوتگەرانەی سەرمایەداری ئێران پێشتر لە ئەدەبیاتی ئێمەدا بابەتی باسکردن بووە)

٣-بزوتنەوەی کرێکاری لە ئێرانیش بە هۆی بارودۆخی سیاسی و بەهۆی نەبونی ئەو سەندیکا ڕەسمیانەشەوە کە بتوانن ڕادیکاڵیزمەکەی کۆنترۆڵ بکەن،بەخێرایی لەگەڵ دەرەجەیەک هەستکردن بە بەهێزی،سیاسی ئەبێەوە.خەباتی کرێکاران لە ئێران بۆ درێژ ماوە لە ئاستی ئابوری و لە چوارچێوەی یاساو نیزامی ئێستادا نامێنێتەوە.ئەمەش لە کارایی یەکێتیەکان بۆ کرێکارانی ئێران کەم دەکاتەوە.هەر خۆی بونی یەکێتیە کرێکاریەکان لە ئێراندا کارێکە بۆ لەناوبردنی فەلسەفەی وجودیان.بۆچی ڕێکخراوە کرێکاریەکان  ئەگەر  لە ئاستی ئابوریدا(وسەربەخۆ)لەلایەن دەوڵەتەوە بەڕەسمی ناسراوە.بزوتنەوەی کرێکاری داخوازی سیاسی خۆی دەخاتە ڕوو.

٤-لەم سەردەمانەی دوایدا داخوازیی یەکێتی (لەڕوبەڕوبونەوە لەگەڵ هەموو شێوازەکانی ڕێکخراوەی جەماوەریدا)لە بنەمادا لەلایەن باڵە ڕاست و ڕیفۆرمیستەکانەوە لە ئۆپۆزۆسیۆنی چەپی ئێراندا خراوەتە ڕوو. ئەم داخوازیانە بەشێوەیەکی سەرەکی لەلایەن “بیرمەندانی”داهێنەرو ڕۆشنبیری فۆرمۆلە کراوە و نیشانەیەکیان لە پێشوازی گشتی کرێکاران بۆ ئەمە لەبەردەستدا نیە..بەشێوەیەکی دیاریکراو”ڕێبازی سەندیکا”لە بەرانبەر”ڕێبازی شورا”دا لە باسەکانی سەردەمی شۆڕشدا شکستی خوارد،نەیتوانی کاریگەری جدی لەسەر پراکتکی کرێکاران هەبێت.

٥-ڕوهێنانی بەشێک لە چەپی ئێران بۆ سیاسەتی دامەزراندنی یەکێتیەکان(راە کارگر و رزمندگان)،پاشەکشەیەکی سیاسیان کرد بۆ ڕاکێشانی سەرنجی بەشێکی دواکەوتوو تری بزوتنەوەی کرێکاری نوێنەرایەتی دەکات.نەک شرۆڤەیەکی واقیع بینانە لەپێشهاتەکان و چارەنوسی بزوتنەوەی کرێکاری ئێران.سیاسەتی یەکیتی دروستکردن،لەبەراورد بە سیاسەتی شورا و کۆبونەوەی گشتی(کە هەتا ئێستا بابەتی بانگەشەی ئێمەبووە) زۆر  سەرنەکەوتو ترو ناواقیعی تردێتە پێش چاو.

 د- دامەزراندنی یەکیتیە کریکاریەکان لە ئێران بەلەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە دەوترێت:

١-وەک سیاسەتی ئێمە سەبارەت بە دامەزراندنی ڕێکخراوە جەماوەریەکان خواستی لەسەر نیە.یەکیەتی ناتوانێت  ببێتە دروشمی سەرەکی ئێمەو شێوەی بنەڕەتی ڕێکخراوی جەماوەری کرێکاری لە ئێراندا.

٢-دامەزراندنی یەکێتیەکرێکاریەکان.لەتوانادا نیە.مەگەر بەشێوەی کاتی وحزبی.زەینیگەراییە.

ه-بانگەشەی شوراو کۆبونەوەی گشتی(ڕێک و ڕێکخراو)ڕێبازێکی دروستە لە پەیوەند بەکێشەی ڕێکخراوە جەماوەریە کرێکاریەکانەوە لە ئێراندا.

لەبەر ئەوە:-

١-لە باری سیاسیەوە لە پێوستیەکانی خەباتی کرێکارانی ئێران نزیکترە (سنوردار نابێت بە مەیدانی ئابوری سنوردار نابێتەوە بە یاسایی بونەوە) .

٢-لەلایەنی کردەییەوە دامەزراندنی گونجاوە(کۆبونەوەی گشتی شێوازێکی سروشتی زۆربەی ناڕەزایەتیە کرێکاریەکانە،لاوازی کرێکارانی ئێران لە دامەزراندنی ڕێکخراوە قوچەکی وئاڵۆزەکاندا دەشارێتەوە،پشتی بەهێزی ڕاستەوخۆی  جەماوەری کۆبوەوە بەستوە،بەرگری کردن لەوە ئاسانە).

٣-پشتیوانیە کردەییەکەی ڕیفۆرمیزم وسۆشیال دیموکراسی نیە بەڵکو کۆمۆنە و ئۆکتۆبەرە،سامانێکی زۆری لێوەفێربونن بۆ چینی کرێکار.

٤-بە گەشەی شۆڕش و ڕادیکاڵ بونەوەی جەماوەر نەک هەر توانای تێکۆشانی خۆیان لەدەست نادەن بەڵکو زیاتر لەوە نوێ دەکاتەوە.کۆبونەوەی گشتی گۆشەیەکی دموکراسی ڕاستەوخۆی کرێکاری و شورایی(سۆڤیەتەکان)ە

٥- بزوتنەوەی کرێکاریش ئێستا کردەیی بونی ئەم سیاسەتەی دەرخستوە.

و-هەڵوێستی ئێمە لە پەیوەند بە ڕێبازی سەندیکالیستیەوە لەسەر ئەم بنەمایانەی خوارەوە ڕاوەستاوە:

١-لەبنەمادا ئێمە لە هەنێک دۆخی دیاریکراودا نەبێت،بانگەوازی کرێکاران ناکەین بۆ دامەزراندی سەندیکا،بەڵکو لە بەرانبەردا شوراو کۆبونەوەی گشتی و بزوتنەوەی کۆبونەوە گشتیەکان پێکەوە گرێ ئەدەین وداکۆکی لێ ئەکەین.

٢- ئێمە بەرگری لە هەوڵی کرێکاران بۆ دامەزراندی سەندیکا دەکەین(ڕێک هەروەک چۆن بەرگری لە هەوڵەکانیان دەکەین بۆ پێکهێنانی هەر جۆرە ڕێکخراوێکی تر)و یارمەتیان ئەدەین.

٣-ئێمە لە یەکێتیە کرێکاریە سەربەخۆکاندا بەشدار ئەکەین، بۆ ڕابەری کردنیشی تێدەکۆشین لەناو هەر یەکیتیەکدا ڕێبازی سەربەخۆی خۆمان ڕێکدەخەین.

٤- ئێمە تێدەکۆشین بۆ نزیک کردنەوەی هەرچی زیاتری یەکێتیەکان لە شێوازی قەوارەیەکی نابیرۆکراسی و بەتایبەتی بۆ پشت بەستنیان لە ئاستی ناوخۆیدا بە کۆبونەوەی گشتی کرێکاران.

مەنسور حیکمەت

ئەم بابەتە لە زستانی ساڵی ١٣٦٥ وەک بەڵگەی ناوخۆیی حزبی کۆمۆنیستی ئێران نوسراوە و بۆ یەکەمین جار لەبەرەوسۆشیالیزم( و.بسوی سوسیالیسم)ی ژمارە٣،دەوری دووهەمدا،لە مانگی ئۆکتۆبەری ساڵی ١٩٨٦دا لەچاپدراوە.

جارێکی تریش سەبارەت بە شورا

لەنوینەکەی پێشودا(“سەبارەت بە کێشە پەیوەندیدارەکان بە باسی شوراو سەندیکا”)و بەشوینیدا لە کۆبونەوەی لیژنەی نوسەرانی ناوەندی سەرخەتی ئەوهۆکارانەی کەلەبارەی لەپێشترین بیرۆکەی شوراو کۆبونەوەی گشتیدا(لەبەراورد لەگەڵ جوڵانەوەی یەکێتیەکان)دا پێشکەشم کرد،یەکێک لە کەموکوڕیەکانی باسەکە،لەلایەن هاورێیانەوە دڵنیا کرامەوە.ئەوە بوو کە بیرۆکەی شوراو کۆبونەوەی گشتی،لە بەراورد بە بیرۆکەی یەکێتیەکاندا کە چەمکێکی ناسراو و ئەزمون کراوە.بەتابەتی لە ڕوی چالاکیەکانیەوە لە ئەندازەیەکی سەرتاسەریدا هێشتا بێ ئەزمون و نەناسراوە.”کۆبونەوەی گشتی ناتوانێت شتێکی زیاتر بێت جگە لە ڕێکخراوێکی جەماوەری ناوخۆیی”.بڕیار لەسەر ئەوەدرا کە تا لە درێژەی باسەکانماندا،لایەنگرانی بیرۆکەی شورا ئاسۆی سەرتاسەی پیشنیارەکەی خۆمان پێشکەش بکەین.چۆن دەتوانین بزوتنەوەی شورایی،پشت بەستو بە بیرۆکەی کۆبونەوەی گشتیەکان،لە ئاستی سەرتاسەریدا بەرجەستە بکەین و تا چ ڕادەیەک  بیرۆکەیەکی لەو شێوە دەتوانرێت ئەنجام بدرێت.

ئەم نوسینە پێکهاتوە لە سەرخەتی وەڵامی ئێمە بەم پرسیارانە. سەرەتا وێنایەک لەسەر بونیادی سەرتاسەری بزوتنەوەی شورایی جێگە مەبەستی خۆمان ئەخەینە بەردەست و پاشان پەیوەندی ئەم لیکدانەوەو هەڵبژاردەکە لەگەڵ واقیعیەتی ئیستای بزوتنەوەی کرێکاری ئێراندا باس بکەین.

شوراکان وەک ئەڵتەرناتیڤیک لە ڕێکخراوکردنی سەرتاسەری کرێکاریدا

جیاوازی لەگەڵ یەکیتیەکاندا،کە بنەماکەیان ڕێکخراوکردنی پێشەیی یا بەشەکان  پێکدەهێنێت،ڕێکخراوی سەرتاسەری شورایی پشت بەستوە بە پێکەوە گرێدان و یەکێتی کارکردنی شورایی کارگەو کارخانەکان لە جوغرافیایەکی ئابوری وبەڕێوەبەری دیاریکراودا.شوراکانی ڕۆژهەڵات و شوراکانی گەیلان،نمونەگەلێکیان لەم جۆرە ڕیکخراو بونە کارگەییانەی شوراکانیان بەدەستەوە داوە.ئەمە بەومانایە کەپایەیی ترین خانەی بزوتنەوەی  سەرتاسەری شورایی،هەروەها خۆی شورایەکی بەتەوای مانایە.بەدەربڕینێکی تر ڕێکخراوی سەرتاسەری شوراکان،لە کۆتاییدا شتێک نیە جگە لە هەرەمێکی ڕێکخراوەیی پێکهاتوو لە شوراکان.سەبارەت بە چۆنیەتی دامەزراندنی ئەم هەرەمە ڕێکخراوەیی وتایبەت مەندیەکانی دەتوانێت چەق بەستو نەبێت.مەسەلەی بنەڕەتی تێگەیشتە ئەم مەسەلەیە کە بەوجۆرە یەکەی بنەڕەتی شورا وەکو دیاردەیەکی جێگە متمانە بناسرێت،ئەوکاتە دامەزراندنی ڕێکخراوێکی سەرتاسەری شورایی،کەبتوانێت نوێنەرایەتی تەواوی کریکاران بکات،مەحاڵ نیە،لە ڕەوتی خەباتی کرێکاریدا،تابەتمەندی ئابوری،سیاسی کلتوری کۆمەڵگە و فاکتەری جۆراوجۆری تر تایبەتمەندیە کردەییەکانی هەرەمی شوراکان،شێوەی پەیوەندی هەر شورایەک بە گشت ڕێکخراوی سەرتاسەریەوە،ڕێساکانی ئەم یەکێتیە سەرتاسەریە و هتد دیاری دەکات.ئەوەی کە ئێمە لێرەدا پیشنیاری دەکەین،ئەلگۆیەکی شێوازیکی تەجریدی،بەڵام لەڕوی بابەتیەوە قابیلی دروستکردنە،بۆڕیکخراوکردنی سەرتاسەری شوراکانە.

٢-شورای پایەیی هەمان کۆبونەوەی گشتی ڕێکخراوە. حزبی ئێمە بەم بیرۆکەیە ئاشنایەو پێویست بە ڕونکردنەوە ناکات.دەکرێت چەند خالێک بۆ ڕونکردنەوەی بابەتەکە زیادبکەین:

ئەلف: وەک باوە پێوانەکانی چەندایەتی(ژمارەی ئەندامانی یەکەیەک کە شورای تێدا پێکدەهێنرێت وهتد)کارلێکراوی هۆکاری فیزیکی وسیاسی جیاوازە.کارگەیەکی ٢٠٠٠٠کەسی ناتوانێت شورایەکی سەرەکی(کۆبونەوەیەکی گشتی)هەبێت.بەشێوەی واقیعیش کارگەیەکی لەو شێوەیە لە ڕوی سیاسیشەوە بەهای کارگەیەکی ٥٠نەفەری نیە.ئەمە ئاڵۆزیەک لە پێشنیاری شوراییدا دروست ناکات.هەرلەو کاتەی کە کارگەی جێگا مەبەست ئەتوانێت شورایەکی هەبێت،ئەو شورایە دەتوانێت شورای نوێنەرانی کۆبونەوەی گشتی بەشەکانی تر بێت.ئەم شورایە ئەتوانێت٤٠جار زیاتر ژمارەی ئەونوێنەرانەی کە کارگەی ٥٠نەفەری بۆ ئۆرگانی باڵای دەنێرێت،نوێنەر بنێرێت وهتد.باسی شورای پشت بەستوو بەکۆبونەوەی گشتی لەچارەسەری ئەو کێشانەدا ڕوبەڕوی دژواری نابێتەوە.

ب-کۆبونەوەی گشتی ڕیکخراو بەمانای کۆبونەوەی گشتی بەردەوام کار نیە.کۆبونەوەی گشتی،شورا  سەرچاوەی دەسەڵاتیەتی.بەڵام ڕێکخستنی ئیداری شورا لە دەسەڵاتدارانێک پێک دەهێنرێت کە لەلایەن کۆبونەوەی گشتیەوە هەڵدەبژێردرێن.لە پرۆژە پێشنیارکراوەکەی ئێمەدا، هەموو بەرپرسەکانی کۆمیتەیەکی جێبەجێکردنی شورا،کەلەماوەی دوو دانیشتندا کارە پەیوەندیدارەکان بەشورا چارو بڕ بکەن ئیدارەی کۆبونەوەکانی شورا بکەن وڕاپۆرتەکەی بدەنەوە بە کۆبونەوەی گشتی،کورتی دەکەینەوە.بەوهۆیەوە شورای سەرەکی ڕێکخراوێکە کە  بڕیاری تێدا ئەدرێت،سیاسەتی تێدا دائەڕێژرێت وجێبەجێ ئەکرێت ئەتوانرێت وەک هەر ڕێکخراوێکی تر بەشێوەیەکی پێکەوە بەستراو بەردەوام ڕێکخراو بێت.کۆمیتەی جێبەجێ کاری شورای کارگەیەک،هاوتای ئیداری بەرپرسانی یەکێتیەکە لە کەرگەیەکدا.

ج-تایبەتمەندی بنەمایی شورای بنەڕەتی،بەکاربردنی دیموکراسی ڕاستەوخۆیە.یەکێک لە جیاوازیە بنەڕەتیەکانی بزوتنەوەی شورایی لەگەڵ بزوتنەوەی یەکێتیەکاندا بونی ئەم دیموکراسیە ڕاستەوخۆیەیە لە ئاستی جیاوازدا و هەرئەمەشە کە ئەو لەو لادانانە بیرۆکراتیانەی کە یەکێتیەکان ڕوبەڕوی دەبنەوە دەپارێزیت.

٣-لەئاستی سەروتریدا لە کارخانەکاندا،شورای نوێنەرانی شوراکانمان هەیە(لەکردەوەدا دەتوانێت ناوی بنرێت ناوەندی شوراکانی فڵان ناوچە و هتد یا هەر شتێکی تر،باسەکە لەسەر ناوەرۆکی واقیعی ئەو شورای باڵاترەیە)ئەم شورایە خۆیشی کۆبونەوەیکی گشتی پێکهاتوە لە نوینەرانی شورابنەڕەتیەکان،بەتایبەتمەندی کۆبونەوەی گشتیە بنەڕەتیەکانەوەیە.ئەم شورایەش کۆمیتەی جێبەجێ کار وکارگێڕانی ئیداری”بەردەوام”(لە جیاوازی لەگەڵ کۆبونەوەی گشتیدا کە دانیشتنەکانی هەر چەند کات جارێک هەیانە)خۆت هەڵی دەبژێریت.پەسەندکراوەکانی شورای باڵاتر بۆ شورای خوارتر پێوستە جێبەجێ بکرێت.لەڕاستیدا شورای باڵاتر،نوێنەرانی کرێکاران لە زۆرێک  لە مەسەلەکاندا بۆ ئەوان دەگوازرێتەوە و لە ناوچەی دەسەڵاتەکانی شورای بنەڕەتیدا دەکوژێتەوە.(بەدڵنیایی لەکاتی نمونەیی-واڵای بارودۆخی واقیعیدا تەواوی یاسای تێکۆشان و کێشمەکیشی نێوان هێزە واقیعیەکانیش لێرەدا حوکم دەکەن)و لەبەر ئەوە لەگەڵ پێناسەو جیاکردنەوەی دەسەلاتەکانی هەر شورایەک،لانی کەم لەسەر کاغەز،ناوچەی هێزدا بڕیاری هەر یەکەیان ئاشکرا دەبێت.

نوێنەرانی شورای باڵا،لە کۆبونەوەی گشتی شورای خوارەوەدا هەڵدەبژێردرێن و لەلایەن هەمان ئۆرگانەوە جێگەی بانگکردن و گۆڕینن.شورای باڵاش بە نۆرەی خۆی نوێنەرانێک بۆ شورای باڵاتر هەڵدەبژێرێت.مافی لەکارلابردن و دانانی شورای خوارتر تەنها لە بازنەیەکدا بونی هەیە)واتە ئەگەر نوێنەری کارگەیAلە شورای ناوچەیBبەنوێنەرایەتی ئەم شورایە لە شورای پارێزگایCهەڵبژێردرا،ئیتر کارگەAمافی بانگهێشت کردنی ئەوی نیە،بەڵکو ئەمە لە چوارچێوەی مافەکانی شورای Bدایە(شورای ناوچەیی لەگەڵ هەڵبژاردنی نوینەرانی پێشوو بۆ شوراکانی  دوو قوناخی سەروتردا،ئەبێت شوینی ئەوانە بگۆڕێت.لەکاتی لەکارلابردنی ئەمجۆرە نوێنەرانە،ئەوان یەکسەر دەگەڕێنەوە بۆ ئەو شورایەی کە هێشتا باوەڕنامەکانیان قبوڵ دەکرێت).بۆ دوو قۆناغی خوارتر.لە نمونەکانی سەرەوە،کەسێک کە لە BبۆCهەڵبژێردراوە-ولەBدا لەلایەنAوە گویزراوەتەوە-لەگەڵ لەکارلابردنی لەلایەن Bبۆ کۆبونەوەی گشتیA دەگەڕێتەوە.)

٤-ئەم زنجیرە پلەوپایەی شوراکان وشورای نوینەرایەتی تا هەر چەندێک کە پێویست بکات فراوان دەبێتەوە.لەوانەیە سەرەتا نوێنەرانی شورای چەندین کارگەی بچوک  لە شورایەکی گەورەدا کۆبننەوە و پاشان تەنها یەک نوێنەر،هاوتای نوێنەری ڕاستەوخۆی کارگەیەکی گەورە،بنیرن بۆ شورای ناوچەیی.ئەمە بەشێکە لە قەرار ومەدار وڕێکەوتنی شوراکان خۆیان وبەشیکە لە هەرجۆرە ڕێکخراوکردنیکی کرێکاران وئاڵۆزیەک لە کارەکاندا دروست ناکات.لەم تۆڕەدا،هەرچۆن بێت،هەرەمیک لە شوراکان وبەرەوڕوبونەوە و پێکەوەبەستراوەکانی،هەرەمێک لە کۆمیتە جێبەجێکارەکانی شوراکان دروست دەبێت.تۆڕی کۆبونەوەگشتیەکان،تۆڕی بڕیاردەرو،سیاسەت داڕێژەرو”کۆمەڵێک” تۆڕی کۆمیتە جێبەجیکارەکان(بەرپرسانی  سوپایی هەر کۆبونەوەیەکی گشتی) ڕێکخستنی ئیداری بزوتنەوەی شورایی سەرتاسەری پێکدەهێنن.لەسەروی ئەم هەرەمی شورایی سەرتاسەری و کۆمیتەی جێبەجێکاری شورای سەرتاسەریەدا دەوستێت.

٥-سیستەمی شورایی هەبونی یەکێتیەکان و یەکێتی ئەوان لەم شورایانەدا یەکسەر لەناونابات.بۆ نمونە ئەتوانی وابیربکەیتەوە کە لە بەشێکی دیاریکراودا کە یەکێتی شێوازێکی گونجاوە بۆیان(کرێکارانی بیناسازی تەنیا،کرێکارانی خزمەتگوزاری ناوماڵ،شۆفێری بارهەڵگرە بچوکەکانی کۆگاکان و…)لەئاستێکی دیاریکراودا نوینەرانی خۆیان بنێرن بۆ شوراکانی نوێنەرایەتی وبە دەربڕینێکی تر پەیوەندی خۆیان بە ڕیکخراوی شورای سەرتاسەریەوە ڕاگەیەنن.لەم دۆخەدا مەرجێکی حەیاتی تر،پشت بەستنی ئەم ڕێکخراوانەیە بە کۆبونەوەی گشتی و دەنگدانی گشتی ئەنداامان و توانای دانان ولابردنی بەرپرسەکانیانە لەلایەن هەڵبژێرەرە ڕاستەوخۆکانیانەوە.سیستەمی شورایی هەروەها ئەو توانایەی هەیە کە چینی کرێکارو زەحمەتکیشانی تریش لە شوین و پێگەی  کۆمەڵایەتی ترەوە بەخۆیانەوە پەیوەست بکەن.

شورای “دیهاتەکان”و یان شورای سەربازان،دەتوانن لە ئاستی دیاریکراودا بەم بزوتنەوەیەوە پەیوەست ببن.(بزوتنەوەی هەرەوەزیە کرێکاریەکان وهتدیش دەتوانن  شوێنی خویان لە پەیوەندی لەگەڵ ئەم شەبەکەیەدا بدۆزنەوە).بەم ڕیزبەندیە سیستەمی شورایی توانای زۆر فراوانترەکان بۆ دامەزراندی یەکێتیەکی سیاسی فراوان  لەناو چینی کرێکاردا دێنێتە ئاراوە کە مێژوییەن یەکێتیەکان ئارەزویان بەبووە یان لەتوانایاندا نەبووە.

هەر وەکو وتم پرۆژەی سەرتاسەری شوراکان(هەروەک پرۆژەیی سەرتاسەری یەکێتیەکان)،بەناچاری لەم قۆناغەدا پرۆژەیەکی تەجریدیە.ئەوەی کە جێگەی سەرنجی ئێمەیە جەختکردنەوەیە لەوەی کە بزوتنەوەی شورایی بەباشی توانای دەرکەوتنی وەکو ئەڵتەرناتیڤێکی سەرتاسەی لەگەڵ بنیاتی بەڕێوەبەریەکی بەردەوامی هەیە.تایبەتمەندی شورایی ئەم بزوتنەوەیە لەبنەڕەتدا لەخوارەوە بۆسەرەوە دەجێت.شورای بنەڕەتی جوڵانەوەی هەموو ڕیکخراوەکە دیاری دەکات.ئەگەر پێکهێنانی یەکێتیەکان لەکردەوەدا بەشیوەی ڕاکێشانی کرێکاران لە ڕوی مافی بێ ڕیکخراوی بە یەکێتیە لە پیشەوە پێناسەکراوەکانەوە ئەنجام ئەدرێت،ڕیکخراوی سەرتاسەی شوراکان بەرهەمی کاری هاوبەشی شوراکانە کە تەنانەت لەدەرەوەی شوراکانیش خۆیانەوەن.بزوتنەوەی شورایی تەنها وبەناوی بزوتنەوەی شوراییەوە دەتوانێت دروست ببێت و لەبەر ئەوە لە خوارەوە بۆسەرەوە دورس ئەبێت.(خاڵێکی بەهیزی لەم بارودۆخەی ئێمەدا هەر ئەمەیە).

بزوتنەوەی کۆبونەوە گشتیەکان،خاڵی دەستپێک و بناغەیی و واقیعی

لایەنگرانی بیرۆکەی سەندیکا لە دەرەوەی حزب دوچاری ناکۆکیەکی دیاریکراو بونەتەوە کە ناچاریکردون کە پەنا بۆ بیرۆکەی سەندیکای نهێنی بەرن.لەڕاستیدا لەبەرانبەر باسی شوراکانی پشت بەستوو بە کۆبونەوەی گشتیدا کە بیرۆکەی ئەنجومەنی دامەزراوە نهێنیەکانی سەندیکا بونی هەیە. بەم ڕیزبەندیە بەکردەوە شێوازی مەسەلەکە گۆڕانی بەسەردا هاتوە بڕیار بوو باسەکە  لەسەر شێوازی ڕێکخراوی کرێکاران بێت،بەرگری کارانی سەندیکا ئێستا لە دۆخێکی باشدانین.

لەبەرانبەردا،پێشنیاری بزوتنەوەی شوراییدا ڕێگەچارەی واقیعی بۆ کێشەکە دەخاتەڕوو.ڕاستیەکانی ئەم دواییانەی تێکۆشانی کرێکاری جەختیان لەسەر ئەم هۆکارانە کردوەتەوە:

١- لەم قۆناغەدا کرێکاری ئێرانی بە ئاسانیەکی زۆر زیاترەوە توانای ڕێکخراوکردنی لە ئاستی ناوچەیی جوغرافیاییە تا ئاستی  دەستەیی وپێشەییەکان(تەنانەت شورای ئیسلامی ڕژێم ناچار بووەجوغرافیا بکەنە بنەما)

٢-بینای ئیداری ئاڵۆز لە بەراورد لەگەڵ ئامرازەکانی(هاوشێوەی کۆبونەوەی گشتی)کە بتوانێت بە خێرایی ببێتە وەسیلەی کاری ڕاستەوخۆی کرێکاران.شانسێکی زۆر لاواز تریان هەیە بۆ سەرکەوتن.ئەمڕۆش بیرۆکەی کۆبونەوەی گشتی بۆ کرێکاران زۆر جێکەوتەیە و کۆبونەوەی گشتی دیاردەیەکی ناسراوە لەنێو کرێکاراندا.

٣-تەواوی هەواڵەکانی بزوتنەوەی کرێکاری ئاماژە بە ڕوبەڕوبونەوەی ڕێکخراوە زەرەکان دەکەن لەگەڵ کۆڕو و کۆبونەوە گشتیەکانی کرێکاراندایە.بەکردەوە لەبەرانبەر ڕێکخراوە زەردەکاندا.کریکاران کۆبونەوەی ناڕەزایەتی خۆیان،زۆرجار تەنانەت لەژێر ناوی کۆبونەوەی گشتیدا،ئەنجامداوە.

٤-زۆربەی حزبە سیاسیەکانی ئۆپۆزۆسیۆن(بانگەشەکارانی سۆشیالیزم)بیرۆکەی کۆبونەوەی گشتیان پەسەندکردوە.

٥-ئاستی تێکۆشانی ئێستای کریکارانی ئێران،ئاستی هەنگاوی سەرتاسەری نیەو تەنانەت لەباشترین دۆخی پیشڕەویدا هاوکات وهاوشێوەی ناوچەیی،لەڕێگەی کۆبونەوەی کارگەی-ناوچەکانەوەیەکانە.ڕابەری سەرتاسەری نیە،بابەتی خەبات(هاوچەشنی یاسای کارو بیمەی بێکاری)گشتیە.بەڵام ڕابەری ناوچەیی وبەگشتی لە ڕێگەی کۆبونەوەی ڕاستەوخۆی کرێکارانەوە ئەنجام ئەدرێت.

٦-دەرکەوتنی ڕابەرانی ناسراوی وڵات،لەدەرەوەی ڕەوتی ڕێکخراوە زەردەکان،لە ماوەیەکی کورتدا  لەتوانادا نیە.ئەم ڕابەرانە یەکەم: لەو ماوەیەدا توانای خۆدەرخستنیان نیە.(دەست ڕاگەیشتن بە دەستگاڕاگەیاندنە بەکۆمەڵەکان،توانای قسەوباس لەدەرەوەی کارگەکان و سەرتاسەری،لایەنی  وەستان لەلایەن دەوڵەتەوە هەموو کرێکاران لەگەڵ دەوڵەت)و دوهەم:بەخیرای سەرکوت دەکرێن.مەسەلەی ڕابەری ناوخۆیی یەکێک لە داتا کانی ئەمڕۆی بزوتنەوەی کرێکاریە کە لەهەر پێشنیارێکی ڕێکخراوەیی کرێکاریدا ئەبێت لەبەرچاو بگیرێت(بەبۆچونی من یەکێتی کرێکارانی دورست کردنی ئۆتۆمبێلدا بۆ نمونە ناتوانێت لەگەڵ لێژنەیەکی پێکهاتوو لە تەنها ئازەرباینجانی لە تەبرێز دروست بکەیت،یا لە ناسیۆناڵ،یا…)

هەموو ئەوانە،و زۆر فاکتەری تریش،ئاماژەن بۆ ئەوەی کە ڕێکخراوی سەرتاسەری کرێکاران ئەبێت لە ئەمڕۆ لەئاستی ناوخۆییەوە دەست پێبکات. لێرەبەداوە ئەم ڕێکخراوکردنە دەبێت جەماوەری-ئاشکرا بێت.هەموو ئەم فاکتەرانە ئاماژە بە شتێک دەکەن و ئەویش کۆبونەوەی گشتیە.ئەبێت ئێمە لایەنگری کۆبونەوە گشتیەکان بین وئەم بزوتنەوەیە،کە ئێستاش بە شێوەیەکی سەرەتاییدا هەیە،گەشەی پێبدەین،ڕێکخراوکردنی بزوتنەوەی کۆبونەوە گشتیەکان هەنگاوی یەکەم لە ڕێگەی دامەزراندنی جوڵانەوەیەکی سەرتاسەری.

بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی مانای چیە؟

ڕەنگە ئەم ڕونکردنەوەی خوارەوە مەسەلەکە بەرچاوتر بکات.

١-ئەمە ئاستیکە لە ڕیکخراوکردنی شورایی کە هێشتا تێیدا یەکەم،کرێکاران لە شورای بنەڕەتی زیاتر نەڕۆشتون.کۆبونەوەی نوێنەران ئێستا لە توانادانیە.دوهەم،کۆبونەوە گشتیەکان وەک شورای کارخانە نا،بەڵکو وەکو کۆبونەوەی گشتی و لە دەوری ئۆرگانی بەدیلی ڕێکخراوە زەردەکانی کارگەکاندا کاربکات و سێهەم،سەربەخۆ لە پەیوەندی کردەیی و هونەری کۆبونەوە گشتیەکان لەگەڵ یەکتردا،بیرۆکەی لێهاتوی کۆبونەوە گشتیەکان وەکو ئۆرگانی سەربەخۆ و جێ باوەڕی  کرێکاران تاڕادەیەک بڵاوبوەتەوە وچوارهەم،پەیوەندیە بەراییەکان لە نیوان نوێنەرانی کۆبونەوە گشتیەکاندا لەگەڵ یەکتردا بۆ ڕاکێشانی هاوپشتی و بەدەستهێنانی زانیاری دەستی پێکردوە.

٢-بەفەرمی ناسینی شوێنی کۆبونەوەی گشتی لەلایەن دەوڵەتەوە.وەکو ئۆرگانی بڕیاردان،ئێستا لەبەرچاو نەگیراوە.مەسەلە بنەڕەتیەکە ئەوەیە کە ئەم کۆمەڵانە خۆیان وەک قسەکەری کرێکاران بناسێنن و لەبەرانبەر شورای ئیسلامیدا ڕابوەستێت.ئەم شوینی کۆبونەوانە ئەبێت هەرچی زیاتر لە قەڵەمڕە وبەڵێننامەی بەکۆمەڵ.چارەسەری ناکۆکی،ڕا دەربڕین سەبارەت بە پیشنیارەکانی دەوڵەت،چالاکبن.ڕەسمیەت وەرگرتن شوینی کۆبونەوەکان وەک دروشمێک لەلایەن ئەم بزوتنەوەیەوە خراوەتە ڕوو.

٣-ڕێکخراوبونی کۆبونەوە گشتیەکانیش ئێستانەبوەتە بنەما.کێشەی بنەڕەی پێکهێنانی ئەوانە لەبارودۆخی ڕوبەڕوبونەوە کرێکاران لەگەڵ دەوڵەت و خاوەنکاردایە.هەوڵدان بۆڕێکخستنی دامەزراندنی کۆبونەوەی(سەربەخۆ لە هەبونی ناڕەزایەتی ومانگرتن لە بەشەکەدا)کارێکە کە ئەبێت لەناوجەرگەی کۆبونەوەی گشتیەوە ببرێتە پێشەوە.

٤-خەباتی وشیارانە بۆ پێکەوەبەستنی کردەیی کۆبونەوەکان لەگەڵ یەکتر یش یەکێک لە تایبەتمەندیەکانی هەبونی بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتیە،بەرێخستنی بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی واتە هەم دروستکردنی ئەم کۆبونەوانە لە کارگەکاندا وەک  ڕابەریەکی ئەتەرناتیڤی ناوخۆیی،و هەم دامەزراندنی پەیوەندی نێوان کۆبونەوەکان بۆ دامەزراندنی جوڵانەوەیەکی فراوانتر،لەگەڵ ڕابەریە ناو چەیی و سەرتاسەی،بڕیارنامەوپەسەندکراوەکان و هتدیش.ئەوانە ەو کارانەیە کە کرێکارێکی چالاکی”بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی”لەدەستوری خۆیدا دابنێت.

٥-پەیوەندی بزوتنەوەی کۆبونەوە گشتیەکان بە بزوتنەوەی شوراییەوە ئەبێت جارێ مەسەلەیەکی کراوە بێت. ئەبێ لایەنگرانی یەکێتیەکان ئەم قۆناغە وەک قۆناغێک لەکاری یەکێتیەکان تێبگەن(کە ئێستا بەرنامەیەکی وایان نیە).ئەگەر وابوو،چەند باشترە.بەڵام تایبەتمەندیەکانی ئەم کۆبونەوانە ئەوان زۆر گونجاوتر دەکات  بۆ گۆڕان بە بناغەی بزوتنەوەی شورایی.کاری دواتری ئێمە،پاش ئەوە سەردەمی خەبات لە تێپەڕاندنی قۆناغی خوارەوە دەبێت:

١-ڕێکخستنی کۆبونەوەکان،پێکهێنانی ئەنجومەنی جێبەجێ کار

٢-ناو لێنانیان بەشورا کرێکاریەکان

٢-بەڕەسمی ناسینیان لەلایەن(سەپاندنیان) بەسەر دەوڵەتدا.کەسایەتی حقوقی پێدان بە کۆبونەوەی گشتی

٤-دامەزراندنی ئۆرگانەکانی هاوکاری نیوان کۆبونەوەکاندا وەک بنەمای شورای نوێنەرا

٠-دامەزراندنی شورای نوێنەران لەئاستی ناوچەو لیجنە جێبەجێکارە پەیوەندیدارەکاندا.

٦-پێکهێنانی فراکسیۆنە کۆمۆنیستیە(نهێنی وڕانەگەنراو)ەکان لەناوخۆی کۆبونەوەکاندا،وەستانی ئاژیتاتۆرە حزبیەکان لە سەر کۆبونەوە گشتیەکان وهتد.

٧-هەبونی بڵاوکراوە.پەسەندکراوەکان و هتد بە ناوی شوراکان و یا شورای نوێنەران

٨-بڵاوکردنەوەی دەسەڵاتی تۆڕی شوراکان لە کاروباری کرێکاری و بڕیاری بەکۆمەڵدا.

وەک دروشمی تەبلیغاتی و دەربڕینی بنەڕەتی لەم قوناغەدا ئەبێت ئەمانە بڵێین”بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی”،”ڕیکخراو بونی کۆبونەوەی گشتی”،”نا بۆ شورای ئیسلامی”.کۆبونەوەی گشتی کرێکاران”،پێکهێنانی لیژنەی جێبەجێ کاری کۆبونەوە گشتیەکان”.کۆبونەوەی گشتی ڕێکخراو شورای واقیعی کارگەیە”،سیاسەتی ئێمە گەشەدانە بە بزوتنەوەی کۆبونەوە گشتیەکانی کرێکان”،کۆبونەوەی گشتی دەربڕی ئیرادەی ڕاستەوخۆی کرێکارانە”،ئەبێت کۆبونەوە گشتیەکانی کرێکاران پێک گەیشتن وپەیوەندی ئەنجام بدەن”،”تەنها کۆبونەوە گشتیەکانی کرێکاران و نوێنەرەکانیان مافی گرێدانی بڕیاریان لەلایەن کرێکارانەوە هەیە”،و هتد.لە وشەیەکدا زمانی تەبلیغاتێک کە کۆبونەوەی گشتی نەک وەکو دیاردەیەکی بێلایەن،بەڵکو وەک بزوتنەوەیەکی کرێکاری بۆ دروست کردنی ئۆرگانەکانی بڕیاردان جەماوەری کرێکاری بەرجەستە بکات.

کۆتایی:دوبارەکردنەوەی هەندێک بەڵگەکان

پێشنیاری بزوتنەوەی شورای پیشنیاری داهێنانێکی تازە نیە،هەمان پرۆسە بەکردەوە لە بزوتنەوەی شورایی لە ڕوسیادا بەڕێوەچوە.بزوتنەوەی شورایی و(کۆمیتەی کارگەکانی)کرێکاران خۆی جۆرێکە لە ڕێکخراکردنی کرێکاران کە بۆ روڕوبونەوە( نەک لەدرێژەی)بزوتنەوەی یەکێتیە کرێکاریەکاندا دروست بووە و بونی هەبووە.بێگومان ئەمە ڕاستیەکە کە ئێمە دەرکەوتنی ئاشکراو بەربڵاوی ئەم بزوتنەوەیەمان لە سەردەمی شۆڕشگێڕانەدا بینیوە.پرسیارێک کە دەبێت وەڵامی بدەینەوە ئەوەیە کە ئایا  بزوتنەوەی شورایی چارەنوسێکی حەتمیە؟ئایا ئەمە تایبەتمەندی سەردەمی پەرشوبڵاویە لە پراکتی شوراکاندا سەرچاوەکەی لە خاسیەتێکەوەیە کە لەخویدایە یان ڕێگری و لاوازیەکە لە شێوازی ڕێکخراوەی ئەم بزوتنەوەدایە،یان هۆکاری ترە(کەتا بگات بە ئێرانی ئەمڕۆ-یا تەنانەت لەم سەردەمەی ئێستاشدا-بونی نەبێت یان بەپیچەوانەوە بێت)ڕێگر بون لەبەردەم کردنی بزوتنەوەی شورایی بە ئەڵتەرناتیڤێکی بێ کۆتایی بزوتنەوەی سەندیکالیستی.بەبێ ئەوەی بمانەوێت پیداگریمان هەبێت،ئەم دەربڕینەی دوهەم ئاراستەترە.بەردەوامی کاری یەکیتیەکان بەڵگەی لێهاتوی دەرونی زۆرتریان یان گونجاوی زیاتری ئەواندا نیە لەگەڵ تێکۆشانی کرێکاریدا بەڵکو سەرچاوەکەی لە هۆکارێکی دیاری کراوەوە وەرگرتوە کە ئەمڕۆ بەڕادەیەکی زۆر بابەتی بونی خۆی لەدەستداوە.

١-بزوتنەوەی نیقابی دەتوانێت مانەوەی لە سنورێکی تەسکی یاسایی بۆرژوازیدا دەستەبەر بکات.ئەمە تایبەتمەندێتیەکی نیقابەئەوەیە کە کاری ڕاستەو خۆی کریکاران کۆنترۆڵ بکات و بیکاتە ئاوەڕۆی بیرۆکراسی بۆرجوازیەوە(دەوڵەتی یەکێتیە شۆڕشگێڕەکان ئەوەندەی شوراکان کەم تەمەن بووە).لەبەر ئەوە بەشێکی دیاریکراو لە بۆرژوازی خۆیان خوازیاری بەردەوامی کاری یەکێتیەکانن(هەر ئەوبەشەی کەلە بارودۆخی شۆڕشگێڕانەدا بەفەرمی جاڕ بۆ دەسەڵات و ڕەسمیەتی یەکیەتیەکان ئەدات لەبەرانبەر هەر بزوتنەوەیەکی کاری ڕاستەوخۆی کرێکاریدا.

٢-بزوتنەوە یەکێتیەکان لەگەڵ ڕەوتێکی حزبی دەوڵەتی  بۆرژوازیدا یەکی گرتوە.بەردەوامی کاری یەکێتیەکان ڕویەکی تری دراوی بەردەوامی کاری سۆسیال دیموکراسیە لە جیاوازی لەگەڵ کۆمۆنیزم وئانارکۆسەندیکالیزمدا.یەکیتی ئەڵتەرناتیڤی سۆسیال دیموکراسیە لە ڕێکخراوکردنی کرێکاراندا.کۆمۆنیستەکان دەتوانن(و لە زۆرحاڵەتدا کە کارێکی تریان لەدەست نایەت،ئەبێت)ئەم ئەڵتەرناتیڤە قبوڵ بکەن.بەڵام مێژووی بزوتنەوەی کرێکاری گەوایی ئەوە ئەدات کە شوراکان،وەکو ئۆرگانی کاری ڕاستەوخۆی کرێکاران-نەک تەنها لە کاری بەڕیوەبردنی کۆمەڵگەدا،بەڵکو لەهەر خەباتێکی ئابوری وخۆشگوزەرانیشدا-ئەڵتەرناتیڤی سەبەخۆی کۆمۆنیستەکانە.

٣-بەردەوامی یاسایەتی بۆرژوازی-گەشەی سەرمایەداری.توانای نیقابەکان لە کاری یاسایی ویا لە چوارچێوەی یاساییەکانی بۆرژوازیدا،لە کۆتاییدا بە پێداگری خۆیان ئەم یاسایە سنوردار ئەکرێت،جێگیری سیاسی بۆرژوازی هۆکارێک بوو بۆ دامەزراندنی یەکێتیەکان ناجێگری ئەو هۆکارێ بوون بۆ لاوازی ئەوان(لەبەرژەوەندی کاری سەربەخۆ ترو ڕاستەخۆ تری کرێکاران-هاوشێوەی کۆمیتەی کارگە وشوراکان)ەهەژانە ئابوریەکان وبەتایبەتی فریکۆنسی ئەزمە قوڵە ئابوریەکانیش هەمان دەور ئەگێڕن،تا ئەمڕۆ یەکێتیەکی کرێکاری کە توانی بێت لە نێو بێکاری ملیۆنی بەردەوامدا دەسەڵاتی خۆی بپاریزێت بونی نیە،یا بزوتنەوەی کرێکاری لەژێر دەستی یەکێتیەکاندا هاتوەتە دەرەوە و یەکێتی خۆی ڕوبەڕی لەناوچون و سستی کردوەتەوە.هەر ئەم واقیعیەتەی ئەمڕۆ ئەیەوێت بزوتنەوەی سەندیکایی لەسەر ئەو خاكانەی کە دایکی ئەم بزوتنەوەیەن توشی پاشەکشە دەکات،ئێستاش هەوڵی کرێکارانی ڕادیکاڵ و پیشڕەو بۆ دامەزراندنی ئەڵتەرناتیڤە کردەییەکانیان و شێوازی نوێی خەباتی لە پەناو یا تەنانەت لە ڕوبەڕو بونەوە لەگەڵ نقابەدا دەستی پیکردوە.ناجێگیری سیاسی داهاتوی ئێران و لەژێر پرسیاردا بونی مێژوی قانونیەتی بورژوازی لە ئێراندا(تەنانەت لە لوتکەی سەرکوتی ئاریا میهری)دا هۆکاری گرنگن لەگەشە نەکردنی یەکێەتیە کرێکاریەکاندا.ئەمە فاکتەرێکە کە ئێمەش ئەبێت لە ئاسۆیەکدا کە لەبەردەم کرێکاری ئەمڕۆی ئێرااندا دایدەنێین  لەبەرچاو بێت.

٤-خەباتی بزوتنەوەییەکیەتیەکان( نیقابەکان)  لە دژی ڕادیکالیزمی کرێکاری لە شێوازی تردا.بۆچی بزوتنەوەی شورای لێکچونی لەگەڵ یەکیەتیەکاندا نیە؟یەکێک لە هۆکارەسادەکانی ئەم دژایەتیە سیستماتیکەی رەوتی یەکێتیەکان لەگەڵ ڕێکخراوکردنی ئەڵتەرناتیڤی کرێکاریدایە.لە ئەمەریکا ئەم مەسەلەیە پێی کانگستەرەکانی (Gangster)ئاشکرا کردوە هەر لەناو ژینگەی کارەوە.لەبەریتانیاش هیچ ڕابەرێکیTUC نادۆزیتەوە هەتا لەم یان لەو قۆناغ لە چالاکیەکانیدا مانگرتنێکی نەوەستاندبێت وکۆمیتەی مانگترن و کۆمیتە کردەییەکانی بەناڕەسمی دانەنابێت.

بزوتنەوەی یەکێتیەکان بەشێوەی یاسایی(واتە پەیوەندی بە پشتیوانی داوەریەوە هەیە)،بەشێوەیەکی ڕێکخراو مافی ئەندامیتی وەردەگرێت و بودجەی زەبەلاحی لەبەردەستدایە.بەشێکی گرنگی ئەم بودجەیە خەرجی فێرکردنی سونەتی یەکێتیەکان بۆ کرێکارانی چالاک و تەروجی هزری یەکێتیەکان دەبێت.(کە کارێکی باشەولەشوێنی خۆیدا).ئەوەی کە ئەمڕۆ لەهەر جێگایەک باسی خەباتی ئابوری و خۆشگوزەرانی کرێکاران بکرێت،”یەکیەتی”وا بەخەیاڵدا دێت کە ئاکامی هاتنەدەرەوە لە پەیوەستی دەرونی و تایبەتی بە یەکێتی خۆی نیە بۆ ئەم کارە،بەڵکو بەرهەمی پراکتیکی کۆمەڵایەتی دیاری کراوە کە یەکیک لەو ئەڵتەرناتیڤانەیە کە هەیە لە ڕێکخراوکردنی کرێکاراندا-لە ڕوبەڕو بونەوە لەگەڵ شێوازەکانی تردا کە بۆ بەرگری لە بزوتنەوەی کرێکاری پیشنیار کراوەو تەنانەت پێی گرتوە-لەسەر کورسی دانراوەو لە زەینێتی جەماوەری کرێکاردا لەخۆیەوە جێی گرتوە.

دەتوانیت هۆکاری زۆر بژمێریت سەبارەت بە ڕەونەقی یەکیتیەکان لەسەدەی بیستەمدا .ئەو هۆکارانەی کە ئەمڕۆ لەگەڵ کاڵبونەوەی خودی بزوتنەوەی یەکێتیەکاندا بونەتە مایەی پاشەکشە بۆ پێگەیەکی بێسەروسامان کێشکردوە.باسەکەی ئێمە ئەوەیە کە خەباتی ئابوری وخۆشگوزەرانی کرێکاران خۆی لەخۆیدا بە یەکێتیەکان ناناسریتەوە،بەڵکو دەتوانریت لە بزوتنەوەی کریکاری خۆیدا تێکۆشانی تر ببینێت.یەکیک لەوانە هەوڵدانە بەرەو ڕێکخراوکردنی بزوتنەوەی شورایی و کۆمیتەی کارگەکانە کە لەڕوی سونەتیەوە بە باڵی چەپی بزوتنەوەی کرێکاری دەناسرێنەوە.

بڕیارنامە سەبارەت بە :

ڕێکخراوە جەماوەریەکانی چینی کرێکار شورا، سەندیکا

لەبەر ئەوەی؛

١-ڕێکخراوە جەماوەرییە کرێکارییەکان،لەپاڵ ڕێکخراوە حیزبیەکانی چینی کرێکار، بناغەیەکی سەرەکین بۆ خەباتی چینایەتی کرێکاران، و پێشڕەوەی و سەرکەوتن لەو خەباتەدا بەبێ پێکهاتن وبەهێزبوونی ئەم ڕێکخراوانەو یەکگرتووبوونی بەرینی کۆمەڵایەتی چینی کرێکار لەو ڕێکخراوانەدا ئیمکانی نییە.

٢-چینی کرێکاری ئێران لە مێژووی خۆیدا بێ بەش بووەلەڕێکخراوەی جەماوەری وئاشکراو ئیدامەکار  و نەبوونی ئەم ڕێکخراوانە ئێستاش یەکێکە لە کەموکوڕییە سەرەکییەکانی خەباتی چینی  کرێکار لە دژی بۆرژوازی. پڕۆلیتاریای ئێران بۆ دەخالەتکردنی کاریگەرتر لە ئاڵوگۆڕە سیاسییە-کۆمەڵایەتییەکانی داهاتودا و بۆ بەدەستەوە گرتنی دەوری مێژوویی خۆی، دەبێ ئەم کەموکوڕییە لەنێو بەرێ.

٣-مەیل بەرەو ڕێکخراوبوون، خواست و بۆچونێکە کە لەنێو کۆمەڵانی کرێکاردا دەتەنێتەوە و خەبات بۆ پێکهێنانی ئەم ڕێکخراوانەی خۆی لەدەورەی ڕابردودا لایەنێکی هەمیشەیی بزوتنەوەی کرێکاری بووە. جمهوری ئیسلامی بەردەوام ئەم خەبات وتێکۆشانەی سەرکوت کردوەو هێرشی کردوەتە سەر ئەم ڕێکخراوە جەماوەری و سەربەخۆ کرێکارییانە کە لە جەرگەی شۆڕش وساڵەکانی دواتردا پێکهاتبوون، و لەبەریەک هەڵی وەشاندون.

٥ -؛لەناوجەرگەری ئەم بارودۆخەدا کۆماری ئیسلامی هەوڵدەدات کە بەتەبلیغ بۆکردن وپێکهێنانی ڕێکخراوی زەردو کۆنەپەرستەکان لە کارخانەکان لەکارگاکان وشوێنەکانی بەرهەمهێنان، داخوازیەکانی کرێکاران بەلاڕێدا بەرێ وبزوتنەوەی کرێکاری تەنگەبەر بکاتەوەو بیکێشێتە ژێر دەستی خۆی.

٦-زەخت وزۆری ڕژێمی ئیسلامی بۆ بزوتنەوەی کرێکاری، بوەتە هۆی بەهێزبوونی مەیل وبۆچونی خۆپاریزانەو سەندیکالیستی لە هەندێک کۆڕوکۆمەڵی کرێکاریدا وبەتایبەت لە ڕێکخراوە چەپە گەلییەکاندا. جگە لەمەپێشنیار و بۆچونی زەینی وناکردەیی وەک “سەندیکای نهێنی” کەنەک تەنیا ئیمکانات و پێویستییە واقیعییەکانی بزوتنەوەی کرێکاری لەبەرچاو ناگرین بەڵکو وەڵامی ئەوەش ناداتەوەکە کرێکارانی ئێران پێویستییان بەڕێکخراوەی جەماوەری و ئاشکرا هەیە، لەلایەن هەندێک گروپەوە هێنراوەتە گۆڕێ ئەم بۆچونە، ئەگەرچی لە نێو کرێکاراندا پێشوازێکی بەرینی لێ نەکراوە، بەڵام بەهەر ڕادەیەک پەرەبستێنی، دەبێتەمایەی ئاڵۆزبونی بیری کرێکاران و دەبێتە کۆسپێک لەسەر ڕێگای ڕێكخراوبوونی چینی کرێکار بەشێوەی جەماوەری. بە لەبەرچاوگرتنی ئەوخاڵانەی سەرەوە ئەو ئەرکە گرنگە دەکەوێتە سەرشانی کۆمۆنیستەکان کە پێشنیارو بۆچونی تایبەتی خۆیان بۆ ڕێکخستنی جەماوەری کرێکار بەڕۆشنی ڕابگەیەنن.

ئەلف: خاڵە سەرەکیەکانی سیاسەتی ئێمە سیاسەتی کۆمۆنیستەکان بۆ ڕیکخستنی جەماوەری کرێکاران دەبێ لەسەر بناغەی ئەم خاڵانەی خوارەوە بێت:

١-خەباتی ئابوری کرێکاران لە ئێران، بەگشتی خاوەنی تایبەتمەندیەکی سەراسەرییەو لەچوارچێوەی ڕشتەیی واوەترە. بەشێوەیەکی بنەڕەتی تیکەڵ بوونی، سەرمایەکان لەڕشتە جۆراوجۆرەکانی بەرهەم هێناندا، خاوەندارێتی دەوڵەتی بەسەربەشی هەرەزۆری سەرمایە پیشەسازییەکاندا، دەوری ئابوری دەوڵەت وسیاسەتە دەوڵەتییەکان لە ڕێکخستنی پەیوەندی گشتی نێوان کارو سەرمایەدا. وەنزیکایەتی ئۆرگانیک و هەرچی زیاتر لێکهەڵپێکراوبوونی ویست وداخوازەکانی بەشە جۆراوجۆرەکانی چینی کرێکار، بووەتە هۆی ئەوەی کە داخوازیەکان وخەباتی کرێکاران لەهەر کارخانەیەک خاوەنی تایبەتمەندی وجێگاوشوێنێکی گشتی بێ و لەچوارچێوەی سنفی واوەتر بێ.

٢-لەم هەلومەرجەدا کە ڕێکخراوە کرێکارییەکان بۆ بەروپێشبردنی خەباتی ئابوری دەبێ پشت بەڕیکخراوی کارگەیی وناوچەیی ببەستن نەک بەڕێکخراوی سنفی و ڕشتەیی کرێکاران.

٣-ڕێکخراوە جەماوەرییەکان دەبێ بنەمای دەخالەتی هەرچی بەرینترو هەڵسوڕاوانەتری کۆمەڵانی کرێکار لە خەباتدا، وەپشت بەدیموکراسی وبەڕێوەچونی ئیرادەی ڕاستەوخۆی کرێکاران ببەستن. لە غەیری ئەم حاڵەتەدا بێگومان بورۆکراسی و بڕیاردان بەجیا لە ئیرادەی کۆمەڵانی کرێکار، لەناو ڕێکخراوە جەماوەرییەکان سەرهەڵدەداو خۆی دەبێتە کۆسپیک لەسەر ڕێگای بەرەپیشچوونی خەباتی کرێکاران.

٤-بزوتنەوەی کرێکاری ئێران، لەجەرگەی خەفەقاندا ولەهەلومەرجێکدا کە خەبات ومانگرتنی کرێکاران بەناچاری لەگەڵ دەوڵەت بەرەوڕوو دەبێ، بەرەو خەباتی سیاسی دەچێ و بۆ هیچ دەورەیەکی درێژخایەن لەئاستی ئابوریداو لە چوارچێوەی نیزام وقانون ویاسای مەوجوددا نامێنێتەوە، بەم بۆنەوە ڕێکخراوە جەماوەرییەکانی چینی کرێکار دەبێ دەبێ لەهەموو هەلومەرجێکدا توانای وەگەڕخستنی جەماوەری کرێکاریان هەبێت ولە چوارچێوەی قانونیەتی بۆرژوازییدا خۆیان نەبەستنەوە.

٥-ئەزمونی بزوتنەوەی کرێکاری لە دەورەی ڕابردوودا لەسەر واقیعیەتانەی سەرەوە تەئکیدی کردوە و شکڵی ڕێکخراوبونی گونجاو لەگەڵ ئەم واقیعیەتانەی دەست نیشان کردوە. ئەم شێوە ڕێکخراوبوونە، ڕێکخراوە شوراییەکانی چینی کرێکارە. لە سەردەمی شۆڕشدا بەشێکی بەرین لە تێکۆشەران و پێشڕەوانی بزوتنەوەی کرێکاری ڕویان کردە بزوتنەوەی شورایی و لە زۆر یەکەی بەرهەمهێناندا شورای کارگەو لە هەندێک ناوچە شورای ناوچەیی کرێکاران پێکهاتن ئەم بزوتنەوەیە بەهۆی سەرکوتی خنکێنەری ٣٠خورداد و دوایی ئەو دەورەیە لە چوارچێوەیەکی بەرتەسکتردا لەشێوەی بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی درێژەی پێ دەدرا، وە ئێستایش داخوازی پێکهێنانی شورا مەیلێکی بەرین و گشتییە لە نێو کۆمەڵانی کرێکاردا.

بەلەبەر چاوگرتنی ئەم خاڵانەی سەرەوە، ئێمە ڕایدەگەیەنین:

١-دروشمی سەرەکی سیاسەتی گشتی حزبی کۆمۆنیستی ئێران لە بواری ڕیکخستنی جەماوەری کرێکاراندا بریتییە لە تەبلیغکردن و هەنگاو هەڵگرتن بۆ پێکهێنانی شورا کرێکارییەکان وڕێکخستنی شورایی چینی کرێکار.

٢-ئێمە ڕێکخراوی شورایی چینی کرێکار بەناوەندو میحوەری ڕێکخراوبوونی چینی کرێکار و پاڵپشتی باقی ڕێکخراوە جەماوەرییەکان دەزانین و بۆ پەیوەستکردنی باقی ڕێکخراوە کرێکارییەکان بەڕێکخراوی شورایی چینی کرێکارەوە، تێدەکۆشین.

٣-ڕێکخراوی شورایی، پێشڕەوترین شکڵی ڕێکخراوبوونی جەماوەری کرێکارانە و دەبێتە مایەی ڕێکخراوبوونی بەشی متمرکزو پێشڕەوی چینی کرێکار لە پیشەسازییەکان و یەکە گەورەکانی کاردا. لەم ڕوەوە ئێمە بۆ بەرپاکردنی بزوتنەوەیەکی جەماوەری و سەراسەری شورایی چینی کرێکار خەبات دەکەین، سەڕەرای ئەمە لە کارگە بچوکەکاندا وبەگشتی لەو بەشانەدا کەبەهۆی جێگاو شوێنی ئابوریان ژمارەیەکی کەمتر لەکرێکاران تییاندا کۆبونەتەوە. یەکێتی پیشەیی لە چاو یەکێتی شوێنی کار، دەبێتە هۆی ئەوەی کرێکاران بەرانبەر بە سەرمایەداران بەهێزو تواناتربن، کرێکاران بۆ پێکهێنانی یەکێتیە پێشەییەکان بانگەواز دەکەین و بۆ پێکهێنان خەبات دەکەین. ئێمە هەوڵ ئەدەین کە ڕێکخراو و یەکێتیەکانی ئەو بەشانە پەیوەندیەکی نزیک و پتەویان لەگەڵ بزوتنەوەی سەراسەری شورایی چینی کرێکار هەبێ.

ب:تایبەتمەندیەکانی شوراکانی کرێکاران:

تایبەتمەندیەکانی شوراکان و چۆنیەتی ڕێکخراوبوونی شورایی کرێکاران، کەدەبێ لە تەبلیغاتی ئێمەدا بەرچاو بگێڕین بریتن لە:

١-شوراکان لە خوارەوە پێکدێن و تایبەتمەندی سەرەکییان بریتییە لە دیموکراتیزم و بەڕێوەچوونی ئیرادەی ڕاستەوخۆی کۆمەڵانی کرێکار.

٢-شورا بریتییە لە کۆبونەوەی گشتی ڕێکخراو و شکڵ پێدراوی کرێکاران لەهەر یەکەیەکی بەرهەمهێناندا. هەموو کرێکاران ئەندامی شورایی ئەو یەکەیەن وکۆبونەوەی گشتی کرێکاران، پەیکەرەو ئۆرگانی بڕیاردەری شورایە. کۆبونەوەی گشتی بۆ بەڕێوەبردنی بڕیارەکانی خۆی کەسانێک (وەک کۆمیتەی بەڕێوەبەر وە یا بەهەر ناوێکی تر) هەڵدەبژێرێ. ئەو کەسانە لە هەموو کۆبونەوەیەکی گشتیدا دەکرێ وەلابنرێن وە یا هەڵبژێردرێنەوە.

٣-لەکارخانە گەورەکان کە پێکهێنانی کۆبونەوەی گشتی هەموو کرێکاران مەیسەر نابێ، شورای کارخانە لە نوێنەرانی چەندین کۆبونەوەی گشتی بەشە جۆراوجۆرەکان پێک دێ.

٤-ڕێکخراوی سەراسەری شوراکان ڕێکخراوێکی هەرەمیە کە شورا فابریکیەکان، یەکەی بناغەیی ئەو ڕێکخراوەن لە ئاستی سەرەوەتر لە فابریکەکان، شورای نوێنەرانی فابریکەکان، شورای نوێنەرانی شورای کارخانە پێک دێ(و لەئاستی سەرەوەتریش هەربەم جۆرەیە).

٥-سیستمی شورایی بەمەعنای ئەوە نییە کە یەکێتیەکان وجودیان نەبێ و لەو شورایانەدا یەک نەگرن. ئەو بەشانە کە ئیتیحادیە شێوازێکی گونجاوە بۆ ڕێکخراوبونیان، دەتوانن لەئاستێکی دیاریکراودا نوێنەرانی خۆیان بنێرنە شوراکانی نوێنەرایەتی و بەم جۆرە ڕابگەیەنن کە سەر بەڕێکخراوی سەراسەری شوراکانن.

٦-سیستەمی شورایی ئەو ئیمکانەی هەیە کە چینی کرێکارو زەحمەتکێشان لەلایەنی ترداو لە شکڵ و قەوارەی کۆمەڵایەتی دیکەدا لەخۆی هەڵپێکێ شوراکانی دێهات وە یا شوراکانی سەربازان، دەتوانن لە ئاستێکی دیاریکراودا بەم بزوتنەوەیەوە پەیوەس بن. بزوتنەوەی هەرەوەزییە کرێکاریەکان… تاد، دەتوانن بەیەکەوە بە شەبەکەی شووراکانەوە پەیوەست بن.

ج:بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی:

وەک هەنگاوی یەکەم بۆ ڕێکخستنی شورایی کرێکاران و وەک ڕێگاچارەیەکی دەستبەجێ و دەم ودەست بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشایییە کە بەهۆی نەبونی ڕێکخراوە جەماوەرییە کرێکارییەکانەوە پێکهاتووە، حزبی کۆمۆنیست خوازیاری پێکهاتن وپەرەگرتنی بزوتنەوەی کۆبونەوە گشتییەکانی کرێکارانە لەکارخانەکان و یەکەی بەرهەمهێنەرو ئابورییەکاندا پێکبهێنرێ، ئەو کۆبونەوە گشتیانە لێکهەڵپێکرێن و لەم ڕێگایەوە هەرچی خێراتر ئامرازێکی کاریگەری تەشکیلاتی و ڕابەرییەکی عەمەلی کەم تا زۆر سەراسەری بۆ خەباتی ڕۆژانەی کرێکاری پێکبهێنرێ.

بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی کەدەبێ بەتێکۆشانی وشیارانەی کرێکارانی کۆمۆنیست بەرپابکرێت، ئەولایەنە بەهێزەشی هەیە کە لەهەمان کاتدا کە یەکەمین هەنگاوە بۆ ڕێکخستنی شورا کرێکارییەکان، هەر ئێستا لەبەرئەوەی لە بزوتنەوەی کرێکاریدا زەمینەیەکی زۆرباشی هەیە دەتوانی بەخێرایی ئامانجەکانی خۆی وەدی بێنی واقیعییەتەکانی ئێستای بزوتنەوەی کرێکاری ئێران ڕاست و ڕەوابونی ئەم سیاسەتە بسەلمێنن.

١-واقیعیەتەکانی دەورەی ڕابردووی خەباتی کرێکاری بەڕونی ئەوە نیشان ئەدەن کە هەر ئەمڕۆ کۆبونەوەی گشتی وەک ویست و داخوازیەک لەنێو بزوتنەوەی کرێکاریدا جێگیر بووەو لەنێو کۆمەڵانی کریکاردا کۆبونەوەی گشتی دیاردەیەکی ناسراوە. لەدەورەی ڕابردودا کرێکاران بۆ بەرەوپێشبردنی خەباتی خۆیان و بەرەوپێشبردنی خەباتی خۆیان و بەرانبەر بە ڕێکخراوە زەردەکان و بەکردەوە زۆر جار کۆبونەوەکانی خۆیانیان تەنانەت لەژێر ناوی کۆبونەوەی گشتیدا بەڕێوە بردووە.

٢-هەر پێشنیارێک بۆ ڕێکخستنی کرێکاران بەشێوەی جەماوەری و ئاشکرا تەنیا کاتێک دەتوانێ کۆمەڵانی بەرینی کرێکار بگرێتە خۆی و بەڕێوەبچێ کە هەر ئەمڕۆ و لەهەموو هەنگاوێکی ڕەوتی بەرەوپێشچوونی بزوتنەوەکەدا وەڵامدەرەوەی نیازو پێویستییەکانی خەباتی ڕۆژانەی چینی کرێکار بێ، بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی لە شکڵی ئێستای خۆیدا نیشانی داوە کە ئەمەی لێ دەوەشێتەوە.

٣-بەپێی هەلومەرجی کۆمەڵایەتی سیاسی ئێران و تایبەتییەکانی بزوتنەوەی کرێکاری پێویستە هەر چەشنە ڕێکخستنێکی جەماوەری چینی کرێکار، یەکەم لە ئاستی ناوخۆییدا دەست پێ بکاو دووهەم، پشت بە ڕابەرانی ناوخۆیی بزوتنەوەی کرێکاری ببەستی و سێهەمیش، هەر لە ئێستاوە ڕێکخراوەیەکی جەماوەری بێ، کۆبونەوەی گشتی ئەم تایبەتمەندیانەی هەیەو ئەم پێویستییانە بەباشی وەدی دێنێ.

حیزبی کۆمۆنیست و کرێکارانی کۆمۆنیست و تێکۆشەر بەگشتی دەبێ لەسەر بنەمای ئەم زەمینە گونجاوە ئەو بۆچونەی کرێکاران کە دەیانەوێت کۆبونەوەی گشتی بکەنە پاڵپشتی خەباتی ڕۆژانەی خۆیان، بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی وەک جوڵانەوەیەکی وشیارانەو ئامانجدارو بەرین لەنێو کرێکاراندا ڕیکبخەن و پەرەی پێبدەن. کرێکارانی کۆمۆنیست و تێکۆشەرانی بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی ئەرکی سەر شانیانەکە:

١- ئەندێشەی لێهاتویی کۆبونەوەی گشتی وەک ئورگانێکی خەباتکارانەی کاریگەر و بناغەی شوراکرێکاریەکان، و هەروەها بانگەشە بۆ ئاسۆی بەرینتری بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی لەنێو کرێکاران بکەن و جێگیری بکەن و کرێکاران بانگەواز بکەن کە ببنە تێکۆشەرانی بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی.

٢-لەهەر یەکەیەکی بەرهەمهێناندا کرێکاران بۆ پێکهێنانی کۆبونەوەی گشتی بانگەواز بکەن.

٣- بەردەوام هەوڵبدەن بۆئەوەی کۆبونەوەی گشتی بەشێوەی ڕێکخراو پێکبێنرێت (جیاواز لەوەی کە ناڕەزایەتی ومانگرتن لە هەر یەکەیەکدا هەبێ یان نەبێ).

٤-کۆبونەوە گشتییەکان وەک قسەکەری واقیعی بەڕەسمیەت بناسن.

٥-بەردەوام هەوڵ بدەن بۆئەوەی کۆبونەوە گشتییەکان لەگەڵ یەکتر پەیوەندی ئۆرگانیکیان هەبێ.

٦-لەبەستنی گرێبەستە بەکۆمەڵەکاندا، لەچارەسەرکردنی ناکۆکیەکان و لەدەربڕینی بیروڕاو بڕیاردان لەسەر پێشنیارەکان و هەنگاوەکانی دەوڵەتدا هەرچی زیاتر کۆبونەوە گشتییەکان بخەنە گەڕ.

د: سەبارەت بە ئیتحادییە، بەلەبەرچاوگرتنی هۆی جۆراوجۆری وەک ئەوەی کە یەکێتیە کرێکاریەکان لەباری مێژوویی و کردەییەوە لەپێکهێنانی یەکگرتوویی چینایەتی و لەڕابەریکردنی خەباتی چینایەتی و لەرابەریکردنی خەباتی کرێکاریدا مەحدودیەتی هەیە، بزوتنەوەی نیقابی بەدرێژایی مێژووی خۆی لەگەڵ سیاسەتی سۆشیال دیموکراتیک لێک هەڵپێکراون، یەکێتیەکان بەرەو دوورکەوتنەوە لە دیموکراسی ڕاستەوخۆ دەچن و لەنێویاندا بۆرۆکراسییەکی بان سەری کرێکاران سەرهەڵدەدا، وە سەرئەنجام بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە لەهەلومەرجی ئێستای ئێراندا زەمینەی ماددی بۆ پێکهێنانی یەکێتیە کرێکاریەکان لە ئارادانیە، حیزبی کۆمۆنیست سیاسەتی گشتی حیزب بۆ پێکهێنانی یەکێتیەکان نانێتە ناوەندی خەباتی خۆی بۆ پێکهێنانی ڕێکخراوە جەماوەرییەکان. سیاسەتی گشتی حیزب پێکهێنانی شورا کرێکاریەکانە لەهەمان کاتدا ڕادەگەیەنین کە:

١-ئازادی بێکۆت و مەرجی پێکهێنانی یەکێتی کرێکاری بەشێکە لەمافی مسۆگەری کرێکاران. بۆ پێکهێنانی هەرچەشنە ڕێکخراوەیەکی پیشەیی و سیاسی و ئێمە لێبڕاوانە بەرگری لەم مافە دەکەین:

٢- پشتیوانی لە هەوڵ و تێکۆشانی کرێکاران  دەکەین بۆ پێکهێنانی سەندیکا، و یارمەتیان دەدەین.

٣- بەشداری لەیەکیتیەکرێکارییە سەربەخۆکاندا دەکەین، بۆ هێزو توانا بەخشین بەڕێبەرایەتی کرێکارانی کۆمۆنیست لەنێویاندا تێدەکۆشین و لەنێو هەر یەکێتیەکداا هەوڵ ئەدەین بۆ یەکگرتووکردن وپتەوکردنی ڕێبازی کۆمۆنیستی.

٤- تێدەکۆشین بۆ نزیککردنەوەی هەرچی زیاتری یەکیەتییەکان لە قەوارەیەکی نا بیرروکراتی و بەتایبەت بۆئەوەی هەرچی زیاتر لەئاستی ناوچەییدا پشت بە کۆبونەوەی گشتی کرێکاران ببەستن،.

٥- سیاسەتی ئێمە بۆ پێکهێنانی شورا کرێکارییەکان و پەرەپێدانی بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی وەک هەنگاوی یەکەم بەهەر ڕادەیەک کە، لەگەڵ هەوڵ وتێکۆشانی کۆڕو کۆمەڵە کرێکارییەکان و ڕەوتە تێکۆشەرەکانی لایەنگری یەکێتیەکان و هاولایەنی بێ (بۆنمونە پێکهێنانی کۆبونەوەی گشتییەکان کە هەندێک لە لایەنگرانی پێکهاتنی یەکێتیەکان پەسەندی دەکەن) ئێمە ئامادەین لەگەڵ ئەو کۆڕوکۆمەڵ و ڕەوتانەدا هاوکاری بکەین.

ڕیکخراوە جەماوەریەکانی چینی کرێکار

دیمانە لەگەڵ کۆمۆنیست سەبارەت بە بڕیارنامەی پەسەندکراوی پلینۆمی دەهەم

کۆمۆنیست: لە بەشی یەکەمی بڕیارنامەکەدا ئاماژە بەوە دەکرێت کە چینی کرێکاری ئێران بەدرێژایی مێژوو بێ بەش بووە لە ڕێکخراوەی جەماوەی ئاشکرا. گرنگترین هۆکارەکانی بەردەم ئەم بێ بەشییە چیە؟ ئێستا پرسیارەکە ئەوەیە کە لەگەڵ هەبونی ئەم هۆکارانەدا پێکهێنانی شورا چۆن گونجاوە کە بتوانرێت بە شێوەیەکی فراوان پێکبهێنرێت و بەشێوەی بەردەوام درێژە بەبوون وکارو چالاکیەکانی بدات؟ ئایا جیاوازی ڕێکخراوەی شورایی لەگەڵ بەدیلە ڕیکخراوەییە جەماوەریەکانی تردا بەو ئاستە جدیە کە ئەم ڕیگرییە واقعیانە لەبەرامبەریدا پوچەڵ دببێتەوە؟ ئایا ڕێکخراوی شورایی خۆی لە خۆیدا بەرگری زیاتری لەبەرامبەر سەرکوتگەریەکانی بۆرژوازیدا هەیە؟

مەنسور حیکمەت:  رێگام بدە سەرەتا ئەوە بڵێم کە نابێت “بێ بەشبوونی مێژویی” چینی کرێکاری ئێران لە ڕێکخراوەی جەماوەری بە شێوەیەکی ڕەها نیشان بدەین. سەردەمانێک لە مێژوی بزوتنەوەی کرێکاری ئێراندا  ڕێکخراوەی کرێکاری هەبووە، وەکو سەردەمی پێش سەرکوتی ڕەزاخانی، سەردەمی پاش جەنگی جیهانی دووهەم تا کودەتای ی٢٠ ئاپ( ٢٨ مردا) و بەکورتی سەردەمی شۆڕشی ٧٩، گەواهی دەدەن لەسەر ئەوەی کە پێکهاتن وپەرەسەندنی لە شێوازە جیاوازەکانی ڕێکخراوەی جەماوەری هێنابووە دەرەوە، بەڵام بەهەرحاڵ ئەگەر ئەم ٢٠-٣٩ ساڵەی دوای (واتە ئەزمونی ئەم یەک تا دوو نەوەی دواییانەی کرێکاران) وەک بنەما دابنێین، سەیر دەکەین چەند جیاوازییەکی جدی هەیە لە ئاستی ڕێکخراوکردنی جەماوەری کرێکاران لە ئێران و هەموو وڵاتەکاندا، و نەک تەنها وڵاتانی سەرمایەداری پیشکەوتوتردا، بەڵکو زۆریک لە وڵاتانی ژێردەسەڵاتی ئیمپریالیزمدا دەبینین.

ئەم بارودۆخە هۆکاری جۆراوجۆری هەیە کە لە ئاستی جیاوازدا دەتوانیت لەبارەیانەوە قسە بکەین. یەکەمین ئەو هۆکارانەی کە بەبیردێنەوە ئەوانەن: یەکەم گۆڕانی خێرای پێکهاتەی چینی کرێکارە پاش چاکسازی زەوی دەیەی چل و هاتنە ناوەوەی بەشێکی زۆر گەورەی دانیشتوانی دیهاتەکان بۆ مەیدانی کاری بەکرێ لەشارەکاندا، ئەمە هەم ململانی ناوخۆی چینی کریکاری توندکردەوە (ململانێیەک کە تەنها لە ناوەڕاستی دەیەی ٥٠ ی هەتاویدا بە چوونە سەری داهاتی نەوت  زۆربوونی ئاستی کارکردنی کەمکردوە) و  کاریگەریشی لەسەر ئاستی خۆهوشیاری چینی کرێکاری ئێران دانا. ئەزمونی خەباتی سەندیکایی لە ڕابردوی هاوپیشە و پیشەوەرانێکی دیاریکراودا ئەبێت، وەکو ڕستنەکان، پیشەی چاپ و هتد، کە لە دەیەی ٤٠ و٥٠ کان، پێگەی خۆیان لە بەرهەمهێنان و بەڕادەیەکی زۆریش لە کارکردنی کرێکاراندا لەدەستداوە. نەوەی نوێی کرێکارانی بەکرێی ئێران هاوڕێ لەگەڵ پێشەسازی نوێدا، تەکنەلۆجیای جیاوازو بەشەنوێیەکانی بەرهەمهێناندا گەشەیان کرد. سونەتە ڕێکخراوەییەکانی دەیەکانی ڕابردو، کە ئیتر هێندە بەهێزو درێژە کار نەبوو. لەم بارودۆخەدا لاواز بووە. چینی کرێکارێکی تازە پێگەیشتو کە پێی ناوەتە مەیدان بەشی زۆریان ڕانەهاتون بە سونەتی خەباتی ڕێکخراوەی کرێکاری و لە مێژوچەی خەباتی ڕێکخراوەیی کرێکاراندا کاریگەری جدی وەرنەگرتبوو. هۆکارێکی تر بوونی کەم تا زۆر سەرکوتی توندی سیاسی و دەسەڵاتی ڕژێمە سەرکوتگەرە پۆلیسیەکانی ئێرانی سەدەی بیستەمە کە تەنها لە ماوەی سەردەمانێکی دیاریکراو، لە بارودۆخی تەنگژە سیاسیەکان، لە مەوداکەی کەم بوەتەوە . هەوڵەکانی بزوتنەوەی کریکاری لە ئێران بۆ ڕێکخراوبوون وڕێکخراومانەوە بەردەوام لەگەڵ توندترین سەرکوتی پۆلیسیدا ڕووبەڕوبووە و ڕابەران وهەڵسوڕاوانی بزوتنەوەی کرێکاریان لەژیر توندترین چاودێریدا داناوە.

ئەمانە ئەو هۆکارە گشتیانەن کە پێکهاتن وبەردەوامی ڕیکخراوە کرێکاریەکانیان لە ئێراندا دژوار کردووە، بەڵام بیرهێنانەوەی ئەمانەش  وەڵامی ڕێکی کێشەکە ناداتەوە. پرسیارەکە دەتوانرێت بەم شێوەیە بێت کە بۆچی بزوتنەوەی کرێکاری نەیتوانیوە بەسەر ئەم گیروگرفتانەدا سەرکەوێت؟ لێرەدا ئەبێت هەندێک تایبەت تر قسە لە’ڕێکخراوەی جەماوەری” بکەین. و ئەمە پەیوەندی بە بەشی دوهەمی پرسیارەکەتانەوە ئەبێت. لەوجێگایەدا کە باس لە شوراو، سەندیکا، وەکو “ئەلگۆکانی” ڕێکخستنی جەماوەری بیردێنیتەوە. ڕاستیەکەی ئەوەیە کە شورا، سەندیکا، کۆمیتەکانی کارگە وهیتر… تەنها “ئەلگۆکانی”ڕێکخراوی جەماوەری نین، ئەو ئەلگۆیانەی کە گوایە وەڵام بە پێوستیەک ئەدەنەوە و کرێکاران سەرپشکن کە ئەم ئەلگۆ یان ئەو ئەلگۆیە بۆ خۆیان هەڵدەبژێرن. سەندیکاو شورا بەدیلەکانی بزوتنەوە کۆمەڵایەتیە جیاوازەکانن لە ناو بزوتنەوەی چینایەتیدا.

بەدەستەواژەیەکی تر نابێت ئەوانە بەشێوەی پێشنیار وئەلگۆکانی ڕێکخراوی دابڕاو  لە دەرەوەی کات و شوێن وبەبێ پێشینەو ناوەڕۆکی کۆمەڵایەتی و مێژویی دیاریکراو وەربگرین.

بزوتنەوەی سەندیکایی وبزوتنەوەی شورایی و بزوتنەوەی کۆمیتەی کارگەکان و هتد یش، بزوتنەوە جیاوازن لەناو دەرونی چنی کرێکاردا. ئەوبزوتنەوانەی کە ناوەرۆکی سیاسی وئاسۆ و کردەوەیەکی جیاواز نوێنەرایەتی دەکەن و تەنانەت کاریگەریان لە توێژە جیاوازەکانی چینی کرێکاردا وەک یەک نییە. بەم پێیە ئەبێت ئەم پرسیارە بەشێوەی دیارتر بخرێتەڕوو. هۆکاری سەرنەکەوتنی بزوتنەوەی سەندیکالیستی و تریدۆنیۆنی لە ئێراندا چی بووە؟ و یان، بزوتنەوەی شورایی بەدیاریکراوی بۆچی نەیتوانیەوە وەڵامدەرەوەی پێویستیە ڕێکخراوەیەکانی جەماوەری کرێکار بداتەوە؟ لێرەدایە کە ئیتر ئەبێت لەباسی ڕێگری وئاستەنگە گشتیەکان واوەتر بچین و وەڵام بە دینامیزمی جوڵانی ئەم بزوتنەوە دیاریکراوانە و کێشەکانیان لە ئێران بدەینەوە.

ئەگەر کێشەکە بەو جۆرە لەبەرچاو بگرین، یەکسەر ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت کە بزوتنەوە واقیعیەکان بۆ ڕێکخستنی جەماوەری کرێکاران، بەشێکن لە بزوتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی فراوانتر کە نەک تەنها لەبەرانبەر بە ڕێکخراوەی کرێکاران، بەڵکو لەپەیوەند بە هەموو بارودۆخی ئابوری وساسیەوە لە کۆمەڵگەدا ئەڵتەرناتیڤی خۆیان نیشان ئەدەن. بزوتنەوەی سەندیکایی یان بزوتنەوەی شورایی، بەشیکن لە جوڵانەوەیەکی فروانتر بۆ گۆڕینی هەموو کۆمەڵگە لە لایەنێکی تایبەتدا. ئەبێت ئەو بۆچونە ساویلکە سونەتیانەی چەپ بخەینە لاوە کە گوایە حیزبە سیاسیەکان خەباتی وشیارانەو ئامانجدارانەی سیاسی نوێنەرایەتی دەکەن وڕێکخراوە کرێکاریەکان کارو کاردانەوەی “خۆبەخۆی” کرێکاران بۆ باشکردنی بارودۆخیان پێچەوانە دەکەنەوە.

ڕاستیەکەی ئەوەیە کە تریدیۆنیزم وبزوتنەوەی سەندیکالیستی بەهەر ئەندازەیەکیش کە لە هەنگاوەکانی یەکەمی خۆیدا لەسەدەی ڕابردودا بزوتنەوەیەکی “خۆبەخۆ” بووبێت (کەنەبووە)، دەیان ساڵە بەشێکی جیانەکراوەیە لە ڕێبازێکی گشتی کۆمەڵایەتی، واتە ڕیفۆرمیزم وسۆسیال دیموکراسی. تریدیۆنیزم، ئەڵتەرناتیڤی دیاریکراوی ڕیفۆرمیزم و سۆشیال دیموکراسیە وەک بزوتنەوەیەکی دیارو پێناسەکراوی سیاسی و چینایەتی بۆ ڕیکخستنی کرێکاران. ئەم ئەڵتەرناتیڤە زۆر زیاتر لە چوارچیوەی کرێکاری و پێکهێنانی یەکێتیەکان تێدەپەڕێ. لەگەڵ ئەمەشدا، ئاسۆیەکی دیاریکراوی سەبارەت بە شێوەی دەوڵەت بەگشتی، گرفتی شێوەکانی بڕیاردانی ئابوری و تەنانەت تیئۆریەکان و بەرنامە کاری ئابوری دیاریکراو دەخرێتەڕوو. ئەگەر ئێوە بەشەکانی ئەم ئەڵتەرناتیڤە کۆمەڵایەتی-ڕیفۆرمیستی وسۆسیال دیموکراسیە، خەت بکێشن، ئەوکاتە سەندیکالیزم” نەقابەگەری” خۆی لەخۆیدا توانای بوونی بە جوڵانەوەیەکی فراوانی کۆمەڵایەتی نییە. بزوتنەوەی نەقابی، باڵێکی کرێکاری جوڵانەوەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتیە کە بەشەکانی تری وەک ڕابەران و حیزبە سیاسیەکان، ئەڵتەرناتیڤە ئابوریەکانیان بۆ هەموو کۆمەڵگە، سیستەمی ئابوری تایبەت بەخۆی و هیتریش داوادەکات و پێویستی پێیەتی، هۆکاری بێبەشی کرێکاری ئێرانی لە نەقابە تەنها ئەوە نییە کە بۆرژوازی ڕیگری پێکهێنانی نەقابەکان بووە، بەڵکو لەبنەڕەتدا لەوەدایە کە لانی کەم لە پاش ٢٠ئاپ(٢٨مرداد)وە ڕیفۆرمیزم لە ئێران گەیشتە کۆتایی سەردەمێکی چارەنوس سازی خۆی و لەدوای ئەوکاتەوە جێگایەکی گرنگ لە مەیدانی سیاسی لە ئیراندا داگیر ناکات.

هەر ئەو مەسەلەیە لەبارەی بزوتنەوەی شواریشەوە دروستە. ئەویش تەنها نموونەیەک نییە، بەڵکو ئەڵتەرناتیڤی بزوتنەوەیەکی تایبەت و مەیلێکی تایبەتە لەناو چینی کرێکاردا بۆ ڕێکخستنی کرێکاران. ئەگەرچی لەڕوی مێژویەوە بەڕێژەیەکی زۆر شوراکان جێگای سەرنجی ئانارشیستەکان بون، بەڵام زۆردەمێکە کە بەشێوەیەکی روو لەگەشە لەگەڵ کۆمۆنیزم هاتۆتەوە و لەگەڵیدا لێکهەڵپێکراوە. لە ئەزمونەکانی وەکو کۆمۆنەی پاریس و شۆڕشی ئۆکتۆبەردا، بیرۆکەی شوراکان و ڕێکخستنی شورایی کرێکارانی بەتیئۆری کۆمۆنیزم وسیاسەتی کۆمۆنیستیەوە چەسپاوە. بزوتنەوەی شورایش بەم ڕیزبەندیە بەشێکە لە جوڵانەوەیەکی جیاواز، بە ئاسۆ و دورنمای سیاسی، ئابوری و بەڕیوەبەری تایبەت بەخۆی. بارودۆخی بزوتنەوەی شوراییش بەتەواوەتی پەیوەست ئەبێتەوە بە بارودۆخی کۆمۆنیزمەوە لە ئێران. ئەوەی کە بیرۆکەی شورا لە شۆڕشی٥٧(٧٩م)زاڵ بوو بەسەر بیرۆکەی سەندیکاییدا لەناو چینی کرێکاردا، ڕەنگدانەوەی بێ پایەیی و لاوازی ڕیفۆرمیزم و سۆشیال دیموکراسی و سەرکەوتنی گشتی بیری کۆمۆنیستی وسیاسەتی ڕادیکاڵ لەنێو کرێکاراندا بوو. (لەژێرسایەی بارۆدۆخی شۆڕشگێڕانەدا).و ئەوەش کە ئەم بزوتنەوەی شوراییە نەیتوانی ئەو هێزو پەرەسەندنە بەدەست بهێنێت لە سنورداری فکری وکردەیی تایبەتی کۆمۆنیزمی ئێرانەوە لەوسەردەمە دیاریکراوەدا سەرچاوە دەگرێت.

بەکورتی باسی شوراو سەندیکا، باسێک نییە بۆ هەڵبژاردن لەنیوان یەکێک لە”نمونە”کانی ڕێکخراوبونی جەماوەریدا. ئەمە ڕەنگدانەوەی کێشمەکێشی ئەڵتەرناتیڤەکانی دوو مەیلی بنەڕەتیە لەناوخۆی چینی کرێکاردا. مەیلی کۆمۆنیستی و ڕادیکاڵ ومەیلی ڕیفۆرمیستی وسۆسیال دیموکراسی. ئەگەر شوراکان (لەبەراورد لەگەڵ… یەکێتیەکاندا)بە باوەڕی ئیمە، لە پایەیەکی مادی زۆر گونجاوتر بۆ پێکهاتن وگەشە لە ئێراندا بەهرەمەندن، تەنها بەهۆی گونجاوی نمونەی ڕیکخراوەیەکەیانەوە نییە… بەڵکو لە کارامەیی زۆرتریش سەرچاوەی گرتوە لە… سەرکەتنی مەیلە ڕادیکاڵەکان لەناو کرێکارانی پێشڕەو و ڕابەرانی عەمەلیدا، و بەهێزتربوونی زەمینە مادیەکانی هەژمونی سیاسەتی کۆمۆنیستی لەدەرونی بزوتنەوەی چینی کرێکار لە بەراورد لەگەڵ سیاسەتەکانی سۆسیال دیموکراسی و ڕیفۆرمیستیدا. ئەزمونی شۆڕشی٥٧(١٩٧٩)،و شێوە کارکردی کرێکارانی پیشڕەو، بارودۆخ و هەواڵی جوڵانەوەی سەندیکالیستی لەبەراورد بە جوڵانەوە شوراییەکانی ئەمڕۆش دەوری روولەگەشەی کۆبونەوە گشتییە کرێکارییەکان لە خەباتی ئیستای کریکاراندا بەڵگەی ئەم راستیەن.

پێویستە بڵێم کە ئەم قسەیە ئەوە ناگەیەنێت کە کۆمۆنیستەکان لەسیاسەتی خۆیاندا جێگایەک بۆ نەقابە قایل نین، و، نابێت ببنە هەڵسوڕای یەکیەتیەکان و لە مێژوشدا نەبوون، باسەکەی من ئەوەیە کە هەمیشە کۆمۆنیستەکان نەقابەکانیان وەک ڕاستیەکی بابەتی لە بزوتنەوەی کرێکاریدا، وەک بەرئەنجامی کاری مەیلە کۆمەڵایەتیە نا کۆمۆنیستیەکان بینیوە لەنیوان کرێکاراندا وە بوونیانی بە فەرمی ناسیوە. هەر بۆیەشە کە ئێمە هەمیشە لە ئەدەبیاتی کۆمۆنیستیدا لەگەڵ کێشەی “شێوە مامەڵە”ی کۆمۆنیستەکاندا لەگەڵ بزوتنەوەی تریدیۆنیستی ڕووبەڕوو دەبینەوەو کەمتر لەگەڵ وەڕێخستنی بزوتنەوەی تریدیۆنی لەلایەن کۆمۆنیستەکانەوە. (ئەزمونی سەندیکا سورەکانی کۆمینترنیش هەوڵیک بوو لە پێناو پێکهێنانی ئەڵتەرناتیڤێکی ڕادیکاڵ لەبەرامبەر تریدیۆنیزمیکدا کەلەژێر کاریگەری سۆشیال دیموکراسی) دا بوو.

باسەکە ئەوەیە کە تریدیۆنیزم ئەڵتەرناتیڤی تایبەتی کۆمۆنیزم نییە بۆڕێکخراوکردنی کرێکاران. ئەم ئەڵتەرناتیڤە تایبەتیەی کۆمۆنیزم بزوتنەوەی شوراییە. لەگەڵ ئەوەشدا کۆمۆنیستەکان لەزۆر دۆخدا لەژێر کاریگەری بارودۆخێکی دیاریکراودا، لەگەڵ ئەرکی بەشداری کاریگەر لە یەکیەتیە کرێکاریەکان و یان تەنانەت هەوڵ لە پێناو دامەزراندنی یەکێتیدا ڕووبەڕوو دەبنەوە. کۆمۆنیستەکان هەمیشە توخمی کاریگەری بزوتنەوەی یەکێتیەکان بوون، بەڵام مێژوییەن بزوتنەوەی کرێکاری پیشانیداوە کەلە هەر جێگایەک سیاسەتی کۆمۆنیستی بووبێتە سیاسەتیکی سەرکەوتو لەبزوتنەوەی کرێکاریدا، شوراکان سەریان دەرهێناوەو پەرەیان پێداوە.

دواتر بەرگری ئێمە لەشورا تەنها سەرچاوەی لەوەوە نەگرتوە کە ئەم نمونەیە شانسی زۆرتری بۆ پیادەکردن هەیە، وەیان لەبەرامبەر سەرکوتگەریەکانی بۆرژوازیدا باشتر بەرگری دەکات، ئەگەر بەو شێوەیەش نەبێت ئەبێت کارێک بکەین کە بەوشێوەیەی لێبێت. ئێمە ئەمانەوێت، وەک کۆمۆنیست، ئەڵتەرناتیڤی بزوتنەوەی خۆمان بۆ ڕێکخستنی چینەکەی خۆمان جارێکی تر دەخەینە ڕوو. ئەلێین جارێکی تر، چونکە مێژوی کرێکاری بەردەوام مەیدانی ڕوبەڕوبونەوەی ئەڵتەرناتیڤی کۆمۆنیستی وڕیفۆرمیستی مەیدانی ڕێکخستن و کاری کرێکاری بووە. ئەوەی کە یەکێتیەکان لە وڵاتانی سەرمایەداری پیشکەوتودا گۆڕدراون بەشێوەیەکی بەردەوامتر بۆ یەکگرتنی کرێکاران (ئەڵبەت بە ئاسۆ و سنورداریەکانی یەکیەتیەکان)، بەو دەلیلە نەبووە کە کرێکاران چونەتە بنج وبناوانی و لە سودەکانی ئەم”نمونا”نەیان لێکداوەتەوەو سەندیکایان بەگونجاوتر دیاریکردوە، بەڵکو بەو دەلیلە بووە کەسیاسەتی ڕادیکاڵ بەشێوەی گشتی، بەسەرنجدان لە سەقامگیری سەرمایەداری لەدوای شەڕی جیهانی دووهەم. بەسەرنجدان لە پشتیوانی چەپی بۆرژوازی لەو وڵاتانە پاشەکشەی لە ڕیفۆرمیزم کردوە. ئەم کێشمەکێشەی کە لە نێوان ئەم ڕێبازەدایە لە بارودۆخی شۆڕشگێڕانە و تەنگژاویەدا باشتر دەبینین. لەدوای شۆڕشی ئۆکتۆبەر، ڕوبەڕوبونەوەی یەکیەتیەکان لەگەڵ شوراکان وکۆمیتەی کارگەکاندا توندبۆوە. هەر ئەمڕۆش ئەبینین کە چۆن لەگەڵ لاوازبوونی بزوتنەوەی سەندیکایی لە ئەورپای ڕۆژئاوادا، هەوڵدان بۆ دامەزردانی ئەڵتەرناتیڤی کرێکاری لەپێناو ڕێکخستنی جەماوەر لەدەرەوەی بونیادی یەکیەتیەکاندا فراوان بۆتەوە.

ئێمە ئەڵتەرناتیفی تایبەتی خۆمان جارێکی تر دەخەینەڕو، بەبێ ئەوەی پشت بکەینە بزوتنەوەی سەندیکایی (ئەگەر هەبێت) وەیان زەرورەتیان (بەلەبەرچاوگرتنی بارودۆخی ئیستا کرێکارانی ئێران) نکوڵی لێبکەین. بەدڵنیایی ئەگەر سەندیکاکان، تەنانەت بەگریمانەی ئەوەش کە ئەگەر ڕیفۆرمیستیش بوونایە، لەئێرانی ئەمڕۆدا بوونیان هەبوایە، ئەمە وەک خاڵێکی بەهێزی جدی بۆ چینی کرێکاری ئێران هەژمار دەکرێت. بەدڵنیایەوە کۆمۆنیستەکان بەفراوانی بەشداریان دەکرد، بەدڵنیاییەوە بارودۆخی کرێکاران لەوە باشتر دەبوو. بەڵام تەواوی کێشەکە هەر لەسەر ئەو “ئەگەرە”یە. کەبزۆتنەوەی سەندیکایی لەئێران زۆرتر دورترە لەبزوتنەوەی شورایی بۆ ئەوەی بگۆڕدرێت بەبوونێکی مادی. لەبارودۆخێکی وادا هۆکارێک نییە بۆئەوەی کە کرێکاری ڕادیکاڵ وسۆسیالیست ئەڵتەرناتیڤی خۆی نەخاتەڕوو، ئەڵتەرناتیڤێک کەبەهۆی بارودۆخی تایبەتی ئێرانەوە، کە لەبڕیارنامەکەدا باسی لێکراوە تەنانەت پێشوازی گشتی کرێکاران بۆ ئەو زیاترە و ئێستاش ماتریاڵێکی زۆر بۆ پێکهێنانی ئەوە پەیدابووە. ئێمە دەڵێن شوراکان ڕێگایەکی چینایەتی تر بۆ ڕێکخستنی چینی کرێکار نیشان ئەدەن ئیرادەی ڕاستەوخۆی کرێکاران باشتر دەرئەخات، یەکگرتویەکی قوڵتر دێنێتە ئاراوە، قەڵەشتی دەستەو تاقمی لەنێوانیاندا قایمتر ناکاتەوە،. کەمتر ڕێگا بە کاریگەری بۆرژوازی ئەدەن، چوارچێوەی باشترن بۆ نیشاندانی ڕادیکاڵیزمی کرێکاری، لەم ڕوەوە خۆمان بە هەڵسوڕاوی بزوتنەوەی شورایی لە ئێران هەژمار دەکەین وکرێکاران بانگەوازی دەکەین بۆ خەباتکردن بەرەو پێکهێنانی شوراکان.

کۆمۆنیست: ئەزمون نیشانی داوە کە تەنانەت کاتێکیش کە ڕێکخراوە کرێکاریەکان خۆیان بەسەر بۆرژوازیدا ئەسەپێنن و دەوڵەتەکان ناچار ئەبن کە بوونیان بە فەرمی بناسن، هەوڵێکی ڕێکخراو بەڕێدەخرێت بۆ ئەوەی لەناوەوە ملکەچیان بکەن و ئیتر نەتوانن وەسیلەیەکی سەربەخۆی کرێکارانبن. ئایا ناکرێت کە ڕێکخستنی شورایی کرێکارانیش توشی هەمان چارەنوس ببێت هەر وەک چۆن هەندێک لە یەکێتیەکان لە ئەمریکاو ئەوروپا دوچاری بوون؟

مەنسور حیکمەت: ئەزمون ئەوەی لەبارەی یەکێتیەکانەوە نیشانداوە، بەڵام نمونەی ئەو شورایانە زۆرکەمن کە لە”ناوەوە” ملکەچ کرابن و درێژەیان بەتەمەنی خۆیان دابێت. شوراکان، ئەگەر هەربەوشێوەیەی کەجێگەی مەبەستی ئێمەیە چوارچێوەی کاری ڕاستەوخۆی کرێکاربووبن، بەگشتی لەگەڵ سەرکەوتنی بۆرژوازیدا سەرکوت دەکرێن  ولەکاردەخرێن. ئەڵبەت دەکرێت بتوانی بارودۆخێک بسەپێنیت کە شوراکان بە ناوەرۆکی واقیعی خۆیانەوە ئامادەببن. بەڵام لێرەدایە کە بۆ بۆرژوازیش شورا تەنها شێوازێکی ڕێکخراوەی کرێکاران نیە، بەڵکو بزوتنەوەیەکی ڕادیکاڵ و واقعییەو ئەبێت سەرکوت بکرێت، بەشێوەیەکی باو لاوازی شوراکان و سەرکەوتنی کۆنەپەرستی لەشکست پێهێنان و داخستنیان کێش دەبێت بۆ دامەزراندنی شێوازی پارێزگارانەترو جێگەی کۆنترۆڵتری ڕێکخستنی کرێکاران.

کۆمۆنیست: لەڕاستیدا درێژەپێدانی مەنتیقی ئەم باسە ئەوەیە کە ئایا شوراکان دەتوانن لەسەردەمی ناشۆڕشگێڕانەدا بوون و خەباتکاری خۆیان وەک ڕێکخستنی جەماوەری کرێکاران بپارێزن؟ لەبارودۆخی ناشۆڕشگێڕانە و سەرکوتی سیاسیدا نوێنەری وشیاری و ڕابەرانی ڕادیکاڵی چینی کرێکار توانای خۆ دەرخستنیان نییە لە کۆبونەوە گشتییە کرێکاریەکاندا، باشتر وایە بڵێین بەبەردەوامی، ئەم مەیدانە بەچۆڵی دەهێڵنەوە بۆ ڕابەرانی سازشکار و خۆپارێز کە جەماوەری کرێکاران راکێشن بەدوای خواستی بۆرژوازیدا. تەنانەت ئەگەر ئەو کرێکارانە لەشوراشدا کۆبووبێتنەوە. ئایا بەواقعی دەکرێت لەژێر سایەی یەک ئیستیبدادی رەشدا ریکخراوێکی جەماوەری ئەوتۆ هەبێت کە بەگوێرەی ئەوەی خۆیان دەناسێنن( نایانەوێ لەچوارچێوەی ئەو یاسایانەدا بمێنێتەوە کە ئیستا هەن)؟

مەنسور حیکمەت: ئەوەی کە ڕێکخراوێکی جەماوەری لەبارودۆخێکی ناشۆڕشگێڕانەدا بەجەنگاوەری بمێنێتەوە دەگەڕیتەوە بۆ چەند هۆکاریک. دەبێ بزانین پارسەنگی هێزەکان لە کۆمەڵگەدا کە جێگای باسەکەمانە چۆنە؟ چوارچێوەی قانوونی خەبات تا چ رادەیەک تەسک بۆتەوە. پەیوەندی بەزۆر هۆکارەوە پەیوەستە. ئەبێت سەیر بکەی لەکۆمەڵگەی جێگە سەرنجی ئێمەدا هاوسەنگی هێز بەچ جۆرێکە. چوارچێوەی یاسای خەبات تا چ ئاستێک بەرتەسکراوەتەوە. سونەتە خەباتکارەکانی کرێکاران تا چ ئەندازەیەک ڕیشەیان داکوتاوە، ڕابەرانی کرێکاران لەم دەورەیەدا بەدوای چ سیاسەتێکەوەن، و بەگشتی ئامادەیی و ڕاوەستاوی خەباتکاری لەو هەل و مەرجەدا دەکرێ چ ماناو چ رێژەپێدانێکی دیاریکراوی هەبێت، بەڵام بەهەرحاڵ هەر وەک تاقیکردنەوەی بزوتنەوەی نەقابی دیارە بەشیوەی گشتی سنفی بووە، نیشانی داوە، بەردەوامی و ڕاوەستاوی و ئامادەیی ڕیکخراوێکی کرێکاری بەتەواوی پەیوەندی بەوەوە هەیە کە تا چ ئەندازەیەک بتوانێ جەماوەری کرێکاران لەمەیداندا ڕابگرێ، تا چ ئەندازەیەک بتوانێ ببێتە وەسیلەی خەباتی فراوانی جەماوەریان و چەندە کرێکاران ڕۆڵیان ئەبیت لە بڕیاردان و سیاسەت داڕشتن و بەرەوەپێشەوە بردنیدا . بەم شێوەیە شورا ئێستاش ئیمکانی زیاتری هەیە، چونکە فەلسەفەی وجوی ڕێکخراوکردنی کاری جەماوەری و دەرخستنی وجودی کرێکارانە، بە پێچەوانەی تاقیکردنەوەی زۆرێک لە نەقابەکان.

بەهەر شێوەیەک بێت خستنەڕوی پرسیارەکە بەم شێوەیە زۆر موجەڕەد وگریمانەییە. حزبی کۆمۆنیستی ئێران لە کات وشوێنی دیاریکراودا، لەوڵاتیکی دیاریکراو و لە قوناغێکی دیاریکراوی خەباتی چینایەتیدا لە ئێران، بانگەوازی کرێکاران دەکات بۆ کۆبونەوەی گشتی و بزوتنەوەی شورایی، هەر ئەمڕۆ ئەو سەرکوتە ڕەشەو ئەم بارودۆخە ناشۆڕشگێڕانەیە لەئارادایە، و هەر ئەمڕۆ خەباتی بەردەوامی کرێکاران نەک لەلایەن ئەو یەکێتیانەی کە یاسای بوونی بۆرژوازیان قبوڵ کردوە، بەڵکو بەتوانای ئەو کرێکارانە ئەڕواتە پێشەوە کە ئامادەن پێیەکانیان لەسنورداری توانای یاسایی خەبات (کەلە ئێراندا زۆربێ بایەخە) بخەنە دەرەوە. بەپێچەوانەی دەستورو بەبەرچاوی سەرکوتگەرەکانیەوە، بەشێوەیەکی نایاسایی کۆبونەوەی گشتی پێکدەبهێنن. بەشێوەی نایاسایی مان بگرن، خۆپیشاندان بکەن و هیتر، ئەگەر کەسێک پەیدا ببێت کە بەشێوەیەکی جگە لەمە واتە بەڕێگەی “یاسایی”، یەکێتیەک پێک بهێنێت کەلە ڕوانگەی دەوڵەتەوە مافی یاسایی هەبێت مان بگرێت و یاساکانی کاری لا پەسەند نەبێت و بتوانێت کرێکاران لەدژی ڕێکبخات، دەرگای ئەنجومەنە ئیسلامیەکان دابخات و شورا ئیسلامیەکان ڕاماڵێ و بواری هەڵسوڕان بدات بە ڕابەرانی کرێکاری، ئێمە یەکەمین کەسانێک دەبێن کە دەستەکانی بگوشین!

کێشەکە ئەوەیە کە یەکێتیەکی یاسایی لەو شێوەش ئەبێت بەسەر دەوڵەدا بسەپێنرێت. سەرکوت ئەوەندە ڕەش و قورسە کە هەر ناڕەزایەتیەکی کرێکاریی نایاساییە. لەم بارودۆخەدا تەنها بزوتنەوەیەک لەگەڵ ئەم واقعیەتەدا دێتەوە کەبتوانێت ئەوخەباتە کرێکاراییە نایاساییەی کە هەرچۆنێک بێت هەیە، ڕابەرایەتی بکات، ڕێکبخات و یەکگرتوی بکات، بزوتنەوەیەک کە بتوانێت مافە بنەڕەتیەکانی کرێکاران بەسەر بۆرژوازی ویاساکانی بۆرژوازیدا بسەپێنێت. ئەو بزوتنەوەیە، بزوتنەوەی شوراییە، بزوتنەوەی کۆبونەوە گشتیەکانە، نەک بزوتنەوەیەک کە خاڵی بەهێزی خۆی لەڕەسمیەتی یاسایی لەپێشەوەی خۆیی لەلایەن دەوڵەتە سەرکوتگەرەکانی ئیستاوە دانابێت. بزوتنەوەی تریدیۆنی پێوستی بەپلەیەک ئارامی هەیە لە یاساکانی بۆرژوازیدا و پلەیەک لە مۆڵەتی کارکردنی یاسایی کە لە ئێران زۆر بەکەمی هەبووەو ئەمڕۆش لەهەموو کاتیک کەمتر هەیە.

خەباتی ئابوری کرێکاران بەلای ئێمەوە گرنگیەکی حەیاتی هەیە. بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە سیاسەتی تریدیۆنی لەپێشترە بەبەروارد بە سیاسەتی شورایی. ئەوە بەبیر دەهێنمەوە کەلەڕاستیدا ئەمڕۆ کەسێک نییە لەو جۆرە خۆشباوەریەی هەبێت، مەگەر لە پێڕی تودەیی وئەکسەریەتی (حیزبی شوعی ئێران وباڵی زۆرینەی چریکە فیدایەکان.و)، بێت. هەر سەندیکالیستێک کە بیەوێت بەڕێژەیەک واقیع بین وبەناچاری کەمێک ڕادیکاڵ بێت، ئەوە تیدەگات کەتەنانەت دامەزراندنی سەندیکاکان پێوستی بە خەباتێکی بەرفراوانی “نایاسایی” کرێکارانە کە ڕێکخراوەی خۆیان دەوێت. لەم ڕوەوەیە کە هەندێک باس لە “سەندیکای نهێنی” دەکەن، واتە نەقابەی نایاسایی، نەقابیەتی نا ئاشکرا و نا جەماوەری، کە ئەمە بەتەواوەتی لادانە لە مەبەست، چونکە بڕیار بوو باسی شوراو سەندیکا وەڵامی کیشەی ڕیکخراوبونی ئاشکراو جەماوەری کرێکاران بداتەوە. باسەکەی ئێمە ئەوەیە کە تەنانەت لە بارودۆخی ئیستبدادی بۆرژوازی و ئیسلامی ئیستادا توانای پێکهێنانی ڕێکخراوەی ئاشکراو جەماوەری کریکاریی هەیە کە بوونی خۆی بەسەر دەوڵەتدا بسەپێنێت. ئەوڕێکخراوانەی کە بیگومان پەیوەندی نزیکی دەبیت لەگەڵ ڕێکخراوە نهێنییە حیزبیەکان و دەستە نهێنییە کرێکارییە پێشرەوەکاندا. نە سەندیکای یاسایی وەڵامی کێشەکەیە و نەسەندیکای نهێنی. یەکەمیان خەیاڵاوی و خەیاڵ بزوێنە خەیاڵاتی ڕیفۆرمیزمی لەئێران دەرئەبرێت دوهەمیش نیشانەیەکی تری داماوی سۆشیالیزمی خەڵکی ئێران لە تیگەیشتنی نیازەکانی خەباتی کرێکاری لەبواری ئاشکراو جەماوەریدا و ئەلتەرناتیڤیکی زەینگەرایانەو ڕۆشنبیرانەیەو پەیوەندی بەو مەسەلەیەوە نییە کەباسی دەکەین.

ڕێگای واقیعی، ڕێگای کۆمۆنیستی، بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی و لە پێگەشتنیدا بزوتنەوەی شورا کرێکاریەکانە. ئەوەی کە ئەگەر ئەم بزوتنەوەیە گەشە بکات ودەورەی شۆرشگێری دواتردا بچێتە لوتکە، دواتر ئەگەر هات و شۆرش تێکشکا چارەنووسی چی بەسەر دێت، ئەمە باسیک نییە لە ئێستادا یارمەتیمان بدات بۆ ڕوونکردنەوەی ئەو مەسەلەیەی کە لەسەری ناکۆکین.

کۆمۆنیست: لە پیشەکی بڕیارنامەکەدا مەیلە نەقابیەکان هەر وەکو مەیلە خۆپارێزەکان بەشێوەیەکی نەرێنی ئاماژەیان پێدراوە، ئایا نەقابیەت جیا لەو ڕۆڵەی کە دەتوانێت بیبێت لەسەردەمە مێژوویە جیاوازەکان و هەلومەرجە جیاوازەکانی بزوتنەوەکەدا، مەیلێکی نەرێنیە لەناو بزوتنەوەی کرێکارییدا؟

مەنسور حیکمەت:  پێشەکیەکانی بەشی گشتی بریارنامەکە بەهیچ شێوەیەک ئاماژەیکی ڕاستەوخۆی بە سەندیکا تێدانییە. لەوانەیە مەبەستتان لەپێشەکی بەشی کۆتایی (بەشی د:”سەبارەت بە سەندیکا”)یە لێرەشدا باسی سەندیکالیزم وەک مەیلێکی نەرێنی نەکراوە.

باس لەسەر وردبینی تێرو تەسەلی ئەزمون و واقیعیەتێکە کە تییدا خاڵە لاوازەکانی سەندیکا ئاشکرابووە. ئەزمونی سەندیکاکانی هەتا ئێستا، مێژوی بزوتنەوەی سەندیکایی مەبەستی مێژوی سەندیکالیستەکان نییە، مێژوی خودی سەندیکاکانە. بێتواناییان لە بەدیهێنانی یەکیتیەکی فراوانی چینایەتیدایە، بەکردەوە نزیک بونەوە تا ئاستی پەیوەندی زۆرنزیکیان لەگەڵ سیاسەت و ڕەوتە حیزبی و ڕیفۆرمیستی و سۆشیال دیموکراسیەکان، دورکەوتنەوە لە دیموکراسی ڕاستەوخۆ و دەرکەوتنی سیستەمێکی بەڕێوەبردنی بیرۆکراتی (تا ئاستی دیاریکردنی سەرۆکی هەتاهەتایی لە زۆرێک لە یەکیەتیەکان و بێ ئیرادەیی کۆبونەوەکانی ئەندامان و جەماوەری ئەندامی نەقابە)و هتد. کە لە بڕیارنامەکەدا بە کورتی ئاماژەیان پێدراوە، بەشێکن لە تایبەتمەندیە دیاریکراوەکانی تریدیۆنیزم. بەوشێوەیەی کەبەکردەوە ئەم بزوتنەوەیە کاریکردوە، بەڵام هیچ یەکێک لەوانە بەس نییە، بۆ ئەو بانگەشەیە کە سەندیکالیسم بەشێوەیەکی گشتی “مەیلێلی مەنفی”یە. ئەبێت لێکۆڵینەوە لەڕۆڵی سەندیکاکان لە چوارچێوەی کۆمەڵایەتی و مێژوویی دیاریکراودا بکەین. لەبەشی زۆری قۆناغەکاندا سەندیکاکان، تەنها وەسیلەی خەباتی جەماوەری کرێکاران بوون. مەعدەنچیەکانی بەریتانیا ئەمڕۆ بەکردەوە جگە لە یەکێتی کرێکارانی مەعدەنچی شتێکی تر شک نابەن بۆ بەرگری لەمافەکانیان. یەکێتیە کرێکاریەکانی ئەفریقای باشور دەورێکی زۆر پێشڕەوانەتر لە سەندیکاکانی ئەوروپای ڕۆژئاوا دەگێڕن. کەموکوڕی ئەم ڕێکخراوانە هەرچی بێت، ئەوان لە قوناغێکی دیاریکراودا وەسیلەی خەباتی کرێکاران بوون.

بەڵام مەسەلەکە ئەوەیە ڕێکخستنی تریدیۆنی لەو پیگەی هەیەتی بە بەراورد لەگەڵ چ ئەڵتەرناتیڤێک و لە چ بارودۆخێکدایە هەڵسەنگاندنی بۆ دەکرێت. دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەر، لە ڕوسیا یەکیتیە کرێکاریەکان، بۆماوەیەک ببوونە حەشارگەی باڵە سازشکارو ڕیفۆرمیستەکان. بۆ کرێکارانی ئێران، ئەمڕۆ هەبونی یەکێتیەکی بەردەوام کە تەنانەت بەرگری لەمافی بەشێک لە کرێکاران بکات، دەستکەوتێکی ئەرێنی وبەنرخە، بەڵام ئەگەر ئێمە لەبارودۆخێکدا قسە دەکەین کە ئەم یەکیەتیانە بوونیان نیە، بارودۆخێک کەبزوتنەوەی کۆبونەوە گشتی و شورایی خۆی ئەڵتەرناتیڤێکی واقیعی تر دەخەنەڕوو، ئیتر ناکرێ ئێمە لەسەر ئەو باوەڕەی “سەندیکا هەرچۆنێک بێت لە هیچ باشترە” ناوەندی قورسایی سیاسەتی حیزبێکی کرێکاری بە پێکهێنانی سەندیکاوە ئاراستە بکەین.

کۆمۆنیست: هەوڵدان بۆ پێکهێنانی سەندیکا لەبارودۆخێکدا کە کرێکاران لە هەموو جۆرە ڕێکخراوێکی جەماوەری بێ بەشن بەو مانایە نییە کە لایەنگرانی سەندیکا ئەیانەوێت لە چوارچێوەی سەرمایەداریدا بمێننەوە. دەکرێ بەڵگەشیان ئەوە بێت کە ئەگەر کێشەی بنەڕەتی ڕێکخستنی کرێکارانە لە ڕێکخراوەی جەماوەریدا، پێویستە رووبکرێتە ئەو شێوازە ناسراوە لە ڕیکخراوبوون. چونکە ئاسانتر دەتوانرێت بوونی بەدەوڵەت قبووڵ بکرێت. ئەم کارە گونجاوەو زۆر لایەنی کردەیی تێدایە. ئاشکرایە کاتێک کۆمەڵگەو چینی کرێکار ڕووبکەنە شۆرش، سەندیکاکانیش بەپێی بارودۆخەکە هەڵدەستێت بە گیڕانی دەوریکی نا متەعارف” نائاساییە”   واتە گونجاوی لەگەڵ بارودۆخەکەدا دەگرێتە ئەستۆ. لەبەرامبەر ئەم بەڵگە هێنانەوانەدا چی دەڵێن؟

مەنسور حیکمەت:  بوارم بدەن با خاڵێک رۆشن بکەمەوە. ئایا سەندیکا لە کۆتایدا “ڕێکخستنی ناسراوە” یان نا، بەپێی ئارەزویی دامەزرێنەرەکانی دەگۆڕدرێت؟

بەبۆچونی من یەکەمیان دروستە و سەندیکا شێوازێکی ناسراوی ڕێکخستنی کرێکارانە و “ڕێک وتەی ئەمڕۆژی ئەنجومەنی دامەرزێنەری سەندیکا. ئەوگریمانەی ئێمە کەلەسەر بنەمای ئەوەی سەندیکا لەسەردەمی شۆڕشگێڕانەدا شێوەکاری دەگۆڕێت. بەجۆرێک کە گونجاو بێت لەگەڵ هەلومەرجی تردا، بۆ نمونە ڕادیکاڵتر ئەبێت یان لەقەبارەیەکی تردا و بەشێوەیەکی تر کار دەکات، بەهایەکی کردەیی زۆری نییە، هەر بەوشێوەی کە ئێمەش ناتوانین ئەمڕۆ بەبیانوی سەرکوتەوە حیزبێکی ڕیفۆرمیست دروست بکەین وپەیمان بدەین کە لەسەروبەندی شۆڕشدا لە کاتی خۆیدا بیگۆڕین بە حیزبێکی کۆمۆنیست، لایەنگرانی سەندیکاش ناتوانن ئەمڕۆ سەندیکای ڕێپێدراو دروست بکەن (واتە سەندیکای جێگای ڕازمەندی دەوڵەت) و بەڵێن بدەن لە سبەینێی تەنگژەی سیاسیدا بیگۆڕن بە ئۆرگانی دەسەڵات وکاری ڕاستەوخۆی جەماوەری. ڕەوتی خەباتی چینایەتی سیناریۆی لەم شێوەیە پەسەند ناکات. ئەوە بنیاتنەرانی سەندیکا نین کە چارەنوسی داهاتوی سەندیکا دیاری دەکەن، بەڵکو تایبەتمەندیەکانی خودی جوڵانەوەی سەندیکالیستی وتوانایەکانی سەندیکایە وەک “شێوەیەکی ناسراو” کەمەرج دادەنێ بۆ درێژەی کاری سیاسی و خەباتی داهاتوی، ڕابەران و کرێکارانی ڕێکخراو تیایدا.

بزوتنەوەی سەندیکایی، هەتا ئەو ئاستە کە لەگەڵ ئەوەشدا لە پێکهێنانی وشیاری سیاسی کرێکاراندا دەور ئەگێڕن، ئەوان بە ئاسۆو ڕۆحیەتی سەندیکایی بار ئەهێنێت. ئەمە پێناسەی سەندیکایە بۆ خۆی و ئەو پێگە کۆمەڵایەتیە کە هەیەتی ئەو مرۆڤانە دەکێشێتە مەیدان کەلەگەڵ خۆیا دێنەوە دەیانکاتە هەڵسوڕاوانی خۆی. نازانم ئایا بەڕاستی ڕەوتێک بەڵگەی گریمانەیی ئێوەی بۆ بەرگری لە سەندیکا پێشنیار کردوە یان نا. لەگەڵ ئەوەشدا وەڵامی من ئەوەیەکە ئەم جۆرە بەڵگانە پشتیان بەستووە بە دەربرینی زەهنی و خۆبەخشانە “لۆنیاریستی” لەتایبەتیەکان و تایبەتمەندیەکانی بزوتنەوە کۆمەڵایەتیەکان بەشیوەیەکی گشتی و بزوتنەوەی کرێکاریی بەشێوەی تایبەتی.

بەڵام باسی بنەڕەتی من ئەوەیە کە بەهیچ شێوەیەک ئەم بەڵگەیە گرێی ئێمە ناکاتەوە، لەبەر ئەوەی بەبۆچونی من مەرجی شیاوی ڕێکخستنێکی جەماوەری لە ئێرانی ئەمڕۆدا ئەمە نییە کە بێ ئەملاولا لە سبەینێی شۆڕشیشدا ئۆرگانی کاری شۆڕشگێڕانەش بێت. بۆ ئێمە تەنانەت هەرەوەزیەک و سندوقیکی کریکاریش نرخ و بەهای تایبەتی خۆیان هەیە. کیشەکە لێرەدا نییە. کیشەکە لەسەر واقعی بونی ئەو ئەڵتەرناتیڤە، جدی بوونی لەپەیوەند بە ئاستی خەبات و داخوازییە کرێکاریەکان و بارودۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسەتی زاڵ بەسەر کۆمەڵگەو نرخ و بەهای بە بەراورد لەگەل ئەڵتەرناتیڤی سۆشیالیستی وڕادیکاڵ بۆ هەر ئەم بارودۆخەی ئێستایە. ئێمە تەنها لەبەر ئەوە نەبووینەتە لایەنگری شورا چونکە درووست “سبەینێ” شورا کاری شۆڕشگێڕانە دەکات و سەندیکا نایکات. بەڵکو ئاوەها و لەوەش گرنگتر بەدەولیلیەی کە هەر ئەمڕۆ بزوتنەوەی شورایی و بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی توانای ڕێکخستنی کرێکارانیان هەیە بۆ بەرگریکردن لە ماف و بەرژەوەندیەکانیان. ئەڵبەتە ئەبێت جارێکی تر ئاماژە بەوە بکەم کە ئەو سەندیکالیستانەی کە ئەیانەوێت لە سبەینێی شۆڕشدا کاربکەن، ئەمڕۆ بەپێچەوانەی نمونەکەی ئێوەوە، نەک باس لەسەندیکای ئاشکراو یاسای و جەماوەری ناکەن، بەڵکو باسی لە سەندیکای نهێنی دەکەن. وەک وتم ئەمە پێشێل کاریەو هەڵهاتنە لە کێشەی پێوستی کرێکارانی ئێران بۆ ڕێکخراوبونی جەماوەری لەگەڵ توانای خەباتی ئاشکرا و فراوان. ئەو کیشانەی کە بەبڕوای ئێمە بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی دەتوانێت وەڵامی پێبداتەوە.

کۆمۆنیست: لەگەڵ ئەم وردەکاریەدا ئەو خاڵەی بڕیارنامەکە دەڵێ ئێمە پشتیوانی لە هەوڵی کرێکاران بۆ دامەزراندنی سەندیکا دەکەین. لەڕوی کردەییەوە زیاتر ڕوون بکەنەوە. ئایا لەیەک کاتدا هەوڵدان بۆ پێکهێنانی ڕێکخستنی شورایی و لە هەمان کاتتدا بەرگریکردنی چالاکانە لە کرێکارانێک کە هەر لەو جێگایەدا بەنیازی دروستکردنی سەندیکان لەکردەوەدا ڕووبەڕووی کیشە نابێتەوە؟

مەنسور حیکمەت: ئێمە پشتیوانی لەهەوڵی کرێکاران دەکەین بۆ پێکهێنانی سەندیکا، چونکە بەجیا لەڕاگەیاندنی هەڵوێستی حیزب بەقازانجی شوراو بەجیا لەوەی کرێکارانی ڕادیکاڵ و کۆمۆنیست بەدوای بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی و ئەڵتەرناتیڤی بزوتنەوەی شورایەوەن، هەموو کرێکاران لەپشت سەری ئێمەوە ڕیز نابەستن. چینی ئێمە هەر بەجۆرە لە شێوازی جۆراوجۆردا خەریکی کاری سەنگەر لێدانە لەبەرامبەر بۆرژوازیدا، یەکێک لەو شێوازانە هەوڵدانە بۆ دروستکردنی نەقابەکان، چ نهێنی و ئاشکرا یان هیتر. ئیمە پشتیوانی لەهەر سەنگەر لێدانێکی کرێکاران دەیکەن و هەوڵئەدەین بۆ بەهێزکردنی. ئیمە هەردوو خشتێک کە کریکاران لەخەباتیاندا لەسەریەک دایان نابێت تێکی نادەین، بەڵکو هەوڵ ئەدەین بە بەشداری خۆمان، لەگەڵ پشتیوانیەکانمان و فیداکاری لە ڕیزی هەر ڕوبەڕوبونەوەیەکی چینایەتی، ئەم هەوڵانە بەرەو ئەولایە بەرین کە بەبڕوای ئیمە بەرژەوەندیە واقیعیەکانی کرێکاران لەوێدا دەستەبەر دەبێت.

ئامانجی ئێمە ئەوەیە کەبزوتنەوەی کرێکاری هەرچی زیاتر بەهێز بێت لەبەرامبەر بۆرژوازیدا. ئەگەر سیاسەتی ئێمە ببێتە سیاسەتێکی هەمەلایەنەی ناو دەرونی چینی کرێکار، دڵنیاین کە هێزی کرێکاران دەگات بەباشترین شێوە، بەڵام مادام کە هاوکات لەگەڵ ئێمەدا مەیلی خەباتکاری تر لە ناودەرونی بزوتنەوەی چینەکەدا دەست بۆ کاری پێکهێنانی شێوازی تر لەیەکگرتن ببەن. ئێمە هاوکاریان دەکەین و لەهەمان کاتدا هەوڵ ئەدەین بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی و شوراکان زۆرترین کاریگەری و متمانە لەنێو کرێکاراندا بەدەست بهێنن، چونکە باوەڕمان وایە کە کرێکاران لەم ڕیگەیەوە دەستیان دەگات بەهێزو توانای واقعی خۆیان لەخەباتی ئێستا و لە خەباتدا بۆ بەدەستەوەگرتنی دەسەڵاتی سیاسی. ئەگەر ئەمڕۆ کرێکارانێک بیانەوێت سەندیکایەک ڕێکبخەن، بەدلنیاییەوە ئێمە سەرنجی ئەوان بۆ ئیجابی بوونی هەوڵدان بۆ پێکهێنانی شوراکان رادەکێشین، لەڕیگای پەرەپێدانی بزوتنەوەی کۆبونەوە گشتیەکان، بەڵام ئەگەر کەسانێک هەر ئێستا چەند هەنگاو لەم ڕیگایەدا چووبنە پێش، ئەگەر بەڕاستی هەنگاوێک بەرەوپێکهێنانی نەقابەی جێ مەبەستیان چووبنە پێش، دەتوانن کرێکارانی کۆمۆنیست وەک پارێزەرو بە‌هێزکەری خۆیان لەقەڵەم بدەن، هەڵبەت لە بارودۆخیکی ئاواشدا، هەر بەو شێوەیەی لە بڕیارنامەکەدا هاتووە، ئێمە هەوڵ ئەدەین جوڵانەوەی سەندیکایی بەهۆی هەمان خاڵە لاوازە نەریتیەکانی نەقابەکان توشی تێکشکان نەیەت و لەتاقیکردنەوەی ئیجابی بزوتنەوەی شورایی، وەک پشت بەستن بەدیموکراتی راستەخۆ و ئیرادەی کرێکاران، خۆپاراستن لە بیرۆکراتیەت، پاراستنی مەودا لەگەڵ رەوتە ریفۆرمیستەکان و شتی تر کەڵک وەردەگرێ.

جگە لەوەش، لەبڕیارنامەکەدا هاتووە کە لەهەندێک باری تایبەتیدا خۆمان راستەوخۆ هەوڵدەدەین بۆ پێکهێنانی نەقابەکان. بەڵام هەوڵ ئەدەین کە ئەم نەقابانە لەداهاتودا پەیوەندیەکی بەهێزیان لەگەڵ بزوتنەوەی شورایدا هەبێت بەگوێرەی هەندێک پێوەری دیاریکراو پێیانەوە پەیوەست بن.

کۆمۆنیست: لە بەشی سەرخەتی سیاسەتەکانی ئێمەدا هاتوە خستنە پاڵ یەکی سەرمایەکان لە ڕشتە جیاوازەکانداو خاوەندارێتی دەوڵەتی ئەبێتە هۆکاری ئەوەی کە ڕیکخستنی باشتری کرێکاری لەسەر ڕێکخراوەی فابریکەیی-ناوچەیی پتەوتربێت. پرسیارەکە ئەوەیە کرێکاران لە خەباتی ئابوریدا ڕاستەوخۆ لەبەرامبەر خاوەن کاردا ناوەستنەوە. چونکە سەرمایەی دامەزراوەیەک دەکرێ هی ژمارەیەکی زۆر لە بەشداران بیت، کە تەنانەت بۆیەکجاریش ئەو کریکارانەی کەلە کۆمپانیەکەیاندا کاردەکەن نەیبینی بێت. کرێکار لەگەڵ خاوەنکار یان نوێنەرانێکی سەرمایە بەرەو روو دەبێتەوە کە کاریان ڕێکخستوە ئەویشیان خستوەتە بەرکار وکاریان بۆ دەکات. خەباتی ئابوری ڕۆژانەی لەبەرامبەر ئەم دامەزراوەیەدایە. بۆ نمونە کرێکارانی پیشەسازی نەوت لەگەڵ کۆمپانیای نەوتدا بەرەو ڕووەو کرێکاران پێشەسازی کارەبا لەگەڵ دەزگای سەرپەرشتی کارەبا. ڕێکخراوێک کە بیەوێت لەهەر ئاستێکدا کرێکاران بەشێوەیەکی یەکپارچە و بە ئاسانی لەبەرامبەر دژەکانیاندا دابنێت، هەڵبەتە ڕێکخراوێکی ناوچەییش نییە. ئەگەر کرێکارانی پاڵاوتگەی تاران و پاڵاوگەی شیراز لە پەیوەندی ڕاستەوخۆ و لە ڕێکخراوێکدا بن ئەوە چەکێکی بەهێزیان لەخەباتی ئابوری خۆیاندا هەیە هەتا ئەوەی کە لەڕێگەی ڕێکخراوە ناوچەییەکان بەیەکەوە ببەستیرێنەوە کۆبکرێنەوە. ئایا شوراکان لەگەڵ ئەو جۆرەکارو خەباتی ئابوریەدا نزیکایەتیان هەیە؟ نموونەیەک لەم بابەتەدا بە گریمانە وەربگریت و لە گشتیدا ڕونی بکەرەوە کە ئەم بزوتنەوەی گشتیەی کەشوین مەبەستی بڕیارنامەکەیە، بەچ ڕێگایەک وەڵام بە کێشە جیاوازو جۆراوجۆرەکانی خەباتی چینەکە دەداتەوە، بەبێ ئەوەی وادەربکەوێت کە بەڕوکەش نیازی گۆڕانی روکەش” شکڵی” بێت.

مەنسور حیکمەت: مەبەستی بڕیارنامەکە ئەوەیە کە لەگەڵ چڕبوونەوەی بەرهەم و پەرەسەندنی خاوەندارێتیە گەورە دەوڵەتی و مۆنۆپۆلەکان و هەروەها بەهاتنە مەیدانی دەوڵەت وەک لایەنی سەرەکی لەبەرامبەر کرێکاراندا، ئەو مەسەلانەی کە ژیان و کاری کرێکاران دیاری دەکا، هەروەها شێوەکانی باشتربوونی بارودۆخی ژیان و ئازادی کاری سیاسی کرێکاران، هەرچی زیاتر شێوەی سەراسەری سەرو ڕشتەیی لەخۆ دەگرن. ئەگەر سەرنجی خەباتی ئەم چەند ساڵەی دوایی چینی کرێکاری ئێران بدەین، بە ئاشکرا ئەم ڕاستیە بەدی دەکرێت. یاسای کار، لێک جیاکردنەوەی کارەکان، کاتژمیری کار، بیمەی بێکاری و هتد، ئەمانە مەسەلەی سەرەکی بوون لەم دەورەیەدا. لەئێران هەر ناڕەزایەتیەکی کرێکاری ڕووبدات، تەنانەت لە کارگەیەکی بچوکی بەشی تایبەتیشدا بەشێوەیەکی زەق و ئاشکرا یەکسەر دەوڵەت دێتە مەیدانەوە وەک پارێزەرو سەرپەرشتی خاوەنکار. یەکیەتیەکانی خاوەنکارە تایبەتیەکان لە ڕشتە دیاریکراوەکاندا لە ئێران کەمتر هەیەو بەشیوەیەکی سەرەکی دەوڵەت ئەوکارە ئەنجام دەدا بۆ بەشی تایبەتی. کرێکاری ئێرانی زۆر زوو خۆی لەبەرامبەر دەوڵەت، وەزارەتی کارو یاساکانی دەوڵەتدا ئەبینێتەوە.

بەڵام بەهەر حاڵ باسەکەی ئێوە دەست دەخاتە سەر خاڵێکی دروست. زۆرجاری واهەیە دەبێ کە کرێکارانی ڕشتەیەک یان لقێکی دیاریکراوی بەرهەمهێنان رووبەڕووی مەسەلەی هاوبەش دەبنەوە کەناتوانرێ یەکسەر هەموو لقەکانی تر بگرێتەوە. هەر ڕێکخراوبونێکی جەماوەری کرێکاری ئەبیت بتوانێت لەو کاتەدا ڕابەری خەبات دابین بکات. یەکێتیە کرێکاریەکان، دیارە بە هەمان شێوازی ناسراوی پیشویان، وەکو نەریتێک ئەوکارە دەکەن، بەڵام بەنرخی دوورە پەرێزکردنی ئەم لقە لە لقەکانی تر. ئەزمونی کرێکارانی کانەکان یان چاپخانەکانی ئینگلستان لەم چەند ساڵەی دوایدا نمونەی کلاسیکی ئەم خاڵە لاوازەی یەکێتیە کرێکاریەکانە. کرێکاری کانەکان لە پێناو پاراستنی کارەکەیدا ساڵێکی تەواو قارەمانانە مان دەگرێت، دەیەها هەزار خێزان و زۆرجار ئەوشارانەش کە بەدەوری بەرهەمهێنانی خەڵوزی بەردینەوەن دوچاری هەژاریەکی کەم وێنە دەبن، بەڵام یەکێتی کرێکارانی بارکردن وگواستنەوە، یان یەکێتی کرێکارانی کارەبا وهتد، تا ئەو جێگایەی کە خۆیان لەبەردەم هەڕەشەدا نابیننەوە، دەست دەخەنە سەر دەست و یان لەوەش خراپتر لە خزمەتی شکست پێهێنانی مانگرتنی مەعدەنچیەکاندا کاردەکەن. ئەم شیوە ریكخراو بوونە لەسەر بنەمای ڕشتەو لق ئەگەر زیاد لە ئەندازەی خۆی بەرجەستە بکرێتەوە زیان بە کرێکاران دەگەیەنێت.

بزوتنەوەیی شورایی ئەم لاوازیەی نییە. واتە بنەماکەی لەسەر پێناسەی چینایەتی کرێکاران و کۆبونەوەی ناوخۆو و ناوچەیی دامەزراوە، بەڵام ڕەنگە ئەم نیگەرانییە لەئارادابیت بەو شێوەیەی کە وتت. ئەو هەستیارییە کە لەناو سەنیکای لقە  پیشەییەکاندا هەیە لەبەرامبەر بە کێشەی تایبەتی کرێکارانی بەشێک یان لقێکی دیاریکراودا نەبێت. ئەبێت بیرێک لەمە بکەینەوە. بەبۆچونی ئێمە بزوتنەوەی شورایی وسیستەمی شورایی توانای خۆگونجاندنی هەیە لەگەڵ ئەم هەلومەرجەدا. پەیکەری ناوخۆیی و ناوچەیی پێکهاتەی بنەڕەتی و بڕبڕە پشتی سیستەمی شورایی پێکدەهێنێت. بەڵام ئەمە ڕێگر نییە لەوەی کە بەشیوەی تر خۆ ڕیک بخرێت، بەمەبەستی هاوئامانج کردن و ڕێ پیشاندانی خەباتی شورا کرێکارییەکان لە ڕشتەیەکی دیاریکراودا. شورا ناوچەییەکان یا شورای سەرتاسەری ئەتوانێت کۆمیسۆن و کۆمیتەی تایبەتی هەبێت بۆ چڕبونەوە لە مەسەلەکانی کرێکاراندا لە لقە جیاوازەکانی بەرهەمهێنان لە چوارچێوەی هەڵسوڕانی خۆیدا. شورای ناوچەیی یان سەرتاسەری ئەتوانێت کە دەسەڵاتی ئەو کۆمیسۆن وکۆمیتانە بە شێوەیەک دیاری بکات کە وەڵامدەرەوەی نیازەکانی ڕابەری خەبات بێت لەوجۆرە مەسەلانەدا. بەهەر حاڵ ئەبێت خاڵی دەستپێک و بنیادی بنچینەیی بناسێنین و خۆمان لەگەڵ ئەو واقیعیەتانەدا بگونجێنین. بناغەی بزوتنەوەی نەقابی پێناسەو مەوقعەیەتی کرێکارە لە دابەشکردنی کاردا. و پاشان بەدڵنیاییەوە هەوڵ ئەدات ئەویش هەمیشە بەشێوەی سروشتی بەسەرکەوتنێکی زۆر کەمەوە. هەوڵ ئەدات لە ڕێگەی پێکهێنانی ئیئتلافەکان و ئارایشت دانەوەی پێکهاتەی نێوان نیقابە جیاوازەکاندا،جۆریک لە رابەری سەرتاسەری بۆهەموو کرێکاران پێکبهێنێت، هەر بەوهۆیەوە، پێکهێنانی هاوپشتی چینایەتی و سەرو پیشەیی و سەرو دەستەیی گرفتکی هەمیشەیی بزوتنەوەی تریدیۆنیزمە. لەبەرانبەر ئەوەدا بزوتنەوەی شورایی لە مەقعیەتی گشتی کرێکارەوە وەک کرێگرتەیەکی ژێرستەم لەبەرامبەر سەرمایەدا دەوەستێتەوە. واتە لە پێناسەی چینایەتی کرێکارانەوە، هەوڵ ئەدات وەڵامدەرەوەی نیازە تایبەتیەکانی کرێکاران بێت لە لق و ڕشتە جیاوازەکانی بەرهەمهێناندا. هەردوو شێوەکە گرفتی خۆیان هەیە. بەڵام ئەوەی دووهەمیان بەلای ئێمەوە، شێوەی چینایەتی ترو دروسترە.

کۆمۆنیست: ئەگەر بڕیار بێت شوراکان بیرۆکەی گەیشتن بن بە واقیع، ئەوە ئەبێت هەموو بەشەکانی نیشاندەری کردەیی و هەستپێکراو بەیان بکرێت. هەر بەو جۆرەی کە ئەلگۆ تەواو پێناسەکراو لە ڕێکخراوەی سەندیکایی، بەشە جیاوازەکانی، بناغەی هەڵسوڕان لەو ڕێکخراوەو تەنانەت ئایننامەکان و بڕیارنامە ناوخۆییەکانیش. ئایا حیزب وردبینی بیرۆکەی شورا لەلایەنی کردەیی و جێبەجیکردنەوە بە ئەرکی خۆی دەزانێت یان ئەمە بەم بزوتنەوەیە دەسپێرێت؟

مەنسور حیکمەت: ڕێگەم بدەن کە جارێکی تر وە بیری بهێنمەوە کە بەبۆچونی من “ئەلگۆی تەواو ناسێنراو لە ڕێکخستنی نەقابی و بەشەکان و دەستور و ئایننامەکان و بڕیارەکانی “نەک تەنها خاڵی بەهێزی سەندیکایی نین بەڵکو ڕێگریکی گرنگی ئەم بزوتنەیەوە لە پێکهێنانی پەیوەندی لەگەڵ ناڕەزایەتیە خەباتکارانەکانی کرێکاراندایە. هەر سەندیکالیستێک کە ئەمڕۆ بیەوێت لەگەڵ تێکۆشانی ڕادیکاڵ و خەباتکارانەی کرێکاراندا بناسرێتەوە ناچارە بەشێک لەو ئەلگۆیانەو بنەما و پێوانە”بەتەواوەتی پێناسەکراوان”ە هەڵوەشێنێتەوە. ئەمە بەتایبەتی بۆ ئێران ڕاستە.

ئەلگۆو پێوانەکانە “بەتەواوەتی ناسێنراو”ی سەندیکاکان، واتە ئەلگۆی سەندیکا یاساییەکانی لە وڵاتانی سەرمایەداری وئەوروپا وئەمریکا. بیگۆمان خۆبەستنەوە بە ئەوانەوە لە ئێراندا هەنگاوێک کەس لە هیچ جۆرە سەندیکایەک نزیک ناکاتەوە. ئەمڕۆ بزوتنی هەر ئەو ئەندامە زیاتر جەنگاوەرانەی بزوتنەوەی نەقابی سەندیکایی ئەمڕۆ نەک لە پێوەرە ‘ناسرێنراوانە” وەیە، بەڵکو لەپێداچوونەوەی خۆیاندایە بەو پێوەرانەوە.

کۆبونەوەی گشتی بەو دەسەڵاتە فراوانەیەوە بەشێک نیە لە بنەما پێناسەکراوانی سەندیکادا . لایەنگرانی ڕادیکاڵتری سەندیکا لە ئێراندا، ئامادەن نەقابەکانی خۆیان بە پشت بەستوو بکەن بەکۆبونەوەی گشتی. ڕازی بوون بەخۆبەستنەوە بەخەباتی ئابوری لەچوارچێوەی ئەو یاسایانەی ئیستا هەن، یەکێکە لە پێوەرە “پێناسەکراو زانراوانە”ی کە هیچ کام لە نەقابییە خەباتکارەکان ئامادەنین پەیڕەوی بکەن. لەبەرئەوە پێناسەی ئەلگۆکان و پێوەرە پێویستەکان بۆ بزوتنەوەی سەندیکایش  خۆیان مەسەلەیەکە. سەندیکالیستێکی ئێرانی لە کۆتایی سەدەی بیستەمداو لەژێر دەسەڵاتی ڕژێمی ئیسلامیدا زۆر کەم دەتوانێت کەڵک لە میراتی بزوتنەوەی سەندیکایی لە مەیدانی پێوانە و بنەما وبڕیارنامەی سەندیکایی وەرگرێت، پێویستە بۆخۆی سەرلەنوێ دەربڕینی تازە لە نەقابەو پێوەرەکان بەدەست بهێنێ. لەواقعدا ئەگەر باش سەرنج بدەین، بۆچوونی نەقابیەکانی ئەمڕۆ زۆر ناڕون ترە لە ئەندێشەی لایەنگرانی شورا. لە ئەکسەریەت و حزبی تودەوە بگرە تا باڵی چەپی سۆشیالیستە خەلکیەکانی لایەنگری پێکهێنانی نەقابە، بەڵام نموونەکانیان کەمتر لەیەک دەچن، ئەگەر لەڕووی ئسوڵیەوە، نموونەکانیان خستبێتە بەرچاویان، بەڵام لەبارەی شوراکانەوە، ئایا حزب نموونەی باشتر ناسێنراوی هەیە. بەڵێ تا ئەمڕۆ دەربارەی شوراکان و تایبەتمەندیەکانیان زۆرمان قسە کردووە دەربارەی پەیکەری سیستەمی شورا کرێکارییەکان دەتوانین ئەم خاڵانە بخەینە ڕوو:

۱- شورا پایەیی، کۆبونەوەی گشتی کرێکاران دەزگایەک و یان چەند بەشێک دەزگای “گەورەتر”ی بەرهەمهێنان و ئابوریە. هەموو کرێکارێک، نەک بەهۆی دەرهێنانی کارتی ئەندامێتی و پێدانی حەقی ئەندامەتی، بەڵکو بەهۆی کرێکار بوونیەوە، ئەندامی ڕاستەوخۆ و خاوەنی دەنگە لە شورادا.

۲- شورا پەیڕەوی دەکا لە پەیکەڕێکی ناوچەیی، نەک رشتەیی یان سنفی. واتە شورای باڵاتر، شورای نوێنەرانی شورا بنەڕەتیەکانە لەناوچەیەکی دیاریکراودا. ئەم پەیکەر قوچەکیە (هەرەمی)ە پەرەدەستێێ تا دەگاتە شورایی سەراسەری.

۳- نوێنەرانی شوراکان لە شوراکانی باڵاتردا، هەر کاتێک ئەوانەی هەڵیان بژاردون بیانەوێ لادەچن و بانگ دەکرێن.

۴- کۆبونەوەی گشتی لەهەموو ئاستێکیدا، لە شورای بنەڕەتیەوە هەتا شورایی نوێنەران، باڵاترین دەسەڵاتی بڕیاردەری هەر شورایەکە. کۆبونەوەی گشتی دەزگاکان وە لێپرسراوانی بەجیهێنەری خۆی دادەمەزرێنێ بۆ ئەنجامدانی ئەرکەکان لەماوەی دانیشتنەکانی خۆیدا. ئەم لێپرسراوەتییە هەموو کاتێک قابیلی لابردن و گۆڕین دەبن لەلایەن کۆبونەوەی گشتیەوە.

۵- بنەماو پێوانەی شوراکان ئەوان تەنها بە خەباتی ئابوریەوە نابەستێتەوە. شوراکان ڕیگەبەخۆیان دەدەن کە دەخالەت بکەن لەهەر کێشەیەکی کۆمەڵایەتی، سیاسی و بەڕێوەبەری و لەو گۆڕانانەی کەلەژێر سەرپەرشتی خۆیاندان، وە لەبەرامبەر هەر مەسەلەیەکدا کەپیویست بکات لەوچوارچیوەدا دەست بدەنە نارەزایەتی کرێکاریی.

۶- شورا کرێکاریەکان دەتوانن گشت ڕێکخراوە کڕێکاریەکان چ لە ئاستی ناوچەیی و چ لەئاستی سەرتاسەریدا بەخۆیانەوە گرێبدەن. پێوانەی ئەم بەستنەوەیە ئەم یەکگرتنە دەگەڕێتەوە بۆ شوراکان خۆیان و ئەوان دیاری دەکەن.

ئەم خاڵانە وینەیەکی گشتیمان لە بینای سیستەمێکی شورایی ئەدات بەدەستەوە، بەڵام پێوانەی بەکردەوەیی ترو کۆنکرێتر بزوتنەوەکە خودی بزوتنەوەی شورایی دەیناسێنێ لەڕیڕەوی بەرەوپێشەوە چوونی خۆیدا. پەرەگرتنی کاری واقعی شوراکان لەدوا شیکردنەوەدا دەگەڕیتەوە بۆ هاوسەنگی نێوان هێزە چینایەتیەکان. هیچ بڕیارو بڕیارنامەیەک نابێت مەودای کاری شوراکان سنوردار بکات.

لەبارەی بزوتنەوەی شورایی و شوراکانەوە، ئەبێت خاڵێک زیاد بکەم کە بۆ ڕونکردنەوەی بنەمای هەڵوێستی حیزب پێوستە. کرێکار لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا هەم دەبێ بتوانێ بەرگری لە مافەکانی ئیستاو ڕۆژانەی خۆی بکات، وە وەکو فرۆشیاری هێزی کار گوزەرانی خۆی باشتر بکا. شۆڕشی خۆیشی دژی سەرمایەداری ڕێک بخات و خۆی ئامادە بکات بۆ بەدەستەوە گرتنی دەسەڵات و حکومەت کردن و تێکشکاندنی پایەی دەسەڵاتی چینە چەوسێنەرەکان. تا ئەو جێگەی کە چەپ لەبنەڕەتدا بەدەورێک بۆ ڕێکخستنی جەماوەری کرێکاری ڕازیبووە، زۆرتر دەورەی یەکەمی بە یەکیەتیەکان داوەو دەورەی دوهەمیش بە شوراکان.

بێگومان ئەم تێڕوانینە بەتەواوەتی پەیوەست ئەبێتەوە بە ڕەوتی ڕوداوەکانی تا ئیستای بزوتنەوەی کرێکاریەوە. سەردەمی ناشۆرشگێڕی  سەردەمی دەرکەوتنی چالاکی یەکیەتیەکان و ونبوونی شوراکان بوو. و لەسەردەمی شۆڕشگێڕیدا رۆڵی شوراکان بە دیارکەوتووە. بەڵام ئەمە دەستورێکی بێ پێشینە نییە. یەکێتیەکان و شوراکان ئەو ئەلگۆیانە نین کەلەسەر بنەمای پێداگرتن و تەرحێکی پێشتر زانراوی کرێکاران لە دەورانی شۆڕشگێڕانەدا پەنا بۆ یەکێکیان و لە دەروانی دامرکانەوەدا پەنا بۆئەوی تریان بەرن. شوراو یەکیەتی هەر بەوشێوەیەی کە وتم نوێنەرایەتی دوو ئاسۆو ئامانجی خەباتکاری جیاواز دەکەن کە لە سەردەمە جیاوازەکاندا بەهێزو لاواز دەبن. جیا لەم شێوەیە دەبوو لەهەلومەرجی شۆڕشگێڕانەدا بەگشتی نەقابەکان بە سودی شوراکان بکەونە کەنار شوراکان لەهەلومەرجی خامۆشدا بەرەسمی بەقازانجی نەقابەکان خۆیان هەڵوەشێنەوە. واقعیەت ئەوەیە کە ئەو قەرارو مەدارو قانوونمەندییە لەئارادا نییە. نەقابەکان لەهەلومەرجی شۆڕشگێڕانەدا دەمێنەوەو کۆشش دەکەن بۆ پاراستن و زیادبوونی پێگەی خۆیان تا ئەوشوێنەی کە لەمێژووی شؤڕشەکان دەریخستووە لەم هەلومەرجەدا رەقابەتی نێوان بزوتنەوەی شورایی یا کۆمیتەکانی کارگە لەگەڵ نەقابەکان لەسەر ڕابەری کردنی بزوتنەوەی کرێکاریی دەچێتە سەر. شوراکان بەش بەحاڵی خۆیان لەگەڵ باڵا دەستی دژی شۆڕشدا بەرامبەر هەڵوەشاندنەوەو داخستنی خۆیان دەوەستنەوە. لەبەرئەوە پەیوەندی شوراو سەندیکا لەگەڵ دەوران بەندییە سیاسیەکان لەکۆمەڵگەدا، پەیوەندییەکی تیۆری و دەستور کارێکی بریار لێدراو نییە.

پرسیارێکی تر کە بەم جۆرە دێتەوە پیشەوە ئەوەیە کە ئایا بزوتنەوەی شورایی و شوراکان ئەتوانن خۆیان بەرانبەر بکەن لەگەڵ نیازەکانی خەباتی کرێکاری لەسەردەمێکی ناشۆڕشگێڕانەدا، هەروەکو نەقابەکان هەوڵ دەدەن تا لەسەردەمی شۆڕشگێریدا خۆیان لەگەڵ واقعیاتی تازە بگونجێنن. بەڕای من ئەمە دەکرێ. شوراکان ناچار نین بەخۆبەستنەوە بە سەردەمە شۆڕشگێڕانەکانەوە. کرێکاران دەتوانن کەڵک وەرگرن لەشوراکان وەک ئامڕازی بەرگری لەبەرژەوەندیەکانیان وەکو فرۆشیاری هێزی کار. سەبارەت بە ئێران لەو باوەڕەداین نەک تەنها ئەم دەرفەتە هەیە، بەڵکو بەبوونی بزوتنەوەیەکی نەقابی جدی و نەبوونی زەمینەی کۆمەڵایەتی و سیاسی گونجاو بۆ وەزعیەتی تریدیۆنیزم لە ئێراندا، بزوتنەوەی شورایی بەرپرسیار دەکا لە پڕکردنەوەی ئەم بۆشاییە، و ئەم بزوتنەوەیە بۆ بەجێهێنانی ئەم بەرپرسیاربوونە لە ئێراندا ئەمڕۆ زەمینەو پایەی ماددی گونجاوی هەیە. گومانی تیا نییە کە بزوتنەوەی شورایی لەم جۆرە هەلومەرجەدا دەستی ناگات بەتەواوی ئاسۆی خەباتکارانەی خۆی. گومانێک لەوەدا نییە کە بزوتنەوەیی شورایی لە قۆناغە سەرەتاییەکانیدا ڕووبەڕووی سنورداریەکی زۆر دەبێتەوە. هەر بۆیەشە ئیمە لەسەرەتاوە وەکو هەنگاوی یەکەم باسی کۆبونەوە گشتیەکان دەکەین. ئەمە بزوتنەوەیەکە بۆ شکڵدان بەشورا بناغەیەکان و پێکهێنانی جۆرێک لە پەیوەندی بەکردەوە و نافەرمی نێوانیان کە لە قوناغەکانی دواتردا دەرفەت دەڕەخسێنێ بۆ پێکهێنانی شوراکانی باڵاتر.

بەم جۆرە بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی هەم وەڵامێکی سەربەخۆیە لەخۆیدا بە پێوستیەکانی خەباتی ئێستا و هەم بەردی بناغەیە بۆ بزوتنەوەی شورایی بەگشتی. لایەنگرانی شیوازەکانی تری ڕێکخراوبوونی جەماوەری کرێکاران، بۆنمونە ئەوانەی بەرگری لە سەندیکای خەباتکار، دەکەن، دەتوانن و مافی خۆیان دەبێ کە بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتییەکان بەپایەی پێشرەویەکانی دواتری خۆیان بزانن بە ئاراستەی پێکهێنانی نەقابەکان. ئیمە نەک تەنها گیروگرفتێک لەو مەسەلەیەدا بەدی ناکەین، بەڵکە لامان وایە ئەگەر ئەو ئەندازەیە لەگونجان هەبێت لەنێوان باڵە خەباتکارەکانی بزوتنەوەی کرێکاری، جیا لەدوورنمای دوورتریان، بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی و بەدوای ئەویشدا، خەباتی ئیستای کرێکاری بەخێراییەکی زیاترەوە گەشە دەکات. بەڵام بەش بەحاڵی خۆمان دڵنیاین لەوەی کە بزوتنەوەی کۆبونەوە گشتیەکان گونجاوتر دەبێ لەگەڵ پێکهاتنی دواتری تۆڕی شورا کرێکاریەکان تا یەکێتیەکان و هەروەها گرەنتیەک دەبێ بۆئەوەی ڕێکخراوە جەماوەرییەکان لەئایندەدا زیاتر پشتی پێ ببەستن، ئیتر ئەم ڕێکخراوانە هەرجۆرێک بن، دەبن بەدیموکراسی راستەوخۆی کرێکاری.

کۆمۆنیست: ئێمە هەتا ئیستا سەبارەت بەشورا وەک جۆرێک ڕێکخراو قسەوباسمان دەکرد بەڵام لەم بریار نامەیەدا بەڕۆشنی باس لە”بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی” دەکرێت. مەبەست لە بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتییەکان چییە؟ ئەم بزوتنەوەیە بەچ تایبەتمەندییەک دەناسرێتەوە جگە لە شێوازێکی دیاریکراوی ڕیکخراوبوون، بەشوێن چ ئامانجێکی ترەوەیەو بڕیارە بەکوێ بگات؟

مەنسور حیکمەت: بانگەشەی ئێمە لەبارەی کۆبونەوەی گشتی هەتا ئێستا هەڵدەگەڕێتەوە بۆ ڕوونکردنەوەی کارایی کۆبونەوەی گشتییەکان، وەکو ئامرازێکی خەباتکارانە، بۆ کرێکاران. ئەوەی ئەمڕۆ ئێمە دەیڵێین ئەوەیە کە ئەبێت لەبارەی بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتییەکان قسە بکەین. سەردەمانێک لە مێژووی خەباتی کرێکاریدا هەیە کە بەسەر پێکەوتنی بزوتنەوە دیاریکراوەکانەوە دەناسرێتەوە. بۆنمونە بزوتنەوەی کۆمیتەی کارگەکان لە ڕوسیە، بزوتنەوەی سەندیکایی لە سەرەتای ئەم چەرخەدا (سەدەی٢٠و:) لە ئێران، وەیان بزوتنەوەی شورایی لەماوەی شۆڕشی ١٩٧٨ دا، بزوتنەوەی کونترۆڵی کرێکاریی… تاد. جیاوازی بانگەشەکردن بۆ کۆبونەوەی گشتی وەک ئۆرگانێکی بەسود لەگەڵ هەوڵدان لە پێکهێنانی کۆبونەوەیەوەکی گشتی لەوەدایە کە لەم بابەتەی دواییەوە ئێمە ئەمانەوێت خەبات لە پێناو بەرپاکردنی ئەم کۆبونەوەی گشتیانەدا ببێت بەجەمسەری حەرەکەت و هۆی دەرکەوتنی تایبەتمەندییەکانی سەردەمێکی خەباتی کرێکاریی و دەبێ خەباتی کرێکاریی بەبزوتنەوەی کۆبوونەوە گشتیەکانەوە جۆش بدرێت. و هەرچی زیاتر ئەم ئۆرگانانە پێکبهێنرێت، هێز بگرن و لە ناڕەزایەتییە کرێکاریەکاندا دەوری سەرەکی بگێڕن. بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی وەڵامی دەم و دەست و عەمەلی ئێمەیە بەڕێکخراوکردنی ناڕەزایەتی جەماوەری کرێکاران لەم سەردەمەدا. شوراکان وبزووتنەوەی بەتەواوی مانای شورایی تەنها دەتوانێ ئەنجامی پلەیەک لە پیشڕەوی بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی بێت.

ئێمە بیرۆکەی کۆبونەوەی گشتیمان زۆر دەمێکە خستوەتەڕوو. لەوکاتەدا هەموو چەپ و ڕۆشنبیرانی کڵێشەییە خەڵکیەکان ئەم بیرۆکەیان بەخەیاڵی و نامۆ لەقەڵەم ئەدا. خەباتی چەند ساڵەی کرێکارانی ئێران ئاشکرای کرد ئەوەی کە زەینی ونامۆیە شێوەی بیرکردنەوەی سۆشیالیزمی خەڵکی ئێرانە سەبارەت بەبزوتنەوەی جەماوەری کرێکاری. کرێکاران نەک تەنها بەکردەوەو بەشێوەی سەرکەوتوانە ڕۆژانە ئەم کۆبونەوانەیان پێکهێناوەو لەخەباتی خۆیاندا پشتیان پێبەستوە، بەڵکو دروشمی کۆبونەوەی گشتی جێگەی خۆی لە زەینی کرێکارانی وشیارو پیشڕەوی ئیراندا کردۆتەوە. خۆشبەختانە ئەمڕۆ باسی کۆبونەوەی گشتیان قبوڵکردوە یان ملیان پێداوە. ئێمە دەڵێین کرێکارانی کۆمۆنیست ئەبێت هەڵسوڕاوانی کۆبونەوە گشتییەکان بن، چونکە ئەمە تەنها ڕێگای واقعی ڕیکخراوکردنی کرێکارانە لەمەودایەکی فراواندا بۆ پڕکردنەوەی بۆشایی کاری ڕێکخراوی جەماوەری – ئاشکرای کرێکاری. چەپی خەڵکی و ڕۆشنبیر دەتوانن چاوپۆشی لە مەسەلەیەک بکەن، دەتوانن ئەم سەرقاڵیەی ئیمە بە ئیکۆنۆمیست ناوببەن. هەموو شتێک بسپێرن بە دوای ڕوخاندنی ڕژێمی ئیسلامی. هاوشێوەکانی ئەکسەریەت و حیزبی تودە ئەتوانن پەیوەست ببن بە شورا ئیسلامیەکانەوە و پاشان کەسانی سەربەخۆیان وەک نوێنەری نەبینراو و نەناسراوی کرێکارانی ئێران! ڕەوانە بکەنە کۆنگرەی هەژدەهەمی نەقابەکانی کار لە سۆڤیەت!. نەقابە سونەتیەکان دەتوانن چاوەڕوانی کاتێک بکەن کە دەوڵەتی ئیسلامی مۆڵەتی پێکهێنانی نەقابەکانیان پێبدات و نەقابە دروست بکەن. وە نەقابیە “نهێنیەکان” ئەتوانن جارێ چاو پۆشی بکەن لە ڕێکخستنی کاری جەماوەری کرێکاری. بۆ ئێمە کێشەکە بەشێوەیەکی تر لەئارادایە.

ئێمە لەو باوەڕەداین کۆمۆنیزم و بیرۆکە بنەڕەتیەکانی بزووتنەوەی شورایی، هەم ئەزمونی بەردەوامی کرێکارانی ئێرانی لە خەباتی ئەم چەند ساڵەی دواییدا،و شێوە خەباتی جەماوەری کرێکاریی لەدڵی هەمان هەلومەرجی سەرکوتدا بەدەستەوە داوە. مرۆڤ تەنها دەبێ چاوبکاتەوەو ئەوە ببینێ. ئەمە شێوەی بەرپاکردنی بزوتنەوە گشتیەکانی کرێکارانە. خەباتی جەماوەری سەدان هەزار کەسی کرێکاران لەژێر هیچ بارودۆخێکدا ناتوانێت نهێنی بێت. ڕابەری سەرتاسەری کرێکاران دەتوانێت نهێنی بێت، بەڵام دەرکەوتنی جەماوەری کرێکاران کە پێوستی بەبەشداری بەردەوامی ڕابەرانی عەمەلی و ئاشکراو پێکهێنانی کۆبونەوەی جۆراوجۆری کرێکارانە، ناتوانێت لە مەودای ئاشکرادا نەیەتە دی. حیزبی کرێکاران ئەبێت ڕێگای واقیعی و بەکردەوە نیشانی کرێکاران بدات بۆ ڕێکخراوکردنی کاری جەماوەری کرێکاران. کۆبونەوەی گشتی ئەو ڕێگە واقعیەیە.

کۆمۆنیست:  لە بڕیارنامەکەدا تەنها چەند ئەرکێک بۆ هەڵسوڕاوانی بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی دەستنیشانکراوە ئایا دەتوانیت وێنەیەکی بەرچاوترو هەلایەنەترمان لە ڕوخساری ناسراوی ئەم بزوتنەوە بدەیتە دەستەوە؟ بۆ ئەوەی بتوانرێت ڕابەرانی باش و ماندونەناس بۆ ئەم بزوتنەوەیە پەروەردە بکرێ، دەبێ فێربوون و تەبلیغی چ مەقۆلات و بابەتێک بخەینە دەستورەوە، جیا لە ئامانجە ڕاستەوخۆکانی خودی ئەم بزوتنەوەیە؟

مەنسور حیکمەت: لەم بارەوە دەبێت بەوردی و بەردەوام قسە بکرێت. من سود لەم کاتە وەردەگرم بۆ ڕونکردنەوەی چەند خاڵێک. هەڵسوڕاوی بزوتنەوەی کۆبونەوە گشتیەکان کەسێکە لە ئایدیایەکی مجەرەد “دابڕاو”  دەربارەی کۆبونەوەی گشتی حەرەکەت ناکا، بەڵکو لە خەباتی بەردەوامی هەر ئێستای کرێکارانەوە دەجوڵێتەوە. باسی شوراو سەندیکا لەناو دەرونی چەپدا هەرچییەک بێت، ناڕەزایەتی کرێکاری هەر ئیستا لەئارادایەو ریکخراوی گونجاو، ڕابەری گونجاو ئاسۆی بەرەوپێشچونی خۆی داوا دەکات. ئەگەر خۆمان بخەینە شوێنی ئەوانەی (باوەڕیان بە شورا) هەیە، خۆمان بەکرێکاری پێشرەو بزانین، کەدەبێ وەڵام بداتەوە بەمەسەلەی ڕێکخراوکردنی نارەزایەتیەکی دیاریکراو لەچەند دەزگایەکی دیاریکراودا، ئەوکاتە باشتر دەرکی نرخی خەبات دەکەین بۆ پێکهێنانی کۆبونەوە گشتیەکان و بەجێهێنانی رۆڵی ئەوان. هەڵسوڕاوی کۆبونەوەی گشتی کەسێکە کە لە ناڕەزایەتییەکانی هەر ئێستای کرێکاراندا بانگەواز دەکات بۆکەڵک وەرگرتن لە کۆبونەوەی گشتی وەک ئۆرگانێکی خەباتی کاریگەر. هەوڵ ئەدا تا ئەو کارە لە زۆرترین یەکەدا دوبارە ببێتەوە، هەوڵ ئەدات ئەم کۆبونەوانە تایبەتمەندی کاری بەردەوام لە خۆبگرێت، بەیەکەوە ببەسترێتەوەو ڕابەری بەڕێوەبردن پێکبهێنن. کۆبونەوەکان دەقاودەق لەگەڵ ئەلگۆیەکی دانراو بەلای هەڵسوراوێکی کۆبونەوەی گشتیەوە، ئەو بایەخەی نییە بەئەندازەی پێکهێنان و فراوانبوونی ڕۆڵی کۆبونەوەکان. هەڵسوراوی کۆبونەوەی گشتی کەسێکە کە هەمیشە لە پێگەی خۆی وەکو کرێکارێکی پێشرەو کەڵک وەردەگرێ بۆ ناچارکردنی کرێکاران و ڕابەرانی عەمەلی تا پشت ببەستن بەم دەزگایەوە، خاڵە بەهێزەکانی بە کرێکاران دەناسێنێ. وە هەوڵ ئەدات هەتا زۆرترین کەس وگروپ لە کرێکارانی پێشڕەو بۆ جوڵانەوەیەکی هاوبەش بۆ دامەزراندنی ئەم کۆبونەوانە ڕاکێشێت، بۆ پەروەردەی هەڵسوڕاوانی بزوتنەوەی کۆبونەوە گشتییەکان، حیزب ئەبێت بەر لەهەر شتێک تەئکید لەسەر پەیوەندی ئەم بزوتنەوەیە بە خەباتی هەرئێستای کرێکارییەوە بکات، بەبۆچونی من ڕابەران و هەڵسوڕاوانی بزوتنەوەی کۆبونەوە گشتیەکان زیاتر لە دەرونی ڕابەرانی عەمەلی بزوتنەوە ناڕەزایەتیەکانی ئیستادا پەیدا دەبن.

یەکێک لەو بابەتانەی کە ئەبێت بەشێکی دانەبڕاو بێت لە بانگەشەی ئێمە، ئەو واقعیەتەیە کە تەنانەت لەناو دڵی سەرکوتیشدا دەتوانرێت کاری ئاشکراو جەماوەری کرێکاری ڕێکبخرێ. پەیوەندی شاراوەی کرێکارانی پێشڕەو، پەیوەندی حیزبی ونهێنی کرێکارانی کۆمۆنیست بە تەنها بۆ ڕێکخستنی خەباتی ئیستا بەس نییە. راستە حەیاتییە، بەڵام بەس نییە. ئەگەر بواری ناڕەزایەتی بەکۆمەڵ لە کرێکاران بسەنیتەوە، بزوتنەوەی کرێکاری هیچی نامێنێتەوە. کاسبکاران دەتوانن بە فتوای نادیاری فڵانە سەرچاوە رۆژی چوارشەممەیەک دوکانەکانیان داخەن. کرێکاران لە خەباتدا پێوستیان بە کۆبونەوەی فیزیکی و بەکارهێنانی هێزو توانای بەکۆمەڵە. تەنها بەو شێوەیە کرێکاران هەست بەهێزو توانایی دەکەن. تەنها بەو شێوەیە کرێکارانی پێشڕەو دەتوانن دەوری خۆیان لە ڕابەری ڕیزی کرێکاراندا بگێڕن. بەم پێیە دەبێ ئەو ئەندێشانە وەلابنێن کە پشت دەبەستن بە ناوەندی ون و نادیارو کرێکاران تاک تاکە پەیڕەوی لێ دەکەن. ئەبێت بواری خەباتی بەکۆمەڵ و شان بەشانی کرێکاران بهێنرێتە کایەوە. ئەوەی دەڵێت سەرکوت ڕێگەنادات، با بچێتە ماڵەوەو پشو بدات. ئێمە دەڵێین کۆبونەوەی گشتی مەودای ئەنجامدانی تاقیکردنەوەیەکی ئەو خەباتەیە. بانگەشەی ئێمە ئەبێ بۆ پشت بەستن بە کۆبونەوەی گشتی هێز و توانای ئەوان زیاد بکات.

کۆمۆنیست: لە کۆتایدا دەتوانی کەمێک قسەوباس بکەیت لەبارەی  پەیوەندی حیزب یا هەڵسوڕاوانی حیزبی بەم ڕێکخراوە جەماوەریانەو ئەو کێشانەی کە ئەگەری هەیە لەکاتی کارکردنیاندا ڕووبەڕوویان بێتەوە ؟

مەنسور حیکمەت:  وەڵامی پڕاوپڕ بەو پرسیارەش تەنها دەتوانرێت بسپێردرێت بە داهاتو و بەڕێڕەوی هەڵسوڕانی بەکردەوەی ئێمەوە. گەلێک پرسیاری پراکتیکی هەیە کەهێشتا بەشێوەی جدی نەخراونەتە ڕوو. بەوهۆیەوە لێرەدا تەنها ئاماژە بەهەندێک لایەنی گشتی مەسەلەکە دەکەم. کە بەشێوەیەکی واقیعی لەگەڵیاندا بەرەو ڕووین: جێخستن وفێرکردنی بیرۆکەی شوراکان، وەڕێخستنی بزوتنەوەیەکی واقیعی کۆبونەوە گشتیەکان و دامەزراندنی پەیوەندی تەندروست وداهێنەرانە لەگەڵ ئەوانەی بەرگری دەکەن، لە هەموو شێوەکانی ڕێکخراوبوونی جەماوەری. لەبارەی ئەوەی یەکەمیانەوە هیچ شتێکی تێدا نییە ئاڵۆز بێت. ئەبێت ئێمە ڕەوایەتی شوراکان بنەماکانی بزوتنەوەی شورایی بە بەردەوامی و بەشێوەی زیندو ڕوون بکەینەوە، بە گەڕانەوە بۆ تایبەتمەندییە پایەییەکانی شورا (ڕێکخراوکردنی زۆرترین هێزی جەماوەری کرێکاران، ڕێگەدان بە ڕابەرانی عەمەلی ئاشناو شارەزای کرێکاریی، دیموکراسی ڕاستەوخۆ، ئامادەیی بۆ بەدەستەوەگرتنی دەسەڵات و…تاد) ڕوون بکەینەوە.

سەبارەت بە خاڵی دووهەم، بزوتنەوەی کۆبونەوە گشتییەکان، پێشتر قسەم کردووە. ئەبێت لەقاوغی بانگەشەی رووت بێینە دەرەوە و دەست بەکاری سازدان، پەرەپێدان و پێکەوە پەیوەستکردنیان بکرێت. تەنها ئەو خاڵەی بۆ زیاد دەکەم و جەختی لێدەکەمەوە. هەر وەکو وتم بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی بزوتنەوەیەکە بۆئەوەی کاری جەماوەری و فراوانی کرێکاران، ممکین بکات، بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە ئەم بزوتنەوەیە بەتەواوی پشت بەستوە بەکارو کاردانەوەیەکی ئاشکراو جەماوەری. پێویستە لەسەر کرێکارانی کۆمۆنیست و هەڵسوڕاوانی ئەم بزوتنەوەیە پەیوەندی نزیکترو لەباری جێبەجێکردنەوە پەیوەندی نهێنی خۆیان رێکبخەن بۆ ڕێنیشاندانی ئەم بزوتنەوەیە. لەپشت سەری بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی، تۆڕە پێکەوە بەستراوەکان، کانونەکان و ئەڵقە کرێکارییەکان و ڕێکخراوە حیزبیەکانی کرێکارانی پێشڕەودا بوەستن. دەربارەی لایەنە جۆربەجۆرەکانی جۆرکردنی کاری نهێنی بەهەڵسوڕانی ئاشکراو جەماوەرییەوە پێشتر قسەمان کردووە (بگەڕێنەوە بۆ وتارە جیاوازەکان سەبارەت بە ئاژیتاتۆرکان، سیاسەتی ڕێکخستنی حیزب وه… هتد). تەنها جەخت لەوە دەکەمەوە کە ئەم خەباتە نهێنیە بۆ سەرکەوتنی بزوتنەوەی کۆبونەوە گشتیەکان و کۆمەکردنی ناڕەزایەتیە کرێکاریەکان لەڕیگەی کۆبونەوە گشتیەکانەوە چارەنوس سازە.

سەبارەت بە خاڵی کۆتایی، واتە پەیوەندی ئێمە لەگەڵ بەرگریکارانی هەموو شێوازەکانی ڕێکخراوەبوونی جەماوەری، وەکو سەندیکاکان و ئەوانی تر، پێویستە هاوڕێیانمان بگەڕێنینەوە سەر باسەکانی پیشوتری حزب دەربارەی ڕەخنە لە سیکتاریزم. ئێمە سەر بە ڕیزێ کرێکارانی کۆمۆنیست و رادیکاڵین و ئەندامی رێکخراو و هەڵسوڕاوی ئەو ڕیزەین. پەیوەندی ناوخۆیی ئەو تەیفە لەگەڵ خۆی و پەیوەندی ئەو لەگەڵ هەموو مەیلەکانی ناو چینی کرێکار پەیوەندییەکە کە پشت دەبەستێ بە دەرکی بەرژەوەندییە بنەڕەتییەکانی هەموو چینەکەی خۆیان کە سەرچاوە سەرەکییەکەی یەکگرتن و بەهێزکردنی ڕیزی کرێکارانە لەخەبات دژی بۆرژوازی. ئێمە بۆچوونەکانی خۆمان، سیاسەتەکانی خۆمان و ئەڵتەرناتیڤی خۆمان زۆر بەگەرمی بانگەشە بۆدەکەین، و هەوڵ ئەدەین ببنە بۆچوون و سیاسەتی بەشی هەرچی فراوانتری کرێکاران و کۆڕ و کۆمەڵە پێشرەوەکانیانە، بەڵام لەهەمان کاتدا لەهەر جێگایەک جوڵانەوەیەک بێتەکایەوە کە ئامڕازێک بۆ خەباتی کرێکاران پێک بێنێ، ئەگەر تەنها لەبەشێکیشدا یەکگرتنی ئەوان زیاد بکاو مافێک لەمافە پێشێلکراوەکانی کرێکاران وەربگرێ، خودی ئێمە یەکەمین کەسانێک دەبین کە بەرەو پیری دەچین و لەو جوڵانەوەیەدا بەشداری دەکەین. هیچ هەوڵ و کۆششێکی کرێکاریی نییە کە ئێمە گوێ نەدەینە چارەنووسی. ئێمە ئەڵتەرناتیڤی خۆمان بە بەشداری بەشی هەرچی زیاتر لە کرێکارانی پیشڕەو و خەباتکار دادەمەزرێنین، ئێمە باشترین سیاسەتی عەمەلی خۆمان بەردەوام و لەهەموو هەلومەرجێکدا ڕوون دەکەینەوە، بەڵام لەهەمان کاتدا دەبینە ئەندامی هەڵسوڕاوی هەر سەنگەربەندییەکی واقعی کرێکاران. ئەوەی گرنگە ناسین و جیاکردنەوەی جوڵانەوە کرێکارییە ڕەسەنەکانە بۆ یەکگرتن و خەبات (لەهەر شێوەیەکدا بێت) لەجوڵانەوە ناواقعیەکان، خەیاڵی و زیان بەخشەکانە بەخەباتی کرێکاری. ناسین و جیاکردنەوەی ئەم مەسەلەیە لەهەر بوارێکدا بێت بۆ ئەو کۆمۆنیست و کرێکارە پێشرەوەی کە لەنزیکەوە پەیوەندی هەبێ لەگەڵ جوڵانەوە کرێکارییەکان و بەرژەوەندی هەموو چینەکەی ڕەچاوکردبێ کارێکی دژوار نییە. بەو مەرجەی هەڵسوڕاوانی ئێمە لەهەر باسێکی دیاریکراودا بە هەستیاری و دڵسۆزی پیویست ئەم جوڵانەوەیە بخوێنەوەو شی بکەنەوە.

سیاسەتی ئێمە بریتییە لە پەرەپێدانی بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی و گەشەدان بە بزوتنەوەی شورایی. سیاسەتی ئێمە لاوازکردنی هەوڵی مەیلەکانی تر نییە بۆ پێکهێنانی سەندیکاکان و ڕێکخراوە جەماوەرەکان. ئومێدمان ئەوەیە کە بەهەوڵی ئێمە بزوتنەوەی کۆبونەوە گشتی و بزوتنەوەی شورایی بەشێکی هەرچی زۆرتر لە هێزەکانی چینی کرێکار بۆ ڕێکخراوبون ویەکگرتن بەخۆیەوە کەنالیزە بکات. 

بڵاوکراوەی کۆمۆنیستی ژمارە٣٧،مارسی ١٩٨٨
کۆکراوەکان، جەڵدی ٦ ، لاپەڕەی ١٦٧ تا ١٨٨
٢٠١٩/٨/٣٠ 

وەرگێرانی: کاوەعومەر

١١نۆڤەمبەری،٢٠٢١

باس لە سیمیناری حزبی کۆمۆنیستی ئێراندا

سەبارەت بە کاری یاسایی و ئاشکرا

هەندێک لەو شتانەی کە دەمویست بیانڵێم ئەمیر(حەمید تەقوایی)وتی.پێموایە لە باسەکەی ڕەزادا قانونگەرایەکی دیاریکراو ئەبینرێت کاتێک نمونەکانی باس دەکات ئەو کاتە دەبینیت کە پەسەند کردنی کارێکی سادەنیە.پێم وایە زۆرگرنگە کە کۆمۆنیستەکان بزانن کە کاری یاسایی چیە،و بەهەمان شێوە کاری ئاشکراش لەگەڵ هەمان ئەو جیاوایەی کە ئەمیر ئاماژەی پیدا واتە جیاوازی لەگەڵ کاری ئاشکرادا چیە،واتە هەر ئەو کارەی بەنهێنی ئەنجام نادرێت بەڵکو بەبەرچاوی  کۆمەڵگەوە ئەنجام ئەدرێت بەڵام  هیچکەس ناتوانێت کاریکی لە دژ ئەنجام بدات،ڕون بکەینەوە.

ناسر٠جاوید) هەندێ خاڵی باسکرد لەسەر بنەمای ئەوەی کە خەباتی ئابوری هەمیشە یاساییە.بەبۆچونی من هەرگیز وانیە.هەر لەم مانگرتنەی مەعدەنچیەکانی(بەریتانیادا)هەموو چالاکی کانکارەکان نایاسایی بوو بەردەوام  سزای مالیان بەسەردا دەسەپێنرا…لە کۆمەڵگەشدا ڕەوا نەبوو.ئەبێت ببینی کە ڕەوایەتی چ مانایەکی هەیە لەو کۆمەڵگەیەدائەگەر مەبەست لە ڕەوایەتی ئەو دەربڕینەیە کە دەوڵەت باسی لێ دەکات زۆر باشە کەواتە کاری مەعدەنچیەکان ڕەوا نەبوو.چونکە لەڕوانگەی دەوڵەتەوە:کرێکاران ئەیانویست بەزۆر کاری سەرەڕۆیانە ئەنجام بدەن،ئەیانویست مەملەکەت بەبارمتەبگرن.خەڵوزی بەردینی خەڵکیان لەژێر زەویدا ئەهێشتەوە و کانەکانیان دائەڕماند و هتد و هتد…بەبێ ڕاوەرگرتن لە کرێکاران مانیان گرتبوو بەشتی لەم شێوانە بەردەوام سزایان ئەدان،چەندین ملیۆن پاوەن سزای هەڵسوڕانی نایاساییان  بەسەرداسەپاند بون.خەباتێکی ئاشکرا بوو کە میکانیزمی خۆی هەبوو.وابیر دەکەمەوە ئەم جۆرە جیاکردنەوەیە لێرەدا پیویستە.

نمونەی کەسوکاری زیندانیەسیاسیەکان کە بەبڕوای ڕەزا وەک نمونەیەکی زۆر باش دێتە پێش چاو،بەبڕوای من نمونەیەکی زۆر خراپن.یەکەم لەم نمونانەدا ئێمە ئەمانەوێت لەبارەی بەرگری لە بەرژەوەندی توێژێکەوە قسەبکەین کە تەنها لە خۆیدا مانای هەیە و بڕیار نیە کە بەشتێک کۆتای پێ بهێنرێت.بەڵام ئێمە کاتێک باس لە بزوتنەوەی کرێکاری دەکەین، لەدرێژەی خەباتیدا بەدەستەوەگرتنی دەسەلاتی کرێکارانمان بۆ گرنگە ،چونە سەرەوەی یەکگرتویانمان بۆ گرنگە.بەڵام خێزانی زیندانیە سیاسیەکان بەشوێن ئازادی کەسەکانیانەوەن،کاتێک کەسەکەی ئازاد بوو ئیتر نازانم  بڕیارە کەڕێکخراوی یەکێتی خێزانی زیندانیە سیاسیەکان دروست بکرێت و دواتر کارێک بکات.ڕزگاری بهێنێتە کایەوە؟ لە بینای سۆسیالیزمدا دەورێکی هەیە؟ئەبێت لە بنیاتی دیکتاتۆری پڕۆلیتاریادا شوێنێک بەدەست بهێنێت؟لەوکاتە بەدواوە ئەبێت خەڵکی جیاواز لە یەکێتی کەسوکاری زیندانیە سیاسیەکاندا ببنە ئەندام؟

نا! ئەمە بەشوین کەسوکاری خۆیەوەیەتی و ئازادە ئەگەر وابیر دەکاتەوە کەکلیلی زیندان بەدەست مونتەزیریەوەیە.بەڵام منی کۆمۆنیست ناتوانم ڕێگە بە تەوەهومێکی لەو شێوەیە بدەم کە کریکارانیش سەبارەت بە داخوازیەکانیان بێین و لیستی واژۆکردن بنوسین!کەسوکاری زیندانیە سیاسیەکان ناچارن کە ئەوە بنوسن:ئێستا کە ئێران لە دۆخی شەڕدایە لەگەڵ دوژمنی دەرەکیدا،ئیستا کە ئیسلام بوەتە کابرا،هەرکارێکی  نائیسلامی دەستگیری کەسوکاری ئێمە لەم بڕگەیەدا کارێکی باش نیە…ئەگەرنا سەرپەرشتیاری نوسینگەی مونتەزری نامەکەیان لێوەرناگرێت.ئێوە ئامادەن بۆ داواکاری و خواستەکانی کرێکاران نامەیەکی لەو شێوەیە بنوسن بگێڕن و واژوی بۆ کۆبکەنەوە؟

بۆ کۆمۆنیست مەسەلەیەکی ژیاری و گرنگە ئەوەی کە ئەو هەڵسوڕانە یاسایی-ئاشکرایەکەی چ پەیوەندیەکی هەیە بە وشیاریە بنەڕەتیەکە و ئەو ڕێکخراوە بنچینەییەی کە دەیانوێت بیبەنە ناوچینی کرێکارەوە.وای دابنێین ئێمە لەکارگە واژۆ کۆدەکەینەوە بۆ ئەوەی کە بە مونتەزری بڵێین کە داوا لە وەزارەتی کار بکات کە یاسای کارەکەیان جێ بەجێ بکەن،ئەگەر هەر لەو کۆبونەوەیەدا کرێکارێک بەرز بێتەوەو بڵێت ئەو خۆسباوەڕیە چیە؟ تەنها ڕێگایەک کە ئێمە دەتوانین ئەوانی پێ ناچار بکەین،یەکگرتوو بون و مانگرتنە،تەنها ڕیگە ئەوەیە کە بە ڕێپێوان بڕۆین بەرەو کارگەکەی تەنیشتمان،ڕێگاکەی تەنها ئەوەیە کە بڕۆین خیزانەکانمان بهێنین لەبەردەم دەرگای کارخانەکەدا کۆیان بکەینەوە،ئێمە چ وەلامێک بەو کریکارە ئەدەینەوە؟ئەڵێین هەڵە دەکەیت؟!دەڵێین ئێستا ڕێگاکەی تەنها هەر ئەمەیەو ئەبێت نامە بۆ مونتەزری بنوسین؟ئیستا تەنها ڕیگە هەر ئەوەیە کە نامە بۆ وەزارەتی کار بنوسین؟یان ئەبێت بڵێین کە لە بنەمای کاری یاسایدا شتێکی بەسەر نایەت؟!

ئەمانەوێت بڵێین مرۆڤ ئەبێت بتوانێت لە ڕوبەڕوو بونەوەیەکی واقیعی لەدەرونی چینی کرێکاردا ئەوە دەستنیشان بکات  کە چ کەسێک ئەیەوێت بەرژەوەندیەکانی چینی کرێکار  دەخاتەڕوو.باسی هاوسەنگی هێز خۆی باسێکە-کە بەبەبۆچونی من ئیتر ئەبێت ببینیت کە هاوسەنگی هێز چ حوکمیک دەکات-بەڵام لێرەدا تەنها بەپشتیوانی لە هەر جۆرە هەڵسورانیکی یاسایی نایەتە دەرەوە.لەو باوەڕەدا نیم کەئەمە لەڕوانگەی کاری کۆمۆنیستیەوە کارێکی باش بێت.مادام ئەبێت کاری یاسای بکەیت کەوایە هەرکەس کاری یاسایی دەکات دەتوانێت کەبیکات!

زۆر باشە تودەییەکانیش(شوعیەکان.وەرگێڕ) هەر ئەوکارە دەکەن،لەبەر ئەوەی  بەوشێوەیە بیرکردنەوە.بۆچی زیندانی سیاسی بە نمونە دێنیتەوە؟ نامە بۆ ئیمام خومەینی  سەبارەت بە”بەندیخانەی ج”لەبەرچاو بگریت.ئەویش :کاری یاسای”یە،مەگەر یاسای نیە!ئەیەوێت چاکسازی زەوی بکرێت،بەکورتی زەوی لەدەستی خاوەن موڵکەکان بهێننە دەرەوە،داواکاری جوتیارەکانیشە.ئایا ئێمە دەڕۆین واژی خۆمان بدەین لە ژێر واژۆ نامەیەکی لەو شیوەیە؟ نامە بۆ ئیمام خومەینی،لەسەر بنەمای ئەوەی ئەو حزبانەی کە لەدژی دەوڵەت دەست بۆ چەک نابەن،دەستگیر نەکەن!وەک بەشێک لەتێۆکشان لەپێناو  ئازادی حزبەکاندا!نامە سەبارەت بەهەوڵدان بۆ دروستکردنی ناوەندێک بۆ یارمەتیدانی ئاوارەکانی شەڕ و دروستکردنی شوینی نیشتەجێ بون بۆیان بەهۆی ئەو کاولکاریەی کەبەهۆی شەڕەوە هاتوەتە کایەوە؟نامە بۆ ئەوانەی کە شەڕ بۆ ئیسلام هەرچۆن بێت پاداشتێکی هەیە…نەخێر!ئێمە ئەو کارانە ناکەین.

ئەمەوێت بڵێم خۆ کێشەکە هەر بەم  ئاکسیۆن وهەربەم  کارانەی کەسوکاری زیندانیانەکان بەئامانجی ئازادی کۆتای نایەت،لەگەڵ خۆیدا شێوەیەک لە چینی دەسەڵاتدار دەباتە ناو دەرونی چینی ژێردەستەوە وفێریان دەکات کە بەوشێوەیە بیبینن،خۆشباوەڕیان دەکەین بە مونتەزەری،ئەو تایبەت مەندیەبەردەوامەی و شوێنگریەی ڕژێمی ئیسلامیان لەبەرچاو دوردەخەینەوە.هەموو ئەوانەشی لەگەڵ دایە.ئەگەر بڕیار بێت بڵێین کە پێویستە کۆمۆنیستەکان کاری “یاسای” ئەنجام بدەن وبەوهۆیەوە هەر ئارایشتێکی”کاری یاسایی” جێگەی پشتیوانی کۆمۆنیستەکانە،من ئەمەم قبوڵ نیە.

پێم وایە کە “کاری یاسایی”ئەبێت بۆ هەڵسوڕانی درێژ ماوەی کۆمۆنیستەکان پەیوەندیەکی جگای بەرگری هەبێت.کۆمۆنیستێک ئەبێت بتوانێت ئەمە بۆ هەر کرێکارێکی ئانارشیست ئاشکرا بکات.ئەگەر نا ئەو کرێکارەی کەلە کۆبونەوەکەدا هەڵبسێت و بپرسێت  مەگەر تۆ تێناگەیت کە مونتەزەریش پیساییەکە وەک ئەوانی تر؟ڕاست ئەکەیت!ئەتەوێت کرێکاران ڕیز بکەیت وبیانبەیت بۆ ماڵی مونتەزەری؟!  کاتێک ئەوە ڕون نەبێت کە خەریکی لەبارەی چ شتێکەوە قسە دەکەین،ناکۆکیەکانی قسەوباسەکان بە شاراوەیی دەمێننەوە.

من خۆم شتێکی وام لەو باسە بەدەست نەهێنائەڵبەت ئەو باسەی یەکەمی ڕەزام لاپەسەندە؛کە ئەبێت کۆمۆنیستەکان بنەمای کاری ئاشکراو یاسایی-بەمەرجێک کەهەردوکیان لیک جیابکەینەوە-بناسن وکار بکەن.هاوسەنگی هێزیش کاریگەری جدی هەیە لەسەر شێوازی خەباتی چینی کرێکار هەیە.بەڵام شتێکمان هەیە بەناوی ڕیفۆرمیزم وشتێکی تریشمان هەیەبەناوی گومان بڵاوکردنەوەی ئەوانە لە کوێی ئەم ڕوانینەدا جێی دەبێتەوە؟قورسایی کارەکە لێرەدایە و ئەگینا ئەگەر مرۆڤ ئەیتوانی لەسەردەمی پوکانەوە،ببێتە ڕیفۆرمیزم و لەسەردەمی شۆڕشگێڕانەدا ببێتە شۆڕشگێڕ،هیچ کەسێک کێشەی نەبوو.مەسەلەی سیاسەتی شۆڕشگێڕانە،خەباتی شۆڕشگێڕانە لەسەردەمی پۆکانەوەی شۆڕشدایە.ئەمە بەچ شێوەیەکە؟

نورەی دوهەم

من ناکۆکیم لەگەڵ ئەنگیزەکەی ڕەزادا نیە.ئەو ئەیەوێت جێگایەکی خاڵی نیشان بدات بەڵام ناتوانێت بەڕێکی نیشانی بدات کە ئەو جێگا خاڵیە لەکوێدایە.بەبڕوای من کێشەیەکی سەرەکی لەباسەکەی ڕەزادا ئەوەیە کە کۆمۆنیزمی وەرگرتوە کە کێشەی لەنەبونی ئەڵتەرناتیڤی خەباتی یاساییدایە،دواتر دەڕوات کە کێشەی یاسایی خەباتەکەی لە جەماوەرەوە فێر ببێت.بەردەوام ئەمە بۆ من-کاتێک دەمانەوێت قسە لە سەردەمی خەفەکردن دەکەین-فشاری دواکەوتوترین توێژە کۆمەڵایەتیەکانە.

تۆ دەلێیت ئەکرێت بەرگری لەتۆمارەکان بکەین.ئەڵێم ئەگەر منیش کرێکاربم بەیەک تۆز سەرکێشی دەتوانم بەرگری لە کۆبونەوەی گشتی بکەم ئاشکرایە کە ئاسنتر لە بەرگری کردن لە تۆماری واژۆ،بەرگری کردن لە نەنوسینی تۆمارە.کاری کردەنیت ئەوێت؟بڕۆین بزنێک بهێنین و خۆمان شیرەکەی بدۆشین و شیرەکەی لەگەڵ نانی زەڕاتدا بخۆین و بانگەشەی بۆ بکەین!ئەڵێیت ناکرێت؟!سەرئەنجام غاندیش شێوەیەکە لە شێوەکانی  تێکۆشانی دژی بەریتانیا.بۆچی ئەمە نابینیت کە کەسێکی تر لەهەمان کۆمەڵگەدا،دەیەوێت باشتر بانگەشەی تێکۆشان بکات لەدژی بەریتانیا؟

ئەمەوێت بڵێم تۆ پێش ئەوەی بزانیت خۆتان بە سەرنجدان لە هاوسەنگی هێز و ئەو”کێشە یاساییانەی”کە لەکۆمەڵگەدا هەیە سەرو سامان بە چ جۆرە تێکۆشانێک ئەدەیت،کە ناتوانیت لەپەیوەند بە کیشەی کاری تودەییەکان* و هتدەوە قسە بکەیت.ئاشکرایە کە ئەوە کێشەی کاری کەسانێکی ترە.بەو شێوەیە نیە کە جەماوەرهەن،وشیاری لەبەردەمماندایە و خۆبەخۆش لەبەردەم ئەواندایە.زۆر باشە ئەو خۆی وادەر ئەکەوێت کە خۆبەخۆیی خەریکە بە ڕیگەی ئەکسەریەتەکان*،شێوازی یاسایی تێکۆشانەکەی بەرەوپێش دەبات.ئێمە چ دەربڕێنێکمان هەیە لە”شێوازی یاسای”پێشنیارکراوی حزبی کۆمۆنیست لەبەرانبەر بە”شێوازە یاساییەکەی”حزبی تودەدا؟یەکەم ئەمە ڕون بکەینەوە،دواتر هەموو باسەکان لەشوێنی خۆیاندا دادەنێن.

من ئەڵێم بایکۆتی شورای ئیسلامی لەسەر بنەمای پێناسە هەڵە نیە.حزبی کۆمۆنیست ئەتوانێت بڵێت مەڕۆن بۆ هەرەوەزی شورا ئیسلامیەکان.هەرەوەزی لەسەر ئابوریە ولە سەر بەفرگر.شورای ئیسلامی لەسەر جاسوسیە و لەسەر خەفەکردنی ئابوری.ئەمڕۆ مەبینەو سبەی لەبیرنەکەی.ئەمڕۆ کەهەڵبژاردنی شورای ئیسلامیە وکرێکاران هان ئەدەین بۆ بەشداریکردن تێیدا،سبەینێ کاتێک لیستی پێنج دانە کرێکاری چالاک  و کۆمۆنیست لەلایەن شورا وە ئاشکراکرد و لەفایلەکەدا هێنایانەدەرەوە،ئەویان “لەبر بونە شورای ئیسلامی” لە ئەندامێتی شورای واقیعی دەورەی داهاتودا بێ بەش دەکەن.ئەم شێوازە لێدانێکی مێژووی لەچینی کرێکار  ئەدات.

من ئەبێت بزانم ئەو شورا ئەیەوێت چکارێک بکاتـ؟ یەکێک ئەیەوێت وەسیلەی کۆنترۆڵی کرێکاران دروست بکات  بۆ بۆرژوازی.بەڵێ! کرێکاران ناچارن دەنگ بدەن.سەرئەنجام کەناڵێکە لەوانەیە ڕۆژێک بەفرگرێکیان بدەنێ.ڕۆژێک بەفرگریان ئەدەنێ بەڵام دەڕۆژیش ڕێگری لەمانگرتنەکانیان دەکەن.منیش ئەندامی شورام!؟دواتر هاوڕێ کرێکارەکەمان وازدەهێنێت لە شورای ئیسلامی دێنێت.تا ئەو کاتەی ئەوە لە یاسادا هەیە وکارکردن تێیدا کاری یاساییە،هاوڕێ کرێکارەکەمان لەوێدا دەمێنێتەوە؟بەدڵنیاییەوە نەخێر!

هەموو مەسەلەکە لەسەر ئەوەیە کە ئێمە بەرگری لەکام شێوازە یاساییە دەکەین؟ئەو شیوازەی کە ئێمە بتوانین بەرگری لێبکەین.بەوشێوەیە نیە کە کرێکار تەنها ئەرکی ئەوەیە کە بەرگری لە ڕەوایەتی کارەکەی خۆی بکات.سبەینێ ئەگەر لە لیستی واژۆ کەرانی دادخوازی نامەیەکدا بۆ ئایەتوڵامونتەزەری ناوی دەرچوو،لە ڕۆژی ڕاپەڕیندا چ وەڵامێکی کرێکاران ئەدەمەوە:من دەتوانم ببمە ڕابەری کردەیی ڕاپەڕینەکەشی؟

من دەمەوێت بزانم ئەو کرێکارە پیشڕەوەی کە وتی نەخێر ئەوە سیاسەتێکی ڕاست نیە،ڕۆشتن تۆماریان هێناو بەسەری خۆیاندا شکایەوە،وتی بەبۆچونی من ئەبوایە هەر لێرەدا مانمان بگرتایە،ئەوانەش هەر گوێیان لێ نەگرت و ڕۆشتن واژۆیان کۆکردەوە و پاش ئەوەی ئەو کارانەیان ئەنجامدا و بەشێوەیەک کە دەستیان لە قاچیان درێژتر گەڕانەوە ،کێ ڕابەریانە؟ئەمەوێت بڵێم بەو ئاسانیەش نیە کە شێوەی یاسایی باشە وئەبێت سودی لێوەربگرین!شێوازی یاسایی پەیوەندی بە هاوسەنگی هێزەوە هەیە بەڵام هاوسەنگی هێز شتێک نیە کە(وەکو بەشی پشک)لە سەرەوەی بنوسن”هاوسەنگی هێز”ئەمڕۆ لەسەدا حەوت ونیو!هەرکەسێک لێکدانەوەیەکی دەرونی وبابەتی هەیە بۆی.یەکێک بە هاوسەنگی هێزو بیرکردنەوەی لە پۆتانسێلی ئەم بزوتنەوەیە دەلێت:بەبۆچونی من مانبگرین،یەکێکش بەبێ باوەڕیەوە بەجەماوەری کرێکار دەڵێت واژۆ کۆبکەنەوە.

لەم بابەتەدا ناکرێت بەم فۆرمۆلەوە کە ڕەزا دەیڵێت بڕۆیت و مەسەلەکە یەکلایی بکەیتەوە؛چونکە هەر ئەمە ئەبێتە هۆی ئەوەی کە ئێمە لەگەڵ ئەو کرێکارانەی واژۆ کۆدەکەنەوە دورکەوینەوە… کرێکاران کە بۆ واژۆ کۆکردنەوە لەبەردەم ماڵی مونتەزەری کۆبونەوە،من ئەگەر کرێکار بم لەبەردەم کارخانەدا هەتا کۆتایی دەڵێم مەیکەن،ئەوە کارێکی هەڵەیە.کرێکاران مەبەنە بەردەرگای مونتەزەری بۆ پاڕانەوە.لەوانەیە ئەمڕۆ دەستی بەزەیی بەسەرو گویتاندا بهێنێت،ئەبێت سبەینێ زۆرێکیان بگیڕنەوە ،دەڕۆن ودەیکەن؟سەرئەنجام سبەینێیەکیش لە کارخانە هەیە،دوسبەیش لە کارخانە هەیە.منیش کە هێشتا نەمردوم.دەڕۆم وئەڵێم:خۆبینیتان ئەبوایە مانتان بگرتایە؟

لەبەرانبەر شورای ئیسلامیشدائەڵێم کۆبونەوەی گشتی.دەتوانم بەرگری لە ڕەوایەتیشی بکەم.باشە ئەبێت فشار بهێنم هەتا بەرگری بکەم.هەر بەو ئاسانیەش نیە کە بکرێت بەرگری لە واژونامە بکەیت.بەڵام کرێکاری پێشرەوترو تێکۆشەرتر بەکەمێک زیاتر فشار هێنان بۆ خۆی دەتوانێت بەرگری بکات.بلێت کاکە ئێمە کۆ دەبینەوە.دەوڵەت دژی ئەوەیە کە کرێکاران لەژێر سەقفێکدا کۆببینەوە؟ئەگەر دەوڵەت بڵێت بن دژم،کە وەک ئەمیر دەلێت ڕەنگە بۆ واژۆ کۆکردنەوەش بڵێت ئیستا کاتی نیە.ئیمام وتویەتی ئەوانەی کە واژۆنامە دەنوسن لە مونافیقیش سەگترن.چی بکەین ؟ئەوە بابەتی من نیە کە ئەو چ مامەڵەیەک لەگەڵ کاری قانونی جێگەی بەرگریدا دەیکات!

دوێنێ بەشێوەیەک سەری هەڵداوە کە گوایە دەکرێت بڕۆیت ولەگەڵ وەزارەتی کاردا قسە بکەیت،بەڵام ئەمڕۆ هەرکەسێک لەگەڵ لیستی واژۆدا بڕواتە بەردەرگای وەزارەتی کاردا دەستگیر دەکەن.من چ کارێک بکەم؟بەرهەمی ئەم چالاکیە ئەبێت شتێک بێت بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئەوە کە سەرکەوتوە یان نا،چینی کرێکار شتێکی لە لایەنی یەکێتیەوە بەدەستهێناوە.ئەگەر شکستیشی هێنابوو ئەوە دوبارە بەهەمان شێتوەیە.

هەربۆیە من دەڵێم جیاواز لە ئەڵتەرناتیڤە واقیعیەکانی حزبی کۆمۆنیست سەبارەت بە شێوازی یاسای هەڵسوڕان هێشتا ناکرێت ئەم باسەکە بگەیەنیتە جێگایەک.پیاهەڵدانی ئەم جۆرە کارە و لەو لاشەوە دێژکردنەوەی ئەم باسە تەنانەت بۆ پاساوی  نوسینی لیستی واژۆکۆکردن بۆ سەرانی ڕژێم دەیبینین،ڕژێمێک کە هەموو کرێکاران بەشێوەیەکی بابەتی دەیبینن کە خوێنی چینی کرێکاری کردوەتە شوشەوە،پاساوەکان تەنها لەسەر بنەمای سنوردارکردنی کاری یاسایی و شیاوی بەرگری لێکردن بەس نیە. ئەبێت ئاشکرا ئەو کارە یاساییە بۆچی لە ڕاستای بەرژەوەندیە درێژ ماوەکانی چنی کرێکارداهەیە.ئەبێت بەو لایەنەکەش نیشان بدەیت،ئاغا گیان بۆ نمونە تۆ کە دەڵێیت وەرن با سەیارەکان بشکێنین هەڵە دەکەیت،من کە دەڵێم ئەوکارە بکە ڕاستە،بەڵام هەر بەو بەرژەوەندیانەوە کە تۆ بەشوێنیانەوەیت.ئەگەرنا بە بۆچونی من تۆمارەکە،ئەودیوی کۆتایی و سنوریێک تێدەپەڕێنێت کە بتوانێت جێگای پەسەند بێت.لەباسەکەی ڕەزادا ئەسڵەن ناکرێت پێناسەی سنور بکەیت.

ئەوە بۆیە لە باسەکەی حاجی جەوادیش تێگەیشتم.حاجی سەید جەوادیش لە ڕۆژی خۆیدا نامەی دەنوسی بۆ ڕابەری عەمەلی تویژێک…حاجی سەید جەوادی نامەیەکی تریشی نوسی بوو بۆ شا،نامەیەکی تریشی نوسی بوو بۆ شا.لە سبەینێی ڕاپەڕیندا لەبەر ئەوەی کە حاجی جەواد نامەی بۆ شا نوسی بوو،لە کۆڵانەکەدا بەدوایدا دەگەڕان بەهەرحاڵ ئەم دۆخە لە کۆمەڵگەدا دێتە پێشەوە.ئاستی تێکۆشان زۆرتر دەڕوات و ئەو حزبەی کە بەنامە نوسین بۆ ئیمام خۆی سەرقاڵ کرد بوو سەبارەت بە بەندیخانەی جیم،ناودەبرا ئیتر شتیکی لێ نامێنێتەوە.ئەمەوێت بلێم ئاڵۆزیەکان زۆر زیاترن لەوەی رەزا دەیخاتە ڕوو،لەناو ئەم بابەتەدایە.

نۆرەی سێهەم

سەبارەت بەوەی کە ڕەزاو خەسرەو ئەیانەوێت چ شتیک پیشنیار بکەن قسەناکەین.ئێمە سەبارەت بەو شتە قسە دەکەین کە پێشنیار دەکرێت کەسێک دەتوانێت بێت و بەخایاڵی خۆی سەرقاڵی بەرگری لە بەشداری کۆمۆنیستەکان بێت.بەڵام لەکردەوەدا باری دەروازە بۆ ڕیفۆرمیزم بخاتە سەرپشت.منیش بەو هۆیەوە ڕەخنە لە فۆرمۆل بەندیەکەی دەگرم.هەڵبژاردنی ئەوەی کە ئایا لە نێوان ئەم دوو باسەدا، لایەنی ئەو باسەی کە هەر چۆن بێت بەدوای کونێکدا دەگەڕێت لەکارەکەی ئێمەدا بەڵام سەد کون لەباسەکەی خۆیدا هەیە(باسەکەی پێشومان)،سەرئەنجام دەبێت یەکێکان هەڵبژێریت.من ڕەخنەم لە باسەکەی ڕەزا ئەوەنیە کە بۆچی باوەڕی بەوەیە کە کۆمۆنیستەکان ئەبێت لە شێوازی کاری یاسایی و ئاشکرای هەڵسوڕاندا بەشداری بکەن و ڕاستیەکەی بزانن کە ئەم کارە مانای چیە.ئەگەر ئەو ڕستەیەی بوتایە هەمومان چەپڵەمان بۆ لێ ئەدا.پاشان کەدەستی کرد بە ڕونکردنەوەی،گەیشتین بەوەی کە ئەبێت بچینە پای نامە نوسینیش،لەپێشیشیەوە بین،کاریکی زۆر باشیشە،سەرئەنجام جەماوەر لەوێن و ئێمە چی دەکەین وفڵان و …کە ئەوانە هێواش هێواش لە زەینیەتی مرۆڤ دور دەکەوێتەوە.

من ئەڵێم ناکرێت بەم چەکە بچیتە جەنگی پۆپۆلیزم و گۆشەگیریکردن ببینەوە،بە چەکێک کە لایەن وەڵامەکەی پێیە.بابە گیان ئێوە کە زۆر شۆرشتان کردوە!کرێکار دەلێت لە مەیدانی سیاسیدا لە هەڵسوڕانی عەمەلیدا لە پەنای حزبی تودەدا وەستاون.پێم دەڵێت ئەو کارانەی تۆ دەیکەیت هەڵەن هەر بەوشێوەی کە حزبی تودەش سێ ساڵ پێشتر بەمنی وت.! کە دەگاتە بابەتی شۆڕشگێڕیتان لەم ناوەدا چی ڕویدا؟بەرژەوەندیە کۆمۆنیستیەکانتان لەم نێوەدا چی لێهات؟بنەما پایەییەکانتان چێ بەسەرهات  کە وشیاری چینی کریکارە، کە لەم نێوەدا ئەبێت بچێتە سەرەوە و یەکگرتوییان زیاتر ببێت؟بەبۆچونی ئێوە ئەگەر دەستەیەکی تر لە بەرانبەر دژایەتی بەشێکی تر لە کرێکاراندا واژۆ کۆبکەنەوە و بیبەنە بەردەم مونتەزەری،چینی کرێکاریان یەکگرتو کردوە یان پەرتەوازە؟بۆچی تەنها کاتێک ئێمە بەکریکاران دەڵێین بەڕێبازی ئێمەوە پەیوەست ببن،نامەمان ناوێت،بوینە هۆکاری پەرتەوازەیی و حزبوڵا کە کرێکاران دەبەن بۆ ژوری مونتەزەری نابنە هۆکاری پەرتەوازەیی؟چونکە جەماوەر لە پشتی خۆیانەوە دەبینن؟!هەموو ئەو پرسیارانە بۆ هەموان دێتە پیشەوە.

سەبارەت بە مەسەلەی کاری یاسایی بە بۆچونی من ئەمیر پەنجەی خستە سەر خاڵێکی گرنگ.ئەڵیت یەکەمجار کاری’ئاشکرا”لە”یاسایی” جیابکەیتەوە.ئەوەی ئێمە باسی دەکەین کاری”ئاشکرایە”/یاسایەک لە ئێراندا نەماوە هەتا ئێستا بکرێت ئاوێزانی ببیت.ئەو شتەی کەماوە زۆر لاوەکی و پەراوێزییە.زۆر پەراویزیە.واتە هیچ کام لە توێژە کۆمەڵایەتیەکانیش نەیانتوانیوە کە بەپشت بەستن  بە پرۆژە یاسایەک یان مادەیەکی یاسایی  خەبات بکەن.تەنانەت بۆرژوازی کە لە بەرامبەر  یاسا بەڕەسمی ناسراوە و بیناکانیشی خۆیان خاوەنین،کاتێک دەستی بەسەردا دەگرن.ناتوانن پشت بەیاسا ببەستنئەگەر قسە لەبارەی بزوتنەوەی جیهانیەوە دەکەیت ئەوە قسەیەکی ڕاستە.تێکۆشانی یاسایی پێگەیەکی زۆر گرنگی هەیە.لەئێران خەباتی ‘یاسایی” لەگەڵ”خەباتی عەلەنیدا”هەمیشە دوو دانە شتتی جیاواز بووە و ئەگەر بمانەوێت مانای تایبەتی وشەکە قسە لە “یاسا”بکەین ئەبێتە “دەوڵەت”،کاتێک بەو شیوەیە دەیبینین پرسیارەکە ئەگۆڕێت بۆ ئەمە ئایا لە “ڕێڕەوی دەوڵەتی”وە کەڵکی لێوەردەگرین بۆ خەباتەکەمان یان نا؟بواری .”دادگا”؟شورای ئیسلامی کارگەیە. ئەمەیە ڕێکاری قسەکردنتانە..باس لەسەر “ڕێگای یاسای”نیە،باسە سەبارەت بە”ڕێڕەوی دەوڵەتە”.لەبەر ئەوەی ئیتر  لەدەرەوەی دەوڵەتدا یاسا هیچ شتێکی بابەتی نیە.لانی کەم لە کۆماری ئیسلامیدابەو شێوەیە.ئەگەر بڕیاربێت وەڵام بەو پرسیارە بدەینەوە.من ئەڵێم سود لە”بواری دەوڵەتی”کۆماری ئیسلامی وەرنەگرین.بایکۆت هەر لە ئێستاوە!ئەمە بۆچونی سیاسی منە.

ئایا ئەم قسەیە بەو مانایەیە کەسودوەرگرتن لە شێوازی ئاشکرا و ڕەوای تێکۆشان،شێوازێک کە کرێکاران دەتوانن سودی لێوەرگرن و تەنانەت دەوڵەتیش نەتوانێت بەری پێبگرێت و تۆمەتباریان بکات بە پیلانگێڕ.بە ئانارشیست و سەرنگونیان بداتە پاڵ،یان تۆمەتباریان بکات بەلاوازکەری حکومەت،سود وەرنەگرین؟من دەڵێم با سود وەربگرین.ئەوانە زۆر لێک جیاوازن لە گەڵ ئێراندا .ئەمڕۆلە ئێراندا هیچ مانگرتنێکی یاسای بونی نیە ئایا ئێمە بەرگریمان لەوانە کردوە؟بەرگریمان کردوە.هەموو مانگرتنەکان”نایاسای “ین بەڵام “ئاشکرا”ن و لەبەر چاوی هەموماندا ڕوی ئەدا و ئێمەش ئەڵێین ئەبێت پشتیوانی لێبکرێت.جیاوازی دەڕواتە سەر ئەو شوێنەی کە بەشێک لە چینی کرێکار کە بۆ سەردەمانێک تودەییەکانیان لەگەڵدا بوو،ئەیەوێت دەست بۆ کارێک بەرێت پێچەوانەی بەرژەوەندی چینی کرێکارە..کۆمۆنیست لەو دۆخەدا چکارێک دەکات؟بەبڕوای من لەدەرەوەی ئەم جوڵانەوەیەوە دەوەستێت.ترسان لە دورەپەرێزی سنوریکی هەیە،لە چوارچێوەیەکی دیاریکراودا مانای هەیە.

شورا کرێکاریەکان بڕیار ئەدات کە تەقە لەخۆپیشاندانی بەلەشەفیکەکان بکەن.من ئەگەرئەندامی ئەو شورایەبم دەست لەکاردەکیشمەوە.سیاسەتی مەنشەویکی بەسەر شوراکاندا زاڵەو ئەڵێ ئەم خۆپیشاندانە نایاساییە.لێیدەن و سەرکوتی بکەن.باشە مەگەر لەم جۆرە شورایانە دەوریان نەبوو لە سەرکوتی{یەریڤان؟} و کوشتاری بەلشەفیەکاندا؟دەوریان هەبوو بونە هۆی پەراوێز کەوتنی شوراکان.هەرکەسێک ئەو ڕۆژە دەست لەکار کیشانەوەی پیشکەش کردبێت سبەینێ لەسەری ڕاپەڕیندا بوو.کەوایە ترس لە کەوتنە پەراوێزێش سنوریکی هەیە.تێڕوانینێکی چینایەتی-کرێکاری پێویستە کە ئەوە دیاری بکات کە چی کارێک مرۆڤ پەراویز دەخات و چی کارێک نایخاتە پەراوێزەوە.

خۆی هەر ئەوەی کە جەماوەر ئێستا  لێرەن هیچ شتێک دیاری ناکات.باشە دوێنی جەماوەر لەڕیزی ڕیفراندۆمی کۆماری ئیسلامیدابون.ئەگەر بمانەوێت کۆتای وسنور و عەنتیکەییەکانی باسەکە بەدرێژی وەربگرین،ئەبێت ئەمەش بڵێین:”جەماوەر لە ڕیفراندۆم بون”،”لەشکریان بۆجەنگ ئامادە دەکرد”،لە فڵان و فیسار بون،لە هێرشی سەر کوردستانیشدا هەبون…ئێستا من چی کارێک بکەم؟ئێمە لەدەرەوە دەوەستین،ئاشکرایە!کاتێک هەموان دەیانوت،بەنی سەدر یش دەیوت کە ئای کوردەکان جیا خوازن،زۆر باشە جەماوەرێکی فراوان خۆشباوەڕ بون و باوەڕیان بەقسەکانی کرد،سەرئەنجام ئەبێت لەسەر چوار ڕیانێکدا بوەستیت ولە پەراوێزەوە بلێیت’مافی میللەت لە دیاریکردنی چارەنوسی خویدا”_بەم کارەت لە خودی چەپی ئەو کاتەش دەکەوتیتە پەراوێزەوە…ئەبێت  بوەستی و هەرئەمە بڵێی…دوای شەش مانگ ئاشکرا دەبێت.پاش شەش مانگ هیچ شتێک لەوانە لە مێژودا نامێنێتەوە،بەڵام تۆ دەسەڵات وەردەگریت.

کەوایە ئەم باسە سنورێکی هەیە.سنورێکە کەم نیە،باسێکی چونایەتیە.ئەوە کوێی ناکۆک نیە لەگەڵ پرەنسیبە بنەماییەکانی کۆمۆنیزم وبەرژەوەندیەکانی چینی کرێکاردا؟کۆمپانیای هەرەوەزی دەوڵەتی،ئەگەر  دەوڵەت تەنها هەرەوەزی-دروستکردوە من ڕازیم بچینە ناویەوە،لەبەر ئەوەی ئەوکاتە ئەبینین کە ناکرێت ئەو مرۆڤانە بکڕیت،ناکرێت ئینسانەکان بۆگەن بکەن،ئەو کەسە کاتێک لەو کاتەوەی کەلە هەرەوەزی بووە.ئەیەوەیت مافی کریکاران وەربگرێت وبیگەڕێنێتەوە بۆ خاوەنەکانی.شورای ئیسلامی بابەتەکەی شتێکی ترە.باسی تێکۆشانی سیاسیە.شورای ئیسلامی ڕیکخراوی زەردی دەوڵەتیە.لە قسەکانی ڕەزا واتێگەشتم کە ئیتر هیچ پێویست بە”نەخۆشی چەپ ڕەوی منداڵان لە کۆمۆنیزم”یشدا ناکات-واتە ڕەخنەی لینین لەم جیگایە-لەو باوەڕەدایە کە ئەبێت بڕۆینە ناو ڕێکخراوە زەردەکانیشەوە!ئەبێت بڕۆینە ناو هەموو شتێکەوە!لەکۆتاییدا هیچ ڕوینەدا!

ئەپرسیت بۆچی لەسەرەمی شادا نەڕۆشتمە سەندیکا؟بەبۆچونی من دەبوایە نەڕۆشتمایە!کۆمۆنیستەکان نەدەبوو ببنە ڕابەری سەندیکاکانی زەمانی شا ئەگەر سەندیکاکان دەوڵەتی بوون،بەڵام سەندیکاکانی ئەو سەردەمە ناناسم.یان لە شیلی…مۆڵەتم بەرێ،ئایا ئێمە ئەمڕۆ لەسەندیکا کرێکاریەکانی بوڵغاریا ببینە ئەندام کە ئەندامێتیەکەی لە سۆڵیدارێتی واوەترە؟هەر ئێستا یەکێتیەکان بەشێکن لە سەندیکای دەوڵەتی.ئایا من وتۆ دەچین بۆ یەکتی دیموکراتی مەعدەنچیەکانی یورکشایەر یان نا؟ناڕۆین.ئەو هەموو کرێکارە دەنگ ئەدەن و ئەڕۆن ئەبنە ئەندام.منیش لەگەڵ ئەواندا دەڕۆم بۆ ئەوێ؟زۆر باشە من لە پەراویزدام چارەسەر چیە؟

ئەمەوێت بڵێم کە باسی پەراویز کەوتن باسێک نیە کەتەنها لەسەر بنەمای ئامادەکردنی خێراو دەمودەستی ئەمڕۆی جەماوەری کرێکار و دانانیان لەپشتی ئەم یان ئەو ڕیبازی دیاریکراودا.لە تێکۆشانیکی کردەییدا مانای دەبێت و جاریک ئەبێت لە پێناو جەماوەری بوندا خۆت بخەیتە پەراویزەوە،وەک بەلشەفیەکان لەبەرانبەر شەڕی نێو نەتەوەییدا.کرێکاری ڕوسی کەلە پشتی ڕیبازی شکستخوازیدا نەبوو.کرێکاری ڕوسی بەلای زۆرەوە لەسەر ڕێبازی بەرگری شۆڕشگێڕانەی مەنشەفیەکان بوو.بەلشەفیەکان وتیان نەخێر شکستی تزاریزم.

ئاڵۆزی باسەکە لێرەدایە.ئەوشتەی کە ڕەزا دەیەوێت بەم بەڵگانە پەنجەی لەسەردابنێت،لەبەرانبەر هێرشی خاڵی بەرانبەردا بێ توانایە.باسەکەی من ئەوەیە.پێشتر لەسەر ئەو خاڵانە قسەی زۆرمان کردوە.واتە ڕازیم بە بنەمای باسەکە خۆی،مەسەلەی کاری ئاشکرا-یاسایی کۆمۆنیستەکان،بەڵام کاتێک ئەوبەرگریانەی لێی دەکرێت بەرگریەکە کە ناتوانێت سنوری خۆی لەگەڵ ڕیفۆرمیزم وئۆپۆرتۆنیزمدا بکێشێت(گوێی شەیتان کەڕبێت!)،ئینسان دەتوانێت چ بڵگەیەک بهێنێتەوە لەبەرانبەریدا؟بە لەبەرچاوگرتنی ئەو خاڵە ئیجابیەی کەلەم مەسەلەیەدا دەخریتە ڕوو،ناتوانین ئەم فۆرمۆلبەندیە پەسەند بکەین کە ڕینمایی بەکرێکاران بدەن کە ئەگەر واژۆ کۆدەکەنەوە،بەدڵنیاییەوە ئێوەش بڕۆن!پاشان ئەبێت دانیشین و لەسەر یەک بەیەکی ئەم حوکمانە قسەبکەین.

خەسرەو دەلێت کاتێک هەیە کە جەماوەری کرێکار دەڕوات،پاش هەموو باسەکانی ئێمەش دەڕۆن.من دەڵێم  زۆر باشە دەڕۆن.ئەو دەیەوێت بڕوا،چی بکەم؟ کێ وتویەتی کە کۆمۆنیستەکان لە هەرکات و هەر قۆناغێک و لەهەر سەردەمێکی ژیانیاندا ئەبێت جەماوەری بن؟جەماوەری کرێکاری ئەڵمانیا شوین فاشیزم کەوتن،کۆمۆنیستەکانیش ناچار بون کە بۆماوەیک لە لەپەراویزدا جەماوەری چیندا  بمێننەوە.ئیستاش کاریگەریەکانی چارەسەر نەبووە،هیشتاش لە ئەڵمانیا حزبێکی کۆمۆنیست کە بەکەڵک بیت بونی نیە.

ئەمە سنورێکی هەیە و بەبۆچونی من ئەو سنورەش کۆمەڵەشتێک دیاری دەکات.من ئەگەر لەوبڕوایەدابم کەئەگەر بمانەوێت ئەم باسە بەجێگەیەکی مەنتیقی بگات.ئەکەم ئەبێت شرۆڤەیەکی دروست بکرێت بۆ یاسا لە ئێران،کە قسە لە تێکۆشانی یاسای دەکەیت یان ڕیکاری دەوڵەتی؟دووهەم یاسا خۆی چەندێک شتێکی جیگای پشت پێبەستنە؟پاشان لەوەش گرنگتر>تێکۆشانی ئاشکرا و باسی هاوسەنگی هێز.من ئەلێم کاتێک کرێکارێک لە ئێران دێت و ئەڵێت مافی خێزانێکی چوار نەفەری حساب بکەن،دەتوانێت کۆمۆنیستێکی زۆر ئاگر ئاسا بێت.ڕێکخراوی بەناو چەپی ئێرانی لەوانەیە بەمە بڵێت سازشکار.خۆم بەتەواوەتی ئەم باسەم قبوڵە.بەڵام بەبڕاوی من ئەمە باسێکی ترە.باسی بونە ڕابەری کردەیی چینی کرێکار.بەلام جێگایەک کە تێکۆشانەکەی نەک بەتەوای ئەو دروشمانەی کە بۆت نوسیوە،بەڵکو هەندێک لە بەشەکانیدا خەریکیت،نزیک دەکاتەوە.

ئەم باسە باسێکی دیاریکراوەو بەو بەڵگانەی کە هێنراونەتەوە ناگەڕێتەوە،من پێموایە ئەگەر ڕەزا بیەوێت ئەو باسە بەتۆکمەیی بخاتە ڕوو بەلای کەمەوە ئەو بەڵگانەی من و حەمید لیرەدا هێنامانەوە.هەموو ئەوە بووە کە سنوری ئەم بەڵگەیە لەگەڵ ڕیفۆرمیزم وئۆپۆرتۆنیزمدا ئاشکرابێت و ئەگەر نا  ئەم قسەباسە خۆی بەو مانایە،گرێ لە کاری کەسێک ناکاتەوە.

نۆرەی چوارهەم

جیاوازیەک کە لەگەڵ باسەکەی ڕەزادا هەستی پێ دەکەم لەسەر مامەڵەی بێسەروبەرانەو بێ ئاگایانە بە خودی ئەو فۆرمەلاسیۆنانەیە کە ئەیەوێت،نەک ئەو نیازەی کە لەسەرەتای باسەکەمدا وتم.ئەو نیازەی کە دەیەوێت ڕونی بکاتەوە،خۆشی هەروا دەڵێت:”من ئەم لاوازیەم بینیوەو ئیتر دەڕۆم.ئەگەر کەسێک وابیر دەکاتەوە کەمن لەئاکامدا ڕژان وپژان وەکو حزبی تودەم لێ دێت.بابێت وبڵێت چی کارێک نەکەم ئەگینا من دەڕۆم”.بابە گیان هەر ئەم بەرپرسیارێتیە لە ئەستۆی ئێوەشدایە کاتێک لەگەڵ کاروانەکەدا بەرەو لای ئەو مەسەلانە دەڕۆی کە پێت وایە خاڵی لاوازی حیزبە،ئەبێت ئاگات لەخۆت بیت کەلەڕەخنەکەتدا هاوشێوەی حزبی تودە،هاوشێوەی ئەکسەریەت،هاوشیوەی کەسوکاری زیندانیە سیاسیەکانتان بەسەر نەیەت.ئەمە  هونەری نیە کە ئینسانێک لاوازی دیاری بکات و لەگەڵ کاروانەکەدا بڕوات.میژووی تەواوی کۆمۆنیزم هەر ئەوەیە…دەرئەنجام کاتیکیش لەگەڵ کاروان دەڕۆیت بەرەیەکی یەکگرتوو پیکدەهینیت،پاشان لەگەڵ کاروانەکە لەهەمان بەرە دێیتە دەرەوە و ئاورێک لە توێژەکانی تر ناداتەوە کە چۆن خەریکن ژیان بەسەر دەبەن و چۆن خەریکی تێکۆشانن.

لەگەڵ کاروانەکە دەڕوات دەبێتە سکتاریست و دواتر لەگەڵ کاروان دەڕوات و دەبێتە پەڕلەمانتاریست و سەرئەنجام هەربەوشێوەی لەگەڵ کارواندا لاوازیەکی بینیوەو ئیتر ڕۆشتوە.ئەوە بەرپرسیارێتی من نیە کە رژواو پژاویەکانی پشت سەری ئێوە لە حیزبی کۆمۆنیستدا کۆبکەمەوە.ئیوە ئەبێت خۆتان فۆرمۆلبەندیەکتان هەبێت کە بتوانیت خۆت بەرگری لێبکەیت.ئەو هێرشەی کە ئەمڕۆ دەکرێتە سەر ئێوە،هەمان ئەو هێرشەیە کە سبەینێش دەکرتە سەرتان.”من ئیتر نازانم” و”من ئیتر تێناگەم” و”ئەگەر کەسێکی تر قسەی هەیە بابێت و بیکات”کە وەڵامی باسی کەسێک ناداتەوە کە خەریکە لە ناوەوە  و دەرەوەی بزوتنەوەی کریکاریدا ڕەخنە لە ئێوە دەگرێت.

دواتریش جۆرە هەڵسوکەوتێکی بەبڕوای من دەمارگیرانە بۆ نمونە”نادر وتویەتی کە کۆمۆنیستەکان ئەبێت ئەڵتەرناتیڤی ئیسپاتیان هەبێت”.زۆرباشە من دەلێم ئەم ئەڵتەرناتیڤەم نیە کە ئەوە دەڵێم.من کە نەم وتوە کۆمۆنیستەکان ئەڵتەرناتیڤی ئیسپاتیان هەیە و ئێوە بۆچی ئەو کارە ناکەن.ئەڵیم باس،جیا لە ئەڵتەرناتیڤی ئیسپاتی تۆ خۆت ،بێ مانایە.باسەکەی تۆ خۆت بێ مانایە،لە پەراوێزدا لە ئەڵتەرناتیڤی ئیسپاتی

ئەگەر لەم باسەدا ئەڵتەرناتیڤی ئیسپاتیت نیە وبەکردەوە خۆبەخۆ،تودەیی،حاجی سەید جەوادی هاوشێوەی خەڵک دائەنێیت ئەو کاتە من لەگەڵ ئەوە جیاوازیم هەیە.من ئەڵیم باسەکەی تۆ بەبێ خستنەڕوی ئەڵتەرناتیڤی ئیسپاتی تۆ خۆت،بێ مانایە ،لەپەراویزدا لە ئەڵتەرناتیڤی ئیسپاتی.

ئەلییت من ئەم ناتەواویە ئەبینم و دواتر مۆرێکی پەسەندکردن ئەدەیت خوارەوەی  تۆماری واژۆکە،مۆری پشتیوانی بۆ شورای ئیسلامی.بەملاو بەولا و دانە دانە…ئەلێم هەڵەیە،ئەوە نەبوو بە باس،ئەوە نەبوو بەباسی کۆمۆنیستی.ئەگەر ئاگادار نەبیت.ڕەزا ئەلێت  باسەکەی من هاوسەنگی هیزو تێکۆشانی ئاشکرایە،کارم بەوەنیە ناوی چیە،کارم بەوەنیە فۆرمۆلبەندیەکەی چیە،تۆ بڕۆ فۆرمۆلبەندیەکەی بدۆزەرەوە،ئەگەر ئەشتەویت ناوی بنێ کاری یاسایی…نەخێر! هەموو ئەوانە کاری کەسێکە کە خەریکە تیئۆری بۆ هەڵسوڕانێک دادەنیت،هەموو ئەوانە بەناوی ئەوکەسە خۆیەوەیەتی.

ئەوە ئێوەن کە ئەبێت سنوری کاری یاسایی و ئاشکرا لەباسەکەتاندا ئاشکرا بێت،نەک ئەو کەسەی کە ئەلیت لە باسەکەی تۆدا سنور ئاشکرا نیە،ئەلێیت زۆر باشە تۆ بڕۆ ئاشکرای بکە،ئەوە کە ئیتر ئەوە کەنابێت!تۆ ئەبێت سنوری کاری ئاشکراو کاری یاسای لە باسەکەتدا ئاشکرا بێت ئەگەرنا ئەو کەسانەی کە ئەلێیت ئاگاداری منیان کردوە، ئەمیرو غوڵام،زۆر باشە ئەوانیش خەریکن ئەڵێن ئیتر بەو باسە دەبیتە ریفۆرمیست.

پاشان بەشێوەیەکی لێهاتوە کە گوایە! سوکایەتیەک ڕویداوە لەبەر ئەوەی کە ئینسانەکە هەوڵی داوە لەگەڵ ئۆپۆرتۆنیزمدا سنور بەندی بکات.عەجایب!ئەوەی کە دەیەوێت دوبارە لەگەڵ ئۆپۆرتۆنیزمدا سنوربەندی بکات!ئاشکرایە کە دەیەوێت لەگەڵ ئۆپۆرتۆنیزمدا سنوربەدی بکات.هەر ئەو باسانەی تۆ کە دەتەوێت لەگەڵ ئۆپۆرتۆنیزمدا سنوربەندی بکەیت کارەکەی بەئێرە گەیاندوە.نا!لەبنەمادا شتێکی وانیە.بێگومان هەوڵی ئێمە ئەوەیە کە لەوجێگەیەدا لەگەڵ ئۆپۆرتۆنیزمدا سنوربەندی بکەین کەلەبەردەم جوڵانەوەی بەڕاستی کرێکاریمان دەگرێت.

ئەوەی کە پۆپۆلیستەکان بەناوی خەبات لە دژی ئۆپۆرتۆنیزم و حیزبی تودەو هیترەوەخۆیان پەراویز خستوە باسی خۆیەتی.ئەم، حزبی کۆمۆنیستە چونکە ئەیەوێت بەرەو لای کریکاران بڕوات چاوپۆشی لە هەوڵدان بۆ سنوربەندی لەگەڵ ئۆپۆرتۆنیزم و ئیکۆنۆمیزمدا ناکات.چونکە ئەوانە مەیلیە واقیعیەکانن و نمونەکانیشیمان لە ناوچینی کریکاردا هەیە بەوهۆیەوە بەڵێ،من ئەڵێم  ئەبێت سنور بەندی بکەین لەگەڵ ئۆپۆرتۆنیزمدا.ئەرکەکەشی هەر لەئەستۆی تۆ دەزانم کە خەریکن ئەو باسە پیشکەش دەکەیت بۆ چینی کرێکار.من کە هیشتا بڕیاریکم نەداوە تاشتێک بڵێم. تۆ ئەبێت لەباسەکەتدا سنوربەندی لەگەڵ ئۆپۆرتۆنیزمدا بکەیت.

هەر ئەو کارە ئەگەر من بێم بیکەم چکارێک دەکەیت؟ بێم یەک وتاری تر بنوسم کە ئاماژە بە هەندێک دەریچەی تر بکەم،لەگەڵیشیدا ئەوە ئاغا گیان نەکا لە کارەکانتا وەکو حزبی تودەت بەسەر بێت،نەوەکو چینی کرێکار ڕاکێشن بۆ  بەردەم دەرگای بۆرژوازی بۆ پاڕانەوە،نەوەکو زانایانی بەماریفەت بکەیت بە پاریزەرو سەروەسێتی چینی کرێکار…دواتر تۆ دێیت و دەڵێیت کە”پاش پەرواێز کەوتن چی ڕوئەدات؟”من ئەلێم ئەوە کێشەی من نیە،تۆ بڕۆو کێشەی پەراویز کەوتن چارەسەر بکەن،پەیوەندی چیە بەمنەوە! تا ئێمە هاتین هەتا بڵێین  وەکو تودەییەکانتان لێ نەیەت، دوبارە لەگەڵ هەمان بابەتی کۆنی کە” چینی کرێکار چی لێ دێت” هاتونەتە سۆراخی ئێمە!ئیتر ئەمە نەبوو بە پلمیکی سیاسی!ئێمە خەریکین ئەوخاڵە لاوازانەی کەلە باسەکەی تۆدا هەیە دەخەینە ڕوو کە بەهەر ڕادەیەکیش ئامانجێک کە ئەتەوێ  ڕونی بکەیتەوە ڕاست وپیرۆز بێت،دوبارە ئەوەی کە ئەم خاڵە لاوازانە بشاریتەوە ئێوە ڕزگار ناکات.هەر چەند دانە وتاریش بنوسیت کە ئەو هەڵوێستانەی تێدا بێت لە بزوتنەوەی کرێکاریدا بەپێچەوانەی خۆی دەشکێتەوە.شتێکی تری لێ دروست دەبێت.

بەهەر حاڵ لە باسی هاوسەنگی هێزوشێوازی تێکۆشاندا وابیرناکەمەوە کە باسێک بێت کەمن شەخسی خۆم لەگەڵیدا ناکۆکبم،لەوباوەڕەدانیم کە ئەمیریش لە دژی بێت،لەبنەمادا ڕەزا خۆی دەزانێت کە بڕیار بوو من بۆ ژمارەی پێشوی کۆمۆنیست ،سەبارەت بەهاوسەنگی هێزو شێوازی تێکۆشان لەسەر هەمان ئەو ڕێبازەی کە هەمانە بنوسم.دواجار لەناکاو کاتێک کەسێک لەهەمان مەکتەب،بەهەمان ئەنگیزەوە دێت ودەڵێت  ئەو باسەی کەتۆ دەیکەیت،کاتێک بڵاو دەبێتەوە،سنوری ئێمە لەگەڵ ئەکسەریەت و تودەییەکاندا زۆر کەم ڕەنگ ئەکاتەوە،هەر ئەو وەڵامە ئەداتەوە کە بە پۆپۆلیستەکانیشی ئەداتەوە،بەبڕوای من ئیتر ئەوە پلمیکی دروست نیە بەهەرحاڵ ئەو شتەی کە ئەبێت لێرەدا ڕون بێت ئەوەیە:ئەم باسە بەم فۆرمەلاسیۆنانە وەڵامدەرەوە نیە.باسەکەی ئێمە ئەوەیە بەم فۆرمەلاسیۆنە بۆی گرنگ نیە کە کاری ئاشکرا لەگەڵ کاری یاسای لە ئێراندا جیاوازی هەیە،بۆی گرنگ نیە کە ئایا شێوازی کاری یاسای لە زنجیرەیەک پرەنسیبە کۆمۆنیستیەکان بە پرەنسیبەکانی بەرژەوەندی چینایەتیەوە سەرچاوەیان گرتوە یا تەنها هەر ئەوەی کە یاساییە بۆی مەسەلەیە  یان ئەوەی کەئێمە شارەزا نین بۆی بوەتە مەسەی لە…باسێک کە ئەم خاڵانەی بۆ گرنگ نیە،باسێکی لاوازە و بەشکستی خۆی کۆتایی دێت.تۆ دەتەوێت چ جۆرە بەشداریەک لە چینی کرێکاردا بکەیتە باو؟هەر جۆرە بەشداریەک؟من هاوڕای نیم.بەشداری لەناو چینی کرێکاردا کارێکی قورس نیە،ئەنجومەنە ئیسلامیەکان خەریکی ئەوکارەن.بەڵام ئێمە خەریکین بەشوین جۆریک بەشداریکردنەوەین ئێوە بەپێی پێناسە چونکە زۆر عاشقی بەشداری کردنی خۆت  لەپێناسەکردنی بواردوە.ئەم باسە تەواونیە.ئەمە وەڵامێکە کە ئێمە خەریکین بەو باسەی ئەدەینەوە.

تێپەڕ بونمان لە بابەتێکی پۆپۆلیستی،کە”نایەوێت لەگەڵ چیندا پێکەوە بنوسێت”،”نایەوێت ڕابەری کردەیی بێت”،”نایەوێت بەشداری بکات”،گرێ یەک لەباسەکەی خودی ئێوە ناکاتەوە.لاوازی باسەکەی ئێوە لە شوێنی خۆیدا ئەمێنێتەوە.وای دابنێ ئێمە دەترسین و بێ دەنگ دەبین و بڕیار ئەدەین لەدژی  جرێک لە ئۆپۆرتۆنیزم وئیکۆمۆنیزم خەبات نەکەین،بەڵام ئیتر ئەمە نەبوو بەوەڵام.کەلینی باسەکەتان داپۆشیت!

منیش و ئەمیریش ئاماژەمان بەلاوازیەکانی باسەکەدا.لاوازیەکەی لەوێدایە کە ئاگای لەوە نیە کە لەگەڵ دەخالەتگەریدا چ شتێکی تر دەکاتە قوربانی.بەشداری-بەو مانایەی کە خۆی دەیڵێت-ئازادی دەکات،پاشان بایکۆتیش دەکاتە کاریکاتۆر کە یەکێک لەباسەکانی من بوو لەو کۆبونەوەیەدا.بۆچی یەکێک ئەگەر بایکۆتی شورای ئیسلامی بکات پاسیڤە؟بۆچی!؟بۆچی ئەبێت ئەم تۆمەتە بۆمن هەڵبەسترێت؟مەگەر کەسێک کە بایکۆتی ئەنجومەنی شورای ئیسلامی کردوە لەبەرانبەر کاری ڕاستەوخۆی جەماوەریدا پاسیڤ بووە؟

ئایا تۆ ئەڵێیت کە ئەبێت ئەڵتەرناتیڤی ئیسپاتی بهێنین؟نەخێر؟پێم وایە کەخۆتان ئەبێت بیهێنن.هەر ئێستا،من ئەڵێم پێشنیاری بزوتنەوەی کۆبونەوەی گشتی وەک شێوەکی کاری ئاشکرا-یاسایی کرێکاری دەکەین.هەر ڕێکخراوێکی زەرد،بەهەر ڕادەیەک  زەردێکەی تۆخ یان کاڵ بێت،و بەبێ لەبەرچاو گرتنی ئەوەی کاتێک لەبەرماندایە زەردیەکەی بە لەشمانەوە بمێنیتەوە یان نا،هەرچەندێکی تر لەم ڕیكخراوانە بخەنە بەردەم چینی کرێکار،دوبارە باسەکەی من ئەوەیە کە ئێمە ئەمانەوێت یەکەم بزوتنەوەیەکی کۆبونەوەی گشتی بخینەڕێ.ئەڵێیت:”بەڵام لە کۆتاییدا ئەیانەوێت لێرەدا لە شورای ئیسلامیدا دەنگدان ئەنجام ئەدرێت و سەرئەنجام ژمارەیک دێن و بەفرگرەکان دەگرنە دەست و لەڕیگەی ئەو بەفرگرانەوە جاسوس ئەدۆزنەوە؟”زۆر باشە ئەڕۆین وتێکی ئەدەین.تۆ خۆت کاندید بکە!

بەڵام ئەگر حزبێکی کۆمۆنیست بێت وبڵێت:”ئیمە لەشورای ئیسلامیدا بەشداری دەکەین!”،زۆر باشە،ئەمە پشتکردنە لە چینی کرێکار.تۆ باسێک کە هەڵسوڕاوێکی کرێکاری ئێمە ئەبێت بە شێوەیەکی خۆرسک تێی بگات،ئەگۆریت بە پرەنسیبێکی سیاسی بۆ حزب.بۆچی؟ بەبۆچونی من حزبی کۆمۆنیست لە ئێستاوە هەتا ئەو کاتەی کۆماری ئیسلامی لە دەسەڵاتدایە، نابێت بڵێین ئیمە لە هەڵبژاردنی شورای ئیسلامیدا بەشداری دەکەین.ئەمە بەومانایە نیە کە هەڵسوڕاوانی کۆمۆنیست لە دۆخی کەسییاندا لە چارەنوسی پێکهاتەی ئەو شورایانەدا بەشدار نابن؟زۆر باشە ئەبێت بەشداربن.مەئەگر ئەکرێت نەبن؟پاشان ئەوڕۆژە لە کوێن؟مەگەر کاتێک کە شورا پێکدەهێنرێت ئەوان لەکارگە نین؟

بەبڕوای من کەسێک کەنەتوانێت ئەم وردەکاریانەلە ئاستی جیاوازدا لەباسەکەی خۆیدا خۆیدا بگونجێنێت ئەبێتە قوربانی باسەکەی خۆی و ئەبێت بەو شتەی کەخۆی نایەوێت ببێت.لە وشەیەکدا باسەکەی من ئەوەیە:ئەم باسە بەم فۆرمەلاسیۆنانانەوە،ناتەواو ناکافیە و تێگەیشتنی بێ کەموکوڕی زۆرتری ئەوێت بدات بەدەستەوە.،تێگەشتنی هەڵە ئەدات بەدەستەوە،پێموانیە ئەگەر بڵیم سنوری ئەم باسە لەگەڵ ئۆپۆرتۆنیزم وئیکۆنۆمیزم  خەوشدار ئەبێت،ڕۆشتوینەتە  سەنگەری کەسانێکەوە کە سەردەمانێک بە بیانوی ترەوە  ناکۆک بون-کە بەدڵنیایەوە هەموشی هەر بیانو نەبوو،بزوتنەوەی خەتی٣ وبزوتنەوەی چریکی بەڕاستی توانی لەگەڵ ئۆپۆرتۆنیزم و ڕیفۆرمیزمی حزبی تودەدا سنور بەندی بکات،هەموشی بێ بەرهەم نەبوو_سەرئەنجام ئەو کەسەی کە ڕەخنە لە کۆڕش لاشایی دەگرێت،ئینسانێکی شۆڕشگێرە کە ئەڵێت ئەو ڕوانگەیە ڕیفۆرمیستی وئۆپۆرتۆنیستیە{کە هێزە بەرهەمهێنەکان…}.بزوتنەوەی چریکی وخەتی ٣ بەڕادەیەک توانی شۆڕشگێرتی  چەپی ئێران قوڵتر بکاتەوە کە تائێستا بتوانێت سەرنج بداتە سەر شۆڕشگێڕێتی چینی کرێکار.ئەگەر نا پێش ئەوانە کە هەموان لە  سەنگەری حزبی تودەو بەرەی میللی مامەڵەی سیاسیان دەکرد.بە بۆچونی بن ئەمەش هێڵکێشانی بێلایەنی بوو بەسەر دەستکەوتەکانی چەپێکدا کە هەرچۆن بێت تائەندازەیەک هەبوو.

هەرچۆن بێت ئەمەوێت بڵێم سنوربەندیە لەگەڵ ئۆپۆرتۆنیزم و ڕیفۆرمیزم لە ئەستۆی کەسێکدایە کە خەریکە بزوتنەوەی کۆمۆنیستی دورەپەرێز بەرەولایەک دەبات و بەشێوەیەکی جدی ئەو مەترسیە دێنێتە کایەوە کە مرۆڤ لە سیاسەتی ڕۆژانەیدا لەگەڵ ئۆپۆرتۆنیزم و ئیکۆنۆمیزمدا دەبێتە هاوئامانج.بارەکەشی لەگەرنی ئەودایە،نەک کەسێک کە بەوتەی ئێوە لەبنەمادا نایەوێت نزیکی چینی کرێکار بێتەوە.هەر ئەوکەسەی کە ئەیوت ئەبێت بڕۆیت وبەشداری بکەیت-لەمن زیاتر لەم باسەدا کە وەک دیارە نامەوێت بڵێم-ئەبێت-هەر ئەو کەسە ئەبێت جیاوازی هەڵویستی لەگەڵ حزبی تودەو شێوازە ئۆپۆرتۆنیستیەکان ڕون بکاتەوە،نەک کەسێکی تر بۆ ئەو.باسەکەی من ئەوەیە.ناکرێت هەڵوێستی بەهەڵەداچون بێت کە ئینسان بڵێت لەو باسەی ڕەزادا هەندێ خاڵی ڕاستی تێدایە و خاڵێکی هەڵە کە کاریگەری خراپ لەسەر خاڵە ڕاستەکانیش دادەنێت.ئەمە هەڵوێستێکی هەڵە نیە لەم بابەتەدا،بەبڕوای من باشترین هەڵوێستە.

نۆرەی پێنجەم

بەبۆچونی من هەڕەشەی پەراوێز کەوتن نابێت ببێتە شمشێری داموکلسی بۆ بزوتنەوەی چەپ وکۆمۆنیستی،لەبەر ئەوەی کە ئەو پرەنسیبانەی کە بە بەهای زیادەڕەوی بەدەستی هێناوە لەبیربکات.ئەبێت پەراوێز کەوتن لەناوبەرێت بەڵام بە پاراستنی هەڵسوڕانی کۆمۆنیستی.ئێمە ئەمانەوێت هەڵسوڕانی کۆمۆنیستی لەپەراێزەوە بیتە دەرەوە،نامەوێت تەنها هەندێک ئینسانی دیاریکراو لەپەراویز بێنە دەرەوە.هەر لەبەر ئەوە پێموایە خاڵی بنەڕەتی لەم بابەتەدا،ڕونکردنەوەی تایبەت مەندی مادی و ئاڵوگۆڕ بەخشی هەڵسوڕانی کۆمۆنیستی خۆیەتی.ئەگەر نا بەئامانەت وەرگرتنی شێوازی هەڵسوڕانی چینەکانی تر لەناو چینی کرێکاردا وەک بێ کەموکوڕو وتەواکەری ئەو پرەنسیبانەی-کە کاتێک بمانەوێت لەبارەی  ڕێبازەکانەوە قسەبکەین-ناوەکانیان ببێتە”پاک کراو’،پاک کراو لەناو گیومەدا.ئەگەر کەسێک ئەمڕۆ مارکسیزم کۆمۆنیزمی کرێکاری پاک کراو بدۆزێتەوە،بەبۆچونی من خۆی لەخۆێدا بەشداریشی تێدایە،،بەمانای کارێکی بنەڕەتی.ئەو جیاوازیانەی کەلێرەدا هاتە ئاراوە،لەسەر بێموبالاتی لەسەر خودی پرەنسیبەکان و ئامانجە بناغەییە کۆمۆنیستیەکان لە بزوتنەوەی چینی کرێکاردا.

دەقی ئەسڵی ئەم بابەتە شەفەییە.ئەم دەقە هەندێک گۆڕانکاری تێداکراوە کە دەنیس ئازاد لەناو فایلە دەنگیەکدا دۆزیویەتیەوە.

دەقی نوسراوە لەلایەن منەوە جارێکی تر لەگەڵ فایلە دەنگیەکاندا بەراودکراوەتەوەو نوراوەتەوەو چاکراوە.لەهەندیک جێگادا شوازی سادەی گفتوگۆکانم گۆریوە بۆبۆشیوازی نوسین  هەندێک ڕستە کە ڕون نەبون بە دیقەت لە قسەوباسەکانی مەنسور حیکمەت،کە بۆمن زۆر ناسراو بوون،وردبینی بۆکرد وڕاستکردەوە

ئەم قسەوباسە لەلایەن ڕەزاموقەدەمەوە لە سیمینارێکی حزبی کۆمۆنیستی ئێراندا ١٣٦٥ هەتاوی-١٩٨٦میلادی پێشکەشکراوە.

لە مارسی ٢٠٢١ لە لایەن ئیرەج فەرزادەوە پیداچونەوەی بۆکراوە و

١٩\١١\٢٠٢١

هێشتا زیندووم
هێشتا ئاوێنەکەم حەسرەتی دوێنێ و
خەمی ئەمرۆ و
ڕێگەی نەزانراوی سبەیم پیشان ئەدات
هەناسەم
پڕە لە چڕە دوکەڵی جگەرە و
هەنگاوەکانم بەرەو هەڵدێر و
دەستم بەرەو لووتکە و
هەستەکانم
پڕ پڕن لە سنووری مەرگی پەرەسێلکە بێلانەکان
دڵم مەنفای خاکە و
بە کڵاوێکی
پەهلەویەوە
تەڕ تەڕم لە تارماییەکانی
باران و هەور و خاک
هێشتا زیندووم
هێشتا نیشتمانم خۆش ئەوێ و
لە دێوەزمەی تاراوگە ڕائەکەم
هێشتا هەر وەک چۆلەکەیەک
بە قومێ ئاو
و
لەتێ نان و گەڵای دارێکی سەرسەوز
تەژی ئەبم لە ژیان
پێخەفەکەم
تەنها جێگەی خۆم و خەمەکانمی
تیا ئەبێتەوە و
دەمێ ساڵە گەرمی جەستەی ژن و
نیگای گزنگ و
خورپەی دڵم لە یەکەم نیگاوە لە یاد کردووە
هێشتا زیندووم
هێشتا هەناسە ئەدەم
هێشتا دەنگی رووبارێکی دوور
بەردەبازێکی پیر و ماندوو
ئاسکێکی بریندار و
کڵبەی گورگێکی برسی
دەرسی مانەوەم پێ ئەڵێنەوەو
منیش وەک جێ پێیەکی هەزار ساڵە
بە دوای قوربانگەی
تەمەن وێڵ و سەرگەردانم
هێشتا زیندووم
هێشتا هەموو بەیانێک بە دەست هەورێکی سپیەوە
پەیامێک بۆ خودا ئەنێرم و ئەڵێم :
چەند خۆشبەختم خودایە
هێشتا ماڵمان بەرماڵ و تەزبیحەکەی دایکمی لە ئامێز گرتووە و
گوێم بە دەنگی قورئانەکەی
وەک کانیاوێک سارێژە لە ناوی تۆ و دوعای خێری ئەو
هێشتا زیندووم
هێشتا تک تک بیری باوکم لێ ئەبارێ و
لە ناو ئەشکەوتی ( گاجووتان٭ )
بە شوێن پێی بیرەوەریەکانیا وێڵم !
هێشتا زیندووم
هێشتا بە دیار خەمی تووتکە سەگێکی تەنیا و
ئازاری جووجەڵەیەکی باڵشکاو و
پشیلیەیەکی برسی و
ئەسپێکی ماندووی پیر
فرمێسک ئەڕێژم و
وون ئەبم لە ناو گەوڕی نامیهرەبانی مرۆڤەکان و
دڵە گەورەکەی ئاژەڵ و مێرووەکان !

——_———————————-
٭گاجووتان ئەشکەوتێکە لە قەزای ماوەت و باوکم لە شەستەکانی سەدەی ڕابردوو لەو ناوچەیە پێشمەرگە بووە .

هه‌ی ئافه‌رین بۆ ته‌ خه‌نجه‌ر،،!!!
ئافه‌رین بۆ ته‌ خه‌نجه‌ر،،!!
به‌س بێژه‌ من
تو رۆژێ چه‌ند برینا ژبه‌ر دكه‌ی؟!
ما كۆلانێن خوینێ بۆچی زوی ب زوی
ڤان زێمارا ژبیر دكه‌ن؟!
ئه‌ز نزانم
ته‌ ئه‌ڤ هه‌می ئێش و ژانه‌
چه‌وا ل خۆ كۆم كرن؟!
به‌ختێ‌ خودێ
بده‌ستێ‌ ڤالا من نه‌زڤڕینه‌،
دڤێت تشته‌كی لخۆ بزانم؛
نه‌خۆ ئه‌ڤ هه‌می هێتیم و سێوییه‌
دێ‌ ب لۆما من خۆن..
لبیرا ته‌یه‌ وێ‌ رۆژێ
ده‌ما كیخایێ نه‌خری
نهالێن له‌زێ
دكرنه‌ ناڤ چۆكێن بارۆڤێ‌ دا،
گورێن تێهنی
بچاڤ نقاندنه‌كێ
دگه‌هشتنه‌ سه‌ر پاتكا مه‌ و
لسه‌ر هلما گولگولی مه‌خه‌ل دبوون..
ته‌ خه‌م پێ نه‌بیت
ئه‌ز دێ سترانێن خۆ
بۆ ته‌رمه‌كێ دی هه‌لگرم،،
به‌س بێژه‌ من
ته‌ دڤێت ڤالاهیێ بۆ كێ تژی بكه‌ی؟!
نێ‌ ده‌ڤ و لێڤێن ته‌
ژه‌نگا ئولفه‌تێ
ژحه‌فكێن خه‌ونا دڕه‌نن،،
ده‌مارێن دوینده‌یان
بهه‌ڕكینێ به‌ترمه‌ دكه‌ن.
هێێێی گزیرا ماقویل
لته‌ پیرۆز بیت؛
لته‌ پیرۆز بیت
ئه‌ڤ هه‌می دلمان و ده‌بار
ئه‌ڤ هه‌می خرقێن و كه‌بار،،
م دڤێت بزانم
ڤێ كه‌سابه‌تا حه‌لال بۆ كێ دكه‌ی؟!
ل قسویری یا من نه‌نێڕه‌ ئه‌ز خولام
مالی ئاڤا
مالی ئاڤا؛
مالی ئاڤا تو ڤێڕا دگه‌هی
لدویف ده‌ما حه‌سره‌تێ‌؛
موهرا خۆ
ل كاغه‌زا خاترخاستنێ بده‌ی،
مالی ئاڤا تو ڤێڕا دگه‌هی
لدویف ده‌ما كالبوونێ‌
جحێلینیێ
به‌رده‌یه‌ گێولێ دره‌نگیێ،،
نه‌هه‌رێ ێ ێ
تازه‌ یا ژخوه‌یه‌!!
رۆژا ته‌نگه‌زاران
لپشت هه‌فت چیایان ئاڤا بو،،
نه‌هه‌رێ‌ تازه‌ دلناهێلم
برینه‌كا ساڤا
ژڤێ قه‌ده‌را سۆر ڤه‌ده‌م،،
ما خۆ نه‌ ئه‌و
ژگرۆتنا په‌زێن نه‌چاریێ بێتره‌!!!
دێ بلا ئه‌و ژی
دناڤ ڤێ سوحبه‌تا كه‌ڤناردا بگه‌ڤزیت..
دێ بڕێسه‌
بڕێسه‌ ته‌شیا ڤێ مامكا كه‌سنه‌زان،
بڕێسه‌
ژهریا خه‌مگینی یا مه‌؛ بڕێسه‌!!!
شه‌رمه‌كا ستویر
ژپیستێ گای
بۆ روویێ فه‌له‌كێ‌ ڤه‌هینه‌،
نه‌قله‌كا دی یا سه‌ردابرنێ‌
بۆ مه‌ ڤه‌گێڕه‌؛
هشیار بی
وه‌ختێ‌ به‌حسی چرمسینا گوله‌كێ‌ دكه‌ی
هویر و مویرێن چ گولدانا تێكڤه‌نه‌ده‌!!
ره‌حمێ‌ ب ئاگری داببه‌
وه‌ختێ‌ دگه‌هیه‌ سۆتنا هناڤا،،
هشیار بی
كو دگه‌هیه‌ له‌هی و لێسه‌را
كه‌س هزره‌كا خراب ژبارانێ نه‌كه‌ت،،!!!
ره‌حمێ‌ ب ئاڤێ داببه‌
وه‌ختێ‌ دگه‌هیه‌ بهوژتنا حه‌یایێ..
ڤێ گاڤێ
ئه‌ز وه‌كی قوربانیه‌كێ جاش دبێژمه‌ ته‌؛
هشیار بی هه‌تكا من نه‌به‌ی،
كه‌سێ ب نامویسا مه‌ یا له‌وتی نه‌حه‌سینی..
پا دێ ڤێجا بلا پاشی
ئه‌ڤ عه‌رز و عه‌یالێ هه‌شپێوه‌ر
هه‌ر كه‌تیكانێ‌ بكه‌ن و
هه‌تا هه‌تا به‌ركێن وان
بڤێ حه‌نه‌كا تامسارڤه‌ زه‌عێر ب بن،!

… … … …

ئه‌مین بۆتانی
23/11/2021

لە ٢٥ی مانگی تشرینی یەکەمی رابردوو، بەفەرمانی سەرۆکی سوپای سودان عەبدولفەتاح بورهان، هێزەکانی ئاسایش، عەبدوڵلا حەمدۆک سەرۆکوەزیرانی سودانیان دەستگیرکرد و لەوتارێکدا، کە لە تەلەفزیۆندا پەخشکرا، بورهان باری نائاسایی لەوڵاتدا راگەیاند و حکومەتی مەدەنی و ئەنجومەنی سەرکردایەتیی هەڵوەشاندەوە و بەمەش جارێکیدیکە، سوپا لەڕێگەی کودەتای عەسکەرییەوە، ئاسۆی چوون بەرەو دیموکراسیی لە سودان، لێڵکرد!
عەسکەر لە سودان، مێژوویەکی سیاسیی خراپیان هەیە و هەمیشە هەوڵیانداوە فەرمانڕەوای بکوژوببڕی وڵات بن. جەعفەر نومێری یەکێکبوو لەو عەسکەرە پلەدارانەی کە لە ٢٥ی ئایاری ١٩٦٩دا، بەزەبری هێز، دەسەڵاتی گرتەدەست و تا ٦ی نیسانی ١٩٨٥ لەفەرمانڕەوایی عەسکەرتارانەی وڵات بەردەوامبوو، چونکە عەسکەرێکیتری پلەدار، کە سوارئەلزەهەببوو، لەفەرماڕەوایی وڵات لایبرد و خۆی جووە جێی. سوارئەلزەهەب کەسێکی سەربازیبوو، بەڵام نیشتمانپەروەرێکی دیموکراتبوو، بۆیە بەرەزامەندیی خۆی، پاش هەڵبژاردن، دەستبەرداری دەسەڵاتبوو!
نومێری یەکەمین سەرۆکی سودانبوو کە (شەریعەتی ئیسلام)ی خستەنێو بواری داد لە وڵاتدا، ئەمەش بووەهۆی گەورەترکردنی کەلێنی کێشەکانی نێوان باکور و باشوری وڵات. باکور موسڵمانن و باشوریش مەسیحی! جیاوازیی دینی و زمانی و نەتەوەیی و پاوانکردنی دەسەڵات، لەلایەن موسڵمانانەوە بوونەهۆی بەرپابوونی جەنگێکی ناوخۆیی، یان راستتر بڵێین بوونەهۆی ئەوەی باشوورییەکان، بە رێبەرایەتیی سوپای رزگاریی میللیی سودان(SPLA)، بەسەرکردایەتیی جۆن گەرەنگ، جەنگی سەربەخۆیی رایەبگەیەنن. جەنگەکە بەردەوامبوو تا لە ساڵی ٢٠١١دا، باشور سەربەخۆیی بەدەستهێنا و باشورییەکان دەوڵەتی باشوری سودانیان دامەزراند!
عومەر بەشیر، وەک عەسکەرێک، کە بە بیروباوەڕ ئیخوانی بوو، لەڕێگەی کودەتاوە لە ساڵی ١٩٨٩ دەسەڵاتی گرتەدەست و فەرمانڕەواییەکی ئیسلامیی دامەزراند و ٣٠ ساڵ بەئاگر و ئاسن فەمرنڕەوایی وڵاتیکرد.
لە ساڵی ٢٠٠٣ بەشیر جەنگێکی ناوخۆیی لە دارفۆر بەرپاکرد و سەریکێشا بۆ جینۆسایدکردنی خەڵکەکەی و ٣٠٠ تا ٤٠٠ هەزار کەسی تێدا کوژرا.
تا ٢٠١١ و پێش جیابوونەوەی باشوری سودان، وڵاتی سودان، لەڕووی رووبەرەوە، هەم گەورەترین وڵاتی عەرەبی بوو، هەم گەورەترین وڵاتی ئەفریقیایش.
لە کۆتایی ٢٠١٨دا، خەڵک دەستیاندایە ناڕەزایی و خۆپیشاندان، حکومەتی بەشیر، بەئاگر وەڵامیدانەوەو سەرەنجام جارێکیدیکەش عەسکەر لە ١١ی نیسانی ٢٠١٩دا کودەتایکرد!
سودان وڵاتێکە دانیشتوانەکەی نزیکەی ٤٥ ملیۆن کەسە. خەڵکەکەی لەبارێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابوریی خراپدان، بەدەست چەندین کێشەوە دەناڵێنن، ئاو نییە، کەرەستەی خۆراک نییە، نرخی بەنزین بەرزە، گەنم و دانەوێڵە زۆر کەمە و بەشی پێداویستییەکانی هاووڵاتییان ناکات. نەخۆشی لە وڵاتدا زۆرە و دەرمان کەمە، ئەو حکومەتە دیموکراتەی بەهەڵبژاردن دەسەڵاتی گرتبووە دەست و حەمدوک سەرۆکایەتیی دەکرد، رێگری و کۆسپی گەورەی بۆ چاکسازی لەبەردەم قوتکرابۆوە و هێشتاش هەر کۆڵینەدەدا، کەچی لەپڕ رۆژی ٢٥ی تشرینی یەکەمی رابردوو، عەسکەر، جارێکیدیکەش کودەتای کرد و حکومەتی هەڵبژێردراوی هەڵوەشاندەوە، دوای ئەوەش پلەدارانی عەسکەریی ئیخوانیی سەربە بەشیر، هەوڵیاندا کودەتا بەسەر کودەتاچییەکاندا بکەن و حکومەتێکی ئیسلامیی ئیخوانی بێننەوە سەر تەختی فەرمانڕەوایی، بەڵام هەوڵەکەیان سەرینەگرت!
ئێستا سودانییەکان لە ئیخوانییەکان رزگاریانبووە، بەڵام پێناچی وا زوو لەدەست حوکمڕانیی عەسکەر دەربازیان بێت، چونکە عەسکەرتارەکانی سودان، میسر و ئیمارات و سعودییە و ئیسرائیلیش پشتیوانیانن!

حەسەن یاسین

له‌ چرۆیه‌كا شه‌ونمه‌ عه‌شقێك
ئه‌شكه‌ وشه‌ی بارانه‌
نیگاكان تارمایی گه‌ردو
سروه‌ی به‌یانی كاڵبوونه‌وه‌ن
شتنه‌وه‌ له‌نازی چڵ‌و
شۆڕبوونه‌وه‌ بۆ ناخی به‌رواره‌كان
به‌ره‌و بناری سه‌هه‌ندی ژوانگه‌
رامان له‌ په‌یوه‌ستی سنووره‌كان
گه‌ردیله‌یه‌كی وه‌فا بووم له‌ هه‌ناسه‌ت هه‌ڵزنام
له‌گه‌ڵ خه‌مه‌كانتانا مه‌زن ده‌بم‌و ده‌بمه‌ بولبولێ
سینه‌ی په‌ڕه‌ , ته‌لبه‌ندی شه‌وانه‌ی غوربه‌تییه‌
له‌ ده‌روازه‌ی سۆزێكه‌وه‌ چون پرشنگێ
گلینه‌كات ماچ ده‌كه‌م‌و
ئاوێزانی عومرت ده‌بم
ساڵانێك له‌ توانه‌وه‌ی شه‌كره‌ به‌فرو
به‌هارێك له‌ بارینی په‌پووله‌ی شیعر
ته‌مه‌نێك له‌ بیماری باڵداره‌كان
شه‌وانێك له‌ فڕینی هێلانه‌ی بابرده‌
هاوسزای گه‌ردانه‌ی دڵێكی دێوانه‌ن
حه‌ز به‌ تروسكه‌ی چیاكانا هه‌ڵده‌واسن
له‌ وشه‌ سۆزاویه‌كان وه‌ڕس ده‌بێ , نزا ده‌چنێ
بڕواكان له‌ خه‌ناوكه‌ی ده‌روونا ده‌سووتێن
یه‌كه‌م ژوانه‌ توانه‌وه‌ له‌ خوێنما ده‌توێته‌وه‌
روحم بارمته‌ی په‌یوه‌سته‌كانه‌و
به‌ره‌و جه‌سته‌ی سووتێنراوم هه‌ڵده‌فڕێ
له‌گڕا نێڵه‌م دێ
شه‌ونمێك ماچی زارم ناكا
توێشووی جوانیم له‌ شانما لاسه‌نگه‌
نامه‌یه‌كی شیعراوی ژوانگه‌یه‌ك به‌ باڵام نادوورێ
ترس خه‌ریكه‌ له‌گه‌ڵ وشه‌ زاخاویه‌كاندا
دورگه‌ی خه‌ونه‌كانم ده‌گرێته‌وه‌
هه‌ڵاتن له‌ به‌یانی
دواكه‌وتنی وه‌ڵامه‌ شه‌كراویه‌كان
له‌بیر چوونه‌وه‌و له‌ ئامێز نه‌گرتنی گوڵه‌ په‌یڤی هۆنراوه‌كانم
بێئاگایی له‌ په‌پووله‌ باڵژاكاوه‌كانی نه‌مامی دڵسۆزیم
بێهووده‌یی له‌ رێگه‌ به‌ ته‌فره‌ چنراوه‌كان‌و
خۆزگه‌ تاڵه‌كانی نێو شیله‌ی دوارۆژه‌ مردوه‌كان
له‌ نیگایه‌كی گۆشه‌ی تێڕوانینم ورد به‌ره‌وه‌
بزانه‌ خوناوی زاری پێنووسه‌كه‌م
هه‌نسكی كچێنی چۆن كردوه‌ به‌ كفن‌و
له‌ سایه‌ی سێبه‌ری عومری شادی ده‌چنێته‌وه‌
ده‌ترسم ئه‌و دڵه‌ت شێتانه‌ به‌ردباران كراوه‌
له‌ رووما دابخرێ‌و به‌ ئاواره‌یی سه‌ر بنێمه‌وه‌

ستار ئه‌حمه‌د
•

بانگەوازی بەرەو سەدەی زیرەک لە بەهاری ساڵی ۲٠۲٠ بەم ڕستەیە دەستی پێکرد:” سەدەی زیرەک” ناوی پرۆژه‌یه‌که‌، که‌ لە ڕۆژی ٢٦/٠٦/٢٠٢٠ ەوە دەست پێدەکات و ڕۆژی ٢٩/١١/٢٠٢١ (سەدساڵەی حەسەن زیرەک) دەگاتە ئەنجام.”

وا لە کۆتایی ئەم مانگەدا لە ڕۆژی لە دایکبوونی حەسەن زیرەک نزیک دەبینەوە، هونەرمەندێک کە ڕەنگە یەک لە بلیمەتەکانی جیهانی وێژە و دەنگ و مۆسیقا بێ، هونەرمەندێک کە لە مەکۆی شارستانیەتی ناوچۆمان و لە داوێنی زنجیرەچیای زاگرۆس لە دایکبوو و هەر لە پاڵ لقێکی ئەو چیایە بەخاک سپێردرا.
لە سەر چیا و دەشت و پێدەشتەکانی کوردستان هەر ئێستاش پاش تێپەڕینی چەند هەزارە، نەوای هۆرە و چەمەری، کەڵام و بەیت و حەیران و بەستە و مەقام و لاواندنەوە، تەموورە و دەهۆڵ و نەقارە دەگاتە گوێ- سەرزەوینێک کە هاوشانی شارستانیەتی ئاشور و ئورارتو و میسر و یۆنانی دێرین بووە.
زیرەک یەک لە هەزاران دەنگبێژی کورد بوو کە کەلام و نەوا و مێلۆدی و شیعر و ئاهەنگی سەدەکانی پێشوویان گەیاندە ئێمە و ئێستاش لە سەدەی بیست و یەکدا نەتەوەیەکی پەنجا میلیۆنی خۆیان لە ئاهەنگ و مێلۆدی و شیعری گۆرانییەکانیدا دەبیننەوە.

ئێمە کۆمەڵێک لە کەسان و دام و دەزگای مەدەنی، هونەریی، ئەدەبی، هونەرمەند، نووسەر و شارەزای بوارەکانی دیکە، لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات، سەدەمین ساڵی لەدایکبوونی زیرەکمان بە دەرفەت زانی بۆ ئەوەی ئاوڕ لە خۆمان، لە مۆسیقا، وشە و وێژەی کورد و زیرەک وەک گەنجینەیەک بدینەوە.

ئێمە لە عەینی کاتدا یادی هەموو ئەوکەسانەش بەرز و پیرۆز ڕادەگرین کە سەرەڕای بەسەرهات و کارەساتی گەورەی سەر گەلەکەمان، ئەو ماوەی سەدساڵەیان، لە هەموو بوارێکی سیاسی، فەرهەنگی، کۆمەڵایەتی و هونەرییدا، کردە سەردەمی ژیانەوە و بووژانەوە.
بانگەوازەکانی سەدەی زیرەک لە ماوەی ۱۸ مانگی ڕابووردا، سەرەڕای تەشەنەی پەتای کوڕۆنا، سەدان کەس و دەیان ناوەند و دەزگای لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات لە یەک نزیک کردەوە. هەر لەو ماوەیەدا، دەیان لێکۆڵینەوە، نووسراوە، بابەت و کاری هونەریی لە بازنەی ژیان و بەرهەم و بەسەرهاتی زیرەکدا، ئامادە کرا و بەشێکی بەرچاوی بڵاوکرانەوە.

ئێستاش لە گەڵ نزیکبوونەوە لە ڕۆژی ۲۹/۱۱/۲٠۲۱ بەرەبەرە بەرنامە تۆمارکراوەکان و بابەت و لێکۆڵینەوەی نوێ بڵاودەکرێنەوە و لێرەوە ڕایدەگەیەنین کە هەمووان دەتوانن چاوەڕێی بڵاوکردنەوەی بەرنامە و بابەتەکانی سەدەی زیرەک بن.

هەروەها ڕایدەگەێنین ئەگەر کەسان و ناوەندەکان لە ناوخۆ و دەرەوە بابەت و بەرنامەیان ئامادەکردوە، دەتوانن ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لە پڕۆژەکەدابەشدار بن. باوەشی ئێمە بۆ هەمووان ئاواڵەیە. خۆ ئەگەر ئەوەش نەگونجا با خۆیان بە یادی ئەو هونەرمەندە گەورەیەی گەلەکەمانەوە بڵاوی بکەنەوە.

ماڵپەڕی ڕۆژهەڵات – بۆکان ، ڕێکخراوی جیهانی کورد- ئاڵمان، کۆمەڵێک هونەرمەند، نووسەر و کەسایەتی کورد
٢٢/١١/٢٠٢١

بەیانی رۆژێـکی بەهـار، لە دامێنی چیـایەکی بەرزی کوردسـتان، لەسەر تاشە بەردێکی قـووچ و بەرزدا، کـەوێـک نیشتبـۆوە. پـڕ بە گـەرووی دەیقـاسپانـد. رێـوییـەک بیـنی و لە خۆشـیدا کـەوتە هەڵپەڕیـن.
رێـوییەکە: ئای کە کەوێکی جـوان و قـەڵەوە. گۆشتی ئەمڕۆمان دەرچـوو. بەڵام با بـیر لە فـێڵـێک بکەمەوە و لـێی نزیک ببـمەوە، تا بتـوانـم بە ئاسـانی بیگـرم و حەپـەلـۆشی بـکەم ـ دوای کەمـێک بیرکـردنەوە ـ پێمـوایە فـێڵـێکی باشـە. دەی پێـویسـتە زووبـکەم تا هـەڵـنەفـڕیـوە.
رێـوییەکە بە ئەسـپایی رۆیی و لە کـەوەکە نـزیـک بـۆوە.
رێـوییەکە: بەیـانیت باش، ئەی کـەوی دەنگخـۆش، ئەی شاهـونەرمەنـدی باڵنـدەکـان، بە راستی خـاوەنی دەنگـێکی نـاوازە و ئەفـسوونـاوی. مـن زۆر سەرسامی جـوانی و دەنـگە زوڵاڵ و خۆشـەکـەتـم.
کـەوەکە: زۆر سوپاس
رێـوییەکە: ئەوەشم بیستووە، کە تۆ بەهـرەیەکی زۆر باشیشت لە نواندن و لە لاسایی کـردنەوەدا هـەیە. بەڵام مـن بە چـاوی خـوم هـیچ نـوانـدنێکم لێـت نەبیـنیوە. دەتـوانی ئـەم تـوانـایەت و راستیـیەشـم بـۆ بسەلـمـێنی؟
کەوەکە بە زمـانلووسی و ئەم پێ هەڵـدانەی رێوییەکە بڕوای کرد و پێی فـشەوە بوو.
کـەوەکە: چـی بکـەم تـا بـۆت بسـەلـمـێـنم؟
رێـوییەکە: دەتـوانی رۆڵـی کەسـێکی چـاو نـووقـاوی نـووسـتوو ببـینی؟
کـەوەکە: بـۆ ناتـوانـم، لەمـە ئاسـانـتر نیـیە.
کـەوکە سـەری کـردە سەر تاشـە بەردەکـە و هـەردوو چـاوی نـووقـانـد.
رێوییەکە یەکسەر پەلاماری کەوەکەی دا و بە دانـەکانی هەردوو باڵی گـرت و بردی.
کـەوەکە زانی تێکەوت و کـۆتـایی ژیانێتی و رێـوییەکە دەیخـوات. کەوتە بیرکـردنەوە.. بیـرۆکەی فـێڵـێکی باش بە خەیـاڵیـدا هـات. دوا تروسکەی هـیوای بوو بۆ رزگـاربوون لە مـردن.
کـەوکە: رێـوی گیان دەزانـم دەمخـۆیت. لەوانەیە بە خواردنی من تێر نەبیـت. بەڵام من لەم نزیکانە کـونە کەروێشکـێک دەزانـم لە کوێیە.. پێش ئێستا دوو کەروێـشکی قـەڵەو و خرپنـم بینی چـوونە کونەکەیـانەوە.. لە ئێستادا نووسـتوون. گەر کونەکـەیانت پیشان بـدەم، بە ئاسانی دەتـوانیـت هەردووکیـان بگـریت و خـۆت مەسـتی گـۆشت کەروێـشک بکەیـت. بەڵام بە مەرجـێک پیـشانـت دەدەم، کـە بە دەنگـێکی بەرز و بە خێرایی هـاوار بکەیـت و بڵـێی:”لاولاو”.
رێـوییەکە بە قسەکـانی کـەوەکە بـڕوای کرد و لـە دڵـی خـۆیـدا وتی: دوو کـەروێـشکی قـەڵـەو بەشی دوو رۆژم دەکـەن. ئـای کە گـۆشـتی کـەروێـشک خـۆش و بەتـامە. خـۆ ئەگەر هەردووکیانیش نەگـرم یەکێکیان هـەر دەگـرم. چی تـێ دەچـێت کە بە دەنگـێکی بەرز هاواربکەم و بڵـێم ” لاولاو “. دەمی کردەوە کە بڵێت “لاولاو”. کەوەکە لە دەمی بەربـوو و رزگـاری بـوو و هـەڵـفـڕی.. چـوو لەسەر لـووتکەی چیـایەکەدا نیشـتەوە.
رێـوییەکە (لەبەر خۆیەوە): کـەی مـن وا گەمـژە بـوومـە و بە ئاسانی هەڵـخەڵـەتـاوم؟
کـەوکەش (لەبەرخۆیەوە): نازانـم چـۆن بـڕوام بە قسەکانی ئەو رێـوییـە کـرد؟ رێـوی هـەر رێـوییـە، گـەر کەوڵـەکـەشی بگـۆڕێـت.. ئـەی کـورد نـاڵـێت:
“رێـوی بـە فـێـڵ نـاوەسـتێ …… مـەگـەر تـەڵـە بیـبەسـتێ”
پێـویسـتە لـەم بەسەرهـاتـەم، پەنـد وەربگـرم و دووبـارە هـەڵـنەخـەڵـەتـێـم.

() بیـروکەی ئـەم چـیرۆکـەم لـە چـیرۆکـێکی (عـەبـدولـمەجـید ئیـبراهـیم قـاسـم) ەوە وەرگرتووە. کە چیرۆکنووس و نووسەرێکی ناسراوی کوردە لە بواری ئەدەبی منداڵان. لە شاری “قـامیشـلـو” لە رۆژئـاوی کـوردسـتان دەژی. بە زمـانی عـەرەبی دەنـووسێ. () مەبەستم لەم چیرۆکە، کەسانی فـێڵباز لە ناو کۆمەڵدا زۆرن. کە دەیانەوێ بە فـێڵ و بە زمـانـلـووسی، کەسـانی خـۆشــباوەڕ بـۆ مەبەسـتی خـۆیـان هـەڵـبخـەڵـەتێـنن. بـەڵام هـەمـوو جـارێـک سـەرکـەوتـوو نابـن و لـەوان زیـرەکـتر هـەیە. پێـویسـتە وریـابیـن و نەکـەوینـە داوی ئـەم فـێـڵـباز و قـۆڵـبڕانـەوە، کـە لە رێـوی رێـویتـرن.

سـویـد: ٢٠٢١

ئەوەی سەرەوە تایتڵی وتارێکی ئەم ڕۆژانەی ڕۆژنامەی گاردیان بوو. ئەو تایتڵە نەك هەر بۆ کۆچبەرانی کورد لە باشوردا یاخود کورد و عەرەبی سوریی تەنانەت بۆ کۆچبەرانی وڵاتانی لیبیا و مەغریب و ئەفغانستانیش هەر ڕاستە. هۆکارەکەش ئەوەیە کە هەموو شتێك، هەموو پەیوەدنییەك، هەموو مامەڵەیەك لەنێوانی یەکێتی ئەوروپا و دەسەڵاتدارانی ئەو وڵاتانەی سەرەوە کەوتۆتە مامەڵەی پارە و تێچون و کێبڕكێی دەنگهێنانی حیزبەکان بۆ وەرگرتنی دەسەڵات.
ئا لەم بارەدا، لە هەندێكیانا تا ڕادەیەك گونی وڵاتانی ئەوروپا بە گشتی و ئەوروپای ڕۆژئاوا بە تایبەتی ، لە لایەن حوکمڕانانی وڵاتەکانی خۆرهەڵاتی ناوین ، یا ئەفەریقا ، یاخود ئاسیای ناوەڕاستەوە گیراوە، بێ گوێدانە هۆکاری کۆچی خەڵكی یاخود ئاساسیش و سەلامەتی و پاراستنی ژیانیان و مامەڵە لەگەڵیانا وەکو مرۆڤ.
بۆ سەلماندنی قسەکەم با هەر دوو سێ نمونەیەك بهێنمەوە. هەر با دوور نەڕۆینن تەماشای ئاکەپەی حکومەتی تورکیا بکەین، بزانە چۆن ڕەجەب ئەردۆگان زۆر هۆشیارانە و زانایانە و لە کاتی خۆیدا پەنابەران بەکاردەهێنیت هەم بۆ پرسی دارایی و هاوکاری تورکیا هەم بۆ سەپاندنی داواو ویستەکانی لە یەکێتی ئەوروپا. لای هەموان ئاشکرایە کە ئەردۆگان پارەیەکی مشەی نەك هەر وەکو بەرتیل بۆ گلدانەوەی لێشاوی پەنابەران کە دەیانویست بەرەو ئەوروپا هەڵبێن، وەرگرتووە، بەڵکو لەو پارەیەش دەخوات کە یەکێتی ئەوروپا وەکو میزانێیەك بۆ پەنابەرانی ئۆردوگاکانی نێو تورکیای، داناوە.

حکومەتی مەغریب ڕێگری لە خەڵکی پەنابەر و کۆچبەر بۆ ئیسپانیا دەکرد لە بەرانبەر یارمەتینەدایی ئیسپانیا بە بزوتنەوەی سەربەخۆی بیابانی ڕۆژئاوا. بەڵام لەو کاتەوەی کە ئیسپانیا ڕێگای بە سەرۆکی ئەو بزوتنەوەیە داوە کە بۆ چارەسەری کۆرۆنا بگاتە ئیسپانیا، ئیتر مەغریبیش لە تۆڵەی ئەوەدا ڕێگای داوە بە خەڵکی خۆیان یاخود دەرەوەی وڵاتی خۆیان کە بچن بۆ ئیسپانیا. لە لیبیا یەکێتی ئەوروپا پارەدەدات بە حکومەت و کۆمپانیاکان کە پاسەوان و گاردەکانیان چاودێری کەناری دەریاکان دەکەن تاکو هەر کات هەر بەلەمێكی پەنابەر، گروپێك ویستی ڕزگاری بێت و بگاتە ئیتالییا، فەرەنسا ، ئیسپانیا ، ئەم گارد و پاسەوانانە بیانگرن و بیانگێڕنەوە بۆ ئۆردۆگاکانیان کە لێی هەڵاتوون .

لە ڕووداوەکانی ئەم دوایەشدا، هەڵاتنی کوردەکان و خەڵکانی دیکەیە و ڕوکردنیانە لە ئەوروپا لە ڕێگای بێلەڕوسەوە. لەوێش حکومەتی بێلەڕوس وەکو چەکی فشاری سیاسی بەکاریاندەهێنێت و دەیەوێت مامەڵەیان پێوە بکات بۆ گەیەشتنیان بە پۆڵۆنیا و لەوێشەوە بۆ وڵاتانی دیکەی ئەوروپا .
ئیتر بەم شێوەیە پەنابەری سەرلێشێواو و نەگبەت بووەتە چەکێکی سیاسی، دارایی ، فشارێکی کۆمەڵایەتی لە لایەن هەندێك حکومەتەوە لەسەر حکومەتانی وڵاتانی ئەوروپا، واتە زیاتر لەوەی وەکو مرۆڤی لێقەوماو و سەرگەردان بناسرێن، کەچی بە صەفەقەیەکی باش، یا بازرگانییەکی باش مامەڵەیان پێدەکرێت و لەسەر بڕی پارەی ڕێکەوتنی ئەم مامەڵەیە داهاتوی ئەم پەنابەرە کڵۆڵانە، دیاریدەکرێت.
لەم ڕەوەوە من شتێکم لەسەر ئەم پەنابەرر و کۆچبەرانە نەوتووە، چونکە من بە مافی خۆمی نازانم کە بڵێم وەرن یاخود مەیەن ، نازانم ئەو زروفەی کە ئەوانی پاڵپێوە ناوە بە تایبەتی ، چییە. ئەوە بڕیاری خۆیانە بەڵام ئەوەندە دەزانم کە هەر هەبوونی پارە و ماڵ و سەیارەی باش هەموو شتێك نییە، و مرۆڤ بەختەوەر ناکات. ژیانی پڕ لە ئاسایش و سەلامەتی و بوونی ئازادیی و پەیوەندی مرۆڤانە و ڕێزگرتن لە کەسایەتی مرۆڤەکان و نەبوونی غەدر و کەڵەگایی و باندیی سیاسی و دارایی و مسۆگەرکردنی داهاتوی منداڵانت و زۆری دیکە لەم مافە سەرەتاییانە ، نەك هەر زەروورن بەڵکو دەبێت خەبات و تێکۆشان بۆ بەدەستهێنانیان بکرێت. کەواتە نیشتمان هەر ئەوە نییە کە لێی لە دایكبویت، بەڵکو ئەوانەی سەرەوەیە و زۆری تریش، دەنا تاکە پێڵاوێکی دڕاو ناهێنێت ، ئاڵاکەت کلێنکسێك کە قونی پێ پادەکەیتەوە ناهێنیت ، نەك هەر شایانی ڕشتنی خۆێنت و بەرگریلێکردنی نییە ، بەڵکو شایانی ئەوەش نییە کە تاکە تنۆکێك عارەقیشی لە پێناودا بۆ بڕێژیت .
هاوکاتیش ئەوەش دەزانم وەکو زۆرێک لە ئێمە بە گەیشتنیشیان بەم وڵاتانە و مانەوەیان و زامنکردنی ژیانیشیان ئیدی لە هەر ڕێگایەکەوە بێت هەر بەختەوەەریان ناکات و ئاسوودە نابن. هۆکاری ئەمەش زۆرە گەر چی گەلێکیان ناوکۆییە ، بەڵام هەندێکیان ، لە شوێنێکەوە کەم تا زۆر بۆ شوێنێکی دیکە دەگۆڕێت.
بێ تاقەتی و غوربەت و هەست بە تەنهایی، بە هاوەڵێتی هەتا هەتایی دەمێنێتەوە، فاکتەری سەرەکیش، دابڕانە. دابڕانە لە خودی خۆت، دابڕانە لە سروشتی خۆت و خودی سروشت، دابڕانە لە پەیوەندی و بەهای مرۆیانە ، دابڕانە لە مافی بوونی ئۆتۆنۆمی تاك.
ئەمە خاڵی ناوکۆیی نێوان پەنابەران و کۆچبەران و هاووڵاتیانی وڵاتەکانن. بەڵام ئێمەی کورد پاشخانێکی دیکەشمان هەیە ، ئەویش مێژوی لانی کەم نزیکمان نیشانی دەدات، کە ئیمە هەمیشە وەکو قوربانییەك، وەکو زەلیلێك، نەگبەتێك تەماشامان کراوە و حسابمان بۆ کراوە. لەم ڕەوکردنەشدا هەر ئاوا دەبینرێین. ئێمە تەنها یەکجار قوربانی نەبوین، جێگای بەزەیی و خێر و سەدەقە نەبوین ، بەڵکو مایەی چاولێکردن و ستایشش و نمونەیەکی باش و مرۆڤانە بوین ، کە تەواوی ئەوروپا و ئەمەریکا و وڵاتە گەورەکانی دیکە لەپاڵ ڕۆژهەڵاتی ناوین –د تا ڕادەیەك پاراست لە تەشەنەکردنی فکر و ئەنجامدانی کاری تیرۆریستی ، ئەویش جەنگی کۆبانی بوو، کە بەهۆی کوڕ و کچە گەنجەکان و هاوکاری و یارمەتی مرۆڤدۆستان و ئازادیخوازنی دونیاوە ئەو مێژووەیان دروستکرد . ئەوە تاکە ڕوداو بوو کە ئێمە وەکو قوربانی نەناسراین ، جێگای بەزەیی نەبوین ، زەلیل و کەنەفت نەبوین ، بەڵکو ملبەرز ، مرۆڤدۆست ، نموونەیی بوین .

سەیرە زۆر سەیرە ئێمە بەهەندێك کولتور، روداو ڕاهاتوین، باکمان پێی نییە ، ڕاکردن ، کۆچکردن [ دیارە ئەمە سەرزەنشتی کۆچبەران و پەنابەران نییە] بەمانە ڕاهاتوین ، گەرچی کۆچکردن جۆرێکە لە یاخیبوون کە خەڵکی هەڵیدەبژێرێت ، بەڵام گەر تەماشا بکەین ئەوەی کە ئەمڕۆ بەسەر ئەو کۆچبەرە کوردانە لە سەر سنوری بێلەڕوس و پۆڵۆنیا دێت کە ئەو پەڕی نامرۆڤانە مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت ، ئەمە جگە لە چەشتنی سەرما و برسێتی و تینوێتی و ڕوتوڕەجاڵی و لە دەستدانی خۆیان یاخود منداڵیان و سوکایەتی قاچاخچی لە پێشترا و دواتریش و ئەو ژیانە مەمرە و مەژییەی کە دەیبەنەسەر بە گەیشتتینیان بۆ ئەوروپا تاکو وەڵامێکی ئەرێیینیان دەستدەکەوێت . ئەمانە ئەوەمان دەداتە دەست کە ئێمە گیانی بەرگریکردنمان نییە یاخود زۆر کەمە ، هێزی ڕاوەستانمان لەسەر پێی خۆمان نییە ، دەنا دەیەکێکی ئەوەی کە لەو سەر سنورانە دەچێژین و پێماندەکرێت، بە بەگژاچونەوەی دەسەڵات و خەبات لە پێناوی ئەوانەی کە ئێمە وادەزانین کە گەیشتینە ئەوروپا دەمانبێت ، بکەین بە دڵنیاییەوە بێ لە دەستدانی ئەو هەموو پارەیە کە دەیدەینە قاچاخچی و مەسرەفی ڕێگا، دەتوانین گۆڕانکاری گەورە بکەین . بەڵام ئێمە مرۆڤانی تێشکاوین، زەلیلین، ڕەوکەرین، هەڵهاتوین .
ئەمەی سەرەوە ئەوە ناگەیەنێت کە دەبێت کۆچبەران ئەوە بکەن بە تایبەت کەمن خۆم لە کوردستانا نیم بە ڕەواشی نازانم داوای ئەوەیان لێبکەم . بەڵکو ئەمە تەنها فکرەیەکە لای من کە قابیل بە بیرکردنەوەیە، نە شتێکی دیکە.

زاهیر باهیر
18/11/2021
Zaherbaher.com

1. ڕۆژی 11.16 هەڵبژاردنی شارەوانیەکان{کۆموون} لە دانمارک بەڕێوە چوو.
2. کاتژمێر هەشتی بەیانی دەرگای بنکەکان کرانەوەو کاتژمێر هەشتی ئێوارە داخران.
3. پاش کاتژمێر دوانزەی شەو بە نیوکاتژمێر ئەنجامە کۆتاییەکان ڕاگەیەنرا.
4. ژمارەی کۆموونەکان {98} کۆموونن ، کە دابەش بوون بەسەر زۆربچوک،بچووک،مامناوەند،مەزن،زۆر مەزن.ئەم قەوارانەش[ژمارەی دانیشتوانی شارەوانیەکان] ژمارەی کورسیەکانی ئەنجومەنەکان دیاری دەکەن.
5. ڕێژەی دەنگدەران لە هەموو دانمارک 67.2٪ کە دەکاتە [3.1] ملیۆن کەس.
6. [41] سەرۆک شارەوانی نوێ هەڵبژێردران،ئەوانی دیکە کۆنەکانن کە لەشوێنی خۆیان دەمێننەوە.
7. وەک ڕێژە ،دەنگی سۆشیال دیموکراتەکان کەمی کردوە بەڵام وەک حیزبی یەکەم مانەوە.
8. ڤێنستراش کە حیزبێکی ڕاستڕەوی محافیزکارەو لە ڕووی قەوارەوە دووەم حیزبە،ئەمانیش دەنگەکانیان بڕێک دابەزیوە.
9. مەزنترین دۆڕاندن و شکستی دووچاری [حیزبی گە لی دانمارکی]بوویەوە کە حیزبێکی نەژادپەرستە و دژی بێگانەیە.شکستیەکە هێندە گەورەیە ،فۆرمانەکەیان دەموودەست دەست لە کارکێشانەوەی خۆی ڕاگەیاند و بەکارەساتی ناوزەندی کرد.[ئەم فۆرمانەش پەیڕەوی هەمان کەلتووری شارستانی کرد کە لەوڵاتدا باوە،بەوەی پاش شکستی گەورەی هەر پارتێک کەسی یەکەم دەست لەکار دەکێشێتەوەو شکستیەکە دەخاتە ئەستۆی خۆی].
10. ئەو حیزبەی سوپرایسی درووست کرد حیزبی [لیستی یەکگرتووە] کە تێکەڵەیەکە لە کۆمۆنیست وچەپ.دەنگەکانی بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزبوویەوە،بەجۆرێک لە چەند با ژێڕێکی مەزندا وەک کۆبنهاگن و دوورگەی[بۆنهۆڵم]دەنگی یەکەمن و پێش سۆشیالیست دەمووکارەتەکانیش کەتن کە لە مێژووی ڕابردوودا شتی وا ڕووینەداوە.
    ڕێژەی دەستهێنانی حیزبەکان بەم جۆرەیە؛
    Socialdemokratiet 28,4%
    Venstre 21,2%
    Konservative 15,3%
    SF 7,6%
    Enhedslisten 7,3%
    Radikale Venstre 5,6%
    Dansk Folkeparti 4,1%
    Nye Borgerlige 3,6%
    Liberal Alliance 1,4%
    11.ئەوەی جێگەی سەرنجە ئەوەیە کە حیزبە چەپەکان لە زۆربەی باژێرە گەورەکاندا براوەی یەکەم بوون ،حیزبە مافیزکارەکانیش لە با ژێڕە بچوکەکاندا سەرکەوتووبوون.
    12.ژمارەیەکی باش لە بێگانە لە ڕێزی حیزبە چەپەکاندا خۆیان کاندیت کرد، وەک .Radikale Venstre- Enhedslisten- SF -Socialdemokratiet.
    13.لە نێو ئەو بێگانانەدا ژمارەیەکی بەرچاویان کوردن ،بەگشتی [28] لەم کوردانە گەشتنە ئەنجومەنی کۆمۆنەکان کە زۆربەیان کوردی باکوورن..
    14.خاڵێکی دیکەی سەرنجڕاکێش زیادبوونی ڕێژەی ڕەگەزی مێینەیە لەم هەڵبژاردنەدا،بۆ نمونە پێشتر وەک سەرۆکی ئەنجومەنی شارەوانیەکان ژمارەیان[11]بوو ،ئێستا بەرزبوویەوە بۆ[19].هاوکات ژمارەیان وەک ئەندامی ئەنجومەنەکان بە بەراورد بە ڕابردوو زۆر زیادی کردو بووە 35.7٪، کە دەکاتە[873] ئەندام لە هەموو دانمارکدا.
    15.ئەم هەڵبژاردانەش لە [پاشوقل گرتنی سیاسی] بەدەر نەبوو.وەک ئاگاداربم لە سێ کۆمۆن ڕوویدا. لە دوورگەی بۆنهۆڵم سەرۆکی لیستی یەکگرتوو کە یەکەم دەنگی بەدەست هێنا ،دەبوو ببێتە سەرۆکی شارەوانی ،بەومەرجەی دوولاینی چەپ دەنگی بۆبدەن بەڵام ڕەتیان کردوە ئەو کارە بکەن، جا بۆ ئەوەی زۆرینە نەکەوێتە دەست بەرەکەی تر ، سەرۆکی لیستی یەکگرتوو هەڵوێستێکی جوانی نواند و دەنگی خۆی دایە سەرۆکی لیستی سۆشیال دیموکراتەکان کە لایەنێک بوو لە ڕێگرانی ئەو کە ببێتە سەرۆکی شارەوانی ،بەو پێیە سەرۆکی ئەنجومەنی شارەوانی بووە بەشی سوشیال دیموکراتەکان.

    لە کۆمۆنێکی تر شەو بە زارەکی براوەکان لەسەر ئەوە ڕێکەوتن سەرۆکی لیستی کۆنزەرڤاتیڤ ببێتە سەرۆک شارەوانی کە دووم دەنگی بەدەست هێنابوو، بەڵام هەرلەکۆبوونەوەکە چووبوونە دەرەوە سەرۆک لیستێک کە دەنگی ئەو یەکاڵاکەرەوە بوو،لە بەڵێنەکەی پاشگەزبوویەوە و هەر ئەو شەوە پەیوەندی بە سەرۆکی سۆشیال دیموکراتەکانەوە کردو پێشنیاری سەرۆکی شارەوانی بۆ کرد ،ئەویش بێ چاوەڕێ قەبوڵی کرد و لەبەرامبەردا بەڵێنی پۆستێکی گرنگی ئەنجومەنەکەی پێدا.
    سبەی بۆ میدیاکان دوا و باسی ئەم [پاشقولگرتنەی]کرد گووتی تەنها بۆ چارەکێک سەرۆک شارەوانی بووم ،واتە لە دوای کۆبوونەکەوە تا گەشتنی بەماڵەوە خەوتن بە ئارامی،بەڵام دەمێک لەخەو هەستا بۆی دەرکەوت هەر شەو دوای دەرچوونی ئەو ،پلانەکە لەدژی لە جێبەجێ کراوە .
    سێیەمیش ،منافەسەی نیوان کاندیدی حیزبێکی چەپ[SF] و ڕاستڕەو [venstre+]بوو ,بەپێی ژمارەی دەنگەکان حیزبە چەپەکە کاندید بوو بۆ سەرۆک شارەوانی ،بەڵام نوێنەری حیزبە کۆنزەرڤاتیڤەکە خەریکی دەنگ کۆکردنەوە بوو بۆ خۆی ،ئەمیش خێرا ڕێگەی لێگرت و نەیهێشت خەونەکەی بێتەدی،بۆیە حیزبێکی دیکەی کاندید کرد و ئەو بووە سەرۆک شارەوانی .کاندیدە چەپەکە کە کاتی خۆی فۆرمانی حیزبەکەی و وەزیری دەرەوەی دانمارک بوو . سەرۆکی لیستە چەپەکە بە ئاشکرا گووتی مادام ڕێگریم لێدەکات بۆ پۆستی سەرۆک شارەوانی کەواتە منیش بەهەمان شێوە ڕێگری لێدەکەم ببێتە سەرۆک شارەوانی.
    پێم وایە ئەم جۆرە پاشقولگرتنە لەم هەڵبژاردانەدا ئاساییەو جێگەی دەبێتەوە ،چونکە ئەمەش بەشێکە لە گەمەی سیاسی و لە سیاسەتدا زۆر کاری نەشیاو دوور لە پرەنسیپەکانی مۆراڵ ڕوودەدەن.

سەرنج / [venstre+] لە فەرهەنگی سیاسیدا [ڤەنسترا] پێناسەیە بۆ لایەنێک ، گرووپێک ، یا حیزبێکی چەپگەرا، بەڵام ئەم حیزبە ڤەنسترایەی دانمارک تەواو پێچەوانەی ناوەکەیەتی و حیزبێکی دژە چەپەو وەک نوێنەری مزارعە دەوڵەمەندەکان ناسراوە و لەبەرەی حیزبە ڕاستڕەوەکاندایەو پێشەوایەتی ئەو ڕەوتە دەکات.

ژیان ، تەنها گەڕانەکەی خۆشە ..گەڕان بۆ کەسەکان ، بۆ شوێنەکان ، بۆ شتەکان ..گەڕان بۆ هاوڕێیەکی باش ، بۆ هاوسەرێک ، بۆ خێزان و مناڵ و ..گەڕان بۆ گەیشتن بە ئەوروپا و ئەمەریکا و ..گەڕان بۆ خانوو ، ئوتومبیل و هەموو شتەکانی تر ..
لە کاتی دۆزینەوەی ئەو کەس و شوێن و شتانەدا ، ئیتر سیحری جوانی و خەون و خەیاڵەکانت کۆتاییان دێت ..ئیتر فوتۆکۆپی ڕۆژەکانت لەگەڵ ئەو هاوڕێ و شوێن و شتانەدا دەست پێ دەکەیت و ..ڕۆتین و دووبارەکردنەوە دەست ئەخەنە بەربینگتەوە ..
هەربۆیە ووتراوە ڕێوییەکی گەڕاو لە شێرێکی نەگەڕاو باشترە ..
بەشێک لە هۆکاری پێشکەوتنی ئەوروپیەکان لەوەدایە ، کە هەمیشە ئەگەڕێن و شتێک نیە کۆنکرێتیان بکات ، و بە هیچ شتێ ڕازی نین و ..بۆ شتێکی باشتر ..بۆ کەسێکی باشتر ئەگەڕێن ..بە ئومێدی ئەوەی سیحری گەڕان و خەوبینینەکانیان بەتاڵ نەبێتەوە ..
هەر بۆیە ئەلێکساندەر پۆشکین ئەڵێ : بەختەوەر بوو ئەو شاعیرەی مرد و یەک شیعری نەخستە سەرکاغەز‌ ..
گۆران ئەڵێ : لێکدانەوەی دەروون قسەی زمانم
بۆچی وەها دوورن لە یەک ..؟ نازانم ..

هەوڵ بدە گەڕانەکانت بەردەوام بن و دەستکەوتەکانت کەم .. هەوڵ بدە هیچ شتێ لەسەر خۆت نەکەیت بە ماڵ ..و بەردەوام خەون بە ماڵێکی تایبەت و فراوان و ناوازەوە ببینیت،کە بەدیهاتنی قورس بێ ، بۆ ئەوەی گەڕانەکانت بەردەوام بن و ..خەون و هیواکانت بەردەوام بن .. ئازادی بە دیوێکی تریدا واتا بەردەوامبوونی گەڕانەکان ….بەهەشت ئەو ماڵە گەورەیەیە کە جوانییەکەی لەوەدایە بە درێژایی ژیانت خەونی پێوە ئەبینیت و بۆی ئەگەڕێیت و کاری بۆ ئەکەیت و نوێژ و ڕۆژووی بۆ جێبەجێ ئەکەی ، ئەمریت و هێشتا نایبینیت ..

– پێشکێشەبەهەموو ژنێکی چەوساوەی نیشتمانەکەم..

هاتووم
بە پیاسەیەکی پڕلە بەرائەتی کچانەم
بەناو کوچەتاریکەکانی کۆماری نێرسالاریدا گوزەر بکەم

دەستێکم پڕە لەسەبەتەی سێوی عەیبەو
دەستەکەی ترم
جەنتایەک یاخی بوون

سەراپام یەکسانی جێندەرو
پڕ بەباڵام ڕەهابوونم هەڵگرتووە

هاتووم مەمکەکانم
بکەم بە تابلۆی فیمێنستی
و
پەنجەکانم پۆرترێتی ئازادی

لێرەبوو
بەبیانووی لادان
لەسنوری نەریت
دەفتەری کچێنی کچێکیان دڕاند

لێرەبوو
بە پاساوی شکاندنی تابوو
دەنگی کچێکیتریان
خنکاند

لێرەبوو
ژن بوون حەرام کرا

لێرەبوو
کچ بوون وردو خاشکرا

هەر لێرەبوو
کچێکیان لەناو ئاپۆڕادا
لەخوێن گــەوزاند

کچێکی تریشیان بەبێ دەنگی
فـڕاند

هێشتا لە ئەزەلدابووم
کاتێک ژن بوونم سفرکراو
لەناو دڵۆپێک شەڕەف و گۆزەیەک نەفرەت
تەعمیدکرام

هێشتا لەمنداڵدانی قەدەر دابووم
بە قەترەیەک خەجاڵەتی
تەهارەتی بێدەنگیان پێگرتم

دنیای ژنبوونمیان لەناو دەنگی پیاو ناشت
و
بە تۆپەڵێک تاریکی تەڵقینیان دام

هێشتا لەژێر عەرشی خوداوەند دابووم
ڕەوتێکی فێندەمێنتالیست و ڕەوێک خەنجەر
پەڵاماریاندام

خەونە ئەرخەوانەکانمیان
لەناو دەیجوردا بێ سەروشوێنکرد
و
شادەماری ئینشای ژن بوونمیان
بڕاند

هێشتا
لەپەراسووی ئادەم دروست نەکرابووم
نازناوی خوارییان پێدام

ئارشیفی حەزەکانیان دزیم
و
بەکەم ئاوەزو پەتی ئەهریمەن
مەحکوم کرام

هێشتا لەسێوەکەی بەهەشتم نەخواردبوو
بە نیو هێندەی نێرینەیەک ئەژمارکرام

دۆسیەی ژنبوونیان پڕکردم لەهیـــــــچ و
بۆ کەنارەکانی سەراب فڕێدرام

هێشتا پێم نەخستبوویە
سەر زەمینی مەملەکەتی ژن کوژان
خرامە نێو ڕیوایەتی ئاشوب
و
لەگەڵ تاوان هاوتاکرام

هێشتا درەختی ژن
هێشووی وشەی نەگرتبوو
و
هەنگاوەکانی ژنبوون پێ نەگەیبوون

هێشتا ژن لە عەدەم بوو
فەهرەستی ژنبوونیان
بە لەکی عار چنی
هەرچی گەڵای خەندەی ژنبوو
هەموویان لەژێر قاقای پێڵاوەکانی
پیاودا پلیشاندو
ئینجانەی پێکەنینی ژنیان
پڕکرد لە گریان

هێشتا سەمای ژیانم دانەبەستابوو
وەرزی پایزیان بۆ مەوسمی تەمەنم دووری
و
فرسەخێک یەئسیان
لەدەروازەی ئێوارەی ژنبوونم ڕوواند

نەزیفییان موتوربەی هەناسەکانم کرد
و
وەرزی ژنبوونیان هەڵوەراند.

” شب آخر “

بێ دەنگیتم نەزانی

سەیرکردنم تێنەگەیشتی

من هیچم نەووت

   و

تۆش هەرگیز نەتپرسی

شەوێک کە ژەمی کۆتایی

خەنجەری  دەستی دۆست بوو

لە نێوان عەشق و ئاوێنەیا

چ جەنگێکی نا بەرابەر بوو

چ چیرۆکێکی بێ مانا بوو

چ سەرەتا و چ کۆتایی

نەمانزانی و کەوتینە عەشقەوە

بێ پرسیار پەیوەست بووین پێیەوە

بەڵام هەرگیز تێنەگەیشتین

ڕاو نراوی سێبەرەکانین

سەفەر لەگەڵتا چەن جوان بوو

وەک جوانی دونیا بینین بوو

ڕۆشتین و نەمان بینی

هەزاران سێبەرمان لەگەڵ بوو

بێ دەنگیتم نەزانی

سەیرکردنم تێنەگەیشتی

من هیچم نەووت

   و

تۆش هەرگیز نەتپرسی   

لەو هەرا و بگرە” جەنجاڵ” ی  گومان

لەو داخرانەی بێ ئومێد

لەو ساتەی کە باغی عەشق

بە دەستی ” با ” هەڵوەری بوو

لەو ساتەی هەزاران ساڵ

بەرامبەر بە یەک ” لەحزە” بوو

دەستپێکی شەوی تەنهایی

شەوی کۆتایی” باوەڕ ” بوو

بێ دەنگیتم نەزانی

سەیرکردنم تێ نەگەیشتی

من هیچم نەووت

   و

تۆش هەرگیز نەتپرسی

بـیسـتـی یـازده‌یـه‌ ئـه‌مـڕۆ
ده‌زانــــــــــــم مـــنـی زارۆ

ڕۆژی مـــــافـــــی منــداڵـه‌
دڵـی مــن زۆر خـۆشـحـاڵـه‌

ڕۆژێـــكـــی زۆر گـریـنـگـــه‌
ئای، كه‌ جوان و قه‌شه‌نگــه‌

بـڕیــــارێــكــــی زۆر چـاكـه‌
بـــۆ ئێـمـه‌ی ده‌روون پـاكـه‌

مــافــه‌كـانــمان نـووسـراون
بـــه‌ڵـــێ دیـــــــاری كــراون

   ڕۆستەم خامۆش

دوو فاكته‌ری هه‌ره‌ گرنگ هه‌ن بۆ مكۆم بوونی په‌یوه‌ندی نێوان سینه‌ماو شانۆ كه‌بریتین له‌
یه‌كه‌م: په‌یوه‌ندی جوان بینی له‌ نێوان هه‌ردوو هونه‌ردا.
دووهه‌مییان: په‌یوه‌ست بوونی تێكسته‌ شانۆیی و سیناریۆ سینه‌ماییه‌كان به‌ یه‌كتره‌وه‌.
ده‌ستپێكی ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ی نێوان سینه‌ما به‌شانۆوه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆساڵانی سه‌رهه‌ڵدانی سینه‌ما، له‌وێوه‌ ئه‌و دوو هونه‌ره‌ پێكه‌وه‌ نه‌شوو نوومایان كردووه‌، له‌ ده‌ستپێكیشدا به‌فیلمی بێده‌نگو تۆمار كردنی دیمه‌نه‌ شانۆییه‌كان به‌كامێرا بۆ به‌رهه‌م هێنانی فیلمی دیكۆمێنتكاری له‌ نمایشه‌ شانۆییه‌كانه‌وه‌.

ئه‌كته‌ری ناسراوی فه‌ره‌نسی(ساره‌ برنار) له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێ‌:
تۆماركردنی هه‌ندێ‌ له‌م فیلمانه‌ به‌ئامانجی به‌دیكۆمێنت كردن و تۆماركردنی نواندنی گه‌وره‌ی هه‌ندێ‌ له‌ئه‌كته‌ره‌ بلیمه‌ته‌كان بووه‌، بۆئه‌وه‌ی وه‌ك دیكۆمێنت هه‌ڵی بگرن و له‌ژیانی هونه‌ری خۆیاندا وه‌ك شانازییه‌ك بیپارێزن،به‌ڵام له‌گه‌ڵ به‌ده‌نگه‌وه‌ هاتنی فیلم، مه‌ودای ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌و ئامانجه‌كانی زۆر له‌وه‌نده‌ زێتر ته‌شه‌نه‌یان سه‌ندو هێلێكی هاوبه‌ش له‌نێوان سینه‌ماو شانۆدا دروست بوو به‌ناوی ( وشه‌ی بینراو)
هه‌میشه‌ له‌گه‌ڵ به‌رده‌وام بوون و به‌ره‌و پێشه‌وه‌چوونی ئه‌و دوو هونه‌ره‌ زه‌به‌لاحه‌ی دنیا، پرسیارێك له‌نێو هه‌وادارانی سینه‌ماو شانۆدا سه‌رهه‌ڵده‌دا ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌، ئاخۆ له‌ئاكامدا سینه‌ما یان شانۆ كامییان له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وی تریاندا چۆك ده‌ده‌ن؟
هه‌ر خۆیان دوای شیكردنه‌وه‌و تێڕامانێكی كه‌م ده‌گه‌نه‌ ئه‌نجام و ده‌ڵێن: هه‌ردوكییان به‌یه‌كه‌وه‌ هه‌نو به‌یه‌كه‌وه‌ چێژ به‌ژیان ده‌به‌خشن، هیچیان ناتوانن چۆك به‌وی تریاندا بده‌ن، چونكه‌ هه‌ردوكیان بوونه‌ته‌ پارچه‌یه‌ك له‌ژیانی سه‌رجه‌م مرۆڤایه‌تی و ناتوانین به‌هیچ كڵۆجێ‌ ده‌ست به‌رداری هیچ كام له‌وان بین.
پرسیارێكی دیكه‌ ئه‌وه‌یه‌، ئایا هونه‌رمه‌نده‌ داهێنه‌ره‌كان چۆن ده‌توانن ئه‌و دوو هونه‌ره‌ ئاوێزانی یه‌كتر بكه‌ن و هه‌ردوو هونه‌ر له‌رووی داهێنانه‌وه‌ سوود له‌یه‌كتر ببینن.
ئه‌مڕۆ نیه‌ سینه‌ما سوودی له‌شانۆ وه‌رگرتووه‌، دێر زه‌مانێكه‌ گه‌وره‌ سینه‌ماكاره‌كان شانۆگه‌رییه‌ به‌پێزه‌ جیهانیییه‌كانیان خستۆته‌ توێ‌ی سینه‌ما، له‌و نێوه‌نده‌شدا پشكی شێر به‌ر شكسپیر و شانۆگه‌رییه‌كانی كه‌وتووه‌.
بۆیه‌ ولیه‌م شكسپیر وه‌ك چۆن پادشای شانۆی جیهانیی بووه‌ و تا ئه‌به‌د له‌سه‌ر عه‌رشی ئه‌و پاشایه‌تیه‌دا ده‌مێنێته‌وه‌، به‌هه‌مان شێوه‌ش ئه‌ستێره‌یه‌كی هه‌ره‌ دره‌وشاوه‌ی بواری سینه‌ماشه‌ و خاوه‌ن هه‌وادارێكی ئێجگار زۆره‌ له‌هه‌موو جیهاندا، ئه‌گه‌رچی ره‌نگه‌ زۆرینه‌ی ئه‌و هه‌وادارانه‌ شانۆگه‌رییه‌كانی شكسپرییان هه‌ر نه‌دیبێ‌، زۆر له‌وان بێ‌ ئاگابن له‌مێژووی ئه‌ده‌بی جیهانیی و بلیمه‌ته‌كانی، یا له‌وكه‌سه‌ سادانه‌ بن كه‌شتێكی ئه‌وتۆ ده‌رباره‌ی رابووردووی مرۆڤایه‌تی نه‌زانن، ته‌نها بۆكات به‌سه‌ربردن روو له‌سینه‌ما بكه‌ن، به‌ڵام به‌و ساده‌ه‌ییه‌ی خۆشیانه‌وه‌ باسی هاملیت و په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ (جرتۆلد) ی دایكی و كلۆدیوسی مامی و ئۆڤیلیای خۆشه‌ویستی و چۆنیه‌تی تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ی هاملێتت بۆ ده‌كه‌ن، خۆ ئه‌گه‌ر پرسی ئه‌ڤینداری و سۆزداریش له‌گۆڕێ‌ بێت، ئه‌وه‌ هه‌میشه‌ سه‌ربورده‌ی رۆمیۆو جولێتیان له‌سه‌ر زاره‌، وه‌ك خۆشه‌ویستیه‌كی رۆمانسی نه‌مر بۆ سه‌رجه‌م مرۆڤایه‌تی.
هه‌ر له‌ته‌وه‌ری شكسپیرو سینه‌مادا پرسیاری ئه‌وه‌ش دێته‌ ئاراوه‌، ئاخۆ هۆی چیه‌ گه‌وره‌ به‌رهه‌م هێنه‌رو ده‌رهێنه‌ره‌كان، زێتر له‌نووسه‌ره‌ بلیمه‌ته‌كانی دیكه‌ی دنیا به‌و په‌رۆشیه‌ روویان له‌شانۆگه‌رییه‌كانی شكسپیر كردووه‌ بۆ سینه‌ما؟
ئایا فاكته‌ره‌كانی راكێشانی ئه‌و ده‌رهێنه‌رانه‌ ئایدیاو فه‌لسه‌فه‌ تراژیدیاكانی شكسپیرن كه‌ له‌سه‌رده‌می خۆیاندا و تا به‌مڕۆ ده‌گات له‌ناو هه‌موو كۆمه‌ڵگاكاندا ئاماده‌ییان هه‌بووه‌و خواستی خه‌ڵكین؟
یاخود تێكسته‌كان خۆیان زه‌مینه‌یه‌كی له‌باربوونه‌ بۆ دروست كردنی فیلم؟
خۆراسته‌ شكسپیر له‌به‌رهه‌مه‌كانیدا گه‌لێك كێشه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی وروژاندووه‌، له‌كێشه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئه‌و ساته‌ی مرۆڤ كه‌ تائه‌مڕۆ و تا بنیاده‌م له‌سه‌ر گوێ‌ ی ئه‌م هه‌ساره‌یه‌دا مابێت هه‌ر ده‌مێنن، به‌تایبه‌ت كێشه‌كانی وه‌ك رق، خۆشه‌ویستی، ده‌سه‌ڵات، غیره‌، ته‌ماعكاری، خیانه‌ت، چاوچنۆكی، له‌خۆ بایی بوون، به‌خیلی، تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌و ده‌یان پرسی تر.
شكسپیر له‌وه‌دا زاناو دانا بووه‌ كه‌ ده‌ست نیشانی یه‌كه‌ یه‌كه‌ی ئه‌و كێشه‌ مرۆییانه‌ی كردووه‌، هه‌موویانی خستۆته‌ قالبێكی درامی سه‌رنج راكێش، كه‌سایه‌تیه‌كانی كردووه‌ به‌نموونه‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی دروست كه‌ری ئه‌و كێشانه‌ن، هه‌مان ئه‌و كێشانه‌و ئه‌و كه‌سایه‌تیانه‌، هه‌مان ئه‌و نه‌خۆشییانه‌ی وه‌ك ئاوێنه‌ به‌تراژیدیاو كۆمێدیاكانیه‌وه‌، نیشانی كۆمه‌ڵگاكه‌ خۆی داوه‌ته‌وه‌.
ئه‌مه‌ هۆكاری هۆگر بوونی بینه‌رو خوێنه‌ر بووه‌ به‌به‌رهه‌مه‌ به‌چێژه‌كانی.

شكسپیر بۆ داڕشتنی هه‌موو ئه‌و رووداوو به‌سه‌رهاتانه‌، سودێكی زۆری له‌كولتوورو مێژوو ئه‌فسانه‌و چیرۆكی زۆر له‌گه‌لانی دنیا وه‌رگرتووه‌، به‌و شێوه‌ درامیه‌ كاریگه‌ره‌ هاوچاخه‌ جیهانیه‌ دایڕشتوونه‌ته‌وه‌، كه‌هه‌موو جیهان بگرێته‌وه‌و وابه‌سته‌ی پارچه‌ جوگرافیایێكی دیاری كراوی ئه‌م جیهانه‌ نه‌بێت، یا تایبه‌ت نه‌بێت به‌گه‌لێكی دیاری كراوی ئه‌و دنیایه‌، ئه‌مه‌یه‌ نهێنی به‌جیهان بوونیی شكسپیر و مانه‌وه‌ی ئه‌به‌دی له‌سه‌ر ئه‌و عه‌رشه‌ی به‌توانست و ده‌سه‌ڵات و بلیمه‌تی خۆی داگیری كردووه‌و بۆ هیچ بنیاده‌مێكی تر له‌جیهاندا به‌جێی ناهێڵێ‌ تا ئه‌و دنیایه‌ مابێت.
جگه‌ له‌وه‌ش هه‌میشه‌ شكسپیر به‌دوای ئه‌و توخمانه‌دا وێڵ بووه‌ كه‌بینه‌ر ده‌كه‌نه‌ هاوبه‌شی كێشه‌كان و له‌رێگه‌ی یه‌كێ‌ له‌و پرسه‌ مرۆییانه‌ی بژاری كردوون، بینه‌ری گه‌ڕاندۆته‌وه‌ بۆ سه‌ر كێشه‌ مرۆییه‌ ره‌سه‌نه‌كانی خۆی و له‌گه‌ڵ وروژاندنیان هه‌ستی كردووه‌ كه‌ ئه‌و یه‌كێ له‌ كارَكه‌اكته‌ره‌كانیه‌تی، به‌مه‌ش مه‌ودای ئاوێزان بوونی بینه‌رو تێكستی لێكتر نزیك كردۆته‌وه‌، كه‌ تێیدا بینه‌ر ته‌نها ته‌ماشاكه‌رێك نه‌بێت له‌كاره‌ شانۆییه‌كاندا به‌ڵكو بینه‌ر ره‌گه‌زێك بێت له‌ ره‌گه‌زه‌كانی بونیاتی شانۆیی و گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانی.
هه‌مان ئه‌و فاكته‌ره‌ وروژێنه‌رانه‌ی له‌شانۆدا هه‌ن، هه‌مان ئه‌و فاكته‌رانه‌ بوونه‌ته‌ هۆكار بۆ لێك نزیك بوونه‌وه‌ی بینه‌ر به‌ به‌رهه‌مه‌ سینه‌ماییه‌كانی شكسپیر له‌سینه‌مادا.
له‌ده‌ستپێكدا ئه‌و فیلمه‌ بێده‌نگه‌ی ده‌رهێنه‌ر( دیفید وارك) (راهێنانی پلنگ) كه‌ساڵی 1908 له‌ نواندنی(فلۆرانس لۆرانس) به‌رهه‌م هاتووه‌، سه‌ركه‌وتووترین فیلم بووه‌ له‌سه‌رده‌می سینه‌مای بێده‌نگ، كه‌ له‌شانۆگه‌رییه‌كانی شكسپیره‌وه‌ وه‌رگیرابن.
له‌سیه‌كان و چله‌كاندا چه‌ند به‌رهه‌مێكی دیكه‌ی وه‌ك (رۆمیۆ و جولێت ) له‌ده‌رهێنانی (جۆرج كوكور)ساڵی 1936، هه‌روه‌ها فیلمی(وه‌ك ئاره‌زوو ده‌كه‌یت) له‌ده‌رهێنانی ده‌رهێنه‌ری به‌ریتانی( بول زینه‌ر) له‌نواندنی (لۆرانس ئۆلیڤیه‌) ئه‌و سه‌ركه‌وتنه‌یان به‌ده‌ست نه‌هێنا كه‌ چاوه‌ڕوانی لێ‌ ده‌كرا.
هه‌ندێ‌ فیلمی سینه‌مای بێده‌نگ تابه‌رهه‌مه‌ سینه‌ماییه‌كانی جه‌نگی جیهانیی یه‌كه‌م و دواتریش، ئه‌و پێشوازییه‌یان نه‌بووه‌ كه‌ پێویستن به‌هۆی ئه‌و كاریگه‌رییه‌ شانۆییه‌ی به‌سه‌ر نواندنی ئه‌كته‌رانه‌وه‌ هه‌بووه‌ له‌سینه‌مادا، ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ سیحری كامێراو وێنه‌ی سینه‌مایی دا هاوكوف نه‌بووه‌، ئه‌وه‌تا كاتێ‌ كۆمپانیای(برایانی وارتر) ساڵی 1935 بڕیاری به‌رهه‌مهێنانی زنجیره‌یه‌ك كاری سینه‌ماییان دا له‌كاره‌كانی شكسپیر و به‌به‌رهه‌م هێنانی فیلمی ( خه‌ونێك له‌ نیوه‌شه‌وی هاوێن دا ) ده‌ستی پێكرد له‌ده‌رهێنانی ( ماكس راینهارد)
به‌ڵام سه‌رنه‌كه‌وتنی هه‌ندێ‌ له‌و به‌رهه‌مانه‌ نه‌بووه‌ مایه‌ی سارد بوونه‌وه‌ی كۆمپانیاو سینه‌ماكاران له‌به‌رهه‌مه‌كانی شكسپیر، به‌ڵكو له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕ بوونی سه‌رده‌م بایه‌خدان به‌و به‌رهه‌مانه‌ زێتر له‌جاران ده‌بوونه‌ جێگه‌ی بایه‌خ یپێدانی ئه‌وان.
له‌سه‌رده‌می نوێشدا، دوای ئه‌وه‌ی سینه‌ما ساڵی 1927 و به‌جێ هێشتنی قۆناغی فیلمی بێده‌نگ، گه‌شه‌سه‌ندنێكی زۆری به‌خۆیه‌وه‌ بینی.
هه‌ر له‌و ده‌ستپێكه‌وه‌، ته‌نانه‌ت له‌سه‌رده‌می سینه‌مای بێده‌نگیشدا زێتر له‌ 500 كار له‌شاكاره‌ شانۆییه‌كانی شكسپیر كران به‌فیلم، به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ی سینه‌ما ده‌نگی هێناو ساڵی 1929 یه‌كه‌م به‌رهه‌می سینه‌مایی كه‌ له‌شانۆگه‌ریه‌كانی شكسپیر به‌به‌رهه‌م هاتن فیلمی(راهێنانی پلنگ) بووه‌ له‌ده‌رهێنانی( سام تیلۆر) و نواندنی دوو له‌ناودارترین ئه‌كته‌ره‌ ئه‌مریكیه‌كانی وه‌ك(ماری بیكفۆرد ودۆگلاس فیربانكس ) ی هاوسه‌ری بوون، كه‌بوو به‌پڕ بینه‌رترین فیلمی شكسپیر له‌و سه‌رده‌مه‌دا.
سینه‌ماكارانی جیهان به‌شێوه‌یه‌كی تایبه‌تی، بایه‌خیان به‌گواستنه‌وه‌ی ده‌قه‌كانی شكسپیر دا بۆسینه‌ما، به‌سه‌دان ده‌رهێنه‌رو سینه‌ماكار كه‌وتنه‌ كاركردن بۆ به‌رجه‌سته‌ كردنی شانۆنامه‌كان، چه‌ندین وڵاتی جیهان هه‌ریه‌كه‌و به‌فۆرمێك و ستایلێك كه‌وتنه‌ به‌ر به‌رهه‌مهێنانی فیلم له‌سه‌ر ئه‌و شاكاره‌ گه‌ورانه‌ی شكسپیر، له‌پێشه‌وه‌یاندا دوو له‌سینه‌ماكاره‌ هه‌ره‌ دیاره‌كانی دنیای شكسپیر بوون به‌پێشه‌نگ بۆ گواستنه‌وه‌ی ئه‌و ده‌قانه‌ بۆ سینه‌ما.
گۆڤاری (تایم) ساڵی 1997 توژینه‌وه‌یه‌كی دوورو درێژی ده‌رباره‌ی ئه‌و گه‌شه‌سه‌نه‌ له‌ناكاوه‌ بڵاو كرده‌وه‌ له‌و فیلمانه‌ی له‌كاره‌ شانۆییه‌كانی شكسپیره‌وه‌ وه‌رده‌گیرێن، به‌تایبه‌ت دوای نمایش كردنی فیلمی( رۆمیۆو جولێت) له‌ ده‌رهێنانی (باز لۆرمان) و نواندنی ئه‌كته‌ری لاوی ئه‌و كاته‌ ( لیۆناردۆ دی كابریۆ) .
هه‌روا ده‌ركه‌وتنی چه‌ند فیلمێكی دیكه‌ له‌و ده‌مه‌دا، له‌وانه‌ فیلمی ( هاملێت) له‌ ده‌رهێنان و نواندنی( كینیس برانا،فیلمی( ریتشاردی سێیه‌م ) ده‌رهێنانی رێتشارد لۆنكرین، فیلمی ( ئۆتیللۆ) ده‌رهێنانی(ئۆلیڤه‌ر باركر) ،ماكبێس ـ نواندنی ( جیسۆن، فیلمی ( شه‌وی دوانزه‌هه‌مین ) به‌نوسخه‌ی به‌ریتانی و چه‌ند فیلمێكی تر.
سایتی ( IMDB) كه‌ گه‌وره‌ترین سایتی ئه‌له‌كترۆنیه‌ بۆ فیلمه‌ جیهانییه‌كان، ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ له‌ئه‌رشیفی ئه‌و سایته‌دا ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ زیاتر له‌ 2000 كاری سینه‌مایی له‌شاكاره‌كانی شكسپیره‌وه‌ وه‌رگیراون و كراون به‌فیلمی سینه‌مایی، به‌مه‌ش شكسپیر به‌چانسترین مرۆڤه‌ له‌سه‌ر رووی زه‌وی دا كه‌ كاره‌كانی به‌و ئاسته‌ به‌رزه‌ جیهانیه‌ بكرێت به‌فیلم.
1.ده‌رهێنه‌رو ئه‌كته‌رو به‌رهه‌م هێنه‌ری گه‌وره‌ی به‌ریتانی (لۆرانس ئۆلیڤیه‌) له‌چله‌كانه‌وه‌ ده‌ستی كردووه‌ به‌كاركردن بۆ سینه‌ماو چه‌ندین به‌رهه‌می نایابی شكسپیری گواسته‌وه‌ بۆ سینه‌ما، هه‌ر له‌چله‌كانه‌وه‌( 1948) هاملێتی پێشكه‌ش كردو خۆی رۆڵی سه‌ره‌كی تێدا بینی و له‌په‌نای ئه‌و فیلمه‌وه‌ خه‌ڵاتی ئۆسكاری به‌ده‌ست هێنا، پاشان زنجیره‌یه‌كی دیكه‌ی له‌ شاكاره‌كانی شكسپیر كرد به‌فیلم، له‌وانه‌ (هنری پێنجه‌م، ریتشاردی سێیه‌م و چه‌ندینی تر.
2.ئه‌وه‌ی دووهه‌میان ده‌رهێنه‌رو ئه‌كته‌رو به‌رهه‌م هێنه‌ری ناوداری ئه‌مریكی(ئۆرسۆن ویلز) بوو، كه‌ چه‌ندین له‌شاكاره‌كانی شكسپیری مه‌زنی كردووه‌ به‌فیلم له‌وانه‌:(ماكبیس ـ 1948) ( ئۆتیللۆ 1952)
ئه‌نسكلۆپیدیاكان ئه‌وه‌یان ده‌رخستووه‌ كه‌ شكسپیر خاوه‌نی زۆرترین ئه‌و به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بیانه‌یه‌ كه‌ بۆ سینه‌ما سوودییان لێ‌ وه‌رگیرابێت و خۆی له‌زیاتر له‌ 500 به‌رهه‌می سینه‌مایی ده‌دات، به‌ڵام پێگه‌ی (زانیاریی سینه‌مای جیهانیی) له‌و ژماره‌یه‌ زێتر له‌وه‌نده‌ تێده‌په‌ڕێنێ‌ و پێی وایه‌ ئه‌و ژماره‌یه‌ له‌گه‌ڵ فیلمه‌ بێده‌نگه‌كان ده‌گاته‌ هه‌زار به‌رهه‌م، توێژه‌رو ره‌خنه‌گره‌كان له‌و دیارده‌یه‌یان كۆڵیوه‌ته‌وه‌ كه‌بۆچی شكسپیر بۆته‌ خاوه‌نی ئه‌و ژماره‌ پێوانه‌ییه‌؟
ئه‌وان پێیان وایه‌ زۆر هۆكار هه‌ن، له‌وانه‌ دوو توخمی هه‌ره‌ سه‌ركی هه‌ن:
یه‌كه‌میان: بایه‌خ دانی زۆری نووسه‌ر به‌حاڵه‌ته‌ درامی و ده‌روونیه‌كانی كاراكته‌ره‌كانی، هه‌ر له‌ حاڵه‌ته‌ گه‌وره‌كانه‌وه‌ تابچووكترین و ورترین حاڵه‌ت، له‌هه‌ر بابه‌تێكدا كه‌ ئه‌و هه‌ڵی بژاردووه‌، كۆمێدی بێت یاتراژیدیا یا مێژوویی.
دووهه‌میان: شكسپیر خۆی پیاوی شانۆ بووه‌ به‌مانای ته‌واو، ئه‌و خۆی له‌كاتی نمایش كردندا ده‌چووه‌ ناو بینه‌رو چاودێری ئه‌و حاڵه‌تانه‌ی ده‌كرد كه‌ بینه‌ری ده‌وروژاند، به‌مه‌ش ره‌گه‌زه‌كانی خواستی بینه‌ری دیاری ده‌كردو ده‌یزانی بینه‌ر چی ده‌وێت، بۆیه‌ بۆ رۆژی دوایی ده‌سكاری ده‌كردن، به‌و شێوه‌یه‌ی عه‌قَڵ و ده‌روونی بینه‌ر ئاره‌زووی ده‌كات.
كه‌س بیری بۆ ئه‌وه‌ نه‌ده‌چوو كه‌ رۆژێ‌ له‌رۆژان شانۆگه‌رییه‌كانی شانۆكاری گه‌وره‌ی جیهانیی شكسپیر (1564 ــ 1616) ده‌بێته‌ توخمێكی بنه‌ڕه‌تی بۆ ده‌وڵه‌مه‌ند كردنی سینه‌ما.
جێگه‌ی نامۆبوون نیه‌، كه‌ شكسپیر بلیمه‌تی سه‌رده‌می خۆی و سه‌رده‌می ئێمه‌و هه‌موو سه‌رده‌مه‌كانی دوای ئێمه‌ش بێت .
شكسپیر هه‌ر ته‌نها شاعیر نه‌بووه‌، به‌ڵكو بلیمه‌تێكی گه‌وره‌ی بواری شانۆ بووه‌، ئه‌و شانۆی بۆ ئه‌وه‌ نه‌نووسیووه‌ بخوێندرێته‌وه‌، به‌ڵكو بۆ ئه‌وه‌ی نووسیووه‌ خه‌ڵكی راسته‌وخۆ له‌سه‌ر شانۆ له‌گه‌ڵیاندا بهه‌ژێ‌.
خودی خۆی كاتێ‌ له‌به‌رده‌م شانۆگه‌رییه‌كانی خۆی داده‌نیشت و هه‌ستی بینه‌ری ده‌خوێنده‌وه‌، له‌و نهێنیانه‌ ده‌گه‌یشت كه‌بینه‌ر ده‌وروژێنێ‌ و ئه‌وه‌ش كه‌ بینه‌ر ده‌ڕوخێنێ‌، بۆیه‌ له‌رۆژانی دواتر هه‌ندێ‌ دیالۆگ و دیمه‌نی ده‌سڕییه‌وه‌ و هی تری له‌شوێنی دا ده‌نا، به‌و شێوه‌یه‌ی بینه‌ر لێی رازی بن …ئه‌م خوێندنه‌وه‌ی بۆ بینه‌ر توخمێك بوو له‌توخمه‌ كاریگه‌ره‌كانی شكسپیر.

حه‌یده‌ر عه‌بدولڕه‌حمان

ئه‌وه‌ی هه‌ندێک ته‌مه‌نی هه‌بێ و بیری مابێت، سه‌رده‌می حوکمڕانی به‌عس، کاتێک سه‌دامی تاکڕه‌و و دیکتاتۆر، وتارێکی بۆ کۆبوونه‌وه‌یه‌کی حزبی، حکومی یان جه‌ماوه‌ری ده‌دا، وه‌یان سه‌ردانێکی بۆ شوێنێک ده‌کرد، ئیتر بۆ رۆژی داهاتوو لاپه‌ڕه‌ی یه‌که‌م و سه‌ره‌تای رۆژنامه‌ و گۆڤاره‌کان پڕ ده‌بوون له‌ جۆره‌ها وتاری سه‌یروسه‌مه‌ره‌ی رۆژنامه‌‌نوسه‌ ده‌رباره‌ حزبییه‌کان، بۆنمونه‌ سه‌روتاره‌کانیان ئاوا بوون: سه‌رۆک چ چی گوت؟، سه‌رۆک مه‌به‌ستی چی بوو؟ حیکمه‌تی وته‌کانی سه‌رۆک، سه‌رۆک و ئه‌زمونێکی نوێ، سه‌رۆکێکی نمونه‌یی، گرنگی سه‌ردانی سه‌رۆک بۆ …هتد ئیتر له‌م جۆره‌، ناوه‌ڕۆکی وتاره‌کانیش هه‌ر پیاهه‌ڵدان و ستایش بوو بۆ (سه‌رۆک)! ئه‌م قه‌ڵه‌مانه‌ش دیار بوون، هه‌مان ئه‌وانه‌ بوون، که‌ شه‌وان وه‌ک چاودێری سیاسی و توێژه‌ و شاره‌زای بواری چی و چی ده‌خرانه‌ سه‌ر شاشه‌ و باسیان له‌ گه‌وره‌یی و حیکمه‌تی سه‌رۆکی و حزبی قائید ده‌کرد.
ئه‌م وتارانه‌ له‌لایه‌ن ئه‌و رۆژنامه‌نوس و نوسه‌ره‌ ده‌ربارانه‌وه‌ ده‌نوسرا، که‌ سه‌ر به‌حزبی به‌عس بوون و له‌ داموده‌زگا میدیاییه‌کانی حزب و حکومه‌تدا کاریان ده‌کرد. خۆیان مووچه‌یان هه‌بوو، به‌ڵام بۆ هه‌ر وتارێکیش، که‌ به‌ پێوانه‌ی ده‌ستوپێوه‌ندی سه‌رۆک به‌هێز بووایه‌ و چاک هه‌ڵیدایه‌ به‌باڵای سه‌رۆکدا، به‌خشیش – مه‌کره‌مه‌ یان ڕاستتر شاباش ده‌دایێ. دیاره‌ مێژوو سه‌لماندویه‌تی، له‌ هه‌موو سه‌رده‌م و شوێنکاتێکدا سه‌رۆک حزب و حکومه‌ت، که‌ خۆسه‌پێن و نادیموکراتی و نادادپه‌روه‌رن پێویستییه‌کی زۆریان به‌م تایپه‌ له‌ رۆژنامه‌نوسی ویژدانفرۆش و قه‌ڵه‌مهه‌ڕاجکه‌ر هه‌یه‌، تا ڕووی دزێوی خۆیانی پێ ئارایشت بکه‌ن و ڕه‌ش و سپی له‌ خه‌‌ڵک بگۆڕن. تاوه‌کو به‌ گه‌له‌که‌یان بڵێن: ئه‌ها نوسه‌ران چۆن پیاماندا هه‌ڵده‌ده‌ن، ببینن ئێمه چه‌ند خزمه‌تگوزار و میهره‌بان و دڵناسک و دادپه‌روه‌رین!
به‌ڵگه‌نه‌ویسته‌ نوسین په‌یامێکی مه‌عریفییه‌، ده‌بێت بیگه‌یه‌نێت، واته‌‌ له‌ نوسیندا په‌یامێک هه‌بێت، که‌ خزمه‌ت به‌ مرۆڤ و مرۆڤایه‌تی بکات، دیدو تێڕوانینی عەقڵانی پێشکەش بە کۆمەڵگاکەی بکات، جا له‌ هه‌ر بوارێکدا بێت، زانستی بێت، هه‌ڵوێستێکی مرۆڤ و ژینگه‌دۆستانه‌ بێت، ده‌کرێت ئه‌مه‌ هه‌ڵوێستی سیاسی بێت، وه‌ک دژ به‌ چه‌وساندنه‌وه‌ و تیرۆر و پێشێلکاری مافی مرۆڤ، یان ره‌خنه‌ بێت له‌ کاربه‌ده‌ست، ده‌زگا یان حکومه‌تێک.
دیاره‌ ده‌سته‌ڵات له‌ هه‌موو سه‌رده‌مێکدا چۆن پێویستی به‌ له‌شکری سوپا و پۆلیس و ئاسایش و هه‌واڵگری هه‌یه‌، ئاوهاش پێویستی به‌ سوپایه‌کی قه‌ڵه‌موه‌شێن و میدیایی و راگه‌یه‌ندکار هه‌یه‌. تا له‌ ڕووی راگه‌یاندنه‌وه‌‌ به‌رگری له‌خۆی بکات و رووبه‌ڕووی ئه‌و رۆشه‌نبیر و رۆژنامه‌نوسانه‌ ببێته‌وه که‌ به‌ قازانجی به‌ره‌ی گه‌ل له‌ دژی ده‌نوسن، یان ره‌خنه‌ی رادیکالانه‌ی لێ ده‌گرن. قه‌‌ڵه‌مپۆلیس نانیان که‌وتۆته‌ ڕۆنه‌وه‌ و ئیمتیازاتی زۆریان بۆ هه‌ڵده‌ڕێژرێت. هه‌ندێک له‌وان له پێشدا له‌به‌ره‌ی گه‌لدا بوون، ژیانی ئاسایی و هه‌ژارانه‌یان هه‌بوو، به‌ڵام هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ قه‌ڵه‌م و ویژدانیان فرۆشت و سه‌نگه‌ریان برده‌ لای ده‌سته‌ڵات، ژیان و گوزه‌رانییان له‌گه‌ڵ پێش خۆفرۆشتنه‌که‌یاندا به‌راورد ناکرێت!
ئه‌م سوپایه‌ی باسمان کرد، فێرده‌کرێن، وه‌ک شاگردانی ڕێبازه‌‌که‌ی گۆبلز، له‌ لایه‌ن ده‌سته‌ڵاته‌وه‌ هه‌موو پشتگیرییه‌ک ده‌کرێن، جاروبار زانیاریی و داتا و ئاماری وایان ده‌خرێته‌ به‌رده‌ست، که‌ هه‌رگیز ناگاته‌ ده‌ستی رۆژنامه‌نوسانی جددی و که‌سانی بێلایه‌ن و ره‌خنه‌گر. پێدانی ئه‌م زانیارییانه‌ تا ڕاده‌ی نهێنی و هه‌واڵگرییش ده‌ڕوات. ئه‌مه‌ش ته‌نها بۆ ئه‌وه‌ی بازاڕسازی (مارکێتینگ) بۆ نوسینه‌کانیان بکات و خوێنه‌ریان زۆر بێت.
شه‌وانه‌‌ش زۆربه‌ی ئه‌مانه‌ له‌ رێگه‌ی که‌ناڵه‌ ئاسمانییه‌ زۆروبۆره‌ زه‌رده‌کانی ده‌سته‌ڵاته‌وه‌ ده‌هێنرێنه‌ سه‌ر شاشه‌ و وه‌ک رۆژنامه‌نوس، لێکۆڵه‌ر، سیاسی، مامۆستای زانکۆ و چی و چی ده‌ناسێنرێن، ئیتر ده‌ست ده‌که‌ن به‌ به‌ناپاککردن (ته‌‌خوین)ی رۆژنامه‌نوس و نوسه‌رانی به‌ره‌ی گه‌ل و به‌ڕاست و چه‌پدا تۆمه‌تیان بۆ ده‌به‌خشنه‌وه‌، که‌سه‌ر به‌ملا و به‌و لان و هانده‌درێن و خوێندنه‌وه‌ی واقعیان نییه‌ بۆ ره‌وشی کوردستان و دژی گه‌ل و نه‌ته‌وه‌که‌یانن و …هتد.
له‌ باشوری کوردستانیشدا ده‌بینین ئه‌م دیارده‌یه‌ له ‌په‌ره‌سه‌ندندایه‌، سه‌یر ئه‌‌وه‌یه‌، تا ده‌سته‌ڵات خۆسه‌پێنتر و پۆلیسیتر بێت، ئه‌وه‌نده زیاتر پێویستیان به‌م جۆره‌ زڕه‌نوسه‌رانه‌ ده‌بێت. ئه‌مانه‌‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ده‌سته‌ڵات هه‌موو شتێکیان بۆ فه‌راهه‌مده‌کات و هه‌میشه‌ دیار (بارز)یان ده‌کات و تیشکۆ (فۆکه‌س)ی راگه‌یاندنیشیان ده‌خاته‌ سه‌ر، تا زیاتر بناسرێن و وه‌ک که‌سایه‌تی ئیعتیباریان بۆ دروست ببێت. ئه‌مانه‌ که‌وتونه‌ته‌ نوسینی به‌نده‌وتار (مه‌به‌ست له‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌: وه‌‌ک به‌ندی پیاهه‌ڵدانی شایه‌ر و گۆرانی فۆلکلۆره‌) بۆ دوو عانه‌ سڵ له‌ هیچ ناراستگۆریی و نابابه‌تییبونێک ناکه‌نه‌وه‌. بۆ نمونه‌ دێن سه‌ردانی مه‌یدانی سه‌رۆکی حکومه‌ت بۆ گه‌ڕه‌که‌ لافاوبردوو و زیانلێکه‌وتووه‌کانی هه‌ولێر وه‌ک ئه‌زمونێکی زۆر بێوێنه‌ و کاری ئه‌فسانه‌یی باس ده‌کات، بێ ئه‌وه‌ی تۆزێک به‌ویژدان و بابه‌تییانه‌ لێیبڕوانێت، که‌ ئه‌مه‌ ئه‌رکێکی زۆر ئاسایی و نۆرماڵه‌، گه‌ر نه‌یکات که‌مته‌رخه‌مه‌، پاشان هه‌ر سه‌ردان به‌س نییه‌، گه‌ر دوای سه‌ردانه‌که‌ به‌دواداچوون بۆ روودانی لافاوه‌که‌ نه‌کات، وه‌ک هۆکاری نه‌‌بوونی زێراب و که‌ناڵی ئاو له‌و گه‌ڕه‌کانه‌، که‌ له‌ لایه‌ن کۆمپانیا حزبی و حکومییه‌کانه‌وه‌ دروستکراون، که‌مته‌رخه‌مییه‌کی گه‌وره‌یه‌.
خۆش ئه‌وه‌یه‌ هێشتا ئه‌مان دێن ره‌خنه‌ له چالاکوانان و رۆژنامه‌نوسانی به‌‌ره‌ی گه‌ل ده‌گرن، که‌ گوایا کینه‌ و گرێیان به‌رامبه‌ر حزبه‌که‌ و سه‌رکرده‌که‌ی ئه‌وان هه‌یه‌، بۆیه‌ هه‌‌میشه‌ ره‌خنه‌ ده‌گرن، به‌ڵام ناپرسن هۆکاری ره‌خنه‌گرتنی به‌رده‌وامی رۆژنامه‌نوسان چییه‌، گه‌‌ر هه‌بێت (گرێ) بۆ هه‌یه‌، ئایا له‌به‌ر هۆکاری سه‌ره‌کی نه‌هامه‌تی و بێدادی و بێمافی گه‌له‌که‌مان نییه‌؟ یان کێشه‌ی که‌سی و کۆمه‌ڵایه‌تییان له‌گه‌ڵ حزب و سه‌رکرده‌که‌ی ئه‌وان هه‌یه‌؟
کێشه‌ له‌وه‌یه‌ ئێستا وتار‌ه‌کانی ئه‌مانه‌ سه‌ر‌ه‌ڕای ده‌یان که‌ناڵی حکومی و سێبه‌ر، له‌ سایت و رۆژنامه‌ بێلایه‌ن و ئه‌هلییه‌کانیشدا بڵاوده‌کرێنه‌وه‌ به‌ناوی لیبراڵیبوون و ئازادی، به‌م شێوازه‌ به‌رێوبه‌رانی ئه‌و سایتانه‌ پێبزانن یان نا، راسته‌وخۆ سود به‌ به‌ره‌ی ده‌سته‌ڵات ده‌گه‌یه‌‌نن. ئاخر زۆر ده‌مێکه‌ ئه‌م تایبه‌ له‌ رۆژنامه‌نوس و نوسه‌ر له رۆژئاوا و وڵاتانی پێشکه‌وتوو باوی نه‌ماوه‌، چونکه‌ که‌س شتیان بۆ بڵاوناکاته‌‌وه‌. بگره‌ که‌ناڵێک گه‌ر ته‌رویج بۆ فاشییه‌ت و دیکتاتۆرییه‌ت بکات به‌ پێی یاسا داده‌خرێت.
هه‌رگیز نابینی ئه‌مانه‌ ره‌خنه‌یه‌‌کی جددی له‌ ده‌سته‌ڵات و حزبه‌که‌یان بگرن، به‌ڵکو هه‌ر خه‌ریکی ئارایشتی سه‌رانی ده‌سته‌ڵات و پینه‌وپه‌ڕۆی که‌موکوڕی و نارێکییه‌کانی حزب و حکومه‌تن. نابینی قسه‌ی جددی له‌سه‌ر دۆسییه‌ هه‌ستیار و گه‌رمه‌کان بکه‌ن، وه‌ک زیندانییانی سیاسی بادینان، نه‌بوون یان دره‌نگکه‌وتنی مووچه‌، هێرش و داگیرکاری تورکیا و هاوکارییکردنییان، کۆچی به‌لێشاوی گه‌نجان و خێزانه‌کان به‌ره‌و ئه‌وروپا، نادادپه‌روه‌ری و لایه‌نگیری دادوه‌رو دادگاکان بۆ حکومه‌ت و حزب و …هتد. خۆ مه‌گه‌ر بۆ کاری هه‌واڵگری و ڕاپۆرتنوسین بنێردرێن، ئه‌گینا هه‌رگیز نایه‌ن به‌شداری خۆپیشاندان دژ به نه‌دانی مووچه‌ و که‌می خزمه‌تگوزاری، یان یاده‌وه‌ریی شه‌هیدانی قه‌ڵه‌م یان هه‌ر شتێکی تر که‌ ڕووی له‌ حزبه‌که‌یان و حکومه‌ت بێت، بکه‌‌ن.
کاتێک مرۆڤ ئه‌وه‌نده‌ خۆی بچوک بکاته‌وه‌، ویژدانی هه‌ڕاج بکات و قه‌ڵه‌مه‌‌که‌ی بۆ داکۆکی له‌ ده‌سته‌ڵاتی نانیشتمانی و نادادپه‌روه‌ر و سه‌رۆکی حکومه‌تی پۆلیسی و سه‌رۆکی حزبیی مافییایی بخاته‌کار، ئیتر ده‌بێت چ سایت و ده‌زگا راگه‌یاندنه‌ ناحزبیی و ئه‌هیلییه‌کان و چ خوێنه‌ریش بایکۆتی ئه‌م پۆلیس – نوسه‌رانه‌ بکات. ئاخر خۆ ده‌کرێت مرۆڤ ئینتمایه‌کی سیاسی یان حزبیشی هه‌بێت، سه‌ر به‌ حزبێکی ده‌سته‌ڵاتیش بێت، به‌ڵام جۆرێک له‌ هاوسه‌نگی و عه‌قڵانییه‌ت و بابه‌تیبوون به‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌ و نوسینیدا زاڵ بێت. له‌ ئه‌وروپا ئه‌ندام و کادرانی حزب هه‌ن که هه‌ندێکجار ١٨٠ پله‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی ستراتیج و به‌رنامه‌ی حزبه‌که‌یانه‌وه‌ ده‌نوسن و هه‌ڵوێست وه‌رده‌گرن. به‌مه‌ش جوانتر و ڕێزلێگیراوتر ده‌بن لای خوێنه‌ر و کۆمه‌ڵگاکه‌یان، ئاخر ئه‌وان ویژدان و پره‌نسیپ و بیروهه‌ستی زیندویان ئاڕاسته‌‌یان ده‌كه‌ن نه‌ک گیرفانیان.
هه‌ڵبه‌ت دواجار هه‌ر که‌س به‌ده‌ست خۆیه‌تی، که‌ قه‌ڵه‌‌مه‌که‌ی هه‌رزانفرۆش بکات خه‌ڵک بێز له‌ نوسین و هه‌ڵوێسته‌کانی بکه‌نه‌وه‌، یان بیخاته‌ خزمه‌ت گه‌ل و خه‌ڵکی ڕه‌شوڕوت و به‌شمه‌ینه‌ت ومافخوراو و به‌ تامه‌زرۆییه‌وه‌ بیخوێنێته‌وه‌. دڵنیاشم رۆژێک دادێت، وه‌ک چۆن ئێستا قه‌ڵه‌مپۆلیسه‌کانی کاتی رژێمی به‌عس ڕوویان نایه‌ت باسی رابردوویان بکه‌ن، ئه‌مانیش ئاوا شه‌رم له‌ رابردووی بیر و قه‌ڵه‌مه‌که‌یان بکه‌نه‌وه‌.

.

بە دەشتێکی ناسراو دەچوومە ھەڵبژاردن
کە نان و ئاو لەم‌دەست و ئەودەستی دانراوە
بەرازی لمووزڕەشی شێرپەنجە ڕێگای پێ گۆڕیم
من بە ڕێگای سێبووری و خەڵوەتی دڵ دەڕۆم
ئەویش بەو ڕێگایە دێ
لە شینایی دەریاوە ڕێگای بۆ ھاتووە
تێکەڵی بایەک دەبین
خەون و بیرەوەری شێدار کردووین
وا نزیکە ببییە نەبینراو
چی ما بە لێوی گەرم ماچی بکەم
ماسییەکم زمانگران
فڕێ دراومەتە بەردەڵانێک کەس بەلایدا ناچێ
ڕووەکان دەبینیت
خەتە جۆتەکەی کێڵات
شیری گوڵەگەنمی لەناو لەپی منداڵانمان ماوەتەوە
شاعیرێکم بەدبەختی ڕەھا
ژننەخۆش
سێبەری لێڵی بێھيوایی گەمارۆی داوم
ئەی شیعر شیری دایکی خودام خواردووەتەوە دڵم ڕاگرە

١٧/١١/٢٠٢١ ھەولێر

تێگەشتنێکی جێنی سەگ و سەرانم
کۆ و لێکیش جیا دەکاتەوە.
گالێنۆس-یش؛
پەی بە هەستی شەشەم و وەڕینی
لە یەکچوویان نەبردووە
جەناب؛
سەگی بە چوار پێ و
مرۆڤی بە دووپێ ناوزەد کردووە
شاڵڵا؛ پێچەوانەکەیی پێ پەسەند با
ئێستا هەر یەک
بۆرە سەگێکی بە ئەمەگ و بە وەفای
بە سەردار بۆ خۆ دەگرت و
بە جەمە خۆراکێ
چل ساڵ سەرداری کردنی
بە چوار ساڵ پێ دەبڕییەوە.
لێم مەگرن گەر کاریگەری تیۆرەکان
میشکیان کەوڵ و
کۆدی زانیارییان پوچەڵ کردبێتم
لە تەڵخە ئاوێنەی دەسەڵاتا
لە (گۆدۆ) یەکی چاو تیژ دەگەڕێم
ئەگەر ئەتوانێ و پێی دەکرێ
بە سەر شانۆدا هەڵکوتێ و
ئەگەرێ،
هەڵهێنێتەوە

ناوی كتێب : (كچانی به‌فر )الدۆن سیال

بابه‌ت: شارا سیناریۆی فیلم

نوسینی: سه‌ڵاح جه‌لال عه‌بدوڵا

دیزایین به‌رگ: دیاربه‌كر

چاپی یه‌كه‌م: 2021

چاپخانه‌ : چاپخانه‌ی جارانی سلێمانی

ساڵ و شوێنی چاپ: 2021 سلێمانی

له‌به‌ڕێوه‌به‌رێیت گشتی كتێبخانه‌ گشتییه‌كان ژماره‌ی سپاردنی

ژماره‌(2063)سالی 2021 دراوه‌تێ.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

لێرە
هەموو شتێک بۆنی بێزاری دەدات
و
خەونەکان بەمنداڵی سەردەنێنەوە

لەم تاراوگەیەی ڕۆحدا
هەڵوەرین بووەتە مەوسمی تەمەنم
و
شەو نییە جانتایەک بێتاقەتی کۆنەکەمەوە

لەم نیشتمانەی غەریبیدا
بۆهەر ڕێگایەک دەڕۆم
دەڕواتەوە سەر خەرەندی خەم
و
کامە وەرزی ساڵ بپۆشم
ڕەنگی پایز و بۆنی نامۆیی دەگرێت

ئەفسووس
لەو مەوتەنەی تەنیاییدا
درەختی بەختم
جگە لەهێشووی ئازار
چیتری لێ ناڕوێت

هەوری چاوەڕوانیم
جگە لە فرمێسکی دابڕان
هیچ ویساڵێک نابارێنێت

لێرە بەهار بەنیوەچڵی جێمان دێڵێت
و
ئاواتەکان زوو دەکوژێنەوە

ئێرە مەملەکەتی هەنسک و ژانە
ئێرە دوورگــەی دڵشکـانــە!

فەلسەفە چیە؟

ئێمە کاتێک دەربارەی چیەتی فەلسەفە دەپرسین، پرسیارێکی فەلسەفیانە ئاڕاستەی هزرمان دەکەین، کە لە چیەتی فەلسەفە دەکۆڵێنەوە. پرسیارێک کە دەروازەو پانتاییەکی فراوانمان لە بەردەم واڵادەکات، بۆ ڕووچوونە نێو ڕیشەو جەوهەری فەلسەفەوە. فەلسەفە هونەری پرسیارکردنە، یاخود وەڵامدانەوەی ئەو پرسە قوڵانەیە کە لەزیهنماندا درووست دەبن، لە قۆناغەکانی تری بیرکردنەوەی مرۆڤدا، بەشێواز و میتۆدی ئەفسانەیی و ئایینی وەڵام دراونەتەوە.

پرسیارکردن دەبارەی چیەتی فەلسەفە، وەکو هەر پرسێکی تری ئەقڵانی پێویستی بە میتۆدی ئەقڵانی و ژیربێژی و پێشکەشکردنی ئارگۆمێنتە بۆ پشتراستکردنەوەی وەڵامەکانمان بە ئارگۆمێنتی ئەقڵانی. فەلسەفە هونەری پرسیارکردنە، کاتێک ئێمە لە چیەتی فەلسەفە دەپرسین، پرسیارێکی فەلسەفیانەمان وروژاندووە، بۆیە هێندە سادەوساکارنیە، وەڵامێکی ئامادەمان بۆ ئەو پرسە فەلسەفیە هەبێت، چونکە فەلسەفە، بریتیە لەکۆی ئەو پڕۆسێسە مێژووییەی کە مرۆڤ لە ڕێگەی میتۆدی ئەقڵانی و فەلسەفیانەوە، بیر لە سروشت و بوون و دیاردە نادیارەکانی جیهان دەکاتەوە. هەرچەندە فەلسەفە مێژووییەکی سێ هەزار ساڵەی قۆناغەکانی تێڕامان و تێفکردنی ئەقڵانی مرۆڤە، فەلسەفە پانتاییەکی فراوانیش داگیردەکات لە سەرجەم کایە زانستیی و کلتووری و سیاسی و ئایینیەکانی مێژووی مرۆڤدا، بۆیە سادەو ساکار نیە، بەبێ میتۆدێکی مێژووی و گەڕانەوە بۆ ناو ئەو کۆنتێکستە مێژووییەی بیرکردنەوەی فەلسەفیانە تێدا سەرهەڵدەدات و لێکۆڵینەوە لەکۆی ئەو قۆناغە ژیاریانەی ژیانی مرۆڤ ئەستەمە لە مرۆڤ و تێڕامانی مرۆڤ تێبگەین، چونکە مرۆڤ کائینێکی کۆمەڵایەتی مێژووییە. مێژووی بیرکردنەوەی مرۆڤ، پەیوەستە بەو قۆناغە ژیاریانەی کە لەبەرەبەیانی مێژوودا مرۆڤ لەناو جەنگەڵ و دارستانەکاندا ژیاوە. بۆیە مێژووی “فەلسەفە” بریتەیە لە کۆی ئەو میراتە مێژووییەی تێڕامان و تێفکرنی باوبپیرانمان دەربارەی جیهان و سروشت و بوون، ئەمەش فاکتەرێکە، کە نەتوانین پێناسەیەکی گشتگیر و سەرتاپاگیر بۆ فەلسەفە بکەین، چونکە فەلسەفە پانتاییەکەی مێژوویی لە بیرکردنەوەی مرۆڤ داگیرکردووەو، کاتێک لە چیەتی فەلسەفە دەپرسین، پرسیار دەکەین لەبارەی کۆی ئەو پڕۆسێسە مێژووییەی قۆناغی بیرکردنەوەی مرۆڤ، هەر ئەمەش هۆکارە، کە هەر فەیلەسوفێک لە گۆشەنیگای جیاوازەوە پێناسەی فەلسەفەی کردووە. ئێمە بە میتۆدی مێژوویی دەست بە توێژینەوەکەمان دەکەین بۆ ئەوەی نەکەوێنە نێو دۆگمی مێژووەوە.

فەلسەفە وشەیەکی یۆنانییە، (یۆنان)ی بوونی فەلسەفە ئەو مەفهوومە ناگەیەنێت کە فەلسەفە، موڵکی یۆنانییەکانە، بەڵکو گوزارشتە لە هاوتەریبوونی فەلسەفە لەگەڵ شاردا. نیشتمانی فەلسەفە شارە، چونکە شار شوێنی بەیەک گەشتن و پێکدادانی کلتوور و ترادسیۆن و بیرکردنەوە جیاوازەکانە، بەڵام جگە لە یۆنان شارستانیەتی( نیل و میزۆپۆتامیا و هێندستان و چین) لانکەی سەرهەڵدانی پرسی فەلسەفیانەبوون، ڕەنگە بپرسین بۆچی فەلسەفە لە یۆناندا گەشەیکرد، دواتر وەڵامی ئەم پرسیارە دەدەینەوە. ئێستا با بزانین (فەلسەفە) چیە؟

فەلسەفە( philosophy) زاراوەیەکی لێکدراوی یۆنانییە، لەدوو بەش پێکهاتووە( فیلۆ)٫بەواتای خۆشەویشتی و (سۆفیا)بەواتایی دانایی دێت. هەردوو زاراوەکە بەواتای خۆشەویستی بۆ دانایی دێت. ٭ یەکەمین کەس ئەم زاراوەیەی بەکارهێناوە (فیساگۆرس) بووە، ئەمەش لەکاتێکدا لێ دەپرسن تۆ کەسێکی دانایت دەڵێت:( نەخێر من کەسێکی دانا دۆستم.) کەواتە: فەلسەفە خۆشەویستەیە بۆ دانایی. ئەگەر فەلسەفە خۆشەویستی بێت بۆ دانایی. فەیلەسووف یان فەلسەفەکار ئەوکەسەیە کە تینوی زانینە. فەیلەسووف ئەوکەسەیە کە زانایە بە نەزانین و تێنوی زانینە. وەکو “سوکرات” دەڵێت؛” من دەزانم، کە نازانم”. هەرچەندە فەلسەفە بابەتێکی فرەڕەهەندە و ناتوانرێت پێناسەیەکی گشتی بۆ بکرێت، بەڵام لە دیدی منەوە( فەلسەفە لە گشتایەتی خۆیدا هونەری پرسیارکردن و تاقیکردنەوەی شتەکانە، لە ڕێگەی ڕامان و بیرکردنەوەوە بۆ گەیشتن و دۆزینەوەی فاکتە شاراوەکان). وەکو سوکرات دەڵێت:” ژیانێک تاقی نەکرابێتەوە واتایی ژیانی نیە”. واتا ئەو ژیانە ساختەیەی کە لەسەر بونیادی ترادسیۆن و زانیارییە ساختەکان بونیادنراوە پێویستە تاقیبکرێتەوەو لە ڕێگەی نەشتەری ڕەخنەوە شیبکرێتەوە. فەلسەفە فرەڕەهەندە و پەیوەستە بەو کۆنتێکستە مێژووییەی ژیانی مرۆڤەوە کە تێدا ژیاون و بیرکردنەوەیان پەیوەستە بەو فاکتە کۆمەڵایەتیانەوە. هەرکات بەر چەمکی مێژووی فەلسەفە دەکەوین، ڕاستەوخۆ ئاوەز و بیرکردنەوەمان دەچێتەوە بۆلای مێژووی (گریک) شارستانیەتی یۆنان. ئەویش بەهۆی ئەوەی بۆیەکەمین جار ئەڕستۆ لەکتێبی میتافیزیک ئاماژەیی بۆ “تاڵیسی ماڵتایی” کردووە، کە وەکو یەکەمین فەیلەسوف لەمێژووی مرۆڤایەتیدا دەناسرێت و زۆربەی فەیلەسوفان کۆکن لەسەر ئەوەی فەلسەفە لە تاڵیسەوە دەست پێدەکات. بەڵام ئێمە ناکەوێنە ژێرجەبر و کاریگەری دۆگمانەی مێژووەوە. (تاڵیسی ماڵتایی) جەختکردنەوە نیە، لەسەر بە یۆنانی کردنی (تاڵیس)، بەڵکو لەوەوە سەرچاوە دەگرێت کە چیتر بەشێوەیەکی نوێ بیری لەسروشت کردۆتەوە جیاواز لە بیرکردنەوەی (میتۆلۆژیا و میتۆس).٭بەپێ سەرچاوە مێژووییەکان تاڵیس (585) زاینی ژیاوە. بەمانایەکی دی لەو ساڵەدا بیرکردنەوەی فەلسەفەیانە لەیۆنان سەری هەڵداوە. بەڵام شتێکی ئاشکرایەو ئارگۆمێنتە مێژووییەکان ئەوەمان بۆ دەسەلمێنن. فەلسەفە لە پێش تاڵیسەوە، لە ناوچەکانی تری جیهاندا دەبینرێت، بۆ ئەمەش گەلێک ئارگۆمێنت لە ئاردان، کە ڕونی دەکەنەوە ئەو بیرکردنەوە فەلسەفیانەی لەیۆناندا باوبوون، لەناوچەکانی تردا هەبوون. یاخود هاوشانی یۆنانیەکان سەری هەڵداوە، وەکو مەڵبەندەکانی خۆرهەڵاتی لە (هیند و چین و میسر و بابل و ئێرانیەکان). ئەگەر ( تاڵیس ساڵی 585 پ ز) ژیابێت، ئەوا بوودا ساڵی ( 500 پ ز) و، کۆنفۆشویس (550پ ز) و، زەردەشت ساڵی (550) ژیاون. بەڵام لێرەدا پرسیارێکی گرنگ دێتە پێشەوە، بۆچی “فەلسەفە” لە لەشارستانیەتەکانی تردا لە گەشەکردن وەستاو، لە یۆناندا گەشتە لووتکە. بەهۆی بوونی چەمکی ڕەخنەوە لە یۆناندا، چونکە ڕەخنە یارمەتی هەڵوەشاندنەوەو ئاشکراکردنی کەمورکورتیەکانمان دەدات لە بیرکردنەوەماندا. هۆکارێکی تر بوونی ئازادییە، فەلسەفە هاوتەریبە لەگەڵ ئازادی و هەرنیشتمانێک ئازادی تێدا نەبێت، فەلسەفە تێدا ناژیت. ئاشکراشە، کە یۆنان شوێنی لە دایکبوونی دیمیوکراسیە. هۆکارێکی تر، بەهۆی تێنەپەڕاندنی دۆگمەکانی ئایین و نەبوونی ئازادی لەناو گەلانی تردا، بەراورد بەشارستانیەتی یۆنان. شتێکی ئاشکراشە، فەلسەفە هەمیشە یەکانگیرە لەگەڵ ئازادی و لە ژینگەیەک نامێنتەوە ئازادی بۆ ڕەخنەگرتن و بیرکردنەوە فەراهەم نەکات.

دوو: هزرینە پێش فەلسەفیەکان

مێژووی قۆناغەکانی هزری مرۆڤ، لە پەیوەندیەکی چڕدا یەکتری تەواودەکەن و هەر قۆناغێک تەواوکەری قۆناغی پێشخۆیەتی، ئەمە بەواتای مێژوو پەرستی نا، بەڵکو کەڵەکەکردنی بارگراوندی زانیاری ئێمەیەو دەبێت داشمانبڕێت لە قۆناغەکانی پێشخۆمان، وەکو مارکس دەڵێت؛” فەیلەسووفەکان لە پێشووتردا سەرقاڵی لێکدانەوەی جیهان بوون، بەڵام ئەوەی گرنگە گۆڕینی جیهانە”. واتا مێژووی فەلسەفە دووبارەکردنەوەی نیە، بەڵکو ئیدارکردن و ڕەخنەکردنی قۆناغەکانی پێشخۆیەتی تا داهێنانی نوێ بهێنێتە ئاراوە. بۆ ئەوەی ئاشنایی ئەو چرکە ساتە مێژووییە بین، پێویستە بگەڕێنەوە بۆ ئەو کۆنتێکستە مێژوویانەی قۆناغی ژیاری و تێڕامانی مرۆڤ و ئەو گۆڕانانەی بە پیێ قۆناغە مێژووییەکاندا بەسەر بیرکردنەوەی مرۆڤدا تێپەڕیون. سەرەتا کە بەبێ تێگەشتن لە سەرچاوەکانی زانینی مرۆڤ ئەستەمە لە مێژووی فەلسەفە و بیرکردنەوەی مرۆڤ تێبگەین. مێژوو نوسان کۆکن لەسەر ئەوەی قۆناغەکانی بیرکردنەوەی مرۆڤ و سەرچاوەکانی زانینی مرۆڤ پشت بەچوار قۆناغ دەبەستێت. (قۆناغی میتۆلۆژی، قۆناغی ئایینی، قۆناغی فەلسەفی، قۆناغی زانستی). پێش ئەوەی لەو قۆناغانە بکۆڵینەوە دەبێت بپرسین مرۆڤ چۆن زانین وەردەگرێت. ئەو زانیاریانەی لەناو زەین و هزرماندا دێن و دەچن، لە کوێ زەینمانەوە دێت؟ مێژووی مرۆڤ بریتیە لە شێوازەکانی بەرهەمهێنان و پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان. وەکو مارکس دەڵێت، مێژووی بریتیە لە پێکدادانی چینەکان. ئەمە خوێندنەوەیەکی ماتڕیاڵیزمانەی مێژووییە، بەڵام ئارگۆمێنتە ئەنطرۆپۆلۆژیی و سیۆسیۆلۆجیەکان پشتڕاستی ئەوەمان بۆ دەکەنەوە سەرچاوەکانی زانینی مرۆڤ بریتیە لە ئەزموونکردنی ئەو قۆناغە ژیارییەی کە مرۆڤ لیان ورد دەبێتەوە.

٭ بیرکردنەوەی ئەفسانەیی،(میتۆلۆژیا):

ئەفسانە وەکو ژانرێک لە دەربڕین و چالاکی زەینی لە کلتووری هەموو گەلانی جیهاندا دەبینرێتەوە. ئەفسانەکان ئەو شێوازە بیرکردنەوە سەرەتاییە کە لەناو هەموو گەلانی جیهاندا هاوبەشن. میتۆلۆژیا لە مەفهومە مێژووییەکەیدا هەر داستانێک دەگەیەنێت کە چیرۆکێکی پیرۆز دەگێڕیتەوە پاڵەوانی چیرۆکەکانیش لەخوداکان، کەسایەتیە نامرۆییەکان پێکهاتوون. “ڕێبوار سیوەیلی” بەم شێوازە پێناسەی بیرکردنەوەی ئەفسانەیمان بۆ دەکات(وێناکردنی مرۆڤە بۆ چۆنێتی دەسەڵاتە باڵاکانی سەرووی خۆی، کە بەرهەمێنەری خەیاڵی گروپ و هێماو یادەوەری هاوبەشە). هەروەها “دکتۆر ڕەهبەری محمود زادە” بەم شێوازە میتۆلۆژیا پێناسە دەکات( شێوازێکە لەبیرکردنەوە، لە بارەی ڕوداوەکان و دیاردەکان، کە هۆکاری ڕودانی دیاردەکان لەچوارچێوەی هێزێکی نادیار و “سەروسروشتەوە” تەتەڵە دەکات، بەشێوەیەک هۆکاری ڕودانی دیاردەکان دەبەستێتەوە بەهێزێکی نادیارەوە.)

ئەم جۆرە بیرکردنەوەیە بریتیە لە چیرۆکێک لەبارەی خودا یان بوونەوەرێکی ئەفسانەیی لە بارەی سەرچاوەی جیهان. یان سەرچاوەی جیهان چیە و میتۆلۆژیا دەپرسی شتەکان بۆچی وان. وەکو: (مار بۆچی دەستی نیە،یان فڵان بونەوەر بۆچی وایە.) لە کتێبی پەیمانی کۆندا بەم شێوەیە وەڵامی ئەو پرسە دراوەتەوە، “کاتێک شەیتان دەچێتە بەهەشت بۆ فریودانی حەوا، لەشێوەی مار ڕۆیشت، بۆیە خودا بڕیاڕی دا تا جیهان ماوە بێ دەست و لاق بێ”. ئەفسانەکان خالین لە (کات و شوێن) ئەوەش فاکتەرێکە کە ئەفسانەکان لەناو گەلانی جیهاندا دووبارە دەبنەوەو گەلانی جیهان هاوبەشن لە ئەفسانەکاندا، بۆنمونە، ئەفسانەی باوک کوژی، لە کلتووری یۆنانیدا ئەفسانەی ئۆدیبمان بەرچاو دەکەوێت، لە شارستانیەتی دووئاوانیش ڕۆستەم و زۆراب. “ئەلیکساندەر گەربۆڤیسکی” لە کتێبی نهێنی کۆنترین مێژوودا، ئەوەی بۆ ڕونکردووینەتەوە کە ئەفسانەکان لە کلتووری زۆربەی گەلانی جیهاندا دووبارە دەبنەوە، وەکو ڕووداوی لافاوە مەزنەکە، یان ئەفسانەی ئادەم و حەواو….هتد

میتۆلۆژیا لە شێوازی بیرکردنەوەی ئایینیەوە نزیکەو زۆرجار چڕدەبنەوەو لەهەندێک شوێنیش دەکشێن. ئەفسانەکان بەشێکین لەو چرکە ساتەی کەمرۆڤ لەژیانی خۆیدا بۆ کەشفکردنی ڕووداوەکان پشتی بەستووە بە هێزە نادیارەکانی دەرەوەی سرووشت، یان درووستکردنی هێزێک لەسەرووی هێزی مرۆڤەوەوە. بەشێکی زۆری داستان و ئەفسانەکان بەسەر دوالیزمەی خێر و شەڕدا دابەشبوون. بۆ نمونە داستانی سیمیرخ کەخواوەندی خێربووە. لەهەندێک ناوچەی تریش خوداوەندنی شەڕ. مرۆڤ لەژیانی خۆیدا لەو شتانەی ترساوە قوربانی بۆ داوەو لەڕێگەی ئەفسانە هۆنینەوە پیرۆزی کردوون. بۆ ئەوەی ئەفسانە لەگەڵ بیرکردنەوەی ئایینی تێکەڵ نەکەین، لەبەشی داواتردا لەسەر ئەم خاڵە دەوەستین، چونکە (ئەفسانەو ئایین) لە زۆر شوێندا هێندە چڕدەبنەوە، کە ئەستمە لە یەکتری جودایان بکەینەوە.

٭بیرکردنەوەی ئایینی:

تیۆریی ئیپستمۆلۆژیا سەرچاوەکانی زانینی میتۆلۆژی و ئایینی لێکجودا دەکاتەوە، چونکە ئایین و میتۆلۆژیا لەشکڵدا لە یەکتری دەچن و لەناوەڕۆکیشدا چڕدەبنەوە، بەڵام هەریەکێکیان لەناو شێوازەکانی بەرهەمهێنان و قۆناغەکانی گەشەی مرۆڤایەتی سەردەردەکەن، کە هیچیان سەردەمە تارییکەکانی جێ نەهێشتووە. ئەگەر لە قۆناغی میتۆلۆژیادا بیرکردنەوەی مرۆڤ لەناو خودی سروشت و جیهاندا ڕاوەستابێت، ئەوا بیرکردنەوەی ئایینی سنورەکانی زەویی و جیهان بەجێ دەهێڵێت، ئەگەر ڕێخەری بیرکردنەوەی مرۆڤ لە قۆناغی میتۆلۆژیادا وێناکردنی مرۆڤ بێت بۆ چۆنێتی دەسەڵاتە باڵاکانی سەرووی خۆی، لەسەرەتایی بیرکردنەوەی ئایینیدا هەمان شێوازی بیرکردنەوەو بەرهەمهێنان جیاوازە. چونکە لەقۆناغی میتۆلۆژیدا، ویناکردن و بیرکردنەوەی ناو زەینی مرۆڤ بە هاوتەریبوون لەگەڵ قۆناغەکانی ژیاندا وێنایی کردووەو بیری لێکردوونەتەوەو ئەفسانەو داستانی بەرهەمێناوە، بەڵام بیرکردنەوەی ئایینی باوەڕهێنانە لەسەر بنەمایی گەورەکردنی پانتاییەکی پیرۆز و بچوکردنەوەی خود. واتا پەیوەندی (مرۆڤ و خودا).

لەگەڵ گۆڕانی شێوازەکانی بەرهەمهێناندا، ئایینە ئیبراهیمیەکانیش پەیدابوون. ئەمەش پەیوەندیەکانی مرۆڤ لەجیهانی خۆیەوە پەڕاندەوە بۆ میتافیزیک و جیهانی ئەوپەڕ سروشتی. لێرەوە دەتوانین جیاوازی بکەین لە نێوان زانینی میتۆلۆژیا وەکو زانینێکی زەمینی ناسراوە و زانینی ئایینی وەکو زانینێکی ئاسمانی ناسراوە. ئایین جگە لەوەی قۆناغێکی تایبەتە لەبیرکردنەوەی مرۆڤ و ڕێخستنی توانا زەینیەکانی لەچوارچێوەی میتافیزیکدا، کەچی ڕەگەزێکی میتۆلۆژیی تێدایە، چونکە مێژوو نووسان کۆکن لەسەر ئەوەی کاتێک بۆ دوورترین مێژووی پنتی شارستانیەتەکان بڕوانین، لە هەموو شارستانیەتێک ئایین ئامادەگی هەیە. بۆیە ئایین و میتۆلۆژیا زۆر چڕن و لە هەندێک قۆناغدا هاوتەریبن و نزیک دەبنەوە، کە ئەستەمە جودای بکەینەوە، بەڵام تیۆریی ئیپستمۆلۆژیی هاوکارمانە، کە لە میتۆدەکانی زانین دەکۆڵینەوە. لەدیدی منەوە، جیاوازی ئایین و میتۆلۆژیا لەسەر دووشت وەستاوە. یەکەم میتۆلۆژیا وێناکردنی زەینی مرۆڤە، کە وێنانی شتەکانی دەوربەری دەکات. بەڵام میتۆدی ئایینی لەسەر بنەمای باوەڕهێنان بە خودایەک ڕاوەستاوە. هەرچەندە چەمکی خودا زادەو وێناکردنی ناو زیهنی مرۆڤ خۆیەتی، بەڵام ئایین کاتێک پەیوەندیەکانی لەسەر بنەمایی باوەڕهێنان دەچەسپێت، چیتر وردبوونەوەو ڕەخنەو تێڕامان دەبنە تاپۆ. مرۆڤ لە قۆناغەکانی سەرەتایی ژیانیدا، توانایی تێڕمانی ئەوەندە بووە، دیاردە و هۆکاری ڕودانی شتەکانی گەڕاندۆتەوە بۆ هێزێکی نادیار. ئەو شتانەی تووشی فۆبیاو واقوڕمانی کردووە، قوربانی بۆ داون پەرستوونی. بۆ تێگەشتنی زیاتر لە قۆناغی بیرکردنەوەی ئایینی و چرکەساتی درووستکردنی خودا زیاتر لەسەر ئەم بابەتە ڕادەوەستین.

ئایینی تەوتەمی:

تەوتەمیزم بە یەکەمین سیستمی ئایینی دادەنێرت لە مێژووی مرۆڤایەتی. تەوتەمیەت سیستمێکی ئایینی و خێڵایەتیە، واتا ئاینی گروپە سەرەتاییەکانە کە ژیانی دوونیایی خۆیان لەسەر ڕێکخستووە. زانستی ئەنتثرۆپۆلۆژیا، فاکتەری پەرستنی تەوتەم دەگەڕێێنەوە بۆ شێوازی بەرهەمهێنان و ژیاری سەرەتایی مرۆڤ. بەپێ قۆناغە مێژووییەکانی ژیانی مرۆڤ، قۆناغی دارستان یەکەمین قۆناغی ژیاری مرۆڤە، باوباپیرانی ئێمە لە جەنگەڵەکاندا ژیاون و بۆ بژێوی ژیانی ڕۆژانەیان پشتیان بە کۆکردنەوەی سەرەتایی و ڕاوکردن بەستووە. مرۆڤی سەرەتایی بەهۆی مەترسیان لە دیاردەو شتەکانی دەوروبەریان ئەو دیاردانەی لیان ترساون بەتەوتەم گرتوویانە و پەرستویانە. زیاتر ئاژەڵی دڕندە یان ڕووەک بەتەوتەم گیراوە. ڕوونە مرۆڤ بە هۆی توانایی زاڵنەبوونی بەسەر سروشتدا، ئەو هێزانەی دەوربەری کە لێیان ترساوە، قوربانی بۆ داون و پەرستوونی. تەوتەم خودای گروپەسەرەتاییەکان بووە، کە پیان وابووە دەتوانن “مانایی” لێوەربگرنەوە. واتا هێزی خودایی، هێز لەتەوتەمەکە وەردەگرنەوە. داتاشینی خودا بەرهەمی ئەو شێوازەیە لە ژیان و بەرهەمهێنان و بەپێ قۆناغە ژیارییەکانیش دەگۆڕین. بۆ نمونە لە دۆڵی میزۆپۆتامیا خوداوەندی دایک پەرستراوە، ئەوەش بەهۆی شێوازی بەرهەمهێنانەوە کە دایک خولقێنەر بووەو وەچەی بۆخستوونەتەوە.

مرۆڤ چۆن خودای درووستکرد:

(خودا مرۆڤ درووستناکات، ئەوە مرۆڤە خودا دروستدەکات)

کاڕڵ مارکس

ئەم توێژینەوەیە بە میتۆدێکی ماتڕیالیزم نوسراوەتەوەتەوە و هەوڵمداوە، لە فاکتە دەرەکییەکانی مێژووەوە، خوێندنەوە بۆبابەتەکان بکەین. لێکۆڵینەوە ئەقڵانییەکانی مرۆڤ دابەشدەبن بەسەر دوو جۆر لێکۆڵینەوە( زانستی و فەلسەفی) لێکۆڵینەوە فەلسەفەیەکان بە میتۆد و تیۆرێکی گەردوونی لە بابەتەگشتیەکانی وەکو (بوون، جیهان، سروشت، مۆڕاڵ، عەدالەت) دەکۆڵێتەوە. هەروەها کاری زانست، بریتیە لە لێکۆڵینەوەی تاکایەتی، بۆ دروستکردنی ڕیسا و میتۆدێک بۆ گریمانەکردنی ئەنجامەکانمان و کۆنتڕۆڵکردنی شتەکان. بەڵام مرۆڤ وەکو سوبێکت، ناچێتە ژێر میتۆدی زانستیی و گشتیەوە، بەڵکو لە ڕێگەی زمانەوە شوناسی مرۆڤ ئاشکرادەبێت. مرۆڤ ئۆبێکتیڤی زمانە، وەکو ئارێنت دەڵێت: “زمان ئامڕازێکە بۆ ئاشکراکردنی شوناسی مرۆڤ”، زمان جگە لەوەی ئامڕازێکە بۆ پتەوکردنی پەیوەندیی نێوان تاکەکان، ئامڕازێکە بۆ ئاشکراکردنی ئەو فاکتە ڕاستەقینانەی، کە لەپشت ڕەفتاری مرۆڤدا خۆیان شاردۆتەوە. زمان یارمەتی پڕۆسەی دیالەکتیک دەدات لەنێوان (زیهن و خود) سەبجێکت و ئۆبجێکت. بۆیە لەم توێژینەوەدا دەگەڕێنەوە بۆ ئەو فاکتە مێژویانەی خودای تێدا دروست دەبێ لەزیهنی مرۆڤدا، وە لەناو زماندا ئەو فاکتانە دەدۆزێنەوە، کە خودا وەکو ئۆبجێکتی زیهینی مرۆڤ بە میتۆدێکی ماتڕیاڵیزمی ئاشکرا دەکەین، چونکە مێژوونوس توانای دۆزینەوەی فاکتە ڕاستەقینەکانی مێژووی نیە، کە لەپشت کردەی مرۆڤەکانەوە خۆی شاردۆتەوە، بەڵکو دیالەکتیک و زمان هاوکارن بۆ دۆزینەوەی فاکتەکان بە هاوکاریی میتۆدی ئابوری و سۆسۆلۆجی و مێژوویی.

ئارگۆمێنتە مێژووییەکان ئەوەمان بۆ پشت ڕاستدەکەنەوە، کە مرۆڤی سەرەتایی سەرەتا لە جەنگەڵ و دارستانەکاندا ژیاون و بۆ پڕکردنەوەی پێداویستیەکانی ژیانیان پشتیان بە سرووشت و جەنگەڵ بەستووە. بەڵام بەهۆی لاوازی مرۆڤ بەرانبەر سروشت و شتەکانی دەوروبەریەوە، بەگشتی کاتێک مرۆڤ درکی بەجیهان و شتەکانی دەوروبەری کردووە تووشی واقوڕمان و ترس بووە، کەبێ توانایە بەرانبەر هێزە سروشتیەکان، بۆیە پەنای بردووە بۆ دروستکردنی هێزێکی باڵاتر لە؟خۆی ئەویش دروستکردنی خودایە.

“دیڤد هیۆم” فەیلەسوفی ئەزموونگەرایی سەربارەت بە ئادیای زگماک دەڵێت: (هیچ ئادیایەکی زگماک بوونی نیە، بەڵکو هەموو زانیارییەکانی مرۆڤ، لە ڕێگەی ئەزموونکردنەوەیە)، وەکو ئەزموونگەراکان دەڵێن:(زیهنی مرۆڤ وەکو کاغەزێکی سپی وایە، لە ڕێگەی ئەزموونکردنەوە زانیاریەکان تۆمار دەکات). ئەمەش ئەوەمان بۆ ڕووندەکاتەوە خودا هیچ نیە، جگە لە ئەزموون و زادەی ئەو شیوازەی ژیارییەی کە مرۆڤ لە قۆناغێکی مێژوویدا ژیاوە. “فۆیەر باخ” گوتەنی:(ئەگەر مرۆڤەکان باڵیان هەبوایە، باڵیان بۆ خوداکانیان درووست دەکرد). کەواتە خودا وێناکردن و ئەزموونکردنی خودی مرۆڤە لەگەڵ دەروبەرو جیهاندا. مرۆڤی سەرەتایی ئەو شتانەی بەتەوتەم گرتوون، کە ڕۆژانە بەری کەوتوون، وەکو ترسان لە ئاژەڵی دڕندە و کارەساتی سروشتی و هەور و بارانیان کردووە بەتەوتەمی گروپەکەیان. لێرەوە ئەوەمان بۆ ڕون دەبێتەوە پەیدابوونی خودا لەزیهینی مرۆڤدا، ئایدیایەکی پێشینی نیە، بەڵکو لە ڕێگەی ئەزموونکردنی شتەکانەوە، لەیادگەیدا ماونەتەوە و فۆڕمی خودایان لێ داتاشیوە. بۆنموونە: فریشتە لە ئاینە ئاسمانیەکاندا، تێکەڵەیەکە لە ئایدیا ئەزموونکراوەکانی مرۆڤ، وەکو بونەوەرێکی باڵدار و پیاوێکی گەورە و هەموو ئەم زانیاریانەی لە پێشودا ئەزموونکردووە.

ناو و فۆڕمی خودا، بریتیە لە ئۆبێکجێتیڤی زیهنی مرۆڤ، مرۆڤ خوداکان بەو شێوە بەرهەم دەهێنی، کە لەزیهینی خۆیدا هەن. بۆیە بوونی خوداکان لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر جیاوازە. لە ناوچەکانی دۆڵی دوو ئاوان و سۆمەرییەکان، خودای دایک پەرستراوە، لەبەر ئەوەی مرۆڤ لەو چرکەساتەدا، پێویستی بە نەوەخستنەوە بووە، بۆ کاری کشتوکاڵ، کەچی لە میسر خودای خۆر و لە ئەفریقا تەوتەم و ڕوەک. دواتریش خودایی ئایینە ئیبراهیمیەکان، کە سیفەتەکانی هەمان ئایدیا پێشینیەکانی زیهنی مرۆڤن. وەکو: ناوەکانی خودا لە قورئانی ئیسلام. گەزنەفۆن دەڵێت؛ (حەبەشییەکان خوداکانیان لەسەر فۆڕمی خۆیان دروستدەکرد، خوداکانیان لووتیان گەورە و ڕوخساریان پانبوو، ئەگەر ئاژەڵەکانیش خودایان دروستبکردایە لەسەر فۆڕمی خۆیان دروستیان دەکرد). مرۆڤ لەقۆناغی سەرەتایی ژیاندا، بەهۆی مامەڵەکردنی لەگەڵ کەرەستە و شمەکە ساکارەکانی سروشت و شێوازی ماتڕیاڵی و چۆنێتی ژیانی خۆی، خوداکانی لەزیهینی خۆیدا بەرهەمهێناون.

مرۆڤ لەبەر ئەوەی کاهینێکی کۆمەڵایەتیە و بە گەلی دەژین، خوداکانیان وەکو ڕۆزی بەخش و هێز و توانایی گروپەکەیان تەماشاکردووە، وەکو کۆمەڵگایی تەوتەمیزم، ئەمەش وەکو نەریتێکی بۆماوەیی گوازراوەتەوە بۆ نەوەکانی ئایندەش.

ئایین نەرتێکی کۆمەڵایەتی بۆماوەییە، کە پەیوەندی نێوان هێزێکی باڵاو و مرۆڤە، کە مرۆڤ دروستی دەکات بۆ پاراستن و دورخستنەوەی مەترسیەکانی لەخۆی. هەروەها ئایین ئامڕازێکی کۆمەڵایەتیە بۆ دروستکردنی پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکان.ئایینەکان چیرۆکێکی ئەفسانەین، کە دەرهاویشتەی زیهنی مرۆڤەکانن، کە پەیوەندی بە ژیانی ڕۆژانەیانەوە هەیە. بۆ نمونە: هیندیەوسورەکان لە حەوزەکانی ئەمازۆن، بۆ پڕکردنەوەی پێداویستیەکانیان پشتیان بە ڕاوشکار و کۆکردنەوەی خۆراک لەناو جەنگەڵەکان بەستووە. وەکو جۆن کریچەر دەڵێت؛ (هیندیە سورەکان باوەڕیان بە ژیانی دوای مەرگ هەبووە، بەڵام لەدیدی ئەمانەوە چیرۆکەکە جیاوازە، ئەوان پیانوابووە، مرۆڤ دوایی مەرگ، زیندووبۆیەوە بەنەمری لەجەنگەڵدا دەژیت و دەستدەکات بەڕاو کۆکردنەوەی سەرەتایی. بەڵام مەسیحیەکان، کە باوەڕیان وایە، مرۆڤ لەدوای مەرگ دەچێتە بەهەشت و لە پەرداخی زێڕدا شەراب دەخواتەوەو بەهەشتەکەیان پڕە لە کۆشک و تەلاری زێڕین.

یۆڤاڵ نوح گوتەنی؛ (ئایین دروستکردنی چیرۆکێکە، کە هەر گروپێک بەشێوازێک دروستیکردووە و هەریەکەیان دەیەوێت قەناعەت بەوانی تر بهێنێت، کە چیرۆکەکەی خۆی تەواوە) زۆربەی جەنگە ئایینیەکان لە ئەنجامی باوەڕنەهێنانی یەکتری بە چیرۆکە جیاوازەکانەوە خوڵقاوە. بۆنمونە لە کۆتاییەکانی لەسەدەی چواردەهەمدا، کاتێک ئەمریکا دۆزرایەوە لەلایەن پورتوگالیەکان و ئیسپانیەکانەوە. مەسیحیەکان نەیانتوانی باوەڕ بە هیندیە سورەکان بهێنن، کە لە ژیانی دوای مەرگ مرۆڤ لەکۆشک و ڤیلای زێڕیندا شەڕاب و گۆشتی برژاو دەخوات، چونکە ئەوان چیرۆکێکی تریان بۆخۆیان دروستکردبوو، کە جیاوازبوو لەوەی ئەوان و پەیوەندی بەژیانی ماتڕیاڵی ئەوانەوە نەبووە. هیندییە سورەکان نەیان دەزانی پەرداخی زێڕ و ڤیلا چیە.

ئایین نەریتێکی کۆمەڵایەتیە، کە مرۆڤەکان خۆیان دروستی دەکەن. بەڵام ئەم نەریتە لەگەڵ پێشکەوتنی شارستانیەت و دۆزینەوەی کشتوکاڵدا، دەبێتە ئامڕازێک بۆ فریودان و ڕامکردنی مرۆڤەکان. لە ئایینی مەسیحیدا چیتر پاشا دەبووە نوێنەری خودا و دەبوو هەمووان گوێڕایەڵی بکەن، لە ئایینی ئیسلامیشدا پاشا وەلی ئەمرە و لادان و گوێڕایەڵ نەبوونی تاوانە. ئایینە ئاسمانیەکان هێزەخودیەکانی مرۆڤ دەچەپێنی و وابەستەیی دەکات بەباوەڕهێنان بەشتێکی نادیارەوەو بانگی مرۆڤ دەکات بۆ پشتگوێ خستنی ژیان و ماددە، لەکاتێکدا دروستبوونی ئاینەکان ئۆبجێکتی شێوازەکانی بەرهەمهێنانەو ڕەهەندێکی ماتڕیاڵیزمییە، بەڵام ئایین وەکو ئامڕازێک مرۆڤی نامۆ درووستدەکات لە هێزەخودیەکانی خۆی و کار لەسەر ڕێخستنی ژیان و کۆمەڵگا ناکات. ماکس ڤێبەر دەڵێت:( ئایینە ئاسمانییەکان، تەنها جەخت لەژیانی دوای مەرگ دەکاتەوە، چونکە توانایی ڕێخستنی دوونیایی نیە).

٭بیرکردنەوەی فەلسەفی:

لە بەشەکانی پێشوودا ئاماژەمان بەوەدا قۆناغەکانی مێژووی بیرکردنەوەی مرۆڤ تەواوکەری یەکترن، نەک وەکو دووبارەکردنەوەی هەمان قۆناغ، بەڵکو بەپێ ئەو گۆڕانانەی لەشێوازی ژیان و تیفکرینی مرۆڤدا ڕوودەدات بیرکردنەوەی مرۆڤیش گۆڕانی بەسەردا دێت، وەکو ئاماژەمان پێدا مێژووی بیرکردنەوەی مرۆڤ تەنها درێژە پێدانی قۆناغەکەی نیە، بەڵکو دەبێت داشی بڕێت. لە قۆناغی “فەلسەفەدا” سەرچاوەکانی بەدەستهێنانی زانینی مرۆڤ پشت بە میتۆدی ئایینی و تیۆلۆژیی نابەستێت. واتا مرۆڤ جگە لە(ویناکردن و باوەڕهێنان) بەشێوازێکی تر، درێژە بەچالاکییە هزرییەکانی دەدات. ئەقڵ (ئاوەز) ی مرۆڤ، پرسیاردەکات و ڕادەمێنێت و لە ڕێگەی تێڕامان و بیرکردنەوەوە لە سروشت و دیاردەکان و بوون و مەرگ، دەکۆڵیتەوە.

دووبارە پێویستە میتۆدی ئیپستمۆلۆژیا هاوکارمان بێت، لە لێکۆڵینەوە لەو قۆناغەی کە بیرکردنەوەی فەلسەفیانە دێتەئاراوەو، تا بزانین سەرچاوەکانی زانینی مرۆڤ پشت بەچی دەبەستێت لەم قۆناغەدا. پێش هەموو شتێک پێویستە ئێمە لە چەمکی لۆگۆس تێبگەین، تا بەرچاومان ڕونتربێتەوەو بە ئاسانی لە فەلسەفە و میتۆدی فەلسەفی تێبگەین.

ئەگەر بگەڕێنەوە بۆ نێو دونیایی فیکر و فەلسەفە، لە ئەنجامی کارلێکی دووچەمکەدا، داهێنانی فەلسەفی گەورە و فەرهەنگی درەوشاوە بەرهەمهاتووە. یەکەم چەمیکی (میتۆس یان میتۆلۆژیایە) لەبەشی پێشوودا ئاماژەمان پێکرد. دووەم چەمکی (لۆگۆس)ە، لۆگۆس زاراوەیەکی یۆنانیە، بەواتایی، هزر یان ئاوەز دێت، لەزمانی عەرەبیدا بەوشەی (نطق) نوێکراوەتەوە. (د.ڕەهبەری محمود زادە) سەبارەت بە وشەی لۆگۆس دەڵێت؛ ” لۆگۆس لەهەندی وشە دەبێتەوە لەزمانی ئینگلیزی پێی دەوترێت (لاجیک) یان( لۆجیک). هەروەها دەڵێت؛ ئەو تێرمانەی کۆتای پاشگری لۆجی دێت وەکو؛ (ئیپستمۆلۆجی، سۆسۆلۆجی) لەزاراوەی لۆگۆس، ئاوەزەوە وەرگیراوە. (لۆگۆس) چەشنێکی تایبەت لەبیرکردنەوەیە دەربارەی جیهان، کە ڕووداوەکان و دیاردەکان لە؟چوارچێوەی سروشتی هزر و لۆژیکدا تەتەڵە دەکات. “تەتەڵەکردن” بریتیە لەوەڵامدانەوەی ئەو پرسیارانەی کەمرۆڤ لەقۆناغە سەرەتاییەکانی هزردا ورژاندویەتی. بەشێوەیەکی تر بریتیە لەوەڵام دانەوەی ئەو پرسیارانەی بە (بۆ) یان(بۆچی) دەست پێ دەکەن. کەواتە مرۆڤ لەم قۆناغەدا سەرچاوەکانی زانینی لەڕێگەی بیرکردنەوەوەیە، بەڵام مرۆڤ بۆ ئەوەی بتوانێت بە ئەنجامێکی ئەقڵانی بگات پێویستە ئەقڵی جڵەوبکرێت. یۆنانیەکان بۆ جڵەوکردنی ئەقڵ، زانستێکیان داهێنا بەناوی لۆژیکەوە. لەم قۆناغەدا مرۆڤ بۆ وەڵامی پرسیارەکانی پشت بەدیاردە نادیارەکان و پاڵەوان و خودا نابەستێت، بەڵکو دەست دەکات بەچالاکی هزری و بیردەکاتەوە ڕادەمێنی و هەوڵدەدا ئارگۆمێنت بۆ وەڵامەکانی بهێنێتەوە، کە تێنوێتی ئاوەزی بشکێنێت فەلسەفە ئەو قۆناغەیە کە مرۆڤ درێژە بە بیرکردنەوەو دەدات لە ڕێگەی چالاکی لۆگۆسەوە، ئەم شێوازەش دەبێتە هۆی لەدایکبوونی بەرهەمی نوێ ی و جیاواز، لە قۆناغەکانی هزری مرۆڤدا. نامەوێت زۆر لەسەر ئەم قۆناغە بوەستین، لە بەشی کۆتاییی دا زیاتر لەسەری دەوەستین و درێژە بەتوێژینەوەکەمان دەدەین. پاش ئەوەی بەکورتی باسی بیرکردنەوەی زانستیانە دەکەین. بەڵام نابێت ئەوەمان لەبیربچێت، فەلسەفە یەکەمین قۆناغی بیرکردنەوەی ئەقڵانی مرۆڤە، کە بە دایکی هەموو زانستەکان دادەنرێت و زۆرجاریش فەلسەفەو زانست لە پەیوەندی چڕوپڕدان و زۆرجاریش لەیەکتری دوور دەکەونەوە.

بیرکردنەوەی زانستی:

لەم قۆناغەدا بیرکردنەوەی مرۆڤ زیاتر گەشەیکرد، ئەویش بەهۆی دەرکەوتنی زانستی ماتماتیک و ئەستێرەناسی …هتد. مرۆڤ لەم قۆناغەدا پشت بەمیتۆدی زانستی دەبەستێت، ئەویش لە ڕێگەی تاقیکردنەوەی شتەکانەوە ڕێساو میتۆدێک درووست دەکات بۆ توێژینەوەو کۆنتڕۆڵکردنی شتەکان لەڕێگەی تیۆریاوە. بۆ نمونە، مرۆڤ لێکۆڵینەوە لە ماددیەک دەکات، کاتێک لەتاقیگەکانی زانستدا ئاسن دەکاتە ژێر تاقیکردنەوە بۆی دەردەکەوێت ئاسن بەهۆی گەرمکردنەوە دەکشێت. زانست تیۆرییا دادەرێژت و کۆنتڕۆڵی شتەکان دەکات لەڕێگەی تاقیکردنەوەی زانستیەوە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی شتەکان. پێشووتر پشت بەلۆژیکی ئەڕستۆی دەبەسترا، بۆ دەرهێنانی ئەنجام. بۆ نمونە:

سوکرات مرۆڤە، هەموو مرۆڤێک دەمرێت، کەواتە سوکرات دەمرێت؟ بەڵام زانست پشت بە دیدەکشن دەبەستێت، لە تاکەوە بۆ گشت. زانست پشتی بەلۆژیک دەبەستێت، کاتێک ئاسن لە تاقیگەکاندا تاقی دەکاتەوە بەم شێوەیە دەرئەنجام دەردەهێنت. مس بەگەرمی دەکشێت، ئاسن بەگەمی دەکشێت. کەواتە هەموو تەنەکان بەگەرمی دەکشێن. لە قۆناغی بیرکردنەوەی زانستیدا ژیانی مرۆڤیش گۆڕانی بەسەردا هات و مرۆڤ توانی لەڕێگەی دەستبەسەراگرتنی زانستی ئەزموونیەوە دەستبەسەر سروشتدا بگرێت و ببێت وەکو یۆڤاڵ نوح دەڵێت؛(مرۆڤ بەهۆی زانستەوە، لە ئاژەڵێکی نیو سروشتەوە بوو، بە مرۆڤە خوا.) بیرکردنەوەی زانستی کۆتا قۆناغی بیرکردنەوەی مرۆڤە، کە مرۆڤی کردە بەهێزترین کائینی نێو جیهانەکەی خۆی.

نیشتمانی فەلسەفە:

کاتێک باسی فەلسەفە دەکەین، ڕاستەوخۆ بیرمان دەچێت بەرەو مێژووی یۆنان، ئەمەش بە هۆی ئەوەی ئەڕستۆ، مێژووی بیرکردنەوەی فەلسەفەیانە دەگەڕێنێتەوە بۆ تاڵیس.

وەک لە بەشی سەرەتادا ئاماژەم پێدا ئێمە ناکەوێنە ژێر جەبر و دۆگمی مێژووەوە. چونکە شارستانیەتی میزۆپۆتامیا (4000) ساڵ لە شارستانیەتی گریک کۆنترە. “فیساگۆراس” لە بابل ماتماتیکی خوێندووە و تیۆریی ماتماتیکی فیساگۆراس دووهەزار ساڵ بەر لە “فیساگۆراس” بوونی هەبووە. هەروەها میتافیزیکا لە ئایینی دووەمی مووساوە لە میسرەوە دەگاتە یۆنان. چوارسەدە بەر لە زایین یۆنانیەکان میسۆپۆتامیایان ناسیووەو هەر ئەوان ئەوناوەیان بەسەرداوە. جگە لەوەش لەناو شارستانیەتی میسرییەکاندا ماتماتیک و زانستی مۆمیاکردن و نەشتەرگەری مێشکیان زانیووە. ئێمە ئەوەشمان لە بیرنەچێت پاش داگیرکردنی یۆنان لە لایەن ڕۆمانییەکانەوە فەلسەفە لە شارستانیەتی ئیسلامییەوە دەپارێزێت و دواتریش لەڕێگەی توونس و ئیسپانیەوە دەچێتەوە بۆ ڕۆژئاوا. ئێستا پێویستە ببپرسین بۆچی فەلسەفە لە یۆنان گەشەی کرد و شارستانیەتی یۆنانی کردە نیشتمانی مانەوەی خۆی؟

وەکو لە پێشوودا ئاماژەمان پێکرد فەلسەفە لە کلتورێکدا ناژیت کە نەفەسی بیرکردنەوەی ئازاد بخەسێنێت. کەشوهەوای یۆنان ژینگەیەکی دیموکراسی بووەو بەهۆی چەمکی ڕەخنەوە فەلسەفە لەیۆناندا گەشەی کرد. سوکرات دەڵێت:( ژیانێک تاقی نەکرابێتەوە مانای ژیان نیە) تاقیکردنەوە، واتا ڕەخنەبکرێت و بخرێتە ژێرتاقیگەکانی گومانەوەو ڕەتبکرێتەوە. فەلسەفە یۆنانی کردە نیشتمانی خۆی، بۆیەکەمین جار فەلسەفە لە شارستانیەتی یۆناندا لەلایەن “ئەیونیەکان”ەوە سەری هەڵدا، دوتریش فیساگۆرسیەکان و ئیلییەکان درێژەیان پێدا.

فەلسەفە چیە؟

(فەلسەفە لەبەر ئەوە سەری هەڵدا، چونکە مرۆڤ نەیدەتوانی بیر لەگەردوون نەکاتەوە)

ئەڕستۆ: میتافیزیک

هەرچەندە فەلسەفە بابەتێکی فرەڕەهەندە و ناتوانرێت پێناسەیەکی گشتی بۆ بکرێت، بەڵام لە دیدی منەوە( فەلسەفە لە گشتایەتی خۆیدا هونەری پرسیارکردن و تاقیکردنەوەی شتەکانە، لە ڕێگەی ڕامان و بیرکردنەوەوە بۆ گەیشتن و دۆزینەوەی فاکتە شاراوەکان). وەکو سوکرات دەڵێت:” ژیانێک تاقی نەکرابێتەوە واتایی ژیانی نیە”. واتا ئەو ژیانە ساختەیەی کە لەسەر بونیادی ترادسیۆن و زانیارییە ساختەکان بونیادنراوە پێویستە تاقیبکرێتەوەو لە ڕێگەی نەشتەری ڕەخنەوە شیبکرێتەوە.(جۆن دیڤد) بەمجۆرە پێناسەی فەلسەفە دەکات:

کۆشێشێکە مرۆڤ بۆڕونکردنەوەی ئامانجە بنەڕەتیەکانی لەژیاندا ئەنجامی دەدات “.

ئەو قۆناغانەی فەلسەفەی پێدا تێپەڕیون:

قۆناغی یەکەم: (پێش سوکرات) لە سەدەی (حەوتی) پ ز، دەست پێ دەکات تا نزیکی نزیکەی (چوار سەدە) ئەم قۆناغە دەگرێتەوە، کە لەبنەڕەتی بوون و ماهیەتی جیهان دەکۆڵێتەوە

قۆناغی دووەم: قۆناغی فەلسەفەی کلاسیکی یۆنانیە و لەم قۆناغەدا فەلسەفە لەترۆپکی گەشەکردندایە و دووبەرەی دژبەیەک دێنە ئاراوە ئەویش (سۆفستاییەکان) و (فەیلەسوفانی یۆنان). ئەم قۆناغەش دەربارەی کردە مۆڕاڵیەکانی قۆناغی مرۆڤ و ڕژێمی حوکومڕانی و گەردوون و سروشت و پرسە فەلسەفیەکانیان وروژاندووە.

قۆناغی سێیەم (سەدەکانی ناوەڕاست) تاریکترین قۆناغی بیرکردنەوەوەیەو گەشەی مەعریفی چەق دەبەستی ئەویش بەهۆی تێکەڵکردنی فەلسەفە و گونجاندنی لەگەڵ ئایینی مەسیحیدا.

قۆناغی چوارەم: کە لەڕێنە دیکارتەوە دەست پێدەکات و لە دەستی هێگڵ دەگاتە لووتکە بە قۆناغی فەلسەفەی نوێ ناسراوە لەم قۆناغەدا جیهانی هزر و زانست شانبەشانی پێشکەوتنی پیشەسازی پێشکەوتنێکی مەزنی بەخۆیەوە بینیوەو لەم قۆناغەدا دوو ڕیبازی گرنگی دژبەیەک سەرهەڵدەدن ئەوانیش (ئەزموونگەرایی و ڕاشیونالیست)، پاشان قۆناغی ئایدیالیزم و ماتڕیاڵیزمی ئەڵمانی و دواتریش فەلسەفەی مۆدێرن دێتە ئاراوە. هەریەک لەم قۆناغانەش تایبەتمەندی و خەسڵەتی دیاریکراوی خۆی هەیەو پەیوەستە بەو کۆنتێکستە مێژووییەی تێدا دێتە ئاراوەو کاریگەری لەسەر تێفکرین و بیرکردنەوەی مرۆڤ دروست کردووە.

پرسە فەلسەفیەکان چین:

یەک: ئێمە هەندێک جار دەپرسین بوون چیە، مرۆڤ چۆن درووست بووە جیهان لەچیەوە هاتۆتەبوون، خودا چیە؟

میتافیزیک لقێکی فەلسەفەیە کە وەڵامی ئەم پرسە دەداتەوەو ئەمەش لە تاڵیسەوە دەست پێ دەکات کە لەبنەڕەتی ئەو مادەیە دەکۆڵێتەوە کەجیهانی لێ دروستبووە.

دوو: ئایا ئێمە دەتوانین چی بزانین ئایا مرۆڤ توانایی زانینی سنوردارە یان دەتوانێ تەواوی نهێنێیەکانی جیهان ئەزموون بکات؟ٚ

لقێکی فەلسەفە بەناوی ئیپستمۆلۆژیا وەڵامی ئەم پرسەمان دەداتەوە، لە سوکراتەوە دەست پێ دەکات و لە سەردەستی کاڕڵ پۆپەر دەگات بە لوتکە. وەکو ئەوەی کانت فەیلەسوفی ئەڵمانی دەڵێت:” من دەتوانم چی بزانم”.

سێ:کام ڕەفتاری مرۆڤ باشە ببێتە مایەی پێکەوە ژیان و ئاسوودەی ئەوانی تر. بۆچی من مرۆڤێکی باشبم؟

فەلسەفەی ئەخلاق ئەو باباتەنانە دەکاتە ژێرپرسیارەوە لە ڕێگەی پرس و دەرئەنجامەکانیەوە وەڵامی ئەو پرسەمان دەداتەوە.

چوار: کام جۆری سیستمی حوکمڕانی دەبێتە هۆی فەراهەمکردنی ئازادی و ئاسایش و پێکەوە یان چ جۆرە دەوڵەتێک باشە؟

لقێکی فەلسەفە بەناوی فەلسەفەی سیاسییەوە وەڵامی ئەم پرسانەمان دەداتەوەو لەو بابەتانە دەکۆڵێتەوە…..هتد

جگە لەوەی فەلسەفە یەکێکە لەو ئامڕازانەی دەبێتە (موظاف) دەچێتە پێش هەرناوێکی ترەوە و لەو بابەتانەدەکۆڵێتەوە وەکو(فەلسەفەی زمان، فەلسەفەی مێژوو، فەلسەفەی یاسا، فەلسەفەی زانست، فەلسەفەی فەلسەفەو …هتد). بەگشتی فەلسەفە هونەری پرسیاکردن و گومان و تێڕامانە بۆ دۆزینەوە و چارەسەری ئارێشەو گرفتەکان تا ژیانێکی شایستەی و هونەریانە بەسەر بەرین.

Oct 16, 2021
نووسینی: ئاراس سەعید

——————————————-

بەسود وەرگرتن لەم سەرچاوانەی خوارەوە:

1.ئەنوەر نەجمەدین: سەرچاوەی مەعریفە لە میتۆلۆژیا و ئایین و فەلسەفەو ماتڕیالیزمدا.چاپخانەی بیانی چاپی یەکەم 2021

2.ئاراس سەعید: مرۆڤ چۆن خودای دروستکرد، گۆڤاری فاکت، ژمارە5-6..2021

3.ڕێبوار سیوەیلی: ترسان لە فەلسەفە

ماڵی وەفایی چاپی سێیەم 2020

4. کتێبی پیرۆز: پەیمانی کۆن.
5. ڕێبوار سیوەیلی: سۆفستایەکانی یۆنان

، چاپخانەی هاوسەر هەولێر

6. هیوا جەلال: سەرەتایەک بۆ فەلسەفەی زمان، دەزگای ڕێنوێن
7. ڕەهبەری مەحمود زادە: کۆرسی فەلسەفەی ڕۆژئاوا

‌9.ت ز لاڤین: فەلسەفە بۆ هەمووان. و: ئارام مەحمود. دەزگای ئایدیا، چاپی یەکەم.

: arne nees: filofiens historie,i, hans reizels forlag kopen haven,s.26

11.نظریة المعرفة؛ مكانتها وأهمياتها في الفكرين الفلسفي والصوفي. https://media.nerliti.com/media/publications/285397_a02cccf2pdf

12.سیجوند فروید: الطوطم والحرام. نوع الملفPDF ،المجلة الكتب العربية.https://www.alarabimag.com/books

13. د.تاهر عزیز: المناهج الفلسفة، مركز الثقافي العربي، ١٩٩٠،بيروت.

(لەیادی ٢٦٠ ساڵەی بەکۆیلەکردنی ئەم ئینسانە شاعیرە)

کۆیلە، ئەو ئینسانەی کە یاسای ڕۆژگارە تاریکەکان مافی کڕین و فرۆشتنی لەسەر دانابوون، بەدبەختترین مرۆڤگەلێک بوون کە ژیانێکی پڕ لە نەهامەتی و دەردەسەریی ژیاون.(١) کیشوەری ئەفریقا بەهۆی دوواکەوتوویی ئابووری و ژیارییەوە لەسەدەکانی ناوەڕاستدا ببووە سەرچاوەیەکی دەوڵەمەند لە دابینکردنی هێزی مرۆیی کە بەشێوەی کۆیلە بەنرخێکی هەرزان دەکڕدران و دەفرۆشرانەوە. بێڕەچاوکردنی ئەوەی کە بەشێک لەو کۆیلانە ڕەنگە خاوەن توانا و بەهرە و سەلیقە و لێهاتوویی تایبەت بەخۆیان بن، کە ڕەنگە لەناو سپیپێستەکانیشدا یان مرۆڤە ئازادەکانیشدا ئەو توانایانە دەگمەن بن. ئەمڕۆ دەبینین لەم سەردەمەی نیولیبڕالیزمدا لەوڵاتانی خۆرئاوا زۆربەی وەرزشوانان و هونەرمەندان و مویزکژەنان لە ڕەشپیستەکانن کە توانیویانە بازاڕی هەونەر و وەرزش دە بەرابەر گەرمتر بکەن. بۆیە لەو قۆناغە تاریکەدا کە کۆیلە هیچ مافێکی ئینسانیی نەبووە، کۆیلەیەک لەلایەن خاوەنەکەیەوە ببێتە جێی بایەخ بەڕاستی گرنگە و مێژووویشە. دیارە ئەمەش ئاماژەیە بۆ دوو هۆکاری گرنگ :
یەک : خاوەن کارەکە توانای خوێندنەوە و بینینی ئەو لیێهاتووییەی کۆیلەکەی خۆی هەیە و ئەمەش نیشانەی زیرەکی و ڕۆشنبیریی خاوەن کۆیلە دەگەێنێت.
دوو : خاوەن کۆیلەکە ویستوویەتی مێژوویەک لە بواری ئەدەب و ڕۆشنبیریی بۆ خۆی تۆمار بکات.
لێرەوە دەتوانین لە دۆخ و ژیانی فلز ویتلی پیتەرسی کۆیلە، بەڵام شاعیر ورد ببینەوە. زۆربەی ڕەخنەگران و لێکۆڵەرەوانان پێیان وایە کە فلز ویتلی پیتەرس، یەکەمین ژنەشاعیری کۆیلە لە مێژووی ئەمریکا(٢) ئەم شاعیرە کۆیلەیە لە ساڵی ١٧٥٣ لە خۆررئاوای کیشوەری ئەفریقا لە وڵاتی گامبیا یان سەنگاڵ لەدایکبووە. لەتەمەنی حەوت هەشت ساڵان وەکو کۆیلەیەک دەفرۆشرێت بە بارزگانێکی کۆیلەکان. دواتر سەرجەم کۆیلەکان دەخرێنە سەرپشتی پاپۆڕێک بەناوی (پاپۆڕی کۆیلەکان فلز)(٣) و لەکەنارە ئاوییەکانی ئەمریکا لە ویلایەتی بۆستن لەنگەر دەگرێت. پاشان ئەم کچە کۆیلەیە لەلایەن بنەماڵەی جان ویتلی گەورە بارزگان و بەرگدروو وەکو کۆیلەیەک دەکڕدرێت و بۆ خزمەتی ئەو بنەماڵەیە بەتایبەت بۆ خزمەتی خانم سوزانای هاوژینی جان ویتلی و لەوێ ناوی فلزی بەسەردا دەبڕدرێت و هەروەها پاشناوی ویتیلیشی دەدرێتێ. دوای ئەوەی فلزی کۆیلە لە ئەمریکا فێری خوێندن و نووسین دەبێت، هەر لەلایەن ئەو بنەماڵەوە هان دەدرێت کە شیعر بنووسێت دوای ئەوەی زانیان کە کەسێکی زیرەک و بلیمەتە. یەکەمین مامۆستای فلز ماری کچە هەژدە ساڵانەکەی جان بوو کە فێری خوێندنەوە و نووسینین دەکرد. هەروەها نەیثانیاڵی کوری جانیش یارمەتی فلزی دەدا تا فێری نووسین و خوێندنەوە ببێت. لەتەمەنی دوانزە ساڵیدا توانی ئەدەبی یۆنانی و ئەدەبی کلاسیکی لاتین بە زمانی ئەسلی خۆیان بخوێنێت و لەتەمنی چواردە ساڵیدا یەکەمین شیعری ( بۆ زانکۆی کامبردج لە نیو ئینگلەند)نووسی، کە توانایی و لێهاتووی فلزی لەخۆدا بەرجەستە کردبۆوە. بنەماڵەی ویتلی لەهەموو کاروبارێکی ماڵەوە بەخشیان و سەپۆرتیان کرد کە بایەخ بە ئەدەب و ڕۆشنبیری بدات، ئیش و کارەکانی ماڵیان سپاردە کۆیلەکانی تریان. فلز بەردەوام تواکانی خۆی نێشانی هاوڕێ و خاوەن کۆیلەکانی خۆی دەدا.فلز کەوتە ژێر کاریگەری ئەلەکسەندەر پۆپ و جان میڵتن و هۆمەر و هۆراس و ڤیرجیڵ. بەوجۆرە ئەم ژنە کۆیلەیە کاروانی نووسینی شیعری دەستپێکرد. ئیتر توانی لە کورت ماوەدا سەرنجی بزووتنەوەی ئەدەبی سەردەستی ئەمریکیی بەلای خۆیدا ڕابکێشێت.

کۆشیعری فلز ویتلی پیتەرس لەسەر کۆمەڵی بابەت و ئایین و ئەخلاق ساڵی ١٧٧٣ لە لەندەن چاپ بووە.
ساڵی ١٧٧٣ لەتەمنی بیست ساڵیدا لەگەڵ کوڕی خاوەن کۆیلەکەی، نەیثانیاڵ هەم بۆ چارەسەری نەخۆشییەکەی کە سیل بوو و هەروەها سوزاناش بڕوای وابوو کە دەرفەتێکی لەبار لەشاری لەندەن هەیە بۆ چاپ و بڵاوکردنەوەی شیعرەکانی، چووە شاری لەندەن. ئەوەبوو سلێنا هەستینگز(٤) سەرسام بوو بەشیعرەکانی فلز ویتلی و یەکەمین کۆشیعری لە هاوینی ساڵی ١٧٧٣ دا بڵاو کرایەوە. دوای بڵاوبوونەوەی یەکەمین کتێبی فلز،خاتوو سوزانا و جان یەک لەدوای یەک لەساڵەکانی ١٧٧٤ و١٧٧٨ مردن. ئینجا فلز لەگەڵ دوکاندارێکی ڕەشپێستی ئازاد، بەناوی جان پیتەر زەماوەند دەکەن و دوو منداڵیشیان دەمرێ و بەهەژاری و کڵۆڵی ژیان بەسەر دەبەن. ئەم شاعیرە سەرباری نووسینی شیعر، لەڕێگەی هونەری نامەنووسینەوە توانیویەتی بیروبۆچوونی خۆی لەگەڵ نووسەرانی سەردەمی خۆی بگۆڕێتەوە وەکو سامسن ئۆکن و جان ثارنتن و جان نوتن. ساڵی ١٧٧٥ شیعری ( بۆ جۆرج واشنتۆنی خەمخۆر)ی نارد بۆ سوپاسالاری ئەمریکا. بۆ ساڵی پاشتر جۆرج واشنتۆن داوەتی فلز ویتلی کرد بۆ کۆشکی سەرۆکایەتی . بەڵام وتلی لە مانگی ئازاری ساڵی ١٧٧٦ دەمرێت و ثۆماس پەین شیعرەکەی جارێکیتر لە گۆڤاری پەنسەڤیلیا گەزەتە)(٥) لە نیسانی ١٧٧٦ دا بڵاو دەکاتەوە. ویتلی ویستی دووەم کۆشیعری خۆی بڵاو بکاتەوە،بەڵام بەهۆی لەدەستچوونی سەپۆرتی خاوەن کۆیلەکانی بەهۆی مردنیان و بەرپابوونی جەنگی شۆڕشگێرانەی ئەمریکا (٦) نەیتوانی بگات بەم ئاواتەی.

وێنەیەک لە شیعرێکی فلز ویتلی پیتەرس

ساڵی ١٧٦٨ فلز ویتلی شیعری (بۆ خاوەنشکۆی جیاواز) کە ستایشی پاشا جۆرجی سێیەم دەکات بەهۆی رەتکردنەوەی یاسای پوول،دەنووسێت و بڵاو دەکاتەوە. دوواتر پێ بەپێی بەهێزبوونی شۆڕشی ئەمریکیی، نووسینەکانی ویتلیش بابەتگەلێکیان لەخۆ دەگرت کە گوزارشت بوون لە بیروباوەڕی یاخیبووانی وڵاتانی کۆڵۆنیالیزەکراو. لەساڵی ١٧٧٠ ستایشێکی ئایینی لەبارەی مەسیحییەتەوە بۆ ئینجلیخواز جۆرج وایتفیڵد دەنووسێت. ویتلی گەلێ شیعری بۆ کەسایەتییە ناودارەکان نووسیوە کە ناوەڕۆکی شیعرەکانی زیاتر لاوانەوەن و ناوەڕۆکی هەندێکیشیان دەربارەی ئاینی مەسیحی و کلاسیک و ئەبستراکتن. ئەم شاعیرە زۆر بەدەگمەن لە شیعرەکانیدا لای لەخۆی کردۆتەوە.(٧) فلزی شاعیر، شیعرێکی لەسەر کۆیلەتی هەیە بەناوی (کاتێک لە ئەفریقاوە هێنرانە ئەمریکا).
بەخشندەیی منی لەسەر زەمینی بت پەرستییەوە هێنایە ئێرە
روحی پیسی حاڵی کردم کەوا
خوایەک هەیە،هەورەها دڵسۆزێکیشی هەیە
جارێکیان نە دەمویست ڕزگار بم و نەفێر بم
هەندێکیش بەچاو دەیانڕوانی
ڕەنگیان بۆیەی ئەهریمەنیانەیە
لەیادت بێت، مەسیحییەکان، پێستڕەشەکان،شێرەکانی هەروەکو قابیل
دەتوانرێت پاکبکرێنەوە و پەیوەست بن بە شەمەندەفەری فریشتەکان.(٨)
بەسووک تەماشاکردنی ئینسانی کۆیلە لەو سەردەمە تاریکەدا کە کۆڵۆنیالیزم نەخشەی ژیانی دەکێشا و پێداویستی و دابینکردنی بازاڕی تازە و کەرەسەی بەرهەمهێنان، ببووە دیدی زاڵ لەناو کۆمەڵگەی فیوداڵی و تازە هەنگاونەر بەرەو سەرمایەداری. بۆیە لەلایەن کۆڵۆنیالیستەکانەوە بوونی شاعیرێکی بەتوانا و بەهێز و بەتوانای وەک فلز ویتلی پیتەرس جێی قەبووڵ و هەرسکردن نەبوو.(٩) بۆیە لەشارۆ بۆستن لەلایەن گروپێک لە نووسەران و شاعیران و بەئامادەبوونی نوێنەری دەوڵەت، شاعیرێتی فلز تاقی دەکەنەوە.گروپەکە پێکهاتبوو لەهەریەک لە( جان ئارڤینگ، چاڕڵس چاونسی، جان هەنکاک، تۆماس هاچنسن و ئەندرۆ ئۆلیڤەر). لیژنەکە گەیشت بەو بڕوایەی کە بەڵێ ئەم کۆیلەیە خۆی شیعرەکانی نووسیوە و تەنانەت پێشەکی کتێبەکەشی هەر خۆی نووسیویەتی. کەچی لەگەڵ ئەمەشدا هیچ دەزگایەکی پەخش و بڵاوکردنەوە ئامادە نەبوو کتێب بۆ ئەو شاعیرە چاپ بکات.بەڵام جوانی شیعرەکانی و هێزی شیعرییەت سەرنجی خوێنەرانی لەندەنی بەلای خۆیدا ڕاکێشا. ساڵی ١٧٧٣ گۆڤاری لەندەن سەبارەت بە نموونەیەک لە شیعری فلز ویتلی پیتەرس دەنووسێت (ئەم شیعرانە هیچ کارێکی سەرنجڕاکێش و عەبقەرییان تێدا نییە، بەڵام کاتێک دەبینی گەنجێکی ئەفریقی دوای شەش مانگ لە خوێندنی وردی زمانی ئینگلیزی نووسیویەتی،هیچمان پێناکرێت جگە لە سەرکوتی سەرسامبوونمان بە بەهرە و توانای بەهێز و زیندووی ئەو شاعیرە.)(١٠) دوای ماوەی چەندین ساڵ، بەتایبەتی ساڵی ١٨٣٨ ئینجا لەشاری بۆستن ڕێگەدرا، شیعرەکانی ویتلی پیتەرس چاپ ببن و بڵاو بکرێنەوە.
ویتلی بڕوای وابوو کە هێزی شیعر ناپێورێت. ڕەخنەگرانیش گەلێ لێکۆڵینەوەیان دەربارەی بەرهەمە شیعرییەکانی ویتلی نووسیوە کە چۆن تیشکی خۆر وەک هێما و ئێنجا وەکو باوەڕی مرۆڤەکانی ئەفریقا لەشیعردا بەناوی جیاجیا بەکاربردووە. کەچی سەرباری جوانی و سەرنجڕاکێشی شیعرەکانی، ئەم شاعیرە کۆیلەیە بێبەری نەبووە لە ڕەخنە. ڕەخنەگران پێیانوایە شیعرەکانی ویتلی بەدەرن لە هەستی شوناسی ڕەشپێستی خۆی وەکو کۆیلەیەک.هەورەها جۆری پەروەردەی بنەماڵەی ویتلی لەگەڵ ئەم شاعیرە جێی سەرنج بووە و وای لە شاعیر کردووە کە جۆرە تێگەیشتنێکی تری هەبێت سەبارەت بە شوناسی کۆیلەبوونی خۆی. نەک هەر ئەمە تەنانەت ئەم شاعیرە ڕێگەپێدراو بووە لە ئاهەنگی سپیپێستەکانیشدا بەشدار بێت. بەڵام لەگەڵ هەموو ئەم وێنە گشتییەی فلز، ئەم شاعیرە لەگەڵ بەرەوپێشجوونی شۆڕشێ ئەمریکا روحی بەرەنگاری دژ بە کۆیلەتی لا بەرجەستەتر دەبێتەوە و لەم پێناوەشدا گەلێ نامەی نووسیوە بۆ کاربەدەستانی ئەوکاتی ئەمریکا.(١١)
ساڵی ١٧٧٣ ئەو کۆشیعرەکەی ویتلی بووە بە بەهێزترین کتێبی ئەفریقی لەسەر ڕووی زەوی. ڤۆڵتێری نووسەر لەنامەیەکیدا بۆ هاوڕێیەکی دەنوسێت: فلز ویتلی پیتەرس سەلماندی کە خەڵکی ڕەشپێست دەتوانن شیعر بنووسن. جان پاوڵ جۆنز چەندین بەرهەمی بۆ فلز ناردووە. جۆرج واشنتۆنیش لەبەرامبەر ئەو شیعرەی فلز بۆی نووسیبوو دەڵێت( شێوازی شیعر نووسینت بەڵگەیە لەسەر بەهرەی شیعریی و ڕۆشنبیریت).(١٢)
ئەم شاعیرە یەکەمین ژنە کۆیلە بووە کە کتێبی شیعریی نووسیوە و دووەمین ژنیش بووە لەمێژووی ئەمریکا کە کتێبی چاپ و بڵاوکردۆتەوە(دوای ئانا بردستریت)(١٣) و هەروەها لەسەر نووسینەکانی ژیاوە. ساڵی ٢٠٠٢ موڵفی کەیت ئەسانتێ ئەم شاعیرەی لە ڕیزبەندی ١٠٠ لە کاریگەرترین کەسایەتییە کاریگەرییەکانی ئەفریقا – ئەمریکا ڕیزبەند کردووە. ساڵی ٢٠٠٣ لەشاری بۆستن پەیکەری بۆ دروستکرا و دانرا. ساڵی ٢٠١٢ زانکۆی ڕۆبەرت مۆریس باڵەخانە نوێێەکەی قوتابخانەی کۆمیونیکەشن و زانستی زانیاری بەناوی ئەم شاعیرەوە ناونا.هەروەها هۆڵی ویتلی لە زانکۆی مەساسویتس هەر بەناوی ئەو شاعیرەوە ناونراوە. ساڵی ١٩٩٢ لە گرینگیڵ لە شاری مسیسپی حەلقەی ویتلی دامەزرا.ئیتر دەیەها باڵەخانە و قوتابخانەی لەشوێنە جیاجیاکانی ئەمریکای بەناوەوە کراوە. لە ٦ی حوزەیرانی ٢٠١٩ جارێکیتر کۆشیعرەکەی ساڵی ١٧٧٣ ی بڵاو دەکرێتەوە. ئەمە جگە لەوەی ئەم شاعیرە و نووسین و شیعرەکانی دەبنە بابەتی دەیان و بگرە سەدان لێکۆڵینەوەی ئەدەبیی و ڕەخنەیی و تێزی خوێندن لە زانکۆکان. دوواجار ئەم شاعیرە بەتوانا و بەبەهرەیە لە ٥ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٧٧٤، لە تەمەنی ٣١ ساڵیدا لەنالەبارترین دۆخی هەژاریدا بۆ هەمیشە چاولێک دەنێ و ئەم دنیا بێڕەحمەی کۆیلایەتییە بەجێدێڵێت. دوای مردنی ئینجا خاوەن کۆیلەکەی، بەفەرمی ئازادی دەکات.

ئامادەکردن و وەرگێرانی لە ئینگلیزییەوە : عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
تەممووزی ٢٠٢١ کەنەدا

—————————————————————-

پەراوێز و سەرچاوەکان :
(١)نابێت لێمان ون بێت کە کۆیلەتی لەئەمڕۆی سیستەمی سەرمایەداری بە فۆرمێکی تر درێژەی هەیە.ئەگەر ئەو سەردەمە مرۆڤ کۆیلەی بارزگانە چاوچنۆکەکان بووبێت، ئەوا ئەمڕۆ کۆیلەی کارە. لە هەندێک لە وڵات مۆدێرنەکانیش بازرگانیکردن بە مرۆڤ(‌هیمەن ترافیک) بەڕێژەیەکی زۆر هەیە و لە سەرزەمینە دوواکەوتووەکانیشدا پاشماوەی کڕین و فرۆشتنی مرۆڤ هەر بوونی هەیە.چ لە دۆخی هاوسەرگیریی یان نەتوانینی قەرز لەلایەن قەرزارەوە و دەستگرتن بەسەر ژن و منداڵی کابرای قەرزار وەک لە هیندستان هەیە، یانیش فرۆشتنی بەشێکی جەستەی مرۆڤ لەپێناو درێژەدان بەژیان وەک فرۆشتنی گون و گورچیلە لە ڕۆژهەڵاتی ناوین.
(٢)نووسەر و ڕەخنەگری وەک ڤینیست کارێتا ساڵی ٢٠٠١ کتێبێکی لەسەر ژیان و شیعرەکانی فلز ویتلی نووسیوە.
Carretta, Vincent. Complete Writings by Phillis Wheatley, New York: Penguin Books, 2001.
(٣)پاپۆڕی کۆیلەکان کەناوی فلز بوو،بەو پاپۆڕە دەترا کە لەسەدەی حەڤدەهەم تا نۆزدەهەم کۆیلەی دەگواستەوە لە ئەفریقاوە بۆ ئەمریکا. ئەو پاپۆڕە بە پاپۆڕی پیاوانی گینیاش ناودەبرا. خاوەنی ئەو پاپۆڕە تیمۆثی فیچ بوو و کاپتنەکەشی پیتەر گوین بوو.
(٤٣)سلێنا هەستینگز لە ٢٤ ی ئابی ١٧٠٧ لەدایکبووە، سلینا پێشەوایەکی ئاینی مەسیحییەت بوو لە بەریتانیا. لە ١٧ی حوزەیرانی ساڵی ١٧٩١ لە تەمەنی ٨٣ ساڵیدا مردووە. شایانی باسە هەستینگز و فلز بەهۆی نەخۆشی هەستینگەوە تا مردنیش نەیانتوانی یەکیتر ببینین.
(٥)ڕۆژنامەی پەنسەڤیلیا ڕۆژنامەیەکی ئەمریکیی و زمانحاڵی فەرمی ویلایەتی پەنسەڤیلیا بوو، کە بنیامین فرانکلین ساڵی ١٧٢٨ دەریدەکرد.
(٦)جەنگی شۆڕشگێرانەی ئەمریکا، یان جەنگی سەربەخۆیی ئەمریکا (١٩ی نیسانی ١٧٧٥ – ٣ی ئەیلوولی ١٧٨٣) هەڵوێستگیریی ئەندامانی سیانزەمین گۆنگرێسی ئەمریکا بوو دژ بە بەریتانیان مەزن لەپێناو سەربەخۆیی ئەمریکا. بۆ زانیاری زیاتر لەسەر ئەم شۆڕشە بڕوانە سایتی ویکیپیدیاhttps://en.wikipedia.org/wiki/American_Revolutionary_War
(٧)بەبۆچوونی من هۆکاری لا لەخۆنەکردنەوەی ئەم شاعیرە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە :یەک؛ هەر لە تەمەنی حەوت هەشت ساڵییەوە لە بێخەوە هەڵدەکێشرێت و دەبردرێتە جێگایەکی دی. دوو؛لەژێر کاریگەری و پەروەدەیەکی چینی سەردەستە (خاوەن کۆیلەکان) بووە و بیروبۆچوونی ئەوانی بەسەردا زاڵبووە.سێ؛ ڕەنگە لەژێر هەرەشە نەیتوانیبێت ئەو کارە بکات.
(٨)https://en.wikipedia.org/wiki/Phillis_Wheatley
(٩)لێرەدا جێی خۆیەتی ئاماژە بە کتێبی هێنری لویس گەیتس ئەفریکانا بکەین بەناوی ئینسکلۆپیدیای ئەزموونی ئەفریقا و ئەفریقا-ئەمریکا و هەروەها ڕانانی ئەلیس کەشمۆر لەسەر کتێبی ئەنتۆلۆجیای ئەدەبی ئەفریقی – ئەمریکیی کە بەدوورودرێژی لەسەر ئەم ئاریشەیە وەستاون.
(١٠)https://en.wikipedia.org/wiki/Phillis_Wheatley
(١١)https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/phillis-wheatley

(١٢)نامەی جۆرچ واشنتۆن بۆ ویتلی پیتەرس لە ٢٨ی شوباتی ساڵی ١٧٧٦ کۆپی پارێزراو لە ئەرشیف و نامەخانەی جۆرج واشنتن ١٧٤١ – ١٧٩٩.
(١٣)https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/phillis-wheatley

مۆنۆدراما،واته‌ شانۆگه‌ری تاكه‌ كه‌سی تائێستا زۆرێك له‌ شانۆكاران،له‌ سه‌رپێناسه‌ی ئه‌م جۆره‌ درامایه‌ بۆ چوونیان جیاوازه‌، به‌ڵام بۆچوونی زۆرێك له‌ شانۆكاران وایه‌،كه‌ مۆنۆدراما بریتییه‌ له‌ یه‌ك ده‌نگ و له‌یه‌ك ئه‌كته‌ر.. زۆربه‌ی نووسه‌رانی شانۆگه‌ری ،بیرۆكه‌ی سه‌ره‌كیان له‌سه‌ر چه‌ندین كه‌سایه‌تی بونیاد ده‌نێن كه‌ له‌نێوان خۆیان دا دیالۆگ ده‌كه‌ن به‌ڵام له‌ ده‌قی مۆنۆدراما دا پشت به‌ یه‌ك كه‌سییه‌ت ده‌به‌ستێت له‌رێگه‌ی چه‌ندین دیالۆگی ناوه‌وه‌ی و ده‌ركی رۆله‌كه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌كرێت .. لێره‌دا زه‌حمه‌تی و ئاسته‌نگ بۆ نووسه‌ر دوورست ده‌بێت ، به‌تایبه‌تی كاتێ ده‌كه‌ونه‌ گێرانه‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی بیرۆكه‌كه‌ بگات به‌ وه‌رگر.
ده‌قی مۆنۆدراما پێویستی به‌ ده‌رهێنه‌رێكی به‌ توانا ولێهاتوو هه‌یه‌،بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ده‌قی مۆنۆدرامای گێرانه‌وه‌ ده‌رباز بێت ،چونكه‌ بینه‌ر تووشی وه‌رز بوون ده‌بێت. بۆیه‌ ده‌بێ ده‌رهێنه‌ر له‌ رووی ده‌رهێنانه‌وه‌ خاوه‌ن تێڕامانی تایبه‌ت به‌ خۆی بێت كاتێ هه‌ڵس و كه‌وت له‌گه‌ڵ یه‌ك ئه‌كته‌ر ده‌كات له‌رێگه‌ی جه‌سته‌ی ئه‌كته‌ر به‌هاوكاری ئیكسسوارت و دیكۆر و رووناكی له‌گه‌ڵ دروستكردنی سینۆگرافیایه‌كی گونجاو بۆ كاره‌كه‌.
ئه‌كته‌ر له‌نواندنی مۆنۆدرامادا له‌ كرداری شانۆییدا به‌هۆی نه‌بوونی ئه‌كته‌ره‌رێكی ترپێویستی به‌ سه‌رجه‌م كه‌رسته‌كانی خۆی ده‌بێت وه‌كو ده‌نگ و جوڵه‌و سۆز و گرژی .. بۆ ئه‌وه‌ی بوونی خۆی له‌سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆی بسه‌لمێنێت وچێژ و باوه‌ڕ به‌ بینه‌ر ببخه‌شێت، بۆ گه‌یشتن به‌ لوتكه‌ی داهێنان،له‌ هه‌مان كاتدا،نابێ ئه‌زموونی ئه‌كته‌ریش له‌بیر بكرێت ،چونكه‌ فاكته‌ره‌رێكی گرنگه‌ بۆ سه‌ركه‌وتنی نواندنه‌كه‌ی.
هه‌مه‌چه‌شن و جۆراجۆری نواندن له‌نمایشی مۆنۆدرامادا خاڵێكی گرنگی نواندنه‌ نمایشی مۆنۆدرامادا له‌ شانۆگه‌ری (وه‌ك قه‌قنه‌س ده‌سووتێم ) كه‌له‌ نووسینی نووسه‌ر و هونه‌رمه‌ند خاتوو (گه‌زیزه‌ عومه‌ر) و ده‌رهێنانی (نه‌ژاد نه‌جم ) و نواندنی خاتوو(هه‌وار فارس) -ه‌ به‌رهه‌می گروپی شانۆی هه‌واری شاری كركووك بوو ئه‌م شانۆگه‌رییه‌، تائێستا له‌ تونس،میسر، به‌غدا،هه‌ولێر ،كه‌ركووك نمایش كراوه‌ خاتوو هه‌وار توانی له‌ رێگه‌ی ئه‌و وزه‌ نواندنه‌ی له‌ نمایشه‌كه‌ی به‌كار هێنا،له‌ ماوه‌ی زیاتر له‌ 40 خووله‌ك له‌رێگه‌ی جه‌سته‌و جووڵه‌و ریتم وهێماكانی.. تارا راده‌یه‌كی باش سه‌رنجی بینه‌ران بۆ خۆی رابكێشێت من بۆخۆم له‌م نمایشه‌دا توانستی راسته‌قینه‌ی هه‌وارم له‌ نواندنه‌كه‌ی بینی ،هه‌رچه‌نده‌ له‌ هه‌ندێك شوێنی نمایش،هه‌ستمان به‌،ماندووبوونی ئه‌كرد چونكه‌ ده‌كرد ده‌رهێنه‌ر له‌ رێگه‌ی دیالۆگی بێ ده‌نگ كه‌ زۆر جار له‌ هه‌ندێك نمایش دا بینیومانه‌، بێ ده‌نگی شانۆیی زۆر به‌هێزتر بووه‌ له‌ دیالۆگی ئه‌كته‌ر بۆیه‌ ئه‌گه‌ر ده‌رهێنه‌ر زیاتر كاری له‌سه‌ر كردبا ده‌كرا هاوكارێكی باشت بێت بۆ ئه‌كته‌ر له‌ هه‌مان كاتدا زیاتر سه‌ره‌نجی بینه‌رانی بۆ خۆی رابكێشێت وزیاتر خزمه‌ت به‌ نمایشه‌كه‌ی ده‌كرد به‌ڵام به‌ هۆی ئه‌وه‌ی سه‌رتاپای نواندنه‌كه‌ ریتمێكی خێرای له‌ خۆی گرتبوو،ئه‌م حاڵه‌ته‌مان زۆر به‌كه‌می به‌دی ده‌كرد، زیاتر پشتی به‌ ریتمی خێرا به‌ست بوو..هه‌رچۆنێك بێت خاتوو هه‌وار به‌ هۆی نواندنه‌كه‌ی،وای له‌ بینه‌ر ده‌كرد به‌رده‌وام چاوه‌ڕێ دیالۆگ و جووڵه‌ی نوێی لێ بكه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی بزانێت له‌ رووداوه‌كان چی روو ده‌دات ، به‌ واتایه‌كی تر بینه‌ر له‌ نمایشه‌كه‌دا تووشی وه‌ڕز بوون نه‌ده‌بوون ئه‌مه‌ش خاڵێكی سه‌ره‌كی سه‌ركه‌وتنی نمایشه‌كه‌ بوو له‌ هه‌مان كاتدا نابی رۆڵی هه‌ره‌یه‌ك له‌ ده‌رهێنه‌ر نژاد نه‌جم ، موزیك سیروان عومه‌ر ،دیكۆر به‌رهه‌م یاسین ، ئێكسسوارات،جل وبه‌رگ، رووناكی هونه‌ر شه‌وقی عه‌لی نه‌وزاد،سینۆگرافیا به‌گشتی به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان هاوكارێكی باشی نواندنه‌كه‌ی هه‌وار خان بوو.
شایانی باسه‌ شانۆگه‌ری ( وه‌ك قه‌قنه‌س ده‌سووتێم ) تائێستا به‌شداری چه‌ندین فیستڤاڵی شانۆیی نێوه‌ده‌وڵه‌تی كردوه‌،چه‌ندین خه‌ڵاتی به‌ده‌ست هێناوه‌ وه‌كو: فستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی مۆنۆدرامای قه‌رتاج له‌ وڵاتی تونس ، فێستیڤاڵی ڕۆژانی قاهیره‌ی نێوده‌وڵه‌تی بۆ مۆنۆدراما له‌ میسر، فێستیڤاڵی مۆنۆدرامای ( یوسف ئه‌لعانی ) له‌ به‌غداد كه‌ خه‌ڵاتی باشترین ئه‌كته‌ری كچ به‌خشرابه‌ شانۆكاری كورد ( هه‌وار فارس ) وه‌ خه‌ڵاتی باشترین نمایشی به‌ده‌ست هێنا .
له‌ كۆتاییدا ده‌ست خۆشی له‌ ستاڤی گروپی شانۆی هه‌وار ده‌كه‌م هیوای سه‌ركه‌وتن و به‌رده‌وامیان بۆ ده‌خوازم.

كامه‌ران حاجی ئه‌لیاس

کۆچ:
کۆچ گواستەوەی ڕەوانی مرۆڤە لە شوێنێکەوە کە خەونەکانی تیابەدی نەهێناوە بەرەو شوێنێک کە پێشتر بەڕۆح بۆی ڕۆشتووە بۆ بەدەستهێنانی هەمان خەون پێش گواستنەوەی فیزیکی جەستە.
کۆچ ناڕەزای مرۆڤ نیە لەهۆکارێک یان زیاتر بەڵکو پرۆتێستە لەکۆی سیستمی ئابوری، کۆمەڵایەتی، ئیداری و سیاسی.
کۆچ ڕووخانی پایەکانی مرۆڤە لەسەر زەوی باوباپیران و دروستکردنەوەیەتی لەسەر خاکی بێگانەکان.
کۆچ ئەو خاڵەیە کە مرۆڤ بەتاڵ ئەبێتەوە لە هیوا، ئەو ساتەیە کە بڕیاری دابڕانی تیا ئەیا، ئەو ڕۆژەیە کە ڕوو ئەکاتە نادیار.
کۆچ لەدەستدانی ماتمانەی مرۆڤەکانە بە ئێستا و داهاتوو لە شوێنێکی دیارکراو، گەرانیشە بەدوای شوێنێکا بۆ ئێستا و داهاتوو.
کۆچ بێ ئومێدی مرۆڤەکانە لە ئایندە، دڵشکانیانە لە دادوەری، ناڕەزاییانە لە سەرۆکەکان، بێزاربوونیانە لە بەڕێوەبردن، ساردبوونەوەیانە لە نیشتمان، نامۆبوونیانە بە خاک، شەرمکردنیانە لە ناسنامە، دابڕانیانە لە داهاتوو، نەفرەتکردنە لە نایەکسانی.
کۆچ تەنگپێهەڵچنینە لە جوگرافیایەک کە مێژووی ڕەچەڵەکی مرۆڤێکی تیا نوسراوەتەوە، بەرەو جوگرافیایەک کە لە خاڵی سەرەتا و لە سفرەوە بینوسێتەوە و بیناسێنێ و بیسەلمێنێ.
کۆچ دیاریەیەکە لە دروست بوونی مرۆڤەوە بوونی هەبووە، جا خۆیست بووبێت یان بەزۆرەملێ، بەڵام کۆچی ناچاری دیاردەیەکی نوێیە کە سیاسی و کەسانی دەسەڵاتدار مرۆڤەکان ناڕاستەوخۆ ناچارئەکەن و هانیان ئەیەن کە وڵات و زێد و ماڵ و مێژووەکەیان جێبهێڵن، ئەویش لەڕێی دروستکردنی جیاوازی چینایەتی،کە کەمینەیەکی وڵات ئەبێتە دەرەبەگ و زۆرینەکەش بە مسکێن، بەجۆرێک کە درەبەگ نەک تەنها زەوی و سامانی گشتی وڵات بۆ خۆی ئەبات، بەڵکو بەری ڕەنج و ماندووبوونیش بە زۆرینە ڕەوانابینێ، هەمیشە لە هەوڵی بەدەستهێنانی زیاترایە تا کارئەگاتە ئەوەی کە زۆرینە هەست بە نامۆ بوون، چەوسانەوە، زوڵم و ستەم بکات و بەشێکی بیر لە کۆچ بکاتەوە، ئەو بەشەشەشی کە ئەمێننەوە بیر لە دوو شت ئەکەنەوە “ڕاپەڕین و کۆچ”، هەرێمی کوردستان بە نمونە.
زۆرینەی کۆچبەر ئەگەر کزترین تروسکای لە ئاسۆی وڵاتی خۆیا بەدیبکات ئەوا بە هەموو ڕۆشنای جیهانی ناگۆڕێتەوە.
مرۆڤی کۆچکەر ئەو کەسەیە نە لەسەر خاکی خۆی بواری ژیانی هەیە و نە ئەشتوانێ لە تاراوگە ئۆقرە بگرێ، ئەو کەسەیە کۆتایی هەموو ڕۆژێ ئومێدەخوازێ ئەو ڕۆژە دواڕۆژی بێ لە غوربەت، ترسی ئەوەی هەیە لەسەر خاکی غەریبی چاولێکبنێت.

بۆچی کۆچ:
خەڵک لە دەست حکومەتێکی دەست پسەوە بۆ دەستی ئۆپۆزسیۆنێکی ساختەچی ڕائەکەن.
خەڵک لەدەست بازرگانی سیاسی گەندەڵ و خۆسەپێن بۆ دەست سیاسی تازە هەڵتۆقیوی قەرزار و قەزەم ڕائەکەن.
خەڵک چۆن کۆچ ناکەن کە زیاتر لە سی ساڵە باجی چەند ساڵێکی بەناو خەباتی شاخی بەشێک لە سیاسیە بازرگانەکان ئەیاتەوە، بەشێکیشیان بەرهەمی بەناو خەباتی باوک و باپیریان ئەخۆن، بوونەتە هۆکاری پێگەیاندن و دروست بوونی بەناو ئۆپۆزسیۆنێک کە گڕوگاڵ بەدزی ساختەچێتی و گاگۆڵکێ بەرەو کۆڵانە نادیارو تاریکەکانی پارەی دزراوی میلەت بکات.
ئێستاش ڕەوشتی ڕامیاری و کۆمەڵایەتیان گەشتۆتە ئاستێک کە یەکتری ژەهر خوارد بکەن، تا تەمەنی گەندەڵی و دزی و خۆسەپێنی و ژیانی شاهانەیەن لەسەر شانی خەڵکی مافخوراو درێژە پێبەن.
کە ئەمە ڕەوشتی نوخبەی سیاسی میلەتێکبێت بێگومان خەڵکی متمانەی نامێني و لە شوێنێکی تر بەدوای ژیانا ئەگەڕێ ،کە دڵنیابێ لە خواردنەوەی قومێ ئاو یان پارویەک نان بەدڵنیایی و بەبێ ترس.
خەڵک چۆن کۆچ نەکەن کاتێ بەشێک لە سیاسیەکان هێندەی پێشکەشکارێکی هەواڵی ڕۆژانەی تێڤییەکان لە مێدیا جیاوازەکانەوە دەرئەکەون و باس لە چەمکەکانی دیموکراسی ودادپەروەری و یەکسانی ئەکەن، کەچی کاتێ دوای “ژەهر” خوارد کردن لە باشترین نەخۆشخانەکانی ئەڵمانیا چارەسەر وەرەگرن بە فرۆکەی تایبەت ئەگەڕێنەوە کەچی لە یەکەم قسەیا ئەڵێ” بەردەوام ئەبم لە دژایەتی کردنی گەندەڵی”، خەڵکێکی زۆری قەزایەک بە چەندین پاس ئەگوێزنەوە بۆ فرۆکەخانەی سلێمانی بۆ پێشوازی تا بڵێن تا ئێستاش خەڵکمان لەگەڵە، هەموو ئەمانەش بەپارەی دزراوی میلەت.
کاتێک لە ناوچەکانی مادەی ١٤٠ و ناوەڕاست و باشوری عێراق مووچە لەکاتی خۆیا و وەرەگیری، مووچەی فەرمانبەرێکی ئەو ناوچانە زیاتربێ لە هاوتاکەی لە هەرێم، لیتری بەنزین لەو ناوچانە ٤٥٠ دیناربێ بەڵام لە هەرێم دووقاتبێ ئیتر ئەمانە هەمووی هۆکارن بۆ بێ ئومێد بوون.

کۆچی چوگرافی یان ئابوری؟
ئایا حکومەتی هەرێم و دەسەڵاتداران و هەردوو بەماڵە پرسیاری ئەوەیان لە خۆیان کردووە بۆچی خەڵکی کەنەدا، ئەمریکا، ئەڵمانیا، فەرەنسا، ئینگلتەرا، یابان، سەنگافورە، نیوزلەند، ئەسکەندەنافیا….هتد وڵاتەکانیان بەجێناهێڵن؟
بێگومان وەڵامی زۆرینە ئەوە ئەبێ کە لەو وڵاتانەتا دیموکراسی و مافی ڕادەربڕینی ئازاد هەیە.
لەڕاستیا ئەمە نیوەی وەڵامەکەیە بەڵام نیوەکەی تری کە گرنگترە ئەوەیە کە خەڵکی ژیانێکی شایستەی بۆ فەراهم کراوە، سکی تێرە، مووچە لەکاتی خۆیا وەرەگرێ و خزمەتگوزارییەکان بەردەستن، جیاوازی چینایەتی لە نزمترین ئاستایە.
ئایا حکومەتی هەرێم و دەسەڵاتداران و هەردوو بەماڵە پرسیاری ئەوەیان لە خۆیان کردووە بۆچی خەڵکی ئیمارات، قەتەر، بەحرەین، سعودیە، عومان و کوێت وڵاتی خۆیان بەجێناهێڵن، لەکاتێکا سیستمی سیاسی ئەم وڵاتانە دیکتاتۆریە و لەلایەن بنەماڵە و خێزانە خۆسەپێنەکانەوە بەڕێوەئەبرێن؟
ڕاستە لەم وڵاتانە مافی ئازادی دەربڕین و سیاسی لە قاڵبدراوە کەچی خەڵکەکەی کۆچ ناکەن، بەڵکو لەبری کۆچ ساڵانە چەند گەشتێک ئەکەن بۆ هەڵمژینی هەناسەیەکی ئازادی و ئەگەڕێنەوە وڵات و ماڵی خۆیان هۆکاری ئەمەش تەنها یەک خاڵی جەوهەریە ئەویش “گیرفانی پڕ”ە.
ئایا حکومەتی هەرێم و دەسەڵاتداران و هەردوو بەماڵە پرسیاری ئەوەیان لە خۆیان کردووە بۆچی خەڵکی وڵاتانی ئەوروپای ڕۆژهەڵات و ئەمریکای باشور و بەشێک لە ئاسیا وڵاتەکانیان بەجێئەهێڵن لە کاتێکا دیموکراسی و مافی ئازادی دەربڕین و ڕۆژنامەوانی بوونی هەیە؟
ئەمجارەشیان هۆکارەکەی هەر ئابوریە، خەڵکی ئەم وڵاتانە وێڕای بوونی دیموکراسی بەڵام بەهۆکاری بەدەستهێنانی ژیانێکی شایستەتر و بژێویەکی باشتر بۆ ژیان کۆچ ئەکەن.
ئاخر مرۆڤ لەگەڵ هەموو شتێکا هەڵەکا بەڵام دەرەقەتی برسێتی نایەت، دایکان و باوکان هەست بە نەنگی ئەکەن کاتێک کارێکی زۆرئەکەن بەڵام ناتوانن پێداویستی مناڵەکانیان دابین بکەن.
گەنجەکان هەست بەدابڕان لە ژیان ئەکەن لەکاتێکا نەک توانای گەشت و گەڕانیان نیە بەڵکو شانسی هەلی کاریشیان نیە.
فێرخوازان هەست بە دۆڕان ئەکەن کاتێک ئەبینن هاوڕێکانیان ٩٩ لە ١٠٠لە تاقیکردنەوەی کۆتاییا ئەهێنن و لە هیچ زانکۆیەک ناویان نایەتەوە ،کە ئەمە ئەکرێ یەکێکبێ لە بەهێزترین و ترسناکترین هۆکار بۆ پاشەکشێی وڵات لە و ڕەوڕەوەی گەشەکردن و زانست.

گرنگە دەسەڵاتدار ئەوە بزانێ کە تەنیا ئازادی و دیموکرسی سک تێر ناکات و بەس نیە، لەکاتێکا ئەم دوو چەمکە لە هەرێمی کوردستان لەژێر پرسیاری جدیایە، بەڵکو ئەوەی مرۆڤ بەخاک و نیشتمانەوە ئەبەستێتەوە سکی تێرە، پاشان دیموکراسی و هاوتایی و یەکسانی و هەموو چەمکەکانی تر، بەڵام لە هەرێمی کوردستان هەم ئازادی سیاسی و کاری مێدیای لەژێر هەڕەشەی جدیایە هەم برسێتیش لە هەڵکشانایە.
مرۆڤ کاتێ برسیبێت تەنها بیر لە خواردن ئەکاتەوە، کاتێ کە تێریش بێت بیر لە دادپەروەری ئەکاتەوە.
ئێستا پرسیارە جدییەکە ئەوەیە لە دەسەڵات و هەردوو بنەماڵەی خۆسەپێنی هەرێم و ئۆپۆزسیۆنە ساختەچییەکەش، ئایا بە بەرنامە خەڵک برسی ئەکەن تا بیر لە دادپەروەری و یەکسانی و دیموکراسی نەکەنەوە؟

دەسەڵات و کۆچ:
دەسەڵاتی هەرێم لەڕێێ ووتەبێژەکەیەوە سوکایەتی بە کۆچبەران ئەکات و خۆی لە بەرپرسیارییەتی ئەدزێتەوە.
ووتەبێژەکەی دەسەڵات ئەڵێ بەشێکی کۆچبەران خەڵکی ناوچەکانی مادەی ١٤٠ن، بەشێکیش خەڵکی ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی “پ.ک.ک”ن و بەشێکیشیان خەڵکی ناوچەکانی گەرمیان و ڕاپەڕین و هەڵەبجەن، بەواتایەکیتر مەبەستێتی بڵێ خەڵکی هەولێر و بادینان کۆچ ناکەن و ڕازین بەوەی کە هەیە.

خۆ ئەگەر دابەزینە ئاستی بیرکردنەوەی ووتەبێژەکەی دەسەڵات، ئەوا عوزر لە قەباعەت خراپتر،
١. حکومەت نابێ جیاوازی لەنێوان ناوچەیەک و ناوچەیەکیترا بکات.
٢. ئەبێ ماف و خزمەتگوزاری بۆ هەموو شوێنێک بە هاوتای و یەکسانی دابین بکات.
٣. حکومەتی ڕەشید ئەبێ خۆی بە بەرپرس و باوکی کۆی هاڵاتیان بزانێ نەک بەهۆکاری ئینتمای سیاسی پۆڵێنیان بکات.
٤. حکومەت نابێ خۆی بدزێتەوە لە چارەسەر و ئەستۆ پاکی بکات لە بەرپرسیاریەتی.
０. حکومەت کاتێ خۆی دانی پیائەنێ کە کۆچبەران خەڵکی زۆنی زەردنین، واتە ڕاستەوخۆ دانی پیائەنێن کە ئەوان تەنها حکومەتی ئەو ناوچانەن کە دەسەڵاتیان بەسەریا هەیە و خۆیان بەبەرپرسی شوێنەکانیتر نازانن.
１.
دیندار زێباری ڕێکخەری ڕاسپاردە نێودەوڵەتییەکانی دەسەڵاتی هەرێم، ئەڵێ ئەو خوڵکە درۆئەکەن و چیرۆکی ناڕاست لەسەر هەرێمی کوردستان دروست ئەکەن!
گۆڤاری (ذە ناشناڵ ئینترێست) ئەنوسێت سەرکردەکانی کورد بە فرۆکەی تایبەت گەشتئەکەن کەچی خەڵکەکەی بەدەست بێ مووچەییەوە ئەناڵێنێ، ئەمە قسەی کۆچبەرەکان نیە.
هەر ئەو گۆڤارە ئەنوسێ حکومەتی هەرێم دەستی بەسەر داهاتی خەڵکیا گرتووە و بانکەکان پارەی خەڵکی ناگێڕنەوە، ئەمە قسەی کۆچبەرەکان نیە.
کەناڵی ئەلجەزیرەی قەتەری لە دێکۆمێنتارییەکا لەسەر کۆچبەران بەووردی باس لە ڕەوشی ئابوری و نایەکسان وی هەلی کارو نادادپەروەری و بەرتەسکبوونەوەی ئازادییەکان و گیراوانی بادینان ئەکات وەک چەند هۆکارێک بۆ کۆچکردن، خۆ ئەمەشیان قسەی کۆچبەران نین.
خەڵک لەدەست ئەوە ڕائەکەن کە کەرتی گشتی وڵات ڕادەستی گوایە کەرتی تایبەت کراوە تا هەلی کار بارەخسێنرێ، بەڵام کۆی کەرتی تایبەت لەژێر دەستی کۆمپانیاکانی هەردوو حیزبی بنەماڵەیایە و ئەوانیش لەبری ڕەخساندنی هەلی کار، داهاتی وڵاتیان بەبارمتە گرتووەو کارمەندەکانیش بە کۆیلە
ئایا ووتەبێژەکەی دەسەڵات و دیندار زێباری ئاگایارن کە نزخی یەکەی نیشتەجێ بوون و زەوی و موڵکداری لە بادینان بەتایبەتی لە زاخۆ بەڕێژوی سەرو ٪٢٠ دابەزیووە؟ ئایا پرسیاری ئەوەیان لە خۆیان کردووە بۆ خەڵکی ئەو ناوچانە موڵک و ماڵیان تاڵان فرۆش ئەکەن و ملی ڕێئەگرنە بەر و ئەو سەرمایەی جەنگەڵەکانی ڕوسیای سپیان پێخۆشترە لە دوبەیەکی دەسەڵات؟
ئایا ووتەبێژەکەی دەسەڵات و دیندار زێباری ئەزانن زیندانی کردنی بەناهەقی شیروان شێروانی و مامۆستا بەدەل بەرواری و هەموو ئەوانەیتر یەکێکن لەو هۆکارانەی کە گەنجان ئومێدیان بە داهاتووی خۆیان لە هەرێمی کوردستان نەمێنێ.
ئایا ووتەبێژەکەی دەسەڵات و دیندار زێباری ئەزانن کە بادینان و زاخۆ، نە گەرمیان و ڕاپەڕین و هەڵەبجەی برا سەوزەکەیانە و نە شنگال و قەندیل و ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی “پ.ک.ک”ن دوژمنی دوژمنەکەیان؟ (تورکیا دۆستی خەونی شاعیری پ.د.ک).

نابێ ئەوش لەبیر بکرێ کە مرۆڤەکان بەردەوام کۆچ ئەکەن، خەڵکی ئەسکەندەناڤیا بەرەو هەتاو “خۆر”، خەڵکی ئەوروپای ڕۆژئاوا بەرەو ژیانێکی کۆمەڵایەتی گەرموگوڕتر، خەڵکی ئەوروپای ڕۆژهەڵات و بەشێک لە ئاسیا و ئەمریکای باشور بەرەو ئابوریەکی ىاشتر، خەڵکی ئەفریقا بەرەو مافەکانی مرۆڤ، خەڵکی هندستان و وڵاتانی چواردەوری بەرەو هەلی کار.
پرسیارێک بۆ دەسەڵاتدران، ئاخۆ خەلكی هەرێمی کوردستان بەرەو کام لاو بەچ هۆکارێک کۆچ بکەن، کێش هۆکاری کۆچی بەلێشاوە دوای سی ساڵ حوکمڕانی کوردی؟

سامانی وەستا بەکر
١٥-١١-٢٠٢١
سوید-ستۆکهۆڵم

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ قسەکردن لەسەر ڕۆمانی (کناچەکانی ئاسمان و چراخانی تەڵبووخین)ی دکتۆر مەهدی ئومێد، تیۆری ڕەخنەییی وەڵامی خوێنەر بەکار دەبەم.
تیۆریستانی وەڵامی خوێنەر دوو باوەڕیان هەیە: ١- نابێ ڕۆڵی خوێنەر لە تێگەیشتنی ئەدەب فەرامۆش بکرێت؛ ٢- خوێنەر هۆشیارانە و چالاکانە مانا لە دەق هەڵدەهێنجێت (لۆیس، ٢٠١٨).
لە بیرمان نەچێ، هیچ دوو خوێنەرێک هەمان خوێندنەوەیان نییە بۆ دەقێک. بەپێی تیۆرەکە ئەم فاکتەرانە کار لە وەڵامی خوێنەر دەکەن لە پڕۆسەی خوێندنەوەدا: ئاستی ڕۆشنبیری، تەمەن، ئاستی زانیاری، ئەزموون، شوێن، چەشە، کەشوهەوا، کات و پاڵنەر (motive: مۆتیڤ(.
لۆیس تایسۆن (٢٠١٨) ئەم تیۆرە ڕەخنەییە دابەش دەکات بەسەر پێنج لکدا:

1. تیۆری مامەڵەی وەڵامی خوێنەر (Transactional reader-response theory)
2. کاریگەریی ستایل (Affective stylistics)
3. تیۆری وەڵامی خوێنەری سەبجێکتیڤ (Subjective reader-response theory)
4. تیۆری وەڵامی خوێنەری دەروونی (Psychological reader-response theory).
5. تیۆری وەڵامی خوێنەری کۆمەڵایەتی (Social reader-response theory
   با ئەمانە یەک بە یەک لەسەر ڕۆمانی کناچەکانی ئاسمان جێبەجێ بکەین.

   یەکەم: تیۆری مامەڵەی وەڵامی خوێنەر
   ئەم تیۆرە ڕاڤەی مامەڵەی نێوان دەق و خوێنەر دەکات. چۆن ئەو مامەڵەیە ڕوو دەدات؟ کاتێ ڕۆمانێک دەخوێنینەوە، پڕۆسەی خوێندنەوەکە جووڵێنەرە، خوێنەر بە شێوەی خۆی وەڵامی دەداتەوە. لە کاتی خوێندنەوەدا، هەستکردن، جوڵانی یادەوەری، وروژاندن، خۆدیتنەوە ڕوو دەدەن (لویس، ٢٠٠٥). ئەمانە و ئەزموونی خوێنەر کاریگەرییان هەیە لە دروستکردنی مانا لای خوێنەرەکە.
   لە کاتی خوێندنەوەی ڕۆمانی کناچەکاندا، هەموو ئەمانەی سەرەوە لە من ڕوویان دا. لەبەرئەوەی خۆم لە ئەمریکا ژیاوم، هەستم بە پاڵەوانی ڕۆمانەکە، ئەسکەندەر بەگۆک، دەکرد. باش لە ئازارەکانی دەگەیشتم. ئازاری بێ وڵاتی، بێ پاسپۆرت، بێ ناسنامە، بێ پاڵپشتی، ئازاری گەمەی دەستی زلهێزەکان. با وردبینەوە لەم کورتە دیالۆگەی نێوان ئەسکەندەر و بۆگدانۆڤ (لا١٤٤):
   بۆگدانۆڤ: “بۆ تۆ کوێندەری، وا بە باشی ڕووسی دەزانی؟”
   ئەسکەندەر: “کوردستان.”
   “ها . . چۆن؟”
   “کوردستان.”
   “عێراق.”
   ئای لەو دیالۆگە بە ئازارە. دەیان جار خۆم تووشی ئەم حاڵەتە بوومە لە ئەمریکا و ئەوڕوپا. نووسەر (مەهدی ئومێد) بە یەک ڕستە ئەم ئازارەی ئەسکەندەر بۆ منی خوێنەر دەگوازێتەوە. ئەم ڕستەیە بەقەد ڕۆمانەکە قوڕسایی هەیە.
   “ئەسکەندەر وەڵامی نەدایەوە، بەڵام لەبەرخۆیەوە هەر دەیبۆڵاند، نەخێر من عێراقی نیم.”
   من وەک خوێنەر خۆم لەم ڕستەیەدا دەبینمەوە، شتم بیر دەخاتەوە، هەستم دەوروژێنێت، گریانم دێ. ئەمەش خاڵێکی بەهێزی گێڕانەوەیە، مادام وا لە خوێنەر دەکات.

   دووەم: کاریگەریی ستایل
   بەپێی ئەم تیۆرە، دەقێکی ئەدەبی لە کاتی خوێندنەوەدا لەدایک دەبێت. تا نەیخوێنییەوە، دەقەکە وجودی نییە. دەقەکە ڕستە بە ڕستە، تەنانەت وشە بە وشە دێتە ڕاڤەکرن تا تێبگەین چۆن ستایل کاریگەری هەیە لەسەر خوێنەر لە پڕۆسەی خوێندنەوەدا (لۆیس، ٢٠١٥).
   هاوڕام. بێو کەس ئەم ڕۆمانە نەخوێنێتەوە، تۆز بۆ خۆی دەباتەوە. ئێمەی خوێنەر، کاتێ دەیخوێنینەوە، بەرگی دەقی بەبەردا دەکەین.
   ستایل لە گێڕانەوە واتە هەڵبژاردنی وشە، ڕستە، پەرەگراف، واتە گەمەی زمان و وشەسازی و ڕستەسازی. بەشی یەکەمی ڕۆمانەکە، هەرچەندە شانۆئامێزە، تامێکی تایبەتی هەیە. سیناریستێک دەتوانێت کاری تێدا بکات، دەکرێ ببێتە فیلمێکی زۆر باش. من وەک خوێنەر لەگەڵ ستایلی هەندێ بەشی ڕۆمانەکەدا نیم، بێزارم دەکەن. دووبارەکردنەوە، جوینەوە، درێژکردنەوە، حیواڕی درێژ درێژ و وڕێنەی تێدایە. نووسەر خۆیشی بەشی دووەمی کتێبەکەی ناو ناوە “وڕێنە”. لەم بەشەیدا، گێڕانەوەکە هێواش دەبێتەوە، وەک بەشی یەکەم چالاک نییە. هێدی هێدی گرێیەکان دەکرێنەوە.

   سێیەم: تیۆری وەڵامی خوێنەری سەبجێکتیڤ
   دێیڤد بلیچ (١٩٧٨) دەڵێ شتێک نییە بە ناوی دەقی ئەدەبی. بەپێی ئەم تیۆرە، دەقی ئەدەبی بریتییە لە وەڵامی خوێنەر بۆ دەقەکە. واتە بێ خوێنەر دەقی ئەدەبیمان نییە. ئەو دەقەیشی ڕەخنەگرێک شی دەکاتەوە وەڵامی خوێنەرە.
   بەپێی ئەم لکە تیۆرە، ئەم خوێندنەوەی من لەسەر ڕۆمانەکە دەقێکی ئەدەبییە. با وردی بکەمەوە. ئەم ڕۆمانە بووەتە هۆی بەرهەمهێنانی وەڵامی من، هەر ئەوەش ئیشی دەقە. ئەم وەڵامەی من سەنگی مەحەک نییە. دەکرێ هەزاران وەڵامی زۆر لەوەی من باشتر هەبێ بۆ ئەم ڕۆمانە. دەوڵەمەندیی ئەم ڕۆمانە دەوەستێتە سەر وەڵامی خوێنەرەکانی. بێو هەزار وەڵام هەبێت، هەزار مانای جیاوازمان دەبێت، ئەوەیە جوانیی ڕۆمانەکە.

   چوارەم: تیۆری وەڵامی خوێنەری دەروونی
   ڕەخنەگری دەروونشیکاری، نۆرمان هۆلاند، پێی وایە مۆتیڤ (پاڵنەر)ی خوێنەر کاریگەری ئەوتۆی هەیە لەسەر چۆنێتیی خوێندنەوە. هۆلاند (١٩٧٥) دەڵێ لێکدانەوەکانی خوێنەر بۆ دەقێک خودی خوێنەرەکە ئاشکرا دەکات، نەک دەقەکە. پێی وایە چۆن لایەنی دەروونیمان دەجووڵێ لە ژیانی ڕۆژانەماندا، ئاواش دەجووڵێ کاتێ دەخوێنینەوە.
   ڕۆمانی کناچەکانی ئاسمان لەباتی هەموو کورد قسە دەکات، ناخی هەموو کوردێک دەهەژێنێت. ئازارەکانی ئەسکەندەر بەگۆک دەمباتەوە ناو ناخی خۆم. ئەوە ئەم ڕۆمانەیە پێناسەی من دەکات کاتێ قسەی لەسەر دەکەم. هەندێ جار ڕکم لە ئەسکەندەر دەبێتەوە چونکە زۆر شتم بیر دێنێتەوە، ئازارم دەدات. خاڵێکی بەهێزی گێڕانەوە ئەوەیە خوێنەر تووڕە بکات، دڵخۆش بکات، ڕکی هەڵسێنێت، کێرڤی بەزەیی زیاد بکات، سۆزی خوێنەر بجوڵێنێت.
   ئازارەکانی ئەسکەندەر بەگۆک دەروونیی تێکوپێک دەدەن، ناچار پەنا دەباتە بەر فەنتازیا، لەگەڵ کناچە بەفرینەکان گۆرانی خەونەکانی دەڵێتەوە. لەبەرئەوەی دەرمانێک نییە بۆ ئازارەکانی لە واقیع، ڕوو دەکاتە جیهانی فەنتازیا. ئەم جیهانە فەنتازیییە منی خوێنەر دەبا و لەوێ گرێ دەروونییەکانم دەکاتەوە. بێو بە وردی بنۆڕییە ئەم نووسینەم، هەست دەکەی بەشێک لە دەروونی خۆم وەک خوێنەر واڵا دەکەم.

پێنجەم: تیۆری وەڵامی خوێنەری کۆمەڵایەتی
ستێینلی فیش دەڵێ خوێندنەوەی خوێنەر بۆ دەق سەرچاوە ناگرێت لە خودی خوێنەر، بەڵکو لە نێو ئەو کۆمەڵگەیە، ئەو ژینگەیە لێی دەژی. ئەو شتانەی وەریدەگرین لە ماڵەوە، لە برادەران، لە بازاڕ، لە میوانداری، لە قوتابخانە، زانکۆ، پەیمانگە، شوێنی کار، هتد، ئەمانە ڕۆڵیان هەیە لە پڕۆسەی خوێندنەوەی دەق.
لایەنی کۆمەڵایەتی لە ژیانی ئەسکەندەر لە ڕووسیا لاببەی، ڕۆمانەکە قاچێکی دەشکێت. نووسەر لە تەک سیاسەت و فەلسەفە و فەزایەکی فەنتازی، بە ڕووداوی جۆرەوجۆر سەرنجی خوێنەر ڕادەکیشێت. ژینگەی من لە کوردستان مەراقم دەکات بزانم ئەسکەندەر لەگەڵ قەرەجەکان چی دەکات لە نێو ڕۆمانەکە.
کاتێ دەبینم ئەسکەندەر سەما دەکات، قسە دەکات، چاڵاکی دەکات، من وەک خوێنەر بەراوردی دەکەم لەگەڵ ئەو کۆمەڵگەیەی تێیدا دەژیم. شێوازی مامەڵەکردنی لەگەڵ هاوڕێکانی و دەوروبەری، تەنانەت لە نێو سیاسەتیش، تامێکی ناوازە دەدات بە گێڕانەوەکە.
نابێ پێمان سەیر بێ، بێو خوێنەری کوردی ڕازی نەبێ بەم ڕۆمانە، یان گلەیی هەبێ، چونکە ژینگەی خوێنەری کوردی ڕانەهاتووە بەو فەزایەی مەهدی ئومێد دروستی کردووە لە ڕۆمانەکە. بۆیە پێشنیاز دەکەم زۆرترین خوێندنەوە بۆ ئەم ڕۆمانە بکرێت، ئەو کاتە بەهای گێڕانەوەکە دەبینین.

——————————————————-
سەرچاوەکان
کناچەکانی ئاسمان و چراخانی تەڵبووخین (٢٠٢١). مەهدی ئومێد. هەولێر.
Fish, Stanley. Surprised by Sin: The Reader in Paradise Lost. New York:St. Martin’s, 1967.
Holland, Norman. Five readers reading. New Haven, CT: Yale, 1975.
Lois Tyson. Critical Theory today. New York: Rouledge, 2015, 2018.
Rosenblatt, Louise. Making Meaning with Texts: Selected Essays. Portsmouth, NH: Heinemann, 2005.

ناوی كتێب : خوێندنەوەیەكی سۆفیگەری و تەریقەتی نەقشبەندی
نووسـينى : ئەمجەد شاكەلی
نەخشاندنی بەرگ : زاری
نۆبەتی چاپ : یەكەم
ساڵی چاپ : 2019
چاپ و پەخش و پێداچوونەوە : هاوسانی

بۆخوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ڕژێمی ویلایەتی فەقیهی و موقاومەتی ئێران لەسەر هێڵی دادپەروەری و دادگاکاندا!

یەکێک لە بوارەکانی ڕووبەڕووبوونەوە لەنێوان موقاومەتی ئێران و ڕژێمی دەسەڵاتداری ئێران” دادگا و دادپەروەری”یە. شوێنێک یان ئۆرگانێک کە یەکێک پێشوازی لێدەکات و ئەوی تریان لێی رادەکات. چونکە لە گۆڕەپانی “داد” یەکێک هەمیشە “دۆڕاو” و ئەوی تریان “براوە”یە!

لە ئێران دادپەروەری نییە!
لە هەر وڵاتێکدا کە دێموکراسی و شارستانیەت زاڵ بێت، دەسەڵاتی دادوەری کە یەکێکە لە سێ هێزی دەسەڵاتداری وڵات، بە شێوەیەکی سەربەخۆ کاردەکات بۆ ئەوەی لایەنەکانی هەر پرسێ، سوود لە “دادپەروەری” وەربگرن و کێشە و گرفتەکانی کۆمەڵگا پرۆسەیەکی تەندروستی هەبێت.
لە ئێرانی ئێستادا نەک هەر دەسەڵاتی دادوەریی «سەربەخۆ» نییە، بەڵکو سەرۆکەکەی لەلایەن وەلی فەقیهەوە دەستنیشان دەکرێت. هەر بۆیە دەوترێت هیچ دادپەروەرییەک لە ئێرانی ئێستادا بوونی نییە! هیچ ئازادی و دێموکراسی و ڕێزگرتنێک لە مافەکانی مرۆڤ بوونی نییە و ئەوەی هەیە سەرکوت و گرتن و ئەشکەنجە و لەسێدارەدان و تیرۆر و تاڵان و دزینە و .. هتد.
ئەم ڕاستییە لە ماوەی 43 ساڵی ڕابردوودا لە ئێران بەردەوامە و هەر بۆیەش دادگاکان و دەسەڵاتی دادوەریی لە ژێر دەسەڵاتی وەلی فەقیهدا، هەروەک دوو هێزەکەیتر، واتە مەجلیس و دەوڵەت، نەک هەر شەرعییەت و بڕوادارییان نییە، بەڵکو بە بەربڵاوی جێگەی ڕق و کینی جەماوەرە.
“بوونی” موقاومەت و “نەبوونی” دەسەڵاتدار!
لەبەرامبەر ڕژێمێکی ئاوادا موقاومەتێکی جەماوەری و گشتگیر هەیە کە رەگ و ریشەی لە ناو قوڵایی کۆمەڵگادایە. بە هاتنە سەرکاری ڕژێمی ولایەتی فەقیهی و کەوتنە سەرپێی ئینتەرنێت و سەردەمی پەیوەندیەکان، ئەمە بۆتە ڕوویەکی گشتگیرتر لە هەموو کاتێکی تر.
گومان لەوەدا نییە کە ڕژێمی دەسەڵاتداری ئێران، لە ناوەوە و دەرەوەی ئێران، هەمیشە هەوڵی لەناوبردنی ئۆپۆزیسیۆنەکەی داوە. لە ناو ئێران هیسترییانە و دڕندانە لایەنگرانی ئۆپۆزیسیۆن دەستگیر دەکات و ئەشکەنجە دەدات ئینجا لەسێدارەدان و کوشتار و قەتڵوعامکردن! لە دەرەوەی ئێرانیش، تیرۆر و تەقینەوە و پیلانەکان و لەسەریشی، پارەیەکی زۆر خەرج دەکات بۆ بەکارهێنانی دەست و پێوەندەکانی و هەروەها بەکرێگیراوەکانی، دژ بە ئۆپۆزسیۆنی رژێم کە نموونەکانی هەر زۆر زۆرن و بەسەریدا تێپەڕیوم. چون شتێک کە روون و ئاشکرا بێت پێویست بە گوزارشت ناکات.

موقاومەتی ئێران پێشوازی لە دادپەروەری دەکات!
لە دەرەوەی سنوورەکانی ئێران، ئەوەی لە دادگا و داد رادەکات “رژێمی ئیران”ە. چون ئەو پێشتر حوکم و دادوەری دادگا دەزانێت بۆیە لێی دەترسێت و هەوڵدەدات خۆی لە شوێنی “دادپەروەری” دوور بخاتەوە!
زۆر سروشتییە لە هەر شوێنێک دڵۆپێکی “دادپەروەری” هەبێت، موقاومەتی ئێران بە خۆشحاڵییەوە پێشوازی لێ دەکات. چونکە لە ژێر درووشمی “ئەوەی حسابەکەی پاکە لە لێپرسینەوەی ترسی نیە”، هەموو کۆسپەکانی لاداوە و پیلانەکانی ڕژێمی ئێران (بە لۆبی و سازشکار و کرێگرتەکانییەوە) لە دەرەوەی سنوورەکانی ئێرانی، یەک لە دوای یەک تووشی شکست کردووە و ئەوەی لە جیهاندا تۆمار کرد: “سەرکەوتنی دادپەروەری بەسەر سازان و پیلانگێڕاندا، واتە سەرکەوتنی موقاومەت و موجاهیدینی خەڵقی ئێران، سەرکەوتنی گەلی ئێران و هێزە رەسەنەکانی گۆڕەپانی بەرەنگاربوونەوە بەرامبەر بە رژێمی دیکتاتۆریی لە ئێران”
موجاهیدینی خەلق (PMOI/MEK) و موقاومەتی ئێران تا ئێستا لە دەیان دادگای ئەمریکا، بەریتانیا، فەرەنسا، سویسرا، لۆکزامبورگ (دادگای دادی ئەوروپا)، ئیتالیا و ئەڵمانیا، بە خستنە رووی دەیان هەزار بەڵگە، هەموو تۆمەت و هەڵبەستراوەکانی رژێمی ئیرانیان پووچەڵ کردوەتەوە و وڵامی هەموو پرسیار و تۆمەت و درۆ بێ بنەماکانی رژێم و لایەنگرانی رژێمیان داوەتەوە و لە دادگاکاندا (سەرکەوتوو) بوون!

چەند نموونەیەکی دادگاکانی پێوەندیدار بە موقاومەتی ئێرانەوە!
جگە لە چەندین رەوتی دادگای ئەوروپی و ئەمریکی، کە هەر هەموویان بە هۆی هەڵمەتی 14 ساڵەی موقاومەتی ئێران بە سەرۆکایەتیی خاتوو مەریەم ڕەجەوی، بە سەرکەوتنی موقاوەمت و هەڵوەشاندنەوەی (ناتۆرەی تیرۆر) لەسەر موجاهیدین و موقاومەت کۆتایی هات، هێنانەوەی چەند نموونەیەکی ئەم ڕووبەڕووبونەوەی موقاومەت بەرامبەر بە رژیمی ئێران بە پێویست دەزانم:
لە مانگی ئەیلولی 1990دا، ڕژێمی ئێران و سەرکۆماری ئەوکاتی رژێم. واتا ڕەفسەنجانی، سکاڵایان لە دەسەڵاتی دادوەری سویسرا دژی خاتوو (میریام گەزۆ)، ڕۆژنامەنووسی ڕۆژنامەی (لاسویس) تۆمار کرد. رۆژی 7ی گەلاوێژی ساڵی1991 دادگایەکی سویسری بڕیاری دەرکرد لەسەر بێتاوانبوونی ئەم ڕۆژنامەنووسە و بڕیاری سێ جار شەرمەزارکردنی ڕژێمی خومەینیشی دەرکرد. پێویست بوترێت کە خاتوو گەزۆ لە ڕاپۆرتێکدا، بەشێک لە بروسکەیەکی ڕێبەری موقاومەتی ئێران بۆ سەرکۆماری سویسرای هێنابۆوە سەبارەت بە ڕۆڵی ڕژێمی ئێڕان لە تیرۆرکردنی د.کازم ڕەجەوی. موقاومەتی ئێران لە هەڵمەتێکی بەرفراوانی نێودەوڵەتیدا ئەم دادگایەی کردە دیمەنی دادگاییکردنی ڕژێمی خومەینی و سەرکەوت.
لە مانگی تەمووزی ساڵی 2018دا دادگایەکی وڵاتی بێلژیک، سزای 20 ساڵ زیندانیکردنی بۆ دیپلۆماتکاری تیرۆریستی ڕژێمی ئێران، (ئەسەدوڵا ئەسەدی) و تیمە تیرۆریستەکەی دەرکرد، کە بەر لە بۆمبانانەوەیان لە شوێنی گردبونەوەی موقاومەتی ئێران لە پاریس دەستگیر کرابوون.
لە مانگی ئازاری 2019دا دادگایەکی ویلایەتی هامبورگ فەرمانی بە رۆژنامەی (ئێشپیگێڵ) و لە مانگی حوزەیرانی 2020دا فەرمانی بە رۆژنامەی (فرانکفورتەر ئەلگمینی) کرد، سەبارەت بە بڵاوکردنەوەی تۆمەت و پروپاگەندای بێ بنەمای ڕژێمی ئێران دژ بە موقاومەتی ئێران کە پرۆپاگەندا و ئیدیعاکانی رژێمی ئێران دژ بە موجاهیدینی خەلق لە راپۆرتەکانیان بسڕنەوە.
ڕۆژی 23ی ئەیلولی 2021 دادگای فیدراڵی سویسرا داوای کرد لێکۆلینەوە لە تیرۆری پرۆفیسۆر کازم رەجەوی، نەیاری سیاسی ئێرانی، بکرێت وەک تاوانێکی (ژینۆساید) و (تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی) و بەو رێگەوە، داواکاری گشتیی ناچار کرد دووبارە دۆسێیەکە بکاتەوە بۆ لێکۆڵینەوە. پرۆفیسۆر کازم ڕەجەوی لە رۆژی 24ی ئاپریلی 1990 لە بۆسەیەکدا لە گەڕەکی (کوپە)ی نزیک شاری (ژنێڤ) لە لایەن تیرۆریستانی رژێمی ئێرانەوە تیرۆر کرا.
ئێستاکەیش یەکێک لە تاوانبارانی ڕژێم بە ناو (حەمید نوری) لە دادگایەکی سوید بە تۆمەتی ژینۆساید و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی لە ژێر داداگاییکردندایە و پێش بینی دەکرێت (سزای قورسی) بۆ دەرچێت.

پیلانی تەواوکەر لە دژی موقاوەمەت!
ڕۆژی 18ی پووشپەری 2017، ئاخوند (عەلی فەلاحیان)، وەزیری پێشووی ئیتڵاعاتی ئێران کە لە لایەن دەسەڵاتی دادوەریی ئاڵمانیا و سویسراوە داواکراوە بە هۆی (تیرۆریزم)ەوە گوتی: “وەزارەتی ئیتلاعات بۆ کۆکردنەوەی زانیاری پێویستی بە پۆشش هەیە لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵاتدا. ئێمە ئەفسەرێکی هەواڵگری نانێرین بۆ ئەڵمانیا یان ئەمریکا کە بڵێت من سەر بە وەزارەتی ئیتڵاعاتم، پێویستە لە ژێر ناو و پۆششی کاری بازرگانی یان ڕۆژنامەگەری ئەمکارانە بکات”.
هەر بۆیە ڕژێمی ئێران لەژێر پەردەی کاری بازرگانی و بە تایبەتی کاری ڕۆژنامەوانیدا، هەوڵی تەواوکردنی پیلانگێڕییە تیرۆریستییەکانی دەدا دژ بە موقاومەتی ئێران. وەک نموونە، ڕژێم بە ناردنی کرێگرتەکانی خۆی بۆ دەرەوەی وڵات لە ژێر ناوی “لێکۆڵەر و چالاکوانی سیاسی و زیندانی سیاسی پێشوو” و .. هتد (خەڵکانی وەک ئیرەج میسداقی) بە نیازە بزووتنەوەی دادخوازیی خوێنی شەهیدانی قەتڵوعامکراوی ساڵی 1988 لە ناوەرۆک بخات و بەو سۆنگەیەوە (بزووتنەوەی دادخوازی)ی موقاومەتی ئێران لە پێ بخات و رژێمەکەی لەسەر پێ رابگرێت.
خاڵی هەستیاری ئەم بەرەنگاربوونەوە یاساییە لەوەدایە کە ڕژێمی ئێران دەیەوێت لە ناو ئەندامانی ئۆپۆزسیۆندا بۆشایی و لێکترازان دروست بکات و لە قسەکانیاندا بیانوو بدۆزێتەوە و دژ بە خۆیان بەکاری بهێنێت، یاخود پەنا بباتە بەر پەڵپ گرتن و پاساوهێنانەوە بۆ ئەوەی بتوانێت خۆی لە لێپرسینەوە دەرباز بکات. کەوایە پێویستە لە وەرزی لێپرسینەوە لە رژێمی ئێران، ئەندامانی موقاومەت و سەرجەم لایەنگرانی رزگارکردنی ئێران بە (وریایی) و (وردی) کار بکەن کە دوو لایەنی دانەبڕاون بۆ بەرەوپێشبردنی ئەم پرۆسەیە.
ئامانج لە پیلانگێڕانی دژ بە موقاومەتی ئێران!
ئەو قەیرانە سەرەکییەی لە بەر دەم رژێمی ئێراندایە، قەیرانی لەناوچوونیەتی. هەر بۆیە دوای تێپەڕبوونی چل و چەند ساڵ بەسەر هاتنە سەرکاری، ئێستایشی لەگەڵدا بێت نەیتوانیوە سەقامگیری بە خۆیەوە ببینێت. وەلی فەقیهی دەسەڵاتدار و سەرکردەکانی ڕژێم باش ئاگادارن کە هۆکاری سەرەکی ئەم قەیرانە، هەبوون و خۆڕاگریی و ئایندەداریی ئەو موقاومەتەیە کە هیچ کات نەوەستاوە و سازشی کردووە. موقاومەتێکی سەرسەخت و پێداگر کە ڕەگی لە کۆمەڵگەدا گرتووە و ئێستایش لە ئاستی نێونەتەوەییدا پشتیوانییەکی بەربڵاوی لێدەکریت. هەر بۆیە لۆبیکارانی ڕژێم و دەوڵەتانی سازشکاری ڕۆژئاوا، سەرەڕای هەوڵێکی زۆر، بەڵام شکستیان هێنا لە دروستکردنی بەدیل بۆ ڕژێم. چونکە تاکە ئەلتەرناتیڤی ڕاستەقینە و دێموکرات، واتا(ئەنجومەنی نیشتمانیی موقاومەتی ئێران) هەمیشە بوونی هەبووە و هەیە!
کەواتە بە کورتی، ئەوەی ئەم ڕژێمە لە ماوەی 40 ساڵی ڕابردوودا بۆ تێکشکاندنی ئەو موقاومەتە کردوویەتی، لە رووی داماوی و لاوازبوونیەوە بووە بەرامبەر بە قەیرانی لەناوچوونیدا، کە ئەگەر یارمەتیدەرانی غەیبی(!) ئەم ڕژێمە (واتا دەوڵەتانی غەربی!) نەبوایە، ئێستا کۆمەڵگای مرۆڤایەتی هاوچەرخ لە مێژ بوو لە چنگ ئەم رژیمە نەجاتی ببوو!
ڕووبەڕووبوونەوەی موقاومەتی ئێران بەرامبەر بە ڕژێمێکی ئاوا و پشتیوانانی ئەم رژیمە، خۆی نیشانەی بەهێزبوون و خۆڕاگریی ئەو موقاومەتەیە، کە ئێستا ڕژێمی ئێرانی بەرەو هەڵدێر بردووە. ئەڵتەرناتیڤێکی دێموکرات، بە لەشکرێک لە (شانەکانی شۆڕش) لە ناوخۆی ئێرانی داگیرکراو و پشتگیرییەکەی نێونەتەوەیی، کە گۆڕەپانەکەی زیاتر لەهەمیشە لەسەر رژێمی دیکتاتۆریی ئیران بەرتەسککردۆتەوە.
موقاومەتێک کە نەک هەر لە بواری یاسایی و دادپەروەری، لیستە تیرۆریستییەکان و پیلانگێڕییەکانی تێکدا، بەڵکو بە ئاشکراکردنی پڕۆژە ناوەکی و تیرۆریستییەکانی ڕژێمی ئێران و خستنەڕووی پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە ئێران، بووەتە تەوەرێکی کۆدەنگیی نێودەوڵەتی دژ بە رژێمی ئێران.
لەو بارەیەوە خاتوو مریەم ڕەجەوی، چەندین جار ڕایگەیاندووە”بابەتە سەرکییەکە، لەناوبردنی تاکە ئاڵترناتیڤی دیموکراتییە لە پێناو مانەوەی ڕژێمی ئیران. بەڵام موقاومەتی ئێران بە هەموو توانایەوە پیلانی زنجیرەیی دوا سەردەمی رژێمی ئێرانی تێکداوە”(17ی حوزەیرانی 2018).

تایبەتمەندیی بڕیاری دادگای سویسڕا!
بڕیار و دۆسێیەکەی تایبەت بە تیرۆرکردنی (د.کازم ڕەجەوی) لە سویسڕا، کوشتاری زیندانیانی سیاسی ساڵی 1988ی بەستەوە بە تیرۆری دژبەرانی ڕژێمی ئێران لە دەرەوەی وڵات و ئەمەیش سەرکەوتنێکی گەورەیە بۆ بزووتنەوەی دادخوازی. خەسڵەتە دیارەکانی بڕیاری دادگای فیدراڵی ئاماژە بەوە دەکەن کە تیرۆری د.کازم ڕەجەوی “لەچوارچێوە و بەردەوامبوونی قەتڵوعامکردنی نزیکەی 30 هەزار زیندانی سیاسی لەساڵی 1988 و ئیعدامە سیستماتیکە زیادەڕەوییەکانی نەیارانی سیاسی ئەنجام دراوە. ئەم سیاسەتە لە لایەن باڵاترین رێبەرانی رژێمی ئێرانەوە پەیڕەوی کراوە و بە تایبەتی فەتوا راگەیاندراوەکەی خومەینی جێبەجێی کراوە” دادوەرانی سویسڕاش ژینۆسایدکردنیان بە سیاسەت و ستراتیژی ڕژێم ناساندووە.

جیهان هەڵدەستێت بۆ پشتگیریکردنی خەڵکی ئێران!
دوای ئەوەی خاتوو مریەم ڕەجەوی، بزووتنەوەی دادخوازیی زیندانیانی قەتلوعامکراوی ڕاگەیاند لە ساڵی 2016، ئێستا کەمپەینی یاسایی موقاومەتی ئێران بووەتە هەڵمەتێکی نێودەوڵەتی. چونکە ئەم هەڵمەتە، داواکارییەکی نەتەوەیی و جەماوەریی خەڵکی ئێران و ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی لە پشتە. ڕژێمی دەسەڵاتداری ئێران ڕژێمێکی ناشەرعی و سەدەی ناوەڕاستی و تیرۆریستی و سەرکوتکەرە. دوژمن بە ئازادی و دێموکراسی و مافی مرۆڤە و لەگەڵ کۆمەڵگای مرۆڤایەتیدا ناکۆکە. ئەم ڕژێمە پەڵەیە بەسەر کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و دەبێت بنبڕ بکرێت.
ئێستا وەرزی لێپرسینەوەیە لە سەرانی ڕژێمی ئێران. لەم قۆناغە رچەشکێنەدا، کەمپینی یاسایی موقاومەتی ئێران خاڵێکی وەرچەرخانە بەرەو نەهێشتنی ڕژێمی ئێران و کۆتایی هێنان بە ئازارەکانی خەڵکی ئێران.
ئەمڕۆ لە جیهاندا، کۆدەنگییەکی نێودەوڵەتی بەنرخ، داوا لە کۆمیسیاری باڵا و ئەنجومەنی مافی مرۆڤی سەر بە UN دەکات شاندێکی نێودەوڵەتی پێکبهێنن بۆ لێکۆڵینەوە لە کۆمەڵکوژییەکەی ساڵی 1988. لە مانگی پووشپەڕی ئەمساڵ، ریپۆرتەری تایبەتی ڕێکخراوی UN لە بواری مافەکانی مرۆڤ لە ئێران، داوای لێکۆلینەوەیەکی سەربەخۆ کرد لەسەر کۆمەڵکوژکردنی زیندانیانی سیاسی و ڕۆڵی تاوانبار(ئیبراهیم ڕەئیسی) لەو تاوانە گەورەیەدا. لەو بارەیەوە ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی و زیاتر لە 150 داکۆکیکارانی دیاری مافەکانی مرۆڤ، جەختیان لەسەر پێویستی پێکهێنانی شاندەکە کردەوە.

داواکانی موقاومەتی ئێران لە کۆمەڵگای نێودەوڵەتی!
خاتوو مریەم ڕەجەوی، بەناوی موقاومەتی خەڵکی ئێرانەوە، چەندین جار ڕایگەیاندووە کە،”پێویستە ڕێبەرانی رژێمی ئێران بە هۆی (ژینۆساید) و (تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی) بخرێنە بەردەم دادگا” هەروەها وتیشیان: “داوا لە سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان و کۆمیسیاری باڵا و ئەنجومەنی مافی مرۆڤ و ریپۆرتەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ دەکەین کە زیندانەکانی ڕژێمی ئێران بەسەر بکەنەوە و چاویان بکەوێت بە زیندانیانی سیاسی و دۆسیەی پێشێلکارییە ترسناکەکانی مافی مرۆڤ لە ئێران، بەتایبەتی دۆسیەی مامەڵەی هەڵسوکەوتی کاربەدەستانی ڕژێم لە ناو زیندانەکان و بەتایبەتیش ئازار و ئەشکەنجەی زیندانیانی ژن، بەرز بکرێتەوە بۆ ئەنجومەنی ئاسایشی سەر بە یوئێن”.

دواوتە!
موقاومەتی ئێران پێی وایە لە هەر شوێنێک (دڵوپێک یاسا) و کەمێک (دادپەروەری) و (مرۆڤایەتی) هەبێت و لە هەر دادگایەکدا، بڕێک داد و یاسا سەروەر بێت، بێ گومان موجاهیدین و موقاومەتی ئێران سەرکەوتنیان بەدەستهێناوە. ئێستا بەهۆی خۆڕاگری و وریایی موقاومەتی ئێران، وەرزێکی لێپرسینەوە لە رژێمی ئێران دەستی پیکردووە و دۆسێیەی تاوان و تاڵانکارییەکانی ئەم رژێمە یەک لە دوای یەک بەرەو کرانەوە دەچن. هیچ کام لەم سەرکەوتنە یاساییانە بە هەڵکەوت بەدەست نەهاتوون. هەریەکەیان بە دەریایەک خوێنی شەهیدان و ئازار و ئەشکەنجەی زیندانیان و تێکۆشانی بێوچانی دادخوازانی خەڵکی ئێران بەدەست هاتووە.

نووسینی عەبدوڕەحمان گەورکی، نووسەر و لێکۆڵەری سیاسی

فریشته‌یه‌كی توند ته‌ونی هه‌موو ژیانی بۆ چنیم
ڕووه‌و من سینگی گه‌رم كرد و مه‌ودا به‌ كۆچی وشه‌ ده‌پێوم
كوڕه‌ نۆبه‌ره‌كه‌م شیعر له‌ جه‌نگی چوارناڵه‌دا به‌ ڕێگای نیشته‌جێبوون دێمه‌ ماڵت
گوناهێكی گه‌وره‌یه‌ ده‌ست له‌ ئێسك بده‌یت و ببێته‌ خۆڵ
باڵ ماون له‌ زه‌وی بخشێن و له‌ ناوچه‌وانی ماندوومان بپرسن
ئه‌وه‌ چیت لێ هاتووه‌
شارێكیش له‌ پێویستییه‌كی هه‌نیه‌یی ته‌زوو له‌ هه‌ناوی ده‌سووتێ
هه‌تاوی لاوی له‌ پشت بئاڵێنم و دره‌ختی یه‌كه‌می به‌ ده‌وردا بڕوێنم
ئه‌وانه‌ی دوای شوێنپێ كه‌وتوون
به‌ زه‌رده‌خه‌نه‌وه‌ به‌خێرهاتنیان بكات و به‌ لێوی به‌هێز ماچی بكه‌ن
به‌ره‌و ڕوخساری له نه‌رمونیانی‌ ئه‌ستێره‌ چنراو هه‌نگاو گه‌رم ده‌كه‌ن
ڕۆح سه‌رچاوه‌ ده‌ناسێ و ده‌زانێت دڵنیایی چییه‌
خه‌ونێكی به‌هێزه‌

له‌وانه‌ی به‌دگۆییان به‌رانبه‌ر كرا زۆریانم ناسی و بوونه‌ ئانوساتی سپێده له‌ ڕوخساری مندا
سه‌رده‌ستی كراسم هه‌ڵده‌ده‌مه‌وه‌ و سه‌یری گوڵی بێباكی ده‌كه‌م هه‌وای ده‌وروبه‌رم پڕ ده‌بێ له‌ لێدانی دڵ ته‌واوی قسه‌ی دڵی خۆمی پێ ده‌ڵێم و به ‌قسه‌ی دڵ ده‌گه‌م
ئه‌گه‌ر شێر بمخوا
ڕووناكی ده‌مارم له ‌ناوچه‌وانی لێ ده‌دا
ناسینه‌وه‌ی هێلانه‌ی به‌رزی به‌چكه‌ نه‌ڕۆیشتوو ئاسانه‌
ئه‌گه‌ریش چه‌قه‌ڵی خۆدۆڕاویش بمخوات
ڕووناكی ده‌مارم له ‌ناوچه‌وانی خاو ده‌بێته‌وه‌
چاو له‌ شوێنی نامۆدا
وزه‌ی ڕه‌وانبێژی وه‌رده‌گرێ و جیهان له‌سه‌ر شانی ئه‌م ناخاته جێگای ئه‌و
مه‌یسووڕێنه‌
هه‌زارویه‌ك سووڕی ژیان له‌ ساده‌یی دوانت ده‌خه‌مڵێن و ده‌رده‌كه‌ون
هه‌وێنی دڵ بگره‌وه‌ و جریوه‌ و جووكه‌ی دێڕ ئاوازێكی درێژخایه‌نه‌
گه‌ڕه‌كی قسه‌نه‌سته‌ق داوات لێ ده‌كا بچیته‌ ناوی و چه‌تری هه‌ڵده‌ی
شكۆی سروشت بخه‌یته‌ پاڵ یه‌ك
نالی و
گۆران و
ئه‌نوه‌ر قادر محه‌مه‌د
خه‌ونی نۆبه‌رن له‌ گیانه‌ به‌هێزه‌كان ڕسكاون
هه‌موو شتێكیان بینی بیانكوژه‌‌
شه‌و و ڕۆژ وه‌ك یه‌كیان لێ دێ
لۆكه‌ت نه‌خستووه‌ته‌ گه‌رووی گۆرانیبێژی حاڵزانه‌وه‌
شاعیری
سیسركه‌ی ئاوده‌ستخانه‌ و
فه‌رهه‌نگ هه‌ڵوه‌شاوه‌ و
كلكی قه‌له‌ڕه‌ش و
هه‌واڵده‌ری ئه‌شكه‌وتی دڕندان
له‌ كاتی كڕنووشدا وشه‌كانی چه‌پۆك له ‌سه‌ریان درا و منداڵدانیان كه‌وت
پاشان پاداشته‌كانی وه‌ك به‌ردی مرده‌ و ئه‌سپێی تێرخوێن به‌سه‌ر یه‌كه‌وه‌ ژمارد

دووباره‌ سه‌یری گوڵی بێباكی ده‌كه‌مه‌وه‌
خاوه‌نی ماڵێكی گه‌وره‌یه‌
به‌رهه‌یوانی كتێبێكه‌ به‌ ئاگایی كات دێڕه‌كانی تۆمار ده‌كا
زه‌وی له‌ شیعر له ‌دایك بوو

گه‌رمایی په‌ڕه‌ خوێنراوه‌كان به‌سه‌ر سه‌رمه‌وه‌ن ‌
تاسه‌ی خودا داده‌به‌زێننه‌ سه‌ر زه‌وی
نزیك شاری تازه‌ دروستكراو ڕوخساری بووه‌ كێڵگه‌ی گه‌ردوونیی
ڕۆژه‌ لێڵ و شڵه‌ژاوه‌كانی باش كردین چاوی ڕه‌شه‌بای تێدا هه‌ڵناكا و بازاڕی كۆیله‌فرۆشانی لێ نییه
گای په‌ركه‌مگرتووش له ‌جێی كه‌ڵه‌باب ناخوێنێ

خانه‌خوێی ڕووناكی داوای پێوانه‌ی هێزی چاوی سه‌مه‌نده‌ری لێ كردم
كوا
خانه‌خوێی ڕووناكی داوای لێ كردم كلیل له‌ ماڵه‌كه‌ی بسووڕێنم
كوا
خانه‌خوێی ڕووناكی ئاگاداری كردمه‌وه‌ له‌ چاوترووكانێكی ناكاو ئاسك به ‌دره‌وشاوه‌یی ده‌بینم
كوا
خانه‌خوێی ڕووناكی فه‌رمووی پشووی تاهه‌تا‌یی لێ كردم
كوا
بڕوانه ‌كوا ده‌رده‌‌كه‌وێ و ڕاده‌په‌ڕێ
ئه‌فسانه‌یه‌ك له‌باره‌ی په‌یامبه‌ری و پێشبینی ده‌گێڕێته‌وه‌
زه‌وی له‌خۆبایی نه‌بووه‌

ئاداری 2021 هه‌ولێر

زۆرێک لە ئێمە لەبارەی تیۆرییەکانی پیلانگێڕی یا کۆمپلۆت و دەسیسە (Conspirations Theory)ەوە، گەلێ شتی بیستووە. وەک نموونە: کە خۆراکێکی ئێمە دەیخۆین، ژاری تێدایە! 11ی سێپتەمبەری 2001، بەو جۆرەی میدیا ڕەسمییەکان باسیان کردووە و پێشانیانداوە، ڕووینەداوە! جۆن کەنەدی(John Fitzgerald ”Jack” Kennedy)، سەرۆکی ئەمەریکا، دەستی دیکە لە پشتی کوشتنەکەیە بووە! کە میدیا ئێمە چەواشە دەکات و دەمانخەڵەتێنێت بەوەی وەڵاتگەلێکی جیاواز بە ناوی دیموکراتییەوە داگیر دەکرێن!
گەلێ جار بۆ ڕوونکردنەوەی ڕووداوێکی دیاریکراو یا هەڵوێستێک، کە هیچ هۆکار و پاساوێک نییە بۆ ڕوودانی لەنێو جڤاک و خەڵک و وەڵاتاندا و کە ڕووداوێکە پێشینەی نەبووە و هەرگیز پێشتر ڕووی نەداوە یا بەو جۆرە ڕووینەداوە، دەستەواژەی تیۆریی پیلانگێڕی بەکار دەهێنرێت. زۆر جار ناوەڕۆکی ئەو پیلانگێڕییانەش کردەوەیەکی ناقانوونین یا زیانبەخش و خراپەکارین و بۆ مەبەستی سیاسی و ئابووری دەکرێن.
ئەوەی پتر دەبێتە هۆی باوەڕهێنان بە تیۆری پیلانگێڕی یا گومان دروست دەکات، لەکن خەڵک، لەدەستدانی باوەڕە بە ئامرازی میدیایی نەریتی و ڕەسمییەکان، کە ئیدی خەڵک ناچار دەبێت بە دوای پاساودا بگەڕێت، چون پێیان وایە ئەوەی میدیا دەیڵێ ڕاست نییە و هیچ شتێک هەروا بە بەڕێککەوت چی نابێت.
بەڵام، ئایا ئەو دەنگۆیانە تەنێ تیۆرین یا ڕاستییەک لەو باسوخواسانەدا هەیە؟ چین و کێن ئەوانەی لەپشتی هەموو ئەو دەنگۆیانەوەن؟ ئەوجا بۆ؟
ئەم تیۆرییەی پیلانگێڕی، کۆمپلۆت و دەسیسەیە باوەڕی بەوەیە، کە دەستەیەکی دەستەبژێری جیهانی، بازنەیەک مرۆڤی توانا هەن، وەک ئەنجومەنێکی داخراو و پەنهان لە پشتی پەردەوە، دەستیان بەسەر حوکوومەتەکان و پیشەسازی و میدیای هەموو جیهاندا دەڕوات و لەڕێگەی سیستمی بانکییەوە، بە هەوەسی خۆیان دەیانجووڵێنن و یارییان پێ دەکەن و ئامانجیان سەپاندنی هەژموونی خۆیانە بەسەر دەوڵەتاندا. هەر ئەو دەستەیە مەسرەفی هەموو ئەو جەنگە مەزنانەی جیهانیان، کە لە ماوەی دوو سەدەی پێشوودا ڕوویانداوە، کردووە. ئەوانەی باوەڕیان بەو تیۆرییەیە، پێیانوایە ئەو دەستە یا ئەو گرۆ نهێنییەیە، کە کۆمەکی کردووە و دەستی هەبووە لە بەرزبوونەوە و گەیشتنی کۆمیۆنیزم و نازیزم بە دەسەڵات لە ئەوروپادا. بێجگە لەوەش، ئەو دەستەیە نەخشەی جەنگ دادەڕێژن، چون ئەوە ڕێگەیان بۆ خۆش دەکات، هەژموون و دەسەڵاتی سیاسی و ئابووری خۆیان بەسەر جیهاندا بسەپێنن و سیستمێکی نوێی سیاسی و ئابووری و ژیان بەسەر جیهان و مرۆڤدا بسەپێنن. باوەڕدارانی ئەو تیۆرییە، پێیانوایە بنکە و نێوەندی سەرەکی ئەو دەستەیە لە جێگەیەکی نهێنی ڕۆژاوایە.
لەو ڕووداوانەی بەو تیۆرییەوە گرێدەدرین و لێکدانەوەی پێچەوانەی لێکدانەوە ڕەسمییەکانیان بۆ دەکرێن:
ڕووداوی 11ی سێپتەمبەری 2001، کە هەرچەندە باس لە ڕێکخراوی ئەلقاعیدە دەکرێ کردبێتی، لێ بە لەبەرچاوگرتنی ژمارەی قوربانیان و ڤیدیۆی ڕووخانی هەردوو بورجە بازرگانییەکانی نیوویۆرک، بەپێی تیۆری پیلانگێڕی، ئەوە ڕووداوێکە لە توانستی ئەلقاعیدە گەورەترە و ئەلقاعیدە هیچ پێوەندی پێوە نییە، بەڵکە ئەوە کردەیەکە بەرپرسانی باڵای کارگێڕیی ئەمەریکا ڕێگەیان بە ڕوودانی داوە، بۆ پاساودان بە جەنگی ئەمەریکا لە ئەفغانستان. وەک گەواهیی ڕاستبوونی ئەو تیۆرییە، یەکێک لە دیمەنەکانی فیلمە ئەمەریکییەکانی پێشووتریان وەک نیشانە و ڕاستی تیۆرییەکە هێناوەتەوە، دیارە بەوەش سینەما دەتوانێت لە پەرەپێدانی ئەو تیۆرییەدا ڕۆڵێکی دیاری هەبێت.

کوژتنی جۆن کەنەدی، سەرۆکی پێشووتری ئەمەریکا لە 22ی نۆڤەمبەری 1963دا و کوژتنی لی هارڤی ئۆزوالد(Lee Harvey Oswald)، ئەو کەسەی بە تۆمەتی کوژتنی کەنەدی گیرابوو، لە لایەن جاک ڕۆبی(Jack Leon Ruby)یەوە، دوای دوو ڕۆژ لە کوژتنی کەنەدی، هەموو ئەو ڕووداوانە، ئەو گومانانەی هێنایە گۆڕێ، کە سی.ئای.ئەی(CIA)، یا مافیا، یا لیندن جۆنسن(Lyndon Baines Johnson)، کە جێگری سەرۆک کەنەدی بوو لەو کاتەدا، یا فیدێل کاسترۆ(Fidel Castro)ی ڕێبەری کووبا، یا دەسگەی هەواڵگریی کەی.جی.بی(KGB) سۆڤیێت لە پشتی کوژتنی کەنەدییەوە بووبن.
شۆڕشی فرانسای 1789، باوەڕدانی ئەو تیۆری کۆمپلۆتە، پێیانوایە ماسۆنی و دەستەی ڕۆشنگەران و دەستەی سوارانی پەرستگەی عیساییانی لەپشتەوە بوونە.

دابەزینی مرۆڤ لەسەر مانگ، بۆ یەکەم جار لە 16ی جوڵای 1969دا، کە بە بڵاوکرابوونەوەی وێنەکانی، گۆمانێکی زۆری بە دوای خۆیدا هێنا، کە وێنەکان دروستکراو بن و وەها کارێک هەر نەکرابێت!

بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە کۆتایی 2019ەوە، کە هەموو جیهانی گرتەوە و تا ئێستاش بەردەوامە، کۆمەڵێک گومانی بە دوای خۆیدا هێنا، کە لە تاقیگە یا کارگەیەکدا دروست کراوە و بڵاو کراوەتەوە. ئەمەریکییەکان دەڵێن لە چین دروست کراوە و چینییەکانیش دەڵێن ئەمەریکا دروستی کردووە و سەربازێکی ئەمریکی لە شاری ووهان لە چین بڵاوی کردووەتەوە.
گەلێ جار جوولەکە یا کەنیسەی کاتۆلیکی و ڤاتیکان تۆمەتبار دەکرێن بەوەی ڕوودەدات.
بەگوێرەی دیدی مایکڵ بارکۆن(Michael Barkun)ی ئەمەریکی، لە دایکبووی 1938 و پرۆفێسسۆر لە بواری زانستی سیاسیدا و پسپۆر لە بواری تونداژۆیی، ئایین، تیۆری پیلانگێڕی، پایەکانی تیۆری پیلانگێڕی، کۆمپلۆت یا دەسیسە، لەسەر ئەوە بەندە، کە گەردوون بە جۆرێک لە ڕێکخستن و هاوئاهەنگی و لەنێو چوارچێوەیەکدا، بەستراوە و گرێدراوە پێکەوە و چەند پێوەرێک شێوەی گەردوون دەنەخشێنن. پێوەرەکانیش ئەمانەن:
هیچ شتێک بە ڕێککەوت نایەتە گۆڕێ.
هەموو شتەکان و پێشهاتەکان گرێدراوی یەکترن.
هیچ شتێک وەک ئەو جۆرەی دەردەکەوێت، نییە.
بەشێکی زۆر لەو لێکدانەوە و گومانانەی لە تیۆریی دەسیسە و پیلانگێڕاندا دەخرێنە بەرباس، لە دۆکیۆمێنتێری داڕووخانی کاباڵ(The Fall of the Cabal)دا، کە لەلایەن جانێت ئۆسبارد(Janet Ossebaard)ەوە ئامادە کراوە، وەک بەدواداچوونێک، دەخرێنە بەرباس.
جانێت ئۆسبارد، خانمێکی هۆڵڵاندییە و لەدایکبووی ساڵی 1966ە. ئەو کەسێکە زانستی زمانی خوێندووە، بە تایبەت لە ڕووی فەرهەنگی و وشەسازی و لێکدانەوەی دەقەوە (فیلۆلۆگی/ Filologi) و دۆکتۆرای لەو بوارەدا وەدەستهێناوە. ئەو شارەزای بواری دەفرە ئاسمانییەکانیشە، کە وا باوە دەفڕن و لە دەرێی تۆپی زەوی و ئەستێرەی دیکە و ئاسمانەوە دادەبەزن و یووفۆ(UFO)یان پێ دەگوترێ، یووفۆ بە ئینگلیزی، واتە:( Unidentified Flying Object)، کە دەکاتە دەفرێک یا شتێکی نەناسراوی فڕندە. دیارە وەها دەفر و شتگەلێکی لەو جۆرە تا هەنووکە جیی گومانن. ئۆسبارد لە 1994ەوە لەو بوارەدا چالاکە و چەندین کتێبی نووسیوە و بەردەوامیش گوتار و نووسین لەمەڕ ئەو باسانەوە لە ڕۆژنامە و کۆڤارەکاندا بڵاو دەکاتەوە و وەڵاتان دەگەڕێ و لەو بارەوە کۆڕ دەگرێت و دەدوێت.
ئۆسبارد، ئێستا کار لە دروستکردنی فیلمی دۆکیۆمێنتاریدا دەکات و کارەکانی بە قازانجی ئیدیۆلۆگی کیوئەینۆن(QA non) دەگەڕێتەوە، کە تیۆرییەکی ڕاستڕۆیە، بە تیۆری دەسیسە و کۆمپلۆت دەناسرێت و باس لە دەسیسەیەکی نهێنی دژ بە دۆناڵد ترەمپ(Donald John Trump)ی، سەرۆکی ئەمەریکای پێشوو و لایەنگرانی دەکات، کە لە لایەن، وەک دەڵێن دەوڵەتێکی نهێنی و هێز و دەسەڵاتێکی ژێرزەمینی، واتە: دەوڵەتێک لە قوولاییدا، نەخشەی بۆ دادەنرێت. کیووئەینۆن، خەڵکانێکی نادیار و نهێنیین، توێژینەوە و لێکۆڵینەوە لە بابەتەکاندا دەکەن و بۆ خۆیان بازنەیەکی داخراون (Cabal)، لە دەستەبژێر و سەرتەڵەکانی جیهان پێکهاتوون. دەستەواژەی کاباڵ، لە(Kabbalah) یا (‌Qabala) یا (Cabala)وە هاتووە، کە لە بنەمادا دەگەڕێتەوە بۆ زمانی عیبری و ئاراستەیەکی ئایینی جووە، تاڕادەیەک مانەندی سۆفیگەرییە لەکن ئیسلام.
ئەو فیلمە دۆکیۆمێنتارییەی ئۆسبارد کردوویەتی لەژێر ناوی (The Fall of the Cabal)دا. دۆکیۆمێنتێرێکە، لە 10 بەش پێکهاتووە، دوای بینینی هەموو بەشەکان، وەک فیلمێکی پرۆپاگەندە و بانگەشەی هەڵبژاردن دێتە بەرچاو بۆ دۆناڵد ترەمپ، کە لە ساڵی 2020دا، جۆ بایدن(Joe Biden)ی سەرۆکی ئێستای ئەمەریکا، وەک ڕکابەری وی(ترەمپ)، خۆی بە نوێنەری دیموکراتەکان ناودێر کرد. پاژەکانی ئەو دۆکیۆمێنتێرە، کە پێکەوە گرێدراون بۆ ئەو باسوخواسانەن، لەنێو میدیای سێبەر و لابەلا و ناڕەسمییدا پەخش دەکرێنەوە. ئەو مژارانەی لەو دۆکیمێنتێرەدا باسیان لێوە کراون، پتر پێوەنددارن بە منداڵبازی(Pedophilia) و سرووتە شەیتانییەکان و شەیتانپەرستی (Satanism) لە نێو خەڵکانی بەناوێی دەستەبژێردا، بەتایبەت ئەوانەی هۆلیوود (Hollywood) و دیموکراتەکان و دەسگەی هەواڵگریی ئەمەریکا(CIA)، کە تا ڕادەیەک بەرپرسن لە هەموو نەهامەتییەکان جیهان.
ئەو کارەی ئۆسبارد، وەک بانگەشە و پرۆپاگەندەیەک بۆ ڕاستڕۆ تونداژۆکان دەبینرێت. بەگوێرەی ئۆسبارد، گۆڕانێکی مەزن بەڕێوەیە، لێ زۆرینەی خەڵک بێئاگان لێی. دۆکیۆمێنتێرەکە، باس لە سیستم یا ڕێکخستنەوەیەکی جیهانی نوێ(The New World Order (NWO) و دەوڵەتێک یا دەسەڵاتێکی قووڵ و ناخویا و لە پەنهاندا، دەکات. ئەم فیلمە چەند جارێک لەلایەن یووتیووب(YouTube)ەوە قەدەغە کراوە. دۆکیۆمێنتێرەکە نزیکەی 3 سەعاتێکە، لەلایەن کەسێکی شارەزا و توێژەرێک(جانێت ئۆسبارد)ەوە ئامادە کراوە.
داڕووخانی کاباڵ The Fall of the Cabal، باس لە داڕووخانی ئەو بازنە یا دەستە گچکەیەی خەڵکانێک دەکات، کە لە ڕێگەی زێدەدەوڵەمەندی و دارایی و دەسەڵات و هێزێکی هەیانە، هەموو جیهان بەڕێوە دەبەن و نەخشەی بەڕێوەبردن و ئاژۆتنی هەموو مرۆڤایەتییان هەیە و بۆ خۆیشیان ڕێژەیەکی یەکجار کەمن، لێ خودانی دەسەڵات و هەژموون و دارایین. ئەوانن دەستە یا بازنەی کاباڵ پێکدەهێنن. تەواوی نەخشەگەلێکی، کە هەیانە، لەسەر بنەمای گەندەڵی، خزمەتگوزاریی نهێنی، جڤاکی نهێنی، ئەنجامدانی تاوانی گەورە بە هۆی سەرانی کەسان و گرۆی تاوانکار و مرۆڤکوژ، لە دەڤەر و وەڵاتە جیاوازەکاندا ئەنجام دەدرێن. کێن ئەوانەی، بێجگە لە سەرکردە سیاسییەکان و شا و شاژنەکان، کە لەڕاستیدا جیهان بەڕێوە دەبەن؟ بانکەکان چ ڕۆڵێکیان هەیە؟ ناسنامەی ڕاستینەی ڤاتیکان چییە؟ کەی دەڕووخێن؟ ڕۆڵی خەڵک، تۆ و من چییە؟ ئێمە چۆن لەگەڵ ئەم گۆڕانە مەزنەدا، کە پێیدا تێدەپەڕین بەرخورد دەکەین؟ ئێمە چۆن ڕابوون و هەڵسانەوەیەکی گەورەی پڕ لە هێزی ناوەکی و باوەڕبەخۆبوون بە تەواوی دەئەزموونین؟ هەموو ئەوانە پرسگەلێکن، لەو دۆکیۆمێنتێرەدا، جانێت ئۆسبارد هەوڵی وەڵامدانەوەیان دەدات.
لەم دۆکیۆمێنتێرەدا ئۆسبارد، باس لەوە دەکات، چۆن میدیا، بارهێنان و خوێندن، فیلم، موزیک، کار دەکەنە سەر مرۆڤ بۆوەی بەگوێرەی خواست و بەرژەوەندی گرۆ و دەستەیەک و خەڵکێکی تایبەت بژین.
ئۆسبارد، باس لەو گرۆ یا دەستەیە دەکات، کە لە 13 بنەماڵە یا خێزان پێکهاتوون و لەنێویاندا، ماڵباتی ڕۆتشیڵد(Rothschild)، ڕۆکیفێللەر (Rockefeller) و مۆرگان (Morgan) هەن، لێ لە ڕاستیدا بنەماڵەی دیکەش هەن، کە تەنانەت لەبان ئەمانەوەن و لە سەری سەرەوەن و ئەوانن ئەم 13 بنەماڵەیە بەڕێوە دەبەن و فەرمانیان پێ دەدەن.
ئایا تۆ زانیوتە، بەرەک ئۆباما(Barack Obama)، کە بە ماوەیەکی کورت دوای ئەوەی بوو بە سەرۆکی ئەمەریکا، خەڵاتی نووبێلی ئاشتی درایە، لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا پەلاماری حەوت وەڵاتی داوە و هەر بیست خولەک جارێک، بۆمبێکی بەسەر خاک و خەڵکدا کێشاوە؟ ئەمە زۆرینەی خەڵک نایزانن، چون وەها کارێک لە میدیادا، میدیای ڕەسمی ناخرێتە بەرباس.
ئێمە بەهۆی ئەم دۆکیۆمێنتێرەوە، جۆرج سۆرۆس(George Soros) دەناسین و زانیاری لەمەڕ وی پەیدا دەکەین، کە میلیاردێرێکە بەوە ناسراوە، مرۆڤدۆست و خێرخواز و وەبەرهێن و سەرمایەگوزارە. ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت، کە سۆرۆس، سەرمایەگوزارییەکی گەورە لەو ڕێکخراوانەی وەک: ئەنتیفا(ANTIFA)دا دەکات، کە لە ڕێگەی هاتنە سەر جادە و هەرا و زەنا و توندوتیژییەوە، گەرەکیانە پەیامی خۆیان بگەیەنن، یا سەرمایەگوزاری لە ڕێکخراوی نامبلا(NAMBLA)دا، کە کوتکراوەی (North American Man/Boy Love Association)ە دەکات. نامبلا، کار بۆ ڕێگەپێدان و شەرعییەتدان و بە قانوونیکردنی پێوەندی سێکسی نێوان پیاوان و منداڵانی نێرینە(کوڕ)ی گچکە و مێردمنداڵ دەکات. ئۆسبارد، کە باس لە جۆرج سۆرۆس دەکات، وەک سەرمایەگوزار و وەبەرهەمهێنێکی گەورە لە کۆمەڵێک ڕێکخراو و کۆمەڵەی ناڕوون و تەماوی و گوماناویدا ناوی دەبات و ئەوە پێشان دەدات، ئەو ڕێکخراو و کۆمەڵە و گردبوونەوانە، لە هەموو قوژبنێکی جیهاندا، کۆمەک بە بەشداربووانیان دەکەن و پارەیان دەدەنێ، بۆوەی ئاژاوە بێننە گۆڕێ و دەست بە شەڕ و پێکدادان بکەن و تاڵان و دزی و کاری ناجۆری دیکە بکەن و تەواوی ئەو کارانە بە پۆشاک و جلوبەرگێکەوە ئەنجام بدەن، کە لە پۆشاک و سیپاڵی نەیارەکانیان بچێت، بۆوەی وێنەیەکی دزێو و ناشیرینی ئەوان پێشان بدەن.
لە دۆکیۆمێنتێرەکەیدا، ئۆسبارد، ئەوە پێشان دەدات، کە چۆن ئەو گرۆ گچکەیەی جیهانی ئێمە بەڕێوە دەبات، جۆر و شێوازێکی ژیان و گوزەران دەژی، فرە نامۆیە بە ژیان و گوزەرانی زۆرێک لە ئێمە..
ئۆسبارد، تۆڕێکی منداڵبازی و بازرگانیکردن بە مرۆڤەوە پێشان دەدات و ئاشکرا دەکات، کە گەلێک مرۆڤی بەناوێی جیهان، هۆڵیوود، سیاسەتکاری باڵا، پاشا و میرزادە، پاپای ئایینی عیسایی و چەندین ڕێکخراوی تێدا بەشدارن.
ئەوە پێشان دەدرێت، کە چۆن میدیا، سیاسەتکار، دادوەر و توێژینەوەی زانستی لە زانستگەکاندا، کار لەسەر شەرعییەتدان و بە قانوونیکردنی سێکسکردن لەگەڵ منداڵدا (منداڵبازی) دەکەن. هەروەها کار لەسەر ئاساییکردن و پەرەپێدان و بڵاوکردنەوەی دیاردە و کردە و فەرهەنگی مرۆڤخۆری (Cannibalism) و شەیتانپەرستی و مرۆڤکوژی، لەنێو میدیا و فەرهەنگی گەلێر و لەنێو خەڵکدا دەکەن.
باس لەوە دەکرێت، چۆن چەندین گەورە منداڵباز(Pedophil)، لە وەڵاتگەلێکی جیاواز دەسگیرکراون، ددانیان بەوەدا ناوە و گەواهی ئەوەیان داوە، کە ئەوان منداڵ ئامادە و دەستەبەر دەکەن بۆ تۆڕێکی گەورەی منداڵبازی و چۆن ئەو گەواهینامانە و ئەو ددانپێدانانانە لە لایەن دادگە و تۆڕ و میدیاکانەوە پشتگوێ دەخرێن، بۆوەی ڕاستییەکان لە خەڵکە گشتییەک، بشاردرێنەوە و ئاوەژوو بکرێن.
ئۆسبارد، باسی ئەوە دەکات، کە تەنێ لە ئەمەریکادا ساڵانە سەدان هەزار زارۆک بزر دەبن، ئێمە هەرگیز لە میدیاوە ئەم زانیارییانەمان وەدەست ناکەوێت. باس لەوە دەکات، چۆن یەکێک لە کارە پێشینەکانی سیاسەتی دۆناڵد ترەمپ، وەستاندن و ڕاگرتنی بازرگانیکردنە بە مرۆڤەوە و چۆن ترەمپ، وەک بەشێکی سەرەکی لە کاری وی بۆ وەستاندنی بازرگانیکردن بە مرۆڤەوە، کاری بۆ سەختگیری و ڕێلێگرتنی کۆچبەریی نایاسایی کردووە. بەشێکی زۆر لەو زارۆکانەی لەنێو کارکردن بۆ ڕاگرتن و وەستاندنی کۆچبەریی نایاسییدا بینراون و دۆزراونەوە، ئەو زارۆکانەن، کە ڕفێندراون و بە قاچاخ براون بۆ ئەمەریکا. لەڕێگەی سەختگیریی کۆچبەریی نایاساییەوە، مرۆڤ سەختگیری لە بازرگانیکردنیش بە مرۆڤەوە دەکات.
بە هۆی دۆکیۆمێنتێرەکەوە، ڕووداوی پیتزاگەیت(Pizzagate)مان بۆ ڕوون دەبێتەوە، کە چۆن هەردوو جووتە کلینتن(Bill & Hillary Clinton) و ئۆباما لەو مەسەلەیەدا بەشدارن و تێوەگلاون. لە مەسەلەی پیتزاگەیتدا ئەوە ڕوون دەبێتەوە، کە چۆن ئەو منداڵبازانە، کاتێک باس لە منداڵ دەکەن، ناوی خوازراوی کۆدپێدراوی وەک: پیتزا، هۆتدۆگ، سوسیس، بەکار دەهێنن، کە لە لایەن کارگێڕی لێکۆڵینەوەی فیدراڵی/پۆلیسی فیدراڵی ئەمەریکا(FBI/ Federal Bureau of Investigation)وە پێیاندراوە. باس لەوە دەکەن، کە چۆن پیتزا(کچان) و هۆتدۆگ(کوڕان) بە چەندین هەزار دۆلار دەکڕن، لە ڕاستیدا ئەوکڕینانە، کڕینی جۆرە جیاوازەکانی سێکس و سێکسکردنە لەگەڵ منداڵدا. ئەمە ئەوە ڕوون دەکاتەوە، کە چۆن ئۆباما 65000 دۆلاری بۆ ئەو پیتزا و هۆتدۆگانەی بە فڕۆکە، لە شیکاگۆوە، بۆ ئاهەنگێکی تایبەت گوێزراونەوە بۆ واشنگتن، خەرج کردووە.
بێجگە لەوانە زۆر نموونەی هەڵخەڵەتاندن و فریودان و بەکاربردنی میدیایی باس دەکرێن، وەک نموونە: کاتێک میدیا باس لە گرێدراوی و پێوەندی ترەمپ دەکات بە گەشتێکی ڕێکخراو لە لایەن کۆمەڵەی هارڤی ئیپستێنس(Harvey Epsteins)، بۆ دوڕگەی ئیپستێنس، کە بە “دوڕگەی منداڵبازی(Pedophilia Island)” ناوی دەرکردووە. کە گوایە ئەو(ترەمپ) هەر لەو گەشتەیدا، دەستدرێژی سێکسی کردووەتەوە سەر کچێکی دوانزدە ساڵان. کاتێک دواتر لیستی ناوی سەرنشینانی فڕۆکەکە و گەشتیاران بڵاوکرایەوە، ناوی ترەمپی تێدا نەبوو، وەک ئەوەی ترەمپ هەرگیز لەو گەشتەدا نەبووبێت، لێ لەبری ئەوە بیڵ کلنتن لەوێ بووە، ئیدی باسی ترەمپ لە میدیادا بێدەنگیی لێکرا.
بەو جۆرە میدیا و دەسگە و شتی دیکەش بۆ قازانجی ئەو جۆرە مرۆڤانە بەکاردەهێنرێن و دەریشدەکەوێت و ڕووندەبێتەوە، کە ئەوانەیشی گەواهی لەسەر ئەو جۆرە کردارانە دەدەن و زانیاری لەبارەیانەوە دزە پێ دەکەن و ناوی ئەو جۆرە مرۆڤانە دەبەن، دوای ماوەیەکی کەم نامێنن و لەبەین دەچن و دەمرن یا ڕاستتر لەبەین دەبرێنرێن و دەمرێنرێن.
ناوەندی ساڵانی 1970، له‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی ئاماری که‌رکووک، کارم ده‌کرد. هاوکار و هاوڕێیەکی زێدە خۆشه‌ویستم لەگەڵ بوو، کاک نه‌جمه‌ددین تاهای ناو بوو. فرە جار دەممان لە سیاسەت دەژەنی و باسی جیاوازمان لەو جۆرە بابەتانە دەکرد. کاک نەجمەددین هەموو جارێک ده‌یگوت:”هه‌موو گۆڕان و ڕووداوێکی سیاسی، که‌ له‌ جیهاندا ڕوو ده‌دات، پێشه‌کی نه‌خشه‌ و پلانی، له‌ لایه‌ن هه‌ردوو زلهێزه‌که‌وه‌، ڕووس و ئه‌مه‌ریکا، یا ڕوونتر، (سی. ئای. ئه‌ی) و (که‌ی. جی. بی)یه‌وه‌ بۆ دانراوه‌، ئیدی مرۆڤ له‌ به‌رده‌م ئه‌واندا، بێده‌سه‌ڵاته‌ و هیچی پێ ناکرێت و خۆشه‌که‌تکردنیش، بێهووده‌ییه‌”.
ئێستاش، لە جیهانێکدا، کە تاکجەمسەریی سەرمایەداری، هەژموونی پارە، میدیای چەواشەکار، سیستمی بانکی، زانستی شێوێنەر، چەک و جەنگ، ڕەگەزپەرستی، نادادی، هەژاری، کێشەی چینایەتی، کێشەی نەتەوەیی، کێشەی ئایینی و…زاڵن بەسەر مرۆڤایەتیدا، ئەگەر ئەو دەمەی ساڵانی 1970، بۆچوونەکەی کاک نەجمەددین تاها، ڕاستییەکی تێدا بووبێت، ئەوا دۆکیۆمێنتێرەکەی جانێت ئۆسباردیش، لە ڕاستییەوە دوور نییە. مرۆڤ لە جیهان و سەردەمێکدا دەژی، ئەگەر فریای خۆی نەکەوێت، واپێدەچێت گومان و بێهوودەیی و هیچگەرایی هەموو بوون هەڵلووشێت.

بۆ بینینی تەواوی دۆکیۆمێنتێرەکەی ئۆسبار تەماشای ئەم لینکەی خوارەوە بکە:

https://www.facebook.com/unforeseennotion/videos/the-fall-of-the-cabal-full-documentary-by-janet-ossebaard/2432748923683730

07-11-2021

شانۆگەری مانگرتن لە نووسینی محەمەد عەبدولڕەحمان زەنگەنە(١) و چاپ یەکەمی ساڵی ١٩٧٩ لە بەغدا چاپ بووە. نووسەر لەم دەقەدا کۆشاوە لە تێڕوانینێکی مارکسییەوە گرنگترین ڕووداو، (مانگرتنی کرێکارانی گاورباغی لە ساڵی ١٩٤٦)(٢) مان بۆ وێنا بکات و بە دەرئەنجامێکی ڕەزایەتبەخشەوە خوێنەر بەرەو دەروازەی مێژوویەک ببات، کە گاریگەرییەکانی تا ئەم دوواییانەش لەسەر ژیانی خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێشی عێراق و کەرکووکدا مابۆوە. میتۆدێک کە لە نووسینی ئەم دەقەدا بەکارهێنراوە، میتۆدی ڕیالیزمی سۆشیالیستییە و نووسەر لەو گۆشەنیگایەوە توانیویەتی بمانباتەوە سەردەمێک لە خەباتی کرێکارانی کۆمپانیای نەوتی کەرکووک. ئەو گەرچی ڕاستگۆیانە هەوڵیداوە تێڕوانینی مارکسیزم بکاتە سەکۆی لێوەهەستانی پرۆسەی نووسینی دەقەکە، بەڵام نەیتوانیوە خۆی لە گەرد و تۆزی سۆشیالیزمی ستالینیی قورتار بکات یان ئەو گەرد و تۆزە لە خۆی داتەکێنێ. دیارە ئەمەش ناکرێت ببێتە هۆیەک بۆ فەرامۆش کردنی دەقێکی کرێکاریی و شۆڕشگێرانە کە زیاتر لە چل ساڵە ئاوڕی لێنەدراوەتەوە.

مانگرتن وەک ئاوێنەی باڵانوومای گاورباغی
نووسەر لەو بڕوایەوە دەستی بە نووسینی ئەم دەقە کردووە کە ئەدەب و هونەر دەبێت ئاوێنەی واقیع بێت، دەبێت ڕەنگدانەوەی ژیانی ئینسانەکانی نێو کۆمەڵگە بێت.(ئەدەب و هونەر ئاوێنەی ژیانی کۆمەڵایەتییە) (٣) و لەوێشەوە ئەدەب وهونەر دەتوانن ڕۆڵی کۆمەڵایەتی خۆیان بگێڕن.محەمەد عەبدولڕەحمان زەنگنە بابەتێکی هەڵبژاردووە کە ئیشکردن تیایدا قوورسە و پێویستی بە گەلێ زانیاری و مەعریفەی لەوەوپێش هەیە تا بتوانی ساختمانی دەقەکەی لەسەر بنیاد بنێت. ئەو ڕەگەزانەی نووسەر لە نووسینی ئەم دەقە پشتی پێبەستوون بە بۆچوونی من دەتوانم بڵێـم ئەمانەن :
یەک : نووسەر وەک لە سیاقی دەقەکەشەوە دیارە جوان باکگواندنی کرێکارەکانی ناسیوە و زانیویەتی ئەم کرێکارانە بەر لە کرێکاریبوون و بەر لەوەی وەک چینێکی نوێ خۆیان نمایش بکەن، جووتیار بوونە و لە پەیوەندییەکی دەرەبەگایەتییەوە هاتوونەتە دەرەوە.

فۆرمەن : حەمە گیان بۆ نازانی ئەم کرێکارانە چین…ئەتەکێت نازانن. بەڵام بارام فێری هەزار شتیان ئەکا.(٤)
یان :
ئاغا : (دەمانچەکەی دەرئەکا) بەرم دەن با سەریان پان کەمەوە.(٥)
یانیش :
ئاغا : بیان کوژن..بیان کوژن.(٦)
باگکراوندی کڕێکارەکان جوتیارن و خەڵکی لادێن. دروست وابوو کاتێک کۆمپانیای ئای پی سی، کرێکاری دەویست و پێویستی بە هێزی کار بوو، دەچووە گوندەکانی نزیک کێڵگە نەوتییەکان و پەیوەندی دەکرد بە دەم سپی گوند ئیتر چ کوێخا بێت یان ئاغا و داوای ژمارەیەک کرێکاری لێیان دەکرد. کوێخاش لە پیاوانی ئاوایی ئەو ژمارەیەی دیاری دەکرد و دای دەمەزراندن. ئەمەش لە ڕاستیدا سەفقەیەک بوو لە نێوان ئاغا و کۆمپانیا. کۆمپانیا لە ڕاستیدا پیاوەکانی بە هەقدەستێک دادەمەزراند و لە واقیعیشدا نیوەی ئەو هەقدەستەی دەدانێ و نیوەکەی تری دەدایە ئاغا یان کوێخا . ئەمەش لەبەر دوو هۆ :
ئەلف : لەبەر ئەوەی ئاغا یان کوێخا هێزی کاری بۆ پەیدا کردوون و سەرچاوەی دەستەبەرکردنی هێزی کاری هەرزان بوو.
بێ : ئاغا دەیتوانی کرێکارەکان کۆنترۆڵ بکات و ئاگای لێیان بێ و دژ بە بەرژەوەندی کۆمپانیا نەوەستنەوە.
لەمەش گرنگتر نووسەر سایکۆلۆژییەتی چینەکان و خەباتی چینایەتی ناسیوە. ئەم ناسینی سایکۆلۆژییەتەی خەباتی کرێکاران زۆر پێویستە بۆ نووسەری دەقێک کە سەر بە دونیابینی چینایەتی بێت. بارام ڕۆڵی ڕابەرێکی کرێکاری بەرچاو ڕوون دەبینێت. حەمەشین ڕۆڵی خۆفرۆش و فۆرمەن ڕۆڵی پارێزەری بەرژەوەندی کۆمپانیا و ئاغاش ڕۆڵی پاراستنی ئەمنیەتی کۆمپانیا. ئەم دابەشکردنە ئارەزوومەندانە نییە، بەڵکو پۆلینبەندییەکی نێو جیهانی بەرژەوەندی جینایەتییە و ئەمەش وا دەکات دەق لەسەرکەوتن نزیک دەکاتەوە.

دوو : خوێندنەوەیەکی وردی خودی مانگرتنەکەی گاورباغی و بوونی لێکچوونێکی ورد لە نێوان دەقەکە و ڕووداوەکە.چ لە ڕووی داخوازییەکان و چ لە ڕووی نەخشەی ڕووداوەکان و چ لە ڕووی ڕۆڵی گرنگی ژنان لەو مانگرتنە، تا دەگات بە سەرکوتی چەکدارانە و قوربانییەکان و سەرنەکەوتنی مانگرتنەکە.(٧)
سێ : هۆشیاری نووسەر سەبارەت بە خەباتی ئابووری و سیاسی و تەنانەت مارکسیزم وەک دەربیجە و جیهانبینی ڕزگاری ئینسان لە ستەم و چەوسانەوە.
کاوە : نرخی مرۆڤ (٢٠) دینارە. مرۆڤ بە نرخترین سەرمایەیە لە ژیاندا.
حەمەشین : ئەمە دونیایە هەروا بووە و هەر وا ئەروا.
کاوە : دونیا هەر وا بووە بەڵام هەروا ناڕوا..ڕۆژێک ئەبێ کرێکار گەورەی خۆی ئەبێ.(٨)
یان :
بارام : خوێندن و زانیاری شۆڕشێکە بەسەر سەرمایەداریدا. برایان ئەمەوێ هەمووتان فێری خوێندن بن، چونکە بە خوێندەواری بەسەریانا زاڵ ئەبن هەروا داواتان لێ ئەکەم بە تەواوی دووژمنی خۆتان بناسن ئەوکات ئەتوانن بە تەواوی بەسەریانا زاڵ بن.(٩)
محەمەد عەبدولڕەحمان زەنگنە ئینتمای سیاسییەکەی هەرچییەک بووبێت ( کە دیارە شیوعی بووە) گرنگ نییە، بەڵکو گرنگ ئینتما چینایەتییەکەیەتی. خاوەن هۆشیارییەکی سیاسی – چینایەتی بەرز بووە. نووسەر هۆشیارانە گرنگی خەباتی ئابووری ناسیوە و لەوێشەوە بە خەباتی سیاسی کرێکارانەوەی گرێ داوە. ئەم گرێدانە توانیویەتی دەقەکە لە دەقێکی ئیکۆنۆمیستییەوە بکات بە دەقێکی سیاسیی. ئەمە گرەوی بردنەوە و سەرکەوتنی دەقی شۆڕشگێرانەیە لەڕوانگەی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستییەوە.
بارام : با بڕوخێ پاشایەتی و ئیمپریالیزم و کۆنەپەرستان
هەمووان : بڕوخێ…بڕوخێ…بڕوخێ.
بارام : بۆ دووژمنی نالەبار نابینە داری بەردار
هەموان : بۆ دووژمنی نالەبار نابینە داری بەردار
بارام : با بڕوخێ حوکمی شایەتی بۆگەن
هەموان : بڕوخێ…بڕوخێ…بڕوخێ.
دادگەر : دەریان کەنە دەرەوە. (١٠)
ئەمە ئەو ڕەگەزەیە کە مارکسیزم لە ترۆدۆنیزم و ئیکۆنۆمیستەکان جیا دەکاتەوە و لێرەشەوە سیفەتە شۆڕشگێرانەکەی مارکسیزم بەدیار دەکەوێت.
چوار : هونەری تەکنیک و هەڵبژاردنی جووڵە و دەنگی گونجاو و سەرەنجام هێنانە دەرەوەی دەقێک یان باشتر بڵێم خوڵقاندنی واقیعێکی نوێ لەناو واقیعە دراوەکەدا لەئاستێکی بەرز دایە.تەواوی دەقەکە لەسەر جووڵە و دەنگ ئەڕوات بەڕێوە و بێ بەشداری ڕەگەزەکانی تری شانۆ وەک (مۆسیقا و ڕووناکی و زمانی جەستە و تاد).ئەمەش ئەگەر لەلایەکەوە سادەییەکی پێوە دیار بێت، ئەوا لەلایەکی ترەوە دەرخەری توانایی نووسەرە.

ژنان و ڕۆڵی پۆزەتیڤانەی ژن
لە دەقی (مانگرتن)دا هەروەک لە واقیعی گاورباغیشدا وا بووە، بەشداری ژن ڕۆڵێکی گەلێ کاریگەری بینیوە لە گۆڕینی ئاراستەی ڕووداوەکان و تەنانەت لە بەدەستهێنانی ئەنجامی جیاواز. نیزامی سەرمایەداری ستەمی ژنی وەک ستەمێکی ئەزەلی و ئەبەدی نیشان دەدا و هەوڵ دەدات ژنان وەک (ناقص العقل) و (عورة) و شتی تری بێمانا وەسف بکات. لە کاتێکدا ژنان نیوەی کۆمەڵن و ئازادی هیچ کۆـەڵگەیەک بێ ئازادی ژنانی ئەو کۆمەڵگەیە مەیسەر نابێت.لەم دەقەشدا نووسەر لە ڕێگەی(گوڵزار)ەوە وەک کچە لادێیەک سەرەتا لەگەڵ مەریوانی دڵخوازیدا وەک عاشقێکی سادە وێنا دەکات و دوایی دەبینین گوڵزار لەو دۆخە سادەییەوە دەچێتە دەرەوە و دەگۆڕێ بە ژنێکی خاوەن هەڵوێست و شۆڕشگێڕ.
(دەنگی کچە لادێی یەک لە دەرەوە)
گوڵزار : مەریوان ..مەریوان..مەریوان.
مەریوان : ئەمە دەنگی گوڵزاری ئامۆزامە.(١١)

تا دەبینین لە کۆتاییدا گوڵزار دەڵێ :
گوڵزار : دەرم مەکەن، ئەمەوێ ئامۆزاکەم ببینم بزانم چۆن دژی ئێوەی بەکرێگیراو قسە ئەکا.( پۆلیس دەری ئەکاتە دەرەوە) لەناو هۆڵی دادگا ئەڵێ: مەریوان لە مردن ناترسێ و هەتا هەتایە نابەزێ.(١٢)
لێرەدا خوێنەر هەقی خۆیەتی بپرسێت : ئایا ئەم گۆڕانە لە گوڵزار چۆن ڕوویدا؟ چی وای لە گوڵزار کرد لە لادێیەکی سادەوە بگاتە ئەو ئاستەی بچێتە ناو دادگا و لە بەرەی کرێکارانەوە دژ بە دادگا قسە بکات و ڕۆڵ بگێڕێت؟ بەتایبەتیش کە گوڵزار کە لەڕووی پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و داب و نەریتەوە هێشتا کچ عازەبە و شووی بە مەریوان نەکردووە. ئایا خوێنەر بۆی نییە ڕووی دەمی لە نووسەر بکات و بڵێ: ئێمە لە کۆمەڵگەیەکی داخراوی نیمچە دەرەبەگایەتیدا دەژین و ئەم بازدانە لە دۆخی بیرکردنەوەی گوڵزار دوورە لە واقیع و ڕاستییەوە. ژن حیسابی مرۆڤی پلە دووی بۆ کراوە و پاشان خێزان هەیە و خێزانیش ڕۆڵی کۆت و بەند دەگێڕێت و پاشان سیستەم هەیە و ئاغا و دەست و پێوەندەکانی هەن. لەنێو ئەو تەلبەندە دڕکاوییانەی داب و نەریت و ئایین و کلتووری دوواکەوتوانەی سیستەمی دەرەبەگایەتی ئازادبوونی کچێک نزیکە لە مەحاڵییەوە.

چەن ئاریشەیەکی دەقەکە
ئاریشەکانی ئەم دەقە زۆر بەکاڵی دەبینرێن و بەچڕی خۆیان نمایش ناکەن. بۆیە ئەگەر بەوردی سەرنجی نەدەی ڕەنگە درک کردنیان ئاسان نەبێت. بەڵام گرنگە بزانین ئەو ئاریشانە چین و چ کاریگەرییەکیان هەیە بەسەر دەقەکەوە.بەلام منەوە ئارێشەکان ئاوا دەبینرێن.
یەک : خێرایی ڕووداوەکانی ناو دەقەکە وای کردووە بۆشاییەک دروست بێت لای خوێنەر.لە کاتێکدا نووسەر دەیتوانی بە چەند حیوارێک یان بە زیادکردنی پەردەیەک بەشێکی بەرچاوی ئەم خێراییە کەم بکاتەوە و بەرچاوڕوونی زیاتریش بداتە خوێنەر تا لە پەیامی کۆمەڵایەتی دەقەکە زیاتر نزیک ببێتەوە.
دوو : لە دیدگای مارکسیزمی ئەرسەدۆکسەوە نەنووسراوە و سێبەری سۆشیالیزمی ستالینی بەسەرەوەیە. ئەمە گوناهی نووسەر نییە چونکە ئەو ڕێبازە وەک ڕێبازێکی ئەدەبی و هونەری لە دوای ساڵی ١٩٣٤ەوە لە ناوەڕۆکە شۆڕشگێرانەکەی خۆی بەتاڵ کرایەوە و لەبری بەهێزکردنی ئینتمای چینایەتی بۆ خەباتی چینایەتی، ئینتمای سیاسی بۆ یەکێتیی سۆڤییەتی جاران بەهێز دەکرد.محەمەد عەبدولڕەحمان زەنگنە بێ ویستی خۆی و دوور لە ویستی خۆی سەر بەو ڕێبازە بووە.
سێ : شێوازی هێنانی ڕۆڵی ژن لە دەقەکە نا لۆژیکییە و چلۆن لە ناوەڕاستی دەیەی چلەکانی سەدەی ڕابردوو کچێک دەتوانێت بەتەنیا بچێتە ناو کەمپی ئیشکردنی کرێکاران؟ با گوندەکەشیان نزیک بە کۆمپانیا بێت. هەرچەندە دەزانین کچانی لادێ جۆرێک سەربەستتر بوون لە کچانی شار، بەڵام قەید و بەندی کۆمەڵایەتی ڕێگرە لەو پەیوەندییە و تەنانەت گەشە و بەرەوپێشچوونی گوڵزار لە کچێکی سادەوە بۆ کچێکی شۆڕشگێر لەو ماوە کەمەدا جێگای بڕوا نییە.
چوار : حەمەشین(جاسووسەکەی کۆمپانیا) وەک چێشتلێنەرێک کە هەرچەند خۆی کرێکارە و سەر بە بەرەی کۆمپانیایە، بەڵام ئەو دووژمنایەتییە سەرسەختەی دژ بە کرێکاران نا واقیعییە و تەنانەت لەخاوەن کار و کۆمپانیاش خراپیتر و زیاتر ڕقی لە کرێکار دەبێتەوە و دژایەتییان دەکات.
حەمەشین : ئەوانە کێن بە پەنجەیەک هەموویان راست ئەکەیتەوە و لەناویان ئەبەی.(١٣)
یان
حەمەشین : ڕاست ئەکەی بەخوا راستە ئەگەر تۆ نەبی ئەمانە پیاو ئەخۆن. یاخوا داری تۆ هەر لەسەر پشتیان بێ.(١٤)
یان :
حەمەشین : من گیانێکم هەیە هەموویان ئەهێنێ..ئەوان کێن..وەکوو کرمن.(١٥)
پێنج : کەشوهەوای ناو دەقەکە بەتایبەتی پەردەی دووەم کە بەفرێکی زۆر باریوە .
حەمەشین : حەوت شەو حەوت ڕۆژە بەفر ئەبارێ تەنانەت زەویش دیار نییە باشە زەوییەکە چی لێ هات؟ ئەم ئەم دێ ئە ناوی جی یە؟ ئۆف ف ف ف .(١٦)
وەک دەزانین شوێن لە دەقەکە بریتییە لە شاری کەرکووک و دەوروبەری. هاوین کرێکارەکان کاریان کردووە و عەجەب حەمەشین بەم بەفر بارینە نازانێت ئەم دێیە ناوی چییە؟ پاشان کەی لە کەرکووک حەوت شە و حەوت ڕۆژ بەفر باریوە؟ ڕەنگە ڕۆژێ یان دوو ڕۆژ بەفر باریبێت، بەڵام بەمجۆرە دوورە لە واقیعەوە و زیاتر پێوەنانە.

ئەنجام
سەرەنجام دوای ئاوڕدانەوەیەکی درەنگ لەم دەقە کرێکارییە، دەگەینە ئەوەی کە (مانگرتن)(١٨) دەقێکی شانۆیی کە گوزارشت لە ژیان و واقیعی ڕووداوێکی مێژووی گرنگ (مانگرتنی گاورباغی ساڵی ١٩٤٦) دەکات و هەوڵدانێکی سەرکەوتووانەشە لەوێناکردنی ئەو ڕووداوە مێژووییە گرنگە. دەقەکە چەند ئاریشەیەکی لەخۆ هەڵگرتووە و نووسەر چل ساڵ لەمەوبەر لەگۆشەنیگای ڕێباری ئەدەبی سۆشیالیستیی باوەوە دەقەکەی داڕشتووە و سەرباری هەندێ کەموکوڕی هونەری و میتۆدۆلۆژی، لایەنگیرییەکی بەهێزی بۆ خەباتی چینایەتی کرێکاران تێدا بەرجەستە بۆتەوە و دەتوانرێت بە دەقێکی هونەری مێژوویی ناوزەد بکرێت کە وێنەی لە بزووتنەوەی ئەدەبی کوردزماندا کەمە و هەر ئەم هۆیەشە وا دەکات ڕەخنەگری ئەدەبی مارکسیستیی نەتوانێت لا لەم دەقە ئەدەبییە نەکاتەوە.

نووسینی : عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
حوزەیرانی ٢٠٢٠

————————————————

پەراوێز و سەرچاوەکان :
(١)محەمەد عەبدولڕەحمان زەنگەنە ساڵی ١٩٤٠ لە شاری کەرکووک لە دایکبووە. لەساڵی ١٩٧١ ەوە نووسین بڵاو دەکاتەوە. چەندین بەرنامەی ڕۆشنبیری لە ڕادیۆ و تەلەفیزیۆنی عێراقدا ئامادە و پێشکەش کردووە. زیاتر لە ١٥ کتێبی لە بوارەکانی نووسین و وەرگێران ئامادە و بڵاو کردۆتەوە.
(٢)مانگرتنی گاورباغی (کرێکارانی نەوتی کەرکووک) لە ٤ی تەممووزی ١٩٤٦ زیاتر لە ٥٠٠٠ کرێکاری کۆمپانیای نەوتی کەرکووک لە باخچەی گاورباغی دەستیان دایە مانگرتن لەپێناو زیادکردنی کرێ و دەرنەکردنی بە کۆمەڵ و بەزۆری کرێکاران و بەدەستهێنانی مافی ڕێکخراوبوون و دانانی سندوقی بیمە بۆ نەخۆش و پەککەوتە و بەساڵاچووانی کۆمپانیا. ڕۆژی ١٢ی تەمموز هێزە چەکدارەکانی ڕژێمی پاشایەتی تەقە لە مانگرتووان دەکەن و ١٦ کرێکار دەکوژن و ٣٦ کرێکاری تریش بریندار دەکەن.( بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە (مجزرة کاورباغي موقع عراقیپیدیا)
(٣)الفن و التصور المادي للتاریخ جورج بلیخانوف ترجمة جورج طرابیشي دار الطلیعة للطباعة والنشر بیروت لبنان الطبعة الاولی ١٩٧٧ ص ٧.
(٤)(٥)(٦)شانۆگەری مانگرتن نووسینی محەمەد عەبدولڕەحمان زەنگەنە چاپی دووەم ١٩٧٩ لاپەڕەکانی ١٠ و ٤٦ و ٤٨.
(٧)العراق و الصناعة النفط و الغاز في القرن العشرین تآلیف غانم العناز الصادر بالغة الانجلیزیة عن دار نشر جامعة نوتنکهام البریطانیة في ایار ٢٠١٠. اضراب عمال نفط کرکوک او مجزرة کاورباغي غانم العناز صحیفة المثقف عدد ٥٠٣٢ في ١٥ حزیران ٢٠٢٠.
(٨)(٩)(١٠)شانۆگەری مانگرتن نووسینی محەمەد عەبدولڕەحمان زەنگەنە چاپی دووەم ١٩٧٩ لاپەڕەکانی ٢٩ و ٣٢ و ٦٠.
(١١)(١٢)شانۆگەری مانگرتن نووسینی محەمەد عەبدولڕەحمان زەنگەنە چاپی دووەم ١٩٧٩ لاپەڕەکانی ٢٣ و ٥٩.
(١٣)(١٤)(١٥)(١٦)شانۆگەری مانگرتن نووسینی محەمەد عەبدولڕەحمان زەنگەنە چاپی دووەم ١٩٧٩ لاپەڕەکانی٧و ٨ و ١٠ و ١٣ و ٢٨.
(١٧)جێی ئاماژەیە کە دەبێت سوپاسی زۆری هاوڕێی شاعیر و شانۆکار (حەمەی شانۆ) بکەم کە تەواوی کتێبی شانۆگەری مانگرتنی بۆ وێنەگرتم و بۆی ناردم.

کە باسی زلهێزی دەکەین، مەبەستمان تەنها هێزی ئابووریی و سەربازیی نییە، بەڵکە زلهێزەکان جگە لەم هێزانە، خاوەنی نەرمەهێزێکی مەزنیشن. ئەمریکا تەنها F21 و دۆلاری نییە، بەڵکە خاوەنی کۆمەڵێک هێزی ترە کە لەم دووانە بەهێزتر نەبن و کەمتر نین. یەکێکیش لەو نەرمە هێزانەی ئەمریکا، بوونی کۆمەڵێک زانکۆیە کە لە جیهاندا لە لیستی باشترین زانکۆکانی جیهانن. لە لیستی 10 باشترین زانکۆی جیهاندا، 8 یان لە ئەمریکان. لە لیستی 20 باشترینەکاندا، 14 یان زانکۆی ئەمریکین. هەروەها لە لیستی 200 باشترین زانکۆی جیهانیشدا، 57 یان لە ئەمریکان. ساڵانە 1.92 ملیۆن خوێندکاری جیهان لە زانکۆکانی ئەمریکا دەخوێنن، کە دەکاتە 6.6% ی کۆی ژمارەی خوێندکارانی زانکۆ و پەیمانگەکانی ئەمریکا. لەمانەش 51% یان خەڵکی چین و هیندستانن کە دوو زلهێزی جیهانن. ساڵی پار خوێندکارانی بیانی نزیکەی 42 ملیارد دۆلاریان داوە بە زانکۆکانی ئەمریکا. ئەم زانکۆیانەش چ لە رووی ئابووریی وسیاسیی و کەلتووریشەوە، پێگەی ئەمریکایان لەناو جیهاندا بەهێزتر کردووە.
لێرەدا هەوڵ دەدەم تیشکێک بخەمە سەر ئەم لایەنەی ئەمریکا و کاریگەرییەکانی لە هەموو لایەکەوە دەربخەم. سەرەتاش پێمخۆشە باسی مێژووی زانکۆ و دەسەڵاتی مەعریفە و گرنگی لەسەر ئاستی جیهان دەربخەم.

مێژووی دەسەڵاتی مەعریفە و زانکۆ
بۆئەوەی شرۆڤەکەمان باشتر بکەین، دووبارە ناچارین بگەڕێینەوە بۆ وڵاتە کۆنەکەی یۆنان و سوود لە ئەزمونی مێژوویی ئەوان وەربگرین، بەکارهێنانی دەسەڵاتی مەعریفی لەسەرەتادا لە یۆنان دەستیپێکرد، بەتایبەتی لە سەدەی 5 پێش زایین، ئەویش لە رێگەی پەیدابوونی رەوتی سوفیستەکان بوو. بەشێکی زۆریان نەک هەموویان لەبەرامبەر ئەو زانیارییانەی کە پێشکەشی خوێندکارانیان دەکرد، پارە یان شتیان وەردەگرت، واتە بەبێ بەرامبەر خەڵکیان فێری زانست و زانیاری نەدەکرد. دواتر سوقرات پەیدا بوو کە لە زۆر رووەوە دژی سۆفیستەکان بوو، بەتایبەتی زۆر دژی ئەوەبوو کە بەرامبەر بەخشینی زانست و زانیاری بە خوێندکاران، پارە یان شتی تر وەربگرێت.
دیارە لە یۆنانی کۆندا، زۆربەی فەیلەسوفەکان خاوەنی قوتابخانە بوون و خوێندکاریان هەبوو، سەرەتا ڤیساگۆرس لە سەدەی 5 زایین قوتابخانەی داناو خوێندکارانی فێری ماتماتیک و فەلسەفە و گەردوونناسی و موزیک و وەرزش دەکرد. دواتریش لەسەر دەستی ئەفلاتون، یەکەمین قوتابخانەی فکریی و فەلسەفی لە ئەسینا دروست کرد کە بە ” ئەکادیمیا” ناسراوە. هەر لەویشەوە وشەی ” ئەکادیمیا” پەیدابوو، کە گەڕەکێکی ئەسینایە. لەپاش ئەویش ئەرستۆی خوێندکاری، قوتابخانەیەکی تایبەت بەخۆی داناو، زیاتر گرنگی بە هەموو زانستەکان داو تەنها بواری فەلسەفە و ماتماتیکی نەگرتەوە، بەڵکە زۆربەی زانستەکانی گرتەوە.
ئیتالیا دایکی زانکۆکانی جیهان
بەڵام بۆ یەکەمجار کە زانکۆ بەمشێوەیەی ئێستای لە ئیتالیا پەیدا بوو کە ئەویش لە ساڵی 1088 لە شاری بۆلۆنیا دروستکرا، بە ” ب” نەک “پ” چونکە با لێمان تێکنەچێت، پۆڵۆنیا وڵاتێکی ئەوروپییە. لێرەشەوە بۆ یەکەمجار وشەی ” University’ بەکارهێنرا کە وشەیەکی کۆنی لاتینییە مانای “گشتگیریی” دەگەینێت. لە زانکۆی بۆلۆنیا بۆ یەکەمجار بەشێوەیەکی زانستیی و ئەکادیماینە خوێندکاران فێری زانست دەکران. لێرەشەوە بنەمای بیری زانکۆ دامەزراوەو دواتریش تەواوی زانکۆکانی جیهان پێڕەویان کردووە.
هەرچەندە هەندێک سەرچاوەی مێژوویی پێیانوایە کە زانکۆی قاهیرە کە لە ساڵی 977 دامەزراوە، یەکەم زانکۆی جیهانە، بەڵام راستییەکەی ئەوەی زانکۆی بۆلۆنیا زیاتر ئەو شێوەیە دەگرێتەوە کە ئەمڕۆ ناوی لێدەنرێت زانکۆ، واتە دامودەزگایەک کە خوێندکار بۆ ماوەیەکی دیارییکراو” 4 یان 3 ساڵ” نەک تەنها زانستێک بەڵکە هەموو جۆرە زانستێک فێر بێت.
دوای ئەویش زانکۆی ئۆکسفۆرد لە بەریتانیا لە ساڵی 1170 دروستبووە، کە هەتاوەکو ئێستاش یەکێکە لە باشترین 10 زانکۆکانی جیهان. دوای ئەویش زانکۆی مادۆنا دێت، کە ئەویش هەر لە ئیتالیا بووە، لە ساڵی 1175 دروستبووە.
ئەوەی مایەی سەرنجە ئەو زانکۆیانەی کە لە سەدەی 13 دا دروستکراون، بەشێکی زۆریان لە ئیتالیا دروست بوون، بۆ نموونە لە ساڵی 1222 زانکۆی پادو لە باکووری ئیتالیا دروست دەبێت، دوای ئەویش زانکۆی ناپۆلی ساڵی 1224، زانکۆی سینا لە هەرێمی تۆسکانا لە ساڵی .1240 . هەر ئەم زانکۆیانەش رۆڵی بەرچاویان هەبوو لە پێشخستنی زانست و فەرهەنگی ئیتالیا کە دواتر شۆڕشی رێننانسازیی لێدروست بوو. لێرەشەوە ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت، کە زانکۆ جگە لە رۆڵە زانستییەکەی، رۆڵێکی گەورەشی هەیە لە پێشخستنی و گەشەپێدانی کەلتوریی گەلان.

مێژووی زانکۆ لە ئەمریکا
زانکۆ لە ئەمریکا، لە چاو وڵاتانی تری ئەوروپی، مێژووەکەی هێندە زۆر نییە. سەرەتا لە ساڵی 1636 زانکۆی هارڤارد دروست دەکرێت، ئەمەش لەرێگەی قەشەیەکی پرۆتستانییەوە کە ناوی جۆن هارڤاردە، ئەم قەشەیە لە رێگەی 200 پاوەند و کۆمەڵێک کتێبەوە، بەردی بناغەی باشترین زانکۆی ئەمریکا و جیهان دادەنرێت. ئێستا ئەم زانکۆیە باشترین زانکۆی ئەمریکا و جیهانە.
ئەم زانکۆیە 22947 خوێندکاری هەیە. ساڵانە بۆ هەر خوێندکارێک لە نێوان 15 تا 45 هەزار دۆلار وەردەگرێت. جگە لەوەش دەوڵەمەندترین زانکۆی جیهانە و داهاتی ساڵانەی دەگاتە 38 ملیارد دۆلار. ساڵانە نزیکەی 100 ملیۆن دۆلار تەنها لە بواری ئیداری زانکۆکە خەرج دەکات.
ئێستا ئەمریکا خاوەنی 4298 زانکۆی و پەیمانگە و کۆلیژە. کۆی ژمارەی خوێندکاران بۆ ساڵی 2020 گەیشتۆتە 19.645.918 کە لە زانکۆکان و پەیمانگەکاندا دەخوێنن.

ئەمریکا زانکۆی جیهان
ئەمریکا تەنها مەڵبەندی بڕیاڕی سیاسی جیهان نییە، بەڵکە بۆتە مەڵبەندێکی گەورەی بواری خوێندن و فێرکردنیش. لە تەواوی جیهانەوە خوێندکاران هەوڵ دەدەن لە یەکێک لە زانکۆکانی ئەمریکادا شوێنیان دەستبکەوێت. ئەمەش بەهۆی ئەوەی کە زانکۆکانی ئەمریکا لە لیستی پلە زۆر باشەکان جیهانن. لە لیستی 10 باشترین زانکۆی جیهاندا، 8 یان لە ئەمریکان. لە لیستی 20 باشترینەکاندا، 14 یان زانکۆی ئەمریکین. هەروەها لە لیستی 200 باشترین زانکۆی جیهانیشدا، 57 یان لە ئەمریکان. ئەمە جگە لەوەی کە ئەمریکا بۆتە باشترین وڵات کە زۆرترین داهێنانی تێدا دەکرێت و پلەی یەکەمی هەیە لە جیهاندا. زانکۆکانی ئەمریکا چ لە رووی سیستمی خوێندن و چ لە رووی داهێنان و زانیارییەوە، پلەی یەکەمیان هەیە.

ژمارەیەکی زۆری ئەکادیمی
ساڵانە ملیۆنان خوێندکار، خوێندن تەواو دەکەن و ئەمانەش دەبنە سامانێکی گەورە بۆ ئەمریکا. بۆ ساڵی 2020 ژمارەی ئەو خوێندکارانەی کە ماستەریان هێناوە، 185222 هەروەها 184.0233 خوێندکار بەکالۆریۆسیان لە بواری ئابووریی ومەنجیمەریان تەواوکردووە،216228 بەشی پزیشکییان تەواوکردووە. 166944 بەشی زانستی کۆمەڵایەتیی و مێژوویان تەواوکردووە. هەموو ئەمانەش دەبنە هێزێکی کاری باش و کارامە بۆ ئابووری ئەمریکا.

کەرتێکی گرنگی ئابووری
ئێستا زانکۆکانی ئەمریکا تەنها شوێنێکی گرنگی خوێندن و فێرکردن نین، بەڵکو بوونەتە کەرتێکی گرنگی ئابووریش، چ لە رووی داهات و چ لە رووی رەخساندنی هەلی کاراوە، رۆڵێکی بەرچاویان هەیە.

584 ملیارد دۆلار داهاتیان بووە
یەکێک لە خاڵە گرنگ و سەرنجراکێشەکان بۆ من، داهاتی زانکۆکانی ئەمریکایە. کاتێک سەیرم کرد داهاتی هەندیک زانکۆ، لە داهاتی وڵاتێکی وەکو عیراق زۆرتر بووە. ساڵی 2020 زانکۆکانی ئەمریکا بڕی 584 ملیارد دۆلار داهاتیان بووە. بەشێکی زۆری ئەم داهاتەش لە رێگەی داهاتی تایبەتی خۆیان و پارەی ساڵانەی خوێندکاران دەستکەوتووە. بەشێكی کەمیش کە دەگاتە 13% ی لەلایەن حکومەتەوە بووە. 6%داهاتیشیان لە رێگەی هاوکاری ماددیی خەڵکییەوە دەبێت، ساڵی 2020 کۆی گشتی ئەو کۆمەک و یارمەتییانەی کە خەڵکی دەوڵەمەند و کۆمپانیاکان داویانە بە زانکۆکان گەیشتۆتە 43 ملیارد دۆلار. زانکۆی هارڤارد زۆرترین یارمەتی بەرکەوتووە کە دەگاتە 1.28 ملیارد دۆلار. دوای ئەویش زانکۆی ستانفۆرد دێت بڕی 1.18 ملیارد دۆلار ی وەکو هاوکاری دەستکەوتووە.
هەربۆیە ئێستا خوێندنی باڵا بۆتە کەرتێکی گرنگی ئابووریی و دروستکردنی هەلی کار بۆ خەڵکی ئەمریکی.
سەرمایەگوزاری لە بواری خوێندن و فێرکرن
وەکو پێشتریش وتم خوێندن و فێرکردن، بۆتە کەرتێکی گرنگی ئابووریی، هەربۆیە سەرمایەگوزاریی زۆریش لە کەرتەدا دەکرێت، چونکە داهاتی باشی هەیە. ئەمریکا لە بواری سەرمایەگوزاریی لەکەرتی خوێندنی باڵادا، پلەی یەکەمی هەیە لە جیهاندا، بۆ ساڵی 2018 بڕی 74.7 ملیارد دۆلار سەرمایەگوزاری لە کەرتی پەیمانگە و زانکۆکانی ئەمریکادا کراوە. لەچاو زلهێزەکانی تری جیهاندا، لە ئەمریکادا زۆرترین سەرمایەگوزاری دەکرێت، بۆ نموونە لە ئەڵمانیا تەنها بڕی 25 ملیارد دۆلار بووە.
بوارێکی گرنگی کارکردن
لەلایەکی ترەوە زانکۆکان بوونەتە شوێنێکی باشیش بۆ رەخساندنی هەلی کار، ئەو کەسانەشی کە لەم بوارەدا کار دەکەن، داهاتێکی باشیان دەستدەکەوێت. لە ئێستادا لە کەرتی خوێندنی باڵادا،
1.543.569 کارمەند کار دەکەن کە ئەوانیش مامۆستای زانکۆ و زانا و کارمەندی ئاسایی لەخۆدەگرێت. لەم ژمارەیەش 821168 وەکو کاری هەمیشەیی، 722401 وەکو گرێبەست کار دەکەن. لە رووی جێندەریشەوە 777821 پیاون و765478 ژنن. لە رووی پیشەیشەوە.178858 پرۆفیسۆری زانکۆ و.42866 یاریدەدەری پرۆفیسۆر، هەزارانی تریش کە وەکو وانەبێژ کاردەکەن لە زانکۆ و پەیمانگەکانی ئەمریکا.

پلەی یەکەم لە بواری داهێنان و تاقیکردنەوەدا
ماوەی چەندین ساڵە ئەمریکا لە ریزبەندی یەکەمە لە جیهاندا بۆ داهێنان و تاقیکردنەوە، جگەلەوەش زۆرترین بڕە پارەی لەم بوارەدا خەرج کردووە. ساڵی 2021 لە زانکۆ و پەیمانگە و سەنتەرەکانی لێکۆڵینەوە، بڕی 580 ملیارد دۆلار تەرخانکراوە بۆ بواری تاقیکردنەوەو لێکۆلینەوەی هەمەجۆر، کە ئەمەش دەگاتە 2.8% کۆی گشتی بەرهەمی نیشتمانی ئەمریکا. هەربۆیە ئەمریکا پلەی یەکەمی هەیە لە داهێنان لە جیهاندا و ساڵی 2018 زانکۆ و پەیمانگە و سەنتەرەکانی لێکۆڵینەوە 55981 داهێنانی کردووە، دوای ئەویش چین دێت کە 340 53 بووە.
لە بواری لێکۆڵینەوە لەناو زانکۆکانیشدا، زانکۆی Johns Hopkins University پلەی یەکەمە و بڕی 2.56 ملیارد دۆلاری بۆ بواری تاقیکردنەوەو داهێنان تەرخانکردووە. دوای ئەویش زانکۆی میشگین دێت کە بڕی 1.5 ملیارد دۆلاری خەرجکردووە. پاشان زانکۆی کالیفۆرنیا دێت کە بڕی 1.4 ملیارد دۆلار بۆ بواری داهێنان و تاقیکردنەوە تەرخانکردووە.

بەهێزکردنی پێگەی ئەمریکا لە جیهاندا
بۆ یەکەمجار گرنگی زانکۆکانی ئەمریکام بۆ دەرکەوت، کاتێک ساڵی 2003 کتێبی Die einzige Weltmacht: Amerikas Strategie der Vorherrschaftی بیرمەند و سیاستەمەداری ئەمریکی زیبگینی برجنسکیم بەزمانی ئەڵمانی خوێندەوە. لەم کتێبەدا برجنسکی باسی گرنگی زانکۆکانی ئەمریکای کردبوو، چۆن بوونەتە هێزێکی گەورە بۆ ئەمریکا. ئەو دەڵێت: کاتێک سەیری حکومەتەکانی جیهان بکەین، یەک یان دووان یان زیاتر، خەڵکانێک دەبینین کە لە زانکۆکانی ئەمریکا خوێندویانە. تەنانەت زلهێزێکی وەکو چینیش کە خۆی بە نەیاری ئەمریکا دادەنێت، ساڵانە هەزاران خوێندکاری لە زانکۆکانی ئەمریکا دەخوێنن.
لەرووی سیاسییشەوە وایکردوو کە ئەمریکا لە تەواوی جیهاندا خەڵکانێکی هەبن، کە لە زانکۆکانیدا خوێندوویانە، ئەمەش هێزێکی مەعنەوی گەورەی بەم وڵاتە بەخشیووە.
لە رووی ئابووریشەوە سوودی زۆری پێگەیاندووە،ئێستا داهاتی زانکۆکانی ئەمریکا دەگاتە 584 ملیار دۆلار،واتە سێ هێندەی داهاتی عیراقە کە خاوەنی یەدەگێکی گەورەی نەوت و گازە. ئەمەش قسەیەکی فەیلەسوفی ئیسرائیلی یۆڤال نوح حەراریم بێردەهێنێتەوە، لەکتێبی 21 وانە بۆ سەدەی 21 دەڵێت: ئەمریکییەکان لە سەدەی نۆزدەیەمدا بەداگیرکردنی کانە زێڕەکانی کالیفۆرنیا و کێڵگە کشتووکالییەکانی تەکساس، برەویان بە خۆیان دا، بەڵام ئەو رێگەیە لەسەدەی بیستویەکدا تەنها دەستکەوتێکی زۆر کەمی هەیە، ئەمڕۆ سەرچاوەی سەرەکی ئابووری، زانستی و تەکنۆلۆژی و دامەزراوەییەیە نەک گەنم و تەنانەت کێڵگەی نەوتیش، تۆ ناتوانیت لەرێگەی جەنگەوە زانست بەدەستبهێنێت. ل294
ئێستا داگیرکردنی وڵاتان وەکو جاران نەماوە، چونکە شێوازی سامان گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە، بۆ نموونە ئەمریکا خاوەنی دۆڵی سلیکۆنە، کە کۆمەڵێک کۆمپانیای مەزنی تەکنۆلۆژی تێدایە، کە داهاتییان لە داهاتی زۆر لە دەوڵەتانی جیهان زیاترە لەوانە: گوگل و فەیسبووک و ئەمازۆن،ئەپل، زۆری تریش. ئەمانە وەکو جاران ناکرێت دەستی بەسەردا بگیرێت، چونکە ئەمانە سامانی مەعریفیین.
جگە لەوەش کەرتی خوێندن و فێرکردن بۆتە بوارێکی زۆر باش بۆ رەخساندنی هەلی کار، ژمارەی ئەو کەسانەی کە لە بواری خوێندنی باڵا و زانکۆکاندا کار دەکەن دەگاتە . 1.543.569 کەس، کە ئەمەش ژمارەیەکی زۆرە.
جگەلەوەش بوونی ئەم زانکۆیانە وایانکردووە کە ئەمریکا ببێتە خاوەنی هزێکی کاری کارامە و دەستڕەنگین لە هەموو بوارەکاندا. هەربۆیە دەبینین زۆربەی داهێنانە گەورەکانی ئەم چەند ساڵەی پێشوو لە ئەمریکادا کراوە، ئەگەر لە دەرەوەی ئەمریکاش داهێنان کرابێت، ئەوا ئەو کەسانە پێشتر لە زانکۆکانی ئەمریکا خوێندوویانە.

خاڵی لاوازی زانکۆکان
راستە زانکۆکانی ئەمریکا لە لیستی پلە باشەکانی جیهانن، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە کە سیستمی فێرکردن و خوێندنی ئەمریکا کێشەی نییە، گەورەترین کێشەش ئەوەیە، کە سیستمی زانکۆکانی ئەمریکا بەشێوەیەکە کە زیاتر خەڵكی دەوڵەمەند دەتوانێت منداڵەکانی لە زانکۆ باشەکاندا بخوێنێت، منداڵی هەژاریش کەمتر یان هەلی خوێندنی نییە لە زانکۆ پلە باشەکانی ئەمریکا.
لە رووی رەگەزیشەوە بەهۆی بوونی سیستمی رەگەزپەرستییەوە، ماوەی چەندین ساڵ بوو تەنها سپی پێستەکان هەلی خوێندنینان لە زانکۆ باشەکان دەستدەکەوت، بەڵام لەم چەند ساڵەی پێشوودا حکومەت هەوڵیداوە لەرێگەی چەند بۆرسێکی خوێندنەوە، رەشپێستەکانیش هەلی خوێندیان هەبێت. بەڵام هێشتا چ لە رووی ژمارەی خوێندکارەوە یان لە رووی مامۆستای زانکۆوە، زۆرجار رەشپێستەکان هەست بە جوداکاریی دەکەن.

دواقسە
بەدڵنییایەوە ئەمڕۆ زانکۆکان هێزێکی گەورەیان بە ئەمریکا بەخشیووەو هێندەی تر پێگەیان لە جیهاندا بەهێزتر کردووە. لەهەمانکاتیشدا بوونەتە کەرتێکی گرنگی ئابووریی ئەمریکا.
خاڵی گرنگ لێرەدا ئەوەیە کە پێویستە ئێمەش لە هەرێمی کوردستان هەوڵی جددی بددەین تاوەکو سیستمی خوێندن و فیرکردنێکی بەهێز دابنێین، هەوڵیش بددەین پرۆسەی فێرکردن و خوێندن بە جۆرێک بێت، کە لەگەڵ سیستمی ئابووری وڵاتەکە یەک بگرێتەوە، بۆئەوەی لە داهاتوودا گەنجەکان بتوانن هەلی کاریان دەستبکەوێت.

سەرچاوەکان:
1/www.daad.org/de.Deutscher Akademischer Austauschdienst.
2/ Zbigniew Brzezinski. Die einzige Weltmacht: Amerikas Strategie der Vorherrschaft.Fischer Taschenbuch 2004
3/ یووڤاڵ نووح هەراری. 21 وانە بۆ سەدەی 21 . وەرگێڕانی: ئاری رەشید. دەزگای جەمال عیرفان. سلێمانی. 2020
للجامعات العالمي .2022QS تصنيف. www. studyshoot.com 4/

ناوی کتێب: بولبولی ناو قەفەزیش دەخوێنێ
نووسەر: فازیل شەوڕۆ
بابەت: شیعر
نەخشەسا زی: عادل زرار
چاپخانە : چوار چرا – سلێما ن

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …

کتێب: ئاوڕدانەوەیەک لە ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتناسی

نووسینی: ئەمجەد شاکەلی

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…

سڵاو بەرێز وەزیری ڕۆشنبیری هەرێمی کوردستان

لەباربردنی هەوڵی دڵسۆزانە شکستێکە جیهانی داهێنان لەناودەبات ئەم خەسڵەتە دروست بەختیار سەعید دەگرێتەوە، بەتایبەت ئەو کاتەی کە لەمپەر دەخرێتە بەردەم خەونی بەدیهێنانی کارەکانی، بەواتایەکی دی بەختیار وەک نووسەرێکی دڵسۆز ژیانی تەرخان کردووە بۆ بابەتە هونەریەکان و لەو ڕێگایەوە توانیویەتی پێگەیەکی شارستانی مۆدێرن بۆ شاری سلێمانی بنیاتبنێت، هەر لە کردنەوەی دەیان پیشانگەی تایبەتی و هاوبەش لەسەر ئاستی کوردستان و دەرەوە تا دەگاتە کردنەوەی فیستیڤاڵی هەمەجۆرو چاپکردنی کتێب لەسەر ئەرک و ماندوبونی خۆی ، لێرەدا دەبینین چۆن ئەو ئەرکە سەختەی لەسەر شانی وەزارەتەکەتان سوک کردووە، کەچی بەداخەوە لەبری پاداشتکردن زیندانیان پێ بڕیوە. لەسەر چی ! لەسەر بەخشینەوەی کتێبەکانی خۆی بەسەر کتێبخانەی خوێندنگەکاندا و پەیمانگاو زانکۆکاندا بێ بەرامبەر, تۆ بڵێی بەختیار بەدزیەوە چوبێت کتێبەکانی خۆی بەپەنهانی بەچەند دینارێک فرۆشتبێت و بانگوازی بۆ نەکردبێت؟
ئێوە باشترین داوەرن لەبارەی كارەكانی بەختیار و كاری هەر كەسێكی دیكە لەوەزارەتەكەتاندا، لە كاتێكدا بەختیار سەعید بە یارمەتی خوشك و برا و هاوڕێكانی ئەو چالاكیانەی بەرهەمهێناون.. پێدەچێت ئیرەیی کارێکی کردبێت تا تۆمەتی بێمانای بۆ ببەخشرێتەوەو ئازاری دەروونی بدەن..
بەڕێزم بۆ چاوڕوونی بەڕێزتان کاتێک بەختیار بۆ جاری دووەم کتێبی”ئازاد شەوقی و بەدیع باباجان” لە ئێران بە کوالیتیەکی باش چاپدەکاتەوە لەڕێی بەڕێوەبەری ڕۆشنبیری لاوانەوە لیژنەیەک دروست دەکرێت لە دوو فەرمانبەری دیکەو بە سەیارەی تایبەتی دائیرە کتێبەکان دابەشدەکرێت کە هەندێک لەو جێگایانە پسوڵەی وەرگرتن دەدەن و ئەمانیش دەیهێننەوە بۆ دائیرەو ئێستاش دەڵێن پسوڵەکان وون بوون،ئێستاش دەڵێن بەختیار زیانی بە موڵکی گشتی گەیاندووە،ئەی بۆ لەسەرەتادا باس نەکراو زیانەکان هەژمار نەکرا لەکاتێکدا 20ملیۆن دۆلار بۆ شاری سلێمانی بەناوی شاری ڕۆشنبیریەوە سەرفکرا کەچی نە گالێریەک نە موزەخانەیەک نە سینەماو دەزگایەکی چاپ و وەرگێڕان نە هۆڵێکی گشتی پێ دروست نەکرا ،ئەی بۆ نەمانی ئەو بڕە پارەیە نەبووە جێی پرسیارو شکاتکردن لەکەسانی پەیوەندیدار کە چیان لەو بودجە زەبەلاحە کردووەو چۆن سەرفکراوە؟
پاش چەندین ساڵ بەسەر ئەم ڕوداوە ئێستا دەڵێن بەختیار زیانی بەموڵکی گشتی گەیاندووە، ئەمەش دەریدەخات كە ئیرەیی شەخسیی لە كەیسەكەدا هەیە.
وەزارەتی ڕۆشنبیری ماڵی دووەمی ڕۆشنبیرانە، زیندانیکردنی ڕۆشنبیر، زیندانیکردنی عەقڵ و لەباربردنی داهێنانەکانیانە، مەهێڵن ئەندێشەکانیان لەچوارچێوە بدرێن و سنوور بۆ بیرکردنەیان دابنرێت، تکایە دەرگای ئەو ماڵە کڵۆم مەکەن، ئێستا خوێنەر لە خوێندنەوەی کتێب تۆراوە، ئەرکی وەزارەتی ڕۆشنبیری ئاشتکردنەوەی خوێنەرە بە کتێب نەک تێکشانی جیهانەکەی بە بەندکردنی نووسەران و عەقڵیان.

کارو چالاکیەکانی بەختیار سەرچاوەی زۆرێک لە نامەی ماستەرو دکتۆرایە لە پەیمانگەو زانکۆکانی کوردستانن.
ئەو بۆ زانكۆكان، بۆ كوردستانی نوێ، فیستیڤاڵی کاریکاتۆر، فیستیڤاڵی فۆتۆگرافی، فیستیڤاڵی خۆشنووسی و دانانی 36 وێبگەر بۆ ئەرشیفکردنی هونەرمەندانی کوردستان لەگەڵ چاپکردنی چەندین کتێب بۆ نووسەران، كاری كردووە.
هیوادارم بەڕیزتان بە ئەرکی خۆتان هەڵسن و ئەو تۆمەتانەی بۆی دروستکراوە بەدواداچونی بۆ بکەن لەکاتێکدا بەختیار لە تەمەنی دەساڵیەوە نەخۆشی درێژخایەنی لەگەڵدایەو پێویستی بە چاودێریە نەک زیندانکردن.
ئێمە پێشنیارتان پێدەكەین لیژنەیەكی دەستپاك و نییەتپاك لە وەزارەتەكەتان پێكبهێنن تا بەدواداچوون بۆ ئەو كتێبانە بكەن بەختیار بە دیاری بۆ كتێبخانەكانی بردوون، بە دۆزینەوەی ئەو كتێبخانانە و كتێبەكان تیایاندا، ئەستۆپاكی بەختیارتان بۆ ئاشكرا دەبێت و ئەمەش ڕووخسارێكی باش دەداتە وەزارەتی ڕۆشنبیری.

لەگەڵ ڕێزمدا
براتان رزگار سەعید

بەبۆنەی رۆژی جیهانی فەلسەفەوە کۆلێجی پەروەردەی بنەڕەت لە زانکۆی سلێمانی بە هاوبەشی لەگەڵ زانکۆی ڕاپەڕین سیمپۆزیۆمی

رەهەندەکانی فەلسەفەی زانست سازدەکات..

بەشی پێنجەم
ئازاد حەمە

دەستپێک: زۆڵناسی

زۆر لەمێژەیە نیازمەندین پوخت و پاراو لە زۆڵ بدۆێین، لەو کەسە بدوێین، دەستی لە شێواندنی شیرازەی کۆمەڵایەتی و مرۆڤدۆستی لە کۆمەڵگەی نوێی ئێمەدا هەیە. وەکیتر، دەشخوازین بڵێین: فەلسەفە ئەمجارە هاتووە و بەندەی لەگەڵ خۆی ڕاپێچی نێو گفتوگۆیەکی زێدە پێویستی کۆمەڵایەتی کردووە. هەر بۆیە لەم کورتە نوسینەدا سەرەتاتکێیەکی شکۆمەندانە لەتەک فەلسەفە، لەتەک ئەو باشەیەی فەلسەفە لەتەک بەندەدا کردوویەتی، دەکەین و وەک ئەرکێکی ڕەوشتیش، بە پێویستی دەزانین ڕوانگەی خۆمان تایبەت بە دیاردەیەکی گەمار، چڵکن و چەپەڵی ناو کۆمەڵگەی تازەی کوردی بخەینەڕوو، کە ئەوەش دیاردەی زۆڵ و زۆڵیەتییە.
ئەو نیەتەی لەدووتۆێی ئەم باسەدا مەبەستە پێکانی زۆڵەکانی نێوەندی سیاسی، ڕوناکبیری و ئەکادێمی کوردین. واتە، ئەوەی لەم کورتە نوسینە باسیدەکەین ئەو زۆڵە نییە بە زۆڵی لە دەرەوەی پەیوەندییەکی نایاسایی لەدایکدەبێت، بەڵکو ئەو زۆڵەیە لە ئامێزی خێزانێکی یاسای (شەرعی) لەدایکدەبێت و کەچی کەسێکی زۆڵەشەیتانی قۆڵبڕ، بێوەفا، هەلپەرست، بێباک و دژە بەهایە.
کێ زۆڵە؟ چۆن دەبیت بە زۆڵ؟ ئایا زۆڵی جۆرێکە لە زیرەکی؟ یان زۆڵی جۆرێک لە زیرەکی تیاپەنهانە؟ دەکرێت زۆڵ بیت و لە زانکۆیەک پرۆفیسۆر بیت؟ لەناو حیزبێک وەزیر یان ئەندامی سەرکردایەتی بیت؟ یەکێک بیت لە ڕوناکبیرەکانی شار (شێوەکار، شاعیر، نوسەر، ڕۆماننوس، شانۆکار، موزیسیان)؟ پزیشکێکی ناسراوی بواری تەندروستی بیت؟ یاخود پەروەردەکارێکی دیار بیت؟
لە سۆنگەی ئەم باسەوە بیر و ڕەفتاری زۆڵەکان شیرازەی کۆمەڵگەی ئێمەیان لەبەر یەک ھەڵوەشاندوەتەوە. زۆڵەکان لە ئێستادا، لە کۆمەڵگەی تازەی کوردی دا، زۆر و زەبەندەن، ژمارەیەکى بێ شومار لە زۆڵ لە نێوەندە هەستیارە جیاجیاکانی کۆمەڵگەدا (نێوەندی سیاسی، ڕوناکبیری و ئەکادێمی) کاری خۆیان دەکەن و کاریگەریی زۆڵانەی خۆشیان ڕۆژانە لەو نێوەندانەدا دادەنێن. لێرەدا هیچ دورناڕۆین گەر بلێین: ژمارەیەکى بێ شومار زۆڵمان لە پەرلەمان، لە وەزارەتەکان، لە زانکۆکان، لە سەنتەرەکانی ڕوناکبیری، لە پەروەردە و لە تەندروستیدا هەیە. ئەم زۆڵانە تێکدەری تاڵبەنی کۆمەڵگەن و لە داتەپاندن و گەندەڵکردنی ئەو نێوەندانەش بەرپرسیارن. لەژێر سایەی زۆڵەکان، زۆڵەژیرەکان، دەبینین سیاسەت، پەروەردە، فێربوون و ڕۆشنفکری بی بەها و قێزەوەنکراوە.
چەندین دیمەنی زۆر و زەبەند لەناو شار، لە شوێنە گشتییەکان، لەناو سۆسیال میدیا، لە دامەزراوەکاندا بەدیدەکرێت، کە پێماندەڵێن ئێرە شوێنی ڕاستەقینەی زۆڵییە. گرفتەکە لێرەدا لەوەدایە، کە ئەو شوێنانە لەزیادبووندان و خۆشیان شۆرکردووەتەوە ناو گشت کایە ناسک و هەستیارەکانی کۆمەڵگە و ژیان.
لێرەوە ئێمە بە پێویستمان زانیوە قسە لە زۆڵ بکەین و بچینە ناخی وشەدانی زۆڵ و ئەو دیاردە قێزەوەن و ناشکۆمەندانەی کەسی زۆڵ لەناو خێزان و پەروەردە و دواتر کۆمەڵگە بەگشتی دروستیدەکات. هێما بەوەش دەکەین، کە تا سیاسەتی هەڵە بەردەوامبێت، کە لە نادادپەروەری و گەندەڵی بەرپرسیارە، زۆڵ دەبێتە نەجیب و شکۆمەند و ژیربێژی کۆمەڵگە.
زۆڵەکانی ئەو سێ نێوەندە خەریکن ئەو وێنەیە لە ئەندێشەماندا بەرجەستەدەکەن، کە زۆڵی ژیرییەکی تایبەت بە خۆی پێویستە. ئەمەش داوای ئەوەمان لێدەکات زۆڵناسی زەقکەینەوە بۆ حاڵیبوون لە دۆزی زۆڵ و زۆڵیەتی، بۆ ئەو دۆزەی زۆڵ دروستکەریەتی لە کۆمەڵگە، کە سەرلەبەری دۆزەکەش لێوانلێوە لە بێ ڕەوشتی.
سەرئەنجام، کۆمەڵگەی ئێمە بەدەست ئەم زۆڵانەوە دەناڵێنێت. زۆڵەکان کۆمەڵگەی ئێمەیان کردووەتە كەلاوە و بێباکیشن بەرامبەر بە ئاییندەمان. زۆڵەکان ڕۆژانە نەمامی ناشرینی و دزێوی دەچێنن و لەوسەرەوە بە باشە بە ئیمەی دەفرۆشنەوە. ئێمە لەوەش حاڵیین، کە قسە لە زۆڵەکانی نێوەندی سیاسی، ڕوناکبیری و ئەکادێمی قسەوباسی زۆری لێدەکەوێتەوە، کە لەم نوسینەدا کەمترینی ئاوڕیلێدراوەتەوە.

وشەدانی زۆڵ

زۆڵ لە زمانی گشتی و باو و بازاڕی دا بە کەسێکی قێزەوەن، حەقیر، فێڵباز، گزیکەر و قۆڵبڕ دێت. وەکیتریش، زۆڵ بەپێی فەرهەنگ و وشەدانە کوردییەکان بەم جۆرە دێت: بیژی، حەرامزادە، قومەزە، ئەردە، بیژوو، ئەو مناڵەی لە باوکێکی ناڕەوا و ناشەرعی بووە، یان زۆڵ کەسێکە باوکی خۆی ناناسێتەوە.
لە زۆربەی فەرهەنگە عەرەبیەکان (وەک الصحاح، لسان العرب) زۆڵ بە نغل دێت، بەو کەسە دەشوبهێنرێت پیسکەر، شێوێنەر و تێکدەری شتە. لەم حاڵەتەدا زۆڵ ئەو کەسەیە لە پەیوەندییەکی ناشەرعی(نایاسایی) bastard لەدایکدەبێت، کە پێیدەڵێن (ابن الزنا، أو ابن الحرام، أو ابن غير شرعي)، ڵێ لەم نوسینەدا هیچ کات ئێمە لەم دیدەوە سەرنج ناخەینە سەر زۆڵ. لەبەرئەوە، ئەو زۆڵەی لە دەرەوەی پەیوەندییەکی شەرعی لەدایکدەبێت جیاوازە لەو زۆڵەی ئێمە لێرەدا مەبەستمانە. زۆڵ بەمانای مناڵی نایاسایی و لە دەرەوەی پەیوەندی شەرعی جیایەیە لە زۆڵی فێڵباز. زۆڵەکانی دەرەوەی هاوسەرگیری زۆرجار کەسانی زۆر بایەخ پێدەرن بە بەها و ڕەوشتی کۆمەڵایەتی. زۆریک لەو زۆڵانەش، کە لە دەرەوەی پەیوەندی شەرعی لەدایکبوونە خەڵکی بلیمەت و دانایان تیاهەڵکەوتووە.

زۆڵەکان پێشیان دەوترێت شەیتان

زۆڵەکان، ئەوانەشن، کە پێیان دەوترێت شەیتان. ئەم جۆرە زۆڵە داهێنان لە فێڵ و تەڵەکەبازیدا دەکات، کە پێشیان دەوترێت شەیتان لەبەرئەوەیە لە خەڵەتاندن و تەڵەنانەوە بۆ ئەوەیتر زیرەکن. ڕەنگە کارلۆس غوسن Carlos Ghosn، سەرۆکى پێشووى کۆمپانیاى نیسان و ڕینۆ، نموونەیەک بێت لەسەر زۆڵەزیرەکەکان. “هەندێک دەڵێن لەناو سندوقێکی موزیک بەیارمەتی تیمی خزمەتگوزاری تایبەتی خۆی لە ژاپۆنەوە توانیویەتی بۆ لوبنان هەڵبێت”. ئەمەیە زۆڵ، کە خۆی دەخاتە ئاستی پارچە موزیکێک. مافیاکان زۆر شتی لەم جۆرەیان کردووە، چ بۆ گواستنەوەی کۆکاین و هێرۆین، چ بۆ بڕینی سنورەکان. هەر بۆخۆی ڕێگا تازەکانی فرۆشتن و گەیاندنی بارمتە، هێرۆین، قاچاخ و پارەی دزراو زۆرترین ژیریی زۆڵانە و شەیتانانەی تیادەکرێت. ئەوەی لە فیلمەکانیش دەیبینین بەشیکی کەمن لەوەی لە دۆسیەی پۆلیسخانەکانی وڵاتاندا هەیە. بۆیە زۆرجار بۆ بەغیلیبردن بە زۆڵێکی لەو جۆرە دەوترێت ئای لەو زۆڵە! ئاو لەو شەیتانە!

زۆڵایەتی بووە بە پیشە

بۆ بەشێک لە زۆڵەکان زۆڵایەتی بووە بە پیشە. ئەڵبەتە پیشەێکیش، کە پێویستی بە ژیرییە. زۆڵ دەشێت ژیر بێت، لێ زۆڵ ئەو ژیرە نییە، کە دەدرێتە پاڵ موزیسیانێکی وەک هایدن، رۆماننوسێکی وەک دەستەێڤسکی، یان شیوەکارێکی وەک کاندینسکی، یاخود فیزیاناسێکی وەک نیوتن. ژیریی زۆڵ لەوەدایە، کە چۆن ئامانجەکانی بپێکێت؟ چۆن بگات بە مەرامی خۆی؟ چۆن ئەوە بکات کە بیگەێنێت بە لوتکە؟ کەوابێت، کەسی زۆڵ نیەت پیس و تێکدەرە. ئەوە دەکات بۆ خۆی چاکە. هیچ شتێکی پێ عەیب نییە و هیچ کەسێکی لە خۆی زیاتر بەلاوە گرنگ نییە. خەمی خۆیەتی و بەس. خەونی زۆرە، گشت ئامانجی ئەوەیە بەرەو لوتکە بچێت، بەڵام چ لوتکەیەک، بۆ ئەوانیتر تەپۆلکەش نییە!
قەد هەڵە ناکەین گەر بڵێین: دەتوانین لەناو وتاری ناسیۆنالیزم و وتاری ڕوناکبیریماندا دەیەها زۆڵە سیاسی و ڕوناکبیر ببینینەوە، کە دەگەی زۆریان لە کردەی سیاسی و ڕوناکبیریمان داوە. ئێستاش هەمان بەزم لە نێوەندی ئەکادێمیمان خۆی دووبارەدەکاتەوە. نەگبەتییەکە لەوەدایە ئەو سێ نێوەندە هەستیارە پڕبووە لە قۆڵبڕ و کلاوچی، لە کەسانی زۆرزانی هەلپەرست و فێڵباز، کە خەمی خۆیان سەرووی گشت خەمەکانە. بۆیە هەمانە زۆڵە و وەزیرە، جێگری وەزیرە، موزیسیانە، رۆماننوسە، پارێزگارە، شاعیرە، شێوەکارە، ئەندامی سەرکردایەتی حیزبە، پارێزەرە، پرۆفیسۆرە، عاشقە و……….. . بەمجۆرە پێویستە پەردە لەسەر زۆر کاری قێزەوەنی زۆڵەکانی نێوەندی سیاسی، ڕوناکبیری و ئەکادێمیمان هەڵبگرین. تا زۆڵیش لە ڕوناکیبیر و ئەکادێمیست و سیاسی ڕاستەقینە جیانەکەینەوە ئەو سێ نێوەندەمان بەدەست زۆڵیەتی ئەو زۆڵانەوە دەناڵێنێت.

زۆڵەکانی مێژوو

کەسانێک هەن، کە بە زۆڵی لەدایکبوونە، قەدەریان وابووە لە دەرەوەی پەیوەندییەکی شەرعی بێنە دونیاوە، لێ مرۆڤایەتی تائێستاش قەرزاریانە. لەوانە، کۆنفووشیوس Confucius ی بیرمەندی چینی، لیۆناردۆ دا ڤینچی Leonardo da Vinci ی وێنەکێش و بیرکاری ئیتالی، تۆماس پاین Thomas Paineی چالاکەوانی سیاسیی ئەمریکی-ئینگلیسی،لاورانسی عەرەب Lawrence of Arabia، ئێڤا پێرۆن Eva Peron ی ناسراو بە ئێڤیتە، هاوسەری سەرۆکی ئەرجەنتینی و چەندینی تر. بەشێک لە زۆڵەکانی مێژوو ، کە خەڵکی بلیمەتیان لێدروستبووە، هەستیان بە ئازاری زۆڵبوونی خۆیان کردووە و لەناو خەڵکیش کەسانێکی بە ئازاربوونە و باجی زۆڵ بوونی خۆیان داوە، بەڵام هەرگیز زۆڵبوونی خۆیان بۆ خەڵەتاندنی کۆمەڵگە بەکارنەبردووە.

زیرەکی (ژیری) و زۆڵی

زۆڵەکان لە فێڵبازی و تەڵەکەبازیدا سەرسامتدەکەن. ئەوە دەکەن بیریلێنەکراوەتەوە. دەیانەوێت وێنەیەکی ئەوتۆیان لەسەر دروستبێت، کە ئەمانە مرۆڤگەلێکی تێگەیشتووی بە هۆش، بە ئاوەز و هوشمەندن. هەر لەبەرئەوە زیرەکی (ژیری) و زۆڵی، یان زیرەکی کەسی زۆڵ جێیسەرنجە. ئەمەش بەزۆی لەبەرئەوەی زۆڵەکان زیرەکیشیان پێدەوترێت. زۆڵەکان ژیرییەکی خۆیانیان هەیە. ژیریەکەیان بۆ خۆیانە و بەس. ژیری و زیرەکی زۆڵەکان تەنیا خزمەت بە خۆیان دەکات. گشت ڕێگایەک، ئەڵبەتە بیرلێنەکراو، دەگرنەبەر بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانیان. ئامانجەکانی زۆڵەکان هەردەم چەپەڵ و قێزەوەنە. زیرەکەزۆڵ ئەو زیرەکە، سمارتە، نییە کە دەدرێتە پاڵ ئەنیشتاین، یان ئەدیسۆن. زیرەکە زۆڵ کەسێکی زیرەکە لە هەلپەرستی و چاوچنۆکی، لەبەرئەوەی گرنگی بە بەهاکان نادات بۆ گەیشتن بە مەرامەکانی ئامادەیە فێڵ لە نزیکترین کەسی خۆی بکات. داهێنان لە گزی و تەڵەکەبازی پیشە هەمیشەییەکەیەتی. بۆچوون و دیدی ئەوەیتر دەدزێت و دەیکات بە هی خۆی. زۆڵە زیرەکەکان، کە فێڵ لە سێبەری خۆشیان دەکەن، شێتی پۆست و پلەو پایەن. زۆڵ ئامادەیە ببێتە موزیسیان، شاعیر، ئەندام پەرلەمان، پارێزەر، لێ بە ڕەچەڵەک ڕۆحی لە هیچیشیانەوە نزیک نییە.

زۆڵ و مەرام

زۆڵەکان کار بۆ مەرامی خۆیان دەکەن. ئەمە کاری بەردەوامیانە. گشت ئەوەی زۆڵی داگیکردووە مەرامەکانیەتی. زۆڵی بێ مەرام بوونی نییە. زۆڵ کاری پێتە تا مەرامەکانی تەواو دەبێت. ئەمە کێشەکە نییە. کێشەکە ئەوەیە مەرامی زۆڵەکان کۆتای نایەت. زۆڵ واتە مەرام. زۆڵی بێ مەرام بوونی نییە. کاتێک کەسێک دەستدەداتە زۆڵی واتە باشترین پەیوەندی بە مەرامەوەیە. مەرامی زۆڵەکان بوونیشیانە. بوونی زۆڵەکان بە مەرامەکانیانەوە گرێدراوە. زۆڵەکانی نێوەندی ئەکادێمی تەنیا کارەساتبار نیین بۆ خودی نێوەندەکە، بگرە شێوێنەری نێوەندەکانی تریشن(سیاسیی و ڕوناکبیریی). گلانی نێوەندی ئەکادێمی بە سیاسەتەوە تاکە خەونی زۆڵەکانە، لێ بەهۆی ئەم گلانەوە سیاسەتیش نالەبار و قێزەوەندەکەن. سیاسەت، کە کاری دروستکردنی یەکسانییە لە کۆمەڵگە(ڕانسیێر)، زۆڵەکان کاری سیاسەت لەناو جەرگەی سیاسەت و لە نێوەندی ئەکادێمیش قێزەوەندەکەن. بوونی زۆڵ لە نێوەندی ئەکادێمی و هەوڵی زۆڵە ئەکادێمی بۆ لێکئاڵانی زانکۆ بە سیاسییەوە تاکە هیوایە لەبەردەم زۆڵە ئەکادێمی بۆ خۆپاراستنی لە داڕمان و ژێرکەوتن.
گومانی ناوێت زۆڵبوون لەگەڵ ئەکادێمیبوون یەکناگرێتەوە، بەڵام زۆڵ دەروەسنایەت نێوەندی ئەکادێمی بەهۆی زۆڵیەتییەکانیەوە چی بەسەردێت. زۆڵی، کە پەتایەکی زیانبەخش و مەترسیدارە، لەگەڵ زۆڵی زۆڵ دا نەبێت لەگەڵ هیچ شتێکی تردا یەکناگرێتەوە. زۆڵ دەروەس نییە بەوەی، کە زانکۆ پێویستە شوێنی زانین و ڕوناکبیری بێت. بۆ زۆڵ باشترین شوێن ئەو شوێنەیە، کە پاشاگەردانی تیایدا سەروەرە.

زۆڵ و قەشمەر

ڕاستە زۆڵەکان قەشمەری بە کۆمەڵگا و بەتایبەت بەهاکان، لەسەرووی هەموویانەوە ڕاستگۆیی، دەکەن، لێ زۆڵەکان خۆشیان قەشمەری کۆمەڵگەن. زۆڵەکان کاتێک بۆیان دەردەکەوێت قەشمەری کۆمەڵگەن، کە شکستدێنن. بەس ئەو کاتانەی زۆڵەکان براوەن تا ئەوپەڕی گاڵتە بە کۆمەڵگە و خودی ژیانیش دەکەن. ژیان ، کە قێزەوەن و بێ بەها بووە، لە زۆر ڕووەوە دەستی زۆڵەکانی کۆمەڵگەی تیایە. ئەمەش بەزۆری لەبەرئەوەی زۆڵەکان دوژمنی گەورەی ڕاستی و داد و یەکسانیین. ئەمان، زۆڵەکان، بۆیە هەن چونکە بەرهەمی درۆ و بێ دادی و نایەکسانیین. واتە ڕەچەڵەکی ئەمانە بە بێدادی، بە بێ بەهاییەوە گرێدراوە. بێ بەهایی و گاڵتەجاڕی ماهیەتی زۆڵەکانە. زۆڵەکان هیچ شتێک بە جدی وەرناگرن، ئەوە نەبێت، کە دەینکات بەوەی هەبن. هەن لەبەرئەوەی حورمەتیان بۆ بەهاکان نییە.
قەشمەرجاری زۆڵەکان قەشمەرجارییە پێش هەموو شتێک بە شتە جدییەکان، بە مرۆڤی جدی و دڵسۆز. زۆڵەکان لە جدی دەترسن و گەمەشیان بە ڕۆحپاکی و میهرەبانی دێت. بۆ زۆڵ بلیمەتی بوونی نییە، گەر هەشبێت ئەوا بریتییە لە زۆڵی. بۆ زۆڵەکان بلیمەتی زۆڵیەتی تیانەبێت مانای نییە.

زۆڵی و فتبوون

زۆڵ پێیوایە هەر هەیە. ئەم بوونی خۆێ بە بوونی زۆڵییەوە بەستوەتەوە. زۆڵ باوەڕی بە فتبوونی خۆی نییە. زۆڵ وایبۆدەچێت تا زۆڵی مابێت، تا ئەو ژیرییە هەبێت، کە زۆڵ لە زۆڵیدا بەکاریدەبات فتنابێت. واتە زۆڵەکان باوەڕیان بە شکست نییە، یان با بڵێین: زۆڵەکان گاڵتەیان بە شکست دێت. بۆ زۆڵ شتێک نییە ناوی دۆڕان بێت. دۆڕان لە مەزهەبی زۆڵ دا نییە، چونکە زۆڵ بە زۆڵیەتی هاوکێشەکانی دۆڕان دەگۆڕێت بۆ بردنەوە. دۆڕان بۆ زۆڵ شتێکی کاتییە و هەستانەوەش هەر دێت. لەبەرئەوەی زۆڵ گاڵتەی بە ڕەوشت دێت، بۆ زۆڵ دوای دۆڕان فێڵی تازە و زۆڵیەتی نوێ چارەسەرە.

زۆڵ بێ شکۆیە

ڕەوشت چییە؟ پرسیارێکە، کە بۆ زۆڵ بوونی نییە. زۆڵ لە پرسیاری وا ڕادەکات. بۆیە یەکێکی تر لە خەسڵەتەکانی زۆڵ بی غرورییە (بی شکۆییە). زۆڵ ناتوانێت شکۆی هەبێت. زۆڵ و شکۆ یەکناگرنەوە. زۆڵ ناتوانێت شکۆدار بێت، چونکە زۆڵ شکۆداری تێناگات. شکۆ، کە بە ڕەوشتەوە گرێدراوە، بۆ زۆڵ بێ بەهایە. بۆیە ژیان بۆ زۆڵ لە گشت شوێنکدا بوونی هەیە لەناو غروردا نەبێت، لە هەموو جێگایەک ئامادەیە ئەوێ نەبێت، کە ڕەوشت تیایا سەروەرە. لەم سەروبەندەدا زۆڵ کاتەکانی، تەمەنی، بە بێ غرور بەسەردەبات. بەپێی ئەوەی درۆ، خراپە و چەپەڵی لەژێر کردە و ڕەفتاری زۆڵەکان شەقڵێکی دیکە وەردەگرێت شکۆ ناتوانێت دڵخوازی زۆڵەکان بێت.

سەرئەنجام

چی لەو چەند لاپەڕانەی لای سەرەوە حاڵیبوین؟ ئەوە حاڵیبووین، کە زۆڵەکان دروستکەری پاشاگەردانین، دوژمنی سەرسەختی بەهاکانن، گرنگی بە ڕەوشت نادەن. زۆڵەکان گەر بایەخ بە ڕەوشت بدەن نابنە زۆڵ، ناگەنە مەرامەکانیان. زۆڵەکان ژیرن لە بانگەشەکردن بۆ شت، ئەو شتەی مەبەستیانە و پێویستیانە. زۆڵەکان سواڵی پۆست، سۆز، دەنگ و هەموو شتێک دەکەن تەنها هەیبەت و شکۆداری نەبێت. زۆڵەکان خۆیان بە شەهید نیشاندەدەن. وێڕای ئەوە، غەمی کۆمەڵگەی کڵۆڵی ئێمە بەدەست زۆڵەکانەوە هەم كۆن و هەم تازەیشە، لێ زۆڵەکانی سەردەمی ئایتی، کۆمەڵگەی ئێلکترۆنی، جۆرە غەم و پەژارەییەکی تر بۆ ئێمە دێنن، جیاوازتر کاری دزێوی خۆیان ئەنجامدەدەن. ئەمانە، زۆڵەکان، کە بەربەستن لەبەردەم ڕەوشتباشی ئێمەدا، سەرسوڕھێنەرانە لێرە و لەوێ زۆڵیەتی خۆیان پراکتیزەدەکەن. ئەمە وادەکات بێژین: پێویستە زۆڵی لە کۆمەڵگە ریشەکێشبکەین و خۆمان لە چڕنووکی بەدییەکانیان بۆ هەمیشە دەربازبکەین.

ئەوەی، کە چارەنوسی نێوەندی سیاسی، ڕوناکبیری و ئەکادێمیمان بکەوێتە دەست زۆڵەکانەوە دیاردەیەکی تاڵ و خه‌مبارانه‌یه، کڵۆڵیهێنەر و بەشمەینەتییە. بەهۆی هەڵپەرستی و مامەڵەی پیسی ئەمانەوە کۆمەڵگە شێواو و تێکچڕژاوە. هەر لەبەر ئەوە، جێی خۆیەتی بڵێین: گەر لە کار و ڕەفتاری زۆڵەکان لەو سێ نێوەندەی هێمامان بۆکرد بڕوانین، دەبینین چەندین لێکەوتەی ترسناک و شەرمەزارئامێزی لێکەوتووەتەوە. زیانمەندی یەکەمی ئەم لێکەوتنەوەیەش خەڵکە، خەڵکە بێ پەنا و دڵساف و بەئەمەکەکانە.
لە کۆتاییدا ئەوەش هەر پرسیارێکی دەستکارینەکراوە، کە کێ دەکارێت بۆ لەمەودوا ئارکیۆلۆژیای (هەڵکۆڵینناسی) زۆڵ لە کۆمەڵگەی ئێمەدا بنوسێت؟ گرنگە نوسینی ئەو بەشە، چونکە زۆڵەکان گاڵتە بە کوردایەتی، مرۆڤدۆستی و گشت بەهاکان دەکەن.

ساڵی 1995 تۆلێرانس* وەک پێداویستییەکی ناچارەکی بۆ داکۆکیکردن لە شکۆی مرۆڤبوون، لەلایەن ڕێکخراوی یونسکۆی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان لە چوارچێوەی دەستەیەک یاسا فۆرمەلە کرا. بەمە جەخت لەوە کرایەوە کە تۆلێرانس نەک هەر بژاردەیەکی ئاکارییە بەڵکو لە بنەمادا مافێکی سروشتی مرۆڤە. بەمەش خەسڵەتێکی حەتمی دەستووری و فەرمی پێبەخشرا.
لەم وتارەدا ڕوناکبیری کورد (سەربەست نەبی) تێپەڕینێکی خێرایە دەکات بە چەند وێستگەیەکی مێژووی بیری لێبوردەییانەی فەلسەفی.
جاڕنامەی پرەنسیپەکانی لێبوردەیی، کە لەلایەن یونسکۆ (مۆسکۆ/1995) ەوە ڕاگەیەندراوە، ئەمە بەدەر لە تێنووس و گرنگییە ئاینیی و ئاکارییەکان، لێرەدا چەمکی لێبوردەیی چیتر تەنیا پابەندییەکی ئاکاری نییە، بەڵکو پێویستییەکی سیاسی و یاساییە بە ئامانجی ئاشنابوون بە مافە جیهانییەکانی مرۆڤ و زامنکردنی ئازادییە بنەڕەتییەکانی ئەوانیتر.
سروشتی بارودۆخی مرۆیی کۆمەڵگانی ئەم چەرخە بە گشتی مەحکومە بە پێکەوە ژیان و ململانێ لە هەمانکاتدا. ئەمەش پێویستی بە ڕێژەیەکی زۆر لێبوردەیی هەیە لە کۆمەڵگا فرە کولتوورییەکان کە پڕن لە شێوازی ژیان و بیرکردنەوەی جیاواز و هەمەجۆری تێڕوانین و باوەڕی جۆراوجۆر لەوێدا چەمکی لێبوردەیی گرنگیی و پێگەیەکی سێنتڕاڵ وەردەگرێت. لێبوردەیی لە فۆرمی نموونەیی و ئامانجەکی بیرو باوەڕ، هیچ مانایەکی نییە…….. ڕاینەر فۆرێست لە کتێبی لێبوردەیی ململانێدا جەخت لەسەر پەیوەندی ئۆرگانیکی نێوان بەرهەڵستی و ململانێ دەکاتەوە ئاماژە بەوە دەکات لێبوردەیی لەناکۆکییەوە سەری هەڵداوە و لە هەناوی ناکۆکییەکانی نێوان مرۆڤەکان لەدایک دەبێت.
ناتوانرێت لێبوردەیی تەنها وەک بەهایەکی ئاکاری پەتی جیا لە مێژوو و پێشکەوتنەکانی هەژمار بکرێت. لێبوردەیی تەنیا پرەنسیپێک نییە کە مرۆڤ لە ڕێگەیەوە حەزی تێپەڕاندنی دژە واقیعی ئێستای پێ جێبەجێ بکات، بەڵکو پشت بە کولتووری زاڵی سەردەمەکان و پەیوەندییە ڕاستەقینەکانی دەبەستێت. ئەگەر چەمکی لێبوردەیی بە جیا لە چوارچێوە مێژووییەکەی بخەینەبەر باس و وەک بوونێکی سەربەخۆ و ئەبستراکت بەبێ لەبەرچاوگرتنی کۆنتێکستە مێژووییەکەی، ئەوا سەرجەم بەها مرۆیی و پراکتیکییەکان لە دەستدەدات.
لە چوارچێوەی ململانێ و ڕووبەڕووبوونەوەکانی نێوان هزری ڕوشنگەرى و کڵێسای مەسیحی لەماوەی سەدەکانی 17 و 18 یەمدا، چەمکی لێبوردەیی بەرزکرایەوە ئاستی فەلسەفاندنی چەمکە فەلسەفییەکان. هەرچەندە زۆر لەمەو پێشتر بابەتی ڕەنگدانەوەی فەلسەفی و فەرمایشتە ئایینی و ئەخلاقییەکان بوو. وتە بەناوبانگەکەی سوکرات کە دەڵێت ” من یەک شت دەزانم؛ ئەوەیە کە من هیچ نازانم” تەرخانکراوە بۆ هۆشیاریی لێبوردەیی لە ڕێگەی ناسینەوەیەکی قوڵی ئەو زەلیلییە دەروونییەی کە پێدەچێت ڕای ئەویتری تێدا قبوڵ بکرێت و هاوکات لەگەڵیدا ناڕازیش بێت. هەمان شتیش لەسەر ئیمام شافعی هەیە کە دەنگۆی ئەوە هەیە کە گوتبێتی “ڕای من ڕاستە، دەکرێت هەڵە بکات و ڕای تۆش هەڵەیە، کە پێدەچێت ڕاست بێت”، بەڵام بوێرترین و ڕوونترینیان بەیاننامەیەکە کە بۆ ئیمام جەعفەری ئەلسادق دەگەڕێتەوە کە تێیدا بە سووربوونێکی ئەخلاقی ئەو دەڵێت: “بێگوناهی هەر گوناهە”. کارل پۆپەر لە گوتاری فەلسەفی هاوچەرخدا پرەنسیپی “هەڵەی بێ بەرامبەر” ی دامەزراند، کە تێیدا لە ڕوانگەی ئەبستیمییەوە جەختی لە ڕێژەیی بوونی حەقیقەت کردەوە. لە ڕوانگەی ئەخلاقییەوە دانی بە پێویستی جیاوازی و شەرعییەتی دانا.

ڤۆڵتێر شکۆی جیاوازی و لێبوردەیی بە ڕستە بەناوبانگەکەی بەرز کردەوە و وتی: “لەوانەیە من لەگەڵ تۆدا ناکۆک بم، بەڵام خوێنی خۆم دەدەم لە پێناو مافی قسەکردنت” جیاواز لە کۆتاییدا، فەیلەسوفی ئەڵمانی ئیمانوێل کانت باسی لە کاریگەری خۆبەزلزانی وشەی “تۆلێرانس” کرد. گۆتەش، بە هەمانشێوە، بە زەلیلی و ڕیسوایی دەزانێت. ئەو پێی وایە کە پێویستە لێبوردەیی کاتی بێت و هەندێکجار ببێتە هۆی ناسینەوەی لە کۆتاییدا. ڕادیکاڵترین ئەڵمانی فریدریک نیچە پێیوابوو کە ئامانجی مرۆڤ لە ژیاندا گەڕانە بەدوای هێز و دەسەڵاتدا بۆیە داوای لێبوردەیی هیچ شتێک نییە جگەلە مەزهەبێ بۆ کۆیلە و لاوازەکان کە خاوەنی خواست و توانای تۆڵەسەندنەوەن. بەبۆچوونی ئەو، لێبوردەیی نیشاندەری بێسەروبەریی و دەرخەری ملکەچی و تەمومژایەتی و هەروەها زۆر سوکایەتی و ڕیسوایی بۆ کەرامەتی مرۆڤ. مارکسی ڕوسی لیۆن ترۆتسکی پێناچێت پرسیار لە سودی لێبوردەیی بکات: نزیکەی هەزار ساڵە ووتراوە “دوژمنەکانت خۆش ببە” و “ڕوومەتی ڕاستت بگۆڕە…” تەنانەت باوکی پیرۆزی ڕۆمانیش سەرکەوتوو نەبوو لە ئازادکردنی خۆی لە ڕق و کینەی نەیارەکانی. ناسینەوەی مەهاتما گاندی، پیرۆزی ناتوندوتیژی، لەم ڕووەوە بە شێوەیەکی زۆر گرنگ دەمێنێتەوە کاتێک گوتی” من حەزم لە لێبوردەیی نییە، بەڵام ناتوانم لەو باشتر بدۆزمەوە” ئەو خۆی بە ناچاری زانی کە دان بەوەدا بنێت کە شتێک هەڵەیە. باشترین شت بوو کە دەیبینی و ئەو باشترینە لەو شتانەی دەیبینێت.
کورت و پوخت؛ لێبوردەیی ئاماژە بە هەڵوێست دەکات بەرامبەر بە بیر و بۆچوون و باوەڕ و بەرژەوەندی ئەوانیتر. هەروەها ڕەنگدانەوەی توانای کەسێکە بۆ ژیان لەگەڵ شێوازەکانی عادات و ڕەفتاری خۆی. لێبوردەیی پێویستە بۆ گەیشتن بە لێکتێگەیشتن و کۆدەنگی لەسەر پرسە ناکۆکەکان و تێڕوانینی جیاواز و شکاندنی بەرژەوەندییە ناکۆکەکان بەبێ پەنابردن بۆ سەرکوتکردن و توندوتیژی و دوورخستنەوە… لە کۆتاییدا ئەو پرسیارەی دەمێنێتەوە ئەوەیە؛ ئایا لێبوردەیی واتای ئەوەیە کە ئێمە لێبوردەبین بەرامبەر بە نا- لێبوردەکان؟

کە باسی کۆریای باشوور دەکەین، یەکسەر چەند وێنەیەکی جوانی ئەم وڵاتە دێتە پێشچاومان. وڵاتێکی گەشەسەندووی ئابووریی و مۆدێرن، لەپەنا ئەمەشدا کۆمەڵێک پاڵەوانی درامای تەلەفزیۆنی، کۆمەڵێک ئامێری ئەلکترۆنی دەبینین. ئەمانە هەموو ئەو وێنانەی کەلەبەردەم چاوی ئێمەدان. لەراستیدا بۆ من کۆریای باشوور جگە لەو وێنانە، کۆمەڵێک وێنەی جوانی تری لە پێش چاومە و وایکردووە کە ئەم وڵاتەم خۆشبوێت و گرنگی پێبددەم.
کاتێک سەیری مێژووی ئەم وڵاتە دەکەین، دەبینین کە ئەمیش وەکو زۆربەی وڵاتانی جیهان، لە پاش جەنگی دووەمی جیهانییەوە، بەدەست برسێتی، هەژاریی، دواکەوتوویی و کۆمەڵێک کێشەی ناخۆیی و دەرەکییەوە ناڵاندوویەتی. بەڵام ئەم گەلە بڕیارییداوە کە خۆی رادەستی ئەم کێشانە نەکات و کار بۆ جیهانێکی باشتر بکات، بەمشێوەیەش سەرکەوتووبوە.
بە بڕوای من گەلی کۆریای باشوور لەم 50 ساڵەی پێشوودا، سێ شۆڕشی ئێجگار گەورەی کردووە، یەکەمیان: شۆڕشێكی ئابووریی، کە ئەم وڵاتەی لە هەژاریی و برسێتیی و دواکەوتوویی رزگار کرد و کردیە زلهێزێکی ئابووریی جیهانی. دووەم شۆڕشی گرنگیش، شۆڕشێکی سیاسی بوو، بەتایبەتی لەم 30 ساڵەی دواییدا، توانییان بە هێمنیی و بەبێ رژانی خوێن و پشێویی نائارامی، کۆتایی بە سیستمی دیکتاتۆریی و سەربازیی بهێنن و سیستمێکی ئازاد و دیموکرات بونیات بنێن.
سێیەمین شۆڕشیش، دەتوانم بە شۆڕشێکی کەلتووریی وەسفی بکەم، لەم 30 ساڵەی دواییدا، کۆریای باشوور لە بواری پێشخستنی دراما و فیلمی کۆریدا گەشەی گەورەی بەخۆوە بینی، جگە لەوەش لە بواری سیستمی پەروەردەییشدا، بەهەمانشێوە بووە پێشەنگی وڵاتانی جیهان. بەهۆی ئەم سێ شۆڕشەوە، گەلی کوریای باشوور توانیی، نەفەسی ئازادی هەڵمژێت و قۆڵی لێهەڵماڵێت و لە هەموو کەرتەکانی تردا پێشكەوتن و داهێنانی گەورە دروست بکات.
لێرەدا هەوڵ دەدەم تیشکێکی بچووک بخەمە سەر ئەم وڵاتە و چەند زانیارییەکی سنووردار لەبارەیەوە بڵێم. گرنگی ئەزموونی ئەم وڵاتەش بۆ ئێمەی کورد دەربخەم، هەرچەندە لە وتارێکدا ناتوانین باسی تەواوی ئەم ئەزموونە بکەین، کە ئێستا لە تەواوی جیهاندا، لێکۆڵینەوەو کتێبی هەمەجۆری لەبارەوە چاپ و بڵاودەکرێتەوە.

ئەوپەڕی ئاسیا
کۆریای باشوور دەکەوێتە ئەوپەڕی رۆژهەڵاتی کیشوەری ئاسیاوە، لە چاو وڵاتانی تر، هێندە گەورە نییە و کۆی گشتی رووبەری دەگاتە 99 هەزار کم چوارگۆشە،ژمارەی دانیشتوانیشی دەگاتە 51821000 کەس. لە باکوورەوە کۆریای باکوور، لە خۆرهەڵاتەوە ژاپۆن، لە خۆرئاواشەوە، کۆماری میللی چین دراوسێیەتی.

مێژوو
کۆریا خاوەنی مێژووییەکی دێرین و پرشنگدارە و خاوەنی شارستانییەتێکی مەزنە، بەتایبەتی ساڵانی فەرمانڕەوایەتی ” شیلا Shilla کە لە نێوان ساڵانی676 تا935 حوکمیان کردووە، هەروەها فەرمانڕەوایەتی Koryo کە لە ساڵانی 935 تا 1392 حوکمیان کردووە، دواتریش فەرمانڕەوایەتی Choson 1392 تا 1910 حوکمیان کردووە. کۆرییەکان رۆڵێکی بەرچاویان هەبووە لە پێشخستنی شارستانی مرۆڤایەتی. ئەم مێژووە پرشنگدارەش رۆڵی گەورەی هەیە بەسەر کۆمەڵگەی ئێستا و داهاتووی ئەم وڵاتەوە.

داگیرکاری ژاپۆنی
هەمیشە ژاپۆن گەورەترین مەترسی بووە بۆ گەلی کۆریی، ژاپۆنییەکان چاوی تەماعکارییان لە کۆریا بووە. دواجار ساڵی 1910 بەیەکجاری ژاپۆن کۆریای داگیرکرد و هەتاوەکو کۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی لە ساڵی1945 ، کۆریا لە ژێر حوکمی داگیرکاری ژاپۆنی بوو.
داگیرکاری ژاپۆنی بە یەکێک لە قۆناغە ترسناک و ناخۆشەکانی کۆریا دادەنرێت و ملیۆنان کەس بوونە قووربانی حوکمی تۆقێنەرو نامرۆڤانەی ژاپۆنییەکان. زیاتر لە2.5. ملیۆن کۆری ، وەکو کۆیلە لە کارگەکان و سەربازگەکاندا بەزۆرەملێ کاریان پێدەکرا، جگەلەوەش ژنانیش وەکو کۆیلە لە سەربازگەکان لەلایەن سەربازی ژاپۆنییەوە پەلاماردەدران و ئەتک دەکران، هەربۆیە ساڵانی حوکمی ژاپۆنی لە کۆریا، ئازارێکی گەورەی لە ناخی هەموو کۆرییەکدا بەجێهێشتووە.

کەرتبوونی کۆریا
لەپاش جەنگی دووەمی جیهانییەوە گەلی کۆریی کەمێک هەوای پاکی ئازادیی و سەرفرازی هەڵمژیی و لە کۆتوبەندی داگیرکارێکی دڵڕەق و خوێنمژی ژاپۆنی رزگاری بوو کە دۆزەخێکی گەورەیان بۆ گەلی کۆری دروست کردبوو. بەڵام بەداخەوە هەر لەپاش کۆتایی جەنگی دووەمی جیهانی، جەنگێکی نوێی جیهانی دەستیپێکرد کە ئەویش جەنگی سارد بوو لە نێوان ئەمریکا و روسیادا. بەڵام ئەم جەنگە لە کۆریادا سارد نەبوو بەڵکە گەرم بوو، ئەوەبوو کۆریا بووە یەکەم مەیدانی ئەم جەنگەی نێوان ئەم دوو زلهێزە، جەنگی سۆڤێتی و ئەمریکی لە نێوان کۆرییەکاندا هەڵگیرساو لە ساڵی 1950 وە دەستیپێکرد هەتاوەکو ساڵی 1953 ی خایاند، لەم جەنگەشدا بەشێکی زۆری خاکی کۆریا وێران و خاپوور بوو، جگە لەوەش بووە هۆی کوشتنی نزیکە 5 ملیۆن خەڵکی مەدەنیی و سەرباز، هەروەها ئاوارەبوونی ملیۆنان کەس، لە هەمووشی خراپتر خاک و گەلی کۆریا بەسەر دوو کۆریادا دابەشبوون، کۆریای باکوور و کۆریای باشوور، کە هەتاوەکو ئەمڕۆش ئەم دابەشبوونە بەردەوامە.

شۆڕشێکی ئابووریی
هەتاوەکو کۆتایی ساڵانی شەستەکانی سەدەی پێشوو، کۆریای باشوور یەکێک بوو لە وڵاتە هەژارەکانی جیهان، ساڵی 1970 کۆی گشتی داهاتی نیشتمانی تەنها 6 ملیارد دۆلار بوو لە ساڵێکدا، بەڵام لەم پەنچا ساڵەی دواییدا بەتایبەتی لە کۆتایی هەشتاکانەوە، ئەم وڵاتە هەنگاوی گەورەی بەرەو پێشەوە دەنێت، دیارە کۆمەڵێک هۆکاری سیاسیی و ئابووریی و ئیداری رۆڵی گەورەیان لەم بازدانە گەورەیە و گەشەسەندنە خێرایەی کۆریای باشووردا بینیووە. لەپێش هەمووشیانەوە، بوونی نەخشەیەکی بەهێزی دەوڵەت، بۆ پێشخستنی کەرتەکانی پیشەشازیی، کشتووکاڵ، گەشتیاریی. جگە لە باشکردنی و مۆدێرنکردنی سیستمی بانکیی و بازرگانی. لەپەنا دەوڵەتیشدا کەرتی تایبەتیش، رۆڵی بەرچاوی هەبوو لەم گەشەسەندنەدا و چەند کۆمپانییایەکی گەورەی کۆریش لەدایک بوون لەوانە: سامسونگ، هیواندای، ئێل جی” و چەند کۆمپانیاییەکی تر، کە رۆڵیان لەپێشخستنی ئەم وڵاتەدا هەبووە.
ئێستا گەشەی ساڵانەی دەگاتە 2٪ ، پلەی 17 هەیە لە جیهاندا. لەرووی هەناردەشەوە ساڵانە 543 ملیارد دۆلار شمەک هەناردە دەکات و پلەی 7 هەیە لە جیهاندا،لەرووی هاوردەشەوە پلەی 9 هەیە لە جیهاندا،ساڵانە 503 ملیارد دۆلار شمەک هاوردە دەکات. بەرهەمی گشتی ساڵانەی 1646 ملیارد دۆلار، پلەی 10 هەیە لە جیهاندا. هەموو ئەمانەش وایکردووە کە داهاتی تاک 31850 دۆلار لە ساڵێکدا، پلە10 ی هەیە لە جیهاندا.
ئەزموونی کۆریا لە بواری گەشەسەندنی ئابووریدا، بووە قوتابخانەیەک بۆ زۆر وڵاتی تری ناوچەکە، بەتایبەتی چینییەکان، زۆر سوودیان لە ئەزموونی کۆری وەرگرتووە.

لە دیکتاتۆرییەتەوە بۆ دیموکراسیی
کۆریاش وەکو زۆرێک لە وڵاتە ئاسیاویی و تازەپێگەیشتووەکانی تر، لەلایەن هێزی سەربازییەوە حوکم دەکرا سیستمێکی دیکتاتۆری هەبوو، بەڵام لە پاش ساڵانی نەوەتەکانی سەدەی پێشوو، ئەم وڵاتە بوو بە وڵاتێکی ئازاد و دیموکراسی، ئەزموونی ئەم وڵاتە لە رووی هەنگاونان بۆ دیموکراسی و دامەزراندنی حوکمێکی مەدەنیی و پلورالیستی و ئازادیی، نموونەیەکی جوانە لە جیهاندا، کە دەکرێت زۆر لە دەوڵەتانی تری جیهان سوودی لێوەربگرن بەتایبەتی وڵاتانی تازەگەشەسەندوو.

شۆڕشێکی کەلتووری
کۆریا جگە لە چەکی ئابووریی و سەربازیی، خاوەنی چەکێکی مەزنی تریشە کە ئەویش دەتوانم بە چەکی کەلتووری یان نەرمەهێزی کۆریا وەسفی بکەم. پێمخۆشە لەم وتارەدا تیشکێکیش بخەمە سەر ئەم لایەنە جوانەی کۆریا.

جیهانی سەیری درامای کۆری دەکات
لەماوەی پێشوودا درامایەکی کۆری تەواوی جیهانی بەخۆوە سەرقاڵ کردووە و لە تەواوی میدیاکانی جیهاندا باسی لێوەدەکرێت کە ئەویش درامای Squid Game، هەندێکیش دژی دراماکەن چونکە رۆحی توندوتیژیی زۆری تێدایە. بەپێی هەواڵێکی ئاژانسی سکای نیوز بێت، تەنها لەماوەی 28 رۆژی یەکەمدا، نزیکەی 111 ملیۆن بینەری هەبووە. لە ئەمریکا کە خاوەنی هۆڵیودە، ئەم درامایە یەکەم بووە. ئەم درامایە لە 94 دەولەتی جیهاندا پەخش دەکرێت و لە زۆربەی وڵاتانیشدا یەکەمە.
دیارە پیشەشازیی دراما و فیلمی کۆریی لەچاو وڵاتانی تری جیهاندا گەنجە، سەرەتاکانی بەرهەمهێنانی دراما دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1961 کاتێک بۆیەکەمجار کەناڵی تەلەفزیۆنی لە کۆریای باشوور کرایەوە. سەرەتا زۆربەی بەرنامەکانی تەلەفزیۆن و دراماکان، سیمایەکی سیاسیی و دژی کۆمۆنیست و کۆریای باکوور بوون،بەڵام لەپەنا سیاسەتی رەسمی دەوڵەتدا، تەلەفزیۆن رێگەی خۆشکرد بۆ لەدایکبوونی درامای کۆریی.
هەتاوەکو سەرەتاکانی ساڵی 1990 یش، زۆربەی دراماکانی کۆریا زیاتر قاڵبێکی سیاسییان هەبوو، کەمتریش رۆمانسیی و کۆمەڵایەتیی بوون، بەڵام لە دوای ساڵانی نەوەتەکانەوە، ئیتر درامای کۆریی لە چنگی دەسەڵاتی دەوڵەت دەردەچێت و دەبێتە پیشەسازییەکی بەهێزی ئەم وڵاتە. ساڵ لە دوای ساڵیش گەشەی زیاتر دەستێنێت و ئەمڕۆش بۆتە کەرتێکی زۆرباشی ئابووری ئەم وڵاتە. ساڵی 2013 داهاتی کۆمپانیاکانی بواری بەرهەمی فیلم و دراما گەیشتە نزیکەی 3.5 ملیارد یۆرۆ، بۆ ساڵی 2019 گەیشتە نزیکەی 6.5 ملیارد یۆرۆ. ساڵ لە دوای ساڵیش گەشەی زیاتر دەستێنێت.
جگە لە سوودی ئابووری، سوودێکی گەورەی تری درامای کۆری، گەیاندنێکی پەیامی کەلتوورییە، جگە لە زاڵبوونی هەژموونی کۆریی بەسەر وڵاتانی تردا ئەویش لەرێگەی دراماوە، ئەمەش چەکێکی ترە بەدەست ئەم وڵاتەوە.

سیستمی پەروەردە
یەکێک لە خاڵە بەهێزەکانی تری کۆریای باشوور بوونی سیستمێکی پەروەردەو خوێندنی زۆر پێشکەوتووە کە لە جیهاندا بە یەکێک لە سیستمە پێشكەوتووەکانی بواری خوێندن و پەروەردە دادەنرێت. دیارە بۆ دانانی ئەم سیستمەش، ماوەی چەندین ساڵی پێچووەو کۆمەڵێک سیمای تایبەتی هەیە. لە ساڵانی 1950 تا 1955 نزیکەی 80% ی کۆرییەکان نەخوێندەوار بوون، بەڵام پاشان حکومەتی کۆریای باشوور چ لە سایەی رژێمی دیکتاتۆری سەربازیی یان دیموکراسیدا، گرنگییەکی ئێجگار گەورەیان بەکەرتی پەروەردەو فێرکردن داوەو ساڵانە نزیکەی 20%ی بودجەی دەوڵەتی بۆ دانراوە. ئەمەش وایکردووە کە ئێستا سیستمی پەروەردەی کۆریای باشوور لە لیستی 10 باشترین سیستمی پەروەردەو فێرکردنی جیهان بێت. ئەمڕۆ لە کۆریای باشوور 191 زانکۆی هەمەجۆر هەیە. 10 پەیمانگەی بواری پەروەردە، 40 پەیمانگەی هەمەجۆر کە بواری زانستیی و ئیداریی و تەکنیکی و تەکنۆلۆجی دەگرێتەوە. ساڵ لە دوای ساڵیش کەرتی پەروەردەو فێرکردن و لێکۆڵینەوەی زانستی، لەم وڵاتەدا پێشدەکەوێت، ئەوەش بە پلەی یەکەم بەهۆی پشتگیریی دەوڵەت و بە پلەی دووەمیش بە پشتگیریی کۆمپانیا ئەهلییە گەورەکان.

ئەزموونی کۆریای باشوور بۆ کورد
ئەزموونی کۆریای باشوور بۆ ئێمەی کورد لە چەندین رووەوە زۆر گرنگە، چونکە ئەم وڵاتەش وەکو ئێمە، پێشتر وڵاتێکی پاشکەوتووبو لە هەموو روویەکەوە وڵاتێکی هەژار بوو، بەڵام پاشان توانی ببێتە زلهێزێکی ئابووری گەورەی ئاسیا و جیهان. لەرووی سیاسیشەوە ئەزموونی ئەم وڵاتە گرنگە، چونکە پاش چەندین ساڵ لە حوکمی سەربازیی و دیکتاتۆری، دواتر بووە نموونەی وڵاتێکی ئازادو دیوکراسی، ئەزموونی کۆریاش لەرووی دیموکراسیەتەوە بۆ ئێمە زۆر گرنگە. خۆشبەختانە ئێستا لەناو نووسەران و دەزگا و میدیای کوردیدا گرنگی باش بە ئەزموونی کۆریای باشوور دەدرێت، یەکێکیش لەو هەوڵانە کەمایەی دەستخۆشی لێکردنە، وەرگێڕانی کتێبی ” ئەزمونی کۆریای باشوور” کە لە لایەن کاک سابیر عەبدوڵڵا کەریمەوە کراوە بە کوردیی و دەزگای ئایدیا چاپیکردووە. ئەم کتێبە کۆمەڵێک زانیاریی باشی تێدایە لەبارەی ئەزموونی ئەم وڵاتە، کە بۆ خوێنەری کوردی زۆر گرنگە.

دوا قسە
بەدڵنییایەوە ئەزموونی کۆریای باشوور یەکێکە لە ئەزموونە پێشكەوتوو سەرکەوتووەکانی جیهان لە بواری گەشەسەندنی ئابووریی و و سیاسی و فەرهەنگی، هیوادارین هەرێمی کوردستان سوود لە ئەزموونی گەلی کۆریای باشوور وەربگرێت بەتایبەتی لە رووی گەشەسەندنی ئابووریی و هەنگاونان بەرەو سیستمێکی ئازادیی و دیموکراسیی و سەروەری یاسا و دژایەتییکردنی گەندەڵیی و دانانی سیستمێکی باشی پەروەردەو فێرکردن و پشتگیرییکردنی کەرتی درامای و فیلمی کوردیی.

سەرچاوەکان:
1/ ئەزموونی کۆریای باشوور. وەرگێڕانی سابیر عەبدوڵڵا کەریم. دەزگای ئایدیا. 2020
Südkoreas Schüler büffeln bis tief in die Nacht. www.suedkurier.de/2

Kultur als Wirtschaftsmacht am Beispiel der Koreanischen Welle. www.grin.com/3

/4مسلسل كوري يحطم الأرقام القياسية.. رغم خطورة مشاهدته.. www.skynewsarabia.com

Südkorea: Bildung und Wissenschaft. www.daad.de/5

Koreas Geschichte

تا نۆرەی هات، سەت جار وەڵامەکەی لە دڵی خۆیدا پراوە کرد. دڵی خێرا لێی دەدا، ئارەقەی کردبوو، ناو زاریشی وشک بووبوو. مەسەلە متمانە نەبوو، بەس لای قورس بوو لەبەردەمی مام و ئامۆزاکانی قسەی دڵی خۆی بکات.
بریا یەکەم کەس با، ئێستە وەڵامی دابووەوە، کۆڵی سووک بووبوو.
“هیچ خەونێکم نییە، بەس حەزم لێیە لێدەم و بوکتم.” کاتێ کەسی یەکەم وای گوت، سی و هەشت پیاوی جەمەدانی لەسەر وێکڕا تەقینەوە، هێند پێکەنین ئاو لە چاویان هات. وەڵامدەر شاگەشکە بوو، کەیفی دنیای بەخۆی دەهات.
ئەو تاسا بە کاردانەوەی مام و برازا و خاڵەکانی. ئێ خۆ ئەوە وەڵام نەبوو. پێی وابوو ئەوان لە پرسیارەکە نەگەیشتوون. تەماشایەکی باوکی کرد، هەستی پێی کرد بە وەڵامەکە تێکچووە و بەسەر خۆیدا ناهێنێت.
ئەو پێی خۆش نەبوو باوکی ئەو پرسیارەی کرد، بەڵام دەیزانی بۆ ئەم جۆرە پرسیارانە دەکات. دەیزانی دەیەوێت لە ڕێی ئەم جۆرە پرسیارانە هانی برازاکانی بدات بخوێنن و بخوێننەوە، جدی بن لە قوتابخانە. دەیشیزانی بۆ باوکی هانی خۆی و ئامۆزا و خاڵۆزاکانی دەدات، بۆ ئەوە بوو مەرهەمی برینی خۆی بکات، ئەو خوێندنی لە کیس چووبوو.
“دەمەوێ وکی بابم سێ ژنی بینم.” کەسی دووەم وای گوت. کاردانەوەی دیوەخان لەوەی یەکەم خراتر بوو. دەستخۆشییان لە وەڵامدەر نەدەکرد، بە باوکیان دەگوت، “وەڵلاهی پیاوی.”
ئەو سەری داداوە و شەرم دایگرت. بەراوردی وەڵامەکەی خۆی دەکرد لەگەڵ هی ئەوان. تێگەیشت ئەوان تێنووی چ جۆرە وەڵامێکن. ئەوان حەزیان لە مەجلیسی باوکی بوو، بەس کە دەهاتە سەر مەسەلەی جدی، دەیانکردە گەپ.
باوکی جارجار هەمووانی لە ماڵی خۆی بۆ ئێوارەخوانێک کۆ دەکردەوە. هەموو جار دەیگوت با خزمایەتییان سارد نەبێتەوە، با منداڵەکانی ئامۆزا و مام و کەسوکاریان بناسن. ئەم جارە، دوای نانخواردن، مەجلیسەکەی بە پرسیارێک گەرم کرد. نەک هەر کچەکەی، بگرە براکانیشی حەزیان لە پرسیارەکە نەبوو.
ئەو تاکە کچ بوو لە مەجلیسەکە. کچەکانی تر خەریکی قاپ شووشتن بوون لە حەوشە. لەوێ مەجلیسیان گەرم کردبوو. باس باسی جل و مکیاج بوو. چەند جارێک بانگیان کرد، نەچوو. لای چەپی باوکی دانیشتبوو.
باوکی دەستی لە کوڕەکانی شووشتبوو. وەک خۆی نەیانتوانی خوێندن تەواو بکەن. وەک خۆی نا. خۆی زیرەک بوو بەس دۆخەکە لەبار نەبوو. کوڕەکانی تەمبەڵ بوون و زێتر چاویان لە مفتە بوو. ئەو بووبووە جێی هیوای باوکی. تا پۆلی هەشت ساڵانە هەر یەکەم دەبوو. دەیانگوت، “کچەکەی حاجی ڕەسوڵ دەبیتە دختۆر، وەڵا بابە تەواومان کرد.”
ئەو چاوی لە دکتۆری و ئەو شتانە نەبوو. بەرزتر دەیڕوانی، خەونی گەورەتری هەبوو.
“ئەمن نازانم خەون و مەون چییە، جارێ بەس دەزانم قۆپییەی بکەم.” باوکی بە وەڵامی کەسی سێیەم حەپەسا. ویستی لێی قیت بێتەوە و ئامۆژگاری بکات، بەس کە بینی باوکی وەڵامدار هیچ ناڵێت و پێی پێدەکەنێت، هیچی نەگوت. یەک لە ئامۆزاکانی گوتی، “ئەرێ وەڵا وەستای قۆپییەیە لە مەکتەب.” قاقای پێکەنین بڵندتر بوو.
لەو دەمەی یەکێ ئاوی گێڕا. ئەو پەرداخێک ئاوی هەڵقوڕتاند، کەچی دەمی هەر وشک بوو. چەندە سەرقاڵ بوو بە وەڵامەکەی خۆی، سێ ئەوەندە ئاگای لە باوکی بوو چەند بەو وەڵامانە شلەژا بوو. چەند جارێک ویستی واز بێنێت و بچێتە مەجلیسی قاپ شووشتن، بەڵام نەیتوانی دەستبەرداری وەڵامەکەی بێت، نەیشیدەتوانی دڵی باوکی بشکێنێت.
تا نۆرەی نێزیکتر دەبووەوە، ئارەقەی زێتر دەکرد. لەگەڵ هەر وەڵامێک مەجلیسەکە لانسی وەردەگرت و سەدای پێکەنین و گاڵتە و خۆهەڵکێشان ئەستوورتر دەبوو. قەت بەو شێوەیە مام و خاڵەکانی نەدەناسی. شەرمی لە جەمەدانی و نوێژ و جەماعەتیانی دەکرد.
نۆرەی گەیشتێ، کەس حسێبی بۆ نەکرد. دۆمینەیان هێنا گۆڕێ. هیچیان چاوەڕێی ئەوەیان نەدەکرد کچەکەی حاجی ڕەسولیش وەڵامی پرسیارەکەی باوکی بداتەوە. بەڵام باوکی هاتە دەنگ، “ڕاوەستن کاکە، ئەدی لۆ گێ لە وەڵامی کچەکەی من ناگرن، خۆ ئەویش بەشەرە.”
شەرمەزار نەبوون، هەستیان نەجوڵا، فشەیان پێی دەهات، بەڵام لەبەر ڕێزی برا گەورەیان گوتیان دەی با بیڵێت. باوکی تەماشای کرد. ئەو ڕەش داگەڕا بوو. ڕاڕا و پەشێو، نەیدەتوانی تەماشای باوکیشی بکات.
“دەی کچم، شەرمێ مەکە، با بزانین ئەتو خەونت چییە؟” باوکی پێی گوت.
سەری هەڵبڕی، زێتر لە سەت چاو دەیاننۆڕی. بۆ چەند چرکەیەک کەڕ بوو. بێجگە لە تەپەی دڵی، گوێی لە هیچ شتێکی تر نەبوو. خەریک بوو لە سینگی بێتە دەر. کە گوێی بوەوە، باوکی هانی دەدا شەرم نەکات و قسە بکات.
“دە لێی گەڕێ حاجی، ئەو فەقیرەت خستیتە ناو مەوقیفی، ئەو حورمە غەریبە چوزانی خەون و مەون چییە، ما هەر مێردکردن نییە.” مامی گەورەی وای گوت. ئەوەی لەوێ دانیشتبوو سەری ئەرێی دەلەقاند. “ئەشهەدو” سەدای دەدایەوە.
ئەو تەماشای باوکی کرد و پاشانیش ئەوان. چاوی لەسەر مامی گەورەی ڕاگرت و گوتی، “خەونم ئەوەیە ببمە ئەکتەر، ساڵێکی تر پۆلی نۆ تەواو بکەم و بچمە بەشی شانۆ لە هونەرە جوانەکان.”
دیوەخان شکا، نوتقی نما. وەڵامەکە دەتگوت تیرێکە لە شەڕەفیان چەقی. هەریەکە لەبەر خۆیەوە دەیگوت، “ئەستەغفیڕوڵلا.”

دەڵێن،
کە نووسین تاوانی گەورەیە
کەواتە مەنووسە !!
نوێژیش لەبەردەمی پیتەکان دا حەرامە
کەواتە نزیک مەبەرەوە !!
هەروەها مەرەکەبی قەسیدەکان زەهرە
نەچی بیخۆیتەوە !!

دە ئەوەەتا من
زۆریشم خواردەوە
نەخۆشیش نەبووم بە مەرەکەبی سەرمێزەکەم!
دە ئەوەتا من
زۆریشم نووسی
ئاگرێکی گەورەم بەردایە هەرئەستێرەیەک
خوداش ڕۆژێک لێم تووڕە نەبوو!!
وە نە پێغەمبەریش لێم نیگەران بوو!!

دەڵێن،
کە ئاخاوتن تەنها بۆ پیاوانە
کەواتە قسە مەکە !!
هەروەها موغازەلەش هونەری پیاوانە
کەواتە ئەویندارییش مەکە !!
هەروەها نووسین دەریایەکی قووڵە
کەواتە خۆتی تێدا نقووم مەکە
دە ئەوەتا من خۆشەویستیشم زۆر کرد!
دە ئەوەتا من مەلەشم زۆر کرد!
بەرەنگاریی هەموودەریایەکانیشم کردو نەشخنکام !

دەڵێن:
کە من بە هۆنراوەکانم دیواری چاکخوازییم شکاند
هەروەها ئەوە پیاوانن کە شاعیرن
چۆن دەبێت شاعیرێکی ژن لە ناوهۆزدا لە دایک ببێت؟
وە من پێدەکەنم بەو هەمووگووتە هیچ و پووچانە
گاڵتە دەکەم بەوانەی کە دەیانەوێت لە سەردەمی جەنگی ئەستێرەکاندا
کۆرپەڵەی مێینە لە ناوببەن !!
پرسیاریش لە خۆم دەکەم؛
بۆ دەبێ گۆرانی گووتن بۆ نێر حەڵاڵ بێت
وە دەنگی ژنان شوورەیی بێت بۆیان؟

بۆچی،…. بۆچی؟….. بۆچی؟
ئەو دیوارە خوڕافییە درووست دەکەن
لە نێوان کێڵگەکان و درەخت دا؟
وە لە نێوان هەورەکان و باران دا؟
وە لە نێوان ئاسکی نێر و مێ دا؟
کێ گوتوویەتی کە بۆ هۆنراوە ڕەگەز هەیە؟
وە بۆ پەخشان ڕەگەز هەیە؟
وە بۆ هزر ڕەگەز هەیە؟
ئەدی کێ گوتوویەتی
کە سرووشت دەنگی باڵندە جوانەکانی ناوێت؟
دەڵێن،
کە من کێلە مەڕمەڕەکەی گۆڕی خۆم شکاندووە
ئەوەیان ڕاستە.
وە من شەمشەمە کوێرەکانی سەردەمی خۆم سەربڕیوون
ئەوەش ڕاستە.
وە من بە هۆنراوەکەم ڕەگی بوختانم هەڵکەندووە
وە سەردەمی تەنەکەم تێکشکاندووە
جا ئەگەر برینداریشیان کردم
ئەوە جوانترین شت کە لە بوون دا بێت، ئاسکێکی بریندارە
وە ئەگەر لە خاچیشیان دام ..هەر سوپاسیان دەکەم
کە منیان خستە ڕیزی مەسیحەوە

دەڵێن،
کە مێینەیی لاوازییە
باشترین ژنیش بریتییە لە ژنێکی ڕازیبوو
ڕزگاربوونیش سەری تاوانەکانە
شیرینترین ژنیش ژنێکی کەنیزەیە

دەڵێن،
ئەدیبە ژنەکان جۆرێکی نامۆن
لە گژوگیا….کە بیابان ڕەتی دەکاتەوە
وە ئەو ژنەی کە هۆنراوە دەنووسێت
هیچ نییە بێجگە لە شایەرێک !!
پێکەنینم دێ بە هەمووئەوەی دەربارەم دەگووترێ
هزری سەردەمی تەنەکە ڕەت دەکەمەوە
لۆجیکی سەردەمی تەنەکەش….
بەردەوامیش دەبم لە گۆرانی گووتن لەسەر لوتکەی بەرزم
دەشزانم کە هەورەتریشقەکان تێپەڕدەبن
وە باهۆزەکانیش تێدەپەڕن
شەمشەمەکوێرەکانیش دەڕۆن
وە دەشزانم کە ئەوانە نامێنن
ئەوە منم کە دەمێنمەوە…

وەرگێڕانی: حەسەن ڕازانی
سەرچاوە: لبنان الجدید

https://www.newlebanon.info/lebanon-now/205121

لەو شارە جەنجاڵەوە
باهۆزی عەشقم هەڵیکرد
لە ئێوارەیەکی هێمندا
کەرنەڤاڵی ئاوێزانبوونمان دەستیپێکرد
من ئەمەویست هەرچی خۆشاوی ماچە
لەسەر لێوی تۆ بیتوێنمەوە
تۆش بە چاوێکی شەرمنانەوە
باوەشت کردبوو بە پیاوێکی شێتدا
ئەو پیاوە دێوانەیەی
لەو سەری ئەوسەری دنیاوە
هاتە نێو خەونەکانتەوە
من ئەمویست، بتخوێنمەوە
وەک چۆن تینوو ئاو ئەخوێنێتەوە
ریشۆڵە رێگای کوێستانان ئەخوێنێتەوە
دەریا کتێبی چارەنووسی شەپۆل ئەخوێنێتەوە
تۆش ئەتویست، نیگام بکەیت
ئەتویست شتێک بڵێیت و هەر نەتوت
خۆ من ئەمزانی
رازی دڵە پەمەییەکەت چییە
خۆ من ئەمزانی چاوەکانت چی ئەڵێن
هەموو شتێکم
لە نیگا گەرمەکانتا خوێندەوە
دەمزانی ئەتەوێت وەک بڵێسەیەک
خۆت بخەیتە زەریای شیعرمەوە
دەمزانی ئەتەوێت وەک باڵندەیەک
لە رۆحی داگیرساوی مندا بنیشیتەوە
دەمزانی ئەتەوێت
مەشخەڵی عەشقێکی ئەبەدی
لە نێو چاوەکانی مندا داگیرسێنیت
هەموو شتێکم خوێندەوە
لە توێی دوا باوەشی بەر لە ماڵئاوایی
دەنگی شمشاڵی خۆزگەکانتم خوێندەوە
لە چاوبڕینە ناو چاوەکانم
بەهەشتێکی سەوزم خوێندەوە
من هەموو شتێک تێگەیشتم
کاتێک بە زمانی پەلکەزێڕینە
باسی رنوە بەفری موحیبەتت ئەکرد
من خەیاڵم لەلای ئەو سروەی عەشقە بوو
لە جەمسەری باکووری دڵتەوە
بە ئەسپایی رووەو من ئەهات
کاتێک بە زمانی فریشتەیەک
حکایەتەکانی خۆت ئەگێڕایەوە
من لە ئەندێشەی تەمێکدا ون ببووم
کە تەنیا رووناکی تۆم لێ دیار بوو
کاتێک بە زمانی گوڵ
باسی ئینجانە شکاوەکانت ئەکرد
من بیرم لە لای ئەو سترانە بوو
بەناو رێگاکانی مەحاڵدا تێدەپەڕی
کاتێک بە زمانی بروسکە و تیشک
داستانی درێژی خۆت لەگەڵ
شەوە نوتەکەکان ئەگێڕایەوە
خەیاڵم پڕ ببوو لە سەرگوزشتەی
ئەو کۆترە زامدارانەی بەسەر تەرمی
دڵۆپە بارانەکاندا هۆن هۆن ئەگریان
کاتێک بە زمانی پاسارییەکان
هۆنراوەکانی مەستیت ئەخوێندەوە
من لە نێو دێڕ بە دێڕیاندا
خۆم ئەبینی، وەک ئیمپراتۆری
سەر عەرشی بەرینی ئومێد
خۆم ئەبینی، وەک گەدایەک
لەبەردەم پەیکەری ڤینۆسیی باڵات
کاتێک بە زمانی هەور
باسی ژوانێکت ئەکرد تەڕتر لە باران
من لەناو ئاونگی خەیاڵی خوسان و
توانەوەی پەشمەکی هەناسەکانتدا
وێڵ ببووم
کاتێک بە زمانی شەماڵ
باسی درەختی عاتیفەت ئەکرد
من لە نێو رووباری بەرائەتدا
وەک مەلەوانێکی بزێو نغرۆ ببووم
کاتێک بە زمانی رەیحانە
لە بارەی چنارەکانی عەشقەوە ئەدوایت
من رۆژووی مەراقە دێرینەکانم
بە جامێ شەرابی سۆزت ئەشکاند
من هەموو شتێک تێگەیشتم
لەو کاتەی بە بێدەنگی ئەدوایت و
بە هاوارەوە بێدەنگ بوویت
لەوە تێگەیشتم، ئەو قەدەرەی
من و تۆی لەم شارە نەناسە کۆکردۆتەوە
تەنها سەرکێشییەکی ئەویندارانەیە
ئەوەی من و تۆی بەیەک گەیاندووە
تەنها تەختەی شانۆی فرمێسکە
ئەوەی من و تۆی لێرە کۆکردۆتەوە
تەنها حەسرەتی درێژترین چاوەڕوانییە
ئەوەی من و تۆی پڕ کردووە لە متمانە
تەنها خەتمی کتێبە بریسکاوییەکەی
حەزرەتی جوانییە
من لە هەموو شتێک تێگەیشتم
لەو کاتەی لە باوەشمدا دەلەرزیت و
دەرزی عەشقی من لە دڵت دەچەقی
تێگەیشتم، لە عەشقێک
بۆنی کوچە گرینۆکەکانی
نیشتمانی لێدێت
تێگەیشتم، لەو پەنجەرە روونەی
لە دەلاقەکەیەوە سەیری
کۆترە یاخییەکانی گەڕەکت لێ ئەکرد
تێگەیشتم، لەو بزە بکوژەی
منی خستە ناو دارمەیتی ژیان و
لە باوەشی مانگەشەودا رواندمی
تێگەیشتم، لەو ئەسرینە روونەی
وەک جۆگە بە لای سنەوبەری
خەونەکانی مندا رەت ئەبوو
تێگەیشتم، لەو دڵە ئەڵماسییەی
سنووری غەریزە سەرشێتەکانی
منی ئەبڕی
من لە هەموو شتێک تێگەیشتم
لەو کاتەی وەک زریان هورژمم هێنا و
تۆش وەک کەفی دەریا
سپی هەڵگەڕابوویت
من تێگەیشتم، ئەو ئەستێرەیەی
لە ئاسمانی مندا دەرکەوتووە
نەوەی رەسەنی ئاهورامەزدایە
تێگەیشتم، ئەو پەرییە ژنەی
ئاسۆی تاریکمی رووناک کردۆتەوە
ژنێکە لە جنسی بەهار و
یەکەمین ژوانمان خوسان بوو
تەڕتریش بوو لە باران

خوڕەی نمەی ئێوارەیەکی درەنگ،،
چۆڵ لە تۆ،
هەر سەمایەک،
لە گەڵا پەرتبوەکان،
دوای ڕۆشتنی تۆ،
پاسەوانی پایز،،،
دەرگای باخچەکەی داخست،
ئێوارەیەکی سارد لە دەرەوە،،
پەلکێشی بێهودەیمان ئەکا،،
هاوڕێ، دەرگای خۆر،،
بە کراوەیی جێ بهێڵە، پاش..
هەر گیأنەڵە بارانێکی دورە نیشتمان،،
بە مەستیەوە،،،
نیگای کەشتیە کۆچەریەکەی..
کەنارێک،،،،
پڕ لە موسافیرە هەڵهاتوەکانی ،،
وێرانە پەرادیسێ دەکەم،،
بە فرمێسکی وەریوی..
هەورە قورمزیەکانا هەڵئەشاخم،
وەک پەڕی خونچە مۆرەکانی کۆچ..
هێدی هێدی، ئەوەرم، ،
بگەرە فریام تابلۆی کێڵگە..
فڕیوەکانی نێو ڕیتمێک،،
لە بەرائەتی ڕابردوو،،
لە وڵاتێ خاپوور، ڕامان…
وەک ئەندێشەی مەلێک،،
بە نێو سارانشین،،
گرتنی تاجە ئەستێرەیەک،،
پێش بەخۆڵەمێش بوون ،
ئیتر چارەنوسێکە،،
هەر خۆت بە، تا گەیشتن،،،،
بە مرواریە شاراوەکانی خەون،
ئیتر چارەنوسێکە،،،
هەر خۆت بە،،،
لە ئێوارەیەک لە زومردا،
ئیتر چارەنوسێکە ،
تێپەڕبە، بە نێو ڕەشەبایەک..
لە نامۆیی،،،
ڕۆح دەربازنابێ ،،
لە گێژەنە قامیشەڵانی قەدەر،،
گەرچی هێشتا گیا مۆرەکانی کۆچ ،
بریقەیان دێ ،
گەمەیەکی تراژیدیکۆمیدیایە،،
خۆشاردنەوە، لە دارستانێ..
نێو شەستەخۆڵی تاریکی ژیان،،
هەڵدێین، لە تۆفانە زەمەن
پەیکەری ڕژاوی لمینی جەستەمان،،
پەلکێشی ئەفسانەی کۆچێکی تر ئەکەین،،
وشکە ڕوباری ئازار،،
دڵ شەقار شەقار ئەکا،،
ساتەکانی پەراوێزبوونی مێژووی بەرد،،
فێری کردین، ،،
تا بە چاوکراوەیی ..
لەژێر کلۆبەفری ڕەشی بێهودەیی بمرین،،
لەسەردەمێک،،
لە دوکەڵ دوکەڵترو لە ژەهریش ژەهرتر!
لە چرۆش چرۆترن…
پەڕی لێوە ئەرخەوانیە وەریوەکانی..
ئەوێک لە نمە نمەتر!
لە کانیش بە خوڕتر،،
عیشقی کوکوختیە جێماوەکانی..
سنەوبەرە وشکبوەکان،،
لە زەمینێک،،،
بوەتە زەلکاوە ژەهر،،
کەی بتدۆزمەوە،
لە نێو بەردەڵانی دۆزەخی ڕۆژە مسینەکان،؟؟!،
دەستم بگرە ئەی شنەبای تەنیایی،،
لەم تەمتومانە خؤلەمێشیەی وونبون،،
ئەی سەمەرەی گەردوونێ ، لە فەنا،،،
تۆبڵێی فرمێسکی ئەستێرە پرشنگدارەکان ،
هەر بڕژێ، دوای نەمانم؟؟!
گەرچی پێش پەرتبوونی،،
گوڵە مۆرەکانی کۆچ،،
ئارەزووم،،،
لە قومێ ئاوی سازگاری..
کانیەکە لە خەیاڵی سرک،
لە گرتنی شیری بروسکەیەکی تێکشكاو،
بەسەر لوتکەی چیای کارەسات،،
………………………………………………………………..
وێنەکە تابلۆیەکی نیگارکێشی فەڕەنسی
Claude Monet / Lilac irises.

هه‌موو ئه‌زانین‌ رژێمی دیكتاتۆر سه‌دام حوسه‌ین و حزبی به‌عسی عه‌ره‌بی له‌ رۆژی هاتنیاندا بۆ سه‌ر ده‌سه‌ڵات له‌ عێراقدا به‌رده‌وام بوون له‌ گرتنی هاوڵاتیان و تێهه‌ڵدان وئازاردان و كوشتن و خاپوركردنی دێهاتی كوردستان، له‌و ساڵانه‌دا به‌ تایبت له‌ حه‌فتاكان ئه‌ده‌ب وهونه‌ر له‌ گه‌شه‌سه‌ندن بوو، گه‌رانه‌وه‌ بۆ ئه‌و ساڵانه‌ی پێشوو تامو جێژێكی تایبه‌تی هه‌یه ، لاوێتی و ئه‌نجامدانی چاڵاكی جۆراوجۆرو گه‌ران و سه‌یران و سه‌ردانی هونه‌رمه‌ندانی شانۆو مۆسیقاو شیوه‌كارو رۆ شننبران.
به‌ڵێ ، له‌ ساڵانی حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی رابردوو چالاكی هونه‌رو ئه‌ده‌ب له‌ ئاستێكی به‌رز بوو ژماره‌یه‌كی به‌رچاو له‌و بوارانه‌دا رۆڵینان هه‌بوو : حه‌سیب قه‌ره‌داغی، شێركۆ بێكه‌س ، مسته‌فا ساڵح كه‌ریم ، ره‌ووف بێگه‌رد، شیرین ك ، دڵشاد مه‌ریوانی ، فوئاد مه‌جید میسری ، شوكریه‌ ره‌سوڵ، ئه‌رخه‌وان ره‌سوڵ ، حه‌مه‌سه‌عید حه‌سه‌ن و حه‌مه‌ فه‌ریق حه‌سه‌ن ، ئازاد شه‌وقی ، ئیسماعیل خه‌یات، لاله‌ عه‌بده‌ ، عه‌لی جۆڵا، ئه‌حمه‌د سالارو تیپی شانۆی پێشره‌و ، ته‌ها خه‌لێل، عوسمان چێوار، به‌دیعه‌ دارتاش، سمكۆ ناكام ” حه‌مه‌ ره‌شید هه‌ره‌س، ولیه‌م یوحه‌نا، ئه‌نوه‌ر قه‌ره‌داغی وتیپی مۆسیقای سلێمانی ، فه‌ردون دارتاش و سه‌ڵاح ره‌ووف و سه‌دانی تریش.
{ پیشانگای یه‌كه‌می هونه‌رمه‌ند خالید ره‌سول
سلیمانی هولی سانه‌وی كوردستانی كچان 1978}
له‌و ساڵانه‌دا له‌ چالاكییه‌كانی به‌ریوبه‌رایه‌تی روشنبیری جه‌ماوه‌ر له‌ سلیمانی له‌ روژانی 16 –24/2/1978 هونه‌رمه‌ندی لاو خالید ره‌سول یه‌كه‌م پیشانگای خوی كرده‌وه‌ له‌ هولی ئاماده‌یی كوردستانی كچان
پیشانگاكه‌ 48 تابلوو قه‌له‌مكاری و كاری ده‌ستكردی تری به‌خووه‌ گرتبوو خالید له‌ گه‌ل ده‌وروبه‌ری خویدا مامه‌له‌ ده‌كا ئه‌مه‌شیان به‌ روونی له‌و خۆلكانه‌یدا ده‌رده‌كه‌ویت كه‌ تیكه‌لی سروشتی سیحراوی شاره‌كه‌ی ده‌بیت وه‌ك تابلوكانی : دیمه‌نیك له‌ به‌هاردا، سه‌راوی سوبحان ئاغاو به‌فرو چه‌ندتابلۆیه‌كی تر.
له‌ { بیری نوی } ژماره‌ 282 سالی شه‌شه‌م شه‌مه‌ 11/3/1978 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ و، له‌و سه‌ردانه‌دا له‌گه‌ڵ هاورێم سامی سابیر بۆ پیشانگه‌كه‌و له‌ په‌رتوكی میوانان نووسیوومه‌:
پیخوشحال بووین به‌ بینینی پیشانگاكه‌‌و هه‌میشه‌ سه‌ركه‌وتنت بو ده‌خوازین، ئه‌م پیشانگایه‌ هه‌ندی مسائیلی فیكری قوول باس ئه‌كات ، هونه‌رمه‌ند زیاتر پیویستی به‌ پیاچوونه‌وه‌ ئه‌كات
ئیمه‌ له‌ كاتیكدا ئه‌م ووته‌یه‌ ئه‌نووسین دیاره‌ كامه‌رانین به‌ پیشكه‌وتنی هه‌موو مروڤیك به‌ تایبه‌تی ئه‌وكه‌سانه‌ ئه‌توانن خواست و هه‌ستی جه‌ماوه‌ر بخه‌نه‌روو، دووباره‌ سه‌ركه‌وتن ده‌خوازین بۆ هونه‌رمه‌ند
سامی سابیر احمدرجب / په‌یامنیری
روژنامه‌ی بیری نوی وطریق الشعب

20/2/1978
به‌ هۆێ شاعیری گه‌وره‌و رێزدار خاتو ئه‌رخه‌وان ره‌سول خوشكی هونه‌رمه‌ند خالد ره‌سول ئه‌و یادوه‌رییه‌م ده‌سكه‌وت و، هیوادارم نموونه‌یان زۆرتر بێت و هه‌میشه‌ سه‌ركه‌وتوو بن له‌ گه‌ل سڵاوو رێزدا.
10/11/2021

بابەت/ ١٢ لێکۆڵینەوەی ئەدەبی و ٣ بانێژەباس

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

هونه‌رمه‌ند شیرین محه‌مه‌د: من عاشقی ره‌نگه‌كانم، عاشقی وشه‌كانم
هه‌ڤپه‌یڤین- كامه‌ران حاجی ئه‌لیاس

هونه‌رمه‌ند و شاعیر خاتوو شیرین محه‌مه‌د عه‌لی ناسراو به‌ (شیرین كۆكار)ساڵانێكه‌ له‌ به‌ هونه‌ری شێوه‌كاری و له‌ بواری شیعر نووسین سه‌رقاڵه‌ خاوه‌نی چه‌ندین پیشانگه‌ی هاوبه‌ش و تایبه‌تییه‌ هه‌رده‌م سروشتی جوانی كوردستان بۆته‌ سه‌رچاوه‌ی تابلۆكانی ،حه‌زێكی زۆری بۆ هونه‌ر هه‌یه‌.. بۆ زیاتر ئاشنا بوون به‌ كاروچالاكییه‌كانی به‌چه‌ند پرسیارێك به‌سه‌رمان كردوه‌.

*پێمان باش بووسه‌ره‌تا له‌رێگه‌ی سیڤی هونه‌ری زیاترخۆتان به‌خوێنه‌رانمان ئاشنا بكه‌یت.

-من ناوم (شیرین محه‌مه‌د عه‌لی)یه‌ نازناوم شیرین كۆكاره‌ له‌ساڵی 1970 له‌ شارۆچكه‌ی پێنجوێن له‌ دایك بووم،په‌یمانگه‌ی مه‌ڵبه‌ندی مامۆستایانم ته‌واو كردوه‌ به‌شی هونه‌ر، وه‌كو كاری هاوبه‌ش ساڵانه‌ له‌چالاكی قوتابخانه‌كان، به‌پۆسته‌ر و بڵاوكراوه‌ به‌شداری پیشه‌نگه‌ی هاوبه‌شم كردوه‌ له‌ هه‌موو چالاكییه‌كان ئاماده‌بوونم هه‌بووه‌ ،جیاوازی من له‌ گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندانی شێوه‌كار ،من تێكستی شیعری له‌سه‌ر تابلۆكانم ده‌نووسم.

• هاوكاری وپاڵپشتی ،بۆ هه‌مووكه‌سێك له‌ هه‌ر بوارێك بێت پێویسته‌،ئه‌و كه‌س ولایانه‌ كێن هاوكاری و پاڵپشتی به‌رێزتان بوون؟
  -به‌داخه‌وه‌ هیچ كه‌س و لایه‌نێك هاوكارم نه‌بووه‌ له‌ ئه‌نجمادانی سه‌رجه‌م چالاكییه‌كانم ،هه‌مووی له‌سه‌ر ئه‌ركی خۆم بووه‌ ،چونكه‌ حه‌زووخولیایه‌كی زۆرم بۆهونه‌ری هه‌یه‌.
• *تائێستا خاوه‌نی چه‌ند پیشانگه‌ی تایبه‌تی و هاوبه‌شی؟
• سه‌باره‌ت به‌ پیشانگه‌ی هاوبه‌ش، له‌ گه‌ڵ هونه‌رمه‌ندان به‌شداری (10) پیشانگه‌ی هاوبه‌شم كردوه‌ ،به‌ڵام له‌سه‌ر ئاستی چالاكی هونه‌ری تاكه‌كه‌سی له‌ ساڵی 2014 ده‌ستم به‌ كاری نیگاركردنی تابلۆكردن كردوه‌ به‌مه‌به‌ستی كردنه‌وه‌ی پیشانگه‌ی تایبه‌تی خۆم،هه‌ر بۆ ئه‌م مه‌به‌ستت له‌ رێكه‌وتی 7-7-2018 كه‌ رۆژی له‌دایك بوونمه‌ یه‌كه‌مین پیشانگه‌ی تایبه‌تی خۆم كرده‌وه‌،وه‌ 27-9-2019 دووه‌مین پیشانگه‌ی تایبه‌تی خۆم كرده‌وه‌، وه‌ له‌18-8-2018 له‌ شاری پێنجوێن به‌ 22تابلۆ له‌ فیستیڤاڵی زانستی مفتی پێنجوێنی كرد،پێشانگایه‌كه‌م كردوه‌.
  له‌پیشانگای تایبه‌تی دووه‌مم له‌ ژێر ناوی (شیعرو نیگار له‌ ئامێزی شیرین دابوو) له‌سه‌ر هه‌موو تابلۆكانم تێكستییان له‌سه‌ر بوو ،سه‌رنجی زۆی له‌بینه‌رانی بۆخۆی راكێشابوو، چونكه‌ زۆربه‌ی تابلۆكان و تێكسته‌كان له‌گه‌ڵ یه‌كتری ده‌گونجان.
• به‌رێزتان له‌پاڵ هونه‌ری نیگار كردن ، شیعریش ده‌نووسن ئه‌گه‌ری باسی ئه‌و بواره‌ش بكه‌یت؟
• ئه‌وه‌ی راستی بێت پێش ئه‌وه‌ی ده‌ست به‌ كاری هونه‌ری بكه‌م، سه‌ره‌تای ده‌سپێكردنی نووسینم ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ ساڵی 2010 وه‌ زۆربه‌ی تێسته‌كانم عاشقانه‌یه‌ گوزارشت له‌و روداو و دابڕانانه‌ ده‌كات كه‌به‌سه‌ر عاشقه‌كان دارووده‌دات،هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ش زۆر كه‌س پرسیاری ئه‌وم لێده‌كه‌ن كه‌ من عاشقم؟ له‌وه‌ڵاما ده‌ڵێم ، نه‌خێر عاشق نیم به‌ڵاكو من عاشقی ره‌نگه‌كانم عاشقی وشه‌كانم به‌ڵام من بۆعاشقه‌كان ده‌نووسم بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی ناگه‌ن به‌یه‌ك.

  *زیاتر له‌كام قوتابخانه‌ی شێوه‌كاری كار ده‌كه‌یت؟

  -من زیاتر له‌سه‌ر قوتابخانه‌كانی سروشتی و ته‌عبیری تابلۆكانم ده‌كه‌م.

  *به‌كام له‌ هونه‌رمه‌ندانی كوردستان سه‌رسامی،یاخود كاریگه‌ریان له‌سه‌ر تۆ هه‌یه‌؟

• من حه‌زێكی زۆرم بۆ هونه‌ر هه‌یه‌، هه‌موو هونه‌ره‌كانم خۆش ده‌وێت ،به‌شانۆ و موزیك و سینه‌ما و شێوه‌كاری ،خۆشبه‌ختانه‌ من خۆم له‌ شێوه‌كار دۆزییه‌وه‌ له‌هه‌مان كاتدا سه‌رسامیشم به‌ كاری هه‌موو هونه‌رمه‌ندێك.
• بابه‌تی تابلۆیه‌كانت له‌ چییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن؟

  سه‌رچاوه‌ی تابلۆكانم زۆرن ،وه‌كو سروشت هه‌ندێك جاریش تێكستی شیعرێكم كردوه‌ به‌ تابلۆ جاریش وایه‌ بیركردنه‌وه‌ی خۆته‌ یان روداوێك ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌ی تابلۆكانم.

  *ئاستی هونه‌ری شێوه‌كار به‌گشتی و ئاستی شێوه‌كارانی ئافره‌ت چۆن ده‌بینی؟

• ئاستی هونه‌ری شێوه‌كاری له‌ئاستێكی به‌رزدایه‌،به‌شانازیه‌وه‌ ساڵانه‌ چه‌نده‌ها پیشانگه‌ی تایبه‌تی و هاوبه‌شی ده‌كرێته‌وه‌ بۆ هونه‌رمه‌ندان وه‌ ئافره‌تی هونه‌رمه‌ندی به‌توانامان هه‌یه‌، ئاستییان زۆر به‌شه‌ كاره‌كانیان ماییه‌ی رێزن.

  *پێتان وایه‌ هونه‌رمه‌ندی به‌هره‌مه‌ند پێویستی به‌ خوێندنی ئه‌كادیمی هه‌بێت؟

  -هونه‌ر سنووری نیه‌ ئاكادیمی بێت، یان ئه‌كادیمی نه‌بێت چه‌نده‌ها هونه‌رمه‌ندمان له‌بواری موزیك ، شانۆ، شێوه‌كاری هه‌یه‌خاوه‌ن ئاستێكی به‌رزن له‌ هونه‌ر وه‌كو قوتابخانه‌ی هونه‌ری وان ،بێ ئه‌وه‌ی ده‌رچووی ئه‌كادیمایا یان په‌یمانگه‌ی هونه‌ری بن.

• پرۆژه‌ی نوێتان هه‌یه‌؟
• له‌ ئێستادا خۆم ئاماده‌كه‌م بۆكردنه‌وه‌ی پیشانگه‌ی تایبه‌تی.

جاران پێشمەرگە پارێزەری نیشتیمان بوو، وە نیشتیمان فرۆشان و خائینانی نیشتیمانی دەکوشت و لەپێناو ”بستێک” خاکی نیشتیمان ئامادەبوو شەڕبکات هەتاکو گیانی لەدەست دەدا. کەچی پێشمەرگەی ئێستا ڕێک بەپێچەوانەوەو ڕێک پاسەوانی ئەم کەسانە دەکات کە نوسینگەی کڕین و فرۆشتنی زەوی و زاریان داناوە بۆ فرۆشتنی خاکی نیشتیمان. بۆیە ئەوانی ئێستا گوناحە بەپێشمەرگە ناویان بهێندرێت، ئەوان ”جاش مەرگەن” یان پاش مەرگەن نەک پێشمەرگە.
هەروەکچۆن هەموو شتێک گۆڕاوەو هیچ شتێک لەجێگەی خۆیدا نەماوەو ناووناوبانگ و ڕەنگو بۆن و ناوەڕۆکی نەماوە، هەرئاواش ئەوەی ناوی پێشمەرگەبوو لەنێوان دوو کەوانەدا ”بوو” بەهاو متمانەو پڕەنسیپی خۆی لەدەستداوە، کاتی خۆی وشەی پێشمەرگە بە مانایەکی پڕاوپڕ لەبوێری و گیانی شۆڕشگێڕی و گیانبازی داڕێژراوە، ”پێشمەرگە” لەدوو وشە پێکهاتووە ”پێش+مەرگە” واتا لەپێشمدا/لەبەردەممدا مەرگە. بەڵام فارس وتەنی ئەمە گوزەشت و بوو بەمێژوو. لەڕاستیدا ئەوەی ئێستا هەیە، میلیشیایەکی چەکدارەو پابەند نییە بەهیچ یاساو ڕێسایەکی مەدەنیی و دەوڵەتیی، وە خاوەنی هیچ ڕؤشنبیرییەکی ئەمنی نییە، بەڵکو کۆمەڵێک چەکدارو مسەلەحن وە بەکرێگیراون کە لەبەرامبەری پێدانی بڕێک پارەدا پارێزگاری دەکەن لەدوو بنەماڵەی خوێنڕێژو خائین و تیرۆریستی وەک هەردووک بنەماڵەی دەسەڵاتداری تاڵەبانی و بارزانی. یانی شتێک بوونی نەماوە بەناوی مەبدەئو و پڕەنسیپی سەربازیی و ئینتیماو خۆشویستنی نیشتیمان.
ئەو چەکدارە کوردانەی لەژێرناوو لۆگۆو جلوبەرگی جیاوازدا چەکیان بەدەستەو دەسەڵاتدارە دزو گەندەڵ و مافیاکان دەپارێزن، جیاوازیان نییە لەگەڵ میلیشیا نانیزامییە مەزهەبییە شیعییەکان و گروپە توندئاژۆکانی سوننی و حوسییەکانی یەمەن و گروپە چەکدارە هەمەجۆرەکانی سوریا کەڕۆژانە کاری تیرۆریستی ئەنجامدەدەن و هەموو ئەمانەی لەسەرەوە ناوم هێنان هێزی نیزامیی و یاسایی نین و لەژێر چەتری دەوڵتدانین و کۆمەڵگای نێودەوڵەتیش دان بەبوونیاندا نانێت.

له‌سه‌ر پێناسه‌كه‌ی نوسراوه‌ (پێشمه‌رگه‌)،چه‌كداری حیزبێكه‌، یان سه‌ر به‌هێزه‌كانی (٧٠)یه‌ یان (٨٠)،جارێ (٩٠) دروست نه‌بووه‌، پێناسه‌ شتێكه‌و پێناس شتێكی تر. چه‌كداری حیزبێكه‌ و پارێزه‌ری بنه‌ماڵه‌یه‌ك، یاخود چه‌ند بنه‌ماڵه‌یه‌ك! پاسه‌وانی دزێكه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی پاسه‌وانی نیشتیمان بێت! نیشتیمان بێ پاسه‌وانه‌ كه‌چی تاڵانچیه‌كانی نیشتیمان ماڵه‌كانیان، باره‌گاكانیان پڕن لەپاسه‌وان. لەڕاستیدا ئەمانە ده‌رگه‌وانن، دەرگەوانیش لەکەڵچەری کوردەواریدا مرۆڤێکی بێبەهاو هەرزانە.
له‌هه‌مووشی شۆكتر ئەوەیە سبه‌ی خه‌ڵكانێك دێن داوای دادگایی دزه‌كان ده‌كه‌ن كه‌ پێشی هه‌ر كه‌سێك ئه‌و پاسه‌وانانه‌ رزگار ده‌كه‌ن، کە عەیامێکە زاڵمی سەرشانی ئەم خەڵکە مەزڵومە دەپارێزن، كه‌چی ئەم خەڵکە مەزڵومە ئەم پاسەوانە دەپارێزن بەپاساوی ئەوەی ئەویش کوڕی میللەتەو مناڵی فەقیرێکە، کەچی کابرای زاڵم هه‌مان پاسه‌وانی به‌كارهێناوە بۆ سه‌ركوتی ده‌نگه‌ ناڕازی و حه‌ق بێژه‌كان. لەڕاستیدا بەڕای من لەکاتی هەرگۆڕانکارییەکی سیاسیی و شۆڕشێکی ڕیشەیی ئەوا دەبێت هاوشێوەی هەموو ئەوانەی ئێستا لەکوردستان دەسەڵاتدارن تەواوی پاسەوانەکان و پێشمەرگەو ئاساییش و چەکدارەکانیان بەسزای خۆیان بگەن. من سەرکردەیەکی سیاسیی نیم تاکو ئیعازی ئەوە بدەم کە چی سزایەک بدرێن، ئەوکات سەرکردایەتی ئەم ڕاپەڕین و شۆڕشە قەرار دەدات کە سزای ئەوان چییە. بەس ئەوە ئەزانم واباشە چۆن ئەوان سی ٣٠ ساڵە ڕەحم بەم میللەتی هەژاری کوردە ناکەن ئاوهاش نابێت ڕەحم بەهیچیان بکرێت. هەروەها من پێموایە نابێت چیتر بەدیار هەڵبژاردنی پڕ لەفێڵ و تەزویر دابنیشین، بەڵکو دەبێت ئیتر گەنجانی کوردستان دەست بەکاربن و خۆیان ئامادەبکەن بۆدوای دەرچونی ئەمریکا بەتەواوی لە عێڕاق و کوردستان ئەوکات ڕاپەڕینێکی چەکداری بکرێت و دەسەڵاتی یەکێتی و پارتی تەفروتونا بکرێت.. ئەوەی ئەیڵێم نەخەونەو نەخەیاڵ بەڵکو دڵنیام دره‌نگ یان زوو ئه‌م هاوكێشه‌یه‌ ده‌بێت بگۆڕێت و دەگۆڕێت..
ئەم چیرۆکە وەک خۆی/
به‌یانیه‌كی زوو نزیك میوانخانه‌یه‌كی دزێك، چاوه‌ڕێیی تاكسیم ده‌كرد،
به‌یانی باشم له‌ پاسه‌وانه‌كه‌ كرد، ووتم چه‌ند ناخۆشه‌ به‌م به‌یانیه‌ زووه‌ پاسه‌وان بیت، پاسه‌وانه‌كه‌ هیلاك و خه‌واڵوو دیار بوو. تاكسی دیار نه‌بوو، منیش درێژه‌م دا به‌ قسه‌كانم و پاسه‌وانه‌كه‌ نزیكتر بۆوه‌ لێم.
پێم ووت كاتی خۆی ناخۆشترین شت لام (حه‌ره‌سیات) بوو، واته‌ ئێشكگری، هه‌رچه‌نده‌ ئێمه‌ به‌خواستی خۆمان و به‌ حیساب بۆ به‌رگری كردن له‌ خاك و نیشتیمان له‌ چیایا بووین و چه‌ككمان له‌شان بوو. پاسه‌وانه‌كه‌ ووتی ڕاسته‌ زۆر ناخۆشه‌ حه‌ره‌سیات، منیش رقم لێیه‌تی به‌ڵام چی بكه‌م ئه‌مه‌ واجیبه‌. وتم ڕاسته‌ واجیبه‌، به‌ڵام تۆ ده‌زانی ئێستا پاسه‌وانی كێیت؟ وتی به‌ڵێ. وتم تۆ پاسه‌وانی دزێكی، چه‌ند ئه‌ستەمه‌ پاسه‌وانی دز بیت، خۆت ڕه‌نگه‌ زۆر لەنزیكه‌وه‌ ئاگاداری دزیه‌كانی بیت. وتی به‌ڵێ ئه‌وه‌ ده‌زانم، به‌ڵام قوتی ژیان وای لێكردووم، گه‌ر ئه‌وه‌نه‌كه‌م چیبكه‌م، وتم ئەگەر بۆنمونە ئەوەی تۆ پاسەوانی دەکەیت کە دزێکەو وایدانێ دزی لەمنیش کردووەو خۆشت دەزانی لێرەدا لەڕێگەی دادگاوە ناتوانم هەقی خۆم وەربگرمەوە، بۆیە وایدابنێ لێرە دێم هێرشی دەکەمە سەرو بەزەبری خەنجەر هەوڵدەدەم هەقی خۆمی لێبسەنمەوە، چونکە ئەوەی هەمبووە لەژیاندا گشتی دزیوەو ئێستا هیچم نەماوە، ئەگەر هەقی خۆمی لێنەسەنمەوە تەنانەت ئەگەری ئەوە هەیە لەبرسان بمرم، کەواتە گەر زۆر ناچاربم لەوانەیە لەهێرشەکەیا بیشیکوژم، ئایا تۆ کەپاسەوانی ئەویت و دەزانیت کە من هەق و ڕاستم و کابراش دزو ناهەق، ئایا تۆ کاردانەوەت چی دەبێت.

پاسەوانەکە زۆر بەقەناعەتەوە وتی، هەرچەند ئەوەی دەیڵێیت چیرۆکو نمونەیە، بەڵام ئەگەر تەنانەت بەڕاستیشت بێت، ئەوا بەبێ دوودڵی بەرگری لەدزەکە دەکەم و ڕێگەت پێنادەم، وە ئەگەر دڵنیاشبم ئەیکوژیت ئەوا پێش ئەوەی ئەمە ڕووبدات من تۆ دەکوژم، لەکاتێکدا ئەشزانم تۆ مەزڵومیت و کابرا دزە.
لێرەدا بۆمان دەردەکوێت یەک بەیەکی چەکدارەکانی بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانی هاوشێوەی ئەم پاسەوانەن و دەسەڵاتدارانی کوردستانیش هاوشێوەی دزەکەن و ئێمەومانانیش مەزڵومی دزی لێکراوین و بەشێنەیی و بە مەرگێکی هێواش خۆمان و کەسوکارمان دەمرین!

بۆیە هەرکاتێک پاسەوانی هاوشێوەو سه‌دانی تر ده‌بینم له‌به‌ر ده‌رگای دزێك، میوانخانه‌یك، باخێك، مەقەڕێک، دەزگایەکی بەناو ئاساییش و لەپشتی سەیارەی هەر مەسئولێک، دە نه‌فره‌ت و بیست تف له‌دزو لە‌م ده‌سه‌ڵاته‌ ده‌كه‌م كه‌ ئاوا به‌به‌رنامه‌ كه‌رامه‌تی تاكی كوردی تێك شكاندووەو هەزار نەفرەت و تفیش لەم پاسەوانە دەکەم کە ئامادەیە تەنانەت کوڕی هەژارێک بکوژێت بەناهەق تەنها لەپێناو بژێوی ژیانی خۆی.

دیاره‌ به‌درێژایی مێژووی مرۆڤایه‌تی ژن له‌ژێر چه‌مۆکی پیاودا چه‌وساوه‌ته‌وه‌ و ته‌نها بۆخزمه‌ت کردن و سه‌رچاوه‌ی سێکسی که‌ڵکی لێوه‌رگیراوه‌، بێگومان ئەوەش به‌هۆی ئه‌وه‌ی که‌پیاو خاوه‌ن هێز و عه‌زه‌ڵاتی جه‌سته‌ییه،‌ لێ ژن به‌پێچه‌وانه‌وه‌، به‌ڵکو هه‌رنه‌یتوانیوه‌ په‌رچه‌کردارێکیشی هه‌بێت به‌رانبه‌ر ئه‌و سته‌مه‌ی که‌ به‌رده‌وام له‌لایه‌ن پیاوه‌وه‌ لێی ده‌کرێت! هه‌رئه‌وه‌ش وایکردووه‌ پیاو زاڵم و ژن مەزڵوم بێت. هۆکارێکی تر که‌هێنده‌ی تر ژنی بچوک کردۆته‌وه‌ دیینه‌، به‌ شەرعیەت پێدانێک به‌و نایه‌کسانیه‌ ڕه‌گه‌زییه‌، وه‌ک: دوو ژن به‌شاهیدێک، به‌ دوو ژن به‌قه‌د پیاوێک میرات وه‌رده‌گرن، له‌هه‌مووی ترسناکتر پیاوێک له‌کاتێکدا مافی بوونی چوار ژنی هه‌یه‌!
بێگومان دیارده‌ی فره‌ ژنی له‌دێرینه‌وه‌ له‌ناو هه‌موو کۆمه‌ڵگا و ناوچه‌کاندا بەشێوه‌ی جیا جیا بوونی هه‌بووه‌، به‌وکۆمه‌ڵگایانه‌ش که‌ئێستا له‌لوتکه‌ی هۆشیاری و دادپه‌روه‌ری کۆمەڵایه‌تیدان. هه‌رچه‌نده‌ شێوازی ژیانیش له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبونی زه‌مه‌ندا ده‌گۆڕێت، له‌ئێستاشدا ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی پێشکه‌وتنی به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌، لێ داخه‌که‌م هێشتا له‌ناو کۆمه‌ڵگای کوردییدا به‌بیرێکی ته‌سک و چاوێکی بچوکه‌وه‌ سه‌یری توێژی ژن ده‌کرێت، هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ش له‌ناوچەو هۆزێک بۆیه‌کی تر جیاوازه.
لێ بەگشتی هه‌ندێک ده‌سته‌واژه‌ی هه‌ڵه‌ هه‌ن که‌ڕه‌نگدانه‌وه‌ی سلبیان هه‌یه‌ له‌سه‌ر ڕه‌فتاری گشت تاکێکی کۆمه‌ڵگا، وه‌ک کولتورێکیش له‌دێرینه‌وه‌ ڕه‌گی داکوتاوه‌.
له‌ناو کۆمه‌ڵگای کوردیدا له‌ زۆرێک پیاوان ده‌بیستین که‌ده‌ڵێن “سه‌گ به‌ژن ناوه‌ڕی” ئەم ده‌سته‌واژه‌ دزێوه‌ هه‌ڵگری ناوه‌ڕۆکێکی کوشنده‌یه‌ و واتای که‌م بایه‌خ و بێ ده‌سه‌ڵاتیه‌ بۆ ژن‌. وه‌ زۆر جار ده‌بینین که‌ گه‌نجێککاتێک به‌رگری له‌مافه‌کانی ژن بکات یان ڕه‌فتار و سیفه‌تێک بنوێنێ که‌ له‌که‌سێتی ژنه‌وه‌ نزیک بێت له‌لایه‌ن هەندێک پیاوانه‌وه‌ سه‌رزه‌نشتی دەکرێت و پێی ده‌ڵێن “که‌سێکی ژنانه‌یه‌” ئه‌وه‌ش بەواتای ئه‌وه‌ دێت ژن به‌ که‌متر له‌ پیاو سەیر ده‌کرێت‌. به‌ڵام که‌ به‌ژنێک بڵێن تۆ “که‌سێکی پیاوانه‌ی” شانازی پێوه‌ ده‌کات.. هە‌ندێک پیاوانی تر هه‌ن که‌خاوه‌ن ناوەڕۆکێکی خاڵین له‌مه‌عریفه‌ ده‌ڵێن “له‌ژنی خۆم که‌متر بم” که‌ ئه‌م کاره‌ ئه‌نجام نەده‌م، ئه‌م وته‌ پڕوپوچه‌ش له‌گه‌وهه‌رو گه‌وره‌یی و ڕێزی ژن که‌م ده‌کاته‌وه‌.
دیاره‌ به‌یاساکانی ئیسلام و چه‌ند وشه‌یه‌کی عه‌ڕه‌بی ژن ماره‌یی له‌پیاو دێتو ده‌بێت به‌ موڵک و شه‌ڕه‌فی پیاو، به‌ڵام هه‌رگیز پیاو نابێته‌ موڵک و شه‌ڕه‌فی ژن، جارێ من تێناگه‌م شه‌ڕه‌ف بۆ لای پیاو نییه‌، ته‌نها لای ژنه‌، ئه‌و شه‌ڕه‌فه‌ له‌ کوێی ژندا خۆی حه‌شارداوه‌؟ وه‌ پیاو هه‌رکات ویستی ژن ته‌ڵاق ئه‌دات به‌ڵام دیسانه‌وه‌ ژن ناتوانێ پیاو ته‌ڵاق بدات، که‌سه‌بارەت به‌وه‌ خۆم پرسیارم له‌ مامۆستایه‌کی شاره‌زا کردووه‌، ئه‌و وتی به‌هه‌مان شێوه‌ ژنیش مافی ته‌ڵاق دانی پیاوی هه‌یه‌، به‌ڵام کۆمه‌ڵێک مه‌رجی هێنده‌ قورسی وت که‌مه‌حاڵه‌ ژن به‌و مافه‌ی بگات. هه‌تا ئێستاش هیچ ده‌م سپی و مه‌لایه‌کی ئایینی نوقه‌یه‌کیان لێنه‌هاتووه‌، سه‌باره‌ت به‌و مافه‌ی ژن، که‌واته‌ ژنی به‌ش مه‌ینه‌ت کاتێک مێرده‌که‌شی به‌دڵ نه‌بوو ژنه‌ ناچاره‌ له‌ژینگه‌یه‌کی ناخۆشدا ته‌سلیمی داخوازیه‌کانی مێردێکی نه‌خوازراو بێت.
بێگومان جیاوازیه‌ ڕه‌گه‌زیه‌کان گه‌لێکن، لێ ئامانجی بابه‌تی من دیارده‌ی فره‌ ژنییه‌.دیاره‌ به‌گوێره‌ی هه‌موو پێوه‌ر و توێژینه‌وه‌کان دیارده‌ی فره‌ ژنی له‌گه‌ڵ ئه‌م سه‌رده‌مه‌ی ئێستا ناتوانێ خۆی بگونجێنێ. ئێ ناشڕه‌خسێت له‌ئێستادا بژین بەڵام نوقمی سه‌رده‌مێکی تربین. بۆیه‌ بەبۆچونی من بۆ ئێستا فره‌ ژنی واتای کوشتنی دادپه‌روه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تییه‌، ئەزمونی هه‌موو ئه‌و پیاوانه‌ش سه‌لماندویه‌تی که‌ توشی چ ناهاوسه‌نگیه‌کی خێزانی هاتون، بۆیه‌ فره‌ هاوسه‌ری وه‌ک هه‌ر دیارده‌یه‌کی تر پێویستی به‌ توێژینه‌وه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تی هه‌یه‌.
له‌ ئێستادا بۆ وه‌کخۆ مانه‌وه‌ی ئه‌و دیارده‌یه‌ به‌هێزترین پاساو پاساوی دینه‌. ئه‌گه‌رچی دین به‌سه‌دان ساڵ پێش ئێستا یاسای فره‌ ژنی به‌په‌سه‌ند داناوه‌، به‌ڵام بۆئێستا پێویسته‌ ئه‌و دیارده‌یه‌ له‌ڕه‌گه‌وه‌ هه‌ڵکه‌ندرێ، چونکه‌ جیاوازیه‌کی فراوان هه‌یه‌ له‌ نێوان مرۆڤ و ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌وکات و ئێستا. ئەگەرچی شەریعەتی ئیسلام نەگۆڕەو کەس ناتوانێت بنەما سەوابتەکانی دینی ئیسلام بگۆڕێت، بەڵام ئەم دەستور و یاساو سەریعەتە زیاتر لە ١٤ سەدە پێش ئێستا نوسراون و هیچ پێویستییەک نییە بۆ مانەوەیان وەکو خۆی، بۆیە من لێرەوە بانگەوازێک لەکۆمەڵگای کوردی و تاکە هۆشیارەکان دەکەم شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی و مەدەنی و فیکری هەڵگیرسێنین و ڕێنێسانسی ئایینیی بکەین. وە من دژی ئەو ئیمام و ڕێبەرانی ئیسلامم کە دەڵێن نابێت بنەماکانی شەریعەتی ئیسلام بگۆڕدرێن. بەڕای من ئەگەر گۆڕانکاری نەکرێت لەشەریعەتی ئیسلامدا ئەوا لەشوێنی خۆمان چەقبەستوو دەبین و هیچ پێشکەوتنێک ڕونادات و ژنانیش قوربانی یەکەم دەبن.
بەتایبەتی لەڕووی فرەژنییەوە کە ئەم نەریتە بۆ سەردەمەکانی کۆنیش گونجابێت بۆ ئێستا ناگونجێت. بێ شک له‌ڕووی ئیمانه‌وه‌ خه‌ڵکی ئه‌وکات باوه‌ڕێکی یه‌کجار فراوانتریان هه‌بووه‌ و به‌باشی په‌یڕه‌ویان له‌یاساکانی خواوه‌ند کردووه‌. هه‌رئه‌وه‌ش بۆته‌ هۆی ڕاگرتنی هاوسه‌نگی عه‌داڵه‌تی کۆمه‌ڵایه‌تی و که‌س نه‌یتوانیوه‌، مافه‌ سروشتیه‌کانی یه‌کێکی تر پێشێل بکات. ئه‌و لەخودا نزیکیه‌ش به‌هێزترین پاڵنه‌ر بووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی پیاوان یه‌کسانیه‌کی ڕه‌ها له‌ نێوان ژنه‌کانیاندا بکه‌ن، چ له‌ ڕووی سێکس یان جل و به‌رگ و خۆراک یان هه‌ست و سۆز و ڕێزه‌وه‌، به‌رپاکردنی یه‌کسانیش باشترین چه‌کێکه‌ که‌ قه‌ڵای ململانێکان ده‌ڕوخێنێ.
له‌ڕاستیدا له‌م سه‌رده‌مه‌ نادادپه‌روه‌ریه‌ی ئێستادا به‌جۆرێکیتره‌، ئێستا ته‌نها مه‌سئول و دەوڵه‌مه‌نده‌کان به‌ کۆمه‌ڵ ژنیان هه‌یه،‌ ئه‌وانیش نه‌ک به‌ ئیمانداران به‌راورد ناکرێن، به‌ڵکو داماڵراون له‌ هه‌رچی مۆڕاڵی مرۆڤ و په‌یوه‌ندی ڕۆحانیەت، بۆیه‌ به‌هه‌ر نرخێک بێت ده‌یانەوێ ڕۆژانه‌ ئاره‌زووه‌ سه‌رکێشه‌کانیان تاقی بکه‌نه‌وه‌.
جیاوازیه‌کی تر که‌ ئێمه‌ به‌پێشوو نابه‌ستێته‌وه‌ ڕێژه‌ی زۆری ژنه‌، له‌سه‌رده‌می کۆندا ڕێژه‌ی ئافره‌ت زیاتر بووه‌ له‌پیاو، ئه‌مه‌ش به‌هۆی ئه‌وه‌ی هه‌نگێ به‌رده‌وام جه‌نگی خوێناوی هه‌بووه‌، له‌زۆربه‌ی شه‌ڕه‌کانیشدا زیاتر له‌ نیوه‌ی شه‌ڕکه‌ران کوژراون، ئه‌مه‌ش بۆته‌ هۆی زۆر بونی ژن و که‌می پیاو، بۆیه‌ بۆ حاڵه‌تێکی له‌وشێوه‌یه‌ تاکه‌ چاره‌سه‌ر ئه‌وه‌یان به‌باش زانیوه‌، بۆ هه‌ر پیاوێک چوار ژن به‌ڕه‌وا بزانن، ژنه‌کانیش ناچار بونه‌ قبوڵی بکه‌ن چونکه‌ نه‌یانتوانیوه‌ خۆیان و مناڵه‌کانیان به‌خێو بکه‌ن. که‌به‌راوردێک بکه‌ین ده‌بینین له‌ئێستادا هیچ کام له‌و هۆکار و پاساوانه‌ بونیان نییه‌، ڕێژه‌ی جیاوازی نێوان نێر و مێ به‌و ڕاده‌یه‌ ناهاوسەنگ نییه‌، هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ر ژنێک له‌ئێستادا مێرده‌که‌ی بمرێ ئه‌وا خۆی ده‌توانێ ژیانی مناڵەکانی مسۆگه‌ر بکات، به‌ئیشکردن یان موچه‌ …هتد. که‌ نمونه‌ی ژنی له‌وشێوەیه‌ که‌م نین. به‌ڵام له‌ڕاستیدا پیاوی سه‌رده‌می خۆمان که‌ به‌کۆمه‌ڵ ژن له‌زیندانێکی به‌ ڕواڵه‌ت ماڵدا کۆدەکه‌نه‌وه‌ ته‌نها بۆ دامرکانه‌وه‌ی ئاره‌زووه‌کانیانه‌، ئەگینا له‌به‌ر بونی کێشه‌ی قه‌یره‌یی و ژنی بێ مێرد نیه‌.
جیاوازیه‌کی تر توانای سێکسیه‌، دیاره‌ به‌گوێره‌ی ئاماژه‌ مێژووییه‌کان پیاوی سه‌رده‌می کۆن خاوه‌ن جه‌سته‌یه‌کی گه‌وره‌تر و توانایه‌کی فراوانتر بوون، که‌ ئەمەش بۆته‌ هۆی بونی سه‌رچاوه‌ی یەکی سێکسی فراوانتر بەبەراورد بەپیاوی ئەم سەردەمە.
هه‌روه‌ها به‌گوێره‌ی تازه‌ترین توێژینه‌وه‌ی پزیشکی ده‌رکه‌وتووه‌ که‌ بەشێوەیەکی گشتیپیاوی جگه‌ره‌ کێش له‌مانگێکدا ٦ بۆ ٩ جار ده‌توانێ سێکس بکات، وه‌ پیاوی جگه‌ره‌ نەکێش توانای ٩ بۆ ١٢ جاری هه‌یه‌. وه‌ ئه‌و ڕێژه‌یه‌ له‌پیاوێکه‌وه‌ بۆ یه‌کێکی تر جیاوازه‌. هه‌روه‌ها تو‌ره‌که‌ی جوته‌ گونی نێرینه‌ (پیاو) که هه‌ڵگر و به‌رهه‌م هێنەری تۆوه‌ سپێرمه‌کانه‌، تواناکه‌ی سنورداره‌ و بەهیچ شێوه‌یه‌ک ناتوانێ به‌شی تێرکردنی چوار ژن سپێرم به‌رهه‌م بێنێت.
به‌ڕای من بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌و دیارده‌ کوشنده‌یه‌ پێویسته‌ کۆمه‌ڵگا به‌گشتی و له‌ناویدا توێژی ئافره‌ت به‌تایبه‌تی بگاته‌ هۆشیاریه‌کی به‌رز و فراوان، ده‌بێت ژنان ئه‌و واقیعه‌ بزانن، شوو نه‌کردنیان زۆر باشتره‌، له‌وه‌ی شوو به‌پیاوێکی ژندار بکەن. به‌ته‌نگه‌وه‌ هاتن و هۆشیار کردنه‌وه‌ی کۆمه‌ڵگاش ئه‌رکی سه‌رشانی ناوه‌نده‌کانی ڕاگه‌یاندن و ڕوناکبیران و ڕێكخراوەکانی کۆمه‌ڵی مه‌ده‌نییه‌، که‌ گشتیان لەوبواره‌دا غاییباتیان هه‌یه‌. ڕێگه‌ چاره‌ی دووه‌م بۆ بنبڕکردنی کولتوری فره‌ ژنی، بونی یاسایه‌کی توند و یه‌کسانه‌، لێ نه‌ک هاوشێوه‌ی ئەوەی ئێستا هه‌یه‌ به‌ناوی یاسای قه‌ده‌غه‌ کردنی فره‌ ژنی، به‌گشتی ئه‌و یاسایە نەتوانیویه‌تی فره‌ ژنی که‌م بکاته‌وه‌ نه‌ ڕێگری کردووه‌ له‌ به‌رپرسان. ئه‌گه‌رچی له‌ خولی دووه‌می پەڕلەماندا یاسای فره‌ ژنی دانرا، به‌ڵام هێشتا پیاوان ڕێگای تر ئه‌دۆزنه‌وه‌ و فێڵ له‌و یاسایه‌ ده‌که‌ن، به‌وه‌ی له‌که‌رکوک و ناوچه‌دابڕاوه‌کان، ژن ماره‌ده‌بڕن و یاساکه‌ی هەرێمی کوردستانیش ناتوانێ کۆنتڕۆڵی ئه‌و دیارده‌یه‌ بکات، ئه‌وه‌ش ده‌لیلی لاوازی یاساکه‌یه‌، به‌وه‌ی تێبینی نه‌کردووه‌ پیاوانی دانیشتووی کوردستان نەتوانن لەدەرەوەی هەرێمی کوردستانیش ماره‌بڕی ژنی دووه‌م بکه‌ن. هه‌روه‌ها به‌گوێره‌ی ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامه‌وانی ئاشکرا بووه‌، کە لەڕابردوودا، ژنه‌ په‌ڕله‌مانتارێکی سەر بەپارتی دیموکڕاتی کوردستان له‌په‌ڕله‌مانی ئێڕاق، یه‌کێکه‌ له‌و که‌سانه‌ی شووی به‌پیاوێکی خاوه‌ن ژن و مناڵ کردووەو بۆئەوه‌ی ڕێگه‌شیان پێبدرێت، له‌دادگای که‌رکوک ماره‌یان بڕیوه‌. ..

به‌بیرت بێته‌وه‌ باربارا !
ئه‌و ڕۆژه‌ی باران بێ پسانه‌وه‌
به‌سه‌ر(برێست)(*) ێدا ده‌باری
تۆش خه‌نده‌لێو ، دڵئاوا
شاد و به‌ بارانێ ته‌ڕ ده‌ڕۆیشتی ..

به‌ بیرت بێته‌وه‌ باربارا
باران بێ پسانه‌وه‌
به‌سه‌ر(برێست)دا ده‌باری
‌ له‌ شه‌قامی (سیام) پێت گه‌یشتم
تۆ ده‌گڕژییه‌وه‌ ،
منیش وه‌ك تۆ زه‌رده‌مسكه‌ ده‌بوومه‌وه‌
باربارا له‌بیرت بێ
تۆم ‌ نه‌ده‌ناسی
تۆیش منت نه‌ده‌ناسی
به‌ هه‌ر حاڵ ئه‌و ڕۆژه‌ت به‌ بیر بێته‌‌وه
له‌ بیرت نه‌چێ‌
پیاوێك له‌ ژێر بانیژه‌وه‌ چاوه‌ڕوان بوو
به ‌ناو بانگی كردی : باربارا !
تۆش له‌ به‌ر بارانێدا دڵئاوا و شاد و ته‌ڕبوو
ڕاتكرد بۆی و خۆت به‌ باوه‌شی دا دا
ئه‌وه‌ت له‌بیر بێ باربارا
تووڕه‌ مه‌به‌ ئه‌گه‌ر بێ ته‌كلیف ،
خۆییانه‌
بانگم كردی
من له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌وانه‌ی خۆشم ده‌وێن
وا ده‌كه‌م
ئه‌گه‌ر نه‌یشیانناسم ..

ئه‌و بارانه‌ هێمنه‌ هشیار و‌ به‌ختیاره
به‌ سیمای ‌ خه‌نده‌دارته‌وه ‌‌‌
به‌سه‌ر ئه‌و شاره‌ به‌ختیاره‌ت
له‌بیر نه‌چێ ..
ئه‌و بارانه‌ی به‌سه‌ر ده‌ریاوه ، به‌سه‌ر به‌نده‌ره‌كه‌وه‌‌ ،
به‌سه‌ر كه‌شتیی (ئۆبسان)(**) ..

ئای باربارا‌ !
چ گه‌مژه‌ییه‌كه‌ شه‌ڕ
ده‌بێ ئێستا له‌ كوێ بێ
له‌ ژێر ئه‌و بارانه‌ ئاسنینه‌
ئاگری پۆڵا و خوێن
داخۆ ئه‌وه‌ی ده‌بووایه‌ به‌ حه‌ز و شه‌یدایی
له‌ باوه‌شی دابی
مردبێ و ون بووبێ
یا هێشتا ماوه‌

ئای باربارا
باران وه‌ك پێشان بێ پسانه‌وه‌
به‌سه‌ر(برێست)ێدا ده‌بارێ
لێ وێنه‌ی جاران نییه‌ ،
هه‌موو شتێك وێرانه‌
ئه‌وه‌ بارانی كڵۆڵی و ڕه‌شپۆشییه‌ ‌
نه‌ك زریانی پۆڵا و خوێن
ئه‌وه‌ به‌ ساده‌یی چه‌ند په‌ڵه‌ هه‌ورێكن
وێنه‌ی كسۆكان ده‌تۆپن
ئه‌و سه‌گانه‌ی له‌ ئاوی (برێست)ێدا
ون ده‌بن
تا دوور ، زۆر دوور
له‌( برێست )ێ
كه‌ هیچی لێ نه‌ماوه‌ته‌وه‌
بۆگه‌نی ده‌بن .

‌
‌() برێست ، شارێكی فه‌ڕه‌نسیه‌ به‌سه‌ر كه‌ناراوه‌كانی ئه‌تڵه‌سی كه‌ زۆربه‌ی له‌ شه‌ڕی دووه‌می جیهانیی دا وێران بوو . (*) ئۆپسان ، ناوی كه‌شتییه‌كه‌ سه‌رنشینی له‌ نێوان برێست و دوورگه‌ی
ئۆپسان ده‌گواسته‌وه‌ له‌ شه‌ڕدا تێكشكا .
له‌ ماڵپه‌ڕی گۆڤاری (نور)ـه‌وه‌ كراوه‌ به‌ كوردی .
بڕوانه‌ :
http://nouron.blogspot.com/2018/08/blog-post_25.html

بەشی بیست و پێنج

ئەمڕۆ هەروەک دوێنێ یان وەک کۆی رۆژەکانی تری ژیانم، قەوانەکە دووبارە بووەوە، پرۆسێسەکە بەمشێوەیەیە: نان خواردن، خوێندنەوە، خواردنەوە، موجامەلەی درۆ، خەوتن. ئەمە شریتی ژیانی ئێمەیە و هەمیشە بەم جۆرە دەخولێتەوە و لەناکاو دەپچڕێت. وای نابینم هیچ حیکمەتێک لەم سوڕەی ژیانی مرۆڤ هەبێت، چەند حیکمەت لە بوون و ژیانی قالۆنچەیەکدا هەیە، هەر ئەوەندەش لە ژیانی مرۆڤدا حیکمەت هەیە. ژیان بێ بەهایە و لە کۆتاییدا دەگەینە ئەو بڕوایەی هیچە. رۆژ لە دوای رۆژ زیاتر باوەڕم بەهێز ئەبێ بە هیچێتی بوون، بە هچێتی مرۆڤ. بە هیچێتی ژیان، هەموو شتێک لە هیچەوە هاتووە و ئەبێتەوە بە هیچ. سەرەتا هیچ هەبووە و کۆتایش هەر هیچە.
من بڕوام بەوە هێناوە، ژیان هیچە، لەگەڵ ئەوەش دەبینم، لەم ژیانە هیچەدا مرۆڤ کۆت و بەند دەکرێت و ناهێڵن لەززەت لە هیچێتی ژیان وەربگرێت. هەر لەم روانگەوە دژی چەوساندنەوەی چینایەتی و رۆحی قازانجخوازیی سەرمایە دەوەستمەوە، ئەگەرنا لەوە بەدەر ئەو گووتارە سواوەی چەپەکانی ئەم وڵاتە لە ژاوەژاوێک بەولاوە چیتر نییە لەلای من. ئێستا عاشقم، عاشقیش بوونەوەرێکی تایبەتە، سەری دنیای بە پووش لە خۆی گرتووە.
بڕوام وایە ئەو دێڕەی “ئۆریانا ڤالاچی” لە رۆمانی “نامە بۆ ئەو کۆرپەیەی هەرگیز لە دایک نەبوو” زۆر راستە کە دەڵێ “گەر هەقیقەتت دەوێ من تا ئێستا نازانم مەبەست لە خۆشەویستی چییە؟ لای من خۆشەویستی فێڵ و تەڵەکەیە بۆ ئارامکردنەوە و گەوچکردنی خەڵک داهێنراوە”. ئەو منی خۆش دەوێت، منیش ئەوم خۆش دەوێ، ئیدی هەردووکمان درۆ بۆ یەکتر دەکەین!! ناخی تووڕەی خۆمان لەبەرچاوی یەکتر هێمن نیشان دەدەین، ئاخر هەر کات لە یەک دادەبڕێین، دەگەڕێینەوە بۆ ناو دنیاکەی خۆمان، کەواتە عەشق پێشەنگایەتیمان ناکات، بەڵکو درۆ دەکەین بە مەبەستی ئەوەی یەکتری رازی بکەین.
پیاوی کورد هەمیشە بە چاوی داگیرکردنەوە سەیری ژن دەکات، هەموو هەستێکی پیسی زیۆسانەیان هەیە. ئاخر بەپێی میتۆلۆجی گریکی ئافرۆدیتی خواوەندی جوانی کە هەمیشە جێگەی تموحی زیۆس بوو، بەڵام بەو رازی نەدەبوو، زیۆسی دڵتەڕ تووشی کابرایەکی قووموور و ناشرینی کرد و ناچاری کرد شووی پێ بکات. ئەدی هەموو پیاوێکی کورد نایەوێت ئەو ژنەی بۆ خۆی نییە، تووشی ناهەمواریی ببێتەوە؟. بێگوومان بەڵێ و هەزار جار بەڵێ. ئەو پیاوەی ئەم بۆچوونە رەت بکاتەوە لە بری جارێ هەزار جار درۆ ئەکات.
بەهەرحاڵ من عاشقم و خۆم لەو پێناوەدا تواندۆتەوە، وەلێ چاوەڕوانی هیچ ئاکامێکی گەش ناکەم. ئەمڕۆش لە ناو نامەیەک ئەم شیعرەی “کەژاڵ”*ی ئازیزم بۆ دلبەر ناردبوو:
من لە یەک کاتدا خاوەنی سێ دڵدارم
یەک نین، دوو نین، سێ دانەن، سێ گرێکانم
نەرسیس و
تاناتۆس و
ئیرۆس
ئەو راستییەم لای شەماڵ وت
لێم بوو بە رەشەبا.

1-3-2000
سلێمانی – سەهۆڵەکە
ستیڤان شەمزینی

*مەبەست لە شیعرێکی هاوڕێی خۆشەویستم “کەژاڵ ئەحمەد”ە لە کۆمەڵە شیعری “بەندەری بەرمۆدا”.

تێبینی: ئەم بەشە لە لاپەڕە 85-88 کتێبی “فلاشباک”چاپ و بڵاوکراوەتەوە. کتێبەکەش لە سەرەتای ساڵی 2017 چاپ بووە

کتێبی (چیەتیی فەلسەفە یان چی بە فەلسەفە ناودەبریت؟) دوا بەرهەمی نووسەر و مامۆستا ” دکتۆر ئازاد حەمە”یە، کە لە چەند ڕۆژی داهاتوودا لە کتێبفرۆشی جەمال عیرفان نمایشدەکرێت . کتێبەکە قەبارە گەورەیە، 755 لاپەڕەیە و لە چەند توێژینەوەیەک پێکدێت، کە تایبەتە بە لێکۆڵینەوە لە بنەچە و ڕەچەڵەکی فەلسەفە.

بۆ خوێندنەوەی بابەتەکانی نووسەر کلیکی ئێرەبکەن..

شەرواڵەکەم دوو سێ پینەی پێوە بوو، چوار ساڵ بوو ڕۆژانە بۆ قوتابخانە ھەر ئەوەم لە پێ ھەڵدەکێشا، زۆرجاران کە مامۆستاکان بۆ وەرامی پرسیاران ھەڵیاندەسەندم، ھەوڵم دەدا بە ھەردوو دەستم پینەکانی سەر چۆکی شەرواڵەكەم وەشێرم. منداڵی خواپێداوەکان گەر ناچار نەبان نەیاندەدواندم، لەبەر ئەوەی لە زۆربەی قوتابییان ژیرتر و ھۆشیارتر بووم، پێش چوونە مەکتەب لە مزگەوت سەرەدەرەی خوێندەواری و پەروەردەیەکی ئایینیم ھەبوو، لە دووی سەرەتایی نامیلکە چیڕۆکی پیاوە بچکۆڵەکە ی فەرەیدوون عەلی ئەمین م خوێندەوە، پێموایە ئەمە یەکەم کتێب بوو لە ژیانم خوێندبێتمەوە، پاشتر ھەر لە قۆناغی سەرەتاییم، ڕشتەی مرواری و ئەمیر ئەرسەلان و بەرھەمەکانی کاکەی فەلاح و عومەر عەبدلڕەحیم و ع. ع. شەونم و کەریم شارەزا م خوێندنەوە. ڕۆژێکیان مامۆستا نادر حەسەن یادی بەخێر کە لە سێی سەرەتایی وانەی خوێندنی کوردیی پێدەگوتین، دەقە شیعرێکی کەریم شارەزای ھەر لە کتێبەکە بۆ خوێندینەوە، کە ئێستایش سەرلەبەریم لەبەرکردووە، شیعرەکە ئەمە بوو:
“میللەت کە ھاتە مەیدانی ژیان
بەرزەکاتەوە ئاڵای تێکۆشان
ئاڵای ئازادی و بەرزیی وڵاتی
دروشمی ڕێگەی ھەوڵ و خەباتی
… تاد.”
پاشان، داوای کرد کێ دەتوانێ وەکوو من بە ڕەوانی بیخوێنێتەوە، یەکەوسەر دەستم بڵند کرد جوان و پوختە خوێندمەوە، کە لێبوومەوە چەپڵەیەکی قایمیان بۆ لێدام، مامۆستا نادر گوتی ئافەرین، کتومت وەکوو منت خوێندەوە، پاشان داوای کرد بۆ سبیانێ دەبێ شیعرەکە کە ھەشت جۆتدێڕی بوو ڕەوان بکەین، من لە ڕەوانکردنی شیعران ئازا بووم و حەزیشم لە شیعر بوو، بۆیێ بەلامەوە کارێکی گران نەبوو، سبەینێ کە ھاتینەوە، یەکە یەکە قوتابییانی ھەڵدەستان و شیعرەکەی پێ دەگوتن، لەمن بترازێ شتاقە قوتابی سەرلەبەری ڕەوان نەکردبوو، ئەو ڕۆژە دیسانەوە چەپڵەیەکی حێلم بۆ لێدرا. قوتابییە پۆشتە گیرفان پڕ پارەکان ئیرەیییان پێ دەبردم، ئی وایان تێدابوو جارجارە گاڵتەی پێ دەکردم یان ھەبوون شەڕیان دەفرۆشتمێ، بەڵام من گران و سەنگین، پەروەردەی باب و حوجرەی مزگەوت بووم و وەک پیاوێک دەڕەفتاریم، منداڵە دەوڵەمەندەكان بەشێکیان تورکومانی کۆڵانە خۆشەکانی ئەودیو سینەما سەڵاحەددین بوون، کە ئەوێ بە ناوقەسران دەناسرا، زۆرجاران بەناچاری بۆ شیکاری پرسیارەکانی ژمارە و پێوان، دەھاتنە لام و سوودیان لێ دەبینیم. ڕۆژێکیان لە وانەی دووەم، کە وانەی مامۆستا عەبدوڵڵا شەفیع مان ھەبوو (کۆمەڵایەتی)، بەڕێوەبەری قوتابخانە مامۆستا جەمال مەجید عەزیز لەگەڵ مامۆستا ئەسوەد بەژوور کەوتن، مامۆستا عەبدوڵڵا ی کۆمەڵایەتی لەگەڵ قوتابییان یەکجار توندوتیژ بوو، لەختوخۆڕا بە داران وەرماندەگەڕایێ، بە سەتان قوتابیی لاتوپات و زیرەک لەترسی ئەو مامۆستایە قوتابخانەیان بەجێھێشت و ببڕای ببڕ توخنی خوێندن نەکەوتنەوە. کە بەڕێوەبەر و یاریدەدەرەکەی ھاتنە ژوورەوە و ئەو ماوەیەی لەکنمان مانەوە، ھەناسەی ئۆخەیمان ھەڵدەکێشا و خەنی بووین تا کاتی دەرسەکەمان لێ بڕوات، ئەوان بۆ ئەوە ھاتنە ژوورێ تا ناوی قوتابییە ھەژار و نەدار و باب مردووەکان، یان بڵێین ھێتیمەکان بنووسن و پێیان گوتین دەمانەوێ بۆ ھەریەکە لەوان سەرو پارچە قوماشێکیان بدەینێ، ئەوەبوو یەکە یەکە لێیان دەپرسین باوکتان چ کارەیە؟ کە نۆرە گەیشتە من گوتم من کوڕە مەلام، مامۆستا ئەسوەد بابی منی دەناسی، گوتی کوڕێ من ئەتۆ دانیشە، بەدڵ حەزم دەکرد منیش قوماشەکەم بدرێتێ، کەچی لەگەڵ منداڵە نەداران ناونووس نەکرام. سەلیم ی ھاوپۆلم کە لە تەنیشتم دادەنیشت، بابی ڕاوچی بوو پێیان دەگوت سەلیم ڕەشید کێشکەکوژ، ناونووس کراو ڕۆژی دواتر شەش گەز قوماشی شینی درایێ، ئەوانەی قوماشیان درایێ پێشیان گوتن دەبێ لەبەرتان ببینین، سەلیم کە حەزی لە کەشخەیی بوو، کەچی کورتەک و جلوبەرگی ھەمووی جینگوڕ بوون. ھەفتەی دواتر مامۆستا ڕابەرەکانی پۆل لە قوتابییەکانیان دەپرسییەوە ئاخۆ قوماشتان دروویوە یان نا! ئادەی بزانین کردۆتتە چی؟ یەکە یەکە بە قوتابییەکاندا دەھاتن بزانن قوماشەکانیان بە دروواوی پۆشیوە یان نا! لە سەلیمی مام ڕەشیدی کێشکەکوژ بترازێ، ئەوانی دی ھەموویان کردبوویانە شەرواڵ و لەبەریاندابوو، دایکی سەلیم چووبوو قوماشی دابووە مامۆژنێکی بەرگدرووی، مامۆژنە بە سەلیمی گوتبوو: کوڕێ من ئەتۆ شەرواڵت ھەن، با ئەم قوماشە جوانەت بۆ بکەم بە دوو پانتۆڕ و وەک ئەفەندییان جوان بیت، سەلیم کە قەت خۆی بە قوون و پانتۆڕەوە نەبینیبوو، بە پێشنیازەکەی مامۆژن ڕازی ببوو. ئەو ڕۆژە لە سەلیم و یەک دووانێک بترازێ لە قوتابخانەکە کەسی دی پاتۆڕی لەبەر نەبوو. مامۆستای ڕابەر کە گەیشتە سەر تەوقی سەری سەلیم، لێی پرسی: ھەتیوە قوماشەکەت کردووە بە چی؟ سەلیم قیت بۆوە گوتی: مامۆستا، ئەوەش پانتۆڕەکەم. ئەو وەختە جگە لە ئەفەندی و مامۆستا و مەئموورانی حکوومەت، کێ پانتۆڕی ھەبوو؟ مامۆستای ڕابەر پانتۆڕ لەبەرکردنەکەی سەلیمی پێ قووت نەچوو، تا ھێزی تێدابوو زللەیەکی خێواندە بناگوێی سەلیم، زللەکەی شرقەی وەک دەمانچە ھات. مامۆستای ڕابەر لەبەر خۆیەوە دەیگوت: خوێڕی، بۆم بووە بە ئەفەندی، پانتۆڕی لەبەر دەکات. سەلیم لەڕووی دەروونییەوە مانگێک زیاتر نەھاتەوە سەرەخۆی. سەلیم کە قۆناغی سەرەتاییی پێ نەقەتێنرا، ئێستا شەرواڵلەبەرێکی کەشخە و مەعلانە، دوکانی کەمالیاتی لە بازاڕی کووران ھەیە، کە دەمبینێت دەڵێ: ئێ خۆ من داوای قوماشم نەکردبوو، خۆیان دامیانێ و نەشیانگوت ئیللا دەبی بیکەی بە شەرواڵ.
منیش دەیڵێمێ: ھای لە سەلیم شەرواڵێ.
بەرسڤم دەداتەوە: ھای لەمن شەرواڵێ!

لێم گەڕێن با جامی خەمەکانم بڕژێت
با شوشەی ئازارەکانم هاڕەبکات و
وردبێت

دەمەوێ چیتر لە حوزن بەتاڵ ببمەوەو
بڕۆمەوە سەر ڕەنگی جارانم

دووبارە وەرزی بەهار بپۆشم و
وشکە ساڵی تەمەنم دابڕزێت

تەنیایی یەقەی وشەکانم بەربدات و
ئاوەدانی لەدەفتەری ڕۆحم بڕوێت

لێم گەڕێن با یەئسەکانم پەرت بن و
چاوەڕوانی لەناو کتێبی خەونەکانم بمرێت

لێم گەڕێن با بڕۆمەوە وەرزی بەختەوەری و
شیعرەکانم بۆنی بەرائەتی منداڵی و
ڕەنگی ئاویان لێ بڕوێت

وەکو جاران لێوی دێڕەکانم
هێشووی خەندە بگرن
و
تەلاری بێ تاقەتیم بڕمێت

..
شەماڵ بارەوانی

شەو لە چراخانی غوربەت
گۆرانی تەنهایی دەچڕم
لە نێو خۆما تۆ دەبينم، فوو لە چرای ئیشقم دەکەی
تۆ دێیت و من
نغرۆی ونبوونێکی پڕم
لە ساتە ئاگرينەکانم هەنسکی گريانی تۆ
ختوکەی دام
هەڵپەڕکێی پرسە و کۆتەڵێ
بە ئاوی زنەيە تەزيوو
دنەی سۆزی ئیشقەکەی دام
ئەمشەو دەڕوا و مانگ تريفەی خۆی ون دەکا
بە دۆراندۆری خەرمانەی
دەخولێمەوە
بە خووڕە باران و لێزمە تەڕم دەکا
هێدی هێدی
بە دەم ميلۆدی نەينەوا
گريانی خۆ دەڵێمەوە
ئەمشەو چەخماخەی هەور بۆتە فريشتەی ژوورەکەم و
رۆشنایی لێ هاوێر دەبێ
ئەنگوستە چاوی بێ تۆیی
پڕ لە قاقای فرمێسکن و
ئەسرينی سوێر دادەچۆڕێ
بە دەم هەنسک و بزەوە
مەينەتی تەنيایی خۆم و
تێکشکانی ئەوينێکم لە غوربەتا
وا بە سانایی ناگۆڕێ
ئەتۆ ئەمشەو
لە خەڵوەتی عيبادەتی زويربوونا خۆت مەڵاسدا
بە دەم گريانی چەخماخە
هۆرەی جافيم بۆت دەچڕی
گرەوەکەم
بۆ پەڕينەوەی فەنابوون
لە سەر مێزی قومار دۆڕان
هەست و سۆزم بۆ هەتاهەتایی تەمەن
لە تۆ بڕی
ئاااای خودايە
بەزەیی تۆ بۆ نوقمی دەريای من نابێ
ئەو دەريايەی
لە ئافاتی ئیشق بوونا هيشک بووە و
تۆف و زريانی دابڕان لووشی داوم
بە کام پەڕەی کۆلارەوە
خۆم هەڵواسم
قورتاربوونم مەحاڵێکە
لە ژيانا هەر دۆڕاوم
ئەوا ئەمشەو
شەوارەی دەم زرێبارم
جەنگەڵستان جێ دێڵم و
ئیدی بزە و لێوی تینومی نادەمێ
بشێ لە نێو دێری قورئان
ئازاد کرێم ، ژێوانيش بم
رووخسارم بە ئاوی تەڕکەم
کە دەزانم هەر نايگەمێ

٠٨ / ١١ / ٢٠٢١
ئەڵمانيا

پێشەکی

پڕۆفیسۆر مارسا نوسباوم، مامۆستای یاسا و فەلسەفەی ئاکارە لە “زانکۆی شیکاگۆ”، چەندین کتێبی لەبارەی: “دادپەروەری و فێمینیزم و بەستنەوەی هەستەکانی مرۆڤ بە یاسا و سیاسەتەوە”، بڵاوکردۆتەوە. کتێبی،”نەک بۆ قازانج: بۆچی دیموکراسی پێویستی بە زانستە مرۆڤایەتییەکان هەیە؟” لە ساڵی 2015 دا وەک یەکەم کاری وەرگێڕدرا بۆ زمانی عەرەبی. هەروەها کتێبی (The Frigidly of goodness) لە پرۆسەی بڵاوکردنەوەدابوو خەڵاتی “کیۆتۆ” ی ساڵی 2016 ی پێبەخشرا.
*سەرەتا دەمەوێت سوپاسی ئێوە بکەم بۆ ئەنجامدانی ئەم دیدارە، لەگەڵ ماڵپەری ئەلیکترۆنی حکمە…

• ئێوە باس لە گرنگی و ڕۆڵی زانستە مرۆڤایەتییەکان دەکەن، نەک تەنها لە گەشەپێدانی باشترکردنی خەسڵەتە تاکەکەسییەکان لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەوانیتردا، بەڵکو لە دروستکردنی مۆڕاڵ و ئەدەبیاتی نەتەوەکان بۆ هەڵسوکەوتیان بەرامبەر بە یەکتر، هاوکات ڕۆڵ و بایەخیان لە ئابووریشدا. دەتوانیت زیاتر باسی ئەمە بکەیت؟

  نوسباوم:
  زانستە مرۆڤایەتییەکان (ئەدەب و فەلسەفە و مێژوو) پشکدارییەکی گرنگ و بەرچاو دەکەن، لە بنیاتنان و دروستکردنی چۆنایەتی (هاوڵاتیبوونی سیاسی) یدا. ئەمانە سێ لە توانا گرنگەکان بۆ هاوڵاتیبوونێکی باش گەشە پێدەدەن. ..
  یەکەم: فێری مۆدێلی (خود-ناسین) ی؛ سوکراتی و، وەرچەرخان لە بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و فەلسەفیمان دەکەن. شارەزای دانوستان و بیرکردنەوەی شرۆڤەیی دەبین. ئەوە فێر دەبین کە بۆچی ئەوانیتر پشتگیری (ئەم یان ئەو) سیاسەت دەکەن؟، لە لۆجیکی بیرکردنەوەی ئەوانیتر تێدەگەین. هەروەها فێری دەستنیشانکردنی ئەرگومێنتی خراپی سیاسی دەبین لە وتوێژەکاندا، واتا جیاوازی لە نێوان ئەرگیومێنتی باش و خراپ دەکەین. بەو هۆیەوە پانتایی و بۆشاییەک بۆ دانوستانی ڕاستەقینە فەراهەم تدەبێت، لە گۆڕەپانە گشتییە فرە ڕەنگ و پڕ هات و هاوار دەنگەکانماندا. ئەمەش دەبێتە هۆی دروستکردنی ئەتمۆسفێرێک، تیایدا، ڕێز لە نەیارەکانمان بگرین، کە نەک هەروەک دوژمن تەماشا نەکرێن، بەڵکو وەک مرۆڤێک کە بیردەکاتەوە و هۆکارێکی هەیە بۆ هەڵبژاردنی بیر و باوەڕەکانی، مامەلەی لەگەڵدا بکرێت.
  دووەم: زانستە مرۆڤایەتییەکان، هەستی هاوڵاتیبوونی جیهانییمان تێدا بنیاتدەنێن و گەشەی پێدەدەن. مێژوو هەستێکی ئاڵۆز و ئاوێتە بووی گشت نەتەوەکانمان بۆ دەگوازێتەوە، کە گروپ و کۆمەڵەکان سەرجەمیان بۆ بەدێهێنانی خۆشگوزەرانی هەوڵدەدەن. بەڵام تەنانەت لەمە زیاتریش، ئەوە هەستی هەموو جیهانە.
  سێیەم، بارگاویکردنی زانستە مرۆڤایەتییەکان: بە تایبەتی (ئەدەب و هونەر)، بەخەیاڵی گێڕانەوە. بۆ چالاککردنی هەست و تێگەیشتنمان لە هەستی ئەوانیتر.. هەتا ئەگەر مرۆڤ لە پلە و پێگەیەکی جیاوازیش بێت. ئەم توانایە یەکلاکەرەوەیە، هەندێکجار پێویستە دەنگ بەو ڕێگە چارانە بدەین کە کاریگەرە لەسەر جێخستنی بەرژەوەندییەکانی ئەوانیتر.

دەکرێت هەموو تواناکان لە قۆناغەکانی بەرایی و سێیەمی سەرەتاییەوە، گەشەی پێبدرێت. بەڵام قۆناغی فێرکردنی زانکۆیی زۆر گرنگە، چونکە لەو کاتەوە گەنجان خەریکە دەبنە دەنگدەری چالاک و هاوڵاتی تەواو، وا باشە پێشنیاری ئەوە بکەین کە زانکۆکان گرنگی بە کردنەوەی “خول” بدەن لە “زانستە مرۆییەکان” بۆ هەموو خوێندکاران. هەرچی تایبەتمەندی بنەڕەتییە کە لەلایەن خوێندکارەوە هەڵبژێردراوە. ئەمە سیستەمێکی ئاساییە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، سکۆتلەندا، کۆریای باشوور و هەموو زانکۆ کریستیانەکان. لەگەڵ ئەوەشدا زۆربەی زانکۆکانی ئەوروپا و ئاسیا و ئەفریقا سیستەمی یەک وتارییان هەیە. ئەمە قورسترە خولی هاوبەش بکرێتەوە. بەڵام ئەمە شایەنی بەدەستهێنانە.

توێژینەوەیەک کە ئەنجومەنی بەریتانیا لە کانوونی یەکەمی 1995 لە لایەن مارتن ڕۆزەوە بڵاوی کردەوە و تێیدا هاتبوو کە زۆربەی جیهادییە ڕادیکاڵەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفریقا دەرچووی پزیشکین یان ئەندازیاریی و ئەو جۆرە فێرکردنە شکست پێتوایە چۆن دەکرێت ئەم گێژاوانە چارەسەر بکرێت، چونکە هێشتا کۆمەڵگا زانست و پەروەردەی ئابووری بە باڵادەستی زانستە مرۆڤایەتییەکان دەبینێت؟
نوسباوم: ئاسانترین ڕێگا بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە ئەوەیە کە پەروەردە لە هەموو ئاستەکانیدا هەمەجۆر و فراوان بکرێت. پێویستە هەموو وڵاتان لە بنەڕەتەوە هەوڵی فراوانکردنی بابەتی بدەن لە خوێندنی سەرەتایی و ناوەندیدا و تەنانەت ئەگەر فێری شتی تەکنیکیش بن، ئەوا دەبێت فێری بیرکردنەوەیەکی ڕەخنەگرانە بن. بۆ خوێندنی زانکۆ ئەگەر وڵاتێک مۆدێلێکی زانستە مرۆییەکانی هەبێت، یان بتوانێت بەو ئاراستەیە هەنگاو بنێت، ئەوا فێرخوازان چەند خولێکی هاوبەشیان دەبێت کە وەک تایبەتمەندی سەرەکی خۆیان بۆ هاووڵاتیبوون و ژیان ئامادەیان دەکەن.

بەداخەوە ڕژێمە دەسەڵاتخوازەکان حەزیان بە بیرکردنەوەی ڕەخنەیی نییە و حەزیان بە گرتنەبەری پەروەردەی تەکنیکی تەسکە. لەگەڵ ئەوەشدا ئێمە هەمیشە دەتوانین بەو کەسانە بڵێین کە “سەرکەوتن” لە کاردا پێویستی بە بیرکردنەوەی ڕەخنەیی هەیە، هەروەها ئەو شوێنی کارەی کە کەس بە شێوەیەکی ڕەخنەیی نەیەوێت ببێتە قوربانی گەندەڵی ، کێشەی گەورەکان دەستنیشان ناکرێن و هەروا تێدەپەڕن. سەرکردە بازرگانیەکان و مامۆستایانی ئابووری دەمێکە ئەم قسەیە دەکەن هەردوو وڵاتی چین و سەنگافورە ئەم ڕاستییەیان بۆ دەرکەوت و لە ساڵی 2005 وە چاکسازی پەروەردەیییان دەستپێکرد. سەرنجیان خستە سەر بیرکردنەوەی ڕەخنەیی بێگومان هەوڵی ئەوە دەدەن کە خەڵک ئەو لێهاتووییە بەکارنەهێنن بۆ ڕەخنەگرتن لە حکومەت، بەڵام هەرکاتێک ئازادی ئازاد بکرێت زەحمەتە ڕێگری لێ بکرێت!

• هەستەکان ڕێگای خۆیان لە ناو زۆربەی کتێبەکاندا دەدۆزنەوە (شێتی هزر، هەستی سیاسی، نەک قازانج، تووڕەیی و لێبوردەیی، شاردنەوەی لە مرۆڤایەتی و هتد). لەوەوە و لە پێگەی ئێوەوە وەک پرۆفیسۆری یاسا و ئەخلاق، دەتوانین بەو ئەنجامە بگەین کە هەستەکان بەردێکی بناغەی هەردوو بڕیاری ئەخلاقی و سیاسین و بە جۆرێک سزایان دەدەن؟

  ڕۆڵی هەستەکان لە هەردوو ژیانی شەخسی و سیاسیدا بەشێکی سەرەکی کاری من بووە وەک فەیلەسوفێک. بێگومان ئەمە بابەتێکی سەرەکییە لە تەواوی مێژووی فەلسەفەی خۆرئاوادا و زۆر شت لە بیرمەندانی پێشوو فێر بووم لەوانە: “ئەفلاتون و ئەرستۆ و ڕیواقییەکانی یۆنان و ڕۆمانەکان و هەروەها ئادەم سمیث و جۆن ستوارت میل”. هەروەها من بە شێوەیەکی فراوان لەسەر دەرونناسیی مەعریفی و ئەنترۆپۆلۆجی و دەروونشیکاری، خوێندوومەتەوە. کتێبەکەی من “گۆڕانی ڕیشەیی بیر: زیرەکی سۆزداری” وەسفی گشتی سروشت و پێکهاتەی هەستەکان دەکات، بە بەکارهێنانی سەرجەم بوارەکانیتر، پاشان چیرۆکەکە جێبەجێ دەکرێت بۆ لێکۆڵینەوەیەکی وردتر لە هاوسۆزی و خۆشەویستی. هەروەها کتێبی؛ خۆدزینەوەی مرۆڤ: ڕق و شەرم و یاسا (2004) هەستی ڕق و شەرم دەخوێنێتەوە، بەتایبەتی تیشک دەخاتە سەر ڕۆڵی سیاسی و یاسایی. من باس لەوە دەکەم کە تێگەیشتنێکی فەلسەفی قوڵتر لەو هەستانە وامان لێدەکات کە ئەوە رەتبکەینەوە یاسا لەسەر بنەمای ڕەفتار دروست بکەین چونکە بە سادەیی خەڵک ئەوە بە قێزەون دەبینن. من کە یاسا دەخوێنمەوە بیرۆکەیە جیاوازم بۆ دروست دەکات. هەروەها من ئەوە وادەبینم کە ئەو یاسانە ئامانجیان لە دروستکردنی کۆمەڵێک هاوڵاتیی لە ڕووی ئەخلاقییەوە نەگونجاوە. لە ڕقەوە بۆ مرۆڤایەتی: ئاراستەی یاسایی و یاسای دەستووری (2010) سەرنجم لەسەر مشتومڕەکانی ئەم دواییەی ئەمەریکا لەسەر ئاراستەکردنی سێکسە، تیۆریەکم هاوکاری پوچەڵکردنەوەی ئەو ئارگومێنتانە دەدات.. نابەرابەری ئاینی نوێ (2011) تیشک دەخاتە سەر پەیوەندی نێوان ترس و جیاوازی ئایینی، بە تایبەتی لەسەر ترسی ئەوروپی و ئەمریکییەکان لە موسڵمانان. من هانی پێکهاتەیەکی کارکردن دەدەم کە پارێزگاری لە ڕووبەری بەرفراوانی ئازادی ئایینی بکات و ڕەتی دەکاتەوە کە یاساکان لەسەر بنەمای هەر ئاینێکی زۆرینەی “دەرکەوتوو” دا بچەسپێت (2016) لە ژیانی شەخسی و سیاسیدا تووڕەیی دەخوێنێتەوە و داکۆکی لە تۆڵەسەندنەوە دەکات. سۆزی سیاسی (2013) کتێبێکی گشتیە کە ڕۆڵی هەست و سۆز لە پشتگیریکردنی دامەزراوەکانی کۆمەڵگایەکی بەڕێزدا دەخوێنێتەوە. کتێبی نوێی من پاشای ترس ئەو قەیرانەی ئێستا لە ئەمریکادا بڵاودەکرێتەوە و پێی وایە ترس دواکەوتووییە و هەستەکانیتر ژەهراوی دەکات کە دەبێتە هۆی زیانێکی جدی: تووڕەیی و ڕق و کینە و حەسادەت. بۆیە من بەردەوام بیر لە بابەتی جۆراوجۆر دەکەمەوە لەم بوارەدا و زۆر جار بیرم دەگۆڕم!
  بەم واتایە جۆن راولس لە ڕێگەی تیۆری دادپەروەری (1971) ەوە ڕۆڵی سەرەکی لە فەلسەفەی ئەخلاقدا گێڕاوە، لەو شوێنەدا بنەمای تیۆریی جەمسەریی ئەخلاقی خۆی بنیات دەنێت و ئاراستەی کانت وەردەگرێت.

  لە کوێدا ئێوە کۆدەبنەوە یان لە کوێ جیا بیردەکەنەوە ؟

  نوسباوم:
  باشە، زۆر زەحمەتە بە کورتی وەڵام بدەمەوە، چونکە کتێبی بلۆکبۆستەرەکەم سنووری داد (2006) نمایشێکی درێژکراوەیە لەگەڵ راوڵس، جیاوازیەکانیش زۆر ناسکن. لە سەروی هەموویانەوە بە تەواوی لەگەڵ بانگەشەکەی راولس لە کتێبی دووەمی لیبرالیزمی سیاسی (1993) دا ڕازی بووم، لەسەر ئەو بنەما سیاسییەی کە نابێت ئامانجی ژیان، لەسەر تاکە بنەمایەک بێت، بۆ نموونە باوەڕێکی ئایینی یان نا ئایینی ئامانجی ژیان بێت، بەڵکو دەبێت لەسەر بنەمای (یەکسانی ڕێز) ئەمە بەو مانایەیە کە دەبێت پرەنسیپەکان کەمێک بە تەسکیی ڕاکێشرێن، ڕێگە بە هاوڵاتیان بدرێت کە بە پشت بەستن بە بیروباوەڕی ئایینی یان نائاینی خۆیان ئەوە بیرۆکەی پلانداڕێژەرانی جاڕنامەی جیهانی مافەکانی مرۆڤ بوو کە لە نەتەوە و ئایینە جیاوازەکانەوە هاتوون، زمانی ئەخلاقی کەرامەتی مرۆڤیان وەک شتێک هەڵبژاردووە کە هەموو هاوڵاتیانی جیهان بتوانن هەڵیگرن. ئەمە ئەو بیرۆکەیەیە کە راۆلس بەرگری دەکات، کە من لە نووسینەکەمدا بەرگریم لێکردووە بۆ وردترین ڕەچاوکردنی ئەم بیرۆکەیە دەتوانن وتارەکەی من “لیبرالیزمی کامڵ و لیبرالیزمی سیاسی” لە گۆڤاری فەلسەفە و پەیوەندییە گشتییەکانی 2011 دا ببینن.

بە بۆنەی قسەکردن لەسەر هەست و سیاسەت، تەلال ئەسەد، جارێک نووسیبووی: “سیاسەتی عەلمانی بە هەستەوە هەڵقوڵاوە و داوای لێکۆلینەوە دەکات بۆ ئەو بیرۆکەیەی کە بێلایەنییە. تاوان، ڕیسوایی، ترس، تووڕەیی بەزلزانی، حساباتی فێڵبازانە، کەرامەتی، دڵەڕاوکێ و هاوسۆزیی هەمووی بە نادیاری تێکەڵ بە یادەوەریی دەستەجەمعی کۆماری عەلمانییەوە دەکات و ڕەفتارەکان لە بەرامبەر هاووڵاتییە ئایینی و ئەخلاقی * ترس و دڵەڕاوکێ تاچەند ڕۆڵ دەبینێت لەو گرژییەی کە لەدنیای ئەمڕۆدا دەیبینین. ترس لە کۆچبەران و موسڵمانەکان (جیاواز بۆ قسەکردن) و تا چ ڕادەیەک کاریگەریان لەسەر ئەو بەها ئازادیخواز و عەلمانیانە هەیە کە دەوڵەتەکان هەمیشە شانازی بە خۆیان دەکەن؟

نوسباوم:
من دەمەوێت بزانم چۆن ئەو “عەلمانییەت”ە پێناسە دەکەن. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، وشەکە بە مانای “دژە ئایینی” یان، (نازانم یان بێباوەڕ) بەکار دێت. لە هیندستان، کە من کاری زۆرم کردووە، بەشێوەیەکی جیاواز بەکاردەهێنرێت. کە مۆدێلی خەڵک نییە، ئەوە سیاسەتە کە عەلمانییە، واتە “بێلایەنیی لەنێوان ئایینەکان، نەک بەرژەوەندی بەسەر ئەوی تردا” ئەوروپیەکان زۆر جار هەر لە سەرەتاوە خۆیان بە “عەلمانی” دەزانن، لە کاتێکدا ئەمریکییەکان خۆیان بەو شێوەیە نیین. لەوەش زیاتر ئەم ئەمریکییە (ئەگنۆستیک یان بێدینانە) پێشنیاری ئەوە ناکەن کە سیاسەتەکان لەسەر بنەمای بێدینی بن، چونکە ڕێز لە هاوڵاتییان دەگرن بێگومان هەر سیاسەتێک کە حەزی بە بی دینی بێت بەسەر دین یان ئایندا لەسەر بی دینی یان هەر ئاینێک بەسەر ئەوی تردا نادەستووری و نایاسایی دەبێت. کەواتە ئێمە سیاسەتێکمان هەیە کە دامەزراوەیی نییە و عەلمانی نییە، وەک لە مانای یەکەمدا. بەندەکانی دامەزراوەی دەستووریی ئێمە هەروەها ڤێرژنی هیندی عەلمانییەتی ڕەتدەکەنەوە کە تێیدا چوار ئایین بۆ ئیمتیازاتی تایبەت هەڵبژێردراون: ئێمە جەخت لەسەر ئەوە دەکەینەوە کە هیچ ئاینێک ئیمتیازی تایبەتی وەرنەگرێت.

ئەوەی کە بە مانای مامەڵەکردنی لەگەڵ موسڵمانانە، ئەوەیە کە لەکاتێکدا لە ئەوروپا ئاسان و قابیلی ئەوەیە کە نیقاب یان تەنانەت هەندێک جار حیجابیش نایاسایی بکرێت، یاسایەکی لەو شێوەیە لە ئەمریکادا بە ئاشکرا نادەستووری دەبێت. وەک من بە وردی لە نابەرابەربوونی ئایینیدا ڕوونم کردۆتەوە، ئێمە هێشتا ڕووبەڕووی گرفت دەبینەوە سەبارەت بە مامەڵەکردنی دادپەروەرانە لەگەڵ موسڵماناندا و لەوێ ئەو زەحمەتانە باس دەکەم بەڵام بە دڵنیاییەوە هاوڕاین کە یاساییە بۆ ئەوەی خەڵک بەهەر شێوەیەک ناسنامەی ئایینی هەڵبژێرن بە جل و بەرگ خۆیان نیشان بدەن. تا ڕادەیەکی زۆر ئەمریکا نەتەوەیەکی کەمینە ئاینییەکانە کە لە بنەڕەتدا هاتوون بۆ ئەوەی ئازادی بۆ دەربڕینی ئایینە کەمینەکان بدۆزنەوە. کتێبە نوێکەم “ڕەگی ترس لە ساتەوەختی ئێستاماندا” باس لەوە دەکات کە گوتار لە ئیدارەی ئێستادا بەها بنەڕەتییەکانی ئەمەریکا پێشێل دەکات. خۆشبەختانە دادوەری سەربەخۆمان بیر دەکەوێتەوە کە ئەم بەهایانە چین.

تۆ لەگەڵ براوەی خەڵاتی نۆبڵ لە بواری ئابووری، ساڵی 1998 لە کتێبی “کوالێتی ژیان” لە ساڵی 1993 کارت کردووە، بە دانانی “ڕێبازی تواناکان” کە لە هەشتاکاندا وەک پارادایمێکی نموونەیی گەشەپێدانی مرۆیی لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە ناسێندرا، بۆ مان باس بکە ئەوە چۆ بوو؟ چۆن کارت لەگەڵ سێن کرد؟

نوسباوم:
لە راستیدا، کوالیتی ژیان، کتێبێکی دەستکاریکراوە، تەنها بەشێکی بچووک لە پرۆژەی هاوکاری پەرەپێدانی تواناکان نیشان دەدات. کارەکانی سێن لەسەر ئیندێکسەکە زۆر پێش ئەوە بوو وە زۆربەی کارەکانی منیش دوای ئەو بوو. سێن دەربارەی ئەو تەوژمە نووسینەکانی لە شەش حەوت کتێبدا نووسی وە منیش سێ کتێبم بە تەواوی بۆ تەرخانکرد: ژنان و گەشەپێدانی مرۆیی (2000)، سنووری دادپەروەری (2006) و دروستکردنی تواناکان (2012) – لەگەڵ دەیان وتار. دەیان وتار. دروست بوونی توانای کورتخایەنی هەموو تەمەن و واقیعێک پێشکەش دەکات و باس لە جیاوازیەکانیان دەکات هەروەها سەرچاوەی کتێبی تەواو هەیە. وە ئێستا، بزووتنەوەیەکی گەورەی جیهانییە کۆمەڵەی گەشەپێدانی مرۆیی و توانای (HDCA) تەمەنی پازدە ساڵە. کۆبوونەوەی ساڵانەی ئێمە هەمیشە لە شوێنێکی هەمەجۆر لە جیهاندا بەردەستە. ئێمە نزیکەی 1000 ئەنداممان هەیە لە هەشت وڵاتەوە ئێمە گۆڤارێکی بەنرخمان هەیە، گۆڤاری گەشەپێدانی مرۆیی و توانا. من پێم وایە ئەم هەموو بزووتنەوە بە باشترین شێوە وەسف دەکرێت وەک دروستکردنی توانا یەکێتی بەسەرکەوتوویی زانایانی کۆکردەوە لەسەر سنوورە نەتەوەیی و سەختەکان، هەروەها بە درێژایی دابەشکردنێکی تیۆری – پراکتیکی وابزانم زۆر سەرنجڕاکێشە ئێمە کاریگەرییەکی بەرچاومان هەبوو لەسەر هەردوو دامەزراوەی حکومەت و نێودەوڵەتی کوالیتی توێژەرانی گەنج و بینینیان لەوێداسەرنجڕاکێشتر دەبێت من تازە گەڕامەوە لە دواین کۆبوونەوەی ساڵانەمان لە کیپ تاون لە ئەفریقای باشوور، وە من دەڵێم کە ئەوە باشترین بوو لە ڕووی کوالیتی بەرنامەکەدا کار. کەواتە کارکردن لەگەڵ سەن هەمیشە سەرنجڕاکێشە، بەڵام بەڕاستی چیرۆکی سەرەکی نییە: چیرۆکی سەرەکی ئەوەیە کە بزووتنەوەیەکی گەورە و زەبەلاح هەیە کە شانازی دەکەم بە هاو دامەزرێنەری ئەمارتیا.

سەبارەت بە چەمکی “objectification” کە زۆربەی کات تێکەڵ بە مامەڵەی ژنان لە فێمینیزمدا دەکرێت، بە جۆرێک لە جۆرەکان تۆ تا ڕادەیەک دیدێکی نا-باوت هەیە بۆ چەمکەکە؛ ئەگەر ئەوە تەنها مامەڵەکردن لەگەڵ کەسێکدا نییە وە بەڵکو ‘دیدگا’ ی تۆیە وەکو کە دیمەنێکی فراوانتر لە دیدەکانی کانت، مەککینۆن، یان دۆرکین. ئەوا چۆن پێناسەی “ئۆبجێکت کردن” دەکەیت و بە چ شێوەیەک لەوانەیە تا ئەو رادەیە نەرێنی نەبێت، کە خەڵک بە شێوەیەکی ئاسایی وەریانگرتووە؟

وسباوم:
لە ڕاستیدا، من هەست ناکەم کە تێگەیشتنم لە چەمکەکە نا ئاساییە. ئەوە کاترین مەککینۆن و ئەندریا دورکینە کە هەردووکیان ئاڵوگۆڕی دوورودرێژ و پڕ بەرهەمیان هەبووە من وردەکاریی فەلسەفی زیاترم خستە ناو شیکردنەوەکە. ڕای لانگتۆن، فەیلەسوفێکی تر کە بە فراوانی لەسەر چەمکەکە نوسیوە، بەدوای شیکردنەوەی مندا دەکەوێت و هەندێک لە تێڕوانینە بەنرخەکانی خۆی زیاد دەکات. من شتێک دەزانم وەک ئەوەی ئەوان دەیکەن: سەیرکردنی کەسێک وەک شتێک. چونکە هیچ بەڵگەیەک نییە کە من بەڕاستی تۆ وەک شتێک ببینم ئەوە تەنها ڕووداوێکە، بەبێ پێشەکی و چاودێری هەر شتێک یەکێکە لەو پێشێلکاریانەی کە پێشەکیکردن (باری مێشکی تاوانبار) زۆر گرنگە. بەڵام من ئەوە زیاد دەکەم کە ئەمە کۆمەڵێک لایەنی هەیە: نکۆڵیکردن لە سەربەخۆیی و نکۆڵیکردن لە تاکایەتی و نکۆڵیکردن لە مەبەست و زۆر شتی تر. من کاتێکی زۆرم بەسەر برد کە سەیری پەیوەندی نێوان ئەو چەند ڕێگایە کرد کە مرۆڤ دەتوانێت کارێک بکات و پێویستیشم بەوەیە کە لە بنەڕەتەوە خراپەکە ئەوەیە کە مرۆڤ وەک ئامرازێک سەیر بکرێت و مامەڵە بکات. نەک وەک ئامانج. ئەوەی کە من لە مککینۆن دوور دەکەومەوە و ڕۆڵی تۆ شیکردنەوەی ستانداردی منە. من باس لەوە دەکەم کە پێویستە پێش ئەوەی هەر ئەنجامێکی پێوانەیی بکێشین، کە تۆ نکۆڵی لێ دەکەیت. هەندێک جار شتێک خراپ نییە و تەنانەت ڕەنگە ڕێگەیەکی باش بێت بۆ هێنانەدی دادپەروەری بۆ واقیعی بەرجەستەبوونی، لە چوارچێوەیەکدا کە پەیوەندی گەورەتر ئەوە دووپات دەکاتەوە کە مرۆڤ کۆتاییە نەک تەنیا ئامرازێک. من لێرە لە دی ئێچ دەڕۆم لۆرێنس کە پێم وایە ئێمە شەرم لە شتە جەستەییەکەمان دەکەین و ئەو شەرمە دەبێتە هۆی زیان گەیاندن بە سێکسیمان.

-سوپاس، پڕۆفیسۆر نوسباوم، بۆ ئەم چاوپێکەوتنە زانیاری بەخشە، هیچ شتێکت ماوە بیڵێیت؟

من پێشوازی لە کاردانەوە و نامەکە لە خوێنەرانی ئەم چاوپێکەوتنە دەکەم! هیوادارم خوێنەرانم لە جیهانی عەرەبیدا بە پرسیارەوە پەیوەندیم پێوە بکەن و هەندێک لە کتێبەکانی ترم بخوێننەوە. ڕەنگە بەشداری لە گەشەپێدان و توانا مرۆییەکان بکات

__——————————————————
Objectification ئۆبجێکت کردن زاراوەیەکە لە فەلسەفە و دەروونناسیدا بەکار دەهێنرێت. واتە ڕووبەڕووبوونەوە و مامەڵەکردنی ئەوانی تر وەک ئامانج. یان وەک کەرستەیەکی پەتی و ڕووت. لە حاڵەتێکی دیاریکراودا، زیاتر لە ڕوانگەی کەسی سێیەمەوە بیر لە جەستەی خۆی دەکاتەوە و هەڵدەسەنگێنێت. ئەم دۆخە مەعریفییە لە ئافرەتدا زیاتر لە پیاوان بلاوە. [1]

Objectification
ئەو چەمکەیە لەلای نوسباو بەشیوەیەکی فراوان بەکاردێت بۆ وەسفکردنی مرۆڤ وەک شتێک، لە کاتێکدا کە کەسایەتی یان هەستیاری خۆی پشتگوێ خستووە، یان خراوە. [1] نوسباو دەڵێت: شتێک بابەتی دەبێت ئەگەر یەکێک لەو هۆکارانە هەبێت:
*مامەڵەکردن لەگەڵ مرۆڤدا وەک ئامرازێک، کە وەک ئامرازێک مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت بۆ گەیشتن بە مەبەستی ئەویتر.

• ڕەتکردنەوەی خۆبەڕێوەبەریی و سستی – وەک دەرئەنجامی نائامادەگیی و نەبوونی دەزگا یان مافی چارەی خۆ نووسین.
• خاوەندارێتی ئەگەر مامەڵە لەگەڵ بابەتەکە بکرێت وەک ئەوەی کەسێکی تر خاوەنی بێت.
  *کەلوپەلی هاوشێوە ئەگەر ئەو شتە وەک ئاڵوگۆڕکردن مامەڵەی لەگەڵ بکرێت.
• ئەگەری توندوتیژی ئەگەر ئۆبجێکتەکە وەک زیانێکی ڕێگەپێدراو یان وێرانکردن مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت
  *ڕەتکردنەوەی بابەتی ئەگەر شتەکە وەک ئەوە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت کە پێویست ناکات حەزی هەستی و ئەزموونی “خودی شت” دەربکەوێت.

(‌أنتم أدری بشٶون دنیاکم ـ خۆتان لە کاروباری دونیاییتاندا شارەزاترن).. گوتەیەکی ناو سەرگروشتەیەکی پەیامبەری ئیسلامە و تاڕادەیەکی باش، نەک هەر لە ناو شارەزایانی ئایندا، بەڵکو لەناو خەڵکی ئاساییشدا ناسراوە.
ئەم گوتەیە لای موسڵمانان، لە بابەتی فەرموودەناسیدا بە فەرموودەیەکی لاواز و باوەڕپێنەکراو دانراوە، بەڵام هەمیشەش بە زیندوویی و کارایی ماوەتەوە، چونکە هەرکاتێک بۆ مەرامێکی دیاریکراو بە کەڵک هاتبێت، ئەوا سەرلەنوێ زیندوویان کردووەتەوە.. دیاردەی بەلاوازدانان و بەزیندوویی مانەوەی زۆرێک لە فەرموودەکان، دیاردەیەکی زەقی زادەی دووفاقی ناو ئەدەبیاتی ئیسلامییە، چونکە لەکاتێکدا بەلاواز و ناڕاست دادەنرێت، ئیدی پێویستە فەرامۆشبکرێت و لە خانەی بەکارهێنان و کەڵکوەرگرتن بکرێتە دەرەوە، بەڵام ئەمە لەو ئەدەبیاتەدا ڕووینەداوە و ڕووشنادات، چونکە ئەدەبیاتی ئیسلام لەلایەکەوە ئەدەبیاتێکی بێخاوەنە و مەرجەعییەتێک یان قسەکەرێکی بڕواپێکراو و بڕیاردەریان نییە و لەلایەکی ترەوە ئەدەبیاتێکی فرەخاوەنە و هەر کەس ‌هەڵدەستێت خۆی دەکاتە دەمڕاستی تەواوی ئاینەکە… واتە ئەدەبیاتێکی پڕ پشێوی و ناڕێکوپێکی و ناسەقامگیرییە. ئەدەبیاتێکە دەق دەکاتە مەرجەع و قسەکەر، گوایە خواهانەییە و ئاشکرا و ڕوونە، کەچی فرە لێکدانەوەیی دژبەیەک بۆ یەک ڕستەی دیاریکراو سیمای هەرە ئاشکرای ئەو ئەدەبیاتەیە.
هەمان گوتە، ساڵانێکیشە لەلایەن توێژێکی ڕەوتی مەدەنی و عەلمانییەتەوە وەک بەڵگەی بوونی بنەمای تیۆریی عەلمانییەت لە ئیسلامدا ئاماژەی بۆ دەکرێت. ئەم بەبەڵگەکردنە یان ئاماژەی نەخوێندنەوەیەکی وردی خودی سەرگروشتەکە و هەڵهێنجانی مانا پەنهانەکانی و دەرخستنی پەیامی سەگروشتەکەیە یان تەقەللایەکە بۆ ئارایشتکردنی عەلمانیەت لای ڕەوتە ئیسلامییەکان و هەوڵێکە بۆ بەرگرتن لە تەقینەوە و هەڵچونی موسڵمانان. گەرچی دەکرێت ئەم مەبەستەی دووەمیان بە چەشنێک لە نیازپاکی لێکبدرێتەوە بە مەبەستی دوورکەوتنەوە لە پەشێوی، بەڵام دەبێت ئەوە بزانین نیازپاکی شتێک نییە بتوانرێت کۆمەڵگایەکی نوێی لەسەر بونیادبنرێت.
لێرە بەدوا لە خوێندنەوە و شیکردنەوەی خودی سەرگروشتەکەوە، دەبینین ئەو گوتەیە چ مانایەکی تری لە هەناوی خۆیدا حەشارداوە.

((لە یەکێک لە سەرگروشتەکاندا دەگێڕنەوە جارێک محەمەد بەلای کۆمەڵێک خەڵکدا دەڕوات بەسەر دارخورماوەن، لە هاوەڵەکانی دەپرسێت ئەوە خەریکی چین؟ پێی دەڵێن دارخورماکان دەپیتێنن تاوەکو بەربگرن… محەمەدیش دەڵێت: ئەگەر ئەوەش نەکەن دارخورماکان هەر بەردەگرن. ئەوانیش وازیان لە کارەکە هێنا، بەڵام دارخورماکان بەریان نەگرت، محەمەد لێیپرسین ئەوە دارەکانتان بۆ وایان لێهاتووە؟ ئەوانیش وتیان تۆ وات وت و ئێمەش وامان کرد و ئاوای لێهات، محەمەدیش وتی: ئێوە خۆتان لەکاروباری دونیاییتاندا شارەزاترن (واتە لە محەمەد شارەزاترن)… لە سەرگروشتەیەکی تردا بەم شێوەیە: محەمەد دەڵێت پێموانییە ئەوە هیچ کەڵکێکی هەبێت، ئەوانیش ئەوە بە خەڵکەکە دەڵێن و خەڵکەکەش واز لە پیتاندن دەهێنن. پاشتر ئەنجامەکەی بە پەیامبەر دەوترێت و ئەویش دەڵێت: ئەگەر ئەوە بەکەڵکیان دێت با بیکەن، چونکە من گومانم لەوە هەبوو. لەسەر بۆچوونیش لۆمەم مەکەن، بەڵام ئەگەر شتێکم لە خواوە پێڕاگەیاندن ئەوە پەیڕەوی بکەن چونکە من درۆ بە دەمی خواوە ناکەم.. یان بەگوێرەی گێڕانەوەیەکی تر وتوویەتی: ئێوە خۆتان شارەزاترن لەوەی لە کاروباری دونیاییدا چ شتێک بەکەڵکتان دێت، من شتێکم پێوتن کە (گومان= بۆچوون)ی خۆم بوو، من پێم نەوتوون خوای گەورە وای وتووە، چونکە من درۆ بە دەمی خوای پیرۆز و گەورەوە ناکەم…))
بەرلەوەی بچینە سەر لێکدانەوە ئیسلامی و نائیسلامییەکان، با قسەیەک لەسەر محەمەد و خودی ڕووداوەکە بکەین… محەمەد لە مەککە لەدایک بووە، هەر لەوێش گەورە بووە و ژیانی بەسەربردووە، سەردەمێکی منداڵیشی لای خێزانی حەلیمە سەعدیە بووە و لەدەشت و مێرگەکاندا شوانکاری کردووە. لانی کەمیش جارێک لەگەڵ مامیدا و جارێک یان زیاتریش وەک نێردەی خەدیجە چووەتە کاروانی بازرگانی و ڕێگای پڕ لە باغ و باغاتی بینیووە و تا کاتی ڕاگەیاندنی ئیسلام مرۆڤێکی ئاسایی بووە و ڕۆژانە گوێی لە دەنگوباس و کاروباری ناوچەکە بووە، کە دەنگوباس و کاروباری کشتوکاڵی و شوانکارەیی و ڕێگاکانی بازرگانی بەشێکی سەرەکی ئەو دەنگوباسانە بووە. مەککەش وەک زێدی لەدایکبوون و گەورەبوون، ناوچەیەکی خاوەن چەندەها مێرگ و باغاتی پڕ لە دارخورما بووە، ئیدی ئەوە قسەیەکی پووچ و بێمانایە بووترێت محەمەد تا نزیکی پەنجا ساڵەی تەمەنی ئاگای لە کرداری پیتاندنی دارخورما نەبووە و نەیزانیووە دارخورما بەبێ پیتاندن بەرناگرێت یان ڕاستتر بەردەگرێت بەڵام پێناگات و بە عەرەبی پێیدەڵێن (شیص) و تفت و تاڵە و ناخورێت…. کەواتە پرسیاری یەخەگر ئەوەیە کاتێک محەمەد لەڕێی دەنگوباسی چەندە ساڵەوە دەیزانی دارخورما بەبێ پیتاندن بەرناگرێت یان دەیزانی عەرەب هەموو ساڵێک بە مەبەستی بەرگرتن دارخورماکان دەپیتێنن، ئیتر بۆچی ئەو سەرکێشییە دەکات و ئەو ئەزموونە دەکاتە جێێ گومان و ئیدیعایەکی نەسەلمێنراو دەخاتە بەردەمی جووتیارە عەرەبەکان؟
لە لۆژیکی هزری کۆندا، کە ئەرستۆ ناویدەنێت لۆژیکی وێنەیی، ڕێسایەک هەیە پێیدەوترێت: پێوانەکردن، کە مرۆڤ دەتوانێت لەڕێی پێوانەکردنەوە یان بەراوردکردنەوە هەندێک ڕاستی بدۆزێتەوە، کە پێشتر نەیزانیوە. ئەرستۆ نموونەیەکی لەسەر خۆی هێناوەتەوە و دەڵێت:
هەموو مرۆڤێک دەمرێت،
ئەرستۆ مرۆڤە،
کەواتە ئەرستۆ دەمرێت….
ئەو لۆژیکە بۆ مرۆڤی پێش سەردەمی مێژوو، بۆ مرۆڤی سەردەمی پێش زانست و بۆ سەردەمی شارەزاییە ئەزموونگەرییەکان لە زۆر شتدا ڕاستی پێکاوە و یارمەتیی مرۆڤی داوە بۆ دۆزینەوەی چارەسەری بەشێک لە گرفتەکان. ئەو پێشنیازەی محەمەدیش، لە هەر خوێندنەوەیەکی ئەقڵانیدا، لەو چوارچێوەیە دەرناچێت و هەمان ڕێسای بەگریمانە وەرگرتووە. محەمەد لە ژیانی خۆیدا گەلێک درەختی جۆراوجۆری دیوە لە بەرگرتندا پێویستیان بە دەستێوەردانی مرۆڤ نییە: ئەوە داری هەنجیر و زەیتون و هەنار و دارمێو (کە لە قورئانیشدا ناوی هەندێکیان هاتووە و ناسراون یان هەر درەختێکی بەرداری تر کە ئەو بینوویەتی) پێویستیان بە پیتاندن نییە و بەریش دەگرن.. لێرەدا ئەمە نەک نائەقڵانی نییە، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکی زۆر ئەقڵانیشە، بووترێت ڕەنگە دارخورماش بە هەمان شێوە و بەبێ پیتاندن بەربگرێت. محەمەدیش هەمان تاقیکردنەوەی کرد (بەڵام لەسەر حسابی خاوەن دارخورماکان)، ئەنجامەکەش سەرلەنوێ ڕاستیی ئەزموونە درێژەکەی خاوەن دارخورماکانی سەلماندەوە و کەمێک یان زۆرێک زیانیش بە جوتیارەکان گەیشت و ئەو وەڵامەی لێکەوتەوە کە بە جوتیارەکانی دایەوە. لەڕاستیدا تا ئێرەی ڕووداوەکە شتێکی زۆر ئاساییە و دونیای لەسەر کاول نەبووە، بەڵام ئەوەی مەسەلەکەی بێتام و بێمانا کردووە ئەوەیە، لەلایەک ڕاڤەکارانی ئیسلامی تەواوی سەرگروشتەکە دەخەنە گومانەوە لەبەرئەوەی وشەی (شارەزاترن) ئەوە دەگەیەنێت کەوا جوتیارەکان لە پەیامبەر شارەزاترن.. لەلایەکی تریشەوە کەسانێک هەن، دەیانەوێت ئەنجامی تاقیکردنەوەیەکی شکستخواردوو وەک بەیدا‌غێکی عەلمانی نێو دونیایەکی تاسەر ئێسقان میتافیزیکی و ئاینی پێناسەبکەن.

بە گوێرەی لێکدانەوە ئیسلامییەکان (سەرباری ئەوەی بەشێکی زۆریان ئەو سەگروشتەیە بە هەڵبەستراو یان لاواز دەزانن) ناکرێت و ناتوانرێت ئەو وتەیە بۆ مەبەستی لەکەدارکردنی ئیسلام و شێواندنی بنەماکانی شەریعەت و بەلاڕێدابردندا بەکاربهێنرێت، چونکە محەمەد لەو وتەیەدا (خۆتان لە کاری دونیاییتان شارەزاترن) مەبەستی بنەماکانی ئاین نییە، بەڵکو مەبەستی کارێکی دونیایی پەتییە. ئەوەی وتوویەتی هەواڵ (الخبر= هەواڵی ئاسمانی) نییە لە ئاسمانەوە پێیگەیشت بێت، بەڵکو گومانکردن یان بۆچوونێکی مرۆییە دەربارەی دیاردەیەکی دونیایی. بەگوێرەی هزری ئاینی ‌ئیسلام، (هەواڵ) بەوپێیەی ئاسمانییە، ڕاستە و فەرمانە و پێویستە ئیماندار پابەندی بێت، بەڵام (بۆچوون) مرۆییە و دەشێت ڕاست یان هەڵە بێت و پەیڕەوکردنیشی فەرمانێکی ئاینی نییە. لەمەوە موسڵمان، لەو شتانەدا کە دەقی ئاینی خۆی لە قەرەی نەداوە، دەتوانن لە ڕێی تێگەیشتن و بۆچوونی گونجاوەوە بڕیاری شایستە و سەربەخۆ بدەن، لێ ئەمە ناکاتە ئەوەی بتوانن بە بەهانەی حەز یان چێژ یان بەرژەوەندیی تایبەتی بتوانن مۆرکی دونیایی بدەن لە هەر دیاردەیەک کە خۆیان بیانەوێت و لێرەوە بڕیاری دوور یان دژ بە ئاینی لە بارەوە بچەسپێنن.

لە بیری ئیسلامیدا دیاردە ئاینی و دونیاییەکان ئاشکرا و ڕوونە. دیاردە دونیاییەکان، ئەو دیاردانەن کە کردن و نەکردنیان یان شێوازی کردنیان چ کاریگەرییەکی لەسەر ئیمانی ئیماندار نەبێت و دژایەتی هیچ بنەما و ڕاسپاردەیەکی ئاینی نەکات، لێ هەموو ئەو دیاردانەی لە ڕووکەشدا دونیایین و هیچ دەقێکی ڕاشکاویشیان لەبارەوە نەهاتووە، بەڵام پەیوەستی بە بنەما ئاینییەکانەوە هەیە یان کاریگەریی بۆ سەر ڕەوتاری ئیماندار و کۆمەڵگا هەیە، ئەوە چیدی دونیایی نین و بە مانا و تێگەیشتنی ئاینی بارگاوین، هەر دیاردەیەکیش بارگاوی بوو بە ئاین ئیدی دەکەوێتە ژێر جەبر و ڕکێفی ئاین، هەرچەندە دەقی ڕاشکاویشی لەسەر نەهاتبێت. بۆ نموونە: جوتیار ئازادە لەوەی بڕیاری چاندنی چ دانەوێڵەیەک لە زەوییەکەیدا دەدات بە مەرجێک زیانی بۆ خۆی و دەوروبەری نەبێت. ئەگەر بەوردی سەیری ئەو ئازادییە بکەین دەبینین ئازادییەکی تەواو نییە و لەژێر چاودێری ئایندایە. بۆ نموونە جوتیار دەتوانێت بە ئارەزووی خۆی هەموو ساڵێک جۆ نەک گەنم بچێنێت، بەڵام ئەگەر هۆکەی ئەوە بێت کە کارگەیەکی بیرە دروستکردن بە پارەی باش دەیکڕێتەوە، ئەوا لەڕووی ئاینییەوە کارێکی ڕێپێنەدراوە و جوتیار ئەو ئازادییەی نییە، چونکە خواردنەوە کهولییەکان لە ئیسلامدا حەرامن و بەو کارە سنووری حەرام وحەڵاڵی ئیسلامی دەبەزێنێت و ئیمانداری خۆی دەخاتە ژێر پرسیارەوە و دەکەوێتە بەردەم لێپرسینەوە دونیایی و ئەودونیاییەکانی هزری ئاینی ئیسلامەوە.

لێرەدا تێبینیدەکەین ئیسلامییەکان چەندە وردن لە ڕاڤەکردنی ئەو سەرگروشتەیەدا (لەکاتێکدا هەر لە بنەڕەتیشەوە بە سەرگروشتەیەکی ناڕاست یان زۆر لاوازی دادەنێن) کەچی دەبینین عەلمانی و دیموکراتخواز و مرۆڤدۆستەکان کورتیان هێناوە لە بۆچوون و شیکردنەوەی ئەو سەرگروشتەیەدا، چونکە بە هەڕەمەکی ئەو سەرگروشتەیە دەکەن بە بنچینە و دەستپێکی تیۆریی بۆ مەیسەرکردنی مەسەلەکانی ئازادی و دیموکراتی و مافی مرۆڤ و یەکسانی ژن و پیاو و مۆدێرنەکردن لە کۆمەڵگا ئیسلامییەکاندا و گوایە ئەوانە کارێکی دونیایی دوور لە قەڵەمڕەوی ئاینن و ئەو فەرموودەیە دەکەن بە ئامڕازی دەستەبەرکردنیان لە جوگرافیای ژێردەسەڵاتی ئاینی ئیسلامدا. ئاخۆ خاوەنانی ئەم چەشنە بۆچوونانە دەزانن هەر دیموکراتییەک و عەلمانییەک و هەر شتێکی تر کە لە سایەی ئەو سەرگروشتەیەوە بێتەئارا ئەوا لەبەردەم شمشێری بنەما ئاینییەکاندا، تەمەنی تەنیا هەناسەیەک درێژەناکێشێت… ئەگەر عەلمانییەت لەسەر بنەمای هزری ئاینی دابمەزرایە، ئەوا هەرگیز کۆمەڵگایەکی عەلمانیمان نەدەدی و مەلۆتکەی چەمکی عەلمانی هەر زوو لە قەسابخانەکانی ئایندا لەتوپەت و سەرنگوون دەکرا و نەدەبووە بابەتی باسکردن. سەیر لەوەدایە هەر لەپاڵ ئەمانیشدا، کەسانێکی ئیسلامی هەن، کە لەژێر هەژموونی بیروبۆچوونی مۆدێرن و ڕەوتی تازەی زانست و تەکنەلۆژیای سەردەمدا و بۆ ئارایشتکردنی ڕوخساری ئیسلام، هەمان گوتە بە نموونە دەهێننەوە و هەموو ئایەتە ڕاشکاوە دژبەرەکانی فەرامۆشدەکەن و کۆی ئیسلام لەو وتەیەدا بچوکدەکەنەوە.

بەڵام هێشتا وەڵامی ئەو پرسیارەمان نەداوەتەوە: بۆچی محەمەد ئەو سەرکێشییەی کرد و مەبەستی چی بوو؟ ئەگەر جارێکی تر وەڵامەکەی محەمەد بخوێنینەوە و سەرنجی بدەین، دەبینین وەڵامێکی ڕاستەوخۆی بەرگرتن و بەرنەگرتنی دارخورماکان نییە، بەڵکو پاساوێکە بۆ خۆدزینەوە و بچوککردنەوەی مەسەلەکە و ناتوانین وەڵامی ئەنجامی کرداری نەپیتاندنەکەی تێدا بدۆزینەوە، چونکە وەڵامێکە دەکرێت ناوی بنێین (ناوەڵام). مەبەست لە ناوەڵام ئەو جۆرە وەڵامەیە کە پەیوەندیی بە ناوەڕۆکی مەسەلە هەنووکەییەکەوە نییە، کەچی لە هەمان کاتدا دەبێتە مایەی دەمبەستنی بەرامبەر و کۆتاییهاتنی مشتومڕەکە بێئەوەی وەڵامی ڕاستەقینە و ئاشکرا درابێتەوە. ئەم چەشنە وەڵامە ناوەڵامەش تەنیا لە کەسانی قسەزان و لێزان و شارەزا دەوەشێتەوە، بەوەی شکستی خاڵێک دەکەن بە پاڵپشت و بەهێزکەری خاڵێکی تر. محەمەد لە وەڵامەکەیدا دەڵێت ئەوە بۆچوونی من بوو، هەڵەبوو، لەسەر بۆچوونێکی هەڵەش لۆمەم مەکەن، ئینجا بۆ ئەوەی مەسەلەکە دێزەبەدەرخۆنە بکات دەڵێت (ئەگەر شتێکم لە خواوە پێڕاگەیاندن ئەوە پەیڕەوی بکەن چونکە من درۆ بە دەمی خواوە ناکەم)، باشە خۆ هیچ کام لە عەرەبەکان باسی (لە خواوە پێڕاگەیاندن) و (درۆ بە دەمی خواوە)ی نەکردووە، ئیدی ئەم بۆچی لەخۆڕا ئەم مەسەلەیە قووتدەکاتەوە؟ محەمەد لێرەدا بە عەرەبەکان دەڵێت ئەوەی من پێم وتن بۆچوونی خۆم بوو، مەیخەنە سەر خوا، بەمەش خوا و ئایینەکەی لە هەر تانەیەک ڕزگاردەکات و لەوەش زیاتر دەڕوات دەڵێت من (درۆ بە دەمی خواوە ناکەم)، بەوەش خوا لە ئاگایی و خۆیشی لە هەر تانەیەکی درۆکردن پاکدەکاتەوە، ئیدی بەوجۆرە مەسەلەکە دەکاتە بۆچوونێکی سەرپێی و پێیاندەڵێت لەسەر (بۆچوونیش لۆمەم مەکەن).. بەوەش مەسەلەکە کۆتایی دێت و پێویستیشە کۆتایی پێبهێنرێت، چونکە لێرەدا کارابوونی کردەیی و جەستەیی ناوەڵامەکە بەزەقی خۆی نمایشدەکات بەوەی هەر وەڵامدانەیەک و ناڕەزاییەک دەچێتە خانەی تۆمەتبارکردنی محەمەد بە درۆزنی و درۆکردن بە دەمی خواوە یان گومانکردن لە ئاگایی خۆی و خوا لە کارێکی ئاسانی وەک پیتاندنی دارخورماکاندا، ئەوەش مەسەلەیەکە عەرەبەکان خۆیان باش دەیانزانی چ گێرمەوکێشە و دەردیسەرییەکیان بۆ دەخولقێنێت لەبەردەم سەرکردەیەکی مەیدانی جەزرەبەوەشێنی وەک محەمەددا.

لێرەدا پێویستە ئاماژە بە دوو خاڵی گرنگ و سەرنجڕاکێش بکەم:
یەکەم: واپێدەچێت محەمەد هەر لەو ماوەیەدا، واتە لە ماوەی نێوان قسەکردن لەگەڵ جوتیارەکان و ماوەی پێش بەرگرتنی دارخورماکاندا، لە قورئانیشدا هەمان بۆچوونی داڕشتبێت و هۆکارێکیشی بۆ بەردەوامبوونی پیتاندن بەبێ دەستێوەردانی مرۆیی دیاریکردووە، ئەویش گوایە (با) کردەی پیتاندن مەیسەردەکات (الحجر ٢2). بەڵام کاتێک ئەنجامەکە بە پێچەوانەوە دەردەکەوێت، بەو شێوەیە وەڵامدەداتەوە کە پێشتر بینیمان و بەبێ هۆ باس لە (درۆکردن بە دەمی خواوە) دەکات بۆ ئەوەی جوتیارەکان دەمکوت بکات. ڕەنگە ئەمەش تاکە هۆ یان هۆی سەرەکی بێت لەوەی زۆرێک لە ئیسلامییەکان ئەو سەرگروشتەیە بە هەڵبەستە و ناڕاست دادەنێن، چونکە ئەگەر ئەوە بەڕاست بزانن، ئەوسا دەبێت ئەو ئایەتەی (با) بە پیتینەر دادەنێت ئەویش بە بۆچوونی محەمەد دابنێن، نەک خۆیان وتەنی ئایەتی ئاسمانی بێت.
دووەم: گشت شێوازەکانی گێڕانەوەی ئەو سەرگروشتەیە جەغت لەوەدەکەنەوە: ئەوە خودی محەمەدە پاش ماوەیەک دەپرسێت ئەوە دارخورماکان بۆ وایان بەسەرهاتووە و بەریان نەگرتووە، نەک خاوەن دارخورماکان هاتبن و گلەیی و گازەندە لە محەمەد یان خواکەی بکەن لەسەر ئەو زیانەی پێیانگەیشتووە، کە لە لایەکەوە نیشانەیەکی زەقی ترسی جوتیارەکانە لە جەزرەبەی محەمەد و لەلایەکی تریشەوە پێماندەڵێت محەمەد بە هۆشیارییەکی تەواوەوە ئەو قسەیەی کردووە و بە هەمان هۆشیاریشەوە (هۆشیاریی چواردە سەدە لەمەوبەر) لە سەرەنجامی کارەکەی دەپرسێتەوە و دەیەوێت یان دوا هەلهەلەی سەرکەوتن لێبدات یان وەڵامە ناوەڵامە حازربەدەستەکەی بداتەوە.
بۆ ئەوەی لەتەواوی مەبەستەکەی محەمەد تێبگەین، پێویستە نموونەکەی ئەرستۆ و مردن بگۆڕین بۆ دارخورما و بەرگرتن، کە بەم شێوەیەی لێدێت:
درەختی بەردار بێ پیتاندن بەردەگرێت
دارخورما درەختە
کەواتە دارخورما بێ پیتاندن بەردەگرێت….
وەک بینیمان لە باری سەرنەکەوتنی گریمانەکەدا محەمەد بەلێهاتوویی بە وەڵامێک عەرەبەکانی دەمبەستکرد و سەرنجی عەرەبەکانی لە دارخورماوە گواستەوە سەر خوا… بەڵام ئەی ئەگەر گریمانەکەی محەمەد ڕاستدەربچووایە و دارخورما بەبێ پیتاندنیش بەری بگرتایە، ئەوسا چی ڕووی دەدا؟ محەمەد چی دەوت؟ چی دەکرد؟ ئیسلامییەکان لە مێژووی دوورودرێژی خۆیاندا چ بەیت و بالۆرەیەکیان لەو بارەوە دادەڕشت…؟
لەڕاستیدا گرەوە دۆڕاوەکەی محەمەد لەسەر ئەم لایەنەی گریمانەکەیە، لەسەر بەرگرتنی بێ پیتاندن، لەسەر دروستکردنی پەڕجوو (= موعجیزە)… ئەگەر گریمانەکە ڕاست دەربچووایە، واتە ئەوە محەمەد بوو توانی، لە ڕێگەی خواکەیەوە (یان ئەوە خوا بوو لەبەر خاتری پەیامبەرەکەی)، وا لە دارخورماکان بکات بێ پیتاندن بەربگرن… ئەمەش ئەو پەڕجووە بوو کە محەمەد لە سروشتدا بۆی دەگەڕا تا جوولەکە و عەرەبەکانی پێ دەمبەست و دەمکوت بکات، کە ڕۆژانە هەراسانیان کردبوو بەوەی پەیامبەرێکی بێ پەڕجووە، پەیامبەرێکە بێجگە لە گێڕانەوەی ئەفسانەکانی پێشینان هیچی پێناکرێت، پەیامبەرێکە ناتوانێت هەردوو قاچی لە زەوی بەرزبکاتەوە….. محەمەد، بێجگە لە زمانی، هیچ توانایەکی سەرسوڕهێنی نەبوو. نەیدەتوانی لەبەردەم عەرەبەکاندا کانییەک بتەقێنێتەوە، نەدەیتوانی لەبەردەم جوولەکەکاندا دارعەسایەک بکات بە مار و نەدەیتوانی لەبەردەم مەسیحییەکاندا نابینایەک چاکبکاتەوە، لەبەرئەوە بێئارامانە لە سروشتدا بە دوای دۆزینەوەی دیاردەیەکدا دەگەڕا تا بیکاتە پەڕجووی بەڵگەی پەیامبەربوون. خۆ ئەگەر ئەو دارخورما نەفرەتییانە بێ پیتاندن بەریان بگرتایە، ئەوا ڕەنگە محەمەد شمشێرەکانی بخستایەتەوە کالان و خوێنڕشتنیش کەمی بکردایە و وەک سەردەمی مەککە بێوەی بووایە.. لێ مەخابن یاسا کیمیایی و فیزیاییەکان و یاسا سروشتییەکان بە هەوانتە و هەیهو هەیهو ناگۆڕێن.
ڕاستە ئەم هیواخواستنە و ئەم جوڵەیەی محەمەد دژ بە یاسا سروشتییەکانی جیهانی ڕووەکی بوو، بەڵام سەرنجێکی وردبینانەش بوو لەسەر ئەوەی ئاخۆ هەر بەڕاستی دارخورما پێویستی بە پیتاندنە یان نەریتێکی هەڵەی عەرەبەکان بوو، وەک زۆر نەریتی هەڵەی تر کە هەیانبووە. سروشتیش بەدەنگی بەرز وەڵامی محەمەدی دایەوە و محەمەدیش، دوابار، بێدەستەڵاتانە ملکەچی وەڵامەکە بوو.
…………….
بە مەبەستی زێتر روونکردنەوە، دەمەوێت لێرەدا هەقیقەتی سەرگروشتەیەکی مەسیحیش نیشانبدەم، کە وەک هێما و ئاماژەی جیاکردنەوەی ئایین و دونیا لای مەسیح باسدەکرێت.
دەقەکە لە ئینجیلی مەتی 22: 15- 22 بەمجۆرەیە:
((ئەوکاتە فەریسییەکان لەناو خۆیاندا ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی بە وشەیەک ڕاوی بکەن [واتە مەسیح بخەنە داوەوە و توشی گێرمەوکێشەی بکەن لەگەڵ قەیسەر و دەستوپێوەندەکەدا]
لەبەرئەوە لەگەڵ هیرۆدسییەکاندا شاگردەکانی خۆیانیان نارد بۆ لای مەسیح و لێیان پرسی: مامۆستا، دەزانین تۆ ڕاستگۆیت و ڕێگای یەزدان بە باشی دەزانیت و گوێ بەکەس نادەیت، چونکە تۆ تەماشای سەروڕوخساری خەڵک ناکەیت.
پێمان بڵێ: بۆچوونت چییە؟ ئایا دەشێت باج بە قەیسەر بدرێت یان نا؟
مەسیح لە دەروونپیسییەکەیان تێگەیشت و وتی: بۆچی تاقیمدەکەنەوە ئەی ڕیاکاران؟
ئادەی نیشانم بدەن بەچی مامەڵەی باج دەکەن. ئەوانیش دینارێکیان پیشان دا.
مەسیح لێیپرسین: ئەم وێنە و نووسینە هی کێیە؟ [مەبەستی وێنە و نووسینی سەر دینارەکە بوو]
ئەوانیش وتیان هی قەیسەرە. مەسیحیش وتی: کەواتە ئەوەی هی قەیسەرە بیدەنەوە بە قەیسەر و ئەوەی هی یەزدانە بیدەنەوە بە یەزدان.
کاتێک ئەوەیان بیست، سەریان سوڕما، ئیتر بەجێیانهێشت و ڕۆیشتن. ))
((وشەکانی ناو ئەم دوو کەوانەیە […..] بۆ ڕوونکردنەوەن و بەشێکی دەقەکە نین))
فەریسییەکان ڕێبازێکی ناو ئایینی یەهودی ئەوکاتە بووە و بەهۆی درۆ و دووڕووییانەوە مەسیح هێرشی زۆری کردووەتە سەریان… هیرۆدسییەکانیش بە هەمان شێوە ڕێبازێکی تر بوون. فەریسییەکان زێتر پابەندی ئایین بوون و وەک تاقمێکی ئسوڵی دەرکەوتوون و هیرۆدسییەکان کەمتر پابەندی یەهودییەت بوون و لە هەندێک شتیشدا لە یەهودییەکان جیاوازبوون، بەڵام شوێنکەوتووی هیرۆدس بوون بەو هیوایەی ببێت بە پاشایان. ئەو دوو گرووپە لەناو خۆیاندا دژ بەیەکتربوون، بەڵام لەبەرئەوەی بڕوایان بە مەسیح نەبوو، ڕێککەوتن لەسەر ئەوەی بیخەنە داوەوە و لە ڕێی قەیسەرەوە مەسیح لەناو ببەن و لە کۆڵ خۆیانی بکەنەوە.
هەروەک لە سەرەتای سەرگروشتەکەوە دەبینین و تێدەگەین، فەریسییەکان کە تاقمێکی ئسوڵی بوون و خۆیان بەشارەزای ئایین داناوە، ڕێککەوتوون لەسەر ئەوەی پەنێک بە مەسیح بدەن و بە هۆی بۆچوونێکەوە داوێکی بۆ بنێنەوە، کە ببێتە مایەی لەناوبردنی.. ئەوان خۆیان ئەو کارە ناکەن، چونکە نایانەوێت لەگەڵ دەستوپێوەندەکەی مەسیحدا بکەونە گێرمەوکێشەوە، لەبەرئەوە قوتابییەکانی خۆیان لەگەڵ هیرۆدسییەکاندا دەنێرن بۆ تاقیکردنەوە و لەقافداگرتنی مەسیح، بەڵام هەر لەگەڵ دەمکردنەوە و پرسیارکردندا، مەسیح دەیانناسێت و دەزانێت ئەوانە کێن و بۆچی هاتوون، هەر بۆیە بە ڕیاکار بانگیان دەکات { ڕیاکار بەگوێرەی فەرهەنگ بە کەسێک دەوترێت کە لەبەردەم خەڵکیدا کاری باش و قسەی باش بکات، واتە تەنیا بۆ خۆدەرخستن وەک کەسێکی باش، نەک ئەوەی کەسێکی باش بێت و لە باشی خۆیەوە ئەو کارانە بکات}. ئەو ڕیاکارانە دەیانەوێت بە پرسیارێک مەسیح لە قافدا بگرن، پرسیارەکەش، کە بە زیرەکییەکی ئاینی داڕێژراوە دەبێت بە زیرەکییەکی تری ئاینی وەڵامی بدرێتەوە ئەگینا سەری وەڵامدەرەوە دەخوات، دەڵێت ئایا مەسیح تەنیا ملکەچی یەزدانە و دژی قەیسەرە یان ملکەچی قەیسەرە و لەئاست قەیسەردا یەزدان فەرامۆشدەکات؟ لێرەدا هەر وەڵامێک کە ملکەچی بۆ یەک لایەن نیشانبدات، هەر وەڵامێک کە لە ڕووکەشی پرسیارەکەوە دەستپێبکات، هەر وەڵامێک کە هێڵی جیاکەرەوەی نێوان هەردوو لایەنەکە نەکێشێت و هەر وەڵامێک لە هەمانەی ئایینی پوختەوە یان لە سەکۆی کاروباری دونیایی پوختەوە بدرێتەوە، دەکاتە کۆتاییهاتنی مەسیح: ئیدی یان کۆتاییهاتنی لەسەر دەستی قەیسەر و دەستوپێوەندەکانی یان کۆتاییهاتنی لەسەر دەستی دەستوپێوەندە ئایینییەکەی خودی مەسیح، چونکە وەڵامی ئایینی پوخت دژی قەیسەرە و وەڵامی دونیایی پوختیش دژی ئایینە.

جا لەبەرئەوەی مەسیح دەزانێت لەڕووی کێدا قسەدەکات، بۆیە ئەمیش هەر وەک محەمەد بە ناوەڵامێکی چاوەڕواننەکراو وەڵامدەداتەوە: وەڵامێک نە قەیسەری تێدایە نە یەزدان، بەڵام هەم پڕاوپڕە لە قەیسەر و هەم پڕاوپڕە لە یەزدان… ئەگەرچی کەرەستەی وەڵامەکەی مەسیح بریتییە لە دینار، لێ دینارێک نییە بەو شێوەیەی لە کاروباری ڕۆژانەدا هێزێکی دیاریکراوی کڕین و فرۆشتنی هەیە و دراوێکە دەشێت لەبری باجدا بدرێتە باجگر و بەهایەک بێت کە مرۆڤ بە ڕەنج و ماندووبوونی پەیدای کردبێت و لەبەرئەوەش موڵکی تایبەتی خۆیەتی، بەڵکو دینارێکە بەوپێیەی ڕووبەرێکە وێنەیەکی کەسی و ناوی کەسەکەی لەسەر کێشراوە و هیچی تر. ئەو دینارەی مەسیح دەڵێت بیدەنەوە بە قەیسەر، خودی دینارەکە نییە، بەڵکو ئەو وێنەیە کە لەسەر دینارەکە کێشراوە، وێنەی سەر دینارەکە موڵکی قەیسەرە، چونکە وێنەی قەیسەر خۆیەتی، لێ هێزی کڕین و فرۆشتنەکەی هی ئەو کەسەیە کە خاوەنی دینارەکەیە، کە بە ڕەنج و ماندووبوون پەیدای کردووە. خراپ تێگەیشتنەکە یان ناوەڵامیی وەڵامەکە لێرەدایە کە باس لە خاوەندارێتی و گەڕاندنەوەی وێنە و ناوی کەسێک دەکات، بێئەوەی خۆی لە قەرەی هەق و ناهەقی باجدان بە قەیسەر بدات، هەر لەبەرئەوەشە لێرەدا نە قەیسەر ئامادەیی هەیە نە یەزدان… بە بارێکی تریشدا، هەم قەیسەر ئامادەیە و هەم یەزدان… چونکە دەڵێت ئەوەی هی قەیسەرە بیدەنەوە بە قەیسەر و هەروەها لەبەرئەوەی دەڵێت ئەوەی هی یەزدانە بیدەنەوە بە یەزدان، بەوەش یەزدان بە هەموو ئامادەبوونێکی خۆیەوە ئامادەیە و تەنانەت لە وێناکردنێکی زەینی پوختیشەوە دەگۆڕێت بۆ کاراکتەرێکی چالاکی نێو ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤیش. ڕەنگە کەسێک بڵێت ئاخر چۆن دەکرێت وێنەکە بگەڕێنرێتەوە بۆ قەیسەر بێئەوەی دینارەکەش نەدەنەوە بەقەیسەر؟ وەڵامی ئەم پرسیارە ئەوەیە: ئەگەر مەسیح مەبەستی ئەوەبووبێت هەموو دینارەکانی ئەوکاتە بگێڕنەوە بۆ قەیسەر، ئەوا مەسیح لە قەیسەر، قەیسەرتر دەبوو، چونکە قەیسەر تەنیا داوای بەشێک لە سامانەکان دەکات وەک باجی داهاتی ساڵانە، بەڵام مەسیح دێت و گیرفانی خەڵک بۆ قەیسەر دادەتەکێنێت.. ئەگەر مەبەستی مەسیح باج و بەهای هەموو دینارەکان بووایە بەگشتی، خۆ ئەو بڕە پارەیەی پاش لێدەرکردنی باجەکەش دەمێنێتەوە، هەر هەمان وێنە و ناویان لەسەرە و ئەگەر مەبەستی ئەوەبووبێت هەموو پارەکان بدەنەوە بە قەیسەر، کەواتە مەسیح دۆڕاوە و لەترسدا هەم خۆی و هەم پەیامەکەیشی بە قەیسەر دۆڕاند..!! بۆیە ئەوەی مەسیح مەبەستییەتی تەنیا وێنەی سەر دینارەکەیە، نەک خودی دینارەکە.
* *** *****
ئەگەر سەرنجێکی گشتی لەو دوو سەرگرووشتەیەی سەرەوە بدەین و وەڵامەکان لە خانەی هەڵوێست وەرگرتندا لێکبدەینەوە، دەبینین هەردوو وەڵامەکە بریتین لە شکستخواردن و شاردنەوەی شکست.. شکستخواردن لە وەڵامدانەوەی ئاشکرا و ڕوون و…. شاردنەوەی شکست لەبەردەم دۆست و دوژمندا، چونکە دوابار وەڵامەکان هەڵهاتنە لە هەڵوێستی ئاییندەی بەرامبەرەکانیان و گواستنەوەی مەسەلەکانە بۆ ناو قاوغی پیرۆزی و ئاین. لە هەمان کاتیشدا دەتوانین دوو ئاڕاستەی جیاوازیان تێدا بدۆزینەوە: ئەوەی مەسیح پیلانێکە لەلایەن نەیارانییەوە بە مەبەستی لەناوبردنی، لەبەرئەوە وەڵامەکەی ڕاکردنە لە مەرگ و لەناوچوون، بەڵام ئەوەی محەمەد هەوڵێکە بۆ دۆزینەوەی دیاردەیەکی تازە و لەمیشەوە هەڵکردنی بەیداغی پەڕجوویی، بەڵام وەک بینیمان بەیداغەکە لەبەردەم وەڵامی سروشتدا دەرفەتی هەڵکردنی نەبوو.
دوابار دەمەوێت ئەم چەند وشەیەی خوارەوە، وەک پاشکۆیەکی پێویست بڵێم. عەلمانیەت و مۆدێرنە ڕێکەوتنێک نییە لەگەڵ ئاییندا بۆ ئەوەی ئایین ببێتە کارێکی کەسی و لە دەستوەردانە کاروباری سیاسی و کۆمەڵایەتی و پەیوەندییە مرۆیی و دەوڵەتییەکان دووربکەوێتەوە و کاروباری کۆمەڵگا بۆ خەڵک و دامەزراوە حیزبی و سیاسی و مەدەنییەکانی جێبهێڵێت، واتە قایلکردنی ئایین نییە بەوەی تەنیا ئایین بێت و بەس، بەڵکو ڕاوەستاندن و ناچارکردنی ئایینە، لە ڕێگەی ڕەخنەکردن و خوێندنەوەی بنەماکانییەوە، بەوەی سنوورەکانی خۆی نەبەزێنێت، چونکە ئایین لە توانایدا نییە بەو جیهانبینییە کۆنەوە کۆمەڵگای هاوچەرخ بەڕێوەببات. ئەوەش کە ئێستا دەبینین ئاین لە ئەوروپادا دەسەڵاتی یاسایی و حوکمڕانی و سزادانی نیە، ئەوە ئەنجامی خۆ دوورخستنەوەی ئاین نییە لەو بوارانە، بەڵکو ئەنجامی دۆڕانی ئاینە لەو بوارانەدا لەبەردەم هەڵکشان و بەرەو پێشەوەچوونی زانست و دەستکەوتەکانی و کۆمەڵایەتیبوونەوەی زانست و دەستکەوتەکانی لە هەر جومگەیەک لە جومگەکانی ژیاندا.
بۆیە دەستکردن بە پڕۆسەیەکی دروست لە بواری پەروەردە و فێرکردندا و بڵاوکردنەوە و بەکۆمەڵایەتیکردنی هۆشیاریی زانستی و پەرەپێدانی تەکنەلۆژیا و بەرهەمێنان و گۆڕینی کۆمەڵگا لە کۆمەڵگایەکی بێئیشی حەکەیاتخوێنەوە بۆ کۆمەڵگایەکی بەرهەمهێنەری سەرقاڵ بە بەها ژیاری و مرۆڤدۆستییەکانەوە، تاکە زامنکەری کۆمەڵگایەکی پێشکەوتوو و مەدەنیی دوور لە هاشوهووشی هەقیقەتە ڕەها ئاینیەکانە و هەر لەوێدا ئاین دەبێتە کارێکی تاکەکەسی و چیدی ناتوانێت دەستوەرداتە ناو کایەکانی ترەوە، بەوەش هەم تاکەکەس و هەم کۆمەڵگا، هەم ئایینداری و هەم بێئایینی لەژێر یەک چەتری ئارامی کۆمەڵایەتیدا ژیان بەسەردەبەن و هەر لەوێدا نە تاڵیبان، نە داعش و هاوشێوەکانیان شوێنێکیان دەستناکەوێت گەرای تێدابخەن.

نووسینی: مام برایم

سەرما پۆلەکەی کردبووە موجەمیدە. مامۆستا عەلادینە کزەکەی بۆ خۆی پاوان کردبوو. قوتابییەکان هەستابوونە سەر پێ، پەنجەیان درێژ کردبوو، “مامۆستا، مامۆستا”یان بوو تا وەڵامی پرسیارێک بدەنەوە. بەڵام ئەو بە خەمی خۆی داکەوتبوو، نەیدەزانی ئەو شلە گەرمە چییە بە ڕانیدا دێتە خوارێ.
ڕووی مامۆستا لایەکی تەقەڵ بوو، مرۆڤ لێی دەترسا. چاوی دەگێڕا ئەوانە ببینێتەوە دەستیان هەڵنەبڕیبوو. تەنیا ئەوی بینی. “تۆ، هەستە بزانم لە ١٩٧٤ ئەم شارە جوانەی ئێمە چی بەسەر هات؟”
ئەو هۆشی لە پۆل نەبوو، لە مامۆستا و قوتابییەکانیش. باش دەیزانی میزی بە خۆیدا نەکردووە. برینداریش نەبوو. ئێ باشە ئەو شلە گەرمە چی بوو وا پانتۆڵەکەشی تەڕ کردبوو.
مامۆستا بۆی سێبارە کردەوە. هەدای نەما و هات لەبەر دەمی وەستا. کە برۆیەکانی تێک دەنا و ڕووی کرژ دەکرد، قوتابییەکان زراویان لێی دەڕژا. مامۆستا خەریک بوو بپسێت؛ ئەویش دۆش دامابوو.
ئەوەی تەنیشتی هەنیشکێکی لە تەنگەی سرەواند و هێنایەوە هۆش خۆی. تێگەیشت مامۆستا لەگەڵ ئەویدایە. ڕاڕا و تۆقیو، بەهێواشی هەستا سەر پێ، هەستی کرد گەرمییەکەی ناو لەشی زێتر بووە. بەو سەرمایە سوور هەڵگەڕا. منگەیەکی لێوە هات، “پرسیارەکە چی بوو؟”
مامۆستا پسا.
“لە کوێ بووی، جەناب؟ جا بۆ چایەکیشت بۆ نێنم؟ مادام ئاگات لە دەرس نییە، بۆ دێیت؟”
قوتابییەکان پێکەنین. چەندیان پێ خۆش بوو مامۆستا بە یەکێکدا بتەقێتەوە.
مامۆستا بەوەی تەنیشتی گوت پرسیارەکەی بۆ چاربارە بکاتەوە. قوتابییەکە بە هەستێک بۆی دووبارە کردەوە وەک بڵێی خەڵاتی یەکەمی پێ دەدەن.
ئەو تفی قوت دا، خۆی گورج کردەوە، لەسەرخۆ گوتی، “شارەکەمان بۆردومان کرا، خەڵکێکی زۆر کوژرا…”
ئەوەی دواوە پانتۆڵەکەی بینی. بە ئاماژە بەوانی چواردەوری گوت میزی بە خۆیدا کردووە. خۆیان بە پێکەنین خەنی کرد. چەندە دڵشاد بوون بەو حاڵەتەی هاوپۆلەکەیان.
“گەورەترین و گرینگترین شتت لە بیر چوو.” مامۆستا پێی گوت.
وەڵامەکەی لەسەرڕا دووبارە کردەوە. مامۆستا هەر قایل نەبوو، ڕووی لەوانی تر کرد و پرسی چی لە بیر چووە. پۆلەکە پێکڕا وەڵامیان دایەوە، “مامۆستای مێژوومان تاکە کەس بوو لە بۆردومانەکە ڕزگاری بوو.”
مامۆستاکە مورتاح بوو.
زەنگ لێی نەدابا، ئەو لەوێ دەبوورایەوە. هەرکە مامۆستا چووە دەرەوە، ئەو بە غار چووە توالێت. کە خوێنی بینی، سەری سوڕا، مێشکی سڕ بوو، بەرچاوی تاریک بوو. خەریک بوو بکەوێت، بەس بە هاوکاریی دیوار هاوسەنگی خۆی ڕاگرت. هیچی پێ نەبوو خۆی پاک بکاتەوە. توالێتەکەش بێ لە سوپایەک مێش هیچی تری لێ نەبوو. هێڵنجی هاتێ. خێرا هاتە دەرەوە و تۆزێ ئاوی کرد بە دەموچاوی، پشییەکی خواردەوە. تەماشایەکی گۆڕەپانەکەی کرد، کەس هی ئەوە نەبوو داوای یارمەتی لێ بکات. گارەگاری قوتابیانیش دڵی تەنگتر کرد.
بە نێو قوتابییاندا ڕۆیشت، تا ژووری بەڕێوەبەر نەوەستا. بەڕێوەبەر لەفەیەکی گەسی بەدەستەوە بوو، دەتگوت گورگی کوشتییە. ئەو داوای مۆڵەتی کرد. لەو دەمەش زەنگی وانەی پێنجەم لێی دا. بەڕێوەبەری ورگ زل شیڕاندی بەسەریدا، “بڕۆ ژوورێ، گوێت لە زەنگ نییە.” گەسەکەی تەواو کرد، ڕۆن بە دەست و پلیدا دەهاتە خوارێ. لێستییەوە.
هەموویان چوونە پۆلی خۆیان، ئەو هێشتا هەر لە ژووری بەڕێوەبەر بوو. بەڕێوەبەر نەڕاندییەوە، سمێڵی لەگەڵ لەرییەوە.
“سەرم دەسوڕێت، ناتوانم لە پۆل دانیشم.”
“بەو خوایەی لەسەر سەرمانە، عەیب لە مندا هەبێ، لە تۆدا نییە، جا بڕۆ ژوورێ.”
تەماشایەکی بچمی بەڕێوەبەری کرد، ئاهێکی هەڵکێشا، پاشان بە دڵشکاوی ڕووی وەرگێڕا و ڕۆیشت. بەڕێوەبەر تەماشای پشتەوەی کرد، پەڵەکەی بینی. بانگی کردەوە. “مەچووە پۆل، بڕۆ ماڵەوە.”
خێرا چووە پۆلەکەی، کتێبەکانی هێنا. هاوپۆلەکانی لێیان پرسی بۆ کوێ، هێشتا وانەی زانستیان ماوە. وەڵامی نەدانەوە.
تا هاتە دەرەوە بە بەردەمی چەند پۆلێکدا تێپەڕی. گوێی لە مامۆستای بیرکاری بوو چۆن دەینەڕاند بەسەر قوتابییەک، وێدەچوو ئەرکی نەکردبێت. بینی چۆن مامۆستای ئایین بە دار وەرگەڕاوەتە قوتابییەک بۆ لەبەرنەکردنی سوڕەتێک. بینی دوو قوتابی لەسەر یەک پێ وەستاون لە وانەی عەرەبی، تەواوی پۆلەکەش پێیان پێدەکەنن.
پاسەوانی بەر دەرگە، شەل و لاواز و ڵاڵ، بە زمانی جەستە پێی گوت بۆ کوێ. ئەویش بە ئاماژە تێیگەیاند. دەرگە بچووکەکەی بۆ کردەوە و ئاماژەی بۆ ئاسمان کرد. هەوری هار و ڕەش ئامادە بوو بۆ هێرش.
پێی هەڵێنا بۆ ئەوەی بەر هێرشی هەورەکان نەکەوێت. کەمێک ئەولاتر، وەستا. ئاوڕێکی لە قوتابخانە دایەوە. سەری سووک بوو، هەستی بەباشی کرد. شوورەکەی، پەنجەرەکانی، دەرگە ئاسنە گەورەکەی، دەتگوت سجنە. بیری هاتەوە سەر خوێنەکە. هەرچەندی ‌هێنا و بردی نەیتوانی بڕیار بدات لە ماڵ بە دایکی بڵێ. باوکی هەر هیچ.

سەیری پێڵاوە پلاستیکییەکانی کرد، دوعای کرد نەیکاتە باران، لە قوڕێ قوتار نەدەبوو. مرۆڤی لێ دەرچێ، (با) هەموو شتێکی وەپێش خۆی دەدا. چوار کۆڵانی تر ماڵیان بوو. کۆڵانەکان قوڕ بوون، بێ دار، پڕ مریشک و مراوی، خەنی بووبوون بە جۆگەی بۆگەنیوی بەر دەرگەی ماڵان.
گەنجێکی ڕەشپۆشی ڕیشنی تەسبیح درێژ بەرانبەری دەهات، هەر لە دوورڕا بە چاو هەراسانی کرد. ئەویش سەری لەبەر خۆی ناو و تووند کتێبەکانی گرت. مێشکی تەراتێنی دەکرد لە نێوان سێ شتدا: خوێن، سەرما، گورگێکی ڕەشپۆش. سەری لە سەرما دەردەچوو، بەس خوێن و گورگەکە نا.
لێی نێزیک بووەوە، گورگەکە دەستی کرد بە پلاران. “ئەی عاسمان، چییە ئەو هەموو جوانییە!”
هەر لە منداڵییەوە فێر کرابوو کە گورگی بینی ڕا بکات. ڕاکردن بە هانای هات. گورگەکە تا ڕۆیشت لە لوراندن نەکەوت.
گورگ نەما، ئەوجە هەور دایکرد. لێزمە خاتری کۆڵانەکانی نەگرت. ‌‌هێندەی نەبرد، گۆمی گەورە گەورە دروست بوون. مراوی جەژنیان بوو. باران (با)کەی دامرکاندەوە، بەس دنیای کردە قوڕ. شۆفڵیش دەچەقی، چ جای پێڵاوی پلاستیکی ئەو.
تا ئەژنۆی لە قوڕێدا بوو، دوو کۆڵانیشی مابوو بگاتەوە ماڵ. ناچار لەبەر هەیوانی دوکانی مام عەوڵا وەستا. دڵی وەک تەپە تەپی باران بەسەر هەیوانەکەدا لێی دەدا. مام عەوڵا ژوورێی گەرم داهێنا بوو. بانگی وی کرد. ویستی بچێتە ژوورێ، بەس لە قوڵایی نەستی ئەوەی بیر هاتەوە کە لە منداڵییەوە فێر کرابوو: “نابێ لەگەڵ هیچ کوڕ و پیاوێک بە تەنیا لە شوێنێکدا بن. گورگە و دەتخوا.” نەچوو، هەرچەندە مام عەوڵا ناسیاویش بوو.
دوای چارەگێک، هەور ڕۆژی ئازاد کرد. مام عەوڵا دوو عەلاگەی پێ دا تا لەسەر پێڵاوەکانی لەبەریان بکات. عەلاگەکان کۆڵانێکیش خۆیان نەگرت.
دایکی خەریکی شووشتنی حەوشە بوو. پرسیاربارانی کرد: “ئەو هەموو قوڕە چییە؟ نێیە ژوورێ، لەوێ ڕاوەستە. بۆ وا زوو هاتییەوە؟ بۆ وات لێ هاتووە؟ دەڵێی مراوی.”
بە دایکی گوت نەخۆشە و ناتوانێت چی تر بەپێوە بوەستێت. پێڵاوەکانی داکەند و بەپێخواسی چووە ژوورێ. پێیەکانی سپی سپی، تەزی بوون. لە کەنتۆڕێکی کۆنی دار بێجامەیەک، بلوزێک و مەکسییەکی دەرهێنا. خۆی گۆڕی و جلی ژێرەوەشی خستە نێو عەلاگەیەک و بە دزی دایکییەوە فڕێی دا. ئاوێکیشی کرد بە پانتۆڵەکەی و لە حەوشەی پشتەوە هەڵیخست.
لەبەر دەمی سۆبە پاڵکەوت و پێیەکانیشی بۆ چەند چرکەیە بە شیشی سۆبەکە هەڵپەسێرا. دایکی هاتەوە ژوورێ و جارێکی تر شووشتییەوە بە پرسیاران.
“سەرمامە، نەخۆشم.” لەوە زێتر هیچی نەگوت. دەیویست پێی بڵێ بەس نەیدەزانی چۆن. دایکی هەندێ خواردنی بۆ هێنا. چەند جارێک ویستی قسە بکات، بەس نەیوێرا.
نەیدەزانی بۆ خوێنی لێ دێ و بۆ نایشوەستێ. پشت و سینگ و سەریشی زۆر دێشا. ژانێکی بەسوێ. بیری بۆ ئەوە دەچوو منداڵی لەبەر چووە. لە دڵی خۆیدا دەیگوت، “بزانن منداڵم لەبەر چووە، دەمکوژن.”
هەر لەبەر سۆبەکە، دایکی سەرچەفێکی پێ دادا. هێندەی نەبرد، خەوی لێکەوت. خەونی دیت بەوەی وا دەخنکێت لە نێو دەریایەک خوێن، هەموو خەڵکیش گاڵتەیان پێ دەکرد. لە خەو ڕاپەڕی، لە نێو خوێن و ئارەقەدا دەگەوزا.

1
له‌گه‌ڵ ئه‌ستێره‌ بیرده‌كاته‌وه‌ و له‌ مه‌ی سووره‌وه‌‌ دێ
سه‌رله‌نوێ سه‌یری بای سه‌رپه‌نجه‌ره‌ ده‌كه‌مه‌وه‌
له‌ كۆتایی ڕێگا دانیشتووم و سڵاو وه‌رده‌گرمه‌وه‌
چاو‌م ماندوو نییه‌ به‌ زۆربینی

ڕێبواری یه‌كه‌م زێوان
بوون تێیدا له‌ به‌یانیی خۆڵه‌مێشی و مانگی نیوه‌گیان نامێنێته‌وه‌

ڕێبواری دووه‌م ڕووه‌كه‌كانی خوداوه‌ند سێبه‌ری دیكتاتۆر نه‌یهێشت چیا خه‌ونی شه‌هیدانمان پێ بدات

ڕێبواری سێیه‌م خه‌ون وا خۆی گێڕایه‌وه‌ گوڵم له‌ بێئاگایی نه‌چنیوه‌ و نهێنی گه‌شه‌كردنم دره‌وشانده‌وه‌

ڕێبواری چواره‌م شه‌ڕی چل ساڵه‌
نوێژی دڵنیایی خۆی دووگوردی بۆ هه‌ڵبژاردم و ده‌ستی له‌سه‌ر ناوچه‌وانم دانا

ڕێبواری پێنجه‌م مردوویه‌ك ئاگای له‌ هه‌مووانه‌
مانگی هه‌ڵاتوو سواری ئه‌سپى به‌ په‌مۆ شۆردراو بوویمه‌ جێم بهیڵه‌

ڕێبواری شه‌شه‌م سه‌د و یه‌كشه‌وه‌
باڵنده‌یه‌كی تازه‌فڕ چووه‌ ناو دێوجامه‌ ئاسمان دواى ئاسمان بۆنى ئاگركه‌وتنه‌وه‌ی كرد

ڕێبواری حه‌وته‌م ساڵی سفر
له‌ كاتی كۆنم ڕوانی و گه‌مارۆی شاره‌ نوێیه‌كانم شكاند

ڕێبواری هه‌شته‌م سروودی زه‌وی
جارێك له‌ جاران له‌ ماڵی دره‌ختێك تاسه‌م پشووی دا

ڕێبواری نۆیه‌م حه‌زده‌كه‌م ئه‌وه‌نده‌ بژیم
من و قۆزاخه‌ له‌ بینینێك چاومان ترووكا و بۆنی مۆمی سووتاومان كرد

ڕێبواری ده‌یه‌م دواكه‌وتن له‌ كه‌شتیی نووح
گه‌یشتن ئه‌ستێره‌ی تاریك نه‌كردم و به ‌ته‌نیا ڕام نه‌كرد

ڕێبواری یازده‌یه‌م به‌ها و هه‌ڵه‌ی پێشبینییه‌كان
گه‌رمایی گۆنای چیا مۆن بوو

ڕێبواری دوازده‌یه‌م سه‌ره‌تا وشه‌ بوو
شه‌پۆلی هه‌ڵچوو لێی دام له‌ ژووری سارد و نزم هه‌نگاوم نه‌نا

ڕێبواری سێزده‌یه‌م سه‌رزه‌مینی هه‌موو ناوه‌كان
به‌هێمنی له‌ هه‌موویان دووركه‌وتمه‌وه‌ و ته‌نیاییم له‌ پشت سێبه‌ر نه‌گه‌ڕا

2
ئه‌سپی ناڵ په‌لكه‌زێڕینه‌یی به‌ مانگم گوتووه‌
تاریكی درێژه‌ناكێشێ ده‌ركه‌وه‌
كۆمه‌ڵێك وێنه‌ سێبه‌ری ئه‌ییوبن به‌ دیواری ژووره‌كه‌مه‌وه‌
ئه‌وه‌ی گوتیان ته‌مه‌نی نه‌مریی و حیكمه‌ت بوو
په‌رده‌ی گوێم بووه‌ تۆمار و پێشانگای نایاب
پێ پیرۆز له‌ ڕێی دیداری ڕوخسار ڕووناك‌
له‌ قاپێكی قوڕ میوه‌ی له‌سه‌ر ده‌ستی ڕاگرتووه‌
خودایه ‌نهێنی ڕوخسار ئاشكرابكه‌
دڵ خۆی شه‌راب له‌ جام ده‌كا
خومار له‌ خه‌و هه‌ڵده‌ستن و له ‌خۆیان ڕووناك ده‌بنه‌وه‌
به‌ به‌رچاوی به‌رچاوته‌نگان له‌ شه‌قامی لۆمه‌ تێده‌په‌ڕن
بۆنی هه‌ویری هه‌ڵاته‌ له‌ داره‌بازه‌م هه‌ڵده‌ستێ
به‌ره‌و شوێنی كوشتن و ده‌ركه‌وتنم هه‌ڵمگرن
له‌ ئێستادا هه‌موو شتێك درێژده‌بێته‌وه‌
دره‌ختیش زوو كه‌وته‌ سێبه‌رگرتن
له‌ شوێنێك وه‌ستاوم ئاگاییم له‌باره‌ی هه‌وره‌وه‌ هه‌یه‌
باڵنده‌ی ناو بای سه‌ر په‌نجه‌ره باڵ و ئاسمانی كه‌وته‌ لام
هاته‌ ناو نابیناكانه‌وه‌
باوه‌شمان تێكوه‌رینا و بیرمان له‌ بینایی و بینین كرده‌وه‌
ئه‌وانه‌ی له‌ شه‌قامی لۆمه‌ په‌ڕیونه‌ته‌وه‌‌ سه‌یرمان ده‌كه‌ن ‌ ‌
له‌ چاوی چیای به‌كه‌ڵه‌كێوی گه‌رمترن
بینین خۆی بێتاوانه‌ سزای بینینێكی تر نییه

‌تشرینی یه‌كه‌می 2021 هه‌ولێر

بۆ فەریبا قازی لە یەکەم ساڵیادی سەفەرە ئەبەدییەکەیدا*

ژیان چەند دڵڕەقانە
رووی لێ وەرگێڕایت و
مەرگ چەند روو قایمانە
هاتە سەر رێی تەمەنت
من لەوێدا بووم و
دەستم لەسەر دڵم دانابوو،
دەمزانی خۆت بۆ ئەوە ئامادە کردووە
ببیتە ئەستێرە و
لە شەوانی بێ ئۆقرەی تاریکا
نەرمە نیگامان تێبگری
تاکو بە چاوی تەڕەوە سەیری
سیمای سیحراویت بکەین
سەفەرت کەوتە ئەو پایزەی
بە فرمێسکەکانمان پەڵەی دا و
لە ناو گۆڕستانی ژیاندا
ئاگری خەمت بەربوو لە گیانمان
لە زەردەخەنەکەت دەگەڕێین و
لە هیچ جێگەیەک نایدۆزینەوە
لە میهرەبانیت دەگەڕێین و
لەهیچ سەر زەمینێک سۆراغی نییە
لە شۆخ و شەنگیت دەگەڕێین و
لە هیچ شوێنێک جێنەماوە
لە تۆ دەگەڕێین و
بێئاگا لەوەی ئەوەی ون بووە ئێمەین
ئای ئەستێرە ژن
تۆ بە زمانی پەتیی ژیان ئەدوایت
نازانم چۆن تەمومژی مەرگ
تەفسیری کردیت؟
ئای شەنگە ژن
تۆ خەونێکی سەوزی کریستاڵیی بوویت
نازانم چۆن مەرگ
دەستی چووە وردوخاشکردنت؟
ئای کۆترە ژن
خۆ تۆ کانییەکی یاخی نیشتمان بوویت
نازانم چۆن مەرگ
توانی دەست بخاتە بینەقاقاتەوە؟
ئای ئاوە ژن
خۆ تۆ سەرت خستبووە
سەر سەرینی ئومێد
نازانم چۆن مەرگ
گەڵای هیواکانی هەڵوەراندیت؟
ئەمێستا جگە لە زمانی گریان
زمانێکی تر شک نابەم
تاکو وەسفی پێکەنینی پڕ لە مۆسیقات
بۆ خودا بگێڕمەوە
ئەمێستا جگە لە فڵچەی هەنسک
هیچ فڵچەیەکی تر شک نابەم
تاکو پۆرترێتی مۆنالیزاییت بکێشم و
وەک میدالیا بیکەمە ملی گەردوونەوە
جگە لە سەیری ئاسمان،
هیچ سەیرکردنێکی تر شک نابەم
تاکو لەبەر رووناکی ئەستێرەیتا
شیعرێ بۆ هەڵوەرین بنووسمەوە
ئەمێستا جگە لە مارشی غەمگینی،
هیچ مارشێکی تر شک نابەم
تاکو بیکەمە گۆرانی
بۆ ئەو چۆلەکانەی
ئاسمان دڵیان دەشکێنێ
من و تۆ، لە پایزێکی هێمنا
لە هەیوانی غوربەتا پێک ئاشنا بووین
هەر ئەودەمە بوو باخچە
بە دواتدا دەگەڕا و
هەواڵی لە گوڵە رەنگ پەڕیوەکانی
ئەم غەریبستانە ئەپرسیت و
دەیەویست لە مەوسومی وەریندا،
سەوزایی تۆ بینایی رۆشن بکاتەوە
من و تۆ،
لەو تەماشاکردنەدا یەکترمان ناسی
کە رەنگەکانی ژیانم
لە چاوە خومارییەکانی تۆدا دۆزییەوە و
تۆش وەک شازادەیەکی غەمبار
لاوکت بۆ گوڵدانێکی شکاو دەچڕی
هەر ئەو ئێوارەیە بوو
دەریا بە دواتا وێڵ و شەکەت ببوو
چاوی بڕیبووە یەک بە یەکی
کەشتییەکانی خەیاڵ و
پێی خۆش بوو
لەبەردەم جوانیتا بنووشتێتەوە
من و تۆ،
لەژێر سێبەری دارمێوی چاوەڕوانیدا
یەکمان دۆزییەوە و
لێوی هەناریت بۆ قوومێ ئاوی
چەمی نیشتمان
بڵێسەی ئەدا
هەر ئەو عەسرە بوو،
بەفر بە گۆچانی دەستی و
ریشی سپییەوە لێت ئەپاڕایەوە،
دەستی بگریت
بۆ ناو گەرمیانی دڵی خۆت
پیرە درەختی پێکەنین
بۆ تاڵێک لە زەردەخەنەکەت
کڕنووشی دەبرد و
بارانیش تکای ئەکرد
بۆ هەمیشە لە چاوەکانتا خۆش بکاتەوە
من و تۆ،
لە ژێر کەپری چەند جار
رووخاوی دڵدا یەکترمان ناسی
هەر ئەو رۆژە بوو، باڵندەیەکی کۆتکراو
لەژێر عەبای رەشی شەرمەوە هانای هێنا
رۆحی بیماری بە پرشنگی عەشق تیمار بکەیت و
بە چرپەوە پێیوتی ژوانمان لە ئاسمانە
ئەو دەمەی تۆ ئەبیت بە ئەستێرە
ئاگرێکی یاخی خۆی کرد
بە چەمی هێمنی هەستەکانتا و
تاکو دامرکایەوە لەو چەمە
پڕ میهرەبانییەدا مەلەی کرد
ئای پەروانە ژن
تۆ بوویت ئێوارەکانت پڕ کردین
لە هەڵاتن کە لە ئاوابوون تۆقیبووین
بەیانییەکانت پڕ کردین لە گوڵ
کە تەمی جەنگ ئاسمانی گرتبووین
رۆژەکانت پڕ کردین لە گۆرانی
کە لە بەردەم ئەویندا کاس ببووین
شەوانت تەژی کردین
لە چرای دەم بەخەندە
کە تاریکی لووشی دابووین
ئای شۆخە ژن، سەفەرت نەکرد
بۆ ئەو وێستگەیەی چاوەڕوانمان دەکردی
بە تەنها رۆیشتیت
پێچەوانەی ئەو رێگایەی
گوڵچنمان کردبوو لە بەردەمتا
دوورکەوتیتەوە لەو سەر زەمینەی
ویژدانی تۆپیوی مرۆڤ بڕستی لێ بڕیوە
چوویتەوە بۆ باوەشی ئاسمان و
لەوێ بوویت بە گەشترین ئەستێرە

شیعری: ستیڤان شەمزینی
پایزی 2017
خۆرئاوای زەوی

*فەریبا قازی، نەوەی ماڵباتی قازی و خزم و دۆست و ژنە شۆڕشگێڕ و بەرەنگاری رۆژهەڵاتی کوردستان، لە رۆژی 13-11-2016 بە نەخۆشی سەرەتان لە شاری سیدنی- ئوسترالیا ژیانئاوایی کرد. ئەم شیعرەش لە یەکەمین ساڵڕۆژی ئۆغرکردنیدا لەسەر وەسێتی خۆی نوسراوە.

(١)
بڕیارم دا لە ژوانێک لە جەنگا..
سۆراخی وونبونەکانت بکەمەوە..
بۆیە لە سەر کەشتی سپی شەو،
وەک هارمۆنیکای خەمگینی مانگێک..
سۆناتاکانی جوانی وەریوتم،،،
خستوەتە لەپی تەزیومەوە…

(٢)
هەمیشە دیرۆکی ڕۆحسوتانم..
پەرتووکی سۆراخکردنە،،
بۆمانگە مەستەکانی تۆ،،،،

(٣)
دوای جودایی لێوی گوڵ و،،
میهرەبانی پەنجەی هەورینی با،
پەناگەمان…
لە ژوانێک لە جەنگێکی ترا دۆزیەوە،
لە فەنابوونی زەریاشدا،،
هەڵۆیەکی سرکی ..
ئاوێنەی خەیاڵت بووم،
هیچ باکم نەبوو بەو جەستانەی،،
نەخشەی سەر نێوچاوانیان..
کۆدی مەرگی …
نەورەسەکانیان لەسەر کێشرابوو،

(٤)
دارستانم بە پایزێکا بۆ هێناوی،،
هەناو تەزیوو کڕێوەیە،،
وەک دەروازەیەکی فیردەوسیانەش…
لە گڕکانی گەڕانی بێهودەی سەرزەریا،،
لە فەنابوونی کۆتا..
لە ئەشکەنجەی نێوان بوون و نەبوونا ،،
بە گوڵاوی بوونت
خۆم پڕ گەوهەری بەرائەت کردوە..

(٥)
ئەو کاتە لمینەی تۆ بە زویربوونی،،
خونچە شەرابیەکانی..
خاکێکی زەڕکەفت ڕۆشتی،،
لە کۆڵانە بیرچوەکانی چاوەڕوانیشا،،
تەنها چرپە یەکی جێماوتم،،
لە گوێچکە ماسیەکی..
شۆراوی لافاوێکا بەرگوێکەوتەوە،

(٦)
لە شەوێکی ئەنگوستەچاو بە تەم…
لە سەر بەردێک بە باران نوسیم..
ژوانەکەی جەنگت بییر نەچێ،
ئەی کچە سەرابیەکەی..
ئەوسای ڕۆژە پەمەییەکانم..
لە بیرت بێ…
کە بەشنەبا لەگەڵم ئەدوای،،
گیا ئاویەکانی دڵێکی مەستیش..
نێرگزی خوێنینی بۆتئەپشکوت،،
تۆ هەر نەگەیشتییە مەملەکەتی نابڕیارم،
بە چرپە جێماوەکانی کۆچیش..
برینی نێوان چوون و هاتنیشم
بۆت تیمار کرد،،
تۆ هەر تەلسەمی ئەشقی نەمریت ..
نەکردە ملوانکە مرواری….
ئەستێرەبارانم،

(٧)
کە ساڵە بەرگ بەڵەک و خاکیەکان،،
دڵمانی کردە زەرنیخ و بارووت،،
هاتم بۆ ژوانت لە جەنگا،
بڵێسەی چاوەکانم ئێستاش…
هەر درەوشاوەن بە دارستانە سرکەکانت،،
لە بێ چرۆی لێوە پایزیەکەت ،،
بە شەوە مۆرەکانتا هەڵزەنیم ..
هەر ئەو کاتەش بوو..
خۆریش لە سوتانی بێهودەیی خۆی..
پەتی لە سێدارەدانی خۆی هەڵواسیبوو،

(٨)
ڕوخساری تۆ،،
چەند شەکەتە….
لە دیدەنی …
دارە زەڕکەفتەکانی..
شاری ڕۆحپچڕان،
چی مەرگەساتێکیشە…
لە نێو دوکەڵی سیانیدی تەنیاییدا،،،
چاوت بریوەتە،،
ئە و فارگۆنانەی…
تاو تاو..
تارمایەکان لە ئازار دێنێ..

(٩)
سەربازە گومڕاکان، شارێکی
سپی لە خاچدراویان..
لە چاو وونکرد..
تەنها پێڕاگەیشتم،
یاداشتە قەدەغه کراوەکان…
فرمێسکی باخچە …
سزادراوەکانت بنوسمەوە…

(١٠)
ڕەنگە لە زەردەپەڕێکی ترا..
لە دەریاچەی ئەرخەوانی..
تەمەنێکی ترا،،
یەکتر ببینینەوە،
هییچ نەبێت من ئەوکاتە..
نە یاداشتەکانی جەنگم..
لە پریاسەکە بێ،،
نەتۆش باڵە فریشتەئاساکانت،
لە بەرزەخێکی وەک ئێستا..
هەپروون هەپروون بێ..

(١١)
بۆ گەیشتن بۆ ژوانێکت لە جەنگا…
هەنگاو بە هەنگاو،،
شە قامی شارە بەستوەکانم..
بە شەمەندەفەرە سەرابیەکان بەستەوە،،
چەند سرک بووم بە ووشە ماشینیەکانی…
خاکی بێگیانی ڕۆژئاوابوونیش،،
ئەو وڵاتە تەمتومانستانەی …
زۆر دڵرەقانە…
ئێمەی بێ زەریا و بێ نشینگەی…
بە تاوێک تەرزەی بێهودەیی،،
هێدی هێدی ئە توا….نە…..وە.

………………………………………………………………..
وێنەکە تابلۆیەکی نیگارکێشی فەڕەنسی
Claude Monet
“Sena banks in Vetheuil”

مەنسور جیهانی

“ڕاجێر واتێرز” موزیکزانی ناوداری جیهان لە لاپەڕەی تایبەتی تۆڕه کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی خۆیدا “بەهمەن قوبادی” بە هەڤاڵی خۆی وەکوو فیلمسازی گەورەی کورد ناودەبات و ئێرانییە توندڕەوەکانیش بە نووسینی کۆمێنتەکانیان هێرش دەکەنە سەر ئەم گۆرانیبێژ و ژەنیاره بەتوانایه و بە توندی ڕه‌خنەی لێدەگرن.
“ڕاجێر واتێرز” Roger Waters موزیکزانی بەناوبانگی جیهان، هەڵبەستوان، گۆرانیبێژ و ژەنیار بەتوانای بەریتانی و دامەزرێنەری گرووپی موزیکی هەرمانی “پینک فلۆید” Pink Floyd، دوای ئەوە کە ترەیلەری فیلمی سینەمایی “چوار دیوار” لە دەرهێنانی سینه‌ماکاری کورد “بەهمەن قوبادی” لە لاپەڕەی تایبەتی تۆڕه کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی خۆیدا بڵاوکردەوە و لە وتارێکی کورتدا نووسی: هەڤاڵی من “بەهمەن قوبادی” فیلمسازی گەورەی کورد، فیلمە نوێیەکەی بە ناوی “چوار دیوار” The Four Walls لە فێستیڤاڵی فیلمی “تۆکیۆ” نمایش کرد. من لە کاتی بڵاوبوونەوەی “ساتێک بۆ مەستی ئەسپەکان” لایەنگری بەگوڕوتینی بەهمەن بووم. شانازی دەکەم کە لەگەڵ “چوار دیوار” هاوکاریم کردووە.
دوای بڵاوبوونەوەی پۆستی “ڕاجێر واتێرز” لە لاپەڕە تایبەتییه‌کانی خۆیدا، ئێرانییە توندڕەوەکان بە نووسینی کۆمێنتەکانیان هێرشیان کردە سەر و بە توندی ڕه‌خنەیان لێگرت. ئەوە دەریدەخات لە دوایین سەردانیدا کە “بەهمەن قوبادی” موزیکزانی ناوداری جیهان “ڕاجێر واتێرز”ی بانگهێشت کرد بۆ هەرێمی کوردستان و شاری هەولێر، دیارە کە ئەم سینەماکارە کوردە لە دەرەوەی وڵات خۆی بە کورد دەناسێنێت و لە دوایین پۆستی “ڕاجێر واتێرز”یش دەبینین کە لە لاپەڕەکانی خۆی لە تۆڕە کۆمەیەتییەکانی ئینستاگڕام، فەیسبووک و توویتێر، لە “بەهمەن قوبادی” وەکوو فیلمسازی گەورەی کورد ناودەبات و لە تەنیشتیدا هیچ وشەیەکی ئێرانی نانووسێت و ئەوە دەریدەخات کە قوبادی لەسەر کوردبوونی خۆی چەندە هەستیارە و پێداگریی لەسەر دەکات.
فیلمی سینەمایی “چوار دیوار” لە دەرهێنانی سینەماکاری ناوداری کورد “بەهمەن قوبادی” و لە بەرهەمهێنانی “ڕاجێر واتێرز” موزیکزانی ناوداری جیهان بەرهەمی وڵاتی بەریتانیا لە یەکەمین نمایشی خۆیدا لە ڕۆژی سێشەمە 2ی نۆڤەمبەری 2021 لە بەشی “پێشبڕکێی سەرەکی” سی و چوارەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “تۆکیۆ” Tokyo لە وڵاتی ژاپۆن چووە سەر پەردەی سینەما و لە لایەن بینەران، ڕه‌خنه‌گران و نووسه‌رانی سینه‌ماییه‌‌وە پێشوازییه‌کی بێوێنەی لێکرا.
بۆ زانیاری زیاتر:

https://rockcelebrities.net/roger-waters-shares-the-trailer-of-the-new-film-he-produced

یەکێک لەو ئەکادیمیستە عێراقییانەی بە وردیی باسی دروستبوونی دەوڵەتی نەتەوەیی لە ناوچەکەدا ئەکات، “سامیی زوبەیدە”یە. لە دیدی ئەوەوە، ئارگیومێنتێکی بەکاڵاکردن لەسەر دروستبوونی عێراق و پێکهاتەکانی، لێرە و لەوێ ، بەتایبەتییش لە لایەن کوردە نەتەوەییە-نەژادییەکانەوە، ئەکرێن، بنەمای عەقڵانیی و واقیعییان نییە. بە پشتبەستن بە باوەڕی ئەو، بۆچوونی ئەوەی عێراق، دروستکراوە( صناعییە)، ناسنامەی نییە، جیۆگرافیایەکی سیاسیی ئایدیالییە، قووڵایی سایکۆلۆژیی و مێژوویی پێکهاتەکانی عێراق، بە هەند وەرنەگییراون، ئەچنە خانەی (ئارگیومێنت و پرسیار و خەیاڵاتی سیاسیی) بێهوودەوە( futile)، چونکە زۆربەی پرۆسێسی دەوڵەتی نەتەوەیی لە دونیادا، خەلقی رەوتی مێژووییە*.

ئەم رەوتە مێژووییەی عێراق و زۆربەی وڵاتانی ناوچەکە و بگرە جیهانیشی تێدا دروست کراوە، لە ئیرادەی سیاسیی گەلانی عێراق و گەلی کورددا نەبووە. هاوکات، جگە لە ئیفرازاتی ناسیاسیی و ناعەقڵانیی وەکو ریفراندۆمیش، هیچی ترمان ( وەکو کورد) لە دەست نایەت. پرسیاری سەرەکیی ئەوە ئەبێت کە پاش صەد ساڵ بە نەفرەتکردنی عێراق و رۆڕۆی شیعر بۆ پەیمانی سیڤەر، پاش ئەو هەموو کارەساتانەی کوردایەتیی و عوروبە بەسەر کورد و عێراقیاندا هێناوە، کاتی ئەوە نەهاتووە، ئێمەی کورد، خۆمان بە عێراقیی بزانین و لە چوارچێوەی عێراقدا، کەرامەتی هاووڵاتییبوون و لای کەمی عەدالەتی کۆمەڵایەتیی و بەهای ژیانێکی ئازاد، بەدەست بخەین؟

بەشێکی بەرچاو لە رۆشنبییر و ئەکادیمستانی کورد( بە تایبەتیی ئەوانەی لە هەندەرانن یان ئەوانەی موستەفیدن لە رەیعخۆریی دەسەڵات) مۆتیڤی نەژادیی ئەیان بزوێنێت، وەکو چامەی شیعریی، ناوی هەندێ سکۆلاری جیهانییان لەبەر کردووە( ئەندەرسن، سمیث، گێڵنەر…) بەردەوام کۆنتێکستی ئایدیاکانی ئەوان، بە ئەدەبییاتی خۆیان بەرهەم ئەهێننەوە، بێئەوەی لەو خەیاڵاتە شیعریی و خەونە شاعیرییانەی خۆیان بکەون و تێکەڵ بە حیقد و رقبوونەوە و راسیزم لە دەوڵەتی عێراق و پێکهاتە دیینیی، مەذهەبیی و جڤاکییەکانی تری عێراقی ئەکەن و ثیۆرایزی کوردایەتیی، بۆ دەسەڵاتی کوردیی و تاجیرە گەورەکانی ئەم بزوتنەوەیە، ئەکەنەوە.

بۆ تێگەیشتن لە عێراق، لەو فاشیزمە سیاسییەی عوروبە بەرهەمی هێناوە، هەروەها لەوعوقدەی سیاسییەی بزوتنەوەی کوردایەتیی کە جگە لە شیعر و چامەی سیاسیی( ئەوەش بە بەیاننامەی تەحریضیی)، شتێکی نییە ناوی تێکستی لێ بنرێت. لێرەوەیە، پێویستمان بە پێداچوونەوەی مێژووی خۆمان، هەیە. مێژوویەک ئەبێ کۆڵانێکی مەعریفیی ( epistemic venue) تێدا دروست بکەین و سەرە داوەکانی ئەم هەموو فەشەلە سیاسیی، عەسکەریی، کۆمەڵایەتیی و کولتورییەی کورد و عێراقییەکانی تێدا بدۆزینەوە. واقیع ئەوەیە کە سێ پێکهاتەی سەرەکیی لەعێراقدا، لەلایەن کۆمەڵێك حیزب و بنەماڵەی خۆسەپێن و قۆرغکارەوە، بۆ ئەجێندای هەرێمایەتیی، عێراق بەرەو طائیفییەت( شیعیی و سوننیی) و شەڕی نەژادیی( عەرەب، کورد و تورکمان…تاد) ئەبەن. ئەمانە بە گوتاری رەگەزپەرستیی، فاشیزمی نەتەوەیی و مەذهەبیی، یەکتر تاو ئەدەن و بڕبەن لە خۆیان ئەدەن بۆ ئەوەی بەرامبەر یەکتر تیژتر و باشتر، پۆپیولیزمی سێکتەکانی خۆیان، مۆبەکان و هەوادارانیان، بجوڵێنن. هەموویشیان ئەگەڕێنەوە یەک کولانچکەی ئایدیۆلۆژیی و خۆراك لە یەك گوتارەوە وەرئەگرن.

عێراق، هیی ئەمڕۆ نییە کە دەرگیری طائیفییەت و نەتەوەپەرستیی ( عوروبە و کوردایەتیی) بووەتەوە، بەڵکو هێڵە جیاکەرەوەکانی پێكهاتەکانی عێراق، لە ئێثنۆ-طائیفییدا( ethno–sectarian) شتێکی نوێ نییە کە لە دوای داگییرکردنی عێراق لە ٢٠٠٣ ەوە، دەستی پێکردبێت. بە پێچەوانەوە، بۆ چەندیین چەرخ، ئەو ویلایەتانەی عێراقیان لێ دروست کرا، لە ژێر فەرمانڕەوایی عوثمانییەکاندا بوونە و هەمان دەردی طائیفیی و نەژادیی، کەم تا زۆر، بوونی هەبووە. بە هەموو خراپییەکانی عێراقەوە، هەر قسەکردنێک لەسەر هەڵوەشاندنەوەی عێراق و جیابوونەوەی کوردستانی عێراق و رۆح بەبەرداکردنەوەی کوردایەتیی، وەکو ئەوە وایە بایۆگرافیای کەسێکی مردوو( obituary)، لە بێ ذەخیرەیی فیکریی و لاموبالاتی سیاسییدا، بەردەوام بڵێیت و بڵێیتەوە.

راستە، عێراق، وێران بووە، لە باشوور و ناوەڕاست، طائیفییەت و تا رادەیەک رۆحی ناسیۆنالیزمێکی عێراقیی( سواغدراو بە نەکهەیەکی عوروبیی) بوونیان هەیە، گەندەڵیی و دزیی، زۆرن، بەڵام بە هەموو خراپییەکانی عێراقەوە، خاوەنی شارێکی وەکو ىەغدادە کە لووتکەی شارستانییەت و پێشکەوتنە نەک هەر ڵە عێراقدا، بەڵكو لە ناوچەکەشدا، خاوەنی ئەو گەنجانەی تشرینە کە بۆ عەدالەتی کۆمەڵایەتیی، تا رادەیەکی باش پاشەکشەیان بە میلیشیاکانی حەشدی شەعبیی کرد. راستە عێراق، بە ویستی زۆریینەی رەهای” الاکثریة المطلقة” کورد دروست نەبووە(زۆریینەی “الاکثریة” کورد لە ئیستیفتای چوونە پاڵ عێراقدا، دەنگیان بە بەڵێ داوە، جگە لە ناوچەکانی ژێر دەستی شێخ مەحمود)، هاوزەمان، ریفراندۆمی ٢٠١٧ پێش ئەوەی بکرێ، عەڕابەکانی هاواریان ئەکرد بۆ سەربەخۆیی نییە، بەڵکو لە واقیعدا بۆ گەڕاندنەوەی ویلایەتی موصڵ بوو بۆ سەر خەونە پانتورکییەکانی ئەردۆغان، بە دەستی والییەکی کوردیی، کاری بۆ کرا . ئەو کارەی دەنیز ناتالی بە فەضحی ئەفسانەکان(Debunking Myths ) ناوی ئەبات.

ئەو یۆتۆپیا سیاسییە و خەونە شاعیرانەیەی کوردە نەژادییەکان، کوردایەتیی وەکو ئایین سەیر ئەکەن و فەشەلەکانی بە فەشەلی عێراق دائەپۆشن و پێیانوایە کوردستانی عێراق لەناو ئەو هەموو ئاگردانی سنوورەدا، ئەتوانن بیکەن بە دەوڵەتی سەربەخۆ( لە واقیعدا موستەعمەرەیەکی وەکو قوبرص). ئەمەش هەمان ئەو خەونە سیاسییە ئایدیۆلۆژییەی داعش و بەغدادیی بوو کە ویستیان خەلافەت لە عێراق و سورییەی وێنەکراودا، بۆ ئیمتیدادی نیۆعوثمانییەکان، جێکەوت بکەن. داعشیش، پێیوابوو عێراق، طائیفییەت دایڕزاندووە، هیچی بەسەر هیچەوە نەماوە، بۆیە دەوڵەتێکی وەهمییان لە شام و عێراق، دروست کرد و ناوی دەوڵەتی ئیسلامیی لە شام و لە عێراق( داعش)یان لێ نا.

هەمان ئەم ئایدیۆلۆژییە نەژادییە بە صەبغەیەکی طائیفییەوە، بوونی هەیە کە کورد ناتوانێ و ناکرێ لە عێراقدا بژیەت، بەڵكو ئەبێ جودا بێتەوە. بەشێکی زۆری ئەمانە، چونکە لە لایەن تورکیا و ئەردۆغانەوە، دنە ئەدرێن، بەهیچ شێوەیەک باسی ستەمی میللیی لەسەر کوردی تورکیا و جیابوونەوەی ئەوان ناکەن کە ژمارەیان چوار ئەوەندی کوردی عێراق ئەبێت، بە هۆکاری ئەوەی داعشیش و ئەم ناسیۆنالیزمە طائیفییە ریفراندۆمچییە، وزە لە ئەردۆغانیزم و دەسگای موخابەراتیی تورکیاوە، وەرئەگرن. جێگەی ئەفسوسە، زۆرێک لە نەتەوەییەکانی کورد، بەهۆی حەماسی نەتەوەیی و حەماوەی نەژادییەوە، راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ، ئەکەونە ناو گەمە موخابەراتییە ئیقلیمییەکانەوە. بەهۆی ئەو باکگراوندە سوننییگەرییەی ناسیۆنالیزمی کوردایەتییە موکریانییەکەوە، لەگەڵ نەهجە طائیفیی و پانتورکییەکانی تورکیای ئەردۆغاندا، یەکئەگرنەوە.

ئەم زنجییرە باسە درێژەی هەیە…

————————————————–

International Journal of Middle East Studies *
Vol. 44, No. 2 (May 2012), pp. 333-345 (13 pages)
Published By: Cambridge University Press

بەشەکانی تری ئەم باسە:

بەشی یەکەم..

بەشی دووەم..

نا فەلسەفە (فەرەنسی: نا فەلسەفە) چەمکێکە کە لە لایەن فەیلەسووفی کۆنتیننتال فرانسوا لارۆیل (پێشتر لە کۆلیژ ئینتەرناسیۆنال دی فەلسۆفی و زانکۆی پاریس ئێکس: نانترێ) پەرەی پێدراوە.
لاروێڵ بانگەشەی ئەوە دەکات کە هەموو شێوەکانی فەلسەفە (هەر لە فەلسەفەی کۆنەوە تا فەلسەفەی شیکاری و هتد) بە دەوری بڕیارێکی پێشتردا دەخولێنەوە، بەڵام هەموو شێوەکانی فەلسەفە لە بنەڕەتدا نابینای ئەم بڕیارە ماونەتەوە ئەو “بڕیارە” کە لارۆێل لێرەدا گرنگی لاروێل زیاتر باس لەوە دەکات کە پێکهاتەی بڕیاردەری فەلسەفە تەنیا بە شێوەیەکی نا فەلسەفی دەتوانرێت تێبگەیت. بەم مانایە، نافەلسەفە زانستێکی فەلسەفەیە. نافەلسۆفی مێتافیلۆسۆفی نییە چونکە وەک لاروێل زانای ڕای براسیر تێبینی دەکات، “فەلسەفە لە ئێستاوە لە ڕێگەی رەگەزبوونەوە پێکهێنەرەکەیەوە مێتافیلۆسۆفیکالە”. براسیر هەروەها نا فەلسەفە بە ‘پراکتیکی تیۆریی فەلسەفە پێناسە دەکات کە مامەڵە لەگەڵ ئاکسیۆمە بەرزەکان دەکات و ئەو بیردۆزانە ئاشکرا دەکات کە بە فەلسەفە ڕوون ناکرێتەوە’.هۆکاری ئەوەی کە ئاکسیۆم و تیۆرییە نا فەلسەفیەکان لای فەیلەسوفان لێکنادرێنەوە ئەوەیە کە وەک ڕوونکراوەتەوە فەلسەفە ڕێگایەکە کە غەیرە فەیلەسوفەکان بتوانن فەرمانی یەکلاکەرەوەی خۆیان بەدەست بهێنن. نموونەکان لە مێژووی فەلسەفەوە جیاکاری ئیمانوێل کانت لە نێوان لێکدانەوەکانی مانێفۆڵد و فاکەڵتی تێگەیشتن لەخۆ دەگرێت؛ مارتن هایدگێر لە نێوان ئۆنتیک و ئۆنتۆلۆجیدا دابەش بوو وە بیرۆکەی ژاک دێریدا لە جیاوازی/ئامادەبوون. هۆکاری ئەوەی لارۆیل ئەم بڕیارەی سەرنجڕاکێش و پڕ کێشە دەبینێت ئەوەیە کە خودی بڕیارەکە ناتوانرێت تێبگات (واتە لە ڕووی فەلسەفییەوە، واتە) بەبێ پێناسەکردنی چەند دابەشکردنێکی تر..

لە “پێشکەشکردنێکی نوێ لە نا فەلسەفە” (2004) فرانسوا لاروێل دەڵێت: “من نا فەیلەسوفان بە چەندین شێوازی جیاواز دەبینم. من ئەوان دەبینم، بە ناچاری، وەک بابەتی زانکۆکە، وەک ژیانی دنیایی پێویستە، بەڵام لە سەرووی هەموو شتێکەوە پەیوەندی بە سێ جۆری بنچینەیی مرۆڤەوە هەیە. پەیوەندیان بە شیکەرەوە و چەکدارە سیاسییەکانەوە هەیە، دیارە لەوەتەی نا فەلسەفە نزیکە لە سایکۆنالیس و مارکسیزم – بە گۆڕینی نموونەکانی فەلسەفە بابەتەکە دەگۆڕێ. بەڵام ئەوان هەروەها پەیوەندیان بەوەوە هەیە کە من پێی دەڵێم ‘ڕۆحی’ جۆری — کە پێویستە سەرلێشێواو نەبێت لەگەڵ ‘ڕۆحی خواز’. ڕۆحانەکان ڕۆحخواز نین ئەوان تێکدەری گەورەی هێزەکانی فەلسەفە و دەوڵەتن کە پێکەوە بە ناوی ڕێکخستن و گونجاندنەوە ڕۆحییەکان پەراوێزی فەلسەفە و گنۆستیزم و میسفیزم و تەنانەت ئایین و سیاسەتی دامەزراوەیی هەڵئەکێشن. مرۆڤ تەنها ئەبستراکت و بێ دەنگ نین. ئەوان بۆ جیهانن بۆیە دیسپلینێکی بێدەنگ بەس نییە، ئەوە هەڵوەشانەوەی بانگەشەی فەلسەفەیە بۆ بیرکردنەوە لە ڕاستی (پرەنسیپی فەلسەفەی پێویست)، ئەویش داهێنانی بەکارهێنانی نوێی بیر و زمانە کە گێڕانەوەی عەقڵانی ڕاستەقینە تێکدەشکێنێت، کە بە وردی هەموو فەلسەفەیەک ئەوەیە نا فەلسەفە دەبێت زیاتر لە “نا ئیقلیدی” تێبگات، ئەویش وەک گشتاندنێکی فەلسەفی لە دەرەوەی سنوورە تەقلیدییەکەی لەلایەن یەک یەکە یان پۆستی “هێراکلیتی”ەوە. لەو کاتەوە ژمارەیەکی بێسنووری بڕیاری فەلسەفی کە چیتر دوولایەنە تایبەت نین لەگەڵ هیچ دیاردەیەکی ڕاستەقینەدا دەگونجێت.

هاوڕێ خاليد

سەرەنجام هەڵبژاردنە پێشوەختەکەی عێراق، بەپێی نەخشەی ئەمریکا و هێزە بورژوازییە هاوپەیمانەکانی و وڵاتانی هاوپەیمانی لە ناوچەکەدا، لە کاتی خۆیدا ئەنجام درا وێڕای هەوڵدان لە لایەن هەندێک لایەنی شیعی یەوە بۆ دواخستنی لە ترسی لە دەستدانی هاوسەنگی هێزیان و دەسەڵاتیان. هاوکات پرۆسەی هەژمارکردنی دەنگەکانیش تەواو بوو وە ئەوەی نیشان دا کە لەم کێبەرکێ و شەڕەدا لە نێوان ئێران و ئەمریکا دا، کە عێراق گۆڕەپانەکەیەتی، تا ئێستا ئەمریکا براوەیەکی ڕانەگەیەندراوە. ڕانەگەیەندراوە چونکە لایەنی براوە لە هەڵبژاردنەکاندا تەیاری سەدری و ئەو لایەنانەن کە زیاتر لە سەر لایەنی ئەمریکی هەژماردەکرێن لە ئێستادا. باشترین بەڵگەش ئەوەیە لایەنەکانی سەر بە ئێران کە دیارترینیان هاوپەیمانی فەتحە هەم لە هەوڵی ئەوەدابوون کە هەڵبژاردن نەکرێت و هەم لە ئێستاشدا بە ئەنجامەکانی هەڵبژاردن ڕازینین و خەریکی ئاستەنگی پێکهێنانن بۆ ڕاگەیەندنی ئەنجامە کۆتاییەکان و پێکهێنانی حکومەت. ئەگەرچی هەمووشیان لەسەر ئەوە کۆکن کە ئەم حکومەتە دەبێت هاوپەیمانیەتی بێت و کێکەکە لە نێوان پێکهاتە کوردی و سوننی و شیعیەکاندا بەشبکرێت، بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە کە کام لەم لایەنانە بە پێی ئەنجامەکانی هەڵبژاردن بەشی شێر لەم کێکە دەبات.

ئەمەی لە عێراقدا ڕوویداوە و ڕوو دەدات بە پێی بنەما پووچەکانی دیموکراسی بورژوازیش هەڵبژاردن نیە و شەڕێکە لە نێوان ئەم لایەنە دژ بە یەکانەدا کە دەیانەوێت لە باری یاساییشەوە فۆرمێک بەم شەڕە نەبڕاوەیە بدەن. لە ئێستادا شکڵدان بەم پڕۆسەیە شکستی هێناوە و خودی پڕۆسەکە وەستاوە، وێڕای سەرکەوتنی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی. ئەم پڕۆسەیە دوور نیە چەند مانگی تر بخایەنێت، وە یان هەر بە ئێجگاری لەبارببرێت و تەنانەت حکومەتیش پێکنەیەت و هەڵبژاردنی تر بکرێت چونکە تەرازووی هێز لە نێوان لایەنە دژ بە یەکەکاندا زۆر بە خێرایی ئاڵوگۆڕی بەسەردا دێت لە وابەست بە کێشەکانی ناوچەکەوە. یەکلاکردنەوەی ئەنجامەکانی ئەم هەڵبژاردنە پەیوەندی هەیە بە هەموو بارودۆخی ناوچەکەوە چونکە لە ئێستادا یەکێکە لە پایە سەرەکیەکانی بوونی ئەمریکا لە ناوچەکەدا لە ڕێگای هاوپەیمانە ناوچەییەکانیەوە. ئەم شەڕە نەبڕاوەیە پەیوەندی بە کێشەی ئەتۆمی نێوان ئەمریکا و ئێران و چۆنیەتی چوونە پێشەوەی دانووستانەکان و گەڕانەوە بۆ سەر مێزی گفتووگۆوە هەیە کە تا ئێستا لەم مەیدانەدا ئێران سەرکەوتووە و وەڵام بە ئەمریکا ناداتەوە، پەیوەندی بە نفوزی ئێرانەوە هەیە لە ناوچەکەدا لە ڕێگای حزب اللە لوبنان و حوسیەکانی یەمەنەوە. پەیوەندی بەو هەوڵانەوە هەیە کە کازمی و چەندین ڕەوەندی سەر بە ئەمریکا لە هەوڵی هێنانەوەی عێراقن بۆ ناو کۆمەڵگای عەرەبی و ڕووماڵکردنی عێراق و کۆکردنەوەی جارێکی تر لەژێر بەیداخی نەتەوەییدا و هەوڵەکانی لوتکەی بەغدا پێش هەڵبژاردنەکان یەکێک بوو لەم هەوڵانە. ئەم کێشمەکێشانە وا پێدەچێت کە بارودۆخی شیعەکان دوولەتبکات و ئاسۆی ناسیۆنالیستی زاڵبکات، بەڵام زمانەی ئامانی خۆیان لە فەتوا و ڕاگەیاندنی سیستانیدا دۆزییەوە کە جارێکی دیکە دەڵێت ڕێک بکەون کە ئەمەش هەم هێزەکانی شیعە کۆدەکاتەوە وە هەم بە ناچار بەشێک دەبێت لە سیاسەتی ئێران لەم هەلومەرجەدا. بەو ڕادەیەی ئەم کێشانە هەڵکشان و داکشانیان بەسەردا دێت و ڕووداوەکان لە بارودۆخێکی ڕاگوزەردا دەچنە پێشەوە و ئاڵوگۆڕیان بەسەردا دێت، بەو ڕادەیش لەسەر کۆی چوونە پێشەوەی ئەم پڕۆسەیە و ڕاوحکردنی لە جێی خۆیدا کاریگەری دادەنێت. ئەمەش نیشانەیەکی ئاشکرای ئەو کێشمەکێشە جیهانیەیە کە لە نێوان دوو گەورە زلهێزی جیهاندا، چین و ئەمریکا، بەڕێوەدەچێت بۆ دەستەبەرکردنی بەرژەوەندیە سیاسی و ئابوریەکانیان و بردنە بەرەوەی شەڕەکانیان لە ڕێگای هاوپەیمانە ناوچەیی و ناوخۆییەکانیانەوە.

براوە و دۆڕاوی ئەم هەڵبژاردنە کە زۆرترین کورسیەکانی پەرلەمانی بە دەستهێناوە، تەیاری سەدرە. سەدر هاوکات براوە و دۆڕاویشە. براوەیە بەوەی کە زۆرترین کورسیەکانی بەدەستهێناوە و بانگەشەی پاکوبێگەردی هەڵبژاردنەکان دەکات و پێی دێتە سەر حوکم و لە پاڵپشتی ئەمریکاش بەهرەمەندە و لە ئێستادا وەک هێزێکی ناو بازنەی هاوپەیمانەکانی ئەمریکا بازی دەکات، وێڕای مۆلەقەبوونی ئەم هێزە و بەیناوبەینکردنیشی. هاوکات دۆڕاوە چونکە ناچارە ڕیککەوتن بکات لە گەڵ بەرەی تەنسیقی شیعەکان بەپێی ڕینماییەکانی سیستانی.

ئەو هێزانەشی بەسەر شانی خۆپیشاندانەکانی تشرینی عێراقدا هاتوونەتە سەر و هەر لە ناوەندی تەحریر و خێمە هەڵدانەکانیانەوە وەک بەشێک لە کۆمەڵگای مەدەنی و ڕێکخراوەکانیان لە لایەن ئەمریکا و هێزە بورژوازییە ناوخۆییەکانی سەر بە ئەمریکا پشتیوانی دەکرێن. ئەمڕۆش وا دەردەکەوێت بەهەمان شێوەی کاتی ناڕەزایەتیەکانی تەحریر لە پشتی سەدر بن.
هێزە ناسیۆنالیستیە کوردیەکانیش ئەجێندایان ڕۆشنە کە زیاتر سەر بە لایەنی ئەمریکین و ئەمریکا وەک پێگەیەکی ئامنی خۆی سەیری کوردستان دەکات و ئەوانیش وەک هێزی گوێڕایەڵی خۆی سەیردەکات وێڕای ڕەنگدانەوەی بەشێک لەم کێشمەکێشە جیهانی و ناوچەییانەش لە نێوان بەشێک لەو هێزانەدا.

ئەمە ئەو وێنەیەیە کە ئێستا عێراقی تیادا ڕاوەستاوە و دەیانەوێت لە ڕێی ئەم هەڵبژاردنەوە شەرعیەتی یاسایی بە کۆمپانیا بازرگانیەکانیان بدەن بۆ کەڵەککردنی سەرمایەی زیاتر و بە تاڵانبردنی سەروەت و سامانی کۆمەڵگا و هێشتنەوەی کۆەمڵگا لە ژێر ڕادەی هەژاری و ژیانی کولەمەرگیەوە. پڕۆلیتاریای عێراق پێویستی بە هوشیاری و ڕێکخراوبوونی زیاترە تا لە ڕاهێنانێکی چینایەتیدا بتوانێت وەک هێزێکی چینایەتی لە مەیدانی ململانێێ سیاسیدا دەرکەوێت.

کامل احمد
kamil.ahmed.f@gmail.com
04.11.2021

بەشی بیست و چوار

دوێنێ شەو، لەگەڵ “محەمەد عومەر عوسمان” تووشی دۆخێکی ناخۆش بووینەوە. ئاسایشەکانی شار وەک گورگ پەلاماریان داین. دوێنێ کاتژمێر چواری عەسر لە یەکەم رۆژی ساڵی نوێدا، لەگەڵ “حەمە عومەر” لە چایخانەی سەهۆڵەکە یەکمان بینی. من سەرخۆش و ئەویش تەواو مەست. بڕیارماندا بە مەی خواردنەوەی زیاتر، ژیلەمۆی خەمەکانمان بگەشێنینەوە. “حەمە عومەر” رەخنەی زۆری لە حکوومەت و حزبی فەرمانڕەوا گرت، بەڵام نەک کەس پشتگیریی قسەکانی نەکرد، تەنانەت هاوڕێکانمان لێمان دوور دەکەوتنەوە و جاسووسە چاو مۆنەکانیش بە مۆڕەوە سەیریان دەکردین.
بە دەم پیاسە و جگەرە خواردنەوە ملی رێگامان گرتە بەر، بەو نیەتەی بچین بۆ “نادی مۆزەفین”. لە تەنیشت بەنزینخانەی عەقاری، حەمە عومەر، تووڕەییەکەی گەیشتە ئاسمان، خۆی کرد بە کۆگای “ئاشوور” و سڵاوێکی لە “ئەدمۆن” کرد و چارەکێک ویسکی لێکڕی. هەر بەدەم رێگاوە ئەو چارەکە ویسکییەی خواردەوە. بەم شێوەیە گەیشتینە بەردەم باخی گشتیی. لەو کاتەدا کە حەمە عومەر شووشەی چارەکە ویسکییەکەی فڕێدایە تەنەکەیەکی خۆڵەوە و بە دەنگێکی بڵند دەستی کرد بە رەخنەگرتن لە بەرپرسانی سیاسیی، یەکێک لە ئاسایش و پاسەوانەکانی هۆتێل سلێمانی پاڵاس، جنێوێکی ناشرینی دا. ئێمەش چووینە بەردەمی و حەمە عومەر وتی بڕۆ جنێو بدە بەو کەسەی لە ژوورەوە کەیف و سەما دەکات و تۆی لێرە لەم بەر سەرمایە داناوە.
لەو کاتەدا پاسەوانەکە تووڕە بوو، کردی بە هاوار هاوار. پاسەوانەکانی دیکە بە میل راکێشان هاتنە پێشەوە و زیاتر لە 10 تفەنگی رزیو رووی تێکردین. حەمە عومەر هاواری کرد دەی ئازابن وەرن وەک بەکر عەلی شەهیدم بکەن. یەکێکیان لوولەی تفەنگەکەی لە ژێر گۆی مەمکم گیر کردبوو، وتی ئەمشەو من تۆ ئەتۆپێنم کۆمۆنیستی بێ رەوشت. منیش وتم خەڵک کوشتن لای ئەوەی هیچ رەوشتێکی نییە ئاو و دۆ خواردنەوەیە. لەناکاو دەنگێک لەو بەر شەقامەکەوە هاواری کرد، نەکەن، نەکەن، هیچ نەکەن، پاسەوانەکان ئاوڕیان دایەوە و کەمێک کشانەوە. کابرا هاتە ئەمبەرەوە و کۆی پاسەوانەکان سڵاوی سەربازیان بۆ کرد، بە هەستکردن بە شەرمەوە وتی من داوای لێبوردن دەکەم بۆ ئەو رەفتارە ناشرینەی پاسەوانەکان. بەزۆر پەلکێشی ناو هۆتێلەکەی کردین، ئێمەش نەماندەویست بچین، چوونکە پێمانوابوو پیلانێکە و لە ژوورەوە حەسیر مەیدانمان پێ دەکەن.
چووینە ژوورەوە، هەندێک لە بەرپرسەکانی شار و حکوومەت بە ڕوویەکی گەشەوە هاتنە پێشوازیمان، بەڵام ئێمە رەتمان کردەوە دەعوەتیان قبوڵ بکەین. تەنیا ئەوە نەبێ چووینە کافتریاکە و وا بزانم بە هەردووکمان لە ماوەی 2 سەعات کە لەوێ ماینەوە 12 قاوەمان خواردەوە، بە راستی شەوێکی سەیر بوو، چوونکە لە کۆتایدا بە ئۆتۆمبیلی ئاسایشەکان بردیانینەوە بۆ ماڵەوە، کاتێک گەیشتمە بەر دەرگای ماڵی خۆمان و یەکێک لە دراوسێ یەکێتییەکانم منی بینی لە پێشی ئۆتۆمبیلی ئاسایشەوە وەک ئەفسەرێک دێمە بەرچاو و دابەزیم، تووشی واق وڕمان بوو، ئەم بەیانییەش چووم بۆ نانەواخانە ئەو زۆر گۆڕابوو، سڵاوەکەی گەرم ببوو لەگەڵم، پێیوایە من ئاسایشی نهێنیم، ئای دنیا ئەمە چییە دەڵێی لەناو چیرۆکێکی عەزیز نەسین خۆم دەبینمەوە.
شاملۆ وتەنی دنیایەکی سەیرە گوڵم، ئێمە هاوڕێکانی خۆمان لە وتنی وشە توندەکان لێمان هەڵدێن و ناوێرن پارەی چایەکمان بۆ واسڵ بکەن. کەچی ئەو دەسەڵات و حزبە میلیتانتەی رەخنەی لێدەگرین رێزمان لێ دەگرێ و بانگی سفرە و خوانی شاهانەمان دەکات. ناڵێم بەو رەفتارەیان دەسەڵاتم لا جوان دەبێت، بەڵام خەریکە بگەمە ئاستێک بڵێم رەوشتی زۆرێک لەوانەی خۆیان بە هاوڕێمان دەزانن گەلێک نزمترە لە پاسەوانەکانی دەسەڵات.

2-1-2000
ستیڤان شەمزینی

تێبینی: ئەم بەشە لە لاپەڕە 82-85 کتێبی “فلاشباک”چاپ و بڵاوکراوەتەوە. کتێبەکەش لە سەرەتای ساڵی 2017 چاپ بووە

شعرا من مەبەست پێھەی، ئێك ژ شاكارێن (مەحمود دەروێش)ە و ژلایێ نڤیسەرێ چیرۆك نڤیس (ئەنوەر محەمەد تاھر) ھاتیە وەرگێران و د كوڤارا پەیڤ ژمارە (84) ڵاپەرە 130 دا ھاتیە بلاڤكرن و نڤیسەرێ ب ھایكو نڤیس و وەرگێرانێ بەرنیاس (شەمال ئاكرەی)، راستڤەكرن دایە وەرگێرانا نڤیسەرێ ئێكێ و د دەستپێكا نڤیسینا خوەدا، ڤێ رستێ بكار دئینیت، دەما دبێژیت:
(ستایلێ نڤیسینێ ژ جەم دەروێشێ هەلبەستڤان یێ تێکهەلە ژ هەلبەستێ و پەخشانێ و ریتم و وێنەیێن کورت و پوخت..)، ھەر ئەڤ رستە ژی بوویە، ئەز ل سەر وەرگێرانا ھەردوو نڤیسەران راوەستاندیم، سەرەرای كو دەمەك بوو لینكێ نڤیسینا نڤیسەرێ دوویێ ژلایێ نڤیسەری بخوەڤە بۆ ھایداربوونێ بۆ من ھاتبوو ھنارتن، لێ ژ كورتییا دەمی، ئەز ل سەر نە راوەستیا بووم، سەرەرای جوانییا شعرێ و بەراوردییا وێ دگەل كەتوارێ مە یێ ئەم تێدا دژین، دێ ھزركەی شاعرەكێ كورد ئەڤ شاكارە یا نڤیسای نەك شاعرەكێ عەرەب و فەلەستینی.

شعر بخوە ئەڤە یە، یا عەرەبی و ئەوا من وەرگێرای

ستنتهي الحرب
و يتصافح القادة
وتبقى تلك العجوز تنتظر ولدها الشهيد
و تلك الفتاة تنتظر زوجها الحبيب
و اولائك الاطفال ينتظرون والدهم البطل
لا اعلم من باع الوطن
و لكنني رايت من دفع الثمن

شەر دێ بدووماھی ھێت و
سەركردە دێ چنە دەستێن ئێك
ئەو پیرەژن ژی، دێ ل بەندا كورێ خوە یێ شەھید مینیت و
ئەو كچ، ل بەندا ھەڤژینێ خوە یێ خوشتڤی و
ئەڤ زارۆكە ژی ل بەندا بابێ خوە یێ قارەمانن
ئەز نزانم كێ وەلات فروشتیە
بەلێ من ئەو دیت یێ بھایێ وی دایی..

ئەو رێزا من دڤیا ل سەر راوەستم و زێدەتر زومێ بێخمە سەر، بتنێ ئەڤەیە:
(و تلك الفتاة تنتظر زوجها الحبيب).
ئەگەر ل وەرگێرانا (ئەنوەر محەمەد تاھر) تەماشە بكەین:
ئەو ژن چاڤەرێیا زەلامێ خو یێ خوشتڤی
وەرگێرانا (شەمال ئاكرەی)
ئەو ژن دێ ل چاڤەرێیا ھەڤژینێ خو یێ خوەشتڤی مینیت

وەرگێرانا من ژی بڤێ رەنگی بوویە:
ئەو كچ، ل بەندا ھەڤژینێ خوە یێ خوشتڤی و

رەنگە ھەر كەسێ ڤان ھەر سێ وەرگێرانا بخوینیت، ل سەر خالەكا بەرچاڤ راوەستیت، ئەو ژی (ژن یان كچ)، پێنەڤێت كچ دەما شوی دكەت یان ھەر كچەكا شووكری بناڤێ ژن دھێتە ناسكرن و چ جارەكێ كەس نابێژیتە ژنا شووكری كچ. لێ لڤێرە ئەگەر باشتر ل سەر شعرێ راوەستین، دێ سێ وێنە یێن من مەبەست پێھەی و شاعری ژی سەنگا شعرا خوە دایە سەر، دێ كەڤنە بەر چاڤێن مە و بڤی رەنگی (پیرەژن، كچ، زارۆك).

پیرەژن دێ ل بەندا كورێ خوە یێ شەھید مینیت، یان كو ئەم دشێین بێژین، بەندەمانا وێ گەلەك ناڤەكێشیت و تەمەنێ وێ رێ نادەتێ گەلەك بمینتە ساخ.
شاعری وێنەك پەلكێش كریە، ژبۆ دووماھییا قوناغا مرۆڤی، ئەو ژی پیراتی و گرێدانا وێ ب كورێ وێ یێ شەھید ڤە، یان كو دبێژیت چاڤەرێبوونا وێ یا ژ تەمەنێ وێ یێ كورتێ مای د خوت و ھێزا ڤێ وێنەی ژی ھەر د ڤێ قوناغا تەمەنیدایە، كو ئێدی ئەڤ پیرەژنە چ تامێ ژ ژیانێ نابینیت، چ دوبارە شووكرن بیت یان ئەگەر ھەڤژینێ وێ یێ ساخ بیت، دوبارە زارۆكەكێ دی بینیت، بتنێ یا ل بەر سینگا وێ مای، ئەڤ پیرەژنە دگەل ڤی كورێ شەھید د بەندەمانێ و كول و كەسەران دا بمینیت.

ئەو كچ، ل بەندا ھەڤژینێ خوە یێ خوشتڤی.. ئەڤ وێنە گەلەك یێ روونە و باوەردكەم ئەگەر ھەردوو وەرگێران ھندەك ژ دەمێ خوە بۆ شعرێ ژی تەرخان كربایە، نە بتنێ وەرگێرانێ، دا زانن، ئینانا پەیڤا (كچ) شوونا ژن، كو ھەر كچا شوو بكەت دبێژنێ ژن و قوناغێن دناڤبەرا (كچ و ژن)دا گرێدای تەمەنی و ھژمارتنا سالان نینن، بەلكو بتنێ گرێدای ھەڤژینیێ نە، ئەوا دناڤبەرا ژن و مێژەكی دا دھێتە كرن. لڤێرە ژی مەبەست نە سكس كرنە، رەنگە كور و كچەك ڤێ كریارێ ئەنجام بدەن و ھەر كور و كچ بمینن، لێ دەما گرێبەستا ھەڤژینیێ دناڤبەرا كچ و كورەكیدا ھاتە موركرن، ھینگێ كور دبیتە زەلام و كچ دبیتە ژن و ئەڤە زێدەتر بۆ كچێ یا ل باوە، لێ بوچی شاعری پەیڤا (كچ) ئینایە!!

شاعر گەلەك ب ئاشكەرای و ب وێنێن سادە و سەنگ، شعرا خوە د نڤیسیت و دیار دكەت كو كچەكە و ل بەندا ھەڤژینێ خوە یێ خوشتڤی یە، لڤێرە پێدڤی ناكەت شاعر بێژیت ژنەك چاڤەرێییا… ژبەركو دەما پەیڤا كچ دئینیت، بێی كو تەمەنێ وێ دیار بكەت، ئەم خواندەڤا دێ زانین كو شاعری دڤێت بێژیت كچەكا شنوی شووكریە و شەری ھەڤژینێ وێ بەرزەكریە.

ئاخر ھێزا ڤی وێنەی ژی ھەر د ئینانا پەیڤا (كچ) دایە نە پەیڤا (ژن)، ھەروەكو ھەردوو وەرگێر ب لاساییكرنا ئێك و دوو ھەمان شاشی كری. مەبەستا شاعری نە كچە و ھەڤژینی پێك ئینایە، بەلكو ئەو ژی دزانیت دەما كچ ھەڤژینیێ پێك دئینیت یان كو دێ بیتە ژن، لێ شاعری ئەنقەست پەیڤا كچ یا تەوزیف كری، دا دیار بكەت كو شەر دلوڤانیێ ب كەسێ نابەت و گەلەكان دھێلنە چاڤەریێ بێ ئومیدیێ و خوە كچا شنوی شووكری بیت ژی و باوەر دكەم وێنە یێ روونە.

سەبارەت وەرگێرانا ھەردوو نڤیسەران (تلك الفتاة تنتظر زوجها الحبيب).
ئەنوەر محەمەد تاھر:
ئەو ژن چاڤەرێیا زەلامێ خو یێ خوشتڤی
ئەڤ وەرگێرانە پێدڤی ل سەر راوەستیانێ نینە و ھەر كەسێ بخوینیت، دێ زانیت دروست نەھاتیە وەرگێران و تشتەكی دیتر بالا وەرگێری یا بۆ خوە راكێشایی.
شەمال ئاكرەی:
ئەو ژن دێ ل چاڤەرێیا ھەڤژینێ خو یێ خوەشتڤی مینیت
مادەم نڤیسەرێ دووێ كو (شەمال ئاكرەی) ب راستڤەكرنا وەرگێرانی رابوویە، دڤیابا زێدەتر ل سەر وەرگێرانا خوە راوەستبا، پێدڤی ناكەت ل سەر پەیڤا (كچ و ژن) راوەستم، ئەز باوەرم زێدەتر روونكرنێ نا ھەلگریت، لێ ئەز نزانم ئەو (دێ) یا نڤیسەری ئینای، مەبەست پێ چییە، ژبەركو (دێ) لڤێرە یان كو دێ دەست ب چاڤەرێبوونێ كەت.

ئەو بخوە شاعر یێ روون و ئاشكەرا دبێژیت، دێ شەر ب دووماھی ھێت، بەلێ دھەمان دەمدا ئەو شەر یێ د بەردەوامیێ دا و كورێ پیرەژنێ یێ شەھید بووی و دیسان ئەو كچا گەنجا/ سنێلە یا ل ھیڤیا رێكا ھەڤژینێ خوە كو دیار ببیت، ئەو ژی ئەگەر شەری ھێلابیتە ساخ!! یان كو مەبەستا شاعری لڤێرە، یێ دبێژیت شەر یێ بەردەوامە و یێ پێشبینی دكەت ژی كو شەر دێ ب دووماھی ھێت و ئەو ھەر سێ كەسێن شاعر ئاماژە بۆ داین (پیرەژن، كچ و زارۆك) دێ بنە قوربانیێن كەسێن خوە یێن نزیك ژ دەستداین و بازرگانێن شەری، دوبارە دێ دەستێن خوە كەنە دناڤ ئێكدا ڤە.

ل دووماھیا نڤیسینا خوە یا كورت، ئەز دێ بیرا نڤیسەرێ دوویێ كاك (شەمال ئاكرەی) لڤێ رستا وی ئینم، ئەوا وی بۆ شارعەكێ وەك (مەحمود دەروێش) نڤیسی دەما دبێژیت:
(ستایلێ نڤیسینێ ژ جەم دەروێشێ هەلبەستڤان یێ تێکهەلە ژ هەلبەستێ و پەخشانێ و ریتم و وێنەیێن کورت و پوخت..)، ژبەركو ئەو بخوە یێ دبێژیت ستایلێ دەروێشی یێ تێكھەلە و دڤیابا ئەو شاشییا وەرگێرانی د سەر ویرا دەرباز نەبایە.

ــــــــــــــــــــــ
• مەحمود دەروێش، ئێك ژ گرنگترین شاعرێن فەلەستینی و عەرەب و جیھانیە و ناڤێ وی ب شعرا شورەش و وەلاتی ڤە ھاتیە گرێدان. دەروێش ب گرنگترین كەس دھێتە ناسكرن، یێن شعرا عەرەبی یا نوی بەرەڤ پێش برین و ھێما ئێخستینە دناڤدا. د شعرا دەروێشی دا حەژێكرن ب وەلاتی ڤە تێكەلی ئێك دبن و ب خوشتڤییا مێ ڤە دھێنە بەستن. ل سالا 1941ێ ھاتیە سەردنیایێ و ل سالا 20082 ل ھیوستن، تكساس، ل ویلایەتێن ئێكگرتی كوچ كریە.
• ئەنوەر محەمەد تاھر، كوڤارا پەیڤ ژمارە (84) ڵاپەرە 130.
• شەمال ئاكرەی، پێداچوونەك بۆ دو ھەلبەستێن (مەحمود دەروێشی) یێن وەرگێرای، رۆژناما ئەڤرو، ژمارە 2938 یا رۆژا 21/4/2021.

زنجیرەی تەمەنم
شێوەی دڵۆپە خوێنی بەربووی لووت
بە بەرچاومەوە دەدڵۆپێ و
راناگیرێت
وەک کۆی لە هێڵەگ درابێ
جگە لە یاداشتی ڕۆژێلی سەخت
چی تری تیا بەننابێ
شایەنی باس بێت.
چی خانەی لەشمە لە گلەییان
چۆن دەستم بە جوانیمەوە نەگرت
لە جێی پابەندبوون و
هەڵوێست..
نەوس و
نرخاندنی گوڵ و
مەمکی بە هەڵپەم نەدواند…
خۆ هەنوکوش نیشتمان هەر وەک جاران و
بگرە خەراپتریش
لە قۆناخی ڕووبەڕووبوونەوەی
تێکەڵەی ئاو و ئاگر
چەقیوە و
تێی نەپەڕاندووە!
چارەنووس وەک مریشک
بەسەر داڕێشتن و
پەیرەوکردنی بەرنامەی شەهرەزادا
کڕ کەوتووە
مەتەڵی یەک لە دوای یەک هەڵدێنێ
بە پێی خوێندنەوەی ئاوێنە خاوێنەکەی
رۆشناییەکانی دوای هەزارویەک
لە ئەستۆی نەوەیەکەوە
دەخرێنە ئەستۆی نەوەیەکی دی
شەهریاریش قەت لە کارنامەی بەرەبەیانی
پاشگەز نابێتەوە
ئای بۆ زنجیرەی تەمەنم!

ئەپریل ٢٠٢٠

هەموومان کە گوێمان لە وشەى ڕەخنە دەبێ لەدڵەوە نائومێد و دڵمان پێی توند دەبێت، چونکە بونیادی مرۆڤ وایە بەکەمترین وشەی دژ هەڵدەچێ و میزاج و سەروسیمای ئاڵۆزدەبێ و تووشی داڕمانی دەروونی دەبێ کە ئەمە گەورەترین هەڵەو تێگەیشنە لەواقیعی کارەکە، چونکە مەرج نییە ئەو ڕەخنەیە ڕوخێنەربێ، ئەشێ بنیات نەر بێت و بەرەو کاری دروستتر و باشتر و جوانترت بەرێ.
ڕاستە تاڕاددەیەک تۆ بەکارێک ماندووبوویت و یەکێک بێت سەرتاپای کارەکەت بەهیچ بزانێ مافی خۆتە پێت ناخۆشبێ و لێی زویر بیت و دڵت بڕەنجێ بەڵام کە دوو وشە و ڕەخنەی بنیات نەر لەبەرهەم و کارەکەت گیرا ئەبێ سوپاسگوزاربیت و دڵت خۆشبێ نەوەک ناحاڵیبوون و غرووری و زویر بیت، ئەوەی لێرە ئامانجی سەرەکییە زۆر جار تووشی ئەو جۆرە ڕوو بەڕووبوونەوانە دەبین و لەجیاتی دەستخۆشی و دڵخۆشی بەرامبەر تووڕەیی و ناحاڵی بوون دێتەکایەوە، ئەبێ تۆ بزانی و لێکی بکەیەوە کە بیروڕای کەسی ئەکادیمی و لێزان و شارەزا لەو کار و بەرهەم و ئەو بابەتانەی مەبەستە، جیایە لەگەڵ کەسێکی تر کەهەرخۆی پێ ڕاستە و ڕا و بۆچوونی بەرامبەر وەرناگرێ و پێی وایە تۆ هەڵەی، کڕۆکى مەبەست لەم نووسینە ئەوەیە هەندێ شاعیر بە ڕەخنە گرتن زوویر دەبن و ناتوانن خوێنەرەکانیان قەناعەت پێبهێنن و مەبەستى سەرەکى و ماناى وردى شیعرەکانیان بۆ خوێنەر بخەنە ڕوو، تایبەت لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان کە ئێستا زیاتر گفتو گۆ و باس لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان هەیە، بۆیە ئەبێ هەم خوێنەرى شیعر وردبینتر بێت و هەم شاعیریش بەدلێکى فراوانەوە ڕەخنەکانى قبوڵ بێت.

(جان ری)ی نووسەر، زۆر جوان وتوویەتی:
کەسێک بەدیقەتەوە گوێ بۆ ڕەخنە لێگرەکانی بگرێت، ئەو کەسە خوازیاری پێشکەوتنە.(١) بۆیە زۆر جار لە تۆڕى کۆمەڵایەتى فەیس بووک کە شیعرێک دادەنرێ و بڵاو دەکرێتەوە، زۆربەی خوێنەران هەر دەستخۆشی دەکەن و دەنووسن(جوانە، بژیت، دەست خۆش) کەلەوانەیە دەقەکەی نەشخوێندبێتەوە و هێچیشی لێ حاڵی نەبووبێت، کەچی خوێنەرێکی بەسەلیقە و ورد کاتێک ڕەخنەیەک لەدەقەکە دەگرێ، یان ڕاو و بۆچوونی جیایە یاخود سەرنجێکی هەیە، خاوەن دەق پێی توڕە دەبێ و هەڵدەچێ و دەبێتە گفتوگۆیەکی ناشیرین و لێک حاڵی نەبوون ڕوودەدات. زۆر جار دەچێتە ئەو دۆخەی کە ناوزڕاندن و وشەی نەشیاوی لێبکەوێتەوە، کە ئەمەش لە خوڕەوشت و ئەدای شاعیر و نووسەران ناوەشێتەوە و ئاکارێکى جوان نییە.
خوێنەری بەسەلیقە و ورد دەیەوێت باشتر حاڵی بێت و لەدەقەکە تێبگات، بۆیە جاری وا هەیە پرسیارێکی بۆ دروست دەبێت مافی خۆیەتی تێی بگات و لێی ورد بێتەوە، شاعیریش پێویستە بەدڵێکی فراوانەوە چی ڕەخنە و سەرنج و تێبینی هەیە وەریان بگرێ و سوودیان لێ ببینێ، نەوەک پێی ناخۆش بێت و تووشی شلەژان و هەڵچوونی دەروونى بکات.
ئەوە جوانی و تێگەیشتوویی شاعیرە ئەگەر قبوڵی هەموو ڕایەکان بکات،لەم سەردەمەدا شیعر هێندە ئاڵۆز بووە، جاری وا هەیە خودی شاعیریش خۆی نازانێ چۆن شیکردنەوەی بۆ بکات و بزانێ جوانترین مانا و مەبەست کامەیە؟ بۆیە ئەبێ وردتر، جوانتر، باشتر لەڕەخنە تێبگەین و لێی بڕوانین، ئەوە ڕەخنەیە نووسەر، شاعیر بەرەو پێشەوە دەبات، ئەوە خوێنەری کارا و وردبین و بەسەرنجە شاعیر دەخاتە ڕێزی باشترینەکان و پێچەوانەکەشی هەر ڕاستە، زۆرجار دەستخۆشی و چەپڵە لێدان شاعیر و نووسەر دەخەنە دۆخی مەغرووری و لەخۆبایی بوونەوە
تۆ سەیری (گۆران) ی شاعیر بکە، ئەو ڕابەر و نوێکەرەوەی شیعری کوردی بوو هێندە ورد و جواننووس بوو، کەچی دەڵێ:
(من کە دەکەومە سەر شیعر نووسین، نەک هەر بێهێز دەبم، بەڵکو نەخۆشیش دەبم، نەخۆشیەکی زۆر قورسیش، هەست بەئازارێکی زۆر دەکەم و ئاگام لەدەوور و بەری خۆم نامێنێ، تا لەشیعر دانانەکە دەبمەوە، ئینجا وردە وردە، بەخۆ دێمەوە و دوای ماوەیەک دەبمەوە مرۆڤێکی ئاسایی)(٢) کەچی شاعیر هەیە بە نامیلکەیەک بەچەند دەقێک لەخۆی بایی دەبێت و وەڵامی خوێنەر ناداتەوە بەبیانووی ئەوەی خوێنەر لەدەقەکانی ئەو تێناگات و نەگەیشتۆتە ئاستی وشەکانی ئەو، ئەمە جۆرێکە لەغرروریەتی شاعیر و بەهەند وەرنەگرتنی سەرنج و ڕەخنەی خوێنەرە.

(١)من و ئێمە ،بەرگی یەکەم ،ئەمیر ڕەزا ئارمیوون، چاپی یەکەم ٢٠١٩ ل١١١
(٢) گۆران لە یادەوەری هاوچەرخەکانیدا، مامۆستا جەعفەر، ڕێبوار حەمە تۆفیق،چاپى یەکەم- سلێمانى 2007 ل ٤١٧

نازانم بۆ هەرکاتێک بە شەقام و گەڕەک و کوچە و کۆڵانەکانی شاری کەرکوک تێدەپەڕم ، تایبەتتر بە گەڕەکی ئیمام قاسم و شۆرجە و ڕەحیماوا ، هەمیشە وا هەست دەکەم بۆنی گوڵاوی شیعرەکانی مامۆستا ( سەلام محەمەد ) وەک شنەبایەک بەرەو ڕووم دێت . ڕەنگە ئەم هەستە لە شێوەی سەرابەوە بێت و هەستێکی هەڵخەڵەتێنەر بێت ، بەڵام هەندێجار خەیاڵ و فەنتازیاکانیش دەتوانن جێگای واقیع بگرنەوە ، بۆ نموونە لە چیڕۆکی ( ئەسپی دیلۆنی )ی ( کاروان عومەر کاکەسوور ) ، ( خەیاڵ فەزایەکی گەورە لەناو دونیای واقیع ئەدزێت و پێشکەشی ژیانی دەکات ) ، واتە بە دید و تێڕوانینی من ڕۆحی شیعرەکانی مامۆستا سەلام محەمەد لە شاری کەرکوکەوە زۆر نزیکە ، بۆیە زیاتر ئامازە بەو دەکەم چونکە دەستەواژەی ( دڵی کوردستان ) بۆ یەکەمین جار لە مێژووی کوردستان و کەرکوکیشدا ناوی یەکەم کۆمەڵە بەرهەمە شیعری مامۆستا سەلام بوو لە ساڵی ( ١٩٧٠ ) کە پێشنیازی نووسەری بە توانا ڕەزا شوان بوو ! بەڵام بڵاو نەکرایەوە ، لە دواییدا دەستەواژەی ( دڵی کوردستان ) دەپەڕیتەوە بۆشارەکانی دیکەی کوردستان و دەبێتە دروشمێک بۆ شاری کەرکوک لە دوایدا بەرهەمی ( دەمەو ئێواران دەتبینم بە سوخمەیەکی زەردەوە ) لە دایک دەبێت لە ساڵی ( ١٩٨٨ ) ، بە بۆچوونی من نووسین و بەرهەمەکانی سەلام محەمەد گوڵێکە بە یەخەی شیعری نوێگەرییەوە . چرایەکیشە لەسەر قەڵای کەرکوک هاوشیوەی ئاگری باوەگوڕگوڕ هەمیشە بە داگیرساوی دەمێنێتەوە ! زۆربەی کات شیعر و بەرهەمە ناوازە و کاریگەرەکانی لە ناخی ئازارێکەوە دێنە بوون . ئازارێکە ڕەنگە ببێتە هەوێنی چەند شاکارێک بۆ نموونە کارەسات و کیمیابارانی هەلەبجە چەندەها بەرهەمی کاریگەر و ناخ هەژێنی خوڵقاندووە بەڵام ، مەرجیش نییە هەموو کاتێک وابێت بۆ نموونە ( عەبدوڵا گۆران ) لە گوتەیەکدا لە بەسەرهاتەکەیدا دەڵێت : ( کاتێک شۆڕشەکەی شێخ مەحمود شکستی هێنا زۆر گریام ، بەڵام فرمێسکەکانم نەبوون بە شیعر ) ، لە بەرهەمی ( دەمەو ئێواران دەتبینم بە سوخمەیەکی زەردەوە ) شیعرێک هەیە بەناوی( گەشت و پێناسین ) کە لە ڕیکەوتنی ( ١١ ئازار ) ی ساڵی ١٩٧٢ نووسراوە کەباسی ئەو ناخۆشی و نەهامەتییە دەکات کە لەناو جەرگەی شاری نیشتەجێبوونی شاعیرەوە سەریهەڵداوە ، شارێک ڕەنگە کورتکراوە و ڕەنگدانەوەی وڵاتێکی بچووکدا ، بۆ نموونە لە کۆپلەیەکدا دەڵێت :
چوومە ناوشار
پێشڕەوەکان ، لەناو لێشاوی چەپڵەدا
باوێشک دەدەن
واتە ئەو کەسانەی خۆیان بە سەرداری کۆمەڵگە دەزانن لە خەوی نەزانین و بە ئاگایی کۆمەڵگە بە تەواوی هۆشیار نەبوونەتەوە ، بۆ نموونە ( ئەحمەد موختار جاف ) لە شیعرێکدا دەڵێت :
لە خەو هەڵسن درەنگە میللەتی کورد خەو زەرەرتانە
هەموو تاریخی عالەم شاهیدی فەزل و هونەرتانە
هەندێک جاریش کەمتەرخەمی هۆی دواکەوتنی کۆمەڵگەیە ، بۆ نموونە ( ماهاتما گاندی ) لە گوتەیەکدا دەڵێت : کەمتەرخەمی بەشیکە لە تەمەڵی ، واتە ڕەنگە توانایەک لەبوون هەبێت ، بەڵام کەمتەرخەمی و گوێنەدان دەبێتە هۆی پووکانەوەی توانای مرۆڤەکان ، لە کۆپلەیەکی تردا :
نوێخوازانی ئەم شارە بێ هاوارن
پێتان بڵێم ، چاک بزانن
نوێخوازانی شارەکەمان بازرگانن
بازرگانن … بازرگانن
واتە ڕەخنە لە چینی ڕۆشنبیر دەگرێت کە پێشڕەوی کۆمەڵگەن ، ڕەنگە هۆی دواکەوتنی کۆمەڵگە زیاتر پەیوەست بێت بە چینی ڕۆشنبیرانەوە ، چونکە دەستبژێری کۆمەڵگەن ، شاعیر لێرەدا پێی وایە ڕۆشنبیران بێدەنگن لە ئاست مافە ڕەواکانی خەڵک و لە پێناو بەرژەوەندی تاک ، بەرژەوەندی کۆمەڵگە وەلا دەنێن ،
هەندێجار شاعیر بە زمانێکی یاخی و تووڕەئامێز دەدوێت نەک لە کەسانی ئاسایی ناو کۆمەڵگە ، بەڵکو یاخی دەبێت لەو کەسانەی خۆیان بە ئازادیخواز و پێشڕەوی مەعریفە دەزانن ، بۆ نموونە کاتێک دەڵێت :
دەرچووم لە شار … دەرچووم لە شار
ئەی لاوەکان
لەسەر بیابانی چاوتان تۆماری کەن
منم ڕووبار
تۆماری کەن ، یاخیم لە نوێخوازانی شار
شاعیر مەبەستی ئەوەیە لەتاو خەم و ئازار گەر ڕێی ناچاری بگرنەبەر ، با نەوەکانی دواڕۆژ ئەو ناخۆشی و نەهامەتییانە لەناو مێژووی یادەوەرییەکان تۆمار بکەن و ون نەبێت ، یاخۆ بە مەبەستێکی تر ( ڕووبار و بیابان ) بەیەکەوە هەڵناکەن ، چونکە بیابان هەمیشە چەقبەستووە ، بەڵام رووبار هەمیشە لە جێگۆڕکێدایە ، لێرەدا شاعیر قەناعەتی بە ژیانێکی چەقبەستووی وەک بیابان نییە کە دەڵێت : ( ( منم ڕووبار ) ، واتە لە شوێنێک ناوەستێت و ڕووبارێکی یاخی و ئازادە . لە هەمان کۆپلەی کۆتادا دەڵێت :
من یاخیم لە نوێخوازانی سار
واتە ، شاعیر لێرەدا یاخییە لەو کەسانەی خۆیان بە ڕۆشنبیر دەزانن و هەڵویستییان نییە ، واتە کۆمەڵگە پێویستی بە ڕۆشنبیری کورد گوتەنی ( زۆر و بۆر نییە ) ، ئەوەندەی هەن ، ڕۆشنبیری ڕاستەقینە بن بەسە . بۆ نموونە ( لۆسەر مارتن ) کە قەشەیەکی ڕۆشنبیری ئەڵمانی بوو ، بە تەنیا خۆی شۆڕشی عەقڵی بەرپا کرد . هەندێجار شاعیر لە تاو ئازار و خەم وا هەست دەکات لە خۆشیی ژیان بێبەش و دابڕاوە ، بۆ نموونە کاتێک دەڵێت :
من شەیاتانم
کە دەرکرام لە بەهەشتا
بە دوای کەشتێکا ئەگەڕێم
بێ ڕابردوو
لێرەدا مامۆستا سەلام شەیتانی وەک سیمبۆلی یاخیبوون بەکار هێناوە ، واتە چۆن شەیتان بەهۆی ڕۆحی یاخیبوونەوە لە خۆشی بەهەشت بێبەش کرا ، بەهەمانشێوە شاعیریش بەهۆی ڕۆحی ئازادیخوازانەوە لە خۆشی ژیان بێبەش کراوە . یاخۆ لە کۆپلەیەکی تردا دەڵێت :
لە کوردستانێک ئەگەڕێم ، بێ خەواڵوو
واتە شاعیر بەدوای کوردستانێکدا دەگەڕێت تاکەکانی لە خەوی نەزانین بە ئاکا بێنەوە و دوای مافە ڕەواکانی خۆیان بکەون ، وەک چۆن شێخ سەلامی عازەبانی لە شیعرێکدا دەڵیت :
هەستە لەخەو لاوی کورد
تێبکۆشە بە دەست و برد
لە کۆپلەیەکی تردا دەڵێت :
من کوردێکم
فرمێسکی زامی کۆستکەوتووی ئاشتیم پێیە
تابووتی سەربەستیم پێیە
لێرەدا شاعیر هیچ ئومێد و هیوایەکی بە داهاتوویەکی گەش نییە سەربەستی و ئازادی لە ژیانی ئەودا مردووە و کۆتایی پێ هاتووە . بۆیە دەڵێت :
من کوردێکم
لەوەتەی هەم ، بە ڕووی خۆما ئەتەقمەوە
لەوەتەی هەم ، فەرهەنگەکەم
بە زاراوەی بێگانەکان ئەشۆمەوە
مەبەست ئەوەیە / لەوەتەی هەیە لەتاو خەم و ئازار ، خۆی دەخواتەوە ، لێرەشەوە پێمان دەڵێت سەرەکیترین کێشە ، ڕەنگە کێشەی زمان بێت ، چونکە هێما و بوونی میلەتێک بەستراوە بە زمانی دایکەوە ، باسی ئەوەش دەکات کە لە ناوجەکەی خۆیدا زمانی بێگانە زاڵترە بەسەر زمانی خۆیدا ، بەڵام شاعیر لەناو جەرگەی خەم و ژانیشدا هەر خۆی نادات بە دەستەوە ، بگرە تروسکە هیوایەک لە داهاتوویەکی گەش دەبینێت ، بۆیە دەڵێت :
تفەنگەکەم ، بێ فیشەکە
وەرن ئەی ئاشتیخوازان
تەنیا فیشەکێکم بەنێ
لێرەدا هاوار بۆ ئاشتیخوازان دەکات بۆ ئەوەی فیشەکێکی بدەنێ ، هەر خۆی فیشەک و چەکی ئاشتیخواز ڕەنگە هیواو ئومێد بێت بە داهاتوویەکی گەش و ڕوونتر بۆ کوردستانێکی جوانتر .
بە گشتی لەم شیعرەدا مامۆستا سەلام محەمەد باس لە ناخۆشی و نەهامەتی گەلی کوردستان بە گشتی و کەرکووک بە تایبەتی دەکات ، ” دیاترین “یان کێشەی زمان ، چونکە زمان بوونی نەتەوەکەی دەسەلمێنێت . ( چارڵز باکۆفسکی ) لە گۆتەیەکدا دەڵێت : کاتێک دەنگ هەڵدەبڕم بە تەنیا خەمی خۆم نییە ، بەڵکو خەمی کۆمەڵگەیەکە یاخۆ ( مانی ) گەورە ڕۆشنبیری فارس ، لە پێناوی ئازادی ، کۆتاجار بە گۆرانی و سروودی ( بژی ئازادی و بژی ئازادیخوازان ) لە ژێر ئەشکەنجەدا گیان لەدەست دەدات . واتە ڕۆشنبیری ڕاستەقینە هەمیشە کورد گوتەنی ( خەمکەی خەمانن ) هەمیشی بەرژەوەندی تایبەتی خۆی وەلا دەنێت ، لەپێناو بەرژەوەندی کۆمەڵگەو ژیانێکی باشتر .
لە کۆتاییدا دەڵێم / هیواخوازم بە ئەندازەی باڵای ئەو خزمەتە جوانەی لە پێناو دنیای ئەدەب ( وێژە ) و مەعریفەدا کردوویەتی ، پەیکەرێک لە کەرکووک بۆ شاعیری بە توانا مامۆستا سەلام محەمەد دروست بکرێت .

باکڕاوند
سەلام محەمەد لە ساڵی ١٩٥٤ لە کەرکووک لە دایک بووە ، لە ١٩٧٨ کۆلیژی یاسای لە زانکۆی بەغداد تەواو کردووە ، لە ساڵی ١٩٩١ ەوە نیشتەجێی سویدە .
بەرهەمێکی شیعری چاپکراوی هەیە لە ساڵی ١٩٨٨ بە ناوی ( دەمە و ئێواران ئەتبینم بە سوخمەیەکی زەردەوە ) ، گۆڤاری هەنار کۆبەرهەمە شیعرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ بەناوی ( دیوانی سەلام محەمەد ) چاپکرد ، کتێبێکی عەبدوڵا سلێمان ( مەشخەڵ ) ساڵی ٢٠١٣ ، تایبەت لەسەر ژیان و بەرهەمی سەلام محەمەد بڵاوکرایەوە .

جۆلانەیەکی ئاسنی ژەنگاوی. کۆڵانێکی قوڕی قەرەباڵغ. کۆمەڵێک منداڵی سیسی چاو گەش. ژەنگ و قوڕ و سیسبوون گرنگ نەبوون. نۆرە گرنگ بوو.
من لە ناوەندی سڕەکەدا بووم. پێنج کەسم لە پێش بوو. چاوم لەگەڵ جۆلانەکەدا دەهات و دەچوو، خوا خوام بوو نۆرەم بێت. زوو زوو ئاوڕێکم دەدایەوە، دوعام دەکرد، بانگم نەکەنەوە. دوای نیو سەعاتی تر، یەک کەسم لە پێش مابوو. پەنجەم خستە ناو دەمم و بیرم لە نۆرەی خۆم دەکردەوە، لەوە دەکردەوە چۆن جۆلانەکە دەمبا.
“دڵخۆش . . . دڵخۆش،” باوکم بانگی کردم. خۆم لە گێلی دا، هێندەم نەما بوو. هەر بانگی دەکردم.
باوکم، ڕیش و سمێڵێکی زل، بەرەو جۆلانەکە هات. نەمدەزانی چی بکەم: وەڵامی بدەمەوە نۆرەکەم لە کیس دەچێت، نەیدەمەوە، سزا دەدرێم. پێکەنین و گارەگاری منداڵان لە لایەک، لێدانی دڵم لە لایەک، حەزی جۆلانەشم لە لایەک، قورسایی ئەویش لە لایەک.
هەرکە منداڵەکە هاتە خوارێ، توند زنجیری جۆلانەکەم گرت و سوار بووم، خەریک بوو جێی خۆم خۆش دەکرد، دەستێکی ئاسنئاسا یەخەمی گرت. ئاوڕم دایەوە، باوکم ئاگر لە چاوی دەباری، بەڵام لەبەر دەوروبەر بزەیەکی بۆ کردم. بزەکە بڵقی لێ هەڵدەستا.
“گوێت لێ نییە، ئەوە سەد جارە بانگت بکەم؟” هێواش نەڕاندی.
لە باوەشی کردم، توند گوشیمی، خەریک بوو پەراسووەکانم بشکێن. “جارێکی تر کە بانگم کردی، یەکسەر بڵێ بەڵێ.”
نەموێرا تەنانەت لێویشم بجوڵێنم.شەش ساڵانەیەکی وەک من چی پێ دەکرا؟ شنە بایەکی بەهار قژمی وەک جۆلانە لەراندەوە.
دراوسێکانمان لە هەردوو بەری کۆڵانەکە لەبەر دەمی دەرگە مەجلیسیان گەرم کردبوو. باوکم زەردەخەنەکەی باش نمایش دەکرد. سڵاوی لێیان کرد وەک بڵێی منی هەر لە باوەشیش نییە، بێ ئاگا لەوەی خەریکە بخنکێم.
لەسەر شانی، سەیری جۆلانەکەم کرد. منداڵێکی تر چێژی لێ دەبینی. تفم قووت دایەوە. حەسوودیم پێی هات. چاوم لەگەڵ جۆلانەکە دەهات و دەچوو، خەریک بوو بێتە دەر.
لە حەوشە، باوکم منی دا بە ئەرز، زلەیەکی تووندی لە بن گوێ دام. زرچەی هات، فرمێسک چاوەکانمی پڕ کرد، بەڵام نەموێرا بیانڕێژم. خۆڕاگری تاکە فریام بوو.
“دایمە شەرمەزارم دەکەی.” چاوی لێم زەق کردەوە، زێتر ترساندمی. “مۆنی مۆن، چاوت حیزە، ڕۆژێک دێ ئەو عائیلەی سەرشۆڕ دەکەی، شەڕەفمان دەشکێنی.”
لە یەک وشەی تێنەگەیشتم. لە تۆنی دەنگی، سووری چاوی و بڕکەی هەناسەی دەمزانی خراپترین وشەگەلن. لەڕ و لاواز، لەبەری هەڵدەلەرزیم، شەڕم بوو لەگەڵ فرمێسکەکانی خۆم، دەمزانی، ئەگەر بێنە خوارەوە باوکم تووڕەتر دەبێ.
“ئافرەت، ئافرەت،” شیڕاندی بەسەر دایکمدا. “حازری کە.”
ڕاهاتبووم بە شیڕاندنی بەسەر دایکمدا، بەس تێنەگەیشتم بۆچی حازرم کە. بیرم بۆ هەزار شت چوو: ڕەنگە بمباتە بازاڕ جل و پێڵاو و یاریم بۆ بکڕێت. خەونم بەوەوە دەبینی دەستی باوکم بگرم و لە دوکان شت هەڵگرم.
“باشە هەر ئێستە.” دایکم بە دەنگێکی نزم و نەرم وەڵامی دایەوە، بۆنی ترسانی لێ دەهات. بە بەزەییەوە تەماشای کردم و دەستی گرتم.
“دەرگەکە داخە، با منداڵ و هیچ کەس نێن.” ئەمرێکی دیکەی کرد.
“ئەگەر دراوسێ لە دەرگە بدەن، ناتوانم بیانوەستێنم.” دایکم گوتی.
“بێ دەمە دەم، ئایش،” شیڕاندی.
ڕوومەتەکانم گەرم داهاتن، دڵم خێراتر لێی دا، بێو دایکم وەڵامی بدایەوە، یەکسەر لێی دەدا. چاک بوو، بێدەنگی هەڵبژارد. منیش بیرم چووەوە سەر حازرکردنم.
ئەگەر شتم بۆ نەکڕێت، ڕەنگە بچینە سەیران، یان بچینە پیاسە و دۆندرمە بخۆین.
“ئەوە بۆ وا وەستاوی، چاوەڕێی چیت؟” باوکم وازی نەهێنا. “بیبە ژوورەوە و شتەکان حازر کە. لەسەر کورسییە کۆنە ئاسنەکەی دانیشتەوە. “ژووری پشتەوە باشە، ئەوەی پێشەوە بە کەڵک نایەت.”
دایکم سەری دانەواند و منی بردە ژوورێ. ئیستە کە فام دەکەم، ئەو سەر نەویکردنەی دایکم وەک کۆیلەیەک وابوو بۆ پاشاکەی.
“ئەوە چییە؟” دایکم نۆڕییە ڕوومەتم. “ئەو ڕوومەتە جوانەی کچی خۆم بۆ وای لێ هاتووە؟”
ئەو دەمە فرمێسکەکانم واڵا بوون و دەمیشم بوویەوە. “باوکم زلەی لێ دام و نەیهیشت جۆلانە بکەم.”
“گوێی مەدەرێ بە قوربان، هیچ نییە، تۆ کچێکی ئازای، بەهێزی.” دڵی دامەوە کەچی چاوەکانیشی بوون بە گۆم.
ژووری پشتەوە: سێ بە چوار. کۆنکریت. دیوار لەبغ. گلۆپێکی کز. کانتۆرێکی کۆن لایەکی گرتبوو، پڕی سەری دۆشەک و بەتانی بوو. یەک پەنجەرەی بچووک دەیڕوانییە حەمام و توالێت. بۆنی توالێتەکە ژوورەکەی کاس کردبوو.
دوای ئەوەی کراس و بێجامەکەی لەبەر داکەندم و مەکسییەکی سووری کردە بەرم، دۆشەکێکی ڕاخست لە ناوەندی ژوورەکە. “گیانەکەم، لێرە پاڵ کەوە، ڕجات لێ دەکەم نەگری کە میوانەکەمان هات.”
گریان؟ میوان؟ نەمزانی باسی چی دەکات.
“دایکە، ئێستە خەوم نایەت. ئەی باوکم نەیگوت حازرم کە.” ڕوومەتم وشک بووبوونەوە، بەس چاوەکانم هەر تەڕ بوون.
“ئێ ئێستە حازری، بەس نەخەوی. لێرە بە هەتا میوانەکەمان دێت.”
“دەمەوێ بچمەوە لای جۆلەنەکە.”
“ئەگەر ئاقڵ بی، ئەوا دواتر تێر جۆلانە دەکەی.”
هیچ چارم نەبوو. لەسەر دۆشەکە قاوەییەکە پاڵ کەوتم. بیرم کردەوە: ڕەنگە پوورە گێلاس بێت، پاش چایە و شەربەت دەچمەوە لای جۆلانەکە.
“ئافرەت . . . ئایش.” باوکم بوو دیسان. ئێستەش ڕقم لە وشەی ئافرەت و ئایشە، چونکە لە دەمی باوکم زۆر ناشرین بوون.
دایکم چووە دەرەوە و منیش بیرم چووەوە لای جۆلانەکە هەتا میوانەکە هات.
“خاتوو ئەڵماس بەخێر بێی، زۆر بەخێر بێی.” گوێم لە باوکم بوو پیێشوازی لە میوانەکە کرد. ” ئەوە سێ سەعاتە چاوەڕێت دەکەین.”
“مێردەکەم منداڵێکی گەورەیە؛ وەک پاشا دە شت بە یەک جار داوا دەکات. بە ئەمرەکانی ڕاناگەم.” خاتوو ئەڵماس وای گوت.
“نا، دەبێ هەموومان ڕێزی ئافرەت بگرین، ئەو پیاوەی خێزانی ئەزیەت بدات، پیاو نییە.”
“زۆر ڕاستە کاک ڕەسول، ژن نە کۆیلەیە و نە خزمەتکار لە ماڵەوە.”
“دایمە دەڵێم ئافرەت تاجی سەرە.” باوکم گوتی.
“هەموو شتێک حازرە؟” خاتوو ئەڵماس بابەتەکەی گۆڕی.
“بەڵێ، بەڵێ، وا لە ژووری پشتەوەیە، چاوەڕێت دەکات.” باوکم بە هەوایەکی شەڕەفمەندانە و پیاوانە وای گوت.
کە دەرگە کرایەوە، لا شاخێک هاتە ژوورێ. زەردەخەنەکەی تۆقاندمی. ددانەکانی خواروخێچ و ژەنگاوی. چەفییەکی ڕەش لەسەری. چاوە ڕەشەکانی لەگەڵ مەکسییەکەی دەهاتنەوە. ورگ زل . لووت زل. دەست و پێ زل.
نوتقم گیرا.
“ئایش، بەردەستی بکە.” باوکم ئەمری کرد و چووە دەرەوە.
دایکم مەکسییەکەی تا ناوقەدم هەڵکرد. بە دەنگێکی کز و لەرزۆکەوە بە دایکم گوت من نەخۆش نیم و نامەوێ دەرزیم لێ بدەن.
خاتوو ئەڵماس جانتایەکی ڕەشی لە تەنیشت سەرم کردەوە. سەرم سوڕاند: موس، چەقۆی بچووکی تیژ، لەفاف، پەمۆ، دیتۆل. تفم بە زۆری قووت دایەوە و دەستم کرد بە گریان. ترس و دڵەڕاوکێم بە فرمێسک ئاو دان.
“قاچەکانی تەواو لێک بکەوە، تووند بیانگرە، نەهێڵی بجووڵێ،” خاتوو ئەڵماس بە دایکمی گوت، هەناسەی تەنگ بووبوو. “هێندەمان پێ ناچێت، بە یەک دەقە تەواو دەبین.”
گوتم دایکە بۆ قاچم دەبڕنەوە. چۆن یەکێک لەبەر بەفراو بنێی، ئاوا دەلەرزیم. لەبەر باوکیشم نەمدەوێرا بقیژێنم.
دایکم قاچی ڕاستەی تووند گرتم، خاتوو ئەڵماس قاچی چەپەی لە ژێر ئەژنۆی نابوو. کاتێ موسەکەم بینی بە دەستی خاتوو ئەڵماسەوە، یەک بەخۆم قیژاندم. مێشکم جامی کردبوو و هەموو شتێکیشم بە بیردا دەهات. ئەوانیش دەتگوت تاوانبارێک ئەشکەنجە دەدەن.
خاتوو ئەڵماس دەستی لە شوێنی تایبەتم دا، موسەکەی بەکار هێنا. دوای چەند چرکەیەک بەڕووی مندا هەناسەیەکی قووڵی دایەوە. بۆنێکی ناخۆش. ئارەقەیەکی ڕەش و شین.
“ناتوانم بیکەم، زۆر دەجووڵێت.” هاواری کرد. “پێویستمان بە یەکێکی ترە تا باش بیگرێت و نەجووڵێت.”
باوکم یەکسەر هاتە ژوورێ.
“تۆ لای سەرەوەی کۆنتڕۆڵ بکە،” خاتوو ئەڵماس پێی گوت.
باوکم بە نیگایەک و هەناسەیەکی قووڵ حاڵەتەکەی لێ قورستر کردم.
“ئەی گیان، دڵخۆش گیان،” دایکم بەزەیی پێمدا هاتەوە. “توخوا با جارێ . . .”
باوکم شێت بوو بەوەندە. نێوچەوانی کرژ کرد و کەف لە دەمی دەردەهات. “دەتەوێ کە گەورە بوو ببێتە قەحپە. ها؟ ئەو چاو حیزە هەر سەرمان شۆڕ دەکات، خاوەنی دایکێکی وا بێت.”
هیچم فامم نەدەکرد، بەس وەستام لە گریان. بۆ دایکم وەستام، بۆ خۆم نا.
بە ئاستەم هەناسەم دەدا، خەریک بوو بخنکێم. باوکم لای سەرم دانیشتبوو، خۆی بەسەرمدا هێنا و دەست و سەری تەواو کۆنتڕۆڵ کردم. مێشک بە ئازاری هیچ بەشێکی جەستەم ڕانەدەگیشت. هەستم دەکرد بە چوار ئەسپ بەستراومەتەوە، هەر یەکەی پەلێکم بە ئاڕاستەیەکی جیاواز ڕادەکێشێت.
خاتوو ئەڵماس، بەبێ بەنج، پارچەیەکی لە لەشم بڕی. قیژەم چووە ئاسمان، سییەکانم لە پەراسووم هاتنە دەر، هەستم دەکرد وا پارچە پارچەم دەکەن. خوێن فیچقەی دەکرد. هەناسەم خێرا. دڵم خێرا. ئازارم تیژ. ئارەق هەموو گیانمی سواق دا.
نوتقم گیرا.
خاتوو ئەڵماس بە باوکمی گوت کچێکی زۆر بەهێزە.
باوکم وا سەیری دەکردم وەک بڵێی غەدرم لێی کردبێت. کونەلووتی فش کردبۆوە. چاوی زەق زەق. لەسەر حاڵی خۆم، هێشتا دەیویست لێم بدا.
خەریک بوو ئێسکەکانم لە پێستم دەرچن. ژان لە تایەک و دڕندەیی باوکم لە تایەکەی تر.کام تا قورستر بوو؟ نازانم چونکە مێشکم خەریک بوو وەک بورکان بتقێتەوە.

تێبینی: ئەم چیرۆکە بە کوردی و ئینگلیزی لە پڕۆژەی کولتور بڵاو کراوەتەوە.

رۆژی ٣٠ی ئۆکتۆبەر واتە سێ رۆژ لەمەوبەر ناڕەزایەتی سەرتاسەری وڵاتی سودانی داگرت کە بە ٤ ملیۆن کەس دەخەمڵێنرێت بەدژی کۆدەتای سەربازی کە بۆ لەباربردنی دەسەڵاتی مەدەنی لەرۆژی ٢٥ی ئۆکتۆبەردا روویدا. زۆربەی خۆپیشاندانە گەورەکان لە شارەکانی؛ خەرتوم، بەحری، ئومدورمان، زەلینگی، نیاڵە، ئیل عوبێد، بەندەری سودان، کاسەلا، گەدەریف، ئەربەجی، ئیبری، دۆنگۆلا، ئەلنەهود، مەدانی و کۆستی بوون هەروەها لە ٥٠ شاری جیهان خۆپیشاندانی هاوپشتی نێودەوڵەتی ڕوویدا، لەوانە؛ واشنتۆن دی سی، ئۆتاوا، پاریس و لەندەن.
ئەم خۆپیشاندانە لەسەر بانگەوازی یەکێتیە کرێکاریەکان، ژنان، ڕێکخراوە پیشەییەکان و کۆمیتەکانی بەرگری گەڕەکەکان بوو، ناڕەزایەتی ئەمجارە دەورەیەکی نوێی خۆپیشاندانی لە سوداندا بەخۆوە دەبینێت ئەویش جەماوەری رێکخراو بوو بەنوێنەرایەتی کۆمیتەکانی بەرگری گەڕەکەکان.
ئەمە دەوریەکی نوێیە لەهاتنەمەیدانی خەڵکی مەدەنی و ڕێکخراوە کرێکاریی و جەماوەریەکان، ئەم هاتنەمەیدانە لەناوچەکدا نوێیە. ئەم ناڕەزایەتیە لەدرێژەی ناڕەزایەتیەکانی ٢٠١٩ دا بەدژی دەسەڵاتدارێتی سەربازی لەو وڵاتەدا کە عومەر حەسەن بەشیر و ژمارەیەک لەسەرکردە سەربازیەکانی هێنایەخوارەوە، بۆ ماوەی دوو ساڵ دەسەڵاتێکی دوولایەنە لە مەدەنی و سەربازی دامەزراند، بەڵام دەسەڵاتی سەربازی لەو دوو ساڵە زیاتر چاویان بە هاوبەشی لەگەڵ دەسەڵاتی مەدەنی هەڵنایەت و ترسە بۆسەر ئایندەیان بۆیە کۆدەتای سەربازیان کرد بۆ لەباربردنی دەسەڵاتی مەدەنی و جەماوەری.
هاتنەمەیدانی ریزی ملیۆنی بە ناڕەزایەتی توندو دروشمی نا بۆ دەسەڵاتی عەسکەری و بەڵی بۆ دەسەڵاتی مەدەنی، نەک تەنها ترسی خستە بەردەم دەسەڵاتی عەسکەری تازە کۆدەتا چیەکان و هێزە میلیشیاکان، بەڵکو ترسی خستەبەردەم دەسەڵاتدارانی دەوڵەتە سەرمایەداریە گەورەکانی وەک “ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی و روسیاو چین” ش. بۆیە هەموو هێزە سەربازی و میلیشیاو عەشایەرە چەکدارەکانی سەر بەدەسەڵاتی سەربازی بەپۆشینی جلوبەرگی تایبەت و دەمامکەوە بەرامبەر ئەم ناڕەزایەتیە لە خۆپیشاندانی گەورەی شارەکان وەستانەوە هەروەها دەستیان برد بۆ بڕینی خەتی تەلەفون و سۆسیال میدیای وڵاتەکەو لە رێگای میدیای چەواشەکاری خۆیانەوە دەیانویست خۆڵ بکەن چاوی خەڵک، بەڵام خەڵک لەرێگای پەیوەندیەکانی کۆمیتەکانی گەڕەکەوە لەپەیوەندا بوون.
سەربازانی چەکداریان بەجلی مەدەنیەوە ناردە ناو خۆپیشاندانەکان تا لەپشتەوە هاوکاتی تەقەکردن و هێرش بۆسەر خۆپیشاندەران لەناوەوەش لێیان بدرێت، کە ئەمە بووە هۆی پاشەکشە بە خۆپیشاندانەکان و بریندارکردنی زیاتر لە ١٠٠کەس و کوژرانی ژماریەکیترو دەستگیرکردن و هەتا چوونە نەخۆشخانەکان بۆ دەستگیرکردنی بریندارەکان و چوونە سەرماڵانی هەڵسوڕاوانی خۆپیشاندانەکان و بەزۆری چەک دەستگیرکردنیان و ترساندنی خێزانەکانیان بەکوشتن وە دەستگیرکردنی هەڵسوڕوانی مەدەنی هەر لەرۆژی کۆدەتاکەوە لە دوو شەممەی پێشووەوە دەستی پێکردبوو.
ئەم خۆپیشاندانە ناڕەزایەتیە جەماوەریە گەورەیەی کرێکاران و ژنان و بێبەشانی کۆمەڵگا لە خوارەوە، بەدوای دوو ساڵ لە ناڕایەتیەکاندا کە ئەوکات سوپای ناچارکرد بە بەرزکرنەوەی “بەئاشتی بەئاشتی” بۆ ئاڵوگۆڕو دامەزراندنی حوکمی هاوبەشی مەدەنی و سەربازی بۆ ئەوەی خەڵک دەست بۆ چەک نەبات، بەڵام لەم خۆپیشاندانەشدا جەماوەر هەمان دروشمی “بەئاشتی بەئاشتی” ڕووبەڕووی هێرشی هەمان سەربازانی دوێنێی ئەو دروشمانە کردەوەو ئەمە خاڵی لاوازی ناڕەزایەتی ئەمجارە بوو.
هاتنەمەیدانی ملیۆنی لە خەڵک لە سەرتاسەری وڵات بەشێوەی مەدەنی و بێچەک و بەدروشمی “بەئاشتی” لەبەرامبەر جەنڕاڵەکان و سەربازانێکی کۆدەتاچی کە چاویان بەدەسەڵاتی مەدەنی هەڵنایەت و بەردەوام هەموو ڕوکنە بنچینەییەکانی ئابوری و سیاسی کۆمەڵگایان لەدەستدایە، هەروا بەئاسانی دەستهەڵناگرن و مل نادەن بەدەسەڵاتی جەماوەری. بەهەمانشێوە هێزو دەوڵەتە سەرمایەدارە ناوچەیی و جیهانیەکانیش لەلایەکی ترەوە دەسەڵاتێکی مەدەنی لە بەرژەوەندایاندا نیە، بەڵام بەناچاری و ترس لەو هێزە گەورە رێکخراوەی جەماوەری لەخوارەوە کەوتونەتە ناوەندگیری و جارێکی کە قسە لەسەر دەسەڵاتی دوولایەنەی جەماوەری سەربازی دەکەنەوە لەژێر ناوی بۆ کۆتایی بەو هەلومەرجە پشێویەی کە سودانی تێدایە، بەڵام لە راستیدا ترسە لەو هێزە گەورەیەی کە هاتۆتە مەیدان و دەزانن کە ناتوانن پاشکشەی پێبکرێت بە یەکجاری.
ئەگەر دەستکەوتی ئەمجارەی ئەم ناڕەزایەتیەی سودان سەرهەڵدانی لەکۆمیتەکانی گەڕەک و هەڵسوڕاوانی ئەم کۆمیتانە لە گەڕەکدا بێت و هاوکات لایەنەکانی تر بانگەوازی خۆپیشاندانی کردووە بەدژی دەسەڵاتی سەربازی، کە خاڵێکی گرنگ و وەرچەرخانێکی گرنگە بۆ هاتنەمەیدانی کرێکاران و بێبەشانی کۆمەڵگا کە سوپا هەروا بەئاسانی ناتوانێت تاسەر پاشەکشەی پێبکات؛ خاڵی لاوازی ئەم ڕیزە ملیۆنیەو پاشەکشەپێکردنی ئەم خۆپیشاندانە گەورەیە ئەوەیە کە ڕێزێکی چەند ملیۆنی و بەرامبەر دەسەڵاتی سەربازی کۆدەتاچی بەدژی دەسەڵاتی مەدەنی لەژێر ناوی لابردنی ژمارەیەک جەنەراڵ و دورخستەوەیان، بە دروشمی “بەئاشتی” لە باتی چەکداربوون و چەکداربوونی کۆمیتەکانی گەڕەکە، ئەم بزوتنەوەیە لەبەرامبەر هێزە سەرکوتگەرو میلیشیا کەمایەتیەکاندا خستە بەردەم پاشەکشەی کاتی.
ئەم ناڕەزایەتیە جەماوەریەی سودان و دەرسەکانی بە خاڵە پێشڕەوی و لاوازەکانیەوە، بەتایبەت لەنەبوونی ڕێکخراوبوونی حزبی کۆمۆنیستی و کرێکاریی بۆ ڕابەرایەتی هێزێکی جەماوەری وا گەورە بەتایبەت لەگەڕەکەکانداو گۆڕینی بەشۆڕش بۆ ئاڵوگۆڕی بنچینەیی لەکۆمەڵگەدا نەک تەنیا دەرسەکانی و کاریگەریەکانی بۆ سودان بەڵکو بۆ وڵاتانی ناوچەکەش دەبێت. خۆپیشاندانی ئەمجارەی سودان بە رێکخراوبوونی جەماوەری و کۆمیتەی بەرگری گەڕەکەکان، ناڕەزایەتیەکانی ٢٠١٩ی سودانی تێپەڕاندو هەروەها ناڕەزایەتیەکانی دوو ساڵ لەمەوبەری لوبنان، ئۆکتۆبەری عێراق و ١٧ی شوباتی کوردستانیشی تێپەراندا کە زەروورە لەو خاڵەوە بۆ رێکخراوبوونی جەماوەری مەدەنی و چەکداری لە گەڕەکاندا دەست پێبکات، ئەمە دەتوانێت ئاڵوگۆڕی بنچینەیی لەبەرەژەوەندی خەڵک مسۆگەر بکات.

٢ی نۆڤەمبەری ٢٠٢١
.

چاوخشانێک بەسەر کۆنفرانسی بە ناوی “وەحدەت” لە تارانی پێتەخت!

ڕۆژی یەکشەممە 24ی ئۆکتۆبەری ساڵی 2021 بە ئامادەبوونی عەلی خامنەیی و ژمارەیەک لە بەکرێگیراوانی دەرەوەی رژێمی ئێران، کۆنفرانسی ساڵانە بە ناوی “کۆنفرانسی یەکبوون (وەحدەت)” بەڕێوەچوو. لەم کۆنفرانسەدا کە ساڵێک پێش ئێستا 167 کەس و ساڵی پێشووتریش 350 کەس لە بەکرێگیراوانی رژێم ئامادەی ببوون، تەنها 52 کەس بەشدارییان تێدا کرد، کە ئەوەیش بەر لە هەر شتێک گوزارشت لە دۆخی لەرزۆک و روو لە کەوتنی رژێمی ئێران دەکات. ئاماری بەشداربووان دەرخەری ئەم راستییەن کە لایەنگرانی ڕژێمی ولایەتی فەقیهی ئێران لە دەرەوەی سنوورەکانی ئێران تا چەند هەڵوەریون. پێکهاتەی بەشداربووانیش خۆی بەڵگەیەکیتری ئەم شکستە ستراتیژییەی رژێمن.
هۆکاری شکست!
لە بەر رۆشنایی پێشکەوتنەکانی موقاومەتی ئێران و ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان، کە بوونەتە هۆکاری سەرەکی شکستپێهێنانی ڕژێم لە گۆڕەپانی ناوخۆ و دەرەوە و، بوونەتە هۆی ئەوەی، دەوڵەتان لەم ڕژێمە سەدەی ناوەڕاستیە دوور بکەونەوە و هاوکات بیروڕای گشتی جیهانیش بگۆڕدرێت، ئەم رژێمە لە رووی تیرۆر و کردنەوەی ناوەندی سیخۆڕی و تیرۆریستی لە وڵاتان ریسوا و بێ ئابڕوو بکرێت و پروپاگەندای ئەم رژێمە چیتر کڕیاری بۆ نەمێنێت.
رژێمێک، کە بەرپرسی سەرەکییە لە کوشتن و تیرۆرکردن و وێرانکاری و تەقینەوە لە عێراق و سوریا و لوبنانەوە تا ئەفغانستان و یەمەن و فەلەستین و وڵاتانی تری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تا وڵاتانی دوور و نزیک.

ناوەندە تیرۆریستی و سیخۆڕییەکانی ڕژێم لە وڵاتان!

جگە لە باڵیۆزخانە و کونسوڵخانەکانی ڕژێمی ئێران لە وڵاتان و شارە گەورەکانی جیهان، کە کاربەدەستانی ئەم رژێمە ساڵانە بڕێکی زۆر پارەی بۆ خەرج دەکەن، پێویستە بوترێت کە رژێم ژمارەیەکی زۆر لە ناوەندە بەناو ڕۆشنبیری و ئایینییەکانی لە وڵاتانی جیاجیا کردۆتەوە تا لە کاتی پێویستدا بەکاریان بهێنێت بۆ کاری تیرۆریستی. ئەندامانی بەشدار لە کۆنفرانسی ساڵانەی بە ناو یەکریزی (وحدت)یش لە راستیدا سەر بەو ناوەندانەن.
لە ڕاپەڕینەکانی ئەم دواییانەدا، خەڵکی سەرانسەری ئێران روو لە عەلی خامنەیی ئەو درووشمەیان بەرز دەکردەوە کە(شەرم کە! خامنەیی. واز لە غەزە، سوریا، لوبنان و…بهێنە) و…
تاوان و بێشەرمییەک!
ئەوەی سەرەتا بە بینینی کۆنفڕانسەکە سەیر دێتە بەرچاوی بینەر، ئامادەبوونی عەلی خامنەییە بە “دەمامک” لە کۆنفرانسەکەدا. خامنەیی لە رۆژی 4ی مارسی 2019 باسی لە کۆرۆناڤیروس کرد و وتی: “ئەم بەڵایە ئەوەندە گەورە نییە و لەو گەورەتریشمان هەبووە. ماوەی ئەم ڕووداوە زۆر کورتە و نائاسایی نیە. زۆر گەورەی نەکەینەوە. دەکرێت بە نزا و دۆعا چارەسەر بکرێت”. لە رۆژی 9ی کانوونی دووەمی 2020یش لە وتارێکی ڕاستەوخۆی تەلەڤزیۆنیدا وتی: “هاوردەکردنی ڤاکسێنی ئەمریکی و بەریتانی بۆ ئێران قەدەغەیە”.
دوای 526 ڕۆژ، خامنەیی لە رۆژی 11ی ئابی 2021 لە ترسی ڕاپەڕینی جەماوەر دەرکەوت و وتی:” کێشەی کۆرۆناڤیروس ئەمڕۆ بە بڕوای من یەکەم پرسی وڵاتە، کێشەی بەپەلە و کوشندەی وڵاتە کە دەبێت بەدواداچوونی بۆ بکرێت”. هەمان ڕۆژ ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز لە وتارێکدا نوسیوی: “خامنەیی داوای هاوردەکردنی ڤاکسین دەکات”.
کورەی کۆرنا، تاوانی خامنەیی دژ بە گەلی ئێران!
دیمەنی بەستنی کۆنفرانسەکە بیرخەرەوەی گیان لە دەستدانی نزیکەی “نیو ملیۆن ئێرانی”ە بە هۆی کۆرۆناڤیروسەوە، کە بە هەر پێوەرێک بێت تاوانێکی گەورەیە لە دژی مرۆڤایەتی و فاکتەری سەرەکیش عەلی خامنەیی و ڕژێمەکەیەتی کە گەلی ئێرانی کردووە بە قەڵغانێک بەرانبەر بە سزا نێودەوڵەتییەکان و ئەم خەڵکەی بە کورەی کڕۆنا لە ناو بردووە. تاوانێک کە تا ئێستایش هەر بەردەوامە و ڕۆژانە سەدان کەس دەبنە قوربانی ئەم سیاسەتە نگریسەی رژێم. لە کاتێکدا زۆربەی وڵاتانی جیهان ئەم پەتا ترسناکەیان خستۆتە پشت سەر و پەتاکەیان تێپەڕاندووە.
مەبەست لە بەستنی کۆنفرانسەکە!
شارەزایانی کاروباری ئێران لەسەر ئەم باوەڕەن کە ئامانجی ڕژێمی ئێران لە بەستنی ئەم کۆنگرە گاڵتەجاڕانەیە ئەوەیە کە وەلی فەقیهبوونی خامنەیی بە (ئیمام) بنوێنن بۆ موسڵمانانی جیهان و هەروەها لە وڵاتانی ئیسلامی کرێگرتە تیرۆریستەکانی خۆی چالاک بکات. عەلی خامنەیی کە وتارەکەیدا لەم کۆنفڕانسە بە بێشەرمییەوە وتی کە پێغەمبەرانیش (ئیمام) بوون! خومەینی و خامنەیی و سەرکردەکانیتری ئەم ڕژێمە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە شەرعییەتی خۆیان و ڕژێمەکەیان لە خوا وەردەگرن و رژێمەکەیان رژێمێکی خوایی و پیرۆزە!
لە ڕاپەڕینەکانی ئەم دواییەدا خەڵکی سەرانسەری ئێران بە یەک دەنگ ئەو درووشمەیان دووپات دەکردەوە کە(خامنەیی قاتڵە. دەسەڵاتەکەی باتڵە و ناڕەوایە).

بەڵگەی ئابڕووچوون و شکستی ڕژێم!
ئەو کۆنفرانسە لە کاتێکدایە کە ڕژێمی ویلایەتی فەقیهی خامنەیی لە هەموو لایەکەوە بێ دەرەتان و لە بن بەستدایە و و لە بەرامبەر گەلی ئێران و موقاومەتی ئێران لە لێواری داڕماندایە. لەم دواییانەدا، ئاخوند موحسینیی ئێژەیی، سەرۆکی دەزگای دادی ئێران و دەستنیشانکراوی خامنەیی وتی: (ئێمە لە لێواری هەڵدێرگەیەکداین کە ئەگەر بە وردی کار نەکەین هەر هەموومان دەکەوینە ناو دۆڵەکە). عەلی خامنەیی کە بە ڕوونی لە هەر هەنگاوێک پاشەکشەی رژێمەکەیدا، کۆتایی ڕژێمەکەی بەرچاو دەکەوێت، هەروەک خومەینی سوورە لەسەر سەرکوتکردن و هەناردەکردنی توندڕۆیی و تیرۆرکردن و شەڕخوازی بۆ دەرەوی ئێران. هەر بۆ ئەم مەبەستەیشە کە ئیبراهیم ڕەئیسی دەستنیشان کردووە لە پۆستی سەرۆکایەتیەکەیدا.
ئیبراهیم ڕەئیسی کە ئێستا بە تاوانبارێکی گەورەی مێژوو لە ئێران و ڕای گشتی جیهان ناسراوە، بە هۆی ڕۆڵی تاوانبارانەی لە قەتڵوعامی زیندانیانی سیاسی لە ساڵی 1988، لەم کۆنفڕانسەدا وەلی فەقیهی بە (ئیمام) دانا و وتی: “ئیمامی گەورەمان بە دوای پێغەمبەری ئەکرەم(د) و پشت بەستن بە خوا و خەڵکدا بوو کە راپەڕی”.

یەکبوون لە ڕوانگەی وەلی فەقیهی دەسەڵاتدارەوە!

باسکردنی (وەحدەتی ئیسلامی) لە زاری وەلی فەقیهی دەسەڵاتدارەوە، هەنگاوێکی فریودەرانەیە بۆ پێشبردنی تیرۆر و توندڕۆیی لە ژێر ناوی ئیسلام لە ئێران و لە دەرەوەی سنوورەکانی ئێراندا. لە ماوەی چوار دەیەی ڕابردوودا زیاتر لە دەیان هەزار کەس لە شوێنکەوتوانی شیعە و سوننە لە ئێران و دەرەوەی ئێران بە شێوازی جۆراوجۆر لەلایەن ئەم ڕژێمەوە لەسێدارەدراون یان کوشتار کراون. لە ئێرانی ژێر دەسەڵاتی رژێمی ئێراندا، شوێنکەوتوانی سوننە و شوێنکەوتوانی تری ئایینە ئاسمانییەکان بە توندی سەرکوت کراون. ئەهلی سوننە لە هەبوونی تەنانەت مزگەوتێک لە پایتەختی ئێرانیش بێبەش کراون و ڕژێمی ئێران ئازادیخوازانی سوننە لەسێدارە دەدات. زۆر جار مزگەوتەکانیان لە تاران و شوێنەکانی تری ئێران لەلایەن ڕژێمەوە رووخێندراون. شوێنکەوتوانی سوننە و شوێنکەوتوانی تری ئایینە ئاسمانییەکان مافی ئەوەیان نییە پۆستی سەرەکی لەو وڵاتەدا وەربگرن، لەوانەیش پۆستی سەرۆکایەتی کۆمار.
دروشمی “هەموومان پێکەوە” کە سەرەتا لەلایەن خومەینی، دامەزرێنەری ڕژێمی ویلایەتی فەقیهەوە لە ئێران هاتە ئاڕا، دروشمێکی ساختە بوو. ئەمە هاوکات بوو لەگەڵ سەرکوتکردنی ئازادییەکان لە ئێران و سەرکوتکردنی کەمینەکان لە ناو ئێران و شەڕئەنگێزی دژ بە دراوسێکانی ئێران و دەستێوەردان لە کاروباری ناوخۆی وڵاتانیتر. ئێستا لە هیچ کەسێک شاراوە نییە کە ئامانجی ئەم دروشمە “هەمووتان لەگەڵ من” بوو. واتا سەپاندنی خۆی بەسەر گەلاندا. لە ئێستایشدا هەمان شت لە پەیوەند لەگەڵ خەڵک و ئاڕاستە فیکری و نەتەوەییەکان پەیڕەو دەکرێت و هەر لەسەر ئەو بیرۆکەیە کار دەکات کە خومەینیی لەسەر بووە و بیر لە (ئومموقرای ئیسلامی) و فرەخوازی دەکاتەوە! ڕێزگرتن و پێکەوەژیان، هیچ شوێنێکی لە کەلتووری ڕژێمی ویلایەتی فەقیهیدا نەبووە و نییە. کارنامەی 43 ساڵەی رژێمی ئێران ڕوونترین بەڵگەنامەی ئەم ڕاستییەن.
ئاخوند شەهریاری، کە کەسێکی نزیکە لە خامنەییەوە لە رۆژی 15ی تشرینی یەکەمی 2021دا دانی بەم ڕاستییەدا ناوە و دەڵێت “ئێمە تۆمەتێکی سوننەمان لەسەرە کە دەڵێن ئێوە باس لە یەکڕیزی و یەکبوون و هاوکاری و هاودڵی و یەکگرتوویی شیعە و سوننە دەکەن، بەڵام ئەوە لە دەرونتاندا نیە! بە رواڵەت شتێک باس دەکەن بەڵام بەدوای ئامانجێکیترەوەن”.

دواوتە!
کارنامەی 43 ساڵەی ڕژێمی ئێران سەلمێنەری ئەم راستییەن کە دەستەواژەی یەکبوون (وحدت) هیچ پەیوەندییەکی بە ناوەرۆک و سیاسەت و بەرنامەی ئەم ڕژێمەوە نەبووە و نییە. لە هەر شوێنێک ئەم ڕژێمە هەنگاوی هەڵداوە، دابەشبوون و داڕمان و دوژمنایەتی، جێگەی پێکەوەژیان و ئاشتی و دۆستایەتی گردۆتەوە. قسەکانی عەلی خامنەیی لە کۆنفڕانسەکەیشدا گوزارشتە لە هەمان سیاسەت و بەرنامە و بەس!
کۆتایی

هەر کەسیك نکۆلی لە ڕۆلی گۆڕان بکات لە هەوڵدان بۆ دروستکردنی کۆمەلگایەکی چاکتر، سەقامگیتر لەوەی هەبوو، ئەوا کەسێکی تەرەفدارەو ناتوانێ بێلایەنانە بیرکاتەوە. لەم نێوەشدا کاریگەری ئیجابیانەی نەوشێروان مستەفا لە دروستکردنی ئەم ئاراستە نوێیەی سیاسەت لە کوردستان بەراورد بە هیچ کەسی تر ناکرێت. بەلام، سەرەرای گرنگی گۆڕان بۆهێنانە کایەی سەردەمێکی نوێی سیاسەتکردن لە کوردستان و دوربینی و جیهانبینی نەوشێروان مستەفا بۆ سیاسەتکردن و بەرژیەوەندیەکانی خەلکی کوردستان ئەمیش لە کەموکوری بێبەری نییە. من لێرەدا، دوو هەڵەی ستراتیجی نەوشێروان مستەفا دیاری دەکەم. من پێموایە، ئەم دوو هەڵەیە لەو خالە سەرەکیەکانەن کە گۆرانیان بەم ڕۆژە گەیاندو ، هەر ئەوانەش وادەکەن هەستانەوەی گۆڕان بەم ناو و فۆرمەی ئیستای بکەنە مستەحیل. ئەم دوخالەش ئەمانەن:

یەکەم، دەستنەگرتن بەسەرمایەی مرۆیی گۆران.
باشترین کەمپانیای تەلارسازی ئەگەر دەست بەئەندازیارەکانی نەگرێت زۆری پێناچی مایە پووچ دەبیت. باشترین نەخۆشانەی پلەیەکی جیهان ئەگەر دەست بەپەرستارەکانی نەگریت لەکار دەکەویت. باشترین کۆمپانی بۆشایی ئاسمان کە سالانە کەشت بۆ بۆشایی ئاسمان ڕێکبخات ئەگەر دەست بە زاناکان و کرێکارەکانی نەگرێت ئەوا لەناو دەچێت، هتد. هەر لەسەرەتاوە گۆران زۆر بیمنەت بوو لەسەرمایەی مرۆیی. بۆ نمەوونە، لەژێر چاودێری کاك نەوشێروان بریاردرا کە ڕێگا بۆ خۆکاندیدکرنەوەی ئەندام پەرلەمانەکانی نەدات. نییەت لەم بڕیارە هەرچی بێت، لە کۆتاییدا ئەم هەلوێستە بووە هۆی لەدەستدانی سەرمایەکی گەورەی مرۆیی لە بزووتنەوەی گۆران. ئەم بریارەی گۆڕان بووە هۆی دورخستنەوەی ژمارەیەك لەو توانایانەی کە جگەلەوەی خبرەی کاری سیاسی، ئیداری و تەخسوسیان پەیداکرد بوو، ببوون بە سیما، ناو و ناوبانگی گۆڕانیش. گۆڕان لە کاتێك بریاریدا کە ئەندام پەرلەمانەکانی ناتوانن خۆیان دوبارە کاندین بکەنەوە، لەسەرتاسەری دونیا خۆکاندید کردنەوە هیچ عەیبەی لەسەر نەبوو. لەو شوێنانەی کە بە لانکەی دیموکراسی، هەلبژاردن و پەرلەمان ناسراون بەسەدان و هەزارن ئەندام پەرلەمان هەن کە جگە لە کاری پەرلەمانتاری هیچ کاریتریان نەرکردووە لە ژیان.

تێنەگەیشتن یان لاموبالات بەرامبەر بەسەرمایەی مرۆیی گۆڕان، گۆڕانی بەم ڕۆژ گەیاند. لە ئێستاشدا هەر هەولێك بۆ چارەکردنی ئەم بابەتە بدرێت درەنگە. ئەو مەتریالە مرۆییە لەچاوەروانی گۆراندا نەماوە. هەندێکی بێهیوا بوو بەیکجاری وازی لەکاری سیاسی هێناوە، هەندێکی بوو بە ئۆپۆزیسیۆن، هەندێکی کاری سیاسی لە قالبیتردا دەکات، هەندێکی متمانەی بەهیچ کەسێکی گۆڕان نەماوە، …تاد.

دووەم، كاك نەوشیێروان شکستی هێنا لە دارشتنی بیرۆکەی دابینکردن سەرچاوەی ماڵی بزووتنەوەی سیاسی پێویستە جەماوەر بێت.

سەرەرای ئەو نەوشێروان مستەفا لەخەمی ئەوەدابوو کە فۆرمێکی نوێی حیزبایەتی لە کوردستان بێنێتەوە ئاراوە کە هاوشێوەی حیزبایەتیکردن بێت لە ڕۆژئاوا و جیاواز بێت لە حیزبی بەلشفی و ستالینی کە حیزب مەکتەبی سیاسی، ڕۆژنامەی مەرکەزی حیزبی، بنەو بارەگا ، دەزگای هەوالگیری، … تاد هەبێت، بەڵام، جگە لە گۆرانکاریەکی کەم ، ئەو نەیتوانێ گۆرانکاریەکی گەوەرە لەشێوەی کارکردنی حیزبایەتی لە کوردستاندا بێنێتە ئاراوە.

ئەم سەدەیە، بەجیاوازیەکی کەمەوە ، دوو فۆرمی سەرەکی حیزبایەتیکردن لەسەرتاسەری دونیا بەرهەم هێناوە. یەکێکیان ئەوەیە کە لە چین ، یەکێتی سۆڤیەتی و بلۆکی شەرقی کۆن و وولاتە داپلۆسێنەرەکان هەیە یان هەبوو، ئەوەی تریش کە لەوولاتانی ڕۆژئاوا، هەر لە ئەسکەندەنافیا، تاکو ئەوروپا ، ئەمەریکا و ئوسترالیادا هەیە. لەوەی یەکەمدا، حیزب پۆلێت بیرۆ (politburo) ، دەزگای ئەعلامی مەرکەزی، ئۆرگانی مەرکەزی حیزب، دەزگای هەوالگیری، زیندانی حیزبی … تاد هەیەو دەستیش بەسەر هەمو مومتەلەکاتی دەولەتدا دادەگرێت یان کەمپانیای زەبەلاحیان هەیە. بۆ نموونە، هەر ئێستا لە پەرلەمانی چین زیاتر لە دوو سەد بلیۆنێر هەن ( هەر بلێۆنیك هەزار ملیۆن دۆلارە ). لەوەی دووەمدا، حیزب هیچ ئەو دەزگایانەی نییە کە باسکمکردن. حیزب پێش هەر هەلبژاردنێك پێشبرکێەك لەنێوان ژمارەیەك لە ئەندامانی لەهەر بازنەیەکی هەلبژاردن ڕێکدەخا و کاندیدەکانی بۆ هەلبژاردن دیاریدەکات. حیزب و کاندیدەکانیش دەست دەکەن بەکۆمەك کۆکردنەوە بۆ هەلمەتی هەلبژاردنەکانیان، تاد.

تا ئەو ساتەش شێوەی باوی حیزبایەتیکردن لە کوردستاندا شێوەکاری حیزبی بەلشەفی و ستالینیە. پارتی و یەکێتی ئەم فۆرمە لە حیزبایەتیکردنیان بەمیرات لە حیزبی بەعسی ڕوخاو بۆماوەتەوە. گۆرانیش هەر لەسەرەتاوە بەهەڵە دەستی پێکرد. ئەو لەسەر بودجەی گشتی و مولکی گشتی دروست بوو، بەبێ ئەوەی مۆلەتی لە ڕای گشتی وەرگرتبێت. جا ئەگەر تەبریرێكیش هەبێت بۆ چۆنیەتی دروستبوونی گۆڕان بەپشت بەستن بە بودجەو مولکی گشتی، ئەوا هیچ تەبریرێك نەبوو بۆ بەردەوام بوون لەسەر ئەم شێوە لەکارکردن، کۆمپانیا دروستکردن و کارکردن لەسەر شێوەکارکردنی یەکێتی و پارتی.

دەستپێشخەری نەکردنی گۆڕان لەوەی هەڵمەتی کۆکردنەوەی کۆمەکی مالی جەماورەی بەرێخات بۆ هەلبژارن ، هەروەها داوانەکردن لە کاندیدەکانی گۆران کۆمەك کۆبکەنەوە تاکو هەلمەتی هەلبژاردنی خۆیانی پێبەرێخەن، ئەو هەلە ستراتیجیە کوشندەیە بوو کە نەوشێروان موستەفا فیکری لێنەکردەوە، بەبیری دانەهات یان کاری پێنەکرد. واتە، كاك نەوشێروان شکستی هێنا لە دارشتنی بیرۆکەی دابینکردن سەرچاوەی ماڵی بزووتنەوەی سیاسی پێویستە جەماوەر بێت. كاتێكیش گۆڕان شکست دێنێت لەم بابەتە، گۆڕان دوور دەکەوێتەوە لەوەی ببیتە بزووتنەوەیەكی جەماوەرەی (Grassroots movement) و ناچار دەبێت دەست ببات بۆ کەرستەوەو شێوەکاری کارکردنی یەکێتی و پارتی. هەر بۆیە، بۆ نموونە، کاتێك ئەندامانی گۆڕان ڕەخنەیان دەگرت لە دەستپیسی وەزیرەکانی گۆڕان لە بەغدا، عومەری سەید عەلی وەك ڕێکخەری گشتی بزووتنەوەکە باسی لەوە دەکرد وەزیرەکان پارە بۆ حیزب پەیدا دەکەن. ئەمەش سەرەتای کۆتایی گۆڕان بوو.

بەداخەوە، تازە مارکەو براندی گۆڕان تەواو بوو. حیزب وەك هەر کەماپانیایەکی بازرگانی کە متمانەی کڕیاری لەدەستدا، ئیتر هیچ (CEO) یەك یان سەرۆکێك ناتوانی پشتی ڕاست بکاتەوە. بەلام، سەرەرای کۆتایی گۆران یان مانەوەی وەك دوکانێکی سیاسی، کۆمەلگای کوردستان لەهەموو کات زیاتر وێلی سەردەمێکی سیاسی نوێنن کە كاك نەوشێروان دەستپێشخەر بوو لە هەولدان بۆ داهێنانی ئەم سەردەمە نوێێە لە سیاسەتکردن لە کوردستان.

هەولەکەی کاك نەوشێروان، یەكەم هەولی جدی بوو بۆ دروستکردنی ئاراستەیەکی نوێ لە سیاسەتکردن لە کوردستان، بەلام زۆربەی کات هەولەکانی یەکەم و دومەیش شکست دێنن. سەیری سەڤن ئاپ (7up) بکەن، بۆیە پێی دەلێن سەڤن ئاپ، چونکی شەشی هەولی پێشتری داهێنەرەکەی شکستی هێناو لە حەوتەمدا سەرەکەوت و بۆیە ناوینا سەڤن ئاپ. ئەوەی گرنگە کۆلەندانی ئەو کەسانەیە کە بروایان بەچاکسی لە سیستەمی بەرێوەبردن و حوکمرانی کوردستاندا هەیە.

تاکو ئیستا لە سولەێمانی ڕەوت و بزووتنەوەی جۆراوجۆر دروست بوون، لەوانە ڕیکخراوەکەی دکتۆر بەرهەم، نەوەی نوێ، گۆڕان، ڕەنگە رەوتی كاك لاهوریشی بێتە سەر. ئەمانە ئەگەر بەیەکەوە کاربکەن و بەسەر جیاوازیەکانیان سەرکەون و ” ئاراستەی دیموکراتی نوێ” پێك بێنن و ڕێکەون لەسەر کۆتایی هێنان بەمۆدیلی حیزبی بەلشفی لەکوردستاندا و کەموکوریەکانی گۆڕان تێپەرێنن، ئەوا دەتوانن ببن بەدیلی یەکێتی و پارتی. ئەگەرنا، کۆمەلگای کوردستان لەبەردەم شکستێکی گەورەدایە، سەرتاکەی بە نەمانی یەکێتی و پارتی دەست پێدەکات، بەلام بەچی دەگات دیار نییە. شکستێك زۆر گەوەرەتر دەبێت لە نسکۆی ئەیلول، شکستی ڕیفراندۆم و دۆرنداندنی سامانی سروشتی کوردستان.

دکتۆر عەبدولڕەحمان مەولود
پرۆفسۆری یاریدەر، زانکۆی لۆریە، واترلۆ ، کەنەدا

لە گاگۆڵکێی ژانەوە
من لەناو دڵیدا ترپە ترپمە
لە هەر کۆڵانێک گوڵ بپلیشێتەوە
من پرسە دائەنێم
لە هەر ماڵێک نان نەبێت
من سفرەیەکی نیگەرانم
لە هەر شوێنێ ژنێک بکوژرێ
من فلوتی ماتەمینیم
من لە یەک کاتدا
برینێکی ساڕێژنەبووی دێرین و
رەشەبایەکی مەلوولی رەنگ پەڕیوم،
لە شەقامی رەهێڵە و گەردەلوول
لە دایکبووم و
لەناو بێشکەی مەراقی
گەلێکی پەژمووردەدا پێم گرت
گەنجیم بەخشی
بە ئازادیی نیشتمانێکی لاقەکراو و
ئێستا سەر و ریشی ماش و برنجیم
خستۆتە نێو کۆشی غوربەتێکی دڵڕەقەوە
من لە یەک کاتدا
لە سولالەی شێخی نەهری و
تفەنگە ماندووەکەی مەلیک مەحموودم،
پەتی گەردنی “قازی”یە
لە ملی ئازادیم ئاڵاوە و
خوێنی ئەنفالە
وەک کانی لە جەستەم هەڵدەقووڵێ و
تاکو عەرعەر و نوگرە سەلمان
رێچکە ئەبەستێ
عومەری خاوەر پاسپۆرتە جیهانییەکەمە و
پێنج هەزار پەپولەی هەڵەبجە میدالیای بەرۆکمە
گۆڕی بە کۆمەڵ و ئەبوغرێب ناسنامەمە و
پێشمەرگە شەرەفی نەتکاوە
گەریلا پاسەوانی خەونەکانمە
من لە یەک کاتدا میراتگری شێخی پیران و
بەیتێکی هیچ کات نەگوتراوی (ئەحمەد خانی)م
رەشەبای سلێمانیم و
گڕی چاوەکانی بابەگوڕگوڕ
تووڕەییەکانمە لەو قەمچییانەی
قەعقاع و حەجاجەکان
لە ئەسپی سەرکەشیمی ئەوەشێنن
قەڵای هەولێر
سەری بڵندی کوردبوونمە و
چوارچرای مهاباد
زنجیری پچڕاوی دەستەکانمە
قامیشلۆ و ئامەد
دوو بووکی تارا رەشی دیرۆکی منن و
لە زاوای نیشتمانەکەم زەوت کراون
من لە یەک کاتدا
چاویلکەکەی شەهید ئارام و
چڵە نێرگزێکی گوندی ئەڵمانە و
سەر گۆڕی کاک فوادم
رووسووریی ژنە ئێزدییەکی شەنگالم
کە چڵکی بیابانشینەکان و
شمشێری غەزەوات
نەیتوانی پەڵەیەک
لەسەر بێگەردییان دروست بکا
نەبەزینی “کوبانی”م
کە تەپڵی سەرکەوتنمی تێدا لێدرا و
بوو بە گۆڕستانی قالۆنچە رەشەکانی دنیا
نرکە نرکی خۆڕاگریی
زیندانی شوومی “ئەوین”م
کە عەمامە و مێزەری ئایەتوڵاکانی تێدا
ریسوا کرا و
بەدەم چڕینی سروودی ئەی رەقیب و
بژی کوردەوە
زەندەقی ریش رشکاوییەکانی تارانی تیا برا
من لە یەک کاتدا
خوێنی پەڕەمووچی شەرەفخان و
گوللەی بڕنەوەکەی “بارزانی”م
خوێنی بەناهەق رژاوی قاسملۆ و
شەوە درێژەکانی ئیمراڵی و
نێو زیندانەکەی ئاپۆم
بەرخۆدانی چیاکان و
خۆپیشاندانەکانی شارم
دەستێکی پۆڵاینم هەیە
بۆ شۆڕش و سەرهەڵدان
دەستەکەی تریشم
ئاوریشمە بۆ ئاشتەوایی
خاوەنی سەروەریی
خوێناویی “گوردانی شوان” و
داستانی ئەفسووناویی
هەندرێن و دابان – هەلاجم
من لەیەک کاتدا
هەڵبەستێکی پڕ ورەی مەلا عەلی و
تەڵێکی پڕ نەعرەتەی
سازەکەی شڤان پەروەرم
ژن پێشڕەوی شۆڕشمە
و گڕی لەشی زیلان و
پەتی رزیوی سێدارەکەی لەیلا قاسمم
هەشت هەزار جامانەی
لە خوێنا سووربووی بارزانم
رووناکیی هەردەم نەکوژاوەی ئاتەشگا و
بریسکە و مەشخەڵی
داگیرساوی مەزدا ئاهورام
گوندی لە خاچدراوم و
شاری خنکێنراوم
هاواری سەربەخۆیی و
نەسیمی ئازادیم
سەرەخۆرەی سەدام و
ئەتاتورک و شای گۆڕ بەگۆڕم
من کوڕی رەسەنی نیشتمانێکم
لەشیان پڕ برین کرد
کەچی ئەو هەر لە جێی خۆیەتی
دڵیان هەپروون هەپروون کرد
کەچی ئەو هەر نەمرد
خەردەلیان کردە چاوەکانی
کەچی هەر ئاسۆ ئەبینێ
من لەیەک کاتدا
فرمێسکی بەخوڕی
دایکێکی رەشپۆش و
زەردەخەنەی پەلکەزێڕینەیی
منداڵە شەهیدم
منم لە میدیاوە
تاکو ئێستا کۆت و زنجیر ئەکرێم
بەڵام لە کۆتاییدا
هەموو زنجیرێک ئەپچڕێنم
منم شاعیری کوردستان
منم عاشقی ئازادیی.

ونبە، کە شارەکان…
لە کتێبی شیعرێکتا،،
خۆی حەشار ئەدا، وونبە،،
کاتێ شەمەندەفەرێکی سپی..
دڵت ئەبا، وونبە،،
کاتێ کچە ڕەشپۆشی..
پاشماوەی جەنگ،،
قژی سپیان،،
لە ڕوباری خەمی بێ ژوانا،،
شانە ئەکا، وونبە،،
کە پێڵوی هەورەکان ،
لە فرمێسک ڕژانی..
دوای نیوەشەوی خوێنا…
ووشک ئەکا، وونبە، ،،،
کاتێ بەندەری مەنفا..
گیتاری ڕۆحت ،،
لە بێستانی مۆری خۆشبەختی..
لەدەستچوو ئەبا، وونبە،،،
لە سەفەرێکا،،
بە نێو خەرابستانا!
بە نێو ئافاتە قەشەنگە..
یەک لەدوای یەکەکانا!،،
وونبە، کە ووشەکانت،،
لە سپێدەیەکی قورمزی هەناو خوێنا!
تەرە ئەبن، سەربەست ئەبن،،
ئەبنە پۆلە نەورەسی شین ،
بە ئاسمانێکی ناکۆتاو بێسنورا،،
وونبە،،
نامۆبە، شاعیربە،
نیگاکە، لە گوڵە شەڕانگێزە…
سرکەکان،،
لە نزرگە ئاسنینەکانا!
وونبە، با گڕکانی دڵت،،
شەوەئەنگوستەچاوی بەیداخی ڕەش،،
هەنجڕ هەنجڕ کا،،
وونبە، لە کەنار دەریا..
وەک شەپۆلێ ،،
وەک ئاوازێ،،
ئێستا تەواو ئەبێ،
گرنگ نیە،،
لە ساتێکی تر،
پریشکەی دڵ،،
خامۆش ببێ،
وەک هارمۆنیکا،
ئێستا ئاوازێک بە،
وەک هەور، ،،
جەستەی خۆی ببارێنێ،
تۆ وونبە،،
نمەیەکی…
کەم تەمەن بە،،،
باکت نەبێ ،
کام گوڵە لەیلەکی عاشق،،
بە مەی ڕژاوی ڕۆحت،،
سەرخۆش ئەبێ!

………………………………………………………………..
وێنەکە تابلۆیەکی نیگارکێشی هؤڵەندی
Vincent van Gogh

ئەگەرچی جۆ بایدنی دیموکراتەکان ساڵێ بەر لەئیستە (لە 2020/11/3) لە وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا هەڵبژاردنەکانی سەرۆکی وڵاتی بە 269 کورسی (بەرامبەر بە 232 بۆ دۆنالد ترامپ) بێ چەندوچوون بردەوە، کەچی تا ئەمڕۆش ترەمپ و لایەنگرە پەڕگرەکانی، نەک هەر بالۆرەی بوونی ساختەکاری لەو پرۆسانەدا ئەجونەوە، بەڵکو زۆر بەجدیش لە هەوڵی ئەوەدان، قانوونی هەڵبژاردنەکانی وڵاتەکە، بە بەهانەی ئەو بانگاشە چەواشەیەی بەردەوامن لەسەری، بە شێوەیەک بگۆڕن، کە پرۆسەی هەڵبژاردن زۆر سەخت بکات.
لە 43 ولایەتدا پەرلەمانتاران 250 پڕۆژەقانوونیان ئامادەکردوە. لە هەندێ شوێنیشا بۆیان رەخساوە، هەندێ لە قانوونەکانی هەڵبژاردن بگۆڕن. بۆ نموونە لە تێکساس و جۆرجیا و فلۆریدا چیتر دەنگدەر ناتوانێت بە درایڤ ئین (Drive in)، کە زیاتر ئەفرۆئەمریکاییەکان بەکاری ئەهێنن، دەنگبدات. کاتی دەنگدان لە بنکەکانی دەنگدان کورتکراوەتەوە. قانونی هەڵبژاردن بە نامە توندکراوە. دەسەڵاتی چاودێرانی پارتەکان بەهێزتر کراوە. هتد.
سەبارەت بە بانگاشەی روودانی ساختەکاری لە هەڵبژاردنەکانا، نەک هەموو داواکانی لایەنگرانی ترەمپ لە دادگاکانا رەت کراونەتەوە، بەڵکو وەزیری دادی ئەو کاتەی ئەمریکا، ویلیام بار، کە زۆریش دڵسۆزی ترەمپ بوو، لەگەڵ ئەو درۆی ساختەکاریە نەبوو و دواتریش دەستی لە کار کێشایەوە.
ئەوەش راستە، کە ترەمپ کەسێک نیە، بە راستگۆ ناسرابێت. لێکۆلەڕانی رۆژنامەی واشنتن پۆست لە ماوەی چوار ساڵی سەرۆکایەتی ترەمپدا 30573 وتەی “درۆ” و “چەواشە”ی ئەم کۆماریەیان ئیسپات کردوە.
بەڵام کێشەکە لێرەدا کۆتاییە نایەت: بەپێی راپرسینێک، کە لەسەر داوای CNN ئەنجام دراوە، لە 78٪ لایەنگرانی کۆماریەکان بڕوا بە ترەمپ ئەکەن، کە گوایە ساختەکاری رووی داوە. بەمەش ترەمپ هەر بەگشتی دڕدۆنگیەکی بەهێزی لای لایەنگرانی لەسەر پرۆسەی هەڵبژاردنی دیموکراتیدا دروستکردوە. واتە ترەمپ بۆی لواوە، لای لایەنگرانی “ڕاستی بکاتە درۆ و درۆش بکاتە راستی”.
ئەم کردارو رەوشتەی ترەمپ و زۆرینەی کۆماریەکان بنکۆڵ کردنی دیموکراتیەتە.
ئەگەر کار وابڕوات، ئەوا ئەو جیاوازیە نامێنێت لە نێوان هەڵبژاردەکانی وڵاتێکی “پێشەنگی دیموکراتی” وەک ئەمریکا لەگەڵ وڵاتانی دیکتاتۆری وەک چین و روسیا و بێلاروس وهتد.
ئەمەش دیارە زۆرینەی وڵاتانی بەدبەختی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەراست ئەگرێتەوە.
لەم وڵاتانەشدا، کەبێگومان مەحاڵە بێ مستێک یان کۆڵێک لە ساختەرکاری پڕۆسەی هەڵبژاردنی “دیموکراتی” بەڕێوە بچێت، متمانەبوون بە شێوەسیستەمێکی “دیموکراتی” پتر دووچاری شکستهێنان ئەبێت، هەر وەک چۆن دواجار لە پرۆسەی هەڵبژاردەکانی عێراقا بینیمان.

بۆ خوێندنەوەی ژمارە 27 کلیکی ئێرەبکەن…

مەنسوور جیهانی ـ

ترەیلەری فیلمی سینەمایی “چوار دیوار” لە دەرهێنانی “بەهمەنی قوبادی” و لە بەرهەمهێنانی “ڕاجێر واتێرز” هاوکات لەگەڵ نمایشی لە بەشی “پێشبڕکێی سەرەکی” سی و چوارەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “تۆکیۆ” لە وڵاتی ژاپۆن بڵاوکرایەوە.

فیلمی سینەمایی “چوار دیوار” The Four Walls لە دەرهێنانی سینەماکاری ناوداری کورد “بەهمەنی قوبادی” و لە بەرهەمهێنانی “ڕاجێر واتێرز” Roger Waters موزیکزانی بەناوبانگی جیهان، هەڵبەستوان، گۆرانیبێژ و ژەنیار بەتوانای بەریتانی و دامەزرێنەری گرووپی موزیکی هەرمانی “پینک فلۆید” Pink Floyd بەرهەمی وڵاتی بەریتانیا و بە ڕۆل بینینی “ئەمیر ئاقایی” و چەندین ئەکتەری دیکە لە یەکەمین نمایشی جیهانی خۆیدا ڕۆژی سێشەمە 2ی نۆڤەمبەری 2021 لە بەشی “پێشبڕکێی سەرەکی” سی و چوارەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “تۆکیۆ” Tokyo لە وڵاتی ژاپۆن چووە سەر پەردەی سینەما و ترەیلەری ئەم بەرهەمە هاوکات لەگەڵ نمایشەکەی لەم ڕووداوە گرینگە سینەماییەدا بڵاوکرایەوە.

دوای یەکەمین نمایشی “چوار دیوار” لەم فێستیڤاڵەدا یەکێک لە ڕخنەگرانی سینەمایی لە بەرنامەیەکی ڕاستەوخۆدا گوتی کە ڕۆڵ بینینی “ئەمیر ئاقایی” وەکوو “ڕۆبێرت دێنیرۆ” Robert De Niro ئەکتەری ناوداری سینەمای جیهان دەچێت.

“بەهمەنی قوبادی” دەرهێنەری ئەم بەرهەمە وێڕای ستایش لەم ئەکتەرە ئێرانییە گوتی کە ئاقایی لە ماوەی سێ ڕۆژ پێش کاتی وێنەگرتن؛ بە بیر و تێگەیشتوویی خۆیەوە، لە خوڵقاندنی ئەو کەسایەتییەی کە تیایدا نواندنی کرد، ڕۆڵێکی کاریگەری بینی.

لە “چوار دیوار” حەوتەمین بەرهەمی بڵندی “بەهمەنی قوبادی”؛ “حوسێن جەعفەریان” بەڕێوەبەری وێنەگرتن،”حوسێن عەلیزادە”، “بەهمەنی قوبادی” و “ودات ییلدریم” Vedat Yıldırım ئاوازدانەر، “هایدە سەفی یاری” مۆنتێر و “بەهمەن ئەردەڵان” دەنگدانەر بوون و تیایدا “فۆندا ئێریگیت” Funda Eryiğit، “فاتیح ئاڵ” Fatih Al، “باریش ییلدیز” Bariş Yildiz لە تەنیشت “ئەمیر ئاقایی” ڕۆڵیان بینیوە.

سی و چوارەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “تۆکیۆ” بە سەرۆکایەتی “هیرۆیاسۆ ئاندۆ” Hiroyasu Ando لە لایەن ڕێکخراوەی گەشەپێدانی نێودەوڵەتی سینەمای ژاپۆن، بە سەرۆکایەتی لێژنەی دادوەرانی “ئیزابێل هۆپێر” Isabelle Huppert ئەکتەری ناوداری فەڕەنسی و بە نمایشی زیاتر لە 100 بەرهەم لە دەرهێنەرانی وڵاتانی جۆراوجۆری جیهان لە بەشەکانی پێشبڕکێی و دەرەوەی پێشبڕکێی لەوانە: بەشی “پێشبڕکێی سەرەکی”، بەشی “داهاتووی ئاسیا”، بەشی “هەڵبژاردەی گاڵا”، بەشی “تەرکیز لەسەر سینەمای جیهان”، بەشی “ئەنیمەیشنی ژاپۆنی”، بەشی “جیهان، نیوەگۆی باکوور”، بەشی “سینەمای کلاسیکی ژاپۆن” و … بە شێوەی ئامادەبوون لە ڕۆژانی 30 ئۆکتۆبەر تا 8ی نۆڤەمبەری 2021 لە شاری تۆکیۆ لە وڵاتی ژاپۆن بەڕێوەدەچێت.

بۆ زانیاری زیاتر:
https://2021.tiff-jp.net/en/lineup/film/3401CMP06

https://wetransfer.com/downloads/ee1a9c255c80a7c55b5b842ef49b65c820211103051853/04dfea

بەڕێوەبەرایەتی ڕاگەیاندنی گشتیی فیلمی سینەمایی “چوار دیوار”.

تێکۆشان و ململانێی هێزە جیهادییەکان لە( ئەفغانستان)ی تاڵیبان دا!

هاتنەوە سەر حوکمی تاڵیبان، بەو خێراییە، لە ئەفغانستان دا بووە هۆی درووستکردنی ترس لەوەی ئەو وەڵاتە جاریکی تر دەبێتەوە بە پەناگەیەک بۆ میلیشیا ئیسلامییە توندڕەوەکان، کە دەیانەوێت کاری تیرۆر لەوەڵاتانی تر ئەنجام بدەن. جا کە تەماشایەکی مێژووی تاڵیبان دەکەین لە وەخۆگرتنی ئەو جۆرە گرووپە توندڕەوانە، ئەو ترسە لە تاڵیبان وەڕاست دەگەڕێت. بەڵام ئەو دوو بزووتنەوەیە، کە قاعیدەو داعشن، لە ناو ئەفغانستان دا لەسەر نفوز و دەسەڵات لە پێشبڕکێ دان. هەردووکیشیان ڕووبەڕووی چەندین تەگەرەی گەورە دەبنەوە لە کاتی بەکارهێنانی ئەفغانستان وەک مینبەرو سەکۆیەک کە ببێتە پاڵپشتییەک بۆیان و تاکو لەوێوە شەپۆلێکی تازە لە کاری تیرۆریستی دەست پێبکەنەوە.
ئەو گرووپانە لە نێو خودی خۆیاندا بە شێوەیەکی زۆر خەراپ دابەشبوون دەربارەی ئەوەی کە ئەفغانستانی ئێستای ژێر حوکمی تاڵیبان چ ڕۆڵێک دەگێڕێت لە جیهادی جیهانی دا. بە لای قاعیدەوە سەرکەوتنی تاڵیبان سەرکەوتنێکی گەورەیە و بەدیهاتنی بەڵێنی خودایە بە سەرخستنی باوەڕداران بەسەر بێباوەڕان دا. بەڵام بە لای داعشەوە بەهیچ شێوەیەک بەسەرکەوتن هەژمار ناکرێت، بەڵک و بەڵگەیەکی ترە لە ویستی تاڵیبان بۆ هاوکاری و هەماهەنگی لەگەڵ ئەمریکادا.

خەلافەتی دواڕۆژ یان هاوپەیمانی ئەمریکیەکان؟
لە ساڵی ٢٠٠٣ وە کە داعش پەرەی سەندو خەلافەتیشی لە ساڵی دواییدا ڕاگەیاند لەو ناوچانەی بەدەستیەوە گرتن لە عێڕاق و سوریا. لەولاوە قاعیدە هەوڵی ئەوەی دەدا کە خۆی وا نیشان بدات کە لە دوو گرووپەکەی تر مۆدێرن ترو گونجاوترە. قاعیدە خۆی بەدوور دەگرت لە بەکافردانانی موسڵمانەکانی ترو زیاتریش گرنگی دەدا بە ڕای گشتی لە جیهانی ئیسلامیدا. هەروەها قاعیدە پەیوەندییەکانی، کە لە مێژبوو هەیبوون لەگەڵ تاڵیبان، قوڵتر کردنەوە. پەیوەندییەکانی ئەو دوو گرووپە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٩٦ کە تاڵیبان دەسەڵاتی لە ئەفغانستان بەدەستەوە گرت. ئەوەبوو کە تاڵیبان ڕێگای بە ئوسامە بن لادن دا کە لەوێ بمێنێتەوە لە ژێر پارێزگاریی تاڵیبان دا. ساڵی ٢٠٠١ بوو پێش ڕوودانی ١١ی سێپتەمبەر کە بن لادن بە ئاشکرا سوێندی خواردو بەیعەتی دا بە تاڵیبان بە ڕابەرایەتی مەلا عومەر وە داواشی کرد لە هەموو قاعیدەو ئەندامەکانی کە لە ناو ئەفغانستان دا بوون کە وەک و ئەو بکەن.

قاعیدە لە ژێرڕابەرایەتی ئەیمەن ئەلزەواهیری، جێگری بن لادن، زۆرتر جەختی لە وەلاو دڵسۆزی بۆ تاڵیبان کردەوە. ئیماڕەتی ئیسلامی ئەفغانستان، کە ناوە فەڕمیەکەی تاڵیبانە، لە پروپاگەندەکانی قاعیدەدا وەک ئەوجێگایە باسی لێوە دەکرێت کە خەلافەتی ئیسلامی تێدا پێشبینی دەکرێت. ڕابەری تاڵیبانیش کە فەرماندەی باوەڕدارەکانە، تایتڵێکە کە لەلایەن خەلیفەکانەوە بەکار هاتووە وەک فیگەرو کەسایەتیەکی نیمچە خەلیفە وێنا دەکرێت. ئەو گۆڕانکاریە کاتێک سەری وەدەرنا کە داعش لە حوزەیرانی ٢٠١٤ دا خەلافەتی ڕاگەیاند و فەرمانیشی دەرکرد کە تەواوی گرووپە جیهادییەکانی تر کە قاعیدەش لە نێویاندا بوو هیچی تر یاسایی نین. وەڵامی قاعیدە، بۆ ئەو بریارەی داعش بریتیبوو لە پێدانی مانایەکی تازە بە پەیوەندیەکانی لەگەڵ تاڵیبان و دەیان گوت کە تۆڕی قاعیدە لە پەیوەندی و پەیمانێکی نیمچە خەلافەتیدایە لەگەڵ تاڵیبان و لە ژێر چاودێری و پارێزگاری ئیماڕەتی ئەفغانستاندایە.

ڕێگایەک کە قاعیدە ئەمەی پێکردووە، جەختکردنیەتی لە سەر بەیعەتدان بە حاکمی تاڵیبان. بۆ نموونە قاعیدە لە هەواڵنامەیەکی ٢٠١٤ یدا تازەکردنەوەی بەیعەتی ڕاگەیاند بۆ ئەمیری باوەڕداران، موجاهیدی جیهاد، مەلا محمد عمر”خوا بیپارێزێت”. دوپاتی دەکاتەوە کە قاعیدەو تەواوی لقەکانی لە هەموو شوێنەکان سەربازن لە سووپای ئەودا. لە هەمان کاتدا ئەلزەواهیری بە ئاشکرا لە جیاتی هەموو تۆری قاعیدە بەیعەتی دایەوە بە هەردووک ڕابەرانی تاڵیبان کە لە دواییدا هاتن. لە ساڵی ٢٠١٥ دا بەیعتی دا بە مەلا ئەختەر مەنسور و لە ساڵی ٢٠١٦ دا بەیعەتی دا بە مەلا هەیبەتوڵا ئاخوندزادە. ئەلزەواهیری لە هەر پەیامێکیدا ( ئیماڕەتی ئیسلامی لە ئەفغانستان)ی وەک یەکەم ئیماڕەتی شەڕعی و درووست وێنا دەکرد کە لەدوای ڕوخانی خەلافەتی عوسمانی یەوە لە ساڵی ١٩٢٤ وە هاتبێ. بە هەمانشێوە گرووپەکانی وابەستە بە قاعیدەوە ڕابەری تاڵیبانیان وەک دەسەڵاتی باڵای خۆیان دەبینی. بۆ نموونە کاتێک کە لە ئازاری ٢٠١٧ دا ئەیاد ئاغالی، دژبەری مالی، پێکهێنانی لقێکی تازەی قاعیدەی لە ڕۆژئاوای ئەفریقا ڕاگەیاند، وەلای خۆی نەک هەر بۆ ئەلزەواهیری بەڵک و بۆ ئاخوند زادەش ڕاگەیاند.

سەرکەوتنی تاڵیبان لە ئەفغانستان بە لای قاعیدەوە سەرکەوتنێکە وەک نەبەردو داستان وایە، بەڵام بە لای داعشەوە هەرگیز بە سەرکەوتن دانانرێت.
ئەوەش هەمووی بە پێچەوانە دەردەکەوێت لە گەڵ دەقی ئەو ڕێکەوتنەی کە لە مانگی فێبروەری ٢٠٢٠ دا لە نێوانی تاڵیبان و ئەمریکادا بەسترا. لەو ڕێکەوتنەدا تاڵیبان بەڵێنی دا کە هاوکاریکردنی بۆ قاعیدە بوەستێنێ و لە گەڵ حکومەتی ئەفغانستانیش بچێتە ناو گفتوگۆی ئاشتییەوە. هەرچەندە تاڵیبان ڕازی نەبوو بە بڕینی پەیوەندی لەگەڵ قاعیدە، وەک و ئەوەی کە لە هەندێک جاراندا وێنای بۆ کراوە، بەڵام بەڵێنیدا کە ئیترمیوانداری نەکات لە قاعیدەو گرووپەکانی ئەمسالی قاعیدە. هەروەها تاڵیبان بەڵێنی ئەوەشی دا کە نەهێڵێت ئەفغانستان بەکاربهێنڕێت بۆ هەڕەشە لە ئاساییشی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی.

ڕابەرایەتی باڵای قاعیدە، لەگەڵ ئەوەشدا، لەوە ناچێت کە بەو ڕێکەوتنامەیە ناڕەحەت بووبێت. ئەوەتا لە ئازاری ٢٠٢٠ دا ئەو گرووپە لە ڕاگەیەندراوێکیدا پیرۆزبایی خۆی ئاراستەی تاڵیبان کرد کە ئەمریکا بەڵێنی چوونەدەرەوەی دا لە ئەفغانستان. لەو ڕاگەیاندنەدا قاعیدە پێشوازی لە ڕێکەوتنی دۆحە کرد کە بە نێوەندگیری قەتەڕ ئیمزا کرا و بەسەرکەوتنێکی مێژوویی ناوی هێناو بانگەوازیشی لە تەواوی موسڵمانانی جیهان کرد کە چاو لە تاڵیبان بکەن لە ڕووی ئیلتیزامییەوە بە جیهاد. قاعیدە لەو بانگەوازەیدا ئیماڕەتی ئیسلامی ئەفغانستانی وەک ناوکی دەوڵەتی ئیسلامی، بە مانای دەوڵەتی خەلافەت، وێنا کرد کە بە پێی یاساو شەریعەتی خودا حوکم دەکا.
لە کاتێکدا کە قاعیدە پەیوەندی لەگەڵ تاڵیبان بەهێز دەکرد، داعش تۆمەتی بە لاڕێدا ڕۆییشتنی دەدایە پاڵ تاڵیبان. لە دیدی (داعش)ەوە تاڵیبان لایداوە لە ئیسلامی ڕاستەقینە بە تایبەتی لە دوای مردنی مەلا عومەرلە ساڵی ٢٠٠٣ وە ئەو لادانە ڕووی لە هەڵکشان کرد. داعش پێی وایە تاڵیبان لە دوای مەلا عومەر کەمتەرخەم بووە لە جێبەجێکردنی شەریعەتی ئیسلام . داعش دەڵێ: تاڵیبان ڕووەو نەتەوەچیەتی ملی ناوە، لێبوردەو نەرمە لەبەرامبەر کەمایەتی شیعە لە ئەفغانستاندا و هەروەها کاری لەسەر بەستنی پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەتانی کوفر کردووە کە لە نێویاندا لە گەڵ قەتەری موڕتەدو هەڵگەڕاوە لە ئیسلامە. داعش ڕەخنەی ئەوە لە تاڵیبان دەگرێت کە داواکاری داعشیان بە دامەزراندنەوەی خەلافەت ڕەتکردۆتەوە وهەروەها قاعیدە نەیهێشتووە هەوڵەکانی داعش سەربگرن بۆ درووست کردنی پارێزگایەک لە سەرخاکێک ، وەک و کە پێی دەگوترێت خاکی خوڕاسان، کە ناوچەیەکی مێژووییەو تەواوی ئەفغانستانی ئێستاش لە خۆدەگرێت. ئیتر لەو رۆژەوەو بە بەردەوامی تاڵیبان لە شەڕدا بووە لە گەڵ ئەو ویلایەتەی داعش کە پێی دەگوترێت خوڕاسان و لە هەندێک جارانیشدا ئەمریکا بە شێوەیەکی کاریگەرهاوکاری هەوایی تاڵیبانی کردووە.
هەر لە دوای ڕاگەیاندنی ڕێکەوتننامەی ٢٠٢٠ی نێوان واشنتۆن و تاڵیبان، داعش ئەو ڕێکەوتنامەیەی بە بەڵگەیەکی تر لە ڕێ لادانی تاڵیبان وێنا کرد. بڵاوکراوەی فەڕمی داعش ئیدانەی تاڵیبانی کرد کە ئەمریکای کردە هاوپەیمانی تازەی خۆی. هەروەها داعش لە ڕێگەی قسەکەرەکەیەوە وتی کە ئەو ڕێکەوتننامەیە پەیوەندییەکانی نێوان ئەمریکاو تاڵیبانی، کە هەمیشە بەیەکەوە لە پیلاندا بوون لە دژی داعش، فەڕمی کردەوە. بە پێی قسەکانی ئەو وتەبێژەی داعش ئەو ڕێکەوتنامەیە تەنها پەردەیەک بووە بۆ پەیوەندییەکانی نێوان میلیشیای تاڵیبانی موڕتەد و هەڵگەڕاوە لە ئیسلام لە گەڵ خاجپەرستان دا.

سەرکەوتێکی کێشە لەسەر

دوای ئاهەنگی ڕێکەوتنی تاڵیبان لەگەڵ ئەمریکا، بۆ ماوەی نزیکەی ساڵ و نیوێک قاعیدە هیج لێدوان و تەعلیقێکی لەسەر بارودۆخەکەی ئەفغانستان نەدا. تاڵیبان، بە پێی زانیارییەکانی وەکالەتی ئیستیخباڕاتی بەرگری، داوای لە قاعیدە کردووە کە چالاکیەکانی کەم بکاتەوەو پەیوەندییە درێژخایەنەکانی نێوان گرووپەکان دەرنەخا هەتا ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی بە تەواوی لە ئەفغانستان دەچنەدەر. هەر بۆیەش کاتێ لە ٣١ی ئاب کە دواین سەربازی ئەمریکا لە کابوڵ هاتەدەر، قاعیدە هەستی بە ئازادی کردو چەند سەعاتێک دوای ئەوە بە فەڕمی ڕاگەیاندنێکی پیرۆزبایی بە بۆنەی ئەو سەرکەوتنە مێژووییەوە لە تاڵیبان و تەواوی کۆمەڵگای ئیسلامی دەرکرد.
بە پێی ڕاگەیاندنەکە: ” ئەنجامی ئەوەی کە ڕوویدا لە ئەفغانستان، سەلماندی کە ڕێبازی جیهاد، نەک سازش و ئاشتبوونەوە، باشترین میتۆد بوو بۆ مامەڵە لەگەڵ دەوڵەتانی کافردا. بۆیە شکەستی ئەمریکا کۆتایی هێنا بە سەردەمی لووتبەرزی ئەمریکیەکان و ئەوروپیەکان لە ویست و ئارەزوویان بۆ داگیرکردنی خاکی موسڵمانان بە ڕێگای سەربازی. هەرچەندە قاعیدە نەیگوت کە دوژمنە دوورەکەی کە ئەمریکاو هاوپەیمانەکانیەتی بە تەواوی شکەستیان هێناوە، بەڵام پێناسەی قۆناغی داهاتووی کرد: ” وەک قۆناغاکێک کە زۆرتر جەخت دەکرێتەوە لە بڵاوکردنەوەی جیهاد لە نێو وەڵاتانی تر لە جیهانی ئیسلام دا. ” پشتیوان بە خوا سەرکەوتنی تاڵیبان ڕێگاکە پاک دەکاتەوە بۆ برا موسڵمانەکانمان تا بتوانن خۆیان ڕزگارکەن لە دەستی حوکمی تاغوتیانەی وەڵاتەکانیان کە بە پێی دەستوورو شەریعەتی ئیسلام حوکم ناکەن. هەروەها ڕێگای ڕزگار کردنی موسڵمانانی فەلەستینیش ئاسانتر دەکات لە دەستی داگیرکاری زایۆنی”.
لە لایەن لقە لۆکاڵیەکانی وابەستە بە قاعیدەوە بە هەمان شێوە هەستی خۆشی دەربڕا.. قاعیدە لە نیوە دورگەی عەڕەبی و لقەکانی یەمەنی وابەستە بە قاعیدە هەنگاوەکانی تاڵیبانیان لە سازش نەکردن و دەستگرتن بە سەوابتی ئایینی ئیسلام بەرز نرخاند. “سەرکەوتن لە ئەفغانستان دا جێی شانازییە و پەل دەهاوێت بۆ لادانی حوکمی چەوسێنەرو سەرکوتگەران و دەرپەڕاندنی غوزات و داگیرکەران لە وەڵاتی موسڵماندا”. حراس الدین کە لقێکی قاعیدەیە لە سوریا دەڵێت ” سەرکەوتنی تاڵیبان نیشانی دا کە جیهاد تەنیا ڕێبازە بۆ گەییشتن بە سەرکەوتن و بەدەستەوەگرتنی دەسەڵات”. لقەکانی وابەستە بە قاعیدەوە لە باکوری ئەفریقاو ساحل لە بەیانێکی هاوبەش دا، خۆڕاگری تاڵیبانیان بەرز نرخاند و لە ڕاگەیەندراوەکەدا دەڵێن کە: ” تاڵیبان سەلماندیان کە ڕێبازی جیهاد تەنیا ڕێبازە بۆ جیهانی ئیسلامی کە لە ڕەزیلی و سەرشۆڕیی ڕزگاری ببێت و بگاتە ژیانێکی سەربەرزو پڕ لە شکۆ”.

بەڵام بە لای داعشەوە ئەو بۆچوونەی کە پێی وایە تاڵیبان سەرکەوتنی بەدەست هێناوە لە ئەفغانستان دا جێی پێکەنینە. ئەوەی کە ڕوویدا لە دیدی داعشەوە: “بریتیبوو لەوەی کە ئەمریکا ئارەزوومەندانە دەسەڵاتی تەسلیم بە تاڵیبان کردو تاڵیبانیش بە فێعلی بوو بە بەکرێگیراوی ئەمریکا”. هەر لە دوای گرتنی کابوڵ لە لایەن تاڵیبانەوە لە ١٥ی ئاب، هەواڵنامەی هەفتانەی داعش لە گرنگی ئەو سەرکەوتنە سەربازییەی تاڵیبانی، کە خەڵکی تووشی شۆک کردبوو، کەم کردەوە. لە هەواڵنامەکەدا داعش نووسیبووی: “شتێکی ئاساییەو ئەنجامی ئەو ڕێکەوتنەی نێوان ئەمریکاو تاڵیبانە کە لە ساڵی پێشوودا لە دۆحە ئەنجام دراوە”. هەروەها داعش دەڵێت :”ئەمە هیچ نیە بێجگە لە گواستنەوەی دەسەڵات لە حاکمێکی بت پەرستەوە بۆ یەکێکی تری بت پەرست”. داعش دەڵێ ئەمە گۆڕینی حاکمێکی بتپەرستی بێ ڕیشە بە یەکێکی تری ڕیشداری بت پەرست. تاڵیبان پەیمانی بە ئەمریکا داوە کە جارێکی تر ١١ی سێپتەمبەرێکی تر ڕوو نەدات و ئەمریکاش تاڵیبانی هێنایەوە سەر دەسەڵات و کابوڵیشی تەسلیم کردن بە بێ ئەوەی یەک فیشەکی تێدا بتەقێت.

ئێستا تاڵیبان لە دیدی داعشەوە بووەتە بەکرێگیراوێکی ئەمریکا

هاوکارانی داعش لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان تەنانەت پێش بڵاوکراوەکەی داعش هەمان ڕەخنەیان لە تاڵیبان گرت. یەکێک لە کەسە دیارەکانی داعش تێبینی کردووە کە ئەمریکا سەرکەوتوو بووە لە تێکدان و خەراپکردنی تاڵیبان لە ڕووی ئایینیەوە. ” خودا دەفەرموێت ئەوان، ئەگەر بتوانن، شەڕلە دژی ئێوە ناوەستێنن هەتاکو لە دین وەرتان نەگێڕن”( قورئان: ٢:٢١٧). وە توانیویشیانە کە تاڵیبان لە ئایینەکەی خۆیان وەرگێڕن. زۆر ڕوونە کە دیدو بۆچوونەکانی قاعیدەو داعش پێکەوە هەڵناکەن. جا لێرەدا یا تاڵیبان بەرەو نەرمی ڕۆیشتووە لە بەرامبەر ئەمریکاو بەرژەوەندییەکانی زۆرتر لەوەی کە قاعیدە هیوایەتی، یاخود تاڵیبان زۆرتر بەلای توندڕەویدا ملی ناوە لەوەی کە داعش دەیەوێت باوەڕی پێ بکات.
حەقیقەت ڕەنگە لە شوێنێکدا بێت لە ناوەڕاست. تاڵیبان وای پێباشە کە هەردووک لایەکەی هەبێت. لە لایەکەوە بەردەوامی بدات بە پەیوەندییەکانی لە گەڵ قاعیدەو لە لاکەی تریشەوە بەدەستهێنانی دانپێدانانی نێونەتەوەیی کە ئەوان حاکمی شەڕعی ئەفغانستانن. بە شێوەیەکی گشتی، بەرنامەو ئەجیندای تاڵیبان، لانی کەم بۆ خۆیان ئەو ئیدیعایە دەکەن کە وەک هی قاعیدە نییەو ناچێتە دەرەوەی سنووری وەڵاتەکەیان و بەرژەوەندییەکانیان لە ناو ئەفغانستان دا دەست پێدەکەن و هەر لەوێشدا کۆتاییان دێت. لە هەمان کاتدا تاڵیبان لە ماوەی ٢٠ ساڵی ڕابردوودا پەیوەندی بەهێزی لەگەڵ قاعیدە بەستووە. لەوبارەوە ڕاپۆرتێکی نەتەوە یەکگرتووەکان ئاشکرای کردووە کە قاعیدە نزیکەی ٥٠٠ کەسی لە ناو ئەفغانستاندا هەیەو بەسەر ١٥ پارێزگادا بڵاوی کردوونەتەوە. بە پێی ڕاپۆرتەکە قاعیدەو تاڵیبان لەسەر هەمان پەیوەندی دەمێننەوەو هیچ ئاماژەیەکیش نابینرێت کە بەرەو لێکترازان بڕۆن.

هەرچەندە هەندێک لە قسەکەرانی تاڵیبان ڕەتی دەکەنەوە کە هیچ جۆرە پەیوەندییەکیان هەبێ لە گەڵ قاعیدە، هەتا یەکێکیان بوونی بەیعەتی هەر ڕەتکردەوە. تاڵیبان، وەکو تاڵیبان خۆی، زۆر سەرسەختانە هەرچەندە زۆریشی لەسەر کەوت بەڵام نەیویست ئیدانەی قاعیدە بکات. ئەو سەر ڕەقییەی تاڵیبان دەتوانرێت فاکتەرەکانی دیاری بکرێت. بۆ نموونە تاڵیبان و قاعیدە بۆ ماوەی ٢٠ ساڵ بە یەکەوە لە یەک سەنگەردا دژی ئەمریکا جەنگاون و لەو بارەسەشەوە پەیوەندیی خوێنیان گەشە پێداوە. هەروەک کە ڕاپۆرتی نەتەوە یەکگرتوەەکان ئاماژەی پێداوە کە تاڵیبان و قاعیدە پەیوەندی ژن و ژنخوازی لە نیوانیان دا درووست بووە و هاوبەش و وەک یەکیش پێکەوە بوون لە خەبات دا. جا ئێستا ئەو پەیوەندییە زیاتر کۆنکرێتی و بەهێزتر بووە لە نێو نەوە و وەچەی دووەم دا. هۆیەکی تری لۆجیک و مەنتیقی کە ئەو پەیوەندییەی نێوان تاڵیبان و قاعیدە کۆتایی نایەت ئەوەیە کە ئیدانەکردنی قاعیدە دەبێتە هۆی گۆشەگیرکردن و لاتەریک کردنی ئەو باڵ و خەتە توندڕەوەی نێو تاڵیبان کە سیراجودین هەقانی و تۆڕەکەی لەگەڵ قاعیدە دەگرێتەوە.

هەرچەندە پەیوەندییەکانی نێوان قاعیدەو تاڵیبان بەردەوامی هەیە، بەڵام تاڵیبان بەرژەوەندی زۆری لەوەدایە کە کۆنتڕۆڵی قاعیدە بکات. بە تایبەتی کە ئێستا تاڵیبان بەرەو ئەوە دەڕوات کە دانپێدانانی نێو دەوڵەتی بەدەست بێنێت..بۆیە کارێکی شێتانە دەبێت بۆ تاڵیبان ئەگەر بێت و ڕێگا بە قاعیدە بدەن لەوێوە هێرش بکەنە سەر ڕۆژئاواو وەڵاتانی موسڵمان. زەحمەت نییە کە پێشبینی سیناریۆیەک بکرێک کە تاڵیبان کۆمەکی دارایی و جێگاو ڕێگا بە قاعیدە بکات بۆ بەردەوامی بە کاروچالاکی و لە لایەکی تریشەوە نەیهێڵێت پەلامارو هێرشەکانی ئەنجام بدات. ئا لێرەدا جارێکی ترئەفغانستان دەبێتەوە بە بنکەو شوێنی حەوانەوە کە تێیدا قاعیدەو ڕابەرەکانی و ئەندامەکانیان دەتوانن، یەکتر بگرنەوە، پارەو کۆمەک کۆبکەنەوە، پروپاگەندە بڵاوبکەنەوە و هەروەها ڕێنمایی بۆ تۆڕە گەورەکانی تری وابەستە بە قاعیدە بڵاوبکەنەوە. بەڵام ئەو شوێنە جێگایەک نابێت کە بتوانن هێرش و پەلامارەکانیان ئەنجام بدەن. دووەمین هەوڵی تاڵیبان بۆ حوکم کردنی ئەفغانستان بۆ ڕاگرتنی بالانسە لە نێوان دەستگرتن بە مەبدەئو پڕەنسیبەکانی باڵی توندڕەوی تاڵیبان و دابین کردنی زەمانەتی مانەوەی تاڵیبان. پەیوەندییەکانی تاڵیبان لەگەڵ قاعیدە دەتوانرێت هەمان لێکدانەوەی بۆ بکرێت.

ڕێگایەکی دوور و درێژ بۆ هاتنەوە سەرخۆ

گرنگ نییە تاڵیبان چ کۆمەکێکی پێدەکات، هێشتا قاعێدە ڕێگایەکی درێژی لەبەردەمە لە ڕێخستنەوەی ڕێکخراوە پەرش و بڵاوەکەی. گرفتەکە لە سەرێوە دەست پێدەکات، چونکە ڕابەری سەرەکی ئەو ڕێکخراوە لەم ساڵانەی دواییدا لە ناوبرا. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٠ یشدا ئەبو محمد ئەلمیسری، دووەمین ڕابەری قاعیدە، لە ناو شەقامەکانی تاران دا درایە بەردەسڕێژی گولە و کوژرا. هەر دوای دوو مانگی تر حسام ئەبو ئەلڕەوف، بەرپرسێکی باڵای تری قاعیدە، لە ئەفغانستان دا کوژرا. ژمارەیەکی بەرچاویش لە ڕابەرو بەرپرسی دیاری قاعیدە بەرەو سوریا ڕۆیشتن بە مەبەستی دۆزینەوەی جێگایەکی تری باش کە تێیدا سەلامەت بن. بەڵام لە سوریاشدا کەوتنە بەر هێرش و پەلاماری درۆنەکانی ئەمریکاو هەر جارەو یەکێکیان لیدەکوژرا. تا وای لێ هات یەکێک لە شارەزاو ئایدیۆلۆجیستەکەیان بڵێت: “سوریا بۆ ئێمە بۆتە شوێنێک کە تێیدا ڕاومان دەکەن”.

ئەوەی کە گرفتەکەی ئاڵۆزتر کردووە ئەوەیە کە ڕابەری ئایینی قاعیدە کە لە حەفتاکاندایە و دەنگ و باس بڵاو بووەتەوە کە نەخۆشە. بەڵام کتێبێک و ڤیدیۆیەک کە لە لەیەن ڕابەری قاعیدەوە دەرچوو ئەو هەواڵەی بەدرۆخستەوە کە ساڵی ڕابردوو باسیان لە مردنی زەواهیری دەکرد. بۆیە ڕوون نییە هەتا چەندی دیکە دەژی. سەیف ئەلعادل کە تەمەنی ٦١ ساڵەو جێگرەوەی زەواهیرییە بۆ ماوەی دوو دەیە دەبێت لە ئێران دا دەژی. وا دیارە کە حکومەتی ئێران ئەو ڕابەرەی قاعیدەو چەندینی دیکەش دەحەوێنێتەوە وهەندێک ئازادی پێداون لە ناو خۆدی ئێراندا هات و جۆبکەن، بەڵام ڕێگەیان پێنادات وەڵات بەجێبهێڵن. ئەو کارەی ئێرانیش بەمەبەستی بەکارهێنانیانە لە کاتی پێویستدا. بەڵام نیشتەجێبوونیان لە ئێران گرفتی گەورە بۆ قاعیدە دەخوڵقێنێت، چونکە ڕێکخستنی قاعیدە پێی وایە ئێرانی شیعە مەزەب دۆستیان نییەو دۆژمنی قاعیدەیەو بۆیە نیشتەجێبوونی ڕابەرەکانیان لە ئێران کارێکی باش نییە. جا ئەگەر عادل هەوڵی ئەوەی دا کە ڕێبەرایەتی قاعیدە لە ئێرانەوە بەدەستەوە بگرێت لە وانەیە تووشی ڕووبەڕووبوونەوە ببێت لە گەڵ هەندێک باڵی توند ڕەوی نێو قاعیدە. ئەو ڕابەرانەی قاعیدە کە ئێستا لە ئێرانن لەوانەیە بیر لە ڕۆیشتن بۆ ئەفغانستان بکەنەوە بەڵام ڕوون نییە ئاخۆ ئێران ڕێگەیان پێدەدا ئەو کارە بکەن یان نا.

گرفتێکی تر ئەوەیە کە ڕابەرایەتی قاعیدە هێزو توانای فەرمان و کۆنتڕۆڵی بە سەر دەستەو گرووپەکانی وابەستە بە خۆیەوە نییە. قاعیدە ئەوڕۆ بریتیە لە تۆڕێکی گەورەو نامەرکەزییانە کاردەکات، دەستەو لقەکانی وابەستە بەخۆی لە باکوری ئەفریقاوە تاکو باشووری ئاسیا بە ڕاستەوخۆیی لە لەیەن بەرپرسە باڵاکانی ڕابەرایەتی قاعیدەوە کۆنتڕۆڵ ناکرێت. هەندێک لە شڕۆڤەکاران پێیان وایە ئەو نا مەرکەزیەی قاعیدە نیشانەی بەهێزییەتی، بەڵام بە بێ بوونی ناوەندێکی بەهێزو بەتوانا تۆڕی قاعیدە دەکەوێتە بەرمەترسی دابەشبوون و لەبەریەک هەڵوەشان. بۆ نموونە لە ٢٠١٣ قاعیدە نەیتوانی ڕێ بگرێت لە دەوڵەتی ئیسلامی لە عێڕاق کە لقێکی وابەستە بەخۆی بوو لە جیابوونەوەو لە دواییشدا داعش درووست بکات و هێزی سەربازیش درووسست بکات. هەروەک لە ٢٠١٦ قاعیدە نەیتوانی ڕێ لە جەبهەت ئەلنوسڕە بگرێت، کە لقێکی وابەستە بەخۆی بوو، کە پێڕەکەی ئەوان بەجێ نەهێڵێت.

لە ناو دڵی ئەو گرفتەی کە قاعیدە تووشی دەبێت بریتییە لە جیاوازی ستراتیج کە لە نێوان ڕابەرایەتی سەرەکی قاعیدە و گرووپەکانی وابەستە پێی دا هەیە . هەرچەندە ڕابەرایەتی قاعیدە هەر لەسەر ئەو باوەڕەیە کە دەبێ جەنگی دوژمنی دووربکرێت کە مەبەستی ئەمریکاو ڕۆژئاوایە، بەڵام گرووپەکانی وابەستە بە قاعیدە چالاکییەکانیان تەنها لۆکاڵی دەبێت و هیزو توانای خۆیان سەرف ناکەن بە جەنگان لە دژی دوژمنی دوور کە مەبەستیان ئەمریکاو ڕۆژئاوایە.

دەبێ ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی ئاگایان لە خۆبێت و وریا بن نەباکو یەکێک یان هەردووک گروپەکە، واتە داعش و قاعیدە، بەهێزەوە بێنەوە مەیدان.
جا سەیرەکە لێرەدایە کە ویلایەتی خوراسانی داعش کە بۆی هەیە دوژمنی تاڵیبان بێت و هەر لە سۆنگەی حوکمی تاڵیبانیشەوە زۆرترین سودی پێدەگات. داعش لە ئەفغانستان دا لەوانەیە تێدا بچێت و دیارنەمێنێت چونکە زۆر زەربەی خواردووە، بەڵام داعش بەوە ناسراوە کە ستراتیجێکی زۆر باش وتۆکمەی هەیە کە توانای ئەوەی هەیە لەو واقیعەی کە ئێستا هاتۆتە کایەوە وەبەرهێنانی تێدا بکات. بۆ نموونە داعش دەتوانێت خۆی وەک باڵی توندڕە و وێنا بکات و تاڵیبانیش وەک لایەنێکی مۆدێرن و خۆبەدەستەوەدەر بناسێنێت لە نێو موسڵمانان دا. ئەوەتا داعش لە هەواڵنامەیەکی دا دەڵێت: تاڵیبان بەرژەوەندی و جاسووس و سیخوڕەکانی خاچپەرستان دەپارێزن لە ناو فرۆکەخانەی کابوڵ دا.

هەروەها داعش سوود دەبینێت لە چونەدەری ئەمریکا لە ئەفغانستان، چونکە هێزی هەوایی ئەمریکا نەی دەهێشت داعش هیچ دەسکەوتێک لە ناو ئەفغانستان دا بەدەست بێنێت. هەواداران و هاوکارانی داعش لە سۆشیال میدیا لێکدانەەکانیان ئاهوا بوو یاخود ئاهوا بارودۆخەکەیان دەبینی. هەروەک یەکێک لە هاوکارانی داعش بە شانازییەوە دەڵێت: سەربازانی خەلافەت لە خوڕاسان ئێستا لە باشترین بارودۆخ دان، چونکە هیچیترسوپای ئەفغانی نەماوە و تەواوی دامەزراوە حکومییە بتپەرستەکان و زوربەی سەربازەکانیان و سەرکردەەکانیان شکان و ئەفغانستانیان بەجێهێشت. هەروەها هیچیتر بنکەکانی ئەمریکا نەماون لە ئەفغانستان تا هاوکاری سوپای ئەفغان بکەن و لە بنکەکانیشەوە هێرش بکەنە سەر موجاهیدەکانمان. ئێستا تەنها تاڵیبانە موڕتەدەکان ماوون و ئەوانئیش بێ شک کۆتاییان پێدێت و چاوەڕێی دواڕۆژی خۆیانن جا یان بە گولەیەک کە کەلە سەریان دەپێکێت یان بە چەقۆیەک کە ملیان دەپەڕێنێت..

هەرچەندە لە وانەیە داعش سوود ببینێت لە کەم بوونەوەی فشاری سەربازی لە ئەفغانستان دا، بەڵام ئەو گرووپە خەڵکی زۆر بەدوو ناکەوێت. بەشێکی لەبەرئەوەیە کە داعش وابەستەیە بە سەلەفیەتەوە کە ئیسلامی سوننی ڕاستەقینەیەو لە نێو ئەفغانستانیشدا کەمایەتییە چونکە مەزەهەبی حەنەفی تێیدا بڵاوە و ڕێبازی ئایینی ماتریدیدا تێیدا زاڵە. زوربەی ئەو جێگایانەی کە داعش وەک ناوچەی خۆی لێیان دەڕوانێت، ئەو شوێنانەن کە سەلەفیزم بە شێوەیەکی نائاسایی خەڵکی لێ کۆبۆتەوە. لەوانەشە داعش هەندێک لە توند ڕەوەکان لەدەوری خۆی کۆبکاتەوە لە پاێزگاکانی وەک کونارو نەنگارهار، بەڵام سەخت دەبێ کە بتوانێت زیاتر بۆ شوێنەکانی ترپەل هەڵباوێت .

داعش و قاعیدە هەردووک لایان ڕووبەڕووی دژواری و زەحمەتی جیدی دەبنەوە لە کاتی هەوڵدانیان بۆ خۆسازدانەوەی خۆیان لە ئەفغانستان دا. گەڕانەوەی تاڵیبان باشترین هەل و فڕسەتە بەلای قاعیدەوە، لە ماوەی دەیەی ڕابردوودا، بۆ خۆپێکهێنانەوەو خۆ ڕێکخستنەوە، بەڵام لە مەوقیعێکی ئەوەندە باشدا نیە کە بتوانێت بە باشی ئەو هەلە بقۆزێتەوە. جا داعش لەمەودوا ڕۆڵێکی تێکدەرانە دەبینێت. بەڵام بۆ داعش زۆر سەخت دەبێ کە بتوانێت پشتیوانی ناوخۆیی بەدەست بێنێت و بتوانێت لە ڕووی هێزی مرۆیی و سەرچاوەوە خۆی بگەێنێتە تاڵیبان. لە هەمان کاتیشدا ئەمریکا بەردەوام دەبێ لە لاوازکردنی هەردووک گرووپی داعش و قاعیدە لە ڕێگەی لێدانیان بە دڕۆن. جا ئەمریکا لە لێدانی داعشدا ڕەنگە بە هاوکاری تاڵیبانیش ئەو کارە ئەنجام بدات. بەڵام هیچ کام لەمانە بۆ کەم کردنەوەی ئەو هەڕەشانە نییە کە ئەو دوو گرووپە جیهادییە لە سەر ئەفغانستان و جیهان و هاوسێکانیان دەیان بێت. بۆیە دەبێ ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی وریاو بە ئاگابن لە ترسی گەڕانەوەی داعش و قاعیدە، یان لانی کەم یەکێکیان بۆ دەسەڵات. بەڵام جیهادییەکان چەندە سەرکەوتوو دەبن لە بەکارهێنانی ئەفغانستاندا شتێکە کە هەمیشە ڕوون و دیاردەبێت. جا بۆیە سەرکەوتنی ئەوانەش بە هیچ شێوەیەک جێی لەبیرکردن نییە.

نووسینی: کۆڵ بەنزڵ: ١٤-٩-٢٠٢١
سەرچاوە: فۆرین ئەفێرس
وەرگێڕانی : حەسەن ڕازانی

تێبینی: کۆڵ بەنزڵ لە پەیمانگای هۆڤەرە لە زانکۆی ستانفۆرد و هەروەها خاوەنی بلۆگی (جیهادیکە)یە
https://www.foreignaffairs.com/articles/afghanistan/2021-09-14/al-qaeda-versus-

“پوختەی پرۆژە”

+پرۆژەی “بابلیۆن” جەخت لەسەر كار و كاریگەریی دوو نوسەر دەكات: “فریدریش دوێرینمات” و “شێرزاد حەسەن”. ‘فریدریش دوێرینمات’ لە كانوونی دووەمی/ (٢٠٢١)دا (١٠٠) سەد ساڵ بەسەر لەدایكبوونیدا تێدەپەڕێت. نووسەری كوردیش “شێرزاد حەسەن” كە لەسەر ئاستێكی جیهانی ناوبانگی هەیە وەك داكۆكیكارێك لە مافەكانی ژنان، هەروەها وەك نووسەر و توێژەرێکی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی و ئەدەبی، تێڕوانینی تایبەت بە خۆی هەیە سەبارەت بە كورد و پێناسەی نەتەوەیی، هەر لە هەمان ساڵدا حەفتاهەمین یادەوەری لە دایكبوونی دەكاتەوە. بواری سەرەكی كارەكەی بریتییە لە ناساندنی دۆخی سەرەتای قۆناغی “گواستنەوە” تایبەت بە دانیشتووانی كوردستان-ی گەمارۆدراو لە ناو بازنە و چوارگۆشەی سنووری نێوان {سوریا و عێراق و ئێران و توركیا}دا. هەندێك لە شاکارەکانی بریتین لە: چیرۆکەکانی “لۆزان”، “مارلین”، “گەمەی گۆڕینەوەی قەرەوێلەکان”، “گۆرانییە خەمناكەكانی غوربەت”، “نهێنی”، “دووكەڵ”، “گەڕەکی داهۆڵەكان”، “ئیزرائیل”، لەتەک چەندین رۆمان و چیرۆکی دیکە و وتارگەلێک سەبارەت بە سیاسەت و پەروەردە و ژینگە و ئاریشەکانی ژنان و لاوان و منداڵان، سەرباری وەرگێڕانی سی (٣٠) کتێب لە ئینگلیزییەوە بۆ کوردی کە فرە تەوەر و ژانری جیاوازن. ئەوەی كە ‘هێشتا’ تێبینی نەكراوە لە کۆی پرۆسە و پرۆژەکەی ئێمەدا ئەوەیە کە “سویسرا” نیازمەندە پێشوازی لەم دوو نووسەرە بکات، لە میانەی لە سازدانی کۆڕ و کۆبوونەوە و بۆنە و ئاهەنگێکی کولتووری بەرفراوان بە بیانووی یادی (١٠٠) سەد ساڵەی لەدایكبوونی “دۆرینمات”، کە تیایدا ئەو هەلە دەقۆزینەوە کە خودی کەرنەڤالەکەمان رازاوەتر بکەین بەوەی کە وەرگێڕانەکەی “شێرزاد حەسەن”ە ببێت بە تەوەرێکی دیاری ئەو دیدارە، كە لە ساڵانی نەوەدەكانی سەدەی پێشوودا نووسەر لە زمانی ئینگلیزییەوە شانۆگەرییەکی “دوێرینمات”ی بە نێوی “فریشتەیەك لە ‘بابل’ دابەزیوە”ە بۆ سەر زمانی كوردی وەرگێڕاوە.

ئەو نەخشە و رێڕەوەی کە ئێمە گرتوومانەتە بەر بۆ ورووژاندنی ئەم بۆنە و بابەتە سەنگینە، بە روانینی ئێمە شایستەی دەركەوتن و دیالۆگێکی فرە لایەنە، لە ئێستادا، کە نیازمەندین کە پسپۆران سەبارەت بە خودی ئەم شانۆگەرییە و بەرهەمەکانی دیکە سەرگەرمی لێكۆڵینەوە و راڤەکردن بن؛ لەتەک پرۆژەیەكی تایبەت و فرە رەهەند، هەروەها بۆ ئەوەی كە ئەو بابەتە بە شێوەیەكی پراكتیكی و لە ڕێگەی نمایش و پانتۆمایم و مۆسیقا و کۆی ئەو بەشانەی دیکەی هونەر دەخەینە گەڕ کە دەنگ و رەنگ تیایدا پتر پرۆژەکەمان رەنگین و سەنگینتر بکات، کار لەسەر ئەوەش دەکەین کە خودی شانۆگەرییەكە پەیوەست بەو رووداوە تراژیک و كارەساتبار و مەرگەساتەکاندا بکەینەوە کە بە چەق و رۆحی ئەو رووداوە مەزنەی خۆمانی دەزانین، بۆ نموونە: جەنگ و کاولکارییەکانی هەمیشەیی کە یەكێكە لەو ئاڵانگاری بەرەنگاربوونەوە سەرسەختانەی کە “دوێرینمات” لەگەڵ “بنیاتنانی تاوەر”دا یەکانگیری دەکاتەوە کە رەگی وا لە ناو ‘میتۆلۆژیا’ی ئێمە و ئەواندا تۆمار و چەسپیوە، هەروەها لەگەڵ گەڕان بە دوای رەگوریشەی ئەفسانەكانمان. هەر لە سۆنگەی ئەوەشەوەیە کە ئێمەش ناوونیشانی “فریشتەیەك لە ‘بابل’ دابەزیوە”مان بۆ ویستیڤاڵەکە هەڵبژاردووە. بە هەر حاڵ.. ناوەرۆکی شانۆگەرییەکە بە کوردی و زمانەکانی دیکەش لەبەر دەستە، چەند لایەنێكی دیكەی شانۆگەرییەكە و كارەکتەرەکانی ناوئاخنی چیرۆكە ئەفسانەئامێز و خەیاڵییەكانی و مانا شاراوەکانی دەبنە بابەتی دیالۆگ و شیکاری، بە نیازین کە پەیوەستیان بکەینەوە بە مێژووی پڕ لە تراژیدیا و دراما و رووداوە خوێناوییەکانی ئێستا و ئەو کاروانی قوربانییانەی كە لەم رۆژگارە و هەم لە رابردوودا هەبوون و نەبڕاوەن؛ کە تا هەنووکەش بەردەوامن کە تیایدا ‘نەتەوەی کورد’ لەسەر ئاستی رامیاری و ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتووری دوچاری “جینۆساید” و کارەساتی جەرگبڕ بووە، کە دواترینیان قڕکردن و ئەتککردنی ژنان و کچان بووە، سەرباری کاولکردنی زێدی ئێزیدییەكان بوو کە نموونەی بەرجەستەی رۆحی بارباریست و خوێناوی کەسانێکن کە زادەی خودی مێژوویەکن کە هەمیشە بۆ هەزارەها ساڵە بە خوێن سوور بووە.

لەگەڵ دامەزراندنی تیمی شانۆی “ئیمێنتەڵ / كوردی” لە لایەن گروپێك کە ئەندامەکانی ئارەزوویان لە هەموو ئەو بوار و بابەت و کایانەدا هەیە کە پەیوەندیدارن بە خەم و گرفت و کێشە مرۆییەکانەوە، لەسەر هەموو ئاست و رەهەندەکاندا، کۆی پرۆژەکەمان پتر جێکەوتە بوو ئەو کاتەی لەڕێگەی یەكگرتنی ئەكتەرانی گروپی/٤٠٠- asa) کە بۆ ساڵی {٢٠١٦} بوون بە براوەی “خەڵاتی/ BAK سویسری” کە تایبەتە بە شانۆ. هەروەها بە هاوکاریکردن لەگەڵ هونەرمەندانی خاوەن هونەرە بەرجەستە و بینراوەكان. هاوکات کۆی میوانان و بەشداربووان وەک رێزلێنان لە پێگەی خودی”دۆرینمات” لەو مارش و پیادەرەوییە بەشدار دەبن کە چەندین كاژێر دەخایەنێت.

+هەنگاوی یەکەمین لە ناوچەی “كۆڵۆنفینگن”دا دەستپێدەکات کە زێدی لە دایكبوونی ‘فرێدریش دۆرینمات’ە کە دوا قۆناغ و هەواریش دەگەینە “وانەر” کە دەکا “مەزرای پەیكەرتاش ‘وانەر نیوهاوس’ كە خۆیشی هونەرمەندێکی فرە بەهرەیە و هەم سەرگەرمی کشتوکاڵە و ئەندامی مێسێلا”یە.
كۆتاییەکەی یادكردنەوەی كار و داهێنانەکانی “فرێدریش دۆرینمات”ە، هەروەها رۆشنایی دەخرێتە سەر وەرگێڕانە كوردییەكەی “شێرزاد حەسەن” بە یاوەری هونەرمەندە سویسری و كورد-زمانەكان.

پرۆژەی “فریشتەیەك لە ‘بابل’ دابەزیوە” یەكەم بەشە لە پرۆژەیەكی درێژخایەنی (سێ‌ ساڵی) كە ناوونیشانێكی سێیانی هەیە “كانتۆنەكان / كانتۆنەكان / كانتۆنەكان”. پرۆژەكە لە لایەن “كۆمەڵەی مێسێلا”وە دانراوە بە هاوكاریی “ماڵی داهاتوو – Maison du Futur” کە لە ( ٢٠٢١/ تا/ ٢٠٢٣) دەخایەنێت. كرۆكی پرۆژەكە پەیوەستكردنی كەلتوور و سیاسەتی “هێڵڤیتی/ هێڵڤژیانی” کە ئاماژەکردنە بە سێگۆشەی ‘کۆماری هێلڤیتی’کە لە مێژووی “سویسرا”دا هەوڵێکی وا هەبووە کە دەستەڵاتێكی سێنتراڵ و ناوەندگەرا بەسەر هەموو سویسرا بسەپێنن. کە لە سەردەمانێکی زووتردا چەندین کانتۆنی لە خۆ گرتبوو کە لە ئۆتۆنۆمی خۆیان بەهرەمەند بوون، بەڵام لەژێر هاوپەیمانییەکی سەربازی لاوازدا، دواتر فرەنساوییەکان داگیری دەکەن و لەژێر هەمان ناودا کۆمارێکی چکۆلەیان بۆ ساز دەکەن و کە وەک هاوپەیمانی “فرەنسا” ئەو قەوارەیە جێگیر دەکرێت
کە ئاماژەیە بە کۆنفدرالی خێڵە کۆنەکانی سویسرا کە بەسەر چوار ناوچەدا دابەش ببوون، لە سەردەمی رۆمانییەکاندا، هاوکات کۆماریكی خۆیان هەبووە بە هەمان ناو کە بەردەوام لە تەنگژەی سیاسیدا بووە-(١٧٩٨-١٨٠٣) “یە، هەڵبەتە لە ناو ئەو پرۆژەیەدا نیازمەندن کە ئەم دۆخە سیاسی و کولتوورییەی “‌‌هێڵڤژیان” لەگەڵ مێژووی ‘كوردستان’دا پرد و پەیوەست بکەینەوە؛ هاوکات ئاماژە بە تراژیدیای ئەوان و کوردستان بکرێت لە چوارچێوەی پەیماننامەی {لۆزان}دا كە لە ساڵی (٢٠٢٣)دا سەد ساڵ بەسەر ئەو پەیماننامەیەدا تێدەپەڕێت.

باكگراوند/پاشخان: لە ساڵی (١٩٢٣)دا وڵاتە زلهێزەکان کە لە براوەكانی جەنگی جیهانی یەكەم بوون. بە گوێرەی پەیماننامەی {لۆزان} ئەو ناوچانەیان لەنێوان خۆیاندا دابەشكرد كە پێشتر لەژێر دەستەڵاتی ئیمپراتۆرێتی “عوسمانلی”دا بوون. هەروەها ئەمە ئەو پەیماننامەیەشی گرتۆتە خۆی كە سنوورەكانی ئێستای “توركیا” و “یۆنان”ی دیاری کردووە. بە پێچەوانەی ئەو بەڵێنانەی كە “ئینگلتەرە” و “توركیا” لە سەرەتای دانوستانەكاندا دابوویان، پەیماننامەی {لۆزان} هیچ ناوچەیەكی ئۆتۆنۆمی بە كوردەكان نەبەخشی. تاوەكو ئەمڕۆکەش ئەوان گەورەترین گروپی ئێتنین لە جیهاندا كە وڵاتی خۆیان نییە.

پرۆژەی “فریشتەیەك لە ‘بابل’ دابەزیوە” مامەڵە لەتەك ناوکۆی كارلێكەكانی ئەدەبیاتدا دەکات، سەر و سەودای لەگەڵ هونەرە بینراوەكان و هەم ژینگەییدا هەیە، لەگەڵ رۆشنایی خستنە سەر “سویسرا” و “كوردستان”. لە ناوجەرگەی لێكۆڵینەوەكەدا هاوشێوەیەكی كولتووری و سیاسی و ئەفسانەیی لە نێوان كارەكان و ژیاننامەی “فرێدریش دۆرینمات” و “شێرزاد حەسەن”دا هەیە کە نیازمەندین یەکانگیری بکەین.

+دووەم بەشی: پرۆژەكە بە ناوی “كۆبانی”وە دەناسرێت، كە لە ساڵی (٢٠٢٢) مۆنیومێنتێكی بۆ دادەنرێت وەك هێمایەك بۆ وێرانكردنی “كۆبانی”‌ و ئەو جینۆسایدەی كە (دەوڵەتی ئیسلامی لە عیراق و شام/ داعش) ئەنجامیدا دژ بە “ئێزیدییەكان”. هەروەها بۆ یادەوەری قوربانیانی كوردستان }مۆنیومێنت{ێكی ئێلیكترۆنی دادەنرێت بە جۆرێك كە بتوانرێت لە دوورەوە ‘مۆنیومێنت’ەكە ببینرێت.

+سێهەم بەشی: پرۆژەكە لە ساڵی (٢٠٢٣)دا كە بەردوامی خۆی وەردەگرێت لەژێر ناوی “لۆزان”ەوەیە و جەخت لەسەر كاریگەرییەكانی پەیماننامەی “لۆزان” دەكات لەسەر ئاستی سیاسی و رەهەندە چارەنووسسازەکانی دیکە بۆ گەلی كوردستان. ئەم پرۆژەیەیان لە شێوەی گوتاربێژی و شانۆیی و نواندن ‌و هەروەها بە شێوەیەکی تۆکمە و دامەزراوییەوە مامەڵە لەتەك بنچینە و دەرئەنجامەكانی ئەو پەیماننامەیەدا دەكات. سەرەڕای ئەوەش کە ئەو کەیس و بابەتە دەخرێتە ڕوو كە ئاخۆ دەشێت رۆڵی “سویسرا” و “ئاوروپا” چلۆن دەبێت بۆ سەر لە نوێ‌ دیاریكردنی چارەنووسی ئایندە و داهاتووی كوردستان؟

(بەشی یەکەمی نمایش و چالاکییەکە لە “كۆبانی” و “هەولێر” رێکدەخرێت؛ هەروەها لە “سلێمانی”ش دیمەنەكانی شانۆگەرییەكە بە شێوەیەكی ئەوتۆ نمایش دەکرێن كە بتوانرێت لە لایەن تیمێكی دیاریكراوی ناوخۆیی و کوردستانییەوە لەو شوێنانەی کە لە ناو خاکی کوردستان هەڵیاندەبژێرین.. بە رێککەوتن؛ لە دوای ماوەیەكی كورتخایەنی پرۆڤەكاریی و مەشق و راهێنان بە ئاسانی مامەڵەیان لەتەكدا بكرێت بە نیازی سەرکەوتنی پرۆژەکەمان. بەرهەمهێنانەكە بەندە بە رێنماییەكانی نەخشەسازەکانی كولتووری بەو مەرجەی کە بەردەوامی بدات بە خۆی، ئەمەش گۆزەگۆز و گەشتكردنی ناپێویست كەم دەكاتەوە، لە هەمان کاتدا ئاڵوگۆڕێكی كولتووری ‌و پرۆسەیەكی راستەقینەی بەشداریكردن لەگەڵ دانیشتووانە ناوخۆییەكانی {کوردستان}دا دروست دەکەین کە ئاماژەکردنە بە سێگۆشەی ‘کۆماری هێلڤیتی’کە لە مێژووی “سویسرا” هەوڵێکی وا هەبووە کە دەستەڵاتێكی سێنتراڵ و ناوەندگەرا بەسەر هەموو سویسرا بسەپێنن. کە لە سەردەمانێکی زووتردا چەندین کانتۆنی لە خۆ گرتبوو کە لە ئۆتۆنۆمی خۆیان بەهرەمەند بوون، بەڵام لەژێر هاوپەیمانییەکی سەربازی لاوازدا، دواتر فرەنساوییەکان داگیری دەکەن و لەژێر هەمان ناودا کۆمارێکی چکۆلەیان بۆ ساز دەکەن و کە وەک هاوپەیمانی “فرەنسا” ئەو قەوارەیە جێگیر دەکرێت.

هەڵبەتە هەر کەسانێک مێژووی دێرینی ‘سویسرا’ و ‘کوردستان’ بخوێننەوە بەسەر ئەو راستییە تراژیدییەدا دەکەون کە بە درێژایی مێژووی دێرینی خۆیان بۆ چەندەها سەدە کەوتوونەتە بەر زەبری کاولکاری و داگیرکاری، بە لە بارچاوگرتنی دۆخی جیاواز و هەنووکەیی هەردوو لایەن.

www.maison-du-futur.ch
www.mesela.ch

دەعوەتنامەی کۆمەڵەی مێسێلا بۆ نووسەری بەڕێز شێرزاد حەسەن..

*ئازیزی رێزدار/ شێرزاد حسن

• ئێمە گروپێكی هونەریی و رەوتێكی روناكبیرین كە شوێنی سەرەكیمان “سویسرا”یە. یەكێك لە پرۆژەكانی داهاتوومان، كە لە خودی خۆیدا یەكێكە لە گرنگترین پرۆژەكانی ئێمە، بە هاوكاری رێكخراوێكی دیكەی “سویسرا”یی دەبێت بە ناوی (كۆمەڵەی مێسێلا /Verein Mesela ) كە بایەخ و تیشكۆی كارەكانی لەسەر ناوچەی “خۆرهەڵاتی ناوەندە” و بە تایبەتیش ‘كوردستان’.

پرۆژەكە كە بە ناوی “فریشتەیەک لە ‘بابل’ دادەبەزێت” کە رۆشنایی دەخاتە سەر كارێكی فرێدیریش دوێرنمات (Friedrich Durrenmatt) كە بە هەمان ناوونیشانە، هەروەها ئەو وەرگێڕانە نایابەی كە تۆ خستووتە بەرچاوی هەمووان. ئێمە لەگەڵ چەند هونەرمەندێكی “سویسرایی” و “كوردەیل”دا پلانی پرۆژەیەكی هێماگەری و رەمزی دادەنێین كە چالاکی نمایشی جۆراوجۆری تێدەکەوێت، سێمینار و دیالۆگی بازنەیی و پێشانگا و ئاهەنگی میوزیك و كۆنسێرت و چالاکی دیکە لە خۆدەگرێت و رۆشنایی دەخاتە سەر ژمارەیەك بابەتگەلی جیاواز، بەڵام هێندەی كە پەیوەندی بە شانۆگەری”فریشتەیەك لە ‘بابل’ دادەبەزێت”ەوە هەیە؛ لەوەدا درێغی ناکەین و هەوڵدەدەین کە ببێتە تەوەرێكی سەرەكی و چەقی رووداوەکە کە تۆی وەرگێڕ پشکی بەشداری دەبێت. لەتەک هاوپێچی ئەم ئیمەیڵە، تۆ ئاشنا دەبیت بە وردەکاری و ناسینی سەرتاپای پرۆژەكە.

بۆ كاركردن لەسەر ئەم بابەتە، ئێمە زۆر دڵخۆش و سوپاسگوزار دەبین ئەگەر بتوانین راستەوخۆ لەگەڵ تۆدا بدوێین. هەروەها ئێمە پێشنیاری گفتوگۆ و چاوپێكەوتنێكی ڤیدیۆیی دەكەین كە بە “ئۆنلاین” ساز بکرێت، دیارە زمانی ئینگلیزی دەبێت بە پردی لێکتێگەیشتنی نێوانمان کە ئەم بەڕێزانەن:-

• رێزدار ‘ساموئێل شڤارتز’: بەڕێوەبەری “ماڵی ئایندە: “Maison du Futur”
• رێزدار ‘لیۆپۆڵد هێلبیك’: شارەزای بواری ئەدەبیات.
• خاتوو ‘ئۆزڵەم یەشار’: یەكێك دامەزرێنەرانی “كۆمەڵەی مێسێلا / Mesela” هەروەها بەرپرسی پەیوەندییە گشتییەكانی نێوان سویسرا و كوردستان-ە.
• هەروەها خۆم، بەندە “كاثى لینز” كە بەرپرسی پەیوەندییە گشتییەكان و كار-رێكخستنەكانی “Maison du -Futur” ماڵی ئایندە”م.

خۆ ئەگەر بەو پێشنیارەی دیدار و لێدوانە دۆستانەیە قایل بوویت لەمەڕ”فریشتەیەك لە ‘بابل’ دادەبەزیوە”، هەروەها پشتگیریت لە پرۆژەكەمان، ئەوسا دەتوانین تاووتوێی بژاردەكان بكەین سەبارەت بە بەروار و كات بۆ کۆبوونەوەکانی هەموومان.

پێشەكی زۆر سوپاس بۆ وەبەرچاوگرتنتان.

لە “سویسرا”وە ئەوپەڕی هیوای سەركەوتن بۆ ئێوە دەخوازین.

(كاثى لێنز)

بەشی بیست و سێ

کاتژمێر 1:30 شەوە، لە سەهۆڵەکە ماوینەتەوە، ئەمشەو بۆنەی سەری ساڵی نوێ تاموبۆیەکی تری هەبوو، جیهان دەروازەی هەزارەی سێیەمی لە خۆی کردەوە. ئەمشەو شەقامی سالم شێوە کەرنەڤاڵێکی بەخۆوە گرتبوو، نمایشی ئەو کچە جوانانە بیری بردینەوە لە رەمەزانداین. من تام لەم خۆشییە دەستکردانە نابینم، هەرچەندە زۆر دڵخۆشم بە بیبینی ئەو کچ و کوڕە راقییانەی بەرەو رووی دنیای خورافی بوونەوە. نمایشی ئەمشەو رەنگێکی مەدەنیتری بە سلێمانی بەخشی، پێیووتین تەمەدونی خەڵکی ئەم شارە بە جەهلی تاریکبیرەکان پاشەکشە ناکات. دوا کات خەڵکی ئەم شارە قسەی خۆی دەکات. ئەوەی دڵی ئێمە بەو شارە جەنجاڵە ماندووە خۆش دەکات تەنیا ئەم یاخیبوونە جوانەیە لەگەڵ یەکەم بەردی بناغەی سلێمانیدا چرۆی کردووە. ئەمشەو شەوێکی سەیر بوو، خەڵک پێیانوابوو گەیشتوونەتە قۆناغێکی نوێ، یان کەوتوونەتە بەر شەبەنگەکانی “شەپۆلی سێیەم”ی ژیاری هاوچەرخی مرۆڤایەتی کە “تۆفلەر” باسی دەکات. ناتوانم چێژ لەو کەرنەڤاڵە وەربگرم، وەلێ دەزانم سبەی مەلاکانی شار ئاگری رقی ئیبلیسیان بە وتارە ئاگرینەکانیان خاڵی دەکەنەوە. تەنیا ئەمەیە دڵم دەکاتەوە کە سەرکەوتنی تەمەدون بەسەر کۆنسەرڤاتیزمدا دەبینم، ئەمە دەستکەوتێکی گەورەیە بۆ ئەم وڵاتە، ئەوە کەم نییە هەرچەندە نابێت پێمان زۆریش بێت.
لەگەڵ ئەوەش نابێت ئەم رووداوە سەرمەستمان بکا، لەبەرئەوەی باکگراوەندی کۆمەڵی کوردیی ئاین و خێڵە. لەناو ئەو کەلتوورەشدا هەناسەیەک بۆ ژیان نییە، کۆمەڵگەی کوردیی بە بەراوورد بە دەیەی هەفتاکان پاشەکشەی بەرچاوی کردووە لە رووی دیاردەگەرایی مودێرنەوە، ئەگەرچی ئێمە بەر ماتریاڵەکانی مۆدێرنە کەوتووین، کەچی مودێرنە وەک رۆح و فکر و ئایدیا نەگەیشتووە پێمان. بە واتایەکی تر پێشکەوتنی ئێمە فۆرمالیستانەیە و پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی هاوتەریب نییە لەگەڵی. بڕۆ لەگەڵ ئەو کچە قسە بکە کە پۆشاکەکەی هەمان پۆشاکە لە پاریس و ستۆکهۆڵم لەبەر ئەکرێ، کەچی وەک نەنکی بیر ئەکاتەوە و وەک باپیریشی قسە ئەکات. مارکس کاتی خۆی وتی: لە کاپیتالیزمدا هەموو شتێک ئاوسە بە دژەکەی. لەوە دەچێت هێشتا کورد لە قۆناغی فیوداڵی و بەر لە سەرمایەدارییدا بێت چوونکە هەموو شتێک ئاوسە بەهاوشێوەکەی خۆی، زۆرجار هاوشێوەیەکی زۆر خراپیش.
ئەمشەو لەگەڵ ئاسۆ عوسمان، ئەیوب رەزا، ئارام قانیع، گۆران عومەر، حەمە عەدنان، عەلی ئازەرنیا. کاتێکی زۆرمان پێکەوە بەڕێ کرد. ئەوان بێ ئەوەی بخۆنەوە مەستی شادییەکانی ئەمشەوە ببوون، منیش دوای نۆشینی نیو قاپ ویسکی و دوو بیرە هیچ مەست نیم، تەنیا غەرقی بیرکردنەوەکانی خۆمم کە دڵنیام رۆژێک یان سەرم دەخوات یان وەک نیتشە دێوانە دەردەچم، بەڵام من بە شەقامەکانی شاردا دەسووڕێمەوە و هاوار دەکەم، کێ دڵێکی دەوێ بۆ کڕین بە شەرتی ئەوەی هەرگیز گەردی رقی نەگرتبێت؟. هاوار دەکەم کێ رۆحێکی دەوێ لە ئەوەڵ مەزاددا بە مەرجی ئەوەی ژەنگی کینە زەفەری پێ نەبردبێت؟. دڵنیام کەس نییە موشتەریی ئەم دڵ و رۆحەم بێت!، دڵێک دەبەمە ژێر خاک، رۆحێک دەبەمەوە بۆ ئاسمان کە بە ئاوی بێگەردی خۆشەویستی هەمیشە زاخاو کراوە.

31-12-1999
ستیڤان شەمزینی

بە حساب یەک کاتژمێر و نیوە سەرەتای ساڵ و سەدە و هەزارەی نوێیە.

تێبینی: ئەم بەشە لە لاپەڕە 79-82 کتێبی “فلاشباک”چاپ و بڵاوکراوەتەوە. کتێبەکەش لە سەرەتای ساڵی 2017 چاپ بووە

“مەنسوور جیهانی” پەیامنێری سەربەخۆ و نێودەوڵەتی سینەما لە وتووێژ لەگەڵ ئاژانسی هەواڵی “فڕانس پڕێس” AFP گوتی: سینەماکاری کورد “بەهمەنی قوبادی” و زۆربەی سینەماکارانی گەورەی ئێران و کوردستان لە دڵی فێستیڤاڵی کورتە فیلمی تارانەوە بە جیهان ناسێندران.

“مەنسوور جیهانی” بەرپرسی هەواڵە بیانییەکانی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی کورتە فیلمی تاران لە وتووێژ لەگەڵ “سامی کێتز” Sammy Ketz پەیامنێری گەورە و بە ئەزموونی ئاژانسی هەواڵی “فڕانس پڕێس” AFP گوتی: سینەماکاری ناوداری کورد “بەهمەنی قوبادی” هەڵگری خەڵاتی کامێڕای زێڕینی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “کان”ی فەڕەنسا و خەڵاتە گرینگەکانی فێستیڤاڵە بەرچاوە جیهانییەکان و هەروەها ئەندامی ئێستای ئاکادیمیای ئۆسکار، “ئەسغەر فەرهادی” براوەی دوو خەڵاتی ئۆسکاری باشترین فیلمی بیانی، هەڵگری خەڵاتی ورچی زێڕینی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “بەڕلینالە” و هەروەها خەڵاتی گەورەی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “کان”، “ڕەزا میرکەریمی” سەرۆکی پێشووی فێستیڤاڵی جیهانی فیلمی “فەجر”، “شەهرام موکری” دادوەری بەشی “ئاسۆکان” لە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “ڤێنیز”، “مەجید بەرزگەر” و سینەماکارانی دیکەی ناوداری سینەمای ئێران و کوردستان لە دڵی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی کورتە فیلمی تارانەوە بە سینەمای جیهان ناسێندراون.

ئەو سەبارەت بە گرینگی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی کورتە فیلمی تاران گوتی: ئەم فێستیڤاڵە نزیکەی ٤٠ ساڵ مێژووی پڕ لە شانازیی هەیە و لە نێوان فیلمسازانی کورتە فیلمی ئێران و جیهاندا پێگەیەکی تایبەتی هەیە و هەموو ساڵێک نوێترین بەرهەمەکانی خۆیان بۆ ئەم ڕووداوە گرینگە سینەماییە ڕەوانە دەکەن. لە ساڵەکانی ڕابردوودا نزیکەی ٤٥٠٠ بەرهەم بۆ نووسینگەی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی کورتە فیلمی تاران ڕەوانە دەکرا، بەڵام ئەمساڵ، دوای ئەوەی کە لە لایەن ئاکادیمیای ئۆسکارەوە پەسەندکرا، دوو هەزار فیلم زیاتر و بە گشتی ٦٤٠٢ بەرهەم لە لایەن دەرهێنەرانی سەرتاسەری دنیاوە بۆ ئەم فێستیڤاڵە ناردرا.

ئەم پەیامنێرە سەربەخۆیە لە درێژەی قسەکانیدا گوتی: فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی کورتە فیلمی تاران، گرینگترین فێستیڤاڵی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕۆژئاوای ئاسیا بۆ بەرهەمە کورتەکان دێتەئەژمار و سەرنجی فیلمسازانی کورتە فیلمی جیهانی بۆلای خۆی ڕاکێشاوە؛ بۆ نموونە سینەماکاری کورد “ڕێزان یێشیلباش” Rezan Yesilbas دەرهێنەری کورتە فیلمی “بێدەنگ” Silent لە سینەمای تورکیا کە بەم بەرهەمە توانی خەڵاتی چڵە خورمای زێڕینی باشترین کورتە فیلمی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “کان”ی فەڕەنسا لە ساڵی ٢٠١٢ بەدەستبێنێت، لە دیدارێکدا لەگەڵ بەڕێزیان لە هەمان ساڵدا کە لە دەرەوەی وڵات پێکەوە بوومان، زۆر هۆگریی ئەوە بوو کە فیلمەکەی لە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی کورتە فیلمی تاران ئامادەبێت و خۆشبەختانە ئەم بەرهەمەی بۆ فێستیڤاڵ نارد و ئەم فیلمە کوردییە درەوشاوەیە لەم ڕووداوە سینەماییەدا نمایشکرا و لە لایەن هۆگرانی هونەریی سینەماوە پێشوازییەکی بێوێنەی لێکرا.

جیهانی سەبارەت بە دادوەرانی بەشی “پێشبڕکێی نێودەوڵەتی” سی و هەشتەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی کورتە فیلمی تاران گوتی: لەم خولەی فێستیڤاڵدا “لیدا بێلتڕامی” لە وڵاتی ئیتالیا براوەی خەڵاتی “ئاشتی ڤێنیز”، بە هاوڕێیەتی لەگەڵ دادوەرانێک لە وڵاتانی فەڕەنسا، ژاپۆن، نەمسا و ئێران؛ بەرهەمەکانی ئەم بەشەیان هەڵسەنگاند.

ئەو سەبارەت بە تایبەتمەندیی بەرجەستەی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی کورتە فیلمی تاران گوتی: لە هەواڵێکدا کە پێش لە بەڕێوەچوونی ئەم فێستیڤاڵە، بۆ دەزگا ڕاگەیاندنە جۆراوجۆرەکانی جیهان ناردم، ڕەنگدانەوەی یەگجار زۆریی بەدواوە بوو؛ بۆ نموونە گۆڤاری گرینگی نێودەوڵەتی “وڕایتی” Variety ئاماژەی بە دوو خاڵی گرینگ کردبوو، یەکەمیان ئەوە بوو کە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی کورتە فیلمی تاران، بۆتە درگای خەڵاتەکانی ئۆسکار و دووهەم بەڕێوەچوونی کۆڕ و کۆبوونەوە پسپۆڕانەکان بوو کە هەر ساڵە بە ئامادەبوونی مامۆستایانی شارەزای سینەما لە وڵاتانی جۆراوجۆر بەڕێوەدەچێت و ئەمساڵیش ١٢ سینەماکاری نێودەوڵەتی لەوانە: دکتۆر “ئەحمەد ئەلەستی” مامۆستای زانکۆی ویلایەتی تێگزاسی ئەمەریکا، ڤۆرکشۆپەکانی سی و هەشتەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی کورتە فیلمی تارانیان بە شێوەی ئۆنلاین بەڕێوەبرد و خاڵە گرینگ و تایبەتەکانیان بە فیلمسازانی کورتە فیلم ئاراستە کرد.

“مەنسوور جیهانی” لە کۆتایی ئەم وتووێژەدا سەبارەت بە ئامادەبوونی میوانانی بیانی لە سی و هەشتەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی کورتە فیلمی تاران گوتی: دوو ساڵە کە بە هۆی باروودۆخی کۆڕۆناوە هیچ میوانێکی بیانی لە فێستیڤاڵ ئامادەنەبووە؛ بەڵام ئەمساڵ بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی کورتە فیلمی تاران چۆتە لیستی فێستیڤاڵەکانی “ئۆسکار کوالیفاید” OSCAR® qualifying، زۆربەی ڕخنەگران و ڕۆژنامەنووسانی جیهان، خوازیاریی ئەوەبوون کە لە فێستیڤاڵدا ئامادەبن، بەڵام بە هۆی باروودۆخی پەتای کۆڕۆناوە ئەم دەرفەتە نەڕەخسرا کە لە فێستیڤاڵ، خانەخێوی هیچ میوانێکی بیانی بین.

فۆتۆکان: عەتا تاهیرکەنارە