سەرنجێک لە پێکهێنانی حکومەتی عێراق… عوسمان حاجی مارف

چۆنیەتی هەڵبژاردنەکانی عێراق هەر لە کاتی خۆێدا ئەوەی نیشانداین و سەلماندی کە ئاکامی ئەو جۆرە هەڵبژاردنەی بەدوای خرۆشانە جەماوەریەکان و قەیرانی سیاسی و قەیرانی حکومەتی عادل عبدالمهدی بەرێخرا، نەک نەیتوانیوە وەڵام بە قەیرانی هەلومەرجی سیاسی عێراق و قەیرانی دەسەڵات بداتەوە، بەڵکو ئەو قەیرانە بەرەو قوڵبوونەی زیاترهەنگاوی هەڵگرتووە. ئەگەر چۆنیەتی پێکهاتەی دەسەڵاتی سیاسی لەعێراقدا بەدوای ساڵی ٢٠٠٣وە، لەسەر بنەمای ڕێکەوتنی نێوان هێزە میلیشا قەومی و ئیسلامی و تائفیەکان پێناسەی بۆکرابێت و دابەشکرابێت، ئاشکرایە بەدوای پاشەکشەو شکستی سیاسەتەکانی ئەمریکا، ئەو پێشهات و ئاڵوگۆرانەی لە ناوچەکەو عێراقدا بەدیهات، ئەم جۆرە لە پێکهاتنی دەسەڵاتی سیاسی و رێکەوتنی نێوان هێزە میلیشیاکانی بە بنبەست گەیاندووە.
لەلایەک بە هۆی ئەوپەری ئاستی گەندەڵی و نالەباری هەلومەرجی ئابوری و سیاسیەوە، لەلایەکی تریشەوە ناڕەزایەتی بەرفراوانی جەماوەری لە بەغداو شارەکانی خوارووی عێراقدا، ئەو پرۆسەیە بوو، کە کاروباری ئەو جۆرە لە حکومەتی رێکەوتنی هێزە میلیشیاکانی تووشی ئیفلیچ بوون و بەرەو شکستهێنان برد.
گەر بە هەرهەوڵ و فروفێڵێک و شێوازو ئاستێک، هێزە میلیشیاکان توانیان پڕۆسەی هەڵبژاردن تێپەرێنن، بەڵام کێشە بێچارەکەیان ئەم جارە لە ڕێکەوتن بۆ پێکهێنانی حکومەت، زیاتر دەرگیری بنبەست و قەیرانی تری کردون. بۆیە دەبینین دوو ئاراستەی جیاواز ڕەنگی داوەتەوە لە نێوان ئەو هێزە میلیشیایانەی دەیانەوێت بەهەر قیمەتێک بێت خاوەن هێزی یەکەم بن لە پێکهێنانی حکومەتدا، تا بەجۆرێک خۆیان لەگەل ئاڵوگۆرەکاندا بگونجێنن. دەستەیەکیان، کە صەدریەکان نوێنەرایەتی دەکەن، هەوڵ دەدەن ئەو ئاراستەو نەخشەیە پەیڕەوی بکەن، کە پێکهێنانی حکومەت لە ڕێگەی ئەو هێزەوە بێت، کە لە هەڵبژاردنەکاندا زۆرترین کورسی پەرلەمانی بەدەست هێناوە، کە بەجۆرێک ئەمریکاش لایەنگری لەم ئاراستەیە دەکات و پارتیش لەهەمان ریزدا سەرەی گرت. دەستەی دووەم ئەو هێزە میلیشیا شیعانەن، کە بۆ خۆیان خاوەنی نفوزیكی چەکدارین و راستەوخۆ پاشکۆی سیاسەتەکانی ئێرانن و دەیانەوێت لەسەر هەمان شێوازی پێشوو، لەسەر بنەمای ڕێکەوتنی هێزەکان حکومەت پێکبهێننەوە، یەکێتیش بەجۆرێک لە چاوەروانی ئەم ئاراستەیەدا ئایندەی خۆی دەبینێتەوە.
لەم نێوەدا موقتەدا صەدر کەوتۆتە ناو دوریانێکی تەسکو بنبەستەوە. لەلایەک نەیتوانی بە شێوازی زۆرینەی کورسیەکان، ئاراستەکەی بەسەرکەوتن بگەیەنێت و حکومەت پێکبهێنێت، لەلایەکی تریشەوە بۆ چونەپاڵ ڕێکەوتن لەگەڵ هێزەکانی تردا، جێگاورێگەی هێزەکەی لە حکومەتدا مانایەکی نامێنێت. بۆیە بەناچاری لەگەڵ ئاڵۆزی هەلومەرجەکەو قەیرانەکاندا رێگای کشانەوەی گرتۆتەبەر، بەڵکو لە هەر ئاڵوگۆریکی تردا گەر فرسەتی گونجاوی بۆ هاتەپێش گەمەی سیاسی تر بە هێزەکەی بکات. هەرکات لایەنەکانی تر بە هەر شێوازێک گەر بۆیان گونجاو بێت حکومەتێک ڕابگەیەنینن، ئەو کات موقتەدا صەدر دۆخەکە بەرێگای ‌هێنانە سەرشەقامی هێزەکەی دۆخەکە زیاتر دەشێوێنێت و رێگا نادات لایەنەکانی تر ئارایش بە حکومەتەکەیان بدەن. بەم شێوەیە ئاسۆی سەقامگیری سیاسی و کێشەی قەیرانی حکومەت لە سایەی تەواوی ئەو هێزە میلیشیایانەدا نادیارترو پر گێژاوتر چاوەروان دەکرێت.
ئەوەی لەم نێوەدا ئاشکرایەو جێگای سەرنجی جدیە بەگشتی هەلومەرجی ناجێگیری سیاسی عێراق و قوڵبونەوەی زیاتری قەیرانی حکومەتە، کە ئاراستەکانی هەریەک لە هێزە چەتە میلیشیاییەکانی دەسەڵاتدار لە عێراقدا، بە بەشداری پارتی و یەکێتیشەوە رۆڵێکی سەرەکیان هەیە لە خولقاندنی ئەو دۆخە نالەبارو گێژاوە سیاسی و قەیراناویەدا. بۆیە هەمیشە ئایندەی عێراق لەسایەی بوونی ئەو هێزانەدا لەسەر لێواری رودانی جۆرەها سیناریۆیە کە قوربانیەکانی خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێش و هەژار دەبن.
هەروەها لە کاتێکدا یەکلایی کردنەوەی کێشەو قەیرانەکانی عێراق دیار نەبێت، هەلومەرجی سیاسی کوردستانیش بێبەری نابێت لە بەرکەوتن و بەخشینەوەی زیاتر قوڵبوونەوەی قەیرانەکاندا. لەو نێوەدا حزبە دەسەڵاتدارەکانی هەرێمی کوردستان بەجیا لەوەی لەناو تێکەڵاوی ئەو بارودۆخە نالەبەرەدان کە ناوچەکەو عێراق دەرگیریەتی، لە هەمانکاتدا نەک ناشتوانن دەوری یەکلایی کەرەوە ببین، بەلکو پریشکی قەیرانەکانی عێراقیشیان بە زیادەوە بەردەکەوێت.
پارتی بەپێی پێگەو هاوسەنگی هێزەکەی لە هەوڵی ئەوەدایە پشکی زیاتر لە حکومەتی عێراق بەدەست بهێنێت. ئامادەیە هەر هێزێك بە هەر ئاراستەیەک پێشوازی لێبکات لە پێکهێنانی حکومەتی عێراقدا رێکەوتنی لەگەڵدا بکات. جا ئەو ڕێکەوتنەی لەگەڵ صەدریەکان ئەنجامیدا و بە ئەنجام نەگەیشت، ئێستا چاودێری دۆخەکە دەکات و خۆی مەڵاسداوە بۆ رێکەوتێکی تر. بەڵام ئایا قەیرانی حکومەت و یەکلایی بوونەوەی کێشەکان ئەو فرسەتە بۆ پارتی دێنێتە پێشەوە!؟ بە بۆچونی من هەلومەرجی سیاسی بە شێوەیەکی گشتی لە هەموو لایەنێکەوە عێراق و کوردستانی لەسەر گێژاو و چارەنوسێکی نادیاری وەها راگرتووە، کە کەمترین فرسەتی هێشتۆتەوە بۆ گەمەی سیاسی پارتی تا بتوانێت لە حکومەتی عێراقدا جێگاورێگایەکی باڵاتر لە جاران بەدەست بهێنێت. لەهەمانکاتدا ئاشکرایە، کە بەهۆی دابەزینی ئاستی پێکەی یەکێتی نیشتمانی و کێشە ناوخۆییەکانیەوە، بەشی لە پریشکی قەیرانەکاندا زیاتر دەبێت. ئەمەش بە ئاشکرا دەبینرێت، کە هاوکاتی زیاتر قوڵبونەوەی کێشەکانی پارتی و یەکێتی بۆ گەرانەوەی مامەڵەیان لەگەڵ بەغداد درزی زیاتری تێکەوتووە، هاوکات ناتوانن بۆ تێپەراندنی هەڵبژاردنەکانی کوردستان نەخشەیەکی رۆشن بدەن بەدەسەتەوە. هەر بەم مانایەش هەڵبژاردنەکانی کوردستان لە ساتە وەختێکی وەها ناهەموارو سەختدایە، بە ئاسانی بۆیان ناچێتە سەر.




کتێبی (ئەدەب و هونەری منداڵان)چاپ و بڵاوکرایەوە

لە دوو تووێی (552) لاپەڕەدا کتێبی «ئەدەب و هونەری منداڵان» دیمانە و ئامادەکردنی «د. هاوژین سڵیوە – ڕۆستەم خامۆش» چاپ و بڵاوکرایەوە، کتێبەکە هەموو بوارەکانی تایبەت بە منداڵانی لە خۆگرتووە، لەوانە: «شیعر، چیرۆکی منداڵان، شانۆنامە و شانۆگەریی، نیگارکێشان، کاریکاتێر، گۆرانی و میوزیک» و چەندین بواری تر.
کتێبەکە لە پێشەکی و ناساندنی کتێبەکە و لە دوو بەشی سەرەکی پێکهاتووە: بەشی یەکەمی پێکهاتووە لە (16) تەوەر، بەشی دووەمی کتێبەکە (36) دیمانەی لە خۆگرتووە، ئەم بەشە زۆربەی بوارەکانی تایبەت بە منداڵانی لە خۆگرتووە و زۆربەی بابەتەکانی دەربارەی ئەدەب و هونەری منداڵانە. هەروەها (90) کەسی شارەزا و شاعیر و نووسەر بەشدارییان لەم کتێبەدا کردووە، کە (111) لێدوان و چاوپێکەوتن لەم کتێبەدا بڵاوکراوەتەوە.

ناوەڕۆکی کتێبی (ئەدەب و هونەری منداڵان).

بابەت: چاوپێکەوتن دەربارەی ئەدەب و هونەری منداڵان
دیمانە و ئامادەکردنی: د. هاوژین سڵیوە و ڕۆستەم خامۆش
نەخشەسازیی بەرگ: برەو شێخ تاڵب
سەرپەرشتیاری هونەری و چاپ: شێخ تاڵب

ئەم کتێبە لە دوو بەشی سەرەکی پێکهاتووە و (٥٥٢) لاپەڕەیە و بەرگەکەی ڕەق و موجەلەدە.
سەنتەری لێکۆڵینەوە و پەخشی کۆیە، بە تیراژی: (٥٠٠) دانە، چاپ و بڵاوی کردووەتەوە.

بەشی یەکەم: تەوەرەکان.
ئەم بەشە لە (١٦) تەوەرە پێکهاتووە و (٧٥) لێدوان لە (٦٣)کەسی شارەزای بوارەکانی منداڵان وەرگیراوە.

تەوەرەی یەکەم: دەربارەی ڕۆڵی فۆلکلۆر لە ئەدەبی منداڵاندا.
فازیل شەوڕۆ
تەوەرەی دووەم: دەربارەی ئەدەبی منداڵان.
ئەمین محەمەد
ئەلند مزوری
ئاکۆ محەمەد سابیر
زیاد ڕەشاد قادر
زرار عەلی
سەلاح نیساری
عەبدولعەزیز ئەلکی
کازم کۆیی
تەوەرەی سێیەم: دەربارەی شیعری منداڵان.
ئەمین محەمەد
ڕەئووف شێخ جەمیل
ڕەزا شوان
شوان ئەحمەد مام عەلی
محەمەد داریاس
مەولود ژاکاو
محەمەد ساڵح پێندرۆیی (جگەرسۆز)
تەوەرەی چوارەم: دەربارەی چیرۆکی منداڵان.
حەمەساڵح فەرهادی
د. خالیدە قادر فەرەج
ڕەمەزان حەمەدەمین قادر
عەلی بەختەوەر
د. کەمال غەمبار
محەمەد کەساس
نێچیروان شوانی
نەوزاد عەلی
تەوەرەی پێنجەم: دەربارەی شیعر و چیرۆک و ڕۆمانی مێرمنداڵان.
د. ئازاد محەمەد سەعید
د. جەلال ئەنوەر سەعید
ڕەزا شوان
عەزیزی مەلای ڕەش
د. عوسمان دەشتی
کاروان عومەر کاکەسوور
د. محەمەد ناسر
تەوەرەی شەشەم: لە بارەی دەقی شانۆ و شانۆی منداڵان.
ئومێد کەمال
د. کەیفی ئەحمەد
یوسف یوسفی
تەوەرەی حەوتەم: دەربارەی نووسین بۆ منداڵانی باخچە.
ڕەنجدەر ئازاد
ڕەزا شوان
د. عومەر پەتی
د. محەمەد ناسر
تەوەرەی هەشتەم: دەربارەی نیگارکێشانی منداڵان.
ئاری سوبحی کۆیی
حەمە هاشم
حەمیدە یوسفی
ڕەزا شوان
ڕۆستەم ئاغالە
ڕەزوان قادر ڕەحمان
نەورۆز شەهاب
هەتاو کەریم
تەوەرەی نۆیەم: دەربارەی کاریکاتێری منداڵان.
گرفتار کاکەیی
تەوەرەی دەیەم: دەربارەی مۆزیک و گۆرانی منداڵان.
ڕۆشنا ساڵح
سەفین عەبدولڕەزاق
شاباز عومەر
فواد مەولانایی
موسعەب جەمیل (کەروێشکەفەندی)
نەوزاد حاجی شووشە (نونو)
هۆشەنگ جەمیل
وریا قادر حەسەن
تەوەرەی یازدەهەم: دەربارەی ئەفلام کارتۆنی منداڵان.
د. جەبار ئەحمەد
ڕەزا شوان
د. کاوە عەلی محەمەد
ناسر فەتحی
تەوەرەی دوازدەهەم: دەربارەی ڕۆژنامەنووسی منداڵان.
شەریف وەرزێر
شەریف فەلاح
عەزیز ئالانی
تەوەرەی سێزدەهەم: دەربارەی ڕۆژی جیهانیی کتێبی منداڵان.
ڕەزا شوان
شەریف فەلاح
تەوەرەی چواردەهەم: دەربارەی کتێب و گۆڤاری منداڵان.
فازیل شەوڕۆ
محەمەد جەمیل عەلی
تەوەرەی پازدەهەم: دەربارەی وەرگێڕان لە پێشخستنی ئەدەبیاتی منداڵانی کورددا.
ئازاد تەها عەلی
ئامانج شاکەلی
سیروان کاروانی
فازیل شەوڕۆ
تەوەرەی شازدەهەم: دەربارەی بەرنامەی منداڵان لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆندا.
پەیام ئیبراهیم
جوان بەهائەدین عەلی
ڕەزا شوان
ڕۆژگار عەبدولقەهار (سپۆینج بۆب)
موسعەب جەمیل (کەروێشکەفەندی)
…
بەشی دووەم: چاوپێکەوتن لەگەڵ کەسایەتییەکانی بواری منداڵان و خستنەڕووی ژیاننامەکانیان.
ئەم بەشە (٣٦)چاوپێکەوتنی لە خۆگرتووە، کە لەگەڵ (٣٥)کەس لە شاعیران و نووسەران و شارەزایانی بواری ئەدەبیاتی منداڵان سازکراوە، ئاوڕدراوەتەوە لە بوارەکانی: (دەروونناسی و پەروەردە و مافی منداڵان).
١. ئەمین گەردیگلانی
٢. ئەمین محەمەد
٣. ئاکۆ محەمەد سابیر
٤. بەکر بەهرەمەند
٥. پەیام ئیبراهیم عەبدولڕەحمان
٦. جەبار شافێعی زادە
٧. خاڵند ئەحمەدی
٨. ڕزگار خدر
٩. ڕۆستەم خامۆش
١٠. ڕێکارێ مزویری
١١. زرار عەلی
١٢. زیاد ڕەشاد قادر
١٣. زارا ئەحمەد جاف
١٤. سەعدوڵڵا کۆیی
١٥. سۆزان سۆفی
١٦. شوان ئەحمەد
١٧. سەلاح محەمەد (مام عەوڵا)
١٨. سەلاح نیساری
١٩. عەزیز ئالانی
٢٠. د. عومەر پەتی
٢١. عوسمان دەروێش
٢٢. عوسمان محەمەد هەورامی
٢٣. عەبدولڕەحمان تاوگۆزی
٢٤. فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی
٢٥. فازیل شەوڕۆ
٢٦. کارزان مەحموود
٢٧. لەتیف هەڵمەت
٢٨. مەریوان سەلاح حیلمی
٢٩. محەمەد بەرزی
٣٠. محەمەد ڕەسووڵ نیا
٣١. مەحموود باجەڵان
٣٢. محەمەد ساڵح پێندرۆیی (جگەرسۆز)
٣٣. د. هاوژین سڵیوە
٣٤. هەتاو خورشیدی
٣٥. د. هێمن عەبدولحەمید شەمس.




ئەو ڕووداوانە چۆن ڕوودەدەن؟ یان بۆ ڕوودەدەن؟… زانا رەزاق

یەکەم هۆکار کاتێک تۆ هەلەیەک یان هەر شتێکی تر لە کەسی تر دەبینی ئەوا بەشێوەیەکی جوان و باش پێی نالێیت و باش بۆی شیناکەیتەوە ،بەزمانێکی توند پێی دەلێی مرۆڤیش بوونەوەرێکی هەست و سۆزیییە زیاتر لە ئەقلانی هەر بۆیە ئەویش ئەگەری زۆرە بەدوو شێوە وەلامی هەبێ بۆت :

یەکەم یان ئەوەتا خۆی بێدەنگ دەکات و هیچ نالێت چونکە لەژێردەستی تۆدایە یان ئەوەتا وەلامی دەبێ بۆت ئەوەش یەکەمجار خۆت لێی بەرپرسی ئەوجا ئەو پاشان ئەو ڕووداوانەی یان بلێین ئەو کێشانەی درێژە دەکێشێت دواتر لەماوەیەکی زۆردا بەسەردا دەڕوات دەتەقێتەوە ئەوا ئەو کەسەی تاوانەکەی کردووە جا تاوانی گەورەش بێ کەسێکی خراپ نیە بەلکو لەناچاری ئەو کارەی کردووە هیچی لەبەردامدا نەماوە هەرچەندە ئەمەش کارێکی باشنیە بەلام مەبەستم ئەوانەی پشوودرێژن خراپنین بەلکو وای لێدێت و وای لێدەکرێت.

دووەم کاتێک هاوڕێییەکانت پشتگیری ئەو ڕەفتارەت دەکەن چونکە لەسەر ئەساسی هاوڕێیەتی شت بڕیار دەدەن ئەوا ئەوەش هۆیەکی ترە کە ئەو کەسەی بەرامبەرت زیاتر شتەکان لەناخی پەنگی پێبخواتەوە. لەهەمان کاتدا لەو کۆمەلگایە هاوکاری مرۆڤی خراپ زیاتر دەکرێت لە مرۆڤی باش و چاک ئەوەش هۆکارێکی زۆر بوونی ئەو ڕووداوانەیە
یانی بەشێوەیەکی گشتی هەست بەهێزێک دەکات بەرامبەر کەسانی تر.

سێیەم چونکە لە زۆربەی بوارەکانی کۆمەلگا لە هەژاری هزری و ئاستی هۆشیاری نزمدان بۆیە ئەمانە زۆربەیان بەدڵ و بەترس و شتی تر کار دەکەن ڕۆلی دەرپەندانی بەسودەکان لەگەل گرنگیدان بەدڵ قسەکردنەکان زۆرە ئەمە لەهەموو شوێنێکی کۆمەلگا وایە و سەدا سەدویەکی کورد بەحەزە نەک بەسود جگە لەوەش.

هەموو میدیا حزبییەکان ئەوانی تریش تەنیا ئەو کەسانە بانگهێشت دەکەن کە لەخۆیانن، بۆیە پێویستە میدیاکان و هەموو شوێنەکان هی هەمووان بێت نەک تەنیا کەسانێک یانی هاولاتی و شتەکان وەک بنەماو مەبدەئی بێت
یانی دەبێ مرۆڤی بەتوانا لە بوارەکان دابنرێت نەترسین و ئازادی بیروڕاش هەبێ مەبەستم ئەوەنیە هەموویان وان بەلکو لەناو هەمووان زۆرینەی ئاوا دیارن کاتێک زۆرینە وا دیارە ئەوەش ئاوا دەبینرێت.

چوارەم هیچ کەسێک دان بەهەلەو خراپی خۆی دانانێت زۆرێکیان باسی هەلەو خراپی بەرامبەر دەکەن ئەمەش بۆ بەرامبەر باشە کەچی بۆ خۆیان وانین، تۆ سەیری ئەو ڕووداوە بکە زۆرێکیان پالەوان بوون بەلام لێیان بکۆلیتەوە ئەوانیش هۆکارێکی سەرەکین بۆ ئەو ڕووداوانە زیاتر لەوانەی لەو ڕووداوانە بێدەنگن خۆی لەڕووی دەروونیەوە ئەوانەی هەلەو کەم و کورتیان زۆرە زۆر دەنگ هەلدەبڕن دەگمەنیا بێدەنگ دەبێ.

پێنجەم زەنگێکی مەترسیدار ئەوەیە لەو ڕووداوەو ڕووداوەکانی تر زۆرێک لەکاتی توڕەیی بکوژە بکوژە دەلێنەوە

ئەمە ڕاستە لەڕووی دەروونییەوە کاتی هەلجوونیەتی بەلام کە وا دەلێ ئەگەر زۆرێک وابێت هەر ئەو زۆرەش کاتی کاری وا زوو کارەکەش دەکات ئەگەر بە کوشتن و چەکیشەوە نەبێ ئەوا ڕووبەڕووبوونەوەیەتی بەجۆرێکی تر ئەمەش خۆی لەخۆیدا کێشەو سەرەتای کێشەیە.
ئەو ڕووداوانە چۆن ڕوودەدەن؟ یان بۆ ڕوودەدەن؟

یەکەم هۆکار کاتێک تۆ هەلەیەک یان هەر شتێکی تر لە کەسی تر دەبینی ئەوا بەشێوەیەکی جوان و باش پێی نالێیت و باش بۆی شیناکەیتەوە ،بەزمانێکی توند پێی دەلێی مرۆڤیش بوونەوەرێکی هەست و سۆزیییە زیاتر لە ئەقلانی هەر بۆیە ئەویش ئەگەری زۆرە بەدوو شێوە وەلامی هەبێ بۆت :

یەکەم یان ئەوەتا خۆی بێدەنگ دەکات و هیچ نالێت چونکە لەژێردەستی تۆدایە یان ئەوەتا وەلامی دەبێ بۆت ئەوەش یەکەمجار خۆت لێی بەرپرسی ئەوجا ئەو پاشان ئەو ڕووداوانەی یان بلێین ئەو کێشانەی درێژە دەکێشێت دواتر لەماوەیەکی زۆردا بەسەردا دەڕوات دەتەقێتەوە ئەوا ئەو کەسەی تاوانەکەی کردووە جا تاوانی گەورەش بێ کەسێکی خراپ نیە بەلکو لەناچاری ئەو کارەی کردووە هیچی لەبەردامدا نەماوە هەرچەندە ئەمەش کارێکی باشنیە بەلام مەبەستم ئەوانەی پشوودرێژن خراپنین بەلکو وای لێدێت و وای لێدەکرێت.

دووەم کاتێک هاوڕێییەکانت پشتگیری ئەو ڕەفتارەت دەکەن چونکە لەسەر ئەساسی هاوڕێیەتی شت بڕیار دەدەن ئەوا ئەوەش هۆیەکی ترە کە ئەو کەسەی بەرامبەرت زیاتر شتەکان لەناخی پەنگی پێبخواتەوە. لەهەمان کاتدا لەو کۆمەلگایە هاوکاری مرۆڤی خراپ زیاتر دەکرێت لە مرۆڤی باش و چاک ئەوەش هۆکارێکی زۆر بوونی ئەو ڕووداوانەیە یانی بەشێوەیەکی گشتی هەست بەهێزێک دەکات بەرامبەر کەسانی تر.

سێیەم چونکە لە زۆربەی بوارەکانی کۆمەلگا لە هەژاری هزری و ئاستی هۆشیاری نزمدان بۆیە ئەمانە زۆربەیان بەدڵ و بەترس و شتی تر کار دەکەن ڕۆلی دەرپەندانی بەسودەکان لەگەل گرنگیدان بەدڵ قسەکردنەکان زۆرە, ئەمە لەهەموو شوێنێکی کۆمەلگا وایە و سەدا سەدویەکی کورد بەحەزە نەک بەسود، جگە لەوەش هەموو میدیا حزبییەکان ئەوانی تریش تەنیا ئەو کەسانە بانگهێشت دەکەن کە لەخۆیانن، بۆیە پێویستە میدیاکان و هەموو شوێنەکان هی هەمووان بێت نەک تەنیا کەسانێک یانی هاولاتی و شتەکان وەک بنەماو مەبدەئی بێت. یانی دەبێ مرۆڤی بەتوانا لە بوارەکان دابنرێت نەترسین و ئازادی بیروڕاش هەبێ مەبەستم ئەوەنیە هەموویان وان بەلکو لەناو هەمووان زۆرینەی ئاوا دیارن کاتێک زۆرینە وا دیارە ئەوەش ئاوا دەبینرێت لەگەل هەژاری هزرە لە هەموو شوێنەکان و بوارەکانی کۆمەلگا بەلگەشم زۆرێک بۆچوون و بیرۆکەکانیان پێدەچێت لەگەل وەکو یەکن.

چوارەم هیچ کەسێک دان بەهەلەو خراپی خۆی دانانێت زۆرێکیان باسی هەلەو خراپی بەرامبەر دەکەن ئەمەش بۆ بەرامبەر باشە کەچی بۆ خۆیان وانین

تۆ سەیری ئەو ڕووداوە بکە زۆرێکیان پالەوان بوون بەلام لێیان بکۆلیتەوە ئەوانیش هۆکارێکی سەرەکین بۆ ئەو ڕووداوانە زیاتر لەوانەی لەو ڕووداوانە بێدەنگن خۆی لەڕووی دەروونیەوە ئەوانەی هەلەو کەم و کورتیان زۆرە زۆر دەنگ هەلدەبڕن دەگمەنیا بێدەنگ دەبێ

پێنجەم زەنگێکی مەترسیدار ئەوەیە لەو ڕووداوەو ڕووداوەکانی تر زۆرێک لەکاتی توڕەیی بکوژە بکوژە دەلێنەوە

ئەمە ڕاستە لەڕووی دەروونییەوە کاتی هەلجوونیەتی بەلام کە وا دەلێ ئەگەر زۆرێک وابێت هەر ئەو زۆرەش کاتی کاری وا زوو کارەکەش دەکات ئەگەر بە کوشتن و چەکیشەوە نەبێ ئەوا ڕووبەڕووبوونەوەیەتی بەجۆرێکی تر ئەمەش خۆی لەخۆیدا کێشەو سەرەتای کێشەیە




ژاڵە-4… فەتاح حەسەن

بەشی چوارەم

-١-
وەك چۆن باڵندە ئەم چڵ و ئەو چڵ دەکات بۆ چڵێك دەگەڕێ لەسەری بسرەوێت، ئەویش لە یانە شەوانییەکەدا ئەم مێز و ئەو مێزی بوو تا یەکێك پێی ڕازی بێت و پاشان لەگەڵی بڕوات ،بەتایبەتی مێزی پیاوە بەتەمەنەکان چونکی خۆی باشی دەزانی گەنجەکان لای لێناکەنەوە، ئەو شەوە تابەربەیان ئەوە کاری بوو، یانەکە بەرەو چۆڵبوون دەچوو ، ئەویش بەهەناسەی ساردەوە بەپێ کوتای بەرەو ماڵەوە هەرچەندە ماڵەکەشیان دوور بوو، بەڵام چیبکات جانتا دەستییەکەی وەك سەلاجەکەی بەتاڵ بوو، چێژفرۆشان تا درەنگانی ڕۆژ دەنوون و شەوان دەردەکەونەوە، بەڵام ئەو بەیانی زوو برسێتی ناچاری کرد مل بنێ بۆ بازاڕ بۆن و بەرامەی خواردنی بەیانیان لوتی پڕکردبوو بەتایبەتی بۆنی قاوە، لەبەردەم کافتریایەکی شەقامی ( شارع حسن الثانی ) چەقی و چاوی چوە سەر کابرایەکی قژ ڕوتاوە، دوێنێ شەو لە یانە شەوانییەکەدا پێی ئاشنا بوو، دوای هەڵوێستەیەکی کەم خۆی کرد بەژوردا و لەبەردەم مێزەکەیدا وەک دینگە چەقی بەدەنگێکی لەرزۆکەوە وتی قاوەیەك و کێکێکم بۆ دەکڕی، کابراش بەدەستێکی کەوتە خوراندنی ناوچەوانی و وەك بیەوێت بیر لە شتێك بکاتەوە و بەدەستەکەی تری ئاماژەی بۆ کورسییەکەی بەرامبەری کرد و پێیوت فەرموو دانیشە، بەچۆرێك کێکەکەی دەخوارد وەك ئەوەی دەمێك بێت چاوەڕوانی خواردنێکی وا خۆشبێت، پێش تەواو بونی قاوەکە دڵی پڕبوو ، لەتەواوبونیدا دەستیکرد بە گریان،، کابراش کلێنێکسێکی بۆ درێژ کرد لەگەڵیدا پرسیارێکی ئاڕاستەکرد، وەڵامەکەی زۆر دڵ هەژێن بوو.. لەدوێنێ شەوەوە کە، کەس لە یانەکە نەیبردمەوە سکم قۆڕەی دێت لەبرسا، ئێمە تا تەمەنمان هەڵکشێت مشتەریمان کەم دەبیتەوە… داهاتویەکی تاریك چاوەڕوانمانە ئەویش دەسڕ ڕاخستنمانە لەسەر شۆستە و بەردەم مزگەوتان.

-٢-
لەپێش ئەوەوە ژنێکی ڕەشتاڵە، تەمەنی بەرەو سی ساڵان هەڵدەکشا، بایی چل درهەم ماسی سورەوەکراوی کڕی، ئەویش بایی دە درهەم لەهەمان ماسی کڕی بە لاقرتێیەکەوە وتی، کەسێکی سینگڵ هەر ئەوەندەی پێدەخورێت.
/ ئێمە بە هەردوکمان دوانین..
وەك ئەوەی هیچی نەبیستبی، ملێکی بۆ بادا و لە دوکانەکە دورکەوتەوە و جگەرەیەکی پێ کرد، خۆی پێنەگیرا بەدوی کەوت.، کاتێک کە بینی خۆی کرد بە خانوی سەر سوچەکەدا ئەبڵەق بوو، ماسییەکەی لەدەست کەوتەخوارەوە .. هەردوو دەستە زبرەکانی لەیەك خشاندو لەبەرخۆیەوە وتی خۆ ئەوە ماڵی پیاوە کەمئەندامەکەیە کە ئێواران لەسەر شەقامەکە سواڵ دەکات، تۆ بڵیی چی ئەو بێت، هەرخۆی وەلامی خۆی دایەوە، منیش سەیرم چیمە بەسەریانەوە.

-٣-
پآش ئەوەی کەڵەگاکەی مێردی خستییە بازاڕی چێژفرۆشانەوە، دەستی لێبەردا، خۆشی و ئاسودەبوونی لەهیچ پیاوێکدا بەدی نەدەکرد، لە یانەی شەوانەی ( ئەرگانا ) ، هەر شەوە ناشەوێك دەبوە نێچیری پیاویك، پاش خۆگۆڕینی زنجیری جانتای شانەکەی دەکردەوە و دەیگوت:-

  • مارەییەکەمی تێخە –
    خووی بە کارێکەوە گرتبوو ئاسودەبوونی خۆی تیادا بەدیدەکرد، بەدوو سێ ڕۆژ جارێك دەچوە جێگەی فرۆشتنی باڵندە، چەند دانەیەکی لەوانە دەکڕی کە لەدەرەوەی تیابەندیش دەتوانن گوزەران بکەن، کاتی کازێوە بەجلێکی پەمەیی خەوەوە لەباڵکۆنی شوقەکەی بەرەڵای دەکردن، تا لەچاو- ون دەبوون سەیری دەکردن، پاش ئەوەی ئۆخژنێك بەگیانیدا دەهات جامخانەی باڵکۆنەکەی دادەخست.

ژاڵە* کۆمەڵە ڕوداویکی ڕاستەقینەو خەیاڵین بیرۆکەکانیان زادەی گەشتکردنە بۆ شاری ئەگادیر لە مەغریب بەتایبەتی ناوچەی ( شارع حسن الثانی ) و گەڕەکی ( طالبرج ) و بازاڕی ( سوق الآحد ).

فەتاح حەسەن
دانیمارك/ ڤالبی
٤/٤/٢٠٢٢




ئەو ڕۆژەی مامۆستا کردمی بە پەند..!… شەماڵ بارەوانی

بیرمە لە قوتابخانە و لە چواری سەرەتایی بووم، من قوتابیەکی تابڵێیت زیرەک و هێمن و بە ئەدەب و ڕەوشت بەرزو بەڕێزبووم و بەو هۆیەوە لای مامۆستاکان هەمووی زۆر مەحبووب بووم، جارێک بە سیفەتی مرۆڤ بوونم و ئینجا منداڵی بوونم هەڵەیەکم کرد و هەندەک خەتم بە بزمارێک لە سەر تەختەی نووسین درووستکرد، پاشان قوتابیەک، لای مامۆستاکان و بەڕێوەری قوتابخانە دوو زمانی لێی کردم، هەرهێندەم زانی مامۆستای زمانی عەرەبی هات و زۆر وەحشیگەرانە و بێ بەزەییانە و دوور لە هەموو پڕنسیپێکی پەروەردەیی و بەهایەکی ئەخلاقی و ڕەوشتێکی مرۆڤایەتی، لە بەردەم هەموو منداڵانی قوتابخانە، بە قژ بەرزیکردمەوە و تا هێزی تیابوو بە عەرزی دادام و بە شاپ و پێڵەقە کەوتە گیانم و تا هیلاک بوو تێی سرەواندم.

وای کە چرکەساتگەلێکی ناخۆش و بوو ئەوکات و، بیرەوەریەکی پڕ بە ئازاریش بۆ ئێستا.

منێك، کە لە قوتابخانە پۆلی چوار بووم و تا ئێستا بێ ئەدەبیەکم بەرامبەر هیچ مامۆستایەک نەکردبوو وەکو ئاماژەم دا، مامۆستاکان بە هۆی بەڕێزی و بە ئەدەبی و زیرەکیم زۆر زۆریان خۆش دەویستم و ڕێزی تایبەتیان دەگرتم. کە ئەو مامۆستایە هێندە هۆڤانە و لە بەر دەم قوتابیەکان وای بەسەر هێنام، زۆر هەستم بە تێک شکان و ئازارێکی دەروونی کرد و چاوەکانم تاریک داهاتن و ئەوەی ناوی ڕێز و ئەدەب و مۆڕاڵە لەو چرکەساتە لام نەما!

تووشی هەڵچوون و کاردانەوە بووم و
گووتم دەبێت لە تۆڵەی ئەو بێ ڕێزیەی مامۆستا پێی کردم، بێ ڕێزییەک، ڕەنگ بێت تا کۆتایی ژیانم لە بیری نەکەم(حەتمەن ئێستاش کە بیرم دەکەوێتەوە جۆرێک لە ڕق لە بەرامبەر ئەو مامۆستایە”ڕۆحی شادبێت” و بەرامبەر ئەو قوتابخانەیە، لە دڵ و دەروونم زیندوو دەبێتەوە و بێزم لەو ڕۆژە و لە خوێندنی قوتابخانەکەمان دەبێتەوە و هەست بە تێکشان و ئازار دەکەم!)

جا گووتم شەرت بێت پەندێکی وا بەسەر ئەو مامۆستایە بێنم و وانەیەکی وای پێ بدەم، تا مردن لە بیری نەچێت و ببێت بە عیبرەت، وەک چۆن منی کرد بە عیبرەت!

لەناو حەوشەی قوتابخانەبوو کەوای لێکردم، هەموو قوتابخانە بە شێوەی بازنەیی لە دەوری من و مامۆستاکە ڕاوەستابوون، کاتێک مامۆستا کەوتبووە ویزەم،
ڕێک دیمەنەکە وەکو ئەوەبوو تاوانبارێکی جەنگ، یاخود نازییەک بێنیتە گۆڕەپان و بە تاوانی هۆڵۆکۆست و جوڵەکە سوتاندن لە قەفەسی دادگادا، دادگایی بکەیت و تۆڵەی تاوانەکەی لێ بکەیتەوە، چ تۆڵە و دادگاییکردنێك؟ پێلەقە و شاپەزلە و قژ ڕاکێشان و جوێن پێدان! چ دۆزەخێک بوو خودایه ئەو ڕۆژە.
Shamal Ismael Kareem
گوێم لێبوو قوتابیەکان هەیان بوو قاقای دەکێشا و یەک بەدەنگ پێدەکەنی، هەبوو دەیگووت: ئەی باوکەڕۆ وڵا کوشتی،
هەشیان بوو لەوەکەیتری دەپرسی؟ باشە ئەو کوڕه چی تاوانێکی ئەنجامداوە و چی هەڵەیەکی کردووە!؟
نەم بیست کەسێک بەزەیی پێم دا بێتەوە و فریام کەوێت و لە ژێر دەستی ئە مامۆستا جەلادە دەرم بێنێت، تەنانەت مامۆستاکانی تریش، کە پێشووتر هێندە منیان خۆش دەویست، ئەو ڕۆژە چووبونە ناو بەرگی هۆڤێک و ببوون بە سادیک و چێژیان لەو دیمەنەی بە قەشمەکردن و وێرانکردن و تێک و پێک شکاندنی من دەبینی!

سەرتان نەیەشێنم و زۆر لە سەر ئەو دیمەنەی دادگایی کردنی دادگای نۆرمبێرگ نەڕۆم.

چیم کرد؟ تۆزێک ڕامکردە ئەولاتر و چی جوێنی ناشیرینە بۆیم حەواڵەکرد، ویستم بێتە پێش بۆم و تا زەربی خۆم بوەشێنم و فریای ڕاکردن بکەوم، مامۆستاکە، کە ئەو جوێنانەم پێدا، دووبارە هێرشی بۆ هێنامەوە و ویستی جارێکی تر شەلالی پێلەقە و بۆکسم بکات، یەکسەر دەستم دا بەردێک و تا هێزم تێدابوو دام لە قاچی مامۆستا و گوتی ئای باوکەڕۆ مردم، تەختی زەویم کرد و ڕامکرد و ئیتر ئەوساڵە هەمووی نەڕۆشتمەوە بۆ قوتابخانە.

دەمەوێت لە سۆنگەی ئەو چیرۆکە بە ئازار و ناخۆشەوە یەکەم بڵێم: تاکی کورد ئەفسوس، زۆرێکیان تاکێکی زۆر تاکڕەهەند و سرووشت شێواوە و دایمە عەفەویانەو بازاڕیانە و بە هەڵچوون و کاردنەوەیەکی مناڵانەی بێ بیرکردنەوە و دوور لە لۆژیک و هەڵسەنگاندنێکی ساغلەم و تەواو، شوێن شەپۆڵی مێگەڵ و هاش و هۆشی جەماوەر دەکەوێت و زۆر تۆتالیتارانە، تەنها دیوێکی شتەکان دەبینێت و تەقە بە تاریکییەوە دەنێت و هەمووی بووە بەدادوەر و بڕیاری لە سێدارەدان بۆ تاوانبار و بکوژ دەردەکات،
بێ ئەوەی لە کرۆکی باتەکەحاڵی بوو بێت و بزانێت حەقیقەتی بابەتەکە چییە و ئایە بۆ دەبێت کەسێک لە بەشی یاسابێت و ببێت بە بکوژ و دەستی بچێتە خوێنی مامۆستا و تاوانێکی هێندە قێزەون ئەنجام بدات!؟

ئایە تەنها کوژراو قوربانییە؟ ئەی بکوژیش قوربانی نییە؟
چی شتێک وای کرد بگات بەو ڕادەیه و ئەو کارەساتە قێزەونە ڕووبدات؟ هەلەکە تەنها هی بکوژە؟ یان تەرەفیتریش؟

ئێنجا نازانم بۆ تاکی کورد هێندە تینووە بە خوێن و تۆڵە سەندنەوە و هەمووی داوای خوێن ڕشتن و توڵەسەندنەوەی تاوانبار و لە سێدارەدانی بکوژ دەکەن!
و ڕاگەیاندنو میدیای کوردی بێت و بە خەڵک بڵێت:پێتباشە سزای لەسێدارەدان لە هەرێمی کوردستان جێبەجێبکرێت؟

وەک بڵێیت کوشتن لە تۆڵە و لە سێدارەدان بنبڕی ئەو دیاردە بۆگەن و کوشتنەنی مرۆڤ دەکات و داری جادوویی جارەسەری کێشەی کوشتنە، بێ ئەوەی لە خۆیان و لە یەکتری بپرسن:ئەرێ هەر بەڕاستی کێ و چی مرۆڤ دەکات بە کوژ؟
بۆچی و ئایە لە بۆش ئەو کوڕه پەنای بۆ ئەو کارە قێزەونە برد؟
فاکتەر و هۆکارەکان چی بوون؟
هەرئەوە هەموو ڕاستیەکەیە، کە لایەنی قوربانی باسی لێوەدەکەن؟
هەر بەڕاستی
وەکو بەڕێز(یاسین حەسەن)ی نووسەر ڕۆژنامە نووس وتەنی: منیش دەڵێم(پاشاگەردانییە
کەم کەس لەم کەیسە، کە کوشتنی دوو مامۆستای زانکۆیە لەلایەن خوێندکارێکی فەسڵکراوەوە، بە هاوسەنگی قسە دەکا.
کوڕەکە تاوانی کردووە،
بەڵام کوژراوەکان و مامۆستا خاتونەکەش، کە ژنی یەکێک لە دوو کوژراوەکە و فەسڵکەری خوێندکارەکەیە، پەپولە نین.
راگەیاندن، بەداخەوە، گەیەنەری هەواڵ و بنکۆڵکەری هەواڵ نییە، بەڵکو بۆتە پۆلیس و لێکۆڵینەوە لە کەیسەکە دەکا.
سەیرەکە لەوەدایە زۆر کەس خۆیان لێبۆتە دادوەر و بریاری لەسێدارەدان بۆ تاوانبار دەردەکەن.
Shamal Ismael Kareem
هەیە دەڵێ دەبێ لەبەردەم زانکۆ لەسێدارە بدرێ.
هەیە دەڵێ ئەگەر نەخۆشیی دەروونیی هەبێ چۆن دەتوانێ دوو مامۆستا بکوژێ.
کەس ناڵێ ئەو کوڕەش قوربانییە و لەنێوان دوو زانکۆدا گیری خواردبوو، هیچیان ئامادەنەبوون، لەبەر خانمە مامۆستایەک، وەک خوێندکار وەریبگرن.
رۆحی هەردوو مامۆستاکە شاد.
خوێندکارەکەش،
بەداخەوە،
لەخوێندکاری قانونەوە بوو بە بکوژ و پێشێلکەری قانون..

دووەم:
بێگومان پەروەردەی باش، بەردی بناخەی هەرکۆمەڵێکی ساخڵەم و هەنگاوی یەکەمی دروستکردنی تاکێکی مەدەنی و هێمن و ناتوند و تیژ و شارستانییە، بە پێچەوانەیشەوە، پەرەوەردەی خەراپ هۆکاری سەرەکییە لە تێکدانی شیرازەی کۆمەڵ و بەرهەم هێنانی تاکێکی توندڕۆ و سەرسەری و بێ مۆڕاڵ و نێگەتیڤ، هەموو باشیەکان لە پەروەردەیەکی شارستانی و باش و تەندروستەوە لە دایک دەبێت، هەروەها، هەموو خەراپیەکان و کارە دزێویەکانیش بەرهەمی پەروەردەیەکی سەقەت و خراپ و ناشارستانی و ناتەندروستن.

ئینجا دەبێت ئەو حەقیقەتە بزانین، کە بەر لە مامۆستا و قوتابخانە،
گووتراوە دایک قوتابخانەیه، بێگومان وایە، قوتابخانەی یەکەم، ماڵ و دایکە.
ئینجا دایک، کاتێک وەکو دایکێک، لە ماڵەوە نەتوانێت بەو ڕۆڵەی خۆی هەستێت و مناڵەکەی جوان پەروەردە بکات، یان بە شێوازێکی هەڵە پەروردەی بکات، بێگوومان بۆ مامۆستاو قوتابخانەی دووەمی زۆر قورستر دەبێت، ئەو ئەرکەی پەروەردەکردن، یان ڕاستکردنەوەی مناڵەکە.

پەروەردە دەبێت لە کۆمەڵێک ڕەهەندەوە لێی بڕوانین، تەنها ئەرک و کاری مامۆستا نییە، کۆمەڵێک دەست هەن لە پەروەردە کردندا، چی بە باشی، یان بە خراپی ڕۆڵ دەبینن، جابۆیەوە لە پێناو پەروەردەیەکی باش و شارستانی و ساغڵەم، دەبێت هەمووان دەست لە ناو دەست بن. لەوانە:
یاسا، خێزان، میدیا، کۆمەڵ ،قوتابخانە..تاد.
یانی باوکێک لە پێناو چەوتی و هەڵەێ کوڕەکەی هەڕەشە لە مۆستا بکات و بە مامۆستای زانکۆ بڵێت: بەسەرتەوە ناچێت.

دایکێک لە قوتابخانە، تەنها لەسەر ئەوەی مامۆستا قسەیەکی ڕەقی بە مناڵەکەی گووتووە، بێت و بە مامۆستا بڵێت: حەبڵ دەخەمە ملتەوە و بەو دەستانەی خۆم دەتخنکێنم!
دەبێت ئەو مناڵە کاتێک دەبینێت دایکی بەو شێوە ناشارستانی و سەقەتە بەرگری لێدەکات و بەو شێوە ناشیرینە هێرش دەکات سەر پەروەردەکارەکەی(مامۆستا)کەی، دەبێ چ ڕێزێک لەو مامۆستایه بگرێت و لە داهاتوو چ کەسێکی سەرسەری و شەڕانگێز و تاکێکی پڕکێشە و مرۆڤێکی خراپی لێ دەربچێت!

باوکی قوتابی بێت و حەرەمی قوتابخانە و پیرۆزی قوتابخانە بشکێنێت و هەڕەشە لە مامۆستا بکات، لەسەر ئەوەی مامۆستا شاپێک، یان دارێکی لە کوڕەکەی داوە، یان هەڵەیەکی بە رامبەر بە کوڕەکەی کردووە،

دەبێت ئەو مناڵە چ کەسێکی لێ دەربچێت؟
ئەوە بیینیمان چۆن دوو مامۆستا خەڵتانی خوێن دەکات و زۆر نامرۆڤانە، بە دێوەزمەی مەرگیان دەسپێرێت.

بۆ ئەوانەو دەیان نموونەی تری لەو شێوەیە، لە ئەزموونی ئەو چەندساڵەی مامۆستایەتیم ، هەمووی بەڵگەم هەیە و بە چاوەکانی خۆم بینیومە.

ئاخر من قوتابیم بینیوە، هێشتا لە پۆلی سەرەتاییە و بە مامۆستای گووتووە:
وەڵا باوکم پلەدارە و دەڕۆم و پێی دەڵێم بێت و لێپێچینەوەت لە گەڵ دا بکات!

مناڵی وا، حەتمەن بەرهەمی ئەو جۆرە پەروەردە ناشارستانی و نا تەندروست و سەقەتەیەی باوک و دایکە، کە سەرەتا ئاماژەم پێکرد.

چەندین جار بینیومانە، لە ڕاگەیاندنەکان، کە قوتابی بە چەقۆ هێرشی کردووەتە سەر مامۆستا و زامداری کردووە.

بەر لەچەند ساڵێک، لە دێیەکی ئەو دەڤەرەی خۆمان مامۆستابووم،
قوتابیەکی پۆلی(حەوت)مان هەبوو، زۆر نەوەستاو ئاڵچاغ و بێ ڕێزبوو، لە بەرامبەر مامۆستاکان. تەنانەت جارێک لە ناو پۆل زمانی لێدەرهێنام، منیش تەنها هێندەم پێ گووت: کاکە بۆ وادەکەیت تەواو نیت، یان بەترانیت!؟

جا ڕێک بە ترش و خوێ پێداکردنەوە،
ئەمەی بۆ دایکی گێڕابوویەوە و دایکی یەکسەر تێلی بۆ بەڕێوەبەرەکەمان کردبوو و گووتبووی دێم لەگەڵ مامۆستا شەڕ دەکەم، چۆن وا بە کوڕەکەی من دەڵێت!؟

دایکی بەڕێز، ئەی لە خۆتت نەپرسی: چۆن کوڕەکەی من هێندە بێ ئەدەب بێت و بگاتە ئەوەی زمان لە مامۆستاکەی دەربێنێت!؟

هەرچەند ئەو دایکە بەڕێزە دواتر دانی بە هەڵەکەی خۆی داناو داوای لێبووردنی لێ کردم و ئەلحەق دواتر تابڵێیت ڕێزی دەگرتم.

من بیرم دێت و مناڵ بووم و بە چاوەکانی خۆم بینیومە، بە هۆی دەست لە پشتدان و هاندانی دایکەکەیەوە، گەنجێک، گەنجێکی تری، بە کلاشینکۆف خەڵتان خوێن کرد و بە سنووری مەرگی سپارد.

ئاخر دایکی وا، هەر لە مناڵیەوە، مناڵ پەروەردە ناکات، بەڵکوو شەللاتی درووست دەکات، جەلاد و بکوژ و شەقاوە پێشکێش بە قوتابخانە و کۆمەڵ و گەڕەک و شەقام و زانینگە دەکات.

ئێ باوکی ناحاڵی و دایکی بەڕێز:
تۆ لە ماڵەوە بە دەست دوو مناڵەوە گیرت خواردووە و بە شەق و پێلەقە دەکەویتە گیانیانەوە و خوا خواتە، بڕۆن بۆ قوتابخانە و دانێک، لە کۆڵت ببنەوە.

کەچی دێیت و لە سەر قسە پێ گووتنێکی مامۆستا، یان زلەیەکی مامۆستا، هەڕەشە و شەڕ و شکات دەکەیت!؟

ئەرێ بۆ جارێکیش بێت، بیرت نەکردووەتەوە و هەستت بەوە نەکردووە، کە تۆ بە دەست دوو مناڵەوە گیرت خواردووە!؟
ئەی مامۆستایەک، لە گەڵ چوارسەت مناڵ لە قوتابخانەیەک دەبێت حاڵی چۆن بێت؟

بیرت لەوە نەکردووەتەوە، مامۆستاش مرۆڤە، توڕە دەبێت و هەڵدەچێت، هەڵە دەکات، مناڵی خراپ بێزاری دەکات، ئەو شەلاتیەی تۆ درۆستت کردووە و بەڕەڵای گەڕەک و قوتابخانە و گیانی مامۆستات کردووە لە میزاج و کەسایەتی دەدات و بێ ڕێزی پێ دەکات.
قیامەت هەڵدەستێت، گەر مامۆستا هەڵەیەکی کرد و تووڕە بوو و جارێک لە مناڵەکەتی دا، تەواو ئیتر دنیا خراب دەبێت!؟
هەڵبەت مەبەسم لێرە هاندان نییە بۆ لێدان، کەس هەڵە تەفسیری قسەکانم نەکات.
بێگوومان من دژی لێدان لە مناڵم و بە هەموو شێوەیەک لێدان ڕەت دەکەمەوە.
نۆساڵیشە ساڵیشە مامۆستای وانەبێژم و یەك شاپ، یان دارێکم لە هیچ یەکێک لە قوتابیەکانم نەداوە، قوتابیەکانم هەندێکشیان کۆلێژیشیان تەواوکردووە و لەگەڵ خۆم ئێستا مامۆستای وانەبێژن.

بڕۆن لەهەموو قوتابیەکانم ببپرسن، بزان چەندە کەسێکی هێمن و ڕووخۆش و نا توندو تیژم لە گەڵیان و زۆر جار هەر بە شێوەی ستران و گۆرانی وانەیان پێدەڵێمەوە.
وەڵێ مەبەستم، خوانەخواستە، گەر مامۆستا هەڵەکی واشی کرد، ئەی لێبوردەیی؟ ئەی ڕێزگرتن لە مامۆستا؟
ئەی ئەو هەموو ماندوو بوون و دڵسۆزی و قوربانی دانەی مامۆستا لە پێناو پەروەردەکردن و فێرکردن و پێگەیاندنی مناڵەکەت!؟
یانی مرۆڤ ئاوا بێ ئەمەک و سپڵەبێت و بەو ئاسانیە و بە جارێک، ئەو هەموو چاکە و ماندووبوون و خزمەت و دڵسۆزیەی مامۆستا لە بیربکات!؟




نمایشی فیلمی “ئاتابای” ڕۆژی پێنجشه‌مه له سینەماکانی هەرێمی کوردستان ده‌ست پێدەکات

–مەنسوور جیهانی

نمایشی گشتی فیلمی سینەمایی “ئاتابای” لە دەرهێنان و بەرهەمهێنانی “نیکی کەریمی” ئەستێرەی ناوداری سینەمای ئێران له ڕۆژی پێنجشه‌مه ٣٠ جوونی ٢٠٢٢ لە سینەماکانی سلێمانی، هەولێر و دهۆک لە هەرێمی کوردستان ده‌ست پێدەکات.

نمایشی گشتی فیلمی سینەمایی “ئاتابای” Atabai لە دەرهێنان و بەرهەمهێنانی “نیکی کەریمی” ئەستێرەی به ناوبانگی سینەمای ئێران، لە نووسینی “هادی حەجازی فەر” و “نیکی کەریمی” و بە ڕۆڵ بینینی هەندێک لە ئەکتەرە ناودارەکانی سینەمای ئێران، لەوانە: هادی حەجازی فەر، سەحەر دەوڵەتشاهی، جەواد عیزەتی، دانیاڵ نوروش، یوسفعەلی دەریادڵ، مەهلەقا مەی نووش، مەعسوومە ڕەبانی نیا و میرمەجید حوسێنی دوای به‌شداری له فێستیڤاڵه نێوده‌وڵه‌تییه‌کان فیلم و نمایش له وڵاتانی جۆراوجۆری جیهان، له ڕۆژی پێنجشه‌مه ٣٠ جوونی ٢٠٢٢ لە سینەما “سالم” لە شاری سلێمانی، لە سینەمای “ئێمپایێر”ی فامیلی مۆڵ لە شاری هەولێر و هەروەها لە سینەمای “دهۆک مۆڵ” لە شاری دهۆک ده‌ست پێدەکات.

“ئاتابای” بەرهەمی ساڵی 2019 بە بەرپرسیاری “محەمەد تۆریوەریان”، بە هەماهەنگی خاتوو “مێهری فەریقی” بەرپرسی کۆمپانیای کلاسی ڤیژن، بە هاوکاری وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوانی حکومەتی هەرێمی کوردستان و “ئای فیلمپڕۆ” بە بەرپرسیاری “عه‌لی غیاسیوه‌ند” بڵاوکه‌ره‌وه‌ی نێوده‌وڵه‌تی فیلمه‌که لە سینەمای شارە جۆراوجۆرەکانی هەرێمی کوردستان پیشان ده‌درێت.

ئەم فیلمە کە یەکەمین جار، لە سی و هەشتەمین خولی فێستیڤاڵی فیلمی فەجر نمایشکرا و کاندیدی وەرگرتنی سیمورغی بلوورین لە 5 بەش و هەروەها فیلمی هەڵبژاردەی ڕخنەگران و نووسەرانی گۆڤاری مانگانەی “فیلم” لە ژمارەی ڕەشەمەی ساڵی 2019 بوو؛ لە کۆمەڵێک فێستیڤاڵی جۆراوجۆری نێودەوڵەتی فیلم لە ئاستی جیهاندا بەشداریی کردووە، لەوانە: چلەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی و کۆنی فیلمی “کەمبریج” لە وڵاتی بەریتانیا و باوەڕپێکراوی ئاکادیمیای هونەرەکان و فیلم و تەلەڤیزیۆنی بەریتانیا “بەفتا” BAFTA، فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “ئاسیا پەسیفیک” لە وڵاتی ئوستوڕاڵیا، فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “داکا” لە وڵاتی بەنگڵادیش، فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “پۆنا” لە وڵاتی هیندستان، فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “سۆفیەمنار” لە وڵاتی بوڵگاریا و چەندین فێستیڤاڵی دیکە بەشداریی کردووە.

فیلمی سینەمایی “ئاتابای” لە چواردەیەمین خولی جەژنی گەورەی ڕخنەگران و نووسەرانی سینەمایی ئێرانیش توانی 5 خەڵاتی سەرەکی لەوانە: خەڵاتی باشترین فیلم، خەڵاتی باشترین دەرهێنان، خەڵاتی باشترین سیناریۆ، خەڵاتی باشترین ئەکتەری ڕۆڵی تەواوکەری پیاو بۆ “جەواد عیزەتی” و هەروەها خەڵاتی باشترین موزیکی دەق بۆ موزیکزانی ناوداری ئێرانی مامۆستا “حوسێن عەلیزادە” بەدەست بێنێت.

لە پوختەی سیناریۆی فیلمی سینەمایی “ئاتابای”دا هاتووە: “کازم ئاتابای” تەمەن 40 ساڵ بە هاوڕێیەتی لەگەڵ باوک و خوشکەزاکەی لە پیرکەندی ژیان بەسەر دەبەن و … .

هەندێک لە ستافی ئامادەکردنی “ئاتابای” بریتین لە؛ دەرهێنەر: نیکی کەریمی، نووسەر: نیکی کەریمی و هادی حەجازی فەڕ، موزیک: مامۆستا حوسێن عەلیزادە، وێنەگر: سامان لوتفیان، مونتاژ: حوسێن جەمشیدی گەوهەری و بەرهەمهێنەر: نیکی کەریمی.




دۆستی تۆ دوژمنی تۆیە؟! دوژمنی تۆ دۆستی تۆیە… زانا رەزاق

زۆرجار دۆستی تۆ دوژمنی تۆیە ،دوژمنی تۆش دۆستی تۆیە.

یەکەم کاتێک تۆ نووسەری یان هەر کەسێکی تر ئاوا هەلەیەک بەرامبەر کەسی تر دەکەی، ئەویش چاوپۆشیت لێناکات ،یان هەلەکەت پێدەلێت ،یان داوای یاساییت لەسەر تۆمار دەکات ئەوا ئەمە بۆ تۆ زۆر باشە، چونکە بەهۆی ئەمەوە هەلەی تر و تاوانی تر ناکەیت بەلام کە چاوپۆشیت لێکرا یان خۆت زانیت ،هەلەی خۆت گوێت پێنەدا لەوانەیەو بەئەگەری زۆر ڕۆژێک بێت تووشی کەوتنی گەورەت بکات ، بەهیچ هەلنەسییەوە .

بەلام دۆستەکە لەگەلت وانیە و واناکات وادەزانێ باشە بەس خراپە ، ئەوەی سەرەتا ووتم باشە نەک ئەوەی تر.

بۆیە ئێمەی مرۆڤەکان هەلەو شکست بۆمان باشترە لەسەرکەوتن و هەلەنەکردن، چونکە سودی تێدایە بەمەرجێک دانێ پێدابنێن .

دووەم کاتێک تۆ فێرخوازی لە زانکۆ و شوێنی تر ئەوا ئەگەر لەگەل مامۆستاکە پەیوەندیت زۆرباش بێت یان خزم و برای ئەو بیت، هاوکاری باشت دەکات لەوەی کە پێشوەختە نمرەی باشت پێبدات، بەلام ئەوە وا دەکات بەئارەزووی خۆت چەند بخوێنی یان نەخوێنی، چونکە تۆ دەزانی دەردەچیت و بێترسی، بەلام ئەگەر مامۆستاکە توندبوو لەگەلت یان ڕقیشی لێبووی زۆر توند و تۆل دەبێ لەگەلت ئەوە بۆ تۆ زۆر باشە ،چونکە ئەمە وا دەکات تۆ بخوێنی و خۆت ماندووبکەیت چونکە تۆ لە ئەنجامەکە دەترسی یان ئاواتێک و ئامانجێکی گەورەترت هەیە.

خۆی ئەوەش یەکەم لەبەر ئەوە وا دەکات وادەزانێ باشە بەس خراپە دووەمیش وادەزانن خراپە بەس باشە.

سێیەم کاتێک کەسێک دزیت لێدەکات تۆش زانیت یان دەزانی ئەوە ئەوەش بۆ تۆ باشە، چونکە ئەمە وادەکات تۆ هەلەو کەم و کورتیەکانت چارەسەر بکەیت یان ڕێگای تر بدۆزییەوە، بەلام ئەگەر هیچ دزێیەکت لێنەکرابا ئەوا تۆ هەلە و کەم و کورتییەکانت نابینی، لەوانەیە ڕۆژێک بەجۆرێک دزیت لێبکرێت هەموو سەروەت و سامانت لێبردرێت و ئیفلاسیان پێکردبای. یانی دەکرێ بلێن دزی کردن هەبوونی دزیش باشە چونکە ئەزموونت پێدەبەخشێت.

چوارەم چونکە ئێمەی مرۆڤەکانی کۆمەلگەی ڕۆژهەلاتی هۆشیاریمان نزمە یان بلێین چەمکەکان و شتەکانمان بۆ شینەکراوەتەوە ئەوا زۆرجار ئاشکراکردنی تاوان و شێوازی تاوان خراپییەکان خراپە باش نیە ،چونکە کەسانێک سودی لێوەردەگرن چونکە لەبەرژەوەندییانە بەلام زوو ئاشکرا دەبن ،بەلام کەسانی تریش ئەزموون لە شێوازەکەی وەردەگرن کە مرۆڤانێک هەن ئاوا تاوان و شتی خراپ دەکەن.

پێنجەم کاتێک تۆ نرخی بەنزین یان هەر شتێکی تر گران دەکەی ئەوا بۆ تۆ زۆر باش نیە، چونکە لەدوورمەودا دا ووردە ووردە خەلک لێت دووردەکەوێتەوە،یانی کڕیارت کەم دەبێتەوە، بەلام ئەگەر نرخی شتومەکەکان شتی تر هەرزان بوو ئەوا بۆ تۆ زۆر باشە، چونکە ئەمە وا دەکات ووردە ووردە خەلکی زیاتر بێتە لات ، زیاتر بیفڕۆشیت ،کاتێکیش زۆر فڕۆشرا ئەوا بۆ خۆت قازانجی باشیش دەکەی ،چونکە ئەگەر بلێین لە شوێنێک نرخی شتومەکێک دە هەزار بێ هەزاری قازانج بکات تۆش بە نۆ هەزار بیفڕۆشی خەلکیش ئاشنا و زانیاری لەسەر هەردووکی هەبێ ئاوا هەردووکتان
هی کێ لەڕۆژێکدا زیاتر دەفڕۆشێت ؟ ئەی دوو مانگ ؟

بێگومان ئەوەی هەرزانترە هەر بەهۆی ئەمەشەوە حیسابی فڕۆشتنەکەشی بکەین بۆمان دەردەکەوێت لە دوورمەودا قازانجی هی تۆش لە هی ئەو کەسە باشە کە شت گرانتر دەفڕۆشێت .




نوسەر و خوێنەر… دڵشاد تاقانە

دوو دوانەی لێکگیر و هاوبەند،هیچیان بێ کامیان نابن، نوسەری بێ خوێنەر مردووە و خوێنەری بێ نوسەریش ناژی. هەتا نوسین نەبێ خوێندنیش نابێ بەڵام لەیاسای دیالێکتیکدا بەدوای یەکدا دێن و دەخولێنەوە.

نوسەر..
داهێنەرە و زادەی هۆشی تاک دەینوێنێ لەسەرەتاکانەوە هەتا ڕادەی بیرمەندی خاوەن بیرۆژەی تایبەت لەکۆی بوارەکاندا دەتوانێ پێشچنی ڕۆشەنبیری بێ. دواجار دەبێتە ناوێکی بریقاوەی مێژووی مرۆیاتی.

خوێنەر..
فێرمەندێکی هەڵسەنگێنەرە، بیرۆژە و توانامەندی نوسەران شرۆڤە دەکا، بەزادەی هۆشی خۆی بیردۆزەکان شیدەکاتەوە و دەسەلمێنێ. ڕۆڵیان کاریگەرترە لەگەیاندنی بیرۆکەکان، گشتاندیە و بێژمارەن هەرتاکێک و دووان و سیان نین.

نوسەری خوێنەر..
ئەو نوسەرە ژیکەلە و داهێنەرانەن کە خوێنەران هەڵیان دەبژێرن و هەمیشە لێیان سودمەندن، بەرهەمەکانیان دانیسقە و شایەنی خوێندنەوەیانە، بەپێشەنگیان دەبینن هەمیشە چاوەڕێی نوێکاریەکانیانن.

خوێنەری نوسەر..
ئەو حەشاماتە زیرەک و هێژاییە، تێگەیشتوو تاقیکاری بەرهەمی نوسەرەکانن. نوسەر بێ خوێنەرانی وەک چرایەکی هەڵنەکراوە لۆیە پێویسته نوسەر ڕێزی زیرەکی خوێنەرانی بزانی و بەگەمژەیان نەبینی بەرهەمی پڕوپوچیان بەسەردا تەخشان و پەخشان بکا چونکە گەورەیی خۆی لەدەسدەدا. بەداخەوە لەم سەردەمە پوچنوس زۆرترن لەجوانوس.




کە تاوانبار نەزار خەزرەجی لە دانیمارک بوو… شاخەوان قادر شۆڕش

٢٥/٦/٢٠٢٢ و لە ١٦/٧/٢٠٢٢ دا نوێکراوەتەوە
شاخەوان قادر شۆڕش

بەرایی

لەم وتارەدا هەوڵ دەدرێت بەرچاوڕوونیەک لەسەر هاتنی تاوانبار نەزار خەزرەجی بۆ دانیمارک و چاودێری ئەو لەلایەن پۆلیس و ئەگەری دادگاییکردنی بخرێتەڕوو. هەروەها وەزارەتی داد و پۆلیسی دانیمارک چیان کرد و کێ بوون ئەو لایەنە کوردی و عەرەبیانەی بەرگریان لێکرد، وە چۆن ڕایکرد و ئێستا لە کوێیە. هەروەها ڕۆڵی کوردانی دانیمارک و هەندەران لە هەوڵەکانیان بۆ بەدادگاییگەیاندنی تۆمەتبار دەخەینەڕوو. بێگومان ئەوەی لێرەدا نووسراوە هەموو زانیاریەکان نین، بەڵام بەپێی توانا زانیاری گونجاو کۆکراوەتەوە کە دەتوانێ وابکات تیشکێکی گونجاو بخاتەسەر بابەتەکە.
هاتنی تاوانبار نەزار خەزرەجی بۆ دانیمارک
لە هێرشە سەربازیەکانی ئەنفالدا کە لە رۆژی ٢٣ی مانگی دوو تا ڕۆژی ٦ی مانگی نۆی ساڵی ١٩٨٨ درێژەی کێشا، تاوانەکانی جەنگ، تاوان دژ بە مرۆڤایەتی و تاوانی گەلکوژی (ژینۆساید/جینۆساید) ئەنجام دران. تاوانی ئەنفال وەکو تاوانی گەلکوژی لەلایەن دادگای باڵای تاوانەکانی ئێراقەوە لە ساڵی ٢٠٠٧ دا ناسێندرا، ئەوانەی بەشداری ڕاستەوخۆیان لە ئەنجامدانی تاوانەکەدا کردووە، یا بەجۆرێ لە جۆرەکانی هاوکاریان لە ئەنجامدانی تاوانەکان کردووە دەبێ بگیرێن و بدرێنە دادگا، وە بەپێی ئاست و قەوارەی تاوانەکان بەپێی بڕیارەکانی یاسای تایبەتی دادگای باڵای تاوانەکانی ئێراقی ساڵی ٢٠٠٥، یا یاسا نێونەتەوەیی و کۆنڤەنسیۆنی گەلکوژی ژنێڤ ساڵی ١٩٤٨ و ١٩٥١ وەکو لە دادگای نێونەتەوەیی بۆ تاوانکاریەکان ICC لە شاری های پەیڕەو دەکرێت، سزایان بۆ دیار بکرێت.
نەزار عەبدولکەریم فەیسەل خەزرەجی بە پلەی فەریق روکن لە سوپای ڕژێمی بەعسدا، کە گەلێ بەرپرسیاریی سەربازی پێسپێردراوە لەوانە فەرماندەی فرقە و سەرۆکی ئەرکان لە سوپادا لە سەردەمی ڕژێمی بەعس و لە نیوەی دووەمی ٨٠ کان و لەکاتی تێکدان و ڕاگواستنی گوند و شارۆچکەکاندا، تێکدانی گەڕەکی کانی ئاشقان لە شاری هەڵەبجەدا و کۆمەڵکوژی دەیان کەسی شارەکە لە ساڵی ١٩٨٧ دا، وە لەکاتی کیمابارانی دێهاتەکانی کوردستان لە ساڵی ١٩٨٧ دا، هەروەها لە هێرشەکانی تاوانی گەلکوژی ئەنفالدا لە ساڵی ١٩٨٨ دا بەشداری ڕاستەوخۆی هەبووە. لەدوای شکانی سوپای ئێراق لە شەڕی کوێتدا لە سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی شیعەکانی خوارووی ئێراقدا لە بەهاری ساڵی ١٩٩١ دا بەشداری ڕاستەوخۆی هەبووە. وەکو فەرماندەیەکی بەرپرس لە بڕیارەکان ناوی لە بەڵگەنامەکانی ڕژێمی بەعسدا هەیە. لەسەر تاوانی گەلکوژی ئەنفال بەپێی بڕیاری ژمارە ف٢/١٤٤٥ ڕێککەوتی ١٨/١٢/٢٠٠٥ نەزار خەزرەجی لەلایەن دادگای باڵای تاوانەکانی ئێراقەوە داواکراوە و بڕیاری گرتنی دەردەچێت. نەزار خەزرەجی بۆخۆی لە دیدارێکی تەلەڤزیۆنیدا لەبەرنامەی “وفی روایة اخری” لە کەنالی “التلفزیون العربی” لە رۆژی ٣/٥/٢٠٢٢ دا دەڵێت ڕاستەوخۆ بەشداربووە لە ئەنفالەکانی یەک، دوو و سێ و ئەنفالی کۆتایی لە ساڵی ١٩٨٨ دا. دوای جەنگی داگیرکردنی کوێت لەلایەن سەرۆکی ڕووخاوی ئێراق سەدام حوسێنەوە لە پۆستە بەرزەکانی سوپا دووردەخرێتەوە، پەڕاوێز دەکرێت و دەخرێتە ژێر چاودێری. لە مانگی مارسی ساڵی ١٩٩٦ دا لەهەوڵیکدا ڕادەکات و دێتە کوردستانی ژێر دەسەڵاتی بەرەی زەردی ژێر فەرمانڕەوایی پارتی دیموکراتی کوردستان. لەوێ ماوەتەوە و سەردانی ئەملاوئەولای کردووە. دوایی لە ڕێگەی زاخۆوە ڕەوانەی تورکیا دەکرێت و پاشان دەچێتە عەمان پایەتەختی وڵاتی ئوردن. خەزرەجی پەیوەندی لەگەڵ دەزگای هەواڵگری ئەمەریکا سی ئای ئەی CIAدا هەبووە، بەڵام کەی پەیوەندیەکەی دەستپێکردووە ڕوون نییە. بەپێی هەندێ سەرچاوە کە لە ئێراق بووە پەیوەندی پێیانەوە کرووە. بەپێی ئەو زانیارانەی کە یاکۆپ تۆپسو Jacob Topsøe لە ڕۆژنامەی ئینفۆرمەشیۆن Information دا بڵاویکردۆتەوە، بەپێی گوتنی ڕۆبەرت بێر Robert Baer کە لە ٩٠ کاندا سەرۆکی ئۆپەراسیۆنەکانی سی ئا ئەی CIA بوو لە کوردستانی ئێراقدا، ئەوکاتەی کە نەزار خەزرەجی لە ئێراق بوو، یەکێ لەو کەسانە بووە کە داندراوە لە ئەگەری ڕووخانی سەدام حوسێندا سەرۆکایەتی بگرێتەدەست، بەڵام ئەو خۆی لەوە ئاگادار نەبووە کە چ ڕۆڵێکی پێدەدرێت. لەنامەیەکدا کە لە ئەپریلی ١٩٩٦ دا بۆ سەرۆکی سی ئای ئەی ڕۆبەرت ڕیتچەر Robert Richer ی نووسیووە ئاماژە بە پەیوەندی ئەو دەکات و هەروەها دوای هەڵاتنیشی بۆ دەرەوەی ئێراق ئاماژەی بۆ دەکرێت، بەمجۆرە پەیوەندی بەردەوامی لەگەڵ سی ئای ئەی دا هەبووە. خەزرەجی لە نەخشە و پلانێکی تایبەتدا لەژێر ناوی “البرج البابل” دا نووسراوە، ئەو لە ٤٢ لاپەرەدا بە وردی پلانی چۆنیەتی ڕاکێشانی ئەفسەرە ناڕازیەکان و کۆکردنەوەیان بۆ ئەنجامدانی کودەتایەک لە دژی دیکتاتۆر سەدام حوسێن دا گوزارشت کردووە ( DR online, 2/2-2007).
بەپێی گوتنی خۆی لە چاوپێکەتنێکی تەلەڤزیۆنیدا لەگەڵ تەلەڤزیۆنی” العربی” دا دەڵێت، کە لە ئوردن بوو لەسەر بانگهێشتی جەلال تاڵەبانی چۆتە بریتانیا و لای جەلال تاڵەبانی و فوئاد مەعسوم بۆ ماوەی هەفتەیەک ماوەتەوە و هەمیشە بەیەکەوە بوون. هەروەها هوشیار زێباری لەسەر داوای مەسعود بارزانی بانگهێشتی کردووە و سێ ڕۆژ لەگەڵ ئەواندا ماوەتەوە و زۆریان ڕێز لێگرتووە .
نەزار خەزرەجی لە مانگی ژولای ١٩٩٩ دا دێتە وڵاتی دانیمارک و داوای مافی پەنابەرێتی دەکات، بەڵام داواکەی ڕەتدەکرێتەوە، لەبەرئەوەی ئەو سەرۆکی سوپا بووە و گومانی لێدەکرێت کەوا لە کاتی هێرشەکانی سوپای ئێراق بۆسەر کوردستان لە ساڵی ١٩٨٨ دا بەشداری لە ئەنجامدانی تاوان دژ بە مرۆڤایەتی هەبووبێت. وەکو دوو ساڵ دواتر لە هەواڵی ڕۆژانەی وەزارەتی دادەوە لە ٣/١٠/٢٠٠١ دا هاتووە فەرمانگەی بەڕێوەبەریی پەنابەران Udlændingestyrelsen هۆکاری گونجاویان هەیە و وایدەبینن کەوا خەزرەجی بەرپرسیاریی لە تاوانەکانی ئەنفالدا هەبووە. دوای ئەوە جۆرێك لە مافی “مانەوە تا ڕەوانکردنەوە”ی پێدەدرێت لەژێرناوی tålt ophold واتە مانەوەی تا ناردنەوەی بۆ وڵاتی خۆی یا وڵاتێکی دیکەی ئارام بێ ئەوەی مەترسی لەسەر ژیانی دروست ببێت. چونکە لەئەگەری ڕەتکردنەوەی مافی پەنابەرێتیدا بەپێی کۆنڤەنسیۆنی مافەکانی مرۆڤ دانیمارک ناتوانی کەسێک بۆ شوێنێک یا وڵاتی خۆی ڕەوان بکاتەوە ئەگەربێتوو ئەوکەسە لەکاتی گەڕانەوەیدا مەترسی لەسەر ژیانیدا دروست ببێت. هەروەها لەبەر ئەوەی دانیمارک ڕێکەوتنی لەگەڵ وڵاتانی عەرەبی سەبارەت بە گەڕاندنەوەی پەنابەران نەبوو، دانیمارک نەیدەتوانی ڕەوانی هیچ وڵاتێکی عەرەبی بکاتەوە. بەپێی ئەو بڕیارە خەزرەجی بۆی هەبوو بۆ وڵاتێک بچێت ئەگەر ڤیزای پێ بدرێت. دوای ڕەتکردنەوەی مافی پەنابەرێتی، نەزار خەزرەجی ڕایدەگەیەنێت کە نایەوێت لە دانیمارکدا بمێنێتەوە، بەڵکو دەیەوێ بڕوا بۆ وڵاتێکی عەرەبی و لەوڵاتێکی عەرەبیدا بژیت. خەزرەجی پەیوەندی بە بالوێزخانەی سعودیای عەرەبی لە لەندەن دەکات و داوای ڤیزایان لێدەکات، باڵوێزخانەی سعودیا بەڵێنی ڤیزای پێدەدەن. لە ١٨ی ئۆتۆبەری ١٩٩٩ دا داوا لە بەڕێوەبەریی کۆچبەرانی دانیمارک دەکات ڤیزاپاسی بۆ بکەن بۆ ئەوەی بتوانێ بۆ وڵاتی سعودیا بچێت. دووبارە لەڕێگەی پارێزەرەکەیەوە ئانەس جۆسیفسن Anders Josefsen داوا لە بەرێوەبەریی پۆلیس دەکات پەلە لە دەرکردنی ڤیزاپاسەکە بکەن.
لە ٣٠ سەپتەمبەری ٢٠٠١ دا میدیای دانیمارکی لە بوونی فەرماندەیەکی پلە باڵای سەربە سوپای ئێراق لە دانیمارک ئاگادار دەبنەوە و بەشوێنی ژیانی دەزانن. بەر لەوە کوردەکانی خوێندگەی زمان دەیناسنەوە، ئامادەنابن لەگەڵ ئەودا زمان بخوێنن، وە گوشار دەخەنە سەر خوێندگە و شارەوانی شارەکە کە دەریکەن . دەکرێ لەم ڕێگەیەوە بۆ میدیای دانیمارکی ئاشکرابووبێت. شوێنی ژیانی نەزار خەزرەجی لەگەڵ خێزانەکەی لە شاری سۆرۆ (سۆغو) Sorø لە شوقەیەکدا بە ناونیشانی Frederiksbergvej 40 2. tv. دەبێت. ئەو پێزانینەی میدیاکان دەبێتە هۆی هەڵکردنی شەپۆڵێکی گەورەی سیاسی لایەنەکانی ئۆپۆزیسیۆن و پارتە چەپەکان دژ بە وەزیری دادی دانیمارک کە ئەوسا فرانک یەنسن Frank Jensen بوو کە سەربە پارتی سۆسیال دیموکرات بوو. وەکو دواتر دەرکەوت بەپێی رۆژنامەی یولاند پۆستن Jylland Posten )٢٣/٣/٢٠٠٣( دەزگای بەڕێوەبەریی پەنابەران ڕێگەی مانەوەی بە خەزرەجی لەژێرناوی “مانەوە تا ڕەوانکردنەوە” داوە بێ ئەوەی هیچ یەکێک لە پۆلیس، هەواڵگری بەرگری یا وەزارەتی داد لێی ئاگادار بن. کە بەوە دەزاندرێت ڕەخنەی تووند ئاراستەی وەزیری دادی ئەوسا فرانک یەنسن Frank Jensen دەکرێت. بەڵام دوای ئەوەش بارەکە وەکو خۆی دەمێنێتەوە و خەزرەجی هەر لەشوێنی خۆیدا دەمێنێتەوە و” چاودێریکردنی” لەلایەن پۆلیسەوە درێژەی پێدەدرێت.
رۆژنامە سەرەکیەکانی وەکو پۆلیتیکن Politikken، یولاندپۆستن Jylland Posten، ئینفۆرمەشیۆن Information، ئێکسترا بلازت Ekstra Bladdet ، بی تی BT و ڕۆژنامەکانی دیکە و رۆژنامەی ناوچەییەکان و هەروەها هەردوو کەناڵی تەلەڤزیۆنی دی ئار DR و تیڤی توو TV2 لەسەر خەزرەجی و ئەگەری بەشداری خەزرەجی لە کۆمەڵکوژی کوردەکان لە کوردستانی ئێراقدا لەساڵی ١٩٨٨ دا بەکورتی دەنووسن و گوزارشت دەکەن.
بەپێی ڕاگەیەندراوی وەزارەتی داد لە ڕۆژی ٣/١٠/٢٠٠١دا هۆکاری لێکۆڵینەوە لە کەیسی خەزرەجی دەست پێدەکات کاتێ لەلایەن فەرمانگەی بەرێوەبەریی پەنابەرانەوە Udlændingestyrelsen لە ڕۆژی ١٧/٨/٢٠٠١ دا کەیسەکە بۆ داواکاری گشتی دانیمارک دەنێردرێت بەمەبەستی لێکۆڵینەوە لە ئەگەری بوونی کەیسێکی تاوانکاریی کە ئایا خەزرەجی لە تاونکاریەکاندا تاوانی ئەنجامداوە یا نا، چونکە وەکو لەڕاگەیەندراوەکەدا هاتووە “ئەوان هۆکاری تەواو گونجاویان هەیە لەوەی کەوا وای بۆ بچن کە خەزرەجی بەرپرسیاریی لەتاوانکاریەکانی شاڵاوەکانی ئەنفالدا هەبووە”. داواکاری گشتی وڵات Rigsadvokaten بەناوی هێنینگ فۆدە Henning Fode (١٩٩٥-٢٠٠٧) لە ڕۆژی ٣/١٠/٢٠٠١ دا وەزیری ناوخۆ فرانک یەنسن ئاگاداردەکاتەوە کە لە لێکۆڵینەوەی کەیسەکە تەواو بووە و دەکرێ لێرە لە دانیمارکدا کەیسی تاوانکاریی دژ بە سەرۆکی ئەرکانی سوپا نەزار خەزرەجی بکرێتەوە. هەروەها ئاگاداری کردۆتەوە کەوا کەیسەکە هەر لە ڕۆژی ٣/١٠/٢٠٠١ دا لەلایەن داواکاری گشتیەوە بۆ پارێزەری دەوڵەت/داواکاری گشتی بۆ شیلاند ناردووە بە مەبەستی ئەوەی کەیسەکە لەلایەن پۆلیسەوە لێکۆڵینەوەی لێبکرێت. بێگومان جێگەی پرسیارە کەوا بۆچی دوای دوو ساڵ ئەوجا کەیسەکە بۆ داواکاری گشتی نێردراوە، لە کاتێکدا فەرمانگەی بەڕێوەبەریی پەنابەران گومانی بەهێزی لە بەرپرسیاریی خەزرەجی لە تاوانەکانی ئەنفالدا هەبووە، وەکو لە ڕاگەیەندراوەکەدا هاتووە.
ئەگەرچی لە ڕۆژنامەکاندا ئەوە نەنووسراوە بەڵام هۆی لێکۆڵینەوەی داواکاری گشتی لە کەیسی خەزرەجی لە ڕۆژی ٣ی مانگدا پەیوەندی زۆری هەیە بە تەقینەوەی هەواڵەکە لە ٣٠/٩/٢٠٠١ دا کە بووەهۆی تەوژمێکی سیاسی پارتەکانی ئۆپۆزیسیۆن دژ بە حکومەت و وەزیری داد. ئەگەر گوشارە سیاسیەکە نەبووایە، لەوانەیە داواکاری گشتی پەلەی نەدەکرد و درەنگتر کەیسەکەی بۆ پۆلیس دەنارد. بۆ دانیمارک کەیسی تاوانبار خەزرەجی کەیسێکی گەورە و نائاسایی بوو. گوشاری سیاسی لەکەیسی ئەوها گرنگدا کاریگەریی یەکلاکەرەوەی هەیە کە حکومەت و بەتایبەتی وەزیری داد ناچاری وەڵام و جووڵە دەکەن. وەکو سێ ڕۆژ دوای هەڵمەتە سیاسیەکە لەڕێککەوتی ٣ی ئۆکتۆبەری ٢٠٠١ دا لێکۆڵینەوە و بەدواداچوون لەسەر کەیسەکە ڕادەگەیەندرێت بەمەبەستی ئەوەی لە فاکت و ڕاستیەکانی کەیسەکە بگەن و بزانن ئایا دەکرێ ئەو بەڵگە و بنەمایانە بەدەست بهێنن کە وادەکات بتوانن تۆمەتی بەشداریی لە تاوانی جەنگ و تاوان دژ بە مرۆڤایەتی دژ بە سەرکردەی پێشووی ئەرکانی سوپای بەعس نەزار خەزرەجی بەرزکەنەوە و بەمجۆرە بیدەنە دادگا.
بەپێی ڕاگەیەندراوی وەزارەتی داد لە ڕۆژی ٢٢/٥/٢٠٠٢ ئەوسا لە ڕێککەوتی ١٧/٤/٢٠٠٢ دا دەزگایەک بەناوی داواکاری دەوڵەت بۆ تاوانە نێونەتەوەییە تایبەتەکان (SAIS) Statsadvokatur for Særlige Internationale Straffesager, بۆ ماوەیەکی کاتی دامەزرا، ئەرکی ئەو دەزگایە تاوانە گەورە نێونەتەوەییەکانی دەرەوەی وڵاتی دانیمارک بوو. ئەوسا ١٦ کەیس لەبەردەستیان بوو. لەوێدا بێرگیتە ڤێستبێرگ Vestberg Birgitte وەکو پارێزەری دەوڵەت/داواکاری گشتی بۆ کەیسی تاوانە نێونەتەوەییەکان لە رۆژی ١/٦/٢٠٠٢ داندرا، ئەو دەبوایە لێکۆڵینەوە لەو کەس و کەیسانە لەم چوارچێوەیەدا بکات، ئەوسا کەیسی تاوانبار نەزار خەزرەجی کەیسی لەپێش و گرنگی ئەو دەزگایە بوو.
داواکاری گشتی بۆ هەرێمی شیلاند بێرگیتە ڤێستبێرگ Birgitte Vestberg ئاگاداری ئەوەبوو کەوا سعودیا بەڵێنی ڤیزای بە خەزرەجی داوە و خەزرەجی دەتوانێ وڵات بەجێبهێلێت هەر ساتێکدا ڤیزاپاسی بۆ بکرێت، واتە بەرلەوەی بڕیاری گرتنی تەواوی بۆ دەرچێت. ئەوەش گوشاری لەسەر دەزگای SAIS دروستکردبوو و تاکو پەلە لە کەیسەکە بکەن.
لە ١٢ ئۆکتۆبەری ٢٠٠١ دا پۆلیسی شاری رینگ ستیز (غینگ ستز) Ringsted لێپرسینەوە لە نەزار خەزرەجی دەکات و لەهەمان کاتدا دەستەیەک پۆلیس دەوری شوێنی ژیانی نەزار خەزرەجی لە شاری سوغۆ دا دەگرن. دوای ٦ دەمژمێر لەلایەن دادگای شاری سۆرۆ Sorø لێپرسینەوەی دەستوریی لەگەڵدا دەکرێت و بەپێی بڕیاری دادگای شاری سوغۆ لەماڵەکەی خۆیدا دەخرێتە ژێر چاودێری پۆلیس. دادگابەئاماژە بە تاوانەکانی جەنگ بەپێی ڕێککەوتنامەی ژنێڤ ماددەی ١٤٦ و ١٤٧ هەروەها پێشێلی یاساکانی سزای دانیمارکی لە پەرەگرافی ٢٣٧، ٢٤٥، ٢٤٦ و ٢٥٠ کەیسی سزای بۆ دەکاتەوە، بەڵام نەزار خەزرەجی بێتاوانی خۆی ڕادەگەیەنێت. کەیسی خەزرەجی لەلایەن پۆلیسەوە کەوتە ژێر لێکۆڵینەوە. بەپێی گوتنی پارێزەری دەوڵەت بێرگیتە ڤێستبێرگ ئەوان یەک ساڵیان بۆ خۆیان تەرخانکردبوو بۆ لێکۆڵینەوە و بەدەستهێنانی بەڵگە و دەکومێنت بۆ بەرزکردنەوەی تۆمەت دژ بە نەزار خەزرەجی (پۆلیتیکن ٢٥/٣/٢٠٠٣). واتە کەیسی خەزرەجی لای پۆلیس بوو و لەژێر لێكۆڵینەوەدا بوو، خەریکی بەڵگە کۆکردنەوە بوون لەسەر تۆمەتبار، لەئەگەری بوونی کەیسی تاوانباریدا پۆلیس تۆمەت بەرەوڕووی تۆمەتباردا بەرزدەکاتەوە و دەینێرێت بۆ دادگا.
پارێزەرەکەی خەزرەجی سکاڵا دژی بڕیاری چاودێریەکەی تۆمار دەکات و کەیسەکە دەدرێتە دادگای پێداچوونەوە “دادگای ڕۆژهەڵاتی وڵات” ئوسترە لانسغات Østre Landsret، کە دادگایەکی پێداچوونەوەیە بە بڕیاری دادگای شارەکانی بەشی ڕۆژهەڵاتی وڵات. لە ٢٩ی نۆڤەنبەری ٢٠٠٢ دا سێ دادوەر لە دادگای ئوسترە لانسغات Østre Landsret بڕیاری چاودێریی تاوانبار نەزارخەزرەجی و قەدەغەی دەرچوونی لە دانیمارک درێژ دەکەنەوە، بەمجۆرە دادگاکە بڕیاری دادگای شاری سوغۆ جێگیردەکاتەوە. بەپێی گوتنی پارێزەری دەوڵەت بێرگیتە ڤێستبێرگ بۆیە ڕاستەوخۆ نەخرایە زیندان لەبەرئەوەی نووسراوی تۆمەتەبارییەکەی ئامادەنەبوو و لەژێر ئامادەکردندا بوو، ئەگینا ئەو دەیخواست لەزینداندا بێت.
لەبەر ئەوەی نەزار خەزرەجی هەستی بە هەڕەشە لەسەر ژیانی کردووە و ئەوەشی لە لایەن پۆلیس و دادگادا ئاماژە پێداوە، لەلایەکیتر لەبەر گرنگیی ئەو سەرۆکسوپا ڕاکردووە، بڕیاری چاودێریەکە بەم شیوەیە بوو: ڕۆژانە پۆلیسێکی شاری غینگ ستیز تەلەفۆنی بۆ خەزرەجی دەکرد و لە هەواڵ و بارودۆخ و مەترسیەکانی دەپرسی، وە نەزار خەزرەجی دەبوایە رۆژانی دووشەمە، چوارشەمە و هەینی لەنێوان دەمژمێر ٩ و ١٢ دا لەماڵ بێت و پۆلیسێک دەهاتە لای. ڕۆژانەش لەلایەن پۆلیسەوە پەیوەندی تەلەفۆنی پێوە دەکرا. دیارە دادگای شاری سۆرۆ داوای لە پۆلیس کردبوو بیخەنە ژێر چاودێری و ڕێگەی ڕاکردنی لێ بگرن، بەڵام ئەوەی کرا دەکرێ بڵێین پاسەوانی و پاراستنی ئەو بوو و تاڕادەیەک ئازاد بوو لە جووڵە و گەڕان. چونکە خەزرەجی جگە لەو کاتانەی بۆی دیارکرابوو دەیتوانی لە ماڵەکەی دەرچێت و بڕوات. بەپێی گوتنی ئەفسەری پۆلیس یەنس پیتەر گلێروپ Jens Peter Glerup کە ئەرکی زەنگ لێدانەکەی هەبوو، ئەو تەلەفۆنی بۆ کردووە، وە ئەگەر ژنەکەشی “لەتیفە” لە جیاتی خەزرەجی وەڵامی بدابایەوە و بیگوتبا کە خەزرەجی بار و تەندروستی باشە و هیچ مەترسیەک نییە ئاسایی پەسندکراوە، چونکە بۆ یەنس پیتەر گرنگ بووە کە دڵنیابێت لەوەی بارودۆخەکە باشە و ئەو لەوێیە و هیچی بەسەر نەهاتووە. وەکو ئەوە ئەرکی یەنس پیتەر بووە. هەروەها خەزرەجی خۆی لە ڕۆژانی دیاریکراودا نەچۆتە لای پۆلیس چونکە وەکو لە ڕاپۆرتی داواکاری گشتیدا هاتووە “نەیانویستووە زیاد لەپێویست ماندووی کەن”، بۆیە لەجیاتی ئەوە پۆلیسێک هاتۆتە لای. هەروەها پۆلیس نەیویستووە خەزرەجی “هەراسان بکات” لەو کاتانەی ئەو خەوتووە. ژنەکەی خەزرەجی لەتیفە لە مانگی دیسەمبەردا گەشت دەکات بۆ وڵاتی سعودیا و هیچ بەربەستێک لەلایەن پۆلیسەوە نابینێت چونکە ئەو سکالای لەسەر نەبووە، هەروەها پۆلیس کوڕەکانی خەزرەجی “محەمەد و ئەحمەد” ناخەنە ژێر چاودێری و گوێ لە تەلەفۆنەکانی ئەوان ناگرن. لەکاتێکدا ئەوان چاڵاکانە زەنگ بۆ ئەملاوئەولا لێدەدەن.
ئەوسا لە ساڵەکانی ٢٠٠٠ – ٢٠٠٢ ئەمەریکا بەگەرمی خەریکی هێز کۆکردنەوە بوو دژ بە رژێمی بەعسی ئێراق و مەبەستی ڕووخاندنی دیکتاتۆر سەدام حوسێنی هەبوو، لەلایەن میدیای جیهانی و دانیمارکیەوە دیدار لەگەڵ خەزرەجیدا دەکرێت و سەبارەت بە ئەگەری بەشداری ئەو لە ڕووخاندنی دیکتاتۆر سەدام حوسێندا لەگەڵی دەدوێن. لە دیدارێک لەگەڵ یولان پۆستندا Jylland Posten خەزرەجی ئامادەیی خۆی بۆ سەرپەرشتی سوپا دژ بە سەرۆکی دیکتاتۆری ئێراق ڕادەگەیەنێت و دەڵیت “دەمەوێ بەگەڕێمەوە ئێراق و دەتوانم وەکو پێشوو سەرپەرشتی سوپا بکەم و بوونم لەوێ وادەکات بەشێ لەسوپا لە دژی سەدام حوسێندا هەڵگەڕێنمەوە”. خەزرەجی خۆی زۆر بە دەسەڵات و توانا وێنە دەکات بەجۆرێک ئەو خۆی وەکو “شێرێک لە قەفەزدا” دەبینێت وەکو بۆ BBC باسکردبوو. گوتبووی “خەڵک لە ئێراقدا چاوەڕیی منن بەڵام ناتوانم هیچ بکەم چونکە دانیمارک ڕێگەم نادات بڕۆم”. هەروەها ڕەتی بێتاوانی خۆی دووپاتدەکردەوە و دەیگوت ئەگەر تاوانباربم چۆن “سەرکردە کوردەکان” پشتگیریم دەکەن.
بەپێی ڕۆژنامەی دانیمارکی یولاند پۆستن (ڕێککەوتی ٢٠/١١/٢٠٠٢) لە ڕاگەیاندراوێکی وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا لە ١٩/١١/٢٠٠٢ دا ئەمەریکا بەفەرمی پشتگیری خۆی بۆ دادگاییکردنی نەزار خەزرەجی دەخاتەڕوو، وە ئاماژە بەگرنگی کۆکردنەوەی بەڵگە و دۆکومێنت سەبارەت بە پێشێلکاری و تاوانەکانی ڕژێمی بەعس دەکات. بەپێی زانیاریەکانی رۆژنامەی یولاند پۆستن لەئەگەری ڕووخاندنی سەدام حوسێندا ئەمەریکا بیری لە هیچ پۆستێکی گرنگ بۆ نەزار خەزرەجی نەکردۆتەوە. لەڕاستیدا ئەوە ئاماژە بوو بەوەی کەوا خەزرەجی ئەو گرنگیەی پێشووی لای ئەمەریکایەکان نەمابوو.
بەپێی بیرۆی هەواڵەکان ڕیتزاو Ritzau چەند هەفتەیەک بەر لە ڕاکردنەکەی خەزرەجی، پارێزەری دەوڵەت لە ئەگەری ڕاکردنی خەزرەجی ئاگادار دەکرێتەوە، هەروەها پێشتر لە ڕێککەوتی ٤/٢/٢٠٠٣دا لەلایەن چاڵاکوانانی کورد لە دانیمارکدا ئەم مەترسیە بە ئۆفسی پارێزەری دەوڵەت گەیەندراوە . بەڵام ئەوە نابێتەهۆی تووندکردنی چاودێری لەسەر ماڵەکەی خەزرەجیدا. بەپێی گوتن و تێبینی یەکێک لە درواسێکانی خەزرەجی بەناوی یان کۆلدینگ Jan Colding، کە ماڵەکەی لەبەرامبەری ئەو بووە و پۆلیس بۆ چاودێری بەکاریان هێناوە، چەند هەفتەیەک بەر لە بزربوونەکەی هەست بە چاودێری پۆلیس بەشێوەیەکی ئەوتۆ ناکرێت. بەهەمان شێوە نەمانی چاودێری دەبێتە جێگەی تێڕامانی چەند دراوسێیەکی دیکەش.
وەکو بڵاوکراوەتەوە لە” ١٧ی مارسی ٢٠٠٣ ” دا نەزار خەزرەجی لەماڵەکەیدا دەردەچێت و بێسەر و شوێن ون دەبێت. ئەو “ڕۆژە” کوڕەکەی هەواڵی بزربوونی باوکی بە پۆلیس دەگەیەنێت. بەڵام لە راستیدا خەزرەجی چەند ڕۆژێک پێشتر لە دانیمارک دەرچوو بوو. ونبوونی نەزار خەزرەجی پرسیار و گومان دروست دەکەن و ڕەخنە لە حکومەت و وەزیری دادی ئەو کاتە لێنە ئیسپەرسن Lene Espersen کە سەر بە پارتی کۆنسێرڤەتیڤ بوو دەگیرێت. داواکاری گشتی بێرگیتە ڤێستبێرگ Birgitte Vestberg دەڵێت ئەو چاوەڕوانی ئەوەی لە خەزرەجی کردووە کەوا “ڕیز لە بڕیاری دادگا دەگرێت و ناڕوات”.
لە ٢١ی ئازاری ٢٠٠٣ دا ڕۆژنامەی یولاند پۆستن Jyllands-Posten بڵاویدەکاتەوە کەوا نەزار خەزرەجی و هەشت لە ئەفسەرانی کۆنی ئێراقی ئێستا لە ئێراقدان. لە ٢٢ی ئازاردا ڕۆژنامەی بی تی BT بڵاویدەکاتەوە کەوا ڕاکردنی خەزرەجی لەلایەن سی ئای ئەی CIA ـەوە ڕێکخراوە. لە ١٦ی ئەپریلدا رۆژنامەی شەرقولئەوسەت دەرچوونی ژن و کوڕەکانی خەزرەجی لە دانیمارک بڵاودەکاتەوە.
ڕەوەندی کوردی و چاڵاکیەکانیان لە کەیسی نەزار خەزرەجیدا
ئاشکرابوونی خەزرەجی لە ٣٠/٩/٢٠٠١ دا ڕەوەندی کوردی و ئێراقی لە دانیمارکدا دەجووڵێنێت، کۆمەڵەی کوردی لە شاری ڕۆسکیلە (غۆسکیلە) Roskilde و کۆمەڵەی دیکە بیریان لە خۆپیشاندان کردۆتەوە، خۆپیشاندان لەبەردەم پەرلەمانی دانیمارک لە ٤/١٠/٢٠٠١ دا لەلایەن کۆمەڵەی کوردی غۆسکیلەوە ئەنجام دەدرێت و نامەیەک لەلایەن نەوزاد مارفەوە دەدرێتە پەرلەمان. بەپێی ئەو ئەرشیفەی لای نەوزاد مارفە لە کۆبوونەوەیەکدا هەندێ لە کوردەکانی دانیمارک بە بەشداری ١٤ کەس لە ڕۆژی ٢٨/١٠/ ٢٠٠١ دا “کۆمیتەی خستنەگەڕی هەوڵەکان بۆ دادگاییکردنی تاوانبار نەزار خەزرەجی – دانیمارک” دامەزرا. بەپێی نووسراوەکە بەر لە کۆبوونەوەی دروستبوونی کۆمیتەکە نوێنەری کۆمەڵەی کوردی لە شاری ڤایلە Vejle ئاسۆ کاکەیی ئاماژە بەوە دەکات کەوا نامەی بۆ وەزیری داد ناردووە، هەروەها دەرسیم دیبەگەیی و کرمانج شەوکەت ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەوانیش سکالایان لە دژی خەزرەجی تۆمارکردووە. سکاڵای دەرسیم دیبەگەیی لە رۆژی ٣/١٠/٢٠٠١ دا ناردراوە، هەروەها لەڕۆژی ٦/١٠/٢٠٠١ دا پێنج کەس بەناوەکانی جەعفەر عەبدوڵڵا نەسروڵڵا، فوئاد حەمە فەرەج نانەوا، کرمانج شەوکەت عەبدولڕەحمان، لەمیعە عەبولە عومەر و دەرسیم ڕەحمان فەرحان چوونەتە نووسینگەی پارێزەر بیۆن ئێلمکویست Bjørn Elmquist و ئەویان کردۆتە پارێزەری خۆیان بۆ ئەوەی سکاڵاکانیان بگەیەنێتە پۆلیس .
کۆمیتەکە بەمەبەستی کۆکردنەوەی دۆکۆمێنت، پەیداکردنی دیتەر و سکاڵاکار هەروەها پەیوەندی بە ڕۆژنامە و پۆلیس و دادگا کەسایەتییە سیاسیەکان و پەرلەمان و حکومەتی دانیمارکی بەشێوەیەکی ڕێکخراوەیی دامەزرا. کۆمیتەکە دوو لیژنە پێک دەهێنێت، یەکەم لیژنە لیژنەی کۆکردنەوەی زانیاری لەلایەنە کوردیەکان لە کوردستان و لەدەرەوەی وڵات بە دەرسیم دیبەگەیی و ئەحمەد عەزیز دەسپێردرێت. لیژنەی دووەم لیژنەی پەیوەندیەکان لەگەڵ دانیمارکی و دەزگاکانی ڕاگەیاندن بە نەوزاد مارف، مریەم شکاک، کرمانج شەوکەت و فەهمی عەبدولحەمید دەسپێردرێت.
دواتر کەسانی دیکەش دێنە ناو کۆمیتەکە لەوانە گۆران هەڵەبجەیی و منیش بووم بە ئەندام لە کۆمیتەکە، بێگومان کەسانی دیکەی خۆبەخش هاوکاری کۆمیتەکەیان بەجۆرێ لە جۆرەکان کردووە کەلێرەدا ناویان نەنووسراوە. گۆران هەڵەبجەیی ئەرکی ڕاگەیاندنی لە ئەستۆدا بوو، وەکو لە یەکێک لە لێپرسینەوەکانی خەزرەجی لە دادگادا لەدوای تەوابوونی و هاتنەدەرەوەی لەدادگادا لە ١٧/١/٢٠٠٢دا، چەند پرسیارێک ئاراستەی نەزار خەزرەجی دەکات. ڤیدیۆکلیپەکە ئێستاش لە یوتوپدا YouTubeهەیە. کۆمیتەکە سەربەخۆ و خۆبەخشانە بوو و هیچ لایەنێکی سیاسی لەپشتی دروستکردنیدا نەبوو.
دوای دامەزراندنی کۆمیتەکە، دەستەی بەرگری لە شاری کەرکوک کەلەلایەن ئەحمەد عەزیزەوە سەرپەرشتی دەکرا، لە نزیکەوە هاوکاری کردووە، هەروەها ڕێکخراوی ناوه‌ندی هه‌ڵه‌بجه‌ دژ به‌ ئه‌نفالکردن و ژینۆسایدی گه‌لی کورد (چاک) هاتە پاڵ هەوڵەکانی بەدادگاییگەیاندنی نەزار خەزرەجی و هاوکاری کرد و بەشداریی لە چاڵاکیەکاندا هەبوو. دیارە هەوڵەکانی بەدادگاییگەیاندنی تاوانبار خەزرەجی لە دانیمارک بووە هاندەرێک و کاریگەری هەبوو لە دروستبوونی ڕێکخراوی چاکدا کە چەندین ساڵ دواتر ڕۆڵی گرنگ و بەرچاوی لە کەیسەکانی گەلکوژیدا لەئاستی ناوخۆیی و جیهاندا لە ئاستی جیاجیادا هەبوو لەوانە هەوڵەکانی چاک لە کاتی دادگاییکردنی بازرگانی هۆڵاندی فرانس ڤان ئەنرات، ناساندی تاوانی ئەنفال لە پەرلەمانی سوید وەکو تاوانی گەلکوژی، ڕێکخستن یا بەشداری لە دەیان کۆڕ و سمینار و بۆنەی گرنگدا کە تایبەت بە تاوانی گەلکوژی سازدەکران هتد. چاک هاوکاربوو لەو خۆپیشاندانە گەورەیەی کە بەبۆنەی یادی هەڵەبجە بۆ کوردانی تاراوگە لە بەردەم شارەوانی کۆپنهاگن لە ١٦/٣/٢٠٠٢ دا سازکرا ، کە لەو کاتدا بابەتی خەزرەجی بابەتێکی گرنگی ڕۆژ بوو و بۆیەش خۆپیشاندانەکە لە کۆپنهاگن سازکرا و هەوڵدرا زۆرترین کەس لەوێ کۆبکرێتەوە و خۆپیشاندانێکی گەورەی کوردان ساز بکرێت. جێگەی بیرخستنەوەیە ڕەوەندی کوردی وەکو پێویست بەدەنگ خۆپیشاندانەکەوە نەهاتن، ژمارەی ئامادەبووان هەزار کەس نەدەبوو. بۆیە خۆپیشاندانەکە ئەو سەرکەوتنەی بەدەست نەهێنا کە دەخوازرا.
دوای ئەوە سکاڵای دیکەش دژ بە خەزرەجی تۆمار دەکرێت لەوانە سکاڵای خەلیل محمەد ڕەشید لە وڵاتی سویدەوە لە مانگی ئۆکتۆبەری ٢٠٠١ دا تۆمار دەکرێت. دەکرێ سکاڵای دیکەش هەبن کە لێرەدا نەنووسراون. جگەلەوە رێکخراوی کوردی لە نەرویژ، سوید، ئەڵمانیا و وڵاتانی دیکەی ئەوروپا، کەنەدا، ئەمەریکا و ئوسترالیا و شوێنی دیکە هاوکاری خۆیان بەنامە یا لەڕێگەی هاوکاری ڕاستەوخۆوە یا بەشێوەی دیکە بۆ کۆمیتەکە دەربڕیووە. کەسانی خۆبەخش لەوڵاتانی دیکەوە وەکو هۆڵاند و سویسرا و ئەڵمانیا هەوڵیانداوە یا هاوکاریان پێشانداوە و نامەیان ناردووە. لەڕێگەی ڕێکخراوی ئەمنستیەوە پشتگیری پرۆسەی دادگاییکردنەکە کراوە، بۆنمونە هیوا ناسیح وەکو ئەندامی ئەمنستی لە وڵاتی سویسرا لەم ڕێگەیەوە ئەمسنتی هیناوەتە ناو بابەتەکە و پشتگیری دادگاییەکەی کردووە. لە ڕۆژنامەکاندا لەسەر تاوانەکانی خەزرەجی نووسراوە یا وەڵامی ئەوانە دراوەتەوە کەوا بەرگریان لە خەزرەجی کردووە. لەوانە د. جەبار قادر لەژێر ناوی ئارام زندیدا وتاری لە رۆژنامەی زەمان و شەرقولئەوسەتدا بڵاوکردەوە، جگەلەوە گەواهیشی لەسەر تاوانەکانی خەزرەجی دایە پۆلیس.
هەروەها لە ڕێگەی ئەنتەرنێت و سۆسیال میدیاوە کە ئەوسا پاڵتۆڵک Paltalkهەڕمێنی هەبوو، لە پاڵتۆلکدا کۆڕ و کۆبوونەوە و چاڵاکی بەردەوام لەسەر تاوانبار نەزار خەزرەجیدا هەبوو، بەتایبەتی لە “ژووری پێشکەوتووخوازاندا” کە عەلی مەحمود و قادر نادر و هاوڕێیانیان بەڕێوەیان دەبرد، شەوانە کۆڕ و کۆبوونەوە و گوفتوگۆ و دیبات هەبوو، نووسەران و چاڵاکوان و کەسانی شارەزا لە کورد و عەرەب یا خەڵکی دیکە یا دیتەرانی تاوانکاریەکان بەچڕی بەشداریان کردووە. زیاتر لە ساڵێک کۆڕ و کۆبوونەوە لەسەر خەزرەجی و تاوانەکانی، کۆبوونەوە و دیبات سازکران.
جگەلە سازکردنی خۆپیشاندان بۆ ڕەوەندی کوردی و ئێراقی لە شارەکانی دانیمارک، سازدانی دیدار لەگەڵ ڕۆژنامە و تەلەڤزیۆنی دانیمارکی، کۆمیتەکە دەبێتە هۆی ئەوەی لەلایەنی جیاجیاوە پەیوەندی پێوەبکرێت و دەکومێنتی گرنگی وەکو گوتن و گوزارشتی ئەفسەر و کەسانی دیکە بەدەست دەگات. کۆمیتەکە هەرچی لێدوان و گوزارشتی دیتەران بەزمانی عەرەبی دەستی دەکەوێت دەیکاتە دانیمارکی و بۆ پۆلیس و داواکاری گشتی و وەزارەتی داد دەینێرێت. جگەلەوە بەڵگەی تاوانکاریەکانیان بۆ ڕۆژنامەکانیش ناردووە.
کۆمیتەکە هەر بەڵگەیەکی سەردەمی ڕژێمی بەعس لەکاتی ئەنجامدانی تاوانکاریەکاندا یا گوزارشتێکی دیتەران یا بەشدارانی دەستکەوتووە لەپێشدا زوو بۆ پۆلیسی ڕینگ ستز (غینگ ستز) Ringsted زیاتر بۆ دوو کەس ناردراوە بەناوەکانی ئەریک هالد Erik Hald و بێنی فرێدریکسن Benny Frederiksen، هەروەها ناونیشان و شوێنی ئەو کەسانەی کە هاتوونەتەپێش و ویستوویانە بئاخڤن و گوزارشت لە بەشداریی تاوانبار بدەن بۆ پۆلیس دیارکردووە و داوای لە پۆلیس کردووە کە بچن دیدار لەگەڵ ئەو کەسانە بکەن. لەوانە کەسانی گرنگی سەر بە سوپا لە وڵاتی ئوردن هەبوون. هەندێ لە دیتەرانی تاوانکاریەکان کە پێشتر لە سوپادا بوون و عەرەب بوون ئامادەیی خۆیان بۆ گوتن و گوزارشت لە ڕووداوەکان و سەڵماندنی بەشداریی خەزرەجی لە تاوانەکاندا خستەڕوو.
بەپێی ئەو ئەرشیفەی کە نەوزاد مارف لای خۆی پاراستوویەتی یەکەم نامەی کۆمەڵەی کوردی لە شاری ڕۆسکیلە (غۆسکیلە) Roskilde بە زمانی دانیمارکی لە ڕێکەوتی ٤/١٠/٢٠٠١ بۆ پەرلەمان و حکومەت ناردراوە کەلەلایەن نەوزاد مارفەوە نووسراوە، کە پەیوەستدارە بە خۆپیشاندانەکەی بەردەم پەرلەمان لەهەمان ڕۆژدا. دوای دروستکردنی کۆمیتەکە بەناوی کۆمیتە و دەرسیم دیبەگەیی نامە بۆ سەرۆکی پۆلیسی شاری ڕینگ ستیز لە ڕێکەوتی ٢٨/١/٢٠٠٢ دەنێردرێت و تیایدا چۆنیەتی بەشداریی تاوانبار نەزار خەزرەجی لەتاوانی گەلکوژی ئەنفالدا لە چەند خاڵێکدا ئاماژەیان بۆ دەکرێت. سەبارەت بە ئاماژە بە بەڵگەکانی بەشداریی تاوانبار لە تاوانەکەدا چەند نامەیەکی تر لە ساڵی ٢٠٠٢ دا بۆ پۆلیسی ڕینگ ستیز نێردراوە. کەسی پەیوەندیکەر لەنێوان کۆمیتە و دامەزراوە دانیمارکیەکاندا نەوزاد مارف بوو وەکو بۆ ئەو لیژنەیە دیارکرابوو، بەڵام دەرسیم دیبەگەییش پەیوەندی چاڵاکانەی هەبووە و دەکومێنت و نامەی ناردووە. نامەیەکی زۆر لەلایەن نەوازد مارفەوە نێردراون یا وەرگیراون. جگەلە پۆلیس و وەزارەتی داد، کۆمیتەکە نامەی بۆ یەکە بە یەکەی ئەندامانی پەرلەمان ناردووە. دیارە نامەی دیکە یا پەیوەندی دیکەش لەلایەن ئەندامانی کۆمیتەکە کە لە هەمان لیژنەدا کاریان کردووە دەکرێ هەبووبێت کە ئێستا لەو ئەرشیفەی بەردەستدا نین.
کۆمیتەکە لە مانگی مارسی ساڵی ٢٠٠٢ دا پەیوەندی بە پارێزەر بیۆن ئێلمکویست Bjørn Elmquist دەکات، ئەویش لە ٨ی مارسی ٢٠٠٢ دا نامە بۆ پۆلیسی غینگ ستز دەنێرێت و داوادەکات تۆمەت بەرەوڕووی تاوانبار نەزار خەزرەجی بەرزکرێتەوە، هەروەها پۆلیس بچێتە وڵاتی ئوردن گوزارشت لە چەند کەسێکی گرنگی سەر بە سوپای ئێراق لەوێ وەربگرێت، کە بەڵێنیان داوا گوزارشت بدەن. ئەو نامەیە دوای ئەوە دێت کە بێ ڕوونکردنەوەی گونجاو ئەو گەشتەی پۆلیس بۆ وەرگرتنی گوزارشت لە ئەفسەرێکی دیاری کۆنی سوپای ئێراق کە دیتەری ڕووداوەکان بووە، هەڵدەوەشێندرێتەوە. پارێزەر بیۆن ئێلمکویست خۆی لە نامەکەیدا کە بۆ پۆلیسی ناردووە، ئاماژە بەوە دەکات کە کوردەکان لە پایزی ٢٠٠١ دا پەیوەندیان پێوە کردووە و داوای هاوکاریان لێکردووە، بەڵام نامەی پێشتر لەم ڕێککەوتەی ئاماژەی بۆ کرا لە ئەرشیفەکەدا نییە.

نامەکانی بەرگری لە نەزار خەزرەجی
لەکاتی بڕیاری چاودێریرکردنی نەزار خەزرەجیدا چەند نامەیەکی بەرگری لە خەزرەجی لەلایەن لایەنە کوردی و عەرەبیەکانەوە بۆ وەزارەتی دادی دانیمارکی لە کۆتایی ساڵی ٢٠٠١ ساڵی ٢٠٠٢ دا دەنێردرێت. نامەکانی پشتگیری و پاکانەی لایەنە کوردیەکان:
1. نامەی سکرتێری گشتی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان جەلال تاڵەبانی، ڕێککەوت ٢٨/١١/٢٠٠٢: لەنامەکەدا جەلال تاڵەبانی خۆی وەکو دیتەرێک دەخاتەڕوو و بەرگری لە سەرۆکی ئەرکانی سوپا ژەنەرال نەزار خەزرەجی دەکات، وەکو دیتەر گوزارشت دەدات و دەنووسێت “ئەو لە گەنجایەتیەوە کەسێکی نیشتیمانی بوو، کە بووە بەعسی سەر بە باڵی چەپ بوو دژی باڵەکەی سەدام حوسێن بوو، کە کرایە سەرۆکی ئەرکانی سوپا پەیوەندی لەگەڵ یەکێتی نیشتیمانیەوە هەبوو و کۆبوونەتەوە و زانیاری هەواڵگریان سەبارەت بە چاڵاکیەکانی سەرکردایەتی و سەدام حوسێن گۆڕیوەتەوە. لەیەکێک لە سەردانەکانی جەلال تاڵەبانی بۆ بەشی سەرۆکایەتی فەیلەقی یەک داوای لە خەزرەجی کردووە کەوا وەکو ئەفسەرێکی نیشتیمانی دژی ڕژێم ناوی جەلال تاڵەبانی لای خۆی تۆمارکات. ئەو ژوورێکی تایبەتی بۆ کۆبوونەوەیان سازکرد بەمەبەستی یەکخستنی چاڵاکیەکانیان لە دژی دیکتاتۆردا. بەپێی باشترین زانیاری جەلال تاڵەبانی، ژەنەڕال خەزرەجی خۆی بەشداری نەکردووە و فەرمانی نەداوە نە لە شاڵاوەکانی ئەنفالدا نە لە کیمیابارانی هەڵەبجەدا. فەرمانەکە ڕاستەوخۆ لەلایەنی سەرۆکی هێزە چەکدارەکان و عەلی حەسەن مەجیدەوە بوو”. لە خاڵی کۆتاییدا دەنووسێت “بەڕای تایبەتی خۆم ڕژێمی ئێراق هانی پەکەکە و کوردە ئێراقیەکانی دی داوە، ئەوانەی کە کاریگەری تراژیدیای هەڵەبجەیان بەسەرەوەیە و بێئاگان لە پەیوەندی نێوان ژەنەڕال خەزرەجی و ی.ن.ک دا، هەڵمەت لە دژیدا بەرپاکەن. ئەو تۆمەتانەی کە بەتایبەتی لە دوای ئاشکرابوونی ژەنەڕال نەزار خەزرەجی وەکو سەرۆکی داهاتووی ئێراق دەرکەوتووە، دروستکراوە و هیچ بەڵگە و بنەمایەکیان نییە”.
2. نامەی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان، ڕێککەوت١٠/١٠/٢٠٠١: نامەکە لەلایەن ئەندامی مەکتەبی سیاسی و بەرپرسی مەکتەبی دەرەوە د. فوئاد مەعسوم نوسراوە، “لەنامەکەدا هاتووە فەریقی یەکەمی ڕوکن نەزار خەزرەجی کەسایەتیەکی سەربازی و نیشتیمانی درەوشاوەی ناسراوە، بەپێی زانیارەکانیان بەشداری لە کیمیابارانی هەڵەبجە و شاڵاوەکانی ئەنفالدا نەبووە، ناسراوە بەوەی کە دژی تاوانەکانی جەنگ بووە، کەسایەتییەکی خاوەن ڕێز و تەقدیرە”.
3. نامەی پارتی دیموکراتی کوردستان، ڕێککەوت ١٠/١٠/٢٠٠١: نامەکە لەلایەن بەرپرسی پەیوەندیەکانی دەرەوە دڵشاد میران نووسراوە، لەنامەکەدا هاتووە “کە ژەنەڕال خەزرەجی لە ساڵی ١٩٩٦ـەوە لەئێراق ڕایکردو بە کوردستاندا ڕەت بوو، ئەو کەسێکی دانپێندراوی ناسراوی سیاسیە و پەیوەندی دۆستانەی لەگەڵ پارتە کوردیەکان و ئۆپۆزیسیۆنی ئێراقیدا هەیە، ئەو لە تاوانەکانی ساڵی ١٩٨٨ دا بێتاوانە، تاوانەکە لەلایەن سەرۆکی ئێراق سەدام حوسێن و عەلی حەسەن مەجیدەوە ئەنجامدراوە. هەوڵی دادگاییکردنی ئەو دەبێتە ناوزڕاندنی ژەنەڕال خەزرەجی و خزمەت بە سەدام حوسێن دەکات و وادەکات کەسانی دیکە نەوێرن ڕابکەن و بێنە ناو ئۆپۆزیسیۆنی ئێراقی. وە هیوادارە ئەو گەواهیدانە سروشتی تۆمەتەکان یەکلاکاتەوە”.
4. نامەی بزوتنەوەی ئیسلامی کوردستان، ژمارە ٨١٤ لە ڕێککەوت ١٦/٣/٢٠٠١ (ساڵەکە بەهەڵە نووسراوە، ساڵەکە ٢٠٠٢ بوو): نامەکە لەلایەن بەپرسی پەیوەندیەکانی دەرەوە ئیحسان عەبدولعەزیز نووسراوە. لە نامەکەدا هاتووە کەوا “فەریقی روکنی یەکەم سەرۆکی ئەرکانی پێشووی سوپای ئێراق دۆستی بزوتنەوە ئیسلامی کوردستانە و سومعەیەکی باشی لەنێو جەماوەری کوردستاندا هەیە، بزوتنەوە شاهێدی زیندووی شاری هەڵەبجەیە و پێشڕەو و سەرۆکیان شێخ عەلی عەبدولعەزیز دژی تاوانەکانی ڕژێمی ئێراق لە نەتەوەیەکگرتووەکاندا شاهێدە، دڵنیایان دەکاتەوە کەوا سەدام حوسێن و عەلی حەسەن مەجید ئەوان لە تاوانی کیمیابارانی هەڵەبجە و تاوانەکانی ئەنفال بەرپرسیارن. دڵنیایان دەکاتەوە کەوا بەڕێز خەزرەجی بێتاوانە لەم دوو تاوانە، ئەو هاووڵاتیەکی شەریفە و هەر کە دەرفەتی دەستکەوت دژی سەدام و ڕژێمەکەی وەستایەوە و هەموو پلە و پایەکانی خۆی جێهێشت، وە داوادەکات کەوا ژیانی ئەو و خێزانەکەی بپارێزن چونکە ڕژێمی ئێراق ڕژێمێکی ئیرهابیە گرنگی بە مافەکانی مرۆڤ نادات”.
5. بەپێی سەرچاوەیەک مەسعود بارزانی و هەروەها ئیحسان مەلا عەلی نامەی تایبەتی بەرگریان بۆ خەزرەجی ناردووە. (ئەم نامانەم نەدیووە، بێگومان لەئەگەری پەیداکردنی نامەکاندا ئەوانیش دەخەینەبەرچاو).

نامە و بەرگری لەلایەن لایەنە عەرەبیەکانەوە:
1. بەپێی ڕۆژنامەی پۆلیتیکن نامەیەک کەلەلایەن ٧ لە کەسی سەر بە ئۆپۆزیسیۆنی عێراقی واژوو کراوە. ئەوانە کە کۆنە بەعسی بوون و پلەی وەزیر و مامۆستای زانکۆ و فەرماندەیی سەربازیان لەنێو ڕژێمدا هەبووە نامەی پاکانەیان بۆ وەزارەتی دادی دانیمارکی لە ڕێککەوتی ٦/١٠/٢٠٠٢ دا نارد و ئەوسا لە ڕۆژنامەی زەمانی عەرەبیشدا بڵاوکراوەتەوە، ناوی کەسەکان وەکو لە رۆژنامەی پۆلتیکینی دانیمارکی بڵاوکراوەتەوە: ١. عبد الجانی الراوی ٢. هیشام الشاوی ٣. فارس حسین (یەکێ لەتاوانبارە سەرەکیەکانی ئەنفال، سەرۆکی فەیلەقی پێنج لەکاتی ئەنفالەکاندا کە ئێستا لە وڵاتی نەمسا دەژی) ٤. عادل الجبوری ٥. د. حسین الجبوری ٦. وسام السمیدعی ٧. عبدالسلام المیاحی. بەپێی ئەو نامەیەی لای دەرسیم دیبەگەیی هەیە ئەوانە ٨ کەسن. ناوی سعدون الدلیمی لەگەڵدایە. لەنامەکەدا بەرگری لە بێتاوانی خەزرەجی لە تاوانەکانی هەڵەبجە و ئەنفال دەکەن، وەکو کەسێکی نیشتیمانپەروەر و دڵسۆز و خاوەن کەسایەتی پێناسەی دەکەن و کە دژی ڕژێم وەستاوەتەوە، هەروەها پێیانوایە کەوا موخابەراتی ئێراقی لەپشتی ئەو هەڵمەتەن کە دەیانەوێ ناوی خەزرەجی بزڕێنن هتد. هەروەها ئاماژە بە پشتگیری سەرکردە کوردەکان لە خەزرەجی دەکەن و وەکو بەڵگەی بێتاوانی ئەو ئاماژەی بۆ دەکەن.
من لە ٢٥/١٠/٢٠٠١دا لە وتارێکدا لەژێر ناوی “تاوانباری جەنگ بۆ دادگا” کە لەرۆژنامەی پۆلیتیکندا بڵاوکرایەوە جگە لە ئاماژە بە شداریی خەزرەجی لە تاوانەکانی سوپای ئێراق و بەتایبەتی لە تاوانی گەلکوژی ئەنفالدا، پێویستبوونی دادگاییکردنی ئەو تاوانبارەم بەکورتی ڕوونکردەوە، ڕەتی بانگاشەی نامەی ٧ کەسە ئێراقیەکەم کردەوە.
2. نامەی سڵاح عومەر عەلی سکرتێری تجمع الوفاق الوطني الدیمقراطي العراقي بە ڕێککەوتی ٨/١٠/٢٠٠١ نووسراوە.
3. گروپی جمعیة الحقوقیین العراقیین بەیانێک بڵاودەکەنەوە و بەرگری لە نەزار خەزرەجی دەکەن. ڕۆژنامەی زەمان لە ڕێککەوتی ٣٠/١١/٢٠٠٢ دا بڵاویکردۆتەوە. ئەوانە ئاماژە بە پشتگیری سەرکردە کوردەکان لە کەیسی خەزرەجی دەکەن و ئاماژە بەوە دەکەن کە خەزرەجی چەکی کیمایی دژی کوردەکان بەکار نەهێناوە و بێتاوانە وەکو ئەو سەرۆکی تەقلیدی ئەرکانی سوپا بووە و فەرمانی ڕاستەوخۆ لە دەست ئەودا نەبووە. لە نامەکەدا ئاماژە بە مانەوەی خەرەزجی لای سەرکردایەتی پارتە کوردیەکان بۆ ماوەی سێ مانگ دەکەن و وەکو بەڵگەی بێتاوانی ئەو بەکاری دەهێنن.
دەکرێ نامەی دیکە هەبن کە لەو ئەرشیفەکەدا نین یا بڵاونەکراونەتەوە. ئەو نامانە هەندێکیان لە ڕۆژنامە و تەلەڤزیۆنەکانی دانیمارکیدا ئاماژەیان پێدرا یا بڵاویش کرانەوە. هەروەها لە رۆژنامە عەرەبیەکاندا وەکو رۆژنامەی زەمان بڵاوکراونەتەوە یا ئاماژەیان پێدراوە. من جارێک بەناوی کۆمیتە داوای هەموو بەلگە و دەکومێنتەکانم لە وەزارەتی داد کرد، دوای دوو سێ هەفتە ئەوەی بەپێی یاسا ڕێگەی پێدەدرا بۆیان ناردم، منیش بۆ دەرسیم دیبەگەییم نارد.
لەبەرامبەر ئەم نامانەدا کۆمیتەی خستنەگەڕی هەوڵەکان بۆ دادگاییکردنی تاوانبار نەزار خەزرەجی پەرچەکرداری هەبوو، بەیانیان بڵاوکردۆتەوە و نامەیان بۆ پۆلیس و وەزارەتی داد لەمبارەیە ناردووە، هەروەها نامەی تایبەتی بۆ یەکێتی نیشتیمانی کوردستان و پارتی دیموکراتی کوردستان لە ڕێککەوتی ١٧/١٠/٢٠٠٢ دا ناردووە و داوای لێکردوون دەست تێکەڵی پرۆسەی دادگاییەکە نەکەن. هەروەها لەهەمان ڕێککەوتدا نامەی تایبەت بۆ پەرلەمانی کوردستان نێردراوە و هەمان داوای لێکراوە و داواکراوە نامەیەک لەپەرلەمانی کوردستانەوە بۆ وەزارەتی داد بنێرن و جەخت لە سەربەخۆیی پرۆسەی دادگاییەکە بکەن و لەئەگەری سەڵماندنی تاوانباریی خەزرەجیدا پشتگیری خۆیان بۆ بڕیارەکە و سزاکەی ڕابگەیەنن.
سەبارەت بەنامەکانی کەسایەتی و لایەنەکانی بەرەی ئۆپۆزیسیۆن داواکاری گشتی بۆ هەرێمی شیلاند بێرگیتە ڤێستبێرگ Birgitte Vestberg جەختی لەسەر سەربەخۆیی و بێلایەنی دەزگای لێکۆڵینەوەی کەیسەکە کردوەوە و گوتی “ئەو نامانە گوزارشت لە هەڵوێستی سیاسی دەکەن و هیچ کاریگەریان بۆسەر لێکۆڵینەوەی ئەوان نابێت”.
نەزار خەزرەجی کە لە ئێراق ڕایکرد و پەیوەندی بە CIA و ئۆپۆزیسیۆنی ئێراقیەوە هەبوو، کە لەدانیمارک بوو دژی سەرۆکی دیکتاتۆری پێشووی ئێراق سەدام حوسێن دەدوا و دانی بە کۆمەڵکوژی کوردان لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە دەنا وەکو لە دیدار و چاوپێکەتنەکانیدا هەیە، بەڵام لە چاوپێکەوتنەکەی ئەم دواییەی لە ٣/٥/٢٠٢٢ دا کە خەزرەجی ناوی هێزەکانی پێشمەرگە وەکو “متمرد و مخرب” و دەهێنێت و نکۆڵی لە بوونی کۆمەڵکوژی خەڵکی سڤیل لە هێرشەکانی ئەنفال لە ساڵی ١٩٨٨ دا دەکات. لەو چاوپێکەتنەدا وەکو بەرپرسێکی سەربازیی ڕژێمی بەعس بەرگری لە هێرشەکانی ئەنفال دەکات. وەزارەتی کاروباری شەهیدان دژی ئەم گوتنانە بەیانێک لە ڕۆژی ١٠/٥/٢٠٢٢ دا دەردەکات و داوای گرتن و دادگاییکردنی دەکات. دووبارە بەپێی گۆڕانی بەرژەوەندییە سیاسیەکان و لەژێر گوشاری ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و سۆسیال میدیا ئەم کاردانەوەیە ڕوویدا. بەڵام ئایا حکومەتی هەرێم هیچی لە گوڵ گرانتر بە سەرۆک و شێخی ئیمارات گووتووە؟ بەپێچەوانەوە بەپێی هەواڵی ڕۆژی ١٤/٦/٢٠٢٢ کە لە شەفەق نیوزدا بڵاوکراوەتەوە، پێشوازی لە کۆنسوڵی ئیماراتی عەرەبی “ئەحمد دحاری” کراوە و بەلێنی دروستکردنی کۆنسوڵێکی هاوبەشیان بەمەبەستی فروانکردنی چاڵاکییە ئابووریەکانی نێوان هەردوو حکومەتدا داوە.

دوای ڕاکردنی خەزرەجی چی کرا؟
وەکو پێشتر ئاماژەمان بۆکرد، چەند هەفتەیەک بەر لە بزربوونی خەزرەجی چاودێریەکی ئەوتۆ نەمابوو، ئەوەبوو ئەو لە ١٧/٣/٢٠٠٣دا واتە ڕۆژی دوای لێدانی ئێراق لەلایەن هێزەکانی ئەمەریکا و هاوپەیمانەکانی هەواڵی ڕۆیشتنی بە پۆلیس دەگەیەندرێت. بەپێی هەندێ سەرچاوە لەوانە ڕۆژنامەی بی تی BT خەزرەجی یارمەتی دراوە و هاوکاری کراوە، هەروەکو ئاماژەی بۆ دەکەن لەلایەن سی ئای ئەی CIA ئەمەریکاوە هاوکاری کراوە و بردوویانە بۆ ئێراق، وەکو ڕۆژنامەی یولاند پۆستن لە رۆژی ٢١/٣/٢٠٠٣دا بلاویکردەوە کەوا خەزرەجی لەگەڵ هەندێ لە ئەفسەرانی پێشوو لە ئێراق بووە. واپێدەچی یارمەتی و هاوکاریکردنی خەزرەجی لە دانیمارکدا بێ هاوکاری پۆلیسی نهێنی دانیمارک نەبووە. بەڵام پارێزەری دەوڵەت گوتی “هیچمان لەمبارەیەوە نەدۆزیوەتەوە” ، هەروەها حکومەتی ئەمەریکا “بێئاگایی” خۆی لە شوێنی یا بزربوونی خەزرەجی بە وەزارەتی دادی دانیمارکی گەیاند (پۆلیکتیکن ٢٤/٣/٢٠٠٣).
لە وتارێکی ڕۆژنامەی پۆلیتیکن Politiken کە لە رۆژی ١٠/٤/٢٠٠٣دا بڵاوکراوەتەوە دەنووسرێت کەوا دەزگای هەواڵگری پۆلیس بەخەستی لە ڕووداوی دەمژمێرەکانی دوای بزربوونی خەزرەجی تێوەگڵاوە و پەیوەندی چڕ و پڕ لەبارێکی بێسەروبەردا لەنێوان بەشەکانی پۆلیسدا هەبووە. بەپێی ڕوونکردنەوەی سەرۆکی پۆلیسی وڵات Rigspolitichefen خەزرەجی چەند رۆژێک پێش ڕاگەیاندنی ونبوونەکەی ڕۆیشتووە، بۆیە هەوڵەکانی کۆنتڕۆل لە سنورەکاندا لەرۆژی ئاشکرابوونی ڕاکردنەکەی بێ سوود و واتا بوو. لەگەڵ ئەوەشدا پۆلیسی “غینگ ستیز” چەند دەستەیەکی بە سەگی پۆلیسیەوە بۆ پشکنین ڕەوان کرد. پۆلیسی هەواڵگری و وڵات ڕوونکردنەوەی زیاتریان سەبارەت بە ونبوونی نەزار خەزرەجی نەدا. لە پەرلەماندا لایەنەکانی ئۆپۆزیسیۆن هەموو ڕەخەنیان لە پۆلیس دەگرت و لە ناڕێکی و بێسەروبەریی پەیوەندیەکانی نێوان بەشەکانی پۆلیس بەگلەیی بوون. وەزیری داد لێنە ئێسپەرسن Lene Espersen کە سەربە پارتی کۆنسێرڤەتیڤ بوو، دانی بە بێسەروبەری بارەکەدا نا و تێگەیشتنی خۆی بۆ ڕەخنەکان پیشاندا. سەرۆکی وەزیرانی دانیمارک ئانەس فۆ ڕاسمۆسن Anders Fogh Rasmussen کە سەر بە پارتی ڤێنستغا (لیبراڵ) بوو “پەرێشانی” لە ونبوونی خەزرەجیدا دەردەبڕێ و ئاماژەی بە ناڕازیبوونی خۆی لە بارەکەدا دەکات.
دوای ڕاکردنی خەزرەجی لە دانیمارک، ناوی خەزرەجی دەدرێتە ئەنتەرپۆل (پۆلیسی نێونەتەوەیی Interpol) و ڕادەگەیەندرێت کەوا بیگرن و بیگێڕنەوە دانیمارک. بەپێی هەواڵێکی ڕۆژنامەی پۆلیتیکنن(٢٤/٣/٢٠٠٣) داواکاری گشتی بێرگیتە ڤێستبەرگ دەڵێ “پێیان وایە دەزانن لە چ وڵاتێکدایە و خەریکی دانوستانن لەگەڵ ئەو وڵاتە”. بەڵام ناوی هیچ وڵاتێک ناهێنێت بەڵام ئاماژە بە وڵاتێک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەکات. دانیمارک ڕێکەوتنی ڕادەستکردنی لەگەڵ هیچ وڵاتێکی عەرەبیدا نەبوو، بۆیە پرۆسەی ڕادەستکردنی کەسێک لەو وڵاتانەوە خۆی لە خۆیدا ئاڵۆز بوو. هەروەها پارێزەری وڵات ڕایدەگەیەنێت کەوا داوا لە دادگای شاری سۆرۆ Sorø دەکات بڕیاری زیندانی نەزار خەرەجی بدەن، تاکو خەزرەجی نەتوانێ بە ئازادی بسوڕێتەوە، “ئەگەر” دەستیان لێگیربێتەوە (پۆلیتیکن ٢٤/٣/٢٠٠٣). ڕۆژی دواتر دادگای شاری سوغۆ بڕیاری دەستبەسەری نەزار خەزرەجی لە بزریدا بۆ ماوەی چوار هەفتە ڕادەگەیەنێت. دادگا ڕەتیکردەوە کە بڕیاری زیندانیکردن “بێ دیارکردنی کات” بدات، چونکە دادگا “لای ڕوون نییە کە ئایا ئەو لە دەرەوەی وڵاتە یا لە دانیمارکە، یا ئایا ئەو ئارەزوومەندا لە دانیمارک هەڵاتووە” (پۆلیتیکن ٢٥/٣/٢٠٠٣).
خەزرەجی چۆن ڕایکرد ئەوها ڕۆیی و نەگەڕایەوە دانیمارک. لە چەند هەفتەی دوای ڕاکردنەکەی خەزرەجی گەلێ لەهەواڵەکانی ڕۆژنامەکان ئاماژەیان بە وڵاتی سعودیا یا کوێت یا ئیمارت دەکرد وەکو شوێنی گەیشتنی ئەو. دوای ئەوە هەواڵەکان چوون بەلایەکی دیکەدا و گرنگی بابەتەکەش وەکو پێشوو نەما. حەوت ساڵ دواتر لە رۆژی ٧/١٢/٢٠١٠ ڕۆژنامەی بی تی BT بڵاویدەکاتەوە کەوا نەزار خەزرەجی لە شارێکە بەناوی “عین الحسین” بەدووری ١٠٠ کیلۆمەتر لە شاری دوبەی پایەتەختی وڵاتی ئیماراتدا. سەبارەت بە بوونی ئەو لە وڵاتی ئیمارت و هەوڵەکانی دانیمارک بۆ ڕادەستکردنەوەی پارێزەری دەوڵەت بێرگیتە ڤێستبێرگ دەڵێ “ئێمە دەزانین ئەو لە کوێیە، بەڵام ئەو وڵاتەی ئەوی لێیە بەهیچ شێوەیەک ئامادەی هاوکاری نییە”.
ژۆرنالیست یاکۆب تۆپسو Jacob Topsøe کە لەسەرەتاوە بەدوای خەزرەجیەوە بووە و زۆر زانیاری لەسەر ئاشکرا کردووە، لە هەواڵێکی ئۆنلاینی تۆپسو میدیا topsoemedier.dk کە لە مانگی یەکی ٢٠٢٢ دا نوێکراوەتەوە ئاماژە بەوە دەکات کەوا چیتر ئەنتەرپۆل Interpol بەدوای نەزار خەزرەجیدا ناگەڕێت، چونکە ناوی لەلیستی ئەنتەرپۆل دەرهێندراوە. لابردنی ناوی ئەو هاوکاتە لەگەڵ هاتنی سەرۆکی نوێی ئەنتەرپۆل لە ٢٥/١١/٢٠٢١دا کە لەهەمان وڵاتدا دەژی کە خەزرەجی تێدا دەژی.
سەبارەت بەوەی ئایا کەیسەکەی لە دانیمارکدا کراوەیە یا نا، ئایا حکومەتی دانیمارک هیچ ئومێدێکی بە ڕادەستکردنەوەی خەزرەجی ماوە، ئایا چی سەبارەت بە لابردنی ناو خەزرەجی لە لیستی ئەنتەرپۆلدا دەزانن و چ کاریگەریەکی بۆسەر کەیسەکە هەیە، پارێزەری دەوڵەت بۆ کەیسە تایبەتە نێونەتەوەیەکان هیچ ڕوونکردنەوەیەکی نەداوە.
سەرۆکی نوێی ئەنتەرپۆل کەسێکی ئیماراتییە بەناوی ئەحمەد ناسر ڕایسی Ahmed Naser Al-Raisi کە بەرلەوە لە ساڵی ٢٠١٥ ـەوە وەزیری ناوخۆی ئیمارات بووە، کەسێکە لەلایەن ڕیكخراوی مافەکانی مرۆڤەوە لەسەر ئازاردان و پێشێلکاریی ڕەخنەی لەسەرە. ١٩ ڕێکخراوی مافی مرۆڤ لەوانە ڕیكخراوی مافەکانی مرۆڤی جیهانی دژی ئەوە وەستان کە بکرێتە سەرۆکی ئەنتەرپۆل. سێ ئەندام پەرلەمانی ئەڵمانی و ٣٥ ئەندام پەرلەمانی فەرەنسی دژی بوون و هەوڵیاندا هەڵنەبژێردرێت. لابردنی ناوی ئەو گەورە ئەنفالچییە لەلایەن کێوە پێشنیار کراوە و کێ بە ئەحمەد ناسری گوتووە ناوەکەی لابدات، هیچ زانیاریەک ئاشکرا نەکراوە و نازانین. ئایا ئەمەریکا بووە؟ یا ئایا لەلایەن سەرانی دەسەڵاتی کوردی یا ئێراقیەوە ئەو داوایە کراوە؟ وەکو ئەوان پێشتر بەرگریان لێکرد و پاکانەیان بۆیکرد، وە پەیوەندی باشیان لەگەڵ سەرۆکی ئیمارات و گەورە بازرگانەکانی ئەوێ هەیە. یا دەکرێ لەلایەن خودی سەرۆکی ئیماراتەوە بێت، کە خۆی کۆمەڵێ لەکۆنە ئەفسەرە بەعسیەکانی وەکو محەمەد سەعید سەعاف و ناجی صبری هاوشێوەی ئەوانی پەناداوە و دەیانپارێزێت. چەند لایەنێک بەرژەوەندیان لەوەدایە و ئەگەرەکان کراوەن. دواڕۆژ وڵامی ئەوەشمان بەئەگەری زۆر دەداتەوە.

دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان یا حکومەتی ئێراق چیان بۆ ڕادەستکردنی نەزار خەزرەجی کردووە؟
بەپێی بڕیاری ژمارە ف٢/١٤٤٥ ڕێککەوتی ١٨/١٢/٢٠٠٥ نەزار خەزرەجی لەگەڵ ٢٣ ئەفسەر وبەرپرسی دیکەی پلەباڵا لەلایەن دادگای باڵای تاوانەکانی ئێراقەوە داواکراوە و بڕیاری گرتنی دەرچووە. لەم بڕیارەدا ناوەی نەزار خەزرەجی یەکەم ناوە لە لیستەکەدا. بەمجۆرە ئەو داواکراو بوو. دادگای باڵای تاوانەکانی ئێراق لیستێکی تایبەت کە ناوی ٤٢٣ کەسی تێدایە لە ڕێککەوتی ٢٠/٥/٢٠٠٧ دا بڵاودەکاتەوە لەم لیستەدا ناوی ئەو لادراوە. هیچ ڕوونکردنەوەیەک لەمبارەیەوە نەدراوە. لە لیستەکەدا هەندێ ناو لادراون، هەروەها ناوی بەشێ لە بەشدارانی گەلکوژی لەلیستەکەدا نەنووسراون. شایانی بیرخستنەوەیە ئەو گەورە بەرپرسانەی ڕژێمی بەعس کە گیران و درانە دادگا ژمارەیان زۆر کەم بوو، وەکو لە سەر تاوانی ئەنفال ٧ کەس درانە دادگا، لەسەر تاوانی هەڵەبجە ٥ کەس کە چواریان ئەوانە بوون کەلەسەر ئەنفال دادگاییکران، لەسەر تاوانی کۆمەڵکوژی کوردانی فەیلی ١٦ کەس درانە دادگا کە دووانیان ئەوانەبوون کەلەسەر ئەنفال و هەڵەبجە درانە دادگا، لەسەر کۆمەڵکوژی بارزانیەکان ٦ کەس بوون دووانیان ئەوانە بوون کە لەسەر تاوانی کوردانی فەیلی درانەدادگا. واتە هەموو ئەوانەی درانە دادگا ٢٦ کەس بوون. بەمجۆرە بەسەدان کەس لە تۆمەتباران هەرگیز نەگیران و نەدرانە دادگا. دیارە بەشداربووانی تاوانەکانی هەڵەبجە و ئەنفال لە ئێراق و کوردستان وە لە وڵاتانی دەرەوەدا هەن. کۆمەڵێک کۆنە فەرماندە و ئەفسەری سەربازی لە ئیماراتن و لەوێ پەنادراون و دەژین. بەپێی زانیاریەکان نەزار خەزرەجی لە ئیمارت لە شاری ئەلعین دەژیت. هیچ هەوڵێکی بەکردەوەی کۆنکرێتی لەلایەن دەسەڵاتی هەرێمی کوردستانەوە بۆ ڕادەستکردنی خەزرەجی تاساڵی ٢٠٢١ نەدراوە. دوای دیدارەکەی لە ٣/٥/٢٠٢٢ دا وەزارەتی کاروباری شەهیدان و ئەنفالکراوانی هەرێمی کوردستان لەڕێککەوتی ١٠/٥/٢٠٢٢ دا لە بەیانێکدا “داوای” گرتنی دەکات، بەڵام بەکردەوە و کۆنکریتی هیچ نەبیندراوە. بەپێچەوانەوە حکومەتی هەرێمی کوردستان پەیوەندیەکانی لەگەڵ ئیماراتی عەرەبی بەهێزتر کردووە، نەشبیستراوە لە دوا دیداریان لەگەڵ کۆنسوڵی ئیماراتدا ئەم بابەتە باسکرابێت. بەهەمان شێوە نەبیستراوە حکومەتی ئێراق داوای ڕادەستکردنی ئەوی کردبێت.
جێگەی بیرخستنەوەیە کەوا زۆر لە بەشدارانی شاڵاوەکانی ئەنفال یا کۆمەڵکوژیەکانی دیکە وەکو سەرۆکجاشەکان و فەرماندە و ئەفسەرانی کۆنی بەعس لە کوردستاندا هەن، ئەوانە پەنادراون و دەسەڵات دژی دادگاییکردنیانە. بۆنمونە کە عیزەت دووری جێگری سەدام حوسێنی دیکتاتۆر لە ئێراق مرد. گوترا لە هەولێر بوو! واتە ١٨ ساڵ دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس هەر لە ئێراق بوو و لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە پەنادرابوو. جگەلەوانەی پەنادراون و پارێزراون، ئەفسەری فرۆکەوان تاریق ڕەمەزان کە لە سلێمانی گیرا و تۆمەتباربوو بە بەشداریی لە کیمیابارانی هەڵەبجە، لەلایەن ئاسایشی سلێمانی بوو، بەفەرمانی جەلال تاڵەبانی لە ٢٨/١٠/٢٠٠٧ دا ئازاد کرا، هەروەها وەفیق عجیل سامەرائی لە ساڵی ٢٠٠٧ دا لە سلێمانی گیرا، بەڵام بێتاوانی ڕاگەیەندرا و جەلال تاڵەبانی ئازادیکرد. هەرچەندە بڕیارەکە لەلایەن پارێزەر د. عەبدولڕەحمان حاجی شەعبان زێباری (ئەندام لە لیژنەی بەرگری لە قوربانیانی ئەنفال لە دادگای باڵای تاوانەکانی ئێراقدا) لیژنەی بەرگری لە قوربانیان لە نوسینگەی دادگا لە هەولێر تەمیزکرا، پەیوەندی بە دادگای بەغداوە دەکرێ و لە دادگای بەغداوە بڕیاری گرتنی وەفیق سامەڕائی دەردەچێت. لە نێو ئێراقیشدا لە شارە عەرەبیەکاندا بەشداربووانی تاوانی گەلکوژی ئەنفال و هەڵەبجە یا تاوانکاریەکانی دیکە هەن، بەڵام دەسەڵات بەلایانەوە نەچووە.
لەڕاستیدا ئەگەرێکی دوورە چاوەڕوان بکرێت کەوا دەسەڵاتدارانی ئێستای هەرێمی کوردستان بچن داوا لە شێخ و حکومەتی ئیمارات بکەن ئەم تاوانبارەیان ڕادەست بکات. سەرانی هەردوو پارتی سەرەکی باشوری کوردستان ی.ن.ک و پ.د.ک پەیوەندی باشیان لەگەڵ خەزرەجیدا هەبووە، لەڕێگەی زاخۆوە بۆ دەرەوە بەڕێکرا، دواتر هەردوولا بانگهێشتیان کردووە و خزمەتیان کردووە، وەکو ئاماژەمان بۆکرد کە لە دانیمارک بوو هەردوولا بەرگریان لێکرد.
بەپێی گوتنی پارێزەر د. عەبدولڕەحمان زێباری بە پێی ماددەی ١٣٤ لە دەستوری ئێراقدا کە لەساڵی ٢٠٠٥ دا پەسندکراوە، دادگای باڵای تاوانەکانی ئێراق تا کۆتاییهێنان بەکارەکانی بەردەوام دەبێت. هیچ بڕیارێک بۆ هەڵوەشاندنەوەی دادگا لەلایەن پەرلەمان یا حکومەتی ئێراق دەرنەچووە. بەڵام لەڕێککەوتی ٢٨/٦/٢٠١١دا سەرۆکی دادگا لە ڕاگەیاندراوێکدا کۆتایی کارەکانی “دادگای باڵای تاوانەکانی ئێراق” لە بەغدا ڕادەگەیەنێت. بەپێی گوتنی پارێزەر ئەیاد کاکەیی دادگاکە خراوەتەسەر دادگای تاوانی ناوەندی، وە دادگای لێکۆڵینەوە لە تاوانەکانی جەنگ و دژ بە مرۆڤایەتی و گەلکوژی ماوە، بۆیە دادگا سکاڵا لەمبارەیەوە وەردەگرێت، دوای لێکۆڵینەوە لە سکاڵا ڕەوانەی دادگای ناوەندی دەکات. بەکردەوە دوای ڕاگەیاندنی کۆتاییهێنان بە کاری دادگا لە ساڵی ٢٠١١ دا دادگایی تاوانبارانی تاوانکاریەکانی تاوانی جەنگ یا دژ بە مرۆڤایەتی یا گەلکوژی ئەنفال نەکراوە و پرۆسەکە تاڕادەیەکی زۆر وەستاوە.

باری ئێستا و ئەگەری گرتنی خەزرەجی
تاکو ساڵی ٢٠١٠ پارێزەری دەوڵەت بیرگیتە ڤێستبێرگ ئاماژەی بەوا دابوو کەوا ئەوان دەخوازن بگیرێت و بیهێننەوە دانیمارک. کەیسەکەی کراوەبوو تا ئەو ساتەی ئەوان پێیانوابێ دەکرێ بگیرێت و بیدەنە دادگا. سەبارەت بە دانیمارک و ئەگەری تۆمەتبارکردنی بە تاوانی جەنگ و دژ بە مرۆڤایەتی یا گەلکوژی، ئەو تا لە دانیمارک بوو کەیسی بۆ کرابۆوە و لەژێر لێکۆڵینەوەدا بوو، کەیسەکەی هەر لای پۆلیس بوو، بەمجۆرە کەیسی تۆمەتباریی لەسەر دروست نەکرابوو و بۆ دادگا نەنێردرابوو، بۆیە تۆمەتی لەسەر تاونەکان لەدژدا بەرزنەکرابووە، وە ئەگەر ئەو لە دانیمارک نەبێت ناتواندرێ تۆمەتی لەدژدا بەرزکرێتەوە و لەسەر ئەم بنچینەیە بدرێتە دادگا، وەکو بێرتە فێستبێرگ لە ساڵی ٢٠١٠ دا ئاماژەی بۆکردبوو.
ئەو لەلایەن داگای باڵاشەوە سەرەتا داواکرابوو، بەڵام دادگاکە نەما و کەیسەکانی لێکۆڵینەوە هێندراونەتەوە سەر دادگای ناوەندی لە بەغدا، لەمبارەیەوە دادگا تەواو سستە. بەپێی زانیاریەکانی بەردەست نە دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان و نە دەسەڵاتی بەغدا هیچ جووڵەیەکیان لەمبارەیەوە نییە. ئایا چ وڵاتێک مافی یەکەمی هەیە لە کەیسەکەدا، ئەوا بێگومان حکومەتی ئێراق لەپێشترە لە دانیمارک وەکو نەزار خەزرەجی هاوڵاتی ئێراقە و دەتوانێ داوای ڕادەستکردنی بکات ئەگەر بیهەوێ، دیارە ئەگەر ئیمارات ڕەتی ڕادەستکردنەوەی بکاتەوە، ئەوا ئێراقیش هیچی ئەوتۆی بۆ ناکرێت.
دوای ئەوەی ناوی نەزار خەزرەجی لە لیستی ئینتەرپۆل دەرهێندراوە شانسی گرتن و گەڕاندنەوەی بۆ دانیمارک زۆر لاوازترە لە پێشوو ئەوە ئەگەر تروسکاییەک هەبووبێت. جگەلەوەی لەبیرمان نەچێت خەزرەجی مافی جێنشینی لە دانیمارکدا پێنەدرابوو و داوای پەنابەری ئەو ڕەتکرابۆوە.

بەکورتی
نەزار خەزرەجی بەشداری لە تاوانی گەلکوژی ئەنفالدا کردووە و تاوانبارە، دادگا دەتوانێ سزاکەی بەپێی گەورەیی و ئاستی تاوانەکانی دیار بکات. لەلایەن دادگای باڵای تاوانەکانی ئێراقەوە سەرەتا ناوی لە ڕیزی داواکراواندا هەبوو، بەڵام لەلیستی دواتردا ناوی لادراوە. خەزرەجی پەیوەندی لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی ئێراقی و لایەنە کوردیەکان هەبوو بەرلەوەی لە ئێراق دەرچێت. بەهەمان شێوە پەیوەندی لەگەڵ سی ئای ئەی CIA ئەمەریکادا هەبوو.
لە ساڵی ١٩٩٩ دێتە دانیمارک و داوای مافی پەنابەری دەکات، داواکەی ڕەتدەکرێتەوە و بڕیاری “مانەوە تا دەرکردنی” دەدرێت. نزیکەی دوو ساڵ لە وڵاتی دانیمارک بوو بێ ئەوەی هیچی لەسەر بگوترێت و بنووسرێت. لە ٣٠/٩/٢٠٠١ دا میدیای دانیمارکی بە بوونی ئەو وەکو بەرپرسێکی گەورەی سوپای بەعس دەزانن و هەواڵەکە دەتەقێتەوە، شەپۆڵێکی سیاسی ئاراستەی حکومەت و وەزیری داد دەستپێدەکات، لە ٣/١٠/٢٠٠١ دا داواکاری گشتی ئاگاداری وەزارەتی داد دەکاتەوە کە دەکرێ لە دانیمارکدا کەیسی لە دژدا بکرێتەوە و بڕیاری کردنەوەی کەیس لەسەر خەرزرەجی دەردەکات و دەخرێتە ژێر چاودێری. بەپێی ڕاگەیەندراوەکەی وەزارەتی داد لە ڕێککەوتی ٢٧/٨/٢٠٠١ دا دۆسیەی خەزرەجی لەلایەن فەرمانگەی بەڕێوەبەریی پەنابەرانەوە بۆ داواکاری گشتی ناردرابوو، لەبەر ئەوەی بەڕێوەبەریی پەنابەریی هۆکاری گونجاویان هەبووە لەوەی کە وای ببینن کەوا خەزرەجی بەرپرسیاریی لە تاوانکاریەکانی تاوانی گەلکوژی ئەنفالدا هەبووە. جێگەی پرسیارە لەبەرچی دوای نزیکەی دوو ساڵ ئەوجا کەیسەکە بۆ داواکاری گشتی دەنێرن! دەکرێ ئەم بابەتە لەلایەن دەزگای پۆلیسی نهێنی دانیمارکیەوە PET (دەکرێ بە ئاگاداری سی ئای ئەی CIA) پەردەپۆش کرابێت. هیچ زانیاریەکمان لەمبارەیەوە لەبەردەستدا نییە.
دادگای شاری سۆرۆ Sorø ئەو شارەی ئەو لێی دەژیا بڕیاری چاودێری خەزرەجی دەدات و قەدەغەی ڕۆیشتنی بۆ دەرەوەی دانیمارک دەکات. بەڵام چاودێری خەزرەجی لە دانیمارک وەکو پاراستن و پارێزگاری ئەو بوو، وە خەزرەجی ئازاد بووە لە چوونە دەر و گەڕاندا تەنها لەرۆژانی دووشەمە، چوارشەمە و هەینیدا لەنێوان دەمژمێر ٩ و ١٢ دا پێویست بوو لەماڵ بێت و پۆلیسێک دەهاتە لای.
ڕەوەندی کوردی لە دانیمارک لە ٤/١٠/٢٠٠١دا خۆپیشاندان لە بەردەم پەرلەماندا دەکەن و داوای دادگاییکردنی تاوانبار نەزار خەزرەجی دەکەن. لە ٢٨/١٠/٢٠٠١ دا “کۆمیتەی خستنەگەڕی هەوڵەکان بۆ دادگاییکردنی تاوانبار نەزار خەزرەجی – دانیمارک” پێدەهێنن. کۆمیتەکە هەرچی دەکومێنتی لەسەر بەشداری نەزار خەزرەجی لە تاوانی گەلکوژی ئەنفالدا دەستدەکەوێت بۆ پۆلیس و وەزارەتی داد و رۆژنامەکان دەنێرێت. نامە بۆ ئەندامانی پەرلەمان دەنێرێت. دیتەر و سکاڵاکار کۆدەکاتەوە و بە دەزگای لێکۆڵینەوەی پۆلیس و پارێزەری دەوڵەتیان دەگەیەنێت. زۆر کۆمەڵەی کوردی و کەسایەتی کوردی و ئێراقی هاوکاری کۆمیتەکە دەکەن.
لایەنە کوردیەکان وەکو ی.ن.ک، پ.دک و بزوتنەوەی ئیسلامی نامەی بەرگری لە تاوانبار نەزار خەزرەجی بۆ وەزارەتی داد دەنێرن. پێ لەسەر بێتاوانی ئەودا دادەگرن. جەلال تاڵەبانی نامەی تایبەت دەنێرێت. گوتن لەنامەی تایبەتی مەسعود بارزانی دەکرێت. کەسایەتی و لایەنی عەرەبیش نامەی بەرگری دەنێرن. ئەوانە کە لەبەرژەوەندی سیاسیاندا نەبوو خەزرەجی بگیرێت و بدرێتە دادگا، خەزرەجی وەکو بێتاوان دەبینن و هەڵمەتی بەدادگاییگەیاندەکە بە پیلان و دەستی ڕژێمی بەعس دەبینن.
خەزرەجی بە چەند ڕۆژێک بەر لە ڕاگەیاندنی هەواڵی ڕۆیشتی لە دانیمارک لە ١٧/٣/٢٠٠٣ دا بەپێی ڕۆژنامەی BT بەهاوکاری سی ئای ئەی CIA وڵاتی دانیمارکی جێهێشتووە. ئەو تا لە دانیمارک بوو کەیسەکەی لەژێر لیکۆڵینەوەی پۆلیس و داواکاری گشتی دابوو و ڕەوانی دادگا نەکرابوو. بۆیە تۆمەتی تاوانباریی لە دژدا بەرزنەکرابۆوە. ئێستا کە ئەو لەدانیمارک نییە بەپێی یاسا ناتواندرێ تۆمەتی لە دژدا بەرزبکرێتەوە.
بەپێی زانیاریەکان خەزرەجی لە وڵاتی ئیمارت لە شاری ئەلعەین دەژیت، بەڵام ئیمارات بەهیچ شێوەیەک ئامادە نەبووە هاوکاری دانیمارک لە ڕادەستکردنیدا بکات. تاکو ساڵی ٢٠١٠ دانیمارک ئومێدی بە گرتن و ڕادەستکردنی هەبوو و کەیسەکەی کراوەبوو. بەڵام ئەوە هەرگیز ڕووی نەدا.
کۆمەڵێ تاوانبار لە تاوانی کوشتار و کۆمەڵکوژیەکانی سەردەمی ڕژێمی بەعس لە وڵاتی ئیمارتدا دەژین. سەبارەت بە خەزرەجی، حکومەتی هەرێم کە خۆی بە نوێنەری قوربانیانی تاوانی گەلکوژی ئەنفال دەزانێت، هیچ هەوڵیکی بۆ گرتن و ڕادەستکردنی خەزرەجی نەداوە. ئەوان پێشتر بەرگریان لێکردووە. دیارە لە چاوپێکەوتنەکەی ئەم دواییەی لە ٣/٥/٢٠٢٢ دا کە خەزرەجی ناوی هێزەکانی پێشمەرگە وەکو “متمرد و مخرب” و دەهێنێت و نکۆڵی لە بوونی کۆمەڵکوژی خەڵکی سڤیل لە هێرشەکانی ئەنفال لە ساڵی ١٩٨٨ دا دەکات، دوای گوشاری سۆسیال میدیا و ڕەخنە لە حکومەتی هەرێم و وەزارەتی شەهیدان و ئەنفالی هەرێمی کوردستان، وەزارەتی کاروباری شەهیدان و ئەنفالکراوان بەیانێک لە دژی لێدوانەکانی نەزار خەزرجی دەردەکات، بە ئاماژە بە بڕیاری دادگا لە ساڵی ٢٠٠٥ دا داوای گرتن و ڕادەستکردنی دەکات. وەزارەتی شەهیدان نەزار خەزرەجی وەکو “تاوانباری سەرەکی” ناوزەد دەکات. دیارە لە هەرێمی فیدرالی کوردستاندا تۆمەتبار زۆرن بەڵام لەلایەن وەزارەتی کاروباری شەهیدان و ئەنفالکراوانەوە بەیان لە دژیاندا دەرناکرێت و داوای گرتنیان ناکرێت. لەلایەکیتر لەلایەن دەسەڵاتی بەڕێوەبردن یا سەرکردایەتی هەردوو حزبی سەرەکی کوردستانەوە هیچ کاردانەوەیەک دژ بە خەزرەجی نەبیندراوە.
خەزرەجی مافی جێنیشینی لە دانیمارکدا نەبوو. ئەگەر ڕەگەزنامەی دانیمارکی هەبووایە لەسەر دانیمارک بوو بیهێنێتەوە و بیداتە دادگا، وەکو بۆنموونە سەبارەت بە ئەندامانی ڕێکخراوی تیرۆرسیتی ئیسلامی داعش کرا. بەڵام ئەو بارە لە ئارادا نییە. جگەلەوەی کە وەکو پەنابەر هاتە دانیمارک و خرایە ژێر چاودێریی چونکە گومانی تاوانباریی لە تاوانی گەلکوژیدا لێدەکرا، هیچ پەیوەندیەکی دیکەی بە دانیمارکەوە نییە. خەزرەجی هاوڵاتی ئێراقە و دەوڵەتی ئێراق دەتوانێ ئەوە بکات ئەگەر بیهەوێت. بەڵام ئەگەر ئیمارات دژی ڕادەستکردن بووەستێت ئێراق هیچی بۆ ناکرێت.
دوای ئەوەی کەسێکی ئیماراتی دەبێتە سەرۆکی ئەنتەرپۆل لە ٢٥/١١/٢٠٢١دا ناوی خەزرەجی لە لیستی داواکراوانی ئەنتەرپۆل دەردەهێندرێت، بۆیە چیتر پۆلیس بەدوایدا ناگەڕێن. بەواتایەکیتر ئێستا ئەو دەتوانێ بەئازادی بسوڕێتەوە. بۆیە ئێستا ئەگەری گرتن و ڕادەستکردنی خەزرەجی زۆر لاوازە.
پێویستە بگوترێت کەوا ڕاستە تاوانبار خەزرەجی تائێستا نەگیرا و نەدرایە دادگا، بەڵام هەوڵ و کۆششی کوردانی دانیمارک و هەندەران بوو وایکرد، وەکو بکەر و تاوانبارێکی سەرەکی تاوانی گەلکوژی ئەنفال لەسەر ئاستی جیهانیدا بناسرێت. هەروەها ئەو هەڵمەتەی دژی خەزرەجی کاریگەری هەبوو لەسەر ئەوەی ئەمەریکاییەکان پەڕاوێزی بکەن و گرنگی زیاتری پێنەدەن. لەبیرمان نەچێت نەزار خەزرەجی خەونی جێگرتنەوەی سەدامی هەبوو و لەلایەن هەندێ لە میدیاکان و لایەنی ئۆپۆزیسیۆنەوە ئەوها سەیری دەکرا، بەڵام هەوڵ و کۆششی کوردانی هەندەران و کوردستان وە کەسوکاری قوربانیان ئەو خەونەی ئەویان لەباربرد.

تەواو

سوپاس بۆ بەڕێزان:
کاک نەوزاد مارف کە ئەرشیفەکەی خۆی بۆ ناردم.
کاک عەلی مەحمود کە لە هەندێ زانیاری ئاگاداری کردمەوە و هەندێ بەڵگەنامەی بۆ ناردم.
کاک گۆران هەڵەبجەیی کە لەهەندێ زانیاری ئاگاداری کردمەوە.

سەرچاوە و پەڕاوێز
شهادة رئيس أركان الجيش العراقي السابق نزار الخزرجي في حلقة جديدة من #وفيروايةأخرى،التلفزيون العربي‎:
https://www.facebook.com/AlarabyTelevision/videos/366640198845882
نامەی تایبەتی جەلال تاڵەبانی کە بۆ بەرگری لە نەزار خەزرەجی ناردووە بەسوپاسەوە لەلاپەڕەی فەیسبوکی کاک دەرسیم دیبەگەیی وەرگیراوە.
Den irakiske hærchef arbejdede for CIA 2. FEB 2007 OPDATERET 3. FEB 2007, https://www.dr.dk/nyheder/indland/den-irakiske-haerchef-arbejdede-cia
Efterforskning af irakisk hærchef er slut, Torsdag d. 18. december 2003, kl. 14.00 Opdateret torsdag d. 18. december 2003, kl. 22.47, Kilder: https://www.berlingske.dk/samfund/efterforskning-af-irakisk-haerchef-er-slut
Hærchefen fra Sorø (opdateret januar 2022!), https://topsoemedier.dk/erfaring/nicher/#haerchef
Historien om en bebudet flugt af Charlotte Aagaard og Jacob Topsøe, 15. februar 2007, https://www.information.dk/2007/07/historien-bebudet-flugt
Her gemmer hærchefen fra Sorø sig af Søren Mortensen, BT, 7. dec. 2010 – 0:38 | Opdateret 19. sep. 2012 – 21:28
Ahmed Naser Al-Raisi: https://en.wikipedia.org/wiki/Ahmed_Naser_Al-Raisi

هەندێ لە سەرچاوەکان ڕاستەوخۆ لە وتارەکەدا ئاماژەیان بۆ کراوە.
ناوی هەموو سەرچاوەکان لێرەدا نەنووسراون.

شاخەوان قادر شۆڕش




ئەندرۆجین و ئەندرۆجینزم جیاوازی لەگەڵ ئیمیۆیزم و سەرچاوەکانی، هۆکار و سەرهەڵدانی… شرۆڤەی: دڵشاد کاوانی

پێشەکی
مرۆڤ لە سەرەتای بوونییەوە، وەک تێکڕای بوونەوەرەکانی دیکە لە دوو ڕەگەزی سەرەکی نێر و مێ پێکهاتەوە، هەر ئەمەش به خاڵی مانەوە و گەشەی بوونەوەران و گیانەوارن دەزانرێت، لەناویشان دا مرۆڤ بەهێزترینیانە کە لەڕیگەی ژیرییەوە بەرگری لە مانەوەی دەکات. بوونی دوو ڕەگەزی جیا حاڵەتێکی سروشتی و ئاساییە، هەر لەسەر ئەمەش بنەما ئەخڵاقییەکان و پڕەنسیپ ئاکارە تاکییەکان و دەستەجەمعییەکان بەپێی ئایین و داب و عورف و فەلسەفە و کۆمەڵگەکان دیاری کراوە. ئەوەی جێگەی سەرنجە، کاتێک ڕەگەزەکان تێکەڵ دەکرێت، دەبێتە ئاریشە و گرفت. ئەمەش لە جیهان دا تێکەڵییەک هەیە لەنێوان ئەو تاکانەی کە هەوڵی تێکەڵ کردنی گۆڕینی ڕەگەزەکان دەکەن، زۆرێک پێیان وایە ئیمۆکان و وشەی تەنتتە، کە بەم دواییە هاتە نێو فەرهەنگی کوردی و بۆ ناسینی ئەو کەسانەی کە ڕەگەزییان تێکەڵ دەکەن، بۆتە زاراوەیەکی نوێ و بۆ نێو زمانی گشتی لێژبۆتەوە، بەڵام ئەم تێکەڵییە لەنێوان هەست و سۆز و نەخۆشی بایلۆژی و دەروونییەکان تێکەڵکراوە، بەشێک لە ئیمۆکان ئەندرۆجیینەکان، بەشێکیشیان تەنیا لادانی ئەخڵاقی و بەدڕەفتارییە، لە هەموو بوارێک دا بە هەردوو جۆریان دەبێتە هۆی ناسرووشتی بوون و دوورکەوتنەوە لە بەها ناسراوەکانی ڕەگەزیبوونی مرۆڤ.

  • ئەندرۆجینەکان لە ئەفسانەدا.

وشەی “ئەندرۆجین” لە یۆنانیەوە بە “نێر و مێ” وەرگێڕدراوە. بە واتایەکی تر باس لە بوونەوەرێک دەکەین کە پێناسەی ڕەگەز ناکات، بەڵام سێکس ناکات، بەڵکو تایبەتمەندی هەردوو ڕەگەز تێکەڵ دەکات.

وەسفە کۆنەکانی یۆنانی بۆ ئەندرۆجینەکان
ئەندرۆجینەکان، بوونەوەرە سەیر و سەمەرە دووڕەگەزەکان لە ئەفسانە و ئەفسانەی گەلە جیاوازەکاندا دەگێڕدرێنەوە. بەڵام زانستی مۆدێرن باس لە ئەندرۆجینەکانی ژیانی ڕاستەقینەش دەکات، کە هیچ موعجیزە و سەرسوڕهێنەرێکیان نییە.

  • ئەندرۆجینەکان لە فەلسەفە دا.

وشەی “ئەندرۆجین” لە کولتوری یۆنانی کۆنەوە سەرچاوەی گرتووە. فەیلەسوفی بەناوبانگ ئەفلاتون لە دیالۆگی “جەژن”دا چیرۆکی ئەم بوونەوەرە نایابانەی گێڕاوەتەوە. بۆ فەیلەسوف ئەم چیرۆکە بنەمای فێرکاری ئیرۆس بوو.
ڕوانینی ئەفلاتون بۆ ئەندرۆجین
بە بڕوای ئەفلاتون ئەندرۆجین بوونەوەرێکی دووڕەگەز و گۆییە. دوایین وردەکاری بۆ مرۆڤێکی مۆدێرن گاڵتەجاڕانە دەردەکەوێت، بەڵام لەبیرت بێت کە لە فەلسەفەی کۆندا تۆپ بە کامڵترین کەس دادەنرا، بۆیە ئەفلاتون ئاماژەی بە کامڵبوونی ئەندرۆجین کرد. ئەم جۆرە بوونەوەرانە سەیری دوو جووت دەست و پێ و گوێ و دوو سەد دیوی جیاواز دەکەن.

ئەندرۆجین شانازی بە کامڵبوونی خۆیەوە دەکرد و تەحەدای خوداوەندەکانی دەکرد. خوداوەندەکان تەنها بە یەک شێوە شکستیان پێهێنا – بۆ ئەوەی هەر ئەندرۆجینێک بەسەر نێر و مێدا دابەش بکەن. مرۆڤەکان بەم شێوەیە دێن – ژن و پیاو کە ناتوانن هەست بە تەواوەتی بکەن تا ئیرۆس ئەو “نیوەی دیکە” دەدۆزێتەوە کە دەیانبەستێتەوە.

  • ئەندرۆجین لە ئایینە ئاسمانییەکان یاخود ئیبراهیمییەکان.

لە ئایینە ئیبراهمییەکان، یاخود بە ئایینە ئاسمانییەکان ناسراوە، سیفاتی ئەندرۆجنی دەخرێتە پاڵ خودا و فریشتەکانی، واتە خودا نە نێرە و نەمێ، ئەمەش وەک هەمان خواوەندی ئەفسانییەکانی یۆنانە، بۆ یەکلانەکردنەوە، کۆکردنەوەی هەردوو هێزی نێر و مێ لەسیفاتەکانی دا، ڕەنگە ئەمە خاڵی بەهێزی خودابێت، تاپەیڕەوی نێوان ڕەگەزەکان بکات، ئەمەش لەئینجیل و تەوڕات و قورئان بە ڕوونی باسکراوە.

  • ئەندرۆجین لە زانستی پزیشکی نوێ دا.

“ئەندرۆجین بە کۆمەڵێک هۆرمۆنی پیاوانە کە بەهۆی دروست بوونی چەند تایبەتمەندیەکی جیاوە دروست دەبێت پێی دەگوترێت هۆرمۆنی (ئەندرۆجین). (ئەندرۆجین) لە لە هێلکەکانەوە دەڕژێت (دەردەدرێت) بەڵام ڕێژەیەکی کەم لە ڕژێنە پاشکۆکانی گورچیلەوە دەر دەدرێت لە ئافرەتانیشدا بە ڕێژەیەکی کەم بەم هۆرمۆنە هەیە ئەویش لەزاو هێلکەدان دەردەرێت . بۆیە ئافرەتیش هەڵگری هەندێک لە نیشانەکانی پیاوانن . ئەم (ئەندرۆجینـانە) دەبنە هۆی دیاری دانی هەندێک لە نیشانەکانی پیاوان لە ئافرەتدا لەوانە وەک: دەرهاتنی ڕیش لە دەم و چاوو گەورەبوونی دەنگ لە کاتی پێگەیشتن دا، گەورەتربوونی ئێسکەکانی لاشەیان.

  • ئەندرۆجین لە ڕوانگەی دەروونییەوە.

سەیردەکەین وەک ئەفسانە، ئەوان شکاندنی دیاردەکانی ژیانی ڕاستەقینەن. هەروەها ئەندرۆجینیزم تەواو ڕاستە. سروشتی ئەندرۆجینی دەروونی مرۆڤ، بە تایبەت لەلایەن دەروونناسێکی سویسری C.G. یۆنگ. بە بڕوای ئەو زانایە، واقیعی ژیان مرۆڤ دەکاتە “تەنها ژن” یان “تەنها پیاو”، بەڵام ئەمە هیچ شتێکی باشی لێناکەوێتەوە: مرۆڤ بەبێ ئاگاداری خۆی درک بە کەموکوڕییەکانی خۆی دەکات، تەنها بۆ ئەوەی بتوانێت ئەندرۆجینی ڕەسەن بگەڕێنێتەوە یەکپارچەیی. یارمەتی بدە.

دەروونناسە مۆدێرنەکان چەمکی ئەندرۆجینەکان وەک ڕۆڵی ڕەگەز لێکدەدەنەوە – ڕۆڵی کۆمەڵایەتی کە لەگەڵ ڕەگەزێکی دیاریکراودا گونجاوە.

هەندێک تایبەتمەندی ڕەفتار بۆ هەر ڕۆڵێکی ڕەگەزی گونجاون. ئاڵۆزی سیفەتە پیاوسالارەکان پێی دەوترێت سیفەتەکانی پیاوانە، ژنانە. دەروونناسەکان بە یارمەتی تاقیکردنەوە تایبەتەکان دیاری دەکەن کە مرۆڤ چ جۆرە ئەرکێکی هەیە – نێر یان مێ. تایبەتمەندییە سێکسییە باڵادەستەکان هەمیشە لەگەڵ سێکسی بایۆلۆژیدا ناگونجێن – بۆ نموونە، ژن هەن کە بە شێوەیەکی نەریتی پیاوسالاری دەزانن – ژنانی بەهێز و شەڕانگێز.

بەڵام کەسانێک هەن کە بە یەکسانی پیاوانە و مێینەن. دەروونناسەکان بەم جۆرە کەسانە ناودەبەن ئەندرۆیجینی.

نابێت ئەندرۆجینەکان تێکەڵ بە هیمافرۆدیتەکان بکرێن – ئەو کەسانەی کە ئەندامەکانی زاوزێیان هەیە لە ئەنجامی نائاسایی زگماکی. هێرمافرۆدایت سیفەتێکی بایۆلۆژییە، ئەندرۆجین سیفەتێکی دەروونییە.

ئەی ئیمۆکان کێن؟

ئیمۆ (بەئینگلیزی:Emo) کورتکراوەی زاراوەی یاخی بوونە و
خاوەن دەروونێکی ھەستیارە. کە دەگوترێ (emotive) واتە کەسایەتیەکی هەستیار

  • سەرهەڵدانی ئیمۆکان.

دەوانین بڵێین سەرهەڵتانی ئیمۆ لە چاو ئەندرۆجیتیزم زۆر تازتیە، ئیمۆ بۆ یەکەمین جار لە وڵاتانی کیشوەری ئەمریکای باکوور سەریھەڵدا و بوو بە دیاردەیەک ، ئەمەش لەپێناو دەرخستنی ھەست و سۆزی خۆیان،بەگشتی ئەوەی کە لەبارەی ئیمۆ دەگوترێ ئەوەیە کە ئیمۆ دیاردەیەکی ترسنکاک نییە، بەڵکو بە قۆناغێکی ھەرزەکاری دادەنرێت کە مرۆڤ پێی دا تێپەڕ دەبێت.

–کەسایەتی ئیمۆ.

خەمبار رەشبین شەرمن بێدەنگی وە زۆربەی کات بە خەمباری دەر دەکەون و هەندەک جار فرمێسک بەچاویانەوە ئە بینرێت ئەمەش بە هۆی ئەوەی کە ئەمانە کەسانێکی هەست ناسک و سۆزدارین . ئەمەش بە هۆی ئەوەی کەژیانێکی سەختیان هەیە وە هەندەکیان بە هۆی نا ئارامی باری خیزانەکەی یان ئەڵێن کەس نیە لێمان تێبگات یان هەستمان پێ بکات بۆیە لەنێوان خۆیان وەک گروپێک ئەبینرێن .ئەو ئازارو خەفەتانەی کە لەژیانیدا توشی هاتووە وە وایان لێ ئەکات لەشی خۆیان بریندار بکەن یان بیر لە خۆکوشتن بکەنەوە

–ڕۆشەنبیری ئیمۆ.

ئیمۆیەکان ھەندێک روو لە نووسینی ھۆنراوەی خەمگین دەکەن و شتی خەماوی دەخوێننەوە، رەنگە ئەمەش ھۆکاری ئەوە بێت کە ئیمۆیەکان ئەگەر تووشی کێشەیەکی زۆر بچووکیش بن، بەڵام ھەرزوو ئەم کێشەیە زۆر گەورە دەکەن.

  • ئیمۆ و میوزیک.

جۆرێکە لە میوزیکی ڕۆک یا میتال کە لە ناوەراستی ١٩٨٠ وە دامەزرا کە باس لە ئازار و خەفەت ئەکات و وشەکانی لە روی واتاوە هەستیارن بەڵام لە ڕوی ئاوازەوە برێک هەژارە چونکە زۆر لە ڕەخنە گرەکان ئەمەیان گوتووە.

  • شێوازی ئیمۆ.

زۆربەی کات جلی رەنگ تۆخ یان رەش لەبەر ئەکەن پانتۆڵی و تی شێرتی تەسک لەبەر ئەکەن کە زۆرێک لە جلە کانیان دڕاون یان کراوەن وە لە سەریان وشەی گۆرانیە بەناوبانگەکانی گۆرانی ڕۆکی لێ نوسروە لەگەل جۆرەها زینەی سەیر بۆ خۆ ڕازاننەوە، بەڵام هەر کەسێک ئەمانەی کرد مەرج نیە ئیمۆ بێت بەڵکو زۆریان هەر بۆ سەرنج ڕاکێشان ئەمانا ئەکەن وە هەروەها قژی کورەکان بە پێشی دەموچاویانا هاتۆتە خوارێ وە قژی کچانیش زربەیان لەدواوە درێژە و ڕەنگێکی ڕەشی تۆخە وە کوڕیش و کچیان چاویان رەش دەکەن.

  • ئیمۆ و شیەیتان پەرستی.

ھەندێک پێیانوایە کە ئیمۆیەکان شەیتانپەرستن، بەڵام ئەم بۆچوونە دوورە لە ڕاستییەوە، چونکە ئیمۆیەکان ئایینێکی دیاریکراویان نییە، بەڵکوو لاوازییان هەیە لە باوەڕ، بەگشتی بەوانە دەگوترێت کە لە دڵەڕاوکێ و خەم و خەفتدا بژین و مەیلیان بۆ خۆکوشتن بچێت، بەڵام ئەو بۆچوونە دوورە لە راستییەوە کە گوایە ئیمۆیەکان شەیتان دەپەرستن، بەڵام زۆر جار لای دەستە و گروپە ماسۆنییەکان و مافییەکان دەقۆزرێنەوە بۆ کاری خراپە کاریی و هەندێک جاریش تێکەڵ بە گروپ و کۆمەڵەی خوێنخۆرییەکان، دەبن.

ئەنجام.
لە کۆتایی بەو ئەنجامە دەگەین، کە ئەندرۆجین، هۆڕۆمێنێکی سرووشتییە و بەڵام لە کاتی تێکچوون و زیادبوون و کەمبوونی لە هەر مرۆڤێکی ئاسایی دا دەیخاتە بارێکی نائاسایی و دەبێتە نەخۆشییەیەکی دەروونی و کاریگەری لەسەر ئاکار و ڕەفتاری مرۆڤ درووست دەکات، ئەم هۆڕمۆنە هەر لە کۆنەوە لە نێو لاشەی مرۆڤەکان دا هەبووە، هەر بۆیەشە کۆمەڵگەکان لە ڕێگەی ئەفسانە و ئایین و فەلسەفە، سەرنجیان خستۆتەسەر و هەریەکە و بە جۆرێک وێنایان کردوە، دواتر زانیستی پزیشکی وەک چارەسەر قسەی خۆی لەبارەیەوە کرد و لەهەوڵی چارەسەرکردنی دان، ئەوەی وەک ئەندرۆجینیزم و ئیمۆیزم دەمێنیتەوە جگە لە لادانێکی ئەخڵاقی باو خووگرتن بە ئاکارێکی نامۆ هیچی ترنییە.

شرۆڤەی: دڵشاد کاوانی. شەقڵاوە




پەروەردەی تەندروست بۆ مناڵ… شوشان مستەفا

پێش ئەوەی باسی پەروەردەی مناڵ بکەم، گرنگە ئەوە بڵێم، کە تەواوی ژیانی هاوسەرگیری قۆناغێکی تەواو جیاوازو پڕ لە بەرپرسیارێتییە. گرنگ هەمووان لەوە تێبگەن، کە ژیانی هاوسەرگیری تەنها خۆشی و مانگی هەنگوینی نییە. بەڵکوئەرکی سەر شانت قورستر دەبێت. وە پارێزگاری و خەمخۆری و بەرپرسیارێتی هاوسەرەکەت و مناڵەکانت دەکەوێتە سەر شانت.
دواتر دوو گرنگترین بابەتی ئەم دونیایە ئەوەیە. یەکەم بەهەموو هێزتەوە هەوڵبدەیت کۆک و تەبا و گونجاو بیت لەگەڵ هاوسەرەکەت وە ژیانێکی پڕ لە ئارامی و ڕێزو خۆشەویستی بگوزەرێنیت. ئەگەر ئەمەت کرد، ئەوا دڵنیابە ٥٠% ئەرکی پەروەردە کردنێکی بێوێنەت بۆ مناڵەکانت بەدیهێناوە. چونکە نیوەی پەروەردەی مناڵ تەبایی خێزانییە. دواتر گرنگە تەرکیز بخەینە سەر چۆنێتی پەروەردەی مناڵ.
من لەوە تێدەگەم کە زۆرێک لەدایک و باوکان بەدەست رەفتارە نادروستەکانی مندالەکانیان بێزارن و نازانن چۆن چارەسەری بکەن بێگومان هیچ رەفتارێکی مندال لەخۆوە درووست نابێت، هۆکاریش زۆرن.
گرنگترینیان ١-دوو پەروەردەیی ٢-زۆر نازدان بە مندال ٣-ئیهمال کردنی مندال ٤-توند و تیژی و هەڕەشە ٥- مێشک شوشتنەوەی مناڵ لەدژی یەکتر.
دوو پەروەردەیی: واتا دایک و باوک رایان جیاوەزەو پلانیان نیە بۆ پەروەردەکردنی مندالەکەیان. یەکێک لەباوان شتێکی پێ خراپەو لێی قەدەغە دەکات. ئەوەکەی تریان پێی دەدات بەمەش مندالەکە سەری لێدەشێوێت و نازانێ ڕەفتارەکەی درووستە یاخود نا. کاتێکیش مناڵ رەفتاری درووست و نادرووست لێک جیا ناکەتەوە. ئەوا دایک و باوک تاوانبارن.
هەروەها زۆر نازدان بەمندال، ئەمەش یەکێکە لە پەروەردەکردنێکی هەلە کەدایک و باوک پەیرەوی دەکەن. چونکه خۆشیان دەوێت وادەزانن گەر مندالەکە داوای هەر چیەکی کرد دەبێت یەکسەر بۆی بکرێت. بەمەش مندال وادەزانێت ئەو هەرچی بوێت ئەتوانێت بەدەستی بێنێت، بێ هەولدان و ماندو بون، ئەمەش کاریگەری لەسەر کەسایەتی مندال دروست دەکات لە ئەنجامدا کەسایەتیەكی لاواز بەرھەم دێت کە ھیچ متمانەی بەخۆی نامێنێت و بۆ ھیچ شتێك پشت بە خۆی نابەستێت ،وای لێدێت ناتوانێت لەگەل مندالەکانی تر تێکەل ببێت و وەناتوانێت بۆ هیچ کارێک پشت بەخۆی ببەستێت و هەولبدات. وە داوای هەرشتێکی کرد گەر یەکسەر بۆی نەکرێت ئەوا دوونیا لەدایک و باوکی دەشێوێنێت.
زۆر لەدایک و باوکان مندالەکانیان ئیهمال دەکەن و هیچ گرنگی و نازێک نادەن بە مندالەکانیان. واتا ئەو مندالە هەست بە هیچ خۆشەویستیەک ناکات لە دایک و باوکی. بۆیە بەمەش وادەکات کە زیاتر ڕوو لە شتێکیتر بکات. ئینجا لەم حاڵەتەدا ئیستیغلال کردنی ئەو مناڵە لەلایەن کەسانی خەراپەکارەوە زۆر ئاسانە، چونکە مناڵەکە هەست بە بۆشایەکی ڕۆحی دەکات و پەنا دەباتە بەر هەر شوێنێک کە بۆشاییەکەی بۆ پڕبکاتەوە. یانیش هەردەم خەریکی بەکار هێنانی موبایل و ئایپاد دەبێت بێ ئەوەی ئەو دایک و باوکە ئاگاداری بن بۆخۆی هەرشتێک بیەوێت سەیری دەکات ئەمەش خۆی لە خۆیدا کارە ساتێکە. بەمەش مندال بەرە بەرە رەفتارەکانی بەئاراستەیەکی خراپ دەڕۆن. تا وای لێدێت کارێک دەکات کە هەم زیان بە خۆی و خێزان و کۆمەلگاش دەگەیەنێت. ئەوکات دایک و باک گلەیی دەکەن کەنازانن بۆ وای لێهاتوە نازانن کە هۆکارەکە کەمتەر خەمی و کەمی هۆشیاری خۆیان بووە.
پەروەردەی توند و تیژو هەڕەشە: ئەمەش جۆرێکی ترە لە پەروەردەی نا دروست کە دایکان و باوکان پێرەوی دەکەن. هەمیشە بۆ هەر کارێکی هەڵەی منداڵ یاخود بە گوێ نەکردن توندو تیژی دەنوێنن و لێدان و جوێن بەکار دەهێنن. کە وا لەمنداڵ دەکات کەسایەتیەکی لاوازو باوەڕ بە خۆ نەبووی هەبێت. هەمیشە لە دڵەراوکێ و ترسدا دەژیت.
چارەسەری ئەمانە چۆن دەکرێت؟
دەبێت دایکو باوک هۆشیاربن لە پەروەردەکردنی مندال بەوەی دەبێت هەردوکیان لەسەر پەروەردەکردنێک رێکبکەون و کاتێک شتێکیان لە مندالەکە قەدەغە کرد هەردوکیان قەدەغەی بکەن وە ئەگەر مندالەکەش ڕقی گرت نابێت لەبەر ڕقەکەی ئەو کارە بکەن که ئەو دەیەوێت. دەبێت بۆی روونبکەنەوە. کە بۆچی ئەو ڕاست نییە.
نابێت مندال داوای هەر شتێکی کرد یەکسەر بۆی بکرێت دەبێت کرداری وەرگرتن و پێدان هەبێت. واتا دەبێت کارێک بکات بۆ ئەوەی تۆ شتێکی پێبدەیت جا دەبێت دایک و باوک ئەوهەلە بقۆزنەوە. بۆ نمونە، حەزی بە پاسکیلە دەبێت تێبگەیەندرێت تاوەک و بۆ ماوەی دووهەفتە یاخود مانگێک کارێکی باش بکات وەلاساری نەکات یاخود شەرانگێزی نەکات ئەم کردارەش بە خشتە دەکرێت بۆ ئەوەی منداڵەکە زیاتر پابەند بێت. خشتەیەکی هەفتانەی بۆ دەکەیت لەکۆتایی شەو لەگەڵ هەرکارێکی درووستی سەحێک وەردەگرێت. تاوەکو خشتەکە پردەبێتەوە. ئینجا شتەکەی بۆ دەکرێت بەمەش مندالەکە فێری سەبرو ئارامی و هەوڵدان دەبێت وە فێردەبێت بۆ ئەوەی هەر شتێک بەدەست بێنێت دەبێت هەوڵی بۆ بدات. وەفێر دەبێت تا نرخی شتەکانی خۆی بزانێت چونکه هەرشتێک بە هەوڵ و ماندوبون بەدەست هات ئەوە نرخی دەبێت لای کەسەکە. دەبێت دایکو باوک زۆر ئاگاداری مندالەکانیان بن و ئیهمالیان نەکەن بزانن کە مندالەکانیان هاورێیەتی کێ دەکات وەچەند موبایل یاخود ئایپاد یان تەلەفزیۆن بەکار دێنێت وە لەچی بەکاری دێنێت وە مندالەکانیان فێری ”کات” دابەش کردن بکەن بۆ ئەوەی نرخی کات بزانن. کاتەکانی یاریکردن و خەوتن. وە پێش خەوتن چیرۆکی بەسودیان بۆ بگێرنەوە وە هەولدەن بیان نێرن بۆ دەورات و رەوزە. بۆئەوەی زیاتر تێکەلی و بوێریان هەبێت.
لەهەموی گرنگ تر نابێت دایکو باوک لەپێش چاوی مندال دەمەقالێ و شەڕ بکەن چونکە ئەمە کاریگەری خراپی دەبێت لەسەر منداڵەکان. وەنابێت جیاوازی بکەن لە نێوان مندالەکانیان. باشترین جۆری پەروەردەش هاوسەنگی کردنە لە نێوان هەر پێنج جۆرەکەی پەروەردە کە لە سەرەوە باسمان کرد. واتە هەر شتێک کە دەکرێت زیادەرەوی تێدا نەکرێت و لە سنوری خۆیدا بهێڵدرێتەوەو باشترین پێوەریش، هەمیشە قیاسی مامناوەندە….

شوشان مستەفا




له‌ هه‌ولێر (هاملێت)ی كوردیم بینی… كامه‌ران حاجی ئه‌لیاس

هه‌میشه‌ ده‌ق، یه‌كێك بووه‌ له‌ توخمه‌ سه‌ره‌كییه‌كان بۆ سه‌ركه‌وتنی هه‌رنمایشێك ،له‌ پاڵ ئه‌میشدا هه‌ردوو توخمی(ده‌رهێنان و نواندن) به‌تایبه‌تی ئه‌گه‌ر هه‌رسێ هاوكێشه‌كه‌ هاوته‌ریب و ململانێی یه‌كتری بكه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی باشترین ئاست پێشكه‌ش بكه‌ن .
منیش هه‌میشه‌ ووتومه‌ كاتی نووسه‌ر ده‌قێك ده‌نووسێت ئه‌و ده‌قه‌ خاوه‌ن فه‌لسه‌فه‌ وبیرۆكه‌ی تایبیه‌ته‌ ،كه‌ نووسه‌ر دایڕشتووه‌،بۆیه‌ تێكه‌ڵكێش كردنی ده‌قێك یان دوو ده‌ق ، دروستكردنی ده‌قێكی تر یاخود ده‌ستكاری كردنی ده‌ق به‌ زیاد كردن و كه‌مه‌كردنه‌وه‌ی ده‌ق جگه‌ له‌وه‌ی غه‌در له‌ نووسه‌ره‌كه‌ ده‌كرێت، به‌راده‌یه‌ك ئه‌گه‌ر یه‌ك ده‌قیش بێت وله‌لایه‌ن دوونووسه‌ره‌وه‌ نووسرابێت له‌ هه‌مان كاتدا زۆرێك له‌ نووسه‌ره‌كان قبوڵی ئه‌وه‌یان نییه‌ ته‌نیا به‌پیتێكیش ده‌ستكاری ده‌قه‌كه‌یان بكرێت بێگومان ئه‌وه‌ش مافێكی سروشتی خۆیانه‌ چونكه‌ نووسینی تێكستی شانۆیی پێویستی به‌ شه‌ونخوونی و ماندووبوونێكی زۆر هه‌یه‌ بۆیه‌ زۆرێك له‌ نووسه‌رانیش هیچ ده‌سته‌واژه‌ی وه‌كو ئاماده‌كردن ده‌ق ، تێرامانی ده‌ق ، خوێننه‌وه‌ی ده‌ق..قبوڵ ناكه‌ن به‌رامبه‌ر ده‌قه‌كانیان به‌كاربێت.
ئه‌وه‌ی من له‌ نمایشی شانۆیی (هاملێت)ی (ئه‌رسه‌لان ده‌روێش)م بینی هیچ هه‌ستم نه‌كرد كه‌ ئه‌وتێكه‌سته‌ی نمایش له‌ ئاوێزان كردنی دوو ده‌ق بێت یاخود تێكسته‌ی كورت و پوخت كردبێت، به‌تایبه‌تی بۆ كه‌سێك ده‌قی شانۆگه‌ری (هاملێت)ی شكسپیری خوێندبێته‌وه‌ ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستمه‌ ئاماژه‌ی پێبده‌م سه‌ركه‌وتنی هونه‌رمه‌ند ئه‌رسه‌لان ده‌ورێش بوو له‌وه‌ی منێك نمایشی (هاملێت)م بینی كه‌ هه‌موو روودا و ململانێ و كه‌سایتیه‌كان و بیرۆكه‌ی شانۆیی شكسپیرم بینی، ئه‌وه‌ش بۆ زیركی و ده‌رهێنه‌ر ده‌گه‌رێته‌وه‌ به‌وه‌ی توانیبووی به‌ شێوه‌یه‌كی زانستی و ئه‌ده‌بی و هونه‌ری بونیادی تێكسته‌كه‌ ،هه‌رله‌ سه‌ره‌تا ،روداو ، ململانێ ، لوتكه‌ ، تا چاره‌سه‌ر بۆ ده‌قه‌كه‌ بكات.
ئه‌گه‌ر باس له‌ نواندنی نمایشه‌كه‌ بكه‌یین ، سه‌رجه‌م ئه‌كته‌ره‌كان له‌ ترۆپكی چه‌مكی شانۆگه‌رییه‌كه‌ی و بیرۆكه‌ فه‌لسه‌فیكه‌ی شه‌كسپیر، گه‌یشت بوون، بۆیه‌ نواندنه‌كه‌یان سه‌ركه‌وتوو،چونكه‌ حاڵی بوون له‌ ناوه‌رۆكی شانۆگه‌رییه‌كه‌ خاڵێكی گرنگه‌ بۆئه‌وه‌ی ئه‌كته‌ر رۆڵی خۆی به‌سه‌ركه‌وتووی به‌رجه‌سته‌ بكات هونه‌رمه‌ند “سه‌دیق حوسێن” كه‌ رۆڵی (هاملێت)ی به‌رجه‌سته‌ ده‌كرد به‌جۆرێك له‌ كه‌ساییه‌تییه‌كه‌ حاڵی ببوو وه‌كو ئه‌وه‌ی ستانسلافسكی جه‌ختی له‌سه‌ر كردۆته‌وه‌ له‌رێگه‌ی به‌كار هێنانی ئه‌گه‌ری ئه‌فسوناوی ، ره‌هه‌نده‌كانی سروشتی ، كۆمه‌ڵایه‌تی ،جه‌سته‌یی ، ده‌روونی، هه‌ستی ناوه‌وده‌ره‌وه‌..توانی بووی بچێته‌ نێو قالبی كه‌سایه‌تی هاملێت به‌هیچ جۆرێك هه‌ستم نه‌ده‌كرئه‌وه‌ خودی سه‌دیقه‌ به‌ ڵكوو له‌رێگه‌ی فۆرم ، ده‌نگ، هێما ،ئاماژه‌ ، جووڵه‌ ، دیالۆژه‌كان ، هه‌ست و سۆزی ده‌ره‌وه‌و ناوه‌ وه‌ی، گوزارشته‌كان ، جلوبه‌ره‌گ ، ماكیاژ ..توانیبووی رێك بونیادی كه‌سایه‌تی (هاملێت)مان نیشان بدات به‌ڵام (هاملێت)ی كوردی لێره‌دا نامه‌وێت باس له‌ دیمه‌نه‌كانی بكه‌م كه‌ئه‌و له‌ شانۆگه‌رییه‌كه‌دا ده‌ركه‌وت ، ته‌نیا باس له‌ دیمه‌ن و نواندنی دیالۆژی (من هه‌م یانیم) ده‌كه‌م كه‌چه‌ندین ماناو مغزا له‌ خۆده‌گرێت بگره‌ چه‌ندین لێكۆڵنه‌وه‌و توێژینه‌وه‌ی له‌سه‌ر ئه‌م ده‌سته‌واژه‌ كراوه‌ بۆ گه‌یشتن به‌چه‌مكه‌كه‌ی به‌ تایبه‌تی له‌رووی فه‌لسه‌فییه‌كه‌ی زۆریك وای بۆ ده‌چن كه‌ئه‌مه‌ گوزراشت له‌ بوون و نه‌بوون یان مردن و ژیان ده‌كات ئه‌وه‌ی زۆر گرنگه‌ ئه‌و مانا فه‌لسه‌فیه‌كه‌ چۆن ئه‌كته‌ر ده‌گه‌یه‌نێته‌ بینه‌ر، هه‌رله‌ رووی ده‌موو دوو تا نواندن ،هێما ،ئاماژه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی سه‌دیق به‌ ته‌واوه‌تی خزا بووه‌ نێو قالبی كه‌سایه‌تییه‌كه‌ له‌ هه‌مان كاتدا خوێندنه‌وه‌ی ده‌رهێنه‌ر بۆ رۆڵی هاملێت به‌جوانی به‌رجه‌سته‌كردبوو بۆیه‌ سه‌ركه‌وتوانه‌ بیرۆكه‌و چه‌مكی (من هه‌م یا نیم)ی گه‌یانده‌ بینه‌ران له‌ بیرمان نه‌چێت كه‌سایه‌تی هاملێت ئاڵۆزه‌ به‌ تایبه‌تی له‌و كاته‌ی خۆی وانیشانیان ده‌دات كه‌ شێت بووه‌ به‌تایبه‌تی به‌رامبه‌ر به‌خۆشه‌ویسته‌كه‌ی (ئۆڤیلیا)لێره‌دا توانستی سه‌دیق له‌ نواندن گه‌یشته‌ لوتكه‌.
زیاد كه‌ریم دوو رۆڵی بینی هۆراشیۆ و حیكاتخوانیش بوو كه‌سایه‌تی هۆراشیۆ وه‌كو هاورێیه‌كی وه‌فادار هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی ئه‌ودا بوو هاملێت تۆڵه‌ی باوكی بكاته‌وه‌ ده‌توانیین بڵین هۆراشی ده‌نگی گه‌لیش بوو ،هه‌ر بۆیه‌ زۆر هانی هاملێتی ده‌دات هه‌نگاوه‌كانی تۆڵه‌كردنه‌وه‌ به‌خێرایی جێبه‌جێ بكات زیاد كه‌ریم به‌هۆی ئه‌و باگراونده‌ رۆشنبیرییه‌و ئه‌زموونی نواندنی توانی رۆڵی هۆراشیۆ به‌ جوانی به‌رجه‌سته‌ بكات ئه‌گه‌ر چی له‌ هه‌ندێك له‌ حاڵه‌تدا به‌تایبه‌تی له‌كاتی دیالۆژه‌كانی له‌گه‌ڵ هاملێت زۆر ره‌ق بوو به‌جۆرێك به‌سه‌ر هاملێتی هاواری ده‌كر د وه‌ك ئه‌و هاملێت نه‌ك هۆراشیۆ بێت .
پشكۆ شێخ عه‌لی له‌ رۆڵی پادشایه‌كی هێمن پیلان دارێژ بۆگه‌یشتن به‌ مه‌رامه‌كه‌ی هه‌موو رێگایه‌كی شرعی و نارشرعی به‌كار هێنا بۆ ئه‌وه‌ی بگات به‌ عه‌رشی ده‌سه‌ڵات ،به‌ راده‌یه‌كی باش سه‌ركه‌وتوو بوو له‌ به‌رجه‌سته‌ كردنی كاره‌ئه‌كته‌ری پادشا .
ئاواز ئه‌حه‌مه‌د له‌ رۆڵی شاژن (دایكی هاملێت) هه‌رچه‌نده‌ ماوه‌یه‌كی زۆره‌ له‌سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆ دووركه‌وتۆته‌وه‌ به‌ڵام تا راده‌یه‌ك له‌ نواندنه‌كه‌ی سه‌ركه‌وتوو بووبه‌تایبه‌تی له‌رێگه‌ی ئاماژه‌ وده‌مووه‌كه‌ی ئه‌وه‌ی مه‌به‌ست بوو ده‌گه‌یشته‌ بینه‌ران ، هه‌رچه‌نده‌ من هه‌ستم ده‌كرد ئاواز ئه‌حمه‌د وزه‌ی نواندنی له‌وه‌ زۆر تره‌ له‌وه‌ی ئێمه‌ مانان بینیمان له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش دا ده‌ست خۆش لێده‌كه‌م .
ریشوان ئه‌حمه‌د له‌ رۆڵی پۆلۆنیۆس ئه‌و باوكه‌ی له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی خۆی كچه‌كه‌ی (ئۆڤیلیا) ده‌كاته‌قوربانی ریشوانیش ماوه‌یه‌كی زۆره‌ له‌ نواندنی سه‌رته‌خته‌ی شانۆ دووره‌ به‌ڵام به‌هۆی هه‌وڵ وكۆششی زۆری له‌به‌كارهێنانی توانیستی خۆی جێبه‌جێكردنی پلانی ده‌رهێنه‌ر،توانی تاراده‌یه‌ك باوه‌ڕ به‌بینه‌ران بكات ،كه‌ (پۆلۆنیۆس)-ه‌.
وه‌یلاند سه‌دیق له‌ رۆڵی ئۆڤیلیا ده‌ستی خۆشی لێده‌كه‌م توانی له‌نێوان خۆشه‌ویستی براو باوكی هه‌روه‌ها عشاق بوونی به‌هاملێت ببێته‌ قوربانی شێت بوون له‌ كۆتاییشدا گۆڕ دوامه‌نزڵگا بوو ، وه‌یلاند توانی ئه‌و راستگۆی و نه‌رم و نیانی خۆی له‌ كه‌سایه‌تی ئۆڤیلیا بوونی هه‌یه‌ پیشانی بینه‌ران بدات.
كارمه‌ند خدر له‌رۆڵی لێرتس هه‌مان هه‌ست سۆزی باوكی(پۆلۆنیۆس) هانی خوشكی خۆی (ئۆڤیلیا) ده‌دات بۆ ئه‌وه‌ی زانیاری له‌ هاملێت وه‌رگرێت كاتێ باوكی له‌سه‌ر ده‌ستی هاملێت ده‌كوژرێت هه‌موو هه‌وڵێكی ئه‌وه‌یه‌ تۆڵه‌ی خۆی له‌ هاملێت بكاته‌وه‌ كارماند له‌رێگه‌ی جووڵه‌و نواندنه‌كه‌ی توانی كاره‌كته‌ری (لێرتس)ی شكسپیریمان نیشان بدات.
ئه‌رسه‌لان ده‌روێش له‌ رۆڵی تارمه‌یی ئه‌گه‌رچی راسته‌وخۆ له‌ سه‌ر ته‌خته‌ی شانۆ ده‌رنه‌چوو،ته‌نیا له‌رێگه‌ی داتاشۆ ده‌رچوو، به‌ڵام له‌رێگه‌ی رووناكی ، هێما ، ته‌كنیك ..كه‌ساییه‌تی (ته‌رمایی)مان بینی.
ئه‌گه‌ر ئاوڕێكی خێرا له‌ لایه‌نی ده‌رهێنانیش بده‌ینه‌وه‌، وه‌كو زانراوه‌ شانۆگه‌ری (هاملێت)-ی شكسپیر ده‌قێكی كلاسیكه‌، زیاتر له‌ (15) كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی له‌ خۆ ده‌گرێت به‌ڵام هونه‌رمه‌ند ئه‌رسه‌لان ده‌روێش توانی له‌رێگه‌ی هه‌شت كاره‌كته‌ره‌وه‌ له‌ماوه‌ی (75) خووله‌ك دانمایشێكی جوان و پڕچێژمان پێشكه‌ش بكات ، بێ ئه‌وه‌ی بینه‌ر تووشی وه‌ڕزبوون ببێت ده‌روێش له‌ نمایشه‌كه‌یدا هه‌ردوو زه‌مه‌نی ئێستاو رابردوو له‌گه‌ڵ یه‌كتری گرێ دابوو به‌تایبه‌تی له‌رووی ململانێی ده‌سڵاتی كورسی له‌لایه‌ك و ده‌سه‌ڵاتی گه‌لیش له‌لایه‌كی تر وه‌كو زانراوه‌ ئه‌و جۆره‌ شانۆگه‌ریانه‌ پێویستی به‌ پانتاییه‌كی باشی ته‌خته‌ی شانۆ هه‌یه‌ ده‌رهێنه‌ر له‌و پانتاییه‌ بچووكه‌ی كه‌له‌به‌ر ده‌ستی دابوو توانی بووی جوگرافیای ته‌خته‌ی شانۆ به‌شێوه‌یه‌كی زانستی و ئیستاتیكای دابه‌ش بكات له‌ هه‌مان كاتدا له‌رێگه‌ی به‌كارهێنانی سكرین چه‌ند دیمه‌ن و روداوی شانۆگه‌رییه‌كه‌ی به‌شێوه‌یه‌كی جوان نیشان داین.. هه‌ڵبژاردنی ره‌نگی جلو به‌رگی سه‌رجه‌م ئه‌كته‌ره‌كان مه‌به‌ست دار و مانای فه‌لسه‌فی زۆر هه‌ڵده‌گرێت ،بۆنموونه‌ ئه‌و كراسه‌ی ئۆڤیلیا هه‌ردوو ره‌نگی سور و ره‌ش پۆشی بوو وه‌كو گوزرارشتكردن له‌ خۆش و ناخۆشی له‌هه‌مان كاتیش نابێ رۆڵی رووناكی و موزیك و سینۆگرافیا له‌ یاد بكه‌ین كه‌ فاكته‌رو هاوكارێكی باشی سه‌ركه‌وتنی نمایشه‌كه‌ بوون ئه‌وه‌ی گرنگ بوو شوێن په‌نجه‌ و ده‌سه‌ڵاتی هونه‌رمه‌ند ئه‌رسه‌لان ده‌رویش وه‌ك ده‌رهێنه‌ر به‌سه‌رنمایشه‌كه‌دا زاڵ بوو ده‌ست خۆشی له‌ ستاڤی نمایش ده‌كه‌م.
شانۆگه‌ری “هاملێت” نووسینی ولیام جۆن شكسپیر و ده‌رهێنانی هونه‌رمه‌ند ئه‌رسه‌لان ده‌روێش، به‌سوود وه‌رگرتن له‌ هه‌ردوو ده‌قی (هاملێت)ی (هادی المهدی) و (ممدوح عدوان) .

وه‌رگێرانی ده‌ق : شێرزاد حه‌سه‌ن.

ئه‌كته‌ره‌كان:
سه‌دیق حوسێن – هاملێت ،زیاد كه‌ریم – هۆراشیۆ، پشكۆ شێخ عه‌لی- پادشا ، ئاواز فه‌رهاد- شاژن، ریشوان ئه‌حمه‌د – پۆلۆنیۆس، وه‌یلان سه‌دیق- ئۆڤیلیا ، كارمه‌ند خدر- لێرتس، ئه‌سه‌رلان ده‌روێش – تارمایی.

هه‌ر بۆ مێژوو پێم باشه‌ ئاماژه‌ به‌ناوی كاره‌هونه‌رییه‌كان بده‌م كه‌رۆلیان هه‌بوو له‌ شانۆگه‌رییه‌كه‌دا:
به‌رێوه‌ربه‌ری به‌رهه‌م- ئه‌ندازیار بورهان سابیر، یاریده‌ری ده‌رهێنه‌ر- دانا محه‌مه‌د، به‌رێوه‌به‌ری هونه‌ری – كارزان كه‌مال، لیژنه‌ی به‌رهه‌م – سه‌رهه‌نگ غه‌ریب – دانامحه‌مه‌د، راگه‌یاندن – زیاد كه‌ریم ، ده‌نگبێژی – تریفه‌ كه‌ریمیان، دانانی موزیك- د.ئه‌میر به‌كار- ئه‌مین فقیر، دیزاینی سینۆگرافیا- ئه‌رسه‌لان ده‌روێش، جێبه‌كردنی سینۆگرافیا –پشكۆ عه‌لی – بورهان سابیر –كارزان كه‌مال- كارمه‌ند خدر- ریشوان ئه‌حمه‌د، به‌رگ دروو- ئیبراهیم قوریشی، ماكیاژ- سه‌ید حه‌سه‌ن سه‌ید پوور- له‌یلا مه‌ولوودی، دیزاینی پۆستر- دانا محه‌مه‌د، ڤیدیۆ سكرین- محه‌مه‌د مه‌رزانی ، پرۆمۆ و فۆتۆگراف- زانیار خۆشناو، ئیكسسوار- حسێن زارین ، شوكر عبدوڵڵا، جێبه‌جێكردنی ده‌نگ- كارزان كمال ، جێبه‌جێكردنی داتاشۆ- دانا محمه‌د، په‌یوه‌دییه‌كان – به‌در سنجاوی ، هۆڵ- شیلان ئیبراهیم –سیروان ره‌سوڵ، هاوكاران سه‌ده‌ردین عه‌بدوڵَڵا- هیلال ئیبراهیم – سیڤه‌ر قه‌ساب – سامی عومه‌ر- ئیسماعیل خدر- په‌یوه‌ند به‌سام.
شایانی باسه‌ شانۆگه‌ری (هاملێت) یه‌كه‌مین به‌رهه‌می ده‌زگای رۆشنبیری زانكۆكانی جیهان- تیپی شانۆی ئه‌كادیمی جیهان بوو، به‌ هاوكاری به‌رێوه‌به‌رایه‌تی گشتی په‌روه‌رده‌ی هه‌ولێر به‌رێوه‌به‌رایه‌تی چالاكی قوتابخانه‌كان له‌ رۆژانی 28و29-5-2022 له‌ هۆڵی چالاكی قوتابخانه‌كانی هه‌ولێر نمایش كرا.




داگیرکردنی ولاتان لەلایەن یەکێک لەبانگخوازە تورکەکان ئەویش فەتحولا گولەن ە… زانا رەزاق

فەتحولا گولەن لەسالی 1941 لەپارێزگای ئەرزەڕۆم لەدایک بوو هەر لەخێزانێکی دینی هەر لەتەمەنی مندالیەوە خراوەتە بەر خوێندنی دینی دواتر لە مزگەوتی کەسانی پازاڕی لەئەزمیر دەبێتە ووتابێژ هەر لەو سەردەمەش دەبێتە گەڕۆک لەناو شار دا ئەو توانیویەتی کاریگەری لەسەر خەلک دابنێت بۆیەش خەلک لێی کۆدەبوونەوە دوای ئەوەی ئامانجی یەکەمی دەپێکێت ئەو بیر لەپیلانی دووەمی دەکاتەوە کە ئەویش دروست کردنی قوتابخانەو بەشە ناخۆیی و گۆڤارە ئامانج لەدروست کردنی ئەمانەش ئەوەیە لەو ڕێگەیەوە بتوانێت بیرو فکری خۆی بلاو بکاتەوە لەوەش سەرکەوتوو بووە دوای ئەوەی توانیویەتی لەبناخە سەرکەوتوو بێت میدیاو ڕاگەیاندنی دروست کردووە کارەکانی ڕۆژ بەڕۆژ لەپەرەسەندن دابووە و ئامانج گەلێکی هەبووە

دوای ئەوەی توانیویەتی جێی خۆی لەکۆمەلگای تورکی بکاتەوە پەلی بۆ دەرەوەش بهاوێژێت ئەمەش دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت لەسالانی نەوەدەکان ئەو بەبیانوو هاوکاری وولاتانی ئاسیای ناوەڕاست فکرو بیریشی لەو وولاتانە بلاو بکاتەوە بەتایبەت لەناو چینە هەژارەکان کە ئەو هاوکاری دەکرد ئەمەش بەهۆی گۆڤارو کردنەوەی قوتابخانەو پێشکەشێ کتێبەکانی هەم لەقوتابخانە هەمیش لەگۆڤارەکانی  قسەو ووتەی خۆی بلاو کردۆتەوە یانی مەبەست و مەرامی لەو کردنەوەو هاوکارییە بۆئەوە بووە کە بتوانێت جێی خۆی لەناو خەلکی ئاسیای ناوەڕاست بکاتەوە دواتر پەلی هاوێشتۆتە کیشور دواتر زۆرینەی وولاتانی جیهان ئێستا توانیویەتی لەسەدو هەفتا وولات جێی خۆی بکاتەوە.

فەتحولا گولەن کەسێکی بەرژەوەند خوازبووە هەر بۆیەش سودی لەو هەموو ڕێگایەک وەرگرتووە بۆ مەرام و ئامانجی خۆی ئەو لەسالانی دوو هەزار دوو هەزار یەک هاوپەیمانی ئەردۆخان بووە دواتر بەرە بەرە پەیوەندییەکانیان تێکدەچێت لەسالی دوو هەزاروسێزدە تەواوی پەیوەندییان نامێنێت بۆچی پەیوەندییان تێکچووە ؟بەڕای من ئەو ئەردۆخان کاری پێنەماوە بەهۆی ئەو توانیویەتی خۆی بەهێز بکات یانی ئامانج لەو هاوپەیمانیە لای ئەردۆخان ئەوە بووە کەماوەیەک سودی لێببینێت دواتر لێی دوور کەوێتەوە بەڕای من فەتحولا گولەن ویسویەتی سود لەهەمان سیناریۆی بنەمالەی سهودو بنەمالەی مهەمەدی وەهابی لەسهودییە وەرگرێت یەکێکیان سیاسەت ئەوەی تریشیان کار لەکۆمەلگە یانی پێگەیاندنی تاک لەسەر ئەو ئایدۆلۆژیایەی لەسەر دەڕوات و دایمەزراندووە دوای ئەوەی بتوانێت کۆمەلگا لەڕێگەی تاکەکانەوە کۆنتڕۆل بکات ئەوا کاری تریشی و ئامانجی تریشی بۆ ئاسانو سانا دەبێت بەلام ئەو نەیتوانیوە ئەوە بەدەست؛بهێنێت سەبارەت بەکوردیش دژی ڕێکەوتنی بەڕێز ئۆجەلان و ئەردۆخان بووە و بەڕێکەوتنی قۆڕەیشەکان لەگەل پەیامبەری ئیسلام شوبهاندوویەتی ئێستا لەئەمەریکا دەژی لەویلایەتی بەنسلڤانیا لەوێش کارو چالاکی دەکات سەرپەرشتی تەواوی ئەو لقانەش دەکات کە لە سەدو هەفتا وولات بوونیان هەیە ئەگەری هەیە هەمان سیناریۆی ئێران لەتورکیا دووبارە بێتەوە گولەنیش وەکو خومەینی بەلام  بگەڕێتەوە ئایا دەتوانێت؟یان پێشتر توانیویەتی ئەو بکات؟ بەڕای من ئێستا زەهمەتە چونکە هەولی بنبڕ کردنی دەدرێت لەتورکیا ئەردۆخان و سەرکردەکانی تری ئاک پارتی هەتا ئێستا ئەو مەترسی دەزانن لەسەر خۆیان بۆیەش هەولی جدی دەدەن کە گولەن ڕادەستی تورکیا بکرێتەوە ،،،،

چۆن کار دەکەن ؟ چۆن لایەنگر بۆ خۆیان پەیدا دەکەن ؟چۆنیش کاریان کردووە.

یەکێک لەو ڕێگایانەی ئەوان بەکاری دەهێنن و بەکاریان هێناوە ئەوەیە کە لەڕێگەی ئەندامەکانیانەوە هەولی ڕاکێشانی خەلک دەدەن ئەمەش چۆن؟ بۆ نموونە مامۆستایەک یان قوتابیەک لایەنگری ئەوانە لەزانکۆ یان قوتابخانە یان هەر شوێنێکی تری کار ئەوا ئەوان؛لەڕێگەی ئەو کەسانە کەسە ڕادەکێشن ئەمەش بەبیانووی ئەوەی کە قوتابیەکی زیرەک هەیە وانەیان پێدەلێت یان مامۆستایەک کە ئەو کەسە؛دەچێت ماوەیەک وانەی پێدەوترێت پاش ئەوەی کەماوەیەک دەڕوات ئینجا دەست بەنوێژ کردن دەکەن و کتێب و فکرەکانی گولەن بەو کەسە ئاشنا دەکەن تەنانەت پێشیان ووتراوە کە سەد سال جارێک زانایەک دێت و لەلای ئەوان خۆی چواردە کەسن سهید نورسی سێزدەمینە گولەنیش چواردەمین لەمەش ئامانجیان هەیە تا لایەنگرانی خۆیان وا تێبگەیەنن پاش ئەو کەسی تر نایێت دووەمیش ئەو یەکێکە لەو زانایانە بەو جۆرە قسەو ووتەو کتیبانە بەهۆی ئەمانە دەکەوێتە ژێر کاریگەری ئەو بۆچوون و ووتانە ئەو ڕێگایە هەر بەردەوام دەبێت تا پێویستیان پێی هەبێت بۆ ئەو گەڕەک و شارو ناوچەو وولاتان و کیشوەرو جیهان سەرۆکیان هەیە کە ئەوان بۆ هەر یەک لەوانە ناوێکیان بەکارهێناوە ئەو کەسانەش کە وانە و ئایدۆلۆژیای ئەو بلاو دەکەنەوە ماوە ماوە مالەکانیان ژمارەی تەلەفۆن لەتورکیا دەگۆرن تەنانەت ناوی خۆشیان دەگۆرن بۆ نموونە جارێک ناوی ئەهمەدە لەجێگای تر مهەمەدە ئەوا بۆ ئەوەی ئاشکرا نەبێت ئەمە ڕێگایەک لەو ڕێگایانەی کە تاک بۆخۆیان ڕادەکێشن.

چۆن وولاتان داگیر دەکەن ؟چی دەکەن بۆ ئەمە ؟ مەرام و ئامانجی ڕوونی ئەوان چییە؟

پرسیاری یەکەم چۆن وولاتان داگیر دەکەن یەکەم ئەوەیە کەئەوانە؛هاوکاری هەژاران دەکەن دواتر بڕە بڕە کە هاوکاریەکان بەردەوام بوو ئەوا پاش ماوەیەک کە بەسەر ئەو هاوکارییە بەردەوام دەبێت ئەوجا لەگەل هاوکارییەکە کتێبەکانی گولەن بەدیاری دەبەخشن بەو کەسانە دواتر گۆڤار ئینجا قوتابخانە لەدوای ئەوەش شوێنی پەروەردەکردنی تا دەبێتە ئەندامیان ئەو ئەندامانەش ئەرکیان ئەوەیە فکری گولەن بلاو بکەنەوە  بەهەر ڕێگایەک بێت.

دووەم گۆڤار

سێیەم قوتابخانە لەقوتابخانەش جۆرێک بەرپرس هەیە مندالی خۆی دەنێرێتە ئەو جێگایە دواتر ئەو مندالە کە گەورە دەبێت بەهۆی باوکیەوە یان بەشێوەی تر دەبێتە بەرپرس بەهۆی ئەمەش دەتوانرێت کەسانی تر بۆ خۆیان ڕاکێشن ڕاکێشانەکەش بەهۆی کار کردن بۆیان یان ئەو کەسانە دەبنە بەرپرس بەهۆی ئەمەشەوە دەگەنە دەسەلات یەکێک لەئەفسەرەکانی تورک بەڕۆژنامەی هاڤینگتۆن پۆستی ڕاگەیاندووە کە گولەنیەکان زۆر هاوکاریان کردووە بۆ ئەوەی بگات بەو شێوەنە ئەمەش بەهۆی ئەوەی کە پێیان وتووە بڕۆ سوپا کە ئەو دەچیت وەردەگیرێت لەوێش کەسی خۆیان هەبووە پرسیاری تاقی کردنەوەشیان بۆ هێناوە ئەویش بۆ نموونە وەلامی چل پرسیاری بەڕاستی وەلام داوەتەوە پێنجیش بەهەلە بۆ ئەوەی گومانی لێنەکەن من سەد لەسەد نازانم ئەوە تا چەند ڕاستە ئایا ئەوە ‌پیلانی ئەردۆخانە یان نا بەلام لەهەردوو هالەتیش ئیسلامیەکان کاری ناشرین و نا ئەخلاقی دەکەن بۆ گەیشتن بەدەسەلات و لەویش مەرامەکانیان بهێننە دی گولەن لەڕێگەی ئەوانە دەتوانێت دەست بەسەر جومگەکانی دەسەلات دابگرێت لەهەر وولاتێک بیەوێت لەسالانی دوو هەزاریش هاوکاری ئەردۆخانی کردووە کە بەهۆی ئەوەوە توانیویانە دەست بەسەر پۆلیس دابگرن هەر کەسێک نەیاریان بێت لایان بردەوەو کەسانی نزیک لەخۆیان دایان ناوە دواتر مەرامی و ئامانجی گولەنیەکان ئەوەیە کە هوکمی هوسمانیە تورکەکان زیندوو بکاتەوە هوسمانیەکان بەشەر وولاتیان داگیر دەکرد ئەویش بەکتێب و قوتابخانە بەبیانووی ئەوەی هاوکاری هەژاران دەکات ئەگەر مەبەستی خزمەتە بۆچی ئایدۆلۆژیای خۆی لەڕێگەی کتێب نامیلکەو گۆڤارەکان لەگەل قوتابخانەوە و ڕێگاکانی تر بڵاو دەکاتەوە ؟ بۆ دەبێت وا بکات ئەگەر مەبەست داگیرکاری نیە ؟پێشتر تەنیا تەنیا لەتورکیا هەبوو کەچی ئێستا لەسەد و هەفتا وولات هەیە ! ئەو دەیەوێ یەکەمجار کار لەسەر تاک بکات بەهۆی تاکەکانیش لەکۆمەلگا شوێنی خۆی بکاتەوە بڕە؛بڕە؛تا زۆرینەی کۆمەلگا کۆنترۆل دەکات ئینجا ئامانجە گەورەکە کە خۆی دەست بەسەر کۆمەلگا دادەگرێت.

فەتحولا گولەن یان هەر سەرکردەیەکی ئیسلامی کە توانیان تاک بۆ خویان ڕابکێشن دوای ئەوە گولەن هەرچی ووت لەسەر ڕێگاو ڕێچکەی ئەوانە دادەڕۆن چونکە کەوتوونەتە ژێر کاریگەری ئوان یەکەمجار بەنەرم نەرم ئایدۆلۆژیایەکەیان لەمێشک دەچەسپێنن دواتر بڕە بڕە بۆ توندی دەڕوات یان ئەگەر گولەن و ئەوانی تریش وا بکەن ئەوا هەر لەگەلیدان چونکە شوینکەوتووی ئەون پەروەردەکراوی ئەون قسەکانی ئەو بەهەقیهەتی ڕەها دەزانن ئەوانە یەکەمجار کار بۆ پەیدا کردنی جەماوەر دەکەن لەڕێگەی پەروەردە بەفکرو تێڕوانینی خۆیان کە ئەمە چەسپا ئەوا ئەوانە لەگەلی دان پشتیوانی ئەوانەن چونکە پەروەردەی دەستی ئەوانەن …..

تێبینی حەوتی تەموزی دووهەزارو هەژدە لەئەکاونتم باسم کردووە.

دواتر پاش ئەوە نامیلکەیەکم لەسەری نووسیوە.




نوێكردنه‌وه‌ی شیعری كوردی له‌ نێوان دروشم و داهێناندا… سه‌دیق سه‌عید ڕواندزی

هه‌موومان كۆكین له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی، كه‌ نوێكردنه‌وه‌ی شیعری كوردی، له‌ گۆرانه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كات و شاعیرانی دیكه‌ی هاوته‌مه‌ن و هاوسه‌رده‌می ، ئه‌گه‌رچی ڕه‌نگه‌ له‌ ڕووی توانای شیعرییه‌وه‌ له‌ گۆران له‌ پێشتریش بووبن، به‌ڵام به‌راورد به‌ ناو و ده‌نگی گۆران، شوێنێكییان له‌ سه‌ر نه‌خشه‌ی ئه‌و نوێكردنه‌وه‌یه‌ نییه‌. چونكه‌ نوێكردنه‌وه‌ی شیعر، هه‌رته‌نها گۆڕینی فۆڕم و ناوه‌ڕۆكی گوتاری شیعری نییه‌، به‌ڵكو به‌رده‌وامیدانه‌ به‌و گوتاره‌ش، تاكو له‌ زه‌مه‌نێكی تردا، جۆرێكی دیكه‌ له‌ نوێخوزای شیعری دێته‌ ئاراوه‌. به‌ بڕوای من هه‌ر ئه‌مه‌ش بوو وایكرد كه‌ گۆران به‌ ته‌نها وه‌ك نوێكه‌ره‌وه‌ی شیعری كوردی ناوی بێت. چونكه‌ گۆران له‌ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی بیست تا كۆچی دوایی كرد، له‌گه‌ڵ ئه‌و نوێخوازیی وگوتاره‌ شیعرییه‌ هاوته‌ریب ڕۆیشت. ئه‌گه‌رچی له‌ دواساته‌كانی ته‌مه‌نیدا، ئایدۆلۆژیاو به‌ سیاسیكردن وبه‌ دروشمكردنی شیعر، تا ڕاده‌یه‌ك له‌ پێگه‌ و به‌های ئه‌و نوێخوازییه‌ی كه‌مكرده‌وه‌، كه‌ زۆر له‌ نووسه‌ران و لێكۆڵه‌ران، به‌ پاشه‌كشه‌ی شیعری ناوی ده‌بن. له‌ دوای گۆران، شاعیرانی په‌نجاو شه‌سته‌كان ودواتریش قۆناغی ڕوانگه‌ و شیعری هه‌شتاكان، جیاواز ده‌كه‌ونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و شێوازه‌ی گۆران دایهێنا، به‌ڵام ئه‌م جیاوازكه‌وتنه‌وه‌یه‌، جیاواز كه‌وتنه‌وه‌یه‌ك نییه‌، كه‌ دابڕانێكی زه‌مه‌نی، هزریی و بونیادی له‌ شیعر بێنێته‌ ئاراوه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی گۆران له‌ به‌رانبه‌ر شیعری كلاسیكی كوردی دایهێنا، بۆیه‌ كاتێ سه‌رنج له‌و قۆناغانه‌ی شیعری كوردی ده‌ده‌ین، تا ڕاده‌یه‌ك هه‌ست به‌ هه‌مان ئه‌و زمان و تیمه‌ شیعرییه‌ ده‌كرێت بۆ نموونه‌ وه‌ك (سرووشت) كه‌ له‌ شیعری گۆراندا هه‌یه‌. ئه‌مه‌ وێرای هاونزیكیه‌كی زۆری شیعر و دنیابینی شاعیرانی ئێمه‌، به‌ تایبه‌تیش له‌ قۆناغی دوای نسكۆی شۆڕشدا، كه‌ قۆناغی ڕه‌شبینی و نائومێدییه‌ و شیعر ده‌بێته‌ وێناكردنێكی ئه‌و قۆناغه‌ نائومێدییه‌. به‌ بڕوای من، ئێمه‌ هه‌میشه‌ له‌ نوێكردنه‌وه‌ی شیعری كوردیدا، جۆرێك له‌ ڕاگوزه‌رانه‌ بیرمان كردۆته‌وه‌، به‌و مانایه‌ی هێنده‌ به‌ ساده‌یی له‌ نوێكردنه‌وه‌ی شیعریی كوردی و قۆناغبه‌ندی شیعری كوردی گه‌یشتووین، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی هه‌موو شاعیرێكمان پێ نوێخواز و نوێكه‌ره‌وه‌ی شیعره‌، به‌ بێ ئه‌وه‌ی ڕوونی بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ چۆن و كامانه‌ن ئه‌و خاسیه‌ته‌ هونه‌رییه‌ نوێیانه‌ی، له‌ زمان و فۆڕم و ناوه‌ڕۆكی شیعری ئه‌م شاعیره‌ هاتۆته‌ ئاراوه‌. له‌ هیچ كات و سه‌رده‌مێكدا، داهێنان و جیاوازكه‌وتنه‌وه‌ له‌ هه‌ر بوارێكی ژیان بێت، كرده‌یه‌كی كۆمه‌ڵی نه‌بووه‌، به‌ڵكو یه‌كجار تایبه‌تی و كه‌سی و هزریی بووه‌. ئه‌گه‌ر هه‌موو داهێنان و نوێكارییه‌ك، كۆمه‌ڵی بێت، ئیدی مانای وایه‌ ئێمه‌ له‌ به‌رده‌م شتێكی نوێ نین، به‌ڵكو له‌ به‌رده‌م چه‌ندین كرده‌ و ئه‌زموون داین كه‌ وه‌ك یه‌كن. بۆیه‌ نوێكردنه‌وه‌ی شیعر، كرده‌یه‌ك نییه‌ هه‌موو شاعیرێك، ڕۆڵ و نه‌خشه‌ی له‌ داهێنانیدا هه‌بێت، به‌ تایبه‌تیش ئه‌گه‌ر هه‌ست به‌و جیاوازییانه‌ نه‌كه‌ین، كه‌ له‌ نێوان ئه‌زموونی ئه‌و شاعیرانه‌ كه‌وتوونه‌ته‌وه‌. له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌، ئێمه‌ ده‌توانین جۆره‌ها شوناسی داهێنه‌رانه‌ و نوێخوازانه‌ بده‌ینه‌ پاڵ شاعیرێك، یان چه‌ندان شاعیر، به‌ڵام ئه‌مه‌ شوناسێكی دروستكراوه‌و له‌ نێوه‌نده‌ ئه‌ده‌بییه‌كه‌دا، هیچ به‌هاو ئه‌رزشێكی نییه‌. نوێخوازی له‌ شیعردا، به‌ قسه‌ و گوتنی من ونووسه‌رێكی تر نییه‌، به‌ڵكو به‌ شوناس و ئه‌زموونی جیاواز و ڕۆڵی ئه‌و شاعیره‌یه‌، له‌ نوێكردنه‌وه‌ی شیعریدا. (پشكۆ نه‌جمه‌ددین) له‌ كتێبی (ئه‌فسوونی نووسین) دا و له‌ په‌راوێزی وتارێكی له‌ باره‌ی نوێكردنه‌وه‌ی شیعری كوردیی و قۆناغبه‌ندی شیعری كوردیدا، ناوی چه‌ندین شاعیر ده‌هێنێت و به‌ داخه‌وه‌ خۆشی له‌ چه‌ندانی تر بواردووه‌. به‌شێكی زۆری ئه‌وانه‌ی ئه‌و به‌ نوێكه‌ره‌وه‌ی شیعری كوردی ده‌یان ناسێنێت، له‌ ڕاستیدا خاوه‌نی هیچ ئه‌زموونێكی جیاواز و داهێنه‌رانه‌ی شیعریی نینه‌ و بگره‌ تیایان دایه‌، له‌ سه‌ر نه‌خشه‌ی شیعری كوردیدا هیچ پێگه‌ و ناوێكی نییه‌. ئه‌م نووسه‌ره‌ له‌ كاتێكدا ناوی چه‌ندین شاعیر له‌ سه‌ر بنه‌مای هاوڕێیه‌تی و شارچییه‌تی ده‌هێنێت، به‌ داخه‌وه‌ خۆشی له‌ چه‌ندین ده‌نگی شیعرییانه‌ی جیاواز و تایبه‌ت بواردووه‌. ئاخر ناكرێت باسی شیعری هه‌شتاكانی هه‌ولێر بكه‌یت، به‌ڵام به‌ نموونه‌ ئه‌زموونی (سه‌باح ڕه‌نجده‌ر) ت له‌ به‌ر چاو نه‌بێت، كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ دیارترین و تایبه‌تیترین ئه‌زموونه‌ شیعرییه‌كان و له‌ بچووكترین ڕایه‌ڵ و خاسیه‌تی شیعرییه‌وه‌، ناچێته‌وه‌ سه‌ر ئه‌زموونی هیچ شاعیرێك به‌ گۆرانیشه‌وه‌. به‌ڵكو خاوه‌ن سه‌بك و مۆركی شیعرییانه‌ی خۆیه‌تی و له‌ نێو ئه‌زموونی هه‌موو شاعیرانی دیكه‌دا، به‌ ستایل و ئه‌زموونی تایبه‌تییانه‌ی خۆی ده‌ناسرێته‌وه‌ و ئه‌زموونه‌كه‌ی له‌ ئه‌زموونی كه‌س ناچێت. ناشێ باسی قۆناغی شیعری كوردیی له‌ هه‌فتاو هه‌شتاكان بكه‌یت، به‌ڵام ئه‌زموونی ته‌لیعییه‌كانت له‌ به‌ر چاو نه‌بێت، كه‌ زمانێكی بارگاویی به‌هێماسازییان هێنایه‌ نێو شیعر و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌و ڕوونبێژیی و هوتافییه‌ی زمانی شیعری هه‌فتاكان هه‌یبوو. نووسه‌ر له‌و وتاره‌یدا، به‌داخه‌وه‌ بازی به‌ سه‌ر چه‌ندین شاعیری به‌ توانا داوه‌، به‌ڵام چه‌ند ناوێك ده‌هێنێت، كه‌ به‌ تێگه‌یشتنی خۆی ڕۆڵێكی گرنگییان له‌ به‌رده‌وامیدان به‌ نوێخوازیی شیعری كوردی له‌ دوای گۆرانه‌وه‌ تا ئێستا هه‌بووه‌. له‌و ناوانه‌، تیایاندایه‌ له‌ دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ وه‌ك گه‌نجێك چه‌ند دقێكی شیعریی ده‌رده‌ دڵانه‌ی نووسیوه‌، ئیدی نازانم به‌ چ پێوه‌ر و پێوانه‌یه‌ك لای نووسه‌ر، ئه‌م شاعیره‌ ڕۆڵی هه‌بووه‌ له‌ به‌رده‌وامیدان به‌ شیعریی كوردیی. به‌ داخه‌وه‌ له‌م ساڵانه‌ی دواییدا، ئه‌مه‌ بۆته‌ نه‌ریت له‌ نێوه‌ندی ئه‌ده‌بی كوردیدا، كه‌ كه‌سانێك له‌ سه‌ر بنه‌مای (شارچییه‌تی، هاوڕێیه‌تی، به‌رژه‌وه‌ندیی، هاو ئایدۆلۆژیاو هاوسیاسه‌ت و هاوبۆچوونی) مۆركی نوێخوزایی و داهێنانی شیعریی ده‌ده‌نه‌ پاڵ ئه‌و شاعیرانه‌ی خۆیان مه‌به‌ستییانه‌ و له‌ په‌راوێزیشه‌وه‌، ده‌نگ و ئه‌زموونی گه‌لێك شاعیری جیاوازنووس و داهێنه‌ر نادیده‌ ده‌گرن. ناوهێنان، له‌ هه‌ر كایه‌ و بوارێك بێت، به‌رپرسیاریه‌تییه‌ و نابێ سه‌رپێیانه‌ بێ هه‌ڵسه‌نگاندێكی وردیی ئه‌زموونی و مێژوویی بهێندرێت، به‌ تایبه‌تیش له‌ بواری شیعر نووسیندا، كه‌ هه‌موومان ده‌زانین چۆن سه‌ده‌ها شاعیر له‌ نێوه‌نده‌كه‌دا هه‌ن و زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆریان، شتێكی ئه‌وتۆ و جیاوازیان نه‌نووسیوه‌، تاوه‌ك بكه‌ر و بزووێنه‌ریی شیعری كوردی له‌ دوای گۆران بناسێنرێن. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ڕه‌نگه‌ شیعری زۆرینه‌یان، له‌ ڕووی ناوه‌ڕۆك و فۆڕمی شیعرییه‌وه‌، هاوشێوه‌ و هاوواتا بن.
به‌و مانایه‌ی، جیاوازییه‌كی ئه‌وتۆیان له‌ ڕووی دنیابینی و گوتاری شیعرییه‌وه‌ نییه‌. نووسه‌ر له‌ وتاره‌كه‌یدا ده‌نووسێت:

(ساڵانی نه‌وه‌ته‌كان وسه‌ره‌تاكانی ئه‌م سه‌ده‌یه‌ و ئێستاش نه‌وه‌یه‌كی نوێخوزای یاخی له‌ ماڵی شیعردا، تاوڵی ڕه‌نگاو ڕه‌نگییان هه‌ڵداو كاروانی شیعری كوردیان به‌ ئێستا گه‌یاندووه‌. هه‌ریه‌ك له‌و شاعیرانه‌، خودانی ئه‌زموونی تایبه‌تی شیعریی خۆیانن و كه‌متر له‌یه‌ك ده‌چن و ناخرێنه‌ قالبێكی گشتگیره‌وه‌. لا 118 ) هه‌ر چه‌ند دێڕێك دوای ئه‌م بۆچوونانه‌ی، ئه‌مجاره‌یان نووسه‌ر ده‌نووسێت:
( من بڕوام به‌ دابه‌شكردنی نه‌وه‌ جیاوازه‌كانی ئه‌ده‌ب به‌ سه‌ر ساڵه‌كان و سه‌ده‌كان نییه‌. لا 118). به‌رله‌وه‌ی له‌ سه‌ر ئه‌و پارادۆكسانه‌ بوه‌ستین كه‌ له‌و بۆچوونانه‌دا هه‌یه‌، سه‌ره‌تا به‌ پێویستی ده‌زانم، وه‌ك خوێنه‌رێك له‌ سه‌ر چه‌ند خاڵێك هه‌ڵوه‌سته‌یه‌ك بكه‌ین. بێگومان ئه‌گه‌ر پرسیار له‌ نووسه‌ر بكه‌ین، كه‌ خۆشی شاعیره‌، ئایا داهێنان و نوێخوازییه‌كانی شاعیره‌ گه‌نجه‌كانی دوای ڕاپه‌ڕین و ده‌یه‌ی دوو هه‌زاره‌كان چین و كامانه‌ن، ده‌توانێت به‌ ئه‌رگۆمێنت بۆمان بسه‌لمێنێت، كه‌ هه‌موویان نوێخواز و ئه‌زموونی جیاواز و تایبه‌تییان هه‌یه‌؟ ئه‌مانه‌ له‌ چیدا جیاوازن و شوێن و جێگه‌یان له‌ ڕه‌وتی شیعری دوای ڕاپه‌ڕین چۆنه‌ و چییه‌؟ ئایا جیاوازییه‌ شیعرییه‌كانی نێوان (ئدریس عه‌لی) و (ته‌لعه‌ت تاهیر) كه‌ نووسه‌ر ناویانی هێناون و وه‌ك دوو شاعیری دیاری دوای ڕاپه‌ڕین ده‌یان ناسێنێت چین؟ كامانه‌ن ئه‌و ئه‌دگاره‌ زمانی و هونه‌ری و بابه‌تییانه‌ی، شیعره‌كانی ئه‌و دوو شاعیره‌ له‌ یه‌كتری جیا ده‌كاته‌وه‌؟ له‌ ڕاستیدا، لای به‌شێكی زۆری ئه‌و نووسه‌رانه‌ی ساڵانێكه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ ده‌ژین و ئاگاداریه‌كی ئه‌وتۆیان له‌ ڕه‌وتی شیعری كوردی دوای ڕاپه‌ڕین نییه‌، گه‌لێك جار بۆچوونی ڕاگوزه‌ر و سه‌رپێی ده‌بینین. ئه‌م جۆره‌ دیاریكردنانه‌، پێویستییان به‌ لیِكۆلینه‌وه‌ی ورد، هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌زموونه‌ شیعرییه‌كان و به‌راوردكردنییان به‌ یه‌كتری هه‌یه‌. به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و بۆچوونانه‌ی نووسه‌ره‌وه‌، هیچ كاتێك وه‌ك زه‌مه‌نی دوای ڕاپه‌ڕین و شیعری ده‌یه‌ی دوو هه‌زاره‌كان، شیعری كوردی بێ ئه‌رزش و بێ ناوه‌ڕۆك و مانا نه‌كراوه‌، له‌ سه‌ر ده‌ستی زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری ئه‌و نه‌وه‌یه‌ی شیعر ده‌نووسێت. ئه‌و زه‌مه‌نه‌ی نووسه‌ر ئاماژه‌ی پێكردووه‌، شیعرێكی تیادا ده‌رده‌كه‌وێت، نه‌ له‌ ڕووی واتاوه‌، نه‌ له‌ ڕووی دنیابینی و گوتار و په‌یامی شیعریشه‌وه‌، له‌ شیعرێكی هه‌شتاكان و هه‌فتاكان ناچێت. بگره‌ شیعری هه‌فتاكان، له‌ ڕووی ناوه‌ڕۆك و زمان و ده‌سته‌واژه‌ی شیعرییه‌وه‌، زۆر له‌ هی شاعیره‌ گه‌نجه‌كانی دوای ڕاپه‌ڕین، هونه‌ریترو جوانتره‌، وێرای تێپه‌ڕبوونی نیوه‌ سه‌ده‌ زیاتر به‌سه‌ر نووسینییان. زمان له‌ شیعری به‌شێكی زۆری ئه‌و نه‌وه‌یه‌دا، زمانێكه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی زمانی شیعریی و به‌ ئه‌ندازه‌یه‌ك تێكه‌ڵ به‌ زمانه‌ میللی و گشتییه‌كه‌ بووه‌، كه‌ شیعر بۆته‌ قسه‌ی ڕووت و بێ ماناو داماڵدراوه‌ له‌ هه‌موو به‌هایه‌كی شیعریی. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ئێستا دابڕانێكی گه‌وره‌ له‌ نێوان شیعر و خوێنه‌ری شیعر هه‌یه‌، هه‌مووشی ده‌ره‌نجامی ئه‌و بێ ماناكردنه‌ی شیعره‌، له‌ سه‌ر ده‌ستی به‌شێكی زۆری نه‌وه‌ی به‌ ناو نوێی دوای ڕاپه‌ڕین. ئێمه‌ پێشتر له‌و باره‌یه‌وه‌، له‌ چه‌ندین ڕووه‌وه‌ ئه‌و پاشه‌كشێیه‌ی شیعری كوردیمان له‌و قۆناغه‌دا خستۆته‌ ڕوو. شیعری ئێستای ئه‌و نه‌وه‌یه‌ی كه‌ پشكۆ نه‌جمه‌ددین به‌ داهێنه‌ر و نوێخوازیان ده‌زانێت، زۆرینه‌یان له‌ ئاست شیعرێكی شه‌سته‌كانی جه‌لالی میرزا كه‌ریم نییه‌. ئه‌و نه‌وه‌یه‌، پیرۆزییه‌ك و جوانییه‌كی بۆ شیعر و دنیای شیعری كوردی نه‌هێشته‌وه‌ و شیعر وه‌ك قووتووی عه‌تار ده‌بینێت و هه‌رچییه‌ك مه‌به‌ستی بێت، تێی ده‌ ئاخنێت، واده‌زانێت شیعرو قسه‌ی ڕووت، هه‌ریه‌كن. ئه‌و نه‌وه‌یه‌ی هیچ به‌هایه‌كی هونه‌ری، بابه‌تی و ئیستاتیكی بۆ زمانی شیعری نه‌هێشته‌وه‌ و شیعری تا ئه‌ندازه‌یه‌كی زۆر، یه‌كسانكرد به‌ قسه‌ی ڕووت و سنوورێكی له‌ نێوان زمانی شیعری كه‌ هه‌ڵگڕیی چه‌ندین خاسیه‌تی هونه‌رییه‌، له‌گه‌ڵ زمانی میللیی و بازار نه‌هێشته‌وه‌. به‌سه‌رنجدانمان بۆ شیعری دوای ڕاپه‌ڕین، باشتر ئه‌و ڕاستییه‌مان به‌رچاو ده‌كه‌وێت.

له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، ئه‌و شاعیرانه‌ی ئه‌و وه‌ك نوێكه‌ره‌وه‌ی شیعری كوردی ڕێزیان ده‌كات، دوای نزیكه‌ی په‌نجاساڵ له‌ نووسینی شیعر، نه‌یانتوانیوه‌ ئه‌زموونێكی دیكه‌ی جیاواز و ستایلێكی دیكه‌ی شیعریی تاقیبكه‌نه‌وه‌، بگره‌ زۆرینه‌یان به‌ ده‌وری وشه‌و ده‌خولێنه‌وه‌ و زمانی شیعرییان، هه‌مان ئه‌و زمانه‌ شیعریه‌ یه‌، كه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ پێی ده‌نووسن. بۆیه‌ كه‌ شیعرێكی ئێستایان ده‌خوێنینه‌وه‌، هیچ جیاوازییه‌كی له‌گه‌ڵ شیعرێكی په‌نجا ساڵ پێش له‌مه‌و به‌ریان نییه‌، به‌ تایبه‌تیش له‌ ڕووی فۆڕم و زمانی شیعرییه‌وه‌. ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا ده‌بوو ئه‌و شاعیرانه‌، ئه‌زموونی نوێیان له‌ په‌راوێزی ئه‌و ڕۆڵه‌ و ئه‌و نوێكردنه‌وه‌یه‌ هه‌بووایه‌، كه‌ پشكۆ نه‌جمه‌ددین ئاماژه‌ی پێ ده‌كات. به‌ داخه‌وه‌ ناوهێنانی شاعیرانێك و خۆبوورادن له‌ هه‌ندێكی دیكه‌یان، كه‌ ئه‌زموونه‌كه‌یان زۆر جیاوازتر و تایبه‌تتره‌(بۆ نموونه‌ وه‌ك سه‌باح ڕه‌نجده‌ر) به‌ بڕوای من هه‌ڵه‌یه‌كی زه‌قی مێژوویی و ئه‌ده‌بییه‌ و نابێ كه‌سانێك تێی بكه‌ون، كه‌ به‌ تێگه‌یشتنی خۆیان ئاگادارییان له‌ مێژووی شیعری كوردی هه‌یه‌. ئه‌و ناوانه‌ی نووسه‌ر ڕێزی كردوون، نه‌ له‌ ڕووی قۆناغبه‌ندی شیعرییه‌وه‌، نه‌ له‌ ڕووی مێژوویی و زه‌مه‌نیشه‌وه‌، یه‌ك ناگرنه‌وه‌ و په‌یوه‌ندییه‌كی ئه‌و تۆیان به‌یه‌كه‌وه‌ نییه‌. به‌ڵام پێ ده‌چێت نووسه‌ر هه‌ر بۆ ڕازیكردن، یانیش كه‌وتنه‌ ژێر كاریگه‌ریه‌تی په‌یوه‌ندییه‌كی هاوڕێیه‌تی و شاری، ناویان بهێنێت. ده‌نا ئه‌گه‌ر به‌ وردی بڕوانینه‌ ئه‌زموونی به‌شێك له‌و شاعیرانه‌، وه‌ك باسمان كرد، هه‌ندێكییان له‌ سه‌ر نه‌خشه‌ی شیعری كوردی وه‌ك شاعیر هه‌رناویان نییه‌، چ جای بگات به‌وه‌ی ڕۆڵی هه‌بێت له‌ به‌رده‌وامیدان به‌ نوێخوازی شیعری كوردی. دواتر ئه‌گه‌ر نووسه‌ر بڕوای به‌ پۆلینكردنی شاعیران له‌ سه‌ر بنه‌مای ساڵه‌كان و شوێنه‌كان نه‌بێت، بۆچی به‌ دیاریكراویی ناوی چه‌ند كه‌سێك دێنێت؟ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، من بڕوام وایه‌، نووسه‌ر بڕوای به‌و دابه‌شكارییه‌ هه‌یه‌، بۆیه‌شه‌ به‌ ئاگاییه‌وه‌ ناوی چه‌ند كه‌سێك دێنێت، ئه‌ویش له‌سه‌ر بنه‌مایئه‌وه‌ی خۆی مه‌به‌ستیه‌تی نه‌ك ئه‌زموونی شیعریی و نوێخوازیی شیعریی. دواجار ده‌ڵێم، ئه‌و بۆچوونانه‌، ئه‌گه‌ر هی كه‌سێكی دیكه‌ بووایه‌، ڕه‌نگه‌ بۆ ئێمه‌ جێی هه‌ڵوه‌سته‌كردن نه‌بان، به‌ڵام ناكرێ نووسه‌رێكی وه‌ك پشكۆ نه‌جمه‌ددین، كه‌ خۆشی شاعیره‌ و ئاگای له‌ مێژووی شیعری كوردی هه‌یه‌، ڕه‌مه‌كییانه‌ ناوی كه‌سانێك ڕێز بكات و وه‌ك شاعیری نوێخواز و داهێنه‌ر بیانناسێنێت. ئه‌مه‌ ته‌نها یه‌ك پاساو هه‌ڵده‌گرێت، ئه‌ویش بێ ئاگاییه‌ له‌ مێژووی شیعری كوردی، به‌ تایبه‌تیش شیعری دوای ڕاپه‌ڕین. به‌داخه‌وه‌ له‌م ساڵانه‌ی دواییدا، داتاشینی چه‌مك و شوناسی نوێخواز و داهێنه‌ر و جیاواز و دانه‌ پاڵ شاعیرێك و چیڕۆكنووسێك، لای به‌ شێكی زۆری نووسه‌رانی ئێمه‌ بۆته‌ مۆده‌. كه‌ تیایدا به‌ ئاره‌زووی خۆیان ئه‌و شوناسانه‌ ده‌ده‌نه‌ پاڵ ئه‌و كه‌سانه‌ی ئه‌وان مه‌به‌ستیانه‌، به‌ بێ ئه‌وه‌ی له‌ ئاست ئه‌و شوناسه‌ بن، كه‌ ده‌درێته‌ پاڵیان. نوێخواز ی و نوێكردنه‌وه‌ی شیعر، به‌ دروشم نییه‌، به‌ڵكو به‌ داهێنانه‌ و داهێنانیش، زاده‌ی دنیابینی جیاواز و ئه‌زموونێكی جیاوازه‌، كه‌ دابڕانێك، له‌ ئه‌زموونه‌كانی دیكه‌ دێنێته‌ ئاراوه‌.

  • ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ی ئه‌ده‌بی ڕۆژنامه‌ی خه‌بات، ژماره‌ ( 6327) ی ڕۆژی 23/5/2022 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.



لەپەراوێزی ژیانئاوایی (مزەفەر ئەلنەواب)ی لەمەنفا ژیاودا!… عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

لە بیستی ئایاری ٢٠٢٢. عێراق یەکێک لە بەناوبانگترین شاعیرەکانی خۆی لەدەستدا. مزەفەر عەبدولمەجید ئەلنەواب لە تەمەنی ٨٨ ساڵیدا، گەرچی ماوەیەک بوو بەدەست نەخۆشییەوە دەیناڵاند، وەلێ ساڵەهای ساڵیش بوو بەدەست ستەم و چەوسانەوەی ڕژێمی سەرمایەدارییەوە ناڵەی دەگەیشتە گوێی هەموو خوێنەرێکی عەرەب زمان و تەنانەت غەیرە عەرەب زمانیش، لە نەخۆشخانەیەکی ئەلشاریقە لە وڵاتی ئیمارات، بۆ هەمیشە دڵی لەلێدان کەوت. مردنی ئەم شاعیرە دەنگدانەوەیەکی گەورەی بەدوای خۆیدا هێنا و پێگە کۆمەڵایەتییەکانی تەنییەوە. دوای مردنی؛ تەرمی ئەم شاعیرە لەمەنفا ژیاوەدا؛ بە فڕۆکەی تایبەتی سەرۆکایەتی عێراق لە ئیماراتەوە بەرەو بەغداد هێنرایەوە. ئەم شاعیرە سیاسی و جواننووسە؛ دژ بە دەسەڵاتە ستەمکارەکانی عێراق و وڵاتانی عەرەب، نووسەری هەژدە کتێب لەشیعر و ڕەخنە، لە ساڵی ١٩٣٤ لە شاری بەغداد لە خانەوادەیەکی ئەرستۆکراتی شیعەی بە ئەسڵ هیندی لەدایکبووە. مزەفەر زانکۆی بەغدا تەواو دەکات و دەبێتە مامۆستا و دواییش لە ساڵی ١٩٥٥ لە مامۆستایی دەردەکرێت و سێ ساڵ بێکار دەبێت. هەر لە زانکۆ پەیوەست دەبێت بەڕیزەکانی حیزبی شیوعی عێراقییەوە و لەسەردەمی پاشایەتی و دوای کودەتای بەعسییەکانیش چەندینجار تووشی ئەشکەنجە و زیندانی بۆتەوە. دوای کودەتا سەربازییەکەی قاسم لە ساڵی ١٩٥٨ وەزارەتی پەروەدە و فێرکردن دەبێت بە موفەتیش. لەساڵی ١٩٦٣، لەگەرمەی لێدان و قەڵاچۆکردنی شیوعییەکانی عێراق لەسەر دەستی بەعسییە فاشیستەکان، دەچێتە ئێران و دەیەوێت بڕوات بۆ یەکێتیی سۆڤییەت، بەڵام دەزگای (ساواک)ی ئێرانی دەیگرێت و دوای ئازار و ئەشکەنجە دەدرێتەوە بە عێراق و حکومەتی عێراقیش سزای لە سێدارەدانی بۆ دەبڕێتەوە و دوایش سزاکەی دەگۆڕێت بۆ زیندانی ئەبەدی و دواجار لەزیندانی حیللە دەگیرسێتەوە. هەر لەو زیندانە لەڕێی هەڵکەندی تونێڵکەوە ڕا دەکات و ماوەی ساڵێک لە ناوچە زۆنگاوەکانی عێراقدا دەژێت و خەریکی بەرپاکردنی خەباتی چەکداری دەبێت بۆ رووخاندنی دەسەڵاتی ئەو سەردەمەی عێراق. پاشان لەساڵی ١٩٦٩ جارێکی تر دەگەڕێتەوە بواری پەروەردە و فێرکردن و دەبێتەوە مامۆستا و ئینجا عێراق جێدێڵێت و لە بەشێک لە پایتەختەکانی وڵاتی عەرەبی و ئەوروپی ژیان دەگوزەرێنێت. ساڵی ١٩٨١ لە هەوڵێکی کوشتن لە وڵاتی یۆنان ڕزگاری دەبێت. شایانی باسە مزەفەر ئەلنەواب دوای لێسەندنەوەی ڕەگەزنامەی عێراقی، هیچ ڕەگەزنامەیەکی تری نەبوو و تەنها بەپشتیوانی حکومەتی لیبیا کە دۆکیومێنتیکی فەرمی بۆ دابین کردبوو و سەفەر و هاتووچۆی پێدەکرد. ساڵی ١٩٩٦ لە (دار القنبر) یەکەمین کۆبەرهەمی ئەم شاعیرە هەمیشە ئاوارەیە چاپ و بڵاوبۆوە.

مزەفەر ئەلنەواب، کە ڕەخنەی ئەدەبی عەرەبی بە جیڤارای شیعری عەرەبی و ئایکۆنی شیعری عەرەبی و بە شاعیری هەژاران و شۆڕشگێڕ ناوزەدی دەکات، یەکێک بوو لەو شاعیرە دەگمەنانەی کە بە وشە بەگژ ستەم و دەسەڵاتە گەندەڵ و سەرکوتە سیاسییەکانی وڵاتانی عەرەبی دەوەستایەوە و زمانێکی جیاواز لە زمانی باوی نێو بزووتنەوەی شیعری میللیی عێراقی بەکار هێنا و ئەوەش بوو بە شوناسی شیعر ئەو. بەڵام هەرگیز نەبووە شوناسی شۆڕشگێڕبوونی شیعرەکانی. چونکە شیعر کاتێک شۆڕشگێرە؛ کە دژ بە ستەم و چەوسانەوەی سەرمایەداری بنووسرێت و ئەو جیهانبینییەی تیا ڕەنگبداتەوە، ئەوسا ئەو شیعرە دەبێتە هەڵگری ئەو شوناسە شۆڕشگێڕییە. ئەلنەواب لە گشتییەتی خۆیدا؛ شاعیرێکی نەتەوەپەروەری عەرەب بوو نەک چینایەتی. مزەفەر گەرچی بێلایەن نەبوو لە کێشەی خەڵک و بەتایبەتی لە شۆڕشی ٢٠١٩ ی عێراق کە بە شیعری ئاگراوی پشتیوانی ئەو شۆڕشەی کرد، بەڵام ئەم بەشداریکردنە نە تینوێتی شۆڕشی شکاند و نەتوانی مزەفەر بگوازێتەوە ئاستێکی چینایەتی ڕوونتری کۆمەڵایەتی. کێشەی مزەفەری شاعیر وەکو كێشەی زۆرێک لە هەڵسوڕاوە سیاسییەکانی ئەودەمەی عێراق ئەوە بوو کە ڕێبازی )خەباتی چینایەتی بۆ سۆشیالیزم( لەژێر دروشم و سێبەری نەتەوەپەروەرییەکی تێکەڵ بە پۆپۆلیزمدا ڕەنگرێژ کرابوو. مزەفەر دڵسۆز بوو، ئەو دڵسۆزی وشە و شیعر و بەگژاچوونەوەی دەسەڵاتە ناسیونالیست و شۆڤینییەکانی عەرەب بوو، بەڵام هەرگیز ئەو ڕەخنەیەی کە دەبوو بیگرتایە ؛ نەیگرت. ئەو سەرکردەی عەرەبەکان تا ئاستی (گەواد) دێنێتە خوارەوە، بەڵام هەرگیز پێی نەوتن ئێوە پارێزەری بەرژەوەندی چینایەتی بۆرژوازین لەدژی کرێکارانی عەرەب و عێراق. ئەمە ئەو خەوشە گەورەیەیە بە شوناسی شیعرەکانی مزەفەر نەوابەوە. ئەمە ئەو ڕەخنەیەیە کە دەبوو مزەفەر نەواب بیگرتایە و ئیشی لەسەر بکردایە و بیکردایە بە بناغەیەی ڕەخنەی سیاسی – چینایەتی خۆی دژ بە سەرمایەداری. لێرەوە شوناسی مزەفەر ئەلنەواب دووچاری تەڵخی دەبێت و خۆشی لەو ڕێچکە شۆڕشگێڕە دوور دەکەوێتەوە کەبڕیار بوو لەسەری بێت.

ئەم تێگەیشتنە بۆ کەسانێکی سادە و نەخوێندەوار ڕەنگە کە هۆشیاری سیاسی – چینایەتییان لەئاستێکی نزمدایە، ببێتە عوزرێک بۆیان، بەڵام بۆ ئەلنەواب هیچ تۆلۆرانسێک لەئارادا نابێت، چونکە ئەلنەواب جگە لە پاشخانە ئەدەبییەکەی، جگەلەوەی کەسێکی سیاسی و کادیرێکی باڵای حیزبی شیوعی عێراقیش بوو و تەنانەت وەک خۆشی هەمیشە دەیوت من شیوعیم ، خوێندەوارێکی سەردەمەکەی خۆشی بوو و ئاشنابوو بە کتێبەکانی مارکس و ئەنگڵس و لینین.
ئەلنەواب تا لە ژیاندا بوو ستەمی لێکرا و ئازار درا. بۆ ماوەی زیاتر لە چوار دەیە دەردەبەدەر و ئاوارە بوو. لەدوای ساڵی ٢٠٠٣وە هەوڵدرا بۆ گەڕانەوەی ئەم شاعیرە و تەنانەت بەهەزاران ئیمزاش کۆکرایەوە بۆ گەڕانەوەی، ئەویش لەساڵی ٢٠١١ دەگەڕێتەوە بۆ عێراق؛ ڕێک لەگەڵ وادەی کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانان لەعێراق. چونکە پێیوابوو ناگەڕێتەوە بۆ عێراقێک کە لەژێر دەست و پۆستاڵی داگیرکاردا بێت، تا ئێرە هەقی دەدەینێ، بەڵام ئەی دوای ئەو مێژووە خۆ عێراق لەژێر دەست و پۆستاڵی داگیرکاری ئێران و تورکیا نەبوو؟ ئەی تا ساتی مردنی ئەم شاعیرە ئەمریکا هەر ژمارەیەکی قورسی نێو گۆرەپانی سیاسی عێراق نییە؟
گەرچی ئەلنەواب بەڕێزێکی زۆر و شایستەوە هێنرایەوە و بردرایە بەردەم بارەگای یەکێتیی ئەدیبان و نووسەرانی عێراق و لەوێشەوە بۆ زێدی خۆی تا لە تەنیشت دایکی بنێژرێت،. بەڵام بەداخەوە لەدوای مردنی ئەلنەواب جارێکی تر ئازار دەدرێت. ئاخر ئەو شاعیرە ساڵانێکی زۆر و تا مردیش، دژ بە دەسەڵاتی حکومەتە ستەمکارەکانی عێراق بوو. چونکە لەژێر ئاڵای ناسیونالیستی عێراقدا، ئەلنەواب زیندانیکرا و ئەشکەنجەدرا. لەهەمووشی ناخۆشتر کاتێک بەخاک دەسپێردرێت؛ ئاڵای عێراقی ناسیونالیستی و تائیفی و مەزهەبی کۆنەپەرست دەدرێت بەسەر گۆڕەکەیدا. لەکۆتاییدا جێی ئاماژەیە کە مزەفەر ئەلنەواب هەر بەتەنها شاعیرێکی جواننووس و هەستناسک نەبوو، ئەو جگە لە نووسینی شیعر و ڕەخنە، سیاسیش بوو و هەروەها هونەرمەندێکی شێوەکار و دەنگخۆشێکی بەبەهرەش بوو. دوا قسەم ئەوەیە؛ بە مردنی ئەلنەواب ئەوەندەی زیان لە بزووتنەوەی ناسیونالیزمی عەرەبی کەوت، یەک لە سەدی ئەوە زیان بە بزووتنەوەی کرێکاری عێراق و بزووتنەوە ڕادیکاڵە کۆمۆنیستییەکەی نەکەوت!

عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
ئایاری ٢٠٢٢

تێبینی : بۆ زانیارییەکانی نێو ئەم کورتە نووسینە سوودم لە گەلێ سایت و پەیجی عەرەبی وەرگرتووە.




چیرۆک/ شەقامە بازنەییەکان -12-ی کۆتایی… رەسوڵ بەختیار

هەندێک ئافرەتی بەتەمەن هەن، تا ئێستاش لەژیاندا ماون و باسیان لەوەدەکرد، کە ” هەندێک ژن هەبوون، هەرگیزا و هەرگیز بازنەی دوومیان نەبینی، تەنیا لەبازنەی یەکەمی بەرزدا لەناو ماڵەکانیان سەیری دەشتاییەکانیان دەکرد.
ئەو ئافرەتانە ئێستا نەوەکانیان گەورە بوونە، رۆر جار دەڵێن، لەوەتەی بەرزایی بازنەی چۆڵ بووە، ئەو بەرزاییە بەهەمان شێوەی کۆنی دەرناکەوێ، ئێمە دەمانەوێ رۆژانە پیاسە لەوێدا بکەین، کەچی ئێستا دوور کەوتینەوە، زۆر بەکەمی و بەرێککەوت دەچینە بەرزاییەکانی بازنەی یەکەمی شەقامە بازنەییەکان.
زۆربەی ئەوانەی لەبەرزاییەکانی شەقامە بازنەییەکان بوون، بەئەسڵ خەڵکی شوێنە دوورەکانی ئەم بەرزاییەن، کەچی بەشێکیان نکۆڵی لەئەسڵی خۆیان دەکەن و خۆیان بەنەتەوەیەکی دیکە دەزانن، بەبێ ئەوەی هۆیەکی بنەڕەتی هەبێ، زۆر جاریش خۆیان وادەنێن ئەوان بنەڕەتی ئەو شەقامە بازنەییانەن، هەرچۆنێک بێ دۆخ و رۆژگار زوو زوو کودەتا بەسەر یەکدا دەکا، دووبارە ئەوانە خۆیان دەخیلی خزمە نزیکە و دوورەکانی ئەسڵی ناوچەکان دەکەن.
بابگەڕێنەوە ئەسڵی مەسەلەکە، لەدوای راپەڕین، وەکچۆن زۆر شت گۆڕا بەو شێوەیەش کرانەوە لەزۆربەی شتەکان هاتە ئاراوە، ژنان و کچانیش بەشێوەیەکی دیکە گۆڕانکاری بەسەر ژیانیان هاتە ئارا، وەکچۆن کاتێک زانکۆیان گواستەوە بۆ سێیەم بازنە، گۆڕانکاریەکی گەورە لەسەر ژیانی خەڵک هاتە ئارا، پێیان سەیر بوو کچ و کوڕ لەگەڵ یەکتردا پیاسە دەکەن، لەدوای راپەڕین، زۆرێک لەکچانی یاخی بەمانا چالاکوان و رۆژنامەنووس پەیدابوون، نەک ئەو ئافرەت و کچانی لەهەناوی حزبەکان دەرچووبێ، ئەوانە تەنیا وەک بووکەڵەیەک رێکخرا بوون، تا ژمارەی ئەندامانیان لەنێو حزبەکانیان زۆرتر بکەن.
ئەو کچ و ئافرەتانەی یاخی بوو بوون زۆربەیان لەلایەن برا و کەسەکانیانەوە، بەبیانووی پاراستنی شەرەفیان کوژران، بەشێک لەوانەی لەژیاندا مان، هەندێکیان وازیان هێنا یان چوونە هەندەران، یاخود شوویان کرد، ئەمە وەنەبێکۆتایی پێهاتبێ، بەڵکو لەهەر قۆناغێکدا کچان و ژنانی دیکە دەهاتنە ئارا، ئەمجارەیان بەگوڕ و تینێکی دیکە، بەشێکیان زۆر بەنەزانانە کاریان دەکرد بۆیە زوو زوو لەخشتە دەبران، ناو و ناتۆرێکی دیکەیان بەسەردا دەچەسپاند.
لەلایەکی دیکەوە کچان هەردەم چیرۆکێکی تایبەتیان هەبوو.
بەگاڵتەوە بەهاوڕێیەکەی دەگوت: دەزگیرانەکەت، نا نا خۆشەویستەکەت، لەوانەیە لەم نزیکانە ببێتە دەزگیرانت، ماوەیەکی زۆر بەدواوەم بوو، رۆژێکیان لەرێگەی بازار، هەرچی راز و نیازی هەبوو درکاندی، وشەکانی ئەوەندە بریقەدار بوون، هەموو کچێکی هەرزەی فریوو دەدا.
هەموو ئەو گۆرانییانەی بۆ غەریبی، لەغەربیدا دەگوترێن، تەنیا بۆ چەند ساتێک مێشکت، رووحت، بیرکردنەوەکەت وەک جۆگەلەی ئاودێری، کێڵگەکان ئاو دەدا.
ئاوێک نازانێ بۆ کوێ دەڕوت، بەڵام دەزانی سەرچاوەیەکە بۆ ژیان، بۆیە بەو دەشت و دەرەدا هەنگاو دەهاوێ.
لەبارانێکی زۆر و بەڕێژنە، زۆرجاران ماڵی هەژاران ئاو دەیبا، بەپێی سەرچاوە ئاینییەکان، ئەمە تۆڵەی خۆی دەکاتەوە، یان دەیەوێ، هەرچی بوونەوەر و گیا و گۆڵێک هەبێ ئاوی بدات.
-تۆ پەیوەندییەکم بۆ بدۆزەوە، لەنێوان ئەو قسە باق و بریقانە و ئەو کەسەی باسی لێوە دەکەین.
هیچ وەڵامێکی نەدایەوە، چەند بابەتێکی لابەلای باسکرد و خواحافیزی کرد.
کاتێک تەنیا مایەوە هەرچی ئەو باس و خواسانەی بوو بوونە یاد، وەک شریتێکی سینەمایی دەهات و دەچوو، لەهەندێک یادەوری هەڵوەستەی دەکرد، بەتایبەت ئەو ساتانەی لەدەرەوەی وڵات لەگەشت دابوو، جوانی و لەنجە و لاری کچەکان دڵی هەموو گەنجێکی دەبرد، کاتێ بەوێدا تێدەپەڕین.
کوڕ و پیاوانیش ئێستا وەک جاران نەماون بەشێک لەوانەی خۆیان بەشاعیر و نووسەر دەزانن بەشێکیان هەردەم لەنێوەندی باڕ و یانەکان کەوتوون.
لەگەڵ پێکی یەکەم دەستی بەقسان کرد، وەک ئەوەی لێن نەگەڕێ کەس قسەیەکی دیکە بکات، قسەکانی وا دەکرد، هیچ بوارێکی نەدەدا کەسیتر قسە بکات، تێگەیشتن لەقسەکانی کەمێک زەحمەت بوو، چونکە لەنێوەندی شەش وشە، چواریان دەیگوت: من…من، بۆیە کەسی دیکە وەڵامی نەدەدایەوە یان قسەی پێ بڕن، چونکە زۆربەی ئەوانەی لەوێ دانیشتبوون، هەمان سوخەتیان هەبوو، تا دەهات قسەکەری یەکەم، قسەکانی بەگوڕتر دەبوو، چونکە لەنیگاکان هەستی بەوە دەکرد، ئەو تەنیا دەیەوێ خۆی قسە بکات، دەیزانی هەمووشیان گاڵتەیان بەقسەکانی دێ، باشبوو، کە دەیویست پێکی دووەم هەڵدا،، یەکسەر یەکێکی دیکە هەڵدایەوە و گوتی:دەزانیت بێتامت کرد و بوار بەکەس نادەیت کەسێکێ دیکە قسە بکات.
لەم کاتەدا هەناسەیەک وەبەر هەموو ئەوانە هاتەوە، کە لەو هۆڵەدا دانیشتبوون، بۆیە دەڵێم هەموو هۆڵەکە، چونکە هەمووان گوێگری ئەو بوون، دەنگی بەپێی ریتمی وتاردانەکەی بەرز دەکردەوە.
یەکێک بەهەمان گوتار ئەو هەڵیدایەوە : تۆ باس لەتەکنیکی چیرۆک و شیعر و رۆمان دەکەیت، کەچی خۆت لە چیرۆک و رۆمان و شیعرەکانت، هیچ کام ئەو تەکنیکەی تیادا نییە، کەچی فیستڤاڵەکان ئێوە دەستنیشان دەکەن بۆ هەڵسەنگاندن.
کابرای یەکەم پێک کاتێک ئەو قسانەی دەبیست، چووەوە نێو خۆی، وەک ئەوەی لەوێدا نەبێ.
ماوەیەک هۆڵەکە بێدەنگ بوو، هەر کەسێک خەریکی خواردنەوەی خۆی بوو، بۆیەش کەسێک نەدەدوا، نەوەک قارەمانێکی دیکە لەو هۆڵەدا پەیدا بێت.
“قارەمان ئەو جۆرە شوێنانە هەر تا کاتژمێرێک بڕ دەکەن”، ئەمە قسەی یەکێک بوو تا لەیەکێک لەمێزەکان دانیشتبوو، ئەو بەچرپەوە، بەگوێی هاوڕێیەکەیدا دەچرپاند، دیار بوو ئەویش داوەتکرابوو، بۆیە زیاتر لەسەری نەڕۆیشت.
لەو بێدەنگییەدا لەناکاو بوو بەهەرا، دوای ئەوەی دوو کەس چەند جوێنێکیان بەیەکتڕدا، چەند پیاوماقووڵێکی یەکێک لەبوارەکان کەوتنە نێوانیان، هەردووکیان لەتەک یەک دانیشاند، پێم سەیر بوو، مەی خوارەکان ئەو جۆرە دەمەقاڵێیەیان لا ئاسایی بوو، ئەگەر بتڕوانییە رووخساریان،هەستت بەوە دەکرد، پێیانخۆشە جوێن بەیەکتڕ دەدەن، بۆیە هەریەک لەلای خۆیەوە منگە منگی دەهات، پێدەچوو ئەو منگە منگە پەیوەندی بەبابەتە رەخنەییەکانەوە هەبێ، کە لەرۆژنامەکاندا سەبارەت بەشیعر بڵاودەکرێتەوە.
لەم کاتەدا کابرا مێوزیکژەنەکە خۆی بەژووردا کرد بینی هەموو بێدەنگن، کەچی ئەو، هاواری کرد، ٔ”گۆڕانی بڵێن وەک ئەوەی دوا ساتە””، دەستی میوزیک ژەنین کرد، بەعودەکەی میوزیکێکی لێدا و هەر بەخۆی شیرین ئەمڕۆ بەهارەی دەگوتەوە”، مەی خۆرەکانیش وەک ئەوەی هیچ نەبوو بێ، لەدوایدا دەیانگوتەوە.
لەسەرەتای هەشتاکانی سەدەی بیستەم کاتێک زانکۆ گوازرایەوە بازنەی سێیەمی، شەقامە بازنەییەکان، ئەم دەڤەرە جۆش و خرۆشێکی دیکەی بەخۆیەوە بینی، رژێمیش هەتا دەکات، تەنگی هەڵدەچنی بەخەڵک، قوتابییانی زانکۆ زۆربەیان خەڵکی شەقامە بازنەییەکان نەبوون، بەڵام خۆشەویستیان بۆ بازنەکانی نیشتمان، لەناکاو دەستیان بەخۆپیشاندان کرد، زۆرێک لەکوڕان و کچان کەوتنە زیندانەوە،
ئەم خۆپیشاندانانە وایان لەخەڵک کرد، هەموو تێڕوانینەکانیان سەبارەت بەزانکۆ بگۆڕن، لەبازنەکان بەهەموو شێوەیەک هاوکار بوون لەگەڵ قوتابییان هەرچی بیانویستبایە بۆیان دەکردن، پێشتر زۆر بەکەمی خانوویان دەدا بەکرێ، کەچی لەپاش ئەم هەڵوێستەیان لەزۆربەی رووەکان شتەکانیان بۆ دەستەبەر دەکردن، هۆیەک نەما تا هەموو لایەک بەیەکتر ئاشنا بکرێتەوە.
هەر لەو سەردەمە گەڕەکێک بەناوی ناچاری لەپشت بازنەی سێیەم هەبوو، ئەم گەڕەکە لەخەڵکی هەژار و بێدەرتان پێکهاتبوو، هەر یەک لەلای خۆیەوە چەند هۆدە خانوویەکی بەقوڕ دروستکرد بوو، خێزانەکان لەوێدا دەژیان، ماوەیەک بوو شارەوانی لەدەوری ئەو گەڕەکەدا دەسوڕایەوە، بەخەڵکەکەی دەگوت: ئێوە سەرپێچیتان کردووە، هەر کەس بەئارەزووی خۆی خانوو دروست دەکات لەماوەیەکی کەمدا زیاتر لەهەزار خانووی قوڕ دروستکراوە، ئەمە پێچەوانەی یاسای شارەوانی و یاساکانی حکومەتە.
رۆژ بە رۆژ خانووەکان قوڕەکان زۆرتر دەبوو، شارەوانی و دەزگاکانی حکومەت سەریان سوڕما بوو، بەرۆژ ناوچەیەک چۆڵەوانی بوو، بۆ بەیانی، کە دەهاتنەوە زیاتر لەبیست خانووی لێ دروستکراوە، هەروەها خێزانەکانیش تیایدا دەژیان.
ئەم کردەیە رۆژ بەرۆژ پەرەی دەسەند تا بووە گەڕەکێکی گەورەی بازنەی سێیەم.
شارەوانی چەند جارێک ئاگاداری خەڵکەکەی کردەوە تا ئەو خانووانە جێ بهێڵن، تا بڕوخێندرێ، بەڵام کەس گوێڕایەڵی ئەو قسانە نەبوو.
پاش ئەو هەموو کێشە و بینەوبەردەیە، ئەنجوومەنی راپەڕاندن و پارێزگای هەولێر بەشۆفەڵ و گرێدەر و پۆلیسەوە چوونە گەڕەکی ناچاری دەوری ئەو گەڕەکەیاندا و فەرمانیان دەکرد ئەم گەڕەکە بڕووخێندرێ، لەباتی هەر خانوویەک گەڕەکێکی دیکە بەناوی گەڕەکی “حی سەدام” دروست بکرێ، خەڵکی گەڕەک بەکۆی گشتی رازی بوون.
تەنیا یەک کەس ڕازی نەبوو، ئەندامانی ئەنجوومەن و شارەوانی خەڵک زۆر داوایان لێکرد، بەڵام رازی نەبوو، بۆیە بۆ ماوەی چەند ساڵێک ئەو خانووە بەتەنیا مایەوە، تا مردیش خانووەکە وەکخۆی مایەوە، کاتێک کۆچی دوایی کرد، ئینجا خانووەکەیان رووخاند.
ئەمەو چەندان کێشەی دیکە لەو سەردەمەدا بوونی هەبوو، زۆربەی ئەو چیرۆک و رووداوانە ونبوون لەچاوان




چیرۆک/ بیست و چوار سەعات… نەوزاد بەندی

چومە ناو ئوتومبیلەکەم ، پێش ئەوەى سلف بگێڕم ، بۆم دەرکەوت جزدانى بەرباخەڵەکەم لە چەکمەجەى مێزى دوکان، لە بیرچووە ..ویستم دابەزم و بڕۆمەوە بۆ دوکان ، بەڵام هەستێک پاڵى پێوە نام ، کە نەگەڕێمەوە ..چى ئەبێ ئەگەر چەند سەعاتێک بە بێ پارە بەسەر بەرم ..سەدان و ڕەنگە هەزاران کەس هەبن بە ڕۆژ و هەفتەیش گیرفانەکانیان بەتاڵ بن ..دنیایش وێران نابێ و زەوى شەق نابێ ..زەنگى مۆبایلەکەم لێًى دا ، نوسینگەى وەزیر بو ، یەکسەر دایخستەوە ، بۆ ئەوەى من تەلەفۆنى بۆ بکەم ، چونکە من ئیشم بەوانە نەک ئەوان ئیشیان بە من بێ ..یەکسەر زەنگم بۆ کردن ، وەڵامى دایەوە و پەیوەندییەکەمان پچڕٍا ..نامەیەکم لە کۆمپانیاى مۆبایلەوە بۆ هات ، ئاگادارى کردمەوە کە باڵانسى حیسابەکەم دابەزیوە و ناتوانم لە گفتوگۆ بەردەوام بم ..لە نزیکترین فرۆشگا ، ( کارتێکى مۆبایلم بەرێ .. )

  • ( پێنجى یان دەیى ؟؟ )
    بیرم کەوتەوە جزدانى پارەم لە یاد چووە و پارەم پێ نییە ، ( ئا .. ببوورە .. ببوورە .. ) بە کەمێ شەرمەزارییەوە چوومە دەرەوە ، فرۆشیارەکە هەستى بە دەستم کرد کە بەدواى شتێکدا ئەگەڕا لە گیرفانەکانما و .. تێگەیشت کە ڕەنگە جزدانم لە بیر چووبێ ، بە دوامدا هات و ..وتى : ( وەرە ..وەرە .. کاکە گیان ! خۆ سەرى دنیا بە پوش نەگیراوە ..وەرە ..کارتەکە ببە و دوایى پارەکەى بێنە ..ئەزانم ، جزدانت ون کردووە .. )
  • ( نا .. نا .. گیانەکەم ..سوپاس ..تۆزێکى تر دێمەوە ..)
    لە ژیانمدا نەمتوانیوە لە هەڵوێستێکى وادا ، خۆم ببوورم و شتێکى لەو جۆرە قبوڵ بکەم ، هەرچەند کابراى فرۆشگە وتى : ( وەرە ..برا .. ئەمڕۆ جزدانى تۆ ئەدزن ، سبەینێ هى ئێمە ئەدزن .. خۆ شارەکە جۆرەها باندى دز و درۆزنى تێ ڕژاوە … )
    نەمتوانى لەوە زیاتر کات بەفیڕۆ بدەم ، سەرنجم دا لەوبەرى شەقامەکەدا فەرهاد سێ بەچوارم بینى ..بەخوا ڕێکەوتێکى باش بوو ، ئێستا مۆبایلەکەى لێ وەرئەگرم و مەسەلەى نوسینگەى وەزیر ئەبڕێنمەوە ..فەرهاد سێ بەچوار تۆزێک حەزى لە گەورەکردنى قسە و دیاردەکان بوو ، بۆ نمونە لەبەردەم سەمونخانەیەک ئەتبینى ، دواى دوو ڕۆژ ئەیوت : بە ڕاى تۆ ئەوو ڕۆژە چەند سەمونم کڕى ؟ .. ناچارى ئەکردی پێى بڵێَى : چەند ؟ ئەیوت : دووسەد سەمون …هەر وازى نەئەهێنا ، ئەیپرسى : ئەزانى بۆ ؟ ناچارى ئەکردیت بپرسى : بۆ ؟ ئەیوت : چل و پێنج میوانم هەبوو ..
    جارێکیان وتمان حاجیەکان بەرماڵى دوو نەفەرییان هێناوەتەوە ..ئەو لچێکى هەڵقورچاند و ..وتى : بەرماڵەکەى ماڵەوەم چەند بە چەند بێ ؟ ..وتمان : چەند بە چەند ؟ وتى : سێ بە چوار ..
    لەو ڕۆژەوە بوو بە فەرهاد سێ بە چوار ..
    کە فەرهاد سێ بە چوارم بینى ، ئاهێکم پیا هاتەوە ، هاوارم لێکرد ، ڕاوەستا .. ئاوڕى دایەوە ، وتى : ماڵت ئاوا بێ ! وامئەزانى لە وەکالەتى موخابەراتى ناوەندى ئەمەریکاوە ئیعازم پێدراوە ..
    وتم : ئەو مۆبایلەتم بەرێ … وتى : کامەیان ؟ ئایفۆنەکە یان گالاکسییەکە ؟ سۆنى ئەرێکسۆنەکە یان گڕلاکسى نۆتەکە ؟ ئەتەوێ بە خەتى ئاسیا قسە بکەى یان کۆڕەک یان زەین یان عێراقونا ؟
    وتم : بە ئارەزووى خۆت ..
    لە ڕێگا ، زەنگێکم بۆ هات ، کوڕە بچکۆلەکەم بوو ،
  • ( بابە ..دەفتەرێکى ڕەسم و دەستەیەک ماجیک ..)
  • ( بەسەر چاو .. )
    لەبەردەم نزیکترین پەڕاوگەدا ، ئوتومبیلەکەم پارک کرد ..کە فرۆشیارەکە دەفتەرى وێنەکێشان و ماجیکى بۆ پێچامەوە ، جا بیرم کەوتەوە کە موفلیسم ..ئەوسا بە دواى بەهانەیەکا گەڕام بۆ ئەوەى شتەکانى لێ نەکڕم ..
  • ( ئەم دەفتەرى ڕەسمە لەوە ئەچێ لاپەڕەکانى باش نەبن .. )
  • ( باشترین جۆرێتى ..ئەشیاکانى ئێمە هەمووى مارکەن )
  • ( بڕوا ناکەم .. ! )
  • ( ئارەزووى خۆتە ) فرۆشیار ڕووى گرژ کرد ( بە زۆر پێت نافرۆشم .. )
  • ( ببوورە .. )
    بە پەنجە گەورەم چەناگەم خوراند و بە جوڵەیەکى میکانیکیى چومە دەرەوە ..
    کوڕە ناوەنجییەکەم قەت داواى هیچى لێ نەکردووم ..هیوادار بووم ڕۆژێکیان داواى شتێکم لێ بکات و بۆى جێ بە جێ بکەم ، لە دوا ترافیک لایتا ، زەنگێکم بۆ هات ، تەماشا ئەکەم کوڕە ناوەنجییەکەمە ..
  • ( بابە )
  • ( بەڵێ )
  • ( زۆر حەزم لە پیتزایەکە لەگەڵ کۆکا کۆلایەکى سعودى ..)
  • ( باش )
    گەڕامەوە بۆ ناوەندى شار .. پیتزایەکى بەناوبانگ هەبوو ، خەڵکێکى زۆرى تێ وروکا بوو .. چەند سەیرە ئەو خەڵکە خواردنى دەرەوە بە پێشکەوتن و ڕۆشنبیریى ئەزانن.. ڕۆژى دواتر لەسەر کار ، باس لە ڕیستۆرانتێک ئەکەن کە نەفەرێک بە بیست دۆلار نان ئەخوات و بوفیەکەى کراوەیە .. ئینجا بە شانازییەوە ئەڵێ : تەبعەن ، براتان تەنها گۆشتى بە ڕووتى خواردووە .،تەنها گۆشت .. ئاخر تاوان نییە لە بوفیەى کراوەدا خۆت بە برنج و قۆڕیاتەوە سەرقاڵ بکەى ؟
    ڕوخساریان سوور هەڵگەڕاوە و .. چەوریى خوێنیان بەرز ئەبێتەوە ..ئیتر کلینیک و قاوشەکانى بوژانەوەى دڵ پڕ ئەبن لەو مرۆڤە پێشکەوتووانە ..لەو مرۆڤە ڕۆشنبیرانە ..
  • ( مامۆستا چۆن خزمەتت کەم ؟ ) شاگردێکى پیتزاکە لەبەردەمما ڕاوەستا بوو ..
  • ( نا .. هیچم ناوێ ..) بیرم کەوتەوە جزدانم لە بیر چووە ( تەنها ڕۆژنامەنووسێکم و ئەمەوێ ڕاپۆرتێک ئامادە کەم ..سەبارەت .. سەبارەت .. )
    شاگردەکە بە پڕتاو ڕایکرد بۆ لاى وەستاکانى ..بە چرپە هەندێک قسەى لەگەڵدا کردن و ئاماژەى بۆ من کرد .. چەند وەستایەکى پیتزا بەرەو ڕووم هاتن ..یەکێکیان دەم بە خەندە بوو ..ئەوەى تریان ڕووى گرژ بوو ..سێیەمیان زۆر ئاسایى بوو ..
  • ( کاکە گیان ..ئێرە جێگاى ڕاپۆرت و ماپۆرت نییە ) وەستا ڕووگرژەکە واى وت ..
  • ( ئەگەر پرسیارێک یان ڕوونکردنەوەیەکت ئەوێ ، ئامادەین یارمەتیت بدەین ، لە خۆتەوە ڕمڵ لێ مەدە .. ) وەستا زۆر ئاساییەکە واى وت ..
  • ( ئەم پیتزایەى ئێمە وەکو جگەرە وایە ، یەک پارووى بخۆى ، ئاڵوودەى ئەبى …وەرە یەک پارووى لێ بخۆ ..) وەستا دەم بە خەندەکە واى وت ..
  • ( پیتزاى ئێمە ستاندەرە .. مواسەفاتى ئیتاڵیە و .،هەموویشمان سنورداشى ئیتاڵیاین ) وەستا زۆر ئاساییەکە واى وت
  • ( ئێمە ڕۆژنامە تەنها بۆ نانخواردن بەکاردێنین ، چونکە سفرەى نایلۆن باش نیە ) وەستا ڕوو گرژەکە واى وت ..
  • ( لە ماڵەوە چەند کەسن ، با ئەوەندە پیتزات بۆ بپێچینەوە تەنها بۆ تەجروبە .. ) وەستا دەم بە پێکەنینەکە واى وت ..
  • ( ئەگەر پارەت پێ نییە ، تێرت ئەکەین ، واز لە فێڵى ڕۆژنامە و شتى زل بێنە .. ) وەستا زۆر ئاساییەکە واى وت ..
    کە لە فرۆشگاى پیتزا چوومە دەرەوە ، مۆبایلەکەم ئۆف کرد .. بۆ ئەوەى ئیتر پێشوازى لە هیچ پەیوەندییەک نەکەم .. چونکە مرۆڤ بە بێ جزدانەى بەر باخەڵ ، بەکارى هیچ شتێک نایەت ، خۆ ئەگەر هەوڵیش بدات ئەرکێک جێ بە جێ بکات ، ئەبێتە گاڵتەجاڕ ..ئەبێ چەند کەس لەم شارەدا بەردەوام جزدانەکانیان بەتاڵ بێ ، بە جۆرێ نەتوانن بچوکترین پێداویستى مناڵەکانیان جێ بە جێ بکەن ..چەند بن ئەوانەى کە بە ئاخ و داخەوە بە بەردەم دوکانى پیتزا و پەڕاوگەکاندا ڕەت ئەبن و مۆبایلەکانیان ئۆف ئەکەن .. ناتوانن ماجیک و دەفتەرى ڕەسم و پیتزا ببەنەوە بۆ ماڵەوە ، لە دەرگا دەدات ، مناڵەکان نایەن بە پیریەوە .. ئەزانن هیچ شتێکى بۆ نەکڕیون .. ڕوخسارێکى سارد و سڕ و مردوو ئەبینن ، کە هەموو نیشانەکانى پەشیمانی لە ڕوخساریدا هەڵکۆڵراون ..ئەکرێ بوترێ مرۆڤ بە بێ جزدانەى بەر باخەڵ ، ناتوانێ وەک پێویست لە دەرگاکان بدات .. لە دەرگاکانیش بدات ، پەشیمانیى یەخەى ئەگرێ ..مۆبایلەکەیشى وەک چەکوشێ وایە ، بەردەوام سەرى ئەکوتێتەوە ، لەگەڵ هەر زەنگێکدا ، ئەم لایەکى وشک ئەبێ ..
    ( باشە .. بۆچى پەیکەرێ بۆ جزدانەى بەر باخەڵ دروست ناکەن ؟ بۆ ئەوەى حوکمەت بیبینێ ..وەزیرەکان .. پەرلەمانتارەکان .. دەوڵەمەندەکان و ..دەست ڕۆیشتووەکان ، بیبینن ..ئەوانەى کە بە ماوەیەکى کورت ، باڵەخانە و تاوەر و ساختمان و ڤیللا دروست ئەکەن ..پێویستە هەموو ئەو کەسە ڕۆشنبیر و پێشکەوتووانە ئەو پەیکەرە ببینن ، ئەوانەى بەردەوام لە چێشتخانەى پێنج ئەستێرە خەریکى بوفیەى کراوەن ..ئەوانەى کە تەنها گۆشت ئەخۆن .. کە پێیان جۆرێکە لە جۆرەکانى کەرێتیى ، ئەگەر بێجگە لە گۆشت ، شتێکى تر بخۆن ..ئەوانەى کە بەردەوام داد و بێ دادیانە لە بەرز بوونەوەى ڕێژەى هیمۆگڵۆبین لەناو خڕۆکە سوورەکانیاندا .. پێویستە هەموو ئەوانەى کە کەل و پەل و ئوتومبیلى مارکە ئەکڕن ، ئەو پەیکەرە ببینن .. بۆ ئەوەى بۆیان دەربکەوێ ، کە جزدانى بەرباخەڵ ئەوانى کردووە بەو کەسە .. ئەگەر لێیان ون بێ ..یان لێیان بدزرێ ..یاخود لێیان بسەنرێتەوە ، ئەبێ توشى چ نەهامەتییەک بن .. )
    ( پێویستە ماددەیەکى تازە بخرێتە ناو دەستوورەوە ، بە پێى ئەو ماددەیە ، هەموو مانگێک ، بیست و چوار سەعات ، جزدان لە سەرۆک وەزیران و وەزیرەکان و پەرلەمانتاران و پیاو ماقوڵان و ڕۆشنبیرە گۆشتخۆرەکان بسەنرێتەوە .. بۆ ئەوەى بزانن لەو وڵاتەدا ، سەدان و هەزاران کەس هەن هێشتا نەگەیشتونەتە قۆناغى هەڵگرتنى جزدان .. هێشتا جزدانەیان نییە ..چەندن ئەو مناڵانەى کە هێشتا پیتزایان نەخواردووە ..چەندن ئەو مناڵانەى هێشتا نەبوونەتە خاوەنى ماجیکى ڕەنگاو ڕەنگ ..)
  • ( باوکە … ئەوە بۆ ئەگریت ؟؟ )
    گەیشتبوومە ماڵەوە ..
  • ( هیچ نییە ..مێشوولەیەک خۆى کرد بە چاوما .. )
    ئیتر پێکەنینێکى دەسکردم نیشان دان ، کە لە هەموو شتێک ئەچوو ، لە پێکەنین نەبێ …

تێبینی : ئەم چیرۆکەم لە 25/1/2014 دا نوسیوە .
Nawzad Bandy

25/1/2014

ـــنەوزاد بەندی ـــــــ




بۆ شۆڕشگێرانی باکور و ڕۆژهەلات و شوێنی تریش؟… زانا رەزاق

یەکەم پێویستە ئێوە ئەگەر هەماهەنگیتانیش لەنێوانتان نەبوو، پێویستە ڕەخنەی بنیاتنەر لەیەکتری بگرن نەک شێوەی تر ،چونکە شێوەی تر زیان بۆ هەمووتانە خەلکێکیش لەنێو کوردستان بەهۆی ئەمەوە لێتان دووردەکەوێتەوە ،یانی ئێوە یەکتری ناشرین دەکەن ئەمەش خەلک ئەم شێوازە دەبینێت لەبەر ئەوەش بۆتان زیانە .

دووەم پێویستە ئێوە زۆر خۆتان مەکەنە دوژمنی کوردەکانی دژی ئێوە شەڕ دەکەن یانی ئەوانەی لەگەل دوژمن و داگیرکەر دێن ئاوا زۆر هەستیاربن لەگەلیان چونکە داگیرکەر ئەمە بە مەبەست و ئامانجی ئەوە دەیکات کە ئێوە و ئەوان بکاتە دژی یەکتر هەر بەیەکتریش خەریکبن.

سێیەم چەندی پێتان بکرێ ئەو کوردانەی ناو وولاتەکە کە ڕۆشنبیرن هەروەها خاوەن پێگەی کۆمەلایەتین لە خۆتان نزیک بکەنەوە دواتر پێویست ناکات بیکانکەنە دوژمنی خۆتان، پێویستیشە لە هۆکارەکانی ئەوانە بکۆلێتەوە دواتر بەهۆی هۆکارەکانیان لەخۆتان نزیکبکەنەوە هەم خاوەن پێگەکان هەمیش ئەوانەی ڕۆشنبیرن یانی سەرەڕمەکانی کورد و نەتەوەی تر لەنێو کوردستاندا.

چوارەم پێویستە هەموو حزبەکانی کوردستان لەهەر پارچەیەک (هەرچەندە لای من پارچە و شت نیە یەک کوردستان هەیە بەلام بۆ ئەوەی ڕوون بێت). لەو پارچە لەنێوان لایەنەکان ململانێی تەندروست هەبێت نەک هێزێک لە پارچەیەک هێزێکی تر لە پارچەیەک ململانێیان هەبێ ئاوا و ئەگەر ئێوە دەتوانێ کورد لە هەموو بەشەکانی سەرکەوتووبێت ئاوا باشنیە و پڕە لە زیان بۆ کورد داگیرکەرانیش هەر ئەوەیان دەوێت.

پێنجەم ئێوە پێویستە ڕۆشنبیرانێکتان هەبێ خەلکی حکومەتی داگیرکەرەکە هۆشیار بکاتەوە لەڕێگەی پێدانی زانیاری زیاتر کە ئێوە داوای مافی کورد و نەتەوەی تری کوردستان دەکەن وەکو ئەوان مرۆڤن خاوەن ماف و ژیانێکی باشن.

شەشەم هیچ کات بیر لە شەڕی یەکتری نەکەنەوە بەهیچ شێوەیەک چونکە ئەمە پیلانی دوژمنانی کوردستانە و کاریگەری خراپیشی ماوەیەکی زۆر دەمێنێت ئەگەر سەیری مێژووی ڕابردووی دوور ڕابردووی سالانی پێشووی زۆر وولات بکەی ئاوا بۆتان ڕوون دەبێتەوە ئەمە هەمووی پیلانە خەلک و سیاسیەکانی ئەو وولاتانە پێوە خەریک دەکات.

حەوتەم وەکو نشتیمانیانە بیربکەنەوە هەرچەندە ئێوە ئاوان یانی هەموو نەتەوەکانی کۆمەلگای کوردستانی خۆتان بەخاوەنی ئەوانیش زیاتر بزانن هەلوێستتان هەبێ کە کرداری خراپ دژی ئەوانیش کرا.

هەشتەم باشبوونی کۆمەلگای کوردستان بەشی باشوری ئەوا ئەوەش کاریگەری زۆر باشی بۆ شۆڕش و خەباتەکەی ئێوەش هەیە خراپیشی کاریگەری خراپی هەیە کاتێکیش میدیای دەسەلاتدارانی ئەو وولاتانە خراپی باشور دەگوازنەوە بێ هۆ نیە؟!

نۆیەم پێویستە ئێوە شەهیدەکان وەک شەهیدی نشتیمان بێجیاوازی بەهی خۆتان بزانن لە ئێستاوە کۆمەلگای ئەوێ دابەشی ئایدۆلۆژیی و شتی تر نەکەن ئەمە زۆر خراپە بەلکو وابکەن خۆتان بە نوێنەری هەموویان بزانن بێ جیاوازی.

دەیەم هەر لە ئێستاوە حکومەتێکی بچوکتان هەبێ لە هەموو بوارەکانیش بە پسپۆڕی جیاوازییەکانەوە خۆتان لێڕابێهێنن.

دواتر هەم لەنێو خۆتان هەمیش بۆ حکومەتە بچووکەکە وابکەن کە پلەندی بۆ ئاست و تواناکان هەبێ بەپێی پلەبەندیش بچنە پێش.




ستایشی سێبەرە بەرزەکە… شیعر: محمود درویش- وەرگێڕانی : پشکۆ ناکام

تا ئەم خەڵکە
جارێکی تر تۆبە ئەکا
و
خۆکوشتنەکەم ڕوون ئەبێتەوە
تا (ڕۆم)ەکان ئەگەڕێنەوە
تا پاسەوانی تەلبەنگەکانی قەڵاکەمان وەدەرئەنێین
و
كۆڵەکەی پاپۆڕەکە ئەشکێ
تا لە شەقامی بازرگانی شەرەف
چەپڵە بۆ ” ئەتک کردن”ی ئافرەتەکانمان لێ بەین
ساتێک بنوو ، خۆشەویستم ..بنوو
تا بمرین
ئەوە ساتی : هەرەسە
ئەوە ساتی : ڕوون بوونەوەمانە
ساتی مەتەڵ ئاسای لەدایک بوونی ڕۆژە
كوڕی دایکم ، چەن تەنیا بوویت
کوڕی زیاتر لە باوکێک
………..چەن تەنیا بوویت

گەنم تاڵە لە بێستانەکانی ئەوانی ترا
و
ئاو سوێرە و هەور پۆڵا
و
ئەم ئەستێرەیە زام هێنەرە
و
ئەبێ بژیت..و هەر بژیت
و
لە بەرامبەر دەنکێ زەیتون
پێستی خۆت بەیت
…چەن تەنیا بوویت…
هیچ شتێ نامان شکێنێ ،
بەتەواوەتی غەرق نابیت
لەو خوێنەی تیامانا ماوە
با بچینە ناو ڕۆحی ئابڵۆقەدراوی
شوبهان و هەتیوەکان
تۆ: كوڕی هەوای نەلەقیو “ڕەق”
كوڕی: یەکەم زمان پژانی دوورگە کۆنەکان
كوڕی خانمی دەریاچە دوورەکان
كوڕی پارێزەر لە هەڵەی پێشینان
و
لە ڕووخسارە ڕەقەکەیا
بروسکە یان کۆترێک وێنا ئەکا

گۆشتم لەسەر دیوارەکان
گۆشتی تۆیە ، کوڕی مام
لەشێک بۆ تاریکایی
و
ئەبێ ” بێ رێگا” هەنگاو بنێیت
لە پشتەوە ، یان لەبەر دەم
لە باکوور..لە باشوور
بە تەرازوویەکەوە هەنگاوەکان بنێیت
تا ئەوانەی باڵ بەستویان کردوویت
بتکێشن و بتبەن بۆ کۆگاکان
تا میوانەکان ” شاناز”یت ببینن
چەن تەنیا بوویت..!!
چەن تەنیا بوویت. !!

كۆچێکی ترە
سڵاو و دوا وەسیەت مەنووسە
تۆ بەرز بوویتەوە
و
ڕووخانیش ، ڕووخا
جگە لە نا روونیەکی ڕەش لە تۆیا
هیچ دەریایەک نیە…
بچۆ ناو شتەکانەوە
تا شتەکان بچنە هەنگاوە حەرامەکانتەوە
سێبەرت لە دەرباری فەرمانڕەوا بکشێنەوە
تا وەک ” خەڵات” هەڵنەواسرێ
و
سێبەرت تێک بشکێنە
تا نەیکەن بە فەرش ، یان بە تاریکایی

شکانیانیت…
چەن جار شکانیانیت
تا لەسەر قاچەکانت” عەرش” دروستکەن
لەگەڵتا بوون و ئینکارییان کردی و شاردیتیانەوە
سوپایەکیان بۆ دەستت دروستکرد
زیندانیان کردیت ووتیان : خۆت مەیە بەدەستەوە
فرێیان یایتە بیرەوە
ووتیان : خۆت مەیە بەدەستەوە
و
هەزاران هەزاران هەزاران ساڵە
بە ڕووناکی ڕۆژ
کاتێ “قەمە” کەت راکێشا
ئینکاریان کردیت
چونکە ئەوان جگە لە ” خوتبە و ڕاکردن “
……………چیتر نازانن
ئێستا : پێستت ئەدزن
ووریای سەر و چاویان و ڕەختەکەت بە
كوڕی دایکم ، چەن تەنیا بوویت
كوڕی زیاتر لە باوکێک
……چەن تەنیا بوویت

“””””””””””””
MARS/2019




جیهانبینی من… زانا رەزاق

یەکەم بۆم گرنگ نیە کێ لەپارچەکان خەبات و شۆڕش دەکات گرنگ کورد بێت .
دووەم بۆم گرنگ نیە کێ حوکمڕانی پارچەکان دەکات ئەوەش گرنگ کورد بێت .
سێیەم دژی هەموو داگیرکەرانم هەموویان لەیەکسانن .
چوارەم لای من گرنگە کوردەکانی لەپارچەکان یەکگرتوو بن و لەسەر شتەکانیش ڕێکبکەون جا چۆن ڕێکدەکەون گرنگ نیە لەلام .
پێنجەم پێویست دەکات ئەوانەی ڕەخنەشۆڕشدەگرن لەپارچەیەک هەموو ڕەخنەو سەرنجیان بۆ کاتی پێویست هەلبگرن .
شەشەمیش ئەگەر پارچەیەک بەتەواوی مەترسی لەسەر نەما ئەو کات ئەتوانن ململانێ بۆ دەسەلاتداری بکەن .
هەوتەمیش زۆر گرنگە هێزە چەکدارەکان ببنە یەک هێز نەک لەهەر پارچەیەک چەندین هێز هەبێت .

تێبینی ئەوە بەپلەی یەکەم بۆ ئەو کەسانەیە لەمن نەگەیشتوون
من لەپێشترو لەداهاتووش هەر ئاوام گرنگ بۆمن خاک و نشتیمانە لەژێر دەسەڵاتی کوردەکان نەک وەکو کەرکوک و ئەفرینی لێبێت.

تێبینی ئەوەشم لە مانگی ئازاری دوو هەزارو نۆزدە لە ئەکاونتم بلاو کردۆتەوە ئێستاش شتێک ڕوونتر دەکەم کە ئێمە خاکمان کوردستانە تەنیا هی کوردەکان نیە بەلکو نەتەوەی تریشی تێدایە یانی ئێمە خاکمان کۆمەلگای کوردستانییە




منداڵەکانی ئەمڕۆمان، هـیوای داهـاتووی کوردستانن… رەزا شـوان

منـداڵـە خـۆشـەویستەکـانـمـان جـگەرگـۆشەمـانـن، گـرنگـتریـن ژێـرخـانی سـتراتیـژی نەتەوەیـیمان، گەورەترین سەرمـایەی راستی و بەنـرخـترین سامانی گەلەکەمانـن، کە لە نـەوت و گاز و زێـڕ و گەوهـەر و لە هەمـوو سامانێکی کە، گرنگـتر و بەنـرخـترن.
منـداڵەکانمان نەوەی ئەمڕۆن و هـیوای داهاتووی کوردستانن، لاوان و ژنان و پیاوانی داهـاتوون، بـڕبـڕەپشت و بەردی بنـاغـەی کۆڵەکەکـانی گۆمەڵـگای داهاتـووی کـوردن.
منداڵـەکانمان تـۆوی ژیـان و مـانن، رووەک ئاسایی ساڵ لە دوای ساڵ گەورەتـر دەبن، دەبنـە شۆڕە نەمامی تـەڕ و ناسکی هـیـوا و ئـومێدمـان، تا زیـاتر بایـەخ بـەم شوولکە نەمامانەی ئەمڕۆمـان بدەین، تا زیـاتر خـزمەتیان بکەیـن، جـوانـتر دەڕسکـێن، باشـتر چـرۆ و گـەڵا وگـوڵ دەکـەن، زیـاتریـش بـەر دەدەن. دەبنـە کەڵـەداری بەهـێـز و رەگ ئەستوور، دەتوانن لە بەردەم لێـزمە و رەهـێڵە و رەشەبا و زریان و تـۆفـانی رۆژگارە سەخـت و دژوارەکانـدا خۆیـان رابگـرن و هەڵنـەتەکـێن. دەتـوانن لەگەڵ گۆڕانکارییە خـێراکانی ئـەم سەردەمـە جەنجـاڵە و هـەر گـۆڕانکارییەکی داهـاتـووش دەربـەرن. لە کاروانی خـیراڕەوی پێشکەوتن و شارستانی دوانەکەون. لە رووی داهـێنانە سەیـر و سەمـەرەکانی رۆژانـەی تەکنەلـۆژیـادا نامـۆ و رامـاو و دامـاو نەبـن.
هـەر ئـەم منـداڵە چاوگەشـانەی ئەمـڕۆمـانن، لە سـبەینـێی جـیاواز لە ئەمـڕۆ، دەبنـە شاسوار و شۆڕەسواری گۆڕەپانی کوردایەتی و مەردایەتی، دەبنە کورد و کوردستان پەروری سەرسەخت، بە تێکـۆشەر و شۆڕشگـێڕی چاونەتـرس، بە پێشـمەرگە و بە سەرکـردەی قـارەمـان و دڵسـۆزمـان، دەبنە هـەڵگـری ئـاڵای کوردسـتانی پـیرۆزمـان، دەبنە رابـەر و پێـشەوا و بە سەرمەشـق، دەبـنە بە چـراهەڵگـری ئـازادی و رزگـاری کوردستان، دەتوانن شکۆی نەتەوە و نیشتمانەکەمان بپارێزن. منـداڵەکانی ئەمڕۆمانن لە سبەینێدا دەبنە باڵیـۆزی و نوێنەری کورد و کوردستان، لە هەموو وڵاتـانی جیهـان، دەبنـە هـەڵگـری پەیـامی ئـازادی و ئاشـتیخـوازی و چـڵەنـێرگـزی بەهـاری ئـاشـتی و خۆشـەویستی کوردسـتان، پێـشکەش بە هـەمـوو گـەلانی جـیهـان دەکـەن.
ئـەم خـۆنچـەگـوڵە گەشانە و ئەم کاکەلە رۆحسووکانەی ئەمڕۆمان، لە سبەینێدا، دەبنە شـۆڕەژنـانی تێکـۆشـەر و بە چالاکـوانان و بە دایکانی میهـرەبـان، دەبنە کەڵە پیـاوانی جوامێر و دلێر و ناودار، دەبنە باوکانی دڵسۆز. دەبنە دەسەڵاتدار و کارمەند و بیرمەنـد و سیاسەتمەدار، دەبنە نووسەر و رۆشنبیر و شاعـیر و هـونەرمەنـد، دەبنە مامۆستا و پـزیشک و ئەنـدازیـار و پارێـزەر و چالاکـوان… هـتد. دەشبنە بەرپـاکەری شـۆڕشـێکی راسـتی گـۆڕانـکاری و چاکـسازی و نـوێخـوازی لە هەمـوو بـوارەکانی ژیانـدا. دەتـوان دەبنە رەگهـەڵـتەکـێنی گەنـدەڵی و نادادپەروەری و سـتەم و زۆرداری و بـرسێـتی.
چی هەیە لە جیهاندا، لە زەردەخەنەیەکی سروشتی منداڵان شیرینتر و خەمڕەوێنتربێت.
بەبێ منـداڵان، جیهـان نە تیشکی خـۆر دەیگـرێتـەوە، نە پێ کەنین و نەخـۆشەویستیش تامیان دەبێـت، بۆیە منداڵان بەنـرخـترین بوونەوەری جیهانن، گەورەترین گەنجینەمانن. پێـویستە خۆشـیانـمان بـوێـت و بیـان پارێـزین و بە دروستی پەروەردەیـان بـکەیـن.
(روبـاد کبلـنگ) دەڵێـت:”جـوانترین دیمـەن لەژێـر ئاسـماندا، منـداڵـێکە بە نوکـتەیەک پـێ دەکـەنێ..”.
لـەم روانـگەیەوە، کـەواتە هـێنانـەدیی داهـاتـوویەکی گـەشـتر و شـیاوتـر بـۆ کـورد و کوردسـتان، لە دەسـتی منـداڵانی کـوردی ئەمـڕۆمـان دایـە. لە سـایـەی گـۆشکـردن و پەروەردەکردنی دروسـت و ئاراستەکردنی راست و زاخاودانی بیـر و هـزری ئەمانـدا، ئـەو دواهـاتـووە گـەشـتر و شـیاوتـر و خـوازراوەمـان بۆ کورد و کوردستان دێتـەدی.
تا زیـاتر و دروستر گرنگی بە پەروەردەکردن و فێرکردن و ئاراسەکردنی منداڵەکانمان بـدەیـن، رەنـج بێـوەر نابـین و زیـاتریش لە سەرکەوتنیان و لە هـێنانەدی داهاتوویەکی گەشـتر بۆ کورد و کوردستان دڵـنیا دەبـین.
هەموو ئەو ئامانجانەی کە باسمان کرد، لە رێی پەروەردەکردنی دروستی سەردەمیانە و رێنمـایی پێویست و ئاراسـتەکـردنی ئامانجـداری راسـتیدا دێنـەدی. بێگومـان بنیاتنـان و گـۆڕانـکاری لە منـداڵانی ئەمـڕۆوە دەسـت پێـدەکەن. پێـویستیمان بە نەخـشەرێگایەکی تازەی پەروەردەیی و بە پلانێکی تۆکمە و بە گـۆڕانکاری لە سستەم و پرۆگـرامەکانی پـەروەردە و فـێرکـردن و رۆشـنبیریکـردنی منـداكانی قـونـاغـی قـوتابخـانەی بنـەڕەتی هـەیە. پێـویستە لە لایەن پسپـۆرانی پەروەردەی نوێـوە، سەر لە نـوێ پـرۆگـرامەکانی پەروەردەکردن و فـێرکردن و خوێنـدن دابڕێژرێنەوە. چونکە بابەتەکانی پروگرامەکانی خوێندنی ئێستا، پێداویستی و خواست و تمووحاتەکانی نـەوەی ئەمـڕۆمان ناهـێننەدی.
پەروەردەکـردنی دروستی منـداڵان، پێـویسترین و لەپێشـترین و پیـرۆزتـرین ئەرک و خـزمـەتە. ئـەم ئەرکـەش بـە تەنهـا لـە ئەسـتۆی دایـکان و باوکـانـدا نییـە، بەڵـکو لە ئەسـتۆی مامـۆسـتایـان و نـووسـەران و شاعــیران و هـونەرمەنـدان و هـەمـوو ئـەو رێکخـراوانەشـن کە داکـۆکی لە منـداڵان و لە مافـەکانیان دەکـەن. بەشی زۆریشی لە ئەستۆی حکومەت و دەسەڵات دایە. چونکە منـداڵەکانمان بە تەنهـا موڵکی دایکان و باوکـانیان نـین، موڵـک و سەرمـایەی گەلەکەمـانیشـن.
لە ئەمـڕۆدا، لە هـەمـوو سـەردەمـەکـانی پێشتر، لە سـایەی پێـشکەوتـن و شـۆڕشی تەکـنەلـۆژیـا و داهـێنان و جیهـانگـیری دا، پەروەردەکـردنی دروستی منـداڵان زیـاتر قـورس بـووە. پێویستە ئەوەش بزانین، کە منداڵانی ئەمڕۆمان جیاوازن لەگەڵ منداڵانی سەدەی رابـردوودا. راستییەکە و نکـووڵی لێناکرێت، کە منـداڵانی ئەمڕۆمان لە سایەی شۆڕشی تەکنەلۆژیا و ئاسانی هۆیەکانی گەیاندن و پەیوەندیکردن و خۆڕۆشنبیریکردن، هـۆشیارتر و چاوکراوەتر و زۆرزانتر و زیرەکترن لە نەوەکانی رابردوو. هـیوا و خەون و پێداویستییەکانیشیان، هەمـان پێـویستی و هـیوا و خەونی منـداڵانی پێش خۆیان نین.

بۆ ئەوەی منـداڵانی ئاسایی لە رووی جەستەیی و هـزری و دەروونییەوە پێ بگەیەنین، پێویستە بە وریـایی و شارەزاییەوە پەروەردەیـان بکـەین. چونکە هـەر هـەڵەکـردن و سەقـەتییەک لە پەروەردەکردنی منـداڵەکانمان، ئاکامێکی زیان بەخـش و نەخـوازراوی لێـدەکەوێتـەوە، لەوانـەیە راستکـردنـەوەی زۆر زەحـمـەت بێـت.
(ئەلـیزابێس مـاخ) دەڵێت:”لە کاتی ئەنجامـدانی پەروەردەکردنی منـداڵەکانمانـدا، هـەر هـەڵـەیەک بـکەیـن، دەبێـتە هـۆی دۆڕانـدنی جـەنـگـێک، کە لە پێـناوی دوارۆژێـکی باشـتردا دەسـتمان پێکـردووە..”.
هەر گەلێکیش منداڵانی بۆ داهاتوو پەروەردە و ئامادە نەکات، ئەو گەلە داهاتووی نییە. بـۆیە هـەر کەمتـەرخەمییەک لە پەروەردەکـردنی منـداڵەکانمـان بکەین، یا پەراوێـزیان بـکەیـن و بە هـەنـدیان نەزانیـن و پـشـتیان تێ بـکەین و بیـان دەیـنـە دەسـت قـەدەر و چارەنـووسێکی نادیـارەوە. لەوانـەیە لەڕێ دەربچـن و مـل لە هـەڵـدێـرێکی هـەزار بە هـەزارەوە بنێن و لە باوەشی داهـاتـوویەکی نادیاری رەش و نوتەکدا خۆیان بگـرنەوە. ئـۆباڵی ئاکامێکی نەخـوازراوی وەهـاش، لە ئەستۆی هەمـوومـان دەبێـت. پەشیمانیش بێ هـودەیە، پاساو و بیانـوو و پاکانە و ئەستۆپاکـیش لە کەس قـبووڵ ناکرێت. نەوەی داهـاتووشـمان، لەکەسمان نابوورێت و لۆمە و نەفـرەت بارانمان دەکەن. هەمووشمان پشکـمان لـەم ئەنجـامە خـراپـەدا دەبێـت و باجـێکی زۆری هـەڵـەکـانیـشـمان دەدەیـن.
بە لەبەرچاوگـرتنی ئەو راستییانە، پێـویستە ئەوە بـزانین، کە چی ئەرکـێکی پیـرۆز و چارەنووسسازمان لە ئەستۆدایە، لە پەروەرەکردنی دروست و لە ئاراستەکردنی راستی منـداڵەکانی ئەمڕۆماندا. کورد وتەنیش:”چی بچێنین.. هەر ئەوەی لێ درۆێنەدەکەین”.
گەلانی پێشکەوتـووی جیهـان، زۆر لە زووەوە، درکیـان بەم راستییە کـردووە، بـۆیـە ئەرکی پەروەردەکردنی دروست و ئامادەکردنی منداڵەکانیان بۆ داهاتـوویان، سەرقـاڵی کـردوون و بۆتـە گـرنگـترین و لە پێشـترینی ئەرکەکـانیان. بەڵکو تا ئەو رادەیـەی کە گـرنـگی دان بە پـەروەردە و ئامـادەکـردنی منـداڵان، بـووە بە پێـوەر و بـە سەنـگ بۆ پێـوان و هـەڵسەنگانـدنی رادەی پـێـشکەوتـن و شارسـتانی گـەلانی جـیهـان.
نەرویـج: ٢٠/ یـوونی / ٢٠٢٢




دووهەمین خولی فێستیڤاڵی فیلمی کوردی “مۆسکۆ” لە وڵاتی ڕووسیا بەڕێوەدەچێت

مه‌نسوور جیهانی ـ

دووهەمین خولی فێستیڤاڵی فیلمی کوردی “مۆسکۆ” بە نمایشی بەرهەمی سینەماکارانی 8 وڵاتی جیهان لە شارەکانی مۆسکۆ و سەن پتێرزبوورگ لە وڵاتی فیدڕاسیۆنی ڕووسیا بەڕێوەدەچێت.

دووهەمین خولی فێستیڤاڵی فیلمی کوردی “مۆسکۆ” MKFF بە بەرپرسیاریی خاتوو “گولیزەر گەردەن زەری” Gulizer Gerdenzeri، بە مەبەستی ڕەنگدانەوەی فەرهەنگ و مێژووی کوردەکان و هەروەها ژیانی مۆدێڕنی ئەم نەتەوەیە، بە چاودێری وەزارەتی ڕۆشنبیری و لاوانی حکوومەتی هەرێمی کوردستان، بە نمایشی 54 فیلمی بڵندی سینەمایی، بەڵگەفیلم و کورتە فیلم لە سینەماکارانی 8 وڵاتی جیهان و هەروەها بە پشتیوانی “کارۆ ئاڕت” KARO.Art لە ڕۆژانی 29ی جوون تا 12ی جوولای 2022 لە هۆڵەکانی ناوەندی سینەمایی “ئۆکتیابر” Oktyabr و لە شاری مۆسکۆ و لە سینەما KARO 11 Ohta لە شاری سەن پتێرزبوورگ لە وڵاتی فیدڕاسیۆنی ڕووسیا بەڕێوەدەچێت.

فێستیڤاڵی فیلمی کوردی “مۆسکۆ” Moscow لە ڕیزبەندی فێستیڤاڵە نێودەوڵەتییەکانی فیلم دایە کە لە لایەن وەزارەتی فەرهەنگی فیدڕاسیۆنی ڕووسیا و بە واژۆی “ئۆ. بی. لیۆبیمۆڤا” O.B. Lyubimova وەزیرەی کەلتووری ئەم وڵاتە گەیشتووە و بە نامەی فەرمی ژمارە 1692 ڕێکەوتی 24ی دیسەمبەری 2020 لە چوارچێوەی فیدڕاسیۆنی ڕووسیا لە ساڵی 2022 بەڕێوەدەچێت.

بەرپرسانی دووهەمین خولی فێستیڤاڵی فیلمی کوردی “مۆسکۆ” لە ڕاگەیێندراوێکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایانگەیاند: ئەمە ڕووداوێکی کەلتووری سەرسووڕهێنەرە بۆ هەموو لایەنگرانی فیلم و هەروەها بۆ کوردانی ڕووسیا و هەموو ئەو کەسانەی کە سەبارەت بە چارەنووسی ئەم خەڵکە قارەمانە بێکاردانەوە نین. فێستیڤاڵی فیلمی کوردی “مۆسکۆ” بەرزتر لە سیاسەت و مەزهەب دەڕوانێت و چاو لە سینەما وەکوو هونەرێکی بنەڕەتی و کەرەسەتەیەکی گرینگ بۆ گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان دەکات و سەبارەت بەو زانیاریی پێویست دەبەخشێت.

بەرهەمەکانی ئامادەبوو لەم فێستیڤاڵە، پێشکەش بە چارەنووس، مێژوو، خەباتی سەخت و بەرخۆدانی کوردەکان کراوە و بە زمانی سەرەکی و بە ژێرنووسی ڕووسی پیشان دەدرێن. هۆگران لەگەڵ کەلتوور و زمانی نەتەوەیی خەڵکی باستان و هەروەها مێژوو و دابوونەریتەکانی سەدان ساڵە و خەباتەکانی ئەوان ئاشنا دەبن. ڕێوڕەسمی کردنەوەی ئەم ڕووداوە سینەماییە ڕۆژی چوارشەمە 29ی جوونی 2022 لە ناوەندی سینەمایی “ئۆکتیابر” Oktyabr لە شاری مۆسکۆ بەڕێوەدەچێت.

فێستیڤاڵی ئەمسال، بە هەشتاو پێنجەمین ساڵیادی لە دایکبوونی ئەفسانەی سینەمای کوردستان “یەڵماز گۆنای”یە Yilmaz Guney دەرهێنەری ناوداری کورد تەرخانکراوە. فیلمی دەستپێکی فێستیڤاڵی فیلمی کوردی “مۆسکۆ”ی 2022 تایبەتە بە پیشاندانی فیلمی هەرمانی گۆنای واتە “ڕێگا” The Road کە لە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “کان”ی فەڕەنسا لە ساڵی 1982 خەڵاتی گەورە و گرینگی چڵە خورمای زێڕینی ئەم ڕووداوە بەنرخە سینەماییەی بەدەستهێنا.

بەرنامەی پێشبڕکێی فێستیڤاڵ، فیلمەکانی ئەو 8 وڵاتە لە خۆدەگرێت کە لە لایەن دەرهێنەرەکانیانەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەورووپا سازکراون.

فێستیڤاڵە فیلمە کوردییەکان ساڵانێکە کە لە پێتەختەکانی ئەورووپا و جیهان بە سەرکەوتوویی بەڕێوەدەچێت. لە ساڵی 2022 ئەمە دووهەمین ساڵە کە شاری مۆسکۆ درگاکانی خۆی دەکاتەوە و دەرفەتێکی بێوێنە بۆ بینینی باشترین فیلمەکانی دەرهێنەرانی کورد دەر’ەخسێنێت. هەروەها ئەم خولەی فێستیڤاڵ، هەلێکی تایبەتە بۆ بینینی کۆمەڵێک فیلم لە بەرنامەکانی فێستیڤاڵ، هاوکات لەگەڵ شاری مۆسکۆ لە سینەما KARO 11 Ohta لە شاری سەن پتێرزبوورگ.

ئەم فێستیڤاڵە لە ڕێگای پیشاندانی ئەو فیلمانەی کە تایبەتە بە بابەتی کورد و کوردستان، بە گەشەسەندنی سینەمای نێودەوڵەتی، پاراستنی شووناسی نەتەوەیی و زمانی دایکی کوردەکان و هەروەها دەرفەتێکە بۆ یارمەتیدان و بە هاوبەشدانانی میراتی مێژوویی و کەلتووری خۆمان لەگەڵ نەتەوەکانی دیکەی دانیشتووی ڕووسیا.

فێستیڤاڵی فیلمی کوردی “مۆسکۆ” لە لایەن وەزارەتی کەلتوور لە ڕیزبەندی فێستیڤاڵە نێودەوڵەتییەکانی فیلمی بەڕێوەچوو لە فیدڕاسیۆنی ڕووسیا بۆ ساڵی 2022 جێگایەکی تایبەتی بۆ دیاریی کراوە.

بۆ زانیاری زیاتر:
www.moscowkff.ru

ڕاگەیاندنی گشتی دووهەمین خولی فێستیڤاڵی فیلمی کوردی “مۆسکۆ”.




فۆبیا لە فەشەلی نەوشیروان و گۆڕان!… کامیار سابیر

فۆبیا( Phobia)، ترس و دڵەڕاوکێ و نیگەرانیی لە شتێ، لە دەعبایەک، لە دیاردەیەک یان لە رووداوێک ئەگەیەنێت کە مرۆڤ، تووشی دۆخی تۆقیین، شڵەژان، بێمتمانەیی و سەرگەردانیی ئەکات. هاوکات، هەستیاریی و قەلەقیی بەردەوامی بۆ دروست ئەکات و ناتوانێ بڕیار لەسەر شتێ بدات کە ئەو فۆبیایە لە مێنتاڵیتیی ئەو کەسەدا گەرای ترسی خستووە. لە هەلومەرجی سیاسیی هەرێمی کوردستانی عێراقدا، سیاسەتکردن، یان هەنگاونان بەرەو ئەوەی کە چەند کەسێک یان گرووپێک هەڵسن بەسەرپێخستنی رەهەندێکی سیاسیی و گوتارێکی سیاسیی جیاوازتر، یەکسەر و بێ سێ و دوو، لەگەڵ فۆبیایەکدا، دەرگییر ئەبێت( بە تاک) و ئەبن( بە کۆ) کە کەس ناتوانێ تەجاوزی نەوشیروان بکات؟! لەبەرامبەر ئەم دەسەڵاتەدا، نەوشیروان هیچی پێ نەکرا، بە دڵنیاییەوە، بە کەسیتریش ناکرێ! بەو کاریزما و توانا سیاسیی و عەسکەریی و جەماوەرییەی نەوشیروان، هیچ لەگەڵ ئەم دوو حیزبە نەکرا، ئەبێ هەرکەسێ بییر لە ئۆپۆزیسیۆنبوون بکاتەوە، هەزارویەک پرسیار لەسەر فەشەلی گۆڕان و نەوشیروان لە خۆی بکات؟ ئەوکاتیش هەنگاوێ بۆ دواوە بنێت و دەست بەکڵاوی خۆیەوە بگرێت و عاقڵمەند، دانیشێت!

ئەوانەی سەرەوە و هەزاران ریوایەتی تری لەو جۆرە، بەشێکی زۆر لە مێدیا سێبەرەکانی دەسەڵات و کەسایەتییە سیاسییە پییرەکانەوە، بەردەوام تەخشان ئەکرێن، بەڵام بەشێک لەوانەی خۆیان بە رەخنەگر و ناڕازیی و بگرە ئۆپۆزیسیۆنیش ئەزانن، بە لا ئیرادیی بێت یان لە خۆیان رانابیینن، هەمان فۆبیا بڵاو ئەکەنەوە کە کەس ناگات بە قوولەی قافی نەوشیروان و هەرکەسێکیش بییر لە ئۆپۆزیسیۆن بکاتەوە، حیزب دابنێ یان لیست دابنێ، ئەوە چارەنووسی بە فەشەلەکانی نەوشیروان، مەحتوم ئەبێت. کارەساتەکە لەوەدایە زۆرێک لەوانەی خۆیان بە قائید، بە نوخبە، بە کادیر و بە مەیدانداری سیاسیی ئەزانن، ئەم فۆبیایانە لە دەسەڵات، باشتر تەخشان ئەکەن و راستەوخۆ بە خەڵک و بە دەسەڵاتیش ئەڵێن، ئێمە ئەهلی ئۆپۆزیسیۆن نیین و گەڕ بە ئۆپۆزیسیۆن ئەکەین و بە شێنەیی، کارتی تەسلیمبوونیان، بڵند کردووەتەوە.

شێواز و تایبەتمەندیی بییرکردنەوە و رەفتاری خودگەرایی و سیاسیی ( ئیدیۆسینکرەسیIdiosyncrasy ) نەوشیروان، پێش هەموو شتێ، تایبەتمەندیی ئۆپۆزیسیۆنبوون نەبوو لە سیستەم و مۆدیلی دەسەڵات و چەتەگەرییە ئابوورییەکە، بەڵکو ئەو خۆی بە بەشێک لەو سیستەمە سیاسیی و کولتووریی و کۆمەڵایەتییەی کوردایەتیی ئەژمارد ئەکرد و خەونی بەوەوە ئەبیینی کە ریفۆرم لە حکومەتی هەرێم و حیزبەکاندا، بکرێن و چاکسازیی سیاسیی و ئابوورییان تێدا بکرێت! لە واقیعدا بە شیعار و بە حەماس و پۆپیولیزم ئەوانەی ئەویست، بەڵام لەسەر ئەرضی واقیع، کڵاوی خستە سەر حیزبەکە( گۆڕان) و جەماوەرەکەیشی، هەروەکو کاتی خۆیشی کڵاوی خستە سەر رێکخراوێکی گەورەی وەکو کۆمەڵەی رەنجدەران کە خۆی قەناعەتی بە پرەنیسپە سیاسییەکانی کۆمەڵە نەبوو، هەزاران کەسیش لەسەر کۆمەڵە تێداچوون، بەڵام عاقیبەت ئیعتیرافی کرد کە ئەو کۆمەڵە نەبووە و لە لایەن تاڵەبانییەوە، مەئموورییەتێکی پێسپێردراوە و بە سکرتێری کۆمەڵە، تەعیین کراوە.

هەمان شتی لە گۆڕانیشدا دووبارە کردەوە، بەڵام ئەمجارەیان، خۆی ماستەرمایند و ئەندازیاری ئەم کڵاولەسەرکردنە بوو، هەمان شتی کرد کە جەلال تاڵەبانیی لە دروستبوونی یەکێتییدا کردی و تەنیا حیزبی بۆ خۆی دروست کرد. ئەوە، کادیرە گەنج و بێ تەجروبەکانی کۆمەڵە و شۆڕشگێڕان و خەتی تەسک و پان، تایبەت و گشتیی بوون لە عەبقەرییەتە سیاسییەکەی جەلال تاڵەبانیی ناگەیشتن و باجی ئەو تێنگەیشتنەیش ئەو کوردستانە وێرانەیە، ئەو زەلیلبوونەی ناوچەکانی خۆیان و خەڵکەکەیەتی، هەروەها ئەو یەکێتییەی کوڕانی تاڵەبانیی و منداڵەکانی ئبیراهیم ئەحمەد و ئەو هەموو مەکتەب سیاسیی و سەرکردایەتییەیە کە چۆن حیزبەکەیان جڵەو بکرێ و بۆ کوێ لێبخوڕدرێ، بەس پارەی مانگانەی بەردەوامیان هەبێت و ئەو ژیانە گەندەڵییەی پێکەوەیان ناوە، لێیان تێکنەچێ، لە دوور و نزیکەوە، پێوەندییەکیان بە پرەنسیپی سیاسیی و ئەخلاقی سیاسیی و ئاییندەی خەلکی کوردستانەوە، نە بووە نە ماوە. هەمان طاس و حەمامیش بۆ گۆڕانی ئێستا، بەس شەراکەتی بیزنس و دزییەکانیان لەگەڵ دەسەڵاتدا، لێتێکنەچێ، نەک باکیان بە خەڵک نییە، بەڵکو باکیان بە توراثی قائیدە رۆحییەکەی خۆیشیان، نییە.

پاش چل ساڵ خەلفەیی بۆ مام جەلال، نەوشیروانیش تێگەیشت کە سیاسەت لە کوردستان و ناوچەکەدا ئەوەیە کە وەکو ماڵی بارزانیی و ماڵی تاڵەبانیی، حیزبێک بۆ خۆت و منداڵەکانت دروست بکەیت، ئەو هیچ کاتێ بە شوێن ئەوەوە نەبووە کە فۆرمەڵەی فیکرێکی سیاسیی جیاوازتر بکات و لە هێڵە گشتیی و رەسمییەکانی مەنظومەی کوردایەتیی دەربچێ، هیچ کاتێکیش بە شوێن ئەوەوە نەبووە کە بەڵێنە ریفۆرمخوازییەکانی جێکەوت و تەنفیذ ( implementation) بکات. سیاسەتیش لە یەک دێڕدا، فۆرمەڵەی پۆڵیسی( سیاسەت) و تەنفیذکردنی فۆرمەڵە ثیۆرییەکەیە، فەشەلەکەیشی، لە ئاستێکی گشتیی و سیاسیی ورددا، بەر رۆژەڤ نەدراوە و تەنیا و تەنیا ئەوە دووبارە ئەکەنەوە کە فەشەلی گۆڕان بە چوونە ناو حکومەت و ناڕۆشنیی لە تەوریثی سیاسییەکەیدا، گۆڕانی بەو دەردە برد. لە واقیعدا، ئەمانەی خوارەوە، فەشەلی حەتمیی نەوشیروان و گۆڕان، ئەخەنە ژێر چڕنووکی مێژووەوە.

  1. نەوشیروان، سیاسیی بوو، موناوەرەی باشی ئەکرد، بەڵام دیپلۆماسیی نەبوو، حەماسیی بوو، بەڵام پشوودرێژ نەبوو، لە پێوەندییە نێودەوڵەتیی و ئیقلیمییەکان ناگەیشت، یان گوێی پێ نادان، بە تایبەتیی لە رۆڵی ستراتیژیی و عومقی ئەمنیی ئێران لە زۆنەکەی خۆیدا، خۆی نەبان ئەکرد و بە حەماسی کوردایەتییەوە، بە عەقڵییەتی حەفتاکان و هەشتاکانەوە، دیپلۆماسییەتی ئەکرد کە زۆرجار لەسەردەمی گۆڕانیشدا، سیاسەتەکانی بە قازانجی رەقیبەکانی( پارتیی) شکاوەتەوە. بۆ نموونە، تەوەجوهی حیزبە عێراقییەکانی ( عێراقی دوای ٢٠٠٣) بۆ هەرێم رەت ئەکردەوە، بەڵام عەلیی حەمەصاڵح و ئاشتیی هەورامیی، بردیانە سەر زێی نەوتی کوردستان( بە ناوی سەربەخۆیی ئابوورییەوە) و کەوتە ناو ئەجێنداکانی پارتیی و تورکیاوە.
  2. فیکری سیاسیی کەم تا زۆر نەبوو، هەندێ شیعاراتی وەکو نیشتمانییبوون و هێزی نیشتمانیی و ریفۆرمی سیاسیی، بە دەرخکراویی ئەگوتەوە، بەڵام لە ناو تەونی جاڵجاڵۆکەی کوردایەتییدا، یەقی کردبووەوە. لە هەموو تەمەنی سیاسیی خۆیدا، نەیتوانی لەگەڵ چوار سیاسیی ناو عێراقدا( عەرەب و تورکمان و مەسیحیی…تاد) تەبایی سیاسیی دروست بکات! هاوکات، بەو تەمەنە زۆرەی خۆیەوە، جگە لە گوتار بە ئەدەبی سیاسیی کوردایەتیی، چوار گوتاری فیکریی(فیکری سیاسیی) نییە کە توانیبێتی لە دەرەوەی مەنظومەی کوردایەتیی، نیشتمانییانە و عێراقییانە، بییر بکاتەوە. بە گشتیی، جیاوازیی سیاسیی و فیکریی لەگەڵ پارتیی و یەکێتیی نەبوو، بەڵکو بە شوێن ئەجێندای شەخصیی خۆیەوە بوو.
    بە کورتییەکەی، وێڕای فەشەلی گۆڕان لە حکومەتدا، بەهۆی ئەوەی زۆریینەی رەهای کادیر و قیادییەکانی گەندەڵ بوون، وێڕای تەوریثی سیاسیی بە ئەنقەست، بە بەمەست و بە بەرنامەی پێشوەختەوە، ویستی خۆی بووە و وەکو پرۆژە، کاری بۆ کردبوو، فیکری سیاسیی جیاوازتری لە ئەدەبییاتە سیاسییەکەی کوردایەتیی پێ نەبوو، هاوکات، دیپلۆماسیی نەبوو، لە رۆڵی هێزە ئیقلیمییەکان و عومقی ستراتیژیی عێراق تێناگەیشت( یان نایەویست). لێرەدا گرنگە ئاماژە بەوە بکرێ ئەوکاتی لە یەکێتییدا بوو، پێیوابوو ئەوە بەغداد و حکومەتی عێراقە، ئەتوانن هەرێمی کوردستان لە هەمبەر تورکیا بپارێزن، واتە باوەڕی بە عومقی ستراتیژیی بەغداد هەبوو! بەڵام غوبنە نەتەوەیی و نەژادییەکەی، هەروەها سیحری دەوڵەتی کوردیی و پرۆژەی چەتەگەرییە ئابوورییەکەی مەرجەعی کوردایەتیی، لە دیینی وەرگێڕایەوە و جارێکیتر پێش مردنی، بۆ ناو بازنەی بێفیکریی و وەهمە حۆلحۆلییەکانی کوردایەتیی، گەڕایەوە.

لە کۆتاییدا، ئەوە پارتیی و یەکێتیی نەبوون، گۆڕانیان تێکشاند، بەڵکو ئەوە نەوشیروان بوو، نەیتوانی چوار پیاو و ژنی شەریف، نە لەناو کۆمەڵەدا و نە لەناو گۆڕاندا، دروست بکات کە ئەخلاقی سیاسییان هەبێت و دوای پارە و پۆست و لەذەت و هەواجسی دونیا و مەتاعەکانی نەکەون، خەریکی فیکری سیاسیی و بەرنامەی سیاسیی و دژایەتیی گەندەڵیی بن و لە بەرەی ناڕەزایەتییەکانی خەڵکدا بمێننەوە. ئەوە نەوشیروان خۆی بوو، بە ئەنقەست، پیاوی لاواز و نەفسنزم و ماستاوچیی لەدەوری خۆی کۆئەکردەوە و بۆ پۆپیولیزمیش ئەیگوت، رقم لە ماستاوچیی و لەوانەیە کە دوای پارە ئەکەون. هاوکات، ئەو هەموو گەندەڵ و دز و پارەپەرستەی لە خۆی کۆکردەوە کە بە هەموو ئەندام پارلمانەکانی خوولەکانی پێشوو و ئێستایشەوە، دوو پیاوی صادق و رەشیدیان تێدا نەبوو، هەموویان تەسلیمی پارە و مەتاعی دونیا بوون و خەریکی ژیانی تایبەتیی خۆیانن. زۆربەی هەرە زۆریان دەعمی تەوریثە سیاسییەکەیان کرد و ئەو گرووپەی بە گرووپی قادری حاجیی عەلییش ناسراوبوون، بە بەرنامە کەوتنە وێزەیان و دووریان خستنەوە( هەرچەندە ئەوانیش تا ئەم کاتەیش، ئاهێکی فیکریی و سیاسیی جیاوازتریان بە بەردا نەهاتووەتەوە).

بە کورتییەکەی هەر کەسانێک و گرووپێک بیانەوێ حیزبێک، یان رەوتێکی ئۆپۆزیسیۆن، یاخود بۆ ئاییندە، لیستی هەڵبژاردن دروست بکەن، ئەگەر تەجاوزی ئەو فۆبیایە نەکەن کە لە فەشەلی نەوشیروان و گۆڕاندا، لە پانتایی سیاسیی کوردییدا لە کورستانی عێراق، جێکەوت بووە، ئەگەر عوقدە قەومیی و نەژادییەکانی نەوشیروان، تەجاوز نەکەن و بەر رەخنەی فیکریی و سیاسیی نەدەن، ئەگەر بە رۆشنیی و بە شەفافیی و جەرییئانە، هەڵگری گوتارێکی سیاسیی جیاوازتر لە گوتاری زاڵی کوردایەتییە تیجاڕیی و پرۆکسییەی پارتیی و یەکێتیی نەبن، ئەگەر جەرییئانە و عەقڵانیی و واقیعییانە، عێراقییانە و نیشتمانییانە بییر نەکەنەوە و هەر خەریکی گێرەی پانکوردیزم و خورافاتی دەوڵەتی کوردیی و شیعراندنی ئەدەبییاتی سیاسیی و ریتۆریکی خۆخواردنەوە بن، ئەوە بێگومان، لە حەلەزۆنی گۆڕان و نەوشیروان و ریتۆریکەکانی کوردایەتیی دەربازیان، نابێت.
هاوزەمان، ئەو فۆبیایە لە فەشەلی سیاسیی دە – دوازدە ساڵی گۆڕان، بەرۆکیان بەرنادات و هیچیشیان پێ ناکرێ. عاقیبەت، هەرگرووپێک بیانەوێ بییر لە ئۆپۆزیسیۆن بکەنەوە، ئەبێ گوتارێکی سیاسیی جیاوازتر لەم گوتارە نەژادیی و طائیفییەی کوردایەتیی هەڵبگرن، نیشتمانییانە و عێراقییانە بییر بکەنەوە و خۆیان بە عێراقیی بزانن، ئەگەر نا، بۆ هەمیشە لە لۆکاڵیزمی کوردایەتییدا ماخۆلانیان ئەبێت و ئەمەیش رێک بە قازانجی پارتیی و یەکێتیی ئەشکێتەوە و ئەو شێخنشیینییە سیاسییەی هەرێم، درێژەی ئەبێت و خەڵکی کوردستان، زەلیلتر و بێچارەتر ئەبن و کوڕان و نەوەی بنەماڵەکانیش، رێژەی میلیارد دۆلارەکانیان، زیاتر و زیاتر ئەبێت و هەرێمی کوردستانیش، بە تەواویی ئەبێتە کۆڵۆنییەکی راستەوخۆی تورکیا، ئەوکات، مەگەر تەنیا و تەنیا بە زەبری هێز، دەوڵەتی عێراق، دەخالەت بکات و کۆتایی بەم حوکمڕانییە بنەماڵییە فاشیل و پرۆکسیانە، بهێنێت.

کامیار سابیر




ئاگاتا کریستیی و عیراق… ئەردەڵان عەبدوڵڵا

ئاگاتا کریستی یەکێکە لە رۆماننووسە ناودارەکانی بەریتانیا و جیهان، لە ساڵی 1890 لە باشووری بەریتانیا لەدایک بووەو لەساڵی 1976 کۆچی دواییکردووە. ئەو بە دایکی رۆمانی پۆلیسی دادەنرێت و خاوەنی 66 رۆمانی پۆلیسییە و 14 کۆمەڵە چیرۆکی بڵاوکردۆتەوە، بۆ زۆربەی زمانەکانی جیهانی کارەکانی وەرگێڕاوەو لە تەواوی جیهاندا کتێبەکانی ژمارەی پێوانەییان تێپەڕاندووە سەرو 2 ملیارد نوسخە لە کتێبەکانی چاپ و بڵاکراونەتەوە، بەمشێوەیەش دەبێتە یەکەمین نووسەری جیهان لەرووی چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێبەکان.

ئاگاتا کریستیی و عیراق
ئەوەی مایەی سەرنجە ئەم ژنە رۆمانووسە بەریتانییە پەیوەندییەکی ئێجگار تایبەتی هەبووە لەگەڵ خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتیی و عیراق بەتایبەتی. لێرە دووەم مێردی دەناسێت و لێرەشەوە یەکێک لە چیرۆکە خۆشەویستییەکانی دەستپێدەکات. ئاگاتا کریستی لە ژیانیدا دوو رۆمانی لەبارەی عیراقەوە نووسیوە، یەکەمیان بەناونیشانی تاوانێک لە میزۆپۆتامیا Murder in Mesopotamia کە لە ساڵی 1936 دا بڵاویکردۆتەوە، یەکێکە لە رۆمانە ناسراوەکانی لە جیهاندا و کراویشە بە فیلم. زۆرجاریش ئەم رۆمانە بە ناونیشانی ” تاوانێک لە عیراق” وەرگێڕاوە بۆ زمانی عەرەبی. دووەمین رۆمانیشی بەناونیشانی دیدارێک لە بەغداد They Came to Baghdad کە لە ساڵی 1951 دا بڵاویکردۆتەوە، ئەمیش یەکێکە لە رۆمانە جوانەکانیی.

پەیوەندی شەخسی
ئاگاتا کریستیی پەیوەندییەکی تایبەتی بە عیراقەوە هەبووە. ساڵی 1928 لەمێردی یەکەمی جیا دەبێتەوە، پاشان ساڵی 1929 سەردانی عیراق دەکات و دەچێتە ناوچەی ئوری مێژوویی، کەلەو کاتەدا لەلایەن شوێنەوارناسی بەریتانیا لیۆنارد ویلی سەرپەرشتی دەکرێت. لەو ماوەیە لەوێ دەبێت، لیۆنارد ویلی داوا لە ماکس مالوان شوێنەوارناس دەکات، کە هاورێیەتی ئاگاتا کریستی بکات و شوێنە گرنگەکانی عیراقی پێ بناسێت، لێرەشەوە چیرۆکێکی خۆشەویستی لە نێوان کریستیی ئەم شوێنەوارناسەدا پەیدا دەبێت. پاشان ساڵی 1930 ماکس مالوان دەچێتە لەندەن و ئاگا کریستی دەخوازێت. پاشان لەگەڵ مێردە نوێکەیەدا دەگەڕێتەوە بۆ عیراق و زۆر شوێنی ئەم وڵاتە دەبینێت و هەر لە باشوورەوە بۆ باکوور، ماوەیەکی زۆریش لە دەورووبەری شاری موسڵ دەمێنێتەوە.
پاشان ساڵی 1931 و 1932 دەستدەکرێت بە پشكنین بەدوای شوێنەواری عیراق لە شاری موسڵ، لەوکاتەدا ئاگاتا کریستی لەگەل مێردەکەی دەبێت و هاوکاری دەکات و زۆرجار پارچە شوێنەوارەکان پاک دەکاتەوە یان فۆتۆیان دەگرێت. پاشان دووبارە ساڵی 1933 و 1934 دێتەوە عیراق، ماوەیەکی زۆریش لەگەل مێردەکەی دەبێت لەناوچەی ” تل عربجیة” . پاشان ساڵی 1947 ماکس مالوانی مێردی دەبێتە بەرێوەبەری قوتابخانەی بەریتانی بۆ شوێنەوار لە عیراق، کە سەرپەرشتی هەموو تیمەکانی گەڕان و پشكنین بەدوای شوێنەواری عیراق دەکات، بەتایبەتی هەڵمەتی پشکنین بەدوای شوێنەواری ناوچەی نەمورد کە لە ساڵی 1948 ەوە تاوەکو 1958 ی خایاند.
ئەم پەیوەندییە رۆحییە، کاری کردۆتە سەر ئەم ژنە، دەتوانم بڵێم کاریگەریییەکی باشی هەبووە، بۆیە توانیویەتی دوو رۆمانی جوان بەناوی عیراقەوە بنووسێت.

رۆمانی تاوانێک لە عیراق
لەماوەی پێشوودا چاوم کەوت بە رۆمانی ” تاوانێک لە عیراق” کە بەزمانی عەرەبی خوێندمەوە، لێرەدا پێمخۆشە کورتەیەک لەبارەی ئەم رۆمانەوە بنووسم، هەرچەندە تەواوی کەسایەتی ناو رۆمانەکە ئەوروپیی و ئەمریکین بەڵام لە هەندێک شوێندا تێڕوانینی خۆی لەبارەی گەل و وڵاتی عیراقەوە دەڕبڕیوە.

کورتەی رۆمانەکە
ئامی لیتەران سیستەرێکی بەریتانییە کە لە بەغدا کار دەکات، پاشان لەسەر داوای دکتۆر ئیریک لایدنەر کە شوێنەوارناسێکی سویدیە، لە ناوچەی موسڵ کار دەکات و بەدوای شوێنەوارەکانی عیراقدا دەگەڕێت. ژنەکەی “لویز” بەدەست کۆمەڵێک کێشەی دەروونییەوە دەناڵێنێت، بۆیەدا داوا لە ئامی دەکات کە بێت ئاگاداری لویزی ژنی بێت. لویز پێش 15 ساڵ شووی بە پیاوێکی ئەڵمانی کردووە بەناوی فریدریک بۆسنەر، ئەم پیاوە لە کاتی جەنگی یەکەمی جیهانیدا لە ئەمریکا ژیاوەو لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا کاریکردووە، بەڵام پاشان ئاشكرا دەبێت کە سیخوری بۆ دەزگای هەواڵگری ئەڵمانیا دەکات، بۆیە دەستگیر دەکرێت و سزای لەسێدارەدانی بۆ دەردەچێت و وەکو خائین حسابی بۆ دەکرێت. بەڵام بۆسنەر لە زیندان رادەکات و پاشان لە روودای نێوان دوو شەمەندەفەردا، لاشەیەک دەدۆزنەوەو کە ناسانەمەکی ئەوی لەسەرە.
لویز لەماوەی ئەو چەند ساڵەی پێشوودا هەمیشە نامەی هەڕەشە ئامێزی لەلایەن کەسێکی نەناسراوەوە پێدەگات، ئەو کەسە هەڕەشەی ئەوەی لێدەکات، ئەگەر شوو بکات، ئەوا دەیکوژێت. ئەمەش لویز تووشی حاڵەتێکی دەروونی خراپ دەکات. بەڵام پێش دوو ساڵ شوو دەکات بەم شوێنەوارناسە سویدییە، لەوکاتەوە ئیتر نامە هەڕەشە ئامێزەکان نەماون، بەڵام ماوەیەکە دووبارە ئەو نامانەی بەدەست دەگاتەوە.
پاش هاتنی ئامی بە هەفتەیەک لویز دەکوژرێت، ئەمەش بەهۆی بەکارهێنانی پارچەیەک بەردی گەورەی مێژووییەوە، ئەم کوشتنەش دەبێتە لوغز و نهێنییەکی گەورەو تەواوی ئەو کەسانەی دەورووبەری لویز هەن تاوانبار دەکرێن یان گوومانیان دەخرێتە سەر.
بەڵام پاشان لەلایەن پزیشكی توێکارییەوە” دکتۆر رایلی” کاتەکەی کوشتنەکە دیاری دەکرێت، لەهەمووشی گرنگتر لەوکاتەدا کۆمیساری ناوداری بەلجیکی ” هیرکیول بوارو” لە عیراق دەبێت، کە هاوڕێی دکتۆر ” رایلی” یە. جێگەی ئاماژەیە ئەم کۆمیسارە لە زۆربەی رۆمانەکانی ئاگاتا کریستیدا بوونی هەیە. بوارو دەستدەکات بە پشکنین و لێکۆڵینەوەو دواتریش دەتوانێت تاوانبارەکە بدۆزێتەوە.
سەرەتای گومانەکان بەو شێوەیە دەستپێدەکات، کاتێک مەدام جۆنسۆن کە هاوکاری دکتۆر لایندەرە ، دەڵێت ئەو شەوەی کە تاوانەکەی تێدا ئەنجام درا ، من گوێم لە دەنگی هاوارێک بوو لە ژوورەکەی لویز، ئەمەش دەبێتە سەرەداوێکی گرنگ بۆ دۆزینەوەی تاوانبارەکە. بەڵام لەپاش ئەوەی مەراسیمی بەخاک سپاردنی لویز تەواو دەکرێت، بۆ شەوەکەی جۆنسۆنیش دەکوژرێت. ئەمەش لەرێگەی ژەهراویکردنییەوە لەرێگەی گۆزەی ئاوەکەیەوە. بەڵام ئەو شەوە ئامی گوێی لە دەنگی جۆنسۆن دەبێت، کە هاوارا دەکات: پەنچەرەکە پەنچەرەکە.واتە کەسێک لە پەنچەرەکەوە هاتۆتە ژوورەوە ئەمی ژەهراویخوارد کردووە.
لێرەوە ئامی زۆر دەترسێت بەڵام کۆمیسار بوارو ئارامی دەکاتەوەو دەستدەکات بە پشکنین و دواجار تاوانباری سەرەکی دەەدۆزێتەوە کەئەویش مێردەکەی لویزە. بۆسنەری مێردی پێشووی، لەکاتی رووداوەکانی شەمەندەفەرەکە لەناو ڤارگۆنەکەدا ناسنامەی شوێنەوارنسێکی سویدی بەناوی دکتۆر لایندەر دەدزێت و ناسنامەکەی خۆی دەخاتە سەر لاشەکەی ئەو. پاشان لەرێگەی نامەوە هەڕەشە لە لویزی ژنی دەکات و دواتر پاش چەندین ساڵ لەرێگەی گۆڕینی ناسنامەکە و شێوازی دەمووچاوی، دووبارە لویز دەهێنێتەوە و کەسیش نازانێت کە ئەوە بۆسنەرە. بەڵام پاشان کاتێک بۆسنەر دێتە عیراقەوە، هەست دەکات کە ژنەکەی مەیلی بۆ لای شوێنەوارناسێکی هاوکاری ئەمریکی بەناوی ‘ ریشارد کاری” هەیە. بۆیە ئێرەیی زۆر دەبێت و دووبارە دەستدەکاتەوە بەنووسینی نامەی هەڕەشە ئامێز و دواجاریش هەر خۆی دەیکوژێت و هەر ئەویش جۆنسۆن دەکوژێت کە پێشتر هاوکاری بووە،چونکە ترسی ئەوەی هەیە کە جۆنسۆن ئاشکرای کردبێت.

شێوازی نووسین
ئەم رۆمانە زیاتر لە بیۆگرافییەوە نزیکە، رۆمانەکە لەلایەن ئامی لایتەرانەوە دەنووسرێت و ئەو دەبێتە گێڕەوەڕ. وەکو خۆشی لە پێشەکی رۆمانەکەدا دەڵێت، کە ئەو لە رووی شێوازی نووسینەوە کێشەی هەبووەو بەلاشیەوە نووسین کارێکی زەحمەت بووە.
ئاگاتا کریستی هەوڵیداوە وەکو هەموو رۆمانەکانی تری بە زمانێکی ئاسان قسە لەگەڵ خوێنەر بکات، ئەمەش بە پشت بەستن بە رەگەزە گرنگەکانی رۆمانی پۆلیسی، لەوانە: ” کتوپڕ، دروستکردنی رووداو، کەسایەتی، کات و شوێن، دیالۆگ، مۆنۆلۆگ، گرێی ئەدەبی” لەهەمووشی گرنگتر دووبارە لەم رۆمانەشدا پشکنەری ناسراو ” هیرکیول بوارو ” تێدایە، کە لە بەشێکی زۆری رۆمانەکانیدا ئەم کۆمیسارە بوونی هەیە و بۆتە یەکێک لە هێماکانی رۆمانەکانی کریستی. هەروەها ئەوەی مایەی سەرنجە کە لە کۆتایی رۆمانەکەدا بەشێوەیەکی کتوپڕ تاوانبارەکە دەدۆزێتەوە کە دەبێتە مایەی سەرنجی خوێنەران.

عیراق
وەکو پێشتریش وتم کە لەم رۆمانەدا تەواوی کەسایەتیی ناو رۆمانەکە ئەوروپیی و ئەمریکین، کەسایەتی عیراقی کەمی تێدایە و رۆڵی لاوەکیان هەیە، بەڵام وەکو شوێن، عیراق دەبێتە مەیدانی سەرەکی رۆمانەکە. بەتایبەتی شارەکانی بەغدا و موسڵ و کەرکوک . لە کاتی باسکردنی شاری بەغدا و حوسینییەوە، تێڕوانینیکی باشی نییە لەبارەی عیراقەوە.
لەکاتی باسکردنی بەغدادا بەمشێوەیە دەنووسێت:
بەغدا ئەو شارە خەیاڵییەی کە ئێمە لە رێگەی چیرۆکەکانی هەزارو یەک شەوە لە ئەندێشەی خۆماندا دروستمانکردووە، بەڵام وێنە هەقیقەیەکەی تەواو دوورە لە راستییەوە. راستە ئەم شارە لەسەر ئاوی دیجلەیە و جوانییەکی پی بەخشیووە، بەڵام کاتێک میجەر کلس بردمی بۆ ناو بازاڕەکە، زۆر ناخۆشبوو، دوکانەکانی هیچ جوانییەکیان پێوە دیار نییە. دوکانی مسگرەکان ژاوەژاوێکی زۆریان دروستکردووەو من تەواو بێزار بووم لەو دەنگە ناخۆشانە.

پاشانیش کاتێک باسی شاری حوسینییە دەکات دەڵێت:
لە دوورەوە شارەکە جوان دیار بوو، بەڵام کاتێک چووینە ناوەوە زۆر ناخۆش و پیس و پۆخڵ بوو.

دوا قسە:
راستە ئاگا کریستی بۆچوونێکی باشی نەبووە بەرامبەر شارو شارۆچکە و تەنانەت خەڵکی عیراقیش، ئەویش وەکو زۆربەی بەریتانییەکان بیری کردۆتەوە، کە وەکو د،عەلی وەردی دەڵێت: لەسەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا، بەغدا بەلای ئینگلیزەکانەوە گوزارشتی لە گوندێکی گەورە دەکرد لە چاو لەندەندا. بەڵام ئەوەی گرنگە کە ئەم وڵاتە بۆتە ئیلهمابەخش بۆیی و دوو رۆمانی جوانی بەناوی ئەم وڵاتەوە نووسیوە.
لەهەمووی گرنگتر عیراق سەردەمانێک بەتایبەتی لەسەردەمی بەریتانیدا کۆمەڵێک نووسەر و بیرمەندی جیهان سەردانیان کردووەو مایەی گرنگی پێدانیان بووە، بەڵام بەداخەوە ئێستا ئەو گرنگی پێدانەی جارانی نەماوە، لەمەشدا رەوشە سیاسییەکە هۆکاری سەرەکییە.

سەرچاوە:
اجاثا کریستي. الجریمة في العراق. مرکز العربي للنشر بالاسکندریة. مصر.
محسن حسين .أجاثا كريستي وعلاقتها بالعراق. www.azzaman.com




تۆتالیتاریزم وەکوو چەمکێکی تیۆری… بەعس و سەددام وەکوو نموونەیەك!… عەدنان کەریم

باسکردن لە تۆتالیتاریزم وەکو چەمکێکی فکری و تیۆری و داڕشتنی دوایین گوتار و قسە لەوبارەوە، کارێکی دژوار و ئەرکێکی نەکردەنیە چونکە تۆتالیتاریزم پرسێکی هەمەڕەهەند و کێشەیەکی سیاسیی قووڵە. جگە لەوەش تۆتالیتاریزم وەکوو چەمکێکی تیۆری بۆ ڕەخنەکردن و شیکردنەوەی سیستم و دەسەڵاتی سیاسی لە دونیای هاوچەرخدا، مێژوویەکی زۆر کۆنی نیە. بەدیاریکراوتریش ئەم چەمکە لەدوای دەرکەوتنی سەرەتاکانی بزووتنەوەی فاشیزم و نازیزم لە ئەوروپا وستالینیزم لە یەکێتیی سۆڤیەت لە بیستەکانی سەدەی ڕابووردوودا، وەکوو چەمکێکی نوێ بۆ شیکردنەوە و تێگەیشتن لەو دیاردە نوێیانەی سەر شانۆی سیاسەت و فکر لەئەوروپادا، دەبێتە درکەوتەیەکی نوێ و کارا.
لەگشتیترین ئاستدا تۆتالیتاریزم واتا سازماندانی سیستماتیکی ماشێنی ترس و دڵەڕاوکێ و کوشتار و سەرکوت هەم لە چوارچێوەی ڕەوت و بزووتنەوە سیاسیەکاندا و هەم دواتریش وەکوو جۆرێك لە دەسەڵاتی سیاسی و سیستمێکی بەربڵاوتری سیاسی. لەچاو شێوازە کلاسیکی و نەریتیەکانی دەسەڵاتدارەتیی موتڵەق و ڕەها و سەربازیی دیکتاتۆرەکاندا، تۆتالیتاریزم شێوازێکی ڕادیکالتر و مۆدرینترە بە ئامراز و شێواز و میتۆدی جیاوازی دەسەڵاتدارەتی و سەرکوتەوە.

ئەکرێ توخمە جەوهەریەکانی بیری تۆتالیتاری لەچەند خاڵی چڕو پڕدا کورتبکەینەوە:
یەکەم: ناوەندێتیی پەڕگیر و کۆنترۆڵی تەواوەتیی کۆمەڵ و کایەی سیاسەت و دەسەڵات لەڕێگەی خستنەگەڕ و تەوزیفی هێز و سەرکوتەوە.
دووەم: دژبوون لەگەڵ هەر جۆرە ڕوخسارێکی دیموکراسی و بواردان بە هێز و دیدگا و بیروباوەڕی تر و چالاکیی ئۆپۆزیسیۆن و تارومارکردنی تەواوەتیان لە ئاستی تاك و کۆمەڵدا.
سێیەم: تۆتالیتاریزم خاوەنی روئیای فکری و تیۆری وئایدیۆلۆجیی خۆیەتی و لە ڕەوتی ڕاستڕەو و چەپڕەودا خۆی بەرجەستە ئەکاتەوە وەکوو فاشیزم و نازیزم و سۆسیالیزم. نموونە بەرجەستەکانی ئەو ئایدیۆلۆجیە لە ئیتالیا وئەڵمانیا و ڕووسیای دوای ١٩١٧ بەزەقی ئەبینرێن.
چوارەم: مۆنۆپۆڵکردنی تووندوتیژی و سەرکوتی سیستماتیك لەلایەن دەسەڵاتی سیاسیەوە و بەرجەستەکردنەوەی وەکوو بەشێك لە شوناس و زاتی سیستمی دەسەڵات.
حیزبی سیاسی لەڕوانگەی ئایدیۆلۆجیی تۆتالیتاریزمەوە ئامرازێکی سۆسیال کۆنترۆل و چەکێکە بۆ تەڵقینی سیاسی و ئایدیۆلۆجی و شوێنێکە بۆ مۆبەلایزکردنی جەماوەر وهەم کوێرکردنیان و هەم خستنەگەڕیان لە چوارچێوەی پرۆژە سیاسیەکاندا.
لەولاشەوە خودی سەرهەڵدانی تۆتالیتاریزم بەرهەمی ڕاستەوخۆی مۆدێرنیزمی سەرمایەداری و قووڵبوونەوەی کێشە و قەیرانەکانی سەدەی بیست و سەرهەڵدانی سۆسیالیزمە و لەڕێگەی تەفاعولی سەرجەم ئەو توخمە دژبەیەکانەوە نەشونما ئەکات کە قەیرانەکانی دوای شەڕی جیهانیی یەکەم وەکوو ژینگەیەکی گونجاو پێکیان هێنا.
لاوازی و پاشەکشەی بزووتنەوە و نەریتی دیموکراسی و شکستەکانی سۆسیال دیموکراسیی ئەوروپا لەسەردەمی شەڕی جیهانیی یەکەم بەدواوەش ڕۆڵی خۆی گێڕا لە مەیدانداربوونی تۆتالیتاریزم بەهەردوو نوسخە ڕاستڕەو و چەپڕەوەکەیەوە. بەمانایەکی تریش سەرهەڵدانی تۆتالیتاریزم و جڵەوگرتنی دەسەڵاتی سیاسی پێویستی بەژینگەی گونجاو و لەباری خۆی هەیە. ناڕۆشنی و قەیرانی ڕەوتە ئایدیۆلۆجی و مۆدێلە سیاسیەکانی تر و پاشەکشەی خەبات و حوزووری جەماوەر لە کایەی سیاسەت و گەمەکاندا و ..تاد، ئەو ژینگەیەی غەفلەتی مێژوویی پێکدێنن کە هێزە تۆتالیتاریستەکان ئەتوانن دەسەڵاتی سیاسی و سەرجەم کۆمەڵ بەبارمتەبگرن و سووکانی دەسەلات بگرنەدەستی خۆیان.
بۆ تێپەڕاندن و تەسویقکردن و قبووڵاندن و ڕەوایەتی دان بەخۆی و پرۆژە گەورەکەی، تۆتالیتاریزم پێویستی بە ” مقدس ” و ئایکۆنی مێژوویی و تەوتەم و سیمبولی مەعنەوی هەیە. تیۆریسین و ڕابەرە سیاسیەکانی، کەمپەینی پێداگری لەسەر ئامانجی بەرزی نەتەوە، چین یا ئاین گەرم ئەکەن و مەترسیی ساختە ئەورووژێنن لەسەر بەها پیرۆزەکانی گەل و شکۆی نەتەوە و بیری پیرۆزی خۆیان و تیۆریی خەوشهەڵنەگری چینایەتی و باوەشێنی ئەکەن.
ڕابەری کاریزمایی و سەرکردەی فریادڕەس، و پێویستیی مێژوویی بە کەسایەتیی وەکوو هیتلەر و مۆسۆلینی و ستالین و سەدام، یەکێکی ترن لەو کەرەسانەن کە بازاڕی فکری تۆتالیتاریستیی پێ گەرم ئەکرێت. ڕابەر لێرەدا پەیامهێنەری بەها پیرۆز و خەوشهەڵنگرەکان یا سیمبولی گێڕانەوەی شکۆی لەدەستچووە. حیزب و تەنانەت گەل و نەتەوەش لە کەسایەتیی ڕابەردا ئەتوێنەوە و ئەو خۆی ئەبێ بە هێمای تاقانەی گشت پیرۆزیەکان. بەعسیەکان ئەیانووت: العراق هو صدام و صدام هو العراق! حیزب و ڕابەر هەڵە ناکەن و ئەوان سیمای پوختەیی و ڕاستگۆیی هەمیشەیین. ڕابەری تۆتالیتاریست لەکۆتاییدا جێی ئۆرگانە کلاسیکیەکانی بڕیاردان و یاسادانان ئەگریتەوە و ئیرادەی ئەو ئەخرێتە سەرووی حیزب و ئایدیۆلۆجیشەوە.
مۆدێرنیتەی سەرمایەداری ئامراز و کەرەسەی جۆراوجۆر ئەخاتە خزمەتی پرۆژە گەورەکانی تۆتالیتاریزمی سەدەی بیستەمەوە: حیزب و ڕێکخراوی تەرازی نوێ، ماس میدیای کاریگەر، کەرەسەکانی کۆنترۆڵی بەکۆمەڵ، هونەری نوێی مۆبەلایزی جەماوەری سازماندراو و کەرەسەی نوێی کوشتار و تۆقاندن ودەیانی تر.
پێداگریی زیاد لە ئەندازە لەسەر پێگە و بایەخی فەرهەنگ و کەلتووری ڕووحی و مەعنەوی، پۆتانسێڵی گەورەی توووند وتیژی و دڵڕەقی، میکانیزمی ڕەوان لای پرۆژەسازانی تۆتالیتارزم لە پێناوی ئابدیدەکردن و زاخاودانەوەی نەتەوە. تووندوتیژی و دڵڕەقی ئەو تەنوورەن کە جارێکی تر نەتەوە و نیشتیمان ئەتوێنێتەوە و لە قاڵبێکی نوێی دڵخوازی تردا فۆرمۆلەی ئەکاتەوە تا سەرەنجام ئەگا بە ئازادیی ڕەهای نەتەوە و کۆنترۆڵکردنی هەموو جیهان. ژوورەکانی کۆمەڵکوژیی گازی ئەڵمانیا و کوشتارگاکانی ڕووسیای دوای ١٩١٧ ی بەلشەفیەکان و گۆڕەبەکۆمەڵەکانی کوردەکان لە خوارووی عێراقی سەردەمی سەدامدا، ئەو لابراتۆرانەن کە تۆتالیتاریستەکان بیری تووندوتیژیان تێدا تاقیئەکردەوە. دەوڵەت لەم مەنزوومە ئایدیۆلۆجیەدا هیۆلایەکە کە پێویستە هەمووان کڕنۆشی بۆبەرن و سام و هەیبەتی بپارێزن.
ئایدیۆلۆجیی تۆتالیتارزم پێداگریەکی سەرسەختانە ئەکات سەبارەت بە ڕۆڵی سەرکردە و ڕووحی گەل و چینی چەوساوە و بایەخی گەورەی حیزب و نەتەوە و پایگای پیرۆزی ئاین ( لەچەشنی دەسەڵاتی ئیسلامیی ئێران).

لەبەرامبەریشدا، هەمان ئایدیۆلۆجی مرۆڤی تاکی کۆمەڵگا وەکوو برغوویەك لە ماشینی زەبەلاحی نەتەوە و سیستم و چین تەماشا ئەکات و لەوێدا کورتی ئەکاتەوە. تیۆریسینەکانی ئەم باوەڕە پێیان وایە کە دەسبەرداربوون لە ئازادی نرخێکە ئەبی گشت تاکەکان ئامادەی پەرداختی بن لەپێناوی ڕاگرتنی شکۆی بەرزی نەتەوە کە لە حیزب و ڕابەر و ئایدیۆلۆجیدا بەرجەستە بوونەتەوە. ئەبێ تاکەکان بەچەسپی ئایدیۆلۆجیی نەتەوەیی یا سۆسیالیستی لەحیم بکرێن و لەجەستەیەکی گەورەتردا بتوێنەوە و لەبۆتەی نەتەوەیەکی نوێ و سیستمێکی تردا پێناسەبکرێنەوە. پێویستە کۆمیۆنیتیە لاواز و بچکۆلەکان، کە ئەبن بە دەست وپاگری زیندووبوونەوەی سەرلەنوێی ڕووحی نەتەوە، ڕابماڵرێن، بهاڕدرێن و بەلاوەبنرێن. جینۆسایدی کورد و ئەرمەن و جوولەکە لەڕوانگەی بکەرەکانیەوە خزمەتیان بەو پرۆژەیە ئەکرد.
جیاوازیی فۆرمەکانی دەرکەوتنی هیۆلای نازیەت و فاشیەت و ستالینیەت و عروبەی بەعس، ناتوانن خەسڵەتە جەوهەریەکانی هاوبەشیان بزربکەن.
سەرکەوتنی پرۆژەی تۆتالیتارزم و گەیشتن بەدەسەڵات ژینگە و ڕێگەی جیاوازی هەیە: ١/ یا لەجەرگەی شۆڕشێکەوە وەکوو بەلشەفیەکانی ڕووسیا و ئیسلامیەکانی ئێران ٢/ یا لەڕێگەی پەرلەمانیەوە وەکوو فاشیزم و نازیزم لە ئیتاڵیا و ئەڵمانیا ٣/ یا لە ڕێگەی کوودەتاوە وەکوو لە زۆر وڵاتانی ئەمریکای لاتین.
تۆتالیتاریزم لەبەستەری بنبەست و کێشەگەورەکانی دیموکراسیشدا ئەتوانێ سەرهەڵبدات نەك تەنها نەبوونی دیموکراسی.
بەو مانایە ئەگەری گۆڕان لە دیموکراسیەوە بۆ تۆتالیتاریزم ئەگەریکی کراوە و مومکینێکی مێژووییە بەڵام سەرباری ئەگەری سوودوەرگرتن لە دیموکراسی و پەرلەمانتاریزم بۆ گەیشتنە دەسەڵاتی جۆرێك لەڕەوتە تۆتالیتاریستەکان، هەرهەموویان پەیڕەوەی لە شێوازی ” شۆڕشگێڕانە” و تووندوتیژی ئەکەن.
تۆتالیتاریزم وەکوو پێشخانی ئایدیۆلۆجی ڕەوتیکی سیاسی تیکەڵەیەکە لە دەیان بیرباوەڕ و تیۆریی جیاواز. ئیستیعارەکردنی چەمکە فکری و تیۆریەکان داروین ومارکس وفرۆید وهیگەڵ ڕۆبسپێر وەکوو ( شەڕی تۆتاڵ و هەمەلایەنە و گشتگیر) ( شۆڕشی ڕادیکال و ڕیشەیی ) (دەوڵەتسالاریی هیگەڵی) ( شۆڕشی بەردەوام) ڕاستیەکی فکری تۆتالیتاریستی پێکدێنن.
شوێنپێی چەمکەکانی وەکوو مۆنۆپۆلکردن، هێژیمۆنی، وێرانکردنی ناکۆکیەکان، دیکتاتۆریەتی چینایەتی، دروستکردنی ئینسانی نوێ و …تاد، لەزۆربەی تیۆری و ئایدیۆلۆجیەکانی دووسەدەی ڕابووردوودا ئەبینرێنەوە.
دەولەت لە چەمکی تۆتالیتاریزمدا شوێنێکی قەبە وتایبەتیی هەیە. مۆسۆلینی ئەیووت: هەموو شت بۆ دەوڵەت/ لەناوبردنی هەموو شتێك لەدەرەوەی دەوڵەت/ قەدەغەکردنی هەموو کردارێك لەدژی دەوڵەت!!.

بەعس و سەددام: چڵەپۆپەی تۆتالیتاریزم لە عێراقدا

حیزبی بەعس و دەسەڵاتدارەتیی سەددام حوسەین بە هەمەلایەنەترین شێوە هەموو ئەو سیما و خەسڵەتە تۆتالیتاریستی و دڕندەخووانەی پێشووی لە فکر و پراتیکی خۆیدا بەرجەستە ئەکرد.
لەقۆناغی ١٩٥٨ بەدواوە قورسایی شار لە کۆمەڵی عێراقدا زیاد ئەکا و ئەبێ بە چەقی ژیانی سیاسی. لەڕەوتێکی شێنەییدا سیاسەت هەموو کایەکانی تری چالاکیی کۆمەڵایەتیی لەناوخۆیدا هەڵئەلووشی. بەدرێژایی ساڵانی نێوان ١٩٥٨ – ١٩٦٨ عێراق جگە لە قەیرانی بەردەوامی دەسەڵاتی سیاسی، دەرگیر ئەبێ لەگەڵ دەیان قەیرانی تری وەکوو: دۆڕانی شەڕێ ١٩٦٧ ی عەرەب لەگەڵ ئیسرائیل و کاریگەریە ناوخۆییەکانی، قووڵبوونەوەی کێشەی کورد، درێژەکێشانی ململانێ لەگەڵ ئێران، کێشەی هێزە سیاسیەکان لەسەر جۆری نیزامی سیاسی لەعێراق، جێگەی ئیقلیمیی عێراق و مەسەلەی وەحدەی عەرەبی، پرسەکانی نەوت و ئابووری و گەشەکردن و تاد.
بەکورتی هاتنەسەرکاری بەعس لە ساڵی ١٩٦٨ دا بەرهەمی قەیرانە سیاسیەکان و ئاڵوگۆڕەکانی دوای ١٤ ی تەمووز و لەرزۆکی و ناپایەداریی دەسەڵاتەکانی پێش خۆی و ئەزمەی دەسەڵاتی سیاسی ودرێژەکێشانی کێشە چارنەکراوەکانی و فەراغی بەدیلی سیاسیی تربوو.
لەئاستی نێودەوڵەتیشدا جەنگی سارد بوو بەو فەزا گشتیەی کە زەمینەی زیاتری ڕەخساند بۆ هاتنەسەردەسەڵاتی ئەو حیزبە کە خواست و مەرامە تۆتالیتاریەکانی خۆی نەئەشاردەوە. توخمە سیاسیەکانی ئایدیۆلۆجیی بەعس وەکوو هێزێکی ڕادیکالی نەتەوەیی عەرەبی لەبەرنامەی بەعس و بڕیارەکانی کۆنگرەکانی بەتایبەتی کۆنگرەی نەتەوەیی ساڵی ١٩٦٤ و نووسینەکانی میشیل عەفلەق و زنجیرە کتێبی (في سبیل البعث) بە ڕۆشنی فۆرمۆلەکرابوون. پێداگریی ڕوون لەسەر پێویستیی سەرکوت و هێز، دەمارگیریەکی سەرسەختی نەتەوەیی و عروبی، پاکسازی نەتەوەیی دژ بەکورد و ناوهێنانیان بە میوان لەسەر خاکی عەرەب، پێویستیی بنیاتنانەوەی دەوڵەتێکی بەهێز و تۆکمە لە عێراقدا، تارومارکردنی هێزە نەیارەکانی تری گۆڕەپانی سیاسیی وڵات، یەکێتیی لەپسان نەهاتووی خاکی عێراق، پێداگریەکی تووند لەسەر ئایدیۆلۆجیی نەتەوەیی سۆسیالیست، بەشێك بوون لە پێکهێنەرە سەرەکیەکانی ئایدیۆلۆجیی حیزبی بەعس کە ئەتووت کتومت لە میراتی فکری هیتلەر و مۆسۆلینی و ستالینەوە وەرگیراون.
بەعسیەکان پێیان وابوو کە ئەوان نوێنەی ڕووح وئیرادەی خەڵك و ماك و جەوهەری ئامانجەکانی نەتەوەی عەرەبن وڕابەر و حیزبیش وەزیفەیانە کە ئەو ڕۆڵە بەرجەستەبکەنەوە. ئەوان ئەیانووت کە هێزە عەرەبە تەقلیدیەکانی وەکوو (حرکة القومیین العرب) یا ناسریەکان ناتوانن ئامانجەکانی نەتەوە بەدی بهێنن چونکە نوێنەرایەتیی ئەو ڕادیکالیزمە ناکەن کە لەمڕۆدا پێویستە بۆ دەستەبەرکردنی ئامانجەکانی نەتەوەی عەرەب و گەلی عێراق و بنیاتنانی عێراقێکی بەهێز و ڕاگرتنی زنجیرەی کۆدەتا یەك لەدوای یەکەکان و کۆتایی هێنان بە قەیرانی بەردەوامی دەسەڵات.
مانۆری سیاسی و پیلان بەشێکی گرنگی تەونی پیلانگێڕانەی سیاسەتی بەعس و کەسایەتیی سەددام بوو.
پاش هاتنەسەرکار و بۆ جێگیرکردنی جێپێی خۆیان سەرەتا لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان و پاشان لەگەڵ حیزبی شیوعیی عێراقدا هاوپەیمانیەکی لەرزۆکیان ئیمزاکرد و بەڕەیان لەژێرپێی ئەوان وەکوو دوو هێزی سیاسیی سەرەکیی عێراق دەرهێنا.
بۆ یاریکردن بە هەست و سۆزی جەماوەرکە بیروباوەڕی سۆسیالیستی لەناویاندا جێگەی هەبوو، بەعسیەکان سیمایەکی نەتەوەیی سۆسیالیستیان لەخۆیاندا نواند و بوون بە هاوپەیمانی یەکێتیی سۆڤیەت. هاوکاتیش و بەهۆی خۆماڵیکردنی نەوتەوە و داهاتێکی بێشوومار کە ئەکەوتە دەستیان بەرنامەیەکی ڕیفۆرمی ئابووریی بەهێزیان بەقازانجی گیرفانی بەشی کەمدەرامەتی خەڵك پیادەکرد. بەوجۆرە و بەگرتنەبەری ڕادیکالیزم لەبوارەکانی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسەتدا بەشێکی زۆری بەرنامەکەی حیزبی شیوعیی عێراقیان لەبەرژەوەندیی خۆیاندا پیادەکرد تا کار بەوجێیە گەیشت شیوعیەکان نازناوی کاسترۆی عێراقیان نابوو لە سەددام و ئەوانیش بوون بە یارمەتیدەری لە پرۆژە ستراتیجیەکەیدا بۆ پیادەکردنی تۆتالیتاریزمێکی تەواو لە وڵاتدا.
سەددام پاش کەنارخستنی ئەحمەد حەسەن البکر لەئەکتێکی ستالینیانەدا سەرەتا ڕۆڵی حیزبی بەرجەستەکرد و پاشان حیزبی کرد بە پەیژە بۆ دەسەڵاتی تاقانە و تاکڕەوی خۆی و چیدی کاری بە حیزبی شیوعی نەما و کەوتە قەڵاچۆ و ڕاونانیان. لەپەنای ئەوەشدا و ڕێك وەکوو چاولێکردنی پرۆسەی پاکتاوکردنەکانی ناو حیزبە شیوعیەکانی زەمانی ستالین و ئەورووپای سۆسیالیست، ساڵی ١٩٧٩ گەورەترین پاکتاوی لەناو حیزبەکەیدا کرد و بەناوی کەشفکردنی پیلانگێڕیەکەوە هەموو سەنتەرەکانی هێز و کاریزما حیزبیەکانی ڕەوانەی توونی مەرگ و ئیعدام کرد و بەوەش هەموو ئەگەرێکی پیلانی لەناوخۆی بەعسەوە سڕیەوە. ئەو زۆر کارایانە و بەدیقەتەوە ئیدارەی قەیرانەکانی ئەدا.
پێویستە ئەو ڕاستیە بووترێت کە لەهەموو ماوەی ٣٥ ساڵی فەرمانڕەوایی بەعسدا، شتێك نەبوو بەناوی دەستووری هەمیشەییەوە. لە ١٩٧٩ یش بەدواوە دەسەڵاتی ڕەهای سەددام لەسەرووی حیزب و یاسا و تەنانەت نەتەوە و ئایدیۆلۆجێکەی خۆشیانەوە بوو. بەپێی بڕیارێکی ئەنجوومەنی سەرکردایەتیی شۆڕش ( مجلس قیادة الثورة ) کە بەرزترین ئۆرگانی یاسادانان و جێبەجێکاری وڵات بوو وئەندامەکانی لەلایەن بەعس خۆیەوە لەوێدا دائەنران، سەددام وەکوو سەرۆکی ئەو ئۆرگانە وبەپێی ماددەی ٤٢ ی دەستووری کاتیی عێراق مافی ئەوەی پێبەخشرا کە بەتەنها توانای دەرکردنی هەموو یاسا و بڕیارێکی هەبێت و فەرمانەکانی هێزی یاسایان هەبێت.
بەپیچەوانەی ئەو مۆدێلە لەدەسەڵاتە دژە خەڵکیانەی کە هەوڵ ئەدەن خەڵك دوورەپەرێزڕاگرن لەکایەی چالاکیی سیاسی، سەددام خەڵکی عێراقی بەزۆر پەلکێش ئەکرد بۆناو کایەی سیاسەتی کۆنترۆڵکراو لەلایەن خۆی و حیزبەکەیەوە و لەوێوە خەڵکی بەبارمتە ئەگرت.
ئەو شێوازە سوپەر تۆتالیتارەی سەردەمی سەددام، داینەمۆ نەریتیەکانی کۆمەڵگای عێراقی پەکخست وداینەمۆی تایبەت بەخۆی خستەجێگەیان. ئەو دەسەڵاتی سپارد بە چینێکی لۆمپەنی کۆیلە و ڕەعیەت و گوێ لەمشتی خۆی و عەشیرەتەکەی.
لەسایەی سەددامدا تووندوتیژی بوو بە ئامراز و ئامانجیش. ماس میدیا بەوپەڕی هێزەوە لەخزمەتی تووندکردنەوەی زنجیرەکانی ستەمی تۆتالیتاریستیدا خرایەگەڕ. وێنەی دیوار بەندی خۆی و وتارە ڕۆژانەکانی و دەرکەوتنی لەتەلەفیزیۆن و حوزووری زیندووی لەناو خەڵك و مەراسیم و ڕێپێوانی زۆرەملێ بەخەڵك، بەشێك لە میکانیزم و ئامرازەرکانی دەسەڵاتەکەی ئەوبوون.
ژمارە و هێزی دەزگاکانی سەرکوت لەڕووی چۆنایەتی و چەندایەتیەوە هەموو سنوورێکیان بەزاند: ئاسایش، ئاسایشی تایبەت، هەواڵگری، هەواڵگریی سەربازی، فیدائیەکانی سەددام، طلائع و فتوة، سوپای میللی، گاردی کۆماری، گاردی تایبەت، ڕێکخراوەکانی قوتابیان و لاوان و ژنان و دەیانی تری هاوچەشن بەشێك لەو دەزگایانە بوون کە هەناسە و لێدانی دڵی هاووڵاتیی عێراقیان خستبووە ژێرچاودێریی خۆیانەوە.
ڕابەری پڕ شکۆ و ترسناك و غەزەبی ئەو ڕۆژانە نمایش ئەکران.
شەڕی عێراق – ئێران و درێژەی هەشت ساڵەی ئەو شەڕە ماڵوێرانکەرە بوو بەو بۆتەیەی کە تۆتالیتاریزمی بەعسی بە ڕابەریی سەددام بگات بە لوتکەی خۆی.
کوشتار و جینۆسایدی کورد و ئەنفال و کیمیاباران و خاپوورکردنی کوردستان، کوشتاری بەکۆمەڵی شیعەکان، پاکتاوکردنی شیوعیەکان تەنها ناونیشانە سەرەکیاکانی بەڕێوەچوونی پرۆژەی تۆتالیتاریزمی بەعس و سەددام بوون لەناوخۆی عێراقی هەشتاکاندا.
پریشکەکانی ئەم پرۆژە ناسیونال شۆفێنیە عروبیە بەرکوەیت و ئێران و لوبنان و زۆر شوێنی تریش کەوتن.

سەرەنجام چی؟

ئێستا ١٩ ساڵە بەعس وەکوو پەیکەرە خراوەتە لاپەڕەکانی یادەوەریی مێژووەوە. سەددام وەکوو بکەری سەرەکی و پاڵەوانی ئەو پرۆژە وێرانکەرە تۆتالیتاریستیە لەسێدارە درا بەڵام توخمە سەرەکیەکانی تۆتالیتاریزم چی وەکوو موفرەداتی گوتاری سیاسی و چی وەك تەماحی چەندین هێزی سیاسی لە عێراقدا وەکوو تارماییەك بەسەرماندا دێن و ئەچن. بەومانایە توخمە سەرەکیەکانی تۆتالیتاریزم لە عێراق و کوردستانیشدا، سەرباری ڕووخانی ڕژێمی پێشوو، سەرباری فراوانبوونەوەی بوردی دیموکراسی و مافی مرۆڤ لە جیهاندا، بەهێزە.
چی ئەو مۆدێلە لە دیموکراسی کە خرایە بازاڕی سیاسەت و دەسەڵاتەوە لە عێراقدا، و چی ئەو پرۆژە سیاسیەی ئەمریکا بۆ قۆناغی عێراقی دوای سەددام، بەتایبەتی سیانەی تایفیەت و ئیسلام و ناسیونالیزمی کوردی کە سێکوچکەی دەسەڵات پێکدێنن، نەیانتوانیوە کێشە لە مێژینەکانی ئەم وڵاتە چارەسەر بکەن بەڵکە قووڵتریان کردوونەتەوە. چاوەڕوانیی سەرهەڵدانەوەی هەمان مۆدێلی تۆتالیتاریزم لە عێراق و کوردستاندا، وەهمێکی نەزۆکە بەڵام بەدرێژە کێشانی پرسە لەمێژینەکانی هەموو عێراق بەچارەسەرنەکراوی، دەرگای لەدایکبوونی هیۆلای تۆتالیتاریزم لەبەرگێکی تردا بەکراوەیی ئەهێڵێتەوە.

ئەو کێشە چارەسەرنەکراوە لەمێژینانە چین؟

ناسنامەی عێراق، شێواز و مۆدێلی مەتڵووبی دیموکراسی، جۆری سیستمی سیاسی، پرسی عەدالەتی کۆمەڵایەتی و کێشە چینایەتیەکان، ئازادیە سیاسی و فەردیەکان، مەسەلەی کورد و ئیسنیکەکانی تری عێراق، جێگە و پایەی ئاین لە نیزامی سیاسیدا، تائیفیەت، پێگەی عێراق لەناوچەکە و کێشە هەڵپەسێراوەکانی لەگەڵ دەوروبەرەکەیدا و زۆری تر، تۆمارێکی قوتور لە پرس و کێشە پێکدێنن کە نە ئاسۆیەك دیارە بۆ چارەیان نە پرۆژەیەکی نیشتیمانی – دیموکرات لەئارادایە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەیان. بەبێ چارەکردنی ئەو کێشە ستراتیجیانە و بەتەنها ئومێدبەستن بە پێچانەوەی تەمەنی دیکتاتۆرێك ودرێژە کێشان و بگرە قووڵبوونەوەی ئەو مەسەلانە، عێراقی تووشی ئەزمەیەکی بەردەوام کردووە کە ئەگەری وەرچەرخانێکی سیاسی بۆ چاری ڕادیکالی ئەو کێشانە لەلایەن هێز یا هێزگەلێکی تووندڕەوی ئیسلامی و تایفی و نەتەوەییەوە، بەکراوەیی هێشتۆتەوە.
بنبەستی پرۆژەی دوای ٢٠٠٣ ئەو تارماییەی کردووە بە ڕاستیەك. قووڵبوونەوەی قەیرانی ئێستا و بنبەستی ئەم مۆدێلەی نیزامی سیاسی و ململانێ قووڵەکانی سەر شانۆی سیاسەتی هێزەکان و چارنەکردنی میراتەکانی سەردەمی بەعس بە دیدگایەکی نیشتیمانی و دیموکراتی و ناوەڕۆکێکی عەدالەتخوازانەوە، تارماییەکان ناڕوێنێتەوە.
لەئەگەری ساغنەکردنەوەی شوناسی ئەم وڵاتە وەکوو نیشتمانێکی دیموکرات و خۆشگوزەران و خاوەنی کۆڵەکەی بەهێزی عەدالەتی کۆمەڵایەتی و دامەزراوەی دەستووریی ڕێزلێگیراو و پشتبەستوو بەئابووریەکی هەمە بەرهەم و هەمە ڕەنگی گەشەکردوو و ڕیشەدارکردنی ماناکانی کۆمەڵگای مەدەنی و سیکیۆلار و پێچانەوەی هەموو جۆرەکانی میلیشیا و دەستێوەردانی حیزبی و مەراجیعی ئاینی لە کاروباری دامودەزگاکاندا، دەروازەکان بۆ سەرهەڵدانی ڕەوتە تووندڕەوەکان بە ئامانجی گێڕانەوەی شێوازێکی تر لە نیزامی تۆتالیتاری لە عێراقدا، بەکراوەیی ئەهێڵنەوە.

• ئەم وتارە پوختەی ئامادەکراوی کۆڕێکە بەناونیشانی ( عێراق: تۆتالیتاریزمی بەعس و کارلێکەکانی) کە تۆڕی ناوەندی ڕۆشنگەریی چاودێر لە سلێمانی ڕێکیان خست بۆم.

حوزەیرانی ٢٠٢٢
عەدنان کەریم
adnankerim22@hotmail.com




نوێكردنه‌وه‌ی شیعری كوردی له‌ نێوان دروشم و داهێناندا… سه‌دیق سه‌عید ڕواندزی

هه‌موومان كۆكین له‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی، كه‌ نوێكردنه‌وه‌ی شیعری كوردی، له‌ گۆرانه‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌كات و شاعیرانی دیكه‌ی هاوته‌مه‌ن و هاوسه‌رده‌می ، ئه‌گه‌رچی ڕه‌نگه‌ له‌ ڕووی توانای شیعرییه‌وه‌ له‌ گۆران له‌ پێشتریش بووبن، به‌ڵام به‌راورد به‌ ناو و ده‌نگی گۆران، شوێنێكییان له‌ سه‌ر نه‌خشه‌ی ئه‌و نوێكردنه‌وه‌یه‌ نییه‌. چونكه‌ نوێكردنه‌وه‌ی شیعر، هه‌رته‌نها گۆڕینی فۆڕم و ناوه‌ڕۆكی گوتاری شیعری نییه‌، به‌ڵكو به‌رده‌وامیدانه‌ به‌و گوتاره‌ش، تاكو له‌ زه‌مه‌نێكی تردا، جۆرێكی دیكه‌ له‌ نوێخوزای شیعری دێته‌ ئاراوه‌. به‌ بڕوای من هه‌ر ئه‌مه‌ش بوو وایكرد كه‌ گۆران به‌ ته‌نها وه‌ك نوێكه‌ره‌وه‌ی شیعری كوردی ناوی بێت. چونكه‌ گۆران له‌ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی بیست تا كۆچی دوایی كرد، له‌گه‌ڵ ئه‌و نوێخوازیی وگوتاره‌ شیعرییه‌ هاوته‌ریب ڕۆیشت. ئه‌گه‌رچی له‌ دواساته‌كانی ته‌مه‌نیدا، ئایدۆلۆژیاو به‌ سیاسیكردن وبه‌ دروشمكردنی شیعر، تا ڕاده‌یه‌ك له‌ پێگه‌ و به‌های ئه‌و نوێخوازییه‌ی كه‌مكرده‌وه‌، كه‌ زۆر له‌ نووسه‌ران و لێكۆڵه‌ران، به‌ پاشه‌كشه‌ی شیعری ناوی ده‌بن. له‌ دوای گۆران، شاعیرانی په‌نجاو شه‌سته‌كان ودواتریش قۆناغی ڕوانگه‌ و شیعری هه‌شتاكان، جیاواز ده‌كه‌ونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و شێوازه‌ی گۆران دایهێنا، به‌ڵام ئه‌م جیاوازكه‌وتنه‌وه‌یه‌، جیاواز كه‌وتنه‌وه‌یه‌ك نییه‌، كه‌ دابڕانێكی زه‌مه‌نی، هزریی و بونیادی له‌ شیعر بێنێته‌ ئاراوه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی گۆران له‌ به‌رانبه‌ر شیعری كلاسیكی كوردی دایهێنا، بۆیه‌ كاتێ سه‌رنج له‌و قۆناغانه‌ی شیعری كوردی ده‌ده‌ین، تا ڕاده‌یه‌ك هه‌ست به‌ هه‌مان ئه‌و زمان و تیمه‌ شیعرییه‌ ده‌كرێت بۆ نموونه‌ وه‌ك (سرووشت) كه‌ له‌ شیعری گۆراندا هه‌یه‌. ئه‌مه‌ وێرای هاونزیكیه‌كی زۆری شیعر و دنیابینی شاعیرانی ئێمه‌، به‌ تایبه‌تیش له‌ قۆناغی دوای نسكۆی شۆڕشدا، كه‌ قۆناغی ڕه‌شبینی و نائومێدییه‌ و شیعر ده‌بێته‌ وێناكردنێكی ئه‌و قۆناغه‌ نائومێدییه‌. به‌ بڕوای من، ئێمه‌ هه‌میشه‌ له‌ نوێكردنه‌وه‌ی شیعری كوردیدا، جۆرێك له‌ ڕاگوزه‌رانه‌ بیرمان كردۆته‌وه‌، به‌و مانایه‌ی هێنده‌ به‌ ساده‌یی له‌ نوێكردنه‌وه‌ی شیعریی كوردی و قۆناغبه‌ندی شیعری كوردی گه‌یشتووین، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی هه‌موو شاعیرێكمان پێ نوێخواز و نوێكه‌ره‌وه‌ی شیعره‌، به‌ بێ ئه‌وه‌ی ڕوونی بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ چۆن و كامانه‌ن ئه‌و خاسیه‌ته‌ هونه‌رییه‌ نوێیانه‌ی، له‌ زمان و فۆڕم و ناوه‌ڕۆكی شیعری ئه‌م شاعیره‌ هاتۆته‌ ئاراوه‌. له‌ هیچ كات و سه‌رده‌مێكدا، داهێنان و جیاوازكه‌وتنه‌وه‌ له‌ هه‌ر بوارێكی ژیان بێت، كرده‌یه‌كی كۆمه‌ڵی نه‌بووه‌، به‌ڵكو یه‌كجار تایبه‌تی و كه‌سی و هزریی بووه‌. ئه‌گه‌ر هه‌موو داهێنان و نوێكارییه‌ك، كۆمه‌ڵی بێت، ئیدی مانای وایه‌ ئێمه‌ له‌ به‌رده‌م شتێكی نوێ نین، به‌ڵكو له‌ به‌رده‌م چه‌ندین كرده‌ و ئه‌زموون داین كه‌ وه‌ك یه‌كن. بۆیه‌ نوێكردنه‌وه‌ی شیعر، كرده‌یه‌ك نییه‌ هه‌موو شاعیرێك، ڕۆڵ و نه‌خشه‌ی له‌ داهێنانیدا هه‌بێت، به‌ تایبه‌تیش ئه‌گه‌ر هه‌ست به‌و جیاوازییانه‌ نه‌كه‌ین، كه‌ له‌ نێوان ئه‌زموونی ئه‌و شاعیرانه‌ كه‌وتوونه‌ته‌وه‌. له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌، ئێمه‌ ده‌توانین جۆره‌ها شوناسی داهێنه‌رانه‌ و نوێخوازانه‌ بده‌ینه‌ پاڵ شاعیرێك، یان چه‌ندان شاعیر، به‌ڵام ئه‌مه‌ شوناسێكی دروستكراوه‌و له‌ نێوه‌نده‌ ئه‌ده‌بییه‌كه‌دا، هیچ به‌هاو ئه‌رزشێكی نییه‌. نوێخوازی له‌ شیعردا، به‌ قسه‌ و گوتنی من ونووسه‌رێكی تر نییه‌، به‌ڵكو به‌ شوناس و ئه‌زموونی جیاواز و ڕۆڵی ئه‌و شاعیره‌یه‌، له‌ نوێكردنه‌وه‌ی شیعریدا. (پشكۆ نه‌جمه‌ددین) له‌ كتێبی (ئه‌فسوونی نووسین) دا و له‌ په‌راوێزی وتارێكی له‌ باره‌ی نوێكردنه‌وه‌ی شیعری كوردیی و قۆناغبه‌ندی شیعری كوردیدا، ناوی چه‌ندین شاعیر ده‌هێنێت و به‌ داخه‌وه‌ خۆشی له‌ چه‌ندانی تر بواردووه‌. به‌شێكی زۆری ئه‌وانه‌ی ئه‌و به‌ نوێكه‌ره‌وه‌ی شیعری كوردی ده‌یان ناسێنێت، له‌ ڕاستیدا خاوه‌نی هیچ ئه‌زموونێكی جیاواز و داهێنه‌رانه‌ی شیعریی نینه‌ و بگره‌ تیایان دایه‌، له‌ سه‌ر نه‌خشه‌ی شیعری كوردیدا هیچ پێگه‌ و ناوێكی نییه‌. ئه‌م نووسه‌ره‌ له‌ كاتێكدا ناوی چه‌ندین شاعیر له‌ سه‌ر بنه‌مای هاوڕێیه‌تی و شارچییه‌تی ده‌هێنێت، به‌ داخه‌وه‌ خۆشی له‌ چه‌ندین ده‌نگی شیعرییانه‌ی جیاواز و تایبه‌ت بواردووه‌. ئاخر ناكرێت باسی شیعری هه‌شتاكانی هه‌ولێر بكه‌یت، به‌ڵام به‌ نموونه‌ ئه‌زموونی (سه‌باح ڕه‌نجده‌ر) ت له‌ به‌ر چاو نه‌بێت، كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ دیارترین و تایبه‌تیترین ئه‌زموونه‌ شیعرییه‌كان و له‌ بچووكترین ڕایه‌ڵ و خاسیه‌تی شیعرییه‌وه‌، ناچێته‌وه‌ سه‌ر ئه‌زموونی هیچ شاعیرێك به‌ گۆرانیشه‌وه‌. به‌ڵكو خاوه‌ن سه‌بك و مۆركی شیعرییانه‌ی خۆیه‌تی و له‌ نێو ئه‌زموونی هه‌موو شاعیرانی دیكه‌دا، به‌ ستایل و ئه‌زموونی تایبه‌تییانه‌ی خۆی ده‌ناسرێته‌وه‌ و ئه‌زموونه‌كه‌ی له‌ ئه‌زموونی كه‌س ناچێت. ناشێ باسی قۆناغی شیعری كوردیی له‌ هه‌فتاو هه‌شتاكان بكه‌یت، به‌ڵام ئه‌زموونی ته‌لیعییه‌كانت له‌ به‌ر چاو نه‌بێت، كه‌ زمانێكی بارگاویی به‌هێماسازییان هێنایه‌ نێو شیعر و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌و ڕوونبێژیی و هوتافییه‌ی زمانی شیعری هه‌فتاكان هه‌یبوو. نووسه‌ر له‌و وتاره‌یدا، به‌داخه‌وه‌ بازی به‌ سه‌ر چه‌ندین شاعیری به‌ توانا داوه‌، به‌ڵام چه‌ند ناوێك ده‌هێنێت، كه‌ به‌ تێگه‌یشتنی خۆی ڕۆڵێكی گرنگییان له‌ به‌رده‌وامیدان به‌ نوێخوازیی شیعری كوردی له‌ دوای گۆرانه‌وه‌ تا ئێستا هه‌بووه‌. له‌و ناوانه‌، تیایاندایه‌ له‌ دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ وه‌ك گه‌نجێك چه‌ند دقێكی شیعریی ده‌رده‌ دڵانه‌ی نووسیوه‌، ئیدی نازانم به‌ چ پێوه‌ر و پێوانه‌یه‌ك لای نووسه‌ر، ئه‌م شاعیره‌ ڕۆڵی هه‌بووه‌ له‌ به‌رده‌وامیدان به‌ شیعریی كوردیی. به‌ داخه‌وه‌ له‌م ساڵانه‌ی دواییدا، ئه‌مه‌ بۆته‌ نه‌ریت له‌ نێوه‌ندی ئه‌ده‌بی كوردیدا، كه‌ كه‌سانێك له‌ سه‌ر بنه‌مای (شارچییه‌تی، هاوڕێیه‌تی، به‌رژه‌وه‌ندیی، هاو ئایدۆلۆژیاو هاوسیاسه‌ت و هاوبۆچوونی) مۆركی نوێخوزایی و داهێنانی شیعریی ده‌ده‌نه‌ پاڵ ئه‌و شاعیرانه‌ی خۆیان مه‌به‌ستییانه‌ و له‌ په‌راوێزیشه‌وه‌، ده‌نگ و ئه‌زموونی گه‌لێك شاعیری جیاوازنووس و داهێنه‌ر نادیده‌ ده‌گرن. ناوهێنان، له‌ هه‌ر كایه‌ و بوارێك بێت، به‌رپرسیاریه‌تییه‌ و نابێ سه‌رپێیانه‌ بێ هه‌ڵسه‌نگاندێكی وردیی ئه‌زموونی و مێژوویی بهێندرێت، به‌ تایبه‌تیش له‌ بواری شیعر نووسیندا، كه‌ هه‌موومان ده‌زانین چۆن سه‌ده‌ها شاعیر له‌ نێوه‌نده‌كه‌دا هه‌ن و زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆریان، شتێكی ئه‌وتۆ و جیاوازیان نه‌نووسیوه‌، تاوه‌ك بكه‌ر و بزووێنه‌ریی شیعری كوردی له‌ دوای گۆران بناسێنرێن. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ڕه‌نگه‌ شیعری زۆرینه‌یان، له‌ ڕووی ناوه‌ڕۆك و فۆڕمی شیعرییه‌وه‌، هاوشێوه‌ و هاوواتا بن. به‌و مانایه‌ی، جیاوازییه‌كی ئه‌وتۆیان له‌ ڕووی دنیابینی و گوتاری شیعرییه‌وه‌ نییه‌. نووسه‌ر له‌ وتاره‌كه‌یدا ده‌نووسێت:(ساڵانی نه‌وه‌ته‌كان وسه‌ره‌تاكانی ئه‌م سه‌ده‌یه‌ و ئێستاش نه‌وه‌یه‌كی نوێخوزای یاخی له‌ ماڵی شیعردا، تاوڵی ڕه‌نگاو ڕه‌نگییان هه‌ڵداو كاروانی شیعری كوردیان به‌ ئێستا گه‌یاندووه‌. هه‌ریه‌ك له‌و شاعیرانه‌، خودانی ئه‌زموونی تایبه‌تی شیعریی خۆیانن و كه‌متر له‌یه‌ك ده‌چن و ناخرێنه‌ قالبێكی گشتگیره‌وه‌. لا 118 ) هه‌ر چه‌ند دێڕێك دوای ئه‌م بۆچوونانه‌ی، ئه‌مجاره‌یان نووسه‌ر ده‌نووسێت: ( من بڕوام به‌ دابه‌شكردنی نه‌وه‌ جیاوازه‌كانی ئه‌ده‌ب به‌ سه‌ر ساڵه‌كان و سه‌ده‌كان نییه‌. لا 118). به‌رله‌وه‌ی له‌ سه‌ر ئه‌و پارادۆكسانه‌ بوه‌ستین كه‌ له‌و بۆچوونانه‌دا هه‌یه‌، سه‌ره‌تا به‌ پێویستی ده‌زانم، وه‌ك خوێنه‌رێك له‌ سه‌ر چه‌ند خاڵێك هه‌ڵوه‌سته‌یه‌ك بكه‌ین. بێگومان ئه‌گه‌ر پرسیار له‌ نووسه‌ر بكه‌ین، كه‌ خۆشی شاعیره‌، ئایا داهێنان و نوێخوازییه‌كانی شاعیره‌ گه‌نجه‌كانی دوای ڕاپه‌ڕین و ده‌یه‌ی دوو هه‌زاره‌كان چین و كامانه‌ن، ده‌توانێت به‌ ئه‌رگۆمێنت بۆمان بسه‌لمێنێت، كه‌ هه‌موویان نوێخواز و ئه‌زموونی جیاواز و تایبه‌تییان هه‌یه‌؟ ئه‌مانه‌ له‌ چیدا جیاوازن و شوێن و جێگه‌یان له‌ ڕه‌وتی شیعری دوای ڕاپه‌ڕین چۆنه‌ و چییه‌؟ ئایا جیاوازییه‌ شیعرییه‌كانی نێوان (ئدریس عه‌لی) و (ته‌لعه‌ت تاهیر) كه‌ نووسه‌ر ناویانی هێناون و وه‌ك دوو شاعیری دیاری دوای ڕاپه‌ڕین ده‌یان ناسێنێت چین؟ كامانه‌ن ئه‌و ئه‌دگاره‌ زمانی و هونه‌ری و بابه‌تییانه‌ی، شیعره‌كانی ئه‌و دوو شاعیره‌ له‌ یه‌كتری جیا ده‌كاته‌وه‌؟ له‌ ڕاستیدا، لای به‌شێكی زۆری ئه‌و نووسه‌رانه‌ی ساڵانێكه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ ده‌ژین و ئاگاداریه‌كی ئه‌وتۆیان له‌ ڕه‌وتی شیعری كوردی دوای ڕاپه‌ڕین نییه‌، گه‌لێك جار بۆچوونی ڕاگوزه‌ر و سه‌رپێی ده‌بینین. ئه‌م جۆره‌ دیاریكردنانه‌، پێویستییان به‌ لیِكۆلینه‌وه‌ی ورد، هه‌ڵسه‌نگاندنی ئه‌زموونه‌ شیعرییه‌كان و به‌راوردكردنییان به‌ یه‌كتری هه‌یه‌. به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و بۆچوونانه‌ی نووسه‌ره‌وه‌، هیچ كاتێك وه‌ك زه‌مه‌نی دوای ڕاپه‌ڕین و شیعری ده‌یه‌ی دوو هه‌زاره‌كان، شیعری كوردی بێ ئه‌رزش و بێ ناوه‌ڕۆك و مانا نه‌كراوه‌، له‌ سه‌ر ده‌ستی زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری ئه‌و نه‌وه‌یه‌ی شیعر ده‌نووسێت. ئه‌و زه‌مه‌نه‌ی نووسه‌ر ئاماژه‌ی پێكردووه‌، شیعرێكی تیادا ده‌رده‌كه‌وێت، نه‌ له‌ ڕووی واتاوه‌، نه‌ له‌ ڕووی دنیابینی و گوتار و په‌یامی شیعریشه‌وه‌، له‌ شیعرێكی هه‌شتاكان و هه‌فتاكان ناچێت. بگره‌ شیعری هه‌فتاكان، له‌ ڕووی ناوه‌ڕۆك و زمان و ده‌سته‌واژه‌ی شیعرییه‌وه‌، زۆر له‌ هی شاعیره‌ گه‌نجه‌كانی دوای ڕاپه‌ڕین، هونه‌ریترو جوانتره‌، وێرای تێپه‌ڕبوونی نیوه‌ سه‌ده‌ زیاتر به‌سه‌ر نووسینییان. زمان له‌ شیعری به‌شێكی زۆری ئه‌و نه‌وه‌یه‌دا، زمانێكه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی زمانی شیعریی و به‌ ئه‌ندازه‌یه‌ك تێكه‌ڵ به‌ زمانه‌ میللی و گشتییه‌كه‌ بووه‌، كه‌ شیعر بۆته‌ قسه‌ی ڕووت و بێ ماناو داماڵدراوه‌ له‌ هه‌موو به‌هایه‌كی شیعریی. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، ئێستا دابڕانێكی گه‌وره‌ له‌ نێوان شیعر و خوێنه‌ری شیعر هه‌یه‌، هه‌مووشی ده‌ره‌نجامی ئه‌و بێ ماناكردنه‌ی شیعره‌، له‌ سه‌ر ده‌ستی به‌شێكی زۆری نه‌وه‌ی به‌ ناو نوێی دوای ڕاپه‌ڕین. ئێمه‌ پێشتر له‌و باره‌یه‌وه‌، له‌ چه‌ندین ڕووه‌وه‌ ئه‌و پاشه‌كشێیه‌ی شیعری كوردیمان له‌و قۆناغه‌دا خستۆته‌ ڕوو. شیعری ئێستای ئه‌و نه‌وه‌یه‌ی كه‌ پشكۆ نه‌جمه‌ددین به‌ داهێنه‌ر و نوێخوازیان ده‌زانێت، زۆرینه‌یان له‌ ئاست شیعرێكی شه‌سته‌كانی جه‌لالی میرزا كه‌ریم نییه‌. ئه‌و نه‌وه‌یه‌، پیرۆزییه‌ك و جوانییه‌كی بۆ شیعر و دنیای شیعری كوردی نه‌هێشته‌وه‌ و شیعر وه‌ك قووتووی عه‌تار ده‌بینێت و هه‌رچییه‌ك مه‌به‌ستی بێت، تێی ده‌ ئاخنێت، واده‌زانێت شیعرو قسه‌ی ڕووت، هه‌ریه‌كن. ئه‌و نه‌وه‌یه‌ی هیچ به‌هایه‌كی هونه‌ری، بابه‌تی و ئیستاتیكی بۆ زمانی شیعری نه‌هێشته‌وه‌ و شیعری تا ئه‌ندازه‌یه‌كی زۆر، یه‌كسانكرد به‌ قسه‌ی ڕووت و سنوورێكی له‌ نێوان زمانی شیعری كه‌ هه‌ڵگڕیی چه‌ندین خاسیه‌تی هونه‌رییه‌، له‌گه‌ڵ زمانی میللیی و بازار نه‌هێشته‌وه‌. به‌سه‌رنجدانمان بۆ شیعری دوای ڕاپه‌ڕین، باشتر ئه‌و ڕاستییه‌مان به‌رچاو ده‌كه‌وێت. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، ئه‌و شاعیرانه‌ی ئه‌و وه‌ك نوێكه‌ره‌وه‌ی شیعری كوردی ڕێزیان ده‌كات، دوای نزیكه‌ی په‌نجاساڵ له‌ نووسینی شیعر، نه‌یانتوانیوه‌ ئه‌زموونێكی دیكه‌ی جیاواز و ستایلێكی دیكه‌ی شیعریی تاقیبكه‌نه‌وه‌، بگره‌ زۆرینه‌یان به‌ ده‌وری وشه‌و ده‌خولێنه‌وه‌ و زمانی شیعرییان، هه‌مان ئه‌و زمانه‌ شیعریه‌ یه‌، كه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ پێی ده‌نووسن. بۆیه‌ كه‌ شیعرێكی ئێستایان ده‌خوێنینه‌وه‌، هیچ جیاوازییه‌كی له‌گه‌ڵ شیعرێكی په‌نجا ساڵ پێش له‌مه‌و به‌ریان نییه‌، به‌ تایبه‌تیش له‌ ڕووی فۆڕم و زمانی شیعرییه‌وه‌. ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا ده‌بوو ئه‌و شاعیرانه‌، ئه‌زموونی نوێیان له‌ په‌راوێزی ئه‌و ڕۆڵه‌ و ئه‌و نوێكردنه‌وه‌یه‌ هه‌بووایه‌، كه‌ پشكۆ نه‌جمه‌ددین ئاماژه‌ی پێ ده‌كات. به‌ داخه‌وه‌ ناوهێنانی شاعیرانێك و خۆبوورادن له‌ هه‌ندێكی دیكه‌یان، كه‌ ئه‌زموونه‌كه‌یان زۆر جیاوازتر و تایبه‌تتره‌(بۆ نموونه‌ وه‌ك سه‌باح ڕه‌نجده‌ر) به‌ بڕوای من هه‌ڵه‌یه‌كی زه‌قی مێژوویی و ئه‌ده‌بییه‌ و نابێ كه‌سانێك تێی بكه‌ون، كه‌ به‌ تێگه‌یشتنی خۆیان ئاگادارییان له‌ مێژووی شیعری كوردی هه‌یه‌. ئه‌و ناوانه‌ی نووسه‌ر ڕێزی كردوون، نه‌ له‌ ڕووی قۆناغبه‌ندی شیعرییه‌وه‌، نه‌ له‌ ڕووی مێژوویی و زه‌مه‌نیشه‌وه‌، یه‌ك ناگرنه‌وه‌ و په‌یوه‌ندییه‌كی ئه‌و تۆیان به‌یه‌كه‌وه‌ نییه‌. به‌ڵام پێ ده‌چێت نووسه‌ر هه‌ر بۆ ڕازیكردن، یانیش كه‌وتنه‌ ژێر كاریگه‌ریه‌تی په‌یوه‌ندییه‌كی هاوڕێیه‌تی و شاری، ناویان بهێنێت. ده‌نا ئه‌گه‌ر به‌ وردی بڕوانینه‌ ئه‌زموونی به‌شێك له‌و شاعیرانه‌، وه‌ك باسمان كرد، هه‌ندێكییان له‌ سه‌ر نه‌خشه‌ی شیعری كوردی وه‌ك شاعیر هه‌رناویان نییه‌، چ جای بگات به‌وه‌ی ڕۆڵی هه‌بێت له‌ به‌رده‌وامیدان به‌ نوێخوازی شیعری كوردی. دواتر ئه‌گه‌ر نووسه‌ر بڕوای به‌ پۆلینكردنی شاعیران له‌ سه‌ر بنه‌مای ساڵه‌كان و شوێنه‌كان نه‌بێت، بۆچی به‌ دیاریكراویی ناوی چه‌ند كه‌سێك دێنێت؟ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، من بڕوام وایه‌، نووسه‌ر بڕوای به‌و دابه‌شكارییه‌ هه‌یه‌، بۆیه‌شه‌ به‌ ئاگاییه‌وه‌ ناوی چه‌ند كه‌سێك دێنێت، ئه‌ویش له‌سه‌ر بنه‌مایئه‌وه‌ی خۆی مه‌به‌ستیه‌تی نه‌ك ئه‌زموونی شیعریی و نوێخوازیی شیعریی. دواجار ده‌ڵێم، ئه‌و بۆچوونانه‌، ئه‌گه‌ر هی كه‌سێكی دیكه‌ بووایه‌، ڕه‌نگه‌ بۆ ئێمه‌ جێی هه‌ڵوه‌سته‌كردن نه‌بان، به‌ڵام ناكرێ نووسه‌رێكی وه‌ك پشكۆ نه‌جمه‌ددین، كه‌ خۆشی شاعیره‌ و ئاگای له‌ مێژووی شیعری كوردی هه‌یه‌، ڕه‌مه‌كییانه‌ ناوی كه‌سانێك ڕێز بكات و وه‌ك شاعیری نوێخواز و داهێنه‌ر بیانناسێنێت. ئه‌مه‌ ته‌نها یه‌ك پاساو هه‌ڵده‌گرێت، ئه‌ویش بێ ئاگاییه‌ له‌ مێژووی شیعری كوردی، به‌ تایبه‌تیش شیعری دوای ڕاپه‌ڕین. به‌داخه‌وه‌ له‌م ساڵانه‌ی دواییدا، داتاشینی چه‌مك و شوناسی نوێخواز و داهێنه‌ر و جیاواز و دانه‌ پاڵ شاعیرێك و چیڕۆكنووسێك، لای به‌ شێكی زۆری نووسه‌رانی ئێمه‌ بۆته‌ مۆده‌. كه‌ تیایدا به‌ ئاره‌زووی خۆیان ئه‌و شوناسانه‌ ده‌ده‌نه‌ پاڵ ئه‌و كه‌سانه‌ی ئه‌وان مه‌به‌ستیانه‌، به‌ بێ ئه‌وه‌ی له‌ ئاست ئه‌و شوناسه‌ بن، كه‌ ده‌درێته‌ پاڵیان. نوێخواز ی و نوێكردنه‌وه‌ی شیعر، به‌ دروشم نییه‌، به‌ڵكو به‌ داهێنانه‌ و داهێنانیش، زاده‌ی دنیابینی جیاواز و ئه‌زموونێكی جیاوازه‌، كه‌ دابڕانێك، له‌ ئه‌زموونه‌كانی دیكه‌ دێنێته‌ ئاراوه‌.

  • ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ی ئه‌ده‌بی ڕۆژنامه‌ی خه‌بات، ژماره‌ ( 6327) ی ڕۆژی 23/5/2022 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.



عیشقی خەیاڵی و یۆتۆپیای بەیەکگەیشتن لە شیعری” چەندێکی تر دەتوانین ناوی ئەم سووتانە نەهێنین؟”ی فەرهاد شاکەلی دا

نووسینی/ عەتا قەرەداخی

” چەندێکی تر دەتوانین ناوی ئەم سووتانە نەهێنین؟” ناونیشانی شیعرێکی فەرهاد شاکەلی-یە کە لە کۆمەڵە شیعری “نوختەی نوونەکەی ژیان” دا بڵاوی کردووەتەوە. فەرهاد شاکەلی یەکێکە لە شاعیرە دیارەکانی نەوەی حەفتاکانی شیعری کوردی و تاکو ئێستاش بەردەوامە. ئەو سەرباری ئەوەی کە شاعیرێکی دیارە، یەکێکیشە لە نووسەرە دیارو خوێندەوارو فرە بەهرەکانی کورد و هەم بەشدارییەکی دیاری لە نووسینی چیرۆکدا هەیە، هەم توێژەرێکی بەتوانایەو هەم یەکێکە لەو نووسەرانەی ئێمە کە بە کوردییەکی پاراو دەنووسێت.
لێرەدا هەوڵدەدەین خوێندنەوەیەکی رەخنەییانەی ئەم دەقە شیعرییەی ئەم شاعیرە بکەین. لەم خوێندنەوە رەخنییەدا کە کارکردنە لە شیکردنەوەی بنیادی پێکهێنەری زمانی دەقەکەدا، شۆردەبینەوە بۆ ناو بنیادی دەقەکەو لەوێڕا لە ئەنجامی شیکردنەوەو بنکۆڵکردن و توێکاری پێکهاتەی زمانیی و شیعریەتی دەقەکەدا، هەوڵدەدەین ئەو پرسیارانەی دەقەکە بەرزیان دەکاتەوەو جیهانبینی گشتی دەقەکە دیاری بکەین.
بۆ ئەنجامدانی ئەم کارە میتۆدی رەخنەی پراکتیک بە رەهەندە جیاوازەکانیەوە بەکاردەهێنین کە بریتیە لە کارکردن لە چوارچێوەی دەقەکەدا، ئەویش لەسەر بنەمای شیکردنەوەی بنیادی زمانیی دەقەکەو هەوڵدان بۆ ئاشکراکردنی ئاستی شاراوەی دەقەکەو دۆزینەوەی ماناو دەلالات و پرسیاری دەقەکەو لەوێشەوە کاردەکەین بۆ ئاشکراکردنی جیهانیبینی گشتی دەقەکە. بۆ ئەو مەبەستەش مامەڵە لەگەڵ رەگەزە زمانییەکانی دەقەکەو رەگەزەکانی بەرهەمهێنانی شیعریەتی دەقەکە دەکەین لە وێنەو مۆسیقاو میتافۆرو لێکچوون و دوانەی بەرامبەرو و دژو کۆی تەکنیکەکانی تری بەرهەمهێنانی شیعریەتی دەق.
سەرەتا ئاماژە بۆ ئەوە دەکەین کە ئەم دەقە شیعریە لە ساڵی ٢٠١٠ دا نووسراوە، واتە بەرهەمی نزیکەی چل ساڵ دوای دەستکردنی ئەم شاعیرەیە بە نووسین. هەروەک ئاشکرایە ئەم دەقە لە رۆژئاواو لە دەرەوەی زێدی شاعیر نووسراوە، کە نزیکەی چل و پێنج ساڵە ئەو زێدی خۆیی بەجێهێشتووە، بەڵام کۆی دەربڕین و زاراوەو زۆرینەی وێنەکانی و رەگەزو توخم و کەرەستەکانی بەرهەمهێنانی ئەم دەقەو زۆربەی دەقەکانی تریشی لە زێدی خۆی و لە رەگوڕێشەی رەسەنی کەلتوری خۆی وەرگرتووە. ئەوەش خاڵێکی گەش سەبارەت بە ئەزموونی ئەم شاعیرەو زۆرینەی شاعیرانی تری نەوەکەی ئەم و نەوەی دوای ئەمانیش نیشان دەدات کە چەند پەیوەستن بە رەگوڕیشەی خۆیانەوە، لەکاتێکدا زۆرینەی شاعیران و نووسەرانی نەوەی دواتر کە زۆرێکیشیان تەنیا زمانەکەی خۆیان زیاتر نازانن و بێجگە لە کەلتوری کوردی ئاگاداری کەلتوری میللەتانی تر نین، کەچی نە زمانی کوردییان ئەرکی گەیاندن جێبەجێ دەکات، نە بیرکردنەوەیان کوردیە، هەربۆیە نووسینەکانیان چ شیعر بێت یان چیرۆک یان زمانی پەخشان، هەستناکرێت پەیوەندی بە کوردو کەلتوری کوردی و رەگوڕیشەی کوردیەوە هەیە. هەڵبەت بەرهەمەکانیشیان لەو ئاستەشدا نین بووبنە ئەدەبێکی جیهانی، یان گەردوونی، چونکە ئاشکرایە هەر ئەدەبێک شوناسی تایبەتی خۆیی نەبێت، ناشێت ببێتە خاوەنی شوناسی گشتی. لەم روانگەیەوە خاسێتێکی دیاری بەرهەمەکانی فەرهاد شاکەلی سەرباری ئەو ماوە دوورودرێژەی دوورکەوتنەوە لێرە، ئەو لەوێوە هێشتا بەتووندی رەگوڕیشەی بە قوڵایی ئێرەدا رۆچووەو بەرهەمەکانی شوناسی ئەدەبی کوردییان هەیەو لەپاڵ ئەوەشدا بێگومان بارگاویکراون بە جیهانبینی گەردوونی.
ناونیشانی ئەم دەقە شیعریە پرسیارێکی تا ئەندازەیەک درێژە. لە راستیشدا درێژی ناونیشان خاسێتێکی دیاری شیعری ئەم شاعیرەی ئێمەیە. ناونیشان رۆڵی کلیل دەبینێت بۆ کردنەوەی دەرگای دەق، یان بە واتایەکی تر ناونیشان دەکارێت وەها سەیر بکرێت کە چڕکەرەوەی جیهانبینی دەق بێت. درێژیی ناونیشان دەشێ رێگای چوونە ناو دەقەکە ئاسانتر بکات. لێرەدا وەکو ئاماژەمان بۆ کرد ناونیشانی ئەم دەقە پرسیارێکە، شاعیر بە راناوی لکاوی کەسی یەکەمی کۆ دەپرسێت ” چەندێکی تر دەتوانین ناوی ئەم سووتانە نەهێنین؟”.
رووداوێک لە رابرددودا روویداوەو ئەو رووداوەش بووەتە هۆی سووتان. دیارە هەتا ئێستا ئەو سووتانە شاردراوەتەوە، یان باس نەکراوە، یان ناونەنراوە، کە دەشێت سووتانی مەعنەوی یان عیشق بێت. پرسیارەکە سەبارەت بە مەودای ئەو کاتەیە کە ئەمان دەتوانن ناوی ئەو سووتانە نەهێنن؟ کە دەشێت بگوترێت مەبەست ئەوەیە کە ئەمان نهێنیەک لە نێوانیاندایە، کە دیارە ئەوەش عیشقە و ئەو سووتاندنەی باس دەکرێت دەرئەنجامی ئازاری ئەو عیشقەیە، بەڵام ئەمان تاکو ئێستا ئەو عیشقەیان شاردۆتەوە. ئەو شاردنەوەیەش دەشێت بە دوو جۆر لێکبدرێتەوە، یەکەمیان ئەوەیە کە لە خەڵکی تریان شاردبێتەوە. دووەمیان دەشێت هەریەکە لەمان لای خۆیەوە لە ئازاری خۆشەویستی یان عیشقی ئەویتریاندا بژی و تاکو ئێستا ئەوەیان بۆ یەکتر نەدرکاندبێت، هەرچەندە عیشق نە زمانی دەوێت نە درکاندن، بەڵکو عیشق لە رێگای نیگاو ئاماژەو زمانی رۆحەوە هەڵدەگیرێت و تێگەیشتن دەکرێت. کەواتە ئێستا ناونیشانی ئەم دەقە شیعریە ئەوە لەخۆیدا کۆدەکاتەوە کە ئازارو سووتانێکی بەهێزو کەریگەر هەیە، بەڵام تاکو ئێستا شوناسی ئەو ئازارو سووتانە ئاشکرا نەکراوە. شاعیر لەوەش دڵنیا نییە هەتا کەی شوناسی ئەم ئازارو سووتانە بەنهێنی دەمێنێتەوە.
لە دەستپێکی دەقەکەدا هاتووە : چەند ساڵە شنەبایەک نەما لێی نەپاڕێمەوە،/ گوڵالە نەما دەستەوداوێنی نەبم،/ وشەی کوردی نەما نەیکەمە تکاکار،/ من بیابانم و تۆ تاوە بارانی،/ من غەریبایەتی و تۆ نیشتیمانی./
لەم دەستپێکەدا شاعیر خۆی لە پێگەیەکدا وێنادەکات کە لەبەرامبەر کەسی دووەمدا راوەستاوە، بەڵام راوەستانێک کە دەربڕینەکانی نیشانی دەدەن ئەم لە پێگەیەکی لاوازدایەو داواکاری بۆ ئەو بەرزدەکاتەوە، یان تکای لێ دەکات. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەم داواکاری هەیە، بەڵام داواکارییەکەی هێشتا ئاشکرا نیە. دەشێت ئەم لای خۆیەوە عەشقی ئەو بێت و بۆی بسووتێت بەڵام وا دەردەکەوێت ئەو یان لەم بێ ئاگا بێت، یان هەستی بۆ ئەم نەجوڵێت یان خۆی لە ئاستێکی بەرزتردا ببینێت. هەر بۆیە لە هەرچی شنە بایە پاڕاوەتەوە، دەستەو داوێنی هەرچی گوڵاڵەیە بووەو هەرچی وشەی کوردی هەیە کردویەتیە تکاکار بۆ ئەوەی ناوەندگیری لە نێوان ئەم و ئەودا بکەن و بەوەش ئەو خۆشەویستی ئەم پەسەند بکات و سەرئەنجام کۆتایی بەو ئازارە بهێنرێت، کە پێدەچێت زۆر درێژەی کێشابێت، کاتێک ئەم باسی ئەوە دەکات چەند ساڵە ئەم لە هەوڵی رازیکردنی ئەودایە.
شاعیر خۆی لەبارێکدا نمایش دەکات کە لەبەرامبەر ئەودا راوەستاوە، واتە لێرەدا دووانەیەک درووست دەبێت ئەویش دوانەی من / تۆ-یە. من کە کەسی یەکەمی تاکەو قسەکەرە، دروستتر وایە بڵێین شاعیرە لەبەرامبەر کەسی دووەمدا راوەستاوەو دەیدوێنێ، کە دیارە ئەویش کەسی دووەمی تاکە. سروشتی ئەم دووانەیە وادەبینرێت کە جەمسەری یەکەم – من-ی شاعیرە یان ئەمی عاشقە، جەمسەری دووەم –تۆ – تۆی مەعشوق کە پەیوەندی نێوان ئەم دووانە بریتیە لە عیشق، واتە هێز یان رایەڵەی بەهێزی عیشق ئەمانی پێکەوە بەستووە. لە شێوەی دەربڕینی زمانی ئەم کۆپلەیەدا وادەردەکەوێت کە ئەمی شاعیر لە هەڵوێستی پاڕانەوەو تکاکردندایە، کە ئەمەش ئەگەر لە دەرەوەی چوارچێوەی عیشقدا باس بکرێت، هەڵوێستێکە لاوازی دەنوێنێت، بەڵام دیارە عیشق پەیڕەوەی ئەو رێساو نەریتە ناکات. لەبەرامبەر پێگەی لاوازی ئەمدا، وادەردەکەوێت کە پێگەی ئەوی مەعشوقە یان بە زمانی سەردەم ئەوی خۆشەویشت پێگەیەکی بەهێزتر بێت. ئەم باسی ئەوە دەکات کە چەند ساڵە ئەم پەنای بۆشنەی با-و گوڵاڵەو وشەی کوردی بردووەو لێیان پاڕاوەتەوەو کردوونی بە تکاکار لەبەرامبەر ئەودا. بەڵام دەشێ بپرسین ئەمی شاعیر ئەمانەی لە پێناوی چیدا کردووە؟ ئایا بۆ ئەوەی ئەو خۆشی بوێت، یان بۆ ئەوەی چیتر بە ئاگری عیشق نەیسوتێنێت و بە خۆشەویستیەکەی رازی بێت، یان بۆ ئەوەی عیشقەکەیان کە ئەو بە سووتان ناوی دەبات ئاشکرا بکەن و لەوە زیاتر نەیشارنەوە؟
وەکو گوتمان بنیادی دەقەکە تا ئەندازەیەک لەم دەستپێکەدا دەردەکەوێت لەسەر بنەمای دووانە بنیادنراوە کە یەکەمین دووانەش، دووانەی من / تۆ-یە. لەپاڵ ئەم دووانەیدا، دووانەی تر کە تا ئەندازەیەک خاسێتی دووانەی بەرامبەریان هەیە بەرهەم دێت وەکو دووانەی ( بیابان / باران، دووانەی غەریبایەتی / نیشتیمان). وەکو لە دەقەکەدا دەبینرێت ئەمی شاعیر نەک خۆی بە بیابان و غەریبایەتی بچوێنێت، بەڵکو خۆی بە بیابان وغەریبایەتی پێناسە دەکات، واتە جەمسەری یەکەمی ئەم دووانانە کە جێگرەوەی – من –ن هەڵگری ماناو دەلالاتی وشکی و بێ بەرهەمی و نامۆیین، واتە نەبوونی خاسێت و سیماکانی ژیان. لەکاتێکدا جەمسەری دووەمی ئەم دووانانە کە بریتین لە باران و نیشتیمان، دەلالەتی ژیان و زیندەگانی و پەیوەستبوون و وابەستەبوون هەڵدەگرن. کەواتە لە دەستپێکی دەقەکەوە راناوی من یان کەسی قسەکەر وا پێشکەش دەکرێت کە لەبارێکی ناجۆرو بێبەرهەم و وشک و نامۆییدایە. ئەمەش هۆکارە بۆ ئەوەی داواکاری بۆ کەسی بەرامبەر، واتە بۆ ” تۆ” بەرزبکاتەوەو تەنانەت تکای لێ بکات، کە وەکو گوتمان ئەم هەڵوێستەش کەسێتی من لە پێگەیەکی لاوازدا نیشان دەدات. ئەمە لەکاتێکدا کەسی بەرامبەر، یان تۆ هەڵگری مانای ژیان و زیندەگانی و پەیوەستبوونە بەخاک و زێدەوە، لە بارو پێگەیەکی بەهێزتردایەو لە وێنەیەکدا بەرجەستە دەکرێت کە لە ئاستێکی بەهێزتر یان بەرزتردایەو داواکاری بۆ بەرزدەکرێتەوەو تکای لێ دەکرێت.
لە دەقەکەدا هاتووە:
لە دڵی ئاگردا بۆت دەگەڕێم، گڕ بەربدەیتە ئەم هەموو هەورازو نشێوە،/ ببیتە بایەک گشت جەنگەڵ و دارستانەکان بێنیتە لەرزین./ لافاوێ بۆ نایەت، دەوەنی دڕکاویی لاڕێکان راماڵیت؟/ تۆ مانگی لەو ئاسمانەوە سەرزەوی دەنەخشێنی،/ بە گڵۆڵە تیشکێک دڵم گرێ بدە!/ با بۆ هەر کوێیەک سەر هەڵگرێت و بە هەر شاخێکەوە بگیرسێت،/ بێتەوە کاسانەکەی تۆ./
ئەمی شاعیر ئەو دەدوێنێت، راستە لە دەستپێکی دەقەکەدا بە راناوی کەسی دووەمی تاک ناوی دەبات و سەرباری ئەوەی ئێمە بە گریمانە گوتمان دەشێت ئەو کەسە خۆشەویست، یان مەعشوقەکەی بێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هێشتا شوناسی ئەو کەسە ئاشکرا نییە. ئەم ئێستا سەرباری ئەوەی وەکو کەسی بەرامبەر دەیدوێنێت، بەڵام لەراستیدا ئەو ونە، یان ئامادەبوونی نییە لەبەرامبەر ئەمدا. هەر بۆیە باسی ئەوە دەکات لە دڵی ئاگردا بۆی دەگەڕێت، واتە لە گەرمترین شوێندا سۆراخی دۆزینەوەی ئەو دەکات و خواست و ویستیشی هەیە کە ئەوی ناو دڵی ئاگر جێبەجێی بکات، ئەویش ئەوەیە ئاگر بەربدات لە هەموو هەورازو نشێوێک. دیسان لێرەدا ئەو وەکو خاوەن هێزو توانا وێنا دەکرێت بۆ لابردنی کۆسپ و رێگرییەکان. هەردوو وشەی ” هەورازو نشێو” کە دیسان پێچەوانەی یەکترن و وەکو دووانەی دژ سەیردەکرێن، دەلالەتی بەربەست و کۆسپ هەڵدەگرن، کە دەشێت مەبەستی ئەمی شاعیر ئەو بەربەست و کۆسپانە بێت کە بوونەتە دیوار لە نێوان ئەم و ئەودا، یان بەربەستی رێگای ناونانی سووتانەکەی ئەمانە کە مەبەست لە سووتانیش لەسەر بنەمای ئەم لێکدانەوەیە عیشقە. دیسان داوای لێ دەکات ببێتە بایەکی هێندە بەهێزهەموو دارستان و جەنگەڵەکان بێنێتە لەرزە. بێگومان کارێکی لەم جۆرەش هێزێکی نائاسایی دەوێت. هەر بە دوای ئەوەدا دەپرسێت بۆچی لافاوێ نایەت دەوەنی دڕکاوی لاڕێکان راماڵێت. لە پشتی هەموو ئەم خواستانەی ئەمی شاعیرەوە، خواست و ئارەزوویەک هەیە بۆ بوونی هێزێک کە بتوانێت شتەکان بلەرزێنێت، گڕیان بدات و رایانبماڵێت. کەواتە ئەم وەکو بەربەست سەیری ئەو شتانە دەکات بۆیە دەخوازێت وەکو خۆیان نەمێنن. وەکو گوترا ئەم داوا لە ئەو دەکات کە ئەم کارانە ئەنجام بدات، بەڵام ئەو کێیە؟ بێگومان ئەم لە رێگای ناوهێنانی ئەو یان لێکچواندنی بە توخم و رەگەزەکانی سروشت، دەیەوێت بەجۆرێک ئەو بناسێنێت. ئەو بە مانگ ناو دەبات. مانگ لە دوای خۆر دووەم سەرچاوەی رووناکیە لەم گەردوونەدا، کە زەوی رووناک دەکاتەوە. ئەم باسی ئەوە دەکات کە ئەو، ئەو مانگەیە لە ئاسمانەوە کاریگەری خۆی لەسەر زەوی دیاری دەکات و زەوی دەنەخشێنێت. واتە ناڕاستەوخۆ باسی تواناو لێهاتوویی ئەو دەکات. ئەمەش هۆکارە بۆ ئەوەی ئەم لە لایەک ئەو لە پێگەیەکی بەرزتردا دابنێت و لە لایەکی تریشەوە ئەم چاوەڕوانی ئەو بکات کە کۆمەڵێ شت بۆ ئەم ئەنجام بدات. بە مانایەکی تر لە پەیوەندی دووانەی من / تۆ دا، تۆ وەکو بوویەکی بە دەسەڵاتتر دەردەکەوێت، ئەوەش هێزی دەسەڵاتکردن و هەژموونکردنی پێ دەبەخشێت. لێرەدا لە ئاستی نەبینراوی دەقەکەدا ئەو دەلالەتە بەرهەم دێت، کە سەرباری لەبەرامبەر یەکتردانانی من / تۆ وەکو دوو جەمسەری بەرامبەر، بەڵام ئەو دوو جەمسەرە لە رووی هێزو دەسەڵات و هەژموونەوە یەکسان نین. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە مەرج نییە کاتێ دووانەی دژ یان بەرامبەر پێکهات لەگەڵیدا یەکسانی پێکبێت. واتە لە پێکهاتەی دووانەی بەرامبەریشدا ئەگەری یەکسانی یان هاوتابوونی تەواوەتی ئەگەرێکی لاوازە مادەم ئاستی دەسەڵاتکردن و هەژموون لە هەموو بارودۆخێکدا بە گشتی پەیوەندنی بە تواناو لێوەشاوەیی تاکەکەسیەوە هەیە.
ئەم لەم پێگەیەی خۆیەوە داوا لەو دەکات بە گڵۆڵە تیشکێک دڵی گرێ بدات. گڵۆڵە بۆ بەن یان شریت بەکار دەهێنرێت. ئەم لێرەدا وشەی گڵۆڵەی بۆ تیشک بەکارهێناوە، کەواتە گڵۆڵەی کردووە بە هاوواتای گورزە تیشکێک کە هەم لە زانستی فیزیاداو هەم لە زمانی کوردیدا بۆ تیشک گورزە بەکاردێت، کە مانای دەستەیەک یان کۆمەڵێک دەگەیەنێت. بەڵام لێرەدا گڵۆڵە مانایەکی گونجاوتر دەبەخشیت بە پێی ئەو ئامانجەی لە پێناویدا بەکارهێنراوە، چونگە گڵۆڵە مانای وایە لە یەک تاڵ درێژ پێکهاتووەو لەسەر یەک هەڵکراوەو تەنیا ئەمسەرو ئەو سەری هەیە. ئەم دەیەوێت ئەو بەم تاڵە تیشکە درێژە دڵی گرێ بدات یان ببەستێت کە دیارە سەری دووەمی ئەو تاڵە تیشکە لای ئەو دەمێنێتەوەو ئیتر ئەم بۆ هەرکوێیەک بڕوات بەوەوە بەستراوەو لەژێر دەسەڵات و هەژموونی ئەودایەو ناتوانێت لە مەودای درێژی ئەو گڵۆڵە یان تاڵە تیشکە دووربکەوێتەوە. واتە لە رێگای ئەو تیشکەوە ئەم بەستراوەتەوەو لەژێر رکێفی ئەودایە. ئەمەش لە ئاستی نەبینراوی دەقەکەدا ئەو دەلالەتە هەڵدەگرێت کە ئەم دەیەوێت بەستراوەو پەیوەست بێت و یەکێک رکێفی بکات و بیجوڵێنێت و ئەمیش نەتوانێت لە قەڵەمڕەو و فەرمانی ئەو دەربچێت. ئەمەش لە ئاستێکی تردا ئەو مانایە هەڵدەگرێت کە مرۆڤ بە سروشتی یان دەشێت بڵێین بە غەریزە دەخوازێت یەکێک بەرپرسیاری بێت یان لەژێر دەسەڵاتی یەکێکدا بێت و لەسەرەوەو لە دەرەوەی خۆی بڕیاری بۆ بدرێت و بەڕێوە ببرێت.
هەروەک لێرەدا وێنەو دەربڕینی ” بۆ هەر کوێیەک سەرهەڵبگرێت و بەهەر شاخێکەوە بگیرسێت، بێتەوە کاشانەکەی تۆ” داڕشتنەوەی هەمان دێڕە شیعرێکی دیاری بێخودی شاعیرە کە دەڵێت: ئاخۆ بە چ شاخێکەوە گیرساوە دڵی من”. چیرۆکی ئەم شیعرەی بێخود ئەوەیە کە برازاکەی سەری خۆی هەڵدەگرێت و دەڕوات و ون دەبێت، کە دیارە بێخود زۆری خۆشویشتووە. بۆیە ئەو شیعرە پڕ لە سۆزەو بەو ئاستەبەرزە هونەرییەی بۆ نووسیووەو ونبوونی برازاکەیشی دەچوێنێت بە ونبوونی یوسفی کوڕی یەعقوب کە چۆن براکانی فڕێی دەدەنە بنی بیرەوەو کراسەکەی خوێناوی دەکەن و دەیبەنەوە بۆ باوکیان و پێی دەڵێن گوایە یوسف گورگ خواردوێتی. شاعیر لە دەربڕینێکی هونەری جواندا بۆ ئەوەی دڵی ون نەبێت کە دیارە مەبەست خۆیەتی، داوا لە ئەو دەکات دڵی بە گڵۆڵە تیشکێک گرێ بدات بۆ ئەوەی بۆ هەر کوێیەک بچێت ئەم بە راکێشانی تاڵی تیشک بتوانێت بیگێڕێتەوە لای خۆی بۆ ئەوەی نە بە شاخەوە بگیرسێتەوە، نە بەداخەوە بسووتێت، نە لەبنی بیردا بمێنێتەوەو بخنکێت.
لە دەقەکەدا هاتووە:
وێنەی گوڵی خاشخاشی تۆ، گەر دەتەوێ هۆش و هەستم لێ بسێنەوە،/ مەستم کە،/ با هەموو رازێکت بۆ هەڵڕێژم./ بە تەنیام جێ مەهێڵە! وا ئاسان مەڕۆ! هەموو ئەستێرەکان بە دووتدا دێن. وا زوو مەڕۆ!/ خۆ من هێشتا پەڵەهەورێکم نەناسیووە./ با تاوەبارانێکی شین بدا لەم تەمەنە ژەنگاوییەم./ مەڕۆ با کانیکەی دڵ وشک نەکات!/ مەڕۆ با ئەم شۆڕەبییانەیش لێم نەتۆرێن!/
جارێکی تر ئەمی شاعیر ئەو لە رێگای رەگەزێکی سروشتەوە دەناسێنێت، کە ئەویش گوڵی خاشخاشە. گوڵی خاشخاش زیاتر بۆ جوانی دەڕوێنرێت، بەڵام لە پزیشکیی کۆندا وەکو دەرمان بۆ حەوانەوەو خەوتن بەکارهێنراوە. دواتریش وەکو سەرچاوەیەکی دیاری مادەی هۆشبەر بەکار‌هێنراوە. ئەمی قسەکەر ئەو بەم گوڵە ناودەبات و هەمان ئەرکیشی پێدەسپێرێت، یان داوای ئەوەی لێ دەکات کە گوڵی خاشخاش ئەنجامی دەدات کە لێسەندنەوەی هۆش و هەستەو گەیاندنێتی بە لوتکەی بێهۆشی، یان وەکو ئەو دەڵێت گەیشتن بە ئەوپەڕی مەستی. هەروەک ئەم داواکارییەش بۆیە لەو دەکات بەڵکو ئەم بگاتە ئەوپەڕی مەستی و رازو نیازی دڵی خۆی بۆ ئەو ئاشکرا بکات. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەم لەباری ئاسایی خۆیدا ناتوانێت، یان پڕکێشی ئەوە ناکات ناوەوەی خۆی بۆ ئەو ئاشکرا بکات.
ئەم لە تەنیایی دەترسێت، بۆیە داوا لەو دەکات کە بەجێینەهێڵێت و نەڕوات چونکە ئەگەر ئەو بڕوات هەموو ئەستێرەکان بەدوایدا دەڕۆن و ئەم بەتەنیا دەمێنێتەوە. کەواتە لێرەدا ئەم وێنای ئەو وەکو هەسارەیەکی گەورە یان بەهێز دەکات، کە ئەستێرەکان لە مەداری ئەودان و بەدوای ئەودا کێش دەبن. لەبەرامبەردا خۆی وا وێنا دەکات کە بەتەنیایەو نەک هیچ ئەستیرەو شتێک لە مەداری ئەمدا نین بەڵکو رایشی دەگەیەنێت کە ئەم هێشتا پەڵە هەورێکیشی نەناسیووە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەم بوویەکی تەنیایە، دەشێت هەر ئەوەش هۆکاری سەرکی بێت بۆ ئەوەی لە پێگەیەکی نزم و بێهێزدا لەبەرامبەر پێگەی بەرزو بەهێزی ئەودا دەربکەوێت.
ئەم لە ئێستادا لە بارێکدایە پێویستی بە ئەو هەیە، بە تایبەتی لەکاتێکدا کە هێشتا پەڵە هەورێکی نەناسیووە. واتە ئەگەر دوای ئەوەی ئەم پەڵە هەورێکی بناسییایە ئەو بڕۆیشتایە، رەنگە ئەوەندە هەستی بە تەنیایی نەکردایە، چونکە ئەم باسی تەمەنی ژەنگاوی خۆی دەکات و داوا دەکات تاوە بارانێکی شین بەسەریدا دابارێت و ژەنگی تەمەنی بشواتەوە. بێگومان ” تەمەنی ژەنگاوی” هەڵگری دەلالەتی ژیانێکی پر لە ئازارو ژان و خەم و دواکەوتوویی و سەرەتاییبوون و گۆشەگیری و دوور لە مانای راستەقینەی ژیانە. ئەگەر ئەم پەڵە هەورێک بناسێت ئەوا ئومیدی ئەوە هەیە تاوە بارانێکی شین دابارێنێت بەسەریداو ئەو رووپۆشە ناشیرینە بشواتەوەو گەوهەرو راستی ژیانی دەربخات. واتە باران دەوری هەڵماڵینی رووپۆش و ئاشکراکردن و نمایشکردنی رووی راستەقینەی شتەکانی هەیە. ئەمە بێجگە لەوەی باران هێمای ژیان و زیندەگانیەو ئەم پێشتر ئەوی بە باران ناوبرد. ئەم دەترسێت رۆیشتنی ئەو ببێتە هۆی کۆتاییهاتنی هەموو دیمەنێکی ژیان و ژیانویستی لای ئەم. لە ئاکامدا بەتەواوەتی لە هەموو سیماو خاسێتێکی زیندویتی و ژیان و جوانیەکانی ژیان رووتی بکەنەوەو هەموو رەگەزە زیندووەکانی ئەم سرووشتە پشتی تێبکەن و لە تەنیاییەکی خنکێنەردا بمێنێتەوە. لێرەدا ئەم تا ئەندازەیەکی ئاشکرا مانەوەو بوونی خۆی بە زیندوویی پەیوەست دەکاتە بەوەی تا چ ئاستێک ئەو وەڵامی داواکارییەکانی دەداتەوە.
لە دەقەکەدا هاتووە:
چەند ساڵە کەشتیەکی سپیی گەوهەربار / لەناو شەپۆلی زەریادا شەو و رۆژ دەکاتەوەو/ رووناکاتە ئەم بەندەرە چۆڵ و خەمبار و تۆزاوییە../ چرایەکی گەش لە دوورەوە دەگڕێت،/ دەڵێی مۆمێکە بە یادی کڵپەی ئاگرێ هەناسە دەدات./ پڕیشکێک ناگاتە ئەم مەیخانەیە، رۆحم تاوێ داگیرسێنێ./.
لێرەدا شاعیر دووانەیەک لە نێوان ئەوێ / ئیرە-دا دروست دەکات. کە لەوێ کەشتیەک هەیەو لێرە ئەم خۆی هەیە، واتە کەشتی لەوێیەو ئەم لێرەیە. ئەو کەشتیە لەناو شەپۆلی زەریادا دێت و دەچێت و بەردەوامەو رەنگی سپیەو بارێکی بەنرخیشی هەڵگرتووە، کە ئەو بە گەوهەر ناوی دەبات. رەنگی سپی کە هێمای ئاشتیەو گەوهەر کە باری کەشتیەکەیە هێمای بەهاداریە، هەردووکیان گرنگی کەشتیەکە نیشان دەدەن. لە رووی راستیەوە کەشتی لە دەریادا بەرەو بەندەر رێگا دەکات، واتە ئامانجی کەشتیەکە دەبێت گەیشتن بێت بە بەندەر. لێرە بەندەرێک هەیە بەڵام ئەم کەشتیە رووناکاتە ئەم بەندەرە چونکە بەندەرەکە وا وەسف دەکریت کە چۆڵ و خەمبارو تۆزاوییە. ئەم سێ ئاوەڵناوەی کە بۆ وەسفکردنی بەندەرەکە بەکارهێنراون، هەرسێکیان دەریدەخەن کە رەنگە ئەم بەندەرە بۆ لەنگەرگرتنی کەشتیەکی لەمجۆرە شیاو نەبێت. هەربۆیە کەشتیەکە پێی باشترە لەناو شەپۆلی زەریادا شەو و رۆژ بکاتەوە، کە دیارە ئەوەش جێگای مەترسیە، بەڵام لە بەندەرێکی لەم شێوەیەدا لەنگەر نەگرێت. ئێستا لە ئاستی نەبینراوی دەقەکەدا، یان لە پشتی زمانی بینراوی دەقەکەوە ئەو دەلالەتە بەرهەم دێت کە کەشتیەکە لە روانگەی ئەمەوە بریتیە لە کەسی دووەم واتە ” ئەو” ئەوی بەرامبەرو بەندەریش ئەمە، کە ئەم هەر لە دەستپێکی دەقەکەوە داوا لە ئەو دەکات ئاوڕی لێ بداتەوە، یان بە واتەیەکی تر لە ئامێزی ئەمدا لەنگەر بگرێت. لە کاتێکدا ئەوێ وەکو شوێن بەرجەستەی زەریا دەکات، ئێرە لە هەمان ئەم دووانەیەدا کە دووانەی ئەوێ / ئێرە- یە وەکو شوێن بەرجەستەی بەندەر دەکات. لەم هاوکێشەیەدا ئەوێ شوینی کەسی بەرامبەرە واتە تۆ، ئێرە شوێنی کەسی یەکەمە واتە من، کە دیسان لەم دووانەیەشدا هەم ماوەی نێوان ئەوێ / ئێرە، هەم دیواری نێوان تۆ / من وەکو خۆی بە دووری و بە پتەوی دەمێننەوە.
چرایەک لە دوورەوە دەگڕێت ئەوە چرای کەشیەکەیە بە تایبەتی لە شەودا دادەگیرسێنرێت، هەرچەندە لە کۆندا کە روانگەو رێنیشاندەر نەبووە بۆ بەندەرەکان، لە شەودا لەسەر شوێنێکی بەندەر ئاگرێکی گەورە کراوەتەوە بۆ ئەوەی کەشتی لە قوڵایی دەریاوە ئەو ئاگرە ببینێت و بەو ئاراستەیە بجوڵێت، هەروەک لە رۆژیشدا لەبەرزترین شوێنی بەندەر ئاوێنەیەک دانراوە بۆ ئەوەی تیشکی رۆژ بشکێنێتەوەو کەشتیەکانی ناو دەریا لە دوورەوە بیبینن و بەو ئاراستەیە رێگا بکەن. بەڵام ئەم کەشتیەی لە دەقەکەدا باس دەکرێت نایەوێت بە ئاراستەی ئەم بەندەرە چۆڵ و خەمبارو تۆزاویە بجوڵێت. هەربۆیە تیشکێک لەو چرا گەشەی لای ئەوەوە دەگڕێت، پریشکێکی ناگاتە لای ئەم و هەر هیچ نەبێت بۆ تاوێک رۆحی ئەم داگیرسێنێت. ئەم لای خۆی بە مەیخانە وەسف دەکات، کە ئەوەش مانای مەستی و خامۆشی و بێ ئاگایی دەگەیەنێت. منی شاعیر وەکو بەندەرێکی چۆڵ و وەکو مەیخانە باسی خۆی، یان شوێنی خۆی دەکات، کە ئەوەش بەو مەبەستەیە بڵێت دیمەنی ژیان لای ئەم و لەو شوێنەی ئەمی تێدایە زۆر لاوازە، بۆیە چاوەڕوانی تیشکێک دەکات کە لای ئەوەوە بێت و چرای خامۆشی رۆحی داگیرسێنێت.
لە دەقەکەدا هاتووە:
هەموو ئێوارانم دەسووتێنی و/ هەموو بەیانییەکم بە تەمی خەونێکی سپی دادەپۆشی./ بایەک دەپێچم بە خۆمەوە، بای ئەو چۆڵەوانی و بیابانە،/ بەشکەم / لەم وەرزە رچیوانە بمپارێزێ، لە زستانی دووریتا / گەرمییەک ببەخشێتە ئەسکەڵە خەواڵووەکانی ناو ئەم کوانووە./
ئەمی شاعیر روودەکاتە ئەو و راستەوخۆ وەکو ئەوەی لەبەردەمیدا ئامادەبێت، واتە وەکو کەسی دووەم لەگەڵی دەدوێت. بەڵام ئاشکرایە کە تەنیا بە خەیاڵ ئەو لەبەرامبەر خۆیدا ئامادە دەکات، کە ئەمەش بارێکی ئاساییە لە شیعردا کە شاعیر زۆربەی کات کەسی سێیەم کە دوورە لێیەوە، یان هەندێجار ئەو کەسە هەر بوونیشی نیەو لە خەیاڵدا دروست دەکرێت، بە راناوی کەسی دووەمی تاک دەدوێنرێت. ئەمەش بەو مەبەستەی دەریبخات کە پەیوەندی بەهێزو نهێنی لە نێوانیاندا هەیە، یان دەشێ بەکاریگەری خەیاڵ ماوەی نێوانیان نزیک بکاتەوە بەو مەبەستەی نیشانی بدات کە زۆر لەیەکتر نزیکن و پەیوەندی پتەو و بەتین لە نێوانیاندا هەیە.
ئەم ئێستا روودەکاتە ئەو و گلەیی و گازەندەی لێ دەکات لەبەرئەوەی کە کاتەکانی ئەمی تێکداوە بەوەی هەموو ئێوارانی دەسووتێنێ و هەموو بەیانیانیشی بە تەم دادەپۆشێت، بەڵام تەمی دوای باران نا، بەڵکو تەمی خەونێکی سپی. لە راستیدا ” تەمی خەونێکی سپی” وەکو وێنەیەکی جوان بۆ ئامانجێکی پێچەوانەی وێنەکە بەکارهاتووە، کە داپۆشینی بەیانیانە. لە رووی سروشتیەوە بەیانیان کاتی هەڵاتنی ئاسۆو دەرکەوتنی پرشنگی بەیان و سەرەتای رۆژێکی نوێ و دەشێ دەستپێکێکی نوێ بێت، بەڵام ئەم سەرەتاو دەستپێکە بە تەم دادەپۆشرێت. هەرچەندە لە دانانێکی پێچەوانەدا دەشێت خەونی سپی بە مانایەکی ئەرێنی لێکبدرێتەوەو مەبەست خەونی جوان و ئومێدی روون و ئاشکرا بێت بۆ ئایندە، بەڵام لەراستیدا لە چوارچێوەی دەقەکەداو پەیوەست بە کەسێتی – من- لەبەرامبەر –تۆ-دا، یان ئەم بەرامبەر بە ئەو، زیاتر ئاراستەی لێکدانەوە بە رووی نەرێنیدا دەکەوێتەوەو ئەوە دەگەیەنێت کە منی شاعیر بە کەسی بەرامبەری بڵێت لە ئەنجامی وەڵام نەدانەوەی خواست و داواکانی ئەمدا ئەو هەموو کاتەکانی ئەمی وێران کردووە.
ئەم لەم بارە ناجۆرەدا کە بێ وەڵامی و پشت تێکردنی ئەو بۆی دروستکردووە، نایەوێت خۆی بدات بەدەستەوەو دەستبەرداری خۆی و ژیان نابێت. هەربۆیە باسی ئەوە دەکات کە هەوڵی خۆپاراستن و خۆ دەربازکردن لە فشارو کاریگەرییە نەرێنییەکانی ئەو بارودۆخە دەدات. بۆ ئەو مەبەستەش جارێکی تر بۆ خۆپاراستن پەنا دەباتە بەر توخم و رەگەزەکانی سروشت. بایەک لە خۆیەوە دەپێچێت، بەڵام بایەکی ناسراو کە بای چۆڵەوانی و بیابانە. ئەویش بەو ئومێدەی لە سەرمای وەرزی زستان و رچینی دوور لە ئەو بیپارێزێت. لێرەدا لە لێکچواندنێکی ناتەواودا با وەکو رەگەزێکی سروشت کە رەگەزێکی نەبینراوە دەچوێنینێت بە جل و بەرگ و وەکو پێداویستی مرۆڤ بۆ پۆشین و خۆپاراستن لە سەرماو گەرما بەکاری دەهێنێت. ئاشکرایە جل و بەرگ لە دروستکردنی مرۆڤ خۆیەتی. واتە لێرەدا خاسێتی دروستکراوی دەستی مرۆڤ دەدات بە یەکێک لەچوار توخمە سەرکیەکەی پێکهێنەری گەردوون کە ئەو توخمەش با-یەو دەیپێچێت لە خۆیەوە. واتە خاسێتی بینراو و دەست لێدراو یان خاسیتی بەرجەستەی جل و بەرگ دەبەخشێت بە با.
ئەم ئومێدی ئەوەی بەو با-یە هەیە لە سەرمای وەرزی رچیو بیپارێزێت، کە مەبەستی لە وەرزی ڕچیو هەموو ئەو کاتانەیە کە دوورە لەوەوەو ئەو لای لێ ناکاتەوە. تەنانەت ئەم بەهیوای ئەوەیە ئەو با-یەی لەخۆیەوە دەپێچێت گەرمی ببەخشێت بە جەستەی ساردو سڕی، کە ئەو وەکو خەڵوزو پاشماوەی ساردبووەوەی ناو ئاگردانێکی دوای سووتان وەسفی دەکات. واتە جەستەی دەچوێنێت بە کوانوو، یان ئاگردان و ئێسک و پروسکیشی دەچوێنێت بە خەڵوزو سووت و خۆڵەمێشی ناو ئەو ئاگردانە. بەڵام سەرباری بەرجەستەکردنی ئەم وێنەیە کە دیمەنی مەرگ و کۆتاییهاتن دەنوێنێت، ئەم هێشتا بێ ئومێد نەبووەو بەهیوایە ئەو با-یەی لەخۆیەوە دەپێچێت گەرمی بەو خەڵوزو خۆڵەمێشەی ناو کوانووی جەستەی ببەخشێت و جارێکی تر ئاگر لەناو ئەو کوانووەدا بگڕێت و بگەشێتەوە، کە ئەوەش رابوونەوەو دووبارە دەستکردنەوەیە بە ژیان. کەواتە ئەم سەرباری بێزاری و ئازارو سووتانی، بەڵام هێشتا دەستبەرداری ژیان نابێت.
لە دەقەکەدا هاتووە:
گوێم لە ترپەی پێتە / بە ڕێگاوەی بەرەو مێژووی دڵم،/ بەرەو جوگرافیای لەشێکی تاسەبار، نازانم،/ منم لە ئاوەدانی و مەخلووقەوە دوورم؟ یا تۆیت،/ بە رۆحی شەپۆلاساتەوە ئەم گڕو بڵێسەیەیش دەبینیت و/ پێ هەڵناگری و نایەی بە هاوارمەوە؟/
لەم کۆپلەیەدا چەند دووانەیەک دەبینرێن، کە بنیادی ئەم بەشەیان لەسەر هەڵچنراوەو درێژکراوەی هەمان دووانە بەرامبەرەکانی پێشترن، کە ئاماژەمان بۆ کردن. دووانەی یەکەم ئەوێ / ئێرە-یە. ئەم لێرەوە گوێی لە ترپەی پێی ئەوە لە ئەوێ-وە بەرەو لای ئەم دێت. بەڵام لە راستیدا ماوەی نێوان ئەوێ و ئێرە ناسڕێتەوەو ئەو نایەت بۆ لای ئەم، یان بەیەکتر ناگەن، واتە ئەوێ و ئێرە هەریەکە بە بوون و خاسێتی خۆیەوە دەمێنێتەوە. ئەوەی لە ئەوێ-وە بەرەو ئێرە دێت کەسی بەرامبەرە واتە ئەو، کە بەرەو لای ئەمی قسەکەر دێت، واتە لێرەدا دووانەی تۆ / من وەکو خۆی ماوەو ئەمان نەگەیشتوون بە یەک هەتا دیواری نێوان تۆ / من، بسڕێتەوە. ئەمەش دیسان نیشانی دەدات کە پێکگەیشتن نەک لەسەر زەمینەی واقیع بەڵکو لە خەیاڵیشدا هێشتا نەگەیشتووەتە ئەنجام.
ئەم رایدەگەیەنێت کە گوێی لە ترپەی پێی ئەوە بەرەو مێژووی دڵی ئەم دێت و دەیەوێت لەوێوە، واتە لە قوڵایی مێژووی دڵیەوە بگات بە جوگرافیای لەشی. لێرەدا دوو زاراوەی جوگرافیاو مێژوو هاتوونەتە ناو بنیادی زمانی دەقەکەوە. کەواتە بەم پێیە دەبێ رۆڵیان هەبێت لە بەرهەمهێنانی شیعریەتی دەقەکەو لەبەرهەمهێنانی دەلالەت و جیهانبینیدا. مێژووی دڵ واتە درێژەی رابردووی دڵ. لە راستیدا لە رووی دەلالیەوە دڵ و لاشە هاوشێوەن یان هەڵگری هەمان ماناو دەلالاتن کە پەیوەستە بە حەزو ئارەزووە دنیاییەکانەوە، کە لەبەرامبەریاندا رۆح و عەقڵ هەیە. لێرەشدا دڵ و لاشە هەروەکو هاوواتا بەکارهێنراون. بەڵام مێژوو درێژەی ژیان و بەسەرهاتی دڵ و ئەو رووداوانە دەگێڕێتەوە کە بەسەریدا هاتوون. جوگرافیای لەش، سروشت و دیمەن و تۆپۆگرافیای لەش یان جەستە نیشان دەدات. کە لێرەدا بە لەشێکی تاسەبار ناودەبرێت. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت ئەم لەشەی کە ئەو بەرەو جوگرافیاکەی دێت لەشێکی نائاسودەو سەرکوتکراو و ئازادی لێ زەوتکراو و بێ بەشکراوە لە چێژو خۆشی ژیان. ئاشکرایە مێژوو لەسەر جوگرافیا دروست دەبێت. مێژووی دڵ واتە میژووی هەموو ئەو شتانەی کە پەیوەندییان بە دڵەوە هەیە واتە حەزو ئارەزوو خۆشی و چێژی دنیایی، کە بەدیهاتنی ئەوانەش پەیوەستە بە لەشەوە، یان لەسەر رووبەری جوگرافیای لەش فەراهەم دەکرێن. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە مێژووی دڵ و جوگرافیای لەش لێکتر جیاناکرێنەوە. ئەم باسی لەشێکی تاسەبار دەکات، واتە لەشێکی دابڕراو و بێبەش کراو لە هەموو چێژو خۆشیەک. لەم روانگەیەوە جوگرافیای لەش جۆرێکە لە وێرانەو بەوپێیەش مێژووی دڵ نووسینەوەی وردەکارییەکانی ئەو وێرانەیە.
ئەمی شاعیر لە بارێکی تا ئەندازەیەک تێڕاماندایە لەبەرامبەر شوێن و پێگەی خۆیی و شوێن و پێگەو دەوری ئەو. ئەم پرسیارێک بەرامبەر بە خۆی و پەیوەندی خۆی بە ئاوەدانی و ئەفرێندراوانەوە بەرزدەکاتەوە، کە داخۆ ئەم لە ئاوەدانی و زیندەوەرانەوە دوورە کە دەشێت مەبەستی لە ئەفرێندراو تەنیا مرۆڤ بێت. هەروەک دووری لە مرۆڤەوە گۆشەگیری ئەو نیشان بدات، بۆیە ئەم هەر هەوڵێک دەدات بۆ رازیکردنی ئەو بێ ئەنجام دەردەچێت. یان هۆکارەکە ئەم نییە، بەڵکو دەشێت ئەو بێت کە خاوەنی رۆحێکی ناجێگیرە، کە ئەم بە رۆحێکی شەپۆلاسا ناوی دەبات. شەپۆل هەڵگری خاسێتی ناجێگیری و پشێوی و هەڵچوون و داچوون و کورت تەمەنی و بێ شوێنەواریە، چونکە هەر شەپۆلێک لە خاڵێکەوە دەست پێدەکات و بۆ ماوەیەک بەردەوام دەبێت، کاتێک کۆتایی دێت هیچ لە دوای خۆیەوە بەجێناهێڵێت. ئێستا ئەم ئەفریدەیەکی تاک و تەنیاو گۆشەگیری دوور لە ئاوادانی و مرۆڤایەتیەو دەسووتێت و وەکو ئاگرێکی بەهێز بڵێسە دەدات کە هۆکارەکەیشی تەنیاییە، ئەو تەنیاییەش زیاتر بەهۆی بێ وەڵامی ئەوی بەرامبەرەوەیە، کە ئەم وەکو مەعشوقە، یان خۆسەویست باسی دەکات. ئەو بەم بارودۆخەوە دەیبینێت کە ئەم لەسەر سووتانە کەچی نە سەرنجی لی دەدات و نەبایەخی پێدەدات و تەنانەت هەنگاوێکیش نانێت بۆ کوژاندنەوەی ئەو ئاگرەی دەیسووتێنێت. بەڵکو واینیشان دەدات کە بوون و سووتانی ئەم هیچ بایەخ و گرنگیەکی لای ئەو نییە.
لە دەقەکەدا هاتووە:
لە پشت پەردەی زمانەوە بیر لە هەبوونت دەکەمەوەو/ سەرنجی لەشولارت دەدەم؛ پڕووشەی ئاوەڵناوەکان / دەبارێنم بەسەر ناوەکەتدا / تا هەموو بیرەوەرییەکانت بێدار دەبنەوە./ لەناو پەرژینی ئارەزوودا بەیەک دەگەین، تاریکایی/ دەبێتە کەپرێک رازی تاسەی ساڵان و رازی بێدەنگیمان دەشارێتەوە./ پەنجەرەکانی رابردوو دادەخەین. شەو و رۆژەکانمان / لەسەر تەنافێک هەڵدەخەین، بە بای وەرزێکی گوڵڕەنگ،/ وەرزی پێنجەم کزر ببێتەوە./ مەلی دڵم قەفەسی تەنیایی بەجێ دەهێڵێ، مەلی دڵت لە قەفەسی نیگەرانی / دەردەچێت، دەبن بە دوو چرۆ، بە دوو چڵ، / بە دوو گوڵ بە دارهەناری رۆژگارەوە./
لە دەستپێکی دەقەکەوە هەتا سەرەتای ئەم کۆپلەیە، دووانەی من / تۆ، وەکو دوو جەمسەری بەرامبەر بەیەک وەستاون و ماوەی نێوانیان زیاتر فراوان دەبێت و سەرئەنجام لە رووی شوێنەوە وەکو ئێرە / ئەوێ باس دەکرێن، واتە هەریەکەیان لە جەمسەرێکە. کاتێک جەمسەرەکانی دووانەی ئێرە/ ئەوێ لەبەرامبەر یەکتردا دەردەکەون، یان خاسێتی دووانە وەردەگرن، مانای وایە گەیشتنی ئەم دوو جەمسەرە بەیەکتر چاوەڕوان نەکراوە. ئەمەش لە بنیادی دەقەکەدا باری دابڕان درووست دەکات. وەکو دەبینرێت لە سەرەتای دەقەکەوە تا ئێرە دابڕان بارێکی دیارو ئاشکرایە لە نێوان من / تۆ-دا، بەجۆرێک کە دەشێت من بڵێت: سەباری داواو تکای زۆری من، بەڵام تۆ نەک هەوڵنادەیت ماوەی نێوانمان کورتتر بکەیتەوە، بەڵکو بە ئاراستەی دوورکەوتنەوەی زیاتر هەنگاو دەنێیت و ئەو ماوەیە زیاتر فراوان دەکەیت. بەڵام بە بێ بوونی بنەمایەکی دیارو رێگاخۆشکەر بۆ نزیکبوونەوەو کۆتاییهێنان بە باری دابڕان، لە شێوەی جوڵەیەکی میکانیکیدا، یان لە هەڵچوونێکی بەپەلەی بێ بەرنامەدا، ئاماژەی کۆتاییهاتنی باری دابڕان دەکات و باسی دەستپێکردنی باری لێکتر نزیکبوونەوەو بەیەکگەیشتن دەبینرێت.
ئێستا ئەم لە پشت پەردەی زمانەوە بیر لە بوونی ئەو دەکاتەوەو بە خەیاڵ سەرنجی لەشولاری دەدات. واتە ئەم لە رێگای زمانەوە یان بە قسە پەیوەندی لەگەڵ ئەو ناکات، بەڵکو بە بێدەنگی بیر لە بوون یان هەبوونی ئەو دەکاتەوە. بێگومان ئەو وەکو مرۆڤێک ئەم بیری لێ بکاتەوە یان نا، ئەو بوونی خۆیی هەیەو بیرکردنەوەی ئەم هیچ کاریگەرییەکی لەسەر هەبوونی ئەو نییە. واتە ئەم بۆ خۆی بیر لە هەبوونی ئەو دەکاتەوەو ئەم بەجۆرێک بێ ئەوەی هیچ وەڵامدانەوەیەکی ئەوی بەرامبەری پێگەیشتبێت، بۆ خۆی بیر لەو دەکاتەوە. ئەمەش ئەوە نیشان دەدات کە ئەم لە دەرەوەی ئیرادەی خۆی کەوتووەتە ژێر کاریگەری و هەژموونی ئەوەوە، هەرچۆن بڕوادارێک دەکەوێتە ژێر کاریگەری و هەژموونی خوداوەو ناتوانێت لە سایەو پەیوەستبوونی ئەو دەربچێت. هەرچۆن دەروێشێک، سۆفیەک، موریدێک کەمەنکێشی شێخەکەی بووەو ناتوانێت لێی دووەبکەوێتەوە، هەرچۆن کەسی عاشق ناتوانێت رایەڵەی بەهێزی عەشق بپچڕێنێت و لە مەعشوقەکەی دووربکەوێتەوە. کەواتە ئێستا ئەو لە بارێکی بەهێزدایەو ئەمی خستووەتە ژێر هەژموونی خۆیەوە، واتە ئەو بەجۆرێک بوونی هەیە بۆیە ئەم بیری لێ دەکاتەوە، بەڵام واپێدەچێت کە ئەو بیر لەم نەکاتەوە. ئەمەش بەجۆرێک ئەوە نیشان دەدات کە لە روانینی ئەوەوە ئەم بوونی نییە. ئەم ئێستا لەم بارە لاوازەدایە، بۆیە لە رووی دەروونیەوە دەیەوێت بە جۆرێک بوونی خۆی نیشان بدات، ئەوەش وای لێ دەکات لە خەیاڵدا لای خۆیەوە کۆتایی بە هەڵوێستی بێ وەڵامیی ئەو بهێنێت. پێشتر بەئاشکرا باسی ئەوەی دەکرد کە ئەو نەبایەخ بە ئەم دەدات و نە لای لێ دەکاتەوەو نە لە ئەوپەڕی کارەساتدا بەهانایەوە دێت. بەڵام ئێستا واینیشان دەدات کە بارودۆخەکە بە گوێرەی ئەو گۆڕاوە. بەڵام لە راستیدا پەیوەستبوونی ئەم بە ئەوەوە زیاتر هاوشێوەی پەیوەستبوونێکی سۆفیانەیە بە شێخەوە. واتە هەرچۆن سۆفی یان دەروێش بۆ شێخەکەی دەسووتێت و شێخیش ئاگای لەو نییە. ئەمیش بۆ ئەو دەسووتیت و پێدەچێت ئەو ئاگای لە ئەم نەبێت.
ئەم کاتێک بە بێ دەنگی، بیر لە هەبوونی ئەو دەکاتەوە، لە خەیاڵدا وێنای ئەو دەکات و سەرنجی لێ دەدات، بەڵام لەبری ئەوەی سەرنج لە لایەنە رۆحی و مەعنەویەکانی ئەو بدات، سەرنجی لەشولاری دەدات. ئەم دەربڕینە دەلالەتێکی ئاشکرای سێکسی هەڵدەگرێت، واتە روانینی ئەم بۆ ئەو کاتێ بیر لە هەبوونی ئەو دەکاتەوە روانین نییە بۆ رووبەری رۆح، بەڵکو روانینە بۆ رووبەری جەستە. ئەم باسی ئەوە دەکات لە کاتێکدا بیر لە هەبوونی ئەو دەکاتەوە، ئاوەڵناو دەخاتە پاڵ ناوەکەی. ئاشکرایە ئاوەڵناو ئەرکی وەسفکردنی ناو دەبینێت، کە دەشێت لایەنی ئەرێنی و جوانی ناوەکە دەربخات، یان بەپێچەوانەوە، بەڵام ئەم ئەرکێکی تر بە ئاوەڵناوەکان دەسپێرێت، ئەرکێک لە دەرەوەی ئەرکی زمانیی ئاوەڵناوە. ئەم دەیەوێت لە رێگای دانەپاڵی ئاوەڵناوەکانەوە، بیرەوەرییەکانی ئەو بێدارببنەوە. واتە ئەم بیرەوەرییەکان وەکو بوویەکی زیندوو تەنانەت هوشیاریش نیشان دەدات، چونکە بێداربوونەوە زیاتر خاسێتی مرۆڤە، مرۆڤ بێداردەبێتەوە، هەروەک بیرەوەرییەکانیش خاسێتی مرۆڤن یان باشتر وایە بڵێین بیرەوەری مرۆڤن و مرۆڤ ئەوانی یاد دەکەوێتەوە. نەک بیرەوەرییەکان خۆیان بێدارببنەوە. بیرەوەری بریتیە لە تۆماری رووداوەکانی ژیان لە ئاستی ئاگایی و نائاگایداو تەنیا خودی ئەو مرۆڤە، یان ئەو کۆمەڵگایە دەتوانێت بیرەوەرییەکانی یاد بکەوێتەوە کە خاوەنیانە. ئایا ئەم دەیەوێت ئەو کام بیرەوەرییانەی یاد بکەوێتەوە؟ لە جوگرافیای دەقەکەدا بێجگە لە ئازارو ژان و سووتان و دڵشکاندن و تەنیایی و بێ وەڵامی ئەوی بەرامبەر تاکو ئێستا شتێکی تری ئەوتۆمان نەبینووە. ئایا هیچ یادەوەرییەکی خۆش لە نێوانیاندا هەیە، هەتا ئێستا ئەم هەوڵبدات لە ڕێگای بەیادهێنانەوەی ئەو یادەوەرییانەوە سەرنجی ئەو بۆ لای خۆی رابکێشیت و بەدەم داواکاری و تکا و هاوارکردنەکانیەوە بێت؟
ئەم لای خۆیەوە لە دەرەوەی واقیع و لە دنیای فراوانی خەیاڵدا جیهانێکی تایبەتی درووست دەکات، جیهانێک کە پێدەچێت جۆرێک بێت لە یۆتۆپیا. لەم جیهانە خەیاڵیەدا ئەم کۆتایی بە رابردووی دابڕان و نکوڵی کردنی ئەو لە ئاوڕدانەوە بۆ ئەم دەهێنێت. هەر لە جوگرافیای ئەم یۆتۆپیایەدا، باسی ئەوە دەکات کە لەناو پەرژینی ئارەزوودا بەیەکتر دەگەن و تاریکی تاسەو ئارەزووی ساڵانی بەسەرچوو، نهێنی بێدەنگییان دەشارێتەوە. لێرەشدا جارێکی تر پێداگری ئەم لەسەر حەزو ئارەزووە جەستەیی و دنیاییەکان دەبینرێت و وادەردەکەوێت ئەم تەنیا بە چاوی جەستەو لە روانگەی حەزە دنیاییەکانەوە سەیری ئەو بکات. کاتێک ئەو وەڵامدانەوەیەکی ئەوتۆی بۆ داواو تکای ئەم نییە، ئەم بەخەیاڵ لەناو پەرژینی ئارەزوودا دەگات بە ئەو. تەنانەت پێدەچێت ئەم ئەو جیهانەی بەخەیاڵ دروستی کردووەو بەخەیاڵ تیایدا پێکەوەن، لێی ببێت بە واقیع و وەکو ئەوە دەدوێت کە دابڕان قۆناغێک بووبێت و کۆتایی هاتبێت و ئێستا بە واقیعی لە قۆناغی بەیکگەیشتن و یەکبووندا بن، بۆیە راناوەکانی من / تۆ دەبن بە راناوی ئێمە، یان راناوی لکاوی ( ین، ان )، کاتێ دەڵێت:” پەنجەرەکانی رابردوو دادەخەین. شەو و رۆژەکانمان لەسەر تەنافێك هەڵدخەین”. داخستنی پەنجەرەکانی رابردوو مانای پشتکردن لەو رابردووەی کە تیایدا ئەو نە بایەخی بە ئازارو ژان و سووتانی ئەم داوە، نە گوێی لە تکاو هاوارکردنی گرتووە. ئەمەش بەمانای ئەوە دێت کە دەفتەری ئەو رابردووە دادەخەن و جارێکی تر ناگەڕێنەوە بۆ ئەو ساتە تاریکانە، بۆ ئەو شەو و رۆژانەی کە بێجگە لە ناسۆر شتێکی تریان تێدا تۆمار نەکراوە. ئەم لای خۆیەوەو بەناوی هەردووکیانەوە باسی بەجێهێشتنی ئەو رابردووەو دەستپێکردنی وەرزێکی نوێ یان وەرزێکی تر دەکات کە بە وەرزی پێنجەم ناوی دەبات. بەڵام ئەم پاڵنەرێکی تر بۆ ناوهێنانی ئەو وەرزە باس دەکات کە بای وەرزێکی گوڵڕەنگە.
وەرزی گوڵڕەنگ بە مانای وەرزێکی جوان و رەنگاو رەنگ دێت کە ئەوەش نوێبوون و جوانی و خۆشی دەنوێنێت. لە دەقەکەدا ئەم فرمانی “کزردەبێتەوە” دەداتە پال ئەم وەرزی پێنجەمە. فرمانی ” کزردەبێتەوە” بە مانای وشکبوونەوە دێت بۆ زەوی دوای باران، یان بۆ جل و بەرگی تەڕ بەکاردێت کاتێک کەمێک وشک دەبێتەوە، هەروەها بە مانای گەورەبوونیش دێت بۆ منداڵ و تەنانەت بۆ بێچووی ئاژەڵ و باڵندەش بەکاردێت. بەڵام لێرەدا خراوەتە پاڵ وەرزی پێنجەم. بێگومان ساڵ لە چوار وەرز پێکدێت. وەرزی پێنجەم دەشێ بەلای شاعیرەوە ئەو کاتە بێت کە ئەم و ئەو بەیەک دەگەن. کە لەم بارەشدا دەشێت کزربوونەوە بە مانای هاتنی ئەو کاتە بەکارهێنرابێت.
ئەم لای خۆیەوە لەو یۆتۆپیایەی کە دروستی کردووە، هەموو شتێک بە پێی خواستی دڵی خۆی رێکدەخات و لە خەیاڵدا بەرنامەی بۆ دادەنێت و هەر بە خەیاڵیش ئەوەی دڵی دەیخوازێت جێبەجێی دەکات. ئەم گەیشتن بە ئەو وەکو راستیەک باس دەکات و دەربڕین و وێنەکانی دوای بە راستی زانینی ئەو خەیاڵە، ئاسایی لای ئەم وەکو راستی نیشان دەدرێن. هەر بۆیە ئەم وێنەیەکی پەیوەست بە رابردوو نیشان دەدات کە دڵی وەکو مەلێک لە قەفەسی تەنیایدا بووە، بەڵام ئێستا قەفەس بەجێدەهێڵیت، واتە کۆتای بە تەنیایی دێت، ئەویش بەوهۆیەوە کە لەگەڵ ئەودا بەیەک دەگەن. بەڵام لە کاتێکدا کە ئەم دڵی خۆی وەکو مەلی ناو قەفەسی تەنیایی نیشان دەدات، دڵی ئەو وەکو مەلێک وێنا دەکات کە لە قەفەسی نیگەرانی دەرباز دەبێت. ئەگەر لە روانگەی ئەمی شاعیرەوە سەیر بکەین ئەوا دەبینین کە ئەم و ئەو پێش بەیەک گەیشتن هەردووکیان لە باری نائاسایدابوون و دڵی هەردووکیان لە قەفەسدا بووە، واتە دیل بوون. دڵی ئەم دیلی نێو قەفەسی تەنیایی و دڵی ئەویش دیلی نێو قەفەسی نیگەرانی بووە. بەیەکگەیشتن لە روانگەی ئەمەوە تەنانەت ئەگەر لە خەیاڵیشدا بێت، دەبێتە هۆی ئازادبوونی هەردوو دڵ، هەریەکە لەو قەفەسەی کە تیایدا دیل بووە. بەیەکگەیشتن بە مانای سەرەتاو دەستپێکێکی نوێی ژیان دێت، کە ئەم وای نیشان دەدات هەردوو دڵی ئازادبوو لە سنووری ئەو یۆتۆپیای بەیەکگەیشتنەدا کە ئەو دروستی کردووە دەبن بە دوو نموونەی نوێ و جوانی سەردەم.
بە یەکگەیشتن لە خەیاڵداو پێکەوەبوون لەو یۆتۆپیایەی کە دروستی کردووە، زەمینەخۆشکەرن بۆ ئەوەی ئەم باسی ئەو و خۆی وەکو دوو عاشق بکات کە پێکەوە یەک جیهانیان هەیەو بێ یەکتر نابن. هەرچەندە لە جوگرافیای دەقەکەدا هیچ وەڵام یان هەڵوێستێکی راستەوخۆی ئەوی بەرامبەر نابینرێت، بەڵکو تەنیا لە رێگای دەربڕین و وەسفەکانی ئەمەوە دەزانرێت کە ئەو بوونی هەیەو لەگەڵ ئەمدا لەباری دابڕاندا بوون و سەرباری چەندین داواکاری و تکاکردنی ئەم، ئەو هیچ وەڵامێکی ئەمی نەداوەتەوە، بەڵام لە ناکاوێکدا ئەم کۆتاییهاتنی دابڕان رادەگەیەنێت و باسی قۆناغی بەیکگەیشتن دەکات. هەرچەندە لەم قۆناغەشدا دیسان هیچ کاردانەوەیەک یان هیچ وەڵامێکی ئەو نابینرێت. هەربۆیە پێمانوایە ئەو یەکگرتن و بەیەکگەیشتنەی ئەم باسی دەکات و رووبەرێکی فراوانی دەقەکەی لەسەر بنیادنراوە، دروستکردنە لە چوارچێوەی خەیاڵدا، کە ئەمەش تا ئەندازەیەکی لەبەرچاو بارێکی ئاشکرایە لە شیعردا. شیعر خۆی بەرهەمی خەیاڵەو دروستکردنی جیهانێکی جیاوازە لەو جیهانەی لە واقیعدا هەیە.
لێرەدا شاعیر دەڵێت:
چەند ساڵە ئێمە، تۆ و من، من و تۆ، هەردووکمان / لەگەڵ هەموو گوڵێکدا / دڕکێکیش دەچێنین / لەگەڵ هەموو بەربەیانێکدا ئاوابوونیش دەبینین،/ لەگەڵ هەموو هەڵفڕینێکدا / ئاسمانێکی هەورین دێتە رێمان./ لە کوێ، لە کامە باغچە گوڵێک پەیدا بکەین / ئەم دوو دڵەی من و تۆ بڕەنگێنێ؟ بۆن و بەرامەیەک بدا بە رۆحمان؟/ تۆ نازانیت ئەم ئێشە لە کەیەوە دەستی پێ کردووە؟/ ئەم گیایە چۆن وا زوو زەرد هەڵگەڕا و/ دەنگی باڵندە بۆچی وا بریندارە؟ کە هاتینە بەر دەروازەی شار،/ شارێکمان بینی چۆڵ و هۆڵ؛/ کە روومان کردە دەشت و مێرگ و لێڕەواری نیشتیمان،/ بیابانێکمان هاتە ڕێ نە سەرەتای هەبوو نە کۆتایی./
ئەمی شاعیر جارێکی تر وەکو ئەوەی لە یادی بچێت کە پێشتر ئەم لە خەیاڵدا لەگەڵ ئەودا بەیەکگەیشتوون و بەوپێیەش دەبێت لە بری هەردوو راناوی من / تۆ وەکو دووانەیەکی بەرامبەر، راناوی کەسی یەکەمی کۆ واتە ئێمە بەکاربهێنێت بۆ ئەوەی نیشانی بدات کە بەراستی و لە واقیعدا بوونەتە یەک، بەڵام سەرباری فراوانی رایەڵەو داوەکانی ئەو خەیاڵەو بەرهەمهێنانی جۆرێک لە یۆتۆپیا، هێشتا نەست نەکەوتووەتە ژێر هەژموونی ئەوەی خەیاڵ دروستیکردووەو ئەو بوونی شتەکان وەکو ئەوەی هەن نمایش دەکات و لە بری ئەوەی دانبنێت بەو بەیەکگەیشتنەی لە خەیاڵدا روویداوەو لە بری راناوەکانی من / تۆ، راناوی ئێمە بەکاربهێنێت، ئەو واتە نەست بەردەوام دەبێت لەسەر هێشتنەوە من / تۆ وەکو دوو کەسی سەربەخۆ کە هێشتا دیواری نێوانیان وەکو خۆی ماوە. لەبەر ئەوە هەرچەندە من دەڵێت ” چەند ساڵە ئێمە” بەڵام بەکارهێنانی راناوی ئیمە بەردەوام نابێت و راستەوخۆ بە دوایدا دەڵێت ” تۆ و من، من و تۆ، هەردوومان” کە هەر سێ دەربڕینەکە ئەوە نیشان دەدەن کە من / تۆ هێشتا هەریەکەیان لە جەمسەرێکەو باری دابڕان وەکو خۆی بەردەوامە. دووبارەکردنەوەی راناوەکانی من/ تۆ و پاش و پێش کردنیان هەرچەندە دەشێت بەو ئامانجە بێت کە گوایە جۆرێک لە یەکسانی هەیە لە نێوانیاندا، بەڵام بەزەقی بەیەکنەگەیشتنی ئەو دوو جەمسەرە نیشان دەدات و بەدوای ئەوەشدا وشەی “هەردوومان” جەخت لەوە دەکاتەوە کە شتێک نییە بە ناوی ئێمە، ئەوەش واتای ئەوەیە بەیەکگەیشتن دروست نەبووەو قۆناغی دابڕان کۆتایی نەهاتووە. هەربۆیە ئێمە نە وەکو راناوی کەسی یەکەمی کۆ و نە وەکو چەمک کە مەبەست لێی یەکبوونە، دروست نەبووە.
ئەمی شاعیر سەرباری ئەوەی باسی بەیەکگەیشتن دەکات، بەڵام دووانەی من / تۆ خاسێتی دووانەیی خۆیی لەدەستنەداوە، واتە ئەمان نەبوونەتە یەک گیان، بەڵکو هێشتا دوو گیانن لە دوو جەستەدا. لەپاڵ ئەم دووانەیەدا چەند دووانەیەکی تر لە بنیادی زمانی دەقەکەدا دەبینرێن وەکو دووانەی ( گوڵ/ دڕک، بەربەیان / ئاوابوون، هەڵفڕین / نیشتنەوە – ئاسمانێکی هەورین کە ئەمەش مانای وایە هەور رێگای فڕین نادات و نیشتنەوە کۆتایی بە فڕین دینێت-، دڵ / رۆح، شار / چۆڵەوانی، دەشت، مێرگ، لێڕەوار/ بیابان، سەرەتا / کۆتایی).
ئاشکرایە دووانەی بەرامبەر، یان دووانەی دژ یەكێکە لەو بنەما سەرەکیانەی کە گەردوونی لەسەر ئەفرێندراوەو لەسەر ئەو بنەمایەش هاوسەنگی و هارمۆنیای گەردوون بەرهەمهاتووەو هەرچی بوون و جوڵەو کردارێکی نێو ئەم گەردوونەیە بەرهەمی بوونی دووانەی بەرامبەر، یان دووانەی دژە. بۆ نموونە لەبەرامبەر ژیاندا، مردن هەیە، لەبەرامبەر رووناکیدا تاریکی هەیەو…تاد. هەر یەکێک لە جەمسەرەکانی ئەم دووانە بەرامبەر یان دژانە لەم گەردوونەدا بسڕێتەوە، ئەوا ناهاوسەنگی دروست دەبێت و هارمۆنیای سروشت یان گەردوون تێکدەچێت و شتەکان ناهاوسەنگ دەبن. لە بارێکی لەوجۆرەشدا هەموو جوڵەیەک رادەوەستێت چونکە هەموو جوڵەو پەرەسەندنێکی هەر توخم و رەگەزێک پەیوەندی بە ئەویتری بەرامبەرییەوە هەیە. هیچ رەگەزێک بەتەنیا و دوور لە ململانێ و کێبڕکێ گەشەناکات، کە ئەمەش خاسێتی دووانەی بەرامبەر یان دژەکانە، هەر لێرەوە ئەو چەمکە فەلسەفیەی کە دەڵێت:” تەنانەت دژەکانیش تەواوکەری یەکترن” دەرکەوتووە.
ئەم باسی ئەوە دەکات کە دوای بەیەکگەیشتنییان ئەمان پێکەوە لەگەڵ گوڵدا دڕک دەچێنن. گوڵ هێمای جوانی و بۆنی خۆشە، دڕکیش هێمای بەربەست و ئازارو ناشیرینیە. لە راستیدا ئەگەر هەموو سروشت گوڵ بێت، یان بە دەربڕینێکی تر ئەگەر هەموو سروشت بریتی بێت لە جوانی و بۆنی خۆش، دەشێت بەهایەکی ئەوتۆی نەبێت. واتە لە بارێکی وەهادا، مرۆڤ وەکو ژیرترین ئەفریدەبووی ئەم گەردوونە، دەشیا نە هەستی چێژی جوانی پەرستی هەبێت، نە هەست بە جوانی بکات، نە هەستی بۆنکردنی هەست بەو بۆنە خۆشە بکات. بەڵکو بوونی ناشیرینیە وا لە مرۆڤ دەکات هەست بە جوانی بکات و چێژ لە جوانی وەربگرێت. بۆنی ناخۆش و نادڵگیرو هەستکردن بە ئازاری دڕک، هەستی بۆنکردنی خۆش و دڵگیری گوڵ دروست دەکات و هەستی حەوانەوەو ئارامگرتن لای مرۆڤ برەو پێدەدات. ئایا بۆچی ئەمان لەگەڵ ناشتنی هەر گوڵێکدا دڕکێکیش دەنێژن؟ ئایا لە هوشیارییەوە ئەوە دەکەن، یان لە راستیدا ئەوە یاساکانی سروشتە بۆ دروستکردنی هاوسەنگی وادەکات لە هەر شوێنێک گوڵێکی جوان بڕوێت نەک دڕکێک رەنگە چەندین دڕک دەوری بدات؟
ئەم ناڕاستەوخۆ باسی ئەوە دەکات کە ئەم دووانە بەرامبەرانە هەمیشە لەبەرامبەر یەکدا بوونیان هەیە، ئەگەرچی راستەوخۆ بەئاشکرا لە ئاستی ئەم دەقەدا ببینرین یان نا، ئەوا لە سروشتدا هەن و لەبەرامبەر یەکتردا پێناسەیان هەیە. ئەم باسی ئەوە دەکات کە ئەم و کەسی بەرامبەر هەمیشە لەگەڵ بەربەیاندا، ئاوابوون دەبینین. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت مادەم بەربەیان هەیە، دەبێت ئاوابوونیش هەبێت، کە ئەم دووانەیەش هاوواتای دووانەی لەدایکبوون / مردنە، کە هیچ کام لەم دوو جەمسەرە بێ بوونی ئەویتریان هیچ مانایەکی نییە. هەر بۆیە کاتێ یەک لە دوو جەمسەری هەر کام لەم دووانە بەرامبەرانە، یان دووانە دژەکانی نێو ئەم گەردوونە ببینرێت، جەمسەری دووەمیش وەک بینراو یان نادیار ئامادەبوونی دەبێت.
ئەم بەیەکگەیشتن وەکو راستیەکی رەتنەکراوە باس دەکات و لەوە دەدوێت کە ئەم و ئەو پێکەوە دەفڕن، واتە وەکو یەک هەبوو باسی خۆیان دەکات، کە لە هەموو جوڵەیەکدا پێکەوەن و هەر کاتێکیش بجوڵێن بەربەست لەبەردەمیاندا ئامادەیە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت لەبەرامبەر هەر جوڵەیەکدا وەستان هەیە، هەرچۆن لەبەرامبەر هەر فڕینێکدا نیشتنەوە هەیە. رێکخستنی یاساکانی گەردوون لەسەر بنەمای ئەم دووانە بەرامبەرانە بنچینەی سەقامگیری و هارمۆنیای سروشتە. کە هەرچی رێکخستن و سەقامگیری و سازانە کە مرۆڤ ئەنجامی دەدات، دووبارەکردنەوە یان لاساییکردنەوەی ئەوەی گەردوونە.
ئەم رایدەگەیەنێت کە پێویستیان بە گوڵێکە دڵی هەردووکیان بڕەنگێنێت و بۆن و بەرامە بە رۆحیان ببەخشێت. بەڵام نازانێت لە کام باخچە ئەو گوڵە دەدۆزنەوە. ئەم سەرباری ئەوەی جارێکی تر لەبری ئێمە راناوەکانی من/ تۆ بەکاردەهێنێت و لەبری دڵی ئێمە دەربڕینی ” ئەم دوو دڵەی من و تۆ” بەکاردەهێنێت، کە وەکو پێشتر ئاماژەمان بۆ کرد ئەوەش مانای بەیەکنەگەیشتنەو مانەوەیە لە باری دابڕاندا. لە لایەکی ترەوە ئەم دەیەوێت دڵی هەردووکیان بە گوڵێک بڕەنگێنێت، بێگومان ئەمەش لەگەڵ گەوهەری عیشقدا ناگونجێت، چونکە دڵی عاشق لە هەموو دڵێك ناسکترو رەنگی دڵی عاشق لە هەموو رەنگێکی تر جوانتر و پاکژترەو ئەو ناسکی و جوانی و رەنگینی و پاکژیە خاسێتی دڵی عاشقە، واتە رەنگدانەوەی راستەقینەی ئەو دڵەیە. بەڵام ئەم دەیەوێت دڵ بە گوڵ رەنگین بکات، واتە بە توخمێکی دەرەکی دڵ بڕەنگێنێت، کە ئەوەش خاسێتی بۆیاخکردنی هەیە، واتە رووپۆشکردن، هەموو رووپۆشکردنێکیش جۆرێکە لە شاردنەوەی رووی راستەقینەی شتەکان. هەڵبەت ئەو رووپۆشکردن و شاردنەوەیە بەهیچ شێوەیەک لەگەڵ چەمکی عیشقدا ناگونجێت. هەروەک بۆن و بەرامەی دڵ دەبێ رەنگدانەوەی راستەقینەی دڵ خۆی بێت نەک بە رووپۆشکردن پێیبدرێت. دڵی عاشق عیشقی لێدەڕژێ، بۆنی عیشق خۆشترین بۆنە، هەر بەم پێیەش دڵی عاشق سەرچاوەی بەرهەمهێنانی خۆشترین بۆن و بەرامەیە.
ئەم لە ئەو دەپرسێت داخۆ نازانێت ئەم ئێشە لە کەیەوە دەستی پێکردووە؟ رەنگە خوێنەر بپرسێت کام ئێش، یان ئەم مەبەستی لە ئێش چییە؟ بێگومان ئەو مەبەستی لە ئێشی سووتانی عیشقە. هەروەک ئەو دیسان پرسیار لە خێرایی زەردبوونی گیایەکی تایبەت و هۆکاری برینداربوونی دەنگی باڵندە دەکات. ئێش و زەردبوونی گیا بەخێرایی و برینداربوونی دەنگی باڵندە، پێکەوە کەشێکی نائاسایی ئامادەدەکەن بۆ ئازارچەشتن، کە ئەویش کەشی عیشقە، بەڵام ئازاری عیشق لەناخدایەو تەنیا عاشق و مەعشوق هەستی پێدەکەن و تەنیاش ئەوان دەسووتێنێت و دەشێت عاشقی راستەقینە بۆ سووککردنی ئازارەکانی بە وشە، یان بە ئاماژە گرانی و سەختی ئازارەکەی بۆ دەرەوەی خۆی دەرببڕێت. دەشێ ئەمیش لێرەدا بە هەمان ئامانج باسی ئازارەکانی خۆی بکات و لە رێگای باسکردنی بەیەکگەیشتنەوە ئەویش وەکو هاوبەشی ئازارەکانی خۆی وێنا بکات.
ئەم بەناوی خۆی و ئەوەوە قسەدەکات و واینیشان دەدات کە پێکەوە هەندێ هەنگاویان ناوە، بەڵام لەو کەشەدا کە ئەو لە دەربڕینەکانیدا وەکو کەشێکی ناجۆرو ناهەموار وێنای دەکات بۆ ئەوەیە کە ئەوسەری شتەکان نیشان بدات و بڵێت سەرباری ئەوەی بەیەکگەیشتووین، بەڵام شتەکان لەم گەردوونەدا هەموویان ناجۆرن. ئەو ناجۆرییەش دەشێت پەیوەندی بە ناکارایی ئەمانەوە هەبێت بۆ دەرخستتنی شتەکان وەکو ئەوەی لە راستیدا هەن و وەکو ئەوەی لە راستیدا روویانداوە، یان روودەدەن. ئەمان دێنە بەر دەروازەی شار، بەڵام لەبری خەڵک و ژیان و قەرەباڵغی، ئەمان شارێکی چۆڵ دەبینن. چۆڵ ئاوەڵناوێکە بۆ وەسفی بیابان یان شوێنێک بەکاردێت کە ژیانی تێدا نەبێت. کاتێ ئەو شار، کە دیارە شارێکی ناسراوە بەچۆڵ باس دەکات، مەبەستی ئەوەیە ئەو شارە ژیانی تێدا نییە. یان کاتێ روو دەکەنە دەشت و مێرگ و لێڕەواری نیشتیمان بیابانێک دەبینن. دەشت و مێرگ و لەوەڕگا دەلالەتی کشتوکاڵ و بەرهەمهێنان و پێداویستیەکانی ژیان هەڵدەگرن، بەڵام دەشت و مێرگ و لەوەڕگای نیشتیمان بیابانێکی فراوان و بێ کۆتایین، واتە ژیان و زیندەگانیان تێدا نییە. ئەم لە خەیاڵدا یۆتۆپیای بەیەکگەیشتن دروست دەکات و پێکەوە لەگەڵ ئەودا گوڵ دەچێنن، بەرەبەیان دەبینن، دەفڕن، بەڵام دڕک و ئاوابوون و نیشتنەوەش دێتە بەردەمیان. بە دوای گوڵێکدا دەگەڕێن دڵی هەردووکیانی پێ رەنگ بکەن و بۆن و بەرامە بدات بە رۆحیان، بەڵام لەوە ناچێت گوڵێکی لەوجۆرەیان دەستبکەوێت. بۆیە ئازارەکان بەردەوام دەبن و شار چۆڵەوانی و دەشت و مێرگ و لەوەڕگاش بیابانێکی فراون دەبێت. هەموو ئەمانەش لە ئاستی قوڵتری دەقەکەدا دەلالەتی ئازارو ناکارایی و وشکی و بێ بەرهەمی و ئاوابوون، واتە مردن یان لەناوچوون هەڵدەگرن. لە کاتێکدا ئەگەر ئەم / ئەو بەیەکبگەیشتناتە مانای کۆتاییهاتنی ئازارو وشکی و بێبەرهەمی دەبوو ، ئاوابوون رووینەدەداو گوڵ بەسەر دڕکدا زاڵ دەبوو، گەردوون بۆ هەمیشە لەبارو کاتی بەربەیاندا دەمایەوە، کە مانای لە دایکبوون و بەردەوامی ژیانە.
ئەم باسی زەردبوونی گیا دەکات. ئەگەر ئەمان بەیەکبگەیشتنایە، گیا کە نموونەی زیندەگانی و ژیانە زەرد هەڵنەدەگەڕا، شار ئاوەدان دەبوو، دەشت و مێرگ و لەوەڕگا شین و پاراو و پۆشتەو پڕ بەرهەم دەبوون. ئەو کاتەش ئازار کە توخمی مەرگ و مەرگدۆستیە بوونی نەدەما و ئاسودەیی و بەختەوەری کە توخمی ژیان و ژیاندۆستین هەژموونی دەکرد. هەر ئەمەش کەشی بەیەکگەیشتن و پێکەوەبوونە، چونکە بەیەکگەیشتن لەگەڵ خۆیدا و لە هەناوی خۆیدا ماکی بەرهەمهێنان و لەدایکبوون هەڵدەگرێت، نەک ئاوابوون و کۆتاییهاتن. کەواتە سەرباری ئەفراندنی یۆتۆپیای بەیەکگەیشتن لە لایەن ئەمی قسەکەر، یان شاعیرەوە ، بەڵام تەنانەت لە سنووری خەیاڵ و لە جوگرافیای ئەو یۆتۆپیای بەیەکگەیشتنەشدا کە دروستی کردووە ئاراستە ژیان و عیشق و ئەوین نابینرێت، بەڵکو کەشی قەڵەمڕەوی ئەو یۆتۆپیای بەیەکگەیشتنە کەشی دابڕان و پەرتبوونە کە کەشێکی تراژیدی و مەرگەساتیە.
لە دەقەکەدا هاتووە:
ئەمە وەرزی بیست و چەندەمینە من و تۆ،/ هاژەی رووبارەکەی ناو دڵمان دەشارینەوە،/ لووتکە بەفرینەکانی خەیاڵ دەشارینەوە،/ زەریا شینەکانی خەون پەنهان دەکەین،/ ناهێڵین کەسێک / چاوی بە برینەکانی رۆحمان بکەوێت و ناهێڵین / کەس گوێی لە گریانی تەمەنمان بێت؟/ تا کەی بە دەم شنەبای ئێوارانەوە پێ بکەنین؟/ تا کەی رووی خۆش پیشانی دارو دەوەن بدەین؟/ چەندێکی تر دەتوانین ناوی ئەم سووتانە نەهێنین؟/ چەندێکی تر دەتوانین ناوێک لەم سووتانە نەنێین؟/
ئەمی شاعیر یان قسەکەری دەقەکە بەردەوامە لەسەر وانیشاندانی ئەوەی کە ئەم و ئەو کۆتاییان بە سەردەمی دابڕانی نێوانیان هێناوە، بەڵام هێشتا لە رووی بنیادی زمانەوە لە دەقەکەدا راناوی ئێمە جێگای راناوەکانی من / تۆ-ی نەگرتووەتەوە. ئەمە سەرباری ئەوەی ” تۆ” تەنیا وەکو راناوی کەسی دووەمی تاک ئامادەبوونی هەیە، کە لەسەر زمانی ئەمەوە ناودەبرێت، ئەگینا لە رووی وەڵامدانەوەوە، یان لە رێگای دەربڕینی وەڵامێکەوە ئەو ئامادەبوونە ناسەلمێندرێت و بوونی نییە. هەربۆیە لە جوگرافیای دەقەکەدا ئەم قسە دەکات، لەکاتی دابڕاندا بەناوی خۆیەوەو لەو کاتەشەوە کە بەبێ هیچ گۆڕانکارییەک لە بنیادی زمانی دەقەکەدا پەیوەست بە کەسی بەرامبەر، ئەم لە چوارچێوەی خەیاڵدا کۆتایی بە قۆناغی دابڕان دەهێنێت و لێرە بەدواوە بە ناوی هەردووکیانەوە قسە دەکات، بەڵام لە بنیادی زمانی دەقەکەدا وەکو گوتمان ئێمە شوێنی من/ تۆ ناگرێتەوە. لەم چەند دێڕەی سەرەوەدا، سەرباری ئەوەی پێشتر باسی بەیەکگەیشتن دەکات، بەڵام لێرەدا بەناوی هەردووکیانەوە لە چەند وێنەیەکی جواندا کە لێکچوون بەرهەمی هێناون باسی ئەوە دەکات کە ئەمان ماوەیەکی دوورودرێژە شتەکانی ناخیان دەشارنەوە. کە لەم وێنانەدا بەرجەستە دەبن ( هاژەی رووباری ناو دڵ، لوتکە بەفرینەکانی خەیاڵ، زەریا شینەکانی خەون )، هەموو ئەم وێنە جوانانە بەمەبەستی ئەوە داڕێژراون کە شاردنەوەی ئەوەی لە ناخدایە لە حەزو ئارەزوو، لە خواست و ویست، لە خەیاڵ و خەون بگەیەننە ئەنجام. لەبەرامبەر ئەم شاردنەوانەدا، کە ئەم وای نیشان دەدات ئەمان عیشقەکەیان لە دەرەوەی خۆیان دەشارنەوە، بەڵام لە ئاستی قوڵتردا ئەوە دەبینرێت ئەمان حەزو ئارەزوو، خەیاڵ و خەونیان بۆ یەکتری لەیەکتری دەشارنەوە. دەشێت لێرەدا ئەو پرسیارە سەرهەڵبدات: ئایا ئەگەر ئەمان عیشقی یەکترن، بۆچی عیشقەکەیان، حەزو ئارەزووەکانیان، خەون و خەیاڵەکانیان لەیەکتر دەشارنەوە؟
هەروەها ئەمان بواری ئەوە نادەن کەسێک ئاگاداری خەم و ئازار و ژانەکانیان بێت. ئەمان نواندن دەکەن، لە کاتێکدا ئازار ناخیان دەخوات، رۆحیان پڕە لە برین، ژیانیان پڕە لە گریان، پێکەنین و ئاسودەیی و بەختەوەری بۆ دەرەوەی خۆیان نمایش دەکەن. ئایا ئەمە تەنیا گرفتی ئەمانە وەکو دوو کەس کە نەدەتوانن نهێنیەکانیان بۆ یەکتر ئاشکرا بکەن، نەدەتوانن رووی راستەقینەی خۆیان بۆ دەرەوەی خۆیان نیشان بدەن؟ لە کاتێکدا لە پانتایی دەقەکەدا ئەمی قسەکەر وەکو دوو عاشق نمایشی خۆیان دەکات، بەڵام وەکو دەردەکەوێت هەریەکەیان لە جەمسەرێکن.
بێگومان مرۆڤ بە هۆی ئەو سنووربەندییانەی دەوری داوە وەکو سنووربەندی رەفتاری و نەریتی و ئایینی و کۆمەڵایەتی و دەروونی و بەهۆی سەرکوتکردن و لاوازی کەسێتی و باڵادەستی من- ئیگۆ- بەسەر تۆ- ئید-دا یان باڵادەستی رووبەری ئاگایی بەسەر رووبەری بێ ئاگایدا لە پێکهاتەی مێشک یان عەقڵی مرۆڤدا، شتەکان حەشار دەدرێن و مرۆڤ بوویەکی خۆپارێزەو پەیڕەوی سنووربەندی و یاساو رێساکان دەکات و ئەوەش هۆکارێکی سەرەکیە بۆ ئەوەی سەرباری برین و ئازارو روخانی ناوەوە، لە دەرەوەڕا نمایش بکات و خۆی وانیشان بدات کە ئاسودوە بەختەوەر و بێ کێشەیە. هەر ئەوەش وای لێدەکات شتەکان بشارێتەوە. ئەم دوای باسکردنی حەزو ئارەزوو، خەون و خەیاڵ و ئازارو ژانەکانیان، دوای باسکردنی رووی ناڕاستی ئەوەی هەیە، دەپرسێت، ئایا تاکەی دەتوانن باسی ئازارەکانیان نەکەن، تاکەی دەتوانن ناوێک لەو سووتانە نەنێن کە مەبەستی عیشقەکەیانە. بێگومان لێرەدا ئاماژەیەکی ناڕاستەوخۆ هەیە بۆ نەبوونی ئیرادەو توانا بۆ نیشاندان و درکاندنی شتەکان وەکو ئەوەی لە راستی و لە واقیعدا هەن. ئەمەش دیسان خاسێتێکی باو و باڵادەستی مرۆڤە و بەشێکی هەرە فراوانی ژیانی مرۆڤایەتی لەسەر بنەمای ئەم شاردنەوەو پەردە لەسەرنانە بنیادنراوە. کە ئەمەش هاوتایە لەگەڵ ئەو یۆتۆپیایەی کە ئەم لە دەقەکەدا بۆ کۆتاییهێنان بە دابڕان و بۆ نیشاندانی بەیەکگەیشتن لەگەڵ ئەودا دروستی دەکات.
ئەمی شاعیر دوای ئەوەی هیوا دەخوازێت کە بتوانن ناوێک لەو سووتانە بنێن، پێدەچێت لەو رووەوە ئومێدێکی ئەوتۆی نەبێت. ئەو بێئومێدیەش لەخۆیدا گومان دەخاتە سەر شوناس و هۆکاری ئەو سووتانە، کە دیارە وەکو ئەو دەیەوێت و پێداگری لەسەر دەکات هۆکاری ئەو سووتانە عیشقە، بەڵام لە راستیدا پەیوەندی دوو عاشق وەکو ئەوەی دەبێت و پێویستیشە لە بنیادی زمانی دەقەکەدا بەرجەستە ناکرێت و تەنیا لە رێگای خەیاڵ و دروستکردنی یۆتۆپیای بەیەکگەیشتنەوە هەوڵدەدرێت بوونی عیشقێکی لەوجۆرە بسەلمێنرێت. کۆتایی دەقەکە زیاتر رووناکی دەخاتە سەر بێئومێدبوونی ئەم لە ناونانی ئەو سووتانە. وەکو لە دوا بەشی دەقەکەدا دەبینرێت:
لە پەنجەرەی چاوەڕوانییەوە / دەڕوانینە ئەو رووبارانەی بە لاماندا تێدەپەڕن،/ ئاوڕێکمان لێ نادەنەوە و گوێلێ خۆشی ناپرژێنن / بەسەر گوڵی ژاکاوی روومانا؛/ لەو باڵندانە ورد دەبینەوە،/ سەرهەڵدەگرن، روو دەکەنە چۆڵایی ئاسمان و/ جریوەیەکیش نابەخشنە چۆڵەوانیی خەیاڵمان./ چ بایەک دەتوانێ / ئەم دەسماڵە رەنگڕەنگانەی بیرەوەریمان / بێنێتە لەرینەوە؟/ چ وەرزێک باخی تاسەو چاوەڕوانیمان دێنێتە بەر؟/ چ مۆمێک / تاریکیی حەوتساڵەی رێگای نێوانمان دەڕەوێنێتەوە؟/
ئیستا منی قسەکەر بە ناوی خۆیی و ئەوی بەرامبەریەوە قسەدەکات و بەردەوامە لەسەر وانیشاندانی ئەوەی کە بەیەکگەیشتوون و بوونەتە ئێمە. ئەوەش لە رێگای بەکارهێنانی راناوی لکاوی کەسی یەکەمی کۆ-وە نیشان دەدات کە بریتیە لە ( ن، ان، م-ان). بەڵام لەم بەشەدا کە دوابەش و کۆتایی دەقەکەیە، ئەم بە بێئومێدیەوە دەڕوانێتە هەموو ئەو شتانەی لە دەوروبەریاندان، لە هەموو ئەو جوڵانەی لە دەوروبەریاندا روودەدەن. هیچیان نە جوڵەیەک دەکەن لەبەرژەوەندی ئەمان بێت، نە هیچ بایەخێک بە ئەمان دەدەن. نەهیوایەک لەو شتانەدا دەدۆزنەوە، نە تروسکەیەک بەدیدەکەن تاریکایی رێگایان رووناک بکاتەوەو ئومێدێکی گەیشتن بە ئایندەیان پێبدات. ئەمان بە ئومێدو چاوەڕوانیەوە دەڕواننە رێگاکردنی رووبارەکان، بەڵام رووبارەکان رێگای خۆیان دەکەن بەبێ ئەوەی هیچ بایەخێک بە ئەمان بدەن. تەنانەت ئەو باڵندانەشی کە بەرەو قوڵایی ئاسمان سەری خۆیان هەڵدەگرن بە جریوەیەکیش شتێک لە چۆڵەوانی خەیاڵی ئەماندا تۆمار ناکەن.
سەرئەنجام ئەم لە بێئومێدیەکی قوڵەوە پرسیار دەکات، جۆرە پرسیارێک کە بە وشەی پرسیاری ” چ” دەپرسرێت. بێگومان لە وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارانەدا کە بە وشەی پرس دەکرێن وەکو وشەکانی” کێ، کەی، لە کوێ، چون، چ، چی،..” لە وەڵامدا چاوەڕوانی پێدانی زانیاری نوێ لەبەرەی پرسیار لەبارەوە کراو دەکرێت. بەڵام لە پرسیارەکانی ئەمدا سەرباری ئەوەی بە وشەی پرسی ” چ” کراون، چاوەڕوانی زانیاری نوێ ناکرێت، چونکە ئەو پێشخانەی پێش بەرزکردنەوەی پرسیارەکان ئامادەی کردووە، دڵنیایی لە وەڵامی نەرێی پرسیارەکان دەکاتەوە. ئەو دەپرسێت: چ بایەک دەتوانێ ئەم دەسماڵە رەنگڕەنگانەی بیرەوەریمان بێنێتە لەرینەوە؟ وەڵامی چاوەڕوانکراو ئەوەیە کە هیچ بایەک ئەو توانایەی نییە. چ وەرزێک باخی تاسە و چاوەڕوانیمان دێنێتە بەر؟ وەڵامی چاوەڕوانکراو ئەوەیە کە هیچ وەرزێک ئەوە ناکات. چ مۆمێک تاریکیی حەوتساڵەی رێگای نێوانمان دەڕەوێنێتەوە؟ وەڵامی چاوەڕوانکراو ئەوەیە کە هیچ مۆمێک نییە ئەوە بکات.
ئەم باسی ئەوە دەکات کە جوڵەی هیچ کام لەو رەگەزانەی سروشت ئەو ناویان دەهێنێت لە بەرژەوەندی ئەمان نییەو هیچ شتێکی ئەم سروشتە لەگەڵ خواست و ویست و خەون و خەیاڵەکانی ئەماندا رێک و سازاو و هاوهەڵوێست نییە. ئەوەش ئەمانی خستووەتە گۆشەی تەنیایی و دابڕانەوە، ئەویش ئەو دابڕان و تەنیاییەیە کە ئەم خۆی لە دەستپێکی دەقەکەدا باسی دەکات، بەڵام دواتر تۆڕی خەیاڵی فراوان دەکات و یۆتۆپیایەک دروست دەکات کە یۆتۆپیای کۆتاییهاتنی دابڕان و بەیەکگەیشتنی ئەمانە، کە تا ئەو کاتەو دواتریش لە بری ئێمە بە من / تۆ باسی خۆی و ئەوی بەرامبەر دەکات و وەکو ئاماژەمان بۆ کرد ئەوەش مانای نەگەیشتنە بە قۆناغی بەیەکگەیشتن. راستە ئەم لە جوگرافیای یۆتۆپیاکەیدا باس لە بەیەکگەیشتنێکی تەواو دەکات، بەڵام مانەوە لە چوارچێوەی ئەو یۆتۆپیای بەیەکگەیشتنەدا بۆ هەتاهەتایە بەردەوام نابێت. هەر بۆیە لە کۆتایی دەقەکەدا تەمی ئەو خەیاڵەی سنووری یۆتۆپیای بەیەکگەیشتنی چنیبوو، پەرش دەبێتەوەو ئەم دەگەڕێتەوە بۆ ئەو بارە راستەقینەو واقیعیەی کە تیایدایە، ئەویش باری تەنیای و دابرانە. پێدەچێت ئەم لە خەیاڵدا بۆ دەربازبوون لە باری تەنیایی و دابڕان ئەوی دروستکردبێت و دیسان لە خەیاڵدا پەیوەندی عیشقی بنیادنابێت و بۆ ئەو عیشقە خەیاڵیەش سووتا بێت. دەشێت نەتوانینی ناونانی ئەو سووتانە کەدەرئەنجامی ئەو عیشقە خەیاڵی یان وەهمیەیە، بگەڕێتەوە بۆ نەبوونی ئەو عیشقە لە سەر زەمینەی واقیع. بێگومان ئەگەر ئەو عیشقە لە راستیدا هەبێت، هیچ پێویستی بە شاردنەوەو بەوە نییە لەناوهێنانی بترسن، چونکە عیشق راستیە، هەموو راستیەکیش رووتەو رووپۆشکراو نییەو بە رووپۆش و دەمامک ناشارێتەوە.
کەواتە لێرەدا دەگەین بەو ئەنجامەی کە ئەوەی لەم دەقەدا ناتوانرێت ناوبهێنرێت، یان ناوی لێ بنرێت سووتانیک نییە کە دەرئەنجامی عێشقێکی راستەقینە بێت، بەڵکو سووتانێکە دەرئەنجامی تەنیایی و گۆشەگیری و رووپۆشکردنی ئەو تەنیایی و گۆشەگیرییەیە بە عیشقێکی لە خەیالدا دروستکراو بە مەعشوقێکی وەهمی. ئەوەی دەسووتێت ئەمی قسەکەرە، کە لە تەنیایی و دابڕاندا دەژی. ئەوەی دەیسووتێنێت نەتوانینی داننانە بە راستی تەنیایی خۆیداو هەوڵدانە بۆ شاردنەوەی ئەو تەنیاییە لە ژێر دەمامکی عەشقێکی لە خەیاڵدا دروستکراو.




دیکتاتۆرییەت لە ئێران.. سڵاوێک لە کۆتایی!… عەبدولڕەحمان گەورکی

ئێران شوێنی دیکتاتۆرییتە نییە و خەڵکی ئێران خوازیاری حکوومەتێکی نیشتمانی و جەماوەرین. ئەمە بنەمای خەبات بووە هەر لە سەرەتاوە تا ئێستا و بەردی بناغەی حکومەتی داهاتووی ئێرانە. بناغەیەک کە هەموو چین و توێژە جیاجیاکانی خەڵکی ئێران، بە ئاڕاستەی نەتەوەیی و مەزهەبی و سیاسییەوە، لە ژێر چەترێک کۆدەکاتەوە.
ئه‌م بنەمایە هه‌رچه‌نده‌ خەڵکی ئێرانی له‌ ده‌وروبه‌ری خۆی یه‌کخستووه‌، به‌ڵام له‌ به‌ره‌ی به‌رامبه‌ردا، دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەت و پاشماوه‌کانی دیکتاتۆرییەتی پێشوویشی له‌ یه‌کتر نزیک کردۆته‌وه‌. ئەوان لەبەردەم خەڵکی ئێراندا ڕیزیان بەستووە و هەریەکەیان بە جۆرێک لە جۆرەکان، بەدوای مانەوەی سیستەمێکی دیکتاتۆری دا دەگەڕێن! یەکەمیان بە سەرکوت و لە سێدارەدان و کوشتن و تۆقاندن و تیرۆر و تاوان و تاڵانکردن و ئەویتریان بۆ پشتیوانیکردنی ئەوەی یەکەمیان و لە ژێر درووشمی ئۆپۆزیسیۆن و دژایەتیکردنی درۆزنانەی ئەوەی یەکەمیان! دۆخەکەی ئاڵۆزتر کردووە!
بێگومان هۆکاری دیکەش هەن کە دۆخەکەیان ئاڵۆزتر کردووە. بەڵام ئەمە زەمینەی ڕاستەقینەی ئەو پێشهاتانەیە کە لە ئێستادا لە پێوەند لەگەڵ ئێراندا ڕوودەدەن. لە ریزی پێشەوەی خەباتی خەڵکی ئێراندا، ڕێکخراوێکی پێشەنگ هەیە کە لە مێژە لە لایەن خەڵکەوە پاڵپشتی کراوە و ڕۆڵی سەرەکی گێڕاوە لە داڕشتنی خۆڕاگرییان و هەروەها پێکهێنانی تاکە هێزی ڕکابەری ڕژێمی دیکتاتۆریی ویلایەتی فەقیهی، واتا ئەنجوومەنی نیشتمانی موقاومەتی ئێران.
هەنگاوێکی مێژوویی و گرنگ
ئەم ئه‌نجوومه‌نە له‌ هه‌نگاوێكی مێژوویی و بێوێنه‌ و لەم دواییانەدا، ناوی زیاتر له‌ (33000) كارمه‌ندی گرتووخانه‌كانی ڕژێمی ئێران و له‌وان سه‌رۆك و ئەشکەنجەدەر(بازجو) و مەئموورانی ئیتلاعات و جێبەجێکارانی سزای ئیعدام، له‌گه‌ڵ (22000) وێنه‌ی بڵاو كرده‌وه‌ كه‌ کاربەدەستانی ڕژێمی ئێرانی تووڕه‌ كرد. بێگومان ئەم کارە، یەکەم هەنگاوی موقاومەتی ئێران نەبووە بۆ ئاشکراکردنی زانیارییەکانی رژێمی ئێران و پێشتریش، موقاومەتی ئێران پرۆژە ئەتۆمییەکانی ڕێژیمی لە سەرانسەری جیهان لە قاودا، کە لەلایەن بەرپرسانی باڵای دەسەڵاتە زلهێزەکانی جیهانەوە پشتڕاست کرایەوە و ئەگەر ئەو کارەی نەکردبا، ئەوە ئێستا کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە دۆخێکی زۆر بە ئازاردا دەبوو.
ئەنجوومەنی نیشتمانیی موقاومەتی ئێران لە هەنگاوەی ئەم دواییەیدا ڕایگەیاند: “ڕێکخراوی زیندانەکان، یەکێکە لە ترسناکترین و تاوانبارترین ئۆرگانەکانی فاشیزمی ئایینیی دەسەڵاتدار لە ئێران تایبەت بە سەرکوت و ئەشکەنجە و ئێعدام”. دوابەدوای نیگەرانییەکانی کۆمەڵگەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە (٦٨)هەمین بڕیارنامەی خۆیدا، کە لە ٢٥ی سەرماوەزی رابردوودا پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە ئێرانی شەرمەزار کردبوو، “بەرپرسی ئەنجوومەن داوای لە لێژنەی ئاسایش و دژەتیرۆر کرد تا راستییەکانی تایبەت بە دادوەریی رژێم لە ئێران و بە تایبەت ئەوەی لە ناو زیندانەکانی رژێم لە ئاڕادایە، کۆبکرێنەوە و بخرێنە بەردەستی خەڵک و نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ بۆ ئەوەی جیهان بزانێت لە ئێران چ ڕوودەدات”.
لەم ئاشکراکردنەکەدا، ناوی (١١٦٩) کەس لە ئەندامان و بەرپرسانی ڕێکخراوی دادوەریی ویلایەتی فەقیهی و لەوانە لیستی ناوی (223) بەرپرس و سەرکردە، پیاوکوژانی ئیتلاعات و جێبەجێکاری سزاکان، وەک کارناس، ئەندامانی بارەگای ناوەندی و ژمارە تەلەفونەکانیان و ژمارەی تەلەفۆنی ناوخۆیی و ژمارەی فاکس و (100) وێنەیەکی دەزگای دادوەری ڕژێم لە (23) پارێزگای ئێران و هەروەها ناوی (2273) زیندانیی سیاسی و عەقیدەتی لە دەزگای دادوەریی رژێم، لە قاو دراوە.
نموونەیەک لە لیستێکی “زۆر نهێنی”، کە ناوی زیندانیانی ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران دژ بە حکوومەتی لە خۆ گرتووە، بەشێکە لەو هەنگاوە و بەو پێیە، جگە لەو (267) زیندان و گرتووخانە و ئوردوگا و ناوەندی چاکسازیی سەر بە رێکخراوی زیندانەکانی رژێم لە مانگی پووشپەڕی ساڵی 2020 (1399)، هێزی ئینتیزامی (159) گرتووخانە و وەزارەتی ئیتلاعات (147) ناوەندی دەستبەسەرکردنی جیای هەبووە.
بەپێی ئاماری نووسینگەی زیندانەکان، (5197) کەس لە ژێر سزای لەسێدارەداندان. لە ساڵی ١٣٩٩دا (107) کەس سزای بڕینەوەی ئەندام و (51) کەس سزای بەردبارانکردنیان بۆ دەرکراوە و (60) کەسیان، کە سزای لەسێدارەدانیان بۆ دەرکراوە تەمەنیان لە ژێر ١٨ ساڵیدایە.(5370) کەس کە سزای ئیعدامیان بۆ دەرکراوە کەسانێکن کە بابەتی سیاسی تێکەڵ بە پێڕستی تاوانی ئاسایی کراوە.
ئەنجوومەنی نیشتمانیی موقاومەت لە بڵاوکردنەوەی ئەم زانیارییانەدا ئاماژە بەوە دەکات کە لە ئێستادا زیاتر لە (48000) زیندانی هەن کە بریاریان بۆ دەرنەکراوە و(بلاتکلیف)”ن و (5398) کەسی بیانیش زیندانی کراون کە شارومەندی وڵاتانیترن.
لەم ئاشکراکردنەدا لیستی (12) ملیۆن زیندانی هاتووە لە ئاپۆرەی (85) کەسی ئێرانیدا. (لە 30ی خەرمانانی ١٩٨١ ەوە تا 16ی بانەمەڕی 2022) کە (٥٧٩٠١٥) کەسیان لە ژنان پێکهاتوون. تاوانی دەستنیشانکراوی (8762) زیندانی لە مانگی بەفرانباری 2017 بەدواوە، بریتی بووە لە: سووکایەتیکردن بە وەلی فەقێ، بەشداریکردن لە ئاڵۆزییەکان، سووتاندن و لەناوبردنی لافیتە (بەنێر) و تابلۆی (بیلبێرد) دەزگاکانی حکومەت و وێنەی ڕێبەرانی ڕێژیم.
بەپێی “ڕاپۆرتێکی نهێنی و بڵاونەکراوە” کە لە مانگی خەرمانانی 2015 تەنیا بۆ ئەندامانی کابینەی “حەسەن ڕوحانی” ئامادەکراوە، “ساڵانە نزیکەی (600) هەزار کەس دەخرێنە بەندیخانەکانەوە” و “(2) ملیۆن و (400) هەزار خانەوادە تووشی کێشەی زۆری دەبنەوە”. لەم ئاشکراکردنەدا دوایین خشتەی کۆدکراوی (325) زیندان و گرتووخانەی سەر بە ڕێکخراوی زیندانەکان لە دەسەڵاتی دادوەریی رژێم لە 31 پارێزگادا ڕاگەیەندراوە.
وەرزی هەڵمەتی خەڵک بۆ سەر دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەت!
لە وەرزی هەڵمەت بۆ سەر دیکتاتۆرییەتی ئایینیی دەسەڵاتداری ئێران و دەنگدانەوەی دروشمی ڕووخاندن لە ئێران و دەستبەسەرداگرتنی کەش و هەوای شارەکان و هاوکات لەگەڵ ئەمەیش، ئاشکراکردنەکانی موقاوەمەتی ئێران، ڕۆژ نییە یەکینەکانی شۆڕش و لایەنگرانی موقاومەت لە سەرتاسەری ئێراندا دەست بەسەر تۆڕ و و کامێراکانی کۆنتڕۆڵکردندا نەگرن.
لە رۆژی 12ی خەرمانانی ئەمساڵ و لە سەروبەندی ساڵیادنی مردنی (خومەینی)دا، شانەکانی شۆڕش لە ئۆپەراسیۆنێکی بەرفراواندا، دەستیان گرت بە سەر کامێراکانی چاودێریکردن لە شارەوانیی تاران و دەزگای “تارانی من” و کامێراکانی چاودێریکردن بەسەر گۆڕی (خومەینی)ەوە و هەروەها بارەگای ئیبراهیم رەئیسی (ناسراو بە جەلادی67)، وەزارەتی ئیتلاعات، سوپای پاسداران و هێزی سەرکوتکەری ئینتزامی و گۆڕستانی(بەهەشتی زەهرا) کە بە گشتی (5138) کامێرای چاودێریکردنن.
ئەگەرچی ئەم کامێرایانە لەژێر کۆنترۆڵی شارەوانی تاراندا بوون، بەڵام لە راستیدا لە خزمەت (بیتولعەنکەبوت)ی وەلی فەقیهی، واتا عەلی خامنەیی و ئیبراهیم ڕەئیسی (سەرکۆماری رژێم) و سوپای پاسداران و دەزگای سەرەکیی سەرکوتکردنن لە ئێران.
ڕاپەڕینی سەرتاسەری خەڵکی ئێران لە سەرەتای بەهاری ئەمساڵەوە بە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی خۆراک دەستی پێکرد و بە ڕووخانی بینای مێترپۆل لە ئابادان، و ئاشکرابوونی ڕۆڵی سوپای پاسدارانی خامنەیی لەم تاوانەدا گەیشتە لوتکە.
ئەم ئۆپەراسیۆنە لەبەر ئەوە زۆر گرنگە کە لە گەرماوگەرمی ئەم ڕاپەڕینانەدا رووی دا و هاوکاتە لەگەڵ ساڵیادی مەرگی (خومەینی) و هەروەها ئامادەباشیی هێزەکانی حکومەت، کە لە ڕاستیدا گورزێکی قورسە بۆ سەر پەیکەری سانسۆر و سەرکوتی دەسەڵاتی ئاخوندی.
خەڵکی ئێران بەسەر دیکتاتۆریەدا سەردەکەوێت!
لە دۆخێکی وەها گرینگ و چارەنووسسازدایە کە پاشماوەکانی ڕژێمی (محەممەدڕەزا شای پەهلەوی) لەگەڵ ڕێژیمی دەسەڵاتداری ئێراندا هاودەنگن و بە وتەی ڕێبەری شۆڕشی ئێران، بەڕێز مەسعود ڕەجەوی “شا و ئاخوند دەیانەوێت بەسەر خەڵکدا فەڕز بکەن کە ئێوە غەڵەتتان کرد شۆڕشتان کرد دژ بە رژێمی شا!”. بیرۆکەی شۆڕش و رووخاندنی دیکتاتۆرییەت و وابەستەیی لە مێشکدا بسڕنەوە!.. ڕابردوو رۆیشت و پەند لەم کارەتان وەربگرن و بە عەلی خامنەیی و رژێمی ستەمکاری رازی بن. دوور بکەونەوە لە شۆڕش و بیری لەناوبردنی دەسەڵاتی ئاخوندی و سووتاندنی هێماکانی بخەنە لاوە. لە حەسرەتی ڕابردوودا بسووتێن و لەگەڵ دەسەڵاتی ئێستادا بسازێن، بەڵام سەیری داهاتوو مەکەن.” بەڕێز مەسعود ڕەجەوی وتیشی کە نەوەی ئێمە “لەژێر ئاڵای نە شێخ (واتا ئاخوند) و نە شا بۆ ئازادی خرۆشا و دەستی بۆ چەک برد و چەکی هەڵگرت و بەرخۆدانی هەڵبژارد” و وتیشی: “هیچ هێزێک لە جیهاندا ناتوانێت پێش بە ڕاپەڕین و سەرکەوتنی خەڵکی ئێراندا بگرێت”. .”
بە ئاوڕدانەوە لە رووداوەکانی چەند مانگی ڕابردوودا، ئەو ڕاستییە دەردەکەوێت کە لە نێوان دوو بەرەی دژ بەیەکدا، شەڕێکی قورس لە ئێران لە ئاڕادایە. لە لایەک، هێزەکانی دوو دیکتاتۆری شا و ئاخوندان و پشتیوانانی کۆلۆنیالیستیان، کە رووی ئاشکرایان، دوژمنایەتیکردنە بەرانبەر بە سەروەری نەتەوەیی و جەماوەری و، لە لایەکی دیکەوە، موقاومەت و خەڵکی ئێران، کە بە درووشمی “نا بۆ شا و نا بۆ شێخ” بڕیاریان داوە ئەم دیکتاتۆرییەتەی ئێستایش فڕی بدەنە زبڵدانی مێژووەوە و خواست و ویست خۆیان بخەنە سەر کورسی، و ئێران بخەنەوە سەر جیگەی راستەقینەی خۆی لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا. وەک دیمەنێک کە مانگی جۆزەردانی ئەمسالدا بینیمان کە گەیشتە لووتکەی خۆی!
کۆتایی

عەبدولڕەحمان گەورکی
نووسەر و لێکۆڵەری سیاسی




سێ شیعری بڵاونه‌كراوه‌ی جه‌لالی میرزا كه‌ریم

ڕازی دووری

وه‌ك ئه‌و گوڵه‌م
خه‌ریكی سیسبوون و هه‌ڵوه‌رینم
له‌ چله‌ی هاوینا
تینووی یه‌ك تنوكه‌ ئاوم
ئاره‌زووی دیتنت ئه‌كه‌م
ئه‌ی ئه‌وگیانه‌ی
به‌هاتنت!
بیابانی هه‌ڵقرچاوی گه‌رمی ژینم
ئه‌كه‌یته‌وه‌ وه‌رزی به‌هار.
***
من له ‌خۆزگه‌ی بینینیه‌وه‌تا
ئوقره‌ و ئارامم له‌به‌ر هه‌ڵگیراوه‌
كه‌چی ژیله‌ی دووركه‌وتنه‌وه‌ت
جارێكی تر به‌بای نائومێدی
گه‌ش ئه‌بێته‌وه‌ و ئه‌بێته‌ پشكۆ
به‌ یادگارا ئه‌چزێ
به‌ڕووی خه‌ماویما ئه‌پژێ
ناچار هه‌مدیس
وه‌ك جارانم
له‌گه‌ڵ یادا، ئه‌بمه‌ هاوده‌م
شه‌و و ڕۆژم
هه‌ر خه‌مه‌ و خه‌م.
***
به‌ڵام تیشكی یه‌ك تۆز بڕوا
هه‌میشه‌ ئه‌مهێنێ و ئه‌مبا
بۆ خولیایه‌ك
بۆ دڵنیایی بڕوایه‌ك
كه‌ نه‌ك ئێستا.. بگره‌ سبه‌ی
گیانه‌! ئه‌بێ هه‌ر پێم بگه‌ی.
***
باخۆر هه‌ڵبێ
گوڵاڵه‌ی باخمان بپشكوێ
ئه‌و ساكه‌ به‌یه‌كترئه‌گه‌ین
جوانی سروشت تێر ماچ ئه‌كه‌ین
به‌سته‌ی زیندووی دڵمان ئه‌ڵێین
به‌ره‌و به‌هه‌شت هه‌نگاو ئه‌نێین.
1968

————————————————-

نه‌مری خۆر

نازانم بۆ؟
خۆر پیرنابێ، قه‌ت نامرێ
بۆچی تیشكه‌ زێڕینه‌كانی كزنابێ
ناكوژێته‌وه‌..
بۆچی هه‌رده‌م..
به‌ری ئاسۆش بگیرێ به‌ته‌م
ئه‌م هه‌ر هه‌ڵدێ
بۆچی ئه‌گه‌ر
سه‌راپای زه‌وی.. به‌رگی ڕه‌شی پۆشیبێ؟
چیا تاریك
گۆماو لیته‌
گوڵ ته‌زیوی ژێر به‌فربێ
خۆر هه‌ر هه‌ڵدێ
بۆچی ئه‌گه‌ر، ئێمه‌ی مرۆڤ
بگرین.. بگرین
فرمێسك له‌چاومان قه‌ت نه‌سڕین
كه‌چی هێشتا خۆر
وه‌كو جارانی هه‌ر هه‌ڵدێ
بۆچی مناڵ
گه‌وره‌ ئه‌بێ و به‌ ساڵا ئه‌چێ و پیر ئه‌بێ
كانی ئه‌ته‌قێ و دواجاریش وشك ئه‌بێ
هه‌موو شتێ ئه‌بێ و ئه‌مرێ
كه‌چی خۆر هه‌تادوایی..
تاكۆتایی
ئاوابوو‌نی بۆ نییه‌ و هه‌ر هه‌ڵدێ.
***
ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ له‌لای ئێمه‌
له‌به‌ر چاو‌مان ون بێ.. ئاوابێ
لای خه‌ڵكی تر
تازه‌ هه‌ڵدێ
به‌شێك له‌م زه‌ویه‌ جێ دێڵێ
نه‌ء، به‌شێكی ئه‌م زه‌ویه‌
ئه‌و جێ دێڵێ
ئه‌گینا ئه‌و تیشكی گه‌شی
ئاوابوونی قه‌ت بۆ نییه‌
تاسه‌ر ئه‌ژی
كوژانه‌وه‌شی بۆ نییه.‌ ‌
***
نهێنی ئه‌م نه‌مریه‌ی خۆر
له‌وه‌دایه‌ نه‌جووڵاوی جێی خۆیه‌تی
به‌ندی ته‌م و په‌ڵه‌ی هه‌وری چڵكن نییه‌
خولیای بیری ڕه‌شی ونبوون نییه.‌
***
ئێمه‌ش!
ئه‌گه‌ر وه‌ك خۆر
بیری گه‌شمان
نه‌جووڵاوی جێگای خۆی بێ
گه‌ر سه‌ربه‌ست بین‌
بابشمرین
مانای پیربوون قه‌ت نازانین‌
هه‌ست ئه‌كه‌ین و باش ئه‌زانین‌
مایه‌ی ڕاستیی ژیانین‌.
1958

———————————————————————–

هاوارێك

ئه‌ی ده‌نگی كپكراوی ده‌روون!
بێره‌ جووڵه‌..
ئه‌ی یادی ماته‌مینی ڕۆژگاری به‌سه‌رچوو
ژیله‌ی خامۆشی ئه‌مڕۆم بێنه‌ره‌ ورووژم
ئه‌ی ئاوازی خه‌مناكی ڕابوردوو
ئه‌ی گیانی تاساوی مردوو
بێنه‌ جۆشی پڕ له‌ سۆز، به‌سته‌ی زیندوو
ئه‌ی چاوی نوستوو
تۆش پێڵووی نیشتوو
ئه‌ی له‌شی ماندوو
جووڵه‌یه‌ك! ته‌زوو!
بام به‌سه‌رچێ، دوێنێ.. ڕابوردوو
ئه‌مڕۆ و سبه‌ینێ مه‌به‌سته‌
سبه‌ینێیی پڕ خۆزگه‌ و به‌سته‌.
***
ئه‌ی ئاده‌میزاد..
تۆی خوڵقێنه‌ر،
خوڵقێنه‌ری خه‌مناكی خه‌ست
خوڵقێنه‌ری دنیای شادی
هێنانه‌دی خواست و مه‌‌به‌ست
تۆی بزه‌ و گریان
تۆی مه‌رگ و ژیان.
***
سه‌رم سوڕماوه‌ له‌ئاده‌میزاد
له‌ قوڵپی گریانی
منی ئاده‌میزاد.. سه‌رم سوڕماوه‌
له‌ خۆم.. گریانم
له‌وه‌ی جار و بار شاد، كامه‌رانم.
***
سه‌رم سوڕماوه‌
به‌ڵام.. وته‌یه‌ك.. سۆزێك.. هاوارێك
له‌ناخی دڵا.. واهاتۆته‌ جۆش
هاتۆته‌ بزوان
به‌ره‌و ڕشتنی شه‌پۆلی دووان
ده‌ی ڕه‌هێڵه‌..
بام سه‌راپای ئه‌م ڕێگا وێڵه‌
بێته‌ چراخان
به‌ره‌و مه‌ڵبه‌ندی پڕ شادی ژیان.
***
بادوور بڕۆین
دوورتر له‌خۆر
بام خه‌مناكی به‌جێ بێڵین
بام ئاگری ده‌ر بشێلین‌
دوور .. دوور بڕۆین
به‌سه‌ ئیتر، بام خه‌م نه‌خۆین
به‌ره‌و مه‌ڵبه‌ندی شادی ژین
هه‌نگاوبنێین.. بڕۆین.. بڕۆین..
1958

تێبینی:
له‌ 26/5/2022 له‌ سلێمانی ده‌فته‌رێكی كۆچكردووم له‌ خوشكی جه‌لالی میرزا كه‌ریم، ڕووناك خان، به‌چاوڕوونی: (ئاری قادر میرزا كه‌ریم، سه‌رخێڵ سیروان نه‌ورۆڵی) وه‌رگرتووه‌، چه‌ند شیعرێكی بڵاونه‌كراوه‌ی تێدایه‌. ناوه‌ ناوه‌ بڵاویان ده‌كه‌مه‌وه‌.
سه‌باح ڕه‌نجده‌ر




ئایا لە ئێراندا کۆماری سۆسیالیستی مومکینە؟..حەمید تەقوایی .. وەرگێڕانی لەفارسیەوە: کاوە عومەر

لەسەر بنەمای چاوپێکەوتن لەگەڵ کەناڵی نوێ کۆکراوەتەوە.
خەلیل کەیوان: جۆری حکوومەتی داهاتوو و بەدیلێکی گونجاوی دوای کۆماری ئیسلامی ماوەیەکی زۆرە تاوتوێ کراوە، چەپ و ڕاست هەریەکەیان بەدیل و پێکهاتە سیاسییەکانی خۆیان بە خواستراو و گونجاو و مومکین دەزانن. با بزانین پێگەی چەپ و ڕاست و بەدیلە سیاسیەکان لە کۆمەڵگادا چۆنە و چانسی سەرکەوتنی هەریەکەیان چۆنە. با ئەم پرسیارە لەگەڵ حەمید تەقوایی بخەینەڕوو.

حەمید تەقوایی: لە ساڵانی پاش هەرەسهێنانی یەکێتی سۆڤیەت لە کۆتایی نەوەدەکاندا ڕووبەڕووی هات وهاواری کۆتایی مێژوو و شکستی سۆسیالیزم و کۆتایی کۆمۆنیزم بووینەوە. بەڵام ئەوە لە چەند ساڵێک زیاتری نەخایاند تا ئەو هەراوزەنایە کەم بووەوە و دیسان هێزە چەپ و کۆمۆنیستەکان لە وڵاتە جۆربەجۆرەکان، لە ئەمریکاوە تا ئەوروپا، بوونە یاریزانی گرنگ لە سیاسەتی ئەو وڵاتانەدا. چۆن هەڵدەسەنگێنی دۆخی نێودەوڵەتی چەپ و ڕاستی ئەمڕۆ، دوای سی ساڵ لە ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت؟
حەمید تەقوایی: وەک ئاماژەتان پێدا ئەم هات وهاوارە لە چەند ساڵێک زیاتری نەخایاند و لەم دەیان ساڵەی دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت شتگەلێک لە جیهاندا ڕوویان دا کە بە تەواوی ئەو پێشبینی و هەڵسەنگاندنانەی ئێمە بۆ گەڕانەوەی چەپ و کۆمۆنیزمی ڕاستەقینە، کەهەر لە هەمان کاتی بارودۆخی دوای یەکێتی سۆڤیەتدا هەمان بوو پەسەندو. پشتڕاست کردەوە .
لە لایەکەوە تیئۆرێکی گرنگ کە حکومەت و بیرمەندانی ئۆردوگای ڕۆژئاوا لەو سەردەمەدا خرایەڕوو، ئەوە بوو کە ململانێی چینایەتی کۆتایی هاتووە. بەڕێز فۆکویاما ئەم تێزەی هەبوو. باسی کۆتایی مێژووی کرد و پێی وابوو لەمەودوا جیهان دەبێتەبەهەشت و لە هەموو شوێنێک ئاشتی و ئارامی و پێکەوەژیان دەبێت. وا دیارە ڕەگ و ڕیشەی هەموو کێشەکانی جیهان بوونی یەکێتی سۆڤیەت بێت و دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت و گەمارۆی هەموو کێشەکان چارەسەر دەبن. بەڵام هەر زوو ئەوە ڕوون بووەوە کە نەک هەر ئاشتی و ئارامی لە ئارادا نییە، بەڵکو جیهانی دوای جەنگی سارد بە خێرایی کەوتۆتە ناو بۆگەناوێکەوە کە تەنانەت بە خەیاڵیشدا نەدەکرا. لە هەمان کاتدا لەگەڵ ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت، حکومەتی ئەمریکا هێرشی کردە سەر عێراق. ئەم شەڕە کە بە جەنگی کەنداو ناسرا، سەرەتای کارەساتێک بوو لە ناوچەکەدا، کە تا ئێستاش ئەنجام و کاریگەرییەکانی دەبینن. لە هەمان کاتدا شەڕی دراوسێیەتی لە یوگسلاڤیا ڕوویدا و ناڕەزایی خەڵکی ئازادیخوازی جیهانی وروژاند. دوابەدوای ئەو رووداوانە بینیمان لە دوو ئاستدا، یەکێکیان لە ئاستی تیۆری و حزب و مەیلی سیاسیدا، ئەوی دیکەیان لە ئاستی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان و ململانێی مەیدانی و شەقامدا، جیهان زیاتر و زیاتر چەپ و رادیکاڵ بوو. لە ڕیفراندۆمێکدا کە لە ساڵی٢٠٠٠ لە ئەوروپا بەڕێوەچوو، مارکس وەک بەناوبانگترین پیاوی هەزارە هەڵبژێردرا. لە کاتی قەیران یان داڕمانی ئابووری ساڵی ٢٠٠٨ جارێکی دیکە تیۆری مارکس بۆ سەرمایەی خەیاڵی ناسێندرا و دۆزرایەوە و لەلایەن خوێنەرەوە پێشوازی لێکرا. لە ساڵانی ١ ٢٠٠و ٢٠٠٢ بزووتنەوەیەکی گەورەی دژە جەنگمان هەبوو کە ناڕەزایەتیمان دەربڕی بەرامبەر بە لەشکرکێشی ئەفغانستان و عێراق. پاشان بزووتنەوەی دەستبەسەرداگرتنی ناسراو بە ((occupy Wall Street هەبوو، کە لە مەیدان و لەسەر شەقامەکان لە زۆرێک لە وڵاتانی رۆژئاوا بە دروشمی زۆر رادیکاڵەوە، لەنێویاندا دروشمی ٩٩٪ بەرامبەر ١٪، کەش و هەوای سیاسی بەتەواوی لە بەرژەوەندی چەپ گۆڕی. لە هەمان کاتدا شاهیدی شۆڕشەکانی ناوبراو بە بەهاری عەرەبی بووین، کە بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئەوەی ئەنجامەکانی چی بوون و سەرکەوتوو نەبوون یان سەرکەوتوو نەبوون، ئاماژە بوون بە وەرچەرخان بۆ لای چەپی ناڕەزایەتی و مەیل و ئایدیا سیاسییەکان لە سەرانسەری جیهاندا. دەمەوێت بڵێم ئەو خەباتە چینایەتیەی کە زانایانی سەرمایەداری کۆتایی پێهاتنیان ڕادەگەیاند، لە خودی خۆرئاوا و لە ئەوروپا و ئەمریکا و لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەسەر ئاستێکی گەورەترو فراوانتر بوو، و نیشانی دا کە جیهان خەریکە زیاتر و… زیاتر بەرەو ڕووبەڕوو بونەوەی 99% لەگەڵ لەسەدا ١٪ سەرمایەدارەکان و حکومەتەکانیان دەڕوات.
لە ئاستی حیزب و هێزدا بینیمان کە پارتە چەپەکان لە یۆنان و لە ئیسپانیا و بەریتانیا و فەرەنسا و ئەمریکا و لەم دواییانەشدا لە شیلی جەماوەری بوون. لە ئەمریکا کە بە شێوەیەکی نەریتی چەپ و سۆسیالیزم تابۆ بوون و هەرکەسێک تەنانەت خۆی بە سۆسیالیزمەوە گرێ بدات، دەنگی خۆی لەدەست دەدا و لە سیاسەتدا گۆشەگیر و پەراوێز دەخرێت، بە پێچەوانەی کەسێکی وەک بێرنی ساندەرز کە بە ڕوونی لە هەڵبژاردنەکەدا ڕایگەیاندبوو کە سۆسیالیستە. بوو بە بەناوبانگترین کەسایەتی سیاسی ئەمریکا. بەدەر لەوەی کە ئەو سۆسیالیزمەی کە دەڵێن چەندە واقیعی یان رادیکاڵە، گرنگە لە سەردەمی ماکارتی لە ئەمریکاوە تەنانەت ناونانی سۆشیالیزم گوناهێکی گەورە و تابۆ بوو، تەنانەت هیچ سیاسەتمەدارێک نەیدەتوانی بە خۆی ناوی سۆشیالیزم ناوببات. لە کۆمەڵگایەکی وادا سیاسەتمەدار خۆی وەک سۆسیالیست دەناسێنێت و زۆرترین جەماوەریش بەدەست دەهێنێت. یان پارتێکی وەک پۆدیمۆس لە ئیسپانیا گەشەدەکات. یان ئه‌مڕۆ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی فه‌ڕه‌نسادا ئه‌و حزب‌ و چه‌پی رادیكاڵەی كه‌ پێیان ده‌وترێت فه‌ڕه‌نسای نه‌دۆڕاو، له‌ خولی یه‌كه‌مدا ده‌نگێكی تاڕاده‌یه‌ك به‌رز بەدەست ئەهێنن و به‌ جیاوازیەکی كه‌م له‌ سێیه‌م ده‌بن. بێگومان ڕاستڕەوی توندڕەویش چالاک بووە و بەرەو لوتکەی شاندی ترەمپ لە ئەمریکا یان پارتی لۆپێن لە فەرەنسا بەرز بووەتەوە، بەڵام ئەمە نەرمی کۆمەڵگاکانە لە کاتی قەیرانی ئابووریدا. ئەوەی بە ناباو دادەنرا یان حساب دەکرا، بە تایبەت لە سەردەمی دوای سۆڤیەتدا، سەرهەڵدانی چەپەکانە لەم دۆخەدا.
هەموو ئەم ڕەوتانە نیشانەی هەڵگەڕانەوە و ناڕازیبوونی قوڵی خەڵکی ئەم وڵاتانەن لە دۆخی ئێستا و بێناوبانگکردنی تەواوەتی بیرۆکە و بەڵێنەکانی نەزمی نوێی دوای سۆڤیەت. هەموو ئەمانە ئەوە دەردەخەن کە ڕەوتی جیهان لە سی و یەک ساڵی دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت گۆڕاوە بۆ ئایدیا و ئامانجی چەپ، چ لە مەیدان و چ لەسەر شەقام و چ لەسەر ئاستی حیزب و کەسایەتی ، بە تایبەت لە نێو نەوەی گەنجدا.. هەوادارانی زیاتر بدۆزەرەوە.

خەلیل کەیوان: با دۆخی نێودەوڵەتی چەپ و ڕاست بەجێبهێڵین و مامەڵە لەگەڵ دۆخی ئێراندا بکەین. پێگەی چەپ و ڕاست لە ئێران چییە؟ زۆربەی هێزە ڕاستڕەوەکان و میدیاکانیان ئەو باوەڕە لە کۆمەڵگادا پەمپ دەکەن کە دەستوورێکی پاشایەتی باشترین شانسی هەیە بۆ ئەوەی ببێتە بەدیلێک بۆ کۆماری ئیسلامی. لەم دواییانەدا ڕەنگە ئاگاداربن کە ڕاپرسییەک کە لەلایەن دامەزراوەیەکی ڕاستڕەوەوە ئەنجامدراوە دەریدەخات کە سیستەمی دەستووری پاشایەتی زۆر لە پێش بەدیلەکانی دیکەوەیە، کە تێیدا بەدیلی سۆسیالیستی تەنیا لەسەدا دوو لایەنگری هەیە. بیرۆکەی تۆ چیە لەم بارەیەوە؟
حەمید تەقوایی: سەرەتا تا ئەو شوێنەی کە پێی دەوترێت ڕاپرسی، دەبێ بڵێم کە ئەمە لە ڕاستیدا بەشێکە لە پڕوپاگەندەی ڕاستڕەو و میدیاکان کە دەیانەوێت بەدیلی ڕاستڕەو لە ئێراندا بنیات بنێن و پێشی بخەن. لەم ڕاپرسییەدا ڕوون نییە کە پرسیارەکە لە کێ کراوە، خودی پرسیارەکان چۆن دانراون، ئەنجامە ئامارییەکان یان حیساباتییەکانی ئەم ڕاپرسییە چۆن ئەنجامدراون و هتد. هیچ کام لەمانە نازانرێت. ڕاپرسییەکی ڕاستەقینە کاتێک ڕوودەدات کە سێ مانگ مۆڵەت بدەیت بە کۆمەڵگا بۆ ئەوەی ڕێگە بە هەموو پارتەکان بدات بە حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری و حیزبە چەپەکانی تر تا ئازادانە قسە بکەن و قسەی خۆیان هەبێت، دواتر بەدوای ڕای خەڵکدا بگەڕێن. ئەنجامی راپرسییەکی لەو جۆرە راستەقینە و جێی متمانە دەبێت.
ئەگەر تەنیا گرنگی بە میدیای راستڕەو بدەیت، میدیای فارسی زمان، کە زۆربەیان دەیانەوێت پاشایەتییەکان بخەنەگەڕ و بەرەوپێشی ببەن یان تێکەڵەیەک لەمانە تا دوێنێ و ئەمڕۆ، بە شێوەیەکی سروشتی دەگەیتە هەمان ئەنجام کە بانگەشەی بۆ دەکەن. بەڵام ئەم فەزایە ڕاستەقینە نییە. بۆ زانینی کەش و هەوای راستەقینە، پێویستە مرۆڤ شەڕ و ناڕەزایی دەرببڕێت لە بزووتنەوەکانی ناو خودی ئێران، لە شەقامەکان، لە ناڕەزایەتی مامۆستایان، کرێکاران، خانەنشینان، لاوان، ژنان، ناڕەزایەتی دژە ئایین، تەنانەت لە ئاهەنگی نەورۆز و چوارشەممەی سووری، لە ٨ی ئازار، ١ی ئایار، و هاوشێوەکانیان لەبەرچاو بگرن. ئەمانە پێوەرە ڕاستەقینەکانن. کاتێک سەیری ئەم ڕاستیانە دەکەیت، کاریگەرییەکی ئەوتۆ لەو ئیدیعایانە و ئەو لێدوانانەی ڕاستڕەو نابینیت. داواکاری و دروشمی خەڵک هەمووی چەپی و ڕادیکاڵە. یەکسانی کە تایبەتمەندییەکی گرنگی چەپ و کۆمۆنیست و سۆسیالیستەکانە، لە کۆمەڵگادا وەک دروشمی شەقام هاوار دەکرێت. موچەی خەیاڵی(حقوقهای نجومی) و نەهامەتی گشتی دروشمی بەردەوامی خەڵکە، بژێوی ژیان بێبەشنەکراوی مافی ئێمەیە دروشمی خەلکە. ڕاپەڕینێکی جەماوەری نەک هەر لەدژی هەژاری بەڵکوو لەدژی دابەشکاری چینایەتی و بۆشایی نێوان هەژاری و سامان و دژی گەندەڵی و تاڵانی حکومەت، ڕووبەڕووبوونەوەی چالاکانەی بزووتنەوەی کرێکاری لەگەڵ سیاسەتگەلێک لەسەر بنەمای خۆپارێزی ئابووری، پلانی بەڕێوەبردنی شورایی و شوراکان کە کرێکارانی هەفت تەپە خستویانەتە سەر مێز داواکارییەکانی وەک خوێندنی بێبەرامبەر و فێربونی بێبەرامبەر، کە لە کۆبوونەوە بەردەوامەکانی شەقام و ناڕەزایەتی مامۆستایان و خانەنشیناندا دەوروژێنرێن، ئەو دۆخە دژە ئایینییەی کە ژنان لە پێشەوەین یەکێکە لە گرینگترین ڕاستییەکانی… هەلومەرجی سیاسی و ودۆخی ئێران. ئەم ڕاستیانە ڕەنگدانەوەی پێکهاتە و لایەنە جۆراوجۆرەکانی سیاسەتی کۆمۆنیستی، لەوانە سیاسەتەکانی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران لەسەر ئاستی کۆمەڵگە و لە خەباتەکانی شەقامدا.
کەواتە کاتێک سەیری کۆمەڵگەی ڕاستەقینە دەکەیت، کاتێک سەیری شەقامەکان دەکەیت، دەبینیت چۆن چەپ هێزێکی کۆمەڵایەتی فراوانە، چۆن ئامانجەکانی چەپ بوونەتە ئاڵای خەباتەکانی خەڵک. ئەم ڕاستییە هێندە ئاشکرا و حاشا هەڵنەگرە تەنانەت ڕێبەری پاشایەتیش دەڵێت داهاتووی ئێران سۆسیالیستی دەبێت. تاجی خۆی دادەنێت و دەڵێ کە دەسەڵاتی پاشایەتی دژی مافی مرۆڤە و دواڕۆژی ئێران تا بیست ساڵ دوای کۆماری ئیسلامی سۆسیالیستی دەبێت. بە پێچەوانەی ئەوەی کە ڕاست ئەم پڕوپاگەندەیە لە میدیاکاندا دروست دەکات.
دوا خاڵ ئەوەیە کە باسی پاشایەتی خوازو دەستوورخوازەکانت کرد. ئەمانە پایە سەرەکییەکانی تەواوی ئۆپۆزسیۆنە ڕاستڕەوەکانن، تەنانەت کۆمارییەکان و ملیۆنان کەس کڵاویان بۆ “شازادە” لەسەر کردووە. بەڵام کاتێک کاندیدی شاهانە دەست لەکارکێشانەوەی خۆی ڕاگەیاند و وتی کە دەسەڵاتی پاشایەتی لە ململانێدایە لەگەڵ مافی مرۆڤ، فەرشەکە لە ژێر پێی هەموو ئەو هێزانە ڕاکێشرا. ناکرێ پاشایەتی بیت، بەڵام کاندید نەبیت بۆ دەسەڵاتی پاشایەتی! بە بڕوای من هەموو ئۆپۆزیسیۆنی پاشایەتی و هێزەکانی دەوروبەری گەیشتوونەتە بنبەست و ئاسۆی سیاسی خۆیان لە دەست داوە. ئەمەش نیشانەیەکی دیکەی دەسەڵاتی کۆمەڵایەتی چەپ و ئامانجی سۆسیالیزمە لە کۆمەڵگای ئێراندا.

خەلیل کەیوان: هێزی دیکەش هەن، ڕێکخراو و لایەن هەن کە باس لە بەدیلەکانی دیکە دەکەن، وەک کۆماری پەرلەمانی، کۆماری فیدراڵ و تەنانەت کۆماری ئیسلامیی دیموکراتی. چ شانسێکیان بۆ داهاتووی ئێران لە دوای کۆماری ئیسلامی هەیە؟
حەمید تەقوایی: باشە كۆماری دێموكراتی ئیسلامی كە بە بڕوای من گاڵتەیەكی بێ تامە. دڵنیابن هیچ حکومەتێک لەو کۆمەڵگایەدا ناتوانێت تەنانەت ئەگەرسەد کیلۆمەتریش لە ئیسلام دابڕێت و جێگەیەکی هەبێت لە ئایندەی ئێراندا. کۆمەڵگە لەگەڵ ئیسلامدا خۆی یەکلایی کردوەتەوە، چ لە حکومەتدا چ وەک بیروباوەڕێک. ئاتەئیزم، نەک هەر بێباوەڕی بەڵکو دژی خودایش، ئێستا ڕەوتێکی بەربڵاوە لە کۆمەڵگادا و لە جوڵەی ڕواژەنی مرۆڤەکاندا دەیبینیت، لە بەخشینەوەی ئەو نوقڵ ونەباتەی لەسەر شەقامەکان و لە فەزای ئەلیکترۆنیدا دەیبینیت کە بەسەر ئیسلام و مەلاکان؛ چ جای ئیسلام لە حکومی و ئیسلامی سیاسیدا کە ٩٩٪ی کۆمەڵگا ڕقی لێیەتی. بۆیە پێم وایە هەر ئەلتەرناتیڤێک بیەوێت بە جۆرێک لە جۆرەکان لەگەڵ ئیسلامدا ڕێک بکەوێت و ئیسلام بخاتە ڕوانگەی خۆیەوە، بە هیچ شێوەیەک چانسی لە داهاتووی ئێراندا نییە.
بۆ پلانە بەدیلەکانی تر، وەک دیموکراسی پەرلەمانی یان فیدرالیزم و هتد، باسێک لەسەر ئەو وێنە و تێڕوانینە هەیە کە بۆ ئەم جۆرە حکومەتە دەخرێتەڕوو. ئەوان ئەو بڕوایە دەدەن کە گوایە ئێرانیش دەتوانێت دیموکراسییەکی پەرلەمانی و پەرلەمانی هاوشێوەی فەرەنسا یان بەریتانیای هەبێت و سەرمایەداریش دەتوانێت قازانجی هەبێت؛ دەتوانێت سیستەمێکی سیاسی وەک کۆماری فیدراڵی ئەڵمانیا یان فیدراڵی لە کەنەدا یان سویسرا هەبێت.شتی لەو جۆرە مومکین نیە.نەک هەر تەنها لەڕووی لێکدانەوەو بۆچونەوە دەتوانرێت نیشان بدرێت کە سەرمایەداری لە ئێران ناتوانێت ببێتە لیبریاڵی،بەڵکو لەڕووی ئەزمونی مێژوویشەوە هەر دەربڕی ئەوەیە.دوای شۆڕشی دەستورخوازەکان ئێمە دیکتاتۆر،دوای دیکتاتۆریمان هەبووە.واتە لە سەردەمانێکدا کە سەرمایەداری ڕوو لە گەشەو فراوان بووەنەوە بووە وچاکسازی زەوی کە ئیتر پاشماوەکانی فیئودالیزم لەناو چووە،ڕژێمی دیکتاتۆری وسەرکوتگەر گۆڕانی بەسەردا نەهاتووە دیکتاتۆری قاجار شوێنی خۆی
بەخشیوە بە پەهلەوی و دیکتاتۆری ئیسلامی لەگەڵ ئیختیاری. په رله مان له سه رده می ده ستووردا پێكهێنرا، به ڵام به ته واوی فۆرماڵی و كون و بێمانا بوو. چ جۆرە ئیسلامێک و چ جۆرە ئیمپراتۆرییەکە. هەر بۆیە پێم وایە ئەو بیرۆکەیەی کە پێدەچێت لە ئێراندا سیستەمێکی پەرلەمانی هاوشێوەی لیبرالیزمی فەرەنسا، یان بەریتانیا و ئەمریکا هەبێت، شتێکی بێمانایە.
من لە روانگەی بابەتی و ئابوورییەوە تەنیا ئاماژە بەوە دەكەم كە بۆ ئەوەی سەرمایەداری لە ئێران بتوانێت ركابەری لەگەڵ سەرمایەكانی تری بازاڕی جیهانیدا بكات، دەبێ پشتوێنەکە لەگەردنی كرێكار راتوند بکات. ناتوانێت هەمان ئەو ئازادییانە بدات بە کرێکاری ئێرانی کە بۆ نموونە کرێکارێکی فەرەنسی هەیەتی و ئەو دەتوانێت کێبڕکێ لەگەڵ سەرمایەی فەرەنسا بکات. دەبێت توندترین فشار بخاتە سەر کرێکارەکە. دەبێت ڕێگری لە پێکهێنانی تەنانەت یەکێتییەکان بکات – شتێک کە تا ئێستا هەم لە سیستەمی پاشایەتی و هەم لە سیستەمی ئیسلامیدا کردوویەتی. ئەمە پەیوەندی بە نیازەوە نییە بەڵکو پێویستیی کارکردنی سەرمایەیە لە ئێراندا. هەر بۆیە ئێمە لە دوای دیکتاتۆریەت دیکتاتۆریەتمان هەبووە. بۆیە دەبێ بگوترێ كۆمارە پارلمانییەكان یان لیبرالیزمی وەك رژێمەكانی رۆژئاوا و هتد ئایندەیان لە ئێراندا نییە، بێماناین و بەخێرایی جۆرێكی تری دیكتاتۆری لێ دەكەوێتەوە. تاکە ڕێگە هەڵوەشاندنەوەی پەیوەندییە سەرمایەداریەکانە، سیستەمی کۆیلایەتی کرێ. بە تایبەت لەم قۆناغەدا کە هەموو جیهان لە ژێر ئەڵقەی سیاسەتی سک هەڵگوشینی ئابووریدایە، دڵنیابن هەر جۆرە پاراستنی سەرمایە لەو کۆمەڵگایەدا دەبێتە هۆی جێبەجێکردنی خۆپارێزی ئابووری سەدان جار توندتر لە وڵاتانی ڕۆژئاوا لە ئێران و ئەمەش پێویستی بە جێبەجێکردنی سک هەڵگوشینی ئابووری دەبێت سەرکوت و دیکتاتۆریەتێكی ڕووتە. بۆ ڕزگاربوون لە دیکتاتۆری، دەبێ لە سەرمایەداری ڕزگارمان بێت.

خەلیل کەیوان: تایبەتمەندییەکانی کۆماری سۆسیالیستی خوازراوتان چین و چۆن جیاوازییەکەی لەگەڵ سۆسیالیزمی شێوازی سۆڤیەت یان چین و سیستەمەکانی دیکەی ئیدیعای سۆسیالیزم ڕوون دەکەنەوە؟
حەمید تەقوایی: ئەو سیستمانەی تا ئێستا بەناوی سۆسیالیزم یان کۆمۆنیزمەوە خۆیان ناساندووە، هیچ پەیوەندییەکیان بە ئامانج و ئایدیاڵە کۆمۆنیست و سۆسیالیستیەکانەوە نییە وەک لە مانیفێستی کۆمۆنیستدا هاتووە. ئەگەر سەیری مێژووی ئەم جۆرە سیستمانە بکەیت، بۆت دەردەکەوێت کە زۆرجار دەرئەنجامی ئەو شۆڕشانە بوون کە ئامانجیان سەربەخۆیی بوو لە دژی ئیمپریالیزم و دژی زلهێزە کۆلۆنیالیەکان، هەروەها بۆ پیشەسازیکردن و زاڵبوون بەسەر دواکەوتوویی فیوداڵیدا. شۆڕشەکانی چین و ڤێتنام و کوبا ئەو جۆرە شۆڕشانە بوون. ئەم شۆڕشانە لەژێر ناوی کۆمۆنیزمدا ئەنجام دەدرا چونکە لەو قۆناغەدا دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەر کۆمۆنیزم لەلایەن جەماوەرەوە قبوڵکرا و جەماوەری بوو. تەنانەت لە خودی شۆڕشی ئۆکتۆبەردا مەیلێکی چەپی دژە تزاری و پیشەسازی هەبوو کە دواجار بەسەر حکومەتی سۆڤیەتدا زاڵ بوو و شۆڕشی ئۆکتۆبەری شکستی هێنا. هێڵی پێشه‌نگی ئه‌م شۆڕشانه‌ وه‌ك ماوئیزم ڕزگاربوون بوو له‌ هه‌ژموونی زلهێزه‌ ئیمپریالیستییه‌كان و دروستكردنی چینێكی سه‌ربه‌خۆ به‌ سه‌رمایه‌داریی پیشه‌سازی، كه‌ ئه‌م ئامانجه‌ی به‌ده‌ستهێنا. لە سەردەمی شۆڕشی ئۆکتۆبەردا هێڵی مەنشەفیک کە ئامانجی گەشەی پیشەسازی ڕووسیا بوو، زاڵ بوو بەسەر حیزب و حکومەتدا و ئەویش بە ئامانجی خۆی گەیشت. بە واتایەکی تر، شۆڕشەکانی وەک چین و ڤێتنام یان زاڵبوونی هێڵی مەنشەفیک بەسەر حکومەتی سۆڤیەتدا هەموویان لەژێر ناوی کۆمۆنیزمدا ڕوویان داوە، بەڵام لەناوەرۆکدا هیچ پەیوەندییەکیان بە سۆسیالیزم و ڕەخنەگرتن لە سەرمایەداریەوە نەبووە، بەڵکو لە بەرامبەر بارودۆخی پێش سەرمایەداریدا و پەیوەندییەکانی پێش سەرمایەداری یان دژی هێزە کۆلۆنیالی و ئیستغلالکەرە نێودەوڵەتیەکاندا پێکهێنراون. لەم ڕووەوە کاراکتەری پێشکەوتنخواز بوون بەڵام سۆسیالیست نەبوون. بە بڕوای من یەکێک لە هۆکارەکانی ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت ناکۆکی نێوان پەیوەندی ڕاستەقینەی سەرمایەداری دەوڵەت و ئیدیعای سۆسیالیستی حکومەت بوو لەو وڵاتەدا.
بەم شێوەیە جۆرێک لە کۆمۆنیزم لە سەدەی بیستەمدا گەشەی کرد کە ئەرکەکەی سەربەخۆیی و پیشەسازی و زاڵبوون بەسەر بارودۆخی فیوداڵی و هاوشێوەکانیدا بوو، نەک ئینکاری کۆیلایەتی مووچە و جێبەجێکردنی سۆسیالیزم. لەگەڵ ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت و چوونە ناو سەدەی ٢١مەوە، قۆناغی ئەم جۆرە لە کۆمۆنیزمی غەیرە کرێکاریش کۆتایی هات.
لە کۆمەڵگای ئێراندا ئەو کۆمۆنیزمەی کە ئێمە نوێنەرایەتی دەکەین، ئەو کۆمۆنیزمەی کە لە شۆڕشدا دروست بووە و و ئەمڕۆ لە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریدا ڕێکخراو و چالاکە، هەر لە سەرەتاوە پێی وابووە کە دیکتاتۆریەتی ڕووت لە ئێراندا دەرئەنجامی هەژموونی سەرمایەدارییە و دەرئەنجامی هەژموونی ئیمپریالیستی نییە.یان وابەستەیی سەرمایەداری ئێران و هتد. له‌ به‌رامبه‌ر دیكتاتۆری سه‌رمایه‌دا هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ جه‌ختمان له‌سه‌ر سیسته‌می سۆڤیه‌ت كرده‌وه‌ له‌ رووی فۆرمی حكومه‌ت و پێویستی و خواستراوی سۆسیالیزم له‌ رووی ناوه‌ڕۆكه‌وه‌. ئەم دوو پایەی کۆماری سۆسیالیستی لە بەرنامەی دنیایەکی باشتر و لە دروشم و سیاسەتەکانی حیزبدا بە ڕوونی ڕوون کراوەتەوە. ئێمە سیستەمێکمان دەوێت کە لەسەر بنەمای بەشداری راستەوخۆی خەڵک لە سیاسەتدا بێت و لەڕووی ئابوورییەوە لەسەر بنەمای لەناوبردنی ئیستغلالکردن و لەناوبردنی کۆیلایەتی کرێ و هەڵوەشاندنەوەی خاوەندارێتی تایبەت لە ئامرازەکانی بەرهەمهێناندا.
ئەو کۆمۆنیزمەی ئێمە نوێنەرایەتی دەکەین لە چەند دەیەی ڕابردوودا لەسەر ئەم بنەمایە کاری کردووە و بەم ئاراستەیە چوەتەپێشەوە و ئەمڕۆش بۆتە حیزبێکی تاڕادەیەک بەهێز و کاریگەر لە کۆمەڵگادا. ئێمە زۆر پێش ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت ڕەخنەی قووڵمان لە یەکێتی سۆڤیەت هەبوو. خۆشگوزەرانی هەموو هاوڵاتیان و بەشداری راستەوخۆی خەڵک لە سیاسەت و لە کاروباری خۆیاندا و هەڵوەشاندنەوەی هەر جۆرە ئیستغلال و هەڵاواردن و نایەکسانیەکی چینایەتی، ئەمانە میحوەرەکانی بزووتنەوەکەمانن و لەسەر ئەم بنەمایە حیزب توانیویەتی بۆ ئەوەی لە گروپێکی سنووردارەوە کار بکات کە ئەمڕۆ لە ساڵی ١٩٧٩ دەستی پێکرد، ببێتە یەکێک لە گەورەترین حیزبە کۆمۆنیستەکانی ئێران.
خەلیل کەیوان: ئێوە جەخت لەسەر هەڵوەشاندنەوەی کاری کرێ و خۆشگوزەرانی بۆ هەمووان و بەشداریکردنی خەڵک دەکەنەوە لە ڕێگەی شوراکانەوە لە دەسەڵاتی سیاسیدا. بەڵام زۆرێک لەو ڕەخنەگرە ڕاستڕەوەکانتان پێیان وایە سۆسیالیزم نە لە ڕووی سیاسییەوە و نە لە ڕووی ئابوورییەوە مومکینە، ڕێگا بدەن سەرەتا لە لایەنی سیاسیەکەی باسکەین. دەگوترێ ئاڵوگۆڕی بیروڕا و بڕیار و بەشداری هەموو خەڵك لە ڕێگەی شوراكانەوە پۆپۆلیستییە، ناكرێت و ئەگەر بڕیار بێت خەڵك لەو شوراکاندا ڕێکخراوبن، وردە وردە بێهیوا دەبن و خۆیان لە شوراكان دوور دەخەنەوە و وردە وردە سیستەمی سیاسیتان دەبێتە بیرۆکراسی و سەرکوتکەر. وەڵامی ئێوە بۆ ئەم ڕەخنانە چییە؟
حەمید تەقوایی: خاڵی یەکەم ئەوەیە کە زۆرێک لەو کەسانەی کەوا دەڵێن،ڕابردویەکی دورو درێژیان لەگەڵ ڕژێمە بیرۆکراتی وسەرکوتگەرەکاندا هەیە.مەبەستم کەسانێکە کە دەیانەوێت دووبارە پاشایەتی دامەزرێننەوە،ئەمەوێت بڵێم خواستاری بابەتێکەو ئیمکان نەبوون شتێکی ترە.لە سەدا ٩٩ی ئەو ئەوانەی دژایەتی دەکەن سۆسیالیزم خوازیاری سۆسیالیزم نین بەڵام بابەتەکە دەبەنە سەر ئیمکان بوون چونکە لەڕووی واقیعیەوە کەسێک ناتوانێت لەدژی یەکسانی وخۆشگوزەرانی هەموو هاوڵاتیان وهەوەشاندنەوەی چەوسانەوە بێت،قسەیەک بۆ بیستن نادۆزێتەوەلەبەر ئەوە ناچارن بڵێن سۆسیالیزم ئیمکانی نیە.
بەڵام با لێرەوە ئەم باسی ئەگەرە دەست پێ بکەم. دەوترێت خەڵک ناتوانن ڕاستەوخۆ بەشداری لە سیاسەتدا بکەن. یەکەم: لە هەندێک کاتدا ئەم بەشداری کردنە بەکۆمەڵە ڕوویداوە. ئەزموونی شۆڕشی ئۆکتۆبەر یان کۆمۆنەی پاریس بە لایەکدا، لە شۆڕشی ساڵی 1957 لە خودی ئێران و دوای ڕووخانی شا، شوراکان بەربڵاو بوون، نەک تەنیا لە کارگەکان بەڵکو لە زانکۆ و قوتابخانەکان و لە فەرمانگە حکومییەکان، تەنانەت لە… سوپای سۆڤیەت.و بەشێکی زۆری جەماوەر ئازادی و دیموکراسیان نەک بە پەرلەمان بەڵکو بە شوراکانەوە گرێدابوو. لە سەردەمی شادا هەمووان بینییان کە پەرلەمان مانای چییە. هەمووان شورایان دەویست. شوراکان بە واتای بڕیاری ڕاستەوخۆی خودی خەڵکە. بۆ نموونە لە زانکۆ شورای زانکۆ دەیویست سەرۆکی زانکۆ دیاری بکات، لە کارگەکاندا کرێکاران دەیانویست کارگەکە بەڕێوەببەن. لە ئاستێکی کۆمەڵایەتیدا، پێش ئەوەی شۆڕشی ئیسلامی دەستی بەسەردا بگرێت و شوراکان بڕووخێن، خەڵک بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕوویان لە شوراکان کرد. لە کوردستاندا بزووتنەوەیەکی گەورەی شورای دروست بووبوو و بە تایبەت لە ناوچە جیاجیاکانی سنە بنکە یان هەر هەمان شورا بە شێوەیەکی بەرفراوان پێک هاتبوو. ئەم ئەزموونە پێش هەموو شتێک نیشان دەدات کە تەواو ئەگەری ئەوە هەیە مرۆڤەکان ڕاستەوخۆ بەشداری کاروباری خۆیان بکەن.
دووەم: لە ڕووی تەکنیکییەوە، بە تایبەت ئەمڕۆ، سەرەڕای سۆشیال میدیا، ئەگەری ڕاپرسی و ڕاپرسی و ئاڵوگۆڕی بیروڕا لە ئاستێکی بەرفراواندا تەواو مومکین بووە. بۆیە ئەو بیانوویەی کە گردبوونەوەیەکی بەردەوامی خەڵک لە ڕووی تەکنیکی و کردارییەوە مومکین نییە، بێ بایەخە.
خاڵی سێیەم ئەوەیە کە دەڵێن خەڵک بەشداری سیاسەت نییە، وردەکارییەکانی نازانن، زانیاری تەواویان نییە، نازانن چۆن بڕیار بدەن و شتی وا. ئەمەش شتێکی بێمانایە. سیاسەتێک کە خزمەت بە بەرژەوەندی جەماوەر بکات بە هیچ شێوەیەک پرسێکی پیشەیی و ئاڵۆز نییە. سیاسەت ئاڵۆز دەبێت ئەگەر بتەوێت بەرژەوەندی کەمینەیەک بخەیتە پێش بەرژەوەندی زۆرینە یان بەرژەوەندی کۆمەڵگا. شەڕلەپێناو ئاشتیدا! سک هەڵگوشین لە خزمەت خۆشگوزەرانیدا! وە بەرگریکردن لە بوونی سەرمایەداری بێکار لە داپۆشینی بەرهەمی کار و دامەزراندن! وە بە یەک وشە، کردنی ڕەش و سپی ڕەش دەکاتە کێشەیەک کە پێویستی بە سیاسەتمەداری پیشەیی هەیە. به پێچه وانه وه ، به ووته و كرده وه ، خزمه تكردن به هه موو مرۆڤه كان، ڕاستترین و ساده ترین كاره و پێویستی به هیچ شاره زایی و لێهاتوویی تایبه ت نییه . بە واتایەکی تر سیاسەت بۆ چینی ١% سەرمایەداری ئاڵۆزە نەک بۆ ٩٩%ی کۆمەڵگە. ئەو کەسەی لە بەرژەوەندی خەڵک قسە بکات و کار بکات، پێویستی بە فێربوونی هونەری سیاسەت و دیپلۆماسی نییە. قسەی دڵی خۆی دەکات. ئەو کەسانەی لە شوراکاندا کۆبوونەتەوە، لە هەموو کەس باشتر دان بە بەرژەوەندییەکانیاندا دەنێت. هەروەك كرێكارانی هەفت تەپە دەڵێن، ئەوان لە هەر بەڕێوەبەر و خاوەنكارێك كە لە سەرەوە دایاندەنێین باشتر دەزانن چۆن هەفت تەپە بەڕێوە ببەن، چۆن بەرهەم بەرز بكەنەوە، چۆن سوود بە كرێكاران بگەیەنن.
دەبێت ئەوەش زیاد بکەم کە لە کۆمەڵگای سۆسیالیستیدا حزبی چالاکیش هەن، بەڵام لە ڕێگەی شوراکانەوە سیاسەتەکانی خۆیان پەیڕەو دەکەن. ده‌توانێ حیزبێکی چه‌پ، ڕاست، میانڕه‌و بێت، به‌ڵام ده‌بێت بتوانێت شورا‌کان به‌ هه‌ر سیاسه‌ت و ئامانجێک ڕازی بکات. ئێمە پێمان وایە بە حیزبێکی وەک حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، جەماوەری خەڵکی ناو شوراکان بە ئاسانی سۆسیالیزم هەڵدەبژێرن. ئەگەر لە پەرلەمان و کۆریدۆرەکانی(ڕێڕەوەکان)ی دەسەڵات بێنە دەرەوە و سیاسەت بەرنە ناوەڕاستی شەقامەوە، دەبینن سۆسیالیزم زۆرترین جەماوەری و قبوڵکراوترو خۆشەویستر دەبێت.
هەموو ئەمانە ئاماژەن بۆ ئەوەی کە پێکهێنانی شورا و بەشداری راستەوخۆی خەڵک لە سیاسەتدا مومکینە. ئەمەمان لە ئەزموونە مێژووییەكاندا بینیوە و لە ڕووی هونەری و تەكنیكییەوە، بەتایبەتی ئەمڕۆ، بەشداری راستەوخۆی خەڵك لە سیاسەت و ئیدارەدانی كۆمەڵگادا، تەواو بە كردەوەیە. مرۆڤەکان لە هەموو کەس باشتر دان بە بەرژەوەندییەکانی خۆیاندا دەنێت و ئەگەر لایەنێک لە نێو خەڵکدا هەبێت کە باس لە خۆشگوزەرانی و دابینکردنی پێداویستییەکانی هەموو خەڵک و بەشداری راستەوخۆ بکات و یەکێکی تریش باس لە پێداویستییەکانی بازاڕی ئازاد و قازانج و قازانجهێنان بکات، ئاشکرایە کە خەڵک کام کەسەیان هەڵدەبژێرن. پێکهاتنی شورا نەک هەر لە ڕووی سیاسییەوە بۆ حکومەت مومکینە، بەڵکو تاکە ڕێگایە بۆ ڕزگارکردنی کۆمەڵگا.

خەلیل کەیوان: لە ڕوانگەی ئابووریشەوە ڕەخنە هەیە. ئەوان دەڵێن لە سۆسیالیزمدا پاڵنەر و کێبڕکێی تاکەکەسی نییە و ئەمانە هێزی بزوێنەری ئابوورین لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا و هەر لەبەر ئەم هۆکارەش دەڵێن بەبێ سەرمایەداری ئابووری ناتوانێت بەپێی پێویست گەشە بکات و هەژاری لە کۆمەڵگادا بڵاو دەبێتەوە. بەڕوونی لە دۆخی ئێراندا پێیان وایە ئێران ئابوورییەکی پێشکەوتوو نییە، و جێبەجێکردنی سۆسیالیزم بە واتای بڵاوکردنەوەی هەژارییە لە کۆمەڵگادا. وەڵامی ئێوە بۆ ئەم ڕەخنانە چییە؟
حەمید تەقوایی: تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە پاڵنەری تاک و کێبڕکێی تاکەوە هەیە، دەبێ بڵێین یەکێک لە گرنگترین پاڵنەرە تاکەکەسییەکان خزمەتکردنی بەکۆمەڵ و بەرگریکردنە لە بەرژەوەندیی دەستەجەمعی. مرۆڤ بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتییە، لە کۆمەڵگادا لەدایک دەبێت، لە کۆمەڵگادا دەژی و هەموو بوونی قەرزاری کۆمەڵگایە. هەر بۆیە هاوڕێیەتی و هاوکاری یەکێکە لە تایبەتمەندییە کەسییەکانی مرۆڤەکان و ڕۆژانە ئەمە دەبینیت. تەنانەت لە کۆمەڵگە سەرمایەدارییەکانی ئەمڕۆدا کە کێبڕکێی توند و تیژە، کاتێک قەیرانی وەک بوومەلەرزە، لافاو، ئاگرکەوتنەوە و ڕووداوی هاوشێوە ڕوودەدات، دەبینیت دراوسێ چۆن پەلە دەکات بۆ یارمەتیدانی دراوسێ و چ قوربانیدان و لەخۆبردویەکی نموونەیی ڕوودەدات.
کەواتە ئەو ئیدیعایەی کە پاڵنەرەکانی خەڵکی خۆپەرستە، کە دراوسێکەم دەتوانێت لە زەلیلکردندا بژی و هەست بە خۆشی دەکەم، ڕاست نییە و تەنانەت لە کۆمەڵگاکانی ئەمڕۆشدا هەزار و یەک نموونەمان بینیوە.
خاڵی دواتر ئەوەیە کە سیستمی سەرمایەداری خۆی کێبڕکێ و خۆپەرستی لە هەموو بوارەکاندا دروست دەکات. بنەمای سیستەمی سەرمایەداری بریتییە لە کێبڕکێی سەرمایەدار لەگەڵ سەرمایەداردا، کێبڕکێی کرێکار لەگەڵ کرێکاردا، کێبڕکێی دوکاندار لەگەڵ دوکاندار. وەک ئەڵقەی بۆکسێن مرۆڤەکان دەکوژن و دەڵێن بکوژن یان دەکوژرێن و دواتر دەگەنە ئەو ئەنجامەی کە کێبڕکێ لە سروشتی مرۆڤەکاندایە! خەڵکیان ناچار کردووەکە بۆ مانەوەی خۆیان لەگەڵ یەکتر ڕوبەڕوو ببنەوە، ناچاریان کردون بەسەریەکتردا بپەڕنەوە بۆ ئەوەی بڕۆنە سەرەوە، دواتر قسە لە کێبڕکێیە تاکەکان دەکەن.کێبڕکێی خودی سەرمایەداریە نەک مرۆڤەکان،ئەگەر پەیوەندیەکانی سەرمایەداری لەناوببرێت دیارنیە ئەبێت بۆچی کێ بڕکێ بکەیت.ئەگەرئەگەر من بتوانم بەجۆرێک بەرهەمهێنان بکەم و یا لە چالاکیە کۆمەڵایەتیەکاندا بەشداری بکەم کە سودکەی بگاتە خۆم و هەموان دیارنیە بۆچی بمەوێت هەر بەخۆم بگات ونەگاتە دەستی ئەوانی تر.
تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە خۆپەرستی و بەرژەوەندیی خۆپەرستییەوە هەیە، یەکێک لە هۆکارەکان ئەوەیە کە کرێکاران و خەڵکی کرێکار ئاسایشی ئابوورییان نییە. هه‌موو كه‌س ده‌یه‌وێت سامان كۆبكاته‌وه‌، چونكه‌ ده‌زانێت ئه‌گه‌ر به‌هه‌ر هۆكارێك‌ بێكار بێت، ئه‌گه‌ر به‌هه‌ر هۆكارێك بێت شكست بهێنێت، یان بگاته‌ ته‌مه‌نی خانه‌نشینی، كۆمه‌ڵگای سه‌رمایه‌داری وه‌ك خاشاک فڕێی ده‌داته‌ ده‌ره‌وه‌. بۆیە ئەگەر سەرمایەت نەبێت، دەبێت بەشی ئەو ڕۆژە پاشەکەوت بکەیت. لە کۆمەڵگایەکدا کە نیگەرانی و پێویستییەکی لەو شێوەیەی تێدا نییە، تەنیا شتێک کە دەمێنێتەوە، بە بڕوای من، خۆبەخشی و بەختەوەری کۆمەڵایەتییە. تاک کاتێک بەختەوەر دەبێت کە کۆمەڵگا بەختەوەر بێت. ناتوانی لە زەلکاوێکدا گوڵێکت هەبێت. لە کۆمەڵگایەکدا کە هەژاری لە بەرزبوونەوەدایە، تەنانەت وەک تاکیش ناتوانیت هەست بە خۆشی بکەیت. هەموو ئەمانە بە بۆچوونی من ئەوە دەردەخەن کە باسکردنی کێبڕکێ و پاڵنەرە تاکەکەسییەکان شتێکی بێمانایە.
بەڵام لەسەر خاڵی دووەم کە سەرمایەداری لە ئێراندا دواکەوتووە و سۆسیالیزم مومکین نییە. دەبینیت ئەگەر بۆ ساتێک ئەم هەموو ئارگیومێنت و تیۆرە ئابوورییانە بخەیتە لاوە، دەگەیتە ئەو ڕاستییەی کە بەرهەمهێنان، بەرهەمهێنانی ئەو بەرهەمانەی کە پێداویستییەکانی مرۆڤ دابین دەکەن، واتە سامانی کۆمەڵایەتی، لەسەر سێ فاکتەر دامەزراوە: کەرەستەی خاو یان کەرەستەی سەرەتایی، ئامرازەکانی بەرهەمهێنان یان هۆکارەکانی بەرهەمهێنان، و لە کۆتاییدا کار. پرسیاری من ئەوەیە، کام لەم سێ فاکتەرە لە کۆمەڵگای ئێراندا ئەوەندە کەم بووە کە ناتوانرێت سامانی پێویست بۆ خۆشگوزەرانی گشتی بەرهەم بهێنرێت؟ لەڕووی سامانە سروشتییەکانەوە، ئێران کۆمەڵگایەکی زۆر دەوڵەمەندە، لەڕووی کارەوە کۆمەڵگایەکی گەنج و ئامادەیە و لەڕووی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانەوە، نوێترین تەکنەلۆژیای بەرهەمهێنان لە جیهاندا لەو کۆمەڵگایەدا کاردەکات؛ دەتوانیت هاوردە بکەیت و لەوێ دروستی بکەیت. بۆیە هیچ کام لەم هۆکارانە کەم و کوڕییان نییە.
بەگشتی دەوترێت زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان دەبێتە هۆی هەژاری. باس لە بۆمبی دانیشتووان دەکەن، لە کاتێکدا ئەوەی پێی دەوترێت “دوو دەست” دەتوانێت زۆر زیاتر لە پێویستی “سک” بەرهەم بهێنێت. ژمارەی دانیشتووان بە واتای زیادکردنی سامانە. ئەگەر قازانج و قازانج وەلا بنێیت، گەشەی دانیشتووان بە مانای فراوانبوونی خۆشگوزەرانی دەبێت نەک فراوانبوونی هەژاری. وەک چۆن کۆمپیوتەرکردن و پێشکەوتنی تەکنەلۆژیای بەرهەمهێنان بە مانای ئاوەدانی زیاتر دەبێت و بێکاری و نائەمنی زیاتر نابێت. بەسە قازانجەکە بخەینە لایەکەوە بۆ ئەوەی ئەو فاکتەرانەی کە باسم کردووە لە خزمەتی خۆشگوزەرانی گشتیدا بەکاربهێنرێت. ئەگەر سێ فاکتەری کەرەستەی خاو و کار و ئامرازەکانی بەرهەمهێنان لە دەوری دابینکردنی پێداویستییەکانی کۆمەڵگا ڕێکبخەیت و بەکاری بهێنیت نەک قازانج، ئەوا دەبینیت کە خەڵکی جیهان دەتوانن چەندین هێندە زیاتر لە پێداویستییەکانی هەموو جیهان سامان بەرهەمبهێنن دانیشتوان. وە سۆسیالیزم لە ڕووی ئابوورییەوە هیچی تر نییە جگە لە بەرهەمهێنان بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی هەموو مرۆڤەکان. تەرکیز بکە لەسەر بەرهەمهێنانی پێداویستییەکانی هەموو هاوڵاتیان، ئەوکات دەبینیت کە سۆسیالیزم نەک هەر خواستراو و پێویستە، بەڵکو تەواو مومکینە، و دەتوانرێت لە هەر شوێنێکی جیهان ئەمڕۆ جێبەجێ بکرێت.

خەلیل کەیوان: گریمان حکومەتی سۆسیالیستی دڵخوازی ئێوە لە ئێراندا بەدیهاتووە. ئایا سەرمایەداری جیهانی تەحەمولی بوونی حکومەتێکی سۆسیالیستی لە ئێران دەکات؟ بەدڵنیاییەوە دەستێوەردان، پیلانگێڕی و کێشەی وای بۆ دروست دەکات، خەڵک بێهیوا بکات، پەشیمان بێتەوە، حکومەتی سۆسیالیستی شکست پێبهێنن، چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم دەستدرێژییە نێودەوڵەتییە دەکەیت؟
حەمید تەقوایی: لێرەدا پێویستە چەند خاڵێک بخەمەڕوو.
یەکەم: ئەم جۆرە هەوڵانە دژی کۆمەڵگەی سۆسیالیستی تەواو ئەگەری هەیە، بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە کە چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم هەوڵانەدا بکرێت؟ ئەو كۆمەڵگایە سۆسیالیستیەی ئێمە دەمانەوێت كۆمەڵگەیەكی تەواو كراوەیە، كۆمەڵگایەك لە رۆژی یەكەمەوە سزای لەسێدارەدانی بە قەدەغە ناساندووە، سەرجەم زیندانیانی سیاسی ئازاد كردووە و رایگەیاندووە دان بە دیاردەیەك و دەستەواژەیەکدا نانێت كە پێی دەوترێت زیندانی سیاسی. ئازادی تەواوەتی ژن و پیاو ڕادەگەیەنێت، بەرەوپێشبردنی ڕۆشنبیری مۆدێرن، مۆسیقا، شیعر، سینەما و نوێترین دەستکەوتە زانستی و هونەریەکان، دان بە هەموو ئاراستە سێکسییەکاندا دەنێت و کۆتایی بە بێ یاسایی و هەڵاواردن لە دژی هاوڕەگەزبازەکان دەهێنێت، خزمەتگوزاری تەندروستی ڕادەگەیەنێت , پەروەردە بەخۆڕاییە و هتد و هتد. ئەمە ئەو وێنەیەیە کە کۆمەڵگای نێودەوڵەتی لە ئێرانی سۆسیالیستی دەیگرێت. پێت وایە چ بیانوویەک دەتوانرێت بەکاربهێنرێت بۆ هێرشکردنە سەر کۆمەڵگەیەکی وا؟ هێزە دژە سۆسیالیستەکان دەتوانن چ پاساوێکیان هەبێت بۆ هێرشکردنە سەر کۆمەڵگەیەکی وا؟ ئێمە ڕای گشتی جیهان، و نەک تەنیا کرێکاران یان هێزەکانی چەپ، بەڵکو زۆرینەی ڕەهای خەڵکی جیهان بۆ پشتیوانی لە کۆماری سۆسیالیست، کۆ دەکەینەوە. ئێمە لە کۆمەڵگادا بە کراوەیی جێی دەهێڵین و هەر لە یەکەم ڕۆژەوە دەڵێین هەر ڕۆژنامەنووسێک بیەوێت دەتوانێت بێتە ئێرە و چاوپێکەوتن لەگەڵ هەر کەسێک بکات؛ با بارودۆخی خەڵک ببینێت و بیگەیەنێتە جیهان. ئەو ئاهەنگە گشتیەی کە لە مانگەکانی یەکەمی دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ١٩٧٩دا هەمانبوو: قۆناغێک کە کۆمەڵگای ئێران بەڕاستی بوو بە یەکێک لە ئازادترین و شارستانیترین کۆمەڵگاکان.
دزی و تاوان تا ئاستێکی بێ وێنە کەمی کردبوو، هەستێکی قووڵی هاودەنگی لەنێوان خەڵکدا پەرەی سەندبوو، تەنانەت ڕووداوی ئۆتۆمبیلەکەش کەم بووبووەوە و ئەگەر ڕوویدابایە تەوقەیان دەکرد و جیاکراونەتەوە و هتد.. هتد. ڕۆحێکی وا دروست بوو کە دەتوانن دڵنیابن لە شۆڕشی داهاتووی ئێراندا دەیان جار فراوانتر و قووڵتر و قووڵتر دووبارە دەبێتەوە. ئەمە ئەو ڕۆحەیە کە کۆماری ئیسلامی یەکسەر چەقاند و کردی بە جەهەنەم کە ئەمڕۆ دەیبینن، بەڵام ئێمە لە کۆماری سۆسیالیستدا حساب بۆ ئەم ڕۆحە دەکەین، بەردەوامین و فراوانی دەکەین، لە سیاسەتدا ڕێکی دەخەین، ئەگەر ئەنجومەن دروستکرابێت، نەک هەر نایکەین کۆیان دەکەینەوە، بەڵام ئێمە بەهێزیان دەکەین و دەستوەردان لە بنیاتنانی کۆماری سۆسیالیستیدا دەکەین. ئێمە بەردەوام دەبین لە ئاهەنگگێڕانی گشتیی سەرکەوتنی شۆڕش، و ئەو کولتوورە و ئەو ڕۆحە و ئەو پەیوەندییە بەهێز و چەسپاندنی کە بەرهەمی ئەو شۆڕشەیە کە بووە هۆی دروستبوونی کۆماری سۆسیالیستی. زۆر زەحمەت دەبێت هێرش بکرێتە سەر کۆمەڵگایەکی وا.
خاڵی دووەم ئەوەیە کە ئێمە خەڵک پڕچەک دەکەین. لە كۆماری سۆسیالیستدا سوپایەكی پیشەییمان لە خەڵك باڵاتر نییە، بەڵكو ئەنجومەنمان هەیە كە چەكدارن و مەشقی سەربازییان وەرگرتووە. ئەگەر حکومەت و هێزە دژە سۆسیالیستیەکانی جیهان و سوپای گەورەکانی جیهان وەک ئەمریکا و ناتۆ و هتد لە هەر شتێک لە هێرشکردنە سەر وڵاتێک دەترسن، ئەوە سوپای ئاسایی ئەو وڵاتە نییە. تەنانەت بەهێزترین سوپا پیشەییەکانیش ناتوانن بەرەنگاری سوپای ئەمریکا ببنەوە. ئەوەی زلهێزە سەربازییەکان دەترسێنێت، بەرخۆدانی جەماوەری خەڵکی چەکدار و شەڕی شەقام و ماڵەکانە. ئەوەی دەیانترسێنێت کاریگەری و بنکەی جەماوەری حکومەت و سەربازییە کە هێرش دەکەنە سەریان.
ئێمە هەموو هەوڵێک دەدەین بۆ پێشگرتن لە شەڕ، بەڵام ئەگەر رێگری بۆ دیکتاتۆریەت و حکومەتە سەرمایەدارەکان دەستکەوتی بۆمبی ئەتۆمی و هتد بێت، بۆ ئێمە جەماوەر کەسانی چەکدارن کە ئامادەن بە ددان بەرگری لەو سیستەمە و کۆمەڵگاکەیان بکەن.
وە لە کۆتاییدا دوا خاڵ ئەوەیە کە ئێمە بە جیهان ڕایدەگەیەنین کە ئێمە دژی هەر جۆرە هاوپەیمانییەکی سەربازیین، دژی چەکی ناوەکیین، جا چ پرۆژەی ئەتۆمی کۆماری ئیسلامی بێت یان چەکی ئەتۆمی لە هەموو جیهاندا. ئێمە لەگەڵ هیچ حکومەتێکدا لە شەڕدا نین، نامانەوێت شۆڕشەکەمان هەناردە بکەین، دەمانەوێت پەیوەندییەکی ئاشتیانەمان لەگەڵ هەموو حکومەتەکان هەبێت، دیپلۆماسی نێودەوڵەتیمان ئامانجی ئەوەیە کە هێرشکردنە سەر کۆماری سۆسیالیستی قورستر و قورستر بێت. بە بڕوای من ئەم فاکتەرانە ڕێگە بە دامەزراندنی کۆماری سۆسیالیستی لە ئێران دەدەن و لە بەرامبەر مەترسی دەرەکیدا خۆی بپارێزێت و ئیمکانیش دەکات.
خەلیل کەیوان: بەڵێ، ئەم لایەنە سەربازییە و پرسی چەکی گشتی و سوپا لە خودی سیستەمی سۆسیالیستیدا دەتوانێت بابەتی یەکێک لە گفتوگۆکانمان بێت، کە لە بەرنامەکانی داهاتوودا باسی دەکەین.

یل نیسان ٢٠٢٢
سوپاس بۆ ئەمیر تەوەکۆلی بۆ نوسینەوە دەقی ئەسڵی ئەم چاوپێکەوتنە.
٢٢\٦\٢٠٢٢




حسن زیره‌ك چریكه‌یه‌ك له‌ویژدان و ئازاره‌كانی تاكی كورد لێكدانه‌وه‌ی/ موته‌لیب سه‌عید عومه‌ر

هه‌موو ده‌نگ و چریكه‌و سۆزیك سه‌دا و هاوارێكه‌ له‌مرۆڤ بوون له‌و خه‌م و ئازارانه‌ی كه‌ مرۆڤه‌كانی دونیا له‌ژیانی كوله‌مه‌رگی و كوێره‌وه‌رییاندا ده‌ریان بریوه‌ ئه‌گه‌رچی شێوازی ده‌ربرینی هه‌ر مرۆڤێك جیاواز تره‌ له‌ ئه‌وی تر شاعیران به‌ووشه‌ هه‌ست و سۆز و په‌یامه‌كه‌یان ئاڕاسته‌ی خوێنه‌ره‌كانیان ده‌كه‌ن به‌ڵام هونه‌رمه‌ندان به‌ده‌نگ و چریكه‌ گوێی بیسه‌ره‌كانیان زاخاو ده‌ده‌ن , له‌ناو كولتوورو ئه‌ده‌بیاتی گه‌لاندا زۆر ده‌نگی ناسراو دیار هه‌یه‌ كه‌ بیسه‌رو بینه‌رێكی یه‌كجار زۆریان هه‌یه‌ , له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی حسن زیره‌ك یه‌كێكه‌ له‌و ده‌نگانه‌ی چ له‌سه‌رده‌م و چ دوای خۆی توانی ببێته‌ ناسنامه‌و ناسینی ده‌نگ و سه‌دایه‌كی تایبه‌ت لای بیسه‌رو هه‌واداره‌كانی , وه‌ك چۆن هه‌ندێك تێكستی شاعیرانی كورد زیندو نه‌مر ماوه‌ته‌وه‌ له‌نمونه‌ی هۆنراوه‌ به‌رزه‌كانی نالی ,حاجی قادری كۆیی , سالم , عه‌بدوڵا گۆران , شێخ نوری شێخ ساڵح , بێكه‌س..هتد , چریكه‌ی حسن زیره‌كیش یه‌كێكه‌ له‌و ده‌نگانه‌ی بۆ ماوه‌ی په‌نجاڵ دوای نه‌مانی هێشتا له‌ گورٍه‌ و بره‌و دایه‌ ئه‌وه‌ سه‌رباری ئه‌و هه‌موو گۆرانكارییه‌ له‌ژیانی كۆمه‌ڵی كوردی به‌ركه‌وتنی به‌دیارده‌ی به‌جیهانیبوون سه‌رهه‌ڵدانی چه‌ندین ئامڕازو ته‌كنیكی نوێ‌, ده‌نگی نوێ‌ هێشتا زمانه‌ ساده‌و چریكه‌ ئه‌فسوناوییه‌كه‌ی تایبه‌ته‌كه‌ی حسن زیره‌ك له‌گوێی بیسه‌ران و هه‌وادارانیدا كاركرد و سه‌نگی خۆی هه‌یه‌ بۆ سه‌لماندن و ده‌رخستنی ئه‌م رٍاستیانه‌ش ده‌كرێ‌ شیكارییه‌كی كورت بۆ هه‌ندێ‌ به‌سته‌و مه‌قام و میلۆدییه‌ فۆلكلۆرانه‌ بكه‌م كه‌له‌ ده‌روونه‌ پڕ له‌ ناكامه‌كه‌ی حسن زیره‌كدا دروست بوون و گوزارشت له‌هه‌ست و خه‌مو ناسۆرو ده‌رده‌ دڵیه‌كه‌ی لایه‌ك و توانا خودا پێدراوه‌كه‌ی ده‌كات وه‌لێ‌ گفتوگۆ كردن و نووسین له‌باره‌ی تواناو ده‌نگ و چریكه‌ی حسن زیره‌ك هه‌ڵگری ده‌یان لێكوڵینه‌وه‌ و خوێندنه‌وه‌ی جیاوازه‌ له‌م وتاره‌دا ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌مان نیه‌ شیكارییه‌كی ووردو فراوان له‌مه‌ر ژیان و كۆی ڕه‌هه‌نده‌ جیاوازه‌كانی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ به‌رزه‌ بكه‌ین .
ئه‌ز له‌م خوێندنه‌وه‌مدا چه‌ند سه‌رنج و بۆچوونێكی كورت له‌باره‌ی ئه‌و هه‌ستو سۆز و ئه‌و ده‌ربرینانه‌ ده‌ده‌م كه‌ به‌هه‌ستێكی قوڵ و خه‌مێكی گه‌وره‌ی ئینسانی حسن زیره‌ك به‌درێژایی ته‌مه‌نی هونه‌ری و توانای له‌ڕاده‌ به‌ده‌ركه‌ی چرٍیوێتی له‌كاتێكدا تا له‌ژیانیشدا بووه‌ زۆر كه‌م له‌ هونه‌ر دۆستان و شه‌یدایانی ده‌نگی له‌ناڵه‌و چریكه‌ ویژدانیه‌ی حسن زیره‌ك تێنه‌گه‌یشتن , حسن زیره‌ك ئه‌و مرۆڤه‌ی ده‌رفه‌تی نه‌بوو وه‌ك مرۆڤێكی كورد ژیانێكی شایسته‌ بژی وێڕای نه‌بوونی خوێنده‌واری و ده‌رفه‌تی ژیان به‌ڵام به‌هره‌مه‌ند و داهێنه‌ر له‌ رٍێكخستنی به‌ند , و ووتنی هه‌ڵبه‌ست و چڕینی مه‌قامو گۆرانی .

هه‌ر وه‌ك زیره‌ك خۆی له‌یه‌كێك له‌تۆماره‌ ده‌نگییه‌كانیدا ده‌ڵێََت هونه‌ر له‌نێو كوردا بایه‌خی نیه‌ , هونه‌ر له‌نێو كوردا قه‌دری نه‌ما , هونه‌ر بۆ من به‌هره‌یه‌كی نه‌دا , هونه‌ر بۆ من كارێكی نه‌كرد كه‌ به‌ شوێنیا بچم چوون كوردم و به‌زمانی كوردی قسه‌ ده‌كه‌م .
حسن زیره‌ك ئه‌گه‌رچی هونه‌ره‌كه‌ی بۆ خه‌ڵك بوو به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ خه‌ڵك وه‌ك مرۆڤێكی ساده‌ش لێیان نه‌روانیوه‌ چ جای ئه‌وه‌ی له‌به‌هره‌ و چریكه‌و توانای به‌رزی حسن تێبگه‌ن هه‌ر بۆیه‌ سكاڵاو ده‌رده‌ دڵی خۆی له‌وه‌دا ده‌رده‌برێت كه‌ كورده‌ به‌زمانی كوردی ده‌دوێت وه‌گه‌ر نا زیره‌ك كوردێكی بێ‌ غه‌لو غه‌ش و ڕه‌سه‌نه‌ ته‌نانه‌ت به‌هۆی كورد بوونیه‌وه‌ دووچاری زۆر ده‌رده‌ سه‌ری و گرتن و ئه‌شكه‌نجه‌ و ئازار بۆته‌وه‌ .
قه‌ت له‌دونیادا نه‌بوو بێجگه‌ له‌ناخۆشی به‌شم
ئه‌ی خودا چه‌ند به‌د به‌خت و چه‌ند چاره‌ ڕه‌شم
سه‌رده‌مێك ئاواره‌ بووم و موده‌تێكیش ده‌ربه‌ده‌ر
قه‌ت نه‌مدی ڕووی ئاسووده‌گی هه‌ر تووشی گێره‌و قه‌ر قه‌شم
سه‌رباری ئه‌و هه‌موو خه‌م كه‌سه‌ر و ته‌نیایی و نائارامیه‌ زیره‌ك دڵێكی شه‌یداو سه‌ره‌ڕۆی هه‌یه‌ هه‌میشه‌ دیده‌و هه‌ستو گیانی لای شۆڕه‌ ژنی چاو مه‌ست و كیژی كوردی كورده‌وارییه‌ حه‌ز ده‌كات خۆشه‌ویسته‌كه‌ی گفتو گۆی له‌گه‌ڵ بكات .
نام دوێنی بۆچیم نامدوێنی , بۆ لێم زیز بووی نامدوێنی
ئه‌گه‌ر بێو بمدوێنی ,نام ڕه‌نجێنی , نام شه‌مزێنی , رۆح ده‌ده‌م له‌مزگێنی , سه‌ر ده‌ده‌م له‌مزگێنی
ئه‌م چریكه‌یه‌ به‌رله‌وه‌ی ده‌ربرینی هه‌ستێكی جوانه‌ له‌ناخی په‌نگخواردووی مرۆڤێكی ئاشق به‌كیژه‌ كوردێكی چاومه‌ست له‌هه‌مانكاتدا داواكاری و گرفتاری زامێكه‌ بۆ دڵداره‌كه‌ی هیچ نه‌بێت بزه‌یه‌كی بۆ بكات تا ئاخ و ناڵینه‌كه‌ی كه‌م بێته‌وه‌ و ئوقۆه‌ بگرێ‌ ئه‌و چریكه‌یه‌ی كه‌ژو دوڵ و به‌نده‌نه‌كان پڕ له‌ناڵین ده‌كات به‌ڵام خانمه‌كه‌ی بێئاگایه‌ و له‌سه‌ر كه‌شی خۆی ناكه‌وێ‌ .
گه‌ر بێت و بمدوێنی نام رٍه‌نجێنی ,نام شه‌مزێنی , رۆح ده‌ده‌م له‌مزگێنی , سه‌ر ده‌ده‌م له‌مزگێنی
له‌ به‌ندی یه‌كه‌م گرفتاری ئه‌وینێكه‌ به‌ده‌ست دڵداره‌كه‌ی ,له‌به‌ندی دووه‌م ئه‌گه‌ر بێت بمدوێنی نامره‌ٍ نجێنی بۆیه‌ ئه‌گه‌ر بیدوێنێ‌ گیانی ئاسووده‌ ده‌بێت سه‌بوری و مزگێنیه‌ك ده‌بێت بۆی .
حسن زیره‌ك وێرای ئه‌وه‌ی وه‌ستایه‌كی شاره‌زا بووه‌ له‌ڕێكخستنی به‌ندو ووشه‌و یاریكردن به‌ده‌نگی له‌ هه‌مانكاتدا له‌چرینی گۆرانیی شاد دا توانایه‌كی به‌رزی هه‌یه‌ له‌وه‌سفكردن و پیا هه‌ڵدانی به‌ژن و له‌نجه‌و ر ٍه‌وتی كیژی كورد و وڵاتی كورده‌واری .
له‌گۆرانی ئه‌رێ‌ لاده‌ ,لاده‌ , رٍووبه‌ند په‌شمینه‌ وێنه‌یه‌كی تری جوانی ژن و سروشتی كورده‌واری به‌ ده‌نگه‌ ئه‌فسوناوییه‌كه‌ی ده‌كێشێت به‌ شێوه‌یه‌ك وێنه‌ی كیژی كورد كاتێك له‌كانی به‌له‌نجه‌و لار ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ به‌ره‌و ماڵ ئه‌و دیمه‌نه‌ هه‌ستو هۆشی حسن بردووه‌ .
ئه‌ی كیژی لادێ‌ بانه‌و دارستان , كاسپی تۆم ساڵێ‌ مازووه‌ و گه‌ڵووان
ئه‌ی كیژی لادێ‌ محاڵێ‌ مه‌نگۆر , من بۆ تۆ نه‌مام شۆخی جگه‌ر بڕ
ئه‌ی لاده‌ ,لاده‌ رٍوو به‌ند په‌شمینه‌ , رٍوو به‌ند په‌شمینه‌ خوێنت شیرینه‌
حسن زیره‌ك گۆشكراو په‌روه‌ده‌كراوی ژینگه‌و ژیانی كورده‌واری یه‌ ئه‌وه‌تا له‌ناو هێنانی سه‌ربان و ماڵ و ماڵیات , و دارستان و مازوو , گه‌ڵا دا وورد و به‌سه‌لیقه‌یه‌ , وێرای ئه‌وه‌ش كیژی لادێ‌ وه‌ك مرۆڤێك به‌شێكه‌ له‌گیان و بیری حسن زیره‌ك و له‌هه‌ست و ده‌ربرینه‌كانیدا جوانترین پێناسه‌و وێنایه‌كی به‌رزی هونه‌ری ڕه‌نگدانه‌وه‌ی هه‌یه‌ .
له‌داڕشتن و وێنه‌گرتنی سروشتی خاكی بۆكان و ده‌وروبه‌ریدا زیره‌ك مرۆڤێكی بیر فراوان و شه‌یداو سه‌ودا سه‌رێكی یه‌كجار ئاشق و كارامه‌ بووه‌ چ له‌رێكخستنی ووشه‌و چ له‌ناسینی ده‌وروبه‌ری ناڵه‌شكێنه‌ و هه‌موو ئه‌و شوێنانه‌ی نزیك یان به‌رامبه‌ر ناڵه‌ شكێنه‌ی بۆكانه‌ .
ده‌چمه‌ سه‌ر ناڵه‌شكێنه‌ به‌رامبه‌ر به‌ بۆكانێ‌
یاری من هه‌ر نه‌جیبه‌ باریكه‌ و نه‌شمیلانێ‌
بمرم كورتێ‌ خاڵ دانه‌ دانێ‌ .
ده‌چمه‌ سه‌ر ناڵه‌ شكێنه‌ به‌رامبه‌ر میاندواوێ‌
ئه‌شقی باڵای لێو ئاڵ بووم كولمَه‌ی گوڵی سێڵاوێ‌
دونیام بێوی من ناوێ‌ .
حسن زیره‌ك زۆر سه‌و داسه‌ر و شه‌یدایه‌ تا ئه‌وپه‌ری مرۆڤبوون ئه‌شقێك تژی له‌ژیان نه‌ك ته‌نها بۆ جه‌سته‌ و ئاره‌زووی ژن به‌ڵكو به‌گیان شه‌یدای جوانی سروشتی كوردستان و كورده‌واری و ژنی كورده‌ چونكه‌ ئه‌شقه‌كه‌ی زیره‌ك هه‌ستێكه‌ بۆ ژیان دروست بووه‌ ئه‌و هه‌سته‌ی له‌منداڵیه‌وه‌ تا مردن ده‌نگ و ناڵه‌ و خه‌مه‌كه‌ی له‌ ناخێكی پاك له‌ژیاندۆستی ,خۆنه‌ویستی و مرۆڤدۆستی ڕه‌نگیداوه‌ته‌وه‌ .
ده‌ستم به‌دامێن قوربان ده‌گ یارم كه‌مبارت
چونكه‌ به‌گزاده‌ی ده‌بمه‌ نۆ كه‌رت
ده‌یجا لوتفت بێت مردم سندوقی سه‌رت
لای لای سوره‌ گوڵ , چۆنت ڕاژێنم
ئیجازه‌م بده‌ سه‌ر په‌نجه‌م بێنم
وات ڕاده‌ژینم ڕاتنه‌ چڵه‌ كێنم
حسن زیره‌ك ته‌نها خاوه‌نی چریكه‌یه‌كی ئه‌فسوناوی نیه‌ به‌ڵكو یه‌كێك له‌تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی چرینی هه‌ڵبه‌سته‌كانی شاعیرانی كورده‌ به‌ ده‌نگه‌ ئه‌فسوناوییه‌كه‌ی , لایه‌نێكی تری توانای ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ زیندو كردنه‌وه‌ به‌رهه‌می فۆلكلۆر و بایه‌خدان به‌م ڕه‌هه‌نده‌ گرنگه‌ی كه‌له‌پووری نه‌ته‌وه‌كه‌مان بۆ مرۆڤێكی بێكه‌س و بێ‌ لانه‌و سه‌ر هه‌ڵگرتوو به‌ڕاستی جێگه‌ی تێرامانه‌, حسن زیره‌ك ئه‌و مرۆڤه‌ داهێنه‌ره‌ نه‌خوێنده‌واره‌ له‌و سه‌رده‌م و هه‌لومه‌رجه‌ سه‌خت و ژیانه‌ پر كوێره‌وه‌رییه‌ دێت و چه‌ندین به‌ندو به‌سته‌و میلۆدی كوردی زیندو ده‌كاته‌وه‌ له‌فه‌وتان ده‌یانپارێزیت ئه‌وه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ به‌هره‌و زیره‌كی ئه‌و مرۆڤه‌ كورده‌ .
به‌داخه‌وه‌ حسن زیره‌ك ئه‌گه‌ر كورد نه‌بووایه‌ دڵنیام له‌ نێو هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌كی تر بوایه‌ هیچی كه‌متر نه‌بوو له‌ شكسپیر , چاپلن و بۆ دلێری شاعیری ناوداری ئینگلیز ئه‌وان خاوه‌ن ده‌وڵه‌ت و شارستانیه‌ت و ئه‌رشیفیكی ده‌وڵه‌مه‌ندی پارێزراون به‌ڵام زیره‌ك له‌نه‌ته‌وه‌یه‌كی بن ده‌ست و له‌هه‌لومه‌رجێكی ناهه‌موار , وڵاتێكی پر له‌سته‌م و نادادی كۆمه‌ڵایه‌تی ژیا .
خه‌سڵه‌تیكی تری به‌رزی هونه‌ره‌كه‌ی حسن زیره‌ك ئه‌وه‌یه‌ ده‌نگێكه‌ زیاتر له‌زه‌مه‌نێك و سه‌رده‌مێك به‌رده‌وامی هه‌یه‌ , حسن زیره‌ك ده‌نگێكه‌ سنور برٍ و رۆیشتوو به‌ناو وڵاتێكی تر و كه‌لتوورێكی تر ناسینی ئه‌و ده‌نگه‌ به‌ناو نه‌ته‌وه‌ی فارس و عه‌ره‌ب ئه‌وه‌ش وایكردوه‌ له‌سه‌ر ئاستی گه‌لانی ده‌وروبه‌ر زیاتر ناسراو بێت , له‌مانه‌ش زیاتر حسن زیره‌ك چریكه‌ یه‌كه‌ گوزارشت له‌ ویژادن , و ئازار , و نه‌هامه‌تیه‌كانی تاكی كورد ده‌كات له‌ته‌واوی خاكی كوردستان .
چ سرێكه‌ له‌دلمَا یه‌ بیڵێم و زمان ئه‌سوتی
بیشارمه‌وه‌ نه‌یبێژم , مێشك و ئێسقان ده‌سووتێ‌
زۆر شت هه‌یه‌ بۆ وتن به‌ڵام ڕه‌نگه‌ هه‌ر ئه‌رزشی نه‌بێت , ئه‌و سڕه‌ی له‌ده‌روونی حسن زیره‌ك دایه‌ ته‌نها په‌روه‌ردگار ده‌زانێ‌ چییه‌ ئه‌و نهێنیه‌ هێنده‌ به‌ژان و ناسۆره‌ ته‌نانه‌ت توانای نیه‌ به‌زمان ده‌ریبرێت ترسی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ به‌دركاندنی زمانی بسوتێت ئای چ سرێكه‌ خودای گه‌وره‌ مه‌گه‌ر تۆ بزانی چ نهێنی , و خه‌مو كه‌سه‌رێكی قوڵی له‌ده‌روونیدا په‌نگی خواردۆته‌وه‌ .
له‌نێوان ئه‌م دوو ڕاو هه‌سته‌ ئازار چه‌شتووه‌دا دوو دڵ ڕاماوه‌ ئه‌گه‌ر بیشارێته‌وه‌ نه‌یبێژێت مێشك و ئێسقان ده‌سووتێت بۆیه‌ ئه‌گه‌ر نهێنیه‌كه‌ بدركێنیت ئاگره‌كه‌ی ده‌روونی داده‌مركێت .
له‌یادی كۆچی دوایی په‌نجا ساڵه‌ی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ به‌رزه‌ی كورد درود بۆ گیانی پاك و هه‌ستی به‌رز و هونه‌ری به‌رزت , ئه‌ز دوای زیاتر له‌ 45 ساڵ گوێگرتن له‌ده‌نگی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ مه‌زنه‌ ڕام وایه‌ ئێمه‌ی بیسه‌ر, و هونه‌ر دۆست و هه‌وادارانی ده‌نگی حسن زیره‌ك تا ئێستا نه‌مانتوانیوه‌ وه‌ك پێویست زیره‌ك بناسین ئه‌و كاته‌ له‌ناسینی ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ تێده‌گه‌ین كه‌بتوانین چه‌ندین لێكوڵینه‌وه‌ی زانستی و به‌دواچوون به‌ نێو كانیاوی پرٍ له‌ مرواری ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ ناسراوه‌دا بكه‌ین .




کتێبی (لە خۆرئاواوە)ی عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ) چاپ و بڵاوبۆوە

کتێبی لەخۆرئاواوە، چەند باسێک دەربارەی ئەدەب و هونەری خۆرئاوا بەرگی یەکەم لە ئامادەکردن و وەرگێڕانی شاعیر و نووسەری کرێکاری عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ) چاپ و بڵاو کرایەوە. ئەم کتێبە بریتییە لە نووسین و ئامادەکردن و وەرگێرانی گەلێ بابەتی جیاجیا و هەمەڕەنگ، هەر لە شیعرەوە تا شانۆ و تا کەسایەتییە ئەدەبییەکانی نێو مێژووی ئەدەبی کرێکاری جیهانیی. کتێبێکە بە قەبارە گەورە و دەوڵەمەند بە ناوەڕۆک لە کتێبخانەکانی کوردستان دەست دەکەوێت. شایانی باسە ئەم کتێبە لەچاپ و بڵاوکردنەوەی ناوەندی هونەر و ئەدەبی کرێکاریی هانایە.




ڕۆشنبیر ئاراستەکەرە نەک ئاراستەکراو… زانا رەزاق

ڕۆشنبیر کێیە؟
ئەرکی چیە؟
ڕەخنە گرتن لەڕۆشنبیران..
بەڕای من ڕۆشنبیر مەرج نیەخاوەن بڕوانامە بێت بەلکو زیاتر لەسەر خوێندنەوەو شارەزایی و ئەزموونەوە دەوەستێت لەبوارێک یان گشت بوارەکان هەروەها کەسێکە حەز بەزانین دەکات کەسێکە بۆ بەرژەوەندی کۆمەلگا هەول دەدات یانی بەرژەوەندی گشتی دەخاتە پێش هەموو شتێک. لێرە دا دەتوانم بلێم ئەوە حەزێکە لەناخی کەسانی ڕۆشنبیر دایە کە بەردەوام حەز بەکار لەسەر بەرەو باش بوون و پێشخستن و بەرژەوەندی گشتی دەکا کەسێکیشە دووربینە و خوێندنەوەو ڕای بۆ پرسەکان و ڕووداو پێشهاتەکان دەخاتە ڕوو کاریشی لەسەر دەکات کاریشی لەسەر دەکات و هاوکار و یارمەتیدەر دەبێت بۆ بوارەکان.
دووەم ئەرکی ڕۆشنبیر چیە؟
ئەرکی ڕۆشنبیر خستنەڕووی ڕای بەشێوەیەکی سادە نەک ئالۆز یانی ڕوون ڕەوان و بەشێوەیەک هەموو کەسێک تێیبگات نەک کەسانێک نەک ناڕوون باشی نەک خراپی یان باشی نەک خراپی و جیاکردنەوەی ڕاستی لەهەلە هەروەها کەم و کورتییەکان دەستنیشان دەکات و ڕەخنە و پێشنیارو سەرنجی خۆی لەسەر دەلێت ئەمەش لەسەر ئەو ڕێگاو ئاڕاستەیەی کە کەسانی ڕۆشنبیر پێدا دەڕۆن نەک ئامانج یان بەرژەوەندی تایبەت یان مەرامێک دوور لەئەرکی ڕۆشنبیر خۆی لەپشت شاردبێتەوە. جا دەبێ ڕۆشنبیر ڕەخنە لەهەلەو کەم و کورتیەکان بگرێت نەک کەسانی خاوەن هەلە بکاتە ئامانج یان کەسانێک لای ئەو بەشێوەیەکی ڕەها باش بن کەسانێکیش خراپ بەشێوەیەکی ڕەها! یانی دەبێ مولکی هەقیقەت بێت هەم تاکی کۆمەلگا بێت هەم دەسەلات و ئۆپۆزسیۆنیش لەگەل گشت بوارەکان یانی لەگەل هەموویان بێ دژی هەموویانیش بێت ئەمەش واتە هەموویان باشیان هەیە هەمووشیان خراپەو هەلەو کەم و کورتیان هەیە پاش هەموو ئەمانەش دەبێ ڕۆشنبیر ئاراستەکەر بێت نەک ئاراستەکراو لەلایەن کەسانەوە یان سیاسی و بازرگان و هتد
ئیدی دەتوانم بلێم بەپێی ئەمە بێت ڕۆشنبیران نەیانتوانیوە ئەرکی خۆیان جێ بەجێ بکەن بۆیەش من بەپێویستی دەزانم لێرەدا ڕەخنە لەڕۆشنبیران بگرم و ڕای خۆمی لەسەر بلێم. ڕەخنەکەش بەم شێوەیە،
لێرەدا دەمەوێ ئەوە بلێم لەزۆرێک وولاتان ڕۆشنبیران سیاسیەکان و تاک ئاڕاستە دەکەن بەلام لە وولاتە دواکەوتووەکان بەتایبەت هی خۆمان ئاڕاستە دەکرێن ئەمەش واتە ڕۆشنبیر لە ئەرکی خۆی لایداوە پێویستە بگەڕێتەوە سەر خالەکانی ئەرکی ڕۆشنبیرایەتی دواتر ئەوان وا بکەن سیاسیەکان ئاڕاستە بکەن نەک سیاسیەکان ڕۆشنبیران ئاڕاستە بکەن و لەگەل یەکتری هاوکاری یەکتر بن ئەمەش بۆ چاکەی گشتی نابێ هیچ لەمانە لە ئەرکی خۆیان لابدەن چونکە لەئەرک لادان و یاسا لادان کۆمەلگا پێشناخات.
لەکۆتاییەشدا دەمەوێ ئەوە بلێم سیاسیەکان یان ڕۆشنبیران یان هەر شارەزاو بوارو پسپۆڕێک پێویست دەکا هاوکاری ئەو کەسانە بکەن کە تازە دێنەبوارەکان ئەمەش بەپێی پسپۆڕی خۆیان.

تێبینی لە کۆتاییەکانی دوو هەزار و نۆزدە لە ئەکاونتم بلاوم کردۆتەوە




سێوە… سەردار رەزا جاف

پێم بڵی ساقی لە کوێیە تا شەرابم دەسکەوێ
دوور لە باڵای سێوەگيان من با مەستبوونم دەرکەوێ
تۆ کە تووڕەی بۆلێم ياخيت ئەم ژانەی من تاکو کەی
دابڕانت کۆتەڵێکە ئازيزم پەی پێ نەبەی
شەو لە ئەندێشەی تۆدا من ، کۆت و ديلی زوڵفی خاو
کوا چرای سيمات زرێبارکوا سۆزت بۆ ژانی چاو
دەردی غوربەت شەوگەڕانە حاڵی من وێران ئەکا
دڵەی شێتم ئۆقرە ناگرێ منەی رێی ئێران ئەکا
چاوەکانت نيگارکێشن وێنەی نازی لێو ئەکا
لێوەکانم بۆ تۆ تینون شەڕی دەشت و کێو ئەکا
شەو لە باخەڵ تاريکيم و پێکەنينت نابينم
نوقمی ژانی رۆژگارم خەم دەنۆشم تا بينم
با سۆزان پەرستی ژين و ئاکنجی مەيخانە بم
زرێبارێ لە پشت نێم و سوتووی مەجمەرخانە بم

ئاڵمان 23.06.2022




دووان… نەوزاد بەندی

ـــ1ــ
(درعی مۆبایل و گەندەڵیی )

درعی مۆبایل دوو سێ هەزار دیناری پێ ئەدەیت ، هەفتەیەک نابات پڕ ئەبێ لە درز و شوخت و ناچاریت دیسان بیگۆڕیت ..
بە ڕێکەوت لە دەستی دوو هەندێ درعی ئەوروپیم بینی ، نرخیان زۆر هەرزان بوو ، چوار دانە بە هەزار ..کڕیم ..
یەک مانگە ئەو درعە ئەوروپیەی لەسەرە ، نە درز ..نە شوخت ..نە هیچ عەیبێکی تیا دروست نەبووە ..
کەواتە گەندەڵیی گەیشتۆتە ئاستی درعی مۆبایل یش ..
ئیتر چاکسازیی چی ، سەیدا ؟

ـــ2ــــ
ــبزانیت چییە و نەزانیت چییە ؟ ـــ

لە ناوەڕاستی شەقامێکا ،
لە پڕێکا خۆشم ئەوێی ..
لەسەرەتای فیلمێکا ..
لە بەردەم سەوزە فرۆشێکا ..
کاتێ کراسێ تاقی ئەکەمەوە ..
کە ئەڵێن تا چوار ڕۆژی تر ئاو نابێ ..
کە هەموویان بە جێم دێڵن ..
لەلای لۆرییەک کە بەردەم گەراجەکەمانی گرتووە ..
لەناو ژوورێکی گەورەدا کە تەنها خۆمی تێدام ..
لە کاتی ئیمزای بەیانیاندا ،
لە پڕێکا خۆشم ئەوێی …




ڕسوا… شەماڵ بارەوانی

من مەحکوم نیم بە خۆشەویستیەکی ساختە
و
قەرار نییه تا ئەبەد ناپاکێکم خۆش بوێ

چیتر لە دڵی مندا
جێگایەک بۆ فریودەر و
هەڵێک بۆ لێبووردن نەماوە

هەموو پەنجەرەکانم لە ڕووی خەیانەتکار دادەخەم

دڵی هەزارجار شکاوم
دەکەم بە بەرد و
هەرچی بیرەوەری ڕۆژانی ڕابردووە
پێی ورد و خاش دەکەم

تۆ ئومێدت کردم بە سەراب و
خەونەکانم بە خۆلەمێش

برۆ و ونبـە
بە هیوام بۆ هەمیشه
لە لیرەی تورکی ڕسواتر
و
لە تمەنی ئێرانی بێ بەهاتربیت




له‌نمایشی دوا ڕۆژه‌كانی بابلۆ… حه‌یده‌ر عه‌بدولڕه‌حمان

سیحری ڕاكێشانی بینه‌ر له‌كوێ دایه‌؟

دوێنێ ئێواره‌ نمایشی چواره‌م ڕۆژی دوا ڕۆژه‌كانی بابلۆم له‌هۆڵێكی پڕ له‌بینه‌ردا له‌هه‌ولێر بینی، ویستم به‌دیدێكی ڕه‌خنه‌یی دوور له‌و فشاره‌ میدیاییه‌ی هه‌بوو، له‌هه‌قیقه‌تی نمایشه‌كه‌ بگه‌م و خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ ئه‌و به‌رهه‌مه‌ بكه‌م، كه‌ تا ئێستا له‌ ڕووی میدیاییه‌وه‌ ده‌نگۆیه‌كی گه‌وره‌ی ناوه‌ته‌وه‌، به‌تایبه‌ت دوای ئه‌وه‌ی نزیكه‌ی 25 هه‌زار بینه‌ر له‌سلێمانی شانۆگه‌ریه‌كه‌یان بینی.
ئه‌و پرسیاره‌ی به‌ر له‌هه‌موو شتێ جێگه‌ی سه‌رنجه‌ و دوای بینینی نمایشه‌كه‌ دێته‌ پێشه‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ ئاخۆ سیحری ڕاكێشانی ئه‌و ژماره‌ زۆره‌ی بینه‌ر چیه‌ بۆ ئه‌ونمایشه‌؟ هۆكاره‌كانی چین؟
بێگومان كرۆكی نمایشه‌كه‌ خۆی له‌سێ ته‌وه‌ری سه‌ره‌كی نیشان ده‌دا.
هه‌ر یه‌ك له‌و ته‌وه‌رانه‌ كاریگه‌ری تایبه‌تی خۆیان به‌سه‌ر نمایشه‌كه‌وه‌ جێ دێڵن،
یه‌كه‌میان: نمایشه‌كه‌ فۆرمێكیی كۆمێدی سووكی خێزانی هه‌یه‌، ئه‌وه‌نده‌ ئه‌و فۆرمه‌ به‌هێمنی و هاوسه‌نگی دوور له‌هه‌ڵچوون و زێده‌ ڕۆیی خۆی نیشان ده‌دات، بینه‌ر له‌ڕێگه‌ی هه‌ندێ دیالۆگ و بزووتنه‌وه‌ی كۆمێدی ده‌هێنێته‌ پێكه‌نینێكی هاوسه‌نگ و ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی به‌هێزی چێژ وه‌رگرتن
له‌چوارچیوه‌ی نواندنێكی پڕ ئامانجی دوور له‌هیچ نیشانه‌و مۆركێكی ته‌هریجی.
ئه‌كته‌رێكی وه‌ك (ڕێشان حه‌مۆش) كه‌ ڕۆڵی سه‌ره‌كی كۆمێدیاكه‌ ده‌بینێ، توانایه‌كی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ به‌هاوكاری دوو ئه‌كته‌ری سه‌ره‌كی، نمایشه‌كه‌ زیندوو ڕاده‌گرن و ڕێگه‌ ناده‌ن ڕیتمی نمایشه‌كه‌ هاوسه‌نگی خۆی له‌ده‌ست بدات.
بۆیه‌ لایه‌نی ئه‌و فۆرمه‌ كۆمێدیه‌ وه‌ك لایه‌نێكی زاڵ به‌سه‌ر ڕووبه‌ری نمایشه‌كه‌وه‌ دیاره‌و نرخ و به‌هایه‌كی زۆریان به‌ سه‌نگی نمایشه‌كه‌ به‌خشیووه‌،
فۆرمی كۆمێدی له‌هه‌لوه‌رجێكی سه‌خت و ئڵۆزی وه‌ك ئه‌مڕۆی كۆمه‌ڵگای كوردی، فۆرمێكی مه‌قبوله‌ ئه‌گه‌ر به‌و ئاست و ئامانجه‌ به‌رجه‌سته‌ بكرێت كه‌ له‌دواڕۆژه‌كانی بابلۆ به‌رجه‌سته‌كرا.
2 .گۆرانی و موزیك لایه‌نێكی زۆری پانتایی نمایشه‌كه‌ی داپۆشیووه‌، كه‌ به‌هاوكاری گروپێكی موزیك ژه‌نی به‌توانا، چه‌ندین گۆرانی به‌سۆزی كوردی به‌فۆرمێكی ڕاسته‌وخۆی زیندوو نمایش كرا.
ئه‌م ڕاسته‌وخۆییه‌ بۆ موزێك و گۆرانیه‌كان، ته‌نانه‌ت بۆ موئه‌سراتی ده‌نگیش، وای كردبوو ڕیتمی نمایشه‌كه‌ هه‌ر به‌زیندوویی بمێنێته‌وه‌، جگه‌ له‌وه‌ی بینه‌ر له‌و ڕاسته‌وخۆێیه‌ چێژی زیاتری وه‌ڕ ده‌گرت، چونكه‌ ببوو به‌به‌شێك له‌ نمایشه‌كه‌.
خۆ ئه‌گه‌ر هه‌مان ئه‌و موزیك و گۆرانیانه‌ به‌تۆمار كراوی بونایه‌، چێژو ڕیتمی نمایشه‌كه‌ وه‌ك ئێیستا نه‌ده‌بوو.
هونه‌ری ده‌رهێنه‌ر له‌وه‌ دابوو كه‌ توانیبووی سوود له‌سیناریۆی تێكسته‌كه‌ وه‌ربگرێت كه‌ ده‌ڵێ بابلۆ ئاره‌زوو مه‌ندێكی گۆرانی و موزیك بوو دووچاری واهیمه‌یه‌ك ببوو وای ده‌زانی ئه‌و له‌م باره‌یه‌وه‌ بلیمه‌ته‌، كه‌سیش ئه‌و ڕاستیه‌ی پێ نه‌ده‌گوت كه‌ ئه‌و نه‌خۆشه‌و له‌وه‌همدا ده‌ژیت، چونكه‌ له‌هونه‌ردا كه‌سێكی فاشیله‌.
ده‌رهێنه‌ر زۆر زیره‌كانه‌ كۆمه‌ڵێ ئاوازو گۆرانی جوانی ده‌ست نیشان كردوه‌ كه‌ گوایه‌ بابلۆ به‌رجه‌سته‌یان ده‌كات، له‌كۆتایی گۆرانیه‌كان به‌نه‌شازی ده‌یانڵێته‌وه‌.
به‌ڵام ده‌رهێنه‌ر له‌و كاته‌ی بابلۆ وه‌ك كه‌سێكی واهیمه‌دار لای بینه‌ر پێناسه‌ ده‌كات له‌كاتی ژه‌نینی جاس ده‌بێته‌ جاس ژه‌نێكی كارامه‌و لێهاتوو، به‌مه‌ش دووچاری دژایه‌تی بوونێك ده‌بێت له‌نیشاندانی كه‌سایه‌تی بابلۆ.
ده‌رهێنه‌ر له‌دیمه‌نی جاس لێدانه‌كه‌ كه‌ بۆته‌ به‌ڵایه‌ك به‌سه‌ر نمایشه‌كه‌و كۆمه‌ڵێ كێشه‌ی ته‌كنیكی و هونه‌ری له‌گه‌ڵ خۆیدا دێنێ، تووشی جیاوازی له‌فۆرمی گۆرانی و موزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ گۆرانیه‌كانی تر، ئه‌وه‌ۆ جگه‌ له‌كێشه‌ی به‌رز بوونه‌وه‌ی ڕیتم و تێكچوونی ئه‌تمۆسفیری نمایشه‌كه‌، هه‌موو ئه‌وانه‌ ده‌رهێنه‌ر ته‌نیا ده‌یه‌وێ به‌بینه‌ر بڵێ ڕیشان له‌بواری جاس ژه‌نیندا لێهاتووه‌.
ئه‌گه‌رچی ده‌رهێنه‌ر ئه‌و ئامانجه‌ی نه‌پێكاو زۆر به‌گران له‌سه‌ر به‌رهه‌مه‌كه‌ كه‌وته‌وه‌.
3.لایه‌نی تراژیدی له‌و قۆناغه‌دا ده‌ست پێده‌كات كه‌ بابلۆ له‌ئاكامدا ڕاستیه‌كانی بۆ ئاشكرا ده‌بێت و به‌ده‌م ئازاره‌كانیه‌وه‌ شێت ده‌بێت و دوا ڕۆژه‌ تاڵه‌كان به‌چاوی خۆی ده‌بینێ.
له‌و قۆناغه‌ تراژیدیه‌دا هاوسه‌نگی نمایشه‌كه‌ له‌نگ ده‌بێت، به‌هۆی دیالۆگی دوورو درێژی خیتابی، كه‌ ڕاسته‌وخۆ ڕووی له‌بینه‌ره‌.
به‌پێچه‌وانه‌ی په‌رده‌ سه‌ره‌تاییه‌كان جۆره‌ ساردییه‌ك هۆڵه‌كه‌ داگیر ده‌كات و بینه‌ر له‌ناو ئه‌و هه‌موو شه‌پۆله‌ پێكه‌نینه‌ ده‌كه‌وێته‌ نێو ئه‌تمۆسفیرێكی تراژیدی دژ به‌ئه‌تۆسفیری كۆمێدی پێشوو.
بۆیه‌ بینه‌ر هه‌ست ده‌كات هه‌ردوو فۆرمه‌ كۆمێدی و تراژیدیه‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی سروشتی تێكه‌ڵ به‌یه‌كتر نابن.
ئه‌و كاته‌ بۆ ده‌رهێنه‌ر سه‌خت ده‌بێت هه‌ر سێ فۆرمی كۆمێدی و موزیك و سترانسازی و تراژیدی به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ببات.
به‌مه‌ ده‌رهێنه‌ر هاوسه‌نگی له‌فۆرمه‌كاندا له‌نگ كردووه‌ زێده‌ڕۆییه‌كی زۆرتر له‌پێویستی به‌تراژیدیا كردووه‌، ده‌بوا له‌پانتایی تراژیدیاكه‌ كه‌م كاته‌وه‌، به‌تایبه‌ت له‌خیتابه‌ دوورو درێژه‌كه‌ی دوا دیمه‌نی، كه‌مه‌ترسیه‌كی زۆری خسته‌ سه‌ر نمایشه‌كه‌.
له‌دیمه‌نه‌كانی دواییدا ئه‌كته‌رێكی زۆر دێنێته‌ سه‌ر شانۆ، هه‌موو ڕوداوی نمایش و كاراكته‌ره‌كان له‌گه‌ڵ یه‌كتردا كۆ ده‌كاته‌وه‌.
ده‌رهێنه‌ر ویستی ئامانجێك له‌پرسی جانتاكه‌و فڕوفێڵ و خواز بینیه‌كان ده‌ر بخا، به‌ڵام نه‌یتوانی ئه‌و په‌یامه‌ بگه‌یه‌نێته‌ بینه‌رو بۆشاییه‌ك له‌و نێوانه‌دا دروست بوو ببێته‌ هۆی لاوازی فه‌لسفه‌ی نمایشه‌كه‌و ئامانجه‌كانی.
هه‌روا كۆ كردنه‌وه‌ی ئه‌و ژماره‌ زۆره‌ی ئه‌كته‌ر، وای كرد بینه‌ر ده‌رفه‌تی ناسینی كاركته‌ره‌ لاوه‌كییه‌كانی نه‌بێت جگه‌ له‌سێ كاراكته‌ری سه‌ره‌كی نه‌بێت.
له‌ڕووی ڕیتمیشه‌وه‌ له‌و دیمه‌نه‌ی كه‌ خزمه‌تكار ڕاكێشی شێتخانه‌ ده‌كه‌ن، ئه‌ویش به‌ده‌ستیانه‌وه‌ ڕاده‌كاو ده‌ڵێ من نیم و گه‌ڕانه‌وه‌ی زاوا به‌جانتای نیو ملیۆن دۆلاری كه‌ پڕه‌ له‌جلی ژنان و هاتنی تیمی شێتخانه‌و ڕاكردنی هه‌ر یه‌كه‌و به‌ئاراسته‌یه‌ك، ئه‌و ئاژاوه‌ تێك چرژاوه‌ی ئه‌و كۆمه‌ڵگا بێ سه‌رو به‌ره‌، باشترین ده‌رفه‌ت بوو بۆ كۆتایی و به‌جێ هێشتنی ئه‌و واقیعه‌ تاڵه‌ كه‌ ئێستاش به‌رده‌وامی هه‌یه‌.
به‌ڵام شێت كردنی بابلۆو خیتابه‌كانی كۆتایی ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ی له‌ده‌ست داو له‌ریتمێكی مردوودا نمایشه‌كه‌ كۆتایی هات.

حه‌یده‌ر عه‌بدولڕه‌حمان




کتێب/ مارکس وتێوەری نامۆیی… کاوە کەریم

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکە…




ئەمەریكاو ئەمەریكای لاتین… عەلی مەحمود محەمەد

لە كەمتر نیو سەدەی رابردوودا, ئەگەر كودەتا ناڕاستەوخۆكان هەژمار نەكەین, وەك كودەتاكانی بەرازیل و پاراگوای ….., یان كودەتا شكست خواردووەكەی یانزەی ئەبرێلی 2002ی فەنزوێلا, ئەوا هێزە راستگەراكان چوار كودەتایان بە هاوكاری سوپاو ولاتە یەكگرتووەكان ئەمەریكا بە نوێژی نیوەڕۆ بەناوی ئازادی و دیموكراسییەوە لە ولاتانی ئەمەریكای لاتین ئەنجامداوە. ” شیلی 1973, پیرۆ 1992و هندۆراس 2009, پۆلیڤیا2019″, وێڕای 638 جار هەوڵی تیرۆركردنی فیدل كاسترۆ درا لە چوار چێوەی بانگەوازی جاڕنامەی گەردونی مافی مرۆڤدا, وە سەپاندنی 60 ساڵ ئابلوقەی ئابووری, سەرباری كودەتا یاساییەكان لە چەندین وڵاتی دی كە دێینە سەریان.
ئەگەر دەیەی نەوەتەكان دەیەی شكستی بەناو كۆمۆنیزم بوبێت لە ئەوروپای رۆژهەلات, پارتە كۆمۆنیستەكانی وەك مۆز تواندەوە, هەموو كەوتنە ژێر دیوارە روخاوەكەی بەرلینەوە, شكستێكی وایان خوارد ,بە ئێستاشەوە دوای سێ دەیە ,تا هەنووكە چەپ و كۆمۆنیزم لەو وڵاتانە هەناسەی لێبرَاوە, جگە لە روسیاو مۆڵداڤیا.
بە پێچەوانەوە سەرەتای هەزارە, ولاتانی ئەمەریكای لاتین وڵاتە تاقانەكەی كوبایان لە غەریبایەتی ناو دەریاكانی كاریبی رزگار كرد لە دەست قرشەكانی پنتاگۆن, دیارە كوباش بەرگەی بێ وێنەی گرت, بەسەر شەڕی نەرم و رەقی سەرمایەداری سەركەوت, بە گیرفانی بەتاڵەوە توانی تۆوی خۆی لە كیشوەرەكە بچێنێت, سەرەتا لە ساڵی 1998 لە فەنزوێلاوە شنە باكە هەڵیكرد, لە ساڵی 2001 گەیشتە هایتی, لە 2003 ئەرجەنتین و بەرازیل و 2005 ئۆرۆگوای, 2006 پۆلیڤیاو 2006 هندۆراس و 2007 ئیكوادۆر, 2008 پاراگوای, 2009 سلفادۆر, بەشێوەی گشتی شەپۆڵەكە پێچەوانەی مەزهەبی جیمس مۆنرۆ سەرۆكی پێنجەمی ئەمەریكا لە ساڵی 1823 بوو هەڵیكرد, كە 199 ساڵ لەمەوپێش بنەماكەی لەسەر بنچینەی كردنی ئەمەریكای لاتین بە باخچەی پشتەوەی ماڵی ئەمەریكا داڕێژراوە.
ئەمەریكای لاتین و كاریبی باخچەیەكی بە بەرەكەت بووە بۆ ئەمەریكا, لە نێوان ساڵەكانی 1925-1929دا, وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا ساڵانە 200 ملیۆن دۆلاری وەبەرهێنان كردووە لە وڵاتانی ئەمەریكای لاتین, لە بەرامبەردا ساڵانە300 ملیۆن دۆلار قازانجیان دەستكەوت بووە, قازانجەكان 150% ی سەرمایەگوزاریەكە بووە, نەوتی فەنزویلا و كانەكانی پۆلیڤیا و شیلی و سامانی كوبا ئامانجی چاوچنۆكی ئەمەریكا بوو لە مێژوودا .
لە 233 ساڵی رابردوودا, هەر لە هەڵبژاردنی جۆرج واشنتۆنەوە لە ساڵی 1789, ئەمەریكا تەنها 16 ساڵ لە مێژووی خۆیدا بە ئاشتی تێی پەڕاندووە, وڵاتێكە تایبەتمەندی وایە لەگەڵ ئاشتی هەڵناكات, ولیام بلۆم فەرمانبەری پێشوو لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریكا دەڵێت: لە ساڵی 1945 ەوە ئەمەریكا 50 حكومەتی روخاندووە, بەشی زۆری لە ئەمەریكای لاتین بووە.
ساڵی 1969و دوای شەڕی 1967, دكتاتۆری پاراگوای ئەلفریدۆ سترۆنسەر”3-11-1912 بۆ 16-8-2006 ” رازی بوو 60 هەزار فەڵەستینی لە كەرتی رۆژئاواوە بچنە ولاتەكەی بە مەرجێك شیوعی نەبن.
ناوبراو لە 15-8-1954 ەوە بۆ 3-2-1989 سەرۆكی ولات بوو, بە كودەتا هاتە سەر حوكم بە كودەتاش لابردرا.
لەسەردەمی دەسەلاتیدا 20814 كەس دور خرایەوە, 19862 زیندانیكران, 18772 كەسیان ئەشكەنجە دران, 425 كەس بێسەروشوێنن, كۆی گشتی 128076 كەس قوربانی دەستی رژێمەكەی بوون.
ئەمەش بەشێك بوو لە نەخشەی كۆندۆر لە ولاتانی ئەرجەنتین ,شیلی , ئۆرۆگوای, پاراگوای, بەرازیل و پۆلیڤیا, دواتر ئیكوادۆرو پیرۆش پەیوەست بوون پێوەی, لە لایەن حكومەتە دكتاتۆرییە سەربازیەكان بۆ لێدان و قەلاچۆكردنی چەپ بە پشتیوانی سەربازی و تەكنیكی ئەمەریكا و فەرەنسا پیادە كرا, لە ساڵی 1968 بۆ 1989 بەردەوام بوو, 50000 بۆ 90000 كەس تیایدا كوژرا, 30000 كەس بێسەروشوێنكران ,400000 كەس زیندانی و ئەشكەنجە كران, دوای روخانی دیواری بەرلین و نەمانی مەترسی چەپ هەڵوەشایەوە 1.
ئەمەریكا بەردەوام لە رێگەی كۆنتراكانیەوە دەستی خستۆتە ناو كاروباری ولاتەكان بۆ لێدانی چەپ, لە سلفادۆرەوە بگرە تا كۆنتراكانی نیكاراگوا بۆ چەكدارە تاوانكارەكانی كۆڵۆمبیا, ساڵی 1962 دوو ساڵ پێش ئەوەی فارك دەست بە كاری چەكداری بكات, كۆڵۆنێڵی ئەمەریكی ویلیام یاربۆرۆ لە میانی سەردانی كۆڵۆمبیای دا, پێشنیاری دروستكردنی تیمی مەرگی كرد بۆ بنەبڕكردنی جوتیارە شیوعییەكان لە كۆڵۆمبیا.
لە ساڵی 1963 ژەنەراڵ ئەلبەرتۆ رویزۆ نۆفۆوا, كە لە شەڕی كۆریا بەشداری كردبوو, پێشنیاری دروستكردنی دەستەی چەكداری مەدەنی كرد بۆ شەڕی شیوعییەكان لەناو كۆمەڵگاكانیان.
لە نێوان ساڵانی 2002 بۆ 2010 لەو كاتەی ئۆریبی و ژەنەراڵ ماریۆ مۆنتا كە ئەمەریكا راهێنانی پێكردبوو, زیاتر لە 10000 خەڵكی سڤیلیان كوشت, زۆرجار قوربانیەكان بەرگی گەریلایان دەكردە بەریان دوای كوشنتنیان 2.
سەیر بكەن حكومەتی مەكسیك دەستی بەسەر 18091 چەكی ئەمەریكی گرتووە لە نێوان ” 1-1-2021 بۆ 18-11-2021″ دا , ساڵانە نیوملیۆن چەك لە ئەمەریكاوە دەچێتە ناو مەكسیكەوە.
ساڵانە تاوانكاران 3,9 ملیۆن تاوان لە مەكسیك ئەنجام دەدەن, 70%ی چەكەكانیان ئەمەریكین 3, بەم شێوەیە لە خزمەت كارتێلەكانی چەك مەكسیك كراوە بە بەرەیەكی جەنگی بەرفراوان.
سەیر كەن ئەمەریكا لە رێكەوتی 20-12-1989 پەنەمای داگیر كرد, بە هێزێكی 25000 سەربازییەوە بە بەهانەی دەستگیركردنی سەرۆكی ولات مانۆیل ئەنتۆنیۆ نۆرینگا, وەلێ لە ناوەڕۆكدا پەیوەندی بە دەستگرتن بەسەر نۆكەندی پەناماو هەڵوەشاندنەوەی كۆنتراكتی پەنەما- یابانەوە بوو, بۆ ئەوەی رێگا لە ژاپۆن بگرێت ببێتە هێزێكی جیهانی, ئامەریكا دۆست ناناسێت.
ئەوەی شایانی باسە دوای ئەوەی فەرەنسا شكستی هێنا لە دروستكردنی نۆكەندی پەنەما 1881 – 1894, كۆنگرێسی ئەمەریكا لە یۆنی 1902 مافی بە سەرۆك رۆزفێڵت دا نۆ كەندەكە بكڕێتەوە لە فەرەنسا , لەوكاتە نۆكەندەكە دەكەوتە ناو سنوری كۆڵۆمبیا, پەرلەمانی كۆڵۆمبیا بڕیاری دا نەیفرۆشێت بە ئەمەریكا, بۆیە ئەمەریكا بە هاوكاری بۆرجوازی ناوچەی نۆكەندەكە, بە بەهانەی كردنەوەی نۆكەندەكە لە نیكاراگوا, خۆیان لە كۆڵۆمبیا جیاكردەوە, ئەمەریكاش سوپای پشتیوانی بۆیان ناردو پەنامای لە كۆڵۆمبیا جیاكردەوە, بەمەش مافی بەڕێوەبردنی نۆكەندەكەی بەدەست هێنا”4.
لە دوای دوو هەزارەوە یەكەم كاردانەوەی ئەمەریكا بۆ كاركردن بە باوەڕی مۆنرۆ لە فەنزوێلاوە دەستی پێكرد, بەلام خۆشەویستی شافێز لە ناو هەژارانی وڵاتەكەی كودەتاكەی هەرەس پێ هێنا, لە ساڵی 2004 سەرۆكی هایتی جان برتران ئاریستید”كاهین و لاهوتی ئازادی بەخشی چەپ, لە یەكەم هەڵبژاردنی دیموكراسی لە هایتی لە ساڵی 1991 بە رێژەی 67% هەڵبژێردرا” كودەتای بەسەردا كرا, ئەمەریكی و فەرەنسیەكان رفاندیان, لە وڵات دوریان خستەوە, ئێستا لە باشووری ئەفریقا پەنابەرە.
5 ساڵ دوای هایتی, نۆرەی هندۆراس هات, سەرۆك مانۆیل زیلایا كە لەسەر پارتی لیبراڵ كاندید بوو, بەڵام چووبووە ریزی شافێزەوە, كودەتای بەسەردا كراو بۆ دۆمێنیكان پەنابەر ئاسا دیپۆرت كرا.
لە پاراگوای كودەتا لە بەرگی یاسادا ئەنجامدرا, قەشەیەكی دیكەی چەپ بەناوی فرناندۆ لۆگۆ میندیز لە 22ی یۆنی 2012 لە دەسەلات دور خرایەوەوە, لە ساڵی 2016 ەش دیلما رۆسێف لە بەرازیل كودەتای نەرمی بەسەردا كرا, گرتنی سەرۆك لۆلا لە سەرو بەندی هەڵبژاردنەكانی بەرازیل لە ساڵی 2018 دا دور خستنەوەی لە پرۆسەی هەڵبژاردن كودەتایەكی دیكە بوو لەبەرگێكی یایسایدا, كودەتای لینین مۆرینۆ لە ئیكودادۆر كودەتایەكی ناوخۆیی بوو, بۆ هەڵگرتنی قەدەغە لەسەر كۆمپانیاكانی نەوتی ئەمەریكاو رادەستكردنی جولیان ئەسانج و دەركردنی لە باڵوێزخانەی ئیكوادۆر لە لەندەن كە پەنایان دابوو.
تەنانەت پەلاماری وڵاتە پەمبەییەكان شێوازی بەرەییشی بەخۆوە گرت, بۆ لێدان و بەرەو روبونەوەیان گروپی لیما ساڵی 2017 دژ بە فەنزوێلا دامەزرا, كە چەپ لە پیرۆ سەركەوت, هاوپەیمانییەتیەكە لە لیماوە هەڵوەشایەوە, مانەوەی بووە گاڵتە جاڕی, رێكەوتی 28-12-2021 وەزیری دەرەوەی پیرۆ پێشوازی كرد لە باڵوێزی تازەی حكومەتی فەنزوێلا.
كریستینا فرناندیز سەرۆكی پێشووی ئەرجەنتین و جێگیری سەرۆكی ئێستا باسی كودەتای یاسایی دەكات ئەمەریكا لە ولاتانی ئەمەریكای لاتین لە بری كودەتای سەربازی ئەنجامی دەدات, بەشێكی ئەوانەی ئاماژەمان پێیان دا دەچنە ئەو چوارچێوەیەوە.
ئەمریكا هەمیشە دژی جێبەجێكردنی هەموو بەرنامەیەكی سۆشیالیستی و نیشتمانییە لە ناوچەكە, لێ مێژووی ئەمەریكای لاتین لەو جێگایە ناوەستێت كە ئەمەریكا خوازیارێتی, تەنانەت سەردەمی ترامپ هەموو هەنگاوێك بۆ كەرتی گشتی بە كۆمۆنیزم دەزانی, تەنانەت هەندیك وڵاتی وەك دانماركیشی خستبووە ئەو بەرەیەوە .
تا خەبات بۆ دادپەروەری زیاترو كەمكردنەوەی نا یەكسانی كەرامەتی هاوولاتیانی رەسەن و ئەفریقییەكان, ژنان بەردەوام بێت و خەون بۆ گۆڕانكاری درێژەی دەبێت, وەك لە ئەنجامی هەڵبژاردنەكانی ساڵانی 2020 و 2021 دەبینین, لە 12 هەڵبژاردن چەپەكان 11ەی دەبەنەوە.




ڕاڤەکاریی فەلسەفیی/ بەهەندوەرگرتنی فەلسەفییانە … کتێبێکی نوێی ئازاد حەمە

کتێبێکی ٨٥٠ لاپەڕەییە دەزگای جەمال عیرفان ئەرکی چاپکردنی گرتۆتە ئەستۆ و بەم زووانە بڵاو دەبێتەوە…

ئەم کتێبە تایبەتە بە ڕاڤەکاریی فەلسەفیی هزری ڕاڤەی پۆلێک هزرمەندی نوێی ڕۆژئاواییە.




کتێبێکی نوێی عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ) چاپ و بڵاوکرایەوە

دەربارەی کار و تێکۆشانی حەلقەی ئەدیبانی کۆمۆنیست و گۆڤاری ڕابەر ١٩٨٧ – ١٩٩١، کتێبێکی شاعیر و نووسەری کرێکاریی عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)ە، کە ئەم هەفتەیە چاپ و بڵاوکرایەوە. ئەم کتێبە باس لە پێکهاتن وخەباتی حەلقەی ئەدیبانی کۆمۆنیست دەکات کە هەر سێ ئەندامانی دامەزرێنەرانی ( عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ و جەماڵ کۆشش و دکتۆر نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد(هۆشەنگ)) و ژمارەیەک لە ڕابەران و هەڵسوڕاوانی مارکسیستی و نووسەران و ئەدیبان تیایدا بەشدارن و لەومێژووە دواون، ئەمە جگە لە گەلەرییەک کە کۆمەڵێک وێنە لەخۆ دەگرێت. شایانی وتنە ئاوڕدانەوە لەو مێژووی خەبات و تێکۆشانی حەلقەیەک و گۆڤارێکی ئەدەبیی کە لە شاری هەولێر و لەسەردەمی دەسەڵاتی ڕژێمی بەعسی فاشیست دامەزراوە و تا ساڵی ١٩٩١ لەمەیداندا بووە و چەندین دەقی ئەدەبی کرێکاریی بلاوکردۆتەوە و ڕەوتی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی پەرەپێداوە، مایەی لێوردبوونەوە و تێڕامان و خوێندنەوەیە. ئەم کتێبە دەچێتە خانەی بیرەوەری و هەڵسەنگاندن و لەسەر ئەرکی ڕێکخراوی بەدیلی کۆمۆنیستی چاپ و بڵاوکراوەتەوە.




بەرگری لە ئازادیی… بانگەوازێك… زاهیر باهیر

ئازادیی تۆ بەندە بە ئازادیی کەسانی دیکەوە، تیرۆر و کوشتنی کەسانی دیکە ، کوشتن و تیرۆری تۆش بە دووی خۆیدا دەهێنێت. ئاگرە سوورە لە خۆت بە دوور نابێت، ئەوەی ئازادی نەیارانی فکریت سەرکوت بکات ، هی تۆش دەکات، ئەوەی کە دەستی بە خوێنی نەیارانی فکریتا بچێت ، دەستی بەخوێنی تۆشدا دەچێت
ئەوەی کە لە ئێستادا باشوری کوردستان خۆشبەختانە لێی بێ بەشە تەنها جەنگی ئەهلییە کە هیوادارم ئەوە ڕوونەدات. تێڕوانینێکی سەرپێیانە مێژووی هەرچی دەردەسەری و نەهامەتییەکانە هەر لە وشکەساڵی و بێ بارانی و بێ ئاوی و خۆڵبارین و بێ موچەیی و گرانیی و بێ ئیشیی و ڕەوکردن و بوونی پەتا و نەخۆشی جۆرا و جۆر و نەبوونی ئازادیی ڕۆژنامەگەری و ڕادەربڕین و هێڕشی مووشەکی حەشدی شەعبی و موشەكباران و بۆمبارانی دەوڵەتی ئێرانی.. تا دەگاتە کوشتنی کەسان و دۆستانی سەر بە ڕۆژئاوا و پەکەکە لەناو شاردا لە ڕێگای میتی تورکی بە هاوکاری بەکرێگیراوانییەوە، هەروەها هێڕشی درۆنەکانی تورکیا و کوشتنی هەر کەسێك بیانەوەێت لە هەر شوێنێکدا… هەر هەمو ئەمانە لە یەك چاوتروکاندا بەیادت دێنەوە و هەر هەمووی بە زیادەوە لە کوردستاندا هەیە و بەداخەوە گەر بیشڵێم خەڵکی لەوێ دەستوپەنجەی خۆیانیان لەگەڵدا نەرم دەکەن و لای زۆرینە بووەتە بارودۆخێکی ئاسایی و بە خێرای دێن و بە خێراییش گوزەر دەکەن. وەڵامیش یا پرسە گرتنە یاخود ” هیچ ناکرێت”.
ئەمە ئەو بارودۆخەیە کە خەڵكی کوردستان تێیدا دەژین. بەڵام ڕاستە هەندێك لەوانە کە ناونوسم کردون ڕەنگە چارەسەرکردنیان ئاسان نەبێت بەتایبەت کارەساتە سسروشتییەکان، یاخود ڕەنگە لەتەك هەندێك لەوانەدا ڕاهاتبێتین . بەڵام ناکرێت چی تر لەگەڵ کارەساتی گەورەتردا ڕابێین و بە ئاسایی وەریگرین.
‌هێڕشی درۆنەکانی دەوڵەتی تورکیا ناکرێت قەبوڵ بکرێت، دەکرێت کە ڕابوەستێنرێت. گەر لەم قۆناخەیدا ڕانەوەستێنرێت کارەساتی دیکەشی بەدوادادێت. هەر بە کوشتنی دۆستان و لایەنگرانی ڕۆژئاوا و پەکەکە و پەیەدەوە ناوەستێت دوایش سەرەی تۆش دێت.
ئەو کەڵەگاییەی کە دەوڵەتی تورکیا دەیکات بەسەر باشووری کوردستانەوە کە بە ئارەزوی خۆی کەی بیەوێت دیتەوە ناوەوە و کێی بوێت دەتوانێت تیرۆری بکات مەگەر ئەمەریکا و ئیسرائیڵ لەگەڵ سوریادا بیکەن.
تۆیەك کە خۆت بە چەپی رادیکال و سۆشیالیست و کۆمۆنیست و ئازادیخواز دەزانیت، گەر لەگەڵ پەکەکە و ڕۆژئاواشدا نەیەیتەوە هێڕشی درۆنەکانی تورکیا لات، نابێت ئاسایی بێت ، دەبێت ئەوە بزانیت ئازادیی تۆ بەندە بە ئازادی ئەوانی دیکەوە، تا زۆربەی زۆری ئازاد نەبێت ، ئازادیی راستەقینە مەحاڵە. دانیشتن و نەکردنی هیچ کەمپەین و چالاکییەکی راستەوخۆ لە خزمەتی مانەوەی بارودۆخە هەنوکەییەکەدایە.
کوشتن و تیرۆری کەسانی سەر بە پەکەکە ، سەر بە پارتی ، بە یەکێتی ، بە ئیسلامی و سۆشیالیست و کۆمۆنیستەکان یاخود هەر لایەنێکی دیکە کارێکی نامرۆیانە و قیزەوەندە ئیتر لە هەر ڕێگایەکەوە بێت تا دەگاتە تیرۆرکردنی بە درۆن.
بەڕای من دەتوانرێت زۆر شت بکرێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم هێڕشانەی دەوڵەتی تورکیا لە ڕێگای خەباتی ڕاستەوخۆ و کاری مەیدانییەوە. کۆکردنەوەی واژۆ و ڕێپێوانی سەر شەقامەمان و ڕێگرتنی شەقامەکان و دابڕینیان لە یەکدی…جگە لەو ڕێگا و بانانەی کە تەنکەری نەوت و شمەکی دیکەی بە قاچاخ پێدا دەڕوات، هەر هەموو ئەمانە چالاکییەکی بێ بەرهەمن، لەبری پەیداکردنی هاوپشتی و گیانی هاوخەباتیی، ڕەنجاندنی خەڵکی ئاسایی دروست دەکات ، سنوری دوورخستنەوەیان لە ڕیزەکانی ناڕەزاییکەران دیاریدەکات، توڕەبوون و نەیاریی خۆی بە خۆپیشاندەران پەیدا دەکات.
با کار لەسەر چالاکی کاریگەرانە بکەین. ئیمە لە هەر کوێیەك بین خاوەندرۆنەکان و وێرانکەرانی کوردستان و بکوژانی ڕا و بۆچونی جیاواز لەوێن بە خۆیان و بەژەوەندەییەکانیانەوە. ئەمڕۆ گرنگە لە هەر شوێنێك بین بە جیاوازی بیر و بۆجونمانەوە بی ئەوەی یەکدی کۆنترۆڵ بکەین ، بێ ئەوەی سەرمایەی سیاسی لێ دروستبکەین ، بێ ئەوەی ڕای خۆمان بەسەر یەکدیدا فەرز بکەین دەتوانین چەند جالاکییەکی گرنگ ئەنجام بدەین.
وەرن ئێمە لە لەندەن لە بری ڕێپیوانی سەر شەقامەکان و بەزایەدانی وزە و وەختمان با چالاکی مەیدانی ئەنجام بدەین بە زەرەر گەیاندن لە ئابووریی دەوڵەتی تورکیا و پایەکانی، کۆمپانیاکانی، شۆپەگەورەکانیان، بەرژوەندی بزنسمانە گەورەکانی و زۆر شتی دیکە هەیە کە لە تواناماندا هەن بیانکەین بێ ئەوەی کە مەترسی لەسەر ژیانی خۆمان دروست بکەین . هەر یەك لەوانە لە هەموو شوێنیکی دیکەی ئەوروپا بە تایبەت لە پایتەخت وشارە گەورەکانیا هەن و دەتوانرێت هەمان شت بکرێت.
هەرچیش سەبارەت بە باشوورە هەمان ئەو کەس و لایەنانە دەتوانن زیاتر بکەن و کارایی زیاتریش دابنێن . بۆ من نییە کە بڵێم چی بکەن، چونکە من لەوێ ناژیم دڵنیام ئەوان زۆر باش دەزانن کە چ جۆرە جالاکییەك زەربە لە ئابووری تورکیا لە ڕوی بازرگانی و هەروەها لە بوارەکانی میدیا : لە بەرنامەی زاڵی تورکی و بڵاونەکردنەوەی درامە بێ سەر و بەرکان و بونی پەیمانگا و کۆمپانیا و تد هەر ئاواش چالاکییەك کە کارایی لەسەر پەڕلەمانی کوردستان و سەرکردایەتی پارتی و یەکێتی، دادەنێت تاکو فشار بخەنە سەر دەوڵەتی تورکیا.
ئیتر کاتی هاتنی هەنگاوی عەمەلییە و خۆڕزگارکردنە لە پرسەدانان لاواندنەوی شەهید [ ئەو وشە و دەستەواژە بێ ناوەرۆکە] و کۆکردنەوەی واژۆ و گرتنی پشتی مایکرۆفۆنەکان و کردنی قسەی هەلەق و مەلەق .
تکایە گەر کەسێك لە لەندەن ئامادەی ئەو جۆرە چالاکییە با لە ڕێگای فەیسبوکەوە پەیوەندیم پێوە بکات.

زاهیر باهیر – لەندەن

21/06/2022




بەیانی فیدراسیۆن بە بۆنەی ڕۆژی جیهانی پەنابەران

خەباتمان لەدژی ڕاسیزم، دیپۆرتکردنەوە و ژێرپێنانی مافی مانەوەی پەنابەران و بۆ بەرگری لە هەڵاتووانی جەنگ و نائارامی بەردەوامە!

٢٠ی حوزەیزان ڕۆژی جیهانی پەنابەرانە که‌ له‌لایه‌ن ڕێکخراوی نه‌ته‌وه ‌یه‌کگرتووه‌کانەوە لە ساڵی ١٩٥١ەوە به‌ فه‌رمی ناسێنراوه‌. ئەمساڵ لەکاتێکدا بەرەو ڕۆژی جیهانی پەنابەران دەچین کە کۆمەڵگای مرۆڤایەتی ڕووبەڕووی قۆناغێکی سەخت و پر مەترسی بۆتەوە. نائارامی دنیای داگرتووە. قەیرانی ئابووری و دارایی، فەزای جەنگ و میلیتاریزم و تیرۆریزم و ڕاسیزم و هەڵکشانی نەتەوەپەرستی و فەناتیزمی دینی و سەرکوت و ئیستیبداد و هەڵاواردن و کاولکاری و بێکاری و هەژاری و بێ خانەولانەیی..،‌ به‌شێکی زۆر له‌ دانیشتوانی وڵاتانی دنیای ناچار به‌ کۆچکردن و ئاواره‌بوون و دەربەدەری کردووه‌. دەوڵەت و هێزه‌ ئیمپریالیستیەکان لە کێشمەکیش و کێبەرکێیەکی گەورەدان لەپێناو سەرلەنوێ دابه‌شکردنه‌وه‌ی جیهان و به‌ده‌ستهێنانی ناوچه‌ی نفوز و سود و قازانجی خەیاڵی و کەڵەکەی زیاتری سەرمایە، بۆ ئه‌م مەبەستەش ئامادەن بەڵای گەورە بەسەر مرۆڤایەتیدا بهێنن و جیهان بخەنە بەردەم شەڕی ئەتۆمی و بایۆلۆجی و کوشتار و نابوتکردنی سیمای شارستانی ئەم سەردەمە.
دوای ٧١ ساڵ لە ڕاگەیاندنی پەیماننامەی مافه‌کانی په‌نابه‌ران، به‌ڵام هێشتا ده‌بینین دیارده‌ی په‌نابه‌ری بە شێوەیەکی بەرفراوان به‌رده‌وامه ‌و درێژه‌ی هه‌یه. بەپێی ئاماری ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان (UNHCR) ژمارەی ئەو کەسانەی بەهۆی جەنگ و ململانێی ئاینی و سەرکوتی سیاسی و گرفتی ئابوورییەوە ناچارکراون ئاوارە بن و ببنە پەنابەر گەیشتە ١٠٠ سەد ملیۆن کەس، کە نزیك بە پەنجا ملیۆنیان ئاوارەی ناوخۆی وڵاتەکانیانن. بەدوای بەرپابوونی جەنگ لە ئۆکرانیا ژمارەی ئاوارە و پەنابەرانی ئۆکرانی لەماوەی کەمتر لە چوار مانگدا گەیشتۆتە چواردە ملیۆن کەس، کە لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە، ئەمە گەورەترین شەپۆلی ئاوارەیی و پەنابەرییە لە جیهاندا.
له‌ژێر سایه‌ی کێشمه‌کیش و پێشبڕکێی ئینسانکوژی ده‌وڵەته زلهێزه‌کانی دونیا و هاوپەیمانە ناوچه‌ییه‌کانیان لە ده‌سته‌ و تاقمی کۆنه‌په‌رستی قه‌ومی و ئاینی و تایفی، سەرباری جەنگ و کوشتاری خەڵکی مەدەنی و ئاوارە بوونی بەکۆمەڵ، ڕەگەزپەرستی و جیاکاری ڕووی لە هەڵکشانە. ئەمە لەپاڵ داشکانەوەی ئاسەوارەکانی جەنگ وە قەیرانی کۆرۆناش بەسەر شانی خەڵکدا، نرخی خۆراك و سوتەمەنی کارەبا و پێداویستییە ژیاریەکان و… بەشێوەیەکی سەرسوڕهێنەر براونەتە سەرەوە، تەنها لەپێناو باڵادەستی و کەڵەکەی سەرمایە و دزینی ڕەنجی کاری هەرزانی خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێش. ژیانی ملیۆنەها ئینسانیان خستۆتە نێو تونێلێکی تاریك لە جەنگ و میلیتاریزم و کوشتار و نائارامییەوە و بەو هۆیەشەوە دیارده‌ی هه‌ڵهاتن و ئاوارەیی، له‌ مه‌ودایه‌کی فراواندا به‌رهه‌مهێناوه. ملیۆنه‌ها ئینسان وه‌ك قوربانیانی ئه‌م هه‌لومه‌رجه‌ ناچارکراون به ‌گرتنه‌به‌ری ڕێگای سه‌رکه‌شی دەریا و زەریا و سنوره‌ ته‌لبه‌ند کراوه‌کان و سەرماوسەختی جەنگەڵەکان، تاوه‌کو په‌نابه‌ر له‌ وڵاتێکی ئه‌وروپاییدا نیشتەجێ ببن و وه‌ك ئینسانی سه‌رده‌م مافەکانیان بۆ به‌ڕەوا بناسرێت. بەڵام بەداخەوە سەرباری ئەوەی دەکرێنە که‌ره‌سته‌ی داشکاندنه‌وه‌ی قەیرانەکان و کێشمه‌کێشی باڵه‌کانی نێو ده‌سه‌ڵات و په‌لاماره‌ ڕاسیستی و فاشیستیه‌کان، سیاسەتی نامرۆڤانە و بازرگانی بە ژیان و ئایندەیانەوە دەکرێت.
دەسەڵاتدارانی ڕۆژئاوا و وڵاتە ئەوروپیه‌کان له‌کاتێکدا خۆیان سەرچاوەی ئەو جەنگ و ماڵوێرانییانەن کە بەرۆکی بە کۆمەڵگای بەشەری گرتووە، کەچی ئامادەش نین باجی سیاسەتی چەوتی خۆیان بدەن. کەیسی پەنابەرانیان کردۆتە وەرەقەیەکی سیاسی لەنێو حکومەتەکان و ساتوسەودا و بازرگانی پێوە دەکرێت. لەوەش زیاتر سەباری توندکردنەوەی سنورەکان و ناچارکردنی پەنابەران بەهەڵبژرادنی ڕێگای مەرگ و پڕمەترسی، چاو لە ئاستی تراژیدیای لاشەی هەڵوەشاو و ساردەوە بووی په‌نابه‌ران لەنێو دەریاکان، لە ناوخۆی وڵاتەکانیشیاندا دەست دەبەن بۆ لێگرتنه‌وه‌ی پێداویستیه‌کانی ژیان و زیندانی کردن و ڕاگرتنی پەنابەران له ‌که‌مپە داخراوەکاندا، کە ئەوەش کاریگەریی خراپ لەسەر دۆخی دەروونی پەنەباران دروست دەکات و زۆر جار ئاکامەکەی بە خۆکوشتن کۆتایی دێت! مافی خوێندن و کارکردن و هاتوچۆ لە پەنابەران زەوت دەکەن. پەنابەرانیان وەکو سەرچاوەی هەڕەشە و مەترسی بۆسەر وڵاتەکانیان ناوزەد دەکەن و ئەوەشیان کردۆتە پاساوێك بۆ ئەوەی دەست بخەنە ناودەستی کۆنەپەرستترین دەسەڵات و حکومەتەوە کە پەنابەران لەدەستیان هەڵاتوون تا بەزۆر و بەپێچەوانەی خواستی خۆیان دیپۆرتی ئەو دۆزەخەیان بکەنەوە.
بەپێی ئاماری ڕێکخراوی کۆچی نێودەوڵەتیش لەماوەی شەش مانگی ڕابردوودا ژمارەی ئەو پەنابەرانەی لە جیهاندا بۆ گەیشتن بە وڵاتانی ئەوروپی و وڵاتانی ئارام ژیانیان لەدەست داوە، نزیکەی دوو هەزار و ٣٥٨ پەنابەر بوون. بەبەراورد بە شەش مانگی یەکەمی ساڵی ڕابردوو کە ژمارەی قوربانییەکان یەك هەزار و ٤٦٨ پەنابەر بوون، بەڕێژەیەکی بەرچاو زیادی کردوە! لە شەش مانگی ڕابردوودا یەك هەزار و ٧٣٧ پەنابەر لەلایەن دەوڵەتی تورکیاوە دەستگیر کراون. هەروەها لەناو تورکیا و وڵاتانی ئەوروپادا تەنها لەساڵی ڕابردوودا ٣٢ پەنابەری کورد بە ڕووداوی جۆراوجۆر ژیانیان لەدەستداوە. جگە لە بێسەروشوێن بوون و نەدۆزینەوەی تەرمی دەیان پەنابەری تری کورد کە لەناو دەریادا ژیانیان لەدەستداوە.
فیدراسیۆنی سه‌راسه‌ری په‌نابه‌رانی عێراقی له‌ ڕۆژی جیهانی په‌نابه‌راندا لیستی ئه‌م داواکارییانه‌‌ به‌ڕووی ئیمزاکه‌رانی لائیحه‌ی مافه‌کانی په‌نابه‌ران به‌رز ده‌کاته‌وه‌:
١- پێویسته‌ ده‌ستبه‌جێ سیاسەتی دیپۆرتی پەنابەران ڕابگرن و کۆتایی بهێنرێت به‌ سیاسه‌تی ڕاگرتنی په‌نابه‌ران و ئاواره‌ی جه‌نگ له‌ که‌مپ‌ و هۆستێڵ و شوێنە نەشیاوەکاندا و دابڕینیان له‌ ژیانی شاری و گواستنەوەیان بۆناو کۆمه‌ڵگە و شوێنی شایسته‌ به‌ ئینسان.
٢- پێویسته‌ حکومەتەکانی ئەوروپا و بەریتانیا ئەو ناوچانەی پەنابەرانی پیادەپەڕنەوە بەپەلە ناچاربکرێن سنورەکانیان بەڕووی پەنابەراندا بکەنەوە و دیوارە دڕکاوییەکانی سنوریان هەڵگرن، تا پەنابەران ناچار نەکرێن ڕێگای سه‌ختی دەریاکان و دارستانە چڕەکان بگرنەبەر.
٣- پێویستە حکومەتەکانی ئەوروپا و حکومەتی بەریتانیا ناچار بکرێن ئەو ڕێکەوتننامانەی کە لەگەڵ تورکیا و یۆنان و ڕواندا بەدژی پەنابەران و بۆ دیپۆرتکردنەوەیان مۆریان کردووە، هەڵبوەشێننەوە.
٤- ده‌ستبه‌جێ په‌نابه‌ران له ‌گرتوخانه‌ ده‌ستبه‌سه‌‌ره‌ په‌نابه‌رییه‌کاندا ئازاد بکرێن.
٥- دابینکردنی ئیمکانات و پێداویستی گونجاو به‌ شێوه‌یه‌کی پلانداڕێژراو و به‌ مه‌به‌ستی هه‌رچی زووتر جێکه‌وتنی په‌نابه‌ر و کۆچبه‌ران له‌نێو ئه‌و کۆمه‌ڵگەیانه‌ی هانای بۆده‌به‌ن و به‌هره‌مه‌ند بوونیان له‌ هه‌موو پێداویستییه‌کی فه‌ردی و کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری به‌شێوه‌یه‌کی یه‌کسان.
٦- به‌ڕه‌سمیه‌ت ناسینی مافی په‌نابه‌ری بۆ هه‌موو ئه‌وانه‌ی که‌ وه‌ك په‌نابه‌ری سیاسی به‌هۆی جه‌نگ وشەڕ و کێشمەکێشی قه‌ومی و مه‌زهه‌بی وه‌یان بەدەلیلی جنسی له‌شوێنی ژیانی خۆیان هه‌ڵکه‌نراون و هاوکاری کردنیان بۆ ده‌ستپێکردنه‌وه‌ی ژیانی ئاساییان.
فیدراسیۆنی سەراسەری پەنابەرانی عێراقی بە ڕۆڵی خۆی لەپێناو جێبەجێکردنی ئەو داواکارییانە و بەرگرتن بە سیاسەتی دژی پەنابەری وڵاتانی ئەوروپا و بەریتانیا، لە دژی دیپۆرتکردنەوە، مافی مانەوە و هەڵهاتن، لە دژی ڕاسیزم و جیاکاری کۆیلەکردنی ئینسانەکان لەسەر بنەمای ڕەگەز و مافی هاوڵاتی یەکسان بێدرێخ تێدەکۆشێت. لەم ڕێگایەشەوە داوا لە تەواوی ڕێکخراوەکانی داکۆکیکار لە مافەکانی پەنابەران و یەکێتی کرێکاری و ئەحزاب و لایەنانەی خۆیان بە بەرگریکار لە مافەکانی پەنابەران دەزانن، پشتیوانی لەو داواکارییانە بکەن و پەنابەران بەتەنها جێ نەهێڵن.
نا بۆسیاسەتی دیپۆرت، مافی پەنابەری مافی ئینسانە
فیدراسیۆنی سەراسەری پەنابەرانی عێراقی
١٩/٦/٢٠٢٢

—
Dashty Jamal
Secretary
International Federation of Iraqi Refugees-IFIR
Tel:07856032991 Fax:08712664391
www.federationifir.com
www.csdiraq.com




نوێترین کتێبی «پێشەوا کاکەیی» چاپ و بڵاو کرایەوە

کتێبی «شیرازنامە، بۆ فەتانەی خامفارس»ـی پێشەوا کاکەیی، چاپ و بڵاو کرایەوە. کە ئەم کتێبە کاری ڕێنووس و هەڵەچنی «وشیار عەلی» و کاری بەرگ «ئیبراهیم ساڵح» ئەنجامیان داوە و لە چاپخانەی کارۆ چاپ کراوە.

🔻 له‌باره‌ی ئه‌م پەڕتووکەوە پێشەوا کاکەیی ده‌ڵێت:
ئەم بەرهەمە: ئەزموونێکی نوێی ڕۆژژمێری ئەدەبی منە کە لە دوازدە نامەی ئەدەبی پێک دێت، هەر نامەیەکیش سێ باس بۆ چوار باس لە خۆ دەگرێت، کە خۆی لە (شیعر، گێڕانەوە، نامەی پەخشانی، گوتار و…)دا خۆی دەبینێتەوە. هەندێک شوێن بۆ ڕەگەزی تریش. دەمەوێت خۆم لە پێشەکی ببوێرم. ته‌نيا سەرنجێکی خێرا بۆ خوێنەران به‌ جێ ده‌هێڵم. کە لەپاڵ ئەم دوازدە نامەیەدا، باس لە کۆمەڵێک زانا و شاعیر و عاریفی ناوچەی شیراز دەکات، لە حەللاج و حافز و سیبەوەهییەوە بۆ باباکوهی و پیرنازدار. ئەم نامانە لە دەوری کۆمەڵێک پرسی گرنگدا دەسووڕێتەوە.

🔵 پەرەگرافیک لە پەڕتووکەکە:

وەختێک ئینگۆ فەتحە بن، وەکوو ساقییەکی بێچارە، هێواش هێواش دێم و دەچم، بۆ وەی موشتاقولیقای فەتحە بم، تا بەوێ کارە پێشوودرێژەم بڵێم: نۆشینی عیشق، یان لە فەتحەدا دەمهێڵێتەوە و وەکی وشەیەکی هەڵواسراو دەمێنمەوە، یان کە پێکێ لەوێ فەتحەیە نەدەم، وەک گەدایەک دەکەومە سەر ئەژنۆ، وەک کەسرەیەک دەمێنمەوە، هەتا بنەپێیەکانم دەقڵیشێن و وەک هەنارێکی قڵیشاو شەرابی ئەوینم لێ ده‌چۆڕێتەوە.
کچی سەیيدزادەی ڕۆحبەر! تامی ئەوین لە فەتحە و کەسرەدا وەکوو سێو و هەنار وایە، بۆیە گەر لێم تێبگەن، لە ڕووتاندا دەبێژم:
جا سیبەوەیهیيش خۆی هەر بۆنی سێوە،
باشتر لە فەتحە دەگا.
منیش کە بوومەتە کەسرە،
خاڵ و بۆری تۆیە وا لە من دەکا.

🔹پێشەوا کاکەیی
🔸پێشەوا عەبدوڵڵا عەبدولڕەحمان، نازناوی (پێشەوا کاکەیی)ـیە، لە ١٩/ ٤/ ۱۹۸٤، لە گەڕەکی «جووتکانیان»ـی شاری قەڵادزێ لە دایک بووە. پاش کۆڕەوەکەی ساڵی ۱۹۹۱ ڕوو لە خوێندن بە زمانی دایکزاد دەنێت و هەر لە قەڵادزێ خوێندنەکەی کۆتایی پێ دێنێت و ساڵی ۲۰۰٥-۲۰۰٦ بۆ درێژەدان بە خوێندنەکەی لە ئاستی باڵادا ڕوو لە زانستگەی سلێمانی و کۆلیژی یاسا و ڕامیاری دەکات و بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە زانستە سیاسییەکاندا وەردەگرێت.

🔴 لە گەلێک ڕۆژنامە و بڵاڤۆکدا بابەتەکانی بڵاو کردۆتەوە. چەندین توێژینەوە و خوێندنەوە بۆ شیعرەکانی کراوە و ئێستاکە سێ کتێبی وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی فارسی، دووانیان چاپ و بڵاو کراوەتەوە بەردەستی خوێنەرن و کۆمەڵەشیعرێکیشی وەرگێرڕراوە بۆ زمانی عەرەبی لە داهاتوودا دەچێتە چاپەوە و دەکەونە بەر دیدی خوێنەرانی عەرەبزمان. چەندین ڕێزلێنانی وڵاتانی پێ بەخشراوە. لەگەڵ ئەوەشدا، چەند شیعرێکیشی وەرگڕدراون بۆ چەندین زمانی جیا جیا…

🔻بەرهەمە شیعریی و ئەدەبییەکانی بریتین لە:

١. پاشماوەی هەناسەکان، کۆمەڵە شیعر، چاپی یەکەم، چاپخانەی گەنج، سلێمانی، ۲۰۰۸؛
٢. منم، دیدەوانیی گوڵ دەکەم، چامە- شیعر، چاپی یەکەم، چاپخانەی دیلان، سلێمانی، ٢٠١١، چاپی دووەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ٢٠١٩؛
٣. باغ غەزەلی تۆ، شیعر، چاپی یەکەم، چاپخانەی پەنجەرە، تاران، ۲۰۱٥؛
٤. لە خانۆچکەکەی ماڵی پوورە خونچێمەوە بۆ کەلاوەکەی سەعیدیان، (دەقی واڵا،) چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۱۷؛
٥. ئەفریقانامە و زەمیننامە بە تامی شیعر، (پڕۆژەی یەکەم و دووەم،) شیعر، پەخشان، پەخشانەشیعر و گێڕانەوە، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۱۸؛
٦. ئەمریکانامە بە تامی شیعر، (پڕۆژەی سێیەم و چوارەم،) ڕۆمانەشیعر-قەسیدە، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۱۸؛
٧. گەردووننامە، شیعر، لە بڵاوکراوەکانی نووسیار-دانمارک، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۱۹؛
٨. بونیادنانەوەی ڕووناکی لە گەڕانەوەی زەردەشتی ئەحمەد مەلادا، لێکۆڵینەوە، ناوەندی ڕۆشنبیریی ئەندێشە، چاپی یەکەم، سلێمانی، ٢٠٢٠؛
٩. نەمرەڕێ، چامە-کتێب، لە بڵاوکراوەکانی نووسیار-دانمارک، چاپی یەکەم، چاپخانەی جەنگەڵ، تاران، ٢٠٢١؛
١٠. بیری شیعر و خەیاڵی زمان، دیدار لەبارەی شیعرەوە، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۲۱؛
۱۱. زەریا و بەستەڵەکی باشوور بە تامی شیعر، (پڕۆژەی پێنجەم) ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ٢٠٢٢؛
۱۲. لە پەنجەرەوە دەڕوانمە گوێدرێژەکەی نالی، شیعر-پەخشانەشیعر، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۲۲.
۱۳- شیرازنامە، بۆ فەتانەی خادمفارس، ڕۆژژمێری ئەدەبی، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۲۲.
•




بیرەوەریەکانی فەقێیەکی گوومڕا…14… شەماڵ بارەوانی

بەشی چواردەهەم /
كودەتای پەرستگا..!

کتێبێکە حەققەت شایەنی تێڕامان و هەڵوەستە لەسەرکردن و خوێندنەوەیە.

ڕوانگەی جوبران،
چارەسەرێکی بوونگەرایانەی ئاینە.
بە ڕێگەچارەیەکی وجودیانە بۆ ئایین و هەڵگەڕانەوە و وەرگەڕانەوە و کودەتاو شۆڕشێک، لە دژی کاهینەکان و مەعبەدەکان، لە دژی فێندەمێنتالیزم و سەلەفیزمی ئایینی، لە دژی کە لەپوورو ڕابردووگەرێتی، لە دژی تراژیدیای ئایدیۆلۆژیاکان، لە دژی دۆگم و تێگەیشتنە سەتحیەکان، لەدژی ئەو مەعبەدانەی پڕن لە دەمارگیری ئایینی و ڕاسیزم و ڕق، خاڵین لە خۆشەویستی و میهرەبانی و مرۆڤ دۆستی.

جوبران
پێمان دەڵێت دەبێت چارەسەرێکی وجودیانە بۆ کێشەکانی مرۆڤایەتی بدۆزینەوە و بە وجودیەت کێشەکانی مرۆڤایەتی چارەسەربکەین. شۆڕشێکی وجودیانە، شۆڕشێک ویژدان بنەمای بێت، شوڕشێک مرۆڤ بکات بە پێوەر، شوڕشێک تێگەیشتنێک بێنێتە بوون، چیتر بوونی مرۆڤ پێش ماهیەتی بخرێت، مرۆڤ پێش ئاین، مەزهەب، نەتەوە و ئیتن و خێڵ و ڕەنگ و ڕەگەزەکەی بخرێت و تەنها مرۆڤبوونی مرۆڤ بە پێوەر و ڕەچاو بکرێت و لە بەرچاوبگیرێت، مرۆڤ یەکەمین و دواهەمین شت بێت.

جوبران
پێمان دەڵێت پێویستمان بە ئاینێکیترە، ئاینێکی وجودی، ئینسانی و ئەخلاقی، ئاینێک پەرستگاکەی دڵ بێت و کەعبەکەی مرۆڤ و پێغەمبەرەکەی ویژدان.

ئاینێک وجودی مرۆڤ لە بەرچاوبگرێت، ڕەچاوی خواست و حەزو ئیرادە و ماف و ئازادیەکانی تاک بکات و بوونی مرۆڤ بە تەواوی مانا بەرز و پیرۆز بنرخێنێت. چیتر بە ناوی ئاینەوە لە ئازادی مرۆڤ نەدرێت، ئازادیەکانی تاک دەستی بەسەردانەگیرێت و سەربەستیەکانی ژن دەستبەسەرنەکرێت و مرۆڤبوونی مرۆڤ پێشێڵ نەکرێت. ئەقڵی مرۆڤ لە قاڵب نەدرێت و ویژدانی مرۆڤ خەفەنەکرێت.

چیتر لە ژێر ناوی مەزهەب و لە ژێر پەردەی ئاین و بە پاساوی ئاینی، مرۆڤ بە کۆیلە و بە کەنیزە نەکرێت. ڕەخنە بەبڤە و جیاوازیەکان دەمکوت نەکرێن.

ئاینێکی وجودی، وجودیەتێک، مرۆڤ بکات بە گەوهەری ژیان و سەنتەری بوون. ویژدانی مرۆڤ بکات بە ئایین و دڵ بە پەرستگا.
وجودیەتێک، هەڵگری پەیامێکی ئەخلاقی و ئینسانی بێت، لە خەمی مرۆڤەکان کەم بکاتەوە و ئازارەکانیان سڕبکات و لە کۆیلایەتی فیکری و جەستەیی و دەروونی ڕزگاریان بکات.

مرۆڤەکان لە ئەشکەوتی تێگەیشتن و بیری دۆگمایی و چەقبەستوویی دید و بەستەڵەکی ئەقڵ و لە دەستی پەرستگاکان ڕزگاربکات و مرۆڤ بێنێتەدەر و تێکەڵ بە فەزای ژیان و دنیای فراوانی مرۆڤایەتی بکات.

مرۆڤایەتی لە گۆشەی مەعبەدەکان قورتاربکات، ئەو مەعبەدانەی بەڕۆژ ناوی خوداوەند بەرز ڕادەگرن و بەشەو مرۆڤەکانی لێدەدزن!

ئەو پەرستگایانەی لە لایەک بانگەشەی خۆشویستنی خوداوەند و مرۆڤایەتی دەکەن، لە لایەکەیتر تۆی دەمارگیری ئایینی و ڕقی مەزهەبی و پەتای پەرتەوازەیی لە نێوان مرۆڤەکان بڵاو دەکەنەوە!

جوبران
پێمان دەڵێت مەعبەدەکان بنەمای هەموو کێشەکانن، بتەوێت باوەڕبهێنیت و باوەڕداربیت، مەرجی یەکەم بێ باوەڕبوونتە بە مەعبەدەکان.
کفرکردن بە مەعبەدەکان و جاڕدانی بێ باوەڕی لە هەمبەر مەعبەدەکان، ڕوکنی باوەڕ و پێشمەرجی ئیمانە.

جوبران
پێمان دەڵێت ژیانی ئێمە بە فیقه و فەتوا و تێگەیشتنی کاهینەکان لاقەکراوە. ژیانمان مەحکومە بە فیقه و بڕیار و ئەحکامی فەقێ و پیاوانی ئایینی و کاهینەکان. بە شافیعی و ئیبنولتەیمیەکان. بە عن عنە و قیلەو قالەکان.
نەک فەلسەفە و فەیلەسوفەکان، بە ئیبنولباجە و ئیبنولتوفەیلەکان. بە عیرفان و عاریفەکان، به مەولاناو هەلاج و ئیبنولعەرەبیەکان.

جوبران
وەکو کیرکگاردسۆرین پێمان دەڵێت (گرنگ نییە، باوەڕمان بە چی هەیه، گرنگ چۆنیەتی ئەو باوەڕهێنانەیە)،

تاچەند باوەڕەکەت، لە گەڵ مرۆڤ دۆستی، لە گەڵ ژینگە دۆستی، ژیان دۆستی و ئاژەڵ دۆستی، لە گەڵ مرۆڤ دۆستی دەگونجێت و بەرکەوتنی لە گەڵ ویژدان و مۆڕاڵ و ئەخلاقی مرۆڤایەتی نابێت.

تاچەند باوەڕەکەت جێگای فرە باوەڕی تێدا دەبێتەوە و ڕێز لە باوەڕەکانی تر دەگرێت. ڕێز لە ئازادی بیروباوەڕ و ئازادی ویژدان و هەڵبژداردنی ئەوانیتر دەگرێت. باوەڕەکەت تاچەند باوەڕی بە پێکەوە ژیان و بیری ناتوندوتیژی و تولەرەنس و ڕێبازی مرۆڤایەتی هەیە.
Shamal Ismael Kareem
تاچەند باوەڕی بە پلوالیەتی ئایینی، کۆمەڵایەتی و سیاسی هەیە، ئەوە گرنگە. جا خوام دەکرد باوەڕ و ئەقیدەکەت، ئایین و ئیمانەکەت، مەزهەب و قەناعەتەکەت بەردێک، خاچێک، بتێک و درەختێک دەبوو. گرنگ ڕێز لە مرۆڤایەتی بگریت و باوەڕت بە خۆشەویستی و برایەتی و تەبایی و یەکگرتوویی نێوان مرۆڤەکان هەبێت.

نەک ئەقیدە و باوەڕێک بێت، لە پێناویدا، سەری مرۆڤەکان ببڕدرێت و خەڵکی پێ بکرێت بە کۆیلە و پێی لە مرۆڤایەتی و کەرامەت و ئازادی و ژیانی مرۆڤەکان و ئەقڵانیەت و مۆدێرنێتەو شارستانیەت و هەموو بەها و جوانیەکی بوون و مانایەکی ژیان بدرێت وجودی پێ وێران بکرێت.

جوبران
پێمان دەڵێت ئێمە نوێژخوێنمان بەدەست هێنا، وەلێ نوێژەکەمان لەدەستدا.
مەعبەدمان ڕۆنا، ئەفسوس مرۆڤایەتیمان ڕماند،“

جوبران
وەکوو هێرمان هسە دەڵێت(ئەوەی دوێنێ خەمربوو، ئەمڕۆ بووە بەخەل).
ئەوەی پێشووتر تابۆ بوو، ئێستا ڕەوایە.
مرۆڤ لە جیاتی ئەوەی بە ناوی خوداوەندە ئازادبکرێت، کەچی بە پێچەوانەوە دەکرێت بە کۆیلە.
ئایین لە ئایینی خوداوەند و مرۆڤایەتیەوە، بووە بە ئایینی کاهین و فەقێکان.
مەعبەدەکان بوون بە جۆرێک لەفرۆشگا و دووکانی سیاسی و ماڵی بازرگانی کردن. باوەڕ بووە بەبێ باوەڕی.

جوبران
پێمان دەڵێت دەبێ لە مەعبەدەکان بێینەدەر و بڕۆین بۆناو وجود، تەنها بەدەرچونت لە مەعبەد نەبێت، لە وجودی خۆت تێناگەیت.

جوبران
پێمان دەڵێت گەڕان بە دوای ئیسلامدا لە بێدەنگی سەلمان فارسییە، نەك لە ناو دووتوێی كتێبەكانی ڕازی، لە مەنفای ئەبی زەڕە، نەك لە قوڕەیشی بوونی خەلیفەكان، لە كۆخەكەی عەلییە، نەک لە ناو کۆشک و تەلاکانی موعاویه.
لەسەر خاچەکەی حەلاجە، نەك لە ناو ئەقڵیەتی ئیبن سینا.

جوبران
پێمان دەڵێت خوداوەند پێویستی بە دروستکردنی مەعبەد نییە، بەڵکو ئەو پێویستی بە دروستکردنی مرۆڤە.

جوبران
پێمان دەڵێت لە تێکستەوە بۆ وجود، لە مێژووەوە بۆ واقیع، لە داخران و تاکڕەهەندی جیهان بینیەوە، بۆ ناو ئاپۆڕای ماناکان، لە خەتمی نبووەت و قفڵکردنی فیکر و قەدەخەکردنی تەئویلکردن و داخستنی دەرگای تەفسیرە نوێکان، بۆ کرانەوەی ئەقڵ و کردنەوەی لوغز و کۆدی چەمکەکان و سەرەتاو دەسپێکێکیتری خوێندنەەوەی دەقەکان.
لە تۆتالیتاریەتی ئایینیەوە، بەرەو پلورالیزمی ئایینی.

جوبران
پێمان دەڵێت کێشەکە ئەوە نییە، کە، مرۆڤەکان لە ئایین دەرچوون، بەڵکو تراژدیدیاکە دەرچوونی ئایینە لە مرۆڤ بوون.

جوبران
پێمان دەڵێت:سودی چییە ئاینت هەبێت و ویژدانت نەبێت. مەزهەبت هەبێت و مرۆڤ بوونت نەبێت!؟ سودی چییە ئایین لە جیاتی ئەوەی مرۆڤ ئازاد بکات و بەرگری لە ئازادیەکانی تاک بکات، بە پێچەوانەوە مرۆڤ بە ئاین بکرێت بە کۆیلە و لە ئازادیەکانی بدرێت!

جوبران
بانگەوازیکردنە بۆ ئایینێکی تر و ئاشنابوون بە خوداوەندێکیتری جیاواز لەوەی کاهینەکان و مەعبەدەکان بە خەڵکیان ناساندووە. ئەو مەعبەدانەی ڕێگەی خودا ناسی و ئینسانیەتیان لە بەردەم مرۆڤەکان شێواندوە و وندکردووە.

جوبران
داوای ئایینێکیتردەکات، ئاینێک مرۆڤ تێیدا گەوهەربێت.
ئایینێک لە جیاتی ئەوەی ڕق فێری مرۆڤەکان بکات، فێری خۆشەویستی یەکتریان بکات. لە جیاتی ئەوەی داوای بە کۆیلەکردنی مرۆڤەکان بکات، مرۆڤەکان لە کۆیلایەتی ئازادبکات.
ئاینێک، ڕێز لە جیاوازیەکان بگرێت و باوەڕی بە ئاشتی و پێکەوژیان هەبێت. ڕەگەزپەرستی ڕەتبکاتەوە و بە چاوێکی یەکسان سەیری هەموو مرۆڤەکان بکات.
ئایینێک، لە بەر بۆچونی جیاواز و لەسەر ئایینی جیاواز، بەکەم و گڵاو پیس، سەیری هیچ کەسێک نەکات.

جوبران
پێمان دەڵێت مەعبەدی پێغەمبەر مرۆڤە.
پێغەمبەر ئایینی بۆ خزمەتی مرۆڤ هێنا…کاهینەکان مرۆڤ دەکەن بە خزمەتکاری ئایین.
پێغەمبەر لە مرۆڤایەتی دەگەڕا لەناو ئاییندا.. وەلێ کاهینەکان لە خشتی پەرستگا.

پێغەمبەر دەڕۆشتە هەموو پەرستگایەک…… کاهینەکان تەنها دەڕۆن بۆ یەک پەرستگا.
Shamal Ismael Kareem
جوبران
پێمان دەڵێت گرنگ نییە تۆ ئاینداربیت، ئەوەی گرنگە تۆ مرۆڤ دۆست بیت، گرنگ نییە تێکستە ئایینیەکان ئەزبەر بکەیت، گرنگ مرۆڤایەتی و مرۆڤ بوونت لە بیرنەکەیت.

جوبران
خوداوەندێکیترمان پێدەناسێنێت، خوداوەندێک، نەپێویستی بە ترساندن و نەیش بە تیرۆر و کوشتن و تۆقاندنی مرۆڤەکانە.
نە پێویستی بە گوتەبێژ و نە بە فەقێ و کاهین و پیاوە ئاینیەکانە. نە پێویستی بە شمشێر و نە بە دۆزەخ و نە بە زۆر لێکردن و ناچارکردنی مرۆڤەکانە.
خوداوەندێکی میهرەبان، لە سەر ڕیشی درێژ و شەرواڵی کورت و لەچک و باڵاپۆشی هیچ کەسێک سزانادات. لەسەر ئەنجامنەدانی نوێژو نەپەرستنی خۆی، لێپێچینەوە لە هیچ کەسێک ناکات.
خودایەکی بە سۆز و میهرەبان، خودایەک هەموو مرۆڤەکانی خۆشدەوێت. بە جیاوازی دروستی کردوون، بۆیە جیاوازیەکانیشی خۆش دەوێت. خودایەک لە ڕەخنە و بیری ئازاد و لە پرس و گومان و ئایین و دیدی جیاواز ناترسێت.
خودایەک، ڕقی لە بەرتەسکردنەوەی سنووری ئازادیەکانە، ڕقی لە قوتکردنەوەی بت و درووستکردنی مەعبەدەکانە، ڕقی لە سانسۆر و بە کافرکردنی عەلمانیەت و بە تابۆ کردنی دیموکراسیەت و بە بڤەکردنی مۆدێڕنێتە و بە هەرتەقەکردنی ئازادیەکانە. ڕقی لە دەستوەردان لەژیانی تایبەتی مرۆڤەکان و بیروباوەڕی خەڵک و هێڵکێشانە.
جوبران
پێمان دەڵێت فیقهی فەقێکان و
قسەی کاهینەکانمانکرد بە ئایین و ئاینی خوداوەندمان کەمرۆڤایەتییە لەدەستدا.
خوداوەند ئەقڵ و ئیدراک، ئازادی و ئیرادەی بە ئێمە بەخشی و مرۆڤەکانی بە ئازادی دروستکرد و ئازادی پێدان، وەلێ فەقێ و کاهینەکان، ئاخوند و مەعبەد و پیاوە ئایینیەکان، ئەو ئازادیەیان لە مرۆڤەکان زەوتکردو بە ناوی ئاسمانەوە، دەستیان بەسەر زەوی و مرۆڤ بونی مرۆڤەکان داگرت.
خۆیان لە هەموو شتێکی مرۆڤەکان هەڵقورتاند و دەستیان لە هەموو تایبەت مەندیەکی مرۆڤەکان وەردا.
لە مۆسیقا ژەنین، جڵ و بەرگ و چۆنیەتی خەوتن، سمێڵ کورتکردن و ڕیش تاشین، شێوازی نان خواردن و ڕێکردن، چونە سەرئا و سێکسکردن، لە خۆشۆردن و فتبۆڵێنکردن، ئابوری، زانست و خوێندن، سیاسەت و حوکم کردن، لەیەکەم چرکەساتی لە دایکبوونتەوە، تاکۆتا هەناسە و مردن، تاخستنە ناو تابووت و ژێر خاککردن، لە هەموو شتێک وازت لێناهێنن و دەست لەبونت وەردەدەن.
جوبران
پێمان دەڵێت کاتی ئەوە هاتووە ئایین لە دەست کاهینەکان و پێغەمبەر لە ئایینی مێژوویی و خوداوەند لە مەعبەدەکان دەربێنین و مۆنۆپۆلکردنی پیرۆزیەکان و ڕاستیەکانیان لێ بسەنینەوەو دووبارە پێناسە بۆ چەمکەکانی باوەڕو پەرستش و ئایین و ئەخلاق و ئەقیدە و بەهاکان بکەینەوەو پێناسەکان دابڕێژینەوەو وشەی کفر و کۆیلایەتی و تۆی ڕق و بیری ڕەگەزپەستی و ناوی جەنگ، لە فەرهەنگی مروڤایەتیدا بسڕینەوە و لە جیاتی ئەوەی هێندەی خەریکی باسکردنی تەوحیدی خوداوەندبین، هەوڵی تەوحیدکردن و یەکگرتنی مرۆڤەکان بدەین.
لە جیاتی ئەوەی هێندەی شەڕ بە ناوی ئاسمانەوە بەرپابکەین و ژیانی ئێرە بە ناوی بەهەشتەکەی ئەولاوە بە دۆزەخ وێران و مرۆڤایەتی خەڵتانی خوێن بکەین،
با ئاشتی لەسەر زەوی بەرقەرار و بەهەشتێک بۆ مرۆڤایەتی لێرە دروست بکەین.
مرۆڤایەتی ئاشنای چەمکی ڕێژەیی بوون و ئاشنای تولەرانس و لێبوردەیی و پێکەوژیان و خۆشەویستی و یەکترقبوڵکردن بکەین.
ماوەتەوە بڵێم
عەبدولڕەزاق جوبران/
مرۆڤێکی مرۆڤ دۆست و نووسەرێکی جوان نووسە. ئەو لەکتێبەکان و نووسینەکانیدا، داوای بە مۆدێڕنەکردنی ئاین و بە سەردەمیکردنی ئایین و گونجاندنی ئایین لەگەڵ دنیای تازەگەریدا دەکات.
داوای شۆڕش و کودەتا بە سەر کاهین و مەعبەدو فیقه و مێژوو و کەلەپووری ئایینی و دووبارەو پێداچوونەوەو هەموارکردنەوەو خوێندنەوەی تێکستەکانی ئایێندەکات.
لە ڕێگەی وجودیەتێکی ئینسانی ئەپستراکت و ڕووت، وجودیەتێک لەگەڵ بەهاکانی ئینسانیەت و پڕەنسیپەکانی مرۆڤبوون یەکدەگرێتەوە و مرۆڤ دەکات بە ماک و بنەما و پێوەرو سەنتەر.
جوبران
داوای خوێندنەوەیەکیتری ئایین، دوور لەو خوێندنەوە:فقهیه، کلاسیکیه، دۆگماییە، مەزهەبیە، ئیدەلۆژیە، سیاسیە مێژووییەی پێشووتری ئایین دەکات.
جوبران بانگەوازی بو ڕوانگەیەکی مرۆڤانە و وجودیانەی ڕبوبیانە دەکات، وجودیەتێکی باوەڕداری لە شێوەی وجودیەتەکەی کیرکەگاردسۆرین، نەک وجودیەتە بێ باوەڕیەکەی سارتەر، وەڵێ ئەو ڕوانگەیەکی زۆر باڵاو ئەخلاقی و مرۆڤ دۆستانە و جوانی هەیە بۆ مرۆڤ بوون، ئەو لە جوغزێکی تەسک و گۆشەیەکی دخراو ڕوانینێکی ئایینی و دیدێکی تاریکی ئایدیۆلۆژی و مەزهەبی و لە سەر بنەمای ڕەش-سپی ، باوەڕ-بێ باوەڕ، بەهەشتی و دۆزەخی..
لە مرۆڤ ناڕوانێت، بەڵکوو جوبران لە دیدێکی هیومانیستانە و مرۆڤ دۆستانە مرۆڤ دەبینێت. ئەو بۆچونی وایە کە هەرگیز خوداوەند لە سەر بێ باوەڕی مرۆڤ سزا نادات و کێشەی خوداوەند کێشەی باوەڕهێنان، یاخود بێ باوەڕی نییە لەگەڵ مرۆڤەکان، بەڵکو کێشەی ئەو زاتە ستەم و دادپەروەریە، کێشەی نوێژنەکردن و نەچونە مەعبەدنییە، بەڵکو کێشە بابەتی باپەندنەبوون بە ئەخلاق و مۆڕاڵی مرۆڤدۆستی و جێبەجێکردنی بەهاکانە لە ناومرۆڤدا.

بۆیە ئەو بە پیاوەئاینیەکان و فەقێ و کاهینەکان دەڵێت بەسیەتی چیتر خۆتان لە خۆتانەوە مەکەن بە نوێنەری خوداوەند و سێبەری ئاسمان و دەرگاوانی دۆزەخ و پسوولەی چونە بەهەشت و دۆزەخ بە مرۆڤەکان مەفرۆشنەوەو بەهەشت و حەقیقەتەکان تاپۆی سەرخۆتان مەکەن.
بەهەشت و ڕەزامەندی و میهری خوداوەند زۆر لەوەگەورەترە کە، ئێوە لەو سنوورەتەسک و ڕوانینە مەزهەبی و ئایدیۆلۆژیە داخراوە دەیبینن.
میهرو سۆزو لێبوردەیی و بەهەشتی خوداوەند، تەنها تایبەت بەکەسانێک و ومولکی ئایینێک و گرووپێکی فەندەمێنتالیست و مەزهەبێکی دیاریکراونییە، بەڵکو هی هەموو مرۆڤەکانە، بوودی، جو، مەسیحی، سابیئە، زەردەشتی، کاکەیی، ئێزدی و موسڵمان ..تاد.، هی هەموانە.
سیکولەرو ئەتێست و گومانگەراکانیش، بەڵێ هی ئەوانیشیە. خوداوەند، هیچ کات لایەنگری گرووپێک، لە دژی گرووپێکیتر نییە، شەڕی ئایینێک لە دژی ئاینێکیتر ناکات و لە بەر جیاوازی مەزهەب، ئیدەلۆژیاو ئایین و ڕەگەز و نەتەوە، جیاکاری لە نێوانی مروڤەکان ناکات و ڕقی لە مرۆڤ نابێتەوەو جاڕی جەنگ و نەفرەت و کەرب وکینە و لایانگری بۆ کەسانێک، لە دژی ئەوانیتر نادات و دەرگای ڕەحمەت و بەهەشتە فراوانەکەی بۆ خەڵکانێک بخاتە سەرپشت و بە ڕووی ئەو هەموو ملیارەی تری مرۆڤایەتی دابخات.!




ئەگەر وابوو، مانای وانیە تۆ ئاوای؟!… زانا رەزاق

یەکەم کاتێک تۆ لەنێو حزبێک بە پلەبەندی نەچوویتە پێش بەلام بە خزم خزمێنە چوویتە پێش و بوویتە بەرپرسێکی گەورە و خاوەن پۆستی بەرز ،مانای وانیە تۆ ئاستت بەرزە ،یانی نادادپەروەری و نایەکسانی و نائازادی هەیە. بەلام کە لەنێو حزبێک پلەبەندی بە ئاست چوویتە پێش ئەوا ئاستت ڕووبەڕوو دەسەلمێت.
پێویستە حزبەکان و هەموو شوێنەکانی تریش پلەبەندی هەبێت بەپێی ئاست و لێهاتوویی پلەکان ببڕێت، دواتر ئازادی تەواو هەبێ چونکە ئازاد تەواو سودیان پێدەگەیەنێت نەک کۆیلەی زۆر یانی یەک مرۆڤی ئازاد لەبیرکردنەوە بەقەد هەزار کۆیلە زیاترسودی هەیە.

دووەم کاتێک تۆ بوویتە نووسەر دەیان کتێبت هەبوو ئەوە مانای وانیە تۆ نووسەرێکی باشی بەلکو باشی و خراپی لە ئاستی نووسینەکەدایە،هەروەها بە تەمەن زۆری نووسینیش نیە بەلکو بە مێشک و هزر و ئەزمووندارییە.

پاشانیش تۆرەکان و شتی تر لەگەل ڕووبەڕوو جیاوازترە بەتایبەت ڕووبەڕوو پرسیار لێکردنت و وەلامدانەوە.

سێیەم کاتێک تۆ لە بوارەکانی کۆمەلگا دامەزرای کەسانی تر دانەمەزران ،مانای وانیە تۆ لێهاتووتر و بەتواناتری، بەلکو ئەمە شتی ترە. چونکە نادادپەروەری و فۆڕمەکانی دامەزراندن خالانێکی سەقەتی تێدایە ، نەک بلێی سەردەمی بێت .بەلام کە دادپەروەری لە هەموو ڕوویەکی دامەزراندن هەبوو ئەوا شتێکی ترە.

چوارەم کاتێک تۆ بەهۆی خزمخزمێنە و شتی تر لە ڕاگەیاندن و میدیا کارت کرد ، زوو پلەت بەرز کرایەوە ئەوە مانای وانیە تۆ کەسێکی لێهاتوویی ، بەلکو بەدڵی ئەوان بووی نەک سودی ئەوان. بەلام کاتێک تۆ لە ڕاگەیاندن و میدیایەکی بە بنەما پیشەیی کارت کرد سزا و پاداشت هەبوو هەروەها هەمووتان ململانێتان بوو لەسەر شتی باش ئەوا بەهۆی ئەو ململانێ باشەکە چوویتە پێش ئەوا شتێکی ترە.

پێنجەم ئەگەر تۆ زۆر ووتار و نووسینت لە زۆر سایت بلاو کرایەوە کەسانی تریش هیچیان بلاو نەکرایەوە ،مانای ئەوەنیە تۆ نووسەرێکی باشی بەلکو بەهۆی هاوڕێیەتی و تەمەنی گەورەیی و شتی ترە ،بەلام ئەگەر دادپەروەری و یەکسانی و ئازادی تەواو هەبوو یانی بتوانی ڕەخنە لەوانیش بگری بۆشت بلاو بکەنەوە ئاوا شتی ترە .
هەرچەندە ڕەخنە نەک لەسودی ئەواندایە بەلکو لەسودی هەموواندایە.

پێنجەم کاتێک تۆ دکتۆرا و بڕوانامەی بەرز هەبێ خاوەن سەدان توێژینەوە بووی، مانای ئەوەنیە تۆ کەسێکی لە ئاستێکی بەرزی،لەوانەیە زۆرێکی هی خۆت نەبێ وەکو چۆن هەندێک بەرپرس پارە دەخەنە بانک تۆش ئاوا نووسینی دزیی و گەندەلی دەخەیتە هەندێک سایتەکان و شوێنی تر.

شەشەم کاتێک تۆ یانزە ووتارت هەبوو کەسانی تریش بەدەیان ووتار ،هی تۆ دووفاقی و دژبەیەکی تێدانەبوو بەلام هی ئەوان پڕ لە دووفاقی و پارادۆکس بوو، ئەوا تۆ زۆر لەوان باشتری .

یانی لای من و هەستی من دەلێ ئەوانەی نووسینی کەمیان هەیە لەوانەی زۆر لێهاتووترن کە نووسینی زۆریان هەیە جگە لە دووفاقی و پارادۆکسیش، تەنانەت هەشە پڕە لەپارادۆکس باسی پارادۆکس و نووسینی دژبەیەکی خەلکی تریش دەکا!

حەوتەم کاتێک تۆ لەهەربوارێک نووسیت و جەماوەری زۆرت هەبوو مانای وانیە تۆ بەسودی ئەوانیتر بەسود نین بەلکو تۆ بەدڵی ئەوانی یانی لەبەرەی یانی کۆیلە لەبیرکردنەوەت زۆرە و خۆت گونجاندووە ،بەلام ئەگەر خۆت لایەندار نەبووی لەنێو کۆمەلگا و ئەوان خۆیان لەگەل تۆ گونجاند ئاوا شتێکی ترە .

هەم سودی بۆ خۆت تێدایە هەمیش ئەوان بێگومان زیاتر لە دوورمەودا.

هەشتەم کاتێک تۆ لە کۆمەلگایەکی نادادپەوەر و نەیەکسان بە دەیان وسەدان خانووت هەبوو لەگەل پارەیەکی زۆر ئاوا مانای وانیە تۆ بە ئەزموون و ماندبوون و سروشتیەن دەستکەوتووە.

کەسانی تریش وەکو تۆ ئەزموونیان نیە. نەخێر بەلام کە دادپەروەری و یەکسانی هەبوو ئاوا ئەوە دەستکردنیە بەلکو سروشتیەن وایت . هەرچەندە شتی وا هەبێ ئاوا چین چین دروست نابێت.

نۆیەم کاتێک تۆ لە شوێنێک کرایتە گەورەی ئەوێ مانای وانیە تۆ کەسێکی شایستەیی بەلکو بۆ ئەوە بۆ ئەوەیە ئەو شوێنە کۆنترۆل بکەی ، یانی هەروەک چۆن تۆ بەهۆی ئەمەوە بەدەیان ژێردەستەت دەبێ ئاواش تۆش ژێردەستەیی ئەوانی سەرووی خۆتی .

بەس شتێکی سەیرە میلەتە ژێردەستەکان لەناو خۆیان پڕن لە ژێردەستەیی بەهەمان شێوەش دژی نەتەوەو وولاتانی ترن کە بۆچی ئەوانەی ژێردەستەن کراون ژێردەستی ئەوان؟

کاتێک تۆ خۆت ئاوایی و لەگەل مرۆڤەکانی کۆمەلگا وایت بۆچی لەجیاتی زۆر ڕەخنە لە هاوزمانی خۆت بگری دەچی لە دەسەلاتداری دەولەتەکە دەگریت ؟

دەیەم ئەگەر نووسەر و نووسینی زۆریان هەبوو زۆرێکی وەک یەک بوون مانای وانیە فەیلەسوفیان زۆرە بەلکو مانای وایە دزیی و چەتەیی نووسینیان زۆرە خاوەن مێشکێک یان دوو مێشکین

تێبینی ئەم خالانە و بەدەیان خالی تر هۆکارانێکی دواکەوتوویی کۆمەلگاو هەموو شوێنەکانی تری کۆمەلگان بە بوارەکانیشەوە جا بێئاگایی ئەوان وا دەزانن سودی کۆمەلگایە بەس زیانێکی گەورەی کۆمەلگایە بەداخەوەش هەر زۆرێک لەوانەن سالانێکە باسی پێشکەوتنی کۆمەلگا دەکەن و ئەوەندەی من هەستم کردبێت ئەوان پێشکەوتن بە ڕۆژ و شەوی زیاتر تێگەیشتوون نەک ئەقلی کۆمەلگا و مرۆڤەکانی بەس ئێمە زیاتر کێشەمان لە شێوازی بیرکردنەوەی سەرەڕمەکانە نەک زیاتر کۆمەلگا.

تێبینی تریش داوا لە وەزارەتی ڕۆشنبیری دەکەم لێپرسینەوەی ڕووبەڕوو لەگەل ئەو نووسەر و ڕۆشنبیرانە لەگەل خاوەن بڕوانامە بەرزەکان بکات.




قوتابخانەی ستۆیکی و ستۆیکیسیزم، کاریگەری لە فەلسەفەی ڕۆژئاوایی دا… شرۆڤە و توێژینەوەی: دڵشاد کاوانی

ستۆیسیزم، قوتابخانەیەکی فەلسەفەی یۆنانییە کە لە جیهانی کۆنی ڕۆما و یۆنان تا سەدەی سێیەمی زایینی گەشەی کرد.

ستۆیسیزم لە ئەسینای پایتەخت لە سەرەتای سەدەی سێیەمی پێش زایین لەلایەن ئەسینا کەنعانییەوە دامەزراوە، کە بە توندی لە ژێر کاریگەری هەندێک فێرکاری سوکراتدا بووە. لە بەرامبەردا فیزیای ستۆیکی لەسەر بنەمای فێرکاری هێراکلیتۆس دامەزراوە. ستۆیسیزم، لە سەرووی هەموو شتێکەوە، فەلسەفەی ئەخلاقی کەسییە کە لە سیستەمی لۆژیکی و تێڕوانینی خۆیەوە بۆ جیهانی سروشتی پێکهاتووە.

بەپێی فێرکردنەکەی، ڕێگای بەختەوەری ئەوەیە کە خەڵک ئەم ساتەوەختە وەک دیاری وەربگرین، نەک ئازادی بە خۆمان بدەین بۆ کۆنترۆڵکردنی هەستەکانی وەک بەدواداچوون بۆ چێژ یان ترس لە ئازار، بۆ ئەوەی پشکی خۆمان لە جیهان و بەشداریکردنمان لە خەبات بۆ سروشت، لەسەر بنەمای مامەڵەکردنی دادپەروەرانە لەگەڵ ئەوانی تر.
ستۆیکەکان بە تایبەتی لەوە بەناوبانگن کە مرۆڤ “تاکە چاکەیە” و شتە دەرەکییەکانی وەک تەندروستی و سامان و چێژ لە ڕاستیدا باش نین یان خراپ نین، بەڵکو وەک “ئامرازێک بۆ ئەنجامدانی چاکە” بەهایان بۆ دانراوە. بەم پێیە نەریتی ستۆیسیزم لەگەڵ ئەخلاقی ئەرستۆ، دیدێکی بنەڕەتی و بنەڕەتی بۆ ئەخلاقی چاکەی ڕۆژئاوا پێکدەهێنێت .
هەروەها ستۆیكەكان پێیان وابوو كە هەندێك هەست و سۆزی وێرانكەر بەهۆی هەڵەی ئیستدلالەوە دروست دەبن، كە پێیان وابوو كە مرۆڤەكان دەبێ هەوڵی پشتگیریكردنی ئیرادەیەكی “سروشتی” بدەن (كە پێی دەوترێت پرۆهایرێسیس) واتا (لێكدانەوەی ئەم دروشمە دەتوانێت دیاردە جیاوازەكان ڕوون بكاتەوە). ئەوان وای بۆچوون کە فەلسەفەی مرۆڤ لە شێوازی ژیانیدا بە باشترین شێوە ڕەنگ دەداتەوە نەک لە قسەکانیدا.
بۆ ئەوەی مرۆڤ ژیانێکی باش بژی، پێویستە لە یاساکانی ڕێکخستنی سروشتی تێبگات، چونکە ستۆیکەکان لەسەر ئەوە هاوڕابوون کە ڕەگ و ڕیشەی هەموو شتێک بە سروشتەوە بەستراوەتەوە.
زۆرێک لە ستۆیکیەکان وەک سێنێکا و ئیپیکتیتۆس دەیانگووت کە پیاوی دانا دەبێ لە بەرامبەر ناخۆشیدا لە ڕووی سۆزدارییەوە جێگیر بێت، چونکە “تەنیا خێر هەیە بۆ بەختەوەری”. ئەم باوەڕە هاوشێوەی دەستەواژەی “ئاشتی ستۆیکی” یان “سەبرێکی ستۆیکی”یە، بەڵام ئەم دەستەواژەیە تەنیا لەلایەن هەموو ستۆیکییە “ئەخلاقییەکانی ڕادیکاڵ”ەوە دەتوانرێت بە تەواو ئازاد هەژمار بکرێت و ئەو تێڕوانینە لەخۆناگرێت کە هەموو ناتەواوییە ئەخلاقییەکان بە تەواوی بێکەڵکن.
لە سەرەتای دامەزراندنیەوە، باوەڕی ستۆیکی لە ئیمپراتۆریەتی ڕۆمدا بەربڵاو بووە، ئیمپراتۆر مارکۆس ئاوریلیۆس لەنێو لایەنگرانیدا بووە. کاتێک مەسیحییەت لە سەدەی چوارەم بوو بە ئایینی دەوڵەت، ئاراستەی ستۆیکیزم بە سەختی دەرکەوت. بەدرێژایی سەدەکان چەندین جار بەرزبووەتەوە، بەتایبەتی لە سەردەمی رێنێسانس (نیو-ستۆیکیزم) و سەردەمی نوێ (ستۆیکیزمی ئێستا) کە شایەنی سەرنجی لێ گرتنە.

  • ئیتیمۆلۆژی ستۆیکیسیزم.

وشەی “ستۆیک” لە وشەی یۆنانی کۆن stōïkos وەرگیراوە کە بە واتای “ستۆیک [پۆرتیک یان بوێرتر]” دێت. وشەی یۆنانی بۆ پۆیکیلی ستۆیکی لە ئەسینا، یان شوێنێک کە پێی دەوترێت “ستۆای رازاوە”، لەلایەن فەیلەسوف کیتیۆس زینۆنەوە فێرکرابوو، کە لە سەردەمی خۆیدا لێرەدا ستۆیکیزمی دامەزراند.

  • خاڵە سەرەکییەی ستیۆکیسیزم.

فەلسەفە بەڵێنی مرۆڤ نادات هیچ کام لە شتە دەرەکییەکان دابین بکات، ئەگەرنا ئەو ئۆبژەی لە دیوەکەی تری بابەتەکەدا دەناسییەوە کە لەگەڵیدا دەگونجێت. ماددەی دارتاش وەک دار وایە، برۆنزی پەیکەرتاشێکە، بابەتی هونەری ژیان، ژیانی هەمووانە.

  • ئیپیکتۆر، گوتارەکانی ستۆیکی.

ستۆیکەکان ڕوانگەیەکی یەکگرتوویان پێشکەش بە جیهان کرد بۆ لۆژیکی فۆرماڵی و فیزیای مۆنیستی و ئەخلاقی سروشتی. لە نێویاندا جەختی لەوە کردەوە کە ئەخلاق جێگەی سەرنجی سەرەکی مەعریفەی مرۆڤە. بەڵام فێرکارییە فەلسەفییەکانی ئەوان زیاتر جێگەی سەرنجی فەیلەسوفەکانی دواتر بوو.

  • ئەخڵاق لە ستۆیسیزم.

ستۆیسیزم فێرت دەکات کە پێویستە پەرە بە خۆکۆنتڕۆڵکردن و خۆکۆنتڕۆڵ بدەیت بۆ ئەوەی بەسەر هەست و سۆزە تێکدەرەکاندا زاڵ بیت؛ بە پێی ئەم فەلسەفەیە، پاک بوون و خاوەن بیری ڕاست ڕێگەمان پێدەدات لە عەقڵی گشتگیر (لۆگۆس) تێبگەین.
لایەنی سەرەکی ستۆیکیزم باشترکردنی خۆشگوزەرانی ئەخلاقی و ئەخلاقی مرۆڤە: “میهرەبانی ئەو ئیرادەیە کە لەگەڵ سروشتدا هاوئاهەنگە.” ئەم پرسە بۆ بواری پەیوەندییەکانی نێوان کەسیش دەگرێتەوە؛ “ئازادی لە ئیرەیی و ئیرەیی و ئیرەیی” تەنانەت لە کۆیلەبوون بە کۆیلەکان، چونکە هەموو مرۆڤەکان لە سروشت دەرچوون.
ئەخلاقی ستۆیکی بانگەشە بۆ ڕوانگەیەکی دیاریکراو دەکات، واتە ڕووداوەکان پشت بە هەندێک مەرجی پێشوەختە دەبەستن؛ سەبارەت بەو کەسانەی کە فەزیلەتی ستۆیکیزمیان نییە، کلینز جارێک وتی: “پیاوێکی خراپەکار وەک سەگێک کە بە گالیسکێکەوە بەستراوەتەوە، ناچارە بچێتە هەر شوێنێک بچێت”. لە بەرامبەردا ستۆیکی خێرخواز، ئیرادەی خۆی دەگۆڕی و لەگەڵ جیهاندا دەیگونجێنێت، و بە گوێرەی ئیپیکتیتۆس “نەخۆش، بەڵام دڵخۆش، لە مەترسیدایە، بەڵام هێشتا دڵخۆشە، لە جێگەی مەرگدا، بەڵام هێشتا دڵخۆشە، نەفرەت لێکراو، دڵخۆش، دەربەدەر، بەڵام بەم شێوەیە، ئیرادەیەکی تاکەکەسی “تەواو سەربەخۆ” دروست دەکات، لە هەمان کاتدا گەردوونێک “بە توندی لەلایەن یەک یەکە دیاری کراوە”.. دواتر ئەم بۆچوونانە بە “پانتائیزمی کلاسیکی” ناوزەد کران (لەلایەن فەیلەسوفی هۆڵەندی باروخ سپینۆزا وەرگیراوە).

  • مێژووی ستۆیسیزم.

ستۆیکیزم پێش هەموو شتێک لە نێو نوخبەی خوێندەواری جیهانی هێلینیستی و ئیمپراتۆریەتی ڕۆمدا بەناوبانگ بوو.[

لە نزیکەی ساڵی ٣٠١ پێش زایین دەستی پێکرد، زینۆ ستۆا دەستی کرد بە فێرکردنی فەلسەفەی خۆی لە پۆیکیلێ (“ستۆای ڕازاوە”). ئەم شوێنە، واتە بۆ ڕێزلێنان لە ستوا، دەستی کرد بە ناونانی فەلسەفە ستۆیسیزم (ستۆیکیزم) . زینۆن بە پێچەوانەی قوتابخانە فەلسەفیەکانی دیکەی ئەو سەردەمە، وەک ئیپیکوریەکان، بڕیاریدا فێرکارییەکانی بە ئاشکرا بڵاوبکاتەوە. لە بەرامبەردا ستۆا لەم ستوونە کراوەیەدا شوێنێکی هەیە کە ڕووی لە گۆڕەپانی سەرەکی ئەسینای پایتەخت کردووە، ئاگۆرا.

بیرۆکەکانی زینۆن لە کینیکەکانەوە سەریان هەڵداوە و دامەزرێنەریان ئەنتیشێن خوێندکاری سوکرات بووە. کاریگەرترین لایەنگری زینۆن، کریسیپۆس، ئێستا خەریکی پێکهێنانی ئەو شتەیە کە پێی دەوترێت ستۆیکیزم. سەرنجی دوا ستۆیکی ڕۆمانی ئەوە بوو کە بە هاوئاهەنگی لەگەڵ گەردووندا بژین (هیچ کۆنتڕۆڵێکی ڕاستەوخۆ بەسەریدا نییە).

زانایان بەگشتی مێژووی ستۆیسیزم بەسەر سێ قۆناغدا دابەش دەکەن:

-یەکەم:. ستۆای پێشوو، لە زینۆنی دامەزرێنەرەوە تا ئەنتیپاتەر.
-دووەم:. ستۆای ناوەڕاست و پانێتیۆس و پۆزیدۆنیۆم لەخۆدەگرێت.
-سێیەم :. هەر دەچنە قۆناغی دووەمیان بریتین لە ستۆا، موسۆنیۆس ڕوفۆس، سێنێکا، ئێپیکتێتۆس و مارک ئاوریلیۆس.
هیچ کام لە خزمەتەکانی فەیلەسوفەکانی ستۆیکی کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ دوو قۆناغی یەکەم بە تەواوی نەپارێزراوە. تەنیا دەقە ڕۆمانییەکانی کۆتایی سەردەمی ستۆیکی لە ژیاندا مابوون.

–لۆژیکی دەربڕین لە ستۆیکی.

یەکێک لە مامۆستاکانی زینۆن بە ناوی دیۆدۆرۆس کرۆن فۆرمێکی لۆژیکی داهێنا و پەرەی پێدا کە ئێستا پێی دەوترێت لۆژیکی لۆژیکی پرۆپۆزیناڵ، کە زۆر جیاوازە لە لۆژیکی چەمکەکانی ئەرستۆ، کە لەسەر بنەمای لێکدانەوەکان دامەزراوە. دوای ماوەیەک، کریسیپۆس سیستەمێکی پەرەپێدا کە دواتر بە لۆژیکی ستۆیکی ناسرا، کە سیلابیستیکی ستۆیکی لەخۆگرتبوو کە دەکرا بە “ڕکابەری” سیلۆجیزمەکانی ئەرستۆ هەژمار بکرێت. لە سەدەی بیستەمدا، گرنگیدان بە لۆژیکی ستۆیکی دووبارە سەریهەڵدایەوە، چونکە لەم کاتەدا خزمەتگوزارییە گرنگە نوێیەکان لە لۆژیکدا لەسەر بنەمای لۆژیکی لێکدانەوە بوو. بە گوێرەی سوزانا بۆبزن، “لێکچوونە سەرنجڕاکێشەکانی نێوان لۆژیکی فەلسەفی هریسیپ و ئەو لۆژیکە کە لەلایەن گۆتلۆب فرێجەوە پەرەی پێدراوە، بە تایبەتی سەرنجڕاکێشن.”

بێبزۆن هەروەها ئاماژە بەوە دەکات: “هریسیپ لە کتێبە ٣٠٠ بەرگییەکەیدا کتێبێکی نووسیوە کە باس لە نزیکەی هەموو بابەتێکی لۆژیکی ئەمڕۆ دەکات، لەوانە تیۆری کردەی قسەکردن، شیکاری ڕستە، جێناوی تاک و فرەیی، جۆرەکانی پێشبینی، ئیندێکس، بوون، بوونگەرایی و هتد .، ئینکاری، جیابوونەوە، دەربڕینی مەرجدار، دەرەنجامە لۆژیکییەکان، هەردوو فۆڕمی ڕەوای ئارگیومێنتەکان، تیۆری لێبڕین، لۆژیکی ڕستە، لۆژیکی مۆداڵی، لۆژیکی کات، لۆژیکی زانستی، لۆژیکی گریمانەیی، هەردووکیان لۆژیکن.

  • ماددە لای ستۆیکیسیزم.

بەپێی ستۆیكەكان هەموو ژیان ماددییە، بەڵام هەموو شتەكان وا نین. هەرچەندە جیاوازی نێوان ئۆبژەی ئەبستراکت و کۆنکرێتیان قبوڵ کرد، بەڵام لەگەڵ باوەڕی ئەرستۆدا نەبوون بە بوونی پاکی ناماددی. بەم شێوەیە، ئەوان لەگەڵ بیرۆکەی ئەناکسۆگۆردا هاوڕا بوون – کە ئەگەر شتێک گەرم بێت، هۆکارەکەی ئەوەیە کە تەنە گەرمە گشتگیرەکە تێیدایە – ئەرستۆش قبوڵ دەکات. بەڵام بە پێچەوانەی ئەرستۆ ئەم بیرۆکەیەیان فراوانتر کرد بۆ ئەوەی لەگەڵ هەموو ڕووداوەکاندا بگونجێت. بەم شێوەیە ئەگەر تەنەکە سوور بێت، هۆکارەکەی ئەوەیە کە تەنێکی سووری گشتگیر دەچێتە ناو ئۆبژەکەوە. ئەوان پێیان وابوو کە چوار پۆلی ستۆیکی هەیە.

  • ماددەی بنەڕەتی.
    هەموو شتێکی تر لە ماددەیەکی سەرەتایی پێکهاتووە، ماددەیەکی بێ فۆرمه.
  • زانست بەگشتی لای ستۆیکی.

زانست لای ستۆکیەکان بە بۆچوونێکی مەعقوڵ دادەنرێت و وەک بیروباوەڕێک یان بۆچوونێک (doxa) مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت. تەنها لە ڕێگەی عەقڵەوەیە کە هەر شتێک ڕوون و جێی متمانە دەبێت (کاتالپسیس). ئەو زانستەی کە فەرمانڕەوای ستۆیکی بەدەستی هێناوە و ئەو زانیارییە باوەڕپێکراوەی کە پێویستە بۆ گەیشتن بە زانستی ڕاستەقینە (episteme) دەبێت بەراورد بکرێت لەگەڵ ئەزموونی هاوتەمەنەکان و تێگەیشتنی هاوبەشی مرۆڤایەتی.

  • فیزیا و گەردوونناسی.

بە بڕوای ستۆیكەكان، گەردوون مادەیەكی ماددی و هزر ورووژێنەرە كە بە خودا یان سروشت ناسراوە. بە دوو شێوە دێت: چالاک و پاسیڤ. مادەی پاسیڤ ماددەیەکە کە “لاوازە، دەتوانرێت بە هەر شێوەیەک بێت وەربگیرێت، بەڵام خۆی بێسوودە و بێکارە”. لە بەرامبەردا ئەو ماددە چالاکە پێی دەوترێت چارەنووس یان عەقڵی هاوبەش (Logos) کە لە هەوایەکی زیرەک یان ” بڵێسەی پێشوو” پێکهاتووە کە کاریگەری لەسەر ماددە پاسیڤەکان هەیە.

ڕۆحی تاکەکان توانای ئەوەیان هەیە کە بەهۆی سروشتی خۆیانەوە خراپ بن؛ دەتوانرێت بگەڕێندرێتەوە بۆ هۆکاری سەرەتایی گەردوون (logos spermatikos) و لەلایەن سروشتێکی ئاگرینەوە قووت بدرێت). بەو پێیەی عەقڵی ڕاستەقینە بناغەی هەم مرۆڤایەتی و هەم گەردوونە، ئامانجی ژیان ئەوەیە کە بە عەقڵ بژی، واتە دڵسۆزی بۆ سروشت.

  • خواوەندییەتی (ئیلاهیات)ی ستۆیسیزم.

خواوەندییەتی (ئیلاهیات)ی ستۆیسیزم واتە تیۆلۆژیا، لە پانتێیزمی فاتالیستی و سروشتیگەرایی پێکدێت: خودا هەرگیز زاڵێکی تەواو نییە، بەڵکو هەمیشە باوەڕدارە. ستۆیکیەکان لەگەڵ سروشتدا یەکسانی دەکەن. لە کاتێکدا ئایینە ئیبراهیمییەکان خودا بە دروستکەری جیهان دەزانن، ستۆیکیزم خودا بە تەواوی کۆمەڵەی گەردوون یەکسان دەکات. بەپێی گەردوونناسی ستۆیسیزم ناتوانرێت سەرەتای ڕەهای زەمەن هەبێت، چونکە بە بێکۆتایی و خولگەیی دادەنرێت. بەم شێوەیە نە گەردوون و نە گەردوون سەرەتا و نە کۆتاییان هەیە، لە خولێکدا دەژین. جیهانی ئێستا تەنیا یەک قۆناغی خولی ئێستایە و پێش ئەوەش ژمارەیەکی زۆر جیهان هەبوون کە مەحکوم بوون ( لەناوچوون)، و دواتر وەک جیهانی ئێستا سەریان هەڵدایەوە . تەنانەت دوای ئەم گەردوونە ژمارەیەکی بێکۆتایی گەردوونی نوێ لەدایک دەبن. بە پێی ستۆیسیزم، هەموو ژیان بە سووڕێکدا تێدەپەڕێت و فەزا شتێکە لە ئەبەدیەتدا خۆنوێکردنەوە و خۆ لەناوبردنە.

وەک ئایینی هیندۆسی، وەک ئایینی ستۆیکیزم، هیندۆسیزم، ئایینی بودا و جاین، سەرەتا و کۆتایی گەردوون دیاری ناکات. بە بڕوای ستۆیکیەکان، لۆگۆ هەمیشە هۆکارێکی پراکتیکی بووە، یان ئەنیما موندی، کە هەموو گەردوون دەگرێتەوە و زیندوو دەکات. گەردوون بە ماددە دادەنرێت و یەکسانە بە خودا یان سروشت.
هەروەها ستۆیکیەکان گرنگییان بە هۆکاری سەرەکی (“logos spermatikos”) دا، واتە یاسای نەوەکان لە گەردووندا، کە بابەتی عەقڵی کردەیی بوو کە کار لەسەر ماددە بێ گیانەکان دەکرد. بڵێسە و عەقڵی ڕەسەن – ئەو لۆژیکە خوداییەی کە گەردوون بەڕێوەدەبات و بەردەوامی پێدەدات – مرۆڤەکان دەگرێتەوە.

  • ئەخلاق و میهرەبانی ستۆیکی.

ستۆیکی کۆن زۆرجار بە هەڵە تێدەگەن چونکە ئەو چەمکانەی کە پێشتر ئەوان مانای شتێکیان هەبوو لە ڕابردوودا، بەڵام ئێستا هەمان وشەکان مانایەکی جیاوازیان هەیە. وشەی “ستۆیك” خۆی ئێستا بە واتای “بێ هەست” یان پشتگوێخستن لە ئازار دێت، چونكە ئەخلاقی ستۆیسیزم، پەیڕەوكردنی “عەقڵ” فێرمان دەكات ئیرادە بەهێز بین، دوور لە دڵەڕاوكێ. بەڵام ستۆیکەکان باسیان لە ڕزگاربوون لە هەستەکان نەدەکرد؛ ئەوان هەوڵیان دەدا بە یارمەتی “پرسیار”ی بەهێز چاکسازییان تێدا بکەن. ئاسکێسیس ڕێگە بە مرۆڤ دەدات بیرێکی کراوە و ئارامیی دەروونی دروست بکات. لۆژیک، ئیستدلال، تەرکیز ڕێگەی سەرەکین بۆ دیسپلینکردنی خۆت.

بناغەکانی ئەخلاقی ستۆیکی لە کینیکەکانەوە وەرگیراوە، کە پێیان وایە چاکە لە دۆخی ڕۆح و لە حیکمەت و لە خۆکۆنتڕۆڵکردندایە. ئەخلاقی ستۆیکی جەخت لەسەر ئەو یاسایە دەکاتەوە کە “رێگایەک هەیە کە بەرەو حیکمەت دەبات”. لێرەوە دەبێت مرۆڤ لە ئارەزووە ئاگرینەکان دوور بێت. گرنگە ئاماژە بەوە بکەین کە لە کۆندا وشەی “ئارەزووی بەهێز” بە واتای “ئازار” دەهات، بۆیە ئاماژەیە بۆ وەڵامدانەوەی “پاسیڤ” بۆ بارودۆخە دەرەکییەکان. جیاوازی هەیە لە نێوان پاتۆس (پاتە فرەیی)، پرۆپاتۆس یان کاردانەوەی غەریزەیی (بۆ نموونە سپیبوونەوە و لەرزینێکی لەناکاو لەبەرامبەر مەترسی جەستەیی)، ئیوپاتۆس کە وەرگێڕدراوە بۆ حیکمەتی ستۆیکەکان کە بەزۆری وەرگێڕدراوە وەک “پەنا، ئارەزووی بەهێز.” ئیوپاتیا هەستێکە لە ئەنجامی بیرکردنەوەی دروستدا سەرهەڵدەدات و ئارەزووی بەهێزیش لە بیرکردنەوەی هەڵەدا سەرهەڵدەدات.

ستۆیکەکان باسیان لە ڕزگاربوون لە ئازار دەکرد لە ڕێگەی بێباکی “بێهیوا” یان ئارامیی دەروونی، ئەوان لە ئارامی دەروونی بە مانا کۆنەکە تێگەیشتوون، واتە بابەتی بوون یان “ئیستدلالی پاک”یان هەبێت و هەم لە سەختییەکان و هەم لە ئاسانکارییەکانی ژیان بڕوانن.

  • عەقڵ و ستۆیکی.

لای ستۆیكەكان، عەقڵ تەنیا بەكارهێنانی لۆژیك نییە، بەڵكو تێگەیشتنە لە پرۆسەكانی سروشت – ئەو لۆگۆیەی كە لە ناوەڕۆكی هەموو شتێكدایە، یان عەقڵی گشتگیر. ژیان بە هاوئاهەنگی لەگەڵ عەقڵ و میهرەبانی، لە دیدی ئەواندا، ژیانە بە هاوئاهەنگی لەگەڵ نەزمی خودایی گەردوون و بە هاوئاهەنگی لەگەڵ عەقڵی هاوبەش و گرنگی هەموو مرۆڤەکان بژین.

  • فەزیلەت لە ستۆیکی دا.
    چوار فەزیلەتی سەرەکی فەلسەفەی ستۆیکی لە فێرکارییەکانی ئەفلاتون وەرگیراون لە (دەوڵەتی چوارەم. ٤٢٦-٤٣٥). پ.ز .

١- حیکمەت (سۆفیا).
٢- بوێری (ئەندریا).
٣- دادپەروەری (دیکایۆسین).
٤- تێکڕا (سۆفرۆسین).
بە دوای سوکرات، ستۆیکیەکان هۆکاری ناخۆشی و خراپەکاریشن.بە بێئاگایان لێیان دادەنرێت. ئەگەر کەسێک میهرەبان نەبێت تەنها لەبەر ئەوەی عەقڵی گشتگیری خۆی نازانێت کە میهرەبان نابێت. کەواتە پێویستە فەلسەفەی ستۆیکی بەکاربهێنیت بۆ ڕزگاربوون لە خراپە و ناخۆشی: بۆ لێکۆڵینەوە لە بیرکردنەوە و ڕەفتارەکانی خۆت و بزانیت لە کوێدا جیاوازن لە عەقڵی گشتی سروشت.

  • خۆ کوشتن لای باوەڕی ستۆیکیسیزم.

ستۆیکیەکان ڕێگەیان بە خۆکوشتن دەدا، واتە خۆکوشتن، ئەگەر پیاوێکی ژیر بەهۆی بارودۆخی سەختەوە نەیتوانی ژیانێکی باش بەڕێوەببات. بە بڕوای پلۆتارک، قبوڵکردنی ژیانێک لە ژێر ستەمکاریدا، “چارەسەری خۆنووسین”ی کاتۆنی بچووک وەک ستۆیکێک دەخاتە مەترسییەوە و مافی هەڵبژاردنێکی ئەخلاقی دادپەروەرانە دەخاتە ژێر مەترسییەوە (کاتۆن بە ناکۆکی لەگەڵ دەسەڵاتی قەیسەر خۆی کوشت). خۆکوشتن دەتوانرێت لە ئەگەری تووشبوونی کەسێک بە ئازار یان نەخۆشیدا ڕەوا بێت و لە حاڵەتەکانی تردا ڕەنگە وەک هەڵهاتن لە پۆستی گشتی وەربگیرێت.

  • باوەڕی “شتە بێلایەنەکان”.

لە ڕووی فەلسەفییەوە، ئەو شتانەی کە “بێلایەنن” لە دەرەوەی دەستی یاسای ئەخلاقین – ناتوانن ببنە هۆی ئامانجە ئەخلاقییەکان یان دەستوەردانیان لێ بکەن. ئەو کردارانەی کە یاسای ئەخلاقی پێویست نین یان قەدەغە نەکراون، کە کاریگەرییان لەسەر ئەخلاق نییە، پێیان دەوترێت کردەوەی بێلایەن لە ڕووی ئەخلاقییەوە. باوەڕی بە (شتە بێلایەنەکان) میهرەبانی و خراپەکاری لە ستۆیسیزمدا دەگرێتەوە (کاتێکۆن)، یان “کردەوەی لەبار”، یان کردارەکانی هاوشێوەی سروشت؛ لە ئەنجامی ئەم دووبەرەکییەدا، پۆلێکی گەورەی شتەکان بەبێ پێناسە مانەوە و لە ئەنجامدا دەستیان کرد بە ناونانی بێلایەن.

لە کۆتاییدا سێ پۆلی بابەتی بێلایەن داهێنران:

  • ئەو شتانەی کە پەسەند کران بۆ یارمەتیدانی ژیان بە هاوئاهەنگی لەگەڵ سروشت.
  • ئەو شتانەی کە پێویستە لێیان دوور بکەونەوە چونکە ڕێگری لێدەکات.
  • ئەو شتانەی کە بە مانایەکی تەسکتر بێلایەنترن. پرسی ئادیافۆرا لە نێو کەسانی کینیکیشدا باو و ئاساییە. فیلیپ میلانچتۆن لە سەردەمی رێنێسانسدا دەگەڕێتەوە بۆ باوەڕی بێلایەنی.
  • ڕاهێنانی ڕۆحی ستۆیکی.

بۆ ستۆیكەكان فەلسەفە تەنیا كۆمەڵێك بیروباوەڕ نییە سەبارەت بە ڕەفتاری ئەخلاقی، بەڵكو شێوازێكی ژیانە بۆ ئەوان، كە بریتییە لە پراكتیزەكردن و ڕاهێنانی بەردەوام (زەهید). لۆژیک بۆ پراکتیزە فەلسەفی و مەعنەویەکانی ستۆیکەکان، گفتوگۆ و قسەکردنی سوکرات، بۆ سەیرکردنی مردن وەک دەرەکییەک، بۆ ڕەقکردنی فۆکس بۆ ئەوەی ساتەوەختی ئێستا لەبەرچاو بگیرێت (هاوشێوەی هەندێک شێوەی مێدیتەیشن لە ڕۆژهەڵات، هاوشێوەی). بۆ ڕێگاکانی مێدیتەیشن و ڕێگای مێدیتەیشن و ڕۆژەکەیان) و فەلسەفە بۆ ستۆیکەکان پرۆسەیەکی بەردەوامی کردار و خۆبیرهێنانەوەیە.

مارك ئاوریلیۆس لە كتێبی رەنگدانەوەیدا باس لە هەندێك لەو كردارانە دەكات. بۆ نموونە کتێبی دووەم ئەم دێڕانەی تێدایە:

بەرەبەیانی زوو بەخۆت بڵێ: ئەمڕۆ کەسانێک دەبینم کە بێ منەتن، توڕەن، خیانەتیان لێکراوە، ئیرەیی دەبەن، دەستی یارمەتی درێژ ناکەن. ئەوانەی باشی ڕاستەقینە و نەخۆش نازانن… هیچیان ناتوانن زیانم پێ بگەیەنن، کەس ناتوانێت گومڕام بکات، نە توڕە بم یان ڕقم لە براکەم بێت؛ چونکە ئێمە هاتووین بۆ ئەم جیهانە بۆ ئەوەی پێکەوە خزمەت بکەین.

هەروەها پێش ئاوریلیۆس، ئیپیسیتۆس لە “گفتوگۆکان”ی خۆیدا سێ جۆر کرداری جیاکردەوە: بیرکردنەوە، ئارەزوو و تەماح. بە بڕوای فەیلەسوفی فەرەنسی پیێر ئادۆ، ئیپیسیتۆس ئەم سێ کردارەی لەگەڵ لۆژیک و فیزیا و ئەخلاقدا یەکسان کردووە. وەک ئادۆ دەڵێت “لە مێدیتەیشندا”، “هەر ماکسیمێک یەکێک یان دوو یان سێ لەم تۆپۆی زۆر تایبەتمەندانە پەرەپێدەدات (واتە کردارەکان).”

شیموس مەکسوین پراکتیزەکردنی ڕاهێنانی ڕۆحی وەک کاریگەرییەک لەسەر پراکتیزەکردنی بیرکردنەوە وەسف کرد. کتێبی فەلسەفەی چارەسەری مەعریفی- دووهەڤیۆڕاڵی ڕۆبەرتسۆن بە وردی باس لە لێکچوونەکانی نێوان ڕاهێنانی ڕۆحی ستۆیکەکان و چارەسەری دووهەڤیۆراڵی مەعریفی مۆدێرن دەکات.

هەروەها ستۆیکەکان بە وتارە دڵنەواییەکانیان بەناوبانگن. ئەوان بەشێک بوون لە نەریتی دڵنەوایی لە ئەدەبدا. سێ دڵنەوایی لەو جۆرە کە لەلایەن سێنێکا نووسراوە تا ئەمڕۆش ماونەتەوە

  • فەلسەفەی کۆمەڵایەتی لە ستۆیکی.

یەکێک لە تایبەتمەندییە جیاکەرەوەکانی ستۆیسیزم، کۆسمۆپۆلیتیزمە: هەموو مرۆڤەکان دەرکەوتنی هەمان ڕۆحی هاوبەشن، و دەبێت هەموویان بژین بۆ ئەوەی وەک خوشک و برا یەکتریان خۆشبوێت و ئامادەبن لە کاتی پێویستدا دەستی یارمەتی بدەن. ئیپیکتێتۆس لە چاوپێکەوتنەکەیدا سەبارەت بە پەیوەندییەکانی مرۆڤ دەنووسێت: “هەموو مرۆڤێک پێش هەموو شتێک هاووڵاتیی کۆمەڵگاکەیەتی؛ بەڵام لە هەمان کاتدا ئەندامی شاری گەورەی خوداوەندەکان و گەل نییە، بەڵکو تەنها کۆپییەکی چەپی سیاسییە بە بەراورد بەم شارە. ئەم بۆچوونە دەنگدانەوەی بۆچوونی دیۆجینیسی سینۆپتیکە کە وەک دەرکەوت دەیگوت: “من ئەسینایی و کۆرنتی نیم، بەڵکو هاووڵاتییەکی جیهانم”.

بە بڕوای ستۆیكەكان، سامان و پێگە گرنگ نییە بۆ پەیوەندییە گشتیەكان. بە پێچەوانەوە برایەتی مرۆڤایەتی و یەکسانی سروشتی هەموو مرۆڤەکان گرنگترە. ستۆیسیزم بۆتە یەکێک لە کاریگەرترین قوتابخانەکانی فەلسەفە لە جیهانی یۆنانی-ڕۆمدا، بە نووسەران و کەسایەتییە دیارەکانی وەک کاتۆنی بچووک و ئیپیکتیتۆس.

بەرەوپێشبردنی ستۆیکەکان بۆ ئەوەی میهرەبان بن بەرامبەر بە کۆیلەکان پەرەی بە نەبوونی دەدا، سێنێکا وتی: تکایە لەبیرت بێت ئەو پیاوەی تۆ پێی دەڵێیت کۆیلە لە هەمان تۆوە هاتووە، بە هەمان ئاسمانەوە زەردەخەنە دەکات، هەناسە دەدات، دەژی و دەمرێت هەر وەک تۆ.

  • بەکارهێنانی ستۆیکی لە سەردەمی مۆدێرن دا.

لە فەرهەنگی نێودەوڵەتیدا (بە ئینگلیزی و ڕووسیشەوە) وشەی “ستۆیک” بە واتای کەسێک دێت کە بێلایەنە بەرامبەر ڕوانین لە ئازار، حەز ، چێژ، خەم یان خۆشی. ئەم وشەیە بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٥٧٩ و بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٥٩٦ لە گروپی ناودا بەکارهاتووە، بە واتای “کەسێک کە خۆ دەگرێت یان بە سەبرەوە هەستەکان ئەزموون دەکات”. بە پێچەوانەی چەمکی “ئیپیکیوری”، ئینسایکلۆپیدیای فەلسەفەی ستانفۆرد دەڵێت کە “کوالیتی” ستۆیکی “لە زمانی ئینگلیزیدا سەرچاوەی فەلسەفی وشەکە بەلاڕێدا نابات”.

:




لە میانی واژۆکردنی سیانەی تارماییەکانی بیاباندا… عبدالقادر سعید

سێ نۆڤلێتی پڕ تراژیدیا

ئەم کتێبەی هونەرمەند و ڕۆمانووس، عومەر سەید، پێویستی بە ڕامان و هەڵوێستەکردنە. چ وەک بابەتێکی حەساس، چ وەک گێڕانەوەیەکی سەرنجڕاکێش.
عومەر سەید، پێشتر ئەزموونی چوار ڕۆمانی تری هەیە. واتە لە ژیانی ئەدەبی خۆیدا، جەختی لەسەر نووسینی ڕۆمان کردووەتەوە. وەک ژانرێکی ئەدەبی شارستانی کە ڕۆمان خۆی لە دایکبووی شار و شارستانییەتە. ئەوەی ئەم ڕۆماننووسە لە هاوڕێکانی جیا دەکاتەوە. دەست بردنە بۆ گێڕانەوەی کارەسات و جینۆسایدە گەورەکان، ئەو کارەساتانەی ئێمەی کوردی بە دونیای دەرەوە ناساندووە. هەر لە ئەنفال و ڕەوی بە کۆمەڵ و جینۆسایدی بە کۆمەڵی کورد. واتا ئەزموونی ئەم نووسەرە، تێکەڵەیەکە لە تراژیدیایی جەستەیی و ڕۆحی. لە کلتورێکدا کە پێشتر ئەزموونی دورودرێژی مێژوویی هەیە لەم کۆمەڵکوژییە لە سەر ئاستی هەر چوار پارچەکەی کوردستاندا. بەڵام ئەم نووسەرە خوێندنەوەیەکی نوێی و جیاوازیان بۆ دەکات. کە دەڵێم جیاواز، واتە ئازایەتی لە دەربڕین و بوێری لە ڕاڤەکردنەکانیدا. بێ گوومان هەر کارەساتێک ڕوویدابێ یا ڕووبدات، هۆکار و ئامانجی سیاسیانەی لە پشتەوە بووە. دەستبردن بۆ ئەو هۆکار و ئامانجانە نووسەر دەخاتە ژێر تاقیکردنەوە و بەرپرسیارێتی مێژوویی، جا چ وەک بابەت، چ وەک هونەری گێڕانەوەی کارەساتەکان لە ناو خەیاڵ و زمان و پێکهاتە و ڕەگەزەکانی تری ڕۆمان. هاوکات جۆرە بەرنگاربوونەوەیەکیشە بەرامبەر نەیاران و ئەو دۆستانەشی کە لە قەبارەی کارەساتەکان کەمدەکەنەوە.
عومەر سەید، دەنگێکی زوڵاڵە کە بە ئاشکرا دەدوێ و بە ئاشکرا یار و نەیار، قوربانی و جەلاد لێک جیادەکاتەوە.
لە ڕووی هونەریشەوە، ناکرێت لە جوانی بە کارهێنانی وشە و ڕستە و دەستەواژەکانی لە سیاقی گێڕانەوەی ناو ڕۆمانەکانی قسە نەکەین. کە چەند ورد توانیوێتی چنینی دراماتیکی ڕووداوەکان و کارەساتەکان بچنێ و بەرجەستە بکات. بۆیە هەر کاتێک کە قسە لەسەر گێڕانەوەی تراژیدیایی کوردی بکرێت. دەبێت بەشێ لەو ئەرکە قورسە لە سەر شانی ئەم نووسەرە پێبزانین. هەڵبەت ڕۆمانەکانی ستایشی هیچ لایەن و حیزب و دەستەوتاقمێک ناکات. بەڵکو ڕەخنەی جدی هەیە لەو پێکهاتە کۆمەڵایەتی و سیاسییەی ئەو ڕۆژگارەی کارەساتەکانی تێدا خوڵقاون. ئەو بە گشتی حیکایەتی قوربانییەکان دەگێڕێتەوە و تاقە لایەن ئەوانن کە سەرلەنوێ دەیانهێنێتەوە ناو ژیان و ڕەوایەتی بە هەڵوێست و دیالۆگەکانیان دەدات.
لە ڕاڤەیەکی خێرادا بۆ کتێبی شەوانی فرانکشتاین، کە سێ نۆڤلێتی پڕ کارەساتی عومەر سەیدە. کە ئەوانیش بریتین لە( نۆڤلێتی شەوانی فرانکشتاین، لە شەست و پێنج لاپەڕەدا. هەڵوەدای بیابان، لە چل و پێنج لاپەڕەدا. گوڵەکانی پیرەمەگرون، لە سی و چوار پەڕەدا) هەر سێ نۆڤلێتەکە، گێڕانەوەی کۆمەڵکوژی و نووشستی کورد و ڕووداوە خوێناوییەکانی کوردوستانن لە ساڵانی پێشووتردا کە ڕوویانداوە.

ئەم سێ دەقە، سێ دیدگای ڕەخنەئامێزی لە خۆیدا هەڵگرتووە. ڕەخنە لە هۆکار و ئەنجامی ئەم مەرگەساتانە. کە هەر یەکێک لەو سێ دەقە، هەڵگری میتۆدی ڕەخنەگرانەی بارگاوییە بە هونەری ئاوێتەکردنی زمان بە هێڵێکی هاوتەریبی دراماتیکانە. واتا نووسەر لەم سێ تێکستەدا، سێ تراژیدیا دەگێڕێتەوە. کە دیارە باگگراوندێک و ئاگاییەکی قووڵی مێژوویی و ئاشکرا و هەستپێکراوی هەیە و هۆشمەندانە ئەم سێ بابەتە گرنگە هەڵدەبژێرێت بۆ بە ئەدەب کردنی. سێ بابەتی کۆمەڵایەتی و سیاسی و کلتوری و تا ئێستاش سەرسوڕماوی ئەو وەڵامەین کە پرسیاریان دەربارە کراون و هێشتاش بێ وەڵام ماونەتەوە.دیارە دەقە غەمگینەکانی عومەر سەید، چەند دەمانهێنێتە گریان. هێندەش ئامادەمان دەکات بۆ هەڵوێست وەرگرتن و تەنانەت بەشداری کردنیش لە خەمخۆری هۆکار و ئەنجامی تراژیدیاکان.
نووسەر لەم سێ دەقەدا، لەسەر شتە زۆر پەراوێزخراوەکانیش قسە دەکات و وەک فاکت و بەڵگە دەیانخاتە خزمەتی گێڕانەوەکەی بە ئاستێک کە هەموو کەرەستە و پێکهاتە پەراوێزخراوەکان دواجار هاوتەریبی ڕۆحی قوربانییەکان، دەبنە بەشێکی سەرەکی دەقەکان و ڕۆح وەبەر مردوو و شتەکاندا بکاتەوە و جارێکی تر بیانگێڕێتەوە ناو ژیان. لە داڕشتنێکی چڕی ئەدەبیدا کە ئەم چڕی و کورت بڕییە بە یەکێک لە خەسڵەتە گرنگەکانی ڕۆمانی نوێی و سەردەمیانە ئەژمار دەکرێت.
لە شەوانی فرانکشتایندا، نیشتمان، لە وێنەیەکی وەهمی و پەیکەرێکی قسەکەردا بەرجەستە دەکات. تا ڕادەی گێڕانەوەی بەسەرهات و چیرۆکە غەمگین و جیاوازەکان لە سەرکەوتن و شکستدا. نیشتمانی قسەکەر کە بە هۆی زوڵم و ستەمی دوژمنانەوە هاتۆتە گۆ. لە بارەی هەموو تراژیدیا و جینۆسایدەکان، هەر لە ئەنفال و کیمیاباران کردن و کوشتن و لەسێدارەدانەکاەوە دەدوێ. تەنانەت پەردە لەسەر نیشتمان فرۆشانیش هەڵدەداتەوە. جا بە هەر هۆیەک، نیشتمان هەمووی یان نیوەیان فرۆشتبێت بەرامبەر بە ڕازیکردنی دوژمنە زۆرەکانمان. هاوکات ڕەخنەگرتن لە شۆڕشی چەکداری کە لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی بیستەوە لە دنیادا کۆتایی هاتووە. بەڵام ئێمەی کورد هەر خەریکی ئەزمونکردنی بووینە و ڕەنگە یەکێک بووبێت لە هەرە هۆکارەکانی ئەو هەموو مەرگەسات و تێکشکان و برینە قووڵانە بووبێت. ئەم تێکستە ئەدەبییە لە پەنجا و شەش لاپەڕەدا، توانیوێتی مێژوویەکی دوور و درێژ بگێڕێتەوە. شۆڕشە چەکدارییەکانی باشوری کوردوستان و ڕۆژهەڵات و جینۆسایدی دەرسیمی باکور، تا دەگات بە بەرخودانی ڕۆژئاوا و شۆڕشی ژنانی کورد کە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا بێ وێنە و کەمهاوتایە و کە تا ئێستاش بەردەوامی هەیە. کۆکردنەوەی ئەم هەموو تراژیدیایە لەو بڕە پەڕانەدا، جێی هەڵوێستەی خوێنەر دەبێت، کە ئەمە بە هەرە دیارترین خەسڵەتی ئەدەبی پۆست مۆدێرنە ئەژمار دەکرێت. بە دەست گرتنەوە لە زەمەن و شوێن و زمان و داڕشتن، بە پەنا بردنە بەر وێنەی چڕ و پڕ مانا. هاوکات ئەم چڕکردنەوەیە کارێکی تری گرنگ بە ئەنجام دەگەیەنێت. کە ئەدەبی کوردی و بە تایبەتی ڕۆمانی کوردی ئاسانتر دەچێتە نێو ئەدەبی جیهانەوە و ڕۆمانی کوردی لەگەڵ ڕۆمانی دنیایی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات لێکنزیک دەکاتەوە.

تێکستی دو
ەم، یان با بڵێین نۆڤلێتی دووەم. (هەڵوەدای بیابان) چیرۆکی خێزانێکی کوردە کە پاش نسکۆی ساڵی ١٩٧٥، کۆچی زۆرەملێیان پێ کراوە بۆ ناسرییەی باشوری عێراق. شوێنێکی گەرم و پڕ عەجاج. دایکێک هەر لە سەرەتای تێکەڵبوونی بەو کۆمەڵگا غەیرە کوردە و بەو دنیا نامۆیە کە زمانیشیان تێناگاو نایزانێ. دەکەوێتە سەر ژانی منداڵبوون و لە خەستەخانەی ئەوێ منداڵی دەبێ. تا ئێرە مەسەلەکە زۆر ئاساییە. بەڵام ئەوەی ئاسایی نییە، پاش سی ساڵێک، ئەم منداڵە بە هۆیی شێوەی قێزەون و دزێوێوە و نیشانە نامۆکانییەوە وەک، لچێکی ئەستوور و قژێکی لوول و ناشرینەوە، لووتێکی ناقۆڵا و پێ زل و ڕەشتاڵییەکەیەوە، لە گەڕەک و کۆڵاندا وەک کەسێکی نامۆ سەیر دەکرێت و بە زۆڵی دەزانن، تەنانەت لە ناو خانەوادەکەی خۆیشیدا بە قەرەج بانگی دەکەن. بەڵام چیرۆکی سەیری ئەم پاڵەوانە، گۆڕانێتی لەگەڵ کورپەیەکی عەرەبدا. دایکی پێی دەڵێت. ئەو ڕۆژەی تۆم بوو حەوت ژنی عەرەبیش منداڵیان بوو. تۆ لەگەڵ کۆرپەیەکی عەرەبدا گۆڕاوی. ئیدی گەڕانی ئەم پاڵەوانە بۆ دۆزینەوەی خۆی دەست پێدەکات و دەگەڕێتەوە هەمان شوێنی لە دایکبوونی و عەوداڵی دۆزینەوەی خۆی دەبێت. بە واتایەکی تر، عەوداڵی گەڕانە بە دوای شووناسی خۆیدا لە ناو بیابانەکانی باشوردا.
هەرچی نۆڤلێتی سێهەمیشە، (گوڵەکانی پیرەمەگروون) یان چیرۆکی حەوت کچە ئەنفال کراوەکان، ئەوچیرۆکەی تراژیدیای کورد لەقوربانی بەدیوێکداو خیانەت بەدیوێکی تردا دەگێڕێتەوە. تێکەڵ کردنی دوو هێڵی تەریب پێویستی بەدوو ئاراستەی جیاوازە لەهەڵوێست وەرگرتن و دەنگۆی خۆبکەم زانینی بەشێک لەنەوەیەک تاڕادەی داڕمان. نوسەر لەنێوان بەرەنگاری و داڕماندا، قسەی نوێی هەیە. بۆیە کارەساتی ئەنفالکردنی حەوت کچە ئەنفال، وەک ڕەخنەیەکی جدی لەکلتوری سیاسی و کۆمەڵایەتی بەگرنگ دەزانێت، ئەم بەشە بۆخۆی بەشێکی گرنگە لەو سێ کوچکەیەی نوسەر بەسیانەی تارماییەکانی بیابان، کە لە کتێبێکدا بڵاویکردووەتەوە. خوێندنەوەی هەرسێ نۆڤلێتەکە پێکەوە هاوبەشن لەکۆی مەرگەساتە مێژووییەکانی کورد لەباشوری کوردستاندا. گرنگی کۆی بەرهەمە ئەدەبیەکە تێکەڵ کردنی زمانێکی باڵایە بەکارەساتێکی باڵاترەوە . کە ئەمە بۆخۆی یەکێکە لەپایە گرنگەکانی ئەدەبی زیندوو و بەستنەوەی بە ئەدەبی جیهانیەوە. کە گەواهیدەری مێژووی قۆناغێکی سەخت و هەستیارە.

عبدالقادر سعید
سلێمانی حوزیرانی 2022




ئایا بەرزکردنەوەی ڕیژەی سوو چارەسەری کێشە سەرکییەکانی ئابووریی بریتانیا دەکات؟… زاهیر باهیر

ڕۆژی 5شەمە،16/06/2022، لیژنەی سیاسەتی دراوی بانکی کە لیژنەی چاودێریکردن و هەڵسەنگاندنی ئابووری بریتانیایە لە بانقی مەرکەزی ئینگلەند جارێکی دیکەش بڕیاری بەرزکردنەوەی ڕێژەی سوو-یان دا. ڕێژەی سوو لە بریتانیا کە بۆ ماوەی 13 ساڵ هەر هەمان ڕێژە بوو تاکو کۆتایی ساڵی پار، 2021 ، بە بڕیارێك لە لایەن ئەو لیژنەیەی سەرەوە لە بانقی مەرکەزیی بەرزکرایەوە بۆ ڕێژەی لە سەدا 1.25 گوایە ئەمە بۆ چارەسەری هەڵئاوسانی پارەیە واتە بەرزبوونەوەی تێچوی ژیانی خەڵکی لە بریتانیا.
لە ڕاستیدا ئابوورییناسەکانی ئەم سیستەمە پینەو پەڕۆی زۆریان لایە بۆ چارەسەری بارودۆخی ئابوریی هەر لە بەرزکردنەوەی ڕێژەی سوو و دابەزاندنی کە هەژموونی لەسەر بەرزی و نزمی بەهای دراوی وڵاتەکە هەیە تا دەگاتە گرتنەبەری سیاسەتی دەستگرتنەوە [ تەقەشوف].

سوود و زیانی بەرزکردنەوەی بەهای پاوەند لە بریتانیادا:

بەرزکردنەوەی بەهای دراوی هەر وڵاتێك لەوانە بریتانیاش، چەند قازانجێکی هەیە:
یەکەم: لە بواری بازرگانیدا واتە هەناردە و هاوردە. کاڵا هەناردەکانی بریتانیا لە دەرەوە بە گرانتر دەفرۆشرێت و ئەمەش وا دەکات پارەی زیاتر بێتە ناو بریتانیاوە. هاوکاتیش مەترسی کەمکرنەوەی کڕینی کاڵاش هەیە بە هۆی گرانبوونییەوە بە هۆی بەرزبوونەوەی دراوی ئێرەوە . لە هاوردەی کاڵادا هەلێك دەڕەخسێنیت کە کاڵای هاوردە هەرزانتر لە پێشتر دەستبکەوێت کە ئەمەش دەکرێت لە لایەکەوە پاشەکەوتی بڕێك پارە لە کڕینی هەمان کاڵادا کە پێشتر کڕراون بکرێت ، هەر ئاواش دەکرێت کە لەناو خۆدا بە هەرزانتر بفرۆشرێتەوە.
دووەم: پاشەکەوتکردنی پارە: بەرزبوونەوەی بەهای پاوەند یا هەر دراوێك لە ڕێگەی بەرزبوونەوەی بڕی سووەوە یارمەتی بەرزبوونەوەی ڕێژەی بە دەستهێنانی زیاتری سوو لە پارەی پاشەکەوت کراودا، دەدات. هاوکاتیش مەترسی ئەوە دروست دەکات کە ئەوانەی پاشەکەوتی زۆریان هەیە لە بانقەکاندا نەیخەنە گەڕ لە لایەکەوە مانەوەی لە بانقدا قازانجەکەی زیاتر دەبێت ، لە لایەکی دیکەشەوە بە هۆی ناسەقامگیریی ئابووری و باری سیاسی و کۆمەڵایەتی وڵاتەوە وەکو ئیستای بریتانییا.
بێ گومان ڕێژەی سوو کە لەلایەن بانقی مەرکەزییەوە دادەنرێت، بانقەکانی وڵات سیاسەتی تایبەتی خۆیان هەیە لە بەکارهێنان و بەجێهێنانی ئەو بڕیارە بۆیە هەر بانقە و لە بانقێکی دیکە جیاواز سەبارەت بە ڕێژەی سوو لەسەر پاشەکەوت، قەرز ، سلفەی عەقار ..تد، لەگەڵ مشتەرییەکانی مامەڵە دەکات.
بە گوێرە ڕاپۆرتێك کە توێژینەوەی لەسەر چەند بانقێك کردووە سەبارەت بە بەرزبوونەوەی ڕێژەی سوو هەندێك لە بانقەکان ڕێژەی سوویان لە ساڵی 2020 دا تەنها لە سەدا 0.1 بووە هەندێکی دیکەیان لە سەدا 0.01 بووە. دوای ئەم بڕیارەی ڕۆژی 5شەمە هەندێك لە بانقەکان دەڵێن ڕێژەکە بۆ لە سەدا 0.06 و هەندێکی دیکەیان بۆ 1.1 و باشترینیان بۆ 1.15 بەرزدەکەنەوە.

سێیەم: گوایە بە بەرزکردنەوەی ڕێژەی سوو کە دەبێتە هەڵکشانی بەهای پاوەند ئیدی توانای کڕینی کڕێار بەرزدەبێتەوە و سەرەنجام ئابووریی گەشە دەکات. ئەمەش تا ڕادەیەکی زۆر ئاوا دەرناچێت .

چوارەم: لە مەسەلەی کردنی سەفەر و هۆڵیدەی بۆ وڵاتانی دەرەوەی بریتانیا بە ڕادەیەکی ئێکجار کەم گەشتکەران لە ڕێگای گۆڕینەوەی بڕێکی زۆری پاوەند بە دۆلار قازانج دەکەن ، یورۆ یاخود هەر دراوێکی دیکە تۆزێك زیاتر دەکڕریت لە چاو پێش بەرزبوونەوەی ڕێژەی سوو.

زیانەکانی بەرزبوونەوەی ڕێژەی سوو :

یەکەم : لە بواری قەرزی ئاسایی و سلفەی عەقاردا: بێ گومان ئەم بەرزبوونەوەیە کارایی نەرێیانەی خۆی لەسەر دانەوەی قیستی قەرزەکان و دانەوەی پارەی عەقار دادەنێت . بۆ نموونە گەر تۆ قەرزی 10 هەزار پاوەندت بە ڕێژەی سووی لە سەدا 1 کردبێت بۆ چەند ساڵێك ، ئێستا کە ئەو ڕێژەیە دەچێتە سەرەوە تۆش لێرەدا دەبێت پارەی زیاتر بدەیت کە ئەمەش کارایی خۆی لەسەر داهاتت دادەنێت.
بە گوێرەی هەمان توێژینەوەی کە لە سەرەوە باسم کرد ئەگەر خانویەک 150 هەزار پاوەند پارەی بانقی تیادابیت کە ڕێژەی سووەکەی لە سەدا 2.25 بووە و گرێبەستەکەی یا دانەوەی بۆ ماوەی 20 ساڵ، لە ئێستادا ئەو سووە بۆ لە سەدا 2.50 بەرزدەبێتەوە بەمەش مانگانە لەسەر ئەوەی کە سلفەعەقارەکەی کردووە 18 پاوەند زیاتر دەکەوێت. بی گومان بڕی ئەم قیستە کەمترینە چونکە نرخی خانوو لە بریتانیا دوو دەیە زیاترە کە لە فڕیندایە و دەکەوێتە سەر شار و شوێنەکە. ئایا لێرەدا دەکرێت بڵێین توانای کڕینی کڕیار بەرزبووەتەوە؟

دووەم: قەرز و کارتی بانق: پێشتر باسی قەرزی شەخسیم کرد کە بە ڕاستەوخۆ لە بانقی وەردەگریت. ئەمڕۆ کڕین و ئۆردەرکردنی زۆرێك لە کاڵاکان لە ڕێگای کارتەکانی بانقەوەن. ئەم کارەش بە تەلەفون یاخود ڕاستەوخۆ یا لە ڕێگای ئۆنلاینەوەیە ئەنجام دەدرێت. هەموو ئەو کارتانەش بڕی سوویان لەسەر دانراوە کە لەکاتی دیاریکراودا گەر پارەکە نەدرێتەوە ئەوەی کە دەمێنێتەوە دەبێت لە مانگی ئایندەدا سووی لەسەر بدرێت و ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی توانای کڕین لەلایەن کڕیارەوە.

سێیەم: نرخی خانوو و زەوی: بەرزبوونەوەی ڕێژەی سوو کارایی خۆی بە باش و بە خراپ لەسەر بازاڕی خانووبەرە و زەوی لە کڕینیانا دادەنیت. بازاڕی خانووبەرە لە بریتانیادا ماوەیەکی زۆر زۆرە لە هەڵکشاندایە هەلێکی دەوڵەمەندبوون و سامان کەڵەکەکردنێکی بێ وێنەی بۆ هەندێك ڕەخساندووە بی ئەوەی تنۆکێك ئارەقی بۆ بڕیژێت یا خود تاکە ڕۆژێك بکوژیت جگە لە بەسەربردنی ڕۆژانی تەواوکردنی مامەڵەی کڕین و فرۆشتن و چاککردنی خانووەکە تاکو بە پارەیەکی باش بیفرۆشیتەوە یاخود بەکرێ بدرێتەوە.

نزمی ڕێژەی سوو لە ماوەی 13 ساڵی ڕابوردوودا ئەم بازاڕەی تا ئەو ڕادەیە گەرم کرد کە هەندێك لە ئابووریناسان وایان پێشبینی دەکرد و ئێستاش هەر دەیکەن کە بازاڕی خانوو و بەرە بە خراپی هەرەس دەهێنێت و هەرەسهێنانیشی دەبێتە هۆی هەرەسی ئابووریی بریتانیا و هاڕەی دراوەکەی.
لە ئێستادا کە بڕی سوو دەچێیتە سەرەوە دیارە بڕی پارەی سلفەی عەقاریش لەسەر خاوەنخانووەکان دەچێتەسەرەوە ، بەڵام خاوەنخانوو ئەم سووە زیادەیە دەداتەوە بە ملی کرێچییەکانیدا و کرێی خانویان لەسەر زیاد دەکات. لە ئێستادا هەر لە ئینگلەنددا بە تەنها 11 ملیۆن کڕێچی هەیە کە پارە بە خاوەنخانوو دەدەن . جگە لەمەش خاوەنخانوو پارەی زیاتر قەرز ناکات بۆ چاککرنی خانووەکە یاخود پێداویستییە هەرە زەروورییەکانی خانووەکە، هەر ئاواش خەڵك ناخاتە کارەوە بۆ ئەو مەبەستە. ئایا بەرزبوونەوەی ڕێژەی سوو لەم بوارەشدا توانای کڕین لە لایەن کڕیارەوە دەباتە سەرەوە یاخود دایدەبەزێنێت؟

بۆچی بەرزکردنەوەی ڕێژەی سوو چارەسەری ئابووری بریتانیا و قورسی گرانی دانیشتوانەکەی ناکات؟

ئەگەر بە کردنی بڕێك قازانج یاخود سوودمەندبوونی کەم وەکو لەسەرەوە نیشانم دا وا بزانین ئەمە چارەسەرە و کێشەکان لابەلا دەکاتەوە، ئەوە بێ گومان دەکەوینە هەڵەوە.
من لە سەرەوە سوود و زیانی بەرزبوونەوەی ڕێژەی سوو-م ڕوونکردەوە و پەنجەشم خستە سەر ئەو بوارانەی کە دەیانگرێتەوە. بەڕای من گەر ئەوە وەکو چارەسەرێکی بنەڕەتیش بگرین هێشتا کێشە و گرفتەکان چارەسەر ناکات. لە مەدایەکی تۆزێك دووردا زیانبەخش دەبیت هەر لەبەر ئەوەش ئەم گەمەیە تێكدەدرێتەوە و پێچەوانەکەی دەگیرێتە بەر، واتە دابەزاندنی ڕێژەی سوو هەر ئاواش بەهای پاوەندیش.
ئەم چارەسەرانە بە هەر بارێکیاندا بێت چارەسەرێكن کە لەسەر بنەمای چارەسەری هۆکارەکان یاخود ڕوودانی بەرزبوونەوەی ڕێژەی هەڵئاوسانی پارە بەرچاو نەگیراوە .
بەرزکردنەوەی ڕێژەی سوو کە چەند هۆکار و ڕووداوێك بنەماکەین لە بریتانیا دەستیان لێنەدراوە. لەو هۆکار و رووداوانە: قەیرانی دارایی 2008 ، دەرچوونی بریتانیا لە یەکێتی ئەوروپا، نەبوونی تەواوی کرێکارانی بێگانە بۆ کۆکردنەوەی بەروبومی کشوکاڵی کێڵگەکان، هاتنەخوارەوەی بەهای پاوەند بە ڕێژەی لە سەدا 15 پەتای کۆرۆنا، قەیرانی وزە کە پێشتر پەیوەندی بە ڕوسیاوە نەبووە، دابەزینی توانای کڕین لە لایەن خەڵکەوە، تێكچوونی ژینگە زۆر بە خراپی لە هەندێك وڵاتدا کە سەرچاوەی هەندێك کەرەسەی بناغەیی ژیانن بە هۆی هەڵکشانی پلەی گەرمییەوە بەرووبومیان کەمی کردووە. هەروەها زیادبوونی کەلێنی نێوانی سامانداران و کرێکاران و چەوساوان و باقی خەڵکە ئاساییەکە کە لە 350 کۆمپانیادا لە بریتانیا،سەرۆکی کۆمپانیاکان یا بەڕێوەبەری جێ بەجێکار موچەو داهاتی ساڵێکیان لە 700 هەزار وە بۆ نزیکەی 7 ملیۆن پاوەند سەلمێنراوە. ئەمە بڕە پارەیە زیاترە لە 100 جار لە موچە یاخود داهاتی کرێکارێکی ئاسایی، ئێستاش شەڕی روسیا و ئۆکرانیا .
هەموو ئەمانە هۆکارن بۆ گرانیی، بۆیە ناکرێت کە لە سەرەوە دەستکاری شتێك بکرێت ئیتر وا بزانرێت کە کێشەکە چارەسەر کراوە. ڕیشەی گرفتەکان قوڵترن و چارەسەری بنەڕەتییان دەوێت. بی گومان ئەوە نەبێت دەوڵەت و بەرپرسان ئەمانەی کە من وتومن نەیزانن. ئەمەی کە دەیکەن لە نەشارەزایی و نەزانینیانەوە نییە ، بەڵکو ئەمە چارەسەرێکە کە ئێمە پێی دەڵێین پینە و پەڕۆکردن کە تەنها بە لەقە لەق بەردەوامی بە سیستەمەکە و بە ژیانی مەمرە و مەژی زۆرینەی خەڵکی دەدات.
ئاخر لە وڵاتێکدا کە هەڵئاوسانی پارە ڕێژەکەی سێ مانگی دیکە وا پێشنیار کراوە بگاتە لە سەدا 10 و 11 ، لە وڵاتێکدا نرخی گۆشت و ڤێجیتەبڵ [ سەوزە و کەرەسە نەباتییەکان] بە ڕێژەی لە سەدا 15 چووبێتە سەرەوە، لە وڵاتێکدا کە لە مانگی ئۆکتۆبەرەوە تەنها پارەی دانی وزە، یاخود قائیمەی وزە ، لە ساڵێكدا لەسەر مالێکی ئاسایی بە بڕی 1500 پاوەند زیاد بکات ، ئەمە جگە لەوەی کە لە سەرەتای مانگی نیسانی ئەمساڵەوە بە ڕێژەی لە سەدا 54 بەرزکرایەوە !! …ئایا ئەو پینەو پەڕۆیەی کە لە 16/06 دا کرا بە زیادکردنی ڕێژەی سوو چۆن دەتوانێت ئەم گرفتە بنەڕەتیانە لابەلابکاتەوە؟ ئاخر بێ دەستبردن بە هۆکارەکانی دروستبوونی بارودۆخی هەنووکەیی و چارەسەرکردنیان چۆن دەکرێت کێشەکان لە ڕێگای بەرزکردنەوەی ڕێژەی سووەوە لابەلابکرێنەوە!!

Zaherbaher.com
زاهیر باهیر
18/06/2022




دەبێ چ شتێک لە کەلتوری ڕەخنەدا بگۆڕین؟… ئاسۆ کمال

” فکری کەسانی تر بەفکر نەبێ تێناگەین” هیگڵ

لەو دایەلۆگەکانی دوو کۆبونەوەی گشتیدا کە سەبارەت بە کتێبی “کۆمۆنیزمی نوێ”* کراوە، ئەوەی گرنگ بوە بەلامەوە ئەوە بوو کە کەسانی تر کە ئەم کتێبەیان خوێندۆتەوە چۆن لەم کتێبە و بۆچونەکانی نوسەر تێدەگەن؟
ئەوەی بەلامەوە گرنگ بو ئەوە بوو کە بزانم ئایا کەلتوری بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە چۆن لەم کۆڕانەدا پیادە دەکرێ؟
لە کۆڕی یەکەمیاندا لە لەندەن گوێم هەڵخست بۆ بەراوردکردنی ڕەخنەکان بە ڕەخنەی زانستی و بەدواداچوون بۆ ئەوەی ڕەخنەگرەکان لە چ گۆشەنیگایەکی خۆیانەوە ڕەخنە دەگرن و بەڵگەکانیان چیە؟
بەڵام لە کۆڕەکەی سلێمانیدا سەرنجم دا پرسیارەکانی ناو کتێبەکە لەڕێگای شیکردنەوەکەمەوە لە سەرەتای کۆڕەکەدا زیاتر گوێگرانی جوڵاند. تەنانەت لە بەرامبەر بە ڕەخنەیەکی هاوڕێ “نەجمەدین فارس”دا کە لە بابەتە سەرەکیەکانی کتێبەکە بوو، وەک تێروانین بۆ سۆشیالیزم و حزب چین؟، لەسەر ئەمانە لە کتێبەکەدا قسەی دەکرد، زۆربەی قسەی بەشداربوەکان چونە سەر گرنگی دان بە پرسیارەکانی کتێبەکە نەک جەدەل لەسەر باسە پۆزەتیڤەکان.
ئەم جۆرە لە هەڵوێستی گوێگرەکان سەرنجی بۆ ئەوە ڕاکێشام کە لەم کۆڕەدا بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانەی کتێبەکە جوڵەیەکی زیاتر لە بەشداربواندا دروست دەکا وەک لە باسە بڕاوەکان و ئەنجامگیریەکانی لێکۆڵینەوەکە.
ئەمە خاڵی جەوهەریە لە بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانەدا کە پرسیار و گومان لەسەر وەڵامەکان زیاتر بکەیت، وەک لەوەی وەڵامی پێشتر ئامادەکراو بە پرسیارێک بدەیتەوە کە لە ژێر نەشتەرگەریدایە، بەتایبەت بۆ ئەو کەسانەی کە هەموو کتێبەکەیان نەخوێندۆتەوە.
پرسیاری ئەوەی “بۆچی کۆمۆنیستەکان و گروپ و بزوتنەوەکەیان لاواز و پەرژوبڵاو و حاشیەییە، لە کاتێکدا کرێکاران و خەڵکی زەحمەتکێش بەفراوانی لە مەیدانی ناڕەایەتیەکاندان و یەکگرتوونانە ڕوبەڕوی دەوڵەت و سیستمی سەرمایەداری دەبنەوە ؟”، ئەم پرسیارە مەسەلەیەکی سەرەکی ئەم کتێبەیە.
کاتێک گوێم لە قسەکەرەکان دەبوو ئەم پرسیارەیان بە گرنگ و میحوەری دەزانی، تێگەیشتم کە بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە بەم ڕێچکەیەدا دەچێتە پێش کە سەرەتا هاوکارانی پرسیارەکە پەیدا ببێ. گرنگ نیە کە لەو کاتە کەمەدا لەسەر ئەنجام و وەڵامی پرسیارێک کە تەمەنی سەدەیەکە چۆن بە دەست و دیاریەکی گەورە و دڵخۆشکەرانەوە لە کۆڕەکە دەردەچن و دوای چەند ساتێک دڵخۆشیەکە بە هەوادا دەچێ. بەڵکو گرنگە کە بیری کەسانێک بەم پرسیارانەی ناو کتێبەکەوە داگیربکرێ.
سەرەتای بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە، پرسیارکردنە لەوەی تا ئێستا بە ڕاوەستاو و بەڵگەنەویستی دەزانین. دەبێ لە خۆمان بپرسین کە بۆچی لە دۆخێكی چەق بەستوشدا خۆمان و بزوتنەوەکەمان گیری کردوە و بەبێ ئەوەی ئەو بنەما و بیرکردنەوە و گروپ و ڕیکخراوانەی هەمانە یارمەتیدەری دەرچوون لەم بنبەستە سیاسی و ئایدیۆلۆژی و ڕیکخراوە سێکتاریستیانە بدات؟! ئەمە جۆرێک لە خۆپارێزی و کۆنسەرڤاتیزمی فکری و کەلتوریە کە ڕەنگدانەوەی دابەش بونە سێکتاریستیەکانی ئێستای بزوتنەوەکەمانە.
پرسیار دەتوانێ و پێویستە ڕەخنەگرانە بێت تاکو بەدوای لاوازی و کێشەکانماندا بچێت. ئەمە واتە ڕوانگەیەکی نەگەتیڤانە سەبارەت بەوەی ئێستا باوەڕمان پێیەتی و دژایەتی هۆکاری مانەوەمانە لە قاڵبی نەگۆڕ و سێکتاریستی و پاسیڤدا. ئەمە پرۆسەی ئیڤۆلۆشن و گۆڕانکاری و گەشەی فکری و سیاسیە.
لە کەلتوری ئێمەدا ئەم جۆرە لە ڕەخنەگری دەبێتە مایەی دڵەڕاوکێ و ترسی نوسەر و گروپ و حزب و ئایدیایەکە لە بەرامبەرەکان و بەشداربوانی ڕەخنەگر لەکۆڕەکەدا، نیگەرانی و هەڵچون لەو کەسانەی کە بۆچونەکانی بەرامبەر دەهێننە ژێرپرسیار دروست دەکا. لە جیاتی ئەوەی ئەمە ئەو زەمینەیە بێت کە ڕاستی لە ململانێی مەنتیقیدا خۆی دەربخا و وەڵامی پرسیارەکان بەپێی زانست و لۆژیک بدرێتەوە. ئەم جۆرە وەرگرتنی ڕەخنەیە خۆی ڕەهەندێکی ترسی بێ باوەڕی بە بۆچونەکانمان هەڵدەگرێ و پێمان وایە بە کەوتنە ژێر ڕەخنەی بۆچونەکانمانەوە هەموو ئیگۆی ئێمە و بنەما و دۆگماکانمان دادەڕمێ.
لە کاتێکدا کۆڕو چونە ناو خەڵک بۆ ئەوە گرنگە کە ڕەخنەکان لە ناو کۆمەڵدا بتوانێ بەشێوەیەکی زانستی بخرێتە ڕوو و بە پێوەری زانستی بۆچونەکانمان جەدەل لەگەڵ ناسەلماندنی خۆی بکا کە بە ئینگلیزی پێی دەڵێن Disapprove
ئەمە شیوازێکی سەلماندن و فێربونی زانستیە کە جیاوازە لە شێوازی تەقدیسی دینی و دۆگمایی بۆ فکر و فێربون، کە بیروباوەڕی وشکەڵاتوو و دواکەتو لە ڕۆژگاری ئێستا بەرهەم دەهێنێ. فێربون بریتیە لە پرۆسەی بەکارهێنانەوەی فکر بۆ تێگەیشتن لە فکری کەسانی تر ،وەک هیگڵ دەڵێ” فکری کەسانی تر بەفکر نەبێ تێناگەین”.
لەبەشەکانی تردا لەسەر ئەو پرسیارانەی جێگای جەدەلن و لەو کۆڕەوە وەرم گرتوە قسە دەکەم.
لێرەدا بەلامەوە گرنگ بوو کە لەسەر چەمکی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە لەو کۆڕانەدا قسە بکەم. وە بڵێین بۆ دەبێ لە کۆڕ و گفتوگۆ و ڕەخنەکانماندا شێوازی بیرکردنەوە و مامەڵە لەگەڵ ڕەخنەدا بگۆڕین و ڕەخنە وەک ناکۆکی بۆ گەیشتن بەڕاستی تێبگەین، نەک ململانێی شەخسی و بەزاندنی تاکەکەسی و گروپی. ئەمە دەرگایەک بەڕووی گوێگرتن لەیەکتر و فێربوون لەیەکتر و هاوکاری کردنی یەکتر دەکاتەوە تا ئامانجی کار و گفتوگۆ و بەدواداچون و هەوڵە فکری و سیاسیەکان خستنەڕووی ڕاستی و ڕێگای زانستی و زەمینە سازکردن بۆ یەکگرتوویی بێت. ئەمە شێوازێکی هەرەوەزیانەی فکری و تیۆریە کە لە زانستدا بوەتە مایەی سەرکەوتنە گەورەکان و لە خەباتی چینایەتیشدا دەبێتە مایەی دەرچوون لەم دۆخە چەق بەستو و سێکتاریستیەی ئێستا و گەشەپێدانی فکری و سیاسی بزوتنەوەی کرێکاری.
ئەم میتۆدی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانەیە لە پرۆسەیەکی کردەیی دایەلۆگ و کارکردندا جێگای خۆی دەکاتەوە و دەبێتە ئامڕازێکی گرنگی خەباتی تیۆری و فکریمان. پێویستە لێکدانەوەی زیاتر لەسەر ئەم کێشەی نەبونی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە یان ترس لە ڕەخنە لە کەلتوری فکریمان و تیۆری زانینماندا بکەین و گرنگی زیاتری پێ بدەین.
بەڵێ ئەوەی پێویستە ئەوەیە کە شێوازی بیرکردنەوە و مامەڵە لەگەڵ ڕەخنەدا بگۆڕین.

                                                                     ئاسۆ کمال



دوا قەسیدەی ساڵی ٢٠٢١… شیعری: عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

(ژیان کورتە، دەبێ جوانی بکەین)
وتەیەکی وەرگیراوە

جاران ڕۆژەکانم جێدەهێشت و
بەشوێن گوڵە بەیبوونەکانی خۆشەویستیدا
سێبەر بە سێبەر هەوری خەمم دەڕەواندەوە و
دەچووم لەسەر بەرزاییەکانی ئومێددا
تەماشای ئاسمانی پڕ لە ئەستێرەی پشت نووشتاوەی تەمەنی خۆمم دەکرد
جاران خۆمم لێدەبوو بە سەعلوکێکی دەرەوەی مێژوو و
یاخی یاخی لەشەوە هەرە تووش و تاریکەکاندا
گۆرانیم بۆ هەتاو دەوت
لەسەر شۆستەی برسێتیدا وێنەی نانم دەکێشا
ئێستا دوای ناسینی تۆ و هەناسە پڕ حەسرەتەکانی شیعر
خەمی هەڵگێرانەوەی ژیان
وێنەکانی ئەم تەمەنەی تەڵخ کردووم
ئێستاش دەبێت لەژێر چەتری ئەو خۆشەویستییە گەورەیە
ڕەش بکەمەوە بە سپی
خەم و ئومێدیش بە جوانی
جەنگەڵ بە باخچەی خۆشنوودی
خۆشمان ببین بە گۆرانییەکی ئینسانیی




لە یاد ئەکرێم… شوان عەباس بەدری

ڕۆژێ دێ لە یاد ئەکرێم
هەروەک چۆن باڵندەیەکی کۆچەر
هێلانەکەی لە یاد ئەکات
هەر وەک چۆن ڕووبارێکی بە خوڕی
گیرودەی دەستی ووشکەساڵی
لە یاد ئەکرێت
هەر وەک چۆن چیا جێ پێی
کەڵە کێوییەکان لە یاد ئەکات
منیش لە یاد ئەکرێم
ڕۆژێک دێت لە یاد ئەکرێم
هەروەک چۆن شۆڕشگێرەکانی
دەشت و شاخ و دۆڵ و گوند و ناو دارستانەکان
دوای گەڕانەوەیان
درووشم و بەڵێنەکانیان لە یاد ئەکەن و
نیشتمان بە زنجیرێکی ژەنگاوی قۆڵبەست ئەکەن
هەر وەک چۆن ناوی شەهیدەکان
بە دەستی حازرخۆرەکانی سەرکەوتن لە سەر کێلەکانیان
ئەسڕێتەوەو لە یاد ئەکرێن
هەر وەک چۆن مێژووی شێواو
بەرگی ڕاستی ئەپۆشێت و نەوەکانی دوای
شۆڕش و ئازادی چاوبەست ئەکات
لە یاد ئەکرێم
باش ئەزانم کە دواجار
لە ناو چنگێک فەرامۆشی کووشندەدا
هەر وەک یادگارییەکانی
خانەقا و چوخمە پیر و گۆچان بەدەستەکەی سەرشەقام و سابوونکەران و جوولەکان و گەڕەک و کۆڵانەکانی شارەکەم
لە یاد ئەکرێم و
دەستی شار
لە ناو مشتێ هەناسەی ساردی ئێوارە پاییزێکا
وونم ئەکات و ناوم و یادگارییەکانم
ئەداتە دەست کزە بایەکی بێ ناونیشان
ڕۆژێ دێ
هەر وەک چۆن
چۆلەکەی سەر درەختەکان و هاتنی پەرەسێلکەکان و نیگای ئاسکەکانی
شاریان لە یاد کرد
منیش لە یاد ئەکەن و
هەر خۆم ئەمێنمەوە و بستێ خاکی سلێمانی !




نووسین وەكو ئامرازێك بۆ مانەوەی مێژوو و شارستانیەتی مرۆڤ… نووسینی: هەرمان جەعفەر

مرۆڤ زۆربەی كات خەون بە جیهان و ژیانێكی باشتر دەبینێت، خەونەكانیش هەمیشە نابن بە ڕاستی، بەڵام دەكرێت جیهان و ژیان بە نووسین ڕازاوەتر و بەرجەستەتر بكەین.

نووسینیش، لە یەك وشە دەستپێدەکات و گەردوونێكی بێ كۆتاییشە. نووسین ئەو جیهانیە، كە جیا لە جیهانەكانی تر بە ئارامی دەتوانین بەهۆیەوە هەست و بۆچوونەکانمان دەرببڕین و بە ڕیزكردنی وشەكان بپرژێینە سەر ویست و خولیاكانمان و بە ڕاستگۆیی بەخۆمان و دەورووبەرمان بڵێین ئێمە كێین؟ چیمان دەوێت؟ دەمانەوێت ببین بە چی؟

بەپێی توێژینەوەیەکی رێکخراوی یونسكۆ ساڵانە لە جیهان 2.2 ملیۆن پەرتووك بڵاودەكرێنەوە، بڵاوكردنەوەی ئەو ژمارە زۆرەی پەرتووك لە لایەك، لە لایەكەی تریش چەندان توێژینەوە و وتار و پەرتووكی ئەلیكترۆنی بڵاودەكرێنەوە، بە هەبوونی ئەو ژمارە زۆرە پێوسیتیەكی وەها بۆ نووسین دەمێنێتەوە؟ ئەمە ئەو پرسیارەیە دەکرێت ئاراستە بێت بەو کەسانەی دەیانەوێت بنووسن.

نووسین ئەو بەهرەیەی مرۆڤە تیایدا نووسەر دەتوانێت مەبەستەکان بخاتەڕوو، ئەمە لە بری ئەوەی نووسین تەنیا گێڕانەوە وابێت. لە نووسین دەبێت نووسەر ئەوەی لەیاد بێت لە جیاتی ئەوەی شتەكانی بە خوێنەر بدات، ڕووداوە نووسراوەکانی نیشان بدات.

كاتیەتی لەسەر کێشەکان بدوێین، لێكەوتە و چارەسەرەكانیان، نەوەك گوێگر و خوێنەری ئەوە بین كامە كەسایەتی چی پۆشیووە كە لە ئاهەنگێک بووە. هەر كاتێك دەستبكەین بە نووسین دەربارەی ئەو شتانەی لە ئەزموونی ژیانمان فێربووین، دەردەکەوێت ئەوانەی ئەو ئەزموونە نوسراوانە دەخوێننەوە ئاسانتر لە قورسی هەنگاوی سەرەتا و دەستپێكی هەر كارێك تێدەگەن و زیرەكانەتر دەستبەكاردەكەن.

نووسین و نووسەرەكان بەهۆی نووسینەکانیان تاریكیەكانی ژیان لادەبەن، ئازار دەگۆڕن بۆ خۆشی، بێ هیوایی، لە نەبوون بونیاد دەنێن، شكست و دۆڕان دەگۆڕن بۆ هیوا و سەركەووتن.

لە نووسین، بیرۆكەی نوێ لە دایكدەبن، وەك ئەوەی نووسەر هاوسەرگیری لەگەڵ نووسین كردبێت، لەگەڵ بەردەوامیی نووسین كۆرپەلەی نوێ دێنە ژیان، ئەو کۆرپەلانە پێکدێن لە بیرۆکەی نوێ. هەر كاتێك مرۆڤ بیرۆكەی نوێی بۆ دروست ببن، بێگومان نوسەر دوێنێ، ئەمڕۆ و داهاتووشی خاوەن تایبەتمەندی خۆیان دەبن.

زیاتر لەوەش، مرۆڤ لە سروشتی بایۆلۆجی خۆی خەیاڵ و وێناكردنی هەیە، یەكێك لە ڕێگا كاریگەرەكانی بەرجەستەكردنی خەیاڵ لە ژیانی ڕاستەقینە بە نووسینی خەیاڵی خەیاڵگەیە. خەیاڵكردنی مرۆڤ بێ هەژمارن، بە هۆی نووسینەوەیان دەبنە بیرۆكەی ڕوون و داواكاری ژیرانە.

ئەوەی نووسین لە مێژووی مرۆڤایەتی گۆڕیوویەتی بێ پێشینە بووە، هەربۆیەش هەمیشە پێنووس بە شمشێر چوێندراوە، پێنووس هێمایەك بووە بۆ هێز و دەسەڵات.

كاتێك دەنووسین ، دەمانەوێت مێژوو، فەرهەنگ و جوانی ژیان بە زیندوویی بهێڵینەوە، تەنانەت ئەگەر نوسین نەبووایە نەوەی تازەی موسڵمانانەكان لە ئاواز و دێرەكانی قورئان بێ بەش دەبوون، كریستیانەكان بێ ئاگا دەبوون لە دواین ژەمی عیسا و جووەكانیش لە پەنا دیواری ڕۆژئاوای ئۆرشەلیم نزایان نەدەكرد و هیچ زانیاریان لەسەر ئاینەكەیان نەدەبوو.

كاتێک دەنوسین بە دەورووبەرمان دەڵێین ئێمەش هەین، بیردەكەینەوە و دەنگمان هەیە. ڕۆژ هەمیشە لە خۆرهەڵاتەوە هەڵدێت، كەوایە بەیانیەك هەردێت پێش هەمووان بەئاگا بێینەوە و ڕۆژەكە ببیت بە هی ئێمە. دەنگی نووسراومان ببیستن و دێر بە دێری بخوێننەوە.

گرنگ نیە کێ نووسینی دایهێناوە، گرنگ ئەوەیە یەكێكە لە دیارە بەنرخەكان لە مێژووی مرۆڤایەتی. بەهۆی نووسین نەوە دوای نەوە لە پەروەردە و فێركردن و گواستنەوەی زانیاریەكان بەردەوام بوون.

لە هیچ ساتێكی تەمەن هێندەی ئەو كاتەی دەنووسن مرۆڤەكان لەگەڵ خۆیان ڕاستگۆ نین، چونکە گوناهبار نابین لەسەر خەیاڵ و بیركردنەوەكانمان، ئاواش بەبێ ترس و بە ڕاستگۆیی هەست و ناخمان بۆ جیهانی دەرەوە دەكەینەوە. لە كاتی نووسین باوەڕێك هەیە لە ناخ و دەروونمان هیچ سزایەك و نەنگیەك نیە لەو دەنگە نووسراوەی ناخمان کە بە نووسین هاتۆتە بوون.

وێڕای ئەوەش، نووسین وەكو ئامرازێك بۆ زیندوومانەوەی بیرۆكەی كەسانی بلیمەت و بەهرەمەند لە نێو كۆمەڵگاكان پێویستی بە بەكرداریی كردن هەیە. ئەو كەسانەی دەنووسن دەبێت بزانن چۆن نووسینەكانیان دەبنە هۆی پێشكەوتنی كۆمەڵگە و تاكەكانی ئەو كۆمەڵگەیەی تیاییدا دەژین. مەرجە نووسەر خۆی لە كۆمەڵگە و فەرهەنگی نەتەوەكەی جیانەكاتەوە و شتی نوێ و سوودبەخش بە ئاخێوەرانی زمانەكەی بگەیەنێت.

لە ڕووی مێژووییەوە، پێش ئەوەی مرۆڤ فێرببێت بنووسێت، سەدان هەزار ساڵ قسەیان دەكرد، پێکهاتەی زمانەکان بە رووداوێک یان نەخۆشیەکی پەتایی بە تەواویی لەناودەچوو، هەر بۆیەش ئەگەر دەستنووسێك لەو كاتانەوە مابێتەوە بۆتە بەهایەک بۆ ئەوانەی جێنشینی ئێستای جوگرافیەکەی ئەوانن، هەروەك بێوۆلف بۆ ئینگلیزەكان و گلگامێش بۆ سۆمەریەكان و تەنانەت مەم و زینی ئەحمەدی خانیش بۆ ئێمەی كورد بۆتە سەرمایەیەکی مێژوویی.

لە سەردەمی نوێگەریدا، نووسین ئامرازێكی كاریگەرە بۆ گفتوگۆكردن لەنێوان تاكەكانی كۆمەڵگە، نووسین زیاتر لە قسەكردن بۆ گفتوگۆكردن و ڕاگۆڕینەوە لە نێوان تاكەكان، تەنانەت پیرۆزبایی كردنی بۆنە ئاینی و نەتەوەیەكانیش بەكاردەهێندرێت. كەسایەتیەكان بە گوێرەی توانای نووسین و كاریگەری نووسینەكانیان هەڵدەسەنگیندرێن، زیرەكی و لێهاتووی كەسەكان لەسەر ڕووپەڕی كاغەزەكان ڕەنگدەداتەوە.

نووسین هەر پەیوەندیدار نیە بە كەسانی نێو ئەكادیما و خوێندەواران، بەڵكو ئامرازێكە بۆ هەموو تاكەكان، هەر لە نووسینی ئیمێلێكەوە تا دەگاتە نووسینی كتێبك ئێمە ڕۆژانە پێویستیمان بەوەیە بنووسین، تا خۆمان بە كۆمەڵگە و جیهان بناسێنین و چۆنیەتی بیركردنەوە و تێڕوانینمان بۆ ژیان بخەینە ڕوو.

لە هەمووی گرنگتر بۆ ئەو كەسەی دەنووسێت ئەوەیە ناچار دەبێت تاوەكو زیاتر بخوێنێتەوە، لەگەڵ بەرەوپێشچوونی توانای نووسینی كەسەكان پێداویستی فێربوونی زمانی نوێ و ناسینی زمان و فەرهەنگی نەتەوەكانی تریش زیاتردەبێت، ئەمەش وادەكات شێوازی ژیانی نوێ، بیرۆكەی نوێ و چۆنیەتی بەرەوپێش بردنی ژیان و كۆمەڵگەش لە ڕوانگەی جیاوازەوە بێتە نێو فەرهەنگی نەتەوە و كۆمەڵگەی نووسیار.

سەرەڕای هەموو ئەمانەش، نووسین یەكێكە لە هۆكارەكاریگەرەكان تاوەكو بتوانرێت ئامانجی پشت نووسینی كەسانی تربخوێنیدرێنەوە و مانا لە دڵی نوسەر هەڵبهێنرێتەە دەرەوە.




ڕۆشنبیری کورد و دواڵیزم بوون، میدیاکارێکی تۆزێک لیبڕاڵ بە نموونە..!–3… شەماڵ باروانی

بەشی سێیەم/

گەیشتووم بەو بڕوایەی تاکی کورد بە شێوەیەکی گشتی ڕقی لە هەموو جۆرە ڕەخنەیەکە و تەنها حەزی لە مەدح کردن و پییاهەڵگوتن و شاباش بەسەردا خوێندنەوەیە.

ئەی ئەوە نییە کاتێک شاهی و زەماوەندە و بەند گوتن و گۆرانی گوتندا، هونەرمەند، یان گۆرانی بێژ، یان بەندبێژێک
دێنن و شاباش بەسەر یەکتری دەخوێننەوە و لەکاتی شاباشەکەیا سنگیان دەردەپەڕێنن و ختکە دەیان گرێت و خۆیان وەکوو پاڵەوانێک دێتە بەرچاو!

لە بەشی یەکەمی ئەو نووسینەمدا باسم لە نووسەرێک کرد و قسەم لە سەر ئەوە کرد، کە لە لایەک دەیگووت ڕەخنە پیرۆزە و دەبێت هەموان بە ڕۆحێکی ڕیازی و دڵێکی فراوان و بە شێوەیەکی شارستانی ڕەخنە قبوڵ کەین و پێشوازی لە هەر ڕەخنەیەکی دڵسۆزانە و جوان و بەجێ و بنیادنەربکەین بکەین، کەچی لە ژێر هەمان ئەو قسانەی سەبارەت بە ڕەخنە، سێ جار کۆمێنتەکانی منی سڕینەوە، چونکو تەنها بۆچوونێکی جیاواز لەوەی ئەوەم نووسیبوو، کە دەڵێم ڕەخنە، لە ڕاستییا دەنا ڕەخنەش نەبوو.

لەو بەشەش باس لەمیدیاکارێک دەکەین.

میدیاکارێکی تری کوردی کەناڵی(ڕ)ٚ، کە لە کۆلێژی شەریعەیش، تاڕادەک هەم هاوڕێ و هەم مامۆستاشم بوو لە کۆلێژەکە و هەڵە نەبم لە قۆناخی سێی کۆلێژی زانستە ئیسلامیەکان، وانەی (فیرەق)ی پێدەگووتین.
بە حوکمی ئەوەی هەردووکمان کۆنەفەقێ و پێشووتر دوو بابای دۆگماتیزم و ئاڕاستە ئیسلامی سیاسی بووین و دواتر هەندەک گۆڕاین و بەرە و کراوەنە و لیبڕالیەت و سیکۆلاریزم و ئەو شتانە ڕۆیشتین و دەستبەرداری دۆگم و ئایدیۆلۆژیای بەرێمان بووین و ئێستا(کاتی کۆلێژ و ئێستا)ش، لە زۆر شت و سەبارەت گەلێک چەمک هاوڕا و هاو ڕوانین بووین و هێڵی فیکریمان ڕاەیەکی باش دەربارهی کۆمەڵێک چەمکی وەکو سیکۆلاریزم و نوێگەری و کرانەوەی کۆمەڵ و سەلەفیزم گەرایی و ئیسلامی سیاسی و تاد.. لێکتری نزیک بوو.

جائەو بەڕێزە، بەر لە چەند ڕۆژێکە لە فەیسبووکەکەی خۆی پۆستێکی کردبوو گلەیی ئەوەی کردبوو:
کە خەڵکێک هەیه جیقڵدان تەنگە و جوێن دەدات و تەشهیرات دەکات و نووسیبووی(لەو ھەرێمە کەس بۆی نیە گچکەترین پرسیار بکات، نەک لەسەر بنەما بڕاوە (قطعي)یەکانی ئیسلام، بەلکو لەسەر تێگەیشتنی باوی کۆمەلگە بۆ ئایین ئەگەر خورافیاتیش بێت، دنیایەک ھەرەشە، جنێو، شکاندن، ناوزراندن، تۆمەت و بوختان بۆ ھەلبەستن .
لەو کاتەشدا بەشێک لە ئیسلامی و ھەلگرانی نوێخوازی ئایینی کە بەدرێژایی ژیانیان باسی پێکەوەژیان، ئازادی رادەربرین، چاکسازی و دیدی نوێ دەکەن بۆ ئیسلام پێش ئاییندارە تەقلیدیەکان دەکەونە ھێرش کردن،)
کەچی کۆمێنتێکم بۆ ئەو کاک دکتۆر ڕەخنەگر و بەڕێز پرۆفیسۆر و ئەلنوێخواز و بابا میدیاکار و عەلاساس سینگفراوان و کاکە نیمجە لیبڕاڵە و تۆزەک سیکۆلاریستە کرد و تەنها گووتم: ئەو کەناڵەی تۆ بەرنامە ئایینەکانی چێشتی مجێور و زۆر بێ سەرو بەرن و فەوزا بەڕێوەیان دەبات و من هێچ پلانێکیان لە پشتەوە نابینم، کە ئامانج لێی هۆشیارکردنەوەی تاک و ڕیفۆزم و چاکسازی کردن بێت لە ئایین و تەرحردنی تێزێکی تازە و ڕوێکی تری ئایین و ڕوئیا و ئاڕاستەیەکی تری لیبڕاڵی ناو بازنەی ئایین و خوێندنەوەیەکی تری جیاوازی تێکستەکانی ئایین بێت، بە تایبەتی بەرنامەکەی بەڕێزت هیچ هێڵێکی دیاریکراوی نییە و ئەمرۆ لیبڕاڵێک، یان ڕووناکبیرێکی بواری ئایین ناسی بانگهێشتدەکەیت و بەیانی فێندەمێنتالیستێک، یان فەریکە فەقێیەکی نەخوێندەوار دەهێنیت و ئەوەی دوێنێت هەمووی
زەڕبی سفر دەکەیتەوە و کورد وتەنی ڕیسەکە دەکەیتەوە بە خوری و ئینجا لە بەرنامەکەت کۆمەڵەک بابەتی زۆر سادەی فیقهی دەورووژێنیت، کە هیچ سودێکیان نییە و هێندەی مەبەستت لێیان خۆ دەرخستنە، هێندە ئامانج لێی چاکسازی و شتی ترنییە.
پاشان تۆ باسی شتی گرنگ و جدی و بابەتی فیکری هەر ناکەیت و ئینجا بۆم پێشنیازکرد و پێم گووت: هەوڵدە هەندەک سوود لە ئەزموونی دوو بەرنامەی ئایینی فلان کەناڵ و فیسار بەڕێز وەربگریت.

کەچی یەکسەر بێ ئەوەی گفتوگۆمان بکات و شتێک لە سەر رەخنەکەی من بڵێت، کۆمێنتەکەی سڕیمەوە!




حەسەن زیرەک، هونەرمەندێکی ئامێرناس… دکتۆر: مەولود ئیبراهیم حەسەن

بۆ خوێندنەوەی ئەم لێکۆڵینەوە دەربارەی زیرەکی هونەرمەند، کلیکی ئێرەبکەن…




بۆچی گوێ لە ڕۆشنبیر ناگیرێت؟… زانا رەزاق

یەکەم چونکە لەسەرەتاوە ئەوان خۆیان کردە لایەنگری لایەنێک وەکو کەسێکی ئەکادیمی نەبینران،
حزبەکانیش کەسانێکی وەک ڕۆشنبیر هەبوو تا ئێستاش بەردەوامە.

دووەم چونکە ڕۆشنبیرانەکان لەنێو خۆیان هەماهەنگی و ڕێکەوتن و پێکەوەییان نیە .

سێیەم چونکە کاتێک دەلێن بۆچی گوێمان لێناگرن ئەمە لەڕووی دەروونیەوە بەشێکە لە خۆبچووکردنەوەیان، سیاسیەکانیش بەوە زیاتر ئێوەی لا بچووکتر دەبێتەوە !
چوارەم ڕۆشنبیران لەنێو خۆیان دابەشن و هەر خەریکی ڕەخنەی دوژمنکارانەن لە یەکتری لەجیاتی ڕێز زیاتر لە یەکتری بگرن بۆچوون و ڕەخنەکانی یەکتر بەهەند وەرگرن دەچن زیاتر ڕێز لە ڕۆشنبیرە بیانیەکان و کەسانی تر دەگرن، بەسەریاندا هەلدەلێن .
کێشەنیە ڕێز لەوانیش بگرن بەس خۆتان لەگەل یەکتری وابن، یەکەمجار بۆ خۆتان وابن.
پێنجەم چونکە ئێوە وەک دوژمنێک دەبینرێن ئەمەش پیلانی دوژمنانی کوردستانە کە ڕۆشنبیرانێک لەگەل سیاسیانێک بکاتە دوژمن ،بەلام هی بەدۆست دەبینرێت وانیە.
هەر بۆ نموونە مرۆڤێک ئەگەر دۆستێک لەگەل دوژمنێکی هەبێ هەردووکیان یەک ئەمر بەسەر مرۆڤەکە بکەن
بەقسەی کێ دەکات؟
شەشەم چونکە ڕۆشنبیران زیاتر وەک دووبەرە دەبینرێن ئەمەش نەک تەنیا ئەوان بەلکو گروپە ئایدۆلۆژییەکانیش گوێ لە هی خۆیان زیاتر دەگرن تا هی بەرامبەر ، یانی تەنیا ڕوویەکی باس دەکەن ڕوویەکی تر باس ناکەن .
حەوتەم ڕۆشنبیرانێک زۆر دەلێن کەس گوێ ناگرێت ،
چۆن گوێ بگرێت؟
تۆ دەلێی پەروەردە خراپە
ئێ باسی بۆ بکە بە دیل و بیرۆکەی پێبدە ،
یانی باسی کێشەکان و هۆکارەکانیش بکە لەگەل چارەسەرەکەی .




“فەرید ئیلهامی” ئامێری ڕەسەن و کۆنی کوردی تەنبوور لە هەرێمی کوردستان زیندوو دەکاتەوە

مەنسوور جیهانی ـ

موزیکزانی ناوداری کورد “فەرید ئیلهامی” ئاوازدانەر، توێژەر، گۆرانیبێژ و ژەنیاری تەنبوور، لە گەورەترین پڕۆژەی هونەری خۆیدا دەیەوێت کە ئامێری ڕەسەن و کۆنی کوردی تەنبوور لە هەرێمی کوردستان زیندوو بکاتەوە.

موزیکزانی بەئەزموونی کورد “فەرید ئیلهامی” کە ئێستاکە لە هەرێمی کوردستان نیشتەجێیە لە گەورەترین پڕۆژەی هونەری خۆیدا، بە دامەزراندنی ماڵی تەنبووری “ئەیاز”، بە دیکۆمێنت کردنی مەقامە ڕەسەنەکانی کوردەواری تەنبوور، وانە گوتنەوە و فێرکردنی گەنجانی کورد و هەروەها چەندین کاری هونەری بەنرخی دیکە، دەیەوێت کە ئامێری ڕەسەن و کۆنی کوردی تەنبوور لە هەرێمی کوردستان زیندوو بکاتەوە و خەڵکانی کورد، زیاتر ئاشنا و شارەزای ئەم ئامێرە ڕەسەنە بن.

ئیلهامی ماوەی 15 ساڵە کە سەبارەت بە ئامێری تەنبوور توێژینەوە دەکات و دەرئەنجامی ئەم توێژینەوانە ئەڵبوومی شانامەی کوردی بە ناونیشانی “مەقامی ئەفسانەکانی 2” بە دەنگی هەرمانی مامۆستا “شەهرام نازری”، کتێبی “هەزارەی تەنبوور” و چەندین بەڵگە فیلمی کوردی وەکوو ئینسکلۆپیدیایەکی ئامێری تەنبوورە کە تا ئەم ساتە وەختە بە بیانووی جۆراوجۆروە بڵاونەبوونەتەوە و هیوادارە کە لە چوارچێوەی پڕۆژەکانی ماڵی تەنبووری “ئەیاز” لە هەرێمی کوردستان پشتیوانی لیبکرێت و بخرێتە بەر دەستی هۆگرانی هونەری موزیک و ڕۆشنبیری کوردییەوە.

جێی ئاماژە پێدانە کە شانامە خوێندنی کوردی لەو مێلۆدییە ڕەسەن و ونبووە کوردیانەیە کە بە درێژایی سەدان ساڵ، تەمەنی هەیە.

“فەرید ئیلهامی” زیاتر لە 15 ساڵە وەکوو ئاوازدانەر و ژەنیاری تەنبوور لە تەنیشت مامۆستا “شەهرام نازری” کۆنسێرتی جۆراوجۆری لە ناوخۆ و دەرەوەی ئێران پێشکەش کردووە و لەم ماوەیەدا لە بواری تێکەڵاوکردنی شیعر و مۆسیقا و هەروەها شێوازیی گۆرانی خوێندنی دروست لە خزمەت بەڕێزیاندا بووە، لە بیست و پێنجەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی “گەلاوێژ” لە تەلاری هونەری شاری سلێمانی یەکەمین جار بوو کە ئەم موزیکزانە کوردە لە بەرچاوی مامۆستا نازری وەکوو بینەر و میوانی تایبەت؛ گۆرانی بخوێنێت. هەر بەم بۆنەیەوە بە دابوونەریتی کۆنی تەنبوور، پێش دەستپێکی ئەم کۆنسێڕتە، چووە خزمەت مامۆستاکەی و بە ماچ کردنی دەستەکانی پاڵەوانی مۆسیقای کوردستان و ئێران، ئیزنی لێوەرگرت و چووە ڕیزی گۆرانیبێژە کوردەکانی مۆسیقای مەقامی تەنبوورەوە.

“فەرید ئیلهامی” لە دوایین پڕۆژەی هونەری خۆیدا بە ئیزن وەرگرتن لە مامۆستا “شەهرام نازری” گۆرانیبێژی ناوداری کورد، گرووپی موزیکی “ئەفسانەی ڕۆژهەڵات”ی mystical music of East بە تێکەڵاوییەک لە مۆسیقای نەتەوە جۆراوجۆرەکان دامەزراند و هەروەها چالاکییەکانی خۆی وەکوو گۆرانیبێژی کوردی موزیکی مەقامی تەنبوور دەست پێکرد.

گرووپی موزیکی “ئەفسانەی ڕۆژهەڵات” بە سەرپەرەستی “فەرید ئیلهامی” ئاوازدانەر و ژەنیاری تەنبوور، بە هاوڕێیەتی لەگەڵ “محەمەد عەلی محەمەد حەسەنی” (دڵنەواز) ژەنیاری بەنجۆ لە بەلووچستان، خاتوو “مینا دریس” گۆرانیبێژی عەڕەبی ئەهوازی، خاتوو “زینوێ حەسەن راوی” گۆرانیبێژ لە هەرێمی کوردستان، خاتوو “غەزالە شیرازی” ژەنیاری چەلۆ و “ئەمین حەیدەری” ژەنیاری عوود لە ئێران، “نەبیل یۆسف شەریداوی” ژەنیاری عوودی عەڕەب، “دەرشێن جووت سینک ئاننەد” ژەنیاری ته‌بلا لە هیندستان و “هەژار زەهاوی” ژەنیاری دەف لە هەرێمی کوردستان، لە یوبیلی زیوینی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی “گەلاوێژ” چەندین پارچە موسیقای مەقامی تەنبوور، مۆسیقای سیکەکانی هیندستان، مۆسیقای تەریقەتی چشتییەی بەلووچستان، مۆسیقای سۆفی عەڕەب و هەروەها شیعرەکانی حەزرەتی مەولانا جەلالەدینیان پێشکەش کرد.

دوایین کۆنسێڕتی “فەرید ئیلهامی” وەکوو ژەنیاری ئامێری تەنبوور بە هاوڕێیەتی لەگەڵ مامۆستا نازری و “سابیر نەزەرگاهی” ژەنیاری دیوان بۆ بیست و پێنجەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی “گەلاوێژ” دەگەڕێتەوە کە تیایدا مەقامی کوردی “ساروخانی” لە مەقامەکانی کۆن و باستانی تەنبوور بە شیعری سەید “یەعقووب ماهیدشتی”یان پێشکەش کرد.

وێنەکان: مەنسوور جیهانی

بۆ زانیاریی زیاتر:
https://instagram.com/farid_elhami_official?igshid=YmMyMTA2M2Y=

لینکی دانلۆدی کۆنسێڕتەکانی “فەرید ئیلهامی”:
https://we.tl/t-XNYJn6hVxL




بەختەوەری و ڕوانیینەکانی چێژ وخۆشی… شرۆڤەی: دڵشاد کاوانی

لێکدانەوەی فەلسەفی لە ڕەهەندە جیاکانی دا

سەرەتا:.
بەختەوەری و چێژ و خۆشی، سێ چەمکی جودان، لە ڕەهندەکانی فەلسەفە و فەلسەفەکاری دا، مژارێکی گەرمی دەمی فەیلەسووفان بووە و گەلێ فەیلەسووف و ڕێباز و قۆناغی جیایی بڕیوە، تێگەیشتن و بۆچوونی زۆری لە بارەیەو خراونەتە ڕوو، چێژ و خۆشی وەک دوو لقی دارێکی بەختەوەری سەیرکراوە، لە زۆربار دا وەک بەری جیای دەروون و سایکۆلۆژیای مرۆڤ دەردەکەون و لەیەک هەڵاوێرد دەبن، هەندێک جاریش وەک ئاوی سێ ڕووبار لەیەک جیا دەبنەوە هەم دیسان دەڕژێنە نێو دەریایەک ئەویش بەختەوەرییە.

بەختەوەری چییە؟

جیهانی ئێمە پڕە لە چەندین فۆرم و ماددە و جۆری چەمکی ڕۆحی، یەکێک لەوانە بەختەوەرییە، دۆخێکی ناوەکییە، کە ئاستی چڕی جیاوازی هەیە: خۆشی و بەختەوەری. ئەو ڕەزامەندییەی مرۆڤ ئەزموونی دەکات بێدەنگ و ئارامە. خۆشی، دەشێت هەندێک جار وەک زریانێکی بەهێز دەرکەوێت، یان لە هەناوی ناخۆشییەکان لە دایک ببێت. گەلێ جاران چەرمەسەری ڕووپۆشکردنی بەختەوەرییە.

جەوهەری بەختەوەری:.

هەموو کەسێک – چێژی خودی هەیە، خەون و ئارەزوو و ئەخلاقی مرۆڤەکان ئەوەندە جیاوازن کە جەوهەری بەختەوەری بۆ هەر تاکێک جیاوازە، هەندێک جار تەواو پێچەوانەی خۆشبەختی ئەوانی ترە. کەواتە، بازدانی کەسێک لە پردێکەوە یان یاری سێڕج و شتە محاڵەکان دەتوانێت ببێتە هۆی جەنجاڵی هەستەکان، خۆشحاڵی بەردەوامی ئەوانی دیکە – ترسان لە ترس و تێپەڕاندنی ترس، بە بوێریەوە سەرلێشێواوی لە ئەرکێکی مەترسیداردا دەبیننەوە کە ڕێگەت پێدەدات هێزی کارەکتەری خۆت پیشانی کەسانی تر بدەیت، لە دۆخێکی جددی وادا ناتوانیت شتێکی خراپتر لە خەیاڵتدا بێت.

جەوهەری بەختەوەری لە تێڕوانینێکی بەرپرسیارانەدا بۆ ژیانی ئەوانی تر، گرنگترین شت بۆ ئەوان کاراییه.
هەروەتر چالاکی کۆمەڵایەتیی، تێڕوانینێکی ئەرێنی بۆ کۆمەڵگایە. بەڵام زۆر کەس هەن بەدوای ساتێکی چێژدا دەگەڕێن لە گۆشەگیرکردنی خۆیان، بە تەنیا، بۆ نموونە
زۆربەی ژنان هەستێکی هاوبەشی بەختەوەرییان هەیە، “ژن”، کە بە دروستکردنی ماڵ و خێزانێکی تەواو و منداڵی تەندروست و ئاسوودەیی کۆتایی دێت. به‌ڵام له‌ سه‌رده‌می ئێمه‌دا ده‌توانین تێبینی ئه‌وه‌ بکرێت که‌ ژن- هونه‌ر و فێمینیست و خانم- کۆرپه‌ منداڵیان نییه‌ و له‌ غیابی ئه‌واندا چێژی خۆیان به‌ده‌ست ناهێنن. چێژێکی گەورە دەتوانێت بەبێ خواردن یان خواردنەوە، شتە گرانبەهاکان یان فێڵەکان، دەست لێدانی خۆش یان ئازار ڕووبدات. هاندەریێکی دیکە هەیە کە بەدەر لە ئەزموونی جووڵەی چێژە جەستەییەکان بکات، خۆشی نەخۆشی – هەستەکان لە جەستەدا بە تەواوی ئامادە نین. وەک ئامانج درووست دەبێت.

ڕوانگەی فەلسەفی بۆ بەختەوەری:٫

بیرکردنەوە لە خۆشبەختی شتێکی نوێ نییە. گەڕان بەدوای مانا و بەختەوەری هەمیشەیی لە ژیاندا دەمێکە ئازاری مرۆڤایەتی داوە، پەیوەندییە نا وجوودییەکانی واتای بەختەوەری لەدەست نادات، بەڵکوو گۆڕانکاری فۆرمی لە نێو بەختەوەری دا دەکات. فەیلەسوفە دێرینەکان، مانای ئەم هەستەیان بەسەر دوو ئاڕاستەدا دابەش کرد: هێدۆنیستی و ئیدیۆمی.
سەرەتا وەک چێژی چێژە ساتەوەختەکان، چێژە ناسکەکان بیری لێدەکرایەوە و وەک ئامانجی ژیان و ئامانجی هەڵسوکەوتی مرۆڤ دەیانبینی.
دووەمیان جەوهەری بەختەوەری ئەوەیە کە زۆر گرنگە لە هەر دەستکەوتێکی خوازراودا و لە دەرەوە دەستکەوتێکی ئەرێنی هەبێت.

مرۆڤ تەنیا دەتوانێت خەیاڵ بکات کە چۆن لە ئاراستەیەکی کۆندا هەندێک لە شوێنکەوتووانی ئەم چیینە خۆیان بە چێژە جەستەییەکانەوە سەرقاڵ دەکرد، هەندێکی تر چێژ لە بەردەوامبوون دەبینن، هەندێکی تر بەردەوامی و گەڕان، لە کاردا و بەختەوەرییەکانیان دەبینن لەگەڵ سەرکەوتنیان لە کار و زانستدا، و چۆن خەڵک هەڵسەنگاندنی بۆ دەکەن . ئەم ئاراستە پێچەوانەیانە لە ماوەی سەدەکانی ڕابردوودا، تا ئێستا تازەیی خۆیان لەدەست نەداوە. ئەمڕۆ تێبینی ئەوە دەکەین کە چۆن ناکۆکی نێوان لایەنگرانی دوو بۆچوونی سەرتا سەبارەت بە بەختەوەری. هەندێک جار تەنانەت لەم دابەشکارییە، زات، خودییەتی کەسیش دەگرێتەوە.

دەبینین سەرەتای هاتنی سەردەمێکی نوێ، لەقۆناغی ئایینی مەسیحی، بە سەرهەڵدانی تێگەیشتنێکی نوێ و ئینجیلی لە سەرچاوەی بەختەوەریدا دیار بوو. پێشمەرجی بنەڕەتی ئەوەیە کە “عەشق بەختەوەرییە”. تەنها خۆبەزلزانین، بەخراپی لەسەر مرۆڤ کەوتووە، خۆشییەکی ڕاستەقینەی مەسیحییە لە قبوڵکردنی خۆشەویستی قوربانیدانە بۆ ئازیزان. بە جۆرێکی دیکە لە ئاینی ئیسلام بە ناوی مرابت یان مجاهد، گەیشتنە بەپلەی باڵا و شەهادەت، ئەمەش دەکەوێتە سەر ئەو کەسەی کە بە دڵسۆزیەوە قوربانی دەدات، بە خۆشەویستییەوە ئەو خۆشەویستییەی دەبات کە بۆ خۆی و هەموو هەوڵێک دەدات. لە حاڵەتەکانی تردا بەپێی ئەم فەلسەفەیە بەختەوەری مەحاڵە یان هەڵەیە.

خۆشەویستی بەختەوەرییە:.

دەرمانی بەختەوەری فەلسەفەی پزیشکی و زانستێکی دیاریکراوی بەرگەنەگرتنە. جەوهەری بەختەوەری، بە بڕوای پسپۆڕانی پزیشکی، بوونی و کاریگەریی هەندێک هۆرمۆنی تایبەتە لە جەستەی مرۆڤدا وەک سیرۆتۆنین و ئەندۆرفین و دۆپامین. ئەم هۆرمۆنانە بە شێوازی جیاواز کاریگەرییان لەسەر هەر کەسێک هەیە و هەستی جیاواز دروست دەکات.

کەواتە بۆ نموونە ئەندۆرفینەکان واز لە هاوار ناهێنن، ترس و ماندوێتی بڵاو نابنەوە. هەروەها سیرۆتۆنین مەزاجێکی باش دەبەخشێت، بەڵام چالاکی جەستەیی زیاد دەکات، بۆ ئەوەی چێژی لێ وەربگرێت و ئارەزووی زیاد بکات. کارکردنی دۆپامین هان دەدات. ئەوەی پێی دەوترێت هۆڕمۆنی چێژ دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤ تووشی ناڕەحەتی و کەمخەوی و لەدەستدانی وزە و باری دەروونی خراپ بێت.

بە ئامانجی دەروونناسی زانستی:.

دەروونناسی زانستی هۆکاری تر لە سەرچاوەی بەختەوەریدا دەبینێت. ئەوە بە خۆشحاڵی بە هاوئاهەنگی نێوان چوار کایەی ژیانی مرۆڤ، تەندروستی، خێزان، کار و ئارامی دەروونی ناودەبات، کە ئەمەش ڕەزامەندی تەواوەتی کەسییە. ئەگەر مرۆڤ هاوسەنگی لە نێوان ئەم چوار لایەنەی ژیاندا هەبێت، ئەوا بە بڕوای پسپۆڕانی دەروونناس، بەختەوەری ئەزموون دەکات.

تەنها چێژێک:.

با ئەنجامەکان لەوە کورت بکەینەوە کەواتە بەڕاستی چی ڕوودەدات؟ جەوهەری بەختەوەری چییە؟ پێدەچێت لە سەرووی هەموو شتێکەوە بێت. تۆ بە سەلامەتی لەگەڵ هەموو مرۆڤەکانی تر، کەسانی پیشەیی و فەیلەسوف، کارمەندانی پزیشکی و دەروونناس، فەیلەسوفەکانی جیهانی کۆن و پسپۆڕانی جیهانی مۆدێرن کە هەموو خۆشییەکیان لە فرەچەشنی و دژایەتی و فرەچەشنی و دەرکەوتندا بەختەوەری لەوە دایە کە خۆت خۆشدەوێت، هاوڕایت. گرنگترین شت ئەوەیە کە خۆشبەختی لە هەموو شوێنێک هەیە، ئەمەش لە لەدایکبوونەوە تا مردن لەگەڵ خۆی دەمانباتە ناو بیرکردنەوە لە بەختەوەریی.

شرۆڤەی: دڵشاد کاوانی




دەسەڵاتێکی شەقوەشێن… گۆران هەڵەبجەیی

لە سیستەمی بەڕێوەبردنی وڵاتدا دامودەزگا و دامەزراوەکانی دەوڵەت لەزۆرترین حاڵەتدا نوێنەرایەتی جۆری ئەو دەسەڵاتە دەکەن کە وڵات بەڕێوەدەبات،دەتوانین بڵێین ئاوێنەی جۆری ئەقڵیەت و بیرکردنەوەو ڕەفتاری حیزبە حکومڕانەکانن.
گەر دەسەڵاتێک خاوەن بەرنامە و پلان و خەمخۆری خەڵک بێت و ئەولەویەتی کارەکانی خۆشگوزەرانی و پاراستنی کەرامەتی هاوڵاتیان بێت،کەواتە گەرەکە و سرووشتیە کە سەرجەم پێکهاتەکان ،ئەوانەی نوێنەرایەتی دەوڵەت دەکەن لەسەر هەمان ڕیتم بڕۆن و بەهەمان نەفەس کاربکەن.
لەدەمی دەسەڵاتی نازیەکاندا لە ئەڵمانیا سوپا،پۆلیس، ئاسایش{گستاپۆ} ، مەلیشیای حیزبی،ڕێکخراوەکانی لاوانی نازی و سەرجەم هێزەچەکدارەکانی وڵات ،تەنانەت فەرمانگە میریەکانیش،ڕەفتاروکرداریان ڕەنگدانەوەی سیاسەتی باوی نازیەکان بوو.ئەندامانی ئەو هێزانە بەدڕندەیی و سادیەت ناسرابوون ،کووشتنی مرۆڤ لە کنیان لە کووشتنی چۆلەکە ئاسانتر بوو،ئیهانە و ئەشکەنجەدان و شکاندنی کەرامەتی مرۆڤەکان لەلایان کارێکی ڕۆتین بوو، بەجۆرێک لەگەڵ ئەو جۆرەکارە نامرۆڤانە ڕاهاتبوون، لەزەتیان لێ دەبینی و خەنی دەبوون پێی. ئەم جۆرە پەروەردەیە بەبەرنامە کرابوو ،ویست و
لەماوەی دەسەڵاتی جووت حیزبدا لەلایەن پیاوانی ئەو دەزگایانەوە بەردەوام سوکایەتی، تێهەڵدان، ئازاردان ،گرتن و زۆر کاری نابەجێ و نایاسایی بەرامبەر بە هاوڵاتیان کراوەو دەکرێت ،دەمێکیش لەسەر ئەم تێهەڵدان و کەرامەت شکاندنانە دەبێتە هەرا ،بەرپرسێکی ئەو دەزگایە یا کەسێکی سەرووتر زۆر بێباکانە دەڵێت ،ئەو کارە فەردی بووەو ئێمە ڕێز لەیاسادەگرین و بکەران سزادەدەین،وەک ئەوەی یەکەمجاربێت کاری واڕوویدابێت. هەر زۆری پێناچێت هەمان شت لە شوێنێکی دیکەو بەرامبەر بە کۆمەڵە کەسانێکی دیکە دووبارە دەبێتەوە .کێشەکە لەوەدا ئەم ئەفسەرو پۆلیسانە بەو ئەرکە هەڵناسن کە دەبێ پێی هەڵسن ،بەڵکو ئەوان پاراستنی حیزب و دەسەڵات بەئەرکی سەرەکی خۆیان دەزانن ،بەوەی دووشەق زیاتر بوەشێنن ئافەرینێک و پلەبەرزکردنەوەیەک وەردەگرن.
ئاخر گەر کارمەندانی دەزگایەکی گرنگی وەک پۆلیس کە بەرکەوتنی ڕۆژانەیان لەگەڵ هاوڵاتیاندا هەیە ،گەر ئەمانە لە ژیانی کارکردنیاندا خولێکیان بۆ نەکرابێتەوە، ئامۆژگاری و ڕێنمایی نەکرابن دەربارەی چۆنیەتی مامەڵەی جوان و مەدەنیانە لەگەڵ هاوڵاتیاندا،یاخود باسی ئەزموونی مامەڵەی شارستانیانەی پۆلیسی وڵاتە پێشکەوتووەکانیان بۆ نەکرابێت ،کەواتە هەر چاوەڕێی شەقوەشاندن و شکاندنی کەرامەتی خەڵکیان لێدەکرێت. ڕاستیەکیش هەیە کە دەبێ بیزانین ،ئەویش ئەوەیە کە جووت حیزب پێویستیان بەم جۆرە بەڵتەجی و شەق وەشێنانە هەیە ،هەر ئەمانەن بە شەق و بۆکس و تووندووتیژی کۆڵەکەکانی دەسەڵاتیان ڕاگرتوە. ئەمانە بەوەفاترین خزمەتکاری دەسەڵاتن ، ئاوێنەی سرووشتی دەسەڵاتن،دەسەڵات خۆی مرۆڤ کوژە ،نادادپەروەرە ،نادیموکراتە،گەندەڵە سەرکووتکەرە،ئێ خۆ ناکرێت ڕێبازی دەسەڵاتێک بەوجۆرەبێت و چەکدارەکانی بەجۆرێکی تربێت .
وەک پێشتر ئاماژەم پێدا ئەوانە لە دوای وەشاندنی هەر شەقێکدا مووچەو پلەیان بەرزدەکرێتەوە،جا گەر هەندێک لە بەرپرسە پەیوەندیدارەکان باسی ڕاگرتن یا لەکاردەرکردن یا دادگایی و زیندانی کردنی ئەوکەسانەیان کرد ، هەرگیز بڕوایان پێ مەکەن ،ئەوە تەنها بۆ گێلکردنی خەڵکە و هیچی تر. قوباد تالەبانی چەند لە بەڵێنەکەی بردەسەر بە سزادان و زیندانی کردنی ڕائید دلێری {نەخوێنەوار }،ئەو ڕائیدەی لە سلیمانی شەقی لەدەمی خوێندکارێک دا ،یاخود شەقوەشێنەکەی هەولێر و بکوژانی خۆپیشاندانەکان چەندوچۆن سزادران ،هەر هێندەش بەڵێنی سزادانی ئەو شەقوەشێنانەی دادگای سلیمانیش جێبەجێ دەکرێت.
نە بڕوا بە بەڵێنەکانی پەرپرسانی ئیداری بکەن ، نە بەسەردانی بەرپرسانی حیزبی بۆلای شەقتێهەڵدراوان.دڵنیابن ئەوان شەقوەشێنێکی بەڵتەجی کە پەروەردەی خۆیانە و تاسەر ئێسقان دڵسۆزو گوێڕایەڵیانە ،هەرگیز سزانادەن لەبەرخاتری هاوڵاتیەک.
نیوەی تەمەنم لە ئەوروپا بەسەربردوە زۆر جار لە نزیکەوە ئاگاداری مامەڵەی پۆلیسم لەگەڵ خەڵکدا، هێندە بەئەدەب و شارستانیەوە ڕەفتاردەکەن مرۆڤ شەرمەزاردەکەن.تەنها لە حاڵەتی {داکۆکی لەخود}دا بۆیان هەیە هێز بەکار بهێنن دەنا بە پێچەوانەوە گەر سەلمێندرا پۆلیسێک بێ هۆ زەبری بەکار هێناوە ئەوە سزادەدرێت و ڕاگەیاندنەکانیش دەیکەنە هەرا.
بەڕای من تا ئەم دوو حیزبە بەمجۆرەی ئێستا بەردەوامبن ،بەوەی تەنها لە خەمی خۆیاندابن و هاوڵاتیش لەکنیان بێ بەهاو کۆیلەبێت ،ئیدی بەهیچ جۆرێک چاوەڕێی ڕەفتاری جوان و شارستانی لە کەسانی سەربە دامەزراوە میریەکانیش مەکەن، دڵنیابن ئەوانە هەر وەک خۆیان دەمێننەوە و بەردەوام دەست و شەقیان کراوەدەبێت.
دڵنیام لە نێو ئەو دامەزراوانەدا کەسانی پاک و دڵسۆزهەن کە دەسەڵات نەیتوانیوە مەعدەنیان بگۆڕێت،بەڵام بەداخەوە کەمینەن و ڕۆڵیێکی ئەوتۆیان نیە و ڕێگەشیان پێ نادرێت ڕۆڵیان هەبێت،دەلیلیشم ئەوەیە ئایا لە نێو ئەو پۆلیسانەی نێو بینای دادگادا بەویژدانێکیان تێدا نەبوو ڕێگری لەو شەقوەشێنە بکات؟




چیرۆک شەقامە بازنەییەکان -11-… رەسوڵ بەختیار

بیرکردنەوە لەشەقامە بازنەییەکان، وەک ئەوە وایە بیر لەگەورەترین شاری دونیا بکەیتەوە، هەموو بازنەکانی دونیایەک خۆشی و ناخۆشی و خەم و پەژارەوە و جوانی و ئەوین و دڵداری و سەرکەوتن و شکست و بەرەو لووتکە دەنوێنێ، بەشێوەیەک ئەو شەقامانە هەموو شتێک لەخۆ دەگرێ، بێ ئەوەی رۆژێک لەرۆژان دڵی غەریبەکیان شکاند بێ، ئەو غەریبانەی روو لەشەقامە بازنەییەکان دەکەن، بەشێکیان دوای ئەوەی دەوڵەمەند دەبن، نکۆڵی لەچاکەکارییەکان دەکەن، بەکورتی سپڵە دەردەچن، لەئێش و کارەکانیان هیچ کاتێک خەڵکی شەقامە بازنەییەکان بەشدار پێ نەکرد، نەوەک رۆژێک بێ یەکێک لەو لەو لاوە باسی رابردووی بکات، لەوە دەترسن رۆژێک لەرۆژان ئەو کاتانەی بیر بێتەوە، کە پەنای دەبردە بەر خەڵکی ئەو شەقامانە، کەچی ئێستا دەوڵەمەند بووە خۆی بەمیری زەمانە دەزانێ، بەشێکی دیکەی بەپێچەوانە بوون هەردەم هیچ شتێکی شەقامە بازنەییەکان لەیاد ناکات، بەردەوام بەشانازییەوە دوێنێ و ئەمڕۆ بەیەکەوە گرێ دەدا.
هیج کاتێک شەقامە بازنەییەکان هیچ شتێکی بەچاوی هیچ غەریبێک نەداوەتەوە، نەوەک خۆی بەبچووک بزانێ ، کەچی بەکەسێکی خویان دەزانی، چونکە ئەو بازنانە هەردەم جێگەی هەمووان دەبێتەوە، بۆیە پێدەگوترێ شار دەبێ هەمووان لەخۆ بگرێ، کاسبکارێکی هیندی و بەنگالی و عەرەب و بیانییەکانی دیکە لەخۆی دەگرل، شەقامە بازنەییەکان هەردەم خۆی بەمەڵبەندی گەورەیی هەرێم و دڤەرەکان زانیووە، بۆیە جێگەی هەمووان دەبێتەوە.
هەندێک کارەسات هەیە قەد لەیادی تاکەکانی شەقامە بازنەییەکان ناچێتەوە،
لەساڵانی هەشتاکانی سەدەی بیستەم وڵاتەکەمان تووشی گەورەترین کارەسات بۆوە، رژێمی ئەو کات بۆ قەڵاچۆکردنی تاکەکانی ئەم کۆمەڵگەیە هەڵمەت و هێرشێکی ناڕەوای خستە سەر هەموو بارنەکانی ئەو وڵاتە و ناوی نا ئەنفال، لەتەلەفزێۆن بەشێکی نیشان دەدا گوایە ئەوانە دەستیان لەگەڵ دوژمندا گرێداوە، جگە لەوەی سەدان کەسی بێ سەر و شوێن کرد، دەیان هەزاڕ خانەوادەشی ئاوارەی دوا بازنەی شەقامە بازنەییەکان کرد،
بەهەمان شێوە زۆرێک لەپیاوانی رژێم زوربەیان خەڵکی بازنەکان نەبوون، بۆیە زۆر بەڵ رەقی دژ بەخەڵکی بازنەکان بوون، چونکە تاکەکانی شەقامە بازنەییەکان هاوکاری ئاواره و بێدەرەتان و گوند سووتاوەکان دەکرد، بەهەموو ئامرازێکی گەیاندن هاوکاریان پێشکەش دەکرد، ئەوکات خەڵکی شەقامە بازنەییەکان هەموو خەمیان ئەوەبوو چۆن بتوانن خۆیان لەسەگەکانی رژێم بپارێزن، رژێمێک بەهۆی جاش و مەفرزە خاسە و ئەمنە خۆفرۆشەکانی راوی خەڵکیان دەنا، گەنجەکان ئەوانەی کەمێک هەست و جۆش و خرۆشیان هەبوو، بۆ جوانی وڵات، بەهەند وەرگرتنی ئەو جوانی و خاکە پیرۆزە، هەبوو لەتەک لایەنەکان دەستی هەبوو، گەلێکجار لەگەڕەکە دوورەکانی بازنەکان لەسەر دیوارەکان دورشمیان دژ بەرژێم دەنووسی، هەرچۆنێک بێ با کەمێک دوور بکەوینەوە لەو کەشە باس لەم دواییە بکەین، ئێستا سەگ لەنێو هەموو بازنەکان زۆر بووە، لەبەر برسییەتی زۆرجار دەیانەوێ پەلاماری خەڵک بدەن.
لێتان ناشارمەوە، لەسەگ و حەپە حەپەکەی زۆر دەترسم، کاتێک سەگ لەسەر رێگەم بێ بەهەر شێوەیەک خۆم لاددەم، زۆرجاریش هەیە تووش دەبم سەگەکان چەند مەترێک لێم دوورن ئازایەتێ من نەبووە خۆیان لێ لاداوم، بەڵکو رێبوارێکی دیکە زۆر شارەزایانە لەخۆی دووڕخستۆتەوە، رێبوارەکە وەک ئەوەی بزانێ دەترسم، پێیدەگوتم:نابێ بترسیت ، هەرچەند رابکەیت ئەو هەر بەدواتەوەیە، بۆیە نابێ بترسیت.
بیرمە سەردمێک لەرۆژنامەیەک کارم دەکرد بارەگای رۆژنامەکەمان نزیک بازاڕ بوو، شەو نیوە شەو دیزاینی لاپەڕەکانی رۆژنامە تەواو بوو، دوایی حواحافیزی هاوکارانم ملی رێگەم گرت هاتمە ناو بازاڕ، بەڵکو تەکسییەکم دەستکەوێ بۆ ماڵەوە، هەتا نزیک بانکی رافدێن هاتم…گوێم لە حەپەی سەگ بوو ترسێک کەوتە دڵم، بەڵام هەر بەردەوام بووم لەرۆیشتن، دووسەد مەترێک هەنگاوم نا لەناکاو سێ سەگ دەوریان دام، لەترسا رامکرد دووجار بەر بوومەوە هەردوو چۆکم بریندار بوو، هەستم بەوەکرد خوێنی لێدێتە خوارێ…شەکەت بووم و راوەستام سەگەکان هەندێک پێم حەپین دواتر وازیان هێنا…لەم کاتەدا لەدوورەوە تەکسییەک هات دەیزانی هەترەشم چووە و زۆر لەو سەگانە دەترسم …گەیشتە لام ،گوتی: سواربە با رزگارت بکەم، دوایی سواربوونی تەکسییەکە…شوفێرەکە قسەی وای نەکرد…تەنیا داوای ناونیشانی ماڵەوەی لێکردم…چەند رۆژێک دواتر برینی چۆکەکانم هەر ساڕێژ نەبوون…بەڵام بڕیارمدا چیتر لەسەگ نەترسم…..ماوەیەکی دوور و درێژ تووشی سەگ و حەپە حەپی نەبوومەوە، کەچی لە چیرۆک و رۆمان، بابەتەکان و لەزۆر شوێن باس و بابەتی سەگ بەرچاوم دەکەوت وەک سەگی هار و سەگی پیس و سەگی بەوەفا و سەگی برسی، هەموو ئەمانەش بەپێی کلتووری گەلان باس دەکرا، هەردەم دەمویست شتێک بدۆزمەوە تا سەگەکان تاوانبار نەکەم، بەڵکو تەنیا ترسەکەم هۆیەکە، چەند ساڵێکێ پێچوو ماڵمان بۆ گەڕەکێکێ دوور لەسەنتەری شار باریکرد، گەڕەکە نوێیەکەمان لەگەڵ ئەوەی لە خانووی گەورە و فراوان پێکهاتبوو، بەڵام دەوروبەری چۆلەوانی بوو…یەکەم شەو گوێم لەحەپەی سەدان سەگ بوو، بەڵام ئەمجارە نەترسام و لەدڵی خۆمدا گوتم: دەبێ ئەو سەگانەی دێنە سەر رێم، بکەمە هاوڕێ …تا پێم بکرێ خواردنیان بۆ پەیدا بکەم….بەیانی کاتێک بۆ سەر کار رۆیشتم دووبارە حەپەحەپی سەگ دەستی پێکردەوە تا گەیشتمە نزیک جادەی سەرەکی و سواری پاس بووم نزیکەی دە سەگ بەدوامەوە بوون ….نەترسام و نەشلەژام بۆیە ژمارەی سەگەکان تا دەهات کەمتر دەبوون، کاتێک ئاوڕم دایەوە تەنیا دوو سەگ مابوون، تەماشم کردن لەچاوانیان دیار بوو برسییانە….دوای گەڕانەوەم لەکار نزیک گەڕەکەمان بوومەوە..بینیم سەگەکان لەو چۆڵوانییە پاڵ کەوتبوون…چەند جارێک حەپەحەپیان کرد، وەک ئەوەی بەسەگەکانیتر بڵێن: گەڕایەوە …..ئەم دیمەنە رۆژانە دووبارە دەبۆوە… زۆرێک لەشەوەکانیش کاتێک بەتەنیا دەگەڕامەوە هەر لەدوام بوون، وەک ئەوەی بیانەوەی بەسەلامەتی بمگەیەننە ماڵەوە، هەتا نریک دەرگا دەهاتن و دواتر پەرتەیان لێدەکرد.لەم ماوەیە کێشەیەکم تووشبوو و چارەسەرکردنی کەمێک ئەستەم بوو، کێشەکەشم لەلای کەس باس نەدەکرد، زۆرجار بەخەمباری ملی رێگەم دەگرت، هەستیشم بەوە دەکرد، سەگەکان دەزانن کێشەیەکم هەیە، دواجار بڕیارمدا کێشەکە بەو جۆرەی خۆم دەمەوێ چارەسەری بکەم، ئەمجارەیان هەستم بەوەکرد، سەگەکان لەدەورم دەسۆڕانەوە تا هەر نەبێ ئاماژەیەک بدەن، کە بڕیارەکەم دروستە، دوای ئەوەی بڕیارمدا کاتێک شەو، کە هاتمەوە ئەمجارەیان سەگەکانی ئەو چۆلەوانییە هەموویان دەستییان بەحەپ حەپکرد، لەلای خۆم وام لێکدایەوە سەگەکان خۆشحاڵن بەو بڕیارە.
شەوانی ساڵانی هەشتای سەدەی بیستەم زۆر جیاوازە، لەگەڵ شەوانی ساڵانێ دوو هەزار و هەژدە و نۆزدە و بیست و بیست و یەک و بیست و دووی سەدەی بیست و یەک، شەوانی پێشتر هەر زوو، کە ئێوارە دادەهات هەموو خەڵکی بازنەکان بەرەو ماڵەوە دەڕۆیشتن، ئەو کات تەنیا لەبازنەی دووەم چەند چایخانەیەک هەبوو، بەڵام تەنیا ئەو کەسانەی لێبوو شەڕانی بوون، زۆربەی تاکەکان لەو سەردەمە خۆیان لەشەڕ و لاشەڕ لادەدا، گەنجەکانی ئەو سەردەمە لەوە دەترسان، لەلایەن کەسێکەوە تۆمەتێکیان بۆ داڕێژن، بۆ ئەو شەقامەی لەئێستادا بیست و چوار کاتژمێر جمەی دێ، ئەو کات لەشەواندا تەنیا تا دەوری کاتژمێر دەی شەو گەنجەکان دەچوونە ئەو چایخانانە، زۆر جار شەوان گەنجەکان لەنێوان یەکتردا بەشەڕ دەهاتن بەتایبەتی ئەو گەنجانەی شەوان لەباڕەکان دەگەڕانەوە، زۆربەیان چەقۆیان پێ بوو، ئەو کات جۆرە چەقۆیەک باو پێیان دەگوت چەقۆی بەحەلقە، زۆر بەکارامەیی دەیان توانی بیکەنەوە و رایبووەشێنن، گەلێکجار خەڵکی بێتاوانیش لەو بەینەدا برینداز دەبوون.
هەروەها لەو ساڵانەدا کەسانێک هەبوون پێیان دەگوتن “شەقاوە”، بەپێچەوانەی هەموو شەقاوەکانی شارەکانی دیکە، شەقاوەکانی ئەم بازنەیە هیچ ئازایەتییەکیان پێوە دیار نەبوو، شەقاوەی بازنەکانی یەکەم و دووەم تەنیا زۆڵمیان لەکەسانی هەژار و بێدەرەتان دەکرد، ناوی کەس ناڵێم، بەڵام ئەوانەی دەیخوێننەوە ناوەکان دەزانن، زۆرجار ئەو شەقاوانە رێگەیان لەقوتابییان دەگرت تا شتێکیان لێ بسێنن وەک چەند دینارێک، ئەگەر رووبەڕوویان ببوایەوە، خۆیان وا نیشان دەدا پارەیان پێ نەماوە، ئەگەر بتویستبوایە دەستیان لێ بووەشێنیت خۆیان لێت لادەدا و تۆیان بەئازا دەناساند و دەیانویست ببنە هاوڕێت.
دوای راپەڕین، هەموو ئەو شەقاوانەی لەژیاندا مابوون تێکەڵ بەلایەنەکان بوون، هەر ئەو پیاوە ترسنۆکانە ئەمجارەیان چەندین کەسیان بەچەکەوە لەگەڵدا بوو، ئەمجارەیان بەشێکیان دەستیان بەدزی کرد، یاخود وەک پێشتر بەسەر خاوەن و دوکان و کۆگا و کارگە و کۆمپانیاکانیان دادا تا خاوەیان لێوەربگرن، کاتێک شەڕی ناوخۆیی روویدا زۆربەی ئەوانە بوونە پاڵەوانی ئەو شەڕە و بەشێکیان لێ کوژرا.
بەشێکی دیکەیان تێکەڵ بەو کۆمپانیانە بوون، کە کەرەستەیان بۆ شارەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق دەبرد، ئەوانیش لەلایەن گرووپە تیرۆرستەکان کوژران.
هەموو ئەوانەی شەقامە بازنەییەکانیان خوێندۆتەوە، زۆر جار کاتێک دەمبینن جەخت لەوە دەکەنەوە، ئەو نووسینە لەنێوەندی کتێبێکدا بەناوی رۆمان یان چیرۆک لەچاپ بدەم، بەشێک لەوانە هاوڕێمن خۆیان لەنێو ئەو بارنانە دۆزیوەتەوە، هەندێکیان بەخۆشحاڵییەوە باسی دەکەن، بەشێکی دیکەش زیاتر باس لەو رۆژگارانە دەکەن، کە لایان تاریک بووە، هەمان شێوەش دوای راپەڕین دووبارە بۆتەوە.
رۆژانی رووناک و تاریک لەشەڤامە بازنەییەکان زۆربەی رێژەییە لەیەکێکەوە بۆ یەکێکی دیکە دەگۆڕێ، ئەو رۆژانەی لەلای خەڵکێک رووناکن، لەوانەیە دۆخی ماددی و دارایی باش بوو بێ، گرنگ ئەوەیە زۆرێک لەوانە رابردووی خۆیان لەبیر نەچووە.
زۆرێک لەوانەی لەشەقامە بازنەییەکان نیشەجێن، عەرەب و گەلانی دیکەن، لەمێژە لێرەن رۆژە رووناک و تاریکەکان وەک تاکەکانی ئێرە باس دەکەن، بەبێ وشەیەک زیاد بکەن، ئاه و حەسرەتی چەندین ساڵیان لەنێوەندی چیرۆک و گێڕانەوەکانیان بەدی دەکرێ.

رەسوڵ بەختیار




چاوپۆشی، جەوهەری کێشەکان؟… زانا ڕەزاق

یەکەم هۆکار کاتێک کەسێکی بالادەست و بەرپرس ئەوە دەکات لێپرسینەوەی لێناکرێت کەسانی تریش کە نزیکن لەو بەرپرسە یان هاوبیری ئەون هەمان کار دەکەن. ئەگەر بلێین بۆچی ؟چونکە لە نەستی مرۆڤەکە دەسەپێت بەلام ئەگەر ئەوە لەسەرەوە بەرەو خوارە لێپرسینەوەی لەگەل کراوە و یاسا سەروەر بوو ئەوا ووردە ووردە بەرەو چاکی دەڕوات بەهەمان شێوەش بۆ یاسا سەروەرنەبوونیش بۆ ئەو کەسانە ئەوە ڕوودەدات و کاریگەری خراپ خراپترینەکەی لە دوورمەودا دەردەکەوێت.
دووەم هۆکار کاتێک کەسێک ڕووبەڕووی توندوتیژی یان هەر شتێکی لەو شێوەیە دەبێتەوە ئەو کەسە یان بلێین ئەو مرۆڤە هەمان شت بەسەر کەسی تر دا دەکاتەوە زۆر جاریش کەسە نزیکەکانیەتی.
سێیەم هۆکار لە چاوپۆشی کردن و خۆشویست ئەمە ڕوو دەدات نموونەش کاتێک دایک دەمرێت پیاوەکە ژنی تر دەهێنێت ئەو ژنە ئەگەر خراپبوو لەگەل زڕ مندالەکانی ئاوا هۆکارێک ئەو چاوپۆشی و خۆشویستنەی پیاوەکە جا بەهەر هۆکارێک چاوپۆشی لێبکات.
چوارەمیش کەسانی تر یان بلێین زۆر ئەو شتانە بە ئاشکرا باس ناکرێن یانی چونکە ئەمەش هۆکارێکی گرنگە ئەگەر زۆر باس بکرێن و زۆر ئاشکرا بکرێن کەسانی تریش لە ترسی شتی وا کاری وا ناکەن.
پێنجەم هۆکار هەم پەیوەندی بەیاسای لێبوردنی گشتییەوە هەیە هەمیش کاتێک کەسێک خاوەن نفوز لەنێو کۆمەلگا بەهۆی خزم خزمێنە و شتی تر چارەسەر دەکات ئەمەش وا دەکات کەسانی تر پێشوەختە دەزانن بەهۆی ئەمەوە ترسی نەبێت بۆیە کاری خراپییەکان دەکات.
شەشەم هۆکار کۆمەلگاکانی ڕۆژهەلاتی و هی ئێمەش خاوەن دنیابینیەکی دیموکراسی و هۆشیاری نین بۆیە ئەمە لە هەموو شوێنێک ڕوودەدات کاتێک لێدانێک ئاشکرا دەبێ یان دەبینین دەبێ بزانین هەزاران لێدانی تریش هەیە شاراوەیە لەبەر هەندێک هۆکار ئاشکرا نەکراوە.
حەوتەمیش هۆکار بەهۆی هەلەتێگەیشتن لەنێوان کەسەکان ڕوودەدات.
هەشتەم هۆکاریش وا دەزانین بەمە شتەکە چارەسەر دەکرێت و کۆنترۆل دەکرێت بەلام لەڕووی دەروونی و مرۆڤناسییەوە کێشەکە ئالۆزتر دەکات نەک کۆتایی بە کێشەکە بهێنێت.
نۆیەم کاتێک تۆ لەنێو خێزانەکەت وایت و لێت قبول دەکەن وامەزانە کەسانی تریش هەمان ڕەفتار و کرداری خراپت لێ قبول بکە ئەمەش هۆکارێکی ترە.
دەیەم هۆکار کاتێک مرۆڤی ڕۆژهەلاتی و هی ئێمە دەزانن کەسێک لاوازە یان دوورە لە کێشە ئەوا کەسانی بەهێزتر و خاوەن پشت و پەنا پشت و پەناکە دەچێتە نەستی لەجیاتی کاری چاکی پێبکات کاری خراپی پێدەکات.

زانا ڕەزاق




سیکۆلاریزم و چەند سەرنجێك-11… شەماڵ بارەوانی

بەشی یانزەهەم/
پێشووتر و لە میانی دە بەشدا، باسی سیکۆلاریزممان کرد و لەوە دواین کە، ژیان و ئازادی و مافەکانی مرۆڤ و، ئایین و مەزهەب و دیدە جیاوازەکان لە ناو دەوڵەتێکی سیکۆلاریزم دا، حاڵیان چۆنە و چۆن ئازادانە و بێ هیچ ڕێگریەک، هەموو بیر و باوەڕێک و ئایینێک دەتوانێت لە سایەی سیستەمێکی سیکۆلاردا دەتوانن هەبن، لەم سەری چەپ، بۆ ئەو پەڕی ڕاست، لەم سەری سەلەفیەتی ئایینی، بۆ ئەوپەڕی لائیک و بێ باوەڕی.

هەر لە میانی ئەو زنجیرە وتارە و چەند بەشەی”سیکۆلاریزم و چەند سەرنجێك”دا، با تۆزەک لە سەر سیستەمی سیوکراتی بپەیڤین و بۆ خوێنەرانی ئازیزی ڕۆشن بکەینەوەو لەوە بدوێین، کە ژیان لە سایەی حکومەتێکی دینی و سیستەمێکی سیوکراتیدا چۆنە و مرۆڤ و ئازادی و مافی ژن و یەکتری قبوڵ کردن و تولەرەنس و پێکەوەژیان و پلورالیەتی ئایینی، سیاسی، کۆمەڵایەتی چی لێ بەسەردێت؟
سەرەتا دەبێت ئەو حەقیقەتە بزانین، کەدەوڵەتی سیوکراتی، دەوڵەتێکی نادیموکراسی تۆتالیتارە.

لە دەوڵەتی سیوکراتیدا، هیچ ئازادیەک بوونی نییە و خەلیفە، یان، سەرۆک، لە ڕێگەیەکی نادیموکراسی و لەلایەن گرووپێک، یان دەستەیەک، یان چەند کەسێکەوە، هەڵدەبژێردرێت و خۆی دەسەپێنێت و، بۆ هیچ كەسێكیش نییە لەو کەسانەی جەنابی سەرۆک، یان خەلیفە، حوکمیان دەکات، ئەو بەیعەت و بەڵێنە ناچاری و بەزۆریەی بە سەرۆک و خەلیفەی داوە، لێی پاشگەز ببێتەوە و بیر لە هەڵبژاردنی کەسێکی تربکاتەوە.
گەرنا ئەوە بە ناپاکی و شکاندنی پەیمانی ناچاری و بە زۆری دێتە ژمارتن.

ئەسڵەن، هەڵبژاردن هەر بوونی نییە و ئیتر بەو شێوەیە کێ بوو بە خەلیفە، تامردن دەبێت هەر ئەو خەلیفەبێت و لە سەر کورسی دەسەڵات جێگیر بێت.

بیرکردنەوە و هەوڵدان بۆ لادانی خەلیفە، كفر و تاوان و پێچەوانەی بڕیار و ویستی خوداوەندە. چونکو خەلافەت کراسێکی پیرۆزە و خوداوەند تایبەت کردویەتیە بەر باڵای موقەدەسی خەلیفە و کەس بۆی نییە لەبەری داکەنێت،
مەگەر بە کودەتا و شۆڕش و یاخی بوون نەبێت!

بەو چەشنە یەکجار بەیعەتدان و دەنگدان، دەنگدانێکی ناشارستانی و نادیموکراسی، دەنگدانێکی ناچاری و دیکتاتۆریانە، بەسیەتی بۆ ئەوەی خەلیفە، یان وەلی عەهدو جێ نشین، تامردن، هەر خەلیفە بێت.

ئەوە سەبارەت بە هەڵبژاردن و دانانی سەرۆک و خەلیفە و والی و کێ و کێ..

ئینجا، دەوڵەتی سیوکراتی حیجر لە سەر داهێنان دادەنێت و ڕێگری لە کرانەوەی کۆمەڵ دەکات، فیکری ئازاد و ئیجتیهادی ئەقڵ لەبار دەبات، شەمەندەفەری پێشکەوتن بۆ دواوە دەگەڕێنێتەوە و دەبێتە کۆسپ لەبەردەم خواست و ئازادیەکانی تاک و جیاوازییەکان و فرە ڕەنگی و پلورایەتی ئایینی، سیاسی و کۆمەڵایەتی دەسڕێتەوە و داری پێکەوەژیان دەبڕێتەوە و دەنگە جیاوازەکان دەخنکێنێت و پانتاییەک بۆ ئەویتر و کونجێک بۆ هەناسەی ئازادی ناهێڵێتەوە.
لە تێڕوانینی دەوڵەتی سیوکراتیدا:موزیک تابۆ و گۆرانی حەرامە، پەیکەر شیرک و وەرزش ئەنجامدانی خانمان و کچان هۆکاری فیتنەوەو ئاژاوە نانەوەیە. تێکەڵ بوونی هەردووک ڕەگەز، فیسق و فجور و لادانە. وێنە ناجائیز و تابڵۆ بەڕەڵاییە، دیموکراسیەت کفرە، یەکسانی جێندەری و ئازادی تاک و سەربەستی ژن، پیلانی غەرب و دەستی جولەکەیە. دەنگ و ڕەنگ و هەموو شتێکی ژن عەورەتە، پیاو خاوەنی دەسەڵات و هەموو شتێک و قەوام و ژن سێبەر و ژێردەستە و پاشکۆیە.

لە ناو دەوڵەتی سیوکراتیدا ئازادی عەقیدە و بیروباوەڕ و لائیک بوون و سیکۆلاریزم بوون، جێگایان نابێتەوە و هەموو پێکهاتە و ئایینەکانی تر بە پلەدوو هەژمار دەكرێن و هەمیشە ماف خورا و چەوساوەن.

ئەوە ئەگەر ڕێگەی مانەوەیەکی سەرشۆڕانەیان پێ بدرێت و جینۆساید و قڕ نەکرێن، وەکو ئەوەی دەوڵەتی خەلافەت و داعشی تیرۆرست لەگەڵ کوردانی ئێزدی و، مەسیحیەکان کردی.




چاوخشاندنێک بە بەرهەمەکانی چوارەمین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی ئەنیمەیشنی “کەرکووک”

مەنسوور جیهانی:

چوارەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی ئەنیمەیشنی “کەرکووک” بە نمایشی 15 بەرهەم لە وڵاتانی جۆراوجۆری جیهان لە شاری کەرکووک بەڕێوەچوو.

چوارەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی ئەنیمەیشنی “کەرکووک” Kirkuk بە بەرپرسیاریی “سەردار زەنگەنە”، بە هەوڵی ئەنجوومەنی نێودەوڵەتی فیلمی ئەنیمەیشنی “کەرکووک” و هەروەها بە نمایشی 15 بەرهەم لە وڵاتانی جۆراوجۆری جیهان لەوانە: دانیماڕک، میسر، ئەلجەزایر، ئێران، تورکیا، هەرێمی کوردستان و عێراق لە سینەما “مۆڵ تایم سەنتەر” لە شاری کەرکووک بەڕێوەچوو.

ئەنجوومەنی نێودەوڵەتی فیلمی ئەنیمەیشنی “کەرکووک” لە بڵاوکەرەوەی خۆیدا ڕاگەیاندبوو کە ئەو بەرهەمانە دەتوانن لەم ڕووداوە سینەماییە بەشداریی بکەن کە لە ماوەی ساڵانی 2020، 2021 و 2022 بەرهەم هاتبێتن.

ئەم خولەی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی ئەنیمەیشنی “کەرکووک” بە شێوەی پێشبڕکێی بەڕێوەنەچوو، بەڵام بە دەرهێنەری هەمووی فیلمەکانی بەشداربوو لە فێستیڤاڵ، بڕوانامەی ڕێزلێنان پێشکەش کرا.

ناوی ئەو 15 بەرهەمەی کە لە ڕۆژانی بەڕێوەچوونی چوارەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی ئەنیمەیشنی “کەرکووک” لە سینەما “مۆڵ تایم سەنتەر”ی شاری کەرکووک پیشاندران بریتی بوون لە: کورتە فیلمی “دەستپێکی دووبارە” Starting Over لە دەرهێنانی “ئەڤین بەرازی” Evin Berazi لە وڵاتی دانیماڕک، کورتە فیلمی “باخی پاشا” King’s Garden لە دەرهێنانی “ئیرەج محەمەدی ڕەزینی” لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، کورتە فیلمی “ئەو بەم شێوەیە گێڕایەوە” لە دەرهێنانی “مەڕوە عەبدوالنەعم” لە وڵاتی میسر، کورتە فیلمی “جودی مرادان” Cudi of the Wishes لە دەرهێنانی “سەمیعە ییلدیز” لە باکووری کوردستان، کورتە فیلمی “پرد” Bridge لە دەرهێنانی “بوکف محەمەد تاهیر چاوکی” لە وڵاتی ئەلجەزایر، کورتە فیلمی “سەمای بەفر” لە دەرهێنانی “پشتیوان عەبدوڵڵا” لە هەرێمی کوردستان، کورتە فیلمی “خەونەکان لە قووڵاییدا” لە دەرهێنانی “ڕەزا محەمەدی” لە شاری بانە، کورتە فیلمی “سووتانی 13.13” Ignition 13.13 لە دەرهێنانی “ئاندرۆ سوبحی شەفیق ئەمین” لە وڵاتی میسر، کورتە فیلمی “بەلاش” Free لە دەرهێنانی “سامی کاکە” لە هەرێمی کوردستان، کورتە فیلمی “خولانەوە” لە دەرهێنانی “هەژیر ئەسعەدی” لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، کورتە فیلمی “15 خولەک” 15 Minute لە دەرهێنانی “محەمەد سەلیم” لە وڵاتی عێراق، کورتە فیلمی “ئەنفالی دارستان” لە دەرهێنانی “محەمەد تۆفیق محەمەدی” لە شاری مەریوان، کورتە فیلمی “لاقی چەپ” (القدم الیسری) لە دەرهێنانی “فەلاح البغدادی” لە وڵاتی عێراق، کورتە فیلمی “دەرهێنەر” DIRECTOR لە دەرهێنانی هاوبەشی “ئازاد جەعفەرپوور” و “موردا حەق پەرەست” لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و کورتە فیلمی “تەقاندن” shoot لە دەرهێنانی “زید شکر” لە وڵاتی عێراق.

بۆ زانیاری زیاتر:
https://www.facebook.com/ملتقى-كركوك-السينمائي-الدولي-لافلام-الانيميشن-103912795625363/

ڕاگەیاندنی گشتی چوارەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی ئەنیمەیشنی “کەرکووک”.




چەکەرەکردنی ڕەخنە بە تۆوی ئیشراق، تیۆری ڕەخنەییی بازنەی سێیەمی گێڕانەوە… گۆران سەباح

تا سیستمی پەروەردە لەسەر بنچینەی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی بنیات نەنرێت، ڕەخنەگر دروست نابێت. بیرکردنەوەی ڕەخنەیی هەوێنی ڕەخنەیە لە هەموو کایەکاندا.
هەموومان کۆکین، ڕەخنە لە ئەدەبی کوردیدا کڵۆلە. ڕەخنە لە ژێر کاریگەریی پێگەی سیاسی، ئایینی و کۆمەڵایەتیدا دێتە شێواندن. لەبەر هەندێ، بێو لێرە و لەوێ بیەوێت چەکەرە بکات، نووسەر، خوێنەر، ڕەخنەگر، چاپخانە و هەرسێ پێگەی سەرەوە سەرکوتی دەکەن، دەیشارنەوە، هیچ نەبێ بایەخی پێ نادەن. نووسەرەکە قەبولی نییە (تێنووی ستایشە)؛ خوێنەرەکە پێی وایە دەتەوێت بتەکەی بشکێنی، چونکە نووسەرەکەی لا پیرۆز کراوە و بووەتە موریدی. ڕەخنەگرەکە وەهمێکی لا دروست بووە، پێی وایە هەر ڕێچکەی ئەو ڕاستە، نووسەر و خوێنەرەکە کردوویانەتە ناوەندی بڕیار، نازانێت ئەوەی ئەو دەیکات هەموو شتێکە، ڕەخنە نییە. چاپخانە و هەر سێ پێگەی ناوبراویش کاکی ڕەخنەگریان کردووەتە بت و دەیپەرستن. ئێ باشە، حاڵ ئاوا بێت، چۆن ڕەخنە چەکەرە دەکات. نایکات. قەت.
نائومێدیش نیم. وێڕای هەوڵی بەندە، گەشبینم بە هەوڵەیلی ڕژدی هۆشەنگ شێخ محمد. پڕۆژەکەی هۆشەنگ دارێکە چەندان لکی پێوە. لکێکیان هەوڵێکە بۆ دانانی بناخەی ڕەخنەیەکی خۆماڵی، پشت ئەستوور بە فەلسەفەی ئیشراقی سوورەوەردی. ئەگەر دەتەوێ بە وردی تێی بگەی، تکایە (حیکمەتی ئیشراق و خوێندنەوەکەی) بخوێننەوە. بەکورتی، فەلسەفەی ئیشراق لەمانە دەنۆڕێت و ورد دەبێتەوە: ڕووناکی (نوور) سەرچاوەی مەعریفەیە؛ ئەقڵی نەمر، ئەقڵی سوور، جەستە، دەروونی مرۆڤ، تێکەڵکردنی فەلسەفە و عیرفان، مرۆڤی ئەقڵانی، مرۆڤی نەفسانی، مرۆڤی جستەیی، هتد.
بۆ پێشخستن و زەقکردنەوەی هەوڵەکەی هۆشەنگ، قسە لەسەر دوو کتێبی دەکەم، لە نیوەی یەکەمی ٢٠٢٢دا چاپی کردوون: ئیشراق وەک ڕامانێکی ڕەخنەیی، دنیای تارمایی کارەکتەرە پەنهانەکان. یەکەمیان هەوڵێکە بۆ دروستکردنی ڕەخنەیەکی کوردانە لەسەر بنچینەی ئیشراق، دووەمیان نموونەیەکی پراکتیکیی هەوڵەکەیە، تێیدا، هۆشەنگ پڕۆژە ڕەخنەییەکەی لەسەر چەند دەقێکی یوسف عزەدین تاقی کردووەتەوە.

ئیشراق وەک ڕامانێکی ڕەخنەیی
لەم کتێبەدا، هۆشەنگ دەڵێ بۆ دروستبوونی ڕەخنەیەکی کوردانە، دەبێ بچینەوە سەر (ڕەگ)مان. دەکرێ سوود لە گەنجینەی ڕەخنەی بیانی وەرگرین، بەس هەتا نەچینەوە سەر ڕەگ و ڕیشەی خۆمان، نابینە خاوەن ڕەخنە. خۆی وا باسی هەوڵەکەی دەکات، ” . . . ئەم هەوڵە ڕەخنەییە، بە گەڕانەوە بۆ فەلسەفەی ئیشراق، لە پێناو دامەزراندنی ڕەخنەیەکی کوردیی ڕەسەن و زیندووە، کە بتوانێت (کوردانە) لە بارەی وتارەکانی و ئەدەب و فەرهەنگ و زمان و دەقگەلی (خۆ)یەوە بدوێت.” (هۆشەنگ، ٢٠٢٢، لا ١٠٧).
دینی، فەلسەفی و ئیشراقییە، ڕەگی ئەدەبی کوردی. لەم کتێبەیدا، هۆشەنگ پێشانی دەدات هەر لە بابا تاهیری هەمەدانەوە بگرە (٩١٠-١٠١٠) تا دەگاتە حەریق (١٨٥٦-١٩٠٦)، ئەدەبی کوردی لە هەناوی ئایین و فەلسەفەی ئیشراقەوە هاتووە، بەڵام دوای دابەشکردنی کوردستان، ئەم بەشەی باشوور لە ڕەگە ئیشراقییەکە دادەبڕێت، لەباتیان، ڕەگی “کوردایەتی” و شۆڕشگێڕی” گەشە دەکەن (پیرەمێرد تا ڕاپەڕین).
دوای ڕاپەڕین، چەند نووسەرێک (ناویان دەنێم نووسینسەقەت)، هەوڵیان دا بیرکردنەوەی ڕەخنەیی دروست بکەن، بەس هەوڵەکەیان لەبار چوو چونکە لاسای نەریتی دەسەڵاتی کوردیان کردەوە، خۆیان لێ بووە کائینێکی پیرۆز. ئەم نووسەرانە، بە پشتبەستن بە نەقلێکی سەقەتی تیۆری ڕەخنەییی خۆرئاوایی، وەهمێکیان لا دروست بوو کە نابێ کەس ڕەخنەیان لێ بگرێت، تەنیا ئەوان دەتوانن باسی ڕەخنە بکەن. ڕەخنەکەیشیان لیخن بوو بە تۆوی دەسەڵاتی سیاسی. تا وای لێهات بوونە تووتییەکی ڕەخنەی خۆرئاوایی. بە نەقلی پچڕپچڕ و قسەی باقوبریق، خوێنەری گەنجیان لە خشتە برد، چاویان داخستن و کردنیان بە دەروێشی خۆیان. لەوەش وێرانتر، چاوەڕێی ئەو دەروێشانە بوون تەنیا پێیاندا هەڵبڵێن، بە ئێستەیشەوە، تەنیا ستایشیان قەبولە. خەمە قووڵەکە ئەوەیە، ئەو موریدانە لاسای ئەو نووسینسەقەتانەیان کردەوە لە شێوازی نووسین، ئەمەیش وای کرد ئاستی نووسینیان نزم، پڕ لە گرێ و بێ سەروبەر بێت، جا هەندێکیان، لەپاڵ نووسینی سەقەت، وەرگێڕانی سەقەتیش دەکەن (پێم سەیرە ئەو نووسینسەقەتانە شین بۆ عەزیز گەردی دەگێڕن. لەباتی شین، وەرە لاسای عەزیز گەردی بکەنەوە، هەرنا شتێک لە زمانی وەرگێڕان/نووسینی وی فێر بن).
“لەم سەد ساڵەدا، ڕەگەکانی ئیشراقی کولتوری کوردی، هەم لە تێگەیشتن و هەم لە زماندا، بڕانەوە. دۆخێک دروست بوو کولتوری کوردی دوور لە ڕەگەکانی خۆی، لەسەر هەندێ بنەما و پێکهاتەی تر، پێڕەوکەی کرد.” (هۆشەنگ، ٢٠٢٢، لا ١٠٤).
ئەوەی تا ئێستە پشتمان پێ بەستاوە بۆ ڕەخنە، ئی خۆرئاوایە. بۆیە هەردەم پاشکۆینە، هەندێ جار پاشکۆی تەواویش نین. پرسیارەکە ئەوەیە: تا کەی خۆمان بە خۆرئاوا هەڵواسین؟ تکایە بە هەڵە وەریمەگرن، مەبەستم سڕینەوەی ئەوان نییە، هەوڵەکەی من و تەنانەت ئەوەی هۆشەنگیش سوود وەردەگرن لە مێژوو و پراکتیکی ڕەخنەی خۆرئاوا، سوورەوەردیش سوودی لە پلێیتۆ و ئەرستۆ وەردەگرت. کەسەرەکە ئەوەیە ئێمە خۆمان ون کردووە، ئەوەی هۆشەنگ ناوی دەنێ “عەدەم”، لە هیچگەراییەکی قۆڕ، بێ بنەما و بێ ئاڕاستە.
خوێنەر، نووسەر و ڕەخنەگری کورد، بۆ پشتڕاستکردنەوەی دیدێکی، بۆچوونێکی، هەوڵێکی، پەنا دەباتە بەر خۆرئاواییەکان. بۆ نموونە، کاتێ دەڵێ “نیچە، سۆسێر، هتد وا دەڵێ”، پێی وایە گەیشتووەتە لووتکە و لەوسەری هاتیتەوە. ئەم خۆبەکەمزانینە، ئەم خۆگچکەکردنەوەیە، ئەم خۆپێهەڵواسینە، نەک ڕەخنە، مەخنەشی لێ شین نابێت! نابینن، ئاستی زمان و ڕەخنەی کوردی چۆنە؟ ئەو هەموو وەرگێڕان، قەوچەقەوچ و نووسینەی لەمەڕ بیرمەندانی خۆرئاوا چی پێشکێش بە زمان، ڕەخنە و هزری کوردی کرد؟ بەرەواژ و سەقەتە کارەکە.

“. . . ئەوەندەی بکرێت، نووسین و پەرەگرافی هیچ نووسەر و فەیلەسووف و کتێبێک وەرناگرێت، مەگەر بە دەگمەن و لە کاتێکدا ئەو وەرگرتنە ببێتە بەشێکی جودانەبووەوە لە تەئویلەکەدا.” (هۆشەنگ، ٢٠٢٢، لا ١٩).
ئەمە یەکێکە لە پنتە سەرەکییەکانی (بازنەی سێیەمی گێڕانەوە)ی هۆشەنگ. ئەم پنتە، ڕەخنەگر دەرباز دەکات لە خۆهەڵواسین، خۆدانەپاڵ، خۆشاردنەوە، خۆکەمکردنەوەی لە ژێر کاریگەریی خۆرئاواییەکان. ئەمە هەنگاوێکی بوێرانە و پێویستە هۆشەنگ ناویەتی. دەبێ یەکێک بێتە دەنگ و بڵێ، “بەسە، هێندە خۆتان بەم و بەو هەڵمەواسن. کاتیەتی بچنەوە سەر ڕەگی خۆتان، ڕەگی خۆرئاوا لە ملتان کەنەوە.”
پار، کتێبێکم لە ئینگلیزییەوە وەرگێڕا بۆ کوردی (ناوەکەی ناڵێم چونکە تا ئێستە بڵاو نەکراوەتەوە)، توێژەرە ڕووسییەکە دەڵێ، زمان، کولتور و فەلسەفە لەم کوردستانەی خۆماندا تەشەنەی کردووە و پەڕیوەتەوە ئەنەدۆڵ و لەوێشەوە بۆ یۆنان. ڕەگی فەلسەفەی یۆنانی لێرەیە، بەس ئێمە ئەوەی هەشمانە دەیدەینە پاڵ خۆرئاواییەکان. خۆ سوورەوەردی ئەڵمانی با، ئێستە موریدانی هایدگەر، شۆپنهاوەر و کانت، هتد دەیانپەرست.

“رۆشنبیری کورد، بەتایبەتی ئەوانەی لە خۆرئاوابوون فێری زمانێک یان چەند زمانێکی بیانی ببوون، لە ڕێی بەرهەمگەلی ئەدەبی و هزرییەوە، توانیان کاریگەری لەسەر خوێنەر و رۆشنبیرانی کوردستان بکەن. جۆرە خوێندنەوەیەک و تەئویلێک بسەپێنن، کە لە کوردبوون و خۆرهەڵاتیبوونی ئێمە دوور بکەوێتەوە. لەم سی ساڵەدا، ئیشراق وەک ڕامانێکی ڕەخنەیی و بیرکردنەوەیەکی ڕەخنەیی، نەکەوتە بەر باس و لێکۆڵینەوە و تۆژینەوە و قسە لەسەرکردن و سوودوەرگرتن لەم پۆتێنشیالە ڕەخنەییەی لە فەلسەفەی ئیشراق و میراتی ئیشراقی بە گشتیدا هەیە. جا چ لە بەرهەم و نووسراوەکانی نووسەرانی کورد بێت، یان بەرهەمگەلی بێ خاوەن و بێ نووسەر، کە موڵکی میللەتن. لەم ماوەیەدا، کۆمەڵێ بیر و ڕێباز و میتۆد و تیۆری ڕەخنەیی خۆرئاوایی لە ڕۆشنبیری کوردیدا چالاک کران و زۆر بە گەرمی ئیشیان لەسەر کرا. بە شێوەیەک وەک ئەوەی ئەم ڕێباز و تیۆر و میتۆدە ڕەخنەییانە هەڵقولاوی ئێرە بن و دەقی کوردی بەم تێزانە نەبێت نەخوێندرێتەوە.” (هۆشەنگ، ٢٠٢٢، لا ٧٨).

هەر بازنە ڕۆشنبیرییەکەی کوردە ڕێی چۆڵ کردووە بۆ بازنەی دەسەڵات بەکەیفی خۆی یاری بە خاک، ئینتیما، سامان و زمان بکات. نووسینسەقەتەکان، لەوەگەرێ زمان و ڕەخنەی کوردیان وێران کرد، گەنجیان سەرەڕۆ کرد، بێ بەرنامە کرد، هەرچی ئاکار و ڕەفتاری کوردانە بوو لێیان سەندنەوە. گوایە کاکم عەلمانییە و لە فەلسەفەی خۆرئاوا بووەتەوە، دێ بە فیتی دەسەڵات وتار دەنووسێت لەبارەی کۆمەڵگەی مەدەنی و دیموکراسی. بەری گوتاری ڕۆشنبیری و هزریی نووسەرانی چوار دەیەی پێشووی کورد دۆخێکە هەموومان بێزی لێ دەکەینەوە. وەرە بنۆڕە سیستمی پەروەردە، کەرتی تەندروستی. گوتاری ڕۆشنبیریمان دروستبا، بازنەی دەسەڵات نەیدەتوانی یاری بە کەرتی پەروەردە و تەندروستی بکات. پێم ناڵێی چ لە نووسینسەقەت و ڕۆشنبیری سەرخۆش شین دەبێت؟
“دابڕانی کورد، لە سەد ساڵی ڕابردوودا، لەم ڕەگە ڕەسەن و گرنگ و بنچینەییەدا، بووە هۆکاری ئەوەی سیاسەت لە شوێنی فەلسەفە و شیعر و ئەدەبدا، بەسەر کۆمەڵگەدا زاڵ بێت.” (لا١٠٥، هۆشەنگ، ٢٠٢٢).
بەکورتی، هۆشەنگ بەم هەوڵەی دەیەوێت گۆمەکە بشڵەقێنێت؛ گۆمێک، تاکی کورد تێیدا بە پوولەکی و ڕواڵەتی کراوە، تێیدا سەرلێشێواو و فریودراوە. دەیەوێت هۆشیاریی بیرکرندەوەی ڕەخنەیی دروست بکات، “ڕەخنەگر” دروست بکات لەسەر بنچینەی مرۆڤبوون و گەڕانەوە بۆ خود، نەک لەسەر بنچینەی مەرگی نووسەر و چەند تیۆرێکی سواوی خۆرئاوایی کە ئەو نووسینسەقەتانە بە سەقەتی گواستییانەوە.

کتێبی دووەم

دنیای تارمایی کارەکتەرە پەنهانەکان، گێڕانەوەکانی یوسف عزەدین لە خوێندنەوەیەکی ئیشراقییانەدا

ئەو تیۆرەی، هۆشەنگ دەقی کوردی پێ دەخوێنێتەوە پێی دەڵێن “بازنەی سێیەمی گێڕانەوە”. تیۆرەکەی لە تێز، هزر و فەلسەفەی ئیشراق هەڵێنجاوە. بەپێی بازنەی سێیەمی گێڕانەوە، هۆشەنگ چەند پێوەرێکی داناوە بۆ خوێندنەوەی دەق. پێوەرەکان: قووڵیی مرۆڤبوون، تەئویلی هێزی دەق، دیوی ناوەکی دەق و کارەکتەر، زمان و خەیاڵی نووسەر، دەرهاویشتە و ئیمکانی خوێندەوەی دەق.

ئەم پێوەرانە تیۆرەکە پێناسە دەکەن. بازنەی سێیەمی گێڕانەوە، هەردوو بازنەی ئایینی و زانستی دەبڕێت. لە پراکتیکی ئەم تیۆرەدا، ڕەخنەگر خوێندنەوەکەی پڕ ناکات لە چەند وتەیەکی زلی بیرمەندانی خۆرئاوا، فڵان وای گوت، فیسار وا دەڵێت. نەخێر، بازنەی سێیەمی گێڕانەوە ئەم ڕیتم و شێوازە سەقەتەی خوێندنەوەی دەق تێک دەشکێنێت. لەباتی ئەوە، دەچێتە نێو هەناوی دەق، هەناوی کارەکتەر و نووسەر، ئەودیو پەردەیلی هونەری گێڕانەوە.
لەم کتێبەدا، هۆشەنگ ڕەخنە لە بیست دەقی یوسف عزەدین دەگرێت، بێ ئەوەی پێمان بڵێت دەقەکە باشە یان خراپ، بێ ئەوەی باسی ڕێنووس و هەڵەچنی بکات (زۆرن ئەوانەی بەوەیان وەگرتییە)، بێ ئەوەی چیرۆکەکانمان بۆ کورت بکاتەوە (ئی واش زۆرن، وا دەکەن)، بێ ئەوەی بگەڕێتەوە سەر هیچ وتەیەکی زل و مردووی بیرمەندانی بیانی. هاتووە بە هاوێنەیەکی ئیشراقی، قسە لەسەر دەقەکانی یوسف دەکات.

کۆتاییی ئەم کتێبە (ئەنجامەکانی) بەس وەڵامت ناداتێ، پرسیاریش دروست دەکات، بەس کەلێن پڕ ناکاتەوە، دروستیشی دەکات. ئەمەش یەکێکە لە ئەرکەیلی تیۆری بازنەی سێیەمی گێڕانەوە. کە دەقێک دەخوێنییەوە، چ پرسیارێکت لا دروست دەبێت، وەڵامی چ پرسیارێک وەردەگری، چ کەلێنێک پڕ دەکەیەوە و چ کەلێنێک دروست دەبێت. هۆشەنگ لە دوای خوێندنەوەی یوسف عزەدین، ئەم پرسیارانە دەکات: “ئەوەی لە جیهانی ئێمەدا ڕوو دەدات، ڕاستییە یان وەهم؟”؛ گۆڕانەکان ڕاستین یان وەهم؟”؛ هەروەها ئەمانەش بەیان دەکات: “ژیان و ئیمان لە مرۆڤ دزران”؛ “لەم جیهانەدا، پێوەندیی نێوان ماهییەتی مرۆڤ و زمانی مرۆڤ پچڕا”؛ “لەم پڕۆژە شارستانی و کولتورییەدا، مرۆڤ حزووری لە دەست دا”؛ “ئەم ژیانە ماددیە وای لە مرۆڤ کردووە، قووڵترین ئەزموونی غوربەتی هەبێت”؛ “مرۆڤ لە ڕووی ماددییەوە پێشکەوتووە، بەڵام لە ڕووی ئەخلاقی و مرۆڤایەتییەوە کەوتووە.” ئەمانە و چەندان ئەنجامی تریش.
بازنەی سێیەمی گێڕانەوە یارمەتی خوێنەر دەدات دیوە شاراوەکانی دەق و نووسەر و کارکەتەر کەشف بکات. تیۆرەکە ئەزموونی خوێندنەوەی خوێنەر دەوڵەمەند دەکات، بە نووسەریش دەڵێ، “بەم شێوازە باسی شتەکانت کردووە، ئاوا شتەکانت گەیاندووە.” بازنەی سێیەمی گێڕانەوە دەق لە دەق دروست دەکات، واتە لە واتەی دەق، واقیع لە خەیاڵی نووسەر، تێگەیین لە جیهان و خود و خودا لە هونەری گێڕانەوە.

تیۆری بازنەی سێیەمی گێڕانەوە خۆی دەپارێزێت لە هەڵسەنگاندنی دەق. پێم وایە هەڵسەنگاندن لکێکە لە ڕەخنە، بێ ئەو، ڕەخنە تەواو نییە. هەڵسەنگاندن لە نێو کارێکی ڕەخنەیی دەبێتە هۆی پێشکەوتنی زمان و هونەری گێڕانەوە. ساڵانە لە ئەمریکا باشترین و خراپترین ڕۆمان دیاری دەکرێن. هەڵسەنگاندن بە مانای باش و خراپ نا، بە مانای تێربوون لە هونەری گێڕانەوە، لە جواننووسی. دەقێک چێژ بە خوێنەر نەگەیەنێت لە ڕووی گێڕانەوە و زمانەوە، قابیلی چاپبوون و بڵاوبوونەوە نییە، با باسی پرسێکی گرنگیش بکات. ئەگەر بە شێوازێکی هونەری، نووسەر نەیتوانی ئەو پرسە گرنگە بگێڕێتەوە، با بۆ خۆی بچێت وتارێک بنووسێت، تا سکی دێشێت قسە بکات.

هۆشەنگ ڕوونی کردووەتەوە، تەنیا ئەو دەقانە دێنە ژێر هاوێنەی بازنەی سێیەمی گێڕانەوە، دەربچن لەو پێوەرانەی لە سەرەوە باس کران. واتە دەقێک ئەم پێوەرانەی سەرەوەی تێدا نەبێت قابیلی ڕەخنە نییە چونکە هیچی لێ هەڵناهێنجرێت. ئەمەش کێماسیی تیۆرەکەیە، واتە هەموو دەقێکی پێ ناخوێندرێتەوە.
ڕەخنە هەر بۆ ئەوە نییە بزانین دەق چی دەڵێ، بۆ ئەوەیشە بزانین چی ناڵێت. لەم سۆنگەیەوە، بازنەی سێیەمی گێڕانەوە دەتوانێت دەق هەڵسەنگێنێت و بڵێ، بۆ نموونە، “ئەم دەقە هیچمان پێ ناڵێت، یان شتێکی ئەوتۆی پێ نییە بۆ مرۆڤ و خود.” ئەگەر وا نەبێ، هەرچی زەوقی هەستێت، ڕۆمانێک فڕێ دەداتە بازاڕ. بنواڕە بازاڕ، پڕە لە ڕۆمانی بێ تام، بێ سەروبەر، بێ سەلیقە. نووسەر بە کەیفی خۆی داوی داوەتێ، زێتر لە پێنجسەت لاپەڕە بە وتاری درێژ و قۆڕ پڕ دەکاتەوە، گۆیا کاکم ڕۆمانی نووسیوە. لە شیعر هەر مەپرسە، ئەوەیان جێ دەهێڵم بۆ پسپۆڕانی بواری شیعر.

کورتەچیرۆکیش لەولا. نابێ بیشارمەوە، هەوڵی جوان و ڕژد هەن لە ڕۆمان و چیرۆک، دەبێ باسیان لێوە بکرێت. هۆشەنگ، بێ لەو ئیشەی لەسەر یوسف عزەدین، چەندان ڕۆمانی تری خستووەتە ژێر هاوێنەی بازنەی سێیەمی گێڕانەوە. بێو ئەم هەوڵە و هاوشێوەکانی ئاو بدرێن، بیرکردنەوەی ڕەخنەیی دێتە مەیدان، ئەویش ڕەخنەگری لێ دەبێتەوە. ڕەخنەگرێک دوور لە سیاسەت و مەشڕوب. ڕەخنەگرێک خۆی بە کەم نەزانێت لە ئاست خۆرئاوا، ڕەخنەگرێک موریدی هیچ نووسەرێکی پیرۆزکراو نەبێت، ڕەخنەگرێک ئاگای لە هونەری گێڕانەوە بێت.




سەردەمی پڕوپوچی… مەحمود عەبدوڵڵا

سەردەمی پڕو پوچی “میدۆکراسی”
ناونیشانی کتێبێکی ئالان دۆنۆیە،ئەم کتێبە وێنەیەکی پوختی ئەو دنیایە پێشکەش دەکات کە لەسایەی نیولیبڕالیزم پێکهاتوە. دنیایەک کە لەڕێکخستنی سیاسی و ڕۆشنبیی و هونەردا دا ،گەیشتۆتە ئاستی داڕوخان،سیاسەت مردووە ،لەجیاتی سیاسەت حکومداری جێگەی گرتۆتەوە،کە تەکنیکێکی ودی کارگێڕیە.
مەبەست لە حکومداری نیولیبڕاڵ ، نەهێشتنی پێوەرەکان،بەهاکان ، هزری فەلسەفییە ، بۆ پەیوەنیمان بە جیهانەوە.داماڵران لەمۆڕاڵ،و بێ بایەخکردنی به هاکان لەلایەن چینێک لەکەسانی پڕوپوچ کە دەستیان بەسەر دەسەڵات داگرتووە،ئەم چینە کە ڕۆڵی ناوەندێک دەبینن لەنێوان تاکەکان و بەرژەوەندی سەرمایەدارەکان،هەوڵدەدەن یەک جۆربیرکردنەوە بەسەر کۆمەڵگە دا بسەپێنن. نکۆڵی لەهەرچەشنە بیرکردنەوەو و ئایدیایەکی باڵا دەکەن،بەڵام ئەمە لەڕاستیدا بۆ ڕێگریکردنە لە هەرچەشنە مەزنییەک کەمرۆڤەکان بتوانن لەخۆیانی نیشان بدەن. هەوڵدەدرێت لەڕێگەی ئاکادیمیە کۆیلەکان ،زمانێکی نەرم و هێمنن بسەپێنن بەسەر بیرکردنەوەی گشتیدا،بەجۆێک هەرزبریەکی زمان، لەبارەی بەهاکان وەک گێلێتی دەبیندرێت.بۆخۆت بژی، حەقی هیچت نەبێت، هەموشتێک گۆڕاوە،ئێمە نابێت وەک ڕابردوو ،جدیبین،کتێبە ئاڵۆزەکانت بخەلاوە، پراگماتیبە، چونکە لەوانەیە هەڵەبین،ئەم دونیا بینییە هەوڵێکە بۆ داستبەرداربونی ئینسانەکان لە بیرکردنەوەو خۆدانە دەست چێژپەرستی و دورکەوتنەوە لەدانایی.
لەکاتێکدا ڕۆژ بەڕۆژ میللەتان دەچەوسێندرێنەوە ،بازرگانی چەک و شەڕو شۆڕ پەرەی پێدەدرێت ،لەلایەن ئەم چینە دەسەڵاتدارە کە بوکەڵەی کۆمپانیا فرەڕەگەزەکانن.حکومەتداری نیولیبڕاڵ هەوڵێکە بۆگونجاندنی سیاسەتی دەوڵەت لەگەڵ بەرژەوەندی کۆمپانیاکان و ملیاردێرەکان. ئەم چینە ناوەندێکن بۆ ڕێکخستنی پەیوەندی تاک لەگەڵ پیشەسازیەکان،بازرگانی و کۆمپانیاکان.
حکومەتەکان داوای سک هەڵگوشین دەکەن،ڕەخنەی خەرجکردنی زۆری کۆمەڵگە دەکەن،لەکاتێکدا سەرمایەداران لەڕێگەی شارەزایانی میکانیکی کە هەوڵدەدەن بەهەشتێک بۆ دەوڵەمەندان دروستبکەن، بەجۆرێک بۆنمونە دروستکردنی فڕۆکەی تایبەت بۆ ملیاردێرەکان ،بەکارهێنانی هەموشارەزایی ئەکادیمیەکان و پسپۆڕانی میکانیکی بۆخزمەتی ئەوانە بەکاردێت،ئەم کۆیلەکردنە لەڕێگەی زانکۆکان دەکرێت،بەجۆرێک زانکۆکان پەیمانگاکانی توێژینەوە گەندەڵترین دامودەزگان،کە بەرژەوەندییان لەگەڵ بازاڕ گرێدراوە،پڕۆفیسۆرەکان وەک مافیاکانی دەرمان وان،کە براندەکانی زانکۆ دەفرۆشن،توێژینەوەکانیان ڕۆڵی فەتوا دەبینن،لە شەرعی بونی هەموو ئەو چاوچنۆکی و تێکدانەی کۆمپانیاکان دەیکەن لە ژینگەدا،لەلایەکیتر پارە لەو سیستەمەدا ،بۆتە بەهایەکی ڕەهاو ،ناوەندی بەهاکان،ئەوەش بەبڕوای دۆنۆ لەبەرئەوەیە پڕوپوچەکان جگە لە ئابوری لەهیچ مەجالێکیردا ناتوانن ڕۆڵی سەرکردایەیەتی ببینن.پڕوپوچەکان لەڕێگەی حوکمداریەوە هەوڵدەدەن ئەو بێ بەهایی و پڕوپوچیە لە هەموئاستەکان،بکەنە بەهایەکی گشتی کۆمەڵگە،سرجەمی لایەنەکانی ژیان توشی داڕوخان هاتون،هونەرو وەرزش و سیاسەت و ڕۆشنبیری،هەمویان گۆڕاون بۆ پیشەسازی و قازانج.
زانکۆ وەک ناوەندێک بەکاردێت بۆ نەرمکردنی مرۆڤ و ڕامکردنی وکوشتنی کەسێتی شۆڕشگێڕ،ئەڵبەت زمانی توێژەرە گەورەکان ئەکدیمیست و پڕۆفیسۆرەکان ،زمانێکە کە وەک دۆنۆ دەڵێت:زمانێکە لەسر بنمانا وەستاوە،نوسینی ئاڵۆز و توێژینەوە زۆرەکان کە کەڵکێکی وایان نییە تایبەتمەندی ناوەندە ئەکادیمیایەکانە، بەبڕوای ئالان دۆنۆ،توێژەرەکان ،خەبیرەکان لەبیرکردنەوە دابڕاون،ئەوان بۆ خۆیان بیرناکەنەوە،بەڵکو بیرکردنەوەکانیان ،مەعریفەکانیان دەفرۆشن،لەژێرکاریگەری قازانج و سەرمایە و باربۆکردنی کۆپانیاکاندان. ئەمەش واتا ونبونی ئەقڵ و تراژیدیای ڕۆشنبیری.
ئالان دۆنۆ،بە پشت بەستن بە بۆچونەکانی جۆرج سیمیل،باس لە دۆخی تراجیدی ڕۆشنبیری و پڕوپوچی بیرکردنەوە دەکات و دەڵێت:بیرکردنەوە پڕوپوچ دەبێت کاتێک توێژەر بایەخ نادات بەگونجاندنی گیانی بۆ توێژینەوە پێشنیارکراوەکان. توێژەر بۆخزمەتی ئابوری دادەمەرزرێت،ئەوکاتەش بیرکردنەوە خەوشداردەبێت،دەچێتە ژێرباری ویستی دامەزراوەکەوە،نەک ویستی تاکەکەسی . ئەقڵانیەتی ئامێری ئەقڵانیەتێکە هەوڵی ڕازیکردنی توانای بەرهەم هێنانی دامەزراوەکە و سیستەم دەکات،نەک ڕازیکرنی خودی.ئەمە یە کە سیمیل ناوی دەنێت تراژیدیای ڕۆشنبیری.
هۆکاری ئەمەش بەڕای دۆنۆ: بریتیە لە زۆری توخمە بابەتیەکان وەک ڕاپۆڕتەکان ،کتێبەکان،زانیاری ڕۆژو چەمکەکان و زانیاری و کارە پشتیوان بەتیۆریەکان،کە ڕۆڵیان هەیە وەک نێوەندی گوێزانەوە بۆهزر. لێرەدا ئەقڵ وندەبێت،تەنانەت ئەقڵ هەست دەکات لەنێو دەریایەک زانیاری دا نقومبوە ،لەترسێکدایە کە ئەوەی بەرهەمی دێنێت کارەساتی سەربارە بۆ دیاردەکە. ویستێکی مەعریفی ڕاستەقینە و کەسی لەپشت بەرهەم هێنانی ڕۆشنبیرییەوە نییە،ئەوەی هەیە ویستی دامەزراوەکان و هۆکارە ئابورەکانە.ئەمەش دورکەوتنەوەیە لە پرۆسەی مەعریفە،کە پشت بە پێداویستی وئاوەزو توانا دەبەستێت،کە کەسی داهێنەر ئاسودە دەبێت بەکارەکەی،لێرەدا کاری ئەقڵیش ،وەک کاری دەستی کارێکی بێگیانە، کارێکە لەپێناو دەستکەوتی ئابوری و هیچیتر.بەرهەم هێنانی مه عریفە لەژێر کاریگەری پاڵنەرە ئاوریەکانەو هیچیتر.

پڕوپوچی زاڵبوە،بەجۆرێک زۆرترین داخوازی لەسەر پروپوچییە،پڕوپوچیش هەلێکە بۆسەرکەوتنی تاکەکەسی،بەجۆرێک کە ئێمە لەسەردەمێکدا دەژین ناتوانین بیر لەئابوری بکەینەوە بەشێوەی دەستە جەمعی،بیرکردنەوە لەقازانج حیکمەت و ئاوەز وندەکات. پارە بێدەنگی دەکڕێت،هەموشتێک لەژێر دەسەڵاتی پارەدا دەجوڵێتەوە،ئەمەش واتا ئیفلاسی ئابوری گیانی لەبەرامبەر ئابوری مادیدا.وەک دۆنۆ دەڵێت:پارە لە ئاستە سایکۆلۆجیەکەیدا کاریگەری شێوێنەری هەیە،پارەتیشکۆی چالاکی لەسەر ئامرازێک کۆدەکاتەوە،کەهەموو ئاوەزی ئەقڵانی وندەکات،لەڕەنگاو ڕەنگکردنی جیهاندا.ئەم بۆچونەی دۆنۆ ڕاستیەکی حاشا هەڵنەگرە،ئەمڕۆ جیهان لەسایەی سیستەمێک دادەژیت کە نکۆڵی لە هەمەڕەنگی دەکات،هەوڵدەدرێت تەواوی مرۆڤەکان بکەونە ناو پڕوپوچی،من ناوی دەنێم فاشیزمی پارە،چونکە لەم لایەنەوە پارە بکوژی دیالۆگ و حیکمەتە ،کە گەمژەیی و نائەقڵانی و دەمارگیری توخمی ناو ئایدیۆلۆژیا فاشیستیەکانن بەرهەم دێنێت . بەباوەڕی من هیچ شتێک هێندی پارە بکوژی دیالۆگ نییە،چونکە پارە وەک بەهایەکی ڕەها سەپێندراوە و دانایش لەبیرکردنەوە جیادەکاتەوە.
دۆنۆ پێی وایە لە سەردەمی پڕوپوچیدا،پیشەکان گۆڕاون بۆ ئیش،ئیشی ڕوت،بەو واتایەی لەم سستەمەدا هیچ ئیشێک تایبەتمەندی زاتی نییە،دەرهێنەرەکان سورن لەسەر بینینی ڕۆڵ بەکەسێک پەیوەندی بەهونەرەوە نیە،ئەمە لەبواری هونردا، ،ئەمەش واتا ئیشی وەهمی ئەوەیدەکرێت هیچ نییە،هونەرمەندی بەناوبانگ خاوەن خەڵات،بەڵام هیچی نەکردووە،تەنها لاسایکردنەوەی ئیشە.بۆیە هونەری خراپ،ئاڕاستەکراو بەرهەمدێت،مرۆڤ دابڕاوە لەئیشی درێژخایەن،بەبڕوای دۆنۆ سیستەمی پڕوپوچی گونجاوە لەگەڵ گەشەی سەرمایەدا گواستنەوە لەئیشێک بۆ ئیشێکیتر و ئیشکردن تەنها لەپێناو قازانج وایکردوە ئیش بێگیان بێت،و ئیشکریش وەک ڕۆبۆت بۆقازانجی سەرمەیدارو کۆمپانیاکان ئیشبکات.واتا هیج پاڵنەرێکی زاتی نییە بۆ ئیش.تەنانەت کاری هزری و مەعریفیش،تینوێتی نییە بۆ مەعریفە،بەڵکو بۆ دەستکەوتنی قازانجە و گوێنادرێت بە کاریگەری ئەو مەعریفەیەی بەرهەم دێت لەسەر کۆمەڵگا. ئابوری بەپلان، بێ بەهایی ،بەبازاڕکردنی هونه ر ڕۆشنبیری،دەرکەوتنی ڕۆشنبیرە بچوکەکان،بوکەڵەی میکانیکی تایبەتمەندی سیستەمی پڕوپوچین.
ئەمە یارییەکە ،کە پڕوپوچەکان دەیکەن،یاریەکە بکە دەستەواژەیەکی ڕانەگەیەنراو ە،یاساکانی فەرمی و نوسراونین،بەڵام چی دەگەیەنێت.یاریەکە بکە
ئەم دەستەواژەیە،گوزارشتە لەو یاریەی دەکرێت لەجیهاندا،یاریەکە بەکورتی ئەوەیە کە پڕوپوچەکان ،سەرەڕای بەتاڵیان لەبوارێکدا بەڵام وەک پاڵەوان دەردەکەون.لەبوارەکانی هونەر ،سیاسەت ڕۆشنبیریدا،یاریەکە قێزەونە،توندوتیژە بێ بەزەییانەیە. ئەویاریە بەرلەهەرشت جەخت لە پارە دەکاتەوە وەک ناوەندێ بەهاکان،چونکە پڕو پوچەکان جگە لەبواری ئابور لەهیچ بوارێکیتردا مەجالی سەرکردایەتیان نیە.لەبەر ئەوەی جگە لەپارە هیچ شتێکیتریان نییە.یاریەکە جیهانیە،چینکی پڕوپوچ بەڕێوەی دەبەن،لەهەرکوێش مەبەستیان بیت پڕو پوچێک قوت دەکەنەوە،بەمەرجێ یاریەکە بکات،یاریەکە لەبنەڕەتدا لەسەر ئەوە وەستاوە تۆ یاری بکەیت بۆ دەستە نادیارەکان پڕوپوچ بیت،بەڵام خۆت لێ ببێ بەشت. لەهەموشی گرنگتر وەهمی دەوڵەمەندکردنی هەموانە،.خەیاڵی سوپەرمانبون لە چیڕۆکەکەی مارشاڵ ماکلۆهاندا دەڵێت مرۆڤی نیاز پیس و بچوک لەهەموکەس زیاتر خەیاڵی سوپەرمان بون دەکات.لەم یاریەدا کەهەموبوارەکاندەگرێتەوە پیشە واتای لەدەستداوە،ئەوەی دەکرێت ئیشی وەهمییە.تەنها لەئاستی زماندا شت دەکرێت،پڕوپوچەکان هەوڵدەدەن یان دەتوانن لەهەربوارێکدا ببنە یاریکەر،بەمەرجێک ملکەچی یاساکانی یاریەکەبن. چینێکی پڕوپوچ کە خۆیان لێ دەبێ بەشت ڕوکەش و بێ پێوەری تایبەتمەندییانە.کەسانێک دەبنەیاریکەر وەک دەوترێت:کە هیچ شەونخونی و ماندوزونیان پێوە دیارنیە،هیچ نازانن،وەلێ وەک زانا و بلیمەت دەردەکەون،لەکاتێکدا تەنها کۆمەڵێک قسە دەجونەوە، خاوەنی مەعریفەیەکی پوختن،زانین لەبارەی هەموشتێک ،بەڵام ڕوکەشانە. خەبیر،یان پڕۆفیشناڵ تایبەتمەندی کەسێکە کەڕۆبۆتیانە ئیش دەکات بۆ ئەڕبابەکانی سیستەمی هیچوپوچی.
ئەودونیایەی تێیدا دەژین ، دنیایەکە بەگوێرەی بەرژەوەندی دەوڵەمەندەکان،سیاسیە پڕوپوچەکان ڕێکخراوە،بۆیە لەبواری سیاسی هیچ داهێنانێک نابینین ،هەموشتێک لەسەرمێزی گفتوگۆ دەکڕدرێت و دەفرۆشرێت،هیچ شتێکیش جێگیر نییە،بەربەریزمێکی ئابوری داهاتوی مرۆڤی نا ڕۆشنکردووە.پڕوپوچەکان تەواوی کۆمەڵگاکان بۆ بەرژەوەندی کەمینەیەک دەکەنە قوربانی. بێ بەزەییانە شەڕ هەڵدەگیرسێنن،خەڵک ئاوارەدەکرێت،کۆمەڵکوژ دەکرێت،بەڵام یاریەکە بکە کۆدێکە بۆ ئەوەی پڕوپوچەکان هەموشتێک پەردەپۆش بکەن. نیولیبڕالیزم بۆتە دەستی نادیار،ئەمڕۆ مرۆڤایەتی بەهۆی دەستە نادیارەکان ڕادەوەشێندرێت. بە هۆی هێزی پارەو کاریگەری وروژێنەرەکانی نیولیبڕاڵی مرۆڤەکان شوێن ئارەزوە کەسیەکان کەوتون،لە هیچ شوێنێک بەرژەوەندی گشتی نەماوە.سەرکەوتای تاکەکەسی،خەیاڵی سوپەرمانبون،مرۆڤەکانی دابڕاندووە بۆ ڕوبەڕوبونەوەی سیستەمی پڕوپوچی.
بەکورتی پڕوپوچی سیستەمێکە کەپڕوپوچەکان بەڕێوەی دەبەن.مەبەست لە پڕوپوچەکان کەسانێکن کە لە دەرەوەی پێوەر و بەهاکان ڕەفتاردەکەن ،بێ گوێدانە بنەما ئایدیۆلۆجیەکان. دەکرێت وەک کەسانێک دەستنیشانبکرێن کە دابڕاون لەمەعنەویات. پڕوپوچی هەبونی توانایەکە بۆ لاسایکردنەوەی کار،نەک توانای ڕاستەقینە ، زمان لوسی و زۆربڵێیی دەکرێت وەک توانایەک بۆپڕوپوچەکان دەرفەتی سەرکەوتنیان بداتێ،لەسیستەمێکی پڕوپوچدا. کاری سیاسی ،هونەر و تا بوار ی ئەکادیمی و ڕۆشنبیریش کەوتونەتە ناو سیستەمی پڕوپوچی. بەبڕوای ئالان دۆنۆ جاران پڕوپوچەکان کەمینەیەک بون بۆهەندێ مەسەلە سودیان لێوردەگیرا،بەڵام ئەمڕۆ خواستێکی تەواو هەیە بۆ پڕوپوچی،پڕوپوچەکان زۆرینەن و داستیان بە سەردەسەڵاتدا گرتوە.زیرەکی ئەوان بریتییە لە توانای ناسینی پڕوپوچێکیتر و یەکتر هەڵدەنێن.وەنەبێ کەسانی بێتوانا بن،بەپێچەوانەوە ئەوانە دەبێت کەسانێک بن،کە ئاستێک لەتوانا پیشانبدەن،کە نەبێتە هۆی گومانکردن لەسیستەمەکە. بەبڕوای ئالان دۆنۆ پڕوپوچی لەجیاتی دورکەوتنەوە لە گەمژەیی،گەمژەیی لەفۆڕمی دەسەڵاتدا نمایش دەکەن،ئەوانە کەسانێکن دەتوانن مەیلی چاکسازی بەردەوام ،پێشکەوتن وەک ڕوکاری دەرەوەی گەمژەیی نمایش بکەن،بەبێ ئەوەی کارێک بکەن. سیستەمی پڕوپوچی گوزارشتە لە مردنی سیاسەت و بەها باڵاکان،کە حوکمداری شوێنی گرتۆتەوە ،بەجۆرێک هەوڵدەدرێت تەواوی کۆمەڵگاکان بەرەو جۆرێک بیرکردنەوە ئاڕاستە بکرێن کە خواستی پڕوپوچەکانە ،لەڕێگەی حوکمدارییەوە، لەڕێگەی سەپاندنی کۆمەڵێک مەرج و دانانی نەریتێک بۆ گواستنەوە لە پەیژەی کۆمەڵایەتیدا،ئەڵبەت پڕوپوچی واتای ئەوەنیە کەسەکە سەرکەوتونەبێت لەکارێکی دیاریکراو بەڵکو مەبەست لە وەیە کە بۆتە ڕەفتارێکی گشتی وباو کە پڕوپوچەکان دەتوانن لە داگیرکردنی پێگەی کۆمەڵایەتیشدا سەرکەوتوبن. دەکرێت پڕوپوچی وەک مەیلێک ببیندرێ بۆ سەرکەوتنی کۆمەڵایەتی ،بەشێوەیەکی سیستاماتیکی لەلایەن ناوەندەکانی دەسەڵات و سەرمایە ڕێگە خۆشدەکرێت.

مەحمود عەبدوڵڵا




بروسکەيەکی بە پەلە لە: س. جافەوە بۆ: ئاوی شينی زرێبار

دەزانی کات دووی بەرە بەيانە، نازانم لە کونجی کام ديدە نيگاوە لێت بڕوانم و بە وشە سيحرئامێزەکانم فرمێسکە هەڵقوڵاوەکانی برينی ئەوينت بسڕم، بە تيشکی کام کزەچرای شەوەزەنگ لە کەناری زرێبار شەوان و ساتە مەست و خومارييەکانی قاوەتاڵەکانی زەمەنی تاريکيت ڕۆشن بکەمەوە، لە کوێوە دەستم پێت بگات و لە دۆزەخی ئەنگوستەچاو و دۆراندۆرە پڕ پاسەوانيت قورتارت بکەم، ئای لەو دەمە ئێوارە سەختەی ئەوکی برينمت هيشک هيشك کرد و هەستت بە قوڵپی گريان و ژانی سەختی دابڕانم نەکرد، چ فريستەيەک بووی لە تەختی بوڵاتی شاهانشاهيما تاجی سەروەری و سەلاريت لە سەر نابوو، نها قوڵپە بە حەسرەتەکانمان شەوی لێ درێژ کردوين و نابڕێتەوە، خەو نەک لە چاوانمان زڕاوە بگرە پەی بە بەردەرگای خاو بوونەوەيشمان نابا هەتا سەر خەوێ بشکێنين و کەمێ لە خەمی دابڕانمان دوور بکەوينەوە، کاتەکانی ئەمشەو دەزانم بۆ تۆيش بۆتە مۆتەکەيەک و بەر بۆتە وێزەت و دەتخوا……… ئیدی چاريش ناچار دەبێ هەر لێرەوە کەفوکوڵی ڕۆژانێ هەڵڕێژم کە ئومێد و هيوا دەست لە ملی دادێی تەمەنمان بکا، ئەو دەم دەزانين دابڕاندنی خودان هێز لە يەکمان ناکا، با فرمێسکەکانيشمان شەڵاڵی ئۆغری نێو ئەو دەريا مەنگەی کەسەرباريمان بکا، لێ هەرگيز لێم ون نابی ئەمجارەيان بە قسەی دايکت دەکەم و لای مەلاکەی پشتی ماڵی خۆمانەوە چاوەزارێ دەکەم، تاوەکو هيچ کەسێ جەسارەتی ئەوەی نەبێ توخنی بەردەگا بکەوێ و تارای سپيت بۆ هەڵبدا، دەتبينمەوە ئەی ڕووبارە سەرشێتەکەم زرێبار .

سەردار جاف

باد کامبێرگ . ئاڵمان
١٥ / ٠٦ / ٢٠٢٢




بیرەوەریەکانی فەقێیەکی گوومڕا..13… شەماڵ بارەوانی

بەشی سیانزەهەم/

چەتەکانی خودا..!

لە بەشی دوانزەهەمی بیرەوەریەکانی فەقێەکی گوومڕا..دا
لەڕێگای کتێبی(کۆماری پێغەمبەر)ەوە، باسم لە ڕوانگەی جوبران کرد، لەو بەشەیش لە ڕێگای کتێبێکی تری(چەتەکانی خودا..!)
بەردەوام دەبین لە قسەکردن لە سەر ڕوانگەی ئەم پیاوە ڕووناکبیرە.

هەربەڕاستی ڕوانگەی(عەبدولڕەزاق جوبران)
تێڕوانینێکی وجودیانە و ئینسانیانەی نوێیە، سەبارەت بە خوداوەند و ئایین، دیدێکیتر و گۆشەنیگایەکیتری جیاوازە بۆ مێژوو، فیقه و کەلەپۆری ئایینی،
خوێندنەوەیەکی تری ئایین و عەقیدە و مێژووی ئایینە، ڕانانێکی تری جیاوازە، جیاواز لە هەموو ئەو خوێندنەوە کۆن و کلاسیکیانەی تائێستا بۆ ئایین کراوە.

ڕوانگەی عەبدولڕەزاق جوبران:
تێکشکاندنی هەموو ئەو بتانەیە کە فەقێ و کاهین و پیاوانی ئایینی لە بەردەم گەیشتن بە خوداوەند ڕۆیان ناوە.

عەبدولڕەزاق جوبران
ڕەخنەی زۆرێک لە مەهافیمە کلاسیک و چەمکە کۆنەکانی ئایین دەگرێت و بە پشت بەستن بە تێگەیشتنێکی وجودیانە و سۆفیزمانەوە ڕوئیای نوێمان بۆ دەخاتەڕوو و
پێمان دەڵێت دین بە دڵ وەربگرە و پرسیار لە دڵ بکەو “استفت قلبك” بکە بەسەنتەری تێگەیشتن و هەنگاوەکانت، بکە کابەی تێڕوانین و ژیانت، بکە بە خاڵی ڕفتارکردن و بڕیاردانت بکە بە بنەمای تێگەیشتنت لە وجود و قسەکانت.

عەبدولڕەزاق جوبران
پێمان دەڵێت بۆ سەلماندنی تێکەستەکانی ئایین و گوومان نەکردن لە ڕاستێتی و دڵنیابوونەوە لە ئیلاهی بوونی هەرتێکستێک، پێویستمان بە هیچ عن عنە و بە سەنەد و گێڕەڕەوە(راوی)یەکە نییە، بەڵکو ئینسانی بوونی ئەو تێکستەو تێکنەگیرانیەتی لە گەڵ مرۆڤ بوون و ویژدان و ئەخلاق و مۆڕاڵی مرۆڤایەتی و، پێوانەکردنیەتی بە پێوەرەکانی مرۆڤ، بەسە تابزانین ئەو تێکستە ڕاستە، یاخود هەڵبەستراو، وەری بگرین، یان ڕەتیکەینەوە.

یانی هەرتێکستێکی ئایینی، بۆ وەرگرتن، یان ڕەتکردنەوەی، ئینسانی بوونی ئەو تێکستە و نائینسانی بوونی دەکەین بە پێوەر، نەک سەنەدەکەی، چونکو مرۆڤ سەنتەر و لوتکە و کابەی هەموو تێگەیشتنێکە.

جوبران
پێمان دەڵێت گرنک نییە عەقیدە و بیروباوەڕی ئایینیت سێیانەبێت، یاخود یەکتاپەرستی، یاخود بتێک بێت، گرنگ ئەوەیە ئەوەی تۆ دەیپەرستیت چەندە لە گەڵ مرۆڤدایە و ئایینەکەت چەندە مرۆڤانەیه، تاچەند ڕێزی لە ئازادی و کەرامەت و خواست و مافەکانی مرۆڤ گرتووەو تاچ ئەندازەیەک مرۆڤ بوونی ڕەچاوکردووە و مرۆڤ بوونی لە تێکستەکانیدا بەرجەستەکردووە.

تاچەند ئەو خودایەی تۆ دەیپەرستیت بۆ مرۆڤە و لە خەمی مرۆڤایەتی و لە گەڵ مرۆڤ بوون و مرۆڤدایە.
هەر ئایینێک بە مرۆڤبوون دەپێورێت و هەڵدەسەنگێندرێت، نەک خوداوەندبوون.

بۆیە جوبران
پێمان دەڵێت ئایینی ڕاست ئەو ئایینە نییە کەبانگەشەی مۆنۆپۆڵکردنی ڕاستی دەکات، بەڵکو ئەو ئایینە ڕاستە کە، مرۆڤ بوونی تێدا قۆرخکراوە، مرۆڤایەتی تێدا ڕەچاوکراوە، مرۆڤ تێدا ڕووگەیە، مرۆڤ تێیدا سەنتەرە، مرۆڤ تێیدا گەوهەری ئایین و حەقیقەت و پیوەرە.

“چەتەکانی خودا”
پێمان دەڵێت یەکتاپەرستی خوداوەند، یەکتایی مرۆڤایەتی و خۆشویستنی مرۆڤەکان و برایەتی مرۆڤایەتییە، بەرلەوەی مشتومڕی ئەوە بکەین کە خوداوەند دەست و پێی هەیە یاخود نا!

جوبرانیزم
یاخیبونێکە له توراسێکی کۆنەخوزانە و هەموو تێگەیشتنێکی مێژوویانە و سیاسیانە و فقهیانە و مەزهەبیانە و دۆگماییانەی ئایینی.

جوبران پێمان دەڵێت
سەیری لای چەپت بکە، ئەوە لای ڕاستە، ئەی ئەو کەسەی دڵت ڕووتە، تۆی تەنها درۆناکەیت.

ئاگاداربە، بڕوادارەکان بێ بڕوان، ئاگادار بە، هاوسەرەکان، هاوسەرگیریان پێک نەهێناوە، ئاگاداری نوێژبە و نوێژ مەکە، ئاگاداری ناوەکان بە ئەوە ناوەکان نین، ئاگاداری فەقێیەکان بە، ئەوان خوداوەند دەنووسنەوەو ناشزانن بیخوێننەوە، ئاگاداری مێژوو بە، مێژووەک یان مێژووی پەیامبەرانی خوداوەندە، یانیش مێژووی دزەکان.
Seen by Shamal Ismael Kareem at Mon 11:44 PM
Shamal Ismael Kareem
جوبران پێمان دەڵێت
بۆ ئەوەی باوەڕت بە خوداوەند بێت، یەکەم ڕوکنی باوەڕ و مەرجی ئیمان، یەکەم شت کە پێویستە لەسەرت بیکەیت:
بێ باوەڕ بوون و کافربوونتە بەپەرستگاکان،

نکۆڵیکردنتە لە فیقه و ئەحکامەکان، لە ڕفتارو مێژووی ئایین و کەهنوتەکان، بۆ ئەوەی لەگەڵ ڕاستیدا بیت، پێویستە لە سەرت کفر بە هەموو ئەو شتانەبکەیت کە مرۆڤەکان لە سەری ڕێککەوتوون، لەو شتانەی تائێستایش پێی دەڵێن ڕاستی و حەقیقەت، جا شتانی مێژوویی، یان ئایینی، یاخود شتگەلی بەهایی بن. باشترە بێ ئایین و وەک بێ دین و لائیکێک لەگەڵ خوداوەندا بمریت، نەوەک لە گەڵ ئایینێکی بێ خوداوەند.

جوبران
پێمان دەڵێت بێ بڕوایی بوون و کافربوون لەو کاتە دەبێتە ئەرک و ئەخلاق، کاتێک کتێبی خوداوەند و فەقێیەکان لەتای یەک تەرازودادەندێت و بەیەک چاو سەیردەکرێت، کاتێک فەقێ دەبێت بەوەرگێڕی خوداوەند، نەک دڵ.

کافربون لەوکاتە دەست پێدەکات و دەبێت بە زەروری کاتێک دەگوترێت: بێ ئایینێک بکوژە هەرچەندە باشیش بێت،
دیندارێک سەرخە هەرچەند خراپیش بێت.

بەڵێ دەبێ هەموومان کافربین لەوکاتەی عەلی لەناو میحرابەکەی دەکوژن و موعاویەش سەردەخەنە سەر مینبەر.

کافربوون و بێ بڕوایی ئەوکاتە لوتکەی بڕوا بوونە.

کاتێک دەیانەوێت ژنێک بەردباران کەن لەسەر(داوێن پیسی)، وەکو مەسیح دەبێ جاڕی بێ بڕوایی خۆمان لە بەرامبە ئەو کۆمەڵە بدەین و لە ڕوویان بوەستینەوەو پەنجە بکێشینە ناو چاوەکانیان و پێیان بڵێین بوەستن، کێ لە ئێوە هێندە هەوری بێ پەلە و فریشتەی بێ هەڵەیەو گوناحبارنییە و تاوانێکی ئەنجام نەداوە، تابێت و لەسەر ئەوەی ئێوە لاتان تاوان و لادانە و ژنێکی لە سەر بەردباران بکەن!؟

جوبران
پێمان دەڵێت کافر ئەو کەسە نییە کە پێنج نوێژەکە ئەنجام نادات،
بەڵکو کافری حەقیقی ئەوکەسەیە کە بەهاکان جێ بەجێ ناکات،
کافر و مولحید و ئەتێست ئەو کەسە نییە کە باوەڕی بە مرۆڤ بوون و مرۆڤایەتی و خۆشبەختی و مافەکانی مرۆڤ هەیە، ئەو کەسە بڕواداری ڕاستەقینەیه، با نکوڵی لەبوونی ئێزدانیش بکات.

کافر ئەو کەسەیە خەڵک فریدەدات و بەختەوەری خەڵک دەدزێت، بابڕواتە حەج و ماڵی خواوەند و بەڕۆژووش بێت و نوێژیش بکات و بڕواتە پەرستگایش.

کافر ئەو کەسەنییە ناچێتە پەرستگا، کافر ئەو مرۆڤەیە کە ڕۆژی پێنج جار دەڕواتە پەرستگاو درۆو زەغەلی دەکات، قۆڵی خەڵک دەبڕێت و فرت و فێڵ لە کڕین و فرۆشتن دەکات.
لەسەر دەفتەری دۆلاردەخەوێت، بەڵام ئامادەنییە، بە دینارێک یارمەتی هەژارو لێقەوماوێک بدات. کافر ئەو کەسەیە ئایینی هەیە بەڵام ویژدانی نییە، مەزهەبی هەیە مرۆڤ بوونی نییە، بەرماڵی هەیە، ئەخڵاقی نییە.

جوبران
پێمان دەڵێت کافر ئەوانەن تەجاوزی مرۆڤایەتی دەکەن و مافەکانی مرۆڤ پێشێل دەکەن و خەڵکی ئازاردەدەن. مرۆڤەکان دەکەن بە کۆیلە و کەنیزەو ماڵی خەڵکی دەدزن و ئازادی خەڵکی دەستبەسەردادەگرن و ژیانی مرۆڤەکان بە دۆزەخ دەکەن.

کافر ئەوانەن کاری توندوتیژی ئەنجام دەدەن و خودا لە بەرگی جەلادێکی دڵ ڕەق و کائینێکی بکووژ و، تیرۆردا پیشان دەدەن.

کافر ئەوانەن کە، تێزی ڕێژەیی ڕەتدەکەنەوە و خۆیان وەکو کۆتا ڕاستی و دوایین تەفسیرو یەقینێکی سەرو گوومان پیشاندەدەن و حەقیقەتەکان لەسەر ناوی خۆیان تاپۆ دەکەن!

جوبران
پێمان دەڵێت کفر باوەڕ نەبوون بە بوونی خوداوەندو داننەنان نییە بەو زاتە، بەڵکو کفری ڕاستەقینە باوەڕنەبوون و داننەنانە بە مرۆڤ بوونی مرۆڤەکان.

کفر سڕینەوەی خودایەتی خوداوەند نییە، هێندەی سڕینەوەی مرۆڤ بوونی مرۆڤەکانە، کفر بابەتێک نییە پەیوەندی نێوان خوداوەند و مرۆڤ بێت، بەڵکو کفر پەیوەندی نێوان مرۆڤێک و مرۆڤێکیترە.

کافر ئەو کەسە نییە باوەڕی بە دۆگم و عەقیدەی ئایینەکان نییە، کافر ئەو کەسەیە باوەڕی بە دادپەروەردی، ئازادی، لێبوردەیی، ئاشتی کۆمەڵایەتی، فرەیی ئایینی و سیاسی و کۆمەڵایەتی و پێکەوەژیان و جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی مرۆڤ و یەکسانی نێوان مرۆڤەکان نییە، باوەڕی بە سەربەستی ژن و ژیان دۆستی و ژینگە دۆستی و ئاژەڵدۆستی و نیشتمان دۆستی نییە.

کافر ئەو کەسەیە باوەڕی بە ئازادی و مافەکانی تاک نییە و ڕێز لە حەز و هەڵبژاردن و خواست و تایبەتمەندی مرۆڤەکان ناگرێت و دەست لەژیانی تایبەتیان وەردەدات و دەم لە هەموو شتێک دەکوتێت و قسە لە سەر هەموو شتێکی مرۆڤەکان و دارو بەرد دەکات.

کافری ڕاستەقینە ئەو کەسەیە خۆی لە خەڵک دەکات بە گوتەبێژی خوداوەند و بەناوی خوداوە فەتوا دەردەکات و بڕیار لە سەر ژیانی خەڵک دەدات و دونیایەک بکەو نەکەو نۆرمیان بۆ دادەڕێژێت و دەیەها بوت لە بەردەم بوونیان ڕۆدەنێت و بە تابۆ و حەرام و توندوتیژی ژیانیان لێدەکات بە ژەهر و قوزەلقورت و دۆزەخ.

کافر ئەو مرۆڤەیە خۆی دەکات بە سێبەری ئاسمان و بەتەمی تاریکی ئایدیۆلۆژیاکەی ژیانی مرۆڤەکان دادەپۆشێت.

بێ بڕواو فەرمەسۆن، ئەو ئینسانەیە کە ئایین تێکەڵ بە سیاسەت دەکات و خۆی دەکات بە پەڕلەمەنتار و نوێنەری ئێزدان و مەکتەب سیاسی و ئەنجومەنی باڵاو کەناڵی تەلەفزیونی بەناوی خوداوەندە دادەنێت.

کافر هەموو ئەوانەن خۆیان دەکەن بە شمشێری خوداوەندو گەرووی ئازادیەکانی خەڵک دەبڕن، تیرۆر و ترس بەڵاو دەکەنەوە، کۆتری ئاشتی لە سێدارەدەدەن و پەپولەی ئازادی تیرۆر دەکەن، مرۆڤایەتی خەڵتانی خوێن و ژیان و بوون وێران دەکەن.
Shamal Ismael Kareem
جوبران
پێمان دەڵێت مرۆڤ پێویستی بە واعیز و قەشە و کاهین و پیاوانی ئایینی و لاهوتیەکان نییە، تافێری پەرستشی بکەن، بەڵکو مرۆڤەکان پێویستیان به مرۆڤە شۆڕشگێڕەکانە تاکو لە کۆیلایەتی ڕزگاریان بکەن.

عەبدولڕەزاق لە”چەتەکانی خودا”
پێمان دەڵێت قەیران و کێشەی ژیانی مرۆڤەکان قەیرانێکی لاهۆتیانە نییە لە بەندایەتیکردنیدا، بەڵکو قەیرانی بوونیەتی لە بە کۆیلەکردنیدا، بۆیە کێشەی مرۆڤەکان هێندە کێشەی عەقیدە نییە، بەقەد ئەوەی کێشەی ناعەدالەتی و ستەمە.

جوبران
پێمان دەڵێت خوداوەند پەیامبەرانی نارد، کەچی خەڵکی شوێن فەقێ و واعیز و پیاوە ئایینیەکان، شوێن کاهین و قەشەو حاخام و مەڵاکان کەوتن، لە کاتێکدا نازانن ئەوەی فەقێ و پیاوە ئایینیەکان نووسیویانە پێچەوانەو نەقیزی ئەوەیە کە خوداوەند ناردویەتی.

بۆیە ناکرێت مرۆڤێک بڕواداربێت، بەرلەوەی کفر بە مەعبەدو حوکمی کاهینەکان بکات و بێ بڕوایی خۆی لە بەرامبەریاندا جاڕبدات.

جوبران
پێمان دەڵێت پێویستە لەسەرم چەند کفربکەم، تاکو ببم بڕوادار؟
لە تێڕوانینی “چەتەکانی خودا” کافربوون ئەرک و پێویستە بەو جۆرە بڕوایەی کە زۆری لا ئاساییە، لەو شوێنە نوێژو پەرستش بکات کە زگی هەژارونەدار و بێ نەوایەکی تێدادەشێڵدرێت، لەو شوێنەی ژنی تێدا ئەتک و بە کەنیزە دەکرێت، لەو جێگایەی مرۆڤی تێدا بەردباران دەکرێت و سەردەبڕێت.

جوبران
پێمان دەڵێت گرنگ ئەوە نییە بڕوامان پێیەتی، بەڵکو ئەوەی گرنگە چۆنیەتی ئەو باوەڕهێنانەیە.

جوبران
پێمان دەڵێت ئەوەی بە ئایینێکی ساختە فریوتدەدات، ئەوە خوداکەتت لێ دەدزێت و، وەکو ئەو کەسەیش وایە کە بە ناوی عیشقێکی درۆینەوە دڵت دەدزێت.

جوبران
پێمان دەڵێت ئایە کەسێک، یاخود کۆمەڵێک و گرووپێک بە ناوی خوداوەندەوە، هەموو ئازادیەک لە خەڵک قەدەغە و بە تابۆ بکات، خۆی مین ڕێژبکات و بە خەڵکدا بتەقێنێتەوە، مرۆڤایەتی بتۆقێنێت و سەری مرۆڤ ببڕێت، ژن بەردباران بکات، کچ و دایک و خوشکی خەڵک دەست بەسەردابگرێت و بیانکات بە کەنیزەی چێژی ناوگەڵ و سێکس و لە بازاڕی بێ مروەتی و بێ بەهاییدا، لە شێوەی کاڵایەکی مادی بێ گیان و بێ ڕۆح، مامەڵە و کڕین و فرۆشتنیان پێوەبکات، شاڵاوی داگیرکاری بۆ سەرخاکی وڵاتان ببات و خاک و وڵاتیان داگیربکات و کلتورو زمان و فەرهەنگ و هەموو شتێکیان تەعریب و ئەنفال بکات، مێژوویان بشێوێنێت،
هەر بەڕاستی ئەمانە سەرباز، یان چەتەکانی خودان!؟




من و ڕۆمانى (مۆزەخانەى کوڕەقژدرێژ)… کاروان محەمەد فەتاح

(له‌ده‌ستدانی سامان زۆر له‌ په‌یداکردنی قورستره.‌) لە ڕۆمانەکەوە.


وەکوو خوێنەرێکى ناو دنیاى ئەدەبى گێڕانەوە هەمیشە چێژ لەو تێکستانە وەردەگرم، کە بێژمار ئاسۆى نەزانراو لە بەردەم خوێنەردا دەکەنەوە. بە مانایەکى تر، بە هۆى پرۆسەیەکى فکرییەوە لە زانراوەوە بۆ نەزانراو پەڕیونەتەوە، نەک هەر ئەوە، بەڵکوو لەگەڵ خوێنەردا دەکەونە دایەڵۆگەوە و گومان دەخەنە سەر هەموو ئەو زانراوانەى، کە وەکوو حەقیقەتى ڕەها و نەگۆڕ تەماشاى کردوون و دەستى پێیانەوە گرتووە. دەتوانم بڵێم بەرهەمەکانى (کاروان عومەر کاکەسوور) لەم چەشنەن، بەو مانایەى، بەرهەمێکى ئەم نووسەرە نادۆزیتەوە زانراوەکانى خۆتت پێ بداتەوە، بەڵکوو وەکوو گوترا گومان دەخاتە سەر زانراوەکانت و لەگەڵ خۆیدا بەرەو نەزانراوەکانت دەبات، ئەم پرۆسێسە لە ڕێگەى ڕەهەندە فکرى، فەلسەفی و سایکۆلۆجییەکانى ناو بەرهەمەکانیەوە ئەنجام دەدات، بەبێ ئەوەى کاریگەریی ئەم سێ ڕەهەندە لە بەهاى ئەدەبیی تێکستەکانى کەم کردبنەوە.
(کاروان) لە بەرهەمەکانیدا بە گشتى کار لەسەر تێکشکاندنى حەقیقەت و ڕەخساندنى دەرفەتى یەکسان بۆ هەموو دەنگەکان بەبێ جیاوازى دەکات، لە بەرهەمى (کاروان)دا هەر کارەکتەرێک خاوەنى دەنگى خۆیەتى و لە هیی کارەکتەرێکى تر ناچێت. لێرەوەیە جیاوازى لە دایک دەبێت. بەهاى جیاوازییش لەو شوێنەوە دەست پێ دەکات، کە دەنگێک نەبێتە هۆى سڕینەوەى یەکێکى تر.


سەرەڕاى ئەوەى ڕۆمانى (مۆزەخانەى کوڕەقژدرێژ) لەسەر چەندین بابەتى گرنگ ڕاوەستاوە، بەڵام نووسەر بەتایبەت چەمکى نامۆیى و یاخیبوونى قووڵ کردووەتەوە و ئاڕاستە جیاواز و ئاسۆ نەزانراوەکانى ئەو دوو چەمکەى پێشان داون. کوڕەقژدرێژ نامۆیى و یاخیبوونەکەى خۆى خۆش دەوێت. واتە ڕووبەڕووی چارەنووسى دەبێتەوە و بە هیی خۆیی دەزانێت. بە مانایەکى تر، ئەم نامۆیی و یاخیبوونە کەس بە سەریدا نەسەپاندووە، بەڵکوو خۆى بەوپەڕى ئازادییەوە هەڵی بژاردووە و چێژى پێ دەبەخشێت، پێچەوانەى نامۆبوونى کۆمەڵایەتى، کە دەوروبەر بۆى دروست دەکەن. هەرچەندە گرتنى لەلایەن پۆلیسى پاراستنى ڕەوشت و ئەمنەوە لە خەونەکەى دوور دەخەنەوە، کە پێى وایە ئەگەر وا بڕوات و هەموو تەمەنى لە زینداندا بە سەر ببات، ئەوا فریاى بەدیهێنانى خەونەکەى ناکەوێت (لەدەستدانى سامانەکەى باوکى) واتە ڕابردوو بڕووخێنێت و ئێستا دابمەزرێنێت. ڕاستییەکەیشی ئەوەی دەیەوێت بیڕووخێنێت، ئەو بەها ساختانەن، کە دامودەستگە کۆمەڵایەتییەکان بەو ڕابردووەیان لکاندووە و ئەو بە هیی خۆیانیان دانانێت. لەمەوە ڕووبەڕووی دەستەڵاتەکان دەبێتەوە، لە پێش هەموویانەوە دەستەڵاتی کۆمەڵایەتی، کە پۆلیسی پاراستنی ڕەوشت نوێنەریەتی و دەستەڵاتی سیاسی، کە لە ئەمندا بەرجەستەیە. لەناو ئەو ژمارە زۆرەى گرتنیدا دەتوانین ئاماژەیەکى فەلسەفی بدۆزینەوە، ئەویش ترسى یاسا و کۆمەڵە لە تاکە دەنگێک، کە جیاوازە و لەوان ناچێت. لێرەدا هێزى جیاوازبوون دەردەکەوێت، کە بە ژمارە ناپێورێت، بەڵکوو جیاوازییەکە بۆ خۆى گەورەترین هێزى بە کوڕەقژدرێژ بەخشیوە، بە ڕادەیەک، هەر کاتێک لە زیندان ئازاد دەکرێت، ڕاستەوخۆ دەست بەو کارە دەکاتەوە، کە هۆکارى گرتنەکەى بووە.


هەر لە سەرەتاى ڕۆمانەکەوە بەر ئەم دەربڕینە دەکەوین؛ من چیرۆکى کوڕەکەچەڵتان بۆ ناگێڕمەوە، کە لاى هەمووان زانراو و ئاشکرایە، بەڵکوو هیى کوڕەقژدرێژتان بۆ دەگێڕمەوە، کە پێى نامۆن و نەتانبیستووە. واتە بازدان لە چیرۆکێکى فۆلکلۆرى و زانراوەوە بەرەو چیرۆکێکى نەزانراو. وەکوو لە پێشتر گوترا (کاروان) زانراوەکانى خۆتت پێ ناداتەوە. (ئەوەى ئێستا من بۆتى دەگێڕمەوە چیرۆکى کوڕەقژدرێژە، کە ڕێک پێچەوانەى چیرۆکى کوڕەکەچەڵە. ل6)
ئەگەر لە تێکستدا ناو ناسنامە بێت بۆ ناسینەوەى کارەکتەر، ئەوا لێرەدا ناوى خودى کەس و شتەکان ئاستى ئاسایی تێدەپەڕێنن و بە شێوەیەکى نامۆ بە کار هاتوون، تەنانەت کۆى ڕۆمانەکە ناوى تایبەتیى یەک کارەکتەرى تێدا نییە. هەموویان، یان بە هۆى خەسڵەت، یاخود لە ڕێی پیشەیانەوە ناویان هاتووە، بۆ نموونە (کوڕەکەچەڵ، کوڕەقژدرێژ، ژنى ساڵۆن، ژنى ژێرزەمین، ژنە قەڵەوەکە، کچى گیتارژەن، کچى چیرۆک و چەندین ناوى تر) هەروەها ئەو ئامێرانەى، کە کوڕەقژدرێژ ناوى نامۆى بۆ هەڵبژاردوون و داوا لە بازرگانان دەکات بۆى بهێنن، بەڵکوو لێرە بیانفرۆشێتەوە، وەکوو (بەفرماڵ، پاپزیڤزیڤا، کەژاوەى فیل، تەڵەى پڵنگ). پرۆسێسی ناونان لەم ڕۆمانەدا زیاتر لە ئاماژەیەکی هەیە، کە سەرجەمیان نامۆیییەکە خەستتر دەکەنەوە. مرۆڤێک تەمەنی شەشتی تێپەڕاندووە و هێشتا بە (کوڕەقژدرێژ) بانگ دەکرێت. پۆلیس لەناو بازاڕدا سەریان بە گوێزان پاک تاشیوە، گوایە سزایان داوە و هەر بە (کوڕەقژدرێژ) بانگ دەکرێت، کە دەگاتە ئەوەی خۆی لە قاقای پێکەنین بدات. (ئه‌مڕۆ له‌ کاتێکدا ته‌مه‌نی له‌ شه‌ست تێپه‌ڕیوه‌، که‌چی هه‌ر وه‌ک سه‌رده‌می منداڵی و لاوێنیی چڕه‌ و زوو درێژ ده‌بێته‌وه. ل80)‌… یان (ئه‌مجاره‌ له‌ زیندان به‌ ده‌رمانێکی کیمیاوی قژیان سووتاندووه‌ و سه‌ری یه‌ک تاڵی پێوه‌ نه‌ماوه‌. هه‌میشه‌ که‌لـله‌ی له‌ به‌رهه‌تاودا ده‌بریسکێته‌وه‌. ئه‌وه‌ بۆ ساڵێک ده‌چێت موویه‌ک سه‌ری ده‌رنه‌هێناوه و چاوه‌ڕێیش نییه‌‌ ئیدی تاڵێکی دیکه‌ی لێ بڕوێته‌وه، به‌ڵام هێشتا هه‌ر ناوی کوڕه‌قژدرێژه‌. کاتێ نێوی خۆی به‌ خه‌ڵک ده‌ڵێت، له‌ قاقای پێکه‌نین ده‌ده‌ن‌. ل151)
چەندین جار ژنى ژێرزەمین و کوڕەقژدرێژ هەوڵ دەدەن ناوى یەک بزانن، ئەنجام هەوڵەکان بێسوود دەبن:
(_ دەتوانم لێت بپرسم ناوت چییە؟
_ کوڕەقژدرێژ.
ژنە قاقایەک لێ دەدات.
_ منیش ناوى خۆمت پێ ناڵێم، بەڵام دەتوانیت هەر بە ژنى ژێرزەمین بانگم بکەیت! ل 131-132)


کارەکتەرى کوڕەقژدرێژ هەڵگرى دوو بیرى فەلسەفییە، نامۆیى و یاخیبوون، کە نامۆیە بە دەوروبەرەکەى و ئەم نامۆبوونە واى لێ دەکات لە هەموو دامودەستگە یاسایی و کۆمەڵایەتییەکانى کۆمەڵگە یاخی ببێت. هۆکارى نامۆبوونەکەى دەرەوەى خۆى نییە، یان دەستەڵاتى خۆى تێدا نەبێت، بەڵکوو هیى ناوەوەى خۆیەتى و لەو ڕێگەیەوە هەوڵى دامەزراندن و دۆزینەوەى خۆى دەدات. لێرەوە کوڕەقژدرێژ نامۆیی و یاخیبوونەکەى بە هۆشیارییەوە گرێ داوە. ئەمە وا دەکات یاخیبوون لە ڕابردوو ڕوو بدات. یەکەم ڕەتکردنەوەى مێژوویى، یاخیبوونە لەو ژیانەى خێزان بۆ تاک دروستى دەکات. کوڕەقژدرێژ لە سەرەتادا بە هۆى کەمیی تەمەنیەوە نامۆیییەکى ناهۆشیارانەى بەرانبەر خێزانى خۆى هەیە. دواى ماوەیەکى زۆر بە هۆشیارییەکى فەلسەفییەوە بیر لەو بێباکییەى دایک و باوکى دەکاتەوە، کە لە منداڵى و هەرزەکاریدا کاتیان بۆى نەبووە. (بۆى دەرکەوتووە دایک و باوک هەمیشە ئەرکى ڕۆڵەکانیان قورس دەکەن، ئەوەتا دواى شەست ساڵ ئینجا توانیی ئەوە چاک بکات، کە ئەوان تێکیان دابوو. ل87)
ئەو سامانە زۆرەى باوکى بۆى جێ هێشت، بەو مەبەستەى بە هۆى ئەو سەروەتە زۆرەوە کوڕەکەى ژیانێکى ئاسوودە و دوور لە ترس و دڵەڕاوکێ بە ڕێ بکات، کەچی لەبرى ئەوە، بازرگانیکردن دەکاتە بیانوویەک بۆ لەناوبردنى سامانەکەى باوکى، چونکە پێى وایە ئەو ڕابردووەى بۆى دروست کراوە، پێى نامۆیە و هیى ئەم نییە، دەبێت لێى یاخی ببێت و بەو هۆیەوە داهاتووى خۆى دروست بکات. سامانەکەى لە ناو دەبات و دەست بە کرێکارى و پاشان لە بازاڕدا دەستفرۆشی دەکات. ڕەتکردنەوەى ئەو ڕابردووە لە دایەڵۆگێکی درێژى نێوان کوڕەقژدرێژ و ژنى ژێرزەمیندا دەردەکەوێت:
(_ ژیانمم بە کرێکارى دەست پێ کردووە و دواتر بوومەتە دەستفرۆش. تۆ بۆت هەیە هەموو کاتێ لەبارەى ئەوانەوە پرسیارم لێ بکەیت.
ژنە دەپرسێت:
_ ئینجا کەى دەستت دایە کرێکارى و کەى ڕووت کردە دەستفرۆشى؟
_ دەکرێت بڵێم ساڵێکە.
ژنە ڕووى گرژ دەکات و دەڵێـت:
_ گاڵتە هەموو دەمێ خۆش نییە. حەزم لێیە پێوەندییەکەمان ڕژدییشى تێدا بێت.
_ گاڵتە ناکەم.
_ ئەى پێشتر چیت دەکرد؟ خەریکى چى بوویت؟
_ لێرەوە ڕابردوو دەست پێ دەکات و پێتى ناڵێم.
_ ئەها! کەواتە بۆم هەیە تەنیا لەبارەى یەک ساڵى تۆوە بپرسم و شت بزانم. وایە؟
_ بەڵێ. ل 132-133)
تەنانەت لەوە دوورتریش دەڕوات، لە دایەڵۆگێکى ترى خۆى و ژنى ژێرزەمیندا، کاتێک پرسیارى ناوى لێ دەکات، بە کاتەوە دەیبەستێتەوە:
(_ ئەرێ ڕستەى (ناوت چییە؟) ڕابردووە، یان داهاتوو؟
_ لە ڕووى فۆرمەوە داهاتووە، بەڵام لە ڕووى ناوەڕۆکەوە ڕابردووە.
_ دەتوانم لێت بپرسم ناوت چییە؟
_ کوڕەقژدرێژ. ل130)
تاکە شتێک، کە کوڕەقژدرێژ داخى بۆ هەڵبکێشێت، ئەوەیە، پێنج ئامۆژگارییەکەى دى لە دەمى باوکیەوە نەبیست، تاکوو کارەکەى ئاسانتر بووایە و ڕێک پێچەوانەى ئەوانەى بکردایە، بەڵام ئەو یەکەیان سەرەکییە: (هەرگیز بە مەبەستى بازرگانى دەست بۆ شتێک مەبە، کە دانیشتووان پێویستیان پێى نییە. ئەو کەلوپەلانە بهێنە، کە خەڵک بۆى پەرۆشن و بەکاریان دەهێنن! ل25) هەموو ئەم دەربڕینانەى کوڕەقژدرێژ هێمان بۆ ڕەتکردنەوەى ڕابردووى خۆى و دامەزراندنى ئێستا و داهاتوو. ئەم یاخیبوونە لە ڕاسپاردەى باوکى، یاخیبوونێکى فەلسەفییە و نایەوێت رێگەى باوکى بگرێت، چونکە ڕێگەیەکى دیار و زانراوە و ئامانجى کوڕەقژدرێژیش مانەوە نییە لەناو زانراوەکاندا، بەڵکوو هەنگاونانە بەرەو نەزانراوەکان. تەنانەت ئامادە نییە گوێیشى لێ بگرێت. ئەمە بە ڕوونى لە دایەڵۆگى نێوان خۆى و باوکیدا دەردەکەوێت:
(_ ڕاسته‌ هه‌رگیز ڕێک نه‌که‌وتووه‌ ئێمه‌ ئاوا پێکه‌وه‌ دابنیشین و قسه‌ بکه‌ین، به‌ڵام ئه‌مڕۆ زۆر پێویسته‌ گوێم لێ بگریت، که‌ شه‌ش شتت پێ بڵێم، یان چاکتره‌ بڵێم شه‌ش ئامۆژگاریت بکه‌م، تاکوو له‌ دوای مردنم سوودیان لێ ببینیت.
ئه‌گه‌رچی کوڕه‌قژدرێژ هێنده‌ی دی هه‌ست ده‌کات باوکی به‌ ده‌ست گرفتێکی گه‌وره‌وه‌ ده‌تلێته‌وه‌، بگره‌ له‌وه‌ ده‌چێت واده‌ی مه‌رگی نزیک بووبێته‌وه‌، به‌ڵام پێی ده‌ڵێت:
_ گوێت لێ ناگرم.
باوکی وه‌ک باوه‌ڕی نه‌کردبێت کوڕه‌که‌ی ئاوا وه‌ڵامی ده‌داته‌وه‌، بۆیه‌ به‌ سه‌رسووڕمانه‌وه‌ لێی ده‌پرسێت:
_ چی؟ گوتت گوێ ناگریت؟
_ وام گوت… دیاره‌ گوێت لێ بووه‌!
_ بۆ به‌ خۆشیی خۆته‌، گوێ ده‌گرێت، یان نایگریت، ملهووڕ؟ دوایی تۆ ده‌زانیت چیت پێ ده‌ڵێم؟
_ نامه‌وێت بیزانم.
_ کاتی ئه‌وه‌م نییه‌… واز له‌م ده‌به‌نگییه‌ت بێنه‌ و جوان گوێم بۆ شل بکه‌!
_ هیچ شتێکم پێ مه‌ڵێ!
_ تۆ له‌م جاره‌ زیاتر من نابینیته‌وه‌، بۆیه‌ هه‌ر ده‌بێت گوێم لێ بگریت.
ئه‌وده‌م کوڕه‌قژدرێژ ده‌ڵێت:
_ که‌واته‌ گوێت لێ ده‌گرم، بۆ ئه‌وه‌ی بزانم ئه‌و شه‌ش شته‌ چین، تاکو ڕێک پێچه‌وانه‌ی ئه‌وانه‌ بکه‌م. ل 16-17)
دەکرێت گونجاو بێت بگوترێت ڕەتکردنەوەى ئەو ڕابردووە، جیا لەوەى بە هیى خۆى نازانێت، بەڵکوو دەیەوێت تێکیشی بشکێنێت. ئەو کڕیارەى، کە هەمیشە ئەو کەلوپەلە نامۆیانەى بازرگانان بۆى دەهێنن، بە زۆر و بە نیوەى نرخ لێى دەکرێت، کوڕەکەچەڵە، کە لە سەرەتاى ڕۆمانەکەدا بە کورتى باسى دەکرێت و لە ناوەڕاستدا دەردەکەوێتەوە. ئاشکرایە کوڕەکەچەڵ پاڵەوانێکى ناو چیرۆکە فۆلکلۆرى و ئەفسانەیییەکانە، کوڕەقژدرێژ وەکوو سیمبۆڵى بیرکردنەوەیەکى ئەفسانەیی دەیبینێت و دەیەوێ ڕووبەڕووى ببێتەوە. (دوایى ئەو دەستى هەڵدەبڕێت و پاروکەکەى لا دەبات. سەرى لە ژێر ڕووناکاییدا دەبرسکێتەوە. لێى دەپرسێت:
_ ئێستا زانیت من کێم، کوڕەقژدرێژ؟
ئەگەرچى دەیناسێتەوە، ڕاستتر بۆى ڕوون دەبێتەوە کێیە، بەڵام بە شێوەیەک سەرى سووڕ ماوە، ناتوانێت بە (بەڵێ) وەڵام بداتەوە، بۆیە کابرا هەر خۆى لێى دەپرسێت:
_ کوڕەکەچەڵ ناناسیتەوە؟
ئینجا پێى دەڵێت:
_ تۆ بەختەوەریت، کە دواى چەند ساڵێک زانیوتە ئەو پیاوە سەیرە کێیە هەر جارێ دەتەوێ شتومەکەکانت بە دڵى خۆت بفرۆشیت، پەیدا دەبێت و لێت تێک دەدات، بەڵام ئێستایش من نازانم کوڕى گام، یان هیى مرۆڤ. ل83-84)


کوڕەقژدرێژ بە تەواوى مانا کارەکتەرێکى نامۆیە لەنێو دامودەستگە کۆمەڵایەتییەکانى کۆمەڵگە. سەرەتاى ئەم نامۆبوونەى لاى خێزان بۆ دروست دەبێت، کە تاقانەى دایک و باوکێکى بێباکە. (پێویستە ئەوەیش بزانین چ دایکى و چ باوکى کاتیان زۆر کەمە. ئەمیان (دایکى) بەیانییان لە ئامادەیییەکى کچان و ئێوارانیش لە ناوەندییەکى کوڕاندا وانەى ئینگلیزى دەڵێتەوە، لە کاتێکدا ئەویان (باوکى) وازى لە کارى میرى هێناوە، کە بەڕێوەبەرى فەرمانگەیەکى گەورە بووە؛ ئێستا بە کارى بازرگانییەوە خەریکە. زووزوو بۆ دەرەوەی وڵات سەفەر دەکات. هێندەی لێرەیشە خەریکى ساغکردنەوەى شتومەکەکان و پێوەندیکردنە بەم بازرگان، بەو دەڵاڵ و بەو دووکاندارەوە. ل12) ئەمە جگە لەوەى، کە زۆربەى کات خۆى لە ماڵێکى چۆڵ و بێدەنگدا دەبینێتەوە، کە جگە لە چکەچکى کاتژمێر هیچى دیکە نابیستێت. دواتر لە دەرەوە نەک هەر هیچ هاوڕێیەکى نییە، بەڵکوو لە کۆڵان و گەڕەک تانەى لێ دەدرێت، لە قوتابخانەیش وەکوو دامودەستگەیەکى کۆمەڵایەتیی گرنگ، گاڵتەى پێ دەکەن و لەبەر قژى درێژى لە قوتابخانە دەردەکرێت. دواتر لە دەرەوە و لە شەقامەکاندا چەندین جار و هەر جارەى بۆ چەندین ڕۆژ و مانگ پۆلیسى پاراستنى ڕەوشت و ئەمن دەکەونە وێزەى و دەستگیرى دەکەن.


کوڕەقژدرێژ خاوەنى زمانێکى تایبەت بە خۆیەتى، بە جۆرێک، ناوى نامۆى وا بۆ ئامێرەکان هەڵدەبژێرێت، کە تەنانەت بازرگانانیش لێى تێناگەن، لەو ڕێگەیەوە تووشى چەندین گرفتى دەکەن، داواى هێنانى دوو میلیۆن بەفرماڵ دەکات و (بازرگان بە سەرسووڕمانەوە دەپرسێت:
_ ژنە؟ ئەوە تۆ باسى چى دەکەیت؟ کوا بازرگانیى مرۆڤ ماوە، ڕۆڵە؟ ئەى قەدەغە نەکراوە؟ ل26) دواتر بازرگانەکە دەڵێت تەمەنم لە پەنجا هەڵدەکشێت و تەنیا چەند جارێک لێرە دیومە بەفر ببارێت. داواى هێنانى کەلوپەلى وەکوو بەفرماڵ، پاپزیڤزیڤا، کەژاوەى فیل و )تەڵەى پڵنگtiger (trapدەکات. زۆر جار بە هۆى ئەو نامۆبوونەى زمانەوە ڕووبەڕووى جوێن و سووکایەتیش دەبێتەوە:
(_ کام داون (calm down)، کام داون، مامە!
_ دایکى خۆت بە کەم داونە. باوەڕ ناکەم تۆ باوکى خۆت بناسیت، چونکە لام ڕوونە زۆڵیت، ئەى بەرەڵا .ل63)
(قژدرێژ ده‌نگی به‌رز ده‌کاته‌وه‌ و پێی ده‌ڵێت:
_ کوره‌، تۆ بڕۆکه‌ریت. من هه‌ر…
بازرگان ناهێڵێت قسه‌که‌ی ته‌واو بکات:
_ به‌ کێ ده‌ڵێیت بڕۆ که‌ر، سه‌گبابی خوێڕی؟ له‌گه‌ڵ منته‌ بڕۆ هه‌ی که‌ر؟
_ به‌ڵێ، به‌ تۆ ده‌ڵێم بڕۆکه‌ر. ئاخر برۆکه‌ر (Broker) واته‌ که‌سێک کاروباری بازرگانی له‌نێوان کڕیار و فرۆشیاردا ڕێک بخات. به‌ڵێ، تۆ بڕۆکه‌ریت. من هه‌ر ئه‌وه‌م لێت ده‌‌وێت، یارمه‌تیم بده‌یت. ل65-66)


کارەکتەرى کوڕەقژدرێژ هەر لە یەکەم ساتى لەدایکبوونیەوە بە هۆى درێژیى قژیەوە نامۆ دەردەکەوێت. (کاتێ لە دایک بووە، قژى خاوى گەیشتووەتە سەر شانى، بە ڕادەیەک دۆکتۆر و سیستەرەکان سەریان لێى سووڕ ماوە. تاکوو ئەو کاتە نەک کوڕ، بەڵکوو کچیشیان نەدیوە بە قژى وا درێژەوە هاتبێتەوە دنیاوە. هیچ کاتێکیش ئەو قژە درێژە بۆ کوڕەقژدرێژ مایەى ئاسوودەیى نەبوو، بەڵکوو هەمیشە نەهامەتیی بۆ هێناوە. هەر لە سەرەتاوە گاڵتەیان پێ کردووە، کە لە کچ دەچێت. ل11) ئەم نامۆبوونەى ڕووخسارى کاریگەریی لەسەر پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکانى داناوە و لە کۆڵان، گەڕەک، قوتابخانە و دەرەوەیش ڕووخسارى، یاخود دروستتر بڵێم قژى درێژى کردوویەتییە کەسێک، کە هەم نامۆ، هەم مایەى گاڵتەجاڕى بێت. یەکێک لە هۆکارەکانى دەرکردنى لە قوتابخانە، قژە درێژە نائاسایییەکەیەتى، پاشان لە گەڕەک گاڵتەیان پێ کردووە و لە بازاڕیش پۆلیسى پاراستنى ڕەوشت چەندین جار بە مەقەستى کول قژیان هەڵپاچیوە.
بەگشتى شوێنەکان نامۆ و نائاسیین، ژێرزەمین وەکوو شوێنێکى نامۆ. ئەو نووسینگە و ئۆفیسەى، کە کوڕەقژدرێژ کەلوپەلەکانى خۆى تێدا هەڵدەگرتن، کەتووەتە گەڕەکێکى هەژارنشین. بە هەموو پێوەرێک بوونى ئۆفیسێک لە گەڕەکێکى هەژارنشین زیاتر لە هەر شوێنێکى تر دەکەوێتە بەر هێرش، دزى و تاڵانکردن. (بۆی ده‌رکه‌وتووه‌ کارگه‌ و شتی دیکه‌ی له‌م بابه‌ته‌ له‌ گه‌ڕه‌که‌ هه‌ژارنشینه‌کاندا زیاتر ده‌که‌ونه‌ به‌ر شاڵاوی تاڵانی و تێکشکاندن، به‌وه‌ی ئه‌وان وا ڕاهاتوون له‌ ‌شتی گه‌وره‌ تووڕه‌ ده‌بن و داخی دڵیانی پێ ده‌ڕێژن، به‌ڵام هه‌ر ئێره‌ی لا چاکتره‌، بۆ ئه‌وه‌ی نه‌ناسرێت و به‌ نهێنی ئیشی خۆی بکات. ل69-70). هەروەها شوێنى ساڵۆنەکەیش لە ناوجەرگەى بازاڕدایە و ژنی ساڵۆن لەوێ دەژی، کە دواتر دەزانرێت خۆی هەم لە کەسوکاری و هەم لە دەستەڵاتی سیاسی شاردووەتەوە.


ڕۆماننووس ویستوویەتى ئێمەى خوێنەر هێندەى بەر بیرکردنەوە و ڕوانینەکانى کوڕەقژدرێژ و ئەوانى تر بکەوین، هێندە بە لاى خەسڵەتە جەستەیییەکانیاندا نەچووە. (تەنیا پرچى درێژى نەبێت.) ئەمە بووەتە شێوازێکى تایبەت لە ناسینەوەى (کاروان) لەناو ئەدەبى گێڕانەوەدا. ئەوەی دەردەخرێت، بەشێکی وێنەکەیە، نەوەک هەمووی، بەو مانایەی تەواوکردنی وێنەکە بۆ خوێنەر جێ دەهێڵێت، تا خۆی بە شێوازی خۆی خەریکی ببێت، کە ئەوە تەواو لەگەڵ دنیای ناوەوەدا ڕێک دەکەوێت، بەوەی لە ئاماژە پێک هاتووە، نەوەک لە شت. بە کاتی دەروونی ئاڕاستەی جۆراوجۆری گرتووە، نەوەک بە کاتی دەرەکی و یەک ئاڕاستەی ڕێکی هەبێت. تەنانەت لە لاى (کاروان) کارەکتەر بە هۆى زۆریى ژمارەى دەرکەوتنیەوە نابێتە کارەکتەرى سەرەکى، بگرە هەر لاى ئەم نووسەرە شتێک نییە ناوى لێ بنرێت کارەکتەرى سەرەکى و هیى لاوەکى. ئەوەتا لە گفتوگۆیەکدا، کە (محەمەد کەریم) لە بەشى (ئەدەب و هونەر)ـى (کوردستانى نوێ)ـدا لەگەڵیدا کردووە، لەبارەى کارەکتەرەوە دەڵێت: (هێزی كاره‌كته‌ر له‌ ژماره‌ی ده‌ركه‌وتنه‌كانیدا نییه‌، به‌ڵكوو هێزه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی له‌وه‌دایه‌ چ كاریگه‌رییه‌ک له‌ ئاڕاسته‌ی گێڕانه‌وه‌دا ده‌كات و تا چ ڕاده‌یه‌ک گوته‌ و هه‌ڵسوکه‌وته‌كانی ده‌بنه‌ جێگه‌ی پرسیار. به‌ مانایه‌كی دی بوونی ئه‌و كاره‌كته‌ره‌ له‌و تێكسته‌دا چ جیاوازییه‌ک ده‌هێنێته‌ كایه‌وه‌.)
لە پرۆسێسى گێڕانەوەى ڕۆمانەکەدا چەندین کارەکتەرى دیکە دێنە ناوەوە، ئەگەرچی دەرکەوتنەکانیان بەراورد بە کارەکتەرى کوڕەقژدرێژ کەمترن، بەڵام بەها و هێزى دەرکەوتنیان لە خۆیان و لە ناوەوە وەردەگرن، نەوەک لە دەرەوە، هەر یەکێک لەو کارەکتەرانە نوێنەرى خۆیانن، زمانى تایبەت بە خۆیان هەیە و لە هیى کارەکتەرێکى تر ناچن. بە دەربڕینێکى تر، دەرکەوتنى ئەوان بۆ مەبەستى تەواوکردنى چیرۆکەکانى کوڕەقژدرێژ نین، بەڵکوو خاوەنى چیرۆکى تایبەت بە خۆیانن، وەکوو کوڕەکەچەڵ، ژنى ژێرزەمین، ژنى ساڵۆن، کچى چیرۆک و کچى گیتارژەن.


ڕۆمانى (مۆزەخانەى کوڕەقژدرێژ) بە تەکنیکى شەپۆلى هۆش نووسراوە، واتە ڕۆمانەکە خۆى لە دەستى سێیانەى مۆپاسانى (سەرەتا، گرێ، کۆتایی) و گێڕانەوەى کرۆنۆلۆجى ڕزگار کردووە، کات لەتوکوت کراوە و زیاتر لە ڕێگەى کاتى ناوەوە درێژە بە پرۆسێسى گێڕانەوەى ڕۆمانەکە دەدرێت. (کاروان)، نەک هەر لەم بەرهەمەیدا، بەڵکوو لە سەرتاپێیاندا ئەم تەکنیکە بە کار دەهێنێت. واتە کاتی ناوەوە، نەوەک کاتی دەرەوە بایەخ پێ دەدات، کە ئەمە وای کردووە بە ئاماژەی کەم دیمەنی زۆر بهێنێتە بەر چاوی خوێنەر. وەک سەرەتایش گوتم بەرهەمی (کاروان) بریتییە لە ئاماژە، چونکە شتەکانی دەرەوە لە ناوەوە بۆ ئاماژە دەگۆڕێت. ئەوە تەنیا گۆڕینی یاساکانی کاتی دەرەکی نییە، بەڵکوو گۆڕینی ئاستەکانی زمانیشە لە ڕاستەوخۆیییەوە بۆ ناڕاستەوخۆیی. خوێنەر لێرەدا بوونەوەرێکی دەستەپاچە نییە، کە تەنیا گوێ بگرێت، بەڵکوو ئەرکی هەیە. ئەوە خوێنەرە هەر لە ڕێی ئاماژەوە ئەو دیمەنانە بە شێوازی خۆی پێک دەبەستێتەوە و مانایان لێ پێک دەهێنێت.
ئەگەرچی ڕۆمانەکە لە ڕووخساردا وا دەردەکەوێت یەک پارچەیە و یەک نارەتەری هەیە، بەڵام لە ناوەوەدا لە چەند بەش پێک هاتووە و زیاتر لە نارەتەرێکیش هەن، کە چیرۆکی ئەوانەی تر دەگێڕنەوە. ئەوەی چیرۆکی ژنی ساڵۆن دەگێڕێتەوە، هەمان نارەتەر نییە، کە چیرۆکی ژنی ژێرزەمین دەگێڕێتەوە. هەروەها نووسەر ئازادیی تەواوی بە کارەکتەرەکان داوە، تا لە ڕێگەی دایەڵۆگەوە خۆیان دەربخەن، بۆیە دایەڵۆگ لەم ڕۆمانەدا ڕۆڵێکی کاریگەر دەبینێت و ناهێڵێت نارەتەری هەمووشتزان دەستەڵاتی خۆی بەسەر کارەکتەرەکاندا بسەپێنێت. بە مانایەکی تر، نارەتەر و خوێنەر هاوکاتی یەکتر زانیاری لە دەمی کارەکتەرەکانەوە بە دەست دەهێنن، کە ئەوە مانای ئەوەیە نووسەر پێشتر بڕیاری نەداوە تێکستەکە چ ئاڕاستەیەک بگرێت، بەڵکوو بەرەو نەزانراوی بردووە، تا خۆی خۆی بنووسێتەوە. ئەمە یەکێکە لە خەسڵەتەکانی ڕۆمانی نوێ، یان ڕۆمانی پۆستمۆدێرن، کە تێکست دەدوێت، نەوەک نووسەر. ڕۆمان خۆی خۆی دەنووسێتەوە، نەوەک نووسەر بینووسێتەوە.


کوڕەقژدرێژ، نەک هەر لە مێژووى فەرمی یاخی دەبێت، بەڵکوو یاخیبوونەکەی دەگاتە ئەوەی ئەو کەلوپەلە سەیرانەی خۆیشی، کە ڕۆژگارێک لە ڕێی بازرگانەکانەوە هێناونی، تا ساغیان بکاتەوە، بشکێنێت. ئەو کەلوپەلانەی ڕۆژگارێک لەسەریان گیراوە، بگرە بە هۆیانەوە بووەتە گاڵتەجاڕ، وا وەک ئەنتیک لە مۆزەخانەی نیشتمانی دانراون، گوایە ئەوانە ڕۆژگارێک لەم وڵاتەدا دروست کراون و بە کار هاتوون. کوڕەقژدرێژ کاتێک لەگەڵ ژنى ژێرزەمین و کچى چیرۆکدا سەردانى مۆزەخانە دەکات، هەموویان دەبینێت و دەیانناسێتەوە، بۆیە دەچێتە لاى جامخانەى پاپزیڤزیڤاکان و بە لەقە دەیانشکێنێت. لەمەوە تێکڕای خەڵک پەلاماری دەدەن و دەیانەوێت بیکوژن. ئینجا پۆلیس دەگات و دواتر ئەمن لە پۆلیسی وەردەگرن، تەنانەت ژنی ژێرزەمین، کە ئێستا هاوسەری کوڕەقژدرێژە، وای زانیوە ئەو کەلوپەلانە هەر بە ڕاستی ڕۆژگارێک لێرە دروست کراون و بە کار هاتوون، بۆیە کاتێ کوڕەقژدرێژ پێی دەڵێت با بڕۆنەوە ماڵەوە، تا چیرۆکی ئەوانەی بۆ بگێڕێتەوە، ئەو لێی تێناگات، لە کاتێکدا پێشتر زۆر هەوڵی لەگەڵ داوە بەشێک لە ڕابردووی ژیانی بۆ بگێڕێتەوە و ڕازی نەبووە.
ئەم دەربڕینە لە بەردەم دوو خوێندنەوەدا ڕاماندەگرێت؛ یەکەم، کوڕەقژدرێژ نەک هەر بیرۆکەى پیرۆزکردن ڕەت دەکاتەوە، بەڵکوو دژى پیرۆزکردنى ڕابردووى خۆیەتى لەلایەن ئەوانى تریشەوە. دووەم، یاخیبوونى بەردەوامی لە یاساکان، کە نابێت ئەو کەلوپەلانە دەربهێنرێن و ببرێنە دەرەوە، ئەم بە ئامانجى وەستان لە دژى ئەو یاسایە، دەریان دەهێنێت و دەیانشکێنێت.
وەکوو پێشتر گوترا، ژنى ژێرزەمین و کوڕەقژدرێژ وا ڕێک کەوتن، کە کوڕەقژدرێژ لەبارەى ڕابردووەوە هیچ شتێک بە ژنى ژێرزەمین نەڵێت، کەچى لە کۆتاییی ڕۆمانەکەدا پێى دەڵێت با بچینەوە بۆ ماڵ، (هەموو شتێک لەبارەى ڕابردووى خۆمەوە بۆ تۆ و کچى چیرۆک دەگێڕمەوە. ل157) بەڵام بە هۆى شکاندنى پاپزیڤزیڤاکانەوە بۆ هەمیشە لە زیندان توند دەکرێت. ئەمە ماناى تەواوبوونى ڕۆمانەکە و بیرۆکەى یاخیبوونەکەى نییە، ڕەنگە لە زیندانیشدا دەستبەردارى ئەو جیاوازى و یاخیبوونە نەبێت.
لە مۆزەخانەدا هەموو میکانیزمەکانی دەستەڵات بە ڕوونی دەردەکەون، کە لە ئەمن، پۆلیس، مێژوونووس، ئەکتەر، جەماوەر و هیی تردا بەرجەستەن. ئەمن وەک ڕەهەندی سیاسی. پۆلیس وەک ڕەهەندی یاسای کۆمەڵایەتییانەی دەستەڵات. مێژوونووس وەک ڕەهەندی گوتار (دیسکۆرس)ی دەستەڵات، کە لە گێڕانەوەی مێژوویەکی دەستەڵاتدارانەدا خۆی دەنوێنێت. ئەکتەر وەک نمایشی ئەو گوتارە مێژوویییەی دەستەڵات. جەماوەری فریودراو وەک ڕەهەندی ڕەوایەتی، کە بەرگری لە گوتاری دەستەڵات دەکات و بە پیرۆزی دەزانێت.
دەکرێت ڕۆمانی (مۆزەخانەی کوڕەقژدرێژ) بە ڕۆمانی ئیکزۆتیک، یان فانتازی دابنێین، کە شێوەیەکە لە شێوەکانی ڕۆمانی پۆستمۆدێرن. واتە ئەتمۆسفێرێکی سەمەرە هەیە و هەرچی ڕەگەزی وەک کارەکتەر، ڕووداو، کات، شوێن، شتومەک و هیی تری تێدان، نائاسایی و سەیرن، بۆیە خودی زمانیش هەر سەیرە و شتی باو دەرنابڕێت.
ڕەگەزی پارۆدی لەم ڕۆمانەدا کاری پێ کراوە، کە بریتییە لە گاڵتەکردن بە دەستەڵات و نوێنەرانی دەستەڵات. بۆ نموونە ئەمن، پۆلیس، بازرگان و هیی تر دەبنە مایەی پێکەنین و ڕیسوا دەکرێن. لە هەندێک شوێندا خوێنەر لە قاقای پێکەنین دەدات، لە کاتێکدا خودی ڕووداوەکە تراجیدییە. (له‌و کاته‌دا سێ چوار پۆلیس به‌ره‌و ڕووی دێن. هه‌ر یه‌که‌ی جگه‌ له‌ تفه‌نگ، که‌ژاوه‌یه‌کی فیلیشی خستووه‌ته‌ سه‌ر پشتی‌. دیمه‌نیان به‌ هه‌موو مانایه‌ک سه‌یره‌، به‌ڵام جگه‌ له‌م، که‌سی دیکه‌ پێکه‌نینی پێیان نایه‌ت. ده‌گه‌نه‌ سه‌ری و به‌ شه‌ق و بۆکس تێی ده‌که‌ون. ل90) ڕۆمانی (کاروان) لە دیمەن پێک هاتووە، نەوەک لە وشە، بۆیە دەبێت بەردەوام دیمەنەکان بهێنرێنە بەر چاو. با بیهێنینە بەر چاو سێ چوار پۆلیس لەسەر شەقامێکدا تفه‌نگیان پێیە و که‌ژاوه‌ی فیلیان خستووه‌ته‌ سه‌ر پشت. ئایا ئەو دیمەنە بە هەموو مانایەک سەیر و پێکەنیناوی نییە؟ کاتێ ئەو پۆلیسەی لە بازاڕ لەسەر تەنەکە قژی هەڵدەپاچێت، لێی دەپرسێت ئەو کاسکێتانەی بۆ چین، (کوڕه‌قژدرێژ نازانێت چ وه‌ڵامێکی بداته‌وه‌، چونکه‌ هه‌ر ناتوانێت وه‌ڵامی خۆیشی بداته‌وه‌. دوای ئه‌وه‌ی قژی هه‌ڵپاچراوه‌ و دیمه‌نه‌که‌ی گه‌وره‌ و بچووکی بازاڕ دێنێته‌ پێکه‌نین، چی له‌ کاسکێت بکات؟ پیاوێک له‌سه‌ر ته‌نه‌که‌ و له‌ ناوجه‌رگه‌ی بازاڕدا سه‌ری هه‌ڵپاچراوه‌ و سه‌د کاسکێتی ژنانه‌یشی پێیه‌! کاسکێتی ژنانه‌؟ به‌ڵێ، کاسکێتی ژنانه‌. هاهاهاها. واته‌ ئه‌گه‌ر تۆ نه‌شیبینیت، به‌ڵکوو ته‌نیا له‌ ده‌می که‌سێکه‌وه‌ بیبیستیت، قاقا لێ ده‌ده‌یت. ئه‌دی کاتێ پێت بڵێن نیازی وایه‌ سه‌د کاسکێته‌که‌ بۆ لای ژنێک ببات، که‌ له‌ ساڵۆنی خانماندا کار ده‌کات؟ ناترسیت به‌رگه‌ی شاڵاوی پێکه‌نین نه‌گریت و دڵت بوه‌ستێت؟ ل118)
ئەو دوو ڕەگەزە، (ئیکزۆتیک) و (پارۆدی) لە ڕۆمانی پۆستمۆدێرندا بایەخیان هەیە و (کاروان) لەم ڕۆمانە و ئەوانەی تریدا بە هۆشیارییەوە بە کاری هێناون. تێکەڵکردنی جیهانی مێتۆلۆجیا و واقیع لەم ڕۆمانەدا تەکنیكێکی ترە و زیاتر خەسڵەتی ڕۆمانی پۆستمۆدێرن بە گێڕانەوەکە دەدات، کە بە مێتاگێڕانەوە (Metafiction) ناسراوە. کوڕەکەچەڵ وەک ئاماژە بۆ مێتۆلۆجیا و کوڕەقژدرێژ وەک ئاماژە بۆ واقیع تێکستەکە دەکەنە فرەڕەگ. واتە وەک ڕۆمانی باو تەنیا یەک ڕەگی نییە، بەڵکوو فرەڕەگ، فرەدەنگ و فرەئاڕاستەیە. بوونی کارەکتەری بێماڵ و ئاوارە دیسان بە یەکێک لە سیماکانی ڕۆمانی پۆستمۆدێرن دادەنرێت، کە لەم ڕۆمانەدا ژمارەیان زۆرە. کوڕەقژدرێژ خۆی دوای لەدەستدانی سامانەکەی، لەو دنیایەی ئەواندا خۆی دەبینێتەوە. (بڕیاری داوه‌ ئه‌مشه‌و له‌ به‌رده‌رگه‌ی هیچ دووکانێکدا نه‌خه‌وێت، به‌ڵکوو بچێته‌ ناو ئه‌و باڵه‌خانه‌یه‌ی ئه‌مڕۆ کرێکاره‌کان شیشه‌که‌یان ده‌به‌ست و به‌ شه‌ڕ ده‌هاتن. شوێنێکی ئاوا هه‌میشه‌ بۆ بیرکردنه‌وه‌ چاکتره‌. ئه‌گه‌رچی پاسه‌وانێکی تووڕه‌ی هه‌یه‌ و گه‌لێجار دیویه‌تی جوێنی به‌وانه‌ داوه‌، که‌ ویستوویانه‌ شه‌وان بۆ خه‌و و حه‌سانه‌وه‌ ڕووی تێ بکه‌ن، به‌ڵام ‌ئه‌م ده‌زانێت چۆن شوێنی خۆی ده‌کاته‌وه‌. ل 138)
دەکرێت بڵێم لە سەرجەم کارەکانی (کاروان)دا نەتەوە، زمان، کەلتووری جۆراوجۆر هەن، کە ڕۆمانی پۆستمۆدێرن بایەخی تایبەت بەوانە دەدات. لەم ڕۆمانەیشدا جگە لە کورد، نەتەوە و زمانی دیکەی وەک هیی عەرەب، ژاپۆن، چین، ئینگلیز دەردەکەون، تەنانەت دواجار ئەوەمان بۆ ڕوون دەبێتەوە، کە ژنی ژێرزەمین عەرەبە. (دۆکتۆری زانکۆیه‌ و له‌ کۆلیژی هونه‌ردا لێکچه‌ی ئێستاتیکای گوتووه‌ته‌وه‌. مێرده‌که‌ی گیراوه‌ و ئه‌م ڕزگاری بووه‌. کچێکی هه‌یه‌، ئێستا ته‌مه‌نی چوار‌ ساڵه‌ و لای پووری داناوه‌. مێرده‌که‌ی به‌رگه‌ی ئه‌شکه‌نجه‌ی نه‌گرتووه‌ و دوای سێ مانگ گیانی ده‌رچووه‌. ژنی ژێرزه‌مین شاره‌که‌ی جێ هێشتووه‌ و لێره‌، ڕێک له‌م ژێرزه‌مینه‌دا گیرساوه‌ته‌وه‌. به‌وه‌دا زمانی کوردیی زانیوه‌، به‌ ئاسانی شوێنی خۆی کردووه‌ته‌وه‌. ل149)
دوای هەموو ئەوانە دەگەینە ئەوەی بڵێین (مۆزەخانەی کوڕەقژدرێژ) نموونەیەکی دیاری ئەدەبی پۆستمۆدێرنە، کە گێڕانەوەکە بە ئاڕاستەی جیاوازجیاوازدا دەجووڵێت و لە هەر جووڵەیەکدا کۆمەڵێک خەسڵەتی نوێ لە خۆی دەگرێت. ئەو داینەمێکییە وای کردووە کارەکتەرەکان لە دۆخێکدا نەمێننەوە، بەڵکوو هەر یەکەیان بەردەوام بچێتە دۆخی ترەوە. کوڕەقژدرێژ لە ڕووی بایۆلۆجیا و سایکۆلۆجیادا هەمیشە لە گۆڕاندایە و ئەو گۆڕانەیش لە بەرچاوی خوێنەردا ڕوو دەدات. هەم ڕووی ناوەوە و هەم ڕووی دەرەوەی دەگۆڕێن. لەو جووڵەیەدا نەک هەر سەردەمی جۆراوجۆری مێژوویی، بەڵکوو شوێنی ڕەنگاوڕەنگی جیۆگرافیاییش دەردەکەون، کە (باختین) ناو لەوە دەنێت کرۆنۆتۆپ، بەو مانایەی ڕەگەزەکانی کات و شوێن لەو ئەتمۆسفێرەدا پێکەوە دەبەسترێنەوە. جەستە هەر لەم ڕۆمانەدا بایەخی گەورەی هەیە. هێرشەکان لە هەموو لایەکەوە بۆ سەر جەستەن و ئەوەی بە پلەی یەکەم کوڕەقژدرێژ بەرگری لێ دەکات، جەستەیەتی، کە بە تایبەتی بە هۆی قژە درێژەکەیەوە دەکەوێتە بەر شاڵاو. ئەو شاڵاوە لە ئاستی سیاسی، کۆمەڵایەتی، کەلتووری، زمان و سیمبۆڵیدا دەردەکەوێت. ئەوەیش دیسان سیمای پۆستمۆدێرنیتی بە تێکستەکە دەبەخشێت، کە جەستە لە سەردەمی پۆستمۆدێرندا بووەتە جێگەی بایەخ، کە ڕۆمانی فرەدەنگیش مامەڵەی تایبەتی لەگەڵدا دەکات، ئەگەر نەگوترێت ڕۆمانی پۆستمۆدێرن ڕۆمانی جەستەیە. تەکنیکەکانی گێڕانەوە لەوەدا یارمەتیدەرن، کە هەموو ئەو ڕەگەزانە لە ئەتمۆسفێری ڕۆماندا کۆ بکەنەوە.
سروشتى ڕۆمانەکە وایە، کە بە ڕووى هەموو ئەگەرەکاندا کراوەیە و لە ئاستەکانى تێکست و خوێندنەوەى (ئۆمبێرتۆ ئیکۆ)دا بریتییە لە تێکستێکى کراوە، کە هەڵگرى چەندین خوێندنەوەى کراوەیە.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

  • ڕۆمانى (مۆزەخانەى کوڕەقژدرێژ) لە مانگى حەوتى ئەمساڵدا لە کتێبخانەى (ئاشتى) چاپ و بڵاو کرایەوە.
  • ئەم گوتارە لە ژمارە (١٢٠٠) و (١٢٠١)ی پاشکۆی (ئەدەب و هونەر)ی (کوردستانی نوێ)دا بە دوو بەش بڵاو بووەتەوە.



لەبارەی وشە و رەنگی رەشەوە… ئەردەڵان عەبدوڵڵا

گەر لەسەر ئەوە رێکبکەوین کە وشە گوزارشت لە ناخ و هزری مرۆڤ دەکات، ئەوا بەهەمان شێوە، رەنگەکانیش گوزارشت لە ناخ و هزری مرۆڤ دەکەن. دیارە هەروەک چۆن وشە بۆ دەقێکی ئەدەبی یان سیاسیی یان فکری گرنگە، بەهەمانشێوە رەنگەکانیش بۆ تابلۆکێشێکیش گرنگن و کلیلی چوونە ژوورەوەی جیهانی تابلۆ دەگەیەنن. لێ هیچ وەختێک وشە و رەنگ لەسەر یەک شت رێکنەکەوتوون، هەردووکیان بەیەک شێوە گوزارشت لە شتێک بکەن، زۆرجار هونەر دژ بە ئەدەب دەوەستێتەوە، بەڵام کە کار دەگاتە سەر وشە و رەنگی ” رەش” هەردووکیان یەک مانایان هەیە.
لە رەنگەکاندا هەمیشە ” رەش” ئاماژەیە بۆ ( خەفەت، ناخۆشی، کوشتن، نائومێدی، ناشیرینی، شەڕ، به‌دبه‌ختی )، لە زمانیشدا هەمیشە ” رەش” هەمان مانای هونەری هەبووە، ئێمە هەموومان دەڵێین ” رەشبینی، روورەشی، دەستێکی رەش، چاره‌ره‌شی” زۆرجاریش هەندێک قۆناغی ناخۆش یان رۆژێک کە رووداوێکی ناخۆش تێیدا رووی دابێت بە ” رۆژی رەش، مانگی رەش، ساڵی رەش” دادەنێین. لەکاتێکدا سپی لە هونەر و زماندا گوزارشتی لە ” گەشبینی، ئاشتی، پێشكەوتن، پاکیزەیی، جوانی ” دەکات.
دیارە گەر لەناو زمانی کوردیدا بە دوای وشە و دەستەواژەی رەشدا بگەڕێیت، بێ هووده‌ نابیت و زۆر زۆرن، ئێمە رۆژانە ئەمانە بەکاردەهێنین، بەبێ ئەوەی بزانین بۆچی ئەم حاڵەتە وادروستبووە؟ یان بۆچی ” رەش” هەموو ئەم دەلالاتە خراپ و ناشیرینانەی هەیە. هەمیشە رەنگی سپی لەلامان “جوانە، پاکە، باشە،” بەڵام رەش “، ناشیرین، پیس، بێ تامە.” تەنانەت لە رووی سیاسیشەوە کاتێک سەیری سیمبۆڵی پارتە سیاسییەکانیش دەکەین، دەبینین رەنگەکان لە سیاسەتیشدا زاڵن، هەمیشە چەپ و کۆمۆنیستەکان ” سوور” سیمبۆڵیان بووە. ” سەوز” گوزارشتی لە پارتە ژینگە پارێزییەکان دەکات. بەڵام لە هەمووی سەیرتر پارتی فاشیستی ئیتالی رەنگی ” رەش” ی کردە سیمبۆڵی پارتەکەیان بەم شێوەیەش ” رەش” کرایە رەنگی فاشیزم، ئەمە لەکاتێکدا ئەوان هەمیشە دژی رەشپێستەکانن و سپیپێسته‌کانیش بە رەگەزێکی باڵا دادەنێن.
دیارە هۆکاری سەرەکی لەم دابەشکردنە و لەم دەلالاتە زمانی و هونەرییانە، هەمووی دەگەڕێتەوە بۆسەر هزرێکی خراپ و فاشیستیانە کە ماوەی چەندین ساڵە بەسەر مێشک و دەروونی هەموو جیهاندا زاڵە، ئەویش بە حوکمی ئەوەی ئەفریقییەکان رەنگیان رەش بووە، هەمیشە ئەم رەنگی پێستە خراوەتە قاڵبی شتێکی ” خراپ، ناشیرین، نابەجێ، شەڕ”ەوە. دیارە راسیزم تەنها لە هونەر و ئەدەب و سیاسەتدا بەرامبەر بە ئەفریقییەکان رەنگی نەداوەتەوە، بەڵکە بە حوکمی مێژووی هەزاران ساڵەی چەوساندنەوەی ئەفریقییەکان، هەمیشە رەنگ و کەلتوور و پێست و هەمووشتێکی ئەم گەلە داماوە، خراوەتە چوارچێوەی راسیزمەوە.
راسیزم خۆی لەناو مێشکی هەموو جیهاندا بەرامبەر بە ئەفریقییەکان سەپاندووە. دیارە هەرچەندە ئێمە گەلێک بووین هەمیشە لەژێر چەپۆکی فاشیستیدا ناڵاندوومانە، کەچی ئێمە لە نەتەوەکانی تر، لەڕووی زمانەوانی و هونەرییەوە، زیاتر ئەم دەستەواژە راسیزمانەمان بەکارهێناوە.
من نازانم بۆچی رەنگی رەش ناشیرینە؟ بۆچی دەبێت رەش بکرێتە سیمبۆڵی شەڕ و نەهامەتی، لەکاتێکدا ” سپی” دەکرێتە نیشانەی ئاشتی، جوانی، باشی، چاکی؟”.
دیارە هەموو ئەمانەش لە قووڵایی ئەو مێژووە دێرینە راسیزمەوە سەرچاوەی گرتووە، کە دژ بە ئەفریقییەکان کراوە. ئاخر ئەوان هەمیشە کۆیلەی پیاوی سپی پێست بوون، لەبەرئەوە هەمیشە پیاوی سپی پێست هەوڵیداوە، کۆیلەکەی ژێردەستی بەهەموو شێوەیەک ناشیرین بکات و هەرچی سیفاتی جوانیش هەیە، بۆ خۆی دابنێت. تەنانەت منداڵیش، هەمیشە منداڵە سپیپێستەکان لامان جوانن، بەپێچەوانەوە، منداڵە رەشپێستەکان ناشیرینن و ڕقمان لێیانە، لەکاتێکدا هەموو منداڵێک سیمایەکی جوانیان هەیە. کەسیش نازانێت بۆچی ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ خراپه‌مان به‌رامبه‌ر به‌ ره‌نگ و وشه‌ی ره‌ش هه‌یه‌ ؟.
دیارە کارێکی هەروا ئاسان نییە ئەم دەرەنجامە زمانی و هونەرییە بە رۆژ و دووڕۆژێک لەناو مێشکی مرۆڤایەتیدا دەربهێنرێت، لێ گرنگە قسەی لەسەر بکرێت، رەخنە لەو کەسانەش بگیرێت کە زۆرجار بە ناڕەوا و خراپ مامەڵە لەگەڵ وشە و رەنگی ” رەش” دا دەکەن .




ناوی نزار خەزرەجی و زۆری دی لە لیستی تۆمەتبارانی ئەنفال نین؟… عەلی مەحمود محەمەد

تۆمەتبارانی ئەنفال هەر ئەو 423 كەسە نین كە دادگای باڵای تاوانەكان بە ناو ( قائمە باسما‌و الاشخاص المگلوب اتخاژ الاجرا‌وات القانونیە بحقهم) لیستی ناویانی بڵاوی كردۆتەوە.
لە پرۆسەی دادگایی تۆمەتبارانی ئەنفال لە دەستپێكدا حەوت تۆمەتبار دادگاییكران, ئەو حەوت كەسەی دادگایی كران, ئەوانە بوون پێشتر دەستگیركرابوون و زیندانیبوون, بریتی بوون لە: سەدام حسێن ئەلمەجید ئەلحەسەن عەبدالغەفور عەبدالقادر ئەلناسری ئەلتكریتی سەرۆك كۆماری عێراق كە رۆژی شەممە رێكەوتی 30-12-2006 لەسەر تاوانی دوجەیل لە سێدارە درا بۆیە تۆمەتی ئەنفالی لەسەر هەڵگیرا, ئەمەش تاوانێكی گەورە بوو بەرامبەر بە كەیسە گەورەكانی دواتر كرا لە ناویاندا هەموو كەیسەكانی خەڵكی كوردستان. عەلی حەسەن ئەلمەجید ئەلحەسەن عەبدالغەفور عەبدالقادر ئەلناسری ئەلتكریتی بەرپرسی بیرۆی باكووری پارتی بەعس. لیوا روكن سابیر عەبدالعەزیز حوسێن عەلی دوری بەڕێوەبەری هەواڵگری گشتی سەربازی. فەریق روكن حوسێن رەشید محەمەد عەرەب ئەلتكریتی یاریدەدەری ئەركانی سوپا بۆ كاروبارەكانی ئۆپەراسیۆنەكان. لیوا روكن سوڵتان هاشم ئەحمەد محەمەد حەمەد ئەلحەمەد ئەلتانی فەرماندەی فەیلەقی یەكەم. تاهیر تۆفیق ئەلحاج یوسف ئەلعانی سكرتێری لیژنەی كاروباری باكوور و پارێزگاری موسڵ, عەقیدی روكن فەرحان موتڵەگ ساڵەح خەڵەف ئەلجبوری بەڕێوەبەری رێكخراوی هەواڵگری رۆژهەڵات.
تۆمەتباران پاش ساغبونەوەی تاوان لەسەریان حوكمی قەتعی خۆیان بە سزای جۆراو جۆر وەرگرت و تاوانبار كران بە ئەنجامدانی تاوانەكانی جینۆساید, تاوانی جەنگ و تاوانی دژە مرۆڤایەتی جگە لە سەدام حسێن و تۆمەتبار تاهیر تۆفیق ئەلحاج یوسف ئەلعانی بڕیاری بێتاوانی لە تۆمەتی بەشداری لە تاوانی ئەنفالی بۆ دەرچوو, ئەم بێ تاوانیەی ناوبراو پرسێارێكی گەورەی دروست كرد بۆ هەموو ئەوانەی شارەزان لەو بوارە.
هاوكات لە پاڵ ئەو تاوانبارە سەرەكیانە, كۆمەڵێك تۆمەتباری دیكەش لە هەنگاوی یەكەمدا دیاریكرابوون بۆ دادگاییكردن, لێ ئامادە نەبوون لە دادگا و كەیسەكەیان بە هەڵپسراوی مایەوە, ئەوان لە ناو دەستگیركراوەكان نەبوون, بۆیە بەرەو رووی دادگا نەكرانەوە, بەشێكشیان لە ژیان نەمابوون. هیچ كەسێك تایبەت بە دۆسیەی ئەنفال دەستگیر نەكراو تەسلیم بە دادگا نەكرا.
وەك لە دوو داوانامەی دادگای باڵای تاوانەكاندا كە لە خوارەوە ئاماژە بە ناوەڕۆكەكانیان دەدەین, ناوی 24 تاوانبار هاتووە” بە پێی نووسراوی ف2 1445 رێكەوتی 18-12-2005 ی دادگای باڵای تاوانەكان, ژمارەی فایل 9101 و 9102 لە كۆی 9302 فایلی ئامادەكراو بۆ دادگا لە كەیسی تاوانی ئەنفال, بڕیاری گرتن بۆ 24 تاوانبار دەرچووە لەسەر داوای دادوەری لێكۆڵینەوە, كە بریتین لە”1- نزار عەبدوالكەریم خەزرەجی ( ناوی لە لیستی 423 تۆمەتبار نەهاتووە) , 2- یونس ئەلدرب ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 3-ئەیاد خەلیل زەكی (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) – 89 -اللوائ الركن (ایاد خلیل زكی) قائد ق ق جح /د و 4- رەمزی مەحمود (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 92-اللوائ الركن (رمزی محمود عبداللە) قائد فق مش /33 , 5-سەعید مەحمود باریكە ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 6-قاسم دڕەیی (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 216-قاسم رشید درەیی , 7-معتەسەم بەرزنجی ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 8- یاسین رەئوف ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 9-تەحسین شاوەیس(ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 409-تحسین شاویس سعید = , 10-قاسم ئاغای كۆیە (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 115-المستشار (قاسم فارس تاهر مصتفی اغا) ف د و ,11- بایز عەبدالڕەحمان ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 12-عەلی ئەحمەد رەشید ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 13-نیعمە فارس (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 86-الفریق الركن (نعمە فارس حسین) معاون رئیس اركان الجیش للتدریب , 14-حەمید شەعبان ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 15-نەجم عەبدوڵا دوری ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 16-عیسمەت سابیر (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 94-اللوائ الركن (عصمت صابر عمر) قائد فق /4 , 17-عەدنان جەباری (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 179-سعید عدنان جباری, 18-جیهان موسا ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 19-رەفعەت گلی (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 275-شمال رفعت كلی امر سریە , 20-عوسمان شێخ سەعید ( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 21-شێرزاد ساڵەح, 22-تۆفیق جەبار قارەمان (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 159-توفیق جبار قارمان, 23-حوسێن شێخ سەعید( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە), 24-حەسیب حەمە ئینجە,( ناوی لە لیستی تۆمەتباران نەهاتووە) “.
لە 24 ناوی داواكراو 14ەیان لە لیستی 423 تۆمەتباری ئەنفالدادوای پرۆسەی دادگایی ئەنفال لەسەری ساغ بوونەوە ناویان نەهاتووە؟؟, لە پێشیانەوە نەزار خەزرەجییە, كە یەكێكە لە تاوانبارە سەرەكیەكان, دەتوانم بڵَم لە دوای سەدام و عەلی حەسەن مەجید تاوانبارە لە دۆسیەكە, ئەگەر هیچ پۆست و بەرپرسیارێتی سەربازیشی نەبووایە, تەنها وێنەكەی لە گوندی عەسكەری قەڵاسێوكە, قەبارەی تاوانەكانی ئەنفالی چوار كە سەرپەرشتی كردووە, بەس بوون بۆ ئەوەی ناوی لە لیستەكەدا هەبوایە, بە ئەنجامدانی تاوانی گەورە سزا بدرابایا.
هەروەها “لە رێكەوتی 21-12-2005, بە پێی نوسراوی دادگای باڵای تاوانەكان ژمارە ف2 1474, فایلی ژمارە 9099 دۆسیەی ئەنفال, بە واژۆی رائید جوجی سەرۆكی دادوەرانی لێكۆڵینەوە, داوای ناوی سیانی و ناونیشانی 18 تاوانبار دەكات لەوانەی لە نامەی پێشوو زۆریان ناویان هاتبوو, كە بریتین لە تاوانباران: ” 1- سەعید مەحمود باریكە, 2- عەدنان عەبدوڵا جەباری, 3-شێخ رەئوف (نوێ), 4-شێخ جەعفەر (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) 164-جعفر عبدالكریم البرزنجی محافز السلیمانیە (نوێ), 5-شێخ رەمەزان (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) (نوێ), 6-قاسم دڕەیی, 7-جیهان موسی, 8-معتەسەم محەمەد بەرزنجی, 9-رەفعەت گلی, 10-یاسین رەئوف, 11-غەسان شێخ سەعید (ناوی لە لیستی تۆمەتباران هاتووە بەم ژمارەیەی ئاماژەمان پێی داوە) (نوێ), 12-تەحسین شاوەیس, 13-شێرزاد ساڵەح, 14-قاسم ئاغای كۆیە, 15-تۆفیق جەبار قارەمان, 16-بایز عەبدالڕەحمان, 17-حوسێن شێخ سەعید, 18-عەلی ئەحمەد رەشید, 19-حوسێن حەمە ئینجە (نوێ) “.
لە لیستی دووەمدا 5 ناوی دیكەی هاتۆتە سەر 24 ناوی پێشوو, بەمەش ژماری ئەم داواكراوانە دەگاتە 29 تاوانباری داواكراو, پێی دەچێت دوبارەی ناو بە هەڵە هەبن, لەو ژمارەیە تەنها 11ەیان وەك تۆمەتبار ناویان هاتۆتەوە, 18ەیان ناویان لە لیستی تۆمەتباران نەهاتۆتەوە, كە پلەی جۆراو جۆریان هەیە و هەندێكیشیان هاووڵاتیان سكاڵایان راستەوخۆ لە دژیان تۆمار كردووەو دۆسییەكانیان چۆتە چوارچێوەی كاری دادگاوە, سەرباری ئەوەی ژمارەیەكی دیكەش لە تاوانباران لە لایەن قوربانیانەوە سكاڵایان لەسەر تۆمار كراوە ناویان لەناو لیستی 423 تۆمەتباری ئەنفال نەهاتۆتەوە تەنانەت لە لیستی 24 كەسەكەو لیستی 19 كەسەكەش.
تەنها بەهۆینەبوونی ناوی خەزرەجی وامان لێدەكات گومانمان بۆ دروست ببێتو بۆیە پێویستە لێكۆڵینەوەی ورد لەم ناوانە بكرێت, هۆكاری نەبوونی ناویان لە ریزبەندی لیستی تۆمەتباران وەڵام بدرێتەوە, ئەم دوو بەڵگەنامەیە پێویستیان بە ساغكردنەوەی زیاترە لە لایەن نووسەران و لێكۆڵەرەوانی تایبەتمەند لە بوارەكە, لە گەڵ دەرخستنی ناسنامەی ئەو كەسانەی ناویان هاتووە .
پێش بڵاو كردنەوەی لیستی ناوی 423 تۆمەتبارەكەی ئەنفال, لە پشكنینی دۆسیەی ئەنفال, وێرای لیستی ناوی ئەوانەی نیشانەی ئازایەتیان وەرگرتبوو بە تایبەت 77 كەسەكەی ئەنفالی 1 و 2, یان لە بەڵگەنامەكان راستەوخۆ ناویان هاتبوو, یاخود لە ریزی 163 بەشدار بووەكەی ئەنفالی 8 دا بوون و وەك بەڵگە كەوتبووە دەست دادگا, لیستێكی داواكراوانم بۆ چاودێری كوردۆساید دروست كرد لە پشكنینی ئەو سكالایانەی پێشكەش دادگا كرابوون, لە رۆژنامەی هەواڵ و پەرتووكی (كوردۆساید -عەلی مەحمود محەمەد- 2008 چاپخانەی رۆمان-بڵاوكراوەی وەزارەتی رۆشنبیری زنجیرە 630- ل176 بۆ 183) بڵاوكرایەوە, زۆر ناوی تێدایە لە دۆسیەكە سكالای لەسەر تۆمار كراوە , بەلام لە ریزبەندی 423 ناوەكەدا ناویان نییە؟؟؟.




“نەمرەڕێ”و شاعیرێک لە دووی ئاسمانێکی ساماڵتر بۆ شیعر… هۆمەر نۆریاوی

وشەی دەستپێک:

“نەمرەڕێ”،یەک لە بەرهەمە شیعرییە نوێیەکانی شاعیری جوایەزنووس”پێشەوا کاکەیی”یە کە وەک خودی خۆی،ئەمجارەیش بە گەشتێکی تری شیعری دەمانگەڕێنێتەوە بۆ نێو جیهانە پاکژە شیعرییەکەی خۆی کە دەیەوێت جیهانێک بێت بەدوور لە ژەنگ و ژار و هەردەمیش میهرەبانی لێ بچۆڕێت. جیاوازی ئەم گەشتنامە شیعرییەی پێشەوا کاکەیی دەگەڵ چەند بەرهەمە شیعری پێشووی لەوەدا چڕ دەبێتەوە کە شاعیر ئەمجارە دەگەڕێتەوە بۆ هەرێمێکی دوور و کەونی ژیاری مرۆیی کە بەشێكی گەورەی خودی نیشتمانەکەی شاعیر هەر لە نێو ئەم جەغزە جوگرافیاییەدا هەڵکەوتووە.

ڕۆچوونێک بە قووڵایی “نەمرەڕێ”دا:

نەمرەڕێ،بڕینی ڕێگایەکی پڕ لە میهری شیعرییە کە دەمانباتەوە تا بەردەم خودی ئەو زەمەنەی کە ژین،گوڵخەندەی دەگرت،سرووشتیش میهرەبانی لێ دەڕژا و بلاوێنی ڕۆح و گیانی ئادەمزاد بوو.

شاعیر،سەرەتای ئافرانی گێتی بە پاکژ دادەنێت کەچی دواتر مرۆ،لیخنی دەکات و لە بن نسێی مرۆی بەدکاردا ئەم کەونە، وا خەریکە چاوی کوێر ببێت.

جیهان لەوەتەی دەمی کردووەتەوە،شەکراوێکە،

کەچی ڕۆژ بە ڕۆژ دەبێتە زەلکاوێکی گەنیو،

دڵت داگیرسێنەوە،کەون وەختە چاوی کوێر بێ…

(نەمرەڕێ،ل14)

نەمرەڕێ،هەمان ڕێیە کە دەچێتەوە تا چاخی پڕ لە میهری باڵووڵی دانا،لەوێشەوە شۆڕ دەبێتەوە تا بێساران و دەیەوێت تەپوتۆزی سەر دڵ،بە نەغمەی بلاوێنی بولبول و قومریی هەورامان لا بچێت. چونکە لە خودی هەوراماندا نەمریی دەبینێتەوە.

وەک بابا سرنج

بەدەم تینی ئاورەوە

وشەی سەرمابردەڵەم گەرم بوونەوە،

وەک دار قرچەقرچیان هات و دەبوونە بڵێسە،

نەمریم لە هەوراماندا دۆزییەوە.

(نەمرەڕێ،ل82)

هەموو پەرۆشیی شاعیر،گەڕانەوە بۆ سەردەمی سادەییە،ئەو زەمەنە پاکژەی کە:

“ئاونگ هایکووی خۆی بنووسێت

لەسەر گژ و گیا،پەلکی گوڵان؟!

ئاوێزان بێتەوە بوونمان بە هاتنی سپێدان؟

ئاییندە بە بنیات بێت لە ئێستامان؟

(نەمرەڕێ،ل18)

پێشەوا کاکەیی لەم بەرهەمە شیعرییەدا دەچێتەوە تا سەر ئەو ڕاستەڕێیەی کە مرۆڤایەتی نوغرۆی نێو میهری ئەدەب و ئاکارچاکی بوو و ڕەوشتبەرزییش،میوانی دڵان.

نەمرەڕێ،لەڕاستیدا ڕۆچوونێکی قووڵیشە بە ناخدا و دەیەوێت لە ڕێی ئەم شۆڕبوونەوەیەوە،مرۆ پتر پەی بە خۆی ببات و ئینسانییانەتر مامەڵە دەگەڵ گەردووندا بکات. لەم گۆشە نیگایەوە کارتێکەریی زمانە ڕۆحییە قووڵەکەی شاعیرانی وەک مەحوی،مەولەویی بەڵخی و حافزی شیرازی بەسەر پێشەوای شاعیرەوە دەبینرێت.

گەشتێک بکە هاوڕێ!

بچۆرەوە نێو خۆت و لە لووتکەی بێدەنگیدا

ڕازی خۆت بۆ خۆت بەیان بکە!

خۆت دەتوانیت خۆت بپشکنیت لە چ ڕەگێکدایت،

ڕیشەت لە چ گەشتێکدایە و چۆن بۆ ئاسۆ هەڵدەکشێیت.

(نەمرەڕێ،ل42)

شاعیر، ڕامان و وردبوونەوە لە خودی خۆ بە نیشانە و بگرە هۆکارێک بۆ شادبوونەوە دادەنێت. بیرکردنەوە و ڕامان،هێوریی و ئۆقرە بۆ دڵی ئینسان دەگوێزێتەوە و لە دەست ئەم جەنجاڵستانەی نها،قوتاری دەکات. لەم ڕێگە دوور و درێژەی شاعیر دەیبڕێت،بێ سێ و دوو ،زانین و ئاگایی دەوری سەرەکی دەبینێت و بەرچاوڕوونییش بە ژیان دەبەخشێت. هەر بۆیە بە زانین،مرۆ خۆی لە تاریکستان دەرباز دەکات.

بڕۆ!

جوان بنواڕە،بجووڵێ و بدوێ!

پەیڤت ڕێی خۆی وەدۆزێ،

با بشزانی،بێئاگایی دەتکاتە ونڕێ،

دنیات لێ دەبێتە قەفەس.

(نەمرەڕێ،ل51)

پێشەوا کاکەیی لە نەمرەڕێ دا بە زمانێکی شیعری هاواری لە دەست جیهانی سەرمایەداریی و بۆرژوازیی ئێستا بەرزە کە تێیدا سەرمایەدار،لە بەری ڕەنجی خەڵک دەخواتەوە کەچی خەڵکی هەژار تا دێت بەلەنگازتر و فەقیرتر دەبێت. هەر بۆیە پەنا دەباتەوە لای باڵووڵی ماهی و گەرەکیەتی بەیانان لەگەڵ گزنگی خۆر، ژیان دەست پێ بکات.

وەک باڵووڵی ماهی لەگەڵ خۆر هەڵدێم،

دەرگا دەکەمەوە،بە ڕووی خەڵکدا،

سەرمایەداران دێن لەبری پەمۆ بە ئەستێرە بچوێنن،

نەوت و پارە بە ئاسمان دەچوێنن…

(نەمرەڕێ،ل62)

مرۆی بۆرژوا لە دیدی شاعیرەوە کە وەک دڵە پاکژە شیعرییەکەی خودی ڕاستییەکان دەنوێنێت،وا خەریکە خۆڵ لە چاوی گزنگیش دەکات و لە پێناو بەرژەوەندییە بەرتەسکەکەی خۆیدا گەرەگیەتی بەردیش بهاڕێت کەچی شاعیر پێشبینی هەرەسهێنانی دەکات و مژدەی دواڕۆژێکی ڕوونمان پێ دەبەخشێت.

لە گزنگەوە بۆ گزنگ

دەنگی قڵیشانی شاخ دێ،

خەڵکی نێو کۆساران نازانن شتێکە دەدزرێ،

ئەم دەنگە

هەر گلۆربوونەوەی گاشەبەرد و

داڕمانی شاخ و

ڕۆچوونی زەوی نییە،

داڕمانی مرۆڤی سەرمایەدارە

دەستی ناوەتە بینی سرووشت و بەرد دەهاڕێ!

(نەمرەڕێ،ل84)

شاعیر بە مەبەست و ژیرانە دەگەڕێتەوە بۆ چاخ و سەردەمی باڵوولی ماهی،بابا لوڕی لوڕستانی،حەللاج،بابا سەرهەنگ،بابا سرنج،دایە تەورێز،ڕێحان خانمی لوڕستانی،باوە تاهیری لوڕ،فاتمە لوڕە و،لەوێشەوە ڕێی درێژ دەبێتەوە تا نەیشابوور،تەورێز،تاشکەند،سەمەرقەند و بوخارا و دواتریش تا لای خودی تاگوور. ئەمانە هەموو کۆدن بۆ خوێنەر و شاعیر دەیەوێت خوێنەر بۆ خۆی کۆدەکان بکاتەوە. پێشەوا دەیەوێت بگەڕێتەوە بۆ ئەو چاخەی کە هەست و نەستی مرۆ تا دوورەدەستتان بڕی دەکرد و جوانتریش لە هەموو شتێک تێدەگەییشت. پێشەوا لەم گەشتە شیعرییەدا لە دووی ئاسمانی ساماڵتر بۆ شیعر دەگەڕێت.بۆیە بەردەوام ڕێ دەبڕێت و دەڕوا و دەڕوا تا بەوێندەرێ بگات کە ئاسمان شینتر و ساماڵتر دەربکەوێت.

دەگەڕێمەوە بە برینی ڕۆژگار

باشتر لە ئاو تێبگەم،

لەمێژە دەفڕم،لەو چیا بۆ ئەو چیا،

تا ئاسمان ڕوونتر دەربکەوێ.

(نەمرەڕێ،ل88)

پێشەوای شاعیر،لەم گەشتە شیعرییەدا دەڤەرە کەونەکانی نیشتمانیش بەسەر دەکاتەوە و دەچێتەوە بەردەم مەنزەڵەکەی پیرانی یارسان و لە دەست ئەم هەموو زەبر و زەنگەی نها مرۆ بەدەستیەوە ناڵانە،سکاڵا و شکات بەرز دەکاتەوە و داوای ڕێکار دەکات. دەگەڕێتەوە لای باوەخۆشین،باوە سەرهەنگ،باوە تاهیری لوڕ،فاتمە لوڕە و پیرانی ماریفەت.

شاعیر لە نەمرەڕێ دا دیرۆک دەخوێنێتەوە و لە دەست هەرچی دەستەڵاتە دەم بە هاوارە و شکاتی خۆی تا لای خودا بەرز دەکاتەوە و زۆر بە ڕوونی پەیامەکەی بۆ خوێنەر دەگوێزێتەوە.

ئەوسا بەغدا

گڕ لە دڵی دەهاتە دەرێ و

ئێستاش دووکەڵ لە چاوی،

کەچی وا ئێستاکە

خۆکوژیی کۆکوژی نمایش دەکەن،بە بەر چاوی خواوە!

هەموو ڕۆژێ شۆڕشێک تەشەنە دەسەنێ

لە بەغداوە بۆ مەککە،لەوێوە بۆ ئەهواز

خوێن دەچۆڕێ،

هەرچی میر و شالیارە

هەرچی خەلیفە،شێخ،سەیید،ئاخوون و مەلاشە

خەڵکی دەنێرن

تا لە دۆڵ و گرد و دەشت و لووتکەی شاخەکاندا

خۆ بۆ خودا بە کوشت بدەن،

کەچی خۆیان هەر یەکە لە دیوەخانی خۆیدا

لەبری بۆنی خوێن،

دەم لە دۆڵ و گرد و دەشتی کەنیشکێکەوە دەنێ…

(نەمرەڕێ،ل74 و 75)

پێشەوا کاکەیی لە دەست ئەم ڕۆژگارە دەم بە گلە و سکاڵایە کە تەنانەت ئەم چاخە لێڵە،زمانی ئەڤینیش کەوڵ دەکات.

بە زمانی ئەوین دەپەیڤم

کەچی ئەم ڕۆژگارە کەوڵم دەکا…

(نەمرەڕێ،ل80)

ئاوڕێکیش لە فڕکەفڕک و پەلەی مرۆی ئەم سەردەمە دەداتەوە کە دەیەوێت خێرا بە هەموو شتێک بگات تەنانەت گەر کانیاوە زوڵاڵەکانیش لێڵ و کوێر بکاتەوە.

زەوی وەک توورەیەکی زێڕ دراوە بە کۆڵدا،

فڕکان فڕکانێکە،هەر یەکە بەشی خۆی دەبا،

هەر یەکە چنگی تێ ناوە و دایدەدڕێ،

زەوی ناتوانێ باڵەفڕێ بگرێ،

دەیەوێ لە دەستی ڕێبواراندا

وەک ئاوی کانیی کوێستانان بنۆشرێ.

(نەمرەڕێ،ل92)

پێشەوا بۆیە ملی ئەم ڕێگە دوور و درێژە دەگرێتە بەر تا بچێتەوە بەردەم یەکەم قۆناخی بوون کە ئیتر ڕۆح و جەستە تێیدا ئاسوودە بن و مرۆ لە بن سێبەری ئاوەز و ژیرێتیدا خۆ لەدەست ئەم هەموو زیندانە قوتار بکات.

ئەم ڕێیەم بۆ ئاسوودەیییە

تا جەستە هەمیشە نەرم بێ،ڕۆح تێیدا ئارام بێ.

لە قوڕ کە هاتوویتە دەرێ،

بۆ ئەوە نییە وڕ ببیت،

دانا ئەو کەسەیە لە کۆتاییدا بەند نەکرێ.

(نەمرەڕێ،ل103)

ئەنجام:

پێشەوا کاکەیی، یەک لەو شاعیرە پاکژنووسانەی ئێستای  شیعری کوردییە کە لە ڕێی زمانێکی جوایەزەوە بەردەوام ڕۆشنایی بە سووچە تاریکەکانی شیعر دەبەخشێت و لە هەوڵی کەشف و دیتنەوە و دەرخستنی جوانییەکانی شیعردایە و هەر جارە و ڕێگەیەکی جوایەزی شیعریی دەبڕێت و بە پلان و بەرنامەیەکی وردەوە کار لەسەر ئەم پاژەی ئەدەب دەکات. شاعیرێکە بە دیدێکی ڕوون و ڕۆحێکی بێ گرێ و گۆڵی مرۆیییەوە بیر لە هەڵچنینی دیواری بڵندی شیعر دەکاتەوە و شیعرەکەیشی تا بە دوورەدەستترین دەڤەرەکانی گەردوون ڕێ دەبڕێت؛  بۆیە هەر جارە لە دووی هەسارەیەک وێڵە و دەیەوێت بە ڕێی کاکێشانی شیعرەوە شۆقی ئەم هەموو ئەستێرە پرشنگدارانەمان تێبگرێت. هەر ئەوەندە ماوەتەوە کە بێژم،پێشەوا کاکەیی وەک بەرهەمە شیعرییەکانی پێشووی،لەم بەرهەمە نوێیەیشدا بە زمانێکی پاراو، خامەکەی دەخاتە گەڕ و کۆمەڵە وشە و دەستەواژەیەکی نوێیش دەکاتە بەر ئەم بەرهەمەیش واتە “نەمرەڕێ”. پێشەوا کاکەیی ،هەر جارە و بە پرۆژەیەکی نوێی شیعری ،دەروویەکی نوێمان لە ڕوو دەکاتەوە.پێشەوا شاعیرێکە جوگرافیا و مێژوو پێکەوە گرێ دەدات و لە ڕێی داگەڕان بە جوگرافیای وڵاتاندا دەرکە لە ڕووی دیرۆکی گەلانیش دەکاتەوە و خوێنەر هەم بە جوگرافیا و هەمیش مێژووی نەتەوە و گەلانی سەرزەوی ئاشنا دەکات.

پێویستە ئاماژە بەم خاڵەیش بدرێت کە نەمرەڕێ،بەرهەمی شاعیری جواننووس پێشەوا کاکەییە کە ساڵی 2021 لە لایەن وەشانی “نووسیار”ەوە چاپ و بڵاو کراوەتەوە. پێشەوا کاکەیی پێشتر چەندان بەرهەمی شیعری بڵاو کردووەتەوە.

شیاوی ئاماژەپێدانە پێشەوا عەبدوڵڵا عەبدولڕەحمان، ناسراو بە «پێشەوا کاکەیی،» ساڵی 1984(1363ی هەتاوی) لە گەڕەکی «جووتکانیان»ـی شاری “قەڵادزێ” لەدایک بووە. تا هەنووکە خاوەنی نزیک بە 14 بەرهەمی شیعری و توێژینەوەی ئەدەبیی چاپکراوە کە “زەریا و بەستەڵەکی باشوور بە تامی شیعر” نوێترین بەرهەمی ئەم شاعیرەیە. شیعری ئەم شاعیرە نوێخوازە بۆ سەر چەندان زمان وەرگێڕدراون.

ژێدەر:

نەمرەڕێ،پێشەوا کاکەیی،چاپخانەی جەنگەڵ،تاران،وەشانی نووسیار،چاپی یەکەم،2021،دانیمارک

هۆمەر نۆریاوی و پێشەوا کاکەیی



بزوتنەوەی گۆڕان لەبەردەم پڕۆژەیەکی شکست خواردودا!… عوسمان حاجی مارف

دوای چەندین ساڵ لە هەڵسورانی سیاسی جەلال تاڵەبانی کە خۆی لەبەرامبەر دژایەتی کردنی بارزانی و پارتیدا پێناسە دەکرد، هەوڵێکی زۆری دا تا هاوسەنگی هێزەکەی بەرێتە پێش هێزو نفوزی بارزانیەوە، تا ببێتە هێزێک کە وەک خاوەنی یەکەمی بزوتنەوەی کوردایەتی بناسرێتەوە، بەڵام ئاشکرایە لەوبارەیەوە کە مەوقعیەتی هێزەکەی تاڵەبانی بە هەر پلەو ئاستێک پێناسە بکرێت، بێ هودەو ناکام و دەستبەتاڵ لەبەردەم بارزانیدا مایەوەو نەیتوانی سەرکەوتن بەدەست بهێنێت، تا ئەو ئاستەی دواتر ناچاربوو بە پێشوازیکردن لە سازش و ڕێکەوتن و ملکەچی بۆ قەبوڵکردنی مەوقعیەتی پارتی.
ئەوەی جێگای سەرنجە ئەم هەنگاوی ناچارییەی ملکەچی تاڵەبانی بۆ بارزانی درزێکی گەورەی خستە ناو ڕیزەکانی یەکێتیەوە، دیارترینیان ناڕەزایەتی نەوشیروان بوو کە ئەم پاشەکشەیەی تاڵەبانی بە قازانجی ئایندەی زۆنی سەوز نەدەبینیەوە، ناچار لەسەرەتادا جۆرێک لە گۆشەگیری پیادە کردو دواتر هەنگاوی بەرەو پێکهێنانی بزوتنەوەی گۆڕان کردە پڕۆژەیەک، کە بە شێوازێکی تر لە هەڵسورانی سیاسی بەردەوامی بە ڕێبازی پێشوتری تاڵەبانی بدات بۆ وەستانەوە لە بەرامبەر بارزانی و پارتیدا.
ئەوەی پێویستە لەم نوسینەدا بەکورتی ئاماژەی پێ بدەم، بەجیا لەوەی هەر تێگەیشتن و وێنایەکمان لەسەر دەورونەخشی بزوتنەوەی گۆڕان و کاریگەریەکانی و چەواشەکاریەکانی هەبێت، تاتێوەگلانی ئیسلامیەکانیش لەو پرۆژەیە، بە بۆچونی من هەر لەسەرەتاوە ڕۆشن بوو پرۆژەیەکی لەم چەشنەی نەوشیروان هەر مەبەست و نیازێکی لە پشتەوە بوبێت بەشکستخواردویی لەدایک بووە، چونکە شەخسی یەکەمی یەکێتی و یەکێک لە شەخسیەتە ئەوەڵەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی، واتە تاڵەبانی دوای چل ساڵ زیاتر لە هەڵسورانی سیاسی لە کات و شوێنێکی دیاریکراودا، بنبەستی خۆی راگەیاندو دەستبەرداری ئەو ستراتیژیە بوو کە هەوڵیداو دەیویست بارزانی کەنار خات و خۆی ببێتە کەسی یەکەمی بزوتنەوەی کوردایەتی لە کوردستانی عێراقدا، بەڵام دواجار دیمان تاڵەبانی هەر بۆ خۆشی ئەوەی ڕاگەیاند کە لەو دژایەتی کردنەی بارزانیدا هەڵەی کردووە.
بۆیە پڕۆژەیەکی لەو چەشنە پاش چل ساڵ لە هەوڵی بێهودەو شکست و پەشیمانی تاڵەبانیدا، بۆ نەوشیروان نەک ئاسان نەبوو کارێکی لەو چەشنە درێژە پێبدات و بەسەرکەوتنی بگەیەنێت، بەڵکو هەر لەسەرەتاوە حەتمیەتی شکستی خۆی مسۆگەر کردبوو، بە تایبەتی لەهەلومەرجی ناجێگیری سیاسی کوردستان و باڵا دەستی بارزانی و پارتی وەک پایەو پێگەیەکی بەهێز لەدەسەڵاتی سیاسی و زۆنی زەرد لە کوردستاندا، جێگای بەجێگەیاندنی ئامانجی پرۆژەکەی نەوشیراونی تیادا نەدەبوەوە. هەر بۆیە سەرەتای نیشانەو هەنگاوەکانی بزوتنەوەی گۆڕان و ئاراستەی کۆتاییەکەشی بە شکستێکی ئابڕوبەرانەو زوو خۆڕادەستکردن بە پارتی پێشبینی دەکرا، هەر ئەو کاری خۆڕادەستکردنەشیان بە پارتی بەهەرزان و زوویی ئەنجامدا.
واتە مێژووی پاشخانێكە بە دوای باڵا دەستی و گوندەیی بارزانیەکان بەسەر بزوتنەوەی کوردایەتیدا سەپاندویانە و خۆیان تیا جێگیر کردووە بوونەتە خاوەنی هێزی یەکەم، هیچ فرسەتێکیان نەهێشتەوە تا بەشێکی تر لە ڕابەرانی بزوتنەوەی کوردایەتی لە هەر گروپ و ڕێکخراوو کەسایەتیەک توانای ئەوەیان هەبێت بە ناوی کوردایەتیەوە دەوری بارزانی لابخەن و جێگەی بارزانی بگرنەوە. ئەمە بەجیا لەوەی مێژویەکی تاڵە بۆ ململانێی نێوان هێزو لایەنەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی بەڵام لە هەمانکاتدا واقعیەتێکیشە بۆیان ئاسان نەبووە قەبوڵی بکەن و هەمیشە سەرکێشیان کردووە، بۆیە هەوڵدان بۆ بەرزکردنەوەی مەوقعیەت و ئاستی هاوسەنگی هێزەکانیان لە بری بەدواداچوون بۆ ئامانج و خواستی دەسەڵاتی خەڵک، هەموو کات بەشکست و بەخۆڕادەستکردن بە بارزانی پەردەی شانۆیی پرۆژەکانیان دادەرێتەوە.
گەر ئەو پاشخانە بنەماو واقعیەتی بەڵگە نەویستی شکستی پرۆژەی بزوتنەوەی گۆڕان بێت، لە هەمانکاتدا دەستپێکی چۆنیەتی کارەکەشیان ناواقع بینانەو مامەڵەیەکی نەگونجاویان خستەڕوو، بۆ گۆڕانێک کە مەبەستیان بوو لەدەسەڵاتی سیاسی لە کوردستاندا ئەنجامی بدەن. گەر تاڵەبانی لەڕێی هێزی چەکداری و شەڕی ناوخۆو دەسەڵات لە زۆنی سەوزدا ئەو هەوڵەی دابێت و سەرکەوتنی بەدەست نەهێنا، بزوتنەوەی گۆڕان لە ڕێگەی پەرلەمانێکی فۆرماڵی و کارتۆنیەوە ڕێگای ئەو ململانێیانەی گرتەبەرو بانگەوازی “ئەیگۆڕین”یان دەکرد، بەوشێوەیە ئومێدیان بە جەماوەرێکی ناڕازی بەخشی، کەچی لە ماوەی دوو دەورەی پەرلەماندا “ئەیگۆڕین” بەسەر خۆیاندا شکایەوەو بوونە خاوەنی ڕابەری شەقامی ئارام بۆ دەسەڵاتی بارزانی، ئەم ئاراستەیە مایەی لەدەستدانی جەماوەرەکەیان بوو.
خاڵێکی تر لەم شکستەی گۆڕان کە جێگای ووردبونەوەیە، جگە لە سەوداومامەڵە بێهودەکەی ناو پەرلەمان، چەند دروشمێکیان ڕاگەیاند کە کاریگەری لەسەر زهنیەتی خەڵک داناو جێگای پێشوازی خەڵک بوو، دەربارەی بودجەو شەفافیەت و یەکگرتنی هێزی چەکداری و چاکسازی و نەهێشتنی گەندەڵی..هتد، بەم دروشمانەوە چەپڵەی بەرەو دەسەڵاتیان لێ ئەدا، دواتر گەورەترین پاشەکشەو ڕیسواییەک کە بزوتنەوەی گۆڕانی لە ئێستادا پێ دەناسرێتەوە، بێدەنگی و فەرامۆشکردنی تەواوی ئەو بانگەوازو خواستانە بوو کەوەک مەزەی دروشمی ئەیگۆڕینەکەیان دەرخواردی خەڵکیان ئەدا. بودجە لە شوێنی خۆیەتی و بارزانی بەئارەزوی پێداویستیە سیاسیەکان و بنەماڵەکەی زیاتر یاری و مامەڵە بە بودجەوە دەکات، ناشەفافیەت حەتمیەتی وەرگرتووە و قسەکردن لەسەری بڤەیە، یەکنەگرتنی هێزی چەکداری و نایەکڕیزی “کورد” بە فەرمی دەناسرێت و گەندەڵیش تابێت بەرفراوانتر دەبێت، چاکسازیش بۆتە دەسەڵاتی ڕەهای بارزانی. واتە دروشمەکانی گۆڕان بە هێڵێکی تەواو پێچەوانەدا داکشاو بێشەرمانەو بەبێدەنگی قەبوڵیان کرد، وەگۆڕان بووە ئەو بەشە لەدەسەڵات، کە لە ناڕەزایەتیە جەماوەریەکاندا ئاڵا شینەکەی چووە ڕیزی بەرمیلە ڕەنگکراوەکان کە پاڵیان پێوە دەنرا، وەک هێمای خواستی خەڵک بۆ کۆتایی هینان بەم دەسەڵاتەو پێکهاتەکانی.
بزوتنەوەی گۆڕان زوو هەڵوەری و زۆر بچووک بۆتەوە، تەنها دوکانێکی لاکۆڵانیان ماوە کە بەشێک لەسەرکردەکانیان خۆیانی پێدەژێنن، ئەمەش ئایندەی هەموو ئەو هێزانەیە کە بۆ ڕکابەری لەبەرامبەر بارزانیدا بە هەوای کوردایەتی و نیشتمان پەروەری و دڵسۆزترو ڕاستگۆترو بوێرتر خۆیان پێناسە دەکەن.
ڕێگای ڕزگاری کرێکاران و خەڵکی زەحمەتکێش و ستەمدیدەی کوردستان کوردایەتی نیە، سەربەخۆییە لە تەواوی ئەو هێزو لایەنانەی بانگەوازی کوردایەتی و ئیسلامی سیاسی دەکەن، ئەوە تەنها دابینکردنی دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی خەڵکە بۆ بەڕێوەبردنی کۆمەڵگە کە ئەتوانێ کۆتایی بەدەسەڵاتی بارزانی و هەردەسەڵاتێکی سەرو ئیرادەی جەماوەری ناڕازی بهێنێت و ئازادی و یەکسانی جێگیر بکات.




تیرۆری سیاسی لەئیسلامدا-2-…شەماڵ بارەوانی

بەشی دووەم/

لە بەشی پێشوو ئاماژەم بەوەدا، کە بەر لەوەی ڕانانێکی کورت بۆ کتێبەکەی هادی عەلەوی«تیرۆری سیاسی لە ئیسلامدا». بکەین و قسەو باس لە تیرۆری سیاسی بکەین، لە ئیسلامدا و لاپەڕەکانی کتێبەکە هەڵبدەینەوە و بابەتەکە شەن و کەو بکەین و بەڵگەکان و نموونەکان لە بارەی ئەم تیرۆرە سیاسیەی ناو هەناوی مێژووی ئیسلام بخەینەڕوو، سەرەتا لە دیاردەی تیرۆری سیاسی، یاخود تیرۆر بە شیوەیەکی گشتی، لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، دەدوێین.

هەڵبەت، تیرۆری سیاسی، مناڵی ئەمڕۆ، یان کۆرپەی دوێنێ، یاخود لە دایکبووی پێرێ نییە. بەڵکو ئەو ڕەگێکی درێژ و مێژوویەکی کۆن و کەوناری هەیە و بە تەنها تایبەت نییە بە سەردەمێک و بڕگەیەکی تاریخی دیارکراو، یاخود شارستانیەتێک و مێژووی گەلێک و ئایین و نەتەوەیەک. بە پێی ئایینەکان و میتۆلۆژیاکان بێت، تیرۆر لە گەڵ یەکەم هەنگاوی دابەزینی مرۆڤ، لە بەهەشتەوە بۆ ئێرەو لە گەڵ یەکەم پێ خستنە سەر زەوی ئادەمەوە، دەست پێدەکات و یەکێک لە دوو کوڕەکەی ئادەم، ئەوەکەیتر تیرۆردەکات( قابیل، هابیل دەکوژێت).

کەواتە بە پێی ئەو تێگەیشتن و میتۆلۆژیایەبێت، کە ئادەم بە یەکەم قۆناغی ژیانی بەشەریەت دادەنێن، دەتوانین بلێین تیرۆر لە گەڵ دەستپێکی کاروانی ژیان و مرۆڤایەتی و، سەرەتای گەشەسەندنی شارستانییەتدا، هاوەڵێتی و هاودەمی مرۆڤی کردووە.

هەموو شارستانیەتەکان و سەردەمە مێژووییەکان، کەم و زۆر، بەشیخۆی تیرۆر، یاخود تیرۆری سیاسی تێدا هەبووە. لە گەڵ پەرەسەندنی شارستانیەت و بەرەو پێشڤەچوونی ژیان و پێشکەوتنی زیاتری کۆمەڵ و ژیار و درووستبوونی دەسەڵاتی سیاسی و ئیمپڕاتۆڕیەت و دەوڵەت و هەرێم و مەمالیک و مێرنشینەکان، دیاردەی تیرۆری سیاسیش سەری هەڵداوە. بە هۆکار و پاڵنەری جۆر بە جۆر، تیرۆر لە پێناوگەیشتن بە دەسەڵات، یاخود لە پێناو مانەوە لە دەسەڵات، تیرۆرکردن لە پێناو بەرژەوەندییەک، تیرۆر لە پێناو ئایین و ئایدیۆلوجیا و ئایدیایەکی دیاریکراو، تیرۆرکردنی بۆچونی جیاواز، تیرۆرکردنی ئازادیەکان، تیرۆرکردنی ڕۆژنامەنووس و نووسەر و قەڵەمە ئازادەکان..تاد.

مێژووی ئیسلامیش وەک بەشێک لەو مێژووە دوور و درێژەی مرۆڤ، که ژیان پێیدا تێپەڕیوە و لە سایەیدا ئەزموون کراوە و مرۆڤایەتی بە ناوتۆنێڵەکەیدا ڕۆیشتووە، یەکێک لە مێژووە هەرە ناشیرینەکانی بوونی بەشەریەتە.
مێژووەک، تیرۆر ڕەگ و ڕیشەی خۆی تێدا داکوتیوە و پڕیەتی له تاوان و لادان و ئەشکەنجە و داگیرکرکاری و تاڵان و فەرهود و بە کەنیزەکردن و بە کۆیلەکردنی مرۆڤ و جەنگ و کوشتن و تیرۆر.

ئەو مێژووەی پێکهاتووە لە زنجیرەیەکی بەردەوام، لە تیرۆری سیاسی و توندو تیژی و خوێن ڕشتن و کوشتن و کودەتاو پیلان و یەکتری لە ناوبردن و پاکتاوکردن و سەرکوتکردن و دیکتاتۆریەت و وێرانکردن.

ئەو مێژووەی بە تڕێڵە مێکابی بۆ بکەیت و بە ساڵان بە دیاریەوە دابنیشیت مۆنتاژی بۆ بکەیت و هەوڵی پەردەپۆشکردنی قێزەونیەکانی و جوانکردنی ناشیرینیەکانی بدەیت، ئەوە هەرگیز، بۆت ناکرێت.

چونکو مێژووەیەکی هێندە قێزەون و بێ ئەندازە ناشرین و لێوان لێوە لە توندوتیژی. مێژووەک، بۆنی باروت و خوێن و خویزاو جەنگ و داگیرکاری و کاوڵکاری و تیرۆری لێ دێت.

ئەو مێژووەی زۆر چەواشەکارانە، وەکو پەپولەیەک و مانگی چواردەشەو، یاخود بوکێکی ئارایشتکراو، پیشانی ئێمە مانان دراوە و دیوە ڕاستەقینەکەی و لایەنە دزێوەکەی، زۆر فێڵبازانە، هەمووی شاردراوەتەوە و پەردەپۆشکراوە.

ئەو مێژووەی کردەی تیرۆری سیاسی یەجگار زۆر و لە ئەژمار نەهاتووی بەخۆیەوە بینیوە.
لە لایەن سەرکردە و خەلیفەو والی و ئەمیر و حاکم و قازیەکان و هاوەڵەکان و ئالو بەیت و ڕاشدی و ئەمەوی و عەباسی و هەموو ئەوانەیتری دوای ئەمان و بە درێژایی حوکمی خەلافەتی ئیسلامی و بوونی حوکمی ئیسلامی و دەولەتی سیوکراتی ئیسلامی و لە نێوان هەموو چین و توێژەکانەوە.

تەنانەت هەوڵدراوە خودی پەیامبەری ئیسلامیش(د.خ)، بەژار تیرۆربکرێت. جا وەک ئاماژەمان بۆی کرد، لە پێناو دەسەڵات بووبێت، یان لە سەر ڕەخنەگرتن و بۆچوونی جیاواز و ئایینی جیاواز، یاخود بۆ تەۆڵەسەندنەوە و بۆ سەروەت و سامان و هەر هۆکارێکیتر بووبیت.




ره‌هه‌ندى گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئامێزى سرووشت له‌ شیعرى ( شار)ى سواره‌ى ئێلخانیزاده‌دا… نووسینی/ عەتا قەرەداخی

( شار ) كه‌ زیاتر به‌ ( ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌كه‌ت ) ناسراوه‌، شیعرێكی دیارى سواره‌ى ئێلخانیزاده‌یه‌. سواره‌ ته‌مه‌نێكی كورت ژیاوه‌( 1937- 1975 )و به‌هۆى نه‌خۆشیه‌وه‌ كۆچی دوایی كردووه‌. ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌ى له‌ ساڵی 1970 دا نووسیووه‌. سواره‌ى ئێلخانیزاده‌ یه‌كێكه‌ له‌ شاعیره‌ دیاره‌كانی رۆژهه‌ڵاتی كوردستان و هاوسه‌رده‌می شاعیران جه‌مال شارباژێڕى و جه‌لالی میرزاكه‌ریم و شێركۆ بێكه‌سه‌. هه‌روه‌ك راسته‌خۆ نه‌وه‌ى دواى هه‌ژارو هێمن و هاوچه‌رخه‌كانیانه‌ له‌ رۆژهه‌ڵات. به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ى كاریگه‌رى شێوازى شیعرى گۆران-ی پێوه‌ دیاره‌ ره‌نگه‌ ئه‌وه‌نده‌ نه‌كه‌وتبێته‌ ژێركاریگه‌رى شیعرى موكریانه‌وه‌. سواره‌ هه‌رچه‌نده‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌ كێشی عه‌ره‌بی و مه‌سنه‌وى فارسی شیعرى نووسیووه‌، به‌ڵام له‌ كۆتایی شه‌سته‌كانه‌وه‌ كه‌ ته‌مه‌نی نزیكی سی ساڵ بووه‌ته‌وه‌ به‌ شێوازى شیعرى سه‌ربه‌ست یان په‌خشانه‌ شیعر نووسیوێتی و ده‌قه‌كانی ( خه‌وه‌ به‌ردینه‌ و ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌كه‌ت و  من ئه‌ڵێم و  كوا شه‌نگه‌سوار و تاپۆو بوومه‌لێڵ…تاد) نموونه‌ى به‌رزو دیارى پێگه‌یشتنی ئه‌زموونی شیعرى ئه‌م شاعیره‌ كورت ته‌مه‌نه‌ن. 

ئاشكرایه‌ شیعر وه‌كو به‌رزترین و یه‌كێك له‌ ره‌گه‌زه‌ ئه‌ده‌بیه‌ دیاره‌كان مێژوویه‌كی كۆنی هه‌یه‌ و له‌ قۆناغی ژیانی ناو سرووشته‌وه‌ ئه‌م چه‌شنه‌ ئه‌ده‌بیه‌ به‌ ئاستی جۆراو جۆر به‌رهه‌مهاتووه‌. له‌ پێش قۆناغی نووسیندا شیعر له‌به‌ركراوه‌و وه‌كو ره‌گه‌زێكی زاره‌كی ده‌ماوده‌می كردووه‌و به‌ گۆرانی گوتراوه‌ته‌وه‌. كۆنترین شێوه‌ى شیعر كه‌ به‌ زمانی شیعریى هۆنراوه‌ته‌وه‌ ( ڤێنداس )ه‌ له‌ نێوان سه‌ده‌ى هه‌ژده‌و سیانزه‌ى پێش زانین و دواى ئه‌ویش ئۆدێسه‌ دێت له‌ سه‌ده‌ى هه‌شت و حه‌وتدا هۆنراوه‌ته‌وه‌. ئه‌مه‌ سه‌ربارى ئه‌وه‌ى كه‌ دیارده‌یه‌كی ئاشكرا هه‌یه‌ و وه‌كو رێسای لێهاتووه‌، كه‌ شیعر له‌ كۆى كه‌لتووره‌كاندا له‌ پێش ره‌گه‌زه‌ ئه‌ده‌بیه‌كانی تردا ده‌ركه‌وتووه‌. ئاشكرایه‌ شیعر به‌رهه‌می خه‌یاڵ و ئه‌ندێشه‌و نه‌سته‌. كه‌ ئه‌مانه‌ش له‌ هه‌موو مرۆڤێكی ئاسایدا بوونیان هه‌یه‌و له‌ كاتی وروژان یان سه‌ركوتكردندا به ‌هه‌ردوو باره‌كه‌دا هه‌وڵده‌ده‌ن گوزارشت له‌ خۆیان بكه‌ن، ئه‌وه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ هۆكاره‌كانی به‌رهه‌مهێنانی شیعر هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ تاوه‌كو ئێستا. دیاره‌ ئاشكرایه‌ كه‌ په‌ره‌سه‌ندنی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ چه‌ند قۆناغێكدا تێپه‌ڕیووه‌و هه‌ر له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى سه‌ره‌تاییه‌وه‌ یان كۆمه‌ڵگه‌ى پێش نووسینه‌وه‌ كه‌ به‌ كۆمه‌ڵگه‌ى ده‌ره‌وه‌ى مێژوو ناوده‌برێت په‌ره‌سه‌ندنی كۆمه‌ڵگه‌ى مرۆڤایه‌تی و مرۆڤ خۆى به‌رده‌وامبووه‌ تا گه‌یشتووه‌ته‌ قۆناغی ئێستا. قۆناغی سه‌ره‌تایی ژیان، قۆناغی ژیانی نێو سرووشته‌، واته‌ ئه‌و رووبه‌ره‌ خاوێنه‌ى كه‌ هاوتایه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌ست و خه‌یاڵ و ئه‌ندێشه‌ خاوێن و ناسك و بێگه‌رده‌دا كه‌ سه‌رچاوه‌ى به‌رهه‌مهێنانی شیعره‌.

لێره‌وه‌ ده‌شێ بگوترێت شیعر ده‌ربڕین بووه‌ له‌و خاوێنی و ناسكی و بێگه‌ردیه‌و وێناكردنی ئه‌و سرووشته‌ جوانه‌ بووه‌ كه‌ هێشتا ده‌ستی مرۆڤ و شوێنپێی مرۆڤ ته‌ڵخی نه‌كردووه‌و په‌ڵه‌ى له‌سه‌ر دانه‌ناوه‌. ئه‌م جوانیه‌ جوانیه‌كی نموونه‌ییه‌و هاوكات فه‌زایه‌كی هێمن و خامۆشه‌و جێگاى ئارامگرتن و حه‌وانه‌وه‌ى رۆحه‌. واته‌ سه‌رئه‌نجام زه‌مینه‌ى به‌رده‌وامی پاكژبوونه‌وه‌ى رۆحه‌و ده‌شێ مرۆڤ له‌هه‌ر ساتێكدا بۆى بگه‌ڕێته‌وه‌ به‌ مه‌به‌ستی حه‌وانه‌وه‌و ئارامگرتن و پاكژبوونه‌وه‌ى رۆح په‌ناى بۆ ببات.

هه‌ر لێره‌دا ئه‌و پرسیاره‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات: ئایا ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌ى سواره‌ گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ له‌ زه‌مینه‌ى ئاڵۆزو پڕ له‌ هه‌راو زه‌ناى شاره‌وه‌ بۆ زه‌مینه‌ى ئارامی نێو سرووشت، كه‌ یه‌كه‌میان واته‌ زه‌مینه‌ى ئالۆزو بكوژى هه‌ست و رۆح كه‌ شاره‌، وا له‌ شاعیر یان قسه‌كه‌رى شیعره‌كه‌ ده‌كات پشت له‌و زه‌مینه‌یه‌ بكات و بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ گوند یان بۆ لادێ كه‌ زه‌مینه‌ى ئارامی و هێمنیه‌و رووبه‌رى ره‌هابوونی رۆح و هه‌سته‌كان و خه‌یاڵه‌ و هاوتاى سرووشته‌؟ واته‌ ئایا ئه‌م ده‌قه‌ گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ له‌ زه‌مینه‌ى ئالۆزى شاره‌وه‌ بۆ نێو سرووشتی هێورو ئارام؟ یان جێهێشتنی شاره‌ له‌ لایه‌ن كوڕێكی په‌ره‌وه‌رده‌ى زه‌مینه‌ى لادێوه‌و دووباره‌ گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ یه‌كه‌مین زێد كه‌ چاوى تێدا هه‌ڵهێناوه‌؟ وه‌ڵامدانه‌وه‌ى ئه‌م پرسیارانه‌ به‌جێده‌هێڵین بۆ ئه‌وه‌ى له‌ رێگاى شیكردنه‌وه‌ى ده‌قه‌كه‌وه‌ ئه‌و وه‌ڵامانه‌ ئاشكرا ببن. هەروەک لێرەدا ئەم پرسیارەش دەکەین: ئایا ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌ى سواره‌ راكردنه‌ له‌ واقیعی شارو گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ نێو سرووشت؟

 هه‌روه‌ك ئاشكرایه‌ چه‌مكی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ نێو سرووشت ده‌رئه‌نجام و به‌رهه‌می ژیانی ئاڵۆزى شارو فشارى ژیانی سه‌ختی نێو زه‌مینه‌ى شاره‌. گومانی تێدا نیه‌ مرۆڤ به‌ ئازادى له‌ دایكبووه‌و له‌ ناو سرووشتیشدا به‌ ئازادى ژیاوه‌و یه‌كه‌م كۆت و پێوه‌ندى له‌گه‌ڵ یه‌كه‌م ده‌ركه‌وتنی خاسێتی ژیانی نیشته‌جێبووندا ده‌ركه‌وتووه‌، كه‌ ئه‌وه‌ش واته‌ نیشته‌جێبوون سه‌ره‌تای ژیانی جێگیربوون و سه‌ره‌تای ژیانی شارستانێتیه‌. له‌ نێو زه‌مینه‌ى شاره‌وه‌، له‌ ژینگه‌یه‌كدا كه‌ هه‌سته‌كانی مرۆڤ ده‌كوژرێن، خه‌یاڵه‌كانی مرۆڤ ده‌شێویندرێن و خه‌ونه‌كانی له‌بار ده‌برێن، رۆسۆ دروشمی گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ ناو سرووشت به‌رزكرده‌وه‌، واته‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ژیانی ئازادو بۆ ده‌ره‌وه‌ى كۆت و پێوه‌ند، بۆ زه‌مینه‌ى ره‌هابوونی هه‌سته‌كان و خه‌یاڵ و ئه‌ندێشه‌و نه‌ست، بۆ زه‌مینه‌ى پڕ له‌ ئارامی و هێمنی. له‌ راستیدا درووشمه‌كه‌ى رۆسۆ  واته‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ نێو سرووشت، دروشمێكه‌ ده‌لاله‌تی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌یه‌و ئامانجی زیندووكردنه‌وه‌ى چه‌مكی كێویبوونی نه‌رموونیان و شكۆداركردنی سه‌ره‌تاییبوونه‌ له‌ ژیان و ره‌فتاركردندا. واته‌ لێره‌وه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ نێو سرووشت ده‌لاله‌تی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئازادى سرووشتی هه‌ڵده‌گرێت.

پێش ئه‌وه‌ى بێینه‌ سه‌رباسی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ نێو سرووشت له‌ ده‌قه‌كه‌ى سواره‌ى ئێلخانیزاده‌دا، ئاماژه‌ بۆ چه‌مكی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ نێو سرووشت لاى هه‌ندێ له‌ شاعیرانی رۆمانسی ده‌كه‌ین، چونكه‌ ئاشكرایه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ نێو سرووشت بنه‌مایه‌كی قۆناغی ئه‌ده‌بی رۆمانسیه‌. ۆردزۆرس كه‌ زۆر بڕواى به‌ دروشمه‌كانی شۆڕشی فه‌ره‌نسا هه‌بوو، به‌و شۆڕشه‌یدا هه‌ڵده‌داو وه‌كو هه‌نگاوێك به‌ ئاراسته‌ى گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ره‌سه‌نایه‌تی باسی ده‌كرد و ئه‌و ره‌سه‌نایه‌تیه‌شی له‌ سروشتدا ده‌بینی. به‌ڵام دواتر زانی كه‌ ئه‌و شۆڕشه‌ ده‌ستكردى مرۆڤه‌، نه‌ك ده‌ستكردی سرووشت، له‌به‌رئه‌وه‌ دژى وه‌ستاو به‌دواى حه‌وانه‌وه‌دا ده‌گه‌ڕا له‌ ئامێزى سرووشتی راسته‌قینه‌دا. له‌ ئه‌نجامی بێ ئومێدبوون له‌ شۆڕشی فه‌ڕه‌نسا، ۆردزۆرس به‌ دواى وزه‌ى چاره‌سه‌كه‌رى سرووشتدا گه‌ڕا. بایه‌خی زیاترى ئه‌م شاعیره‌ به‌ سرووشت تا ئه‌ندازه‌یه‌كی دیار به‌هۆى بێئومێدى سیاسیه‌وه‌ بوو. به‌لاى شیللیه‌وه‌ سرووشت وه‌كو رۆح ئاوسه‌ به‌ بنه‌ماكانی خۆشه‌ویستی، هه‌روه‌ك جۆن كیتس پێیوایه‌ سرووشت چێژى حیسی پێشكه‌ش ده‌كات. له‌سه‌رووى هه‌موو ئه‌مانه‌شه‌وه‌ شیعرى رۆمانسی به‌ چه‌ند خاسێتێك ده‌ناسرێته‌وه‌ وه‌كو یاخیبوون له‌ عه‌قڵ و كۆت و به‌ندى كۆمه‌ڵایه‌تی و گه‌ڕانه‌وه‌ به‌ ئاراسته‌ى دڵ. هه‌روه‌ك به‌ ته‌وه‌ربوونی تاكه‌كه‌س له‌ ئه‌ده‌بی رۆمانسیدا و یاخیبوون له‌ هه‌موو یاساو رێساو رێكخستن و داب و نه‌ریت و عورفێك و پشتبه‌ستن به‌ سرووشت و جوانیه‌كانی  و وێناكردن و به‌رجه‌سته‌كردنی پاڵه‌وانی رۆمانسی له‌ خاسێته‌ سه‌ره‌كیه‌كانی شیعرى رۆمانسین. كه‌واته‌ ئه‌وه‌ى ئاشكرایه‌ له‌ شیعرى رۆمانسیدا تاكه‌كه‌س و سرووشت ته‌وه‌رو پنتی سه‌ره‌كین و هه‌موو شتێك به‌ ده‌ورى زاتی شاعیردا ده‌سوڕێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش واده‌كات كه‌ زاتی شاعیر یان پاڵه‌وانی رۆمانسی یان قاره‌مانی ده‌قی رۆمانسی به‌رده‌وام به‌ دواى هێمنی و هێورى و حه‌وانه‌وه‌و چێژدا بگه‌ڕێت و ئه‌وه‌ش له‌ ئامێزى هێمن و خاوێن و جوانی سرووشتدا ده‌سته‌به‌ر ده‌بێت. لێره‌وه‌ ئێستا ده‌رگایه‌ك هه‌یه‌ تا بێینه‌ سه‌ر لێكۆڵینه‌وه‌ى ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌ى سوارەی ئێلخانیزاده‌ به‌ ناونیشانی ” شار”.    

ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌ى سواره‌ به‌ ناونیشانی ( شار ) یان وه‌كو ئه‌وه‌ى كه‌ له‌لاى خوێنه‌ر ناسراوه‌ ( ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌كه‌ت )، بریتیه‌ له‌ گفتوگۆى نێوان دووكه‌س، كه‌ كه‌سی یه‌كه‌م واته‌ قسه‌كه‌ر كه‌ ده‌شێ شاعیر بێت و كه‌سی دووه‌م گوێگر كه‌ ته‌نیا وه‌كو گوێگرێكی مه‌عنه‌وى له‌ پێكهاته‌ى زمانی ده‌قه‌كه‌دا ئاماده‌بوونی هه‌یه‌. هه‌ر زوویش شووناسی گوێگر تا ئه‌ندازه‌یه‌ك ئاشكرا ده‌بێت، ئه‌ویش له‌ میانه‌ى ده‌ربڕینه‌كانی قسه‌كه‌رى شیعره‌كه‌وه‌، كه‌ وه‌كو ره‌گه‌زى دووه‌م و ته‌نانه‌ت وه‌كو خۆشه‌ویستیش ده‌یدوێنێت. به‌ڵام ئه‌وى كه‌سی دووه‌م له‌ رووى ده‌ربڕین و وه‌ڵامدانه‌وه‌وه‌ هیچ ئاماده‌بوونێكی نییه‌. ئه‌مه‌ش واده‌كات كه‌ ده‌قه‌كه‌ بریتی بێت له‌ قسه‌كردنی قسه‌كه‌ر یان شاعیر بۆ ده‌ره‌وه‌ى خۆى، یان بۆ هه‌مووان، به‌ڵام به‌ مه‌به‌ستی به‌رجه‌سته‌كردنی زه‌مینه‌یه‌ك تا لێیه‌وه‌ ئامانجی ده‌قه‌كه‌ بە شێوەیەکی ئاشكرا ئاراسته‌ بكرێت. ئه‌و كه‌سی دووه‌م واته‌ ئه‌وى ره‌گه‌زى دووه‌م ده‌دوێنێت و راسته‌خۆش له‌ نێوان خۆى و ئه‌ودا جیاكارییه‌ك ده‌كات، كه‌ ده‌بێته‌ جیاكاریی له‌ نێوان خۆیی لادێی و ئه‌وى شارییدا، كه‌ له‌ پشتی ئه‌مه‌شه‌وه‌ دووانه‌یه‌كی به‌رامبه‌ر ئاماده‌یه‌، ئه‌ویش دووانه‌ى ( لادێ \ شاره‌ ).

ئاشكرایه‌ له‌ زه‌مینه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تی درووست و له‌ په‌ره‌سه‌ندنی ئاسایی كۆمه‌ڵایه‌تیدا ئاراسته‌ى كۆچ له‌ لادێوه‌ به‌ره‌و شاره‌، له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى سه‌ره‌تاییه‌وه‌ به‌ره‌و شارستانێتیه‌، له‌ سرووشته‌وه‌ به‌ره‌و ته‌كنۆلۆجیایه‌، له‌ رۆمانسیه‌ته‌وه‌ به‌ره‌و ریالیزم و مۆدێرنیزمه‌. به‌ڵام لێره‌دا جوڵه‌یه‌كی پێچه‌وانه‌ هه‌یه‌ كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ له‌ شاره‌وه‌ بۆ لادێ، له‌ شارستانێت و ته‌كنۆلۆجیاوه‌ بۆ سرووست و بۆ ژیانی ساده‌. كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌لاله‌تێكی فه‌له‌سه‌فی له‌ پشتیه‌وه‌یه‌ ئه‌ویش خه‌ونبینینی به‌ره‌ده‌وامی مرۆڤه‌ به‌ ساده‌یی و هێمنی و بێگه‌ردى و حه‌وانه‌وه‌ى نێو ئامێزى سرووشتی جوان و هێوره‌وه‌، كه‌ هاوشێوه‌ى هێمنی نێو هه‌ناو یان منداڵدانی دایكه‌. واته‌ گه‌ڕانه‌وه‌ له‌ شاره‌وه‌ بۆ لادێ، بۆ نێو سرووشت هاوشێوه‌ى خه‌ونبینینه‌ به‌ گه‌ڕانه‌وه‌وه‌ له‌ هه‌ر قۆناغێكی ژیاندا بۆ ئامێزى دایك و ئه‌وه‌ش وه‌كو جۆرێك له‌ خۆشاردنه‌وه،‌ یان خۆحه‌شاردانه‌ له‌ ئاڵۆزى و كێشه‌كانی ژیان به‌ مه‌به‌ستی خۆپاراستن و به‌ده‌ستهێنانه‌وه‌ى حه‌وانه‌وه‌و ئاسووده‌یی.

ناونیشانی ئه‌م ده‌قه‌ كه‌ ( شار ) ه‌، ئه‌گه‌ر  هه‌ر خۆى وه‌كو وشه‌یه‌ك یان دالێك لێی بڕوانرێت، ئه‌وا پێویسته‌ وه‌كو ده‌روازه‌یه‌كی سه‌ره‌كی بۆ چوونه‌ ناو جیهانی قوڵ و تاریك و نائاشكراى ده‌قه‌كه‌ سه‌یر بكرێت و پێویستی به‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ڵسه‌نگاندن بكرێت و بدوێنرێت هه‌تا له‌وێوه‌ رێگاى چوونه‌ ناو ده‌قه‌كه‌ ئاسانتر بێت. هه‌روه‌ك ئاشكرایه‌ كه‌ ناونیشان یه‌كه‌مین شوێنی به‌یه‌كتر گه‌یشتنی خوێنه‌رو ده‌قه‌ و پێگه‌ى هه‌ڵهێنانی یه‌كه‌م هه‌نگاوه‌ به‌ره‌و داڵانه‌ تاریكه‌كانی ده‌ق كه‌ ده‌شێت ناونیشان تروسكایی و ته‌نانه‌ت رووناكیه‌كى زۆر پێشكه‌ش بكات بۆ دۆزینه‌وه‌ى رێگاى چوونه‌ ناوه‌وه‌ى جیهانی نائاشكراى ده‌قه‌كه‌. ته‌نانه‌ت ناونیشان ده‌بێ بگونجێت له‌گه‌ڵ ناوه‌رۆكی ده‌ق و پێكهاته‌ى ده‌ق و ئاستی جوانناسی ده‌ق و پرسیارى ده‌قدا. كه‌واته‌ با بزانین لێره‌وه‌ ناونیشانی ئه‌م ده‌قه‌ “شار” یان ” ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌كه‌ت ” چی ده‌گه‌یه‌نێت و چیمان پێشكه‌ش ده‌كات بۆ چوونه‌ ناو جیهانی قوڵی ده‌قه‌كه‌.

وه‌كو پێشتر ئاماژه‌مان بۆ كرد، شار وه‌كو شوێن زه‌مینه‌ى قۆناغێكی دیاریكراوه‌ له‌ ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تیدا، كه‌ له‌ دواى قۆناغی ژیانی فیودیالی دێت. ژیانی شار قۆناغی ده‌ركه‌وتنی پیشه‌سازى و پێكهاتنی چینی بۆرژواى فه‌رمانڕه‌وایه‌و له‌به‌رامبه‌ریدا ده‌ركه‌وتنی چینی كرێكاره‌. له‌م رووه‌وه‌ شار زه‌مینه‌ى ململانێ و پێكدادانی ئه‌م دوو چینه‌یه‌، كه‌ چینی بۆرژوا هه‌وڵده‌دات زیاتر ده‌سه‌ڵات و هه‌ژموونی خۆى بسه‌پێنێت و له‌ به‌رامبه‌ریشدا چینی كرێكار هه‌وڵده‌دات و كۆشش ده‌كات ده‌سه‌ڵاتی بۆرژوا تێكبشكێنێت و خۆى ده‌سه‌ڵات به‌ده‌ست بگرێت و سیستێمێكی سیاسی ئیدارى باشتر كه‌ له‌ خزمه‌تی زۆرینه‌و چینی خواره‌وه‌ى كۆمه‌ڵگه‌دا بێت پێكبهێنێت. به‌ڵام ئه‌وه‌ى ئاشكرایه‌ له‌ شۆڕشی بۆرژوازیه‌وه‌ كه‌ له‌ ئه‌وروپاى رۆژئاوا بۆ یه‌كه‌مجار ده‌ستی پێكردووه‌و، له‌ به‌ریتانیاش ئه‌م شۆڕشه‌ له‌ پێش وڵاتانی ترى ئه‌وروپاوه‌ روویداوه‌ كه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ى حه‌ڤده‌هه‌مدا بوو، دواتریش له‌ چاره‌كی دواینی سه‌ده‌ى هه‌ژده‌دا شۆڕشی فه‌ره‌نسی روویداو درووشمه‌كانی شۆڕشى بۆرژوازى به‌ گشتی و شۆڕشی بۆرژوازى فه‌ره‌نسی به‌ تایبه‌تی جێگاى ئومێدى جه‌ماوه‌ر بوون، به‌ڵام دواتر و له‌ئه‌نجامی جێبه‌جێنه‌كردنی درووشمه‌كانی شۆڕشدا بێ ئومێدیه‌كی گه‌وره‌ كه‌وته‌وه‌. له‌و كاتانه‌وه‌ تاكو ئێستا چینی بۆرژواى سه‌رمایه‌دار له‌سه‌ر كورسی فه‌رمانه‌ و سیستێمی ئابوورى سه‌رمایه‌داى كه‌ سیستێمی ئابوورى شاره‌ دنیا به‌ڕێوه‌ده‌بات و چینی كرێكاریش بۆ خۆى وه‌كو هێزى كار به‌كارده‌هێنرێت و له‌ ده‌ره‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاته‌ و یاساكانی كار و فشارى كار و به‌ زه‌حمه‌ت به‌ده‌ستهێنانی پێداویستیه‌كانی ژیان ئەو دیاردانەن کە رۆژانە چینی کرێکار رووبەڕوویان دەبێتەوە. سیستیمی کۆمەڵگای شار ئه‌و كه‌ش و بارودۆخه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ یان رووبه‌رێكی فراوانی كۆمه‌ڵگه‌ به‌ده‌ستیه‌وه‌ ده‌ناڵێنێت و ئێستا له‌ شاردا مرۆڤی كاركه‌ر هاوشێوه‌ى ئامێره‌و ته‌نانه‌ت ئامێر خه‌ریكه‌ جێگا به‌ مرۆڤه‌كان له‌ق ده‌كات و له‌ ئێستادا رۆبۆته‌كان به‌ باشی زۆرێك له‌ كاره‌كانی مرۆڤ ئه‌نجام ده‌ده‌ن. ئه‌وه‌ش ده‌بێته‌ فشارێكی زیاتر بۆ سه‌ر ژیانی هێزى كار له‌ شاردا و سه‌رئه‌نجام به‌ره‌و بێكاركردن و برسیكردنیان ده‌بات. ئه‌مه‌ قۆناغی ژیانی شاره‌ تاكو ئێستاو سه‌ربارى رووكه‌شی جوانكراوى ژیانی شار به‌ به‌رهه‌مه‌كانی ته‌كنۆلۆجیاى نوێ، به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ روانینی رۆمانسیانه‌ سه‌یرى ژیانی شار بكه‌ین، ئه‌وا بریتیه‌ له‌ دۆزه‌خ. بێگومان له‌ روانگه‌ى ریالیزمیشه‌وه‌ شار شوێنی راسته‌قینه‌ى ململانێی چین و تۆێژه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌ ناكۆكه‌كانه‌ له‌ پێناوى باشتر كردنی ژیان و گه‌ڕانه‌وه‌ى به‌هاو شكۆ بۆ مرۆڤ وه‌كو باڵاترین ئەفرێندراو و باڵاترین بوونی نێو ئه‌م گه‌ردوونه‌.

كاتێ ( شار ) ناونیشانی ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌یه‌ و شاریش وه‌كو باسمان كرد زه‌مینه‌ى ئه‌و ململانێ و فشاره‌ جۆراوجۆرانه‌یه‌ بۆ سه‌ر ژیانی مرۆڤ به‌ گشتی و بۆ سه‌ر ژیانی به‌شی خواره‌وه‌ى كۆمه‌ڵگه‌، له‌ به‌رامبه‌ریدا لادێ یان سرووشت هه‌یه‌ كه‌ ئه‌ویش قۆناغی ژیانی پێش شاره‌ و به‌ قۆناغی ژیانی ساده‌ و سه‌ره‌تایی نێو سرووشتیش ناوده‌برێت. كه‌واته‌ ناونیشانی ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌ راسته‌وخۆ سه‌رنجمان بۆ به‌راوردكردن له‌ نێوان ئه‌و دوو زه‌مینه‌و ئه‌و دوو قۆناغه‌ى ژیان و ئه‌و دوو كه‌لتووره‌دا راده‌كێشێت كه‌ ئه‌وه‌ى پێشتریان واته‌ لادێ – سرووشت به‌ قۆناغی ئازادى و بێ كۆتوبه‌ندى ژیان داده‌نرێت و ئه‌وه‌ى دووه‌میشیان واته‌ شار به‌ دۆزه‌خی سایه‌ى قۆناغی ته‌كنۆلۆجیا و ژیانی ئالۆز و سه‌ختی زه‌مینه‌ى شار ده‌زانرێت. ئه‌م ناونیشانه‌ش په‌یوه‌ست به‌ كه‌سێتی قسه‌كه‌رى شیعره‌كه‌ به‌راوردكردنی ژیانی ئه‌وه‌ له‌ نێوان ئه‌و دوو زه‌مینه‌یه‌دا. كه‌ ئه‌می قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌ له‌ ئاڵۆزه‌كه‌یاندا ده‌ژى به‌ڵام بێزار ده‌بێت و وه‌كو هه‌ر مرۆڤێكی رۆمانسی یان وه‌كو شاعیرێكی رۆمانسی ده‌یه‌وێت پشت له‌م زه‌مینه‌ى شار‌ بكات و بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ زه‌مینه‌ى یه‌كه‌م كه‌ لادێ یان سرووشت یان ژیانی ساده‌و ساكارى ئامێزى سرووشتی هێمن و هێوره‌. ئاشكرایه‌ لێره‌وه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سرووشت ده‌لاله‌تی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئازادى سرووشتی هه‌ڵده‌گرێت. شار ماناى رێكخستن و یاسا و رێساو سنوورداركردنی جوڵه‌و ئازادییه‌كانی تاكه‌كه‌س و مل كه‌چبوون و وابه‌سته‌بوون به‌ رێساو نه‌ریت و ئه‌ته‌كێته‌وه‌، له‌ كاتێكدا لادێ یان سرووشت ماناى ئازادى و ره‌هایی له‌ جوڵه‌و له‌ هه‌ڵس و كه‌وتدا. ناونیشانی ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌ له‌ ئا‌ستی ده‌لالیدا بریته‌ له‌ به‌راوردكردن له‌ نێوان ئه‌م دوو زه‌مینه‌دا.

ئێستا له‌ رێگاى ناونیشانه‌وه‌ كه‌ رۆڵی كلیلی كردنه‌وه‌ى ده‌قه‌كه‌ ده‌بینێت به‌ره‌و چوونه‌ ناو ده‌قه‌كه‌و شیكردنه‌وه‌ى بنیادى پێكهێنه‌رانه‌ى و له‌وێشه‌وه‌ بەرەو ئاشكراكردنی ده‌لالات و ماناو له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ش دۆزینه‌وه‌ى پرسیاره‌كانی ده‌قه‌كه‌و شێوه‌ى ئاراسته‌كردنیان و دیاریكردنی جیهانبینی ده‌قه‌كه‌ ده‌چین. سه‌ره‌تا ئه‌و پرسیاره‌ش به‌رز ده‌كه‌ینه‌وه‌ ئایا ئه‌م ده‌قه‌ له‌ چ قۆناغێكی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و كه‌لتووریدا نووسراوه‌؟ ئایا ئه‌و زه‌مینه‌ى ده‌قه‌كه‌ى تێدا به‌رهه‌م هاتوو چ جۆره‌ زه‌مینه‌یه‌كه‌ له‌ رووى كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و ئابوورى و كه‌لتوورى و عه‌قڵیه‌وه‌؟ ئایا ئاستی په‌ره‌سه‌ندنی كۆمه‌ڵایه‌تی چۆنه‌و به‌و پێیه‌ش له‌ رووى مێژووى ئه‌ده‌بیه‌وه‌ ئه‌م شیعره‌  له‌ چ قۆناغێكی مێژوویی شیعرى كوردیدا نووسراوه‌؟ ئایا شیعرى قۆناغی كلاسیكه‌ یان رۆمانسی یان ریالیزم؟ ئەگەرچی سنووری جیاکردنەوەی ئەم پۆلێنکردنانەش هەندێجار ئاڵۆزەو لەژێر تەمومژدایە.

سواره‌ى ئێلخانیزاده‌ سه‌ره‌تاى شیعرنووسینی به‌ شێوه‌ى كلاسیك بووه‌و له‌سه‌ر كێشی عه‌روز شیعرى نووسیووه‌و دواتر ده‌ستی داوه‌ته‌ شیعر نووسین به‌ شێوازى نوێ. به‌ڵام له‌ راستیدا ناوبه‌ناو تا كۆتایی ژیانیشی هه‌ر گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ نووسین به‌ كێشی عه‌روز. مێژووى ژیانی شیعرى سواره‌ ده‌كه‌وێته‌ دواى ئه‌زموونی شیعرى شاعیرانی موكریان و ئه‌زموونی شیعرى گۆرانه‌وه‌. بێگومان به‌ پێی ئه‌وه‌ى كه‌ سواره‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌ دایكبووه‌و ژیاوه‌و خوێندوویه‌تی، ئاساییه‌ كه‌ كاریگه‌رى كه‌لتوورى ده‌وڵه‌مه‌ندى فارسی و به‌ تایبه‌تی كاریگه‌رى شیعرى نوێی فارسیشی له‌سه‌ر بووبێت به‌ تایبه‌تی ئه‌زموونی نوێی شیعرى فارسی له‌سه‌ر ده‌ستی نیما یوشیج و ئەوانی تریش. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئاشكرایه‌ كه‌ كاریگه‌رى شیعرى گۆران یان شیعرى نوێی كوردى له‌سه‌ر ده‌ستی گۆران و هاوه‌ڵه‌كانی له‌سه‌ر ئه‌زموونی شیعرى كوردى له‌ رۆژهه‌ڵات هه‌بووه‌، به‌ تایبه‌تی له‌سه‌ر سواره‌. له‌ رووى كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیشه‌وه‌ سواره‌ كوڕى قۆناغێكی ژیانه‌ كه‌ سیستێمێكی نادادپه‌روه‌ر فه‌رمانڕه‌واى وڵاته‌كه‌یه‌تی و سه‌ربارى ئه‌وه‌ش میلله‌ته‌كه‌ى ئه‌م داگیركراو و دابه‌شكراوه‌، كه‌ ئه‌مانه‌ش هه‌ریه‌كه‌ به‌ ئاستێك كاریگه‌رییان له‌سه‌ر كۆى ئه‌زموونی رۆشنبیرى و ئه‌ده‌بی و هونه‌ریی كوردى هه‌بووه‌. سواره‌ بارى ته‌ندرووستی خۆیشی زۆر باش نه‌بووه‌ كه‌ ئه‌وه‌ش دیسان رۆڵ و كاریگه‌رى ده‌بێت له‌سه‌ر ئه‌زموونی ژیانی ئه‌ده‌بی و هونه‌رى.

سوارەی ئێلخانیزادە دەڵێت: 

گوڵم! \ دڵم پڕه‌ له‌ ده‌ردو كوڵ \ ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌كه‌ت. \ ئه‌ڵێم به‌ جامی ئاوى كانیاوى دێیه‌كه‌م، \ عیلاجی كه‌م كوڵی دڵی پڕم، له‌ ده‌ردى ئینتیزاره‌كه‌ت.\ وه‌ڕه‌ز بوو گیانی من، له‌ شارو هاڕه‌هاڕى ئه‌و، \ له‌ رۆژى چڵكنی نه‌خۆش و تاو و یاوى شه‌و،\ ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌كه‌ت، \ له‌ شارى چاو له‌به‌ر چراى نێئۆن شه‌واره‌كه‌ت،\  بڕۆمه‌ دێ، كه‌ مانگه‌شه‌و بزێته‌ ناو بزه‌م،\ چلۆن بژیم له‌ شاره‌كه‌ت، \ كه‌ پڕ به‌ دڵ دژى گزه‌م؟ \ له‌ شاره‌كه‌ت، كه‌ ره‌مزى ئاسن و مناره‌یه‌ \ مه‌لی ئه‌وین غه‌واره‌یه‌.\ ئه‌ڵێی له‌ ده‌ورى ده‌ست و پێم، \ ئه‌وه‌ى كه‌ تێل و تان و رایه‌ڵه‌، \ كه‌له‌پچه‌یه‌، \ له‌ شاره‌كه‌ت كه‌ مه‌ندى دووكه‌ڵه‌ \ كه‌ دێته‌ ده‌ر له‌ ماڵی ده‌وڵه‌مه‌ند، \ وه‌ تیشكی بێ گوناهی خۆره‌تاو ئه‌خاته‌ به‌ند. \ له‌ هه‌ر شه‌قام و كووچه‌یه‌ك شه‌پۆڕى شینه‌ دێ به‌ره‌و دڵم، \ ده‌ستی گه‌رمی ئاشنا نیه‌ كه‌ ئه‌یگوشم، \ ده‌ستی چێوه‌ى یه‌. / له‌ شاره‌كه‌ت زه‌لیله‌ شێر، گوڵم \ باوى رێوىیه‌،\ به‌ هه‌ر نیگایه‌ك و په‌تایه‌كا \ ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌كه‌ت، گوڵم \ ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌كه‌ت، \ گوڵم،  هه‌رێمی زۆنگ و زه‌ڵ \ چلۆن ئه‌بێته‌ جاڕه‌ گوڵ \ له‌ شارى تۆ، له‌ بانی عه‌رشه‌ قۆنده‌رى دڕاو \ شاره‌كه‌ت- \ ئاسكه‌ جوانه‌كه‌م! \ ته‌سكه‌ بۆ ئه‌وین و بۆ خه‌فه‌ت هه‌راو. \ كێ له‌ شارى قاتڵی هه‌ژار، گوێ ئه‌داته‌ ئایه‌تی په‌ڕاوى دڵ؟ \ منێ كه‌ گۆشی تاوى گه‌رمی به‌ر ده‌واره‌كه‌ى عه‌شیره‌تم،\ به‌ داره‌ ته‌رمی كووچه‌ ته‌نگه‌كانی شاره‌كه‌ت، \ رانه‌هاتووه‌ له‌شم. \ بنارى پڕ به‌هارى دێ \ ره‌نگی سوورو شین ئه‌دا \ له‌ شیعرو عاتیفه‌ى گه‌شم \ ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌كه‌ت گوڵم، \ ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌كه‌ت \.

ئه‌گه‌ر سه‌ره‌تا سه‌یرى ئاستی ئاشكراو بینراوى ده‌قه‌كه‌ بكه‌ین وه‌كو پێكهاته‌یه‌كی زمانی له‌ ناونیشانه‌وه‌ بۆ جه‌سته‌ى ده‌قه‌كه‌، ئه‌وا ده‌قێك له‌به‌رده‌مماندا ئاماده‌یه‌. ئێستا نازانین ئایا ئه‌و ده‌قه‌ ده‌قێكی زیندووه‌ یان نا؟ هه‌ڵگرى ده‌لالات و ماناو پرسیارو جیهانبینیه‌ یان نا؟ به‌ڵام ئه‌وه‌ى ئاشكرایه‌ پێكهاته‌یه‌كی زمانیه‌. ئایا ئه‌م پێكهاته‌ زمانیه‌ له‌ رووى ره‌گه‌زه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی شیعره‌وه‌ ده‌قێكی شیعریه‌؟ ئایا شێوازى ده‌قه‌كه‌ چ شێوازێكه‌؟ ئایا ئه‌م ده‌قه‌ لیریكه‌؟ په‌خشانه‌ شیعره‌ یان شیعرى نوێیه‌؟ ئایا وێنه‌و لێكچوون و خوازه‌و بنه‌ماكانی ترى به‌رهه‌مهێانی شیعریه‌ت تیایدا چۆنه‌؟ ئایا شێوه‌ى ده‌ربڕینی زمانی ده‌قه‌كه‌ چۆنه‌؟ گێڕانه‌وه‌یه‌، گفتوگۆیه‌، مۆنۆلۆگه‌، داخوازیه‌، فه‌رمانه‌، یان داواكارى و پاڕانه‌وه‌یه‌؟

ئه‌وه‌ى به‌ ئاشكرا ده‌بینرێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌قه‌كه‌ شێوه‌ى گفتوگۆى هه‌یه‌ له‌ نێوان قسه‌كه‌رێكی ئاماده‌ كه‌ ده‌شێ شاعیر خۆى بێت له‌گه‌ڵ گوێگرێكی نائاماده‌ كه‌ ره‌گه‌زى دووه‌مه‌و ئه‌وى قسه‌كه‌ر له‌ چركه‌ساتێكی پڕ له‌ بێزارییه‌وه‌ له‌گه‌ڵی ده‌دوێت، كه‌ بێزاریه‌كه‌ى له‌وى كه‌سی به‌رامبه‌ر نییە،‌ به‌ڵكو له‌و زه‌مینه‌یه‌ كه‌ واپێده‌چێت زه‌مینه‌ى راسته‌قینه‌ى ئه‌وى گوێگر بێت و ئه‌می قسه‌كه‌ریش له‌ بنه‌ڕه‌تدا سه‌ربه‌و زه‌مینه‌ نییە‌، به‌ڵام له‌ژێر كاریگه‌رى هه‌ر هۆكارێكدا بێت گواستراوه‌ته‌وه‌ بۆ ئه‌و زه‌مینه‌ كه‌ زه‌مینه‌ى شاره‌. لێره‌وه‌ ده‌شێ ئه‌وى قسه‌كه‌ر له‌ ئه‌نجامی په‌ره‌سه‌ندنی كۆمه‌ڵایه‌تی و پێویستبوونی شارو ته‌كنۆلۆجیا و پیشه‌سازی به‌ هێزى كار، ئەم لادێ و ژیانی قۆناغی فیزدیالی و كشتوكاڵی به‌جێهێشتبێت و گواسترابێته‌وه‌ بۆ زه‌مینه‌ى شار و بۆ نێو په‌یوه‌ندى كۆمه‌ڵایه‌تی و به‌رهه‌مهێنانی شار، كه‌ په‌یوه‌ندى به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌دارى و كه‌لتوور و عه‌قڵ و ده‌سه‌ڵاتی چینی بۆرژواى خاوه‌ن ئامرازه‌كانی به‌رهه‌مهێنان و رێكخه‌رى په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌رهه‌مهێنانه‌.

یان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌وى قسه‌كه‌ر وه‌كو ده‌سته‌بژێرى لادێ به‌هۆى خوێندنه‌وه‌ له‌ زه‌مینه‌ى لادێوه‌ گواستراوه‌ته‌وه‌ بۆ زه‌مینه‌ى شار. له‌ هه‌ردوو باره‌كه‌دا ئه‌می قسه‌كه‌ر دووچارى نامۆیی ده‌بێت له‌ زه‌مینه‌ى شاردا و ئه‌م ده‌قه‌ش ده‌بێته‌ ده‌ربڕى هه‌ست و هه‌ڵوێستی ئه‌م كه‌سێتیه‌ى كه‌ هه‌ست به‌ نامۆیی ده‌كات و رابردووى خۆى ده‌لاوێنێته‌وه‌ و ده‌یه‌وێت بۆى بگه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ رابردووى ئه‌و له‌ زه‌مینه‌ى لادێدایه‌، واته‌ ژیانی ناو سرووشت. له‌م رووه‌وه‌ ئه‌م ده‌قه‌ ده‌بێته‌ گێڕانه‌وه‌ى به‌سه‌رهاتی گه‌ڕانه‌وه‌ى لاوێكی لادێی له‌ زه‌مینه‌ى شاره‌وه‌ بۆ زه‌مینه‌ى لادێ، كه‌ ئه‌وه‌ش گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ له‌ ژیانی شارستانێتی و ته‌كنۆلجیاوه‌ بۆ ژیانی ساده‌ى لادێ و بۆ ئامێزى سرووشت. لێره‌وه‌ ئاشكرا ده‌بێت كه‌ بیرۆكه‌ى سه‌ره‌كی ئه‌م ده‌قه‌ بێزاربوونه‌ له‌ ژیانی پڕ له‌ فشار و سه‌ختی شار و گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ ژیانی سه‌ره‌تایی لادێ و بۆ نێو ئامێزى خاوێن و هێور و دوور له‌ فشارى نێو سرووشت. واته‌ گه‌ڕانه‌وه‌ له‌ په‌یوه‌ندى ئامێر ئاسایی ژیانی شاره‌وه‌ كه‌ هیچ هه‌ست و سۆزێكی مرۆیی تێدا نییه‌ بۆ په‌یوه‌ندى پته‌و و به‌هێزى لادێ و خێڵ و عه‌شیره‌ت كه‌ به‌ تێرى بارگاویكراوه‌ به‌ هه‌ست و سۆز و رایه‌ڵه‌كانی په‌یوه‌ندى خوێن و ده‌مار.

له‌ ده‌ستپێكدا قسه‌كه‌ر یان شاعیر كه‌سی به‌رامبه‌ر ده‌دوێنێت كه‌ دیاره‌ دڵداره‌كه‌یه‌تی. ئه‌و باسی بارى بێزارى و ئازارو نێگه‌رانیه‌كانی ناخی خۆى بۆ ئه‌وى دڵدار ده‌كات. ده‌شێ له‌سه‌ره‌تادا ئاشكرا نه‌بێت كه‌ هۆى بیزارییه‌كه‌ى ئه‌می قسه‌كه‌ر چیه‌. كاتێ باسی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ بڕوات و شاره‌كه‌ى ئه‌و به‌جێبهێڵێت. له‌ رووكه‌ش و ئاستی بینراوى زمانی یه‌كه‌می ده‌قه‌كه‌دا واده‌رده‌كه‌وێت كه‌ له‌ ئه‌وى دڵدار بێزار بێت و به‌جۆرێك ده‌شێ بگوترێت ئه‌وى دڵدار وه‌ڵامدانه‌وه‌ى بۆ ئه‌می قسه‌كه‌ر له‌ ئاستی پێویستدا نه‌بێت و ئه‌و رۆیشتنه‌ى كه‌ باسی ده‌كات وه‌كو جۆرێك له‌ جیابوونه‌وه‌ و به‌جێهێشتنی ئه‌م و كۆتاییهێنان بێت به‌و په‌یوه‌ندیه‌ى پێكیانه‌وه‌ ده‌به‌ستێت. به‌ڵام هه‌ر زوو ئاشكرا ده‌بێت كه‌ ئه‌می قسه‌كه‌ر كێشه‌ى له‌گه‌ڵ زه‌مینه‌ى شاردا هه‌یه‌ و ئه‌م له‌ شار بێزاره‌ و ده‌یه‌وێت شار به‌جێبهێڵێت و بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ گوند، واته‌ بۆ ئامێزى سرووشت. كه‌واته‌ لێره‌دا دووانه‌یه‌كی به‌رامبه‌ر به‌رهه‌م دێت كه‌ ئه‌ویش دووانه‌ى ( شار\ لادێ )یه‌. ئه‌می قسه‌كه‌ر له‌ سه‌ر بنه‌ماى دواندنه‌كانی خۆى، پاشخانه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كه‌ى ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ له‌ ئه‌سڵدا لادێ نشینه‌ و ئێستا گه‌یشتووه‌ته‌ شار. ئه‌وى دڵداریش شارنشینه‌. واته‌ هه‌ریه‌كه‌یان هه‌ڵگرى كه‌لتوور و عه‌قڵێكه‌ كه‌ بێگومان جیازاى هه‌یه‌ له‌ نێوانیاندا. یه‌كه‌م واته‌ قسه‌كه‌ر له‌ دایكبوو و په‌روه‌رده‌ى زه‌مینه‌ و عه‌قل و كه‌لتوورى لادێیه‌، ئه‌وى دڵداریش كچێكی له‌ دایكبوو و په‌روه‌رده‌ و گه‌وره‌بووى ناو زه‌مینه‌ى شار و عه‌قڵ و كه‌لتوورى شاره‌. له‌ پاڵ ئه‌م دووانه‌یه‌دا دووانه‌ى ( شارى \ لادێی )، ( شارستانێتی \ سه‌ره‌تاییبوون )، ( ته‌كنۆلۆجیا \ سرووشت ) پێكدێت.

هه‌ڵبه‌ت ئاشكرایه‌ وه‌كو پێشتریش ئاماژه‌مان بۆ كرد په‌یوه‌ندییه‌كانی قۆناغی ژیانی شار فشارێكی زۆر ده‌خه‌نه‌ سه‌ر مرۆڤ و سه‌ربارى ئه‌وه‌ى كه‌ شار یان كۆمه‌ڵگه‌ى شار زه‌مینه‌ى پێگه‌یشتنی تاكی خاوه‌ن شووناس و زه‌مینه‌ى له‌ دایكبوونی بیر و بۆچوون و دیدى جۆراوجۆر و جیاوازیه‌، به‌ڵام دۆزه‌خێكیشه‌ بۆ تاكه‌كه‌سی هه‌ستیار و خاوه‌ن دید و خه‌یاڵ و ئه‌ندێشه‌ى رۆمانسیانه‌، چونكه‌ ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ ئاڵۆز و ئامێرئاسایه‌ى په‌یوه‌ندى شار رووبه‌رێك بۆ مانه‌وه‌ى هه‌ست و سۆز و خه‌یاڵه‌ رۆمانسیه‌كان ناهێڵیته‌وه‌. به‌ڵكو به‌ زوویى تێكیان ده‌شكێنێت و له‌ ناویان ده‌بات و له‌ بارێكی وه‌هاشدا تاكه‌كه‌سی رۆمانسی ده‌كه‌وێته‌ بارى ونبوون و هه‌ست به‌ نامۆییكردنه‌وه‌. یان ئه‌وه‌تا ده‌بێ خۆى بداته‌ ده‌ستی ئه‌و واقیعه‌ ناجۆره‌وه‌ یان پشت له‌ په‌یوه‌ندى و یاساو رێسا توونده‌كانی زه‌مینه‌ى شار و ته‌كنۆلۆجیا و عه‌قڵ ده‌كات و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لادێ و ساده‌یی و ئامێزى سرووشت و بۆ خه‌یاڵ و ئه‌ندێشه‌ى مه‌ودا فراوانی رۆمانسیه‌ت. واته‌ له‌ قۆناغی عه‌قڵ و فیكره‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ قۆناغی خه‌یاڵی رۆمانسی و ده‌ره‌وه‌ى عه‌قڵ، له‌ قۆناغی فشارو ململانێوه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ قۆناغی ئازادى ئامێزى سرووشت و بۆ حه‌وانه‌وه‌ى دوور له‌ ناكۆكی و ململانێ.

ئه‌می قسه‌كه‌ر كه‌ له‌ ئامێزى شاردا وه‌كو نه‌خۆش و ده‌رده‌دار و نێگه‌ران وه‌سفی خۆى ده‌كات، چاره‌سه‌رى ئه‌م باره‌ى خۆیشی ئاشكرا ده‌كات، كه‌ ئه‌ویش جامی ئاوى كانیاوى گونده‌كه‌یه‌تی. كه‌واته‌ ناڕاسته‌وخۆ هۆكارى ئه‌و نه‌خۆشی و ده‌رده‌دارى و نێگه‌رانیه‌شی نیشان ده‌دات كه‌ ژیانی شاره‌. به‌ڵام له‌پاڵ دیاریكردنی هۆكارى نه‌خۆشی و بێزارى و ده‌رده‌داریه‌كه‌یدا، دیسان به‌جۆرێك ئه‌وى دڵداریش تاوانبار ده‌كات و وه‌كو هۆكارێكی ترى بێزارییه‌كه‌ى نیشانی ده‌دات، كاتێ ده‌ڵێت ( عیلاجی كه‌م كوڵی دڵی پڕم، له‌ ده‌ردى ئینتیزاره‌كه‌ت ). كه‌واته‌ دیاره‌ كه‌ ئه‌می قسه‌كه‌ر به‌شێكی بێزارییه‌كه‌ى ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چاوه‌ڕوانیكردنی ئه‌وى دڵدار. به‌ڵام دیسان ئه‌گه‌رى ئه‌وه‌ش هه‌یه‌ ئه‌می قسه‌كه‌ر له‌ ئه‌نجامی بێزارى له‌ ژیانی شار، لێكچوون له‌ نێوان شار و دڵداره‌كه‌یدا درووست بكات و ده‌ربڕینی بێزاربوون له‌ دڵداره‌كه‌ى له‌ راستیدا هه‌ر بێزاربوون بێت له‌ ژیانی شار. به‌ تایبه‌تیش كه‌ دواى ئه‌م ده‌ربڕینه‌ ده‌كه‌وێته‌ ده‌ربڕین و ئاشكراكردنی هۆكاره‌كانی بێزاربوونی خۆى له‌ شار و ئه‌و خاسێتانه‌ى شاریش ئاشكرا ده‌كات كه‌ مایه‌ى بێزاربوون و هه‌راسانكردنی ئه‌من.

ئه‌می قسه‌كه‌ر له‌ هه‌موو شتێكی شار بێزاره‌، چونكه‌ بۆ ئه‌م شار زه‌مینه‌یه‌كی ئاڵۆز و پڕ له‌ ژاوه‌ژاو و جه‌نجاڵه‌. گیانی ئه‌م كه‌ په‌روه‌رده‌ى لادێ و ئامێزى سرووشتی هێور و خاوێنه‌، ئێستا بێزار و هه‌راسانه‌ له‌ هاڕه‌ و گرمه‌ و هه‌را و زه‌ناى شار. رۆژى شار بۆ ئه‌م پیس و ناته‌ندرووسته‌ و، شه‌ویشی  پڕ له‌ ناڵه‌ و نركه‌ و نائارامیه‌. رۆحی ئه‌م كه‌ تینووى حه‌وانه‌وه‌ و هێمنیه‌، ناشێت له‌م زه‌مینه‌ ناجۆره‌دا ئارام بگرێت. ته‌نانه‌ت خۆشه‌ویستی ئه‌وى دڵداریش ناتوانێت بیگه‌یه‌نێته‌ ئاستێك كه‌ ئه‌و ناكێشه‌یه‌ بكاته‌ هاوكێشه‌یه‌كی هاوسه‌نگ و به‌هۆى هێزى خۆشه‌ویستی ئه‌وه‌وه‌ دانبه‌خۆیدا بگرێت یان به‌ ده‌ربڕینێكی تر خۆشه‌ویستی ئه‌و هێزى خۆڕاگرتنی له‌به‌رامبه‌ر ناجۆرى په‌یوه‌ندی و فشاره‌كانی شاردا پێببه‌خشێت. هه‌ر بۆیه‌ سه‌ربارى خۆشه‌ویستی ئه‌و، ئه‌می قسه‌كه‌ر سووربوونی خۆى له‌سه‌ر به‌جێهێشتنی زه‌مینه‌ى شار راده‌گه‌یه‌نێت. راكردنی شاعیر یان قسه‌كه‌ر له‌ شار ته‌نیا قسه‌ و رووكه‌شێكی بێ ناوه‌رۆك نییه‌، به‌ڵكو چه‌مكی گه‌ڕانه‌وه‌ له‌ شاره‌وه‌ بۆ نێو سرووشت ماناى گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ له‌ نێو درووستكراوه‌كانی ده‌ستی مرۆڤه‌وه‌ كه‌ به‌ روانینی ئه‌فلاتون لاساییكردنه‌وه‌ى سێیه‌من و فریوده‌رو هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنه‌رن، بۆ سرووشتی خاوێن و جوان، بۆ پانتییه‌كانی وێنه‌ى یه‌كه‌م، ئه‌وه‌ى كه‌ ئه‌نجلس ده‌ڵێت هه‌موو جوانیه‌كانی ئه‌و هونه‌ره‌ى مرۆڤ به‌رهه‌میهێناوه‌ له‌ به‌رشۆراوه‌ى جوانی و هارمۆنیاى سرووشتن. كه‌واته‌ له‌م روانگه‌یه‌وه‌ ئه‌گه‌ر باسكردنی فشارى ژیانی شار و ته‌كنۆلۆجیا و ده‌سه‌ڵاتی سیستێماتیكیش پشت گوێ بخه‌ین، ئه‌وا شاعیر ئه‌و دوڕناسه‌یه‌ كه‌ به‌ دواى گه‌وهه‌رى جوانی و به‌ دواى هارمۆنیاى ره‌سه‌ن و هێمنی و ئارامی نێو سروشتدا ده‌گه‌ڕێت و ئه‌وه‌ش به‌شێكه‌ له‌ هۆكارى گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ نێو سرووشت كه‌ ئه‌و به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ لادێ ناوى ده‌بات.

ئه‌و ده‌ڵێت:

ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌كه‌ت،

 له‌ شارى چاو له‌به‌ر چراى نیئۆن شه‌واره‌كه‌ت،

 بڕۆمه‌ دێ، كه‌ مانگه‌شه‌و بزێته‌ ناو بزه‌م،

چلۆن بژیم له‌ شاره‌كه‌ت،

كه‌ پڕ به‌ دڵ دژى كزه‌م ؟.

 شاعیر تاكو ئێستا بڕیارى ته‌واوه‌تی نه‌داوه‌ كه‌ شار به‌جێبهێڵێت، به‌ڵكو ئه‌وه‌ وه‌كو پرۆژه‌یه‌ك ده‌خاته‌ ڕوو. هه‌روه‌ك پێده‌چێت به‌جۆرێك چاوه‌ڕوانی وه‌ڵامی دڵداره‌كه‌شی بكات. ئه‌مه‌ ساربارى ئه‌وه‌ى كه‌ شار وه‌كو شارى دڵداره‌كه‌ى ده‌ناسێنێت. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ نیشان ده‌دات كه‌ ئه‌می لادێیی له‌گه‌ڵ كیژێكی شارنشین كه‌وتوونه‌ته‌ داوى خۆشه‌ویستیه‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ ده‌شێ له‌ بنه‌ڕه‌تدا بوونی دڵدارێكی له‌م جۆره‌ به‌ گوێره‌ى قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌ ته‌نیا درووستكراوى خه‌یاڵ بێت و له‌سه‌ر زه‌مینه‌ى واقیع بوونی نه‌بێت. ئه‌و درووستكردنه‌ش له‌ سنوورى خه‌یاڵدا ئاماده‌كردنی زه‌مینه‌ بێت، بۆ ئه‌وه‌ى له‌وێوه‌ به‌راوردى دوو شوێن یان دوو جوگرافیا بكات و خاسێته‌كانی هه‌ریه‌كه‌یان ده‌ربخات و لایه‌نی ئه‌رێنی و نه‌رێنیان وه‌كو دوو بنه‌ما یان دووانه‌ى دژ نیشان بدات و سه‌رئه‌نجامیش لایه‌نگیرى خۆى بۆ یه‌كێكیان نیشان بدات. هه‌روه‌ك پاساو و به‌ڵگه‌ى درووست و بڕواپێكراویش بۆ په‌سه‌ندكردنی یه‌كێكیان و بۆ ره‌تكردنه‌وه‌ى ئه‌ویتریان بخاته‌ ڕوو، كه‌ كۆى پاساو و به‌ڵگه‌كانیش له‌وه‌دا كۆده‌بنه‌وه‌ كه‌ كامیان زه‌مینه‌ى كوشتنی رۆحی مرۆڤ و به‌هاى ژیان و گه‌وهه‌رى جوانی و بریسكه‌ى راستگۆییه‌، كامیشیان هه‌وارى زینده‌گانی و بڵندبوونی رۆح و ژیانه‌وه‌ى به‌هاى راسته‌قینه‌ى ژیان و مرۆڤایه‌تی و بریسه‌كه‌دانه‌وه‌ى پرته‌وى رۆح و گه‌وهه‌رى جوانیه‌. له‌ هه‌موو ئه‌مانه‌دا شاعیر لایه‌نگرى لادێ و سروشت و كۆى ره‌گه‌زه‌كانی سروشته‌ به‌ هه‌موو جوانی و خاوێنیه‌كانیانه‌وه‌.

ئه‌م ده‌یه‌وێت شاره‌كه‌ى دڵداره‌كه‌ى به‌جێبهێڵێت. شارێك كه‌ به‌ گڵۆپی نیۆن رووناك كراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و روناكیه‌ فریوده‌ره‌، یان روناكیه‌كی سرووشتی نییه‌، بۆیه‌ ئه‌م وه‌كو نوێنه‌رى كۆى مرۆڤایه‌تی، یان به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ مرۆڤه‌ هه‌ستیاره‌كان چێژ له‌و روناكیه‌ فریوده‌ره‌ وه‌رناگرێت، چونكه‌ روناكیه‌كی رێنیشانده‌ر نییه‌، به‌ڵكو چه‌واشه‌كه‌ر و رێگا ونكه‌ره‌. له‌به‌رامبه‌ر ئه‌م روناكیه‌ فریوده‌ره‌دا تیشكی مانگه‌شه‌ و هه‌یه‌ كه‌ سروشتی جوان و هێمنی لادێ روناك ده‌كاته‌وه‌ و هه‌موو شتێك وه‌كو خۆى و وه‌كو ئه‌وه‌ى كه‌ هه‌یه‌ نیشان ده‌دات. ئه‌می شاعیر شه‌یداى بینینی شته‌كانه‌ له‌به‌ر تیشكی راستی ده‌رخه‌رى مانگه‌شه‌ودا. ده‌شێ له‌ پشتی ئه‌م بۆچوونه‌وه‌ لێكدانه‌وه‌یه‌كی تریش هه‌بێت بۆ تیشكی گڵۆپی نیۆنی شار و تیشكی مانگه‌شه‌و. تیشكی گڵۆپی نیۆن ئه‌و بیرۆكه‌ فریوده‌ر و هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنه‌ره‌یه‌ كه‌ ناتوانێت مرۆڤایه‌تی به‌ گشتی، یان كۆمه‌ڵگه‌كه‌ى شاعیر به‌ تایبه‌تی و له‌وه‌ش تایبه‌تتر زه‌حمه‌تكێشان و هێزى به‌رهه‌مهێن به‌ره‌و ئاسۆیه‌كی روون و گه‌ش رابه‌رایه‌تی بكات. ئه‌و بیرو بۆچوونه‌ى كه‌ به‌ گڵۆپی نیۆن هێما ده‌كرێت به‌رهه‌می سه‌رمایه‌دارى و قۆناغی ئاسن و ته‌كنۆلۆجیایه‌ و پرۆژه‌ى زیاتر به‌ كۆیله‌كردنی مرۆڤ و روخاندنی گه‌وهه‌رى مرۆڤایه‌تی له‌ خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌ و بكوژى ئازادى و ته‌نانه‌ت بكوژى مرۆڤایه‌تی و مرۆڤیشه‌. له‌به‌رامبه‌ردا تیشكی مانگه‌شه‌ و هێمایه‌ بۆ ئه‌و بیروباوه‌ڕه‌ راست و دروست و خاوێن و بێگه‌رد و دوور له‌ فیڵ و فریودانه‌ى كه‌ به‌ راستی ده‌یه‌وێت رابه‌رایه‌تی مرۆڤ بكات به‌ره‌و ئازادى و به‌ره‌و ژیانی پڕ له‌ سه‌روه‌رى و شكۆمه‌ندانه‌ به‌ هه‌موو به‌ها و جوانیه‌كانیه‌وه‌. ئه‌م كه‌ نموونه‌ى مرۆڤی هه‌ستیار و هوشیاره‌، چۆن ده‌توانێت له‌ شارێك یان له‌ زه‌مینه‌ و بارودۆخێكدا بژى كه‌ هه‌موو شتێك تیایدا فریوده‌ره‌. بۆ ئه‌مێك كه‌ په‌روه‌رده‌ى نێو سرووشت و ساده‌یی لادێیه‌ و خاوێن و بێخه‌وشه‌، به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك دژى فێڵ و ته‌ڵه‌كه‌ و خه‌ڵه‌تاندن و فریودانه‌كانی شار و ته‌كنۆلۆجیا و سه‌رمایه‌داریه‌.

ئه‌می شاعیر وه‌سفی زه‌مینه‌ى شار ده‌كات و به‌ هێماى ئاسن و مناره‌ ناوى ده‌بات. ئاسن هێماى ره‌قی و بێ سۆزى و ده‌سه‌ڵاتی تووندوتیژه‌. مناره‌ یان بورج هێماى قۆناغی پیشه‌ساى و ده‌سه‌ڵاتی چینی بۆرژواى لوتبه‌رزو ده‌سه‌ڵاتداره‌. هه‌ردووكیشیان پێكه‌وه‌ هێمان بۆ قۆناغێكی ژیان كه‌ تیایدا به‌ قۆناغی به‌ ئامێربوون یان دەسەڵاتی ئامێرو ته‌كنۆلۆجیا ناوده‌برێت، كه‌ ئه‌ویش بریتیه‌ له‌ به‌ كۆیله‌كردنی مرۆڤ به‌ تایبه‌تی چینه‌كانی خواره‌وه‌. له‌ زه‌مینه‌یه‌كدا كه‌ پانتاییه‌ك بۆ هه‌ست و سۆزو په‌یوه‌ندیه‌ درووست و بێ رتووشه‌كانی مرۆڤ نه‌مابێت، ئه‌وا باسكردن له‌ ئه‌وینی راسته‌قینه‌ به‌ تایبه‌تی له‌ روانگه‌و دیدى رۆمانسیانه‌وه‌ ئه‌سته‌مه‌. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌می قسه‌كه‌ر پێیوایه‌ له‌ شاردا كه‌ زه‌مینه‌ى تووندو تیژى و كوشتنی هه‌ست و سۆزه‌، جێگایه‌ك نیه‌ بۆ عیشق و ئه‌ویندارى. به‌ڵكو ئه‌م واهه‌ست ده‌كات سه‌رجه‌می ئه‌و رایه‌ڵه‌و په‌یوه‌ندى و ته‌نانه‌ت كه‌لتوره‌ى كه‌ به‌رهه‌می شاره‌، یان به‌ شێوه‌یه‌كی تر بڵێین كه‌ به‌رهه‌می قۆناغی سه‌رمایه‌دارى و ته‌كنۆلۆجیایه‌ ده‌ست و پێی مرۆڤ كۆت ده‌كه‌ن و رۆڵی كه‌له‌پچه‌ ده‌بین. به‌ مانایه‌كی تر له‌ روانگه‌ى ئه‌می شاعیره‌وه‌، شار جۆرێكه‌ له‌ زیندان، زیندانێك كه‌ ئازادیه‌كانی مرۆڤ ده‌كوژێت و مرۆڤه‌كان ده‌كاته‌ جۆرێك له‌ كۆیله‌. له‌م زه‌مینه‌یه‌دا رووبه‌رێك بۆ ئه‌وین و خۆشه‌ویستی نیه‌، یان به‌ شێوه‌یه‌كی تر ده‌شێ بگوترێت ئه‌گه‌ر له‌ زه‌مینه‌یه‌كی له‌م جۆره‌دا شتێكیش هه‌بێت به‌ ناوى خۆشه‌ویستی و ئه‌وین ئه‌وا ده‌شێ هه‌مان خاسێته‌ فریوده‌ره‌كانی به‌رهه‌مه‌كانی پیشه‌سازى و ته‌كنۆلۆجیاى هه‌بێت. لێره‌دا شاعیر دووانه‌یه‌ك درووست ده‌كات كه‌ بریتیه‌ له‌ دووانه‌ى ( سرووشت \ شار ) له‌به‌رامبه‌ر دووانه‌ى ( ئه‌وین \ تووندوتیژى- دیسپلین)دا. ئه‌می شاعیر شارو دیسپلین و تووندوتیژى به‌جێده‌هَێڵیت و رێگاى به‌ره‌و سرووشت و ئه‌وینی راسته‌قینه‌ ده‌گرێته‌به‌ر.

قسه‌كه‌ر وه‌سفی شارێك ده‌كات دووكه‌ڵ ئاسمانی گرتووه‌. ئه‌م وێناكردنه‌ فه‌زاى شارێكی هاوچه‌رخی پیشه‌سازیمان ده‌داتێ كه‌ دووكه‌ڵی كارگه‌و كارخانه‌كان له‌ هه‌موو لایه‌كه‌وه‌ به‌رز ده‌بنه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌م له‌برى ئه‌وه‌ى باسی ئه‌و فه‌زاى په‌یوه‌ندیانه‌ بكات كه‌ له‌ شارێكی پیشه‌سازیدا ده‌بینرێت و دووكه‌ڵی كارگه‌و كارخانه‌ به‌رزده‌بێته‌وه‌و له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ ماشێنی ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ى به‌رهه‌مهێنان هێزى مرۆیی چینی چه‌وساوه‌ى كارگه‌ر به‌گه‌ڕى ده‌خات، ئه‌و باسی دووكه‌ڵی ئه‌و دوكه‌ڵكێشانه‌ ده‌كات كه‌ له‌ ماڵه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانه‌وه‌ به‌رز ده‌بنه‌وه‌و ده‌بنە‌ به‌ربه‌ست له‌به‌رده‌م تیشكی پرشنگدارى رۆژدا. لێره‌دا شاعیر ده‌یه‌وێت به‌ جۆرێك جیاوازى چینایه‌تی له‌ زه‌مینه‌ى شاردا نیشان بدات. به‌ڵام ئه‌وه‌ى ئه‌و نیشانی ده‌دات له‌برى ئه‌وه‌ى له‌ رێگاى وێناكردنی سیستێمیكی پیشه‌سازى و ته‌كنۆلۆجیاوه‌ بێت، له‌ رێگاى وێناكردنی ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانه‌وه‌یه‌ به‌وه‌ى كه‌ له‌ بارێكی باشتردا ده‌ژین له‌چاو هه‌ژاران و زه‌حمه‌تكێشاندا. ئه‌م جۆره‌ گوزارشتكردنه‌ له‌ جیاوازى چینایه‌تی و نایه‌كسانی، له‌ راستیدا له‌برى ئه‌وه‌ى زه‌مینه‌ى په‌یوه‌ندییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ى بۆرژوازیمان نیشان بدات، زه‌مینه‌ى شارێكی ته‌قلیدى قۆناغی فیودیالیمان نیشان ده‌دات، كه‌ له‌برى ئه‌وه‌ى عه‌قڵ و كه‌لتورى چینی بۆرژواى پیشه‌سازى هه‌ژموونی به‌سه‌ردا كردبێت و به‌ڕێوه‌ى ببات، عه‌قڵی خانه‌دان و بنه‌ماڵه‌ى ده‌وڵه‌مه‌ند تیادا هەژمووندارە، كه‌ ئه‌مه‌ش خاسێتی كۆمه‌ڵگه‌ی فیودیالیه‌، ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ردا كردووه‌. واته‌ ئه‌وشاره‌ى كه‌ سواره‌ى ئێلخانیزاده‌ هه‌ست ده‌كات ته‌سك و خنكێنه‌ره‌و جێگاى ئه‌ویندارى تێدا نابێته‌وه‌، پێده‌چێت شارێكی فیودیالی بێت، نه‌ك شارێكی پیشه‌سازى و شار به‌ چه‌مكی شار و به‌ خاسێته‌كانی شارو به‌ كه‌لتورو عه‌قڵی شاره‌وه‌. ئه‌مه‌ش روناكیه‌ك ده‌خاته‌ سه‌ر زه‌مینه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌و قۆناغه‌ مێژوویه‌ى كه‌ ده‌قه‌كه‌ى تێدا به‌رهه‌م هاتووه‌، كه‌ بۆ ئه‌و كاته‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستان و له‌ هه‌موو كوردستان به‌ گشتی و ته‌نانه‌ت له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستیشدا كه‌لتورى شارو په‌یوه‌ندییه‌كانی سه‌رمایه‌دارى له‌و قۆناغه‌دا كه‌ نزیكه‌ى په‌نجا ساڵ پێش ئێستا ده‌كات به‌وجۆره‌ پێنه‌گه‌یشتووه‌ كه‌ فشاره‌كانی ئه‌وه‌نده‌ تووند بووبێت مرۆڤ به‌ جۆرێك گەیشتبێتە ئاستی نامۆ بوون، كه‌ بڕیارى به‌جێهێشتنی ئه‌و زه‌مینه‌یه‌ بدات و رێگاى به‌ره‌و لادێ، واته‌ رێگاى گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئامێزى سرووشت له‌به‌ر بگرێت.

قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌ زیاتر باسی خاسێته‌كانی شار ده‌كات و هه‌وڵده‌دات وێنه‌یه‌كی دزێوى ئه‌م زه‌مینه‌یه‌ نیشان بدات كه‌ دیاره‌ ئه‌وه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ پرینسیپه‌كانی رۆمانسیزم. ئاسایی رۆمانسیزم واى ده‌بینێت كه‌ زه‌مینه‌ى شار، زه‌مینه‌یه‌كی ته‌نگه‌ بۆ ئازادى، بۆ ئه‌وین، بۆ ژیانێكی پڕ له‌سه‌روه‌رى. له‌ شاردا هه‌موو شتێك بێ تامه‌، هه‌موو شتێك ساردو سڕو بێ گیانه‌. له‌م رووه‌وه‌ شاعیر ده‌ڵێت:

له‌ هه‌ر شه‌قام و كووچه‌یه‌ك شه‌پۆڕى شینه‌ دێ به‌ره‌و دڵم،

ده‌ستی گه‌رمی ئاشنا نیه‌ كه‌ ئه‌یگوشم،

ده‌ستی چێوى یه‌،

له‌ شاره‌كه‌ت زه‌لیله‌ شێر، گوڵم

باوى رێوىیه‌.

ئه‌می قسه‌كه‌ر، شار وه‌كو زه‌مینه‌ى پرسه‌ پێشكه‌ش ده‌كات و هه‌موو ئه‌وانه‌ى په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ ده‌كات یان په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ ده‌به‌ستێت، هه‌موویان ساردو سڕن و هیچ رایه‌ڵه‌ و په‌یوه‌ستبوونێكی رۆحی و مه‌عنه‌وى له‌ نێوان ئه‌م و ئه‌واندا درووست نابێت. به‌ واتایه‌كی تر ئه‌م واینیشان ده‌دات كه‌ له‌ شاردا تاكه‌كه‌س بۆ خۆى و به‌ ته‌نیا له‌گه‌ڵ خۆیدا ده‌ژى. له‌ راستیدا ئه‌مه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ى كه‌لتورى شاره‌، كه‌ كه‌س خۆى له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی كه‌سی تر هه‌ڵناقورتێنێت و تاكه‌كه‌س له‌ هه‌موو شتێكدا پشت به‌ خۆى ده‌به‌ستێت و خۆى كار و ئه‌رك و پێداویستیه‌كانی خۆى جێبه‌جێ ده‌كات و له‌ رووى ده‌رونیشه‌وه‌ تاكه‌كه‌سی نێو زه‌مینه‌ى شار كه‌سێكی به‌سه‌رخۆدا شكاوه‌یه‌ و ئه‌وه‌ى هی خۆیه‌تی و تایبه‌ته‌ به‌ خۆى به‌ باش و خراپیه‌وه‌ خۆى به‌رپرسه‌ لێی و هه‌ر خۆیشی مافی هه‌ڵس و كه‌وت له‌گه‌ڵ كردن و كارپێكردنی هه‌یه‌. ته‌نانه‌ت له‌ زه‌مینه‌ى شاردا تاكه‌كه‌س پشت به‌ خۆى ده‌به‌ستێت له‌ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى كێشه‌ و گیروگرفته‌كانیدا و له‌ دابینكردنی كۆى پێداویستیه‌ كه‌سیه‌كاندا. ئه‌م شێوه‌ كاركردنه‌ش كه‌ ده‌رئه‌نجامی كه‌لتور و عه‌قڵی شاره‌ سه‌رئه‌نجام تاكه‌كه‌سێك په‌روه‌رده‌ ده‌كات كه‌ له‌سه‌ر پێی خۆى رابووه‌ستێت و له‌ هه‌موو شتێكدا پشت به‌ خۆى ببه‌ستێت.

قسه‌كه‌ر، ئه‌وى دڵدار ده‌دوێنێت و ناڕاسته‌وخۆ و ره‌نگه‌ له‌ بێئاگایشه‌وه‌ بێت باسی لایه‌نی باشی و ئه‌رێنی شارى بۆ ده‌كات و واینیشان ده‌دات كه‌ له‌ شاردا به‌هێزه‌كان ناتوانن گوزارشت له‌ ئازایه‌تی و تواناى خۆیان بكه‌ن كه‌ ئه‌و به‌هێزه‌كان به‌ شێر ناو ده‌بات. به‌ڵام باسی ئه‌وه‌ ناكات ئه‌م به‌هێزانه‌ له‌ به‌رامبه‌ر كێدا ناتوانن گوزراشت له‌ هێزى خۆیان بكه‌ن. ئایا له‌ به‌رامبه‌ر چینه‌ ده‌سه‌ڵاتدار و به‌هێزه‌كاندا یان له‌ به‌رامبه‌ر چینی هه‌ژار و بێ ده‌سه‌ڵاتدا به‌وجۆره‌ ناكاران. ئاشكرایه‌ ئه‌وه‌ى له‌ شاردا هێماى هێزه‌ ده‌سه‌ڵات خۆیه‌تی، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر له‌شاردا ده‌سه‌ڵات نه‌توانێت پیاده‌ى ده‌سه‌ڵات و هێز بكات ئه‌وه‌ شتێكی باشه‌. به‌ڵام له‌ راستیدا وانیه‌ و ده‌شێ شاعیر مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ بێت كه‌ پاڵه‌وانی رۆمانسی لادێ له‌ شاردا تواناى پیاده‌كردنی هێزى خۆیی نیه‌. ئه‌مه‌ش دیسان په‌یوه‌ندى به‌ دووانه‌ى ( شار \ سرووشت )ه‌وه‌ هه‌یه‌. له‌ كاتێكدا سرووشت زه‌مینه‌ى پاڵه‌وانی رۆمانسی و تاكه‌كه‌سی سۆپه‌رمان و قاره‌مانی بێ وێنه‌یه‌، شار له‌ برى زه‌مینه‌ى هێز، زه‌مینه‌ى عه‌قڵه‌، زه‌مینه‌ى فیكرو تێڕامان و لێكدانه‌وه‌و كاركردنه‌ به‌ عه‌قڵ.

لێره‌دا له‌ پشتی زمانی ده‌قه‌كه‌وه‌ جۆرێك له‌ دژایه‌تی بۆ زه‌مینه‌ى شار و لایه‌نگرى و پاڵپشتكردنی زه‌مینه‌ى لادێ و سرووشت هه‌یه،‌ كه‌ زه‌مینه‌ى پاڵه‌وان و تاكه‌كه‌سی به‌هێزه‌. به‌ڵام لێره‌دا ئه‌گه‌ر سنوورى تێڕوانینی رۆمانسیانه‌ به‌جێبهێڵین، ئه‌وا ده‌بێ بڵێن له‌م رووه‌وه‌ زه‌مینه‌ى شار، كه‌ زه‌مینه‌ى كاركردنی عه‌قڵ و فیكر و لێكدانه‌وه‌یه‌ زه‌مینه‌یه‌كی په‌سه‌ندتره‌، به‌ڵام دیاره‌ ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ فه‌زاى گشتی ده‌قه‌كه‌ و پرسیارى ده‌قه‌كه‌ و جیهانبینی ده‌قه‌كه‌شدا یه‌كناگرێته‌وه،‌ كه‌ به‌ گشتی  لایه‌نگریى ده‌قه‌كه‌ بۆ سرووشت و لادێ و ساده‌یی و سه‌ره‌تاییبوون و رۆڵی قاره‌مانی رۆمانسیه‌ نه‌ك عه‌قل و فیكر و لێكدانه‌وه‌. هه‌روه‌ك ده‌شێ لێره‌دا په‌یوه‌ست به‌ قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌ جۆرێك له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ رابردووى نێو سرووشت و لاواندنه‌وه‌ى ئه‌و رابردووه‌ و هیواخواستن بۆ دووباره‌بوونه‌وه‌ى هه‌بێت. كه‌ ئه‌م واینیشان ده‌دات ئه‌می ئازا و قاره‌مانی سه‌ر زه‌مینه‌ى لادێ و ئامێزى سرووشت، ئێستا ده‌ستی به‌ستراوه‌ و ناتوانێت، یان رێگاى پێنادرێت پیاده‌ى ئه‌و هێز و لێهاتوویه‌ى خۆى بكات. واته‌ زه‌مینه‌ى شار هه‌ڵوێستی پاڵه‌وانانه‌ ده‌كوژێت، یان به‌شێوه‌یه‌كی تر بڵێین شار زه‌مینه‌ى كوشتنی پاڵه‌وانه‌، زه‌مینه‌ى بڕوانه‌بوونه‌ به‌ هێزى تاكه‌كه‌س و پاڵه‌وانی نموونه‌یی، كه‌ ئه‌مه‌ له‌ سرووشت و لادێدا بایه‌خێكی گرنگی هه‌یه‌. واته‌ ئێمه‌ لێره‌دا له‌ نێوان دوو عه‌قڵ و دوو كه‌لتوردا راوه‌ستاوین. كه‌لتورى لادێ و عه‌قڵی لادێ له‌ به‌رامبه‌ر كه‌لتورى شار و عه‌قڵی شاردا. كه‌ له‌ روانگه‌ى كۆمه‌ڵناسیه‌وه‌ یه‌كه‌میان به‌ كۆمه‌ڵگه‌ى نێو سرووشت و دووه‌میان به‌ كۆمه‌ڵگه‌ى شار ناوده‌برَیت، یان كۆمه‌ڵگه‌ى سه‌ه‌رتایی و كۆمه‌ڵگه‌ى پیشه‌سازى. 

قسه‌كه‌ر له‌ رێگاى به‌راوردكردنی زیاتره‌وه‌ له‌ نێوان شارى ئه‌وى دڵداره‌كه‌ى و لادێى خۆیدا، رووه‌ دزێوه‌كانی شار و رووه‌ گه‌شه‌كانی لادێ نیشان ده‌دات و به‌مه‌ش ده‌یه‌وێت پاساوى زیاتر بهێنێـته‌وه‌ بۆ به‌جێهێشتنی شار و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ گوند بۆ نێو ئامێزى سرووشت.  ئه‌و ده‌ڵێت:

ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌كه‌ت،

گوڵم، هه‌رێمی زۆنگ و زه‌ل

چلۆن ئه‌بێته‌ جاڕه‌ گوڵ

 له‌ شارى تۆ له‌ بانی عه‌رشه‌ قۆنده‌ره‌ى دڕاو

شاره‌كه‌ت- ئاسكه‌ جوانه‌كه‌م!

ته‌سكه‌ بۆ ئه‌وین و بۆ خه‌فه‌ت هه‌راو.

كێ له‌ شارى قاتڵی هه‌ژار،

گوێ ئه‌داته‌ ئایه‌تی په‌ڕاوى دڵ ؟

ئه‌و شار به‌ هه‌رێمی زۆنگ و زه‌ل ناو ده‌بات و پێیوایه‌ شوێنی له‌م جۆره‌ نابێته‌ زه‌مینه‌ بۆ سه‌وزبوونی گوڵ. له‌ راستیدا به‌شی یه‌كه‌می ئه‌م وێنه‌یه‌ بۆ وه‌سفی شار تا ئه‌ندازه‌یه‌كی ئاشكرا نه‌گونجاوه‌، چونكه‌ زۆنگ و زه‌ل خاسێتی سرووشتن. به‌ڵام دیاره‌ له‌ روانگه‌ى رۆمانسیه‌ته‌وه‌ ده‌شێ لایه‌نی جوانی سرووشت نیشان نه‌ده‌ن، ئه‌گه‌رچی زه‌ل له‌ سرووشتدا جۆرێك له‌ جوانی هه‌یه‌. به‌ گوێره‌ى زۆنگ یان زۆنگاو هێمایه‌ بۆ بۆگه‌نی و پیسی و ناشیرینی، به‌ڵام ئه‌میش دیسان له‌ ئه‌نجامی ده‌ستپێنه‌گه‌یشتنی مرۆڤ و له‌ مانه‌وه‌ى ئاو له‌ شوێنێكداو له‌ ڕزینی گه‌ڵاى دره‌خت و كۆبوونه‌وه‌ى زینده‌وه‌ره‌ ئاویه‌ پیس و ناشیرینه‌كان تێیدا ئه‌و خاسێته‌ وه‌رده‌گرێت. بۆیه‌ ده‌شێ له‌م رووه‌وه‌ شاعیر بیه‌وێت لێكچوون له‌ نێوان شار و زۆنگدا درووست بكات، كه‌ هه‌ر زینده‌وه‌رى پیس و ناشیرین و زیانبه‌خش له‌ زۆنگدا كۆده‌بنه‌وه‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ مرۆڤی خراپ و پیس و مشه‌خۆر له‌ شاردا كۆده‌بنه‌وه‌. هه‌رچۆن زۆنگ جوانیه‌كان ده‌كوژێت و بۆنی پیس و ناخۆش بڵاو ده‌كاته‌وه‌و ده‌بێته‌ شوێنی گه‌شه‌كردنی میكرۆب و له‌وێشه‌وه‌ نه‌خۆشی ته‌شه‌نه‌ ده‌كات، ده‌شێ شاریش ببێته‌ جێگاى مرۆڤی شێوه‌ میكرۆب و له‌وێوه‌ ره‌فتارو بۆچوونی نامرۆیی و دژه‌ ژیان بڵاوبێته‌وه‌.

ئه‌گه‌ر له‌ برى زۆنگ و زه‌ل، شاعیر له‌ وێنه‌یه‌كدا سیماى شارى نیشان بدایه‌ كه‌ ده‌ربڕین بێت له‌ ژیانی راسته‌قینه‌ى شار كه‌ بریتیه‌ له‌ دووكه‌ڵی كارگه‌ و كارخانه‌ و هاڕه‌ و فڕه‌ى ئامێر و ئۆتۆمۆبیل و زه‌نگ یان ئاژێری ئاگاداركردنی كارگه‌و كارخانه‌كان و زه‌نگی كه‌نیسه‌و ته‌نانه‌ت ده‌نگی بڵندگۆى مزگه‌وت و هاڕه‌ و نركه‌ى شه‌مه‌نده‌فه‌ر و میترۆ و قه‌ره‌باڵغی شه‌قامه‌كان و دیمه‌نی پرد و شه‌قامی پڕ له‌ ئۆتۆمۆبیل و ده‌رخستنی جیاوازى ئاستی چینایه‌تی له‌ رێگاى دابه‌شبوونی دانیشتوانی شاره‌وه‌ له‌ نێوان گه‌ڕه‌كی سه‌رمایه‌داران و خاوه‌ن هۆیه‌كانی به‌رهه‌مهێنان له‌ به‌رامبه‌ر گه‌ڕه‌كی هه‌ژاران له‌ كرێكاران و زه‌حمه‌تكێشان كه‌ شوێنی ژیانی ئه‌مانه‌ش زیاتر  په‌راوێزه‌كانی شار و شوقه‌ خراپه‌كانه‌، ئه‌وه‌ روویه‌كی واقیعیانه‌ترى ده‌به‌خشی به‌و شاره‌ى كه‌ باسی ده‌كات. هه‌ڵبه‌ت له‌ وێنه‌یه‌كی له‌مجۆره‌دا زیاتر دیمه‌نی شارێك به‌رجه‌سته‌ ده‌كرا كه‌ ره‌وایه‌تی ده‌دا به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ لادێ بۆ نێو هێمنی و ئارامی و جوانی ئامێزى سرووشت. به‌ڵام ئه‌و شاره‌ى كه‌ له‌ ده‌قه‌كه‌دا باس ده‌كرێت شارێك نیه‌ كه‌ بنه‌ماكانی شارێكی قۆناغی پیشه‌سازى هه‌بێت تا مرۆڤی رۆمانسی ناچار بێت پشت له‌و كه‌ش و بارودۆخه‌ بكات كه‌ ته‌نگ به‌ هه‌ست و ئه‌ندێشه‌ رۆمانسیه‌كانی ئه‌و هه‌ڵده‌چنن. لێره‌وه‌ په‌یوه‌ست به‌ قۆناغی به‌رهه‌مهێنانی ده‌قه‌كه‌، سه‌ربارى بوونی جۆرێك له‌ پیشه‌سازى ساده‌ له‌ ئێراندا و سه‌ربارى په‌ل كوتانی به‌رهه‌مه‌كانی سه‌رمایه‌دارى رۆژئاوا به‌ ئاراسته‌ى ده‌ره‌وه‌ى رۆژئاوا و له‌و رووه‌شه‌وه‌ گه‌یشتنی به‌شێكی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ به‌ ئێران و پاشكۆیه‌تی رژێمی شاهه‌نشاییش بۆ رۆژئاوا و له‌ به‌رامبه‌ردا بڵاوبوونه‌وه‌ى بیرى ماركسیزم له‌ نێو ئێران و به‌ تایبه‌تیش له‌ رۆژهه‌ڵاتی كوردستاندا كاریگه‌رى هه‌بووه‌ له‌ سه‌ر ده‌سته‌بژێرى خوێنده‌وارى رۆژهه‌ڵات، كه‌ سواره‌ى ئێلخانیزاده‌ له‌ دوو رووه‌وه‌ ئه‌و كاریگه‌رییه‌ى زیاتر له‌سه‌ر دیار بووه‌.

یه‌كه‌میان له‌ روانگه‌ى پاشخانی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌وه‌وه‌ كه‌ كوڕى بنه‌ماڵه‌یه‌كی دیارى رۆژهه‌ڵاتی كوردستانه‌و خوێندن و رۆشنبیرى ئه‌گه‌ر به‌ شێوه‌یه‌كی سونه‌تیش بووبێت له‌و ژینه‌گه‌یه‌دا بڵاوبووه‌ واته‌ له‌ ژینگه‌ى بنه‌ماڵه‌ دیار و خاوه‌ن پێگه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی وه‌كو بنه‌ماڵه‌ى ئێلخانیزاده‌دا خوێندن و خۆێنده‌وارى له‌ مێژوویه‌كی پێشتره‌وه‌ جێگاى بایه‌خ پێدان بووه‌. دووه‌میش سواره‌ لیسانسی له‌ یاسادا وه‌رگرتووه‌و له‌ شارێكی گه‌وره‌ى وه‌كو تاراندا ژیاوه‌ كه‌ بۆ ئه‌و قۆناغه‌ش تاران و ورمێ بۆ خوێنكارى كورد زه‌مینه‌ى په‌روه‌رده‌بوونێكی جیاواز بوون له‌ واقیعی كوردستان خۆى. به‌ واتایه‌كی تر ئه‌م شارانه‌ كه‌ زانكۆیان تێدابووه‌و خوێندكارى كورد رووى تێكردوون تا ئه‌ندازه‌یه‌كی جیاواز له‌ شاره‌ سرووشت فیودیالیه‌كانی كوردستان، ئه‌وان خاسێتی شاریان هه‌بووه‌و له‌ رووى په‌ره‌سه‌ندن و پیشه‌سازى و په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌وه‌ له‌چاو شاره‌كانی كوردستاندا بێگومان له‌ ئاستێكی پێشکەوتووتردا بوون‌. هه‌موو ئه‌مانه‌ش كاریگه‌رییان هه‌بووه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ وه‌كو ده‌سته‌بژێرى كوردى له‌و قۆناغه‌دا، سواره‌ ئه‌گه‌ر له‌ خه‌یاڵیشدا بووبێت، له‌ كوردستانیش شارێكی په‌ره‌سه‌ندووى پیشه‌سازى درووست بكات و بیكاته‌ زه‌مینه‌ بۆ ده‌ربڕینی بۆچوونه‌ رۆمانسیه‌كه‌ى خۆى و پشت له‌و شاره‌ بكات و رێگاى به‌ره‌و سرووشت و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئامێزى هێمن و ئارامی سرووشت له‌به‌ر بگرێت. له‌ راستیشدا جێگاى خۆیه‌تی ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ ئه‌و گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ى سواره‌ له‌ شاره‌وه‌ بۆ سرووشت باسی ده‌كات زیاتر به‌رهه‌می رۆشنبیرى و به‌ ئاگایی ئه‌م شاعیره‌یه‌ له‌ مێژووى ئه‌ده‌بی جیهانی و له‌ خاسێته‌كانی ئه‌ده‌بی هه‌ر قۆناغێك و به‌وپێیه‌ش شاره‌زابوون له‌ پرینسیپه‌كانی شیعرى رۆمانسی كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ نێو سرووشت له‌ چوارچیوه‌ى ئه‌و پرینسیپانه‌دایه‌ و ده‌توانین بڵێن له‌ رووى هوشیاریه‌وه‌ سواره‌ شارى كوردستانی گه‌یاندووه‌ته‌ ئه‌و ئاسته‌ى په‌ره‌سه‌ندن كه‌ مرۆڤ لێیه‌وه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سرووشت، ئه‌گینا له‌ رووى واقیعی په‌ره‌سه‌ندنی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ شارى كوردى له‌و ئاسته‌دا نه‌بووه‌ كه‌ مرۆڤی رۆمانسی لێی رابكات. 

جارێكی تر قسه‌كه‌رى شیعره‌كه‌ له‌ رێگاى باسكردنی ناجۆریى زه‌مینه‌ى شاره‌وه‌، هه‌وڵده‌دات پاساوى زیاتر بۆ دڵداره‌كه‌ى بهێنێته‌وه‌ به‌وه‌ى كه‌ ئه‌و شاره‌ی كه‌ ئەم به‌ شارى ئه‌و ناوى ده‌بات، جێگاى ئه‌وین و خۆشه‌ویستی و جوانی تێدا نابێته‌وه‌. لێره‌دا ئه‌و پرسیارە سه‌رهه‌ڵدە‌دات: ئایا له‌ روانگه‌ى قسه‌كه‌رى شیعره‌كه‌وه‌ هه‌موو شارێك هه‌مان خاسێتی هه‌یه‌، یان ئه‌و به‌ تایبه‌تی مه‌به‌ستی شارى دڵداره‌كه‌یه‌تی؟ له‌ پشتی ئه‌م پرسیاره‌وه‌ به‌ تایبه‌تی له‌ شێوازى ده‌ربڕینی قسه‌كه‌ردا كه‌ ئه‌وه‌ش له‌ زمانی بینراوى ده‌قه‌كه‌دا ده‌بینرێت، دەردەکەوێت مه‌به‌ست شارى دڵداره‌كه‌یه‌تی. ئه‌گه‌ر ئه‌م لێكدانه‌وه‌یه‌ جۆرێك له‌ راستی تێدا بێت، ئه‌وه‌ ماناى وایه‌ قسه‌كه‌ر ته‌نیا له‌ شاره‌كه‌ بێزار نییه،‌ به‌ڵكو درزێكیش له‌ نێوان ئه‌م و دڵداره‌كه‌یدا هه‌یه‌، چونكه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م ته‌نیا وه‌كو عاشقێك بدوایه‌، ئه‌وا له‌ پێناوى عه‌شقه‌كه‌یدا هه‌موو شتێكی ده‌كردو دانی به‌خۆدا ده‌گرت و له‌گه‌ڵ مه‌عشوقه‌كه‌یدا دۆزه‌خیشی ده‌كرده‌ به‌هه‌شت. به‌ڵام له‌ راستیدا لێره‌وه‌ ئه‌و بۆچوونه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات كه‌ دواندنی ئه‌وى دڵدار ته‌نیا وه‌كو ئامرازێكه‌ بۆ ئه‌وه‌ى له‌و رێگایه‌وه‌ ناجۆریى ژیانی شار نیشان بدات. به‌ واتا لێره‌دا مه‌به‌ست قسه‌كردن نییه‌ له‌سه‌ر عیشق و خۆشه‌ویستی به‌و ئه‌ندازه‌ى كه‌ قسه‌كردنه‌ له‌سه‌ر دیدێكی رۆمانسیانه‌ كه‌ ده‌یه‌وێت له‌ شاره‌وه‌، له‌ زه‌مینه‌ى ژاوه‌ژا و و قه‌ره‌باڵغی و له‌ قاڵبدانی هه‌سته‌ رۆمانسیه‌كان و داپۆشینی جوانی و كوشتنی هه‌سته‌ مرۆییه‌ راسته‌قینه‌كانه‌وه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئامێزى سرووشتی هێمن و ئارام، كه‌ جێگاى پاراستن و پیاده‌كردنی هه‌موو رووه‌ جوان و ناسكه‌كانی ژیانه‌ له‌ روانگه‌ى رۆمانسیه‌ته‌وه‌. هه‌روه‌ك ده‌شێ قسه‌كه‌ر مه‌به‌ستی ئه‌وه‌شی هه‌بێت كه‌ زه‌مینه‌ى شار ناتوانێت ببێته‌ جێگاى عیشقی گه‌وره‌و خۆشه‌ویستی خاوێن و بێگه‌رد له‌ كاتێكدا زه‌مینه‌ى به‌ ئامێركردنی مرۆڤ و نامۆبوونی مرۆڤه‌ ته‌نانه‌ت له‌ خودى خۆى و له‌ بوونی خۆیشی.

له‌م رووه‌وه‌ شاعیر ده‌ڵێت:

له‌ شارى تۆ، له‌ بانی عه‌رشه‌ قۆنده‌ره‌ى دراو

 شاره‌كه‌ت- ئاسكه‌ جوانه‌كه‌م!

ته‌سكه‌ بۆ ئه‌وین و بۆ خه‌فه‌ت هه‌راو.

كێ له‌ شارى قاتڵی هه‌ژار،

گوێ ئه‌داته‌ ئایه‌تی په‌ڕاوى دڵ؟

منێ كه‌ گۆشی تاوى گه‌رمی به‌ر ده‌واره‌كه‌ى عه‌شیره‌تم،

به‌ داره‌ته‌رمی كووچه‌ ته‌نگه‌كانی شاره‌كه‌ت،

رانه‌هاتووه‌ له‌شم.

بنارى پڕ به‌هارى دێ

 ره‌نگی سوور و شین ئه‌دا

 له‌ شیعرو عاتیفه‌ى گه‌شم

 ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌كه‌ت گوڵم،

ئه‌ڵێم بڕۆم له‌ شاره‌كه‌ت.

قسه‌كه‌رى شیعره‌كه‌ باسی شارى ئه‌وى دڵدارى ده‌كات و پێیوایه‌ ته‌ختی شار له‌سه‌ربنه‌ماى دراو واته‌ سه‌رمایه‌ بیناكراوه‌. هه‌ربۆیه‌ به‌لاى ئه‌وه‌وه‌ ئه‌و ته‌خته‌ هیچ به‌هایه‌كی نیه‌ و ئه‌و بێ به‌هایه‌ش له‌ قۆنده‌دره‌دا وه‌سف ده‌كات، كه‌ ده‌لاله‌تی بێ به‌هایی و رووتبووه‌وه‌ له‌ به‌ها مرۆییه‌كان هه‌ڵده‌گرێت. مه‌به‌ستی شاعیر له‌و ته‌خته‌، شار و سیستێمی ژیان و به‌ڕێوه‌بردن و ده‌سه‌ڵات و كه‌لتور و عه‌قڵی شاره‌، كه‌ ئه‌و پێیوایه‌ پاره‌ و سه‌رمایه‌ پێكهێنه‌رێتی و ته‌نیاش له‌ روانگه‌ى پاره‌ و سه‌رمایه‌وه‌ سه‌یرى ده‌كرێت و هه‌ڵده‌سه‌نگێنرێت و ته‌نانه‌ت به‌هاى ژیان و مرۆڤه‌كانیش له‌م زه‌مینه‌یه‌دا له‌سه‌ر بنه‌ماى سه‌رمایه‌ دیارى ده‌كرێن. به‌مانایه‌كی تر شار وه‌كو به‌رهه‌می سه‌رمایه‌ و سه‌رمایه‌دارى سه‌یر ده‌كات و ئه‌وه‌ش له‌ رووى بنه‌ما مرۆییه‌كانه‌وه‌ سووك و بێنرخه‌. ئه‌م شاره‌ى كه‌ له‌ رووى بنه‌ما مرۆییه‌كانه‌وه‌ به‌وجۆره‌ سووك و بێبه‌هایه‌، جێگاى خاسێته‌ راسته‌قینه‌ و جوان و راستگۆییه‌كانی مرۆڤی تێدا نابێته‌وه‌. شار به‌ گشتی كه‌ له‌ رێگاى شارى دڵداره‌كه‌ى ئه‌مه‌وه‌ وه‌سف ده‌كرێن، زه‌مینه‌یه‌ك نییە بۆ عیشق و خۆشه‌ویستی و له‌ واقیعی وه‌ها تفت و تاڵدا زه‌مینه‌ى ئه‌وین و عیشق لاوازه‌، چونكه‌ شار به‌و جۆره‌ى كه‌ له‌ ده‌قه‌كه‌دا باس ده‌كرێت ده‌بێته‌ گۆڕستانی هه‌ست و خه‌یاڵ و ئه‌ندێشه‌ راسته‌قینه‌كانی مرۆڤ. هه‌ر لێره‌وه‌یه‌ كه‌ شار وه‌ها ناو ده‌بات ته‌سكه‌ بۆ ئه‌ویندارى، به‌ڵام جێگایه‌كی فراوان و بێ سنووره‌ بۆ خەم و خه‌فه‌ت. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ له‌ تێڕوانینی قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌وه‌ شار زه‌مینه‌یه‌كى رووتكراوه‌یه‌ له‌ هه‌ست و سۆز و خۆشه‌ویستی و جێگایه‌كه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ى تیایدا ئازادییه‌كانی مرۆڤ ده‌كوژرێن، كه‌واته‌ بوارێكی فراوانه‌ بۆ خه‌فه‌ت و ئازارچه‌شتن. لێره‌دا قسه‌كه‌رى شیعره‌كه‌ دوانه‌یه‌ك له‌به‌رامبه‌ر یه‌كتر داده‌نێت كه‌ بریتیه‌ له‌ دوانه‌ى ( ئه‌وین \ خه‌فه‌ت ). كه‌ زه‌مینه‌ى شار به‌رهه‌مهێنی خه‌فه‌ت و بكوژى ئه‌وین و جوانیه‌، له‌ كاتێكدا زه‌مینه‌ى لادێ یان سرووشت زه‌مینه‌ى به‌رهه‌مهێنان و پاراستنی ئه‌وینه‌.

به‌ پێی قسه‌ى قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌ ئه‌م شاره‌ بكوژى هه‌ژاره‌. ئایا مه‌به‌ست له‌م ده‌ربڕینه‌ چیه‌؟ شار بۆ بكوژى هه‌ژاره‌؟ ئایا شاعیر مه‌به‌ستی به‌شی خواره‌وه‌ى كۆمه‌ڵگه‌یه‌ كه‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی وه‌كو كۆمه‌ڵگه‌ى كوردى رۆژهه‌ڵاتی كوردستاندا، یان له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى ئێرانی كاتی به‌رهه‌مهێنانی ده‌قه‌كه‌دا، رووبه‌رێكی فراوان له‌ كۆمه‌ڵگه‌ به‌ پێوه‌رى ئابورى له‌بارى هه‌ژاریدا بوون. هه‌روه‌ك ده‌شێ مه‌به‌ست ئه‌وه‌ بێت كه‌ شار و په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی شار كه‌ به‌ پێی په‌ره‌سه‌ندنی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌بێ په‌یوه‌ندى به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌دارى بێت، له‌سه‌ر هێزى كار راوه‌ستاوه‌، كه‌ ئه‌ویش هێزى بازووى چینی كرێكاره‌. كه‌ ئاشكرایه‌ چینی كرێكار له‌و روانگه‌یه‌وه‌ وه‌كو چینی هه‌ژاران سه‌یر ده‌كرێت. بۆیه‌ لێره‌وه‌ ده‌شێ بگوترێت شاعیر مه‌به‌ستی ئه‌وه‌یه‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی شار كه‌ په‌یوه‌ندى به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌دارییه‌، بكوژى كه‌سێتی و رۆحی مه‌عنه‌وى مرۆڤایه‌تی چینی كرێكاره‌. دیاره‌ ده‌بێ لێره‌دا ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ش بكه‌ین كه‌ له‌ قۆناغی به‌رهه‌مهێنانی ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌دا، ئه‌و شاره‌ى كه‌ له‌ ده‌قه‌كه‌دا باس ده‌كرێت زیاتر له‌وه‌ى كه‌ شارێكی پیشه‌سازى مۆدێرنی قۆناغی سه‌رمایه‌دارى بێت، شارێكی نه‌ریتی فیودیالیه‌. بۆیه‌ ئه‌گه‌رى ئه‌وه‌ى كه‌ مه‌به‌ستی شاعیر له‌ هه‌ژار چینی خواره‌وه،‌ یان هێزى به‌رهه‌مهێنه‌رى ژێر سایه‌ى سیستێمی سه‌رمایه‌دارى بێت، ئه‌گه‌رێكی لاوازه‌. هه‌روه‌ك ده‌شێ قسه‌كه‌رى شیعره‌كه‌ مه‌به‌ستی له‌ هه‌ژار له‌ ده‌قه‌كه‌دا عاشق بێت و به‌ تایبه‌تتریش مه‌به‌ستی خۆى بێت وه‌كو عاشقێك كه‌ له‌ په‌یوه‌ندى و فشاره‌كانی شار بێزاره‌و ناتوانێت له‌ به‌رده‌میدا دان به‌خۆیدا بگرێت و له‌وێوه‌ بڕیار ده‌دات پشت له‌شار بكات و رێگاى به‌ره‌و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ نێو سرووشت له‌به‌ر بگرێت، چونكه‌ له‌ زه‌مینه‌ى تووندو فشارى سه‌ختی شاردا كه‌ بوارێك بۆ ره‌هاكردنی هه‌ست و سۆزو خۆشه‌ویستی نامێنێت، كه‌س گوێ له‌ خواسته‌كانی دڵ ناگرێت. واته‌ رووبه‌رێك نامێنێت بۆ گوێگرتن له‌ حه‌زو ئاره‌زووه‌ رۆحی و جه‌سته‌ییه‌كانی مرۆڤی عاشق. به‌ مانایه‌كی تر شاعیر ده‌یه‌وێت به‌ دڵداره‌كه‌ى بڵێت شاره‌كه‌ى ئه‌و یان شار به‌ گشتی جوگرافیایه‌ك نیه‌ جێگاى ئه‌وین و خۆشه‌ویستی و عیشق و ویسته‌كانی دڵ و رۆحی تێدا ببێته‌وه‌.

قسه‌كه‌ر شوناسی راسته‌قینه‌ى خۆى ئاشكرا ده‌كات ئه‌ویش به‌مجۆره‌، راسته‌ ئێستا ئه‌م له‌ شاردا ده‌ژى، به‌ڵام له‌ بنه‌ڕه‌تدا په‌ره‌وه‌رده‌ى لادێیه‌ و، ته‌نانه‌ت باسی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌م كوڕى خێڵ یان عه‌شیره‌ته‌ و، ناتوانێت له‌ زه‌مینه‌ى ته‌سكی شاردا هه‌ناسه‌ بدات و خۆى وه‌كو زیندانی دێته‌ پێش چاو. لێره‌دا دیسان شاعیر دوانه‌یه‌كی تر درووست ده‌كات كه‌ بریتیه‌ له‌ دوانه‌ى ( ئازادى \ زیندان ). شار جۆرێكه‌ له‌ زیندان كه‌ تیایدا هه‌موو جوڵه‌یه‌كی مرۆڤ سنووردار ده‌كرێت و قسه‌كه‌ر شار وه‌كو به‌رگێكی ته‌نگ به‌ له‌شی مرۆڤ وێنا ده‌كات، كه‌ ئه‌و به‌رگه‌ ته‌نگه‌ رێگا به‌ جوڵه‌ى مرۆڤ نادات. له‌ كاتێكدا لادێ یان سرووشت یان زه‌مینه‌ى ژیانی خێڵ كه‌ زیاتر په‌یوه‌سته‌ به‌ ژیانی لادێنشینه‌وه‌ وه‌كو ئازادى وێنا ده‌كات. هه‌روه‌ك لێره‌دا له‌ ئاستی قوڵتردا دووانه‌ى (كۆمه‌ڵگه‌ى خێڵ \ كۆمه‌ڵگه‌ى شار-مه‌ده‌نی-) پێكدێت. كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ى خێڵ سه‌ربارى په‌یوه‌ستبوون به‌ نه‌ریت و رێساكانی خێڵایه‌تیه‌وه‌، به‌ڵام جۆرێك له‌ ئازادى و ره‌هایی تێدایه‌ به‌ تایبه‌تی بۆ لوتكه‌ى هه‌ره‌می دامه‌زراوه‌ى خێل، یان بۆ كوڕانی بنه‌ماڵه‌ى سه‌رۆكایه‌تی خێڵ، كه‌ ره‌نگه‌ له‌م رووه‌وه‌ پێگه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تی بنه‌ماڵه‌ى سواره‌ وه‌كو بنه‌ماڵه‌یه‌كی دیار و پایه‌دار ناڕاسته‌خۆ كاریگه‌رى هه‌بووبێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى كه‌ شاعیر له‌و زه‌مینه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌دا هه‌ست به‌ جۆرێك له‌ ئازادى بكات. له‌ كاتێكدا ژیانی كۆمه‌ڵگه‌ى شار ژیانێكی رێكخراو و دیسپلینكراوه‌ و رووبه‌رى جوڵه‌ى تاكه‌كه‌س تیایدا سنوورداره‌ و ئه‌وه‌ش له‌ روانگه‌ى دیدى رۆمانسیانەوە‌ به‌جۆرێك كوشتنی ئازادییه‌كانی تاكه‌كه‌سه‌.

له‌ زه‌مینه‌ى شاردا، ئه‌وى شاعیر خه‌ون به‌ رابردووى خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت كه‌ له‌ لادێ و سرووشتدا ژیاوه‌. ئه‌و له‌ نێو زه‌مینه‌ى شاره‌وه‌ چاوى له‌ ئاسۆیه‌كی تره‌، ئاسۆیه‌ك كه‌ ره‌نگاو ره‌نگی به‌ شیعره‌كانی و به‌ هه‌ست و سۆزى ده‌به‌خشێت. به‌ واتایه‌كی تر، له‌ روانگه‌ى شاعیره‌وه‌ مۆتیڤ و پاڵنه‌رى به‌رهه‌مهێنانی شیعره‌. لاى ئه‌می شاعیر، گه‌وهه‌رى جوانی و شیعریه‌تی ده‌قه‌كانی و ته‌نانه‌ت زیندوویی و گه‌شی هه‌ست و سۆزى.. هه‌موویان سه‌رچاوه‌كه‌یان سرووشت و جوانی و هێورى ئارامی سرووشته‌. واته‌ ئه‌می شاعیر سرۆش له‌ جوانی سرووشته‌وه‌ وه‌رده‌گرێت، كه‌ لێره‌دا له‌ دیمه‌نی هه‌میشه‌ به‌هاریی بنارى گونده‌وه‌ ئه‌وه‌ وێنا ده‌كات. واته‌ ئه‌وه‌ سرووشته‌ كه‌ پاڵنه‌ر و به‌رهه‌مهێنى شیعره‌كانی ئه‌مه‌. ئه‌می شاعیر هه‌ست ده‌كات، ئه‌و پاڵنه‌رانه‌ى كه‌ ده‌بنه‌ جوڵێنه‌رى ئه‌م و ده‌یگه‌یه‌ننه‌ ئاستی به‌رهه‌مهێنانی شیعر و داهێنان، سرووشت و جوانیه‌كانی سرووشتن و ئه‌وانه‌ش له‌ شاردا بوونیان نیه‌. بۆیه‌ ئه‌م هه‌ست ده‌كات هه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ له‌ شاردا ئازادییه‌كانی ده‌كوژرێت، به‌ڵكو له‌لایه‌ك كوشتنی ئازادییه‌كان ده‌بێته‌ هۆى ئه‌وه‌ى كه‌ چیتر ئه‌و نه‌توانێـت شیعر به‌رهه‌م بهێنێت، له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ شار به‌و هه‌موو تووندى و دیسپلینه‌یه‌وه‌ جێگاى عیشق و دڵدارى تێدا نابێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش له‌ ئاستێكی تردا ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ عیشق و ئه‌وین له‌ ئازادیدا بوونی راسته‌قینه‌یان هه‌یه‌ و مرۆڤی ئازاد ده‌توانێت عاشق بێت و عاشقانه‌ ره‌فتار بكات و چێژ له‌ عیشق وه‌ربگرێت. ئه‌مه‌ش له‌ زه‌مینه‌ى پڕ له‌ توندوتیژى شار و له‌ سایه‌ى هه‌ژموونی ده‌سه‌ڵاتی شاردا وه‌كو ئه‌وه‌ى پێویسته‌ به‌دینایه‌ت. هه‌موو ئه‌مانه‌ش واى لێده‌كه‌ن كه‌ به‌ دڵداره‌كه‌ى رابگه‌یه‌نێت ئه‌و ده‌یه‌وێت پشت له‌شار بكات و به‌ره‌و لادێ و به‌ره‌و ئامێزى سرووشتی جوان و ئارام بگه‌ڕێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش دیدێكی رۆمانسیانه‌یه‌ بۆ په‌یوه‌ندى نێوان سرووشت و شار و له‌و روانگه‌یه‌شه‌وه‌ شار زیندان و جێگاى مردنی هه‌ست و سۆز و جوانیه‌، له‌ كاتێكدا لادێ یان سرووشت زه‌مینه‌ى ئازادى ره‌ها و زه‌مینه‌ى ره‌هابوونی هه‌ست و سۆز و جوانیه‌.

ئه‌گه‌ر له‌ روانگه‌ى بنیادى زمانی ده‌قه‌كه‌وه‌ سه‌یرى ئه‌م شیعره‌ بكه‌ین ئه‌وا سه‌ربارى وێنه‌ و ده‌ربڕینی ئه‌وتۆ كه‌ بۆ وه‌سفی شار و ژیانی شار گونجاو نین وه‌كو له‌ شیكردنه‌وه‌كه‌دا باسمان كرد، به‌ڵام به‌ جۆرێك، بابه‌ت و شێوه‌ى ئاراسته‌كردنی پرسیاره‌كانی ده‌قه‌كه‌ و سه‌رئه‌نجامیش جیهانبینی ئاشكراى ده‌قه‌كه،‌ یان بیرۆكه‌ى سه‌ره‌كی ده‌قه‌كه‌، كه‌ بریتیه‌ له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ له‌ زه‌مینه‌ى شاره‌وه‌ بۆ نێو سرووشت، یه‌كێتی بابه‌ت له‌ ده‌قه‌كه‌دا نیشان ده‌ده‌ن. هه‌روه‌ك دیدى شاعیریش كه‌ سه‌رچاوه‌كه‌ى له‌ پرینسیپه‌كانی رۆمانسیزمه‌وه‌ بۆ شیعر و هونه‌ر وه‌رگیراوه‌، دیدێكی ئاشكرایه‌ و سه‌ربارى پێنه‌گه‌یشتنی په‌یوه‌ندى به‌رهه‌مهێنان و په‌یوه‌ندى كۆمه‌ڵایه‌تی قۆناغی سه‌رمایه‌دارى، ئه‌م له‌ شارێكی فیودیالیدا پرۆژه‌ى یاخیبوون و ره‌تكردنه‌وه‌ى ژیانی شار و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ نێو سرووشت و درێژه‌دان به‌ ژیانی نێو سرووشت ده‌خاته‌ ڕوو، هه‌روه‌ها به‌ جیدیش پشتگیرى ده‌كات. هه‌ر لێره‌شه‌وه‌ ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌، سه‌ربارى بوونی خاسێتی ریالیزم تیایدا، به‌ڵام ده‌قێكی رۆمانسیه‌ یان بارگاویكراوه‌ به‌ خاسیـَته‌كانی شیعرى رۆمانسی، ئه‌ویش هه‌م له‌ رووى زمان و وێنه‌ و ره‌گه‌زه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی ده‌قه‌وه‌، هه‌م له‌ رووى فیكر و جیهانبینیه‌وه‌. له‌م رووه‌شه‌وه‌ شاعیر به‌ ته‌واوى په‌یوه‌سته‌ به‌ پرینسیپه‌كانی شیعرى رۆمانسیه‌وه‌ له‌ هه‌ردوو ئاستی زمانی شیعرى و جیهانبینی شیعریدا. له‌ رووى زمانه‌وه‌ ده‌قه‌كه‌ به‌ زمانی پاراوى كوردى نووسراوه‌، كه‌ ئه‌ویش زمانی قۆناغی ژیانی لادێ و قۆناغی كشتوكاڵ و ژیانی ناو سرووشته‌و وێنه‌كان له‌ ره‌گه‌زه‌كانی سرووشت به‌رجه‌سته‌كراون و سه‌رچاوه‌ى جوانیش تێیدا هه‌ر سرووشته‌ و ئاستی باڵاى چێژ وه‌رگرتنیش هه‌ر په‌یوه‌سته‌ به‌و چێژه‌وه‌ كه‌ له‌ ره‌گه‌زه‌كانی سرووشت به‌رهه‌م دێت. هه‌روه‌ك جیهانبینی ده‌قه‌كه‌ش جیهانبینی قۆناغی ئه‌ده‌بی رۆمانسیه‌. 

پێكهاته‌ى زمانی ده‌قه‌كه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى دووانه‌ى به‌رامبه‌ر و هاوشێوه‌ و هاورێك بنیادنراوه‌. له‌م رووه‌وه‌ دووانه‌ى به‌رامبه‌ر و لێكچوون و هاوتا یان هاورێك له‌ بنیادى زملنی ده‌قه‌كه‌دا ده‌بینین. دوانه‌ى به‌رامبه‌ر وه‌كو ( رۆژ \ شه‌و ، دووكه‌ڵ \ تیشكی خۆر ، گه‌رم \ چێوى ، شێر \ رێوى ، زۆنگ و زه‌ل \ جاڕه‌گوڵ ، ته‌سك \ هه‌راو ). هه‌روه‌ها چه‌ندین هاوڕێك یان هاوشێوه‌ له‌ مۆسیقادا له‌ بنیادى زمانی ده‌قه‌كه‌دا ده‌بینرێن وه‌كو ( دڵ ، گوڵ \ ئاو ، كانیاو \ دڵ ، كوڵ \ بزه‌، كزه‌ \ ئاسن و مناره‌ ، مه‌لی غه‌واره‌ ). هه‌روه‌ها به‌كه‌سكردنیش پانتاییه‌كی له‌ بنیادى زمانی ده‌قه‌كه‌دا داگیركردووه‌، كه‌ مه‌به‌ست له‌مه‌ش به‌خشینی خاسێتی مرۆڤه‌ به‌ شت، وه‌كو (  رۆژى چڵكنی نه‌خۆش ، شارى به‌ شه‌واره‌ كه‌وتوو ، تیشكی بێ گوناه ، شارى قاتڵی هه‌ژار) كه‌ لێره‌دا خاسێتی مرۆڤ دراوه‌ته‌ پاڵ هه‌ندێ شت كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ شیعرى رۆمانسیدا خاسێتێكی دیاره‌. بێجگه‌ له‌مانه‌ى سه‌ره‌وه‌ ده‌قه‌كه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌ به‌ لێكچوون و میتافۆر و هونه‌ره‌كانی ترى شیعر. ئه‌مانه‌ هه‌موویان پێكه‌وه‌ به‌شدارى ده‌كه‌ن له‌به‌رهه‌مهێنانی شیعریه‌تی ده‌قه‌كه‌دا، كه‌ چه‌مكی شیعریه‌ت له‌ ناو بنیادى زماندایه‌ به‌ ته‌كنیك و هونه‌ره‌كانی شیعره‌وه‌، له‌ كاتێكدا ئاستی جوانناسی ده‌ق ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ودیوى زمانه‌وه‌، یان ئه‌وه‌ى كه‌ پێی ده‌گوترێت میتا زمان. هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ بوو كه‌ یاكۆبسن زاراوه‌ى جوانناسی گۆڕى به‌ شیعریه‌ت. شیعریه‌تیش وه‌كو یاساكانی داهێنانی هونه‌رى سه‌یرده‌كرێت. كه‌ سه‌رجه‌م ره‌گه‌زه‌كانی زمان له‌ وشه‌ و ده‌سته‌واژه‌ و رسته‌ و سه‌رجه‌م ته‌كنیكه‌كانی هونه‌رى شیعر به‌ تایبه‌تی وێنه‌ و لێكچوون و میتافۆر و دژ و هاوڕێك و ئیقاع به‌ گشتی چ ئیقاعی ده‌ره‌وه‌ بێت یان ئیقاعی ناوه‌، هه‌موویان به‌شدارى ده‌كه‌ن له‌ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌م ده‌قه‌دا و شوناسی زیندووێتیش به‌ ده‌قه‌كه‌ ده‌به‌خشن و دیسان به‌شدارى ده‌كه‌ن له‌ به‌رهه‌مهێنانی پرسیاره‌كانی ده‌قه‌كه‌ و جیهانبینی ده‌قه‌كه‌دا.

سه‌رئه‌نجام:
ده‌توانین بڵێین ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌ كه‌ خاسێتی ده‌قێكی زیندووى هه‌یه‌ و له‌ رووى زمانه‌وه‌ به‌ كوردیه‌كی پاراو نووسراوه‌و زمانه‌كه‌ى زیاتر له‌وه‌ى زمانی كۆمه‌ڵگه‌ى شار و قۆناغی پیشه‌سازى و سه‌رمایه‌دارى بێت، زمانی كۆمه‌ڵگه‌ى لادێ و قۆناغی كشتوكاڵ و سه‌رده‌می په‌یوه‌ندى كۆمه‌ڵایه‌تی و به‌رهه‌مهێنانی فیودیالیه‌. له‌پاڵ ئه‌وه‌دا جیهانبینی ده‌قه‌كه‌ جیهانبینی قۆناغی رۆمانسیه‌ و له‌سه‌ر یه‌كێك له‌ پرینسیپه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی ئه‌م قۆناغه‌ بنیادنراوه‌ و به‌رهه‌مهێنراوه‌ كه‌ بریتیه‌ له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ى مرۆڤی هه‌ستیار له‌ زه‌مینه‌ى سه‌خت و تووند و تیژ و دیسپلینكراوى شار و سایه‌ى سیستێمی سه‌رمایه‌دارى و ده‌سه‌ڵاتی چینی بۆرژواوه‌ بۆ نێو سرووشت و بۆ ئارامی و هێورى سایه‌ى سرووشت. ئه‌وه‌ش  به‌ مه‌به‌ستی حه‌وانه‌وه‌ و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ فشاره‌ خنكێنه‌ره‌كانی په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ى شار. له‌به‌رئه‌وه‌ى ئامانجی سه‌ره‌كی ده‌قه‌كه‌ به‌رجه‌سته‌كردنی ئه‌و دیده‌ رۆمانسیه‌یه‌ كه‌ به‌جێهێشتنی شار و گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ نێو سرووشت، شاعیر ئه‌وى به‌رامبه‌ر یان گوێگر كه‌ وه‌كو دڵداره‌كه‌ى ده‌یدوێنێ ، ته‌نیا وه‌كو ئامرازێك بۆ درووستكردنی ئه‌و ئاخاوتنه‌ به‌كارده‌هێنێت. هه‌ر بۆیه‌ به‌ئاشكرا ده‌بینرێت ئه‌وى دڵدار ته‌نیا ئاماده‌بوونێكی ساده‌ى مه‌عنه‌وى هه‌یه‌و ته‌نیا رۆڵی گوێگرێكی هه‌یه‌ كه‌ له‌ رووى جوڵه‌وه‌ هیچ ئاماده‌بوونێكی نییه‌، نه‌ له‌ چوارچێوه‌ى جوگرافیاى ده‌قه‌كه‌دا و نه‌ له‌ واقیعی ده‌ره‌وه‌ى ده‌قه‌كه‌دا. ئه‌مه‌ش تا ئه‌ندازه‌یه‌ك په‌یوه‌ست به‌و قۆناغه‌ى كه‌ ده‌قه‌كه‌ى تێدا به‌رهه‌مهاتووه‌ و له‌ واقیعی كۆمه‌ڵگه‌ى كورده‌واریدا، ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ هه‌ڵده‌گرێت كه‌ ژن یان ئافره‌ت وه‌كو ره‌گه‌زى دووه‌م سه‌یر ده‌كرێت و ته‌نیا رۆڵی گوێگر یان پاشكۆی پێدەدرێت یان ده‌بینێت. كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌رخستنی رووى راسته‌قینه‌ى كۆمه‌ڵگه‌ى كوردیه‌ له‌و قۆناغه‌دا.




ئەدیبی دابڕاو و ئەدەبی چەقبەستوو!… حەیدەر عەبدوڵڵا

ناكرێ هەروا بە تیلەچاوێك، یان وەك بەشێكی سەربەخۆ و دابڕاو تەماشای ئەدەب بكەین، ئەگەر ڕاستت دەوێ، دەبێ بە هەوێنی هەموو كایە و بەشەكانی ژیانی مرۆڤ لە ئەدەب بڕوانین. دەلوێ ئەوانەی هەرگیز ئەدەب ناخۆێننەوە و نازانن كتێبگەلی ئەدەبی چین و چۆنن لە ناخیاندا ئەدەبدۆستێكی نایاب بن، ڕەنگە ئەو وێنایەی ئەوان بۆ ژیان دروستی دەكەن، ئەدیبێكی لێزان و شارەزا نەتوانێ پەی پێ ببات.
زۆرجار، بێسەواد و نەخوێندەوارێك وێنەیەكی هێندە جوانی ئەدەبی دەخولقێنێت لە هیچ كتێبێكی ئەدەبی نەبینراوە. ئەمەیش مانای وایە ئەدەب زۆر لەوە فراوانترە تەنیا لە قەڵەمی ئەدیبێك بچۆڕێتەوە، یان پێمان وابێت تەنیا ئەدیب دەتوانێ ئەدەب بنووسێت. دابڕینی ئەدەب لە كۆمەڵگە و قەتیسكردنی لە تەنیا بوارێكدا، یان هەڵبڕینی بەسەر یەك چینی دیاریكراودا غەدرێكی گەورەیە لە ئەدەب دەكرێت. ئاخر كەم نین ئەوانەی ڕۆمان و دیوانەشیعر و چیرۆكەكانیان لە دونیا دەنگی داوەتەوە، كەچی لە ژیانی واقیعیی خۆیداندا سیاسەتوان، پزیشك، یان لە بوارێكی دیكەی زۆر جیاوازدا كاریان كردووە.
لای من ئەدیبی نەزۆك كەسێكە هەر تەنیا بواری ئەدەب دەخوێنێتەوە و هیچ گرنگییەك بە بوارەكانی دیكەی مێژوو، كۆمەڵایەتی، سیاسی ..تاد، نادات، هیچ ئاگاداری ئاخ و داخ و خەم و خەندەكانی خەڵك نییە و هەر لە دوورەوە وێنەیەك دەخولقێنێت، لەخۆی زیاتر كەس لێی ڕازی نییە، بەر لەوەی بگات دەپووكێتەوە.
لە ساڵی 2008 دیمانەیەكی “عەبدوڵڵا پەشێو”م خوێندەوە، لە وەڵامی پرسیاری “ئایا تۆ شیعری كام شاعیر دەخوێنیتەوە؟” دەڵێت:”ڕاستییەكەی زۆر بە كەمی شیعر دەخوێنمەوە و زیاتر بە بوارەكانی دیكەوە مژووڵم!” لای من ئەمە جێگەی هەڵوەستە لەسەركردن بوو، ئاخر ناكرێ و نابێ شاعیر بە بیانوی ئەوەی شاعیرە هەر شیعر بخوێنێتەوە و بوارەكانی دیكە فەرامۆش بكا، بۆ ئەوەی شاعیرێكی باش بیت، دەبێ بوارەكانی دیكەیش بخوێنیتەوە و لێیان قووڵ بیتەوە. هەروەها بەنێو كەلتوور و فۆڵكلۆر و مێژوو و ژیانی جواداوازیی خەڵكدا بڕۆیت و لێكدانەوەیان بۆ بكەیت.
“جبرا ئیبراهیم جبرا” باسی شاعیری هاوچەرخی ئینگلیز “دبلن تۆماس” دەكات و دەڵێت لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كۆڕێكی ئەدەبییان بۆ بەست، دوای ئەوەی كۆتایی بە قسەكانی هێنا، كچێكی شۆخوشەنگ و جوانكیلە لەنێو خەڵكەكە هەستایەوە و وتی:” زۆر حەز دەكەم ببمە شاعیر، پێم بڵێ چی بكەم؟” تۆماس سەری بەرزكردەوە و وتی:”بڕۆ لەشفرۆشی بكە!”
هۆڵەكە كشومات بوو، كچەی بەستەزمانیش بە هەناسەیەكی سارد و ئاخێكەوە لە جێگەی خۆی دانیشتەوە.
خۆ لێرەدا تۆماس مەبەستی ئەوە نەبووە كچەكە بۆ ئەوەی ببێتە شاعیر بچێت لەشفرۆشی بكات، نا، بەڵكوو ویستوویەتی پێی بڵێت بڕۆ تێكەڵی خەڵك بە، لە دوورەوە بە شانوشەپێلیكان هەڵمەدە. ئاخر مرۆڤ زۆر ڕووپەش و مەتەڵاوی و داخراوە، پڕ نهێنی و سامناكە، هەتا بە تەواوی تێكەڵی وردەكارییەكانی نەبیت نازانی چییە و چۆنە! لێرەدا بە ڕوونی دەردەكەوێت ئەدەب یانی ئەزموون و خوردكرنەوەی خەڵك و شۆڕبوونەوە بۆ نێو واقیعی ژیانیاندا.
ئێمە چۆن بتوانین لەنێو قاوغی خۆمان بێینە دەرەوە و لەگەڵ دەوروبەرمان تێكەڵ بین، من لە خوێندنەوەی رۆمانەكانی دۆستۆیڤسكی زۆر بە جوانی ئەمەم بۆ دەركەوت، ئەو هاتووە واقیعی هێناوە و لەنێو خەیاڵدا كوڵاندوویەتی، ئینجا دووبارە واقیعێكی ئەدەبی لێ دروست كردووەتەوە، نەك بە پێچەوانەوە، ئەو لە ڕۆمانەكانیدا زۆر لە نزیكەوە تێكەڵی ورد و درشتی كاروبارەكانی خەڵك بووە!
شتێكی دیكەم بیركەوتەوە، وابزانم جێگەی خۆیەتی لێرە بیخەمە ڕوو، دەڵێن ئەدیبێكی فەرەنسی بۆ ماوەی هەفتەیەك هەموو ڕۆژێك كورتەچیرۆكێكی نووسیوە و بۆ ڕۆژنامەیەكی ناردووە، هەموو بەیانییەك چاوەنۆڕی بڵاوبوونەوەی بووە، بەڵام ڕۆژنامەكە هیچ لەم چیرۆكانەی بڵاو نەكردووتەوە… دواتر واز لەم ستایلە دەهێنێت و بە جۆرێكی دیكە دەنووسیت، بڕیار دەدات لەبارەی دۆخی نێو ماڵی خۆی بنووسێت، ئیدی چیڕۆكێكی بەناوی “كوڕیژگە هەتیوەكە” دەنووسێ، بۆ بەیانی چیرۆكەكە بڵاو دەبێتەوە و سەدایەكی زۆر دەداتەوە… ڕۆژنامەكە سوپاس و پێزانین و پادداشتی تایبەتی بۆ دەنێرێن، ئیدی كاكەی ئەدیب تێدەگات ئەو چیڕۆكانەی ڕۆژانی پێشوو نووسیبوونی، هەڵقوڵاوی خەیاڵی ناواقیعی خۆی بوون، بەڵام چیڕۆكی ئەمڕۆی، هەڵقووڵاوی جەرگەی ژیانی واقیعیی بووە.
بە بۆچوونی من ئەدیب دەبێ هەم خوێنەرێكی باش بێت، هەمیش واقیعی بێت. خوێنەری تەنیا بەشەكەی نەبێت، بەڵكە هەموو لایەنەكانی دیكەیش بەسەر بكاتەوە، هەر هیچ نەبێت ئەو بوارانەی دەرەقەتیان دێت و دەتوانێ مەدلوولی باشیان لێ هەڵبكڕێنێت. واقیعیبوون بە واتای ئاگاداربوونی خەمە ئاڵۆزەكانی خەڵك و ڕووداوە كەڵكەبووەكانیان. ئەگەرنا بەرهەمەكەی بێتام و كرچ دەبێت و هەر زوو لەبار دەچێت. ئەم وتەیەیش بەڕاست دەگەڕێت، كە دەگوترێت:” ئەگەر بتەوێت لە تەنها بوارێكدا بنووسیت، دەبێ هەموو بوارەكانی دی بخوێنیتەوە.”
وابزانم زۆربەمان چیرۆكی ژیانی جاحزی گەورە زمانزان و ئەدیبی عەرەبی سەردەمی عەبباسییەكان دەزانین، ئەو پیاوە عاشقێكی سەرسەختی دونیای كتێبی جۆربەجۆر و خوێندنەوە بووە و لە كۆتاییشدا هەر بە هۆی داڕمانی ڕەفەی كتێبان بەسەریدا شەهید بووە، كەچی بەنێو خەڵكی دارتاش و قوماشفرۆش و ئاسنگەر و كوورەچی و مێشەوان و شوان و گاوان و بەرخەواندا گەڕاوە و لایان دانیشتووە و پرسیاری لێ كردوون و وەڵامەكانیانی نووسیوەتەوە، یانی ئەگەر جاحز شەوان لە نێو پەڕەی كتێبان نوقمی خوێندەوە بووبێت، بە ڕۆژان لەنێو قووڵایی خەڵكدا سووڕاوەتەوە. خۆ نابێ ئەدیبانی وەك مەحەوی و نالی و مەولەوی مەلای جەزیری و دواتر شێخ مەحەمەدی خاڵ و عەلائەدین سجادی و ئەوانی دیكە لەبیر بكەین، كە بەهۆی خوێندنەوەی هەمەچەشن و تێكەڵاوبوونی خەڵكی جۆربەجۆر، بەرهەمەكانیان بۆ هەتاهاتا بە نەمری دەمێننەوە.

حەیدەر عەبدوڵڵا




چیرۆک/ شەقامە بازنەییەکان -10-… رەسوڵ بەختیار

لەهەموو بازنەکانی جیهان کێشە و گرفتەکان بوونی هەیە و بەردەوامە، بەردەوامبوونی کێشەکان، بەپێی دۆخ و ئاکار و نەریت و کەشەکان گۆڕانکاریان بەسەردا دێ، لە شەقامە بازنەییەکانی ئەم کیشوەرە
کێشەیەکی گەورە لەنێوان بازنەی یەکەم و بازنەکانی دیکە هەیە، کاتێک چەندین بازنەی دیکە دروست بوو کێشەکە زیاتر پەرەی سەند.

  • کێشەی چی، هەر لەخۆتەوە دەتەوێ کێشە بخەیتە ئەوە نێوەندەوە، لەوەتەی هەین، هەر وابووین، هەر وا دەبین، سروشتی ئێرە وایە.
  • ناکرێ، دەبێ هەموو شتەکان وەکخۆی باس بکرێ، ئێمە کەس ناکەین بەقارەمان و پاڵەوان.
  • پاڵەوانی شەقامە بازنەییەکان، ئێستا بەشێکیان خاوەن هەموو شتێکن، ڤیلا و مەزرەعە و چوونە دەرەوەی وڵات و کۆمپانیای زەبەلاح و هەموو شتێک.
  • ئەی بەشەکەی دیکە؟
  • کەوتوون و پیربوونە، کەس لێیان ناپێچێتەوە، وەک ئەوەی هیچ کات، بەم بازنانە گوزەریان نەکردووە.
    پێم سەیرە، زۆرێک لەوانەی لەشەقامە بازنەییەکان لەدایکبوون، هەندێ چیرۆکی سەیر دەگێڕنەوە سەبارەت بە شەڕە بەرد لەنێوان گەڕەکەکان، لەم شەڕە بەردی نێوان گەڕەکەکان رۆژانە سەری چەندین کەس دەشکا،
  • ئەم کارە زۆر بڕی نەکرد، ئەوانەی سەریان دەشکا لەرۆژێکی ئاساییدا کەسی سەر شکاو چەندین کەسی لەگەڵ خۆیدا دەبرد و بەبەرد هێرشیان دەکردە سەر کوڕانی گەڕەکەکانی دیکە، زۆڕ جاڕ پەنجەرەی ماڵان دەشکا و زیانێکی زۆر بەر خەڵک دەکەوت.
    کاتێک ئەم رووداوانە لەچایخانە و دانیشتەکان باس دەکران دەبووە هۆی پێکەنین و گاڵتەکردن بەیەک.
    مێژووی ئەم رووداوە زیاتر لەپەنجا ساڵە، بەڵام هاوسەردەمەکان، کاتێک باس لەدووبەرەکی و خۆ جیاکردنەوە، چەندین باسی لەمجۆرە دەخەنە روو، کە رۆژانێک خەڵکی شەقامە بازنەییەکان پێوەی تلاونەتەوە و کێشەیەکی گەورەی ئەو کات بووە،
    ئەم شەقامە بازنەییانە لەوەتەی هەیە خەڵکی غەریبی بەخۆیەوە گرتووە، بەڵام چۆن ئەمجۆرە کارانە روویداوە، دیارە بۆ خۆ رزگارکردن لەم بابەتە یەکسەر دەڵێین: سیاسەتێکی لەپشت بووە، کە تا ئێستا ئەو سیاسەتە پەیڕەو دەکرێ، بەڵام بەشێوەیەکی دیکە.
    لەساڵانی شەستی سەدەی رابردوو، شەقامە بازنەییەکان، کێشەی گەورەی تیایدا روویداوە، چایخانەکان بەشێکی زۆری شوێنی دانیشتی شوعییەکان بووە، ئەو چایخانانە سەرەڕای ئەوەی هەندێکجار بۆتە شوێنی رۆشنبیری، تیایدا بەیاننامەی تیادا بڵاوکراوەتەوە چ بەنهێنی یان بەئاشکرا، زۆرجاریش کۆبوونەوەی نهێنی تیایدا ئەنجامدراوە، کاتێک حزبە نەتەوەییەکان گەشەی کردووە، زۆر کێشە کەوتۆتە نێوان حزبە نەتەوەییەکان و چەپەکان
    ئەمە لایەنێکی شەقامە بازنەییەکانە، کەچی لایەنی رۆشنبیری، هەر زوو بەهاتنی چاپخانە سەریهەڵدا، کاتێک لەچاپخانەیەکدا کارم دەکرد، سەیرم پێهات ئەم چاپخانە بچووکە چ ئەرشیفێکی مەزنی هەیە.
  • دەزانی تا ئەم چاپخانەیە هاتۆتە سەر پێ خاوەنەکەی چ ئێش و ئازارێکی بینیووە؟
  • چۆن لەچ روویەکەوە؟
  • خاوەنی ئەم جاپخانەیە زیاتر لەشەست جار گیراوە و براوەتە بەندینخانە.
  • بۆ چاپکردنیش لەو سەردەمە تاوان بووە؟
  • نەخێر تاوان نەبووە، بەڵکو خاوەن چاپخانەکە بەوە تاوانبارکراوە، کە جەندینجار گۆڤاری نەتەوەیی لەو چاپخانەیە چاپکردووە، هەندێکجاریش چەندین تۆمەتی هەمەجۆریان ئاراستەی خاوەن چاپخانە و ئەوانەی لەوێ شاگرد بوونە کردووە.
    لەنێو بازنەی یەکەمدا ئەوانەی نووسەر و رۆشنبیری سەردەمی خۆیان بوونە، بەپەنجەی دەست دەژمێردرێن، هۆیەکیشی ئەوە بووە، زیاتر ئەوان خەریکی کاسبی خۆیان بوونە و زۆر بەکەمی بواریان هەبووە کتێب و رۆژنامە بخوێننەوە، بەڵام خوێندەوارەکانیان بەتایبەتی مامۆستاکان خوێنەری باشبوون، هەردەم رۆژنامە و کتێبی ئەو سەردەمەیان پێ بووە، ئەگەریش برادەرێکی نزیکی نەبوایە، زۆر حەزی نەدەکرد گفتوگۆ بکات.
    لەبازنەی دووەم و سێیەم نووسەری گەورەی تیادا هاتۆتەکایەوە و توانیوویانە بازنەکان تێپەڕێنن و ببنە هێمایەک لەناوچەکەدا، دیارە کێشەی هزری و بیرکردنەوە لەهەموو رووەکانەوە لەنێوان نووسەر و بیرمەندانی بازنەکان دروستبووە، لەهەشتاکانی سەدەی بیستەم بەشێکیان بۆ بەرژەوەندی خۆیان لەهەموو روویەکەوە چەپڵەیان بۆ دەسەڵات و رژێمی ئەو کات لێدەدا، ئەوان لەزۆربەی شتەکان سوودمەند بوون، بەشەکەی دیکەی نووسەران و رۆشنبیران چوونە شاخ، بەقسەی خۆیان ئەوان پیاوی ئەو نەبوونە چەک هەڵگرن، بەڵام لەو شاخانە لە چەندین بڵاوکراوەی شاخ دەیانووسی.
    لەلایەکی دیکەوە ئەو بەشەی چووبوونە شاخ نەیانتوانی بەردەوام بن، بۆیە روویان لەهەندەران کرد، دەبێ ئەوەش بڵێن، لەو سەردەمە شەڕی نێوان عێراق و ئێران لەوپەڕی دابوو، بۆیە لەترسی سەربازی روویان لەشاخ و هەندەران کردبوو.
    لەدوای راپەڕین، کاتێک لایەنەکان هاتنەوە ناو شار دووبارە هەموو ئەو رۆشبیر و نووسەرانە بۆ جارێکی دیکە بوونە دوو بەرە، کاتێکیش شەڕی ناوخۆیی روویدا رق و قینەی چەند ساڵەیان دژ بەیەکتر هەڵدەڕژاند، ئەمانە چیرۆکی نەبڕاوە و بەردەوامە.
    با لەوەگەڕێن، هەندێک دیمەن لەم دوایەدا بینیم، بووە جێگەی سەر سوڕمان لەلام.
    ماوەیەک بوو، بەکۆڵانەکەمان رەتدەبوو، لەدوورەوە سەیرم دەکرد، ئەو وەک هەر کەسێکی ئاسایی وابوو، رێکپۆش بوو، بەڵام هیچ کات سەیری ئەولا و ئەولای خۆی نەدەکرد، ماوەیەکی دوور و درێژ بەو شێوەیە دەمبینی، گوێم لەدەنگی نەبوو، رۆژێک رێککەوت بەرامبەرم دەهات، سڵاوێکم لێکرد، کەچی وەڵامی نەبوو، تەنیا لەبەرامبەرم وەستا دەستێکی لەسەر شانم دانا، وەک ئەوەی بەدوای شتێکدا بگەڕێ، دەستی لەقژمدا و بەدەستەکانی رووخسارمی پشکنی، پێمگوت: تۆ لەم کۆڵانەی حەز دەکەم یەکتڕ بناسین، پێدەچێ تۆ کوڕێکی بەتوانا بی و هەردەم دەتبینم بەهێمنی بێرەدا تێدەپەڕی، تۆ قوتابی کۆلیژی یان پەیمانگە…ئەو دەیویست قسەیەک بکات، بەڵام هەرچەندی دەکرد، نەیدەتوانی ورتەیەک لەدەمیدا بێتە دەرەوە، بۆیە بەبێ خواحافیزی ملی رێی نا.
    لام سەیر بوو، بۆیە هەردەم حەزم دەکرد لەدوور و نزیکەوە بیبینم، ئەوەی لام سەیر بوو رۆژێک بینم وەک گەنجەکانی ئەم رۆژگارە ئامێرێکی ميوزيكى بەپێچراوی لەناو چەرمێکدا بوو، دڵخۆشبووم، گوتم دیارە ئەم کوڕە گەنجە کاری هونەری دەکات و میوزیک دەژەنێ، هەرچۆنێک بێ چەندین رۆژی دیکە بەو شێوەیە بینیم، هەندێک رۆژ دایک و باوکی یان خوشک برایەکانی لەگەڵیدا بوون، ئەوەی گرنگ بوو، یەکێک لەبرایەکانیم ناسی، ئەو زانی چەندین پرسیارم هەیە، بۆیە یەکسەر گوتی : لێهاتی برام نەخۆشی ئۆتیزمی هەیە، ئەو قوتابی میوزیکە، ئاگاداربە کاتێک بەکۆڵان بەتەنیا بوو رایمەگرە، نەوەک کاردانەوەیەکی خراپت بەرامبەر بکات، ئێمە چەندین دەفتەر دۆلارمان خەرجکردووە تا هەرچۆنێک بێ سەدا چل وەک مرۆڤێکی ئاسایی بێ، مامۆستا و قوتابییەکان هەموو ئاگاداری ئەون، هەردەم بۆ گەشت و سەیرانەکان لەگەڵ خۆیان دەیبەن، تەنیا دڵی ئەو رازی دەکەن. لێهات بەردەوام بەخۆی ئامێرە میوزیکەکەی دەبیندرا.
    رۆژێک بەرامبەرم وەستا بەئاماژەی رووخسارییەوە دیار بوو، دەوێ شتێکم بداتێ، کاتێک بەرامبەری وەستام، یەکسەر کاغەزێکی رەنگاوڕەنگی دایە دەستم، کاتێک سەیرم کرد چەند وێنەیەکی خۆی بوو، لەلایەک کەمانجێکی دەژەنی و لەلایەکی دیکەوە ئۆڕگی دەژەنی، لێهات کاتێک ئەو پەڕەکاغەزەی دامێ، بەبێ ورتە رۆیشت. کاتێک سەیری تەواوی ئەو کاغەزە رەنگاو ڕەنگەم کرد، تیایدا نووسرابوو، خۆشحاڵین بەئامادەبوونتان لە کۆنسێرتی میوزیکەکانی لێهات، کاتە دەی بەیانی رۆژی پێنجشەممە دانرابوو، زۆر حەزم دەکرد، هەر زوو رۆژی پێنجشەممە بێ، تا بەدەم داوەتەکەیەوە بچم، رۆژی پێنجشەممە لەپێش هەمووان لەبەردەم هۆڵەکەدابووم، هێدی هێدی خەڵک دەهاتن، وایلێهات بەردەم هۆڵەکە جێگە نەمابوو بووەستیت.
    لەدوورەوە بینیم لێهات بەپۆشتەیی لەئۆتۆمبیلەکە دابەزی، کاتێک سەری بڵند کرد، یەکسەر لەدوورە روانییە من، بەئاماژەی چاوەکانی دیار بوو، بەهاتنم زۆر حۆشحاڵە، کاتێک لەدەسپێکی کۆنسێرتەکە، یەکێک هاتە سەر تەختەی شانۆ و داوای لەلێهات کرد بێتە سەر تەختەی شانۆ تا دەست کۆنسێرەتەکەی بکات، لێهات لەپشتەوە دانیشتبوو، کاتێک هەڵسا، بەهەنگاوی ورد، دەستی لەسەر شانی هەموو ئامادەبووان دانا، ئەمکارە نزیکەی نیو کاتژمێری خایاند، خەڵکەکەش ئەمەیان لەلا ئاسایی بوو، لەپاشاندا یەکسەر چووە سەر تەختەی شانۆ، بێ یەک و دوو، بەرامبەر بەئۆڕگەکە بۆوە و دەستی بەژەنین کرد، هەر لەسەرەتاوە هەمووانی سەرسام کرد، کاتێک ئاوڕم دایەوە دایک و باوک و خوشک و برایەکانی فرمێسک لەچاوەکانیان دەهاتەخوار، هۆڵەکە بێدەنگ، کەس ورتەی لێوەنەدەهات، منیش بەدەست خۆم نەبوو، لەدڵەوە دەگریام، هەر من وانەبووم بەڵکو هەموو ئامادەبووانی هۆڵەکە دەستیان لەسەر چاوانیان دانابوو، فرمێسک لەچاوانیان دەهاتەخوار.
    ئەم دیمەنە و سەدان دیمەنی دیکە لەنێوەندی ئەم بازنانە بوونی هەیە.
    هەرچۆنێک بێ دیمەنەکان بەردەوام دووبارە دەبنەوە، ژیان خۆی وایە، منداڵێکی ئۆتیزم ئەگەر گرنگی پێبدرێ لەوانە داهێنان بهێنێتە ئاراوە، لەم سەردەمە جەنجاڵەدا سەدان و هەزران کێشەی بێ چارەسەر ماونەتەوە، هەندێ کێشە هەن، کێشەی باب و باپیرانمان، کەجی تا ئێستا چارەسەر نەکراوە، چونکە کەسێک نییە بەدوای چارەسەری کێشەکانەوە بچێ
    بەهەمان شێوەی لێهات کەسانێک هەن ژیانیان ئێستا لەوپەڕی ناخۆشییە و کەس لێیان ناپرسێتەوە، ئەوانە رۆژانێک ژیانیان لەپێناو ئەو بازنانە بەختکردبوو، کەچی ئێستا وەک بێ نەوایەک وان، نەخۆش و پەککەوتەن، چیرۆکی ئەوانە دەکرێ یەک لەدوای یەکتردا بگێڕینەوە، چونکە کەسانێک بوون بۆ سەرفرازی شەقامە بازنەییەکان تێکۆشاون، بەڵام ئێستا ئەوانە لەسووچێکی ماڵەکانێان کەوتوون، بێ ئەوەی کەس لێیان بپێجێتەوە، هیوایانە رۆژێک پێشتر کۆچی دوایی بکەن و نەبنە بارگرانی بەسەر کەسەوە.
    رۆژانێک ئەوانە بارگرانی زۆر کەسیان بەشانەوە بوو، بەڵام ئێستا قبووڵ ناکەن ببنە بارگرانی بەسەر کەسەوە.
    تەنیا داخ لەو رۆژانە دەخۆن، کە خزمەتی کەسانێکیان کردووە، ئێستا بەتەلەفۆنێک، کە هیچی تێناچێ، هاوڕێیە دێرینەکەیان بەسەر ناکەنەوە.
    باوەڕ ناکەم رۆژگاڕ وا گۆڕابێ، بەڵام تەنیا ئەو چەند وشەیەم لەدەست دێ، کە لێرەدا بۆ ئێوەی باس دەکەم.
    هەموو کات باسی لەنووسین و پرۆژەکانی دەکرد، هەردەم پێیوابوو بەنووسینەکانی دەتوانی جوانترین وڵات و سیستەم بهێنێتەکایەوە، بەڵام ئێستا لەجێگە کەوتووە، هیچ شتێکی لەخەیاڵ نەماوە.
    ئەو پێشتر لەشاخ و کێوان شەڕی بۆ بستە خاکێک کردووە، چەندین ساڵ ئاوارەی وڵاتان بوو، کاتێک گەڕایەوە سەر و ریشی سپی سپی، بێ تاقەت و وزە تەنیا سەیری دەوروبەری دەکرد، پێی سەیر بوو، ئەوانەی لەسەردەمێک زوڵم و زۆریان دەکرد، ئێستاش وەک ئەو کات خانووەکانیان بەرزترە لەخەڵکی ماندوونەناس، ئەمە دەبێ چ حکمەتێکی تیادا بێ، یان دەبێت بگەڕێنەوە چوارگۆشەی یەکەم، کە هەژار و دەوڵەمەند هەردەم بوونیان هەیە، ئەی چ جای ئەوانەی لەسەردەمانێک لەگەڵ رژێم دەستیان تێکەڵ کردبوو، ئێستاش بەهەمان شێوە لەگەڵ دەسەڵات و رژێم دەستیان تێکەڵکردووە.
    -ئیتر ژیان وایە، هەر ئەوان جوانترین و بەرزترین کۆشک و تەلاریان هەیە، کەچی خەڵکی رەسەنی شەقامە بازنەییەکان کەوتوونەتە دەرەوەی شار، دەیانەوێ هەر جۆنێک بێ ئەو تەمەنەی ماویانە بەئاسوودەیی بەڕێ بکەن.
    -ناکرێ لەهەموو سەردەمێک هەر ئەوانە باڵا دەست بن، کەچی کوڕ و کچانی هەژار و نەداری شەقامە بازنەییەکان هەوڵیانداوە، تا بەم رۆژە بگەین.
    -ئەوە تۆ چی دەڵێیت، لەوەتەی دونیا دونیایە هەر وابووە.
    کێشە و گرفتی ئەو شەقامە بازنەییانە هەرگیز تەواو نابێ، چۆن بڕۆین و بێن هەر دەگەڕێنەوە چوار گۆشەی یەکەم، وشەکان، وتارەکان، بانگەواز و داخوازییەکان دووبارەیە، ئەو دووبارە بوونەوەنەوەیە دڵ و دەروونمانی پڕ لەگومان و لێکدانەوە کردووە، لێکدانەوەیەک هەر چی بکەین هەر دەگەڕێنەوە چوار گۆشەی یەکەم.
    شاخ و چیاکانیش دەڕواننە گومان و گریمانەکان، ئەو کاتەی هەمووان یەک ئاست بووین، کەس بەخیلی بەکەس نەبرد.
    ئەو نەتەوانەی لەنێوەندی شەقامە بازنەییەکان بوون، هیچ کات نە ئێمە نە ئەوان جیاوازی نەدەکرا، هەتا هەڵگری باوەڕ و ئاینە جیاکانیش لە بۆنە و ئاهەنگ و ناخۆشییەکان بەشداری یەکترمان دەکرد.

رەسوڵ بەختیار




کافتریاخانە بێ نامووسەکان دابخەن..!… شەماڵ بارەوانی

:دیارە هەرکەس بیەوێ کۆمەڵگا پاک و بەڕەوشت و شەرەفمەندبێت ئێوە ڕقتان لێیەتی! ئەگینا ئەم دکتۆرە چی وتووە وا ئێوە تەنگاوبون؟ هەرئەوەنەبێ ئەڵێ قەحبەخانەکان و کافتریا پڕبێناموسییەکان و نێرگەلەخانەکان داخەن)،

ئەوە کۆمێنتی مەلایەکە، مەلا(A…A. Afandi)،

لە ژێر وتارێکی من و بۆ من نووسیبووی، وتاری(تۆ پزیشکیت، یان واعیز..!؟)،
کە لە هەریەک لە ماڵپەڕەکانی(چاودێر)و، (ڕوانگە و ڕەخنە)و، (دابڕان)و، (دەنگەکان)، بڵاو بووەوە و لە سۆشیال میدیا و بە تایبەتی لە هەردووک پەیجەکانی(چاودێر) و (ڕوانگە و ڕەخنە)، بە هۆیەوە زیاد لە شەش سەت کۆمێنتی جوێن و بێ ڕێزی و تەشیرات و سوکایەتی بۆخۆم و ئەژداو ئابائم هات.

یەکێک لەو کۆمێنتانەیش کۆمێنتی ئەو مەلا بەڕێزە بوو، هەڵبەت ئەو قسەی بەمن نەگوتبوو، بەڵکو بە هەموو ئەوانەی کە دەڕۆنە کەفتریاکان، گوتبوو(بێ ناموس).
هیوادارم دواتر بێت و بڵێت کاکە:وام زانی ڕادیۆبوو!

کارەساتە مەلابیت و خۆت بە میراتگر و شوێنگرەوەی پەیامبەر و وتەبێژی ئاسمان و دەمڕاستی ئایین و سێبەری خوداوەند بزانیت و جوێن بدەیت و بە خەڵکی بڵێیت:بێ نامۆس!
هەڵبەت بە لۆژیکی ئەو مەلا بەڕێزە بێت، کافتریا شوێنی بێ ناموسەکانە و هەرچی بڕواتە ئەوێ بێ نامووسە!

دیاره کە پێناسەی ئەو بەڕێزە بۆ ناموس و بێ ناموسی چییە.
من کۆمێنتی مەلاکەم سکرین کردووە و لای خۆم وەکو بەڵگە هەڵم گرتووە.

بەر لە هاتنی ئەو ئیدەلۆژیا توندڕۆ و بیرە نامۆیەی ئەو دوو هێزه کۆنەخواز و فێندەمێنتالیستەی ئیخوانولمسلیمون و وەهابیزم، مینبەری مزگەوتەگان و گوتاری مەلا و پیاوانی ئایینی پڕ بوو لە تەساموح و لێبوردەیی و جوانی و هاندان بۆ کاری چاکەخوازی و ڕەوشتی بەرز و میهرەبانی و مرۆڤ دۆستی، پیاوانی ئایینی و مەلای لە نموونەی ناڵی و مەحوی و قانع و پیرەمێرد و شێخ محەمەدی خال و خانی و مەلاجزیری و مەلای گەورە و مامۆستا عەلائەدین سەجادی و..تاد. لەپال مەلایەتی، شاعیر و ئەدیب و نووسەر و کوردپەروەر و مرۆڤ دۆست بوون و شیعر و هەڵبەستیان بۆ دڵداری و نەتەوە و نیشتمان و سرۆشت و جوانی دەهۆنیەوە و مەلا عەبدولکەریم مودەڕیس کچ و کوڕەکانی هەمووی چەپ و شیوعی بوون و بۆ جارێکیش پێی نەگووتن ئێوە لە ڕێگای ئیسلام لاتان داوە و کافر بوون و شیوعیەکان بێ ئەخلاقن.

مامۆستا مەلا عەلائەدین سەجادی کچەکانی بێ لەچک و سفوربوون و ئێستاش هەروان و قەت پێی نەگووتن بۆ لەچ ناکەن و ئافرەتی بێ لەچک بێ ئەخلاقە!

مەلای گەورەی کۆیه، یەکەم کەس بوو کچەکەی خۆی بنێرێتە قوتابخانەی تێکەڵاو کوڕەکەی(مامۆستا مەسعود) بیرمەندێکی سیکۆلارست و کچەکانی هەمووی بێ لەچک و سفور بوون و ئێستاش نەوەکەی خاتو(ڕەوا جەلی زادە)، هونەرمەند و تابلۆ کێشە.
ئەو مەلا ڕوناکبیر و شاعیر و نووسەر و کورد پەروەر و مرۆڤ دۆست و جوانی دۆستانە، شیعر و پەخشانیان بۆ نەورۆز و دڵداری دەنووسی و کەسیان نەیگووت: نەورۆز جەژنی مەجوس(مەگوس) و ئاگرپەرستی و، دڵداری بێ ڕەوشتی و بەڕەڵاییە.
مامۆستا مەلا سەجادی لە زانکۆی بەغدا وانەی دەگووتەوە، کە کچە خوێندەکارەکان و قوتابیەکانی هەمووی تەنورە سەرو ئەژنۆ و لاق ڕووت و سینگ ڕووت بوون.

هەر بە ڕاستی ئەوان مەلای بیرکراوە و بیرمەند و مرۆڤ دۆست و نەتەوەپەروەر و زانست پەروەربوون.
نەک وەکو بەعزێک واعیز و بانگخواز و مەلای ئێستا جوێندەربوون(ڕێزم بۆ باشەکان).

بە تایبەت مەڵا و واعیزی ئیدەلۆژیا ئیسلام سیاسی و سەلەفیگەرا.
ئاخر واعیز و مەلا جوێن بدات ئەی خەڵکیتر!

ئێ خەڵکێک و سەتان گەنجی ناهۆشیار و هەرزەکاری بێ ئەزموون و بێ پاکگراوەند و ناڕۆشنبیر کاتێک دەبینێت مەلا و واعیز و بانگخوازەکان جوێن دەدەن و سوکایەتی بە کەسانێک دەکەن کە نایانەوێ وابن وەکو مەلاکان و بانگخوازەکان دەیانەوێت، ئەوانیش دێن و هەمان شێوە لاسایی ئەوان دەکەنەوە و جوێنی پیرۆز دەدەن و بێ ڕێزی و سوکایەتی بە منی سیکۆلاریست و لائیک و ئەویتری مۆدێلست و مەیک ئارتێست و شاجوان و هونەرمەند و شاعیر و ئەکتەر و کێ و کێ و چی و چیتر دەکەن و بە بەرگری لە دینی خودا و وەکو جوێنێکی پیرۆزیش حیسابی بۆ دەکەن.

من، وتاری دەیان مەلا و واعیز و بانگخوازی تری ئاڕاستە ئیسلامی سیاسی و سەلەفیگەرام لایه، کە لە وتار و وەعز و ئامۆژگاریەکانیان هانی تیرۆر و توندو تیژی دەدەن و جوێن بە جودا بیران دەدەن و بێ ڕێزی و سوکایەتی بە هەموو ئەوانە دەکەن کە کەوەکوو ئەوان بیرناکەنەوەو، دژی پێکەوە ژیان و پلورالیەتی ئایینی و فرەیی کۆمەڵایەتی و مەدەنیەت و کومەڵی کراوە و ئایینەکانی تر و هەموو جیاوازیەک و ئازادی خەڵک قسە دەکەن.

بۆ نموونە:
مەلایەک، بە کۆلێژی هونەرە جوانەکان دەڵێت:کۆلێژی هونەرە قەبیحەکان،

پیاوێکی تری ئایینی، زانکۆ به مەنبەع و شوێنی فسق و فجور و بەڕەڵایی و فەسادی دادەنێت.

بانگخوازێکیتر دەڵێت:ئێزدیەکان شەیتان پەرست و گڵاو پیسن و خۆیان ناشۆرن و تا ئێواره کاریان پێ بکە و کرێکەشیان پێ مەدە و ئێواره کە گووتی کوا کرێکەم؟ بڵێ ئۆه بە نەعلەت بیت شەیتان، بیرم چوو!.. ئەوە وەکو سوکایەتیەک وایان پێ بڵێن.
مەلایەکی تری سەلەفیزم دەڵێت: لە ئایینی زەردەشتیدا هاوسەرگیری کەسەنزیکەکان ڕێگەپێدراوە و زەردەشتیەکان لە گەڵ دایک و کچ و خوشکی خۆیان سێکس دەکەن و ئاگر دەپەرستن.

مەڵایەکی تری ئیسلامی سیاسی : هێرش دەکاتە سەر خانمانی سفور و بە ڕووت و قوت وەسفیان دەکات و دژی شایی ڕەشبەڵەک دەدوێت و ئاهەنگی نەورۆز بە بێ ئەخڵاقیی و جەژنی نەورۆزیش بە ئاگری پەرستی پێناسە دەکات.

واعیزێکی تری سەلەفیزم دەڵێت:ئەوەی نوێژی نەکرد، سێ ڕۆژ مۆڵەتی پێ دەدرێت و پێی دەگوترێت کوڕە نوێژ بکە، کوڕە نوێژ بکە، کوڕە لەگەڵ تۆمە نوێژ بکە،گەر هەر نەیکرد، دەبێت بدرێت لە مڵی و سەری لە لاشەی جیابکرێتەوە.

یەکێکیتریان دەڵێت: سەلام و چاکو چۆنی کردن و چاکەکردن و جەژنە پیرۆزکردنی ئێزدی و مەسیحیەکان جائیز نییە.

دانەیەکیتریان دەڵێت ئەو پیاوەی ڕیشی بتاشێت وەکو کچ وایە،
(هەڵبەت من مرۆڤ بوونم لاپێوەره، لێرە مەبەستم مەغزای قسەی ئەو پیاوە ئایینیه سەلەفیگەرایەیه کە چەنده سوک و نزم سەرنجی ژن دەدات)،

هیوادارم وەزارەتی ئەوقاف و ڕۆشنبیری فلتەرێک و سنوورێک دابنێن و چیتر ڕێگە نەدەن لە سەر مینبەرەکان و لە کەناڵەکان، جوێن بە خەڵک بدرێت و بێ ڕێزی و سوکایەتی بە هیچ کەسێک بکرێت، تەنها لە بەرئەوەی ئەو کەسە دەیەوێت ئازاد بێت و وەکو ئەوەی خۆی ئارەزووی دەکات بژیت، نەک ئەوەی مەلا و واعیز و ئەویتر.

چونکو کۆمەڵ تەنها مولکی ئایینێک و تاپۆی ئاڕاستەیەک و مۆنۆپۆڵی ئیدەلۆژیایەکی دیاری کراو نییە و ئێرە کوردستانە و شوێنی هەموو ڕەنگێک و ماڵی پێکەوە ژیانە.

چۆن مزگەوت و ئاتەشگا و کلێسا و مەعبەد هەیه، دەبێت ئاواش کافتریا و باڕ و مەلهاش هەبێت.
تۆ بڕۆ مزگەوت و ئەویتری دەچێتە کافتریا، یان مەلها و باڕ و منیش ناڕۆم بۆ هیچیان و نابێت هیچیان ڕێگری لە هیچیان بکات و دەست لە ئازادی و هەڵبژاردنی ئەویتر وەربردات.
ئیتر سونەت و سروشتی ژیان ئاوایە و ناکرێت بە زۆر خەڵک بکەین بە دوو ڕوو و دەبڵ مۆڕاڵ و ناچاری ئەنجامدانی کارێکیان بکەین و ئەقید و ئایین و تێڕوانین و دۆگم گەلێک و شتگەلێکیان بەسەردا بسەپێنین، کە بڕوایان پێی نییە.

ماوەتەوە بڵێم:
گەر بۆجارێکیش بێت بیربکەرەوە و لە خۆت بپرسە:
باشە بۆ دەبێت تۆ بە مێشکی من بیربکەیتەوە و من بە پێیەکانی تۆ هەنگاو بنێم و تۆ بە چاوەکانی من ببینیت!؟




پێـشێلکـردنی مافەکانی منـداڵانی کورد.. رەزا شـوان

منـداڵ کێـیە؟ وەکـوو لە (مـادەی یەکـەم) ی جـاڕنـامەی مافـەکـانی منـداڵان دا هـاتووە، وەکـوو پێـوەر و ستانـدەرێـکی جـیهـانی بـەم جـۆرە پێناسەی منـداڵ کراوە (منـداڵ ئـەو مرۆڤـەیە کە تەمەنی لە هەژدە ساڵ تێ نەپەڕیبێـت، مەگەر یاسا و وڵاتەکەی تەمەنێکی کەی بۆ دیـاری کـردووبێـت ..).
جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی منداڵان، کە لە (٢٠/ نۆڤەمبەری/ ١٩٨٩) دا، لە لایەن رێکخـراوی نەتـەوە یەکگـرتـووەکانەوە دەرچـوو . بـریتییە لە (٥٤) مـادە، هـەنـدێ لە مادەکان لە چەنـد بـڕگەیەک پێک هـاتـوون، لەو کاتەدا (١٩١) وڵاتی ئەنـدامی نەتـەوە یەکگرتـووەکان واژۆیـان لەسەر ئەم جاڕنامەیەیان کرد. تەنها (ئەمەریکا) و (سۆمال) رەتیان کـردەوە و، واژۆیـان نەکـرد. لەوەدوا ئەمـریـکاش واژۆی لەسەر کـرد.
ئەم جاڕنامەیە لە (٢/ سێپتەمبەری/ ١٩٩٠) دا، چـووە بـواری جێبەجێ کردنەوە.. ئەو وڵاتانەی واژۆیان کردبـوو، بەڵینیان دا کە پابەنـدی ئەم رێـکەوتننامەیە دەبن و رێـز لە هەمـوو منـداڵانی گـەلەکـانیان و جیهـان دەگـرن و دەیان پارێـزن و هەمـوو مـافـەکانیان جـێبەجێ دەکـەن، بەبی جیـاوازی کـردن، لە نێـوانی منـداڵان دا.

منـداڵان لە هەر شوێنێکی جیهـانـدابن هـەر منـداڵـن، لە هـەر شوێنێکی جیهـانـدا بـژین، کـچ بن یا کوڕ بن، رەش پێست یا سپی پێستبن، دەوڵەمەنـد یا هـەژاربن، گونـدنشـین یا شارنشینبن، لە هەر نەتـەوە و گەلێکـبن، هەر ئاینێکـیان هەبێـت، دایکان و باوکانیان و بەخیوکەریان خاوەنی هەچ بیروباوەڕێکی سیاسی و ئایدیۆلۆجیایەکبن، هەموو منداڵن و هەمووشیان وەکوو یەک و بە یەکسانی مافـیان هەیە. مافی ژیـان و ئازادی و چاودێری و پارستنیان هـەیە، مافی خـوێندن و چارەسەرکردن و یـاری کردن و پێکەنـین و دابیـن کردنی پێداویستییەکانی گەشەکردن و نەشونماکردن و پێشکەوتنیان هەیە. مافی… هـتد.
بەڵام بەداخەوە هەنـدێ لەو وڵاتە ئەندامانەی کە واژۆی جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی منـداڵانیـان کـرد، نەک هـەر پێ بەنـد نەبـوونـە بە بەڵـێـنەکـانیـان و بە جـێبەجـێکـردنی مافـەکـانی منـداڵان، بەڵکـو هەر لە یەکـەم رۆژەوە و تا ئەمـڕۆش، زۆر بە زەقـی و بە رەقـی و بە ئاشکـرا و بەبێ شەرمانە، مافـەکانی منـداڵانی کوردیـان پێـشێـل کـردوون و پێـشێلی دەکەن، ستەم و تاوانە قـێزەوەنەکانیان دەرهـەق بە منـداڵانی کورد، بە تەواوی بە پێچـەوانەی بەڵـێـنەکـانیان و بە پێچـەوانـەی مافـەکانی منـداڵانەوەن.
رەفـتاری نامرۆڤانە و رەگەزپەرستییانەی، رژێمە دڕندە و سەرکوتکەرەکانی هەریەکە لە تورکیـا و ئێـران، لەپێـشـێلکـردکـردنی مـافـەکـانی منـداڵانی کوردمـان بێ وێنـەیە لە جیهاندا، کە نەک هەر منداڵانی کوردیان لە سادەترین ماف بێ بەشیان کردوون، بەڵکو بە شێوەیەکی زۆر دڕنـدانە و نامـەردانەش دەیـان چەوسێننەوە. دوور لە رەوشـت و لە بـەزەیی و لە ويـژدان، دوور لـە پـرەنسیـپەکانی مـرۆڤـایـەتی، دوور لە هـەمـوو یاسـا و رێسایەکی نێـودەوڵەتی، دوور لە مافـەکانی منـداڵان، دوور لـە هـەمـوو داب و نەریـت و رەوشـتـێک. بە رۆژی روونـاک و بەبـەر چـاوی کۆمەڵگای نێـودەوڵـەتییە، بە ئاشکـرا منـداڵان و مێردمنـداڵانی کوردمان دەگـرن و بە شێوەیەکی دڕندانە ئازار و ئەشکەنجەی جەسـتەی و دەروونیـان دەدەن. هـەر لەبەر ئـەوەی کە کـوردن. کـوردبـوونـیش بە لای داگـیرکەرانی رەگـەزپـەرستی کوردسـتانەوە، تـاوانە.
تا ئەمـڕۆش، بـە هـۆی سـیاسەتی چـەوسانـدنـەوە و سەرکـوتکـردن و دەمکـوتکـردن و قـەدەغەکردنی خوێندن بە زمانی شیرینی کوردیمان لە لایەن داگیرکەرانی رەگەزپەرستی تورکیا و ئێران. بە هـۆی ستەم لێکـردن و چەوسانـدنەوە و ژیـانی پڕ لە کوێـرەوەری و کـڵـۆڵـییەوە. بەشـێکی زۆری منـداڵانی کوردمـان، نـازانـن کە مـافـەکـانیان چـین، بەڵکو بەشـێکی زۆری دایـکان و باوکـانیشیان، نازانـن مافـەکانی منـداڵەکانیان چـین. بـۆیە بە پێویستمان زانی کە جارێکی کەش ئەم بابەتە گـرنگە بەسەربکەینـەوە. بە کـورتی و بە باسی بەشـێک لە مافـە گـرنگەکانی منـداڵان دەکـەین، وەکوو لە جـاڕنامـەی گـەردوونی مافەکانی منـداڵان دا هـاتـوون. بـەو هـیوایەی کـە سـوودیـان لێ وەربگـرن. حـەزیـشـم کـرد، بە زمـانی منـداڵ خـۆیـوە بـڵـێـم (مـافـی ئـەوەم هـەیە) کە:
مـافی ئـەوەم هـەیە:
١ـ مـافی وەرگرتنی ناسـنامە: لەو رۆژەوە کە لە دایک بـوومە، دەبێ نـاو و نازناوێکـم هەبێـت و لە تـۆماری لە دایک بـوون تۆمـار کـرابێـتم.. دەبێ (شـوناسنامە) ی کەسی و رەگەزنامەم هەبێت.. ئەمانە بۆ من زۆر پێویستن و گرنگـن، تا لە دواییدا بتوانم بچم بۆ قوتابخانە و بایەخـم پێ بـدەن، لە دژی نەخـۆشییەکان بمکـوتن و دەرزیـم لێ بـدەن.. تا گەورەش بووم بتوانم لە هەڵبژاردنەکانـدا مافی دەنگـدان و خۆکانـدیدکردنم هـەبێت.. بە رێگای ئەم بەڵگانەوە، وڵاتێک هـەیە کە لە سەریەتی پێشوازی و پارێزگاریم لێ بکات.

لە رۆژئـاوای کوردستانی خۆشەویستـدا، لە سایەی سوریای داگـیرکەرەوە، تا ئەمڕۆش بەشێکی زۆری منـداڵان و گەورەکانی گەلەکەمان، رەگەزنامە و شوناسنامەیان نییە، لە مافی خوێنـدن و لە زۆربەی مافـەکانی منـداڵان و لە مافەکانی مرۆڤـدا، بێ بەش کراون. هـەر لەبـەر ئـەوەی کـە بە رەگـەز کـوردن.
٢ـ مـافی خۆشەویستی و رێـزگـرتن: وەک هـەر منـداڵێک مافی ژیـانم هـەیە.. کۆمەڵێک کەس ( دایکـم، باوکـم، خێزانەکەم، کەسوکارم، یا ئەو کەسانەی کە هەنـدێ جار شوێنی ئەمـانەم بـۆ دەگـرنەوە) منـیان خـۆش بـوێ و بایـەخـم پێ بـدەن و رێـزم لێ بگـرن.

٣ـ مـافی یەکسانی: ( کـوڕ یا کـچ ) بم.. خاوەنی پێـداویستیی تایبەتی بم، یا تەنـدروست باش بـم. لەسەر هـەر ئاینێک بـم.. یا رەنگی پێسـتم هەرچـییەک بێـت.. یا بە رەگـەز لە چ نەتەوەیـەک بـم و بە چ زمانێک بـدوێـم.. هـەژاربـم یا دەوڵەمەنـدبـم.. دایک و باوکم یا بەخێوکەری یاساییم هـەچ بیـر و باوەڕ و ئایـدۆلـۆژیـایەکی سیاسییان هـەبێت.. نابێت جیـاوازیـم لەگـەڵ دا بـکەن.. منیـش وەکوو منـداڵانی تـر دەبێـت هـەمـان مـافـم هـەبێـت.

٤ـ مـافی ژیـان و تەنـدروستی: مـافی ئـەوەم هـەیە، کە خـواردنی باش و ئـاوی پاکـم بۆ دابین بکەن.. جێی حەوانەوە و حەسانەوەم هـەبێت.. گەر نەخـۆش کەوتـم ببەن بۆ لای پـزیشک، یا بـۆ نەخۆشخـانەم بـەرن و چارەسەرم بکەن.. مافـی ئەوەشـم هـەیە، کە لە دژی نەخۆشـییەکان بمکـوتـن و دەرمـانی پێـویستی بەرگـریـم بـدەنێ.

٥ـ مـافی چـوونە قـوتـابخـانە: مـافی ئـەوەم هـەیە، کـە بچـم بـۆ قـوتـابخـانە و بە زمانی دایـکـم فـێری خوێنـدنەوە و نـووسـین و بیـرکـاری و زانیـاری بـبـم.

٦ـ مافی خـۆراک: وەکو هـەمـوو منـداڵانی تـر، مافی ئەوەم هـەیە بخـۆم و بـرسی نەبـم. ئاوی خاوێن بخۆمەوە.. بۆ ئەوەی نەخۆش نەکەوم، پێویستە خواردنەکەم هەمەجۆرە و باش بێـت، تا جەسـتە و هـۆشـم گەشـە بـکەن و گەورەبـم.

٧ـ مـافی ئـازادی و رادەربـڕیـن: گەر هـێشتا منـداڵیـش بـم، دەبێـت مافی ئەوەم هـەبێت، کە لە ناو خـێزانەکەم و لە پـۆل و لە قـوتابخـانەکەم دا، بتوانـم بە ئەوپـەڕی ئـازادییەوە گـوزارشـت لە رای خـۆم بکەم و لەو پـرسە گـرنـگانەش کە پەیـوەنـدیان بە ژیـان و بە چارەنووسی منەوە هەیە، پەراوێـزم نەکەن و گـوێ بۆ خواستەکانم بگرن و دەنگ و را و بۆچـوونی منیش بە هـەنـد وەربگـرن، بەڵکو پێویستە لە بـڕیـارەکانیـشدا بەشداربـم.
(ئـەو رۆژە نەبینـم) ئەگـەر دایـک و باوکـم لەیـەک جیابـوونەوە، پێـش ئـەوەی دادوەر بڕیاری خۆی بـدات، پێویستە پرسـم پێ بکات کە حەزدەکەم لە لای کامیـان بمـێـنمەوە. ئەگـەرچی ئـەو بـۆی هـەیە داواکـەی مـن رەت بـکاتەوە، بـەڵام لەسـەریەتی کە گـوێـم لێ بگـرێـت، چـونکە ئـەو بـڕیـارە پەیـوەنـدیی راسـتەوخـۆی بە ژیـانی منـەوە هـەیە.
٨ـ مـافی پاراستن لە تـونـد و تیـژی: کەس مافی ئەوەی نییە کە لێم بدات، یا بە خراپی رەفـتارم لەگـەڵـدا بکەن، یا لـۆمەم بـکەن و گـاڵـتەم پێ بکەن. لە کـوێ دا بـژیـم مـافی ئەوەم هەیە کە بە ئارامی و ئاشتی بژیم. دووربم لە تونـدوتیژی و لە شەڕ و لە ئاژاوە. کەسیش ئەو مافـەی نییە بمـنێرێـت بـۆ بـەرەی شـەڕ. مـافی ئـەوەم هـەیە، کە دایـکم و باوکم و کەسوکـارم لە شـەڕ و ئـاژاوە و لە زەبـر و زەنـگ و ئەشـکەنجـە بـمپـارێـزن.

٩ـ مـافی ناچـاری نەکـردن: شوێنی من پـۆل و قـوتابخانەیە.. نەک کـێڵگە و کارخانەیە. شوێنی من یاریگا و شاری یارییـە.. نەک قـووڵی تونێـلی کانی کانـزاییە.. تەنانەت گەر باوکم و دایکم و خـێزانەکەم زۆر هـەژاریش بـن، نە ئـەوان و نە کەسانی تـر، ناتـوانن ناچارم بکەن دەبێت کاربکەم. بە تایبەتیش گەر ئەو کارە قـورس و مەتـرسیداربێت. کە لە تـوانامـدا نەبێـت وزیانـم پێ بگەیەنێـت، کەی بوشـم بە شانـزە ساڵان، لەوانـەیە لەو تەمەنەدا باشتر رابێـم و زیـاتر تێ بـگەم و قـاڵ ببـمەوە. ئەوسا مامـۆسـتاکانم دەتـوانن مامـەڵەی یاساییـم لەگـەڵـدا بـکەن.

١٠ـ مـافی یـاری و پێ کـەنین و خـەون: هەنـدێ لە گەورەکانمان، ئەوەیان لە یـاد نییە، کە من هـێشتا منـداڵم و گەورە نیم، وەکو هەموو منـداڵانی تر مافی یـاری و پێ کەنین و خەونی خۆشم هـەیە. منداڵیم لێ تێک مەدەن، چونکە من هـێشتا زۆرم ماوە گەورە ببم.
پشـوو بۆ ئـەوەیە کە گەشـەی تیـا بکەم لـەزەتی لێ ببیـنم. ئایا لـەوە خـۆشـتر و باشـتر هـەیە، کە لە کاتی پشـوودانمـدا، هـەوای پـاک هـەڵـبمـژم و هـاوڕێ ی تازە بگـرم و لە جەنجـاڵی شـار کـەمێ دووربـکەومەوە.
١١ـ مـافی پێکهـێنانی کۆمەڵەی منـداڵان: مـافی ئـەوەم هـەیە، کە لەگەڵ کۆمەڵـێک لە هـاوڕێـکانـم دا، رێ بـکەوین و کـۆمـەڵـەی تایبـەت بە خـۆمـان دابمـەزرێـنـین، داوا و پێداویستییەکانمان بخەینە روو. گۆڤـاری منـداڵانمان هـەبێت، بۆشـم هـەیە لە چالاکییە رۆشنبیری و هـونەرییەکانـدا بەشداری بکەم و توانای خۆم بسەلمێنم و رۆڵـم هەبێـت.
١٢ـ لە سـێدارەنەدان و بەنـد نەکردنی تا هـەتایی: ئەگەر بە هـەر بیانـوویەک تاوانبـار کـرام، نابێت ئەشکەنجـە و ئـازارم بـدەن و رەفـتاری نابـەجێ دەرهـەقـم بکەن، نابێـت سـزای قـورسم و نامـرۆیانەم بـدەن و، نابێـت لە سـێدارەم بـدەن و، ناشبێت بەنـدکرنی بە درێـژایی ژیـانم بە سەردا بسەپـێنن. ئەوەش بـزانن کە من هەرگـیز حەز بە تاوان و بە خـراپی و بە کـاری نـاڕەوا ناکـەم.
لە ئەمڕۆدا، لە ئێراندا مانگ نییە، بە تـوومەتی هەڵبەستراوی بێ بنەما، بە شێوەیەکی زۆر دڕنـدانەی بێ وێنـە لە جیهـاندا.. چەنـد مـێردمنـداڵـیک لە سـێدارە نەدەن.. پشکی شـێری ئـەم تـاوانە دڕنـدانەیەش، بـەر مـێردمنـداڵانی کوردمـان کەوتـووە.
١٣ـ پاراسـتن لە دەسـترێـژی: پێـویسـتە لـە دەستـدرێـژی سـێکـسی بـمـان پـارێـزن و زۆر بە تـونـدی سزای ئەو بێ رەوشتانە بـدەن، کە دەستدرێـژی دەکەنە سەر منـداڵان.

١٤ـ خاوەنی پێداویستییە تایبەتییەکـان: گەر منـداڵێکی خاوەن پێداویستییە تایبەتییەکان بـم، دەبێ ئەوە بزانن کە منیش وەکوو منداڵێکی تەندروستی ئاسایی، مافی ژیـانم هەیە. پێویستە پێداویستییە تایبەتییەکانی نەشونما و گەشەکردنـم بۆ دابین بکەن، زامنی رێـز و شکـۆداری و سەروەریم بکەن و پشتم لێ مەکەن و پشتیوانیم لێ بکەن، تابتوانم بە ئاسانی تێکەڵ بە کۆمەڵگاکەمان ببـم و، وەکوو تاکـێکی ئاسایی رۆڵی بەرچاوم هەبێت.
١٥ـ بـیمـەی کۆمەڵایەتی: مـافی ئـەوەم هـەیە سوود لە زەمـانی کـۆمەڵاتی وەربگـرم، ئەگەر خـێزانەکەم هەژار و دەست کورتبێت، پێویستە مووچەیەکی مانگانەمان بدەنێ.
١٦ـ پاراستن لە مادە هـۆشبەرەکان: پێویستە لەسەرتان لە مادە هـۆشبەرەکان و هەر مادەیەکی سڕکەر و بێ هـۆشکەری تـر، کە کەسانێکی دەروون نزم و لە رێ دەرچوو، دەیانەوێـت دڵپـاکی و ساویـلکەییمان بـقـۆزنەوە و هـەڵـمان بخەڵـەتێـنن، بۆ مەبەستی گڵاوی خۆیـان و بۆ بازرگانی کردن بەم مادانەوە، ئێمەی منـداڵان تـووش بکەن، یا بە کارمان بهـێنن. پێویستە ئەو کەسانەی کە منداڵان تووش دەکەن، سزای قورس بدرێن.
١٧ـ مافی پەروەردەکردنی دروست: گرنگترین و سەرەکیترین ئەرکی ئەستۆی دایکم و باوکـم و بە خێـوکەرم، ئەوەیە کە پێـکەوە هـاوکاری بـکەن و بە دروستی پـەروەردەم بکەن.. بایەخەم پێ بـدەن، ئەو راستییە لە بەرچـاوبگـرن کە لە داهـاتـوودا من دەبـمە تاکـێکی کۆمەڵـگاکـەم.. هـیوادارم تاکـێکی تەنـدروسـت و سـوودبـەخـش بـم.
١٨ـ گۆشکـردنم بە کـوردایـەتی و بە کوردسـتان پـەروەری: ئـەرکی دایـکـم و باوکـم و خێزانەکەم و مامۆستاکانم و هەر دڵسۆزێکی دواڕۆژێـکی گەشترە، بۆ گەلەکەمـان و بۆ کوردستانەکەمان، بە بیـری کوردایەتی دوور لە دەمارگـیری، بە سۆز و خۆشەویسی بۆ کوردستانی شیرینمان گۆشم بکەن و رام بهـێنن.. ئەمەش ئەرکێکی پێویست و پیـرۆزی نیشتمانی هەموو لایەکتانە، گەر ئەو رێبازەم گرت، دەبمە مایەی شانازی بۆ هەمـووتان.
١٩ـ ئەرکـەکـانـم و مافـەکـانـم: پێـویسـتە دایـک و باوکـم و مامـۆسـتاکانـم، یـان لـە رێی میـدیاکان و راگەیـانـدنەکانەوە، بـزانـم کە ئەرکەکـانی ئەسـتۆم چـین. ئینجا مافـەکانیـشـم چـین بە جوانی بۆمی روون بکەنەوە. چونکە ئەو دوو شتە بۆ من و بۆ هەموو منداڵان و بۆ هەمـوو چـین و تـوێـژێکی کـۆمەڵـگای کوردیمـان، زۆر گـرنگن کە بیـزانـین چـین.
٢٠ـ فـرۆشتن و رفانـدن: دەزانـم هـەژاری و نەبـوونی، وای کردووە کە هەندێ خێزانی بێ دەرتان منـداڵەکانیان پێ بە خێونەکـرێت، وەکوو کەلـوپەلێکی بازرگانی دەیانفـرۆشن. یا هەنـدێ گـروپی مافـیا و دز منـداڵان دەرفـێنن و بۆ کاری ناهەمـوار گەورەیان دەکەن؛ یا ئەندامەکانی لەشیان دەفرۆشن، یا بۆ ئازاد کردنیان داوای پارەیەکی زۆر لە خێزانانی منـداڵە رفـێنراوەکان دەکەن بەرانبەر بە ئازاد کردنیان، زۆر جاریش درۆدەکەن و دەیان کوژن. گروپە تیرۆریستییەکانیش منداڵان و هەرزەکارانی شێت و ناتەوا دەڕفـینن و، بۆ کار و مەرامی تیـرۆریستی و تـاوان و خۆتەقـانـدنەوە بە کاریان دەهـێنن.. هەمـوو ئەم کـارە نامـرۆییـانە، تاوانـن و هـەڕەشـەیـەکی گـەورەن بـۆ سـەر ژیـانی ئێمەی منـداڵان. پێـویستە لـەم دز و مـافـیا و گـروپە دڕنـدانە بمـان پـارێـزن، بێ بەزەیـیش قـورسـترین سـزای یاساییـان بـدەن.
٢١ـ پاراسـتن لە دەمارگـیری: لـە هـەمـوو شـێوازێـکی دەمـارگـیری ئایـنی و نەتـەوەیی بـمپارێـزن، بە هـەستێکی پاک رام بهـێنن، بە رۆحێکی بـرایانە و خوشکانە پـەروەردەم بکەن. تـۆوی هـاوڕێتی و ئاشتی و لێبووردەیی و زمانی گفتوگۆ و رێزگرتن و هاوکاری و هاوسۆزی و دڵسۆزی و چاکە و خـێرخوازی و ئاشتیخـوازی و … لە دڵـم دا بـڕوێنن. شین بوونی ئەم خەسڵەتە باشانە.. جیهـانێکی ئاشتی و مرۆڤایەتی دۆستی دێننە ئاراوە.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٢




وێنەکان… نەوزاد بەندی

وێنەی یەکە م : کۆپەر لۆند
وێنەی دووەم : ئەحمەد س .
وێنەی یەکەم : شەش ساڵان
وێنەی دووەم : هەشت ساڵان
وێنەی یەکەم : دایکی کۆری و باوکی کەنەدی .
وێنەی دووەم : باوک و باوەژنەکەی کەرکوکین .
وێنەی یەکەم : سێ ژەم پێکەنین
وێنەی دووەم : سێ ژەم گریان
وێنەی یەکەم : ئەچێتە مەلەوانگە و گەلەری و خوێندنگا
وێنەی دووەم : ئەچێتە ژێر زەمینە تاریک وشێدارەکە بۆ گریان و خۆشاردنەوە .
وێنەی یەکەم : ژووری تایبەت بە خۆی هەیە .
وێنەی دووەم : دارحەیزەرانی تایبەت بە لێدانی خۆی هەیە .
وێنەی یەکەم : باوک و دایکی زۆریان خۆش ئەوێ و باشترین داهاتوویان بۆ دابین کردووە ،
وێنەی دووەم : باوک و باوەژنەکەی زۆری لێ دەدەن و لە دەرەوەی شار فڕێی ئەدەن ، خێرخوا ئەیدۆزنەوە ، ئێستا ئەحمەد ئەڵێ : هیوادارم باوکم و باوەژنەکەم لە سێدارە بدرێن ..




دەستی خوێناویی ڕژێمە سەرکوتکەرەکەی ئێران!… عەبدولڕەحمان گەورکی

چاوخشانێک بەسەر نەخشەڕێگای ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان لە ئێراندا

زۆر جار بینیومانە یان بیستومانە کە ڕژێمی دەسەڵاتداری ئێران هەمیشە نرخی بەرەوپێشبردنی پڕۆژەکانی، لەسەر حیساب و گیرفانی خەڵکی ئێران داوە. ئەوانەی تەمەنیان لە 50 ساڵ تێپەڕیوە بە باشی دەزانن کە چۆن سوپای پاسدارانی ڕژێم بە هاتنەسەرکاری خومەینی، خەڵکی گوندەکانی کوردستانی دەدایە پێش خۆی لە پێشڕەوییەکانیاندا بۆ داگیرکردنی ناوچە بە ناوچەی کوردستان و ئەو خەڵکەیان وەک قەڵغان بەکار دەهێنا بۆ ئەوەی هێزی پێشمەرگە و هێزە جەماوەرییەکان نەتوانن تەقە لە سوپای پاسداران بکەن. ئەمەیش وەک کلتور و تاکتیکێکی دژەمرۆیی لە ئێران بە شێوازی جۆراوجۆر بەکارهێنراوە و تا ئەمڕۆیش بەردەوام بووە!
بۆ نموونە لە چەند ساڵی ڕابردوودا، شاهیدی ئەوە بووین کە چۆن “کۆرۆناڤایروس” لە لایەن پاسداران لە وڵاتی (چین)ەوە بۆ ئێران گوازرایەوە و لە لایەن دەزگاکانی حکومەتەوە بڵاو کرایەوە و چۆن (وەلی فەقیهی ئاخوندان) خۆی رێگریی کرد کە چوونی ڤاکسێنی دژەکڕۆنا بۆ ئێران و ئەوەیش بووە هۆی گیان لە دەستدانی زیاتر لە (500)هەزار ئێرانی!
ئێستایش لە ئاڵقەیەکیتری ئەم پلانە دژەمرۆییانەدا، دەبینین کە چۆن (عەلی خامنەیی) دێوەزمەی “”گرانی” و “هەژاری”ی بەرداوەتە گیانی خەڵک بۆ ئەوەی ڕژێمەکەی بتوانێت ئامانجە دژە مرۆییەکانی خۆی بەرەو پێشەوە ببات بە مەبەستی سەرخستنی پرۆژەی ناوکی و بە بارمتەگرتنی چارەنووسی کۆمەڵگای مرۆڤایەییی هاوچەرخ!

نەهێشتنی (نان) لە سەر سفرەی خەڵک!
لەئێرانی ئەمڕۆدا کۆڵبەرانی کورد یان ئەو بەلووچانەی هەڵگری سوتەمەنین (سوختبەر) بۆ بەدەستهێنانی پارووە نانێک لەلایەن پاسدارانەوە دەکوژرێن. ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان (لەوانەیش ڕاپەڕینی مانگی خەزەڵوەری 2019) لەلایەن پاسدارانەوە خەڵتانی خوێن کران و ئێستایش هێزەکانی حکومەت، خەڵکانی برسی لەسەر شەقامەکانی شاران دەکەنە ئامانج و دەیاندەنە بەر دەستڕێژی گوللە. کەوایە بە بێ هۆ نیە کە دەوترێت (لە ئێران گیان هەرزانترە لە نان). بۆ باسکردنی بارودۆخی ئێستای ئێران ئەمە کورتترین وەسفە. واتە وڵاتێک کە ئێستا 43 ساڵە لەژێر دەسەڵاتی ترسناکترین دیکتاتۆرییەت، واتا دیکتاتۆرییەتی مەزهەبی، کە کەمینەیەکی زۆر بچووکە، لەژێر ناوی (ئیسلام) دا دەسەڵاتی خۆی بەسەر 85 ملیۆن ئێرانیدا سەپاندووە.
واتا ئێرانێک کە تیایدا ئازادییەکانی سەرکوت و ئازادیخوازان بە رێژەی چەند سەد هەزار کەسی (!) بەندکراون و ئەشکەنجە یاخود لە سێدارە دەدرێن لە لایەن ئەم رژیمەوە و زیاتر لە 500,000 کەس لە ئاپۆرەی (85) ملیۆن کەسیی ئەو وڵاتە، خراونەتە ناو تەنووری (ڤایرۆسی کڕۆنا)وە و ئێستایش لە هەنگاوێکیتری تاواندا، دڕندەیەکی کوشندە بە ناوی “هەژاری و گرانی”ی بەرداوەتە گیانی خەڵک و تەنانەت نان و برنج و هێلکە و پەنیر و .. هتد ی لەسەر سفرەی خەڵکی ئێران نەهیشتووە!
هەموومان لەبیرمانە کە ئیبراهیم ڕەئیسی لە رۆژی 12ی گەلاوێژی 1400 (3ی ئابی 2021) و لە شانۆی دەستبەکاربوونیدا، پەیامەکەی ئەوە بوو کە “دۆخەکە دەگۆڕن”. ئێستا دوای تەنها نۆ مانگ، بژێوی خەڵک بە رادەیەک بە ئازارە کە تەنانەت (نان)یش لە سفرەدا نەبێت!

خەڵک لە (ئیبراهیم ڕەئیسی) خۆش نابێت!
بەپێی هەواڵە فەرمییەکان، نرخی نانی ساندویچ 13 هێندە و نرخی برنج بە ڕێژەی 130% و نرخی دەرمانیش 10 هێندە بەرزبووەتەوە. نرخی هەر كیلۆ مریشكێكیش گەیشتووەتە 80 هەزار تمەن. کاتێک خەڵک بە هۆی گرانی نرخی برنج ڕوویان کردە کڕینی ماکاڕۆنی، لەناکاو ڕژێم نرخی ماکاڕۆنیی چەند هێندە بەرزکردەوە!
دەبێ بە دڵنیاییەوە بگوترێ کە ڕێبەرانی ڕێژیمی ئێران بەردەوامن لە ئەنجامدانی تاوان و تاڵانکاری بێ وەستان و لە هەمان کاتدا بە درۆ و هەڕەشە و تیرۆر لە کۆمەڵگادا خەتی خۆیان بەرەو پێشەوە دەبەن. بۆ كۆنتڕۆڵكردنی باری روو لە تەقینەوە كۆمەڵگا، ئیدیعای ئەوەیان کردووە كە ماکارۆنی شێرپەنجەی بە دوادا دێت(!). هەروەها بە سانسۆر لە میدیای دەوڵەتی و سنووردارکردنی سۆشیال میدیا، ڕێگرییان کردووە لە هۆشیاربوونەوە خەڵک و دەربڕینی ناڕەزایەتییە گشتییەکان.

لە دەسەڵاتەوە زەنگی مەترسی لێدەدرێت!
دۆخی کۆمەڵگای ئێران هێندە بە ئازار و روو لە تەقینەوەیە کە تەنانەت لە ناوەوەی ڕێژیمەوە زەنگی خەتەر لێدراوە کە “کاکی ڕەئیسی! چەند هێندەکردنی نرخی ئارد دەتوانێت ببێتە هۆی نائارامی کۆمەڵایەتی، بە تایبەت کە میدیای دژە شۆڕش (واتا ئۆپۆزیسیۆنی ڕژێم) لە بۆسە دایە بۆ ناسەقامگیرکردنی وڵات “(نامەی بەسیجی خوێندکاران ١٥ی بانەمەڕ) یان” ئەگەر هەڵاوسان کۆنتڕۆڵ نەکرێت، دەبێت چاوەڕوانی شۆڕشی خەڵکانی برسی بین. سەرهەڵدان و راپەڕین لە شۆڕش مەترسیدارترە!”(ئاخوند مەیبودی، یەکێک لە مامۆستایانی شارد قوم، 15ی بانەمەڕ).
بەکارهێنانی درۆ و فریودان!
سەرانی ڕژێمی ئێران هەوڵ دەدەن بە درۆ، گەمارۆ نێودەوڵەتییەکان، شەڕی ئۆکراینا یان تەنانەت دەڵاڵ و قۆرخکاران! بە هۆکاری ئەم دۆخە بناسێنن! بەڵام خەڵک باش ئاگاداری ئەوەن کە ڕێژیم چۆن پێداویستی بەکرێگیراوان و چڵکاوخۆرانی خۆیان لە ناوخۆ یان دەرەوەی ئێران دابین دەکات. ئەوان زۆر باش دەزانن کە هۆکاری سەرەکی “گرانبوونی نرخەکان” رژێم خۆیەتی و پلانی “نە نەغدکردنی یارانەکان” و … ” بۆ لەخشتەبردنی خەڵکە.
دۆخی هەڵچووی ناو شارەکانی ئێران!
هەواڵەکان باس لە هەڵچوونی دۆخی زۆرێك له شار و پارێزگاكانی ئێران دەکەن و لاوانی ئێرانی بە درووشمی “مەرگ بۆ خامنەئی” و “مەرگ بۆ رەئیسی” و “تۆپ و تانک و فشفشە، خامنەئی دەبێ لە ناو چێ” داو و دەزگاکانی حکومەتیان سووتاندووە.

توڕەیی خەڵکی ئێران لە دەسەڵات!
لە ماوەی چەند حەوتووی ڕابردوودا، خەڵکی برسی و وەزاڵەهاتووی زۆرێک لە شارەکانی ئێران دژ بە تاوان و تاڵانکارییەکانی ڕێژیم رژانە سەرشەقامەکان ئاڵقەیەکی دیکەی ڕاپەڕینە جەماوەرییەکانیان تۆمار کرد. لەم ڕاپەڕینە بەربڵاوەدا هەر خواستێکی بژێوی ژیان، بەخێرایی ڕەگ و ڕیشە و ڕەهەندێکی سیاسیی گرتە خۆی و خەڵکی ئێران داوای نەمانی ئەم ڕژیمەیان کرد. تەنانەت لە هەندێک شوێن چرپەی ئەوە هەیە کە خەڵک بەدوای چەکدا دەگەڕێن بۆ بەدیهێنانی مافەکانیان. ئاسۆیەکی چاوەڕوانکراو کە موژدەی “گۆڕانکاریی گەورە”ی لە هەناودایە.
ئەوەی ئێستا زۆرتر دیارە ئەوەیە کە خەڵکی ئێڕان چیتر شتێکیان نەماوە لە دەستی بدەن و ئەوەش بە واتای کۆتایی هاتنی قۆناغێک و دەستپێکردنی وەرزێکی نوێیە. قۆناغێک کە “هێمنی و ئارامی” بەزاندووە و، زیاتر لە جاران، “مانەوەی ئەم دەسەڵاتە”ی خستۆتە مەترسییەکی جددی و زۆر جیاواز لە ڕاپەڕینەکانی پێشووی خەڵک. وەها دۆخێک بەتەواوی لەگەڵ ئامانجەکانی موقاومەتی ئێراندا گونجاوە، کە لە ماوەی چوار دەیەی ڕابردوودا بە تێچووی زۆرەوە کاری بۆ کردووە و، بە پێچەوانەی ئەو هێزانەی بە درۆ خۆیان بە ئۆپۆزیسیۆنی رژێم دەناسێنن، هەرگیز لە “ڕووخاندنی تەواوەتی ئەم ڕژێمە” دوور نەکەوتۆتەوە و بەردەوام هەڵگری درووشمی رووخاندنی ئەم رژێمە بووە!

ڕێوشوێنی ئەمنیی ڕژێم دژ بە ڕاپەڕینە جەماوەریەکان!
هاوکات لەگەڵ خاوبوونه‌وه‌ یان پچڕانی هێڵی ئینته‌رنێت له‌ هه‌ندێ ناوچه‌ی ئێران كه‌ له‌ ماوه‌ی چه‌ند هه‌فته‌ی ڕابردوودا شاهیدی بووین، به‌رپرسی ڕادیۆی فه‌رهه‌نگی ڕێژیم ده‌ڵێت “بارودۆخی حکومەت به‌ ته‌واوی شڵەژاوە” و وریایی داوە بە به‌ڕێوه‌به‌رانی ئەم دەزگایە کە: “بە سەرنجدان بە بەرزبوونەوەی نرخەکان، بارودۆخی ئێستای كۆمه‌ڵگا” بە جۆرێکە کە “نابێ ناڕەزایەتییەکان بوروژێنین و بە تەواوی وریا بین” و بزانین “کە بچووکترین هەڵە لێخۆشبوون هەڵناگریت و بجووکترین هەڵە دوا هەڵەیە!”(حەبیبی ٦ی ئایار).
هەروەها ڕۆژنامەیەکی حکومەت نووسیویەتی “ئەمڕۆ ڕووبەڕووی هەڵاوسانی ساتەوەختی دەبینەوە”، زیاتر لە “٦٠%ی دانیشتوانی وڵات لە خوار هێڵی هەژارییەوەن” (١٩ی ئایار). زاکانی، سەرۆکی شارەوانی رژیم لە تاران، هەروەها وتی: دوژمن لە هەوڵی ئەوە دایە کە خەڵک بە گژ حکومەتدا بەرێت”. ئاخوند میسباحی موقەدەم، ئەندامی ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندییەکانی نیزام وتی: “ئەوان دەیانەوێت بیروڕای گشتی دژی بە ئیبراهیم رەئیسی هان بدەن”.
لە خۆڕا نییە کە بەپێی ڕاپۆرتی میدیایی هێزی قودسی سپای پاسداران بە ناوی (تەسنیم) لە ١٥ی گوڵانی 2022 (25ی بانەمەڕی 1401) بە فەرمانی خامنەیی و بۆ بەرەنگاربوونەوەی توڕەیی و بێزاری گشتی و ڕێگریکردن لە ڕاپەڕینی جەماوەری، هێزی ئینتیزامیی سەرکوتکەر (ناجا) بەرز کرایەوە بۆ فەرماندەیی پۆلیس (فراجا) و پلەی فەرماندەکەیشی بەرزکرایەوە بۆ ئاستی فەرماندەی سوپای پاسداران و ئەڕتەش(سوپا)ی حکومەت.
هەر لەسەر ئەو هێڵەیش و لەم دواییاندا، (74) ئەندامی مەجلیسی رژێم پرۆژە گەڵاڵەیەکیان رادەستی مەجلیس کرد وەک پلانی دامەزراندنی “دەزگای پاراستن و زانیاریی هێزی دادوەری” کە بەو پێیە ئەرکدارە بە “پێشگرتن و کەشف و شناسایی و بەرەنگاربوونەوەی پیلان و چالاکییە سیخۆڕییەکان و کاری تێکدەرانە و لە ناوبردنی هۆکارانی نارەزایەتییەکانی ناو خەڵک و هەنگاوی دژ بە ئاسایشی گشتی لە ئاستی هێزی دادوەری و دۆسێیەکانی ئەو هێزەی رژێمدا(ئاژانسی هەواڵی فارس، 27ی بانەمەڕ).
ئەوەی هەر گومانێک لە مێشک لا دەبات ئەوەیە کە دامەزرانی ئۆرگانی نوێ لە ڕژێمی ئێراندا، بەر لە هەموو شتێک، چەقبەستوویی سەرانی ڕژیم و ترسی رژێمەکەیان نیشان دەدات لە ڕاپەڕینی جەماوەری و ڕووخاندنی.
ئەوەی جێی ترس و دڵەڕاوکێی رژێمە!
حزووری موجاهیدین لە ناو خەڵکدا، وەک کابوسێکی بەربڵاو و بەردەوام، بە تەواوی عەلی خامنەیی تۆقاندووە و ئەوەیش وایکردووە کە هەریەک لە نوێنەرانی خامنەئی، لە نمایشی نوێژی هەینی شارەکاندا بە جۆرێک لە جۆرەکان باسی دەکەن (23ی بانەمەڕ):
ئاخوند لائینی لە شاری (ساری) وتی: “لە سوشیال میدیا هەموو جۆرە کلیپ و کورتەنامەیەک لەلایەن موجاهیدینەوە بڵاو دەکرێتەوە”.
ئاخوند شاهرۆخی لە شاری (خوڕەمئاوا) وتی: موجاهیدین بەدوای وروژاندنی خەڵکەوەن!
ئاخوند تەباتەبایی نەژاد لە شاری (ئیسفەهان) وتی: موجاهیدین دەیانەوێت دەست بە ئاژاوەنانەوە بکەن!
ئاخوند نکونام لە شاری شەهریکۆرد، بە ئاماژەدان بە موجاهیدین، وتی “بەردەوام بەدوای ئەوەدا دەگەڕێن کە لە هەر پرسێکدا کێشە بۆ نیزام درووست بکەن!”
بە کورتی و بە کوردی یەکێکیان ترسی رژێم بیر دەخاتەوە کە: “لەوانەیە ئەو شتە روو بدات کە لە ساڵی 1398 (2019) رووی دا”(رۆژنامەی جیهان سەنعەت، 28ی بانەمەڕ) و ئەوی دیکەشیان دەڵێت، دۆخەکە بە جۆرێکە کە “ئەگەری ڕووداوی مەترسیدارتر لە ڕاپەڕینەکانی 1396 ، 1398 لە ئاڕادایە”.
ئەم کابوسانە بە جۆرێکن کاتێک هێزەکانیان بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕین دەنێرن بۆ خوزستان، رۆژی دواتر خوراسان دەشڵەقێت. کاتێک دەیاننێرن بۆ خوراسان، بڵێسەی ڕاپەڕین لە ئەردەبیل و سیستان و بەلوچستانەوە سەر هەڵدەدات. دەیانەوێت کۆنتڕۆڵی بکەن، لوڕستان و چوهرمەحاڵی بەختیاری هەڵدەستن و … هتد(جیهان سەنعەت 28ی بانەمەڕ).
پەرەسەندنی پەیوەندی خەڵک بە دەزگای سەرکردایەتی ڕاپەڕینەوە!
ئەوەی سەرانی ڕژیم توڕە دەکات، پەرەسەندنی پەیوەندی نێوان ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکان و دەزگای سەرکردایەتیی ڕاپەڕینە کە ڕژێم ناوی لێناوە “ئالبانی نشینەکان”. ئەلبانیا وڵاتێکی ئەوروپییە کە لەلایەن کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە وەک میوانداری هێزی سەرەکی موقاومەتی ئێران، واتا “ئەشرەف 3” دادەنرێت و لەم دواییانەشدا، مایک پۆمپیۆ، وەزیری پێشووی دەرەوەی ئەمریکا سەردانی کرد و لەگەڵ خاتوو مریەم ڕەجەوی، سەرۆکی هەڵبژێردراوی موقاومەتی ئێران دیدار و کۆبوونەوەی کرد.
عەلی خامنەیی لە وتارەکەیدا لە رۆژی 5ی رێبەندانی 1394 هەتاویدا باسی لەو “دوژمن”ە کرد کە “ئەگەر رێگری لێ نەکرێت” “دێتە ناوخۆی ئێران” و ئێمە “دەبێ لێرە، واتا لە کرماشان و هەمەدان و پارێزگاکانی دیکە، دەبێ شەڕیان لەگەڵ بکەین و لە بەرانبەریاندا بوەستین!”. بەڵام “حیسابکردنی هەڵە” گەورەکەی عەلی خامنەیی لەوەدایە کە ناتوانرێت خەڵک و موقاومەتی ئێران لە یەک جیا بکرێنەوە. به پێچەوانەی لێکدانەوەکەی عەلی خامنەئی، ئێستا زیاتر له هەموو كاتێكیتر، موقاومەتی ئێران له ناو کۆمەڵگادای ئیران ریشەی داکوتاوە و لە ناو خەڵکدا بوونی هەیە. شانە و بنکەکانی شۆڕش (کانونهای شورشی) لە ریزی پێشەوەی شوڕشدا و پێشەنگن و توانیویانە ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکان بەرە راپەڕین و کۆتایی هێنان بە رژیم بەرن. شانەکانی شۆڕش رۆژ نیە هەڵنەستن بە چالاکی. هەر لەو رێڕەوەدایە کە جیا لە چالاکیی راگەیاندن بە بەربڵاوی، و سوتاندنی ناوەندەکانی سەرکوتکەری رژێم، لەم دواییانەدا دەبیستین کە لاوانی شۆڕشگێڕ، “ستادی ناوەندیی دەزگای زیندانەکانی رژێمی ئێران لە رۆژئاوای زیندانی ئێڤینی تارانیان دایە بەر هێرشی خۆیان”، یان لێرە و لەوێ پاسداران و پلەدارەکانی رژێم لە پارێزگا جیاجیاکانی ئێران دەکەنە ئامانج.
دوا وشە،
هەرچەند ڕژێمی ئێران هەوڵی داوە بە تێچووی ملیارەها دۆڵار و بە پرۆژە گەلێکی جۆراوجۆری دێواندنی دژ بە موجاهێدینی خەلق، موقاومەتی ئێران لەناو بەرێت، یان لانیکەم “لە کاری بخات” و پەکی بخات، بەڵام موجاهیدین توانیویانە خۆیان و موقاومەتی ئێران بپارێزن وەک “تاکە رکابەر و هێزی سەرەکیی گۆڕەپانەکە” و زۆرێک سەرکەوتنی گەورەیش تۆمار بکەن بۆ خەڵکی ئێران لە هەردوو دیوی سنوورەکانی ئێراندا.
ئەم رژێمە بەنیاز بوو هەموو پەڵە و نەنگێک وەک “جەنگی پیرۆز” نیشان بدات و هەموو تاوان و تاڵانکارییەک بە “جل و بەرگی ئایینی ئیسلام و موسڵمانان”ەوە داپۆشێت و جلی “ئێران و ئێراندۆست”ی بە بەردا بکات. لە لایەکی دیکەوە موجاهیدین تاکە هێز بوون کە لە ڕۆژی یەکەمەوە گوتویانە ئامانجمان “ڕووخاندنی رژێمە” و پیداگر بوون لەسەر. واتا ئەو ستراتیژ و دروشمانەی کە ئێستا و بە تایبەت لەم چەند هەفتەیەی رابردوودا، زۆر جار لە شوێنە گشتییەکان لە ناوخۆی ئێران دەنگی داوەتەوە و بەرەو زیادبوون دەچێت.
ئێستا لاوانی شۆڕشگێڕ هاتوونەتە سەر ئەو ڕێگایەی موجاهیدینی خەلق. چوار دەیە پێش ئێستا پێشەنگی بوون! خەڵکی ئێران و بە تایبەتی لاوانی شۆڕشگێڕی ئێرانی بە ئەزموون فێربوون کە، کاتێک ڕێژیم تەقە لە خەڵک دەکات، تاکە ڕێگە بۆ ڕزگارکردنی گەل و نیشتمان و لە پێوەندی لەگەڵ موقاومەتی ئێراندا، چەک هەڵگرتن و ڕووخاندنی دیکتاتۆرییەتە لە خاکەکەیاندا.
ڕاپەڕینە جەماوەرییەکانی ئەم دواییەی ئابادان، ئەهواز، ئەندیمێشک، شاهینشار، ئیزە، دوورگەی مینو، بەندەر عەباس و شارەکانی دیکەی باشوور، (دوای داڕمانی بینای مێترۆپۆلی ئابادان)، باشترین بەڵگەن لەسەر ئامادەیی خەڵک بۆ ڕووخاندنی ڕژێمی ئێران. لەبەرئەوەی خۆپیشاندەران و راپەڕینکاران بە دروشمی مەرگ بۆ دیکتاتۆر و مەرگ بۆ خامنەیی و مەرگ بۆ ئیبراهیم رەئیسی، تەواوەتی رژێمیان کردۆتە ئامانج.

عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و لێکۆڵەری سیاسی




حەقیقەت لە نێوان ڕێژەیی و ڕەها دا… دڵشاد کاوانی

حەقیقەت و تایبەتمەندیەکانی لە ڕووانیینی ماددەگەرایی و ماتریالستیی دا.

حەقیقەت و ڕاستی بە گشتی، واتا حەقیقەتی ڕەها و حەقیقەتی ڕێژەیی لە تێگەیشتن و بانگێشەکردنی مرۆڤەکان دا گەورەترین ئاریشەیە کە بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتی لە پێش ئاگایی مرۆڤ دا بە نەزانراوی ماوەتەوە. بۆیە حەقیقەت سەختترین چەمکی فەلسەفییە، کە تا ئێستا لەسەر ڕێژەیی بوون و ڕەهایی، مرۆڤاییەتی هاوسازنین، هەر ئەمەش وای کردووە، فەیلەسووفان و بیریاران بۆچوونی جودایان هەبێت، زۆرترین مشتوومڕی لەبارەیەوە کراوە. لەم شیکارییە دا لە ڕووانگەی ماتریالستییەوە شیکردنەوەی لە نێوان ڕەهایی و ڕێژەیی بوونی دەکەین.

1- حەقیقەت چییە؟

حەقیقەت ئەو زانستەیە کە لەگەڵ ئەو شتەدا یەکدەگرێتەوە کە ڕەنگ دەداتەوە و بە پراکتیک تاقی دەکرێتەوە.

حەقیقەت بەرهەمی پرۆسەی هەستکردن بە جیهانە مرۆییە. بۆیە حەقیقەتیش بە پێی ئەم هۆکارانەی خوارەوە هەنگاو بە هەنگاو دروست دەبێت و پەرەی پێدەدرێت:

  • گەشەکردنی شتە بابەتییەکان؛
  • مێژوویی – مەرجە تایبەتەکانی تێگەیشتن؛
  • چالاکی پراکتیکی و چالاکیی مەعریفی مرۆڤ.

بەمجۆرە بەهۆی گۆڕانی چەندین فاکتەرەوە، ڕەنگە “زانیارییەک” ئەمڕۆ بە ڕاستی ناوببرێت، بەڵام لە داهاتوودا ڕەنگە ڕاستی نەبێت.بێدەنگی مردوو، وێنەیەکی سادە و کاڵ بێ مەیل، بێ جووڵە. له داهاتوو دەکەوێتە جووڵەکردن.

2- تایبەتمەندییەکانی حەقیقەت

هەموو ڕاستییەکان بابەتییەت و ڕێژەیی و ڕەهای و کۆنکرێتییان هەیە.

  • بابەتییەتی حەقیقەت ئەوەیە بڵێین: گونجانی مەعریفە و واقیعی بابەتیی؛ سەربەخۆ لە ئیرادەی بابەتیی.

بۆ نموونە ڕێکەوتنی نێوان چەمکی “زەوی گۆییە نەک چوارگۆشە” لەگەڵ واقیعی بابەتیی یەکدەگرێتەوە؛ پشت بەو چەمکە نەریتییە نابەستێت کە هەزاران ساڵ پێش رێنێسانس بوونی هەبووە.

  • تایبەتمەندی حەقیقەت ئەوەیە بڵێین: مەرجداری هەر مەعریفەیەک، ڕەنگدانەوەی شتەکان لە ڕووی فەزا، کات، گۆشەی ڕەنگدانەوەی،…).

حەقیقەت کۆنکرێتە چونکە ئەو ئۆبژەی کە حەقیقەت ڕەنگ دەداتەوە هەمیشە بە شێوەیەکی کۆنکرێتی بوونی هەیە، لە ژێر هەلومەرج و هەلومەرجێکی دیاریکراودا لەگەڵ پەیوەندییە تایبەتەکاندا.

بۆ نموونە هەموو قسەیەکی تیۆرمی لە زانستەکاندا هەندێک مەرجی لەگەڵدایە بۆ دڵنیابوون لە وردییەکەی: “لە سنووری تەختەکەدا، کۆی گۆشەکانی ناوەوەی سێگۆشەیەک ٢ ڕاستە؛ ئاو لە پلەی گەرمی 100 پلەی سەدی بە ئاوی پاک و پەستانی دەکوڵێت.

  • ڕێژەیی و ڕەهای حەقیقەت ئەوەیە کە بڵێین: هەر حەقیقەتێک لە سنوورێکی دیاریکراودا بەتەواوی ڕاستە، و لە دەرەوەی ئەو سنوورەش، ڕەنگە ڕاست نەبێت؛ لە لایەکی دیکەوە هەر ڕاستییەک، لە هەندێک بارودۆخدا، تەنیا بەشێک لە واقیعی بابەتیی ڕەنگ دەداتەوە.

بۆ نموونە لە سنووری تەختەدا (بە کێشانی سفر)، کۆی گۆشەکانی ناوەوەی سێگۆشەیەکی ڕەها یەکسانە بە ٢ چوارگۆشە (ڕەها)، بەڵام ئەگەر ئەو مەرجە بگۆڕدرێت (بە کێشکردن جگە لە سفر)، ئەوا ئەو تیۆرمە چیتر نییە ڕاستە (ڕێژەیی)، پێویستە بە تیۆرمێکی نوێ تەواو بکرێت (پەرەپێدانی پرۆسەیەکی مەعریفی وردە وردە بۆ ڕاستییەکی تەواوتر – ڕاستییەکی ڕەها).

  • ڕاستی ڕێژەیی و ڕاستی ڕەها

ڕاستی ڕێژەیی بریتییە لە زانینێک کە بە وردی ڕەنگدانەوەی واقیعی بابەتیانە بەڵام ناتەواو و ناتەواو و پێویستی بە تەواوکردن و ڕێکخستن هەیە لە گەشەکردنی زیاتری تێگەیشتندا.

لە ڕاستییەکی ڕێژەییدا ڕەنگدانەوەی واقیعی بابەتیی تەنیا لە هەندێک لایەن و بەشێکدا سنووردارە و بەهۆی بارودۆخی مێژووییەوە سنووردارە.

بۆ نموونە ئەم دوو قسەیەی خوارەوە هەردووکیان ڕاستن، بەڵام تەنیا ڕاستییە ڕێژەییەکان: (١) سروشتی ڕووناکی تایبەتمەندی شەپۆلی هەیە؛ (٢) سروشتی ڕووناکی سیمایەکی تەنۆلکەیی هەیە. لەسەر بنەمای ئەم دوو ڕاستییە دەتوانرێت بچینە سەر قسەیەکی تەواوتر: ڕووناکی سروشتێکی دووانەی هەیە وەک شەپۆل و تەنۆلکە.

حەقیقەتی ڕەها زانینی تەواو و تەواوەتی جیهانی بابەتییە.

لە ڕوانگەی ماتریالیزمی دیالێکتیکەوە، بە سروشتی خۆی، بیری مرۆڤ دەتوانێت ڕاستی ڕەهامان بۆ دابین بکات و دابین دەکات کە تەنیا کۆی گشتی ڕاستییە ڕێژەییەکانە.

هەر قۆناغێکی پەرەسەندنی زانست تەنۆلکەی نوێ بۆ ئەو کۆی گشتی حەقیقەتی ڕەها زیاد دەکات، بەڵام سنووری ڕاستی هەموو تیۆرمە زانستییەکان ڕێژەیین، هەندێک جار فراوان دەبن، هەندێک جار بچووک دەبنەوە، بەپێی گەشەی مەعریفە.

پەیوەندی دیالێکتیکی نێوان حەقیقەتی ڕەها و ڕاستی ڕێژەیی:.

ڕاستی ڕەها و ڕاستی ڕێژەیی هەردووکیان ڕاستی بابەتین. کاتێک دان بە حەقیقەتدا دەنێین وەک بابەتی، وەک یەکێتییەک لە نێوان دوو ئاستی ڕەها و ڕێژەیی، ئەوەش مانای ئەوەیە کە حەقیقەت کۆنکرێتە.

  • حەقیقەتی ڕێژەیی هەمیشە توخمگەلێکی تێدایە کە حەقیقەتی ڕەهایە. حەقیقەتی ڕەها لە ڕاستییە ڕێژەییەکان دروست دەبێت، کە بە ڕاستییە ڕێژەییەکان تەواو دەکرێت.

– جیاوازی نێوان حەقیقەتی ڕەها و ڕاستی ڕێژەیی لە سروشتی ئەواندا نییە بەڵکو لە ڕادەی گونجانیاندایە لەگەڵ ئۆبژەی ڕەنگدانەوەیدا. ئاست یان سنووری نێوانیان هەمیشە بوونی هەیە بەڵام بەردەوام دەسڕدرێتەوە و دادەمەزرێت.

3- پێوەری حەقیقەت لە پراکتیکییە.

پراکتیک تاکە پێوەرە بۆ حەقیقەت. تەنها لە ڕێگەی پراکتیکەوە و لەسەر بنەمای پراکتیک دەتوانین جیاوازی بکەین لە نێوان ڕاستی و هەڵەدا.

– پراکتیک ڕۆڵێکی وەهای هەیە، چونکە سوودی “گشتگیری”ی هەیە و واقیعی ڕاستەوخۆیە. لە ئەنجامدا پراکتیک دەتوانێت زانین “ماددی” بکات، زانین بگۆڕێت بۆ ئۆبژەی دیاریکراو و سۆزداری لە جیهانی بابەتیدا.

ستانداردە پراکتیکییەکان هەم ڕەها و هەم ڕێژەیین. بە ڕەهایی لەبەر ئەوەی پراکتیک تاکە پێوەرە. بەڕێژەیی لەبەر ئەوەی پراکتیک هەمیشە لە گۆڕان و گەشەکردندایە، بۆیە پێویستە تەواوکەر و پەرەپێدانی زانستی پێشووتر بکرێت.




ئەو مەشخەڵە وشەیەی گەڕایەوە ئامێزی خاك… به‌رزان فه‌ره‌ج

(لە یه‌كه‌مین ساڵڕۆژی كۆچی: جەلالی میرزا كەریم لە 13/1/1993)دا

ئەو نووسینە، نه‌ لێكۆڵینەوەیەكی ڕەخنەیی ئەزموونی شیعری، نە خوێندنەوەیەكی بونیادگەرانە، نە بە قسەهێنانێكی دەقی شیعری شاعیری كۆچ كردوومان: (جەلالی میرزا كەریم)ـە، بەڵكو چەند ڕستەیەكی ڕەها و خەمئامێز و سەرنجدانی تراژیدیایی ئینسانێكە، كە لە زەمەنی تێكشكان و هەرەس دا كاروانی وشەی ڕاچەنیوی بەرەو مەنفا كردە كەشكۆڵ و لە زەمەنێكی هه‌ڵسانەوەدا ئەو باڵندە ئاوارە باڵ شكاوە بە جەستەیەكی ماندوو، كە شێوه‌ی هەموو مێژووەكانمانی هەڵگرتبوو، بەڵام بە رۆحێكی هێشتا گەرم و بە كاروانی وشەی ڕاچەنیوی نوێوە گەڕایەوە. جەلالی میرزا كەریم دەكرێت بڵێین: ئەو دەنگە خەمناكە بوو, بەبێ دەنگی هاتەوە و سۆناتاكانی نوچدان و گلەیی زەمەنێكی بە گوێماندا چڕییه‌وه‌، دواییش بەبێ دەنگی لە ژاوە ژاوی كارەساتەكانمان و خەون و هیوای هێشتا سەوز نەبووی دا بەبێ دەنگی خامۆش و خەفەبوو. ئەو كە ڕەگ و دەمارەكانی خۆی بە ناو خاكی ئێرەدا شۆڕكردبۆوە نەیتوانی لێی دەرباز بێت تا هاتەوە و وشەگڕاوییە تووڕەكانی خۆی، دوورە وڵاتی، مەنفای بێ كۆتایی.
تووڕەیی لە مێژوو، واتە: دڵ ڕەقەكان فڕێ دایەوە باوەشی خاك وەك ئەوەی بیەوێت جارێكی تر ڕۆحێكی یاخی و شه‌ڕانگێز و شۆڕشگێڕانە بكاتەوە بە بەری وشەكاندا و زەنگێكی نوێی ڕوانگە لە گوێماندا بزرینگێنێتەوە.
ده‌روێشێكم
ئەمەوێ لە ڕیسوایی ئەم
شارە خەونی سەرشێتەدا.
كەشكۆڵ و عه‌سای لێ تووڕدەم..
ئەمجارەیان – پرچ و ڕیشی
مه‌سیحێكی هەڵسانەوە
بهێڵمەوە
هه‌تا بە ژان: بزەی باران
به‌ مەرگ، ژیان
بە ژیله‌ و كڕ
نەء، بە شیعر
شناسنامەی گەڕانەوە
لە بنار چۆڕاوەكەی تەما
وەرگرمەوە
باوەش بە شێركۆ بێكەسا
بكەمەوە و
تێر – تێر بگرین
حوسێن عارف بدۆزمەوە و
تێر هەڵپەڕین.
(شیعری: نەخشەی خەونەكان)

ئەم دێڕانە تەنیا تاجە گوڵێكی ڕێزلێنانە بۆ سەر گۆڕی شاعیرێك، كە وەكو دوا قوتابی و دوا موریدی بەوەفای ڕوانگە دەیویست وشەی یاخییەكان پێكەوە كۆكاتەوە و بیكاتەوه‌ مەشخەڵێك و زەمەنی وەستاوی پێ بسووتێنێ، چونكە لای شاعیر زەمەنی خودی شیعری ئەو و زەمەنی سیاسی لە ڕوانگەوە دەستیان پێ كرد و لەوێدا تووشی شكست بوون، هەر لەوێشدا هەڵدەسانەوە، ئەگەرچی ناتوانرێ وەك یەك وەچە و یەك جەستەی یەكگرتوو قسە له‌باره‌ی نەوەی ڕوانگە بكرێت، چونكە ئەو دەنگانە پێكەوە سروودێكی یاخییان چڕی، بەڵام دواتر هەریەكەیان گۆرانییەكی تەنیای وتەوە. نەوەی ڕوانگە لەگەڵ قۆناغێكی هەڵچوون و ساتەوەختێكی گەش و شۆڕشگێڕی كوردیدا، كڵپەی سەند و یەكەمین خیتابی شیعری و سیاسی و شۆڕشگێڕی چڕی و لەگەڵ هەرەسی ئەو زەمەنەشدا لەگەڵ تێكشكانی دنیای سیاسی و خیتابی سیاسی كوردیدا ئەو خیتابە شیعرییەش تووشی هەرەس و تێكشكان بوو. ئیتر ڕوانگە ئەزموونە یاخی و شۆڕشگێڕییەكەی خۆی لەوانەی شكست و گلەیی و ریسوا كردنی زەمەنەكەی دا بینییەوە. لێرەوە ئەو دەنگە (كۆ)یانە ڕێگا تەنیاكانیان گرت و ئەم ئەزموونە دەوڵەمەندە چەندین تۆلەڕێ و جۆگەی سەرهەڵگرتوو بەناو جەستەی شیعری كوردیدا بڵاوكردەوە.
ئەزموونی شیعری جەلالی میرزا كەریم ئەزموونێكی بەردەوامی ڕوانگەیە. چ لێرە و چ لە مەنفا، چ لە زەمەنی هەڵچوون و ڕێنیسانسی سیاسی كوردیدا، چ لە تێكشكانیدا. ئەگەر لەناو ئەو موغامەرەیەدا خه‌سڵه‌تێكی جیاواز بە دەنگ و یاخی بوونی ئەو بدەین، دەكرێت بڵێین دەنگێكی چەپی ناو گرووپی ڕوانگە بوو، لە دوای تاقیكردنەوە سیاسی و كارلێكەرییەكانیشی لە دەرەوە بۆ ناو شیعری ئەو هەروا مایەوە. ڕوانگە وەڵامی فەزایەكی سیاسی بوو، شوێنەواری دیاری لەسەر شیعری جەلالی میرزا كەریم جێهێشت.
لە ساڵێكدا، كە ((شێركۆ بێكەس)) دەنگێكی تەبا و ئاهەنگسازی ناو ئەزموونی ڕوانگە بوو، جیهانبینی شیعری خۆی هەم ئاهەنگی ئەو فەزا سیاسییەی دەرەوە كردووە و زیاتر توخمەكانی مێژوو و كەلتوور و سروشت و جوگرافیای خاك بونیادی دەلالی شیعرەكانیان هەڵچنیوە. بەڵام جەلالی میرزا كەریم كەمتر دەلالەتی شیعری لە كەلتوور و مێژووەوە هەڵهێنجاوە. جگە لە مێژووی تێكشكان. ئەو وەكو دەنگێكی ئایدیۆلۆژی ماركسیانەی پێشكەوتووخواز جۆرێك لە خیتابی شیعری خوڵقاند، كە تیایدا وشەی شیعری هەڵگری تاكە دەلالەتێكی سیاسییە، سیاسەتی دەكردە شیعر و بە شیعریش پرسیاری سیاسی دەكرد، بۆیە هیچ دەقێكی شیعری ئەو بەدەر نییە لە سیاسەت و لە هەموویاندا هەست بە كێشەیەك، مێژوویەك، پرسیارێكی سیاسی دەكەیەت، وەكو خۆی ناوی ناون وشەكان ((وشەی ڕاچەنیو))ن، ماناكانی شۆڕش، شكست و شكان، خۆڕاگرتن و هەڵسانەوە دەگەیەنێ، كەواتە: لە ساتێكدا كە شكست لای شاعیر شكستی فیكرە، خۆڕاگرتنیش، خۆڕاگرتنی ئایدیۆلۆژیایە، لەبەردەم مێژووی تێكشكاندا. هەرچەندە موفرەداتەكان تراژیدی ئامێزن و (مەرگ) ئامدەبوونێكی بەردەوامی هەیە تیایاندا، بەڵام لە پشتیانەوە جیهانبینییەكی شۆڕشگێڕانەی دنیا و ئاسۆیەكی ژیانەوە هەیە. لە شیعرەكانیدا كۆمەڵێك وشە دووبارە دەبنەوە وەكو (وڵات، مەرگ، تەنیایی، سنوور، هەرەس، تێكشكان) كە لە خوێندنەوەی یەكەمیاندا تەنیا پەیوەندییەكی ڕەوتی (سیاقی) ئامادەی سادە هەست پێ دەكەیت، بەڵام دووبارەبوونەوەیان وادەكات، كە پەیوەندییەكی نائامادە، واتە: ڕەمزی و دەلالی بدۆزێتەوە، تیایاندا تێكشكانی مێژوو، جەستە، خاك، دەبنە تێكشكانی وشەكان لە شیعردا و بە تراژیدی بوونی و هەمیشە هەست بە ئیقاعێكی خەماوی و جۆرێك لە لیریكییەت لە زمانی شیعرەكاندا بكەیت. لای ئەو نیشتمان بزربووە و ڕێگاكانی دەربازبوون كلۆم كراون. زەمەن چرۆی ئاواتەكانی وەراندووە.
تەنیا خۆمم
نازانم كام ڕێگا ئەمبا
كام ڕەشەبای ئاگراوی هەڵمئەگرێ؟
كام شمشێری ژه‌نگهه‌ڵگرتوو هەڵمئەدڕێ؟
(شیعری: لە كوێم)

 ***

ئەگریم بۆ ئەو فرمێسكانەی
بۆ تەنیایی خۆمم ڕشتن
ئەگریم بۆ ئەو دایكەی خۆزگەی
بینینەوەی منی لەگەڵ
مەرگی ناكاوی خۆیا برد.
نه‌خێر بۆ ئه‌و نیشتیمانه‌ی
منی ئاوا دەربەدەركرد
(شیعری: ئاوێنەی هیوایەكی سەرهەڵگرتوو)

دیوانی ((ڕێگا دوورەكانی چاومان)) تاكە دیوانی چاپكراوی شاعیرە لە پاش مەرگی بۆمان جێ مابێت. ئەم دیوانە كۆمەڵیك ده‌قی لەخۆ گرتووە، ئەزموونی تاراوگەی شاعیرن دەكرێت ئاماژە بۆ چەند سیمایەكی دیاری بكرێت:
یەكەم: شاعیر وەك ئەوەی پەیمانێكی فاوستیانەی لەگەڵ ڕوانگەدا بەستبێت، وەكو فیكر و شێواز لەو ئەزموونە و خیتابی شیعری سیاسیانەی ڕوانگە لای نەداوە و خیانەتی لێ نەكردووە، وەكو دوا پاڵەوانی لە مەیدانەكەدا مایەوە، دەكرێت بڵێین بوونی لە هەندەرانیش، دنیای شیعری ئەوروپی و ئەمەریكیش لەو گۆشەگیرییەی ناو كەلتووری ڕوانگەیان دەرنەهێنا و هیچ كارلێكەرییەكی ئەوێی پێوە دیار نییە. دەشێت ئەمە بگه‌ڕێنینه‌وه‌ بۆ تەنیایی و كۆستی جەستەیی شاعیر و دابڕانی لە كۆمەڵگەیەكی دڵڕەقی و تووندوتیژی ئەمەریكا، یاخود بۆ ئەوەی شاعیر وەكو دەنگێكی ماركسیانە لەناو شارستانییەتی ڕۆژئاوا و كەلەپووری لیبرالیشدا هەروا مایەوە و دیوارێكی لێك نەگەیشتنی لە نێوان خۆیی و فیكری خۆیی و شیعری خۆیی و ئەو فەرهەنگەدا هەڵچنی.
دووەم: شیعرەكان هەموو لە دایك بووی دوای ئەزموونی شكستن، یاخود گوزارشتن لە ئەزموونی تاكە كەسێكی یاخی و تێكشكاوی ژێر هەرەسی سیاسی كورد شاعیر لە مەنفاوە هۆرەیەكی خەماوی و لاوكێكی گریاناوی بۆ گەل و خاكەكەی دەچڕێت و ڕووبەڕووی مێژوویەكمان دەكاتەوە، هەموومان تیایدا گوناهبارین. لێرەوە لە شیعرەكاندا (زەمەن، ساڵ) بوونێكی ئامادەیی هەیە. شكستی زەمەنی كوردی زەمەنی شاعیر و مەنفابوونیەتی. بۆیە شیعرەكانیش زیاتر لە خیتابێكی گلەیی ئامێزانە دەچێت بۆ خۆمان، یان ڕووبەڕووی سیاسییەكانمان دەبێتەوە زۆربەشیان بونیادی شیعرییان لەسەر پرسیار (كێ، كەی، ئاخۆ، چۆن) هەڵچنراون، كە گومان و پرسیاری شاعیرە، لە خۆمان و مێژوومان.
مێژووی ئێمە تەرمێكی بێ گۆڕستانە
ئایەتێكی بێقورئانە
بەڵێنێكی بێنیشانە
مێژووی ئێمە
چەندین سەدەی فریودانە
مێژووی ئێمە
هەر دۆڕانە
مێژووی ئێمە
خەونێكی بێ كوردستانە
(شیعری: سەرەتای حەیرانی تەمەنمان)

          ***

بەڵكو ئێوەش گەورەكانم
ئەتانزانی
ئەتانزانی – پەری ئاوات
لە كەژاوەی دڵدارانی ئاوارەوە
نەبێ .. نایەت
ئه‌تانزانی – كه‌شتی شادی
له‌ڕۆخی زامی ده‌ریاوه‌
نه‌بێ .. نه‌یات
ئەتانزانی – خۆر لە چركەی
پەلەپیتكەی تفەنگەوە
نەبێ .. نایەت
ئەتانزانی – شنەی ئاڵا لەناو ڕێژنەی
ڕاستبوونەوەی سێدارەوە
نەبێ .. نایەت
(شیعری: ڕێگا)

ئەم دێڕانە ته‌نیا یادكرنەوەیەكی ئەو شاعیرە، ئەو باڵندە ئاوارە بریندارەیە، كە دەكرا بەخششی شیعری بە برەوتر بێت، بەڵام زەمەن زوڵمی لێ كرد، ئێمەش زوڵممان لێ كرد، بۆ ئەوەی لە یادمان نەچێتەوە و ئەو تاكە كۆرپە جێماوەی بە نامۆیی لە ((ڕێگا دوورەكانی چاومان)) دا بزرنەبێت، ئەم وشانە لە دایك بوون.

سه‌رچاوه:
ڕۆژنامه‌ی كوردستانی نوێ، ژماره‌ (586)ی 13/1/1994.




قێزەونترین ڕژێم… سەنگەر محەمەد ئیسماعیل

دەسەڵاتی سیاسی كورد لە کوردستان هەم لە عێڕاق لەھەموو ئاستەكاندا شكستی ھێناوە و دوچاری قەیرانی فیکری و ئەخلاقی قووڵ بووە، تاکو ئەو چركەساتەش نەیتوانیوە كولتووری ڕژێمە دیکتاتۆرەکانی جیهان تێپەڕێنێت، سیستەم و موئەسەسات دروست بكات، ئازادی فەراھەم بكات و مافەكانی ھاوڵاتیان بپارێزێت، گەندەڵی نەھێڵێت و یاسا سەروەربێت. یەكێتی و پارتی و نوخبە سیاسیەكانی ناو ئەم دوو حیزبە نەك ھەر ئەم بەھایانەی لەكۆمەڵگەدا جێگیر نەكرد، بەڵكو لە نائاگایی و ناھۆشیاریەكی تەواودان بەرامبەر بەوەزیفەكانی زانست و فیكری سیاسی مۆدێرن، كۆمەڵگەی ئێمەیان ئیفلیج كردو ئەم مۆدێلە ناشیرینەی ڕژێمی ستەمكاری و دیكتاتۆریان بەرھەمھێنا. لەجیاتی چەسپاندنی بنەما مەدەنی و دیموكراسیەكان ھاتن و بنەما خێڵكیەكانیان چەسپاند و حوكمی چەتەیی و بنەماڵەیان دامەزراند.
گەندەڵی و نادادپەروەری و كوشتن و تیرۆری سیاسی، یەكێكە لە سیما دیارەكانی ھەر سیستەمێكی سیاسی دیكتاتۆر، ھەموو دەسەڵاتێكی وەحشیگەر بۆ مانەوە و درێژەدان بە تەمەنی خۆی بەم فۆڕمە لە زەبروزەنگ و توندوتیژی ئیش دەكات. دەسەڵاتی كوردی زۆربەی سرروشت و تایبەتمەندیەكانی كولتووری تۆتالیتاریزمی تێدایە.
ھەموو دەسەڵاتێكی ستەمكارو دیكتاتۆر لە حەقیقەت دەترسێت، بۆیە ھەمیشە بەسەدان ماسكی ساختە بەچەندەھا ڕێگای نائەخلاقی، حەقیقەت سەركوت دەكات و ناشیرینیەكانی خۆی پێ دادەپۆشێ. لەڕێگەی كوشتن و تۆقاندن و ھەڕەشەكردن ھەموو دەنگە ناڕازی و ڕەخنەكان بێدەنگ دەكات. ھەموو ڕێگەیەكی نا ئەخلاقی دەگرێتەبەر، دژ بەھەموو ئەو ھەوڵانە دەوەستێتەوە كە ئیش لەسەر كەشفكردنی حەقیقەتەكان دەكەن. بۆئەو مەبەستەش ڕۆژنامەنوسانی سەربەخۆ و چالاکانی مەدەنی و ڕەخنەگرانی بواری سیاسەت گەورەترین قوربانین، چونكە ڕۆژنامەنووسە سەربەخۆ و ڕەخنەگرە ئازاكانی كۆمەڵگەی ئێمە بونەتە ئەو سەربازە خۆبەخشەی لەسەنگەری میللەتەوە بەنوسینەکانیان تەقە لەدەسەڵاتدارە زاڵم، چەتە، بکوژو گەندەڵەکان دەکەن و بونەتە سەبەبی كەشفكردنی دیوە بەدو ناشیرینەكەی دەسەڵات، بونەتە ھەوێنی حەقیقەت و لابردنی ماسك و ماكیاژی دەسەڵاتی سیاسی یەكێتی نیشتیمانی کوردستان و پارتی دیموکڕاتی کوردستان، یاخود ڕونتر بڵێم بنەماڵەی حوکمڕانی تاڵەبانییەکان و بنەماڵەی حوکمڕانی بارزانییەکان.
ھەموو دەسەڵاتێكی تۆتالیتارو شمولی و پۆلیسی لەسەر كوشتنی ڕەخنەو ڕەخنەگران و كپكردنی دەنگی ئازاد ئیش دەكات، لەسەر دروستكردنی مۆدێلی كۆمەڵگەی بێدەنگ و وە (كردنی كۆمەڵگە بە بێدەنگخانە) ئیش دەكەن. بەڵام ئێمە ناوەستین و پێمان وایە سەردەمی ئێمە سەردەمی ڕەخنەگرتنە، ھەموو بێدەنگیەك نەشتەرگەری جوانكاریە بۆ ناعەدالەتی و نائینسانیەت و كولتووری مەرگدۆستی زیاتر دەكات. لەھەمانكاتدا كاتێك ڕەخنە دەمرێت دەنگی قامچی دەستی دیكتاتۆر بەھێزتر دەبێت.
ھەڕەشەكردن، ڕفاندناندن و تیرۆری نھێنی، لێدان و سوكایەتی پێكردن، تەقەكردن….ھتد بەرامبەر بەرگریكارانی مافەكانی مرۆڤ و ڕەخنەگران، سوتاندن و داخستی دەزگای میدیایی. ھەموو ئەمانەو زیاتریش مستی دیكتاتۆر قایمتر لەڕومەتی هەژاران دەوەشێنێت و كەشوھەوایەكی پۆلیسی لە كۆمەڵگەی ئێمە دروستكردووە.
ھەموو تاكێكی كۆمەڵگەی كوردی وەكو ئەركێكی ئەخلاقی و بەرپرسیارانە پێویستە ببێتە بەرگریكارێكی ڕاستەقینەی دادپەروەری و دژە گەندەڵی، دژی ئەو مۆدێلە سیاسیەی (یەكێتی و پارتی) خەبات و بەرەنگاری بكات لەپێناو: چاكەی گشتی، ھێنانەدی گۆڕانكاری سیاسی، نەھێشتنی گەندەڵی و پێشێلكاری بەرامبەر مافەكانی مرۆڤ. پێویستە ئینسانی كورد دژی ئەو سیستەمە نامۆڕاڵی و ناشارستانیە بوەستنەوە كە ئەم دوو ھێزە بەرھەمیانھێناوە. دژ بە سیستەمێك كە بەردەوام كاردەكات بۆ وێرانبوونی سایكۆلۆژیاو باری دەرونی مرۆڤی كورد و بێبەھاكردنی ئینسان.
دەسەڵاتی سیاسی یەكێتی و پارتی لەجیاتی بونیادنانی كولتووری ژیاندۆستی، بەھەزارەھا ڕێگا دەمانبەنەوە سەر مەرگدۆستی. تیرۆری فیكری و كەسایەتی ئینسانی كورد دەكەن، دەمانكوژن، جا كوشتنی جەستەیی بێت یان مەعنەوی. ئەم دوو ھێزە ھەمیشە دەیانەوێ بەسەر لاشەی ھەزارەھا دەنگی ئازادو ڕۆژنامەنوس و نوسەرو ڕەخنەگردا بپەڕێتەوە بۆ ئامانجە چەپەڵەكانی خۆیان. بۆیە ڕۆژنامەنوسانی سەربەخۆ و ڕەخنەگرانی بواری سیاسی و بەرگریكارانی مافەكانی مرۆڤ قوربانی یەكەمن لە كۆمەڵگەی ئێمەدا. چونكە ڕۆژنامەنوس ڕەخنەگرانی سەربەخۆ كەشفكەری تونێلە تاریكەكانی سیستەمێكی گەندەڵ و شكست و داڕزانی ئەخلاقی سیاسی یەكێتی و پارتین. ئەم فۆڕمە لە ڕۆژنامەنوس و ڕەخنەگران بێ ھیچ بەرژەوەندیەكی سیاسی و ئابووری و ئایدۆلۆژی دەنوسن، تەنھا لەپێناو ھەستكردن بەبەرپرسیارێتی ئەخلاقی بەرامبەر بە ھاونیشتیمانیانی كۆمەڵگەو گێڕانەوەی شكۆو بەھاو ڕێز بۆ مرۆڤ و ھێنانەدی ئازادی و دادپەروەری كۆمەڵایەتی و یاسایی لە كۆمەڵگەدا.
یەكێتی و پارتی لەڕێگەی كۆنتڕۆڵكردنی «ئابووری، دەزگاكانی ڕاگەیاندن، ھێزە چەكدارەكان و ھەموو كایەكانی تری كۆمەڵگە، درێژە بەمانەوەی دەسەڵاتی خۆی دەدات. ئەم مۆدێلە دیكتاتۆریە ھەتادێت پایەكانی دەسەڵاتی خۆی بەھێزتر دەكات، لەڕێگەی: گەندەڵی ئابووری و سەربازی و کۆنتڕۆڵ کردنی هەموو جومگەکانیتر، هەروەها بەترساندن و تۆقاندن و تیرۆركردن، ھەروەھا لەڕێگەی وەگەرخستنی دەزگا كولتووری و پەروەردەیی و میدیایی و…ھتد بۆ بەرژەوەندیە حیزبیەكانی خۆیان.
مرۆڤی كورد دەبێ لەو حەقیقەتە تێبگات كە ئازادی لەھەموو شتێك گرنگترە، تەنھا ئازادی دەتوانێ مرۆڤ و كۆمەڵگەی ئێمە ڕزگاربكات. دەبێ ھەموومان بۆ ئازادی خۆمان و ئەوانی تریش خەبات بكەین و بەرەنگاریەكی عەقڵانی دژ بە كولتووری سیاسی یەكێتی و پارتی بەرپابکەین. ھیچ گروپ و ڕێكخراوێكی سیاسی بۆی نییە بەناوی ھیچ موقەدەسێكی سیاسیەوە خودی ئازادی بخاتە ژێر پرسیارەوە. بۆئەوەی لەم سیستەم و كولتورە سیاسیە نا عەقڵانی و نا مۆڕاڵیە نەجاتیمان بێت كە یەكێتی و پارتی بەرھەمیانھێناوە، پێویستیمان بە گوتاری عەقڵانی و سەرڕێگاخستنی جوڵانەوەی كۆمەڵایەتی و خوڵقاندنی كردەیەكی شۆڕشگێڕانەی مەدەنیە.
چونکە ناکرێت لەوە زیاتر قبوڵی ئەوە بکەین شەش ملیۆن کورد ژیانێکی خراپ بگوزەرێنێت، مەفە سەرەتاییەکانی وەکو ئاوی پاک، کارەبا، جادە، ئاوەڕۆ، تەندروستیەکی خراپ و تەنانەت نەبوونی ئەمنیەت و عەدالەتی و قانون. کەچی بەرپرسێکی خاوەن دەسەڵاتی وەکو مەحمود سەنگاوی خاوەنی هەزاران چەکداری خۆی بێت و موچەی هەموو چەکدارەکانیش لەخەزێنەی حکومەت سەرف بکرێت و مەحمود سەنگاوی خۆیشی چەند بیرە نەوتێکی داگیرکردووەو نەوتی خەڵکی کوردستان بەچەتەیی و زۆرداری بەقاچاخ دەبات. لەولاوە کۆمپانیای نۆکان کە هی بنەماڵەی تاڵەبانیەکانە هەموو جۆرەکانی بازرگانی قۆرخ کردووەو ڕۆژانەش سەدان تەن کەرەستەو خۆراکی بەسەرچوو لەسنورەکانەوە داخیلی کوردستان دەکەن. لەلایەکیترەوە بنەماڵەی دەسەڵاتداری کۆسرەت ڕەسول بازرگانی دەرمانیان داگیرکردووەو هیچ بازرگانیەکی ئازاد بوونی نییەو کەس ناوێرێت بازرگانی داودەرمان بکات لەترسی ماڵی کۆسرەت. لەلای میرنشینی زەرد و پارتیش بەهەمان شێوەو خەراپتریش فازل میرانی کە دەسەڵاتدارێکی گەورەی پارتییە بەئاشکرا سەرانە لەخەڵک دەستێنێت و هەموو بازرگانیەک کە لەسنوری ئیبراهیم خەلیل لەنێوان کوردستان و تورکیا ئاڵوگۆڕی پێدەکرێت دەبێت بەزۆر پشکێک یاخود پڕۆسێنتێکی بدات بە فازل میرانی. هەر لەسنوری حوکمڕانی پارتی چەندین بەرپرسی باڵای پارتی بازرگانی ڕاستەوخۆیان هەبووە لەگەڵ داعش یەکێک لەوانە سیروان بارزانی بوو، کە خۆی سەرکردەیەکی سەربازییەو برای سەرۆکی هەرێمی کوردستانە. هەروەکچۆن لەناو یەکێتیش وەستا ڕەسو کە سەرکردەیەکی سەربازی یەکێتییەو بەهاوبەشی لەگەڵ چەند سەرکردەیەکیتری یەکێتی چەکی زۆر دەگمەن و گرانبەهاو کاریگەری لەجۆری ”میلان” بەداعشیان فرهۆشت، کە چەکێکی تانک شکێنەرەو بەئاسانی دەست ناکەوێت.
ئەمەی لەسەرەوە باسمکرد، دڵۆپێکە لە کارە قێزەونەکانی دەسەڵاتدارانی کوردستان. بەڵام بەهەمان شێوە لەناوچەکانیتری ژێر دەسەڵاتی حکومەتی عێڕاقیش دەوڵەتداری لەوە خراپترو بۆگەنترەو تەواوی عێڕاق نغرۆبووە لە فەسادی بەدەستی کۆمەڵێک مافیای کوردی و شیعەی تیرۆریست. بۆنمونە کە سەیری ئەو ناوچانە بکەین کە لەژێر حوکمی چەکدارە میلیشیاکانی شیعەدان، دەبینین حوکمڕانییەک دەکرێت هیچی باشترنییە لەوەی داعش دەیکرد. شیعەکان وەکو داعش دەستدرێژی سێکسی دەکەنە سەر ژنانی کوردو سوننە. وەکو داعش ئەوەی شیعە نەبێت و بچوکترین ئاماژەی یاخیبون و ناڕەزایی لێببینن ڕێک بە دڕندانەترین شێوە دەیکوژن. شیعەکان، ڕێک وەکو داعش ڕۆژانە کردەوەی دژی مرۆڤایەتی ئەنجامدەدەن. وە باکیان بەهیچ نییە چونکە دەیان گروپی چەکداری میلیشیان لەدەرەوەی یاساو نیزام و سوپای نیشتیمانی، بەڵکو ئەوان تەنها گوێڕایەڵی مەرجەعە مەزهەبییەکانی شیعەن. بۆیە ئەگەر داعش گروپێکی تیرۆریستی بێت ئەوا بەڕای من گروپە چەکدارە شیعییەکانیش یاساغ و تیرۆریستن.




شاعیری فه‌ڕه‌نسی لویس ئاراگۆن… و: نه‌ژاد عزیز سورمێ‌

• پێكه‌وه‌ ده‌نووین

یه‌كشه‌ممه‌ بێ ، یا سێشه‌ممه‌
به‌یانی بێ یا ئێواره‌
نیوه‌ڕۆ بێ ، یا نیوه‌شه‌و
له‌ به‌هه‌شتێ یا له‌ دۆزه‌خ
خۆشه‌ویستی له‌ به‌رز ڕاگرتن و ملكه‌چی ده‌چێ
ئه‌وه‌ دوێنێ بوو كه‌ پێم وتی :
پێكه‌وه‌ ده‌نووین .

ئه‌وه‌ دوێنێ بوو ، سبه‌یش هه‌ر وا ده‌بێ
له‌ تۆ به‌ده‌ر
ڕێگه‌یه‌كی دیم نییه‌
دڵی خۆم و دڵی تۆم پێكه‌وه‌
له‌ ده‌ستی تۆ ناوه‌
ئینجا چوون به‌ چوارپه‌لان ده‌ڕوا
به‌ هه‌موو ئه‌وه‌ی
له‌ سه‌رده‌می ئاده‌مییه‌وه‌ هه‌یه‌تی
پێكه‌وه‌ ده‌نووین .

خۆشه‌ویستم
ئه‌وه‌ی بوو ده‌بێ
ئاسمان وه‌ك سه‌رپۆش به‌ سه‌رمانه‌وه‌یه‌
منیش باسكم له‌ تۆدا گرێ داوه‌
له‌ تاو خۆشه‌ویستیم بۆ تۆ ده‌له‌رزم ..
زۆر
چه‌ندی بته‌وێ
پێكه‌وه‌ ده‌نووین .

• ئێلزا خۆشم ئه‌‌وێی !

به‌قه‌د ماچان
زۆر به‌ خێرایی
ساڵ تێده‌په‌ڕن
دوور كه‌ونه‌وه‌ ، دوور كه‌ونه‌وه‌ ،
دوور كه‌ونه‌وه‌
‌ یادگارییه‌ تێكشكاوه‌كان .

ئه‌ی ئه‌و كژه‌ی
هه‌مووی ژیانی تێدا خۆش بوو
ئه‌م هاوینه‌
وه‌ك هاوینی كتێبان
زێده‌ جوان بوو
نا
به‌ لۆژیك ،
وام ده‌زانی ده‌توانم دڵخۆشت بكه‌م
كه‌ دارستانی گه‌وره‌ی ( شارترۆز)
یا شه‌وێكی دڵڕفێن له‌ به‌نده‌ری ( تۆلۆن)
وێك هاتوو ، وێنه‌ی به‌خته‌وه‌ری
كه‌ نه‌توانی له‌ سێبه‌ردا بژی .

به‌قه‌د ماچان
ساڵ ته‌واو به‌ خێرایی تێده‌په‌ڕن
دوور كه‌ونه‌وه‌ ، دوور كه‌ونه‌وه‌ ،
دوور كه‌ونه‌وه‌
‌ یادگارییه‌ تێكشكاوه‌كان .

پار كه‌ گه‌ڵاكان زه‌رد هه‌ڵگه‌ڕان
گۆرانیم ده‌گوت
ئه‌وه‌ی ده‌ڵێ خواحافیز ،
وا ده‌زانێ ده‌توانێ بگه‌ڕێته‌وه‌
ئه‌وانه‌ی ده‌مرن
خه‌یاڵ ده‌كه‌ن دونیایه‌كی نوێ ده‌ست پێ ده‌كا
شتێك له‌ هۆزانی
گۆرانییه‌ ڕۆمانسییه‌كان نه‌ماوه‌ ..
سه‌یری چاوم كه‌ زۆر ‌ جوان ده‌تبینن
له‌مڕۆوه‌ به‌دوا
گوێ له‌ دڵم ، له‌ دووری و شێتییه‌تیم مه‌گره .

به‌قه‌د ماچان
ساڵ زۆر به‌ خێرایی تێده‌په‌ڕن
دوور كه‌ونه‌وه‌ ، دوور كه‌ونه‌وه‌ ،
دوور كه‌ونه‌وه‌
‌ یادگارییه‌ تێكشكاوه‌كان .

خۆر
ده‌ڵێی ژه‌نیارێكی ڕه‌نگ زه‌ردی‌ پیانۆیه‌
كه‌ ته‌نێ
چه‌ند وشه‌یه‌ك – هه‌میشه‌ هه‌مان وشه‌ –
ده‌چڕێ
خۆشه‌ویستم
ئه‌وه‌ ئه‌وان ڕۆژانه‌ت بیر ده‌خه‌نه‌وه‌
گه‌ف و گوڕی تێدا نه‌بوون
كه‌ پێكه‌وه‌ له‌ (مۆنبارناس)دا ده‌ژیاین
ژیان ڕۆیی
بێ ئه‌وه‌ی پێی بزانین
ئێستا سه‌رما
شه‌وان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و
دڵ دوا ده‌كه‌وێ
به‌قه‌د ماچان
ساڵ زۆر به‌ خێرایی تێده‌په‌ڕن
دوور كه‌ونه‌وه‌ ، دوور كه‌ونه‌وه‌ ،
دوور كه‌ونه‌وه‌
‌ یادگارییه‌ تێكشكاوه‌كان .

ئه‌و چوارینه‌ی به‌هۆی مۆسیقای غه‌مگینیه‌وه‌
به‌ دڵت بوو
كه‌ وه‌ك یاسه‌مه‌نێكی گوڵگرتوو پێم به‌خشی
له‌ ناخی یاداوه‌ریه‌كانمدا به‌ قووڵی ده‌نووست
ئه‌مڕۆ له‌ دۆڵابه‌ له‌بیركراوه‌كه‌دا ده‌یهێنمه‌‌ ده‌ره‌وه‌
لانی كه‌م خۆشت ده‌وێ
وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ گۆرانی ده‌یڵێین :
ئێلزا .. خۆشم ده‌وێی ، كارتێكه‌رم
ئه‌ی سه‌ربه‌گێچه‌ڵه‌كه‌م

به‌قه‌د ماچان
زۆر به‌ خێرایی ساڵ تێده‌په‌ڕن
دوور كه‌ونه‌وه‌ ، دوور كه‌ونه‌وه‌ ،
دوور كه‌ونه‌وه‌
‌ یاداوه‌رییه‌‌ تێكشكاوه‌كان .

ئه‌ی لایلایه‌ی كریستاڵ
چرپه‌ی به‌دواییه‌كدا هاتوو
ئه‌و ئاوازه‌ی له‌به‌ر خۆمان ده‌یڵێینه‌وه‌ ..
وشه‌ی وه‌ك ئامێر
وێنه‌ی جادوویه‌كی بێ ئاكام ناڵێته‌وه‌
ڕۆژێ دێ
وشه‌ له‌ فرمێسك پێكده‌هێنین
ئای ..
با ئه‌و لاپه‌نجه‌ره‌یه‌ دابخه‌ین
كه‌ بێ ئه‌وه‌ی بیبیسین داده‌خورپێ
ئه‌و ئاوه‌ی له‌ شێوه‌ی تنۆك‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوانمان .

به‌قه‌د ماچان
ساڵ زۆر به‌ خێرایی تێده‌په‌ڕن
دوور كه‌ونه‌وه‌ ، دوور كه‌ونه‌وه‌ ،
دوور كه‌ونه‌وه‌
‌ یادگارییه‌ تێكشكاوه‌كان .

له‌ ماڵپه‌ڕی( القصيدة كوم)ـه‌وه‌ كراوه‌ به‌ كوردی .
بڕوانه‌ :
https://www.alqasidah.com/epoem.php?ie=1180




کاکە ڕادیۆ بوو..!… شەماڵ بارەوانی

هەڵبەت وتارێکم نووسی لە سەر پزیشکێکی بەڕێز، کە داوای لە خەڵک کردبوو پشتگیری بکەن بۆ هەڵمەتی داخستنی ماڵپەڕە شین و پەمەییەکان، منیش پێچەوانەی ئەوم درکاندبوو و لە هەردسێک ماڵپەڕەکانی” ڕوانگە و ڕەخنە” و “دەنگەکان” و “دابڕان” بڵاو بووەوە، بە هۆیەوە لە سۆشیال میدیا، دیسان سەتان کومێنتی جوێن و تەشیرات و بێ ڕێزی بۆخۆم و کەس و کارم هات، هەڵبەت من بە جوێن و سوکایەتی و تەشیراتەکانیان هیچ نیگەران و دڵگران نەبووم، ئەوان ئەوە ئەقیدە و پیشەو ئەخلاقیانە و هەمیشە وڵامی لۆژیک به جوێن و تف دەدەنەوە.

هەرهێندە دەڵێم:
ئەوانەی جوێن دەدەن، بێگوومان مرۆڤی دۆڕا و داماون و لە لۆژیک و ئارگویمێنت هێنده لاواز و کۆڵەوار و بێ دەسەڵات و شکست خواردوون، حەققەت لە یەکاتتدا، مایەی پێکەنین و هەم شایەنی فرمێسک بۆ ڕشتن و بەزەییشن.

بە تایبەتی ئیسلامی و سەلەفیزمەکان و بەشێک لە موسڵمانی کورد کە چوونەتە هەمان سەنگەری ئەو دوو هێزەیلە کۆنزەرڤاتیڤ و فێندەمێنتالیستە(ئیسلامی سیاسی سەلەفیگەراکان)و کەوتوونەتە ژێر کاریگەری گوتاری پیاوە ئایینی و بانگخوازەکانیان و لەخشتەبردراون.

جا با لەو نووسینەش دووبارە پێتان بڵێمەوە:
ئەوە بۆچوونی منە و تا ئەبەد و دوا هەناسەشم لێی پەشیمان نابمەوە و هەرگیز، بە خەیاڵیش چاوەڕێی ئەوە لەمن مەکەن وەکو خەڵکێکی تر قسەیەک بکەم، دواتر لەبەر لۆبی و فشاری ئەم و جوێن و دەمشڕی ئەو، بێم و بڵێم( کاکە ڕادیۆ بوو!).

من لەو نووسەرە بەناو سیکۆلاریست و ترسنۆک و موجامەلەچیانە نیم، بێم نازی هەستە ناسکەکەی بابای ئیسلامی سیاسی هەڵگرم و موجامەلەی مەزهەب و مەندیلی مەلاکان بکەم.

ئەو نووسەرە بەناو سیکۆلاریستانەی بەشەو لە باڕ کاتژمێرەکان بەڕێدەکەن و بە ڕۆژیش بۆ فریودان و خۆڵکردنە چاوی خەڵکێکی سادە، وێنە لە پاڵ منارەی مزگەوت دەچرکێنن. ئەو دەبڵ مۆڕاڵانەی لە پشت عەلی نوێژ دەکەن و لەسەر خوانی موعاویەش نان دەخۆن.

ئینجا من ڕاستە دەرچووی حوجرەی ئایینی و قوتابخانەی ئیسلامی و کۆلێژی زانستە ئیسلامیەکان(شەریعە) و ماستەری ئیسلامیم، وەلێ لە مێژە و زۆر بوێرانە و بێ منەتانە، ئەوەم لە ڕۆژنامە و گۆڤار و ماڵپەڕەکان بەیان کردووە، کە من کەسێکی سیکۆلاریست و لائیک و تاڕادەیەک دایزم(ڕبوبی) بیر و باوەڕم و
کۆمەڵەک پڕنسیپم هەیه، تامردن لە پێناویان دەژیم و بۆیان دەکۆشم و دەنووسم و بەرگریان لێدەکەم و هیچ هێزێکیش ناتوانێت سلم پێ بکاتەوە و لێیان پەشیمانم بکاتەوە.

دواتر بۆ ئەوانەی لێم دەپرسن ئایینت چییە؟
لەمێژە بۆ ئەوەش گووتوومە: نەتەوەپەروەری و مرۆڤ دۆستی و ئاژەڵ دۆستی و ژینگە دۆستی و سرۆشت دۆستی ئایین و ڕێبازی منە.

بۆیە ئێستاش و تامردنیش هەر سورم لەسەر بۆچوونەکەی خۆم و دەڵێم: بانگەوازیکردن بۆ داخستنی ماڵپەڕە شین و پەمەییەکان(پۆڕن)، بەو ڕەهاییە، ئەقڵیەتێکی پۆپۆلیستانە و تۆتالیتاریستانە و داعشگەرایانەی لەپشتە و دژی ئازادیەکانی تاکە، لە جیاتی قەدەغەکردنی تەواوی ئەو جۆرە ماڵپەڕانە، دەکرێت فلتەر و سنوورداربکرێت.

ئینجا جوێنفرۆشی ئازیز، بەر لەوەی ماڵپەڕە سێکسیەکان لە فلتەربدرێت و سنوردار و قەدەغە بکرێت، دەبێت جوێندان و دەمشڕی و ئەو هەموو سوکایەتی و تەشیرات و بیرە داعشیەی ئێوە قەدەبکرێت.

دەبێت وتاری هەموو ئەو مەلا و پیاوە ئایینی و واعیزانە(ڕێزم بۆ باش و بەڕێزەکانیان)لە فلتەر بدڕێت و هەموو ئەو سوکایەتی و بێ ڕێزی و تەشیراتەی کە بە هەمووجیاوازیەکی دەکەن قەدەغەبکرێت.

ئەو پیاوە ئایینیه فێندەمێنتالیست و بانگخوازە سەلەفیزم و مەلا ئیسلامیە سیاسیانەی بە کۆلێژی هونەره جوانەکان دەڵێن:(هونەرە قەبیحەکان).
بە مەیک ئارتێست و کچە مۆدێڵ و شاجوانەکان دەڵێن داوێن پیس و قەحپە.

ئەوانەی بە خانمە بێ لەچک و نا باڵاپۆشەکان دەڵێن بەڕەڵا.
بە مەیخۆرەکان دەڵێن خوێڕی.
بە سوک سەرنجی ئێزدی و کاکەیی و مەسیحی و جولەکە و بوودی و ئەتایست و مولحید و جودا بیران دەدەن و پێیان دەڵێن ئاژەڵ.

بە شوێنکەوتوانی ئایینەکانی تر دەڵێن کافر و پیس و گڵاو جەحنەمی.
بە جەژنی نەورۆز دەڵێن جەژنی ئاگر پەرستی.
بە مۆسیقا دەڵێن میزی ئەهریمەنی.
ئەوانەی سرودی ئەی ڕەقیب تەکفیردەکەن.
ئەوانەی خزمەتی ئەجێندا و پڕۆژەی تەعریب و کلتور و زمان و هەموو شتێکی عەرەب دەکەن، لە ژێر پەردەی ئایین و لە بەرگی پیرۆزیدا.( کەس بە هەڵە لێکدانەوە بۆ قسەکانم نەکات، من لێرە مەبەستم ئایین نییە، بەڵکوو کەلەپوور و مەزهەب و فیقه و مێژووەکەیەتی)،

ئەوانەی
عەشق و خۆشەوستی تابۆ و ڕشتنی خوێنی مرۆڤ حەڵاڵ دەکەن.

ئەوانەی دەڵێن نوێژنەکەر دەبێت لەسەری بدرێت و فەتوای کوشتنی مرۆڤ دەدەن.
ئەوانەی بە ڕەخنە سەر و دڵیان دەگیرێت و دژی پێکەوەژیان و لێبووردەیی و فرەیی(پلورالیەت)و ئاشتی کۆمەڵایەتی قسە دەکەن.

ئەوانەی بیری ڕاسیزم و تۆی دەمارگیری ئایینی و نەخۆشی مەزهەبی و ڕق لە کومەڵ بڵاو دەکەنەوە و تەشەنوجات لە نێوان تاکەکانی کۆمەڵ دروست دەکەن و بە ناوی ئایینەوە، مرۆڤەکان دەکەن بە دووژمنی یەکتری و مرۆڤایەتی پارچە پارچە دەکەن و کلتور و فەرهەنگ و مێژوو و ناو هەموو شتێکمان ئەنفال دەکەن.
دەبێت سەرەتا ئەوانە قەدەغەبکرێن و داوای قەدەغەکردنیان بکرێت،
ئینجا لە ڕووتان بێت، باسی قەغەکردنی سایتە سێکسیەکان بکەن.




لە دیدەنی عەزیز گەردیدا… حەیدەر عەبدوڵڵا

“ده‌مه‌وێت وشه‌ به‌ ته‌رازوو دابنێم!”

عەزیز گەردی بۆ كتێب ژیا و لەگەڵ كتێبیش سەری نایەوە. بۆ كۆكردنەوەی وشەی كوردی و بەكارهێنانیان لە وەرگێڕان و نووسیندا تەنیا بە فەرهەنگ و كوردیزانانی پێش خۆی دڵی دانەكەوتووە، بەڵكە گوند بە گوند گەڕاوە و گوێی بۆ پیرەژن و پیرمێردان گرتووە و هەرچی لە دەمیان بەربووەتەوە، لە كەشكۆڵەكەی بەردەستی تۆماری كردوون.
بەڵێ ئەكادیمی بوو، بەڵام خۆی لەنێو چوارچێوەیەكی بەرتەسكی سەرچاوەڕێژكراو قەتیس نەكرد، ڕقی لەوە بوو پیتی (دال) لەپێش ناوی خۆی بنووسرێت، هەر بۆیە لە هەموو كتێبەكانی هەر (عەزیز گەردی)یە.
ئەو، بەر لەوەی نووسەر بێت، خوێنەر بوو. بەر لەوەی زمانە بیانییەكان بزانێت، لە زمانی كوردی و شێوەزارەكانی قاڵبووەوە.
لە ساڵی 2015 سەردانم كرد، هەر ئەو دەم شتێكم لەسەر نووسی، بە كەمێك دەستكارییەوە لێردا دای دەنێمەوە:
له‌وه‌ته‌ی سه‌روكارم له‌گه‌ڵ خوێندنه‌وه‌دا په‌یدا كردووه‌، عه‌زیز گه‌ردی له‌ ڕێگه‌ی به‌رهه‌مه‌كانیه‌وه‌ ده‌ناسم. تاكه‌ وه‌رگێڕێك كه‌ ئێسته‌ هه‌موومان شانازیی پێوه‌ ده‌كه‌ین، به‌ وه‌رگێڕێكی مه‌زن و هه‌ڵكشاوی زمانی كوردی نێوزه‌دی ده‌كه‌ین، ڕۆژانه‌ به‌ شانوشه‌پێلكیدا هه‌ڵده‌ده‌ین، عه‌زیز گه‌ردییه‌.
ده‌مێكه‌ حه‌ز ده‌كه‌م بچمه‌ دیده‌نی، له‌ ده‌ریای ئه‌زموونه‌كانی سوود وه‌ربگرم و به‌ قسه‌ خۆشكه‌ڵه‌كانی خۆشباربم.
له‌م ڕۆژانه‌دا ئاره‌زووی دیداری ئه‌م زانا زمانزان و وەرگێڕە مەزنە، كه‌للـه‌ی گه‌رم كردمه‌وه‌، پێوه‌ندیم به‌ چه‌ند كه‌سێكه‌وه‌ كرد، كه‌ ئه‌م دیداره‌م بۆ ڕێك بخه‌ن، هه‌موو وتیان باشتر وایه‌‌ نه‌چیت، چونكێ ئه‌و نه‌خۆشه‌ و له‌وانه‌یه‌ ده‌رگه‌شتان لێ نه‌كاته‌وه! تەنانەت بەشێك لە هاوڕێیان دەترسان ژمارەشم بدەنێ، چونكە ئەو لە زۆربەی دۆستانی خۆی زیز بووە!
به‌م بڕوبیانوانه‌ دڵم ئاوی نه‌خوارده‌وه‌، هه‌ر سووربووم له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ده‌بێ هه‌ر بیبینم. نیوه‌ڕۆیەك پێوه‌ندیم به‌ هێمن خوڕشیده‌وه‌ كرد و گوتم: بابڕۆین.
-بۆ كوێ؟
+ماڵی عه‌زیز گه‌ردی.

  • به‌ بێئیزن و هیچ پێشه‌كیيەك، شتی وا چۆن ده‌بێت؟
    +برا ئه‌گه‌ر دێیت، ده‌نا من به‌ ته‌نیا ده‌ڕۆم…عەزیز گەردی پێشەكی و مێشەكی ناوێ…
    -ده‌ی منیش دێم…
    رۆیشتین، له‌ ڕێگه‌ هه‌ر باسی كتێبه‌كانی (داغستانی من، لاوه‌چ ، قۆڵبڕ ، سه‌روا، درەختی چل داستان، زارا عەشقی شوان، ژیان و جەنگ و هیچی تر)مان ده‌كرد.
    دوای سۆراخ و پرسێكی زۆر، گه‌نجێگ ماڵه‌كه‌ی نیشانداین و هه‌ر خۆیشی له‌ ده‌رگه‌یدا… پیاوێكی پیر هاته ده‌ر‌، بۆی چووم و هه‌ر خێرا ئه‌ولا و ئه‌ملام ماچ كرد، ئاخر ناهه‌قم نه‌بوو، وامزانی عه‌زیز گه‌ردییه‌. گوتی: ببووره!‌ من برای ئه‌وم … ته‌زوویەكی سارد به‌ جه‌سته‌مدا هات. هێمن خوڕشیدیش له‌م لاوه‌ دەستی بە دەمەوە گرتبوو و بەپێكەنین لاربووبووەوە.
    به‌ هه‌مه‌حاڵ، گوتم: هاتووین بۆ لای مامۆستا عه‌زیز گه‌ردی.
    گوتی: به‌داخه‌وه‌! تازە ده‌رچوو … قەیرێك قسه‌مان له‌گه‌ڵ برایه‌كه‌ی كرد و
    به‌ دڵساردی گه‌ڕاینه‌وه‌.
    ڕۆژی 19/ 1/ 2015، دیسان به‌ هومێدی دیده‌نی، كه‌وتینه‌وه‌ ڕێ، خوا هه‌ڵناگرێت برایه‌كه‌ی كارئاسانیی زۆری بۆ كردین، ڕێك له‌به‌رده‌م ده‌رگا وه‌ستیان و مامۆستا عه‌زیز گه‌ردی ده‌رگای لێ كردینه‌وه‌، زۆر به‌ خه‌مباری پێشوازیی لێ كردین، گوتم: ببووره‌ مامۆستا كاتت ده‌گرین.
    گوتی: “كات هیچ به‌های نییه‌!”
    گوتم: ئاخر لای تۆ جوانترین به‌های وه‌رگرتووه.‌
    گوتی: ” له‌كنه‌ من له‌ هه‌مووشتێك پیستره‌!” یه‌كسه‌ر هاته‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ غه‌دری لێكراوه‌، ئه‌زیه‌تدراوه‌، خولاسه‌ به‌شێك له‌ ده‌رده‌دڵی خۆی بۆ هه‌ڵڕشتین.
    كتێبێكی به‌ ده‌سته‌وه‌ بوو، ته‌ماشام كرد كتێبی (ڕێبه‌ری كتێبسازه‌ كوژراوه‌كان) بوو.
    دۆشه‌كێكی له‌ ده‌ره‌وه‌ ڕاخستبوو، گوتی: “فه‌رموون دانیشن!” بینیم كتێبێكی دیكه‌شی له‌به‌ر ده‌ست بوو، لاپره‌یه‌كی سپی له‌نێو دانابوو، ئه‌ویش ڕۆمانی (ماڵی نانی) بوو.
    گوتم: چما تۆ كتێبی نوێبابه‌تیش ده‌خوێنیته‌وه‌؟
    گوتی: “حه‌ز ده‌كه‌م هه‌رچییه‌ك كه‌ ده‌رده‌چێت، بیخوێنمه‌وه‌، به‌س كوا پێ ڕاده‌گه‌م؟”
    بۆیه‌ ئه‌و پرسیاره‌م لێی كرد، چونكه‌ به‌شێك له‌ نووسه‌ره‌ كۆنه‌كان، كه‌ باسی به‌رهه‌می ئێسته‌ی نووسه‌رانیان بۆ ده‌كه‌یت، گرژ ده‌بن، دیاره‌ ئه‌وانیش ناهه‌ق نین، له‌ جیهانی نووسینی ئەمڕۆدا پاشاگه‌ردانییه‌كی زۆر هەیە، كه‌س به‌كه‌س نییه‌.
    مه‌جلیس گه‌رم بوو، به‌ره‌به‌ره‌ ڕه‌نگ و ڕوخساری ده‌گه‌شایه‌وه‌، ده‌ستی به‌ نوكته‌ و قسه‌ی خۆش كرد. زۆر به‌ڕێزه‌وه‌ ده‌دوا.
    گوتم: مامۆستا تۆ له‌نووسینه‌كانت وشه‌ی هاوواتا (مرادف) زۆر به‌ دوای یه‌كه‌وه‌ دەكاردێنی…
    گوتی: “ڕاستییه‌كه‌ی من ده‌مه‌وێت وشه‌ به‌ ته‌رازوو دابنێم، به‌ڵام ده‌شكرێ وام كرد بێت، به‌ڵام شێوازی ده‌قه‌ ئه‌سڵیه‌كه‌ زۆرجار شێوازی وه‌رگێڕانت پێ ده‌گۆڕێت.”
    هێمن خوڕشید گوتی: مامۆستا من ئه‌و تامه‌ی له‌ كتێبی (داغستانی من) كردم، نه‌متوانی ئه‌و چێژه‌ له‌ كتێبه‌كانی دیكه‌یت بكه‌م.
    گوتی: “یه‌ك خاڵی زۆر گرنگ هه‌یه‌، ڕاسته‌ من له‌و كتێبه‌دا زۆر خۆم ماندوو كردوو و وشه‌ی جوانم تێدا به‌كارهێنا‌، به‌ڵام من پێم وایه‌ بابه‌ت ده‌ور ده‌بینێ. تۆ ده‌بێ بۆ هه‌ر بابه‌تێك، زمانێك به‌كار بێنێ. له‌وانه‌یه‌ زمانی داغستان وای لێ كردبم به‌م شێوه‌ ناسكه‌ی تۆ ده‌یڵێیت وه‌ریبگێڕم.”
    له‌باره‌ی نووسینه‌وه‌ گوتی: “من پێش نه‌خۆشییه‌كه‌م، له‌ به‌یانییه‌وه‌ تاكوو ده‌مژمێر یه‌كی شه‌و ده‌منووسی، به‌ڵام ئێسته‌ بڕستم لێ بڕاوه‌.”
    گوتم: ڕاستییه‌كه‌ی تۆ شایا‌نی خه‌ڵاتێكی زۆر گه‌وره‌ی، ئه‌و خزمه‌ته‌ی تۆ كردووته‌ كه‌م نییه‌…
    به‌مه‌ نه‌ختێك ده‌موچاوی تێكناو و فه‌رمووی: ” بۆچی كاك حەیدەر! تۆ خه‌ڵاتت پێ هێنده‌ شتێكی گه‌وره‌یه‌؟ ئه‌وه‌ی هیچ نه‌بێ له‌ كوردستان خه‌ڵاته‌!
    كێن ئه‌وانه‌ی خه‌ڵات ده‌ده‌ن؟ بۆچی ده‌یده‌ن؟ ڕاستییەكەی خه‌ڵات ڕه‌تكردنه‌وه‌، زۆر له‌ خه‌ڵات وه‌رگرتن باشتره‌.”
    وێجا لایەكی لێ كردمه‌وه‌ و گوتی: “نابرا! تۆ به‌ هه‌ڵه‌ له‌ خه‌ڵات گه‌یشتوویت، به‌ ده‌یان جار ناوم بۆ خه‌ڵات زل هاتووەتەوە، ڕه‌تم كردووه‌ته‌وه‌…”
    بزەیەكی كرد و گوتی: ” تەنها یه‌كجار خه‌ڵاتێكی زۆر گه‌وره‌م وه‌رگت… با بۆت بگێرمه‌وه‌ چۆن بوو، له‌ چایه‌خانه‌ی مه‌چكۆ كابرایه‌ك گوتی:” ئیللا وبیللا ده‌بێ بچینه‌وه‌ ماڵه‌وه‌، دۆڵمه‌مان هه‌یه‌ ده‌بێت له‌گه‌ڵمان بخۆیت. منیش دڵم نه‌شكاند و له‌گه‌ڵی چووم… وه‌ختێك له‌ ماڵیان دانیشتم، كابرا بانگی كوڕه‌كه‌ی كرد و گوتی: كۆڕم وه‌ره‌ ئه‌وه‌ عه‌زیز گه‌ردییه‌!
    كوڕه‌كه‌ سه‌رێكی به‌ ژووردا گرت و گوتی: تخوا بابه‌ ئه‌وه‌ عه‌زیز گه‌ردییه‌! دواتر منداڵه‌كه‌ هات له‌گه‌ڵمان دانیشت، ناوه‌ناوه‌ سه‌ری خۆی خوارده‌كرده‌وه‌ و ده‌یگوت: تخوا بابه‌ ئه‌وه‌ عه‌زیز گه‌ردییه‌؟ تومه‌ز چیرۆكه‌كانی منی خوێندبوونه‌وه‌، یان بۆی خوێندرابوونه‌وه‌… ئه‌وه‌ باشترین خه‌ڵاته‌ كه‌ من لە دونیا وه‌رمگرتبێت.
    له‌سه‌ر زۆر بابه‌تی ئه‌ده‌بی قسه‌مان كرد… ئه‌و پێی وابوو كه‌سێك گه‌ر بیه‌وێت بنووسێت، ده‌بێ بازنه‌ی خوێندنه‌وه‌ی فراوان بكات، خۆی به‌ زلتر نه‌زانێت، ده‌نا باشتر وایه‌ واز له‌ نووسین بێنێت. ده‌یگوت ئاخر چۆن ده‌كرێ بنووسی و ئاگات له‌ نووسینه‌كانی هه‌ژار و هێمن و عه‌لائه‌دین و مه‌سعوود محه‌مه‌د و، مه‌لاشوكر …نه‌بێت.
    گه‌ردی كه‌سێكی خاكی بوو، به‌ شه‌ڕواڵه‌ تۆزاوییه‌كه‌ی هێنده‌ی تر خۆی له‌ دڵی ئێمه‌دا شیرین كرد. ژیانی ئه‌و جگه‌ له‌ كتێب هیچی تر نییه‌… ڕه‌نگی ڕووخساری زۆر له‌ ڕووپه‌لی كتێب ده‌چوو.
    گوتم كاتێك دیوانی حاجی قادری كۆیم بە شەرحی مسعوود محەمەد خوێندەوە، هەستم كرد لێكدانەوەی مەسعوود محەمەد لە شیعرەكانی حاجی بەنرخترن.
    گوتی: “منیش هەمان بۆچوونم هەیە و پێم وایە مەسعوود محەمەد زۆر بە ئاستێكی بەرز نووسیویەتی.”
    گه‌ردی زمانی عاره‌بی ، ئینگلیزی، فارسی ، فه‌ڕه‌نسی و ئیتاڵی ده‌زانی و پێیان وه‌رده‌گێڕێت… وێڕای ئه‌مانه‌ش، زمانی كوردی به‌ زۆربه‌ی شێوه‌زاره‌كانیه‌وه‌ ده‌زانێت.
    كاتی خۆی بۆ فێربوونی وشه‌ و زاراوه‌ی زیاتر، سه‌ردانی چه‌ندان گوندی كوردستانی كردووه‌، لەنێویاندا گوندی (شێخوەسانان) بووە، چونكە كه‌ گوتم خه‌ڵكی گوندی (شێخوه‌سانان)م، پێكه‌نی و گوتی: “كاتی خۆی چوومه‌ته‌ شێخوه‌سانان و له‌ وێ لای (حاجی لاس) زۆر دانیشتووم، زۆر شتی كۆنم لێ پرسیوه‌…” دواتر هێمین عومەر خۆشناویش ئەمەی پشتڕاست كردەوە و گوتی بە یەكەوە لە گوندان زۆر گەڕاوین.
    له‌ كۆتایییه‌كه‌ی ویستمان هه‌ستین، گوتی هێشتا دانیشن، دیاربوو مه‌جلیسه‌كه‌ی ئێمه‌ی زۆر پێ خۆش بوو… گوتی: به‌ دڵ خۆشم ویستن.
    ڕاستییه‌كه‌ی له‌زه‌تێكی خۆشم له‌ دیداری وه‌رگرت، ئه‌وه‌ی ویستم لێم پرسی. ده‌بێ كورد شانازیی به‌خۆیه‌وه‌ بكات، كه‌ كه‌سێكی هێنده‌ به‌ توانا و زانای وه‌ك عه‌زیز گه‌ردی هه‌یه‌.
    ڕۆژی 3/ 6/ 2022 لەگەڵ زیرەك كەمال لە نەخۆشخانە سەردانمان كرد و بۆ دووەم جار بە دیداری گەیشتمەوە، پەیتاپەیتا نووسەر و خوێنەران سەردانیان دەكرد، بەڵام وا دیاربوو دوا دیدار بوو، لە ڕۆژی 6/ 6/ 2022 بە یەكجاری بەجێی هێشتین.
    حه‌یده‌ر عه‌بدوڵڵا



باڵندەیەک لە نووتەکدا بەردەبێتەوە… سروشت نەوزاد

یەکەمین دێڕ دەستپێدەکات.
بەرەبەیانی ڕۆژێکی بەدبین، ئەگەر چی ڕۆژێکی تەواویش نا، تەنیا چەند کاتژمێرێک پاش کاتژمێر سێ و سی و دوو خولەکی پاش نیوەڕۆ، پازدەی ژوئیەی ساڵی هەزار و نۆسەد و حەفتا و دوو، کاتێک ئەپارتمانەکانی پرۆئیت ئیگۆی سانت لویس بەهۆی دینامێتەوە تەقێنرانەوە.

پاشان لە ناکاو باڵندەیەک لە نووتەکدا بەردەبێتەوە.
پاشان خۆرەکە چەشنی دەفرێکی سووری مس
پاش ئەوەی کە سپێدە دەخواتەوە،
بەرز بەرز هەڵدەکشێ و
کێوە زەبەلاحەکان بەجێ دەهێڵێت..

سەرەتای ڕۆژە،
ئەمە کاتێکە سەرتاپا جلەکانی خۆی گۆڕیوە و میلەکانی دادەکەنێت.
سەرەتای سەرەتا
ساڵانێک پاش گاگۆڵکێی نێو ئەشکەوتان*
سێبەری تیژڕەو
یاخود
شەقامێکی درێژ کە شەوانە ڕووناکییەکەی پێ دەکات و
هەردەم کەسێک بە خەیاڵی پەتییەوە
دەستی لە دەستی منداڵێکدا، پیاسە دەکات.

سەر لە دووی من ئەمێستا
تەنانەت کە دەشزانم شارەکانت دەئافرێنیت
بەجووتێک دەستی کارەبایی،
لە ڕازاوەترین ڕۆژەکانم ڕادەوەستیت.
سەر لە دووی تۆ، لەگەڵ بادا پۆرترێتەکانم دەکێشم
دەگمەن نەبێت پەنابەر و
شلە بەردی ئاگراوی نێو بورکانم.
سەر لە دووى تۆ وەختێ گەڕام
بنەچەی سەربڕاوی خۆم دۆزییەوە،
هاوارم کرد:
سەر لە دووى تۆ کاتێک
باڵندەیەکى زلى خەمبار لە حەوشەکەدا بەدیل دەگرى و
بە پلیکانەکەدا دێیتە خوار.

سەبارەت بە خەونم، ئەگەر چی نەمدەویست بتبینم
کاتێک بوتڵە بەتاڵەکان لە ژەنگی دەریاکە پڕ دەکەیت و
بەڕێدەکەویت لە ژێر تۆپەڵە هەورە چڕەکاندا،
دەربارەی ئەو زەوییەی کە دەیکێڵم
کاتێک لە کێڵگە دوورەکاندا شەو دادێت و
لەبیری دەکات بگەڕێتەوە،
من پاسەوانم،
ئەو ڕێگایە دەپارێزم کە لەژێر پێیەکانمدان.
من ڕێبەرم،
بەڵام پێڵاوەکانم هەرگیز هی من نین…

دەربارەى ڕۆژەکانى
بەرامبەر تیڤی تەنانەت کە دادەنیشێت و ئوتوو دەکات
کەسێک کە ڕۆژی ژیانی درێژ دەکشێ و دادەگیرسێ
کاتێک لەسەر کورسییەکە دەخوێنێتەوە،
وەک هەمیشە قاوە گەرمەکەی هەڵدەلووشێت.
کەسێک بەیانیان قاوەڵتی ئامادە دەکات و سەموون دەکڕێت
جار نا جار ئەلبوومەکە دەکاتەوە،
پرسەی نییە، ئەگەر چی وێنەی باوان، نەوە و مردووان…
مردووان مردووانن.
کەسێک دەستەکانی دەلەرزن
وەختێک سمتى ژنەکە دەگوشێت و زار دەکاتەوە.
مردووان مردووانن…
کەسێک کە دەیویست کاتژمێرەکە
لە مەچەک بکات و جلەکانی بگۆڕێ
کاتێک تەنانەت لەسەر مێز کە دادەنیشێت و ئوتوو دەکات.

کەسێک کە بە خێراییەکی زۆرتر نزیکتر دەبێتەوە
بە ئاڕاستەی دۆستێک لەو کاتەی لێزمە باران دەکوژێتەوە و
تەمەکە خەستتر دەبێتەوە
وەک ئەوەی بیەوێت ئەمیان لەودا پشووبدات،
بە خۆی و ڕوخسار گەلێک چین لەسەر چین کەڵەکە دەبن
کاتێک لە ژوورەکراوەکەدا دووگمەى تیڤى دادەگرێت و
زەنگ بۆ دۆستەکەى دەکات.
بە خۆی و زارێک کە شیعرێک دەخوێنێتەوە دەربارەی ئەوەی؛
باڵندەیەک لە نووتەکدا بەردەبێتەوە.
یا شیعرێک ناخوێنێتەوە دەربارەی ئەوەی؛
باڵندەیەک لە نووتەکدا بەردەبێتەوە.

پاشان بە ئاڕاستەی باڵندەیەک لە ناکاو کە بەر دەبێتەوە،
لەو شەقامەی کە شەوانە ڕووناکییەکەی پێ دەکات و
هەردەم کەسێکیش بەخەیاڵی پەتییەوە
دەستی لە دەستی منداڵێکدا،
ڕەنگبوو بیەوێت پیاسە بکات…


لە گفتوگۆی پەیوەست بە ڕزگاریی هەسارەکەوە، نەخشەکانیان هەڵدەواسن. پاش گەشتێک
بە نێو دارستان لە دامێنی درەختە ڕەق و وشک هەڵاتووەکاندا.
پیاوە گەنجەکەش لە بەردەمیان، سەر و سیمای هەڵبڕوسکاو، جێیەک کە تێیدا
لە پشتیەوە تەوژم دەدا و بە مێژوودا خۆی درێژ دەکات.
عەساکە زێڕینەکەی درێژ، لێ دەست نووقاو بە ئێسک و پروسکی ئەوانەوە کە خوازیاربوون بەر لە تۆفان شارەکەیان جێبهێڵن و لە چیاکەدا بنیشنەوە.

پاپۆڕ گەلە سپى پۆشەکان بە بێ هیچ نیشانەیەکی لاڕێیان، لە جووڵەیان بەسەر چرکە زۆرەملێکاندا دەکەون. وەک ئەوەی دەردەکەوێ دەتوانرێ نزیکتر ببینرێت، ئەوێ دەریایە، ئیمپراتۆریەتێک لەو نەوانەی با لە زماندا دەکێڵن و پێی ئاسۆکە تاریک دەکەن. لەوێ زەنگەکە هەردەم دەزرنگێتەوە و دەنگەکان پێکدا دەدەن ، بە خۆیان و نامەی نووسراویان بە پۆستاڵ.

ئێوارەیەکی بەفرانبار** دواین زرمەی سامناکى بە هەواکەدا ڕۆکرد.
کەشتییەکە بەو کتێبەی گڵۆپەکەی دادەگیرساند لە ئەفسانەکەی نەپەڕییەوە.
بوونەوەرە کەم ناسراوەکەش وەک ئەوەی دەسەڵاتی لە گەردوون دزیبێت، بە جووڵەی قورس و برسێتییەکی دڕندانەوە لە نێوان زێیە باریکەکاندا بێ پشوودان دەیگرماند و غاری دەدا.

بەسەر قەرەوێڵەی خەوەکەدا و لە دامێنی، هزرە ترساوەکان کەڵەکەدەبن، بە پڕتاو لە ژێر پرچیدا ڕۆدەچن و گوێیەکانی دەسمن.
قاوشەکانیش سارد و بێ ڕەنگ لە کۆشی ئەو ژوورانەی چەشنی خاچ هەڵواسراو بە پلازما.
بوتڵی تۆقێنەری هەناسە پێدەر و گەڵای وشک و ڕژاوی وەسیەت جار نا جارێک کە دەڕۆیشتن
با دەیبردن بە ڕووی ژێرەوەی زەوییەکە بۆ لای مێردمنداڵە نووستووەکەی.

لە دەرەوەش بە ئاڕاستەی پۆلیسەکان بە خۆیان و دەمانچەکانی کەمەریانەوە، لەژێر گڵۆپی سوور و زەردی ترافیکەکان، شەقامەکە پێڵاوەکانی هەڵدەکێشێ و خۆی لێ دەخوڕێت.

جیهانێکی ڕاوەستاوە، بە هەر بەرێکی شارەکەوە دەروازەکە خۆی ڕادەخات، لە نێوان تابلۆ تۆز لێ نیشتووەکان و ئەو درەختانەی لە دامێنی قیرەکاندا دەشنێنەوە لەو هەوایەی دەستەمۆیە.
دەشنێنەوە: لێ بە فریوی وەهمێک کە خوازیارن پێیان وابێت وا لە کاتژمێرەکە دەکەن
میلەکانی هەڵبسووڕێت،
بێ لە تاقیگەکان و
ئەو پەککەوتووانەی لە نێو هەوری حەبدا دەلەرزن.


  • (بیلى کۆلینس) لە شیعرى ئەرستۆدا دێڕە شیعرێکى هەیە بەم شێوەیە: ئەمە زۆر زووە، ساڵانێک بەر لە کەشتى نووح.
    ** ئێوارەیەکی بەفرانبار/ ئاماژەی ئەو کات و ساتەیە کە ڤایرۆسی کۆرۆنا لەو پەڕى تەشەنەسەندن و بڵاوبوونەوەیدا بوو بە جیهاندا. لەو نێوەندەیشدا، باوکم و کەسانێکى دیکە لە هاوڕێ و دۆستانم، هەڵگرى ڤایرۆسەکە بوون ومەترسى مردن و لەناوچوون لەسەر ژیانیان بوو.



منداڵبازیی… لەخولیای کەسییەوە بۆ پرسی کۆمەڵایەتی لەچیرۆکی “نوورەشەشە” ی فەرهاد شاکەلیدا… عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ)

لێکۆڵینەوە

پرسی منداڵبازیی چیرۆکێکی کۆنی مرۆڤایەتییە

منداڵبازیی (Pederasty)بەو کردارە سێکسییە دەوترێت کە مرۆڤی سەرووی هەژدە ساڵ لەگەڵ منداڵ و هەرزەکار چ کوڕ بن یان کچ ئەنجامی دەدەن. بە ئەنجام گەیاندنی ئەم کردارە لە ڕووی تەندروستییەوە زیان بە منداڵەکە دەگەیێنێت ؛ لەلایەکەوە جەستەی منداڵەکە دەشێوێنێت و لەلایەکی ترەوە باری دەروونی ئەو منداڵە بە ئاڵۆزی دەمێنێتەوە و ڕەنگە تا مردن کاریگەرییەکەی بمێنێت. ئەم ڕەفتارە دژی مرۆییە لە گۆشە و کەنارەکانی کۆمەڵگە بەڵام بە نهێنی و دوور لە چاوی خەڵک ئەنجام دەدەرێ. سیستەمە جیاوازەکانی کۆمەڵگە چ مەدەنی بن یان تۆتالیتاری؛ سزای تایبەتیان داناوە بۆ ئەو جۆرە کارە قێزەوەنانە. سەرباری بوونی ڕێگری لە بەردەم منداڵبازیی، کەچی تا ئێستا نەتوانراوە ڕێشەکێش بکرێت. زۆربەی جارەکانیش ئەو کردارە دەستدرێژییە یان لە لایەن دایک و باوک و دایەن و کەسوکار یان مامۆستا یان وەستا یان مەلا یان قەشە ئەنجام دەدرێت. هەر دوێنێ بوو ” گەورەترین سکانداڵی ئابڕووبەری هەوەسبازی و منداڵبازی لەمێژووی میدیای بەریتانیا و کەناڵی BBC ئاشکرا بوو دەربارەی جیمی ساڤیڵ گەورەترین کارەکتەری میدیایی و بەناوبانگترین دیجەی و بێژەری کەناڵی ناوبراو کە زیاتر لە چوارسەد ڕاپۆرت و سکاڵا لە دژی دەستدرێژی کردنە سەر منداڵان درا بە پۆلیسی بەریتانیا”(١). لە ڕووی مێژوویییەوە ئەم دەردە کۆمەڵایەتییە بۆ مێژووە بەراییەکانی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی دەگەڕێتەوە. واتە لەڕووی مێژووییەوە منداڵبازیی لە بەرەبەیانی مێژووەوە یەخەی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتیی گرتووە و لە تەواوی سەردەم و شارستانەتییە جیاوازەکان بوونی هەبووە و بە شێوەی جیاجیا دەرکەوتووە. ئایینیش سەرباری ڕەتکردنەوەی منداڵبازیی بەشێوەیەکی ئاشکرا، بەڵام هەندێک لە پیاوانی ئایینی بە بارە نهێنییەکەی ڕەواجیان بەم کارە داوە. ئەم کردارە قێزەوەنە ڕەنگە هەندێجار خولیای کەسیی بێت و هەندێجاریش بووبێتە حاڵەت. بەڵام لەهەموو حاڵەتەکاندا پەیوەندییەکی توندوتۆڵی بە مۆڕاڵ و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی ناو کۆمەڵگەوە هەبووە و هەیە. کاتێکیش مۆڕاڵ ڕوو لە خوار هەنگاو دەنێ، منداڵبازیی ڕوو لەسەر دەڕوات و بەرز دەبێتەوە. بەپێی سایتی (Info on Islam) لە ٩٥ % سایەق ترێلە و لۆرییەکانی وڵاتێکی موسوڵمانی وەک پاکستان منداڵبازی دەکەن و سێکس لەگەڵ منداڵی نێرینە دەکەن.(٢).
منداڵبازیی (بەچەبازیی و هەتیوبازیی) زۆر پێش پەیدابوونی ئایینەکانی ئیسلام و مەسیحی بە شێوەیەکی بەرچاو پراکتیک کراوە. لەیۆنانی کۆندا منداڵبازی بەربڵاو بووە و شارستانە جیاوازەکانیش بێبەری نەبوونە لە پیادەکردنی ئەم تاوانە دژی ئینسانییە. واتە وەک لەکەیەک بە درێژایی مێژووی کۆمەڵگەی ئینسانی بە نێوچەوانی مرۆڤایەتییەوە بووە. مرۆڤە بە ئازاد لە دایکبووەکانی ئەسینای کۆن مافی ئەوەیان هەبووە سوود لە کۆیلەکان وەربگرن و سێکسیان لەگەڵدا بکەن. هەروەها “کۆمەڵگەی ڕۆمانی کۆمەڵگەیەکی پەتریارکی یان پیاوسالاری بووە و پیاوە ڕۆمانییەکان ئازاد بوون لەوەی چێژ لە سێکسکردن وەربگرن لەگەڵ نێرینەدا بێ ئەوەی پیاوەتی یان دۆخی کۆمەڵایەتییان لەدەست بدەن ئەگەر ڕۆڵی نێرایەتی ببینن. بۆ ئەم مەبەستەش سوودیان لە کۆیلەی نێر وەردەگرت(٣). ئایینەکان گەرچی لە ڕووخساردا دژایەتی منداڵبازیی دەکەن، بەڵام نەیانتوانیوە بکەونە دەرەوەی ئەو چوارچێوەیەی کە دەیەها چیرۆکی دڵتەزێن و سەدەها سکانداڵ لەخۆ دەگرێت کە هەزاران منداڵ بوونەتە قوربانی. هەر بۆنموونە پاپای کەنیسەی کاسۆلیک پیتەر هەلێرمان یەکێکە لەو پاپا دەستدرێژیکەرانەی دەیەی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو کە لاقەی منداڵانی کردووە”(٤). لە جیهانی ئیسلامیشدا و لە کات و شوێنی تایبەتدا ئەو دیمەنە ناشیرین و هەواڵە تاڵانە دەبینرێن و بەرگوێ دەکەون. لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، مێژوونووس مارساڵ هۆدگسن لە وتاری “شارستانی ئیسلامی لەسەدەکانی ناوەڕاست”دا دەنوووسێت ” سەرباری ڕەتکردنەوەی بەهێزی ئەم دیاردەیە لە لایەن شەریعەتەوە، کەچی پەیوەندی سێکسی نێوان پیاوی پێگەیشتوو(بالغ)و هەرزەکار زۆر بە ئاسانی لەنێو بازنەی چینی باڵا قەبووڵ دەکرا(٥). هەرچی سەردەمەکانی دواترە منداڵبازیی وەکو خۆی ماوەتەوە و چارەسەر نەکراوە. تەنانەت چینی ئەرستۆکراتی کۆمەڵگە، نەخشی بەرچاوی هەبووە لە فریودان و هەڵخەڵەتاندنی کوڕانی چینی هەژار و لاقەکردنیان. لە ئاستی نێونەتەوەییش گەلێ هەوڵ دراوە بۆ وەستانەوە دژ بەو پرسە و دیارترینیان “بۆ یەکەمجار وەزیرانی دادی چل و شەش دەوڵەتی ئەوروپی لەگەڵ ئەمەریکا لە ساڵی ٢٠١٢ لە بروکسلی پایتەختی بەلجیکا کۆ دەبنەوە تا ناڕەزایەتیی خۆیان سەبارەت بە منداڵبازیی دەرببڕن”(٦).ڕەنگدانەوەی منداڵبازیی و نێربازیی (هاوڕەگەزبازیی) لە هونەر و ئەدەبیشدا بە ئاشکرا هەست پێدەکرێت. منداڵبازیی هەر تەنها مرۆڤە سادە و نەخوێندەوارەکانی کۆمەڵگەی نەگرتۆتەوە، بەڵکو هەندێجار گەلێ هونەرمەند و ئەدیب دووچاری ئەو دەردە بوونە و ئەگەر لاپەڕەکانی مێژووی ئەدەب و هونەر هەڵبدەینەوە گەلێ ناومان بەرچاو دەکەوێ کە ڕەنگە ببنە مایەی شۆک و سەرسامی، لەوانە ” شاعیر و شانۆنامەنووسی ئێرلەندی ئۆسکار وایڵد(٧) یان کەڵە مەقامزانی بەغدا ڕەحمەتوڵڵا شەڵتاغ-ی کورد.(٨). ئەم دەردە کۆمەڵایەتییە کە تا ئێستا و کاتی نووسینی ئەم دێڕانە بەردەوامی هەیە و بەداخەوە هیچ ڕێ و شوێنێکی گونجاو نەگیراوەتە بەر بۆ چارەسەرکردنی بنەڕەتی، بەڵام وردبوونەوە لە زەمینەی سەرهەڵدانی ئەم دەردە کۆمەڵایەتییە دژە مرۆییە و سەرنجدان لە هۆکارەکان ڕەنگە خراپ نەبێت. بە بۆچوونی من کۆمەڵگە پاشکەوتووەکان زۆرتر زەمینەی لەبارن بۆ سەرهەڵدان و گەشەی ئەو تراژدییایە، بەتایبەتی کە ڕێژەی نەخوێندەواری لە ئاستێکی بەرزدابێ. جگە لەمەش بوونی بۆشایی سێکس و چەپاندن لە ژیانی مرۆڤەکاندا؛ کاریگەری خۆیان هەبووە و هەیە بەسەر دەستبردن بۆ وەها کارێکی ناپەسند. کلتوور و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و بە تایبەتی کاتێک داب و نەریت ڕێگر بێت لە ئاشکراکردنی ڕەگەزی ڕاستەقینەی مرۆڤەکان جا چ ئەوانەی لە ڕووی سروشتییەوە نێرن و بە ڕواڵەت وەک مێ دەردەکەون یان بەپێچەوانەوە، کاریگەری هەبووە و هەیە بەسەر ئایدێندتی مرۆڤەکان.

ستراکتۆری کورتەچیرۆکی نوورەشەشە

نوورەشەشە ناوی شەشەمین کورتەچیرۆکی کتێبی “بۆنی تاریکی” ی شاعیر و چیرۆکنووس فەرهاد شاکەلییە کە چاپی سێیەمی ساڵی ٢٠١١ لەلایەن دەزگای ئاراس”ەوە چاپ و بڵاو کراوەتەوە. ماجەرای دەقەکە بەم جۆرەیە : نوورەشەشە و خانەوادەکەی لەنێو کەسوکاریاندا لە گوندەکەیان دەژیان. شەشە بە هەر کولەمەرگییەک بووە نەیهێشت نوورە و دایکی موحتاج بن. وەختێ شەشەی باوکی نوورە ماڵئاوایی لە ژیان دەکات، دایکی نوورە کێچ دەچێتە کەوڵییەوە و هەوای شار لە کەللەی دەدات و چەندێ خزم و کەسوکار هەوڵی لەگەڵ دەدەن، بێسوود دەبێ و دەستی نوورە دەگرێت و دەچێتە شار. لەوێ لای وەستا شەریف کە هاوڕێیەکی باوکی نوورەشەشە بووە، جێگایەک پەیدا دەکەن. نوورە سەرسام دەبێت بە بارودۆخی شار وەختێ لەسەر دیواری ناو ئاودەستخانەی مزگەوتەکان دەیەها دروشم و قسەی سەیر دەخوێنێتەوە. دواتر هەر بە هەوڵی وەستا شەریف کاری بەردەستی لای حەمەسەنی تەنەکەچی بۆ نوورەشەشە ددەدۆزنەوە. نوورە بێئاگا لە دونیای شار و پەیوەندییە ناتەندروستییەکانی شار خەریکی کارکردن دەبێت. تا ڕۆژێک وەستاکەی هەوڵ دەدات دەستدرێژی بکاتە سەر نوورەشەشە و نوورەش دەیکاتە دەنگەدەنگ و هەڵدێ. ماوەیەک بێکار دەمێنێتەوە. لێرەشەوە بۆڵە و گلەیی دایک دەست پێدەکات. تا ڕۆژێک نوورەشەشە بە هەوڵی خۆی کاری سەکنیی لای بلە زۆراب، مام برایم بۆ خۆی دەدۆزێتەوە. نوورەشەشە دڵی بە کارە تازەکەی خۆش بوو. ڕۆژێک وەستا برایم لە کاتی گەڕانەوەیان لە ڕێگا زەفەری پێدەبات و نوورە هەرچەند دەپاڕێتەوە کەڵکی نابێت و لە تاوان تەسلیم دەبێت و دەڵێت توخوا وەستا یان مام برایم ئازارم مەدە با زۆر نەیەشێت.

مام برایم توخوا وازم لێبێنە
وس بە قویندەر
مامە برایم ئەومە قوربانت بەس ئەمجارە وازم لێ بێنە(٩).

ئیتر نوورە شەشە لێرەوە هەست دەکات سنووری منداڵی دەبڕێ و دەبێتە پیاو و پێ دەنێتە دنیای خەڵکە گەورەکان.

مام برایم توخوا ئازارم مەدە…
ئازارت نادەم، نا…دایکەنە دەی…
ئاخر توخوا زۆر دەترسم توخوا با ئێشی نەیەت.(١٠).

ئیتر لێرە ڕووداوەکانی نێو چیرۆکەکە دەگەنە چڵەپۆپە و (Rising Action) ڕوو دەدات. تەسلیمبوونی نوورەشەشە بە بلە زۆراب چڵەپۆپە( Climax) و خاڵی وەرچەرخانی ململانێی نێوان دوو دنیای تاوان و بێتاوان، جەللاد و قوربانی، ڕاوکەر و ونێچیرە. ئەو هێڵە ڕوو لەسەرەی ڕووداوەکان لەو خاڵەوە ڕوو لەخوار دەکشێت. ئیتر وەک دەرئەنجامی ئەم کردارە درامییە لە ئەدەبی گێڕانەوە، ڕووداوەکان خاو دەبنەوە و ململانێکان هێورتر دەبنەوە. دواجار نووسەر(حیکایەتخوان) لەمیانی بەڕێکردنی فوئادی ئامۆزایەوە لە گەراجی نەهزە لە شاری بەغداد نوورەشەشە دەبینێت و سەکنی هەیە و ئیتر بەو جۆرە ڕەوڕەوەی ڕووداوەکان دەچێتە پێش. ستراکتووری چیرۆکی نوورەشەشە نیشاندانی کاڵبوونەوەی پەیوەندییە کلتووری و کۆمەڵایەتییەکانە لە شار، ئەو پەیوەندییانەی کە لە گونددا هێشتا بەهاکانیان لە ئاستێکی بەرزتردان. نیشاندانی دوو وێنەی لێکجیاوازی شار و لادێ و دوو جۆر پەیوەندی و دوو جۆر ژیانە، ئاماژەیەکی گرنگە بە گەشەی پیشەوەریی کە شاریش وەک دەرئەنجامی ئەو گەشەکردنە هاتۆتە بوون و شکڵ و شێوەی پێدراوە. شاریش وەک وتمان بۆ پاڵەوانی چیرۆکەکە “نوورەشەشە” جێی ڕامان و سەرسووڕمان بوو.” نوورەشەشە زۆر دڵی بەشار خۆش بوو. حەزی دەکرد شەو و ڕۆژ بەناو کۆڵان و بازاڕ و قەیسەریدا بسووڕێتەوە تەماشای دوکان و کۆگا و شتی جوان بکات”(١١). نووسەر لەهەڵبژاردنی کارەکتەرەکانی چیرۆکی “نوورەشەشە”دا زۆر بە وردی لە کۆی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمی کۆمەڵگەی کوردستانی ڕوانیوە. بۆیە کارەکتەری گونجاوی بۆ کار و شوێنی گونجاو هەڵبژاردووە. سیفەتەکانی پاڵەوانە سەرەکییەکان(Protagonist) لەچیرۆکی نوورەشەشە بریتین لە :
یەک: نەخوێندەوارن یان کۆلکە خوێندەوارن و دووریی ئەو کارەکتەرانە لە قوتابخانە و کتێب و زانست و مەعریفە.
دوو: سادەن و بە کۆمەڵێ گرفتی دەروونیی دەورە دراون، هەرچەندە کێشەی ئابووری یەکێکە لە کێشە گشتی و باوەکانی کارەکتەرەکان.
سێ: دڵپاکی و نییەت پاکی کۆمەڵایەتی کارەکتەرەکان و وابەستەبوونیان بە کلتوور و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی پاشماوەی سیستەمی دەرەبەگایەتی .
چوار: بێکەسی و غیابی پەروەردەی دروست و نەبوونی سەرپەرشتیار و لێپرسینەوە بە تایبەتی نوورە کە باوکی نەماوە و دایکیشی فریای ژیانی سەختی شار ناکەوێت.
بەمجۆرە فەرهاد شاکەلی بە وشە و لە ڕێگەی کورتەچیرۆکێکەوە وێنەی دیمەنێکمان بۆ دەکێشێت کە بە شێوەیەکی نهێنی و نادیار لەسەر دیواری نێو ساختمانی کۆمەڵگە هەڵواسراوە و مرۆڤەکانیش نایبینن.

داتەپینی هێڵێ درامیی مۆراڵ لە بونیادی دەقی نوورەشەشەدا

لە بونیادی دەقی چیرۆکی نوورەشەشەدا هێڵی درامیی مۆراڵ لە بەرزبوونەوە و دابەزیندایە. لە کۆمەڵگەی کوردستان و لە لادێیەکی ناوچەی گەرمیان کە لە لایەکەوە ئایین زۆربەی ژیانی خەڵکی زەحمەتکێشی خستۆتە ژێر چاودێری و لە لایەکی ترەوە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لە چەشنی خزمایەتی و هۆز و عەشیرەت زۆر بە زەقی سێبەری هەیە بەسەر ژیانی تاکەکانەوە. مۆراڵێش لەژێر کارتێکردن و کاریگەری ئەو دوو فاکتەرە ئاکتیڤەوە پێناسەی کراوە. بۆیە لادان لەهێڵێ مۆڕاڵ گەورەترین پرسیار لەسەر کەسێتیی تاک دروست دەکات و هەندێ جار خزم و کەسوکاریش دەکەونە ژێر فشاری کۆمەڵایەتییەوە و پەرچەکردار و هەڵوێست وەردەگرن. لە کورتەچیرۆکی نوورەشەشە ئەو سەروەرییەی کە مۆڕاڵ لە کۆمەڵگەی کوردستان هەیەتی لەئەنجامی دەسدرێژی کردنە سەر نوورەشەشە تووشی داتەپین دەبێت و نیشاندانی وێنەیەکی قێزەوەنە لە حاڵەتێک کەئیش لەسەر کوشتنی بەها مرۆییەکان دەکات. مۆڕاڵ لە دەقی نوورەشەشە بە دوو جۆر خۆی نمایش دەکات. جۆرێکیان مۆڕاڵی دیار و بێگەردە کە بە فلتەری ژیانی کۆمەڵایەتی تاکەکاندا تێدەپەڕێت و بە ڕێزیشەوە ناوی دەهێنرێت. بەڵام ئەوی تریان مۆڕاڵی نادیار و خەوشدارە کە بە هیچ جۆرێک بە فلتەری کلتوور و ژیانی کۆمەڵایەتیدا تێناپەڕێت. بەڵام سەرباری ئەو پێداگرییەی مرۆڤەکان لەسەر مۆڕاڵ، کەچی بە هەزاران مرۆڤ دەبینین ڕۆژانە دەبنە قوربانی حەز و خولیا و شەهوەتی ناوگەڵی مرۆڤگەلێک کە بچووکترین ئینتمایان نییە بۆ مەسەلە مۆڕاڵییەکان. پیشەگەلی لە چەشنی تەنەکەچی و سەکنی و فیتەر و کوشنچی و وایەرمەن و..تاد، بە گشتی ناچنە چوارچێوەی ئەو دیمەنە ناقۆڵا و ناشرینەوە، چونکە ئەو پیشەگەلە سەرباری ئەوەی سەرچاوەی بژێوی سەدان و هەزارەها خێزانن و بە هەزاران وەستای بەڕێز دوور لەو کارە دڕندانەیە بە ئارەقی نێوچەوانیان بژیوی خۆیان و خێزانەکانیان دابین کردووە و دەیکەن. بەڵام لە پەنای ئەمانەشدا و لەلایەن گەلێ وەستای نائینسانەوە و لە چوارچێوەی هەر ئەو پیشەگەلەوە گەلێ منداڵی جوانکیلەی پاک و بێگەردیان کردۆتە نێچیری شەهوەت و دەروونە نەخۆشەکانیان و دووچاری کارەساتیان کردوون، ئەمانیش بە دەوری خۆیان هەم وەک تۆڵەکردنەوەی خۆیان و هەمیش وەک خوو و نەریتێک کە ژیانیانی نەخشاندووە، درێژە بەو کارە ترسناکە دەدەن. واتە منداڵبازی هەر تەنها لە چوارچێوەی خولیا و ئارەزوو نەماوەتەوە، بەڵکو لە چیرۆکی نوورەشەشە بۆتە حاڵەت، بەڵام حاڵەتێکی ترسناک و نادیار.
فەرهاد شاکەلی وەک نووسەرێکی بوێر لە پایزی ساڵی ١٩٨٣ دا دەست دەخاتە سەر دەردێکی ترسناک کە بەرۆکی کۆمەڵگەی کوردستانی گرتووە و چاونەترسانە وێنای دەکات. بێدەنگی لە ئاست ئەو دەردە کۆمەڵایەتییە و لا لێنەکردنەوەی بۆ کۆمەڵێ هۆکار دەگەڕێتەوە کە گرنگترینیان ئەمانەن:
یەک : ترس لە شکانی شکۆی کۆمەڵایەتیی مرۆڤ و کەمڕەنگبوونەوەی شانازییە کلتوورییەکان.
دوو : سەرقاڵیی تەواوی ناوەندەکانی نووسین و ڕۆشنبیری بە کێشە سیاسییەکان و مەسەلەی خەباتی کورد و شۆڕش و ڕزگاری مرۆڤی کوردەوە و بینینی ئەم پەتا کۆمەڵایەتییە وەک کێشەیەکی لاوەکی.
سێ : نەبوونی ڕەخنەیەکی کۆمەڵایەتی و لە ئارادانەبوونی سیستمێکی پەروەردەیی دروست سەبارەت بە سەرجەم دیاردە و کێشەکان و ئاڕاستەکردنی کۆمەڵگە بەرەو ڕەهەندەکانی کرانەوە و مۆدێرنەکردنی ژیان.
چوار : ئامادەنەبوونی نووسەرانی کورد بۆ سازشکردن لەسەر ناعەقڵانیەت و دەستگرتن بە کۆمەڵێ بەها؛ کە کار لەسەر خۆدزینەوە و دروستکردنی ناسنامەی نووسەر دەکەن لە بوارەکانی کۆمەڵایەتیی و ڕۆشنبیریی.
پێنجەم : فەرامۆشکردنی ئەم پرسە کۆمەڵایەتییە لەلایەن ڕای گشتی و میدیا و دەسەڵاتە کۆنەپارێزەکانی کۆمەڵگەوە.
پشتگوێ خستنی ئەم پرسە کۆمەڵایەتییە کە مەترسی هەیە بۆ سەر بەهاکانی ژیان، هۆکارێکە بەرەو بۆگەن بردنی کۆمەڵگە و کەنارخستنی ژیان لە لێواری کارەسات و ڕووداوە نەخوازراوەکان.

                     کۆمەڵگەی کوردستان و پرسی منداڵبازی..خولیا یان حاڵەت؟

لەکۆمەڵگەی کوردستاندا (بەتایبەتی لە باشووری کوردستان) پرسی منداڵبازی لەدەرەوەی سنوورە ناسراوەکانی مۆڕاڵ و ژیانی خێزانەوە هەناسەکانی خۆی داوە. نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم و بگرە زوتریش ئەوەی نەخشی ژیانی کۆمەڵایەتیی و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی دیاری دەکرد، بریتی بوو لە سیستەمێکی تۆتالیتاری و حکومڕانی دەوڵەتێک کەهەموو شتێکی لەلوولەی چەک و سەرکوتی سیاسیدا دەبینییەوە. پەروەردە و فێربوون، میدیا، هۆشیاری کۆمەڵایەتیی جگە لە بەرجەستەکردنەوەی بەرژەوەندییەکانی حکومەتی سەرکوتگەر هیچی تر نەبوون. لەدۆخێکی وەهادا بەدڵنیاییەوە خزمەتگوزاری و ئاوەدان کردنەوە و خۆشگوزەرانی کۆمەڵایەتیی و سەقامگیری ئاسایش بۆ گەلی کورد خەونگەلێکی دوور بوون. ئەمە جگە لەوەی کە دۆخی سیاسیی کورد وەک بوونی بزووتنەوەیەکی ناڕەزایی و خەباتێکی چەکدارانە دژ بە حکومەتە یەک لەدوای یەکەکانی عێراق زەمینە خۆشکەر بوون بۆ هیشتنەوەی ئەو پارچەیە لەدواکەوتوویەکی نەخوازراو. بۆیە لە وەها کۆمەڵگەیەکدا دەبینین کە سەرباری پرسی منداڵبازی، پرسگەلی وەک نێربازی و ئاژەڵبازیش بوونی هەبووە. ئەم پرسانە لە بنچینەدا ڕەنگدانەوەی ئەو هەلومەرجەن کە مرۆڤەکان توانای هەڵبژاردنیان نییە و ناتوانن ئازادییەکانیان دەستەبەر بکەن. واتە فەزای کۆمەڵایەتی و ئابووریی کوردستان بە جۆرێک بووە کە مرۆڤەکان لە بەرامبەر غەریزە و ئارەزووەکانیان جگە لەپەنا بردن بۆ درۆ و فێڵکردن لە خەڵک هیچی تریان لەدەست نەهاتووە. ئێمە ئەگەر چی هیچ ئامار و داتایەکی دادگا و دەزگای پۆلیسی کوردستانمان سەبارەت بە دەستدرێژی کردنە سەر منداڵ لە بەردەستدا نییە، بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە ئەو دیاردەیە بنبڕ بووە. چونکە زۆرجار ترس و شەرم ڕێگرن لە پەردە لادان لەسەر ئەو دیاردەیە. دۆخی کۆمەڵایەتی کوردستان کە بارگاوییە بە شەرم و ترس، فەراهەمهێنەری زەمینەیەکە کە تیایدا قوربانییەکانی ئەم پرسە نەک هەر ئامادە نین داوای گەڕانەوەی شکۆ و مافی پێشێلکراویان بکەن، بەڵکو قایلبەخشن بەو ستەمە. بێدەنگبوون لەم شکانی شکۆیە، بێدەنگبوونە یان دەستبەرداربوونە لە بەهای مرۆیی. هەر لەم دۆخە شەرمئاوەرە بۆ نموونە تا کۆتایی سەدەی بیستەمیش ئاژەڵبازی (بەتایبەتی کەرگاین) دیاردەیەکی بڵاو بوو و نەک هەر لە گوندەکانی کوردستان بەڵکە لە شارەکانیش گەنج و هەرزەکاران بەشانازییەوە چیرۆکەکانی خۆیان لە چۆنیەتی گاینی ماکەر دەگێرایەوە. دیاردەی ئاژەڵبازی سەر بە کلتووری دەرەبەگایەتییە و کاتێ کۆمەڵگە لە سەرەتاکانی قۆناغی سەرمایەداری دایە و ‌هێشتا عەقڵییەتی کۆمەڵگە عەقڵییەتێکی لادێیە و مرۆڤەکان سوێند بە سەری یەکتر دەخۆن، ئاژەڵبازیش کۆڕی کوڕ و کاڵ گەرم دەکات. ئەگەر ترس و شەرم ڕێگر بن لە بەئاشکرا باسکردنی منداڵبازیی، ئەوا ئاژەڵبازیی ئەو ترسەی تێدا نییە. ئاژەڵبازیی هەندێجار بۆتە ناو و ناتۆرە و بەخشینی سیفەتی ناشیرین بە ئینسانەکان و هەندێجاری تریش بۆتە مایەی دەیان نووکتەی کۆمەڵایەتیی لەسەر مرۆڤەکان.
منداڵبازیی ئەگەر لە سەرەتاوە وەک بۆشایی سێکسی و خولیای تاک خۆی نمایش بکات، بەڵام دواتر وەک پرسیکی کۆمەڵایەتی گەشە دەکات و لە نێو توێژێک لە پیشەوەران دەبێتە حاڵەتی باو و نەوە دوای نەوە پەیڕەوی دەکەن. لەگەڵ گەشەی شارو پیشەسازی و بڵاوبوونەوەی قوتابخانە و خوێندەواری لە کۆمەڵگە، ئەم پرسە بنەبڕ نابێت بەڵام کەم بوونەوەی بەرچاو بەخۆیەوە دەبینێت.
فەرهاد شاکەلی لە دەقی چیرۆکی نوورەشەشەدا زیرەکانە جووڵە بە کارەکتەرەکانی ناو دەقەکە دەکات چ لە ڕایەڵەی پەیوەندییەکانیان و چ لە گفتوگۆ و مەنەلۆگی کارەکتەرەکان کە لە بەردەم گەشە و بەرەو ئاڵۆزبوونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی ژیانی شار تووشی بارودۆخێکی نەخوازراو دێن. نووسەر بە هەڵبژاردنی کارەکتەرەکان و شوێنکات و چنینی گرێچنە و دیالۆگەکان جوان ئیشی لەسەر پرسێک کردووە کە کەم نووسەر لە پانتایی ئەدەبی کوردی وێراویەتی خۆی لێبدات و زۆر کەمیش ئاوڕ لەم حاڵەتە دراوەتەوە، کە بەهەزاران مرۆڤی کردۆتە قوربانی بێئەوەی کۆمەڵگە لەئاست ئەو کارەساتە جەرگبڕە هەستی بجووڵێت و ڕابچڵەکێت.

سەرەتای تەممووزی ٢٠١٣
کەنەدا

سەرچاوەکان :
١-سکانداڵی ئابڕوبەر لە بی بی سی ئاشکرا بوو، سایتی بەهاری کورد ئاژانسی هەواڵی نێودەوڵەتی http://baharikurd.com/ku/far-ku/82-culture/219-bbc-jimmy-savile-sexual-abuse-scandal.html
٢-بڕوانە سایتی Info on Islam کە زانیاری بەکەڵکی سەبارەت بەو دەردە کۆمەڵایەتییە خستۆتە بەرچاو http://crombouke.blogspot.ca/2010/01/1.html
٣-هاوڕەگەزبازی لە ڕۆمای کۆن. بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە سایتی http://en.wikipedia.org/wiki/Homosexuality_in_ancient_Rome
٤-پاپا لەسەرووی یاساوە نییە، تاوانەکانی ناو کەنیسەی کاسۆلیک داوای دادپەروەری دەکەن. نووسینی کریستۆفەر هیچنیس. بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە سایتی http://www.slate.com/articles/news_and_politics/fighting_words/2010/03/the_pope_is_not_above_the_law.html
٥-شارستانی ئیسلامی لەسەدەکانی ناوەڕاست نووسینی مارشاڵ هودگسن. وەرگیراو لەم سایتەی خوارەوە. http://en.metapedia.org/wiki/Pederasty_in_Mohammedanism
٦-هاوپەیمانییەکی نوێ دژ بە پۆرنۆگرافی منداڵان دەبەسترێت، سایتی ڕادیۆی کوردی لە سوید بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە http://sverigesradio.se/sida/artikel.aspx?programid=2200&artikel=5368292
٧-ژیاننامەی ئۆسکارد وایڵد بڕوانە کتێبی Oscar Wilde By Richard Ellmann 1987
٨-کەڵە مەقامزانی بەغدا ڕەحمەتوڵڵا شەڵتاغ-ی کورد جەلال خدر گۆڤاری ڕامان ژمارە ٥٢ ی ساڵی ٢٠٠٠ لاپەڕە ٨٧.
٩-بۆنی تاریکی کۆچیرۆک نووسینی فەرهاد شاکەلی لەبڵاوکراوەکانی دەزگای ئاراس هەولێر چاپی سێیەم ٢٠١١.
١٠-هەمان سەرچاوەی پێشوو.
١١- هەمان سەرچاوەی پێشوو.




عەزیز گەردی ڕەزێکی بەبەرهەم لە دامێنی قەڵادا… یوسف محەمەد بەرزنجی

تێوەردان(مداخله):
نەتەوە چۆن خاوەنی زمان وکەلتوورو خاک وسەروەرییەکانی دیکەیە، نێوەندی ڕۆشنبیری وڕوناکبیریش بەهەمان شێوە خاوەنی سامان وبەهاو و گەنجینەی مەزنی عەقڵی و داهێنانی تایبەت بەخۆیەتی، ئەدیب و شاعیران ونوسەران هونەرمەندەکان بەهەموو بوارو نێوەندو ڕێچکەکانیەوە، سامانی نیشتمانیی وسەروەری و گەنجینەیی لەبننەهاتووی گەلەکانیانن، پارێزگاریکردن لەدەستکەوت و سامان و گەنجینەی وڵات ونەتەوە، بەستراوەتە بەپلەیەکی بەرز بەکەسایەتییە دەست ڕەنگین و داهێنەرو بەبەرهەم و ماندووەکانی ئەم نێوەندەوە، پێشکەوتن تەنیا لە بواری تەکنەلۆژیاو باڵەخانەو پرودو تونێل و ڕێگاوبان وئابووری و پیشەسازیدا نیە، بەڵکو بەشێکی گەورەو گرنگی بەر نێوەندی ڕوناکبیری و داهێنانی عەقڵی وهزری مرۆڤ و کەسایەتییەکانی دەکەوێت، ئەوەی لەم دونیا جەنجاڵ وپڕکێشمەکێش و خۆخواردنەوەو داڕوخانەی مرۆڤ و وێران بوونی نیشتمان و کاوول بوونی شارستانییەکاندا دێتەدی و مرۆڤایەتی بۆنی پێوەناوەو مرۆڤایەتی لەدامێنی شەڕێکی خۆکوژیدا چاوڕێیەتی و چەکە کۆکوژو ناوکییەکان لە ئامادەباشیدان لەبەرانبەر یەکترداو لە ڕۆژو ساڵ و چرکەوکاتی نزیک بونەوەیدایە بۆ وێران بوون و کاولبوونی گۆی زەویی و مرۆڤایەتی، ڕەنگە لەئان و ساتدابێت، بۆتێکوپێکدانی مرۆڤایەتی و شارستانیەتی هەزاران ساڵەو بۆ بەخۆڵەمێش بوونی گەردون بەهەموو زیندەورانی زیندوو مردووییەوە، بەخاکیشەوە، بەڵام ئەوەی ئەمڕۆ بۆپێشکەوتن و بەرەو پێشەوە چونی کۆمەڵگەو مرۆڤایەتی تێدەکۆشێ، هزرمەندو نوسەرو ڕوناکبیرو هونەرمەندەکانن، کە لەسەردەستی بەرهەمی هزری ئەواندا گەلان و میللەتان هەنگاوی گەورەی پێشکەوتنیان بەسەخاوەتەوە بڕیوەو لەمەنزڵگەی سەروەری و وچانی بەرزدا بۆدونیای پێشکەوتن دەڕوانن و لەخەونی گەوردا دەژین.
عەزیز گەردی وەک نمونە:
عەزیز گەردی، پیاوێکی دەگمەن، ماندو بێدەنگ و سادەو ساکار هێمن دورەپەرێزو خۆدەرنەخەر، عەقڵێکی ناوازەو بەخزمەت بۆگەلەکەی، بەرهەمەکانی بەقەد باڵای مرۆڤێکی کوردە، زاناو زمانزانە، لەئینگلیزی و فەرەنسی، فارسیی، عەرەبی، ئازەری، کوردی… ڕەنگە کەمم گوتبێت دەزانێت، تائێستا لەشاشەیەکی تیڤیەکەوە نەبێنراوە، لەکۆڕێکدا دەرنەکەوتوو، بەڵام دەیان کتێبیی بۆکتێبخانەی کوردی نوسیوەو وەرگێڕاوە، هەموو چاپکراوەکانی خۆیی بەهەوڵوماندوبوون وشەونخونی و پڕئازاروخەونی مەزنەوە چاپکردووە، ئەو دکتواری هەیە، بەڵام قەت لەهیچ کتێبێکیدا، لەسەر ڕوو بەرگی چاپکراوێکیدا دالێک بۆپێشخانی ناوەکەی دانەنراوە، عەزیز گەردی کوڕی لادێ و شارە، بەڵام خەمی ئەو کتێب و خوێندەواری و پێشکەوتنە بۆگەلەکەی، ئەو بەمامۆستایەتی دەیان نەوەی شارو گوندی تا زانکۆ پێگەیاندووە، ئەوەندەی بەخەمی خوێندەوارییەوە بووە، نیوئەوەندە بەخەمی خۆیەوە نەبووە، ئەو پێاوێکی مەزنە سامانی گەورەو گەنجینەی نەبڕاوەی ئەم گەلەیە، چۆن ئاسایش وئارامی بۆپێشکەوتن بەنرخ و بەکەڵکە، نوسەران وڕوناکبیرانیش بۆگەل بەکەڵک وبەسودن، نابێت ئەم گەنجینەو سامانە نەتەوییانە فرامۆش وپەراوێز بخرێن،تکایە عەزیز گەردی کەوەک ڕەزێکی بەردارو گوڵێکی بۆنخۆشە فەرمامۆش مەکەن و بەهاناییەوە بچن، چونکە ئەم سامانەگەورەو مەزنانە تا سەدەیەکی تر ڕەنگە دروست نەبنەوە، تا لەژیاندان ڕێزیان بگرن و بەسامانی گەل وخاکی خۆتانی بزانن و بابیرنەچنەوە.


عەزیزگەردی ویادەوری:
لەسەرەتایی ساڵی هەشتاوە مامۆستا عەزیز گەردی دەناسم، چەندجارێک لەناحیەی بەحرکەمەنزڵگەو زێدی خۆیی سەردانم کردووەو بەخزمەتی گەیشتووم، لەگەڵ مامۆستای پارێزەرو خەمخۆری مێژوو کەلەپوورو دڵسۆز مامۆستا (عەبدولڕەقیب یوسف)سەردانم کردووەو بەسەرمان کردۆتەوە، کاتێک مامۆستا لەزانکۆی موسڵ قوتابیی بوو لەبەشی فەرەنسی، لەیەکەم ساڵدا کتێبێکی لەفەرەنسییەوە کردە عەرەبیی و لەزانکۆ بەهۆی لێهاتووی و توانای ئەم کەسایەتیە لەقۆناغی یەکەم بەرزکرایەوە بۆقۆناغی سێیەم وڕێزی لەزانکۆ لێگیراوەو بەبەهای بەرزەوە سەیری کرا، ئەوکاتانەش دەهاتە سلێمانی چەندجار لەگازێنۆی گەل و میوانخانەکەی میرزاحسێن، ئوتێلی گەل یەکترمان بینیوە، ئەو کاتەی سەرەتای ساڵانی هەشتاکان، (ئەدەبی بێگانان)ی چاپکرد بەچەندبەرگێک و (داغستانی من)ی ڕەسوڵ هەمزەتۆڤی لەئینگلیزییەوە وەرگێڕاوچاپ و بڵاو کردەوە، زیاتر ناسراو ناوی لەنێوەندی ئەدەبیدا لەدرەوشانەوەدا بوو، مامۆستا عەزیزم کاتێک ناسی گەنجێکی ١٤ ساڵان بووم، زۆر سەرسام بووم بەزمان پاراوی و سادەیی و لەسەرخۆیی و دەوڵەمەندو کامڵ لە مەعریفەدا، ئەوکاتەی (کتێبخانەی خاکی)مان لەگازێنۆی گەل هەبوولەگەڵ شەهید مەحمودخاکی، لەشەقامی مەولەوی تەنیشت پۆستەی سلێمانی، سەردانی دەکردین و دەمانبینی وبەخزمەتی دەگەیشتین، هەرکاتێک هاتبێتە سلێمانی سەردانی مامۆستای شوێنەوارو ناس ومێژووپەروەر مامۆستا عەبدولڕەقیب یوسفی کردووە، ئەوەندەی بزانم ئەم دوکەسایەتیە زۆر ڕێزو خۆشەویستی لەنێوانێدا هەیە.


عەزیز گەردی کێیە:
عەزیزگەردی، پیاوێکی بێگەردە پاکە دڵسۆزە ناوی(عەزیز ئەحمەد عەبدوڵڵا)یە ساڵی ١٩٤٧لە بەحرکە لەدایک بووە، ساڵی ١٩٦٨ هاتونەتە شاری هەولێر، بەڵام زۆری بنەماڵەکەیان هەر لەناحیەی بەحرکە ماونەتەوەو بەکاری ئاژەڵداری وجوتیارییەوە سەرقاڵبوون،ساڵی ١٩٩٤ ماستەری بەدەستهێناوە، ١٩٩٩ دکتۆرای بەدەست هێناوە لەسەر(سەروا) لەزۆرێک لەقوتابخانەکان مامۆستایەتی کردووەو وانەی وتۆتەوە، دوای ئەوەی زانکۆی تەواوکردووە بۆتە مامۆستای کۆلیژی ئەدەبیاتی زانکۆی سەڵاحەددین، وەیەکێکە لەنوسەرە پڕبەرهەمەکان لەنوسین و وەرگێڕاندا، بەداخەوە بەهۆیی نەخۆشیوەڕۆژی دووشممە ٦-٦-٢٠٢٢. ماڵ ئاویی کردو بەجێیهێشتین، زۆرێک لەکەس و لایەن و دەزگاکان ویستویانە ڕێزلێنان و بۆنەی بۆ سازکەن، بەڵام ئەو ڕەتی کردۆتەوەو رازی نەبووە، ئەو هەمیشە دەڵێت: بەرهەمەکانم ماندوبوونم حەزی خۆمەو منەت بەسەرکەسدا ناکەم.
داغستانی من و نامەیەک:
کاتێک (داغستانی من)ی ڕەسوڵ هەمزەتۆڤ، لەلایەن مامۆستا عەزیز گەردییەوەچاپ وبڵاوکرایەوە، لەمانگی (٩)ی ساڵی ١٩٨٥، بۆهێنانی کتێبەکەی سەردانی شاری سلێمانی کردوو، بەخزمەتی گەیشتم وداوام لێکرد ژمارەیەکی زۆر لەکتێبەکەیم بۆبنێرێت بۆئەوەی بۆی بفرۆشم وبۆی ساخ بکەمەوە،ئەو پەیمانیدا بۆم بنێرێت ئەوەبوو کەڕۆیشتەوە بۆشاری هەولێر، گەرایەوەو،بەژمارە(١٧٠)دانەی بۆهێنام منیش هەموویم بۆفرۆشت و بە بەڕێز هیمداد حسێن کەئەو کاتە قوتابی زانکۆی سەڵاح ددین بوو، لەکۆلێژی ئاداب بەشی زمانی فارسی و هاوڕێی قوتابیان خوالێخۆشبوو سابیرشێخ حسێنی حاجی مامەندی و دکتۆر عەتاڕەشید حسێن بوو، لەهەمان کۆلیژو جارجار دەهاتە سلێمانی، پارەی کتێبەکانم بەشێکی فرۆشراوی بۆناردو پاشتر ئەویشم بۆنارد، ئەویش پاشتر داغستانی من، بەرگی دووەمی بەکاغەزی بۆر چاپکردبوو، بەڵام بەپەڕەی سپی وجیاواز لەچاپەکەی دانەیەکی بۆناردم، ئەم نامەییەی کەدەیخوێننەوە باسی دکتۆر هیمداد حسێن و(١٧٠)ژمارە داغستانی من و کتێبە فرۆشراوەکان دەکات مێژووی نامەکە وەک بەڵگەو دیکۆمێنت بۆ بەرواری ١٤|٩|١٩٨٥ دەگەڕێتەوە، کتێبی (داغستانی من)ی ٢٥|٩| ١٩٨٥ بەدیاری و پێشکەش بۆ ناردم تائێستا لەلام پارێزراون.


هەولێر
١٤|٩|٩٨٥
بۆکاک یوسف محەمەد، کتێبخانەی خاکی
سڵاو…
ــ کاک یوسف کەداغستانەکەم
هێنا سلێمانی(١٧٠)دانەم لات
بەجێ هێشت. نازانم چیت لێکردون؟
ئایا بەکتێبخانەکانت فرۆشتوە یان
لای خۆت ماوەتەوە؟
ئەگەر فرۆشراوە پارەکەم بۆ بنێرە
ئەگەر نەفرۆشراوە حەزدەکەم
بزانم چی بەسەرهاتوە.
ــ وەعدم دابوو کەدانەیەکی سپی
داغستانت بۆ بنێرم، ببورە
کەنەمنارد، چونکە پێ ڕانەگەیشتم…
ئێوارە بوو، کاک هیمداد گوتی:
بەیانی دەچمە سلێمانی پێ ڕانەگەیشتم
بچمەوە ماڵێ …

برات عزیزگەردی


کۆپی دەستخەتی نامەکەی دکتۆر عەزیز گەردی
نامەیەک لەسلێمانییەوە:
٦|٦|٢٠٢٢
بۆ دکتۆر عەزیز گەردی ئازیزم
پاش سڵاوڕێز….
دکتۆرگیان من گەنجێک بوو تۆم ناسی، سەرەتا بەرهەمەکانتم بینی و خوێندمەوەو پاشان خۆتم بینی و تۆم خۆشویست، کاتێکیش بویت بەهاوڕێم و بەرهەمەکانتم لەئامێزی خۆشەویستی و خوێندنەوەدا لە ئامێزگرت، زیاتر بەتۆ و بەرهەمە بێوێنەو نایابەکانت و بەزمانە بێگرێو گۆڵەکانت سەرسام بووم، زیاتر تۆ وەک گەنجینەو سامانێکی ئەم گەلە لام گەورەترو گەورتربویت و بوێتە یەکێک لەمەزنەکانی نێو کتێبخانەی کوردی کەمەڵۆیەکی گەورەت بەوێنەی ڕەشکەیەک گەنمی قەندەهاری بەگوڵەوەت خستە نێو خەرمانی پڕبەرەکەتی کتێبخانەی کوردییەوەو ئەو خەرمانە مەعریفیی و ڕۆشنبیرییەت دەوڵەومەند ودەوڵەمەند ترکرد، کەئێمە شانازی بە بوونتەوە دەکەین، ئێستا کەتۆ لەنێوجێدا بەدەم ئازارەوە دەتلێیتەوەو لەبەرگریدای، ئێمە خەمێکی قوڵمان لەناخدا هەڵگرتووەو چاوەڕێی سەرفرازی و چاکبوونەوەی تۆ دەکەین، تا دەست بدەیتەوە ژێرباڵی خەرمانی پڕبەرەکەتی مەعریفەو زانستت، دوبارە وەک ڕەزە بە بەرهەمەکەی دامێنی قەڵای سەربەرزی هەولێرەکەمان بت بینین.
دکتۆرگیان، ئێمەی خوێنەرو قوتابیەکانت، تۆمان خۆشدەوێت و تۆمان لەیادەو قەت بیرمان ناچیتەوەو فەرامۆشت ناکەین، خوازیاربووین بەزوترین کات بەتەندروستییەکی باشەوە، بتبینین و بەدیدارت شادبین بەڵام بەداخەوە زوو بەجێدهێشتین و ئێمەت لەبێنازی کتێب و وەرگێڕاندا بەجێهێشت. یادت بەخێر وڕۆحت ئارام.


دڵسۆزت: یوسف محەمەدبەرزنجی
سلێمانی٦|٦|٢٠٢٢


بەشێک لەبەرهەم و خەرمانە پڕبەرەکەتەکەی دکتۆر عەزیز گەرد

*بەشێک لە بەرهەمەکانی مامۆستا عەزیز گەردی :
نوسین ولێکۆڵینەوە

  • ئەدەب وڕخنە ساڵی ١٩٧٤
  • چەشەی ئەدەبی
    -پەخشانی کوردی ساڵی ١٩٨٧
    -ڕەوانبێژی ٣ بەرگ ١٩٧٢ـ ١٩٧٩
  • ئەدەبی بەراودكاری، ساڵی ١٩٧٨
  • ئەدەبی بێگانان ٥بەرگ ١٩٨٥
  • سەروا ساڵی ١٩٩٨
  • کێشی شیعری کلاسیکی کوردی بەراودکردنی لەگەڵ عەروزی عەرەبی ساڵی ١٩٩٩
  • رابەری کێشی شیعری کلاسیکیی کوردی ٢٠٠٣
  • کێشناسی کوردی
  • فەرهەنگی کێشناسی
  • فەرهەنگی مەم وزینی خانی
  • شیخ ڕەزای تاڵەبانی، لێکۆڵینەوە.

وەرگێڕان:
-سێ نیگار، چیرۆکی بەلەکاییڤ، ساڵی ١٩٧٦

  • ئافره‌تی كورد لەتوركیا ١٩٨٣
    داغستانی من، ڕەسوڵ هەمزەتۆڤ، دوو بەرگ ١٩٧٩- ١٩٨٥
  • چیرۆکەكانی ئیزۆپ، برایانی ئیزۆپ ساڵی ١٩٨٤
  • ژیانی ئافرەتی کورد، هێنی هارۆڵد هانسن، ساڵی ١٩٨٤
  • کۆمەڵی لادێی کوردستانی هاوچەرخی عێراق بەرامبەر نوێبوونەوە،لیژەک ژیکیل ساڵی١٩٩٩
  • ئەفسانەی کوردی، م.ب ڕۆدینکۆ، ساڵی ٢٠٠٠
    -ئەفسانەو ڕازی کوردی، عەلی ئەشرەف دەروێشیان,٢٠٠٠
    -كوردوزمانی كوردی،توفیق وەهبی، ساڵی ٢٠٠٢
    -كاریگەری گۆرانی لەسەر کوردیی ناوەڕاست، میشیل لیزنبێرگ ساڵی ٢٠٠٤
    -ڕەوشی ئابووری و کۆمەڵایەتی کوردی ڕەواندز، ساڵی ٢٠٠٥
    -ئەفسانەی کوردی، ئۆدیخانی جەلیل، ساڵی ٢٠١٠
    -ئەفسانەی هەنگاری، فال بیرۆ، ساڵی ٢٠٠٨
    -ئەفسانەی ژاپۆنی
    -ئەفسانەی سلاڤی،پاڤۆڵ دۆبشسکی
    -ئەفسانەی فیرعەون
    -ئەفسانەی هیندی
    -ئەفسانەی چینی، ساڵی ٢٠٠١١
    -ئەفسانەی پێست سورەکانی ئەمریکا،ویلیام ترۆیچ لارند، ساڵی ٢٠٠١١
    -ئەفسانەی ئێرانی
  • ئەفسانەی تورکی، ساڵی ٢٠١٢
    -ئەفریقی،ساڵی ٢٠١٢
  • ئەفسانەی ئەڵمانی، ساڵی ٢٠١٢
    -ئەفسانەی ئەرمەنی (چارلز دونیتگ)ساڵی ٢٠٠٦
  • دەنکە هەنار،کۆمەڵێک ئەفسانەی ئازەربایجانییە،ساڵی ٢٠٠٨
    -داستانی حسێن کورد وچەند هەقایەتێکی تر، ئەحمەد ئازەر ئەفشار
  • درەختی چل داستان، ساڵی ٢٠٠٧
    -ئەگەر خۆر بمرێ (ئۆریانا فالاچی) (ڕۆمان(ساڵی ٢٠١٣
  • پیاوێک (ئۆریانا فالاچی) (ڕۆمان(، ساڵی ٢٠١٣
    -پەنەلۆپە لە جەنگدا (ئۆیانا فالاجی)،ساڵی ٢٠١٢
    -ژیان و جەنگ و هیچی تر (ئۆریانا فالاجی)ساڵی ٢٠٠٨
    -گفتوگۆ لەگەڵ مێژوودا (ئۆیانا فالاجی)
    -ئافرەت رەگەزی بێ کەڵک (ئۆیانا فالاجی)
    -ئەو پیاوەی بە تەنیا سەفەری کرد (كۆنستاتین گریگۆ) (ڕۆمان (
    -ئاشورا،عەلی ئەشرف دەروێشیان، ساڵی ٢٠١١
  • وەرزی نان، عەلی ئەشرەف دەروێشیان، ساڵی ٢٠١١
    -بیرەوەرییەکانی مامۆستایەک
    -بەرنامەی خوێندن
    -پڵنگ لە ڕۆژی دەیەمدا (کۆمەڵە چیرۆک(
  • پیاوانی بەیانی
  • بەرکوتێکی ژیانم،یەلجینی بەلەشینکۆ،ساڵی ٢٠١٣
  • چەند لاپەڕەیەک لەسەربردەی خۆم، سدرەددین عینی،ساڵی ٢٠٠٥
    -زارا عەشقی شوان، (محەمەد قازی) ساڵی ٢٠٠٧
    -کەوێتی دەمەنتاری، ساڵی ٢٠٠٤
  • رۆمیۆ جولێت، ولیم شکسپیر، ساڵی ٢٠٠٩
    -جۆڵای ئازا
    -چیرۆکین ناو بەندیخانە
    -حاجی موراد، تۆڵستۆی (رۆمان) ساڵی ٢٠١٤
    -حەفت گفتوگۆ
    -خوا و شەیتان (تۆڵستۆی (
    -خەڵک بەچی دەژی
    رۆمیۆو جولێت و مەم و زین
    -ساڵانی هەورین دوودوو (عەلی ئەشرەف دەروێشیان)
    -سولی ١٨(عەلی ئەشرەف دەروێشیان)
    -شا عەباسی گەورە
    -قوتیل (ئەلفۆس دۆدێ)
    -قۆڵبڕ (عەزیز نەسین)ساڵی ٢٠١٤
    -قەننە
    -کچەی فەرماندە (پۆشکین) ساڵی ٢٠١٥
    -کۆمیدیا دوو بەرگ (دانتی ئەلیگیری) ساڵی ٢٠١٥
    -گێلەکانی چێلم و مێژویان
    -گەشتەکانی گەلیڤەر
    -لاوەچ ، مەنسوری یاقووتی، ساڵی ٢٠١٤
  • كرمانج، مەنسوری یاقووتی، ساڵی ٢٠١٤
  • چرایەک لەسەر هادیان کۆ، مەنسوری یاقووتی،ساڵی ٢٠١٢
  • تەلخون، سەمەدی بهرەنگی، ساڵی ٢٠١١
    -لەشکری روسی لە جەنگی عێراقدا
    -لەگەڵ منداڵانی گوندەکەماندا
    -ماینی چل جوانوو
    -مەسەلەکە
    -نامەیەک بۆ ئەو کۆرپە نێرینەیەی کە هەرگیز لەدایک نەبوو
    -نامەیەک لە پەکینەوە پیرل س بک (ڕۆمان)ساڵی ٢٠١٣
    -هەقایەتی کوردەواری سێ دەتمام
    -هەقایەتەکانی مەشدی گەلین خانم، ل.ب، ستن
  • هەقایەتی بەغدایی، نبنستاس ماری کەرمۆ
  • هەندێ باوەری ئاینی مەندائی
    -هەندێ بەستەی کوردی
    -یەزداندۆخت
    -بەرسیلە، زەکریا تامر، ساڵی ٢٠١٩

سەرنج: ئەم وتارە بەرلەمەرگی ناوادەی مامۆستای بێگەرد دکتۆر عەزیز گەردی نوسراوە، بەداخەوە ئەمڕۆ٦-٦-٢٠٢٢ کۆچی کردوو بەجێیهێشتین… بۆیە کاتی وەفات و لەدونیا دەرچونم بۆ زیادکرد.


٥-٥-٢٠٢٢




زمانی سیاسیەت زمانی ڕۆشنبیر… زانا رەزاق

سەرەتا خۆی سیاسەت هونەرە هونەری بەڕێوەبەبردنی بوارەکانی کۆمەلگایە سیاسیەکانیش ئەو هونەرە بۆ بەڕێوەبەبردنی کۆمەلگا دەگرنە ئەستۆ ،خۆی دەبێ سیاسیەکان کەسانێکی لێهاتوو خاوەن ئەزموون بن هەروەها بەپێی کۆمەلگا و دەولەتەکانی دەوروبەر مامەلە بکات یانی دەکرێ بۆ نێو خەلکی خۆیی و کۆمەلگا بە زمانێکی ڕاشکاو باسی زۆر شت بکات بەلام هەموو شت نا چونکە ئەمە بۆ ئێمەی کوردستانی باش نیە لەبەر ئەوەی داگیرکەران چاویان لەسەر ئێمەیە و هەموو کات ئەوان لە ئێمە دەترسن دەشبێ بەپێی قۆناغ ئاستی بەهێزی بێهێزیی خۆی و بوارەکانی کۆمەلگا مامەلە بکات یانی بۆ نموونە، سیاسیەکان و سەرکردەکان بەپێی ئاستی بەهێزی خۆیان هەم لەنێو هێزەکانیان هەمیش بەهێزی پەیوەندییان لەگەل هێزەکانی تری کۆمەلگا هەمیش بەهێزی بوارەکانی کۆمەلگا هەنگاو بهاوێژن یان بە شێوەی تر سالانێک باسی مافەکان دەکەی دوای سالانێک کە بەهێزتر بووی داوای زیاتر دەکەی پاشانیش هەرئاوا بەلام بە مەرجەوە دەبێ پەیوەندی باش بێت لەنێو خۆیی و خەلکی کۆمەلگا هەمان شێوەش بۆ هێزەکانی تری کۆمەلگا.

کاتێک وتمان دەبێ بۆ خەلکی کۆمەلگای خۆی لە زۆر شت ڕاشکاو بێ بەلام بۆ دەولەتە دراوسێیەکان جۆرێکی تر بێ بۆ مامەلە کردن لەگەلیان بەس دەبێ هەستیاربن هەروەها کاتێک لەگەلیان دادەنیشن دەبێ خوێندنەوەیەکی دروست بۆ کەسەکانیان و پشت قسەکانیان بکەین …

دووەم زمانی ڕۆشنبیرەکان یانی بلێین ڕۆشنبیر کەسێکە جیاوازترە لەسیاسیەکان ئەو کەسێکە یان کەسانێکن ڕەخنە لەکەمو کورتییەکان دەگرن و بەدیلی باشتر ئامادە دەکەن هەروەها ئەرکێکی ئەوان ئەوەیە کە خەلکی کۆمەلگا هۆشیار بکەنەوە تاک دروست بکەن بەهەمان شێوە دەکرێ ڕۆشنبیرانێک ئەرکێکی گرنگتر بگرنە ئەستۆ ئەویش ئەوەیە خەلکی وولاتە داگیرکەرەکانیش هۆشیار بکەنەوە لەستەمی دەسەلاتدارەکانی ئەو وولاتانە یانی لە هەموو دونیا وولاتان و سیاسیەکان پەیوەندییان لەگەل یەکتری هەیە بەتایبەت لەگەل دەولەتە دراوسێیەکان ئێمەش بەشێکین لەو دونیایە و سیاسیەکانمانیش بەشێکن لەو سیاسیانەی وولاتەکان بەلام زۆر گرنگە ڕۆشنبیری ئێمە هەم خەلکی کۆمەلگای خۆمان هۆشیار بکاتەوە هەمیش بچێتە نێو مێشکی مرۆڤەکانی کۆمەلگاکانی وولاتە داگیرکەرەکان خەلکەکەی لەسەر ئەو شتانە هۆشیار بکاتەوە کە حکومەتەکانیان دژی ئێمە کردوویانە.

جا ئەوە خۆی زۆر گرنگە چونکە لێرەدا خالێک هەیە زۆر گرنگە ئەویش ئەوەیە کاتێک سیاسیەکانمان مامەلە لەگەل وولاتە داگیرکەرەکان دەکەن خەلکی ئێمە هەیە ئەوانیش جۆرێک لە جۆرەکان خۆشدەوێ یانی سیاسیەکانی ولاتە داگیرکەرەکان ئەوانی خۆشدەوێ ووردە ووردەش کاریگەری لەسەر دروستدەکات پێویستە خەلک لەوە هۆشیار بێت و بزانن کاتێک مامەلە لەگەل ئێمە دەکەن مانای ئەوەنیە دۆستی ئێمەن یان لێدوانی ئەوان لەکەنالەکان و میدیاکان بە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ بگوازینەوە کاتێک دۆستی ئێمەن خەلکی ئێمە ژێردەستەی ئەوان نەبێ.

تێبینی هۆشیار کردنەوەی خەلک و مرۆڤەکانی ئەوان بەڕێگایەکی باش دەزانم چونکە ئەگەر ئەوان ووردە ووردە هۆشیار ببنەوە هەروەها مێشکیان لە پەروەردە ناتەندروستیە ڕزگار ببێت بێگومان ئەمە سەرەتایەکی باش دەبێ.




یاسای ئێستای هەڵبژاردنی كوردستان یەكێكە لە باشترینی جیهان… عەلی مەحمود محەمەد

لە سەروبەندی هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێم ئەوەی بیوتایە سەرۆكی هەرێم راستەوخۆ هەڵبژێردرێت بۆیان كفرێكی گەورە بوو, لە كاتێكدا سستەمە چاكەكانی جیهان ئەوانەن كە پەرلەمانین و سەرۆك راستەوخۆ هەڵدەبژێردرێت تێیدا, دواتر هەر ئەوانەی سوكایەتیان بە رای جیاواز دەكرد دەنگی دەنگدەرانیان بردە پەرلەمانەوەو لەسەر سینییەك زێڕینین پێشكەش پارتیان كرد, وەك بینیمان بەڕێز نێچیرڤان بەرزانی بە 82%ی دەنگەكان بووە سەرۆكی هەرێم, لە رێگەیەكی دیكەوە دەنگەكانیان بە پارتی فرۆشت, وا نەبوایە بۆ كاندیدی پارتی هێنانەوەی پەنجاو یەك لە سەد لە دوو خولیشدا ئەستەم بوو نەك 82%.
سەرۆكی هەرێمی كوردستان كە دەسەڵاتی زۆر زیاترە لە سەرۆكەكانی فینلەندا, نەمسا, پورتوگال, زۆرینەی وڵاتانی ئەوروپای رۆژهەڵات كە بە هەڵبژاردنی راستەوخۆ دەگەن بە پۆستەكە لە چوارچێوەی سستەمی پەرلەمانیدا, تەنانەت لە سەرۆكی باشوری ئەفریقا كە بە سستەمی سەرۆكایەتی ناسراوە, تیایدا سەرۆك لەناو پەرلەمان هەڵدەبژێردرێت, لێ پەرلەمان مافی گۆڕینی هەیە كەی خواستی بێت, وەك چۆن یاكوب زۆمای لە 15ی فیبریوەری 2018 لەسەر كورسیەكەی لادا, كە سەركردایەتی پارتەكەی دوو خول بۆ سەركەوتن كرد, تیایدا توانی” 69,69% و 65,90% ” دەنگەكان بهێنێتەوە.
ئەو ترسەی هەمان بوو لە سستەمە پەرلەمانیەكەی برادەران, كە بە نەڕەو دروشمەوە نەك بە عەقڵەوە بانگەشەیان بۆی دەكرد, تەخوینی نەیارانی فكری خۆیانیان دەكرد, خۆشیان جاهیل بوون بینینیان تەنها بەرپێی خۆیان بوو, گفتوگۆ لە گەڵ جاهیلدا خۆكوژییە, هەڵبژاردنی سەرۆك بوو لەناو پەرلەمان, پەیوەندی بە ئازادی و دیموكراسی و چاكسازی و حكومەتی یاساكەوە نەبوو كە ئیدعایان دەكرد, بەڵكە پەیوەندی بەوەوە هەبوو دەنگی پەرلەمانتارەكانیان لە هۆڵی پەرلەماندا مەزاد بكەن و لە بەرامبەریدا شتێك وەربگرن, ئاخر ئەوان ناتوانن دەنگی بنكە و دەنگدەر راستەوخۆ هەڕاج بكەن, ساناترین رێگا دەنگی پەرلەمانتارانە بۆ فرۆشتن وەك كردیان, ئەم قسەیەم پێنج سەڵ لەمەوپێش وتووە, لەسەریشی جوێن باران كرام.
لە جیهان 45 وڵاتی كۆماری پەرلەمانی هەیە (زۆرێك لە وڵاتانی ئەوروپا لەم تەرزەن) , لێرەدا سەرۆكی وڵات بە دوو جۆر دیاری دەكرێت, بەشێك راستەوخۆ لەناو خەڵك هەڵدەبژێردرێت كە زۆرینەن و باشترین و دیموكراسیترینیانن تەنانەت لە چاو سستەمەكانی دیكەی هەڵبژاردنیشەوە, بەشی دووەمیان لەناو پەرلەمان هەڵدەبژێردرێن, بە هەردوولایانەوە كەمتر لە 25%ی وڵاتانی جیهان پێك دەهێنن.
ئەوەی ئەمانە بیری لێدەكەنەوە بەرژەوەندی هەنووكەییە نەك پرۆژە بۆ جێكەوتنی دیموكراسی و نوێنەرایەتی زۆرینە و دیموكراسیەت و قازانجی داهاتووی پرۆسەی سیاسی, ئەم هەڵپەی گۆڕینی یاسای هەڵبژاردنەش بەو ئاقارەیا ئەنجامەكەی دەڕوات, دواتر وەك وتەنی زۆریان دەبێت كاڵەك بە ئەژنۆ بشكێنن, چونكە ئەنجام زیانی بۆ پەزەكانیان دەبێت.
دوو خاڵ جێگای سەرنجە ئاماژەی پێ بدەین, لە لایەك ئەوان خەڵكی كوردستان بە دواكەوتوو دەزانن, پێیان وایە كوردستان لە ئاست ئەو یاسایە نییە كە هەیە, لە كاتێكدا خەڵكی كوردستان هوشیاری زۆر لە پێش پارتە سیاسیەكانەوەیە, وە پێیان وایە گۆڕینی یاساكە ئەگەری زیادكردنی كورسی لێدەكرێت, لە كاتێكدا پێشەنگی سیاسی بیر لە دوارۆژ و كۆی پرۆسەكە دەكاتەوە نەك بەرژەوەندی هەنووكەیی كە لەوەشدا ئەگەری هەیە پێشبینییەكەیان پێچەوانە دەكەوێتەوە, بە تایبەت بۆ پارتە مام ناوەندییەكان” یەكگرتوو, نەوەی نوێ, كۆمەڵ, گۆڕان, لیستە نوێكان وا دێن”, چونكە لە ئەساسدا پارتی لەگەڵ سستەمی بازنەیی خۆ هەڵبژاردنی تاك بووە ” دیداری تەمەن- ل240″.

یاسای هەڵبژاردنی كوردستان

یاسای هەڵبژاردنی كوردستان رێژەیی یەك بازنەیی كراوەی زێدەی بەهێزە,لە جیهاندا 80 وڵات پەیڕەو لە سستەمی هەڵبژاردنی رێژەیی دەكەن, یەك بازنەیی كراوەی بێسنوور, یان چەند هەرێمی”كوردستان هەرێمێكە بۆ خۆی”, یاخود رێژەیی بە سنوور بۆ چوونە پەرلەمان”نموونە سستەمی هەڵبژاردنی ئیسرائیل هەموو وڵات وەك هۆڵەندا یەك بازنەیە لیچ رێژەی 3,25% دیاریكراوە بۆ چوونە پەرلەمان”, كاتی خۆی كە ئەم یاسایە دوای هەمووارەكان چەسپیووە, لەگەڵ بەشداری پێكردنی كۆتاكان زیاتر مۆركی تاڵەبانی پێوە دیار بووەو خواستی بووەو خۆزگەی بۆ هەموواری یەكەم یاسای هەڵبژاردن خواستووە “مام جەلال دیداری تەمەن -بەشی دووەم ل232-233 “, كەچی ئێستا كوڕەكانی دەیانەوێت بیگۆڕن.
یاسای هەڵبژاردنی هەرێمی كوردستان وەك ئاماژەمان پێی دا یەك بازنەییەو رێژەیەك بۆ چوونە ناو پەرلەمان دیاری نەكراوە, ماوەی بەهێز كۆتا كورسییەكان دەبەن, نموونەی ئەم یاسایەو یاسای هەڵبژاردنی وڵاتی هۆڵەنداو كرواتیا و ئەنگۆلا(داخراوە), ئەروبا(باقی ئەقوا نییە), زۆر وڵاتی دیكەیە بە دیاریكردنی هێنانی رێژەی لانی كەم بۆ چوونە ناو پەرلەمان, نەك وەك ئەوەی پەرلەمانتار ع م وتی ئەم سستەمە باوی نەماوە, بەڵكە پێچەوانەكەی تەواو راستە جیهان بەرەو ئەو دەڕوات, چونكە ئەو سستەمە دیموكراسیترینیانە, نوێنەری زۆرینەی زۆری بەشداربووانی دەنگدان دەچێتە پەرلەمانەوە, ئەو خۆی ئاگای لە جیهان نییە…….. لەم یاسایە نوێنەری زۆرترین بۆچوونە سیاسییەكان دەچێتە پەرلەمانەوە, كەمترین دەنگ دەفەوتێت و بێ نوێنەر دەبن لە چوارچێوەی دەنگدەراندا ( هەرچەندە لە پرۆسەی سیاسیدا رۆژ بە رۆژ متمانە بە سستەمی پەرلەمانی لاواز دەبێت و رێژەكانی دەنگدان دادەكشێن روو لە خوار, من لایەنگری سستەمی دیموكراسی راستەوخۆم), لەو وڵاتانەی بازنەكانی هەڵبژاردنیش لەسەر بنچینەی هەرێمەكان دابەش كراوە لە سستەمی بازنەیی نەك شارو قەزاو ناحیە.

بەراوردێك لە نێوان دوو نموونە لە باوترین سستەمەكانی هەڵبژاردنی جیهان

دەمەوێت بۆ بەرچاو رونی زیاتر دوو نموونە لەسەر سستەمی رێژەیی یەك بازنەو بازنەیی زۆر بازنە بهێنمەوە, ئەوجا بەراوردێكیان بكەین, لە دوا هەڵبژاردنی پەرلەمانی هۆڵەندا كە بە باشترین سستەمی هەڵبژاردنی جیهان دێتە ژماردن, تەنها نوێنەری 1,99%ی دەنگدەران بیچ بەش بوونە لە نوێنەرایەتی و نمایندەیان نەچۆتە پەرلەمانەوە, لە كۆی 37 پارتی بەشداربوو وە هیچ هاوپەیمانیەتییەك دروست نەكراوە, لە پرۆسەكە 17یان بوونەتە خاوەند كورسی پەرلەمان, لە بەرامبەردا نوێنەری 98,1%ی دەنگدەران لە ناو پەرلەمانن, لە كاتێك رێژەی لانی كەمی دەنگ هێنان 0,67% داندراوە بۆ چوونە پەرلەمان, لە كوردستان ئەو رێژەیەش دیاری نەكراوە.
نموونەكەی دی هەڵبژاردن لە سستەمی بازنەیی هەر لەو وڵاتانەی بە پیتی ه ن وەردەگرین كە ئەویش هیندستانە, لە هیندستان لە هەڵبژاردنی 19-5-2019 نرخی كورسیەك لە كۆدا 888هەزار دەنگ بوو, وەلێ بۆ پارتی دەسەڵاتدار بهاراتا جاناتا 756029 دەنگ بوو, پارتی ناوبراو 2229076879 دەنگی هێناوەتەوە دەكاتە 37,30%ی دەنگەكان و 303 كورسی بردووە, بۆ 10 پارتی هاوپەیمانیشی لە هاوپەیمانی نیشتمانی دیموكراتی كە 30 كورسیان بردووە نرخی كورسییەك هەر وا بووە, كەچی پارتی كۆنگرەی نیشتمانی ئۆپۆزسیۆن 119,495,214 دەنگی هێناوەتەوە كە دەاتە 19,46% ی دەنگەكان تەنها 52 كورسی بردووە , هەر كورسییەك بۆ ئەو 2297984 دەنگ وەستاوە, ئەویش هاوپەیمانی یەكگرتووی پیشكەوتنخوازی پێك هێناوەو بە هەموویانەوە 110 كورسیان بردۆتەوە, 9 پارتی ناو هاوپەیمانیەتیەكە چوونەتە پەرلەمانەوە بۆ ئەوانیش نرخی كورسییەك هەر وایە, نرخی كورسییەك بۆ پارتی كۆنگرەو هاوپەیمانەكانی 3,4 جاری نرخی كورسی پارتی بهاراتا جاناتا بووە.
لە هەڵبژاردنەكە كۆی گشتی 5 هاوپەیمانی بۆ هەڵبژاردنەكە پێك هێنراوە, زیاتر لە 75%ی پارتەكان ئەگەر هاوپەیمانیان پێك نەهێنایە ناچوونە پەرلەمانەوە. لە هەمان هەڵبژاردن حیزبی شیوعی ماركسی 10744908 دەنگی هێناوەتەوە 3 كورسی بردووە, بیوجۆ جاناتا دیل 10174021 دەنگی هێناوەتەوە 12 كورسی بردووە بەهۆی هاوپەیمانیەتی لە گەڵ بهاراتا جاناتاوە , كۆنگرەی نەتەوەیی جامۆ كشمیر 280356 دەنگی هێناوەتەوە 3 كورسی بردووە, چونكە هاوپەیمانی پێك هێناوەو نرخی كورسی لە هەرێمەكەیان و زۆری كاندید هۆكار بوونە بۆ دەرچوونی, لە بەرامبەردا پارتی راشتریا جاناتا دال 6632247 دەنگی هێناوەتەوە نە چۆتە پەرلەمانەوە, دەبینین نا دادی زۆر لە سستەمەكە هەیە .
بە گشتی زیاتر لە 50 ملیۆن دەنگی لیستە بچوكەكان كە لە بان 609 پارتی سیاسی بوونە هیچ نوێنەرێكیان نەچۆتە پەرلەمانەوە .
بەم خوێندنەوە سەرەتاییە بۆ هەروو ئەزموونی هۆڵەنداو هیندستان دەتوانین جیاوازی دادپەروەری یاسای هەڵبژاردن لە هەردوو وڵات بەراورد بكەین.

سستەمی هەڵبژاردنی كوردستان پێویستی بە گۆڕین هەیە؟؟

یاسای هەڵبژاردنی هەرێمی كوردستان یاسایەكە بە ئیمتیاز دیموكراسییە لە چوارچێوەی سستەمی سیاسی باودا, ژمارەیەكی كەم بۆچوونی سیاسی و پارت و لیست بێ نوێنەر دەمێننەوە, ژمارەیەكی كەمی دەنگی دەنگدەر بێ نوێنەر دەبن لە پرۆسەكە, بۆیە بە بڕوای من وەك یاسا لە چوارچێوەی كایەی سیاسی پەرلەمانیدا باشترینە لە جیهان, وەلێ وەك جێبەجێكردن خراپترینیانە, كە خراپ جێبەجێ دەكرێت, چارەسەر گۆڕینی یاساكە نییە بەڵكە چاككردنی خراپییەكانە و تەشخیسكردنی دروستی نەخۆشییەكەیە.
وەك وتم یاساكە لە چوارچێوەی كایەی سیاسی پەرلەمانیدا چاكترینە, بە هەمواركردنی یاساكە خراپتر دەبێت, تا بازنەكان بچووكتر بكرێنەوە, شانسی هێزە كۆنەكان لە ئاغاو دەرەبەگ و كوڕە موستەشارو دەوڵەمەند و پارتی دەسەڵاتدار خاوەند دەزگای راگەیاندنی زەبلاح و …..زیاتر دەبێت, وە ململانێ توندتر دەبێتەوە, فشارو دەنگ كڕین و گرژی و گزی زیاترو توندتر دەبێت, هەنگاوێكیشە بۆ سەركەوتنی نەوەی موستەشارەكان, بۆیە باشترە خراپییەكان پرۆسەكە پڕ كرێتەوە نەك باشەكەش بگۆڕدرێت دەرگا لە بەردەم خەڵكی عەوام دابخرێت لە بەشداری سیاسی.
گۆڕینی یاسای هەڵبژاردنی كوردستان لە بەرژەوەندی زۆرینەی حیزبەكان بە مام ناوەندییەكانیشەوە نییە,كە ئەحمەقانە دوای هەلاكە كەوتوونە, سیاسەتی كەری دێزە چارەنووسی هەر مەرگە. گۆڕینی ئەم یاسا گورزێكیشە لە پرۆسەی سیاسی بۆ نەوەكانی داهاتوو, ئەستەم دەبێت بۆ لیست و پارتی نوێ بتوانن بچنە پەرلەمانەوە, دەرگای گۆڕانی سیاسی لە رێگای هەڵبژاردنەوە دادەخات.
ئەگەر ئاراستەكان روو لە پارتی بێت, ئەوا ئەو 31 ساڵ لەمەوپێش شەڕی لەسەر سەپاندنی سستەمی بازنەیی ئەنگلۆ ئەمەریكی كردووەو سانایە بگەڕێتەوە سەری.
لە كۆتادا ینك و پدك سستەمی بازنەییان دەوێت, بە تایبەت پارتی لە 1991ەوە ئەوە خواستی بووە, ئەوكات ئەنجام وەك ئەمەریكاو بەریتانیا و زۆرینەی ولاتانی كۆمۆنۆلس ” 58 وڵات بازنەیین, نموونەی هیندستانمان هێنایەوە”پایەی دوو حیزبی دەچەسپێت لە كوردستان, پرۆسەی سیاسی ستۆپ دەكات و دەرگا لەبەردەم هێزەكانی دیكە دادەخرێت.
جیا لەوانەش هێزی خاوەند پرنسیبی باوەڕ تەنها بیر لە بەرژەوەندی خۆی ناكاتەوە, بەڵكە پێشكەوتنی پرۆسەیەكی بۆ گرنگە, ئاراستەی روو لە داهاتووە.

ئەدی چی بكرێت؟

بۆ چارەسەركردنی كێشەی هەڵبژاردنی كوردستان كێشەی دیكەی زۆری هەیە وایكردووە هەڵبژاردنی هەرێمی كوردستان ببێتە خراپترین هەڵبژاردن لە جیهان, تەواو پێچەوانەی یاسای هەڵبژاردنەكەی, كۆمەڵێك هەنگاو هەیە پێویستە بنرێت بۆ چارەسەركردنیان, وەك ئاماری نوێی دەنگدەران و پاككردنەوەی لیستی دەنگدەران لەناوی مردووان, دروستكردنی لیستی دەنگدەرانی پێكهاتەكان بۆ كۆتاكان, دیاریكردنی لانی زۆری خەرجیەكانی هەڵبژاردن و دیاریكردنی سەرچاوەی پارەكان و ئاستی بەخششەكان ناوخۆو راگەیاندنی ناوەكانیان, قەدەغەی بەخششی بێگانە, قەدەغەی تەمویلی ولاتانی دەوروبەر, سزادانی توندی لیستەكان بۆ ئەنجامدانی جموجۆڵ لە رۆژی دەنگدان لە ناو شوێنەكانی دەنگدان و دەرەوەی, سزادانی قورسی پارتەكان لە بەرامبەر دەنگ كڕین بە بێبەشكردنیان لە كورسی ئەو ناوچانە, چاودێری وردی پرۆسەی دەنگدان و ژماردن و راگەیاندنی…….هتد, دەشێت دەیان خاڵ دیاریبكرێن بۆ رێگا گرتن لە ساختەكاری و دەنگ كڕین و لاوازكردنی رۆڵی ولاتانی بیانی لە كاریگەرییان لەسەر ئاراستەی دەنگدنەكان و لاواز كردنی رۆڵی پارە لە هەڵبژاردنەكاندا .
لە كۆتاییدا دەڵێم پارتی و یەكێتی دژی هەمواری یاسای هەڵبژاردن نین, هەموواركردنەوە تەڵەیەكە ناویانەتەوە تا كەموكوڕییەكان دیكەی پێ بشارنەوە, ئەوان لە كۆتادا ئارەزوویانە كوردستان بكەنە 100 بازنەی هەڵبژاردن.
ئەم زانیاریانە ببینن:
https://en.wikipedia.org/wiki/2021_Dutch_general_election
https://en.wikipedia.org/wiki/2019_Indian_general_election
http://drawmedia.net/page_detail?smart-id=10406




کورتە چیرۆک/ ئەو هەستانەی نابنە شیعر بەس دەگەیین… گۆران سەباح

پووشۆ لە سێتاقان، ماڵیان لە پشت گەرماوی کوردستانە. دیار نەبێ، خەڵک سوێند بە سەری دەخۆن. دیاریش بێ، ڕایدەگرن و پێی ڕادەبێرن.
لە نێو ماست، مەرەگەی بامیە، لە هەر شوێنێکدا، موو ببینێت، سەری پەنجەی شەهادەی بە زمانی کەمێک تەڕ دەکات، مووەکەی پێ دێنێتە دەرێ و تاوێک لێی ورد دەبێتەوە. ئەم قسەیەی بەناوبانگە، “ژیان لەم تاڵە مووە باریکترە، بپسێ، دەپسێ.”
مێروو، مێش، مێشوولە بکەوێتە نێو چای، بە سەری پەنجەی شەهادەی بە ئاستەم پاڵێکی پێوە دەنێت و نوقمی دەکات، پاشان دەریدەهێنێت و بەشێنەیی دەیخاتە نێو کلێنکسێک. ئەمەشی هەیە، “مێشوولەیەکی مردار لە یەک ملیۆن مرۆڤی بێ هەست بەنرخترە.”
لە گوانی مەڕ، پێی کێشکە، گوێی ئەسپ، قونی مەیمون، چاوی کوندەبەبۆ ورد دەبێتەوە. بەردەوام پرسیار دەکات. کە دەڵێ بۆچی بانگدان هەیە لە ئیسلام، خەڵک پێیان وایە کفری دەکات. کە دەڵێ بە دەستیبایە سێ ساڵ قوتابخانەکانی دادەخست و مامۆستاکانی دەکردە شوان، وەزیرەکانیشی دەکردە گاوان، خەڵک پێیان وایە شێت بووە.
“قاپت شووشتییە ئەوڕۆ؟” مام عەوڵای دوکاندار پیاوەکانی چواردەوری خۆی دەخاتە پێکەنین. “ئەدی گێسک؟”
پووشۆی خاوەن ژن و منداڵ سڵ ناکاتەوە لە پلاری پیاوانی گەڕەک. لای پیاوەکانی بەردەم دوکانی مام عەوڵا ڕادەوەستێت و سڵاو ناکات. یەک یەک سەیریان دەکات و لە دڵی خۆیدا دەڵێت، “ئەو مام عەوڵایە، چار مانگیش دەبێ گانی نەکردییە، پێوەی دیارە؛ ئەو کەریمە کەرە هەموو ڕۆژێ لە ژنەکەی دەدات؛ ئەو ساڵحە چاوچنۆکە ڕۆژێ یەک هەزار دەداتە ژنەکەی بۆ مەسرەفی مارێ؛ ئەو حاجی تەهایە دوو ژنی هەیە و دوو حەجیشی کردییە، لەسەر پشیلەش پاز نادات.”
“ئەو قاقەزانە چییە؟” مام عەوڵا دەیپچڕێنێت. “ناکا شیعر و میعران بنووسی لۆ مارێ؟”
پێکەنین. هەر یەکە لە ڕاستە خۆی پلارێک داوێت:
“هەستی ناسکە.”
“ژنی خۆی خۆش دەوێ بابە.”
“لە ئیشی ناو مارێ گەڕێ. چما شیعریشی پێ دەنووسن؟”
“عەجایب، پیاوی وا پەیدا بوونە ئەو عەیامەی.”

پووشۆ تەماشای کاغەزەکانی دەستی دەکات. خەیاڵی بۆ ئەوە دەڕوات دوایین شیعری خۆی بۆ ئەوان بخوێنێتەوە:
وەرە با دڵمان یەقین کەین
بەوەی هەمانە
وەرە با دوور بین لە چڵێسی
وەک دێوانە
ژیانی سادە زۆر خۆشترە
وەک عاریفانە

هەرچەندی دەکات، ناتوانێت خەیاڵەکەی بکاتە ڕاستی. پێیاندا دەخەنێتەوە و دەڕوات. مام عەوڵاش زوو یاوەرەکانی دەمکوت دەکات، “نا، لێی گەڕێن، بێتامی مەکەن.”
یەک لە پیاوەکان ددانی پێدادەنێت، هیچیان وەک پووشۆیان پێ ناکرێت.
“قسەیەکیش بۆ هەق بکەین،” مام عەوڵا کیلۆیەک تەماتە بۆ منداڵێکی پارچەرە دەکێشێت و بەڕێی دەکات. “بە سەری ئەو پووشۆیە، ئەوەی ئەو دەیکات لەگەر ژنەکەی، سیفەتی پێغەمبەرمانە.”
“صلی اللە علیە وسلم.” هەموو پێكرا وا دەڵێن.
هێندەی نەماوە بگاتەوە ماڵ. خەیاڵ دەیبات، دێتە پێش چاوی، کۆپلەی دووەمی شیعرە تازەکەی بۆ خێزانەکەی دەخوێنێتەوە:
وەرە با هیچمان نەوێ
سروشت نەبێ
وەرە با بۆنی خاک کەین
هەر لە باخ بین
موڵک و ماڵ هیچ نییە
بەس سەرئێشەیە

پێڵاوەکەی دەخاتە نێو دۆڵاب. سڵاو لە خیزانەکەی دەکات لە مەتبەخ، پشتملی بۆن و ماچ دەکات. دوای خۆگۆڕینی، گۆریە و دەرپێکوتەکەی دەشوات و هەڵیاندەخات. دێ سفرە ڕادەخات و قاپ و مڵاک و پەرداخ و سەوزە و ماستاو دادەنێت. لە کاتی نانخواردندا، منداڵەکەیان دەگریت، پووشۆ ناهێڵێت خیزانەکەی هەستێت، خۆی دەچێت ژیری دەکاتەوە. دوای نانخواردنیش، قاپەکان دەشوات.
کارەبا فیز دەکات، پووشۆ دەچێ لێی بداتەوە. دێتەوە و دەڵێ فیزی نەکردووە. گەرما تین بۆ منداڵەکەیان دەبات. خێزانەکەی دەتەقێتەوە بەسەر خاوەن مۆلیدە و حکوومەتدا. ئەمە برینی دەکولێنێتەوە و دەست دەکات بە گلەیی لە پووشۆ، “نەدەبا ئیشەکەت بەجێ بێڵی، دەبێ خۆت لە گێلی بدەی، هەمووی هەر گەندەڵن.”
پووشۆ منداڵەکە ژیر دەکاتەوە و لە بەرانبەر خێزانەکەی خەیاڵ دەکات شیعرێکی بۆ بخوێنێتەوە:
پێمدا بڕژێ، دڵت خاڵی کە
هەرچی دەبێ، خەتای منە
هەرچیت نییە، لێی بەرپرسم

بە پرتەپرتی ژنەکەی دێتەوە هۆش خۆی. هەرچەندی دەکات ناتوانێت شیعرەکەی بۆ بخوێنێتەوە. گوێیەکانی لای پرتەپرتە، مێشکی لای هەستەکانی. دێتە بەرچاوی هەستەکانی دەگەیین و دەبنە درەختێک لە ناوەڕاستی ژووری دانیشتن. لک و پۆپی درێژ دەبنەوە بۆ نێو مەتبەخ، ژووری نووستن، هۆڵ و تەنانەت سەربانیش. هێندەی نابات، درەختەکە خانووەکەیان دادەپۆشێت. وردە وردە تەواوی گەڕەکەکەش.




ئه‌كادیمیستی ناوداری كورد، عه‌زیز گه‌ردی، ماڵئاوا!… دكتۆر نووری تاڵه‌بانی

ئه‌دیب و نووسه‌ر و وه‌رگێڕی ناوداری كورد، مامۆستا عه‌زیز گه‌ردی به‌ یه‌كجاریی ماڵئاوایی لێكردین. به‌م بۆنه‌وه‌ بابه‌تی زۆر بڵاوكرانه‌وه‌ له‌لایه‌ن زۆر لایه‌نی ئه‌ده‌بی و ڕۆشنبیری و سیاسیی، به‌ پێویستی ده‌زانم ئاماژه‌ بۆ ڕۆڵی ئه‌و كورده‌ دڵسۆزه‌ بكه‌م بۆ هاوكاریكردنی (ده‌سته‌ی قانوونی باڵای كورد)، كه‌ له‌ ساڵی هه‌زار نۆسه‌د و نه‌وه‌ت و دوو، به‌ بڕیاری خولی یه‌كه‌می په‌رله‌مانی هه‌رێم دامه‌زرابوو بۆ هاوكاریكردنی په‌رله‌مان و حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان. ئه‌ندامانی ده‌سته‌كه‌ سێ‌ قانووونناسی ئه‌و ده‌مه‌ بووین، به‌نده‌و خوالێخۆشبوو حاكم ڕه‌شید عه‌بدولقادر و دكتۆر عه‌بدوڕه‌حمان ڕه‌حیم. حكومه‌تی هه‌رێم جێگای بۆ ده‌سته‌كه‌ دابین نه‌كردبوو، بۆیه‌ ماڵه‌كه‌ی خۆم كردبووه‌ باره‌گای ئه‌و ده‌سته‌ قانوونیه‌. ڕۆژانه‌ ئه‌و دوو ئه‌ندامانه‌ی دی ده‌هاتنه‌ ماڵه‌كه‌مان تا كاتژمێری دووی پاش نیمه‌ڕۆ ده‌مانه‌وه‌.
كه‌سێك داوای له‌ خوالێخۆشبوو مامۆستا عه‌زیز گه‌ردی نه‌كردبوو هاوكاریمان بكات، ئه‌و له‌وده‌مه‌ مامۆستا بوو له‌ یه‌كی له‌ قوتابخانه‌كانی هه‌ولێر، به‌ پایسكل ده‌هات بۆ وه‌رگرتنی ئه‌و پرۆژه‌ قانووننانه‌ی ده‌سته‌كه‌مان ئاماده‌ی ده‌كردن، تا بیانكاته‌ كوردی. ئێمه‌ له‌ ده‌سته‌كه‌ هیچ توانایه‌كمان نه‌بوو تا بیخه‌ینه‌ به‌رده‌ستی، به‌ ده‌ستی خۆم پرۆژه‌كانم ده‌نووسییه‌وه‌، چونكه‌ كۆمپیوته‌رمان نه‌بوو و كه‌سێكیان ده‌ستنیشان نه‌كردبوو هاوكاریمان بكات بۆ نووسین، یان لانی كه‌م فۆتۆكۆپیكردنیان پێش ناردنیان بۆ سه‌رۆكایه‌تی حكومه‌ت و په‌رله‌مانی هه‌رێم. كاك عه‌زیز بێ‌ ئه‌وه‌ی كه‌سێك هاوكاریی بكات، به‌ پایسكله‌كه‌ی ده‌هاته‌ ماڵه‌كه‌مان بۆ وه‌رگرتنی ئه‌و پرۆژه‌ قانوونانه‌ی ئاماده‌مه‌مان ده‌كرد، پاش چه‌ند ڕۆّژێك خۆی بۆی ده‌هێناینه‌وه‌. ئه‌ویش كۆمپیوته‌ری نه‌بوو، به‌ده‌ستی خۆی، پاش وه‌رگێڕانی بۆ سه‌ر زمانی كوردی، ده‌ینووسییه‌وه‌ بۆی ده‌هێناینه‌وه‌، له‌گه‌ڵ نوسخه‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌، كه‌ به‌ ده‌سخه‌تی من یان خوالێخۆشبوو كاك د. عه‌بدوڕه‌حمان ره‌حیم ده‌نووسرا.
پێشتر كاك عه‌زیز گه‌ردیمان نه‌ده‌ناسی، به‌ڵام ئه‌و ده‌یزانی ده‌سته‌كه‌مان خه‌ریكی ئه‌و ئه‌ركه‌یه‌ و كه‌س هاوكاریمان ناكات، ڕۆژێك سه‌ردانی كردین و ئاماده‌یی ده‌ربڕِی بۆ هاوكاری كردنمان. هه‌تا ده‌سته‌كه‌ به‌رده‌وام بوو له‌ كاره‌كانی، ئه‌ویش به‌رده‌وام بوو له‌گه‌ڵمان.
هه‌زار سڵاو له‌گیانی پاكی ئه‌و كورده‌ دڵسۆزه‌.




تۆ پزیشکیت، یان واعیز..!؟ شەماڵ بارەوانی

هەڵبەت ئایین باشترین ڕێگایە بۆ فریودان و قۆستنەوە و بەکارهێنانی لە پێناو جوڵاندنی هەست و سۆزی خەڵکێکی سادە لەوح و خوش باوەڕ و لە خشتە بردن و خۆڵکردنە چاویان.
کەمنین ئەوانەی لە ڕێگای بەکارهێنانی ئایینەوە، دەوڵەمەند بوون، بوون بە پەڕلەمانتار، دوکانی سیاسیان دانا و خۆشترین ژیانیان بۆخۆیان لە سەر حیسابی خەڵکێکی ئایێنداری بەستە زمان دابین کرد.

جامن هێندەی عەیب نەبیت، دەیهینم و دەیبەم و هەر کۆدەکەیم بۆ ناکرێتەوەو لێی تێناگەم، ئەوەیە، کە ئەو پزیشکە بەڕێزەیش من کە چەند بەرنامەیەکی موتابەعە بکەم، ڕێک هەمان شتی لێ بەدیدەکەم، نازانم لە خولی داهاتوو بە تەمای خۆ کاندیدکردنە، یان مەبەستێک و ئامانجێکی تری هەیە،
کە هێندە فۆکەس دەخاتە سەر هەندێک تەوەر و بەلای ئاقار و ئاڕاستەیەکیان دا خواردەکاتەوە، کە هەمووی ئامانج و ڕێگا و پەیامی ئیسلامی سیاسی و فێندەمێنالیستەکانە!؟

هەر بەڕاستی
مرۆڤی تاک ڕەهەند و تێڕوانین تۆتالیتار هەمیشە هەوڵدەدات و دەیەوێت هەموو ڕوانگەکانی تری دەرەوەی بازنەی ئیدەلۆژیا و بیر و باوەڕەکەی خۆی، تیرۆر بکات و بسڕێتەوە.

مەعلومە
کۆمەڵی کراو و شارستانی و پێشکەوتوو و مۆدێڕن، بە تەنها شۆێنی ئایینێک و مولکی فیکرێک و تاپۆی ئاڕاستەیەک نییە،
بەڵکو چۆن مەعبەد و ئاتەشگا و کلێسا و مزگەوتی تیایە، ئاواش سۆزانیخانە و باڕ و مەلها.
چۆن مرۆڤی ئایینداری تیایه، ئاواش بێ ئایین و ئەتایست و مولحید و گومانگەرا.
چۆن مەلا و واعیزی تیایه، ئاواش کچە مۆدێل و گۆڕانی بێژ و شاجوان و سەکسفرۆش.

لەوەها کۆمەڵێکدا:
ئینجا ئازادیت دەڕۆیتە باڕ، یان مزگەوت، نوێژ دەکەیت یان نایکەیت، کەس بۆی نییە بێت و تەداخولی ژیانی تایبەتیت بکات و فرمانت بە سەردا بکات و زۆریت لێ بکات و پێت بڵێت: یا دەبێت نوێژ بکەیت و مۆڵەتت تەنها سێ ڕۆژە، گەر نوێژ نەکەیت سەرت لەلاشەکەت جیا دەکەینەوە، یان جگە لەو ڕێگا دیکتاتۆریانە و داعشگەرایانە هیچ ڕێگا و چارە و هەڵبژاردنێکی ترت لە بەردەمدا نییە!

لە کۆمەڵی کراوە و پلورال و شارستانیدا،
هیچ کەسێک و بە هیچ پاساوێک و لە ژێر هیچ ناوێکدا،
بۆی نییە بێت و پێت بڵێت بۆ تەنورەکەت کورتە و تەسریحەی قژت بەو ستایلە ڕێکخستووە، بۆچی ناچیتە مەعبەد و ڕیشت دڕێژناکەیت؟
یان با فلان فیلم چونکە ماچی تیایە و فیسار سایتی پۆڕن ئەخلاقی خەڵک تێکدەدات دایخەین.
لە کۆمەڵی مۆدێڕن و سیکۆلار و پلورالدا،

هەڵبەت لوتکەی ئەخلاق ئەوەیه:تۆ وەکو خۆت و بە پێی دۆگم و بیر و باوەڕی خۆت بژیت و لێش گەڕێ بامنیش بە پێی بیر و باوەڕ و قەناعەت و بە ئازادی بۆخۆم بژیم.

ئاخر ئەوە لوتکەی داعش بوونە:
تۆ باوەڕت بە فرەیی( پلورالیەتی) ئایینی، سیاسی و کۆمەڵایەتی نەبێت و خۆت و ئایین و ڕوانینەکانت لە خەڵک بکەیت بە حەقیقەتی ڕەهاو یەقینی سەرو گومان و کابەی هەموان و ، خەڵکی ناچاربکەیت، کە دەبێت هەموان بە پێیەکانی تۆ هەنگاو بنێن و بە ئەقڵیەتی تۆ بیربکەنەوە و بە گوێچکەکانی تۆ ببیستن و بە چاوەکانی تۆ ببینن!

کاکە خۆ بە زۆر نییە من نوێژ ناکەم و نایەمە مزگەوت و باوەڕم بەو بیر و باوەڕەی تۆ نییە.

من هەرگیز گلەییم لە بابایەکی ئیسلامی سیاسی، یان سەلەفیزمێک نییە، ئەوان دیارە لەکۆێ ئاو دەکرێتە ئاشی ئیدەلۆژیاکەیان و سەر بە چ بەستەڵەک و دۆگمێکن و ئەقیدە و بیر و باوەڕیان سەبارەت بە سیکۆلاریزم و مەدەنیەت و مافەکانی ژن و ئازادیەکانی تاک و ئاژەڵ دۆستی و هەموو شت دۆستیەک چییە و ئاشکرا مەعدەن و هەموو شتێکیان دیارە کە چەندە داعشگەرا و تۆتالیتار و ڕاسیزم و دەمارگیرن.

بەڵکو کارەسات ئەوەیە تۆ نە مەڵابیت و نە واعیز و نە کاهین، نە بستێک ڕیشت هەیە و نەیش شەڕواڵت کورتە و نە ئیسلامی و نە سەلەفیزم و نەیش لە کەناڵیکی ئاڕاستە سەلەفیزم و ئیسلامی و ئایینی بیت، بەڵکو گەنجکێی شێوە مۆدڕنی و سەکسوکە پان بیت و لە کەناڵێک بیت لە ڕۆژی چوارشەممە یەکەم ڕۆژی پەخشی خۆت دەستپێبکەیت وەکو هێمایەک بۆ پیرۆزی ئەو ڕۆژە لای ئێزدیەکان و گەڕانەوە بۆ مێژووی باو باپیرانی بەر لە ئیسلام، کەناڵێکی بە ناو عەلمانی بیت، کەچی پزیشک بیت و وەکو واعیزێکی ئیسلامی و پیاوێکی ئایینی و بە دڵی ئیسلامیەکان قسە بکەیت و جارێک هاوسەرگیری کچەکان لە گەڵ کوڕی نێرگەلە کێشەکان پڕۆتستۆبکەیت و جارێکیش داوای ڕاگرتنی ماڵپەڕە سێکسیەکان بکەیت!
ئەرێ بەڕاست تۆ پزیشکیت، یان واعیز!؟

ماوەتەوە بڵێم:
هەڵبەت زۆربەی ئەوانەی لە سۆشیاڵ میدیا پشتگری ئەو داوا داعشیانەی ئەو پزیشکە واعیزەیان کردبوو درۆی دەکەن و خۆشیان شەوەکانیان بە دیار سایتە شین و پەمەییەکان بەڕێدەکەن.

ئاخ
مردن لە کوێی دوو ڕوویی کوشتمی.




وەک هەر بەیانییەک… شیعری نەوزاد بەندی

هەموو بەیانییەک ،
لە خەو هەڵئەسی ،
دڵت گیراوە ..
وەک دەیان هەزار بەیانی تر وای ،
هەنگاوێک ئەبوو هەڵبهێنرایە و
هەڵنەهێنراوە ..
هەموو بەیانییەک ،
تاوێرە بەردێک
ڕێک لەسەر سنگی تۆ دانراوە ..
ئەتەوێ هەڵسی ،
نازانی بۆچی ..
نازانی بۆ کوێ ..
هەرچی جێ هەیە ،
هەرچی ڕێ هەیە ، بە قوڕ گیراوە ..
وەک دەیان هەزار بەیانی تر وای ،
بۆ تابلۆی ژیانێک ،
ئەبوو بیکێشین ،
نەک نەمانکێشا ،
فڵچە وسکێچ و کاغەزەکەیشی
نازانین لە کوێ فڕێمانداوە ..!
هەموو بەیانییەک ،
وەک دەیان هەزار بەیانی تر وای ،
زۆرت پێباشە چاو نەکەیتەوە ..
ئەو گشت پێڵاوە بزماراویانە ،
لەسەر تەوێڵ و چاوت وەستاون ،
نەبینیتەوە ..
ئاخر ناخۆشە هەر بەیانییەک
وەک سەدان هەزار بەیانی تر بی ،
هیچ ڕووی نەدابێ..
هیچ نەگۆڕابێ ..
بچووکترین خەم نەسڕابێتەوە ..
هەر ئەشکەنجەکەی دەیەها ساڵ بێ،
…نەبڕابێتەوە ..
هەرچی ڕێگایە،دڕک دایپۆشیوە ..
دەرگا داخراوە ..
هەرچی پەنجەرە و دەلاقە هەیە ،
دژە هەتاوە ..
هەور دژە باران ..
ئاغا دژە نان ..
هەرچی ئەبینی ،
مات و ڕوخاوە ..
وەک دەیان هەزار بەیانی تر وای ،
هەرچی دەرد هەیە ..
هەرچی بەرد هەیە ،
وەکو خۆی ماوە ..




ئەوە جەنگی ئابوورییە کە کارایی زیاتری هەیە نەك جەنگی سەربازیی… زاهیر باهیر

مێژوو و ئەزموونەکان پێمان دەڵێن جەنگ، هەر جۆرە جەنگێك بێت دۆڕاوی سەرەکی زۆرینەی دانیشتوان و هاووڵاتیانن لە خەڵکە هەژار و ئاساییەکە. کۆتایی هەموو جەنگێکیش بە سەرکەوتنی لایەنێك لە هەڵگیرسێنەرانی جەنگ کۆتایی دێت و دۆڕانی ئێمە. جەنگی نێوانی دەسەڵادارن، دەوڵەتەکان هەر جۆرێك بن جەنگێکی ڕەوا نییە و پشتگیرکردنی هەر لایەکیان هەڵە و نادروستە.
لە جەنگی ئۆکرانیا و ڕوسیادا، لە لابەلاکردنەوە و بەدەستهێنانی ئامانجەکانی جەنگەکە پێشبینییەکانی هەردوو لا بە هەڵە دەرچوون. پوتین وا پێشبینی دەکرد کە لە دوو هەفتەدا یاخود لە مانگێکدا دەتوانێت ئۆکرانیا داگیربکات و دەسەڵاتدارانی ئۆکرانیا بۆ مەرامەکانی خۆی ملکەچ بکات. ئەمریکا و ڕۆژئاوا و ناتۆش وایان پێشبینی دەکرد کە ڕوسیا لە ماوەیەکی کەمدا تێدەشکێی و قۆناخی سەردەمیش لە قۆناخی مەترسی ڕوسیا و شەڕی سارد و گەرم تێدەپەڕێنن و پشتی وڵاتانی وەکو چین و بێلەڕوس و ئێران و سوریا و وڵاتە دۆستەکانی دیکەی ڕوسیا دەشکێنن. بەڵام واقیع پێچەوانەی بیرکردنەوە و تاکتیکەکانی هەردوولایان ڕۆیشت.
ڕۆژ بە ڕۆژ ئەو ڕاستییە دەردەکەوێت کە چەکی گەمارۆدانی ئابووریی و فشار خستنە سەر ڕوسیا و تەریککردنی زیاتری، بە زەرەری ئەمەریکا و ئەوروپا و سەراپای جیهان گەڕایەوە زیاتر لەوەی کە ببێتە چەکێك بۆ چۆکدادانی ڕوسیا و کشانەوەی لە ئۆکراینا و ڕازیبوونی بە مەرجەکانی ئەمەریکا و هاوپەیمانەکانی* .
شەڕەکە سەد ڕۆژی تێپەڕاند و ئامارەکان و بەڵگەکان ئەوە دەردەخەن ئەوە وڵاتانی ڕۆژئاوا و تا رادەیەکیش ئەمەریکایە کە لە پێگەیەکی لاوازی ئابووریدان، کە بە دوایدا لاوازی پێگەی سیاسی و کۆمەڵایەتی و دەسەڵاتیان دێت. هەر ئەمەشە کە ئێستا هەر هەموویان ڕازین بە وتووێژ و دانوستاندن بەڵام لە هەڵوێستی بەهێزیی ئۆکرانیاوە نەك لەم پێگە لاوازەی ئێستایدا تاکو هەژموون و کرێدتی خۆیان و ئۆکرانیاش بپارێزن . بەڵام وڵاتێک چەند شار و شارۆچکەیەکی داگیرکرابێت زۆریکش لە ئۆفیس و کۆمپانیا و گەڕەکەکانی نیشتەجێبوونی وێرانکرابێت و لە سنوری دەریای ڕەشەوە ئابلوقە درابێت، چۆن دەکرێت کە بەهێز بکرێت بۆ کاتی وتووێژ؟
هەر هەموویان بە نهێنی ئەوە دەدرکێنن کە چارەیەکیان نییە جگە لە سازشکردن و وتووێژ لەگەڵ پوتین –دا ، بەڵام تەنها ئەمریکایە و هەندێك لە ئابووریناسەکان و ڕۆژنامەنوسەکانن کە بە ئاشکرا ئەوە دەلێن.
چەند ڕۆژێک پێش ئێستا هێنری کیسنجەری کۆنە وەزیری دەرەوەی ئەمەریکی و سیاسەتمەدار وتی ” ڕەنگە کۆتایی شەرەکە بەوە بێت کە ئۆکرانیا بڕێك لە خاکەکەی لەدەست بدات” بایدن و ئەوانی دیکەش نایشارنەوە کە تاکە ڕێگایەك وتووێژ و دانوستاندنە. ڕۆژی سێ شەمە، 31/05 ، جۆ بایدن بە ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمزی وت ” داگیرکردنی ڕووسیا بۆ سەر ئۆکرانیا لە ڕێگەی دیپلۆماسییەوە کۆتایی دێت بەڵام ئەمریکا دەبێت چەک و تەقەمەنی بەرچاو دابین بکات بۆ ئەوەی بەرزترین کاریگەری لەسەر مێزی دانوستانەکان بدات بە ئۆکرانیا”.

ئەم وەرچەرخانە لە بۆچوون وهەڵوێستدا چۆن ڕووی دا؟
لە کاتێکدا زیاتر لە 40 دەوڵەت هاوکاری و هاوپشتی ئۆکرانیایە، بە سەدەها ملیار دۆلار هەم وەکو کۆمەکی مرۆیی بۆ ئۆکرانییەکان و هەم وەکو دانی چەك و تەقەمەنی قورس بە سوپای ئۆکرانیا دراوە. ئەمە جگە لە سەرفکردنی وەخت و پارەی دیکە لە ڕاهێنانی بڕێک لە سەربازانی ئۆکرانیا لەسەر بەکارهێنانی چەکە نوێیەکانی کە لە ئۆکرانیا و پۆڵۆنیا و لە بریتانیا بەڕێدەکرێت بە چونی پسپۆڕ و شارەزایانی وڵاتانی ناتۆ بۆ ئەو وڵاتانە.
لە سیاسەتی بۆیکۆتی نەوت و غازی ڕوسی، ڕوسیا نەك هەر زەرەری نەکردووە بەڵکو بە هۆی فرۆشتنیانەوە بڕی قازانجی نەوت و غازی، بەرزتر بۆتەوە. بە گوێرەی ئامارێکی نوێ لە چوار مانگی یەکەمی ئەمساڵداساڵی 2022 دا، پوتین شانازی بە زیادە حیسابی ئێستاوە دەکات کە بە بڕی ٩٦ ملیار دۆلار (٧٦ ملیار پاوەند) – بەهای غاز و نەوت زیادی کردووە کە سێ ئەوەندەی ژمارەی هەمان ماوەی ساڵی 2021 دەکات.
کاتێک یەکێتی ئەوروپا لە سەرەتای ئەم هەفتەیەدا قەدەغەکردنی بەشێکی خۆی لە هەناردەکردنی نەوتی ڕووسیا ڕاگەیاند، ڕوسیا بەمەش زەرەری نەکرد بەڵکو قازانجی کرد، چونکە تێچووی نەوتی خاو لە بازاڕەکانی جیهاندا بەرزبووەوە و ئەمەش بووە هۆی ئەوەی کە ڕوسیا سوودێکی دیکەی دارایی بەدەستبهێنێت.
ڕووسیا هیچ کێشەیەکی نییە لە دۆزینەوەی بازاڕی جێگرەوە [بەدیل] بۆ وزەکەی، هەناردەی نەوت و گاز بۆ چین لە مانگی نیساندا زیاتر لە سەدا 50 لە بەرانبەر ساڵانی پێشترا زیادی کردووە. هەروەها هیندستان هەر لە سەرەتاوە دوو ئەوەندەی ساڵانی پێشو نەوتی لە ڕوسیا کڕیوە و دایناوە لەبەر ئەوەی پێشبینی ئەم بارودۆخەی دەکرد. کڕینی نەوتی ڕوسیا لە لایەن هیندستانەوە و دەوامدان بە سیاسەتی ئاشتی لەگەڵ ڕوسییادا ئەمریکا و تەواوی وڵاتانی ڕۆژئاوای لە هیندسستان نیگەران کرد . هەر زوو وەزیری دەرەوەی بریتانیا خۆی گەیاندە هیندستان و ویستی دەسەڵاتدارانی ئەوێ بە هەڵوەشاندەنەوەی ئەو سیاسەتە ڕازی بکات . بەڵام نەك هەر ئەوان ڕازی نەبوون کورد وتەنی کچی خۆیان نەکردە قوربانی کوڕی خەڵکی، بەڵکو جوابێکی ئاواشیان پێدان سڕیان کردن و جارێکی دیکە نەتوانن ئەو داوایە لە حوکمڕانانی هیندستان بکەن.
سەرباری ئەمانەش سندوقی دراوی نێودەوڵەتی مەزەندە دەکات ئەمساڵ ئابووری بە ڕێژەی لە سەدا 8.5 دابەزێت بەهۆی داڕمانی هاوردەکردن لە ڕۆژئاوا. بەرزبوونەوەی هەڵئاوسانی پارە لە وڵاتانی گروپی 7 دا [G7 ] کێشەیەکی ترە. لە بەرواری 18/05/22 ڕێژەی هەڵئاوسانی پارە لەو وڵاتانی گروپی 7 دا ئاوا بووە: بریتانیا بە ڕێژەی لەسەدا 9، [بەرزترین ئاستی لە ماوەی 40 ساڵدا ] ئەمەریکا لە سەدا 8.3 ، ئەڵمانیا لەسەدا 7.14 ، کەنەدا لە سەدا 6.8 و ئیتالیا لەسەدا 6 ، فەرەنسا لە سەدا 4.8 ، یابان لە سەدا 1.2 .
هەڵئاوسانی پارەش یانی بەرزبوونەوەی تێچووی ژیانی خەڵك کە هەر هەموو شتێك گران بووە و گرانتریش دەبێت . هەر بۆ نموونە لە بریتانیادا کە نرخی غاز لە مانگی نیسانەوە بە ڕێژەی لە سەدا 54 سەرکەوت، لە مانگی ئۆکتۆبەردا ئەم ڕێژەیە زیاتر سەر دەکەوێت دوای ئەوەی کە گرێبەستی نێوانی حکومەت و کۆمپانیاکانی غاز لەسەر وەستانی بەرزبوونەوەی نرخ لە ڕادەیەکدا ، کۆتایی دێت ، ئەو کاتە وا پێشبینی دەکرێت کە ماڵێکی ئاسایی نرخی غازیان لە نێوان 700 بۆ 800 پاوەند لە ساڵێکدا زیاتر بدەن.
لە ئەنجامی جەنگەکەدا، ئابووریی ڕۆژئاوا ڕووبەڕووی قۆناغێکی گەشەسەندنی خاو یان نەرێنی و بەرزبوونەوەی هەڵاوسانی زیاتری پارە دەبێتەوە. ئابووریناسەکان پێشبینی ئەوە دەکەن کە بارودۆخەکە دەگەڕێنێتەوە بۆ ساڵانی حەفتاکانی چەرخی پێشوو کە هەڵئاوسانی پارە زۆر سەرکەوت. لە لایەکی دیکەوە بەڕیوەبەری بەرنامەی جیهانی خۆراک دەڵێت: “لە ئێستادا، سایلۆکانی دانەوێڵەی ئۆکرانیا پڕن. ئەمە لە کاتێکدا44 ملیۆن کەس لە جیهاندا بەرەو برسێتی دەچن “
یەکێتی ئەوروپا نەك هەر پێشنیاری ڕاگرتنی دانی پارەی بە ڕوسیا لەلایەن وڵاتانی نزیک لە ڕووسیاوە کردووە، بەڵکو یەکێتی ئەوروپا دژایەتیشیان دەکات. بەڵام ئەمە کارێکی لۆژیکانە نییە چونکە هەندێك لەو وڵاتانە زۆر پشت بە سووتەمەنی بەردینی دەبەستن؛ ئەڵمانیا 12%ی نەوتەکەی و 35%ی غازەکەی لە روسیا دەکڕێت، هۆڵندە لە سەدا 15 ، ئەو ئامارانەش لە هەنگاریا زۆر زیاترن. ڕەنگە سزاکان زیانیان بە توانای قەرزکردنی ڕووسیا گەیاندبێت، بەڵام تەنها بەرزبوونەوەی لە سەدا 70ی نرخی غازی جیهان، هاوسەنگیی [باڵانسی] پارەی ڕووسیای زیاد کردووە. زیادەی مامەڵەی بازرگانی ڕوسیا بە گوێرەی حیسابی ئێستای، بەپێی بانکی ناوەندییەکەی، لە ئێستا لە سێ هێندەی ئاستی پێش شەڕەکە، زیاترە.
ئەمانە هەموی تا ڕادەیەك دەمان گەیەنێتە ئەو ڕاستییە کە سزادانی ڕوسیا بە ئاشکرا زیان بەو وڵاتانە دەگەیەنێت لە ڕۆژئاوا و ناوەڕاستی ئەوروپا کە ئەو سزایانە دەسەپێنن. ئەم گەمارۆیە نرخی دانەوێڵەکانی بە ڕێژەی لە سەدا 48 بەرزکردۆتەوە بە بەراورد بە ساڵی 2019، ئەمەش بازاڕەکانی وێران کردووە، بەتایبەتی لە سەرانسەری ئەفریقادا. هاوکاتیش بەهای ڕۆبڵ گەر چی لە سەرەتادا شکا بەڵام ئێستا هەڵساوەتەوە و بەرزیش بووەتەوە. ڕوسیا لەو گەمارۆیەی کە لە سنوری ئۆکرانیا لەسەر بەندەرەکانی دەریای ڕەشی داناوە کە ناهێڵێت دانەوێڵە و بەرهەمەکانی دیکەی ئۆکرانیا هەناردەی وڵاتانی دیکە بکرێت ، روسیا گەنمەکەی خۆی بەو نرخەی کە دەیەوێت دەیفرۆشیێت . کەواتە هەندێك لە زەرەر و زیانەکانی شەڕەکە هەر خودی شەڕەکە و سزادانەکانی ڕوسیا، خۆیان قەرەبووی ڕوسیا دەکەنەوە. بە واتایەکی دیکە ڕوسیا جەنگەکە بە پارەی وڵاتانی ڕۆژئاوا دەکات.
لەم ماوەیەدا ئەمەریکا و ناتۆ و وڵاتانی ڕۆژئاوا بۆیان سەلمێنرا کە چی دی ئەم شەڕە لە ڕێگای جەنگی سەربازییەوە نابرێتەوە و ئەمەریکا و وڵاتانی هاوپەیمانی ئۆکرانیا چی تر ناتوانن هاوکاری ئۆکرانیا بکەن. دەبێت بیر لە کردنی سازش و وتووێژ لەگەڵ پوتین-دا بکەنەوە و بایدن لە ڕۆژی دووشەممە، 23/05 گەیشتە ئەو قەناعەتە و ڕایگەیاند کە ئەمریکا “سیستەمی موشەکی کە توانای گەیشتنە ناو ڕوسیای هەیە ” بۆ ئۆکرانیا نانێرێت. . لەوەدەکات پاش قسەکردنی نێوانی پوتین و سەرکردەکانی فەرەنسا وئەڵمانیا کە ڕۆژی شەمە، 28/05 بۆ 80 خولەك ئەنجام درا کە لەو تەلەفونەدا پوتین هۆشداری لە بەردەوامی گواستنەوەی چەکی ڕۆژئاوایی ئەمەریکی بۆ ئۆکرانیا داوە. لەوە دەکات ئەو هەڕەشەیەی پوتین هەڵوێستی بایدن-ی گۆڕیبێت کە وڕاوەی ئەوەی دەکرد کە سیستەمی موشەکی دوور هاوێژی مەدای 165 کیلۆمەتری بۆ ئۆکرانیا بنێرێت. تا ئێستا تەنها ئەو موشەکانە دراون بە ئۆکرانیا کە مەدای هاویشتنیان لە 70 کیلۆمەتر تێپەڕ ناکات ئەویش بەو مەرجەی کە نەنرێت بە ناو ڕوسیاوە.

ئەنجامگیریی

ئەوەی کە ئێستا ڕوونە بە گوێرەی ئەو زانیاریانەی کە لە بەردەستدایە ئەوەیە کە جەنگی جیهانی سێیەم ڕوونادات گەرچی ڕەنگە ئەم شەڕە ماوەیەکی دیکەش هەر بەردەوام بێت. ئۆکرانیا بە تەواوی وێران بووەو ئاوەدانکردنەوە و بیناکردنەوەی لە ئێستادا بە بڕی زیاتر لە تریلیۆنێك دۆلار خەمڵێنراوە ، نزیکەی 11 ملیۆن کەسی ئاوارە بووە کە بەشێکیان لە وڵاتانی دیکە بوونەتە پەنابەر. هاوکاتیش لەوە ناکات کە پوتین بە بێ مەرج لە ئۆکرانیا بکشێتەوە و ئەوروپاش بۆیان دەرکەوت کە گەمارۆ و سزا ئابورییەکانی کە لەسەر ڕوسیایان دانا زیاتر لەسەری خۆیاندا شکاوەتەوە، ئەنجامی ئەمەش لە لایەن هاووڵاتیانیانەوە بە هیچ شێوەیەك قەبوڵناکرێت و ئەمە جەنگێکی ئابوورییە دژ بە خەڵکی و تەحەمول ناکرێت و سەرەنجام دەبێتە هۆی پرۆتێستی گەورە و ڕاپەڕینیش، بۆیە دەکرێت کە ئەوروپا ئەم شەڕە کۆتایی پێ بهێنێت و سازش لەگەڵ پوتین-دا بکەن لەسەر حسابی زەوی و خاك و گیانی هاووڵاتیانی ئۆکرانیا.
گەر ئەمەش ڕووبدات کە گریمانی زۆری هەیە ، بێ گومان پوتین لەم جەنگەدا براوە دەبێت و چی تر ئەمەریکاو سەرکردەکانی ئەوروپا ناتوانن بە هیچ تەماشای بکەن، هاوکاتیش بەها و ئەرزشی ناتۆ و پێشبڕكێی چەک لە لایەن ئەمەریکاوە وەکو پێشتر نامێنێت.

*تکایە بۆ زانیاری لەسەر گەمارۆ و سزای ئابووریی تەماشای ئەم لینکەی خوارەوە بکە کە من لەو وتارەی ناوەڕاستی مانگی مارت-دا پێشبینی سەرەنجامی گەمارۆ و سزا ئابوورییەکانم لەسەر ڕوسیا کردووە.

زاهیر باهیر
04/06/2022
Zaherbaher.com




خودا لەنێوان ئەزموون و باوەڕ-2-… دڵشاد کاونی

بەشی دووەم

گەلێ جاران لەسەر پرسە فەلسەفی بوونییەکان دا نووسەر و بیرمەندانی ڕۆژهەڵات تەنیا دەرچەیێکی تێگەیشتنی بوونی لە ڕێگای فەیلەسووفان و ئەزموونگەراکان و بوونگەرایی ڕۆژئاوا دا بەڕووی فکر و هزر دا دەکەنەوە، کەچی لە پاڵ ئەوە، ڕۆڵ و بایەخی ئەوە کەم دەکەنەوە کە ڕۆژهەڵات و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لانەکەی ئایین و پرسە بوونییەکان بوون، لە ڕێگەی ئایین و باوەڕی جودا و ئیشراق و مەعریفەی عیرفان و پرسە بوونییەکان بووە، ، ڕۆژئاوا و فەیلەسووفەکانیان لە پێش گریکەوە تاهاتنی ڕێنسانس و ڕۆشەنگەرایی هەر بەم تێز و پرسانەیان شەن و کێوی هزری خۆیان دەکردەوە. بۆیە له بارەی تێگەیشتن لە بوونی خودا لە نێوان ئەزموونی و باوەڕ دا تێگەشتنم ڕۆژهەڵاتییانە بۆ باسەکە.

سەرەتا:.
چارەسەرکردنی کێشە بنەڕەتیەکانی ئایین و جیهانبینی
ناتوانرێت بنەماکانی جیهانبینی و پرسەکانی لە ژێر رۆشنایی ئەو مەعریفەی کە تەنیا لە رێگەی هەست و ئەزموونەوە بەدەست هاتوون، دەستنیشان بکرێت. چونکە ئەم جۆرە بابەتانە لە دەرەوەی بازنەی مەعریفە ئەزموونییەکانن و هیچ مەعریفەیەکی ئەزموونی ناتوانێت لێدوانی ئەرێنی یان نەرێنی لەسەر ئەم بابەتە بدات. بۆ نموونە بوونی خودا بە تاقیکردنەوەی تاقیگەیی ناتوانرێت بسەلمێنرێت یان پووچەڵ بکرێتەوە.

پێشەکی:.
مرۆڤ هەرکاتێک هەوڵی ئاشنابوون بە بیروباوەڕە بنەڕەتییەکانی ئایینی ڕاستەقینە دەدات، سەرەتا دەبێت ڕووبەڕووی ئەو پرسیارە ببێتەوە، چۆن و بە چ شێوەیەک دەتوانرێت ناسنامەی بنەڕەتی ڕاستەقینە بناسرێت؟ لە بنەڕەتدا ڕێگاکان بۆ ئاشنابوون بە جیهانی بوون چین؟ کام لەمانە هەڵبژێردرێت بۆ ئەوەی ئاگاداری ناسنامە بین؟

بەشی ئێپیستمۆلۆژی بەرپرسیارە لە گفتوگۆ و پێداچوونەوەی ستراتیژی و قووڵ بەم بابەتە. ئەم بەشەی فەلسەفە باس لە شوناسە جیاوازەکانی مرۆڤەکان دەکات و بەهاکانیان دیاری دەکات. کاتێک باس لە باسکردنی هەموو ئەوانە دەکرێت، زۆر لە ئامانجەکەمان تێدەپەڕین. کەواتە باسەکەمان بە ئاماژەدان بە پرسە پێویستەکان جێگەی ڕەزامەندی دەبێت. بەڵام ئەم پرسانە لە شوێنی گونجاودا بە وردی تاوتوێ دەکرێن و پێداچوونەوەیان بۆ دەکرێت

جۆرەکانی پەیوەندی:.
لە ڕوانگەیەکەوە دەتوانرێت شوناس دابەش بکرێت بەسەر چوار بەشدا.

1- زانینی ئەزموونی و زانستی (بە مانا زاراوەی تایبەت): ئەم جۆرە مەعریفەیە لە ڕێگەی تێگەیشتنی هەستەوە بەدەست دێت. بەڵام زیرەکیش ڕۆڵی هەیە لە ئەبستراکت و گشتاندنی تێگەیشتنە هەستیارەکاندا. هەوەک مەعریفەی ئەزموونی و زانستی لە دیسیپلینە زانستییەکانی وەک فیزیا و کیمیا و بایۆلۆجیدا بەکاردێت.

2- شوناسی هزری:
ئەم جۆرە شوناسە لە ڕێگەی تێگەیشتنی ئەبستراکت شێوە دەگرێت و زیرەکی ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لەم شوناسەدا. بەڵام هەندێک شت کە زیرەکن و دەتوانرێت تاقی بکرێتەوە، دەتوانرێت وەک سەرچاوەی بیرۆکە یان بەڵێنی عەقڵ بەکاربهێنرێت. لۆژیک و فەلسەفە و بیرکاری،سەر بە پێشەکین.

3- شوناسی ئایینی:
ئەم جۆرە شوناسە دوو قاتە. ئەم جۆرە زانیاریانە لەسەر بنەمای زانیاری پێشوەختە لەسەر سەرچاوەی متمانەپێکراو و لە وەسفەکانی گێڕەرەوەی متمانەپێکراوەوە بەدەست دەهێنرێت. شوناس هەموو ئەو شتانە دەگرێتەوە کە پەیڕەوانی هەموو ئایینەکان بە پشت بەستن بە لێدوانی رابەرانی ئاینییەکان وەریدەگرن. هەندێک جار متمانەپێکراوی ئەم جۆرە کەسانە زیاترە لە کەسانی هەستیاری و تاقیکراوی.

  1. ناسینەوەی ڕاستەوخۆی هەستکردن:
    ئەم جۆرە ناسینەوەیە وەک هەموو ناسینەوەکانی پێشوو نییە و پەیوەندی بە بوونێکی هەستپێکراوی دروستەوە هەیە بەبێ ئەوەی هیچ ئامرازێکی هەستکردن و شێوە لە مێشکەوە سەرهەڵبدات. لەم جۆرە شوناسەدا بوار بۆ هەڵە نییە. بەڵام ئەوەی کە بە شێوەیەکی باو بە مەعریفەی هەستیاری و ڕۆحی ڕاستەوخۆ وەسف دەکرێت، لە ڕاستیدا لێکدانەوەیەکی دەروونی کێشراوە بۆ مەعریفە کە بێ کەموکوڕی نییە.

جۆرەکانی جیهانبینی:.
دەتوانرێت جیهانبینییەکان بە پشتبەستن بەو پۆلانەی پەیوەندییەکان کە پێشتر دابەشکراون هاوبەش بکرێت:

1- جیهانبینی زانستی: واتە مرۆڤ لەسەر بنەمای مەعریفەی هەستکردن و ئەزموونی ئاگایە لە بوون بە گشتی.

2- جیهانبینی فەلسەفی: کە بە لۆژیک و هەوڵی فیکری بەدەست دێت.

3- جیهانبینی ئایینی: کە بە متمانە کردن بە سەرکردە ئاینییەکان و قبوڵکردنی لێدوانەکانیان بەدەست دێت.

4- جیهانبینی ئەرفانی یان مەعنەوی: کە لە ڕێگەی داهێنان و تێگەیشتن و ڕێبازی رازییەوە بەدەست دێت.

ئێستا با بزانین ئایا بەڕاستی دەتوانرێت ئەم چوار کێشە بنەڕەتییەی جیهانبینی چارەسەر بکرێت؟ دەمێنێتەوە بزانین ئایا پرسی وردبینی و پێشینەی هیچ کامیان دێتە بەرچاو یان نا.

ڕەخنە و ئاماژەدان بە هەڵە:.
پەیوەندی هەستیاری و ئەزموونی لە سنووری ناوەڕۆکی ماددی و سروشتیدا کاریگەرە. لە ئەنجامدا ڕوونە کە ناتوانرێت بنەماکانی جیهانبینی و پرسە پەیوەندیدارەکان لە ژێر ڕۆشنایی ئەو مادەیەی کە تەنیا لە ڕێگەی ئەزموونەوە بەدەست هاتوون، دەستنیشان بکرێت. ئەمەش لەبەرئەوەی ئەم جۆرە بابەتانە لە دەرەوەی بازنەی مەعریفە ئەزموونییەکانن و هیچ زانینێکی ئەزموونی ناتوانێت لێدوانی ئەرێنی یان نەرێنی لەسەر ئەم جۆرە بابەتانە بدات. بۆ نموونە مەحاڵە بوونی خودا بسەلمێنرێت یان پووچەڵ بکرێتەوە لە ڕێگەی تاقیکردنەوە تاقیگەییەکانەوە (خوای گەورە لەم جۆرە بیرۆکانە بمانپارێزێت). چونکە دەستی ئەزموونی هەستکردن ئەوەندە بچووکە کە توانای دەست لێدانی کایەی سەروو سروشتی نییە، و ناتوانێت هیچ شتێک لە دەرەوەی سنووری سوژە ماددییەکەی بسەلمێنێت یان پووچەڵ بکاتەوە.

بۆیە جیهانبینی ئەزموونی و زانستی (جیهانبینی بە مانا تەکنیکییەکە، کە پێشتر باسمان کرد) جگە لە سەرابێک هیچی تر نییە. کەواتە بە مانای ڕاستەقینە ناتوانرێت پێی بڵێین جیهانبینی بەڵام لە سەرووی هەموو شتێکەوە دەتوانرێت پێی بڵێین ‘ناسنامەی ماددی. هەروەها ئەم جۆرە ناسیاوانە توانای وەڵامدانەوەی پرسیارە بنەڕەتییەکانی جیهانبینیان نییە.

بەڵام ئەو ناسینانەی کە لە ڕێگەی ئایینەوە بەدەست دەهێنرێن (وەک پێشتر باسمان کرد) دوو قاتن و دەبێت پێشتر پشت بە سەرچاوە یان سەرچاوەکانیان ببەستن. واتە مرۆڤ دەبێت سەرەتا دڵنیا بێت لە وەرگرتنی پێغەمبەرایەتی؛ ئەوکات قسەکانی بە ڕەوا دادەنرێت. بەڵام پێش هەموو شتێک دەبێت بوونی نێرەری پەیامەکە بسەلمێنین، واتە خودای گەورە. ڕوونە کە بوونی ڕەسەنی نێرەری پەیامەکە و پێغەمبەرایەتی هەڵگری پەیامەکە بەو پێیە بە بەڵگەنامەی وشەیی ناسەلمێنرێت. بۆ نموونە ناتوانرێت بڵێین کە قورئان دەڵێت “خودا بوونی هەیە”، بوونی ئەو سەلمێنراوە. بەڵام کاتێک بوونی خودا سەلمێندرا و ناسنامەی پێغەمبەری ئیسلام و ڕەسەنایەتی قورئان سەلمێندرا، دەتوانرێت بیروباوەڕی بچووکی تر جێگیر بکرێت. بە هەمان شێوە ڕەنگە سنووردارکردنی کاریگەر لەلایەن پەیامنێرانی متمانەپێکراو و سەرچاوەی متمانەپێکراوەوە پەسەند بکرێت. بەڵام بیروباوەڕە بنەڕەتییەکان سەرەتا دەبێت بە جۆرێکی تر چارەسەر بکرێن. بۆیە تەنانەت ناسیاوانی ئایینیش بێتوانانن لە چارەسەرکردنی پرسە بنەڕەتییەکانی جیهانبینی. بەڵام سەبارەت بە شێوازی عەرفانی و ئێشراقبی (اشراقى) لێدوان زۆرن:

یەکەم: جیهانبینی جۆرێکە لە ئاشنابوون، کە لە مانا (دەروونییەکان)ی مێشکەوە شێوە وەردەگرێت. بەڵام لە حاڵەتی ئینتێزیدا، هیچ شوێنێک بۆ ئەو دوو تێگەیشتنەی مێشک نییە. کەواتە گێڕانەوەی ئەم جۆرە مانایانە بۆ ئینتێزی جگە لە بێباکی و ناونانی هیچی تر نییە.

دووەم: لێکدانەوەی ئینتێزی و وەسفکردنیان لە جەستەی زمان و مانادا بەندە بە کارامەیی دەروونی تایبەتەوە، کە بەبێ هەوڵی فیکری درێژخایەن و شیکاری فەلسەفی مەحاڵە. ئەوانەی ئەزموونی لەو شێوەیەیان نییە لە ڕاستیدا هەمان وشە و دەربڕین بەکاردەهێنن کە یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی لادان و بەلاڕێدابردن.

سێیەم: ئەوەی لە راستیدا لە رێگەی ئینتێزیەوە داهێنراوە، وێنە و وەسفە خەیاڵیەکانە کە لە مێشکدا کێشراون و لە زۆربەی حاڵەتەکاندا کەموکوڕی هەیە تەنانەت بۆ ئەو کەسەی کە خۆناسینی هەیە.

چواره‌م: ئه‌و واقیعانه‌ی كه‌ مێشك لێدانیان به‌ جیهانبینی ناسراوه‌؛ بۆ ئەوەی بگەینە ئەو شتە، ساڵ لە دوای ساڵ پێویستە ئەرفانی سەدانە. وە ئەم پرۆسەیە بە قووڵی بەدەست هێنراوە (کە ناسیاوەکانی ڕاستەقینە لەخۆدەگرێت) پەیوەستە بە پەسەندکردن و بنەما تیۆری و بنەماکانی جیهانبینی. بۆیە چارەسەری ئەم پرسانە لە سەرەتای سادانادا حەتمییە. وە لە دوا قۆناغی ئەم پرۆسەیەدا ناسینی ئینتێلێکتیڤ بەدەست دێت. لە بنەڕەتدا عەرفانی ڕاستەقینە تەنها ئەو کەسانە دەگرێتەوە کە دەتوانن بە خۆبەزلزانین ڕێگای کۆیلایەتی بۆ دروستکەری گەورە بگرن. وە ئەم جۆرە هەوڵانە بەندە بە زانینی پەروەردگار و بەندایەتی و گوێڕایەڵییەکەیەوە.

بڕیار
لەم باسەی سەرەوە دەتوانین بەو ئەنجامە بگەین کە تاکە ڕێگای کراوە بۆ ئەوانەی بەدوای چارەسەردا دەگەڕێن بۆ پرسە بنەڕەتییەکانی جیهانبینی، ڕێگای عەقڵ و تێگەیشتنی هزرییە. لە ئەنجامدا لە ژێر رۆشنایی ئەمەدا، جیهانبینی فەلسەفی جیهانبینی راستەقینەیە. بەڵام پێویستە ئەوە لەبەرچاو بگیرێت کە سنووردارکردنی چارەسەری ئەو پرسانەی کە باس کراون بە شێوەیەکی فیکری و زانینی جیهانبینی فەلسەفی بە تاکە جیهانبینی، بەو مانایە نییە کە هەموو پرسە فەلسەفیەکان دەبێ چارەسەر بکرێن بۆ ئەوەی جیهانبینییەکی دروست بەدەست بهێنرێت. بەڵکو چارەسەر بۆ چەند پرسێکی فەلسەفی سادە کە نزیکە لە خۆ ناسینەوە بەسە بۆ سەلماندنی بوونی خودا (کە بە بنەڕەتیترین پرس لە جیهانبینیدا دادەنرێت). بەڵام بۆ ئەوەی شارەزایی لەم جۆرە پرسانەدا بەدەست بهێنین و بتوانین وەڵامی هەموو جۆرە کێشە و دووڕیانێک بدەنەوە، پێویستە پێداچوونەوەی فەلسەفی زیاتر بێت. دیسان سنووردارکردنی ناسیاوی مانادار بۆ ئاشنایە هزریەکان بە مەبەستی چارەسەرکردنی کێشە بنەڕەتییەکان بەو مانایە نییە کە شتی ناسراوی دیکە بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشانە بەکار نەهێنرێت. بەڵکو لە حاڵەتی زۆربەی خسنتەگەڕی فیکریدا دەتوانرێت زانینی ڕاستەوخۆ، مەعریفەی هەستکردن و ئەزموونی وەک بەڵێنێک بەکاربهێنرێت. بۆ نموونە دەتوانرێت شوناسی ئایینی بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی قۆناغی دووەم و پرسە ئایینییە بچووکەکان بەکاربهێنرێت و ئەمانەش لەسەر بنەمای ناوەڕۆکی کتێب و پەیڕەوکاری (سەرچاوەی باوەرداری ئایین) بسەلمێنرێن. لە کۆتاییدا مرۆڤ دوای گەیشتن بە دنیابینی و ئایدۆلۆژیای دروست، بە قۆناغەکانی بەدواداچوونی قووڵی مەعنەویدا تێدەپەڕێت: مرۆڤ دەگاتە ئاستی وەحی و چاودێری (ئینتۆیشن) و زۆربەی ئەو شتانەی کە بە ڕافەی فیکریی دەسەلمێندرێن، بەبێ یارمەتی چەمک و جووڵە مێشکییەکان دەتوانرێت بەدی بهێنرێت.

دڵشاد کاونی. شەقڵاوە.




دوو بەرەی جیاواز، لە پێشوازی یەکی ئایاری سلێمانیدا-1-… نادر عەبدولحەمید

بەشی یەکەم

دەسپێک
لە یادکردنەوەی یەکی ئایاری (٢٠٢٢)ی شاری سلێمانیدا، ناکۆکی کەوتە نێوان هەڵسوڕاوانی کرێکاری و جەماوەری لە لایەک و لە لایەکی تریشەوە کەوتە نێوان لایەنە سیاسی و ڕێکخراوەیـیەکانی سەر بە بزوتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی لە کوردستانی عێڕاقدا.
بۆ بەشێک لە هەڵسوڕاوانی کرێکاری و ناڕەزایەتیـیە جەماوەریـیەکان، و بۆ کەسانی چەپ و کۆمۆنیست، وە بەجۆرێک بۆ تەواوی بزوتنەوەکەیان هێشتا چۆنیەتی هاتنەپێشەوەی ئەم کێشەیە، ناوەڕۆکەکەی و هەڵوێستیان بەرامبەری وەک پێویست ڕوون نیـیە، بەتایبەت مەراسیمێکیش بەو ناوەوە بەرێوەچوو، وە بەشێک لە هەڵسوڕاوانی کرێکاری و جەماوەری و کەسانی چەپ و کۆمۆنیست و لایەنی سیاسی و رێکخراوەیی بەشداریان تێدا کرد و بەشێکی تریان بەشداریان تێدا نەکرد، کە ئەمە خۆی جێگەی پرسیار و لێکدانەوە و بەدواداگەڕانی وەڵامە.
هەرچەندە دوو ڕونکردنەوە لەو بوارەدا هەیە (دواتر ئاماژەیان پێ دەکەین)، کە دیالۆگێکی کۆمێنتی لە فەیسبوک خوڵقاند، بەڵام ئەوە تێرایی بابەتەکە ناکات و بەس نیـیە، وە پێویست بە خستنە بەرچاوی وێنەیەکی گشتگیر و هەمەلایەنە دەکات.
باس کردن لەم ناکۆکیـیە پێویستە نەک هەر بەگشتی بۆ ڕۆشنکردنەوەی کێشەیەک و ئەزمون وەرگرتن لێی، بەڵکو بەتایبەتیش بۆ هێنانەدی و بەهێزکردنی ڕیزێکی یەکگرتووی هەڵسوڕاوانی کرێکاری و ناڕەزایەتیـیە جەماوەریـیەکان و بەرچاوڕوونیان لە هەڵوێستی چینایەتی کرێکارییاندا ئەمە لە لایەک، وە لە لایەکی تریشەوە، ئەم باسە لەو ڕوانگەوە پێویستە، کە دیالێکتیکی چوونەپێش و پەرەسەندنی بزوتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی لە ڕێگەی دەستبردن بۆ یەکاڵاکردنەوەی ناکۆکییە دەرونیـیەکانیـیەوەیەتی.
ئەم وتارە هیوادارە ڕۆشنگەریەک لەو مەیدانەدا بهێنێتە ئاراوە، و کۆمەگی بکات بە دەستنیشان کردنی هەڵوێستی کۆمۆنیستی و کرێکاری لەم کێشە و ناکۆکیـیەی کە هاتۆتەپێش لە ڕێگەی ڕەخنەی مارکسیستیـیەوە، ئەمەش لە پێناو بەرجەستەکردنەوەی خەتێکی فکری سیاسی و حزبی مارکسیستی ڕادیکاڵ، و بەرگرتن بە تەشەنەکردنی ناسیونالیزمی ناو ڕیزەکانی بزوتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی کوردستانی عێڕاق و ڕێگری لە باڵادەستی بەسەریدا، وە بۆ پاراستنی سەربەخۆیی چینایەتی بزوتنەوەی کرێکاری و بەدوورگرتنی لە ئاسۆ و ئەجیندای ناسیونالیزم و ناسیونال-ڕیفۆڕمیزمی (حزبی شیوعی کوردستان – حشک)ی پەڕاوێزی (پارتی) و دەسەڵاتی بورژوازی و حکومەکەتە هەرێمیەکەی.
سەرهەڵدانی ناکۆکیـیەکە
ئەم ناکۆکیـیە کاتێک سەریهەڵدا، کە هێشتا بڕیار و نەخشە و پلانێکی دیاریکراو بەدەست نەهاتبوو لە کۆبوونەوەی هەڵسوڕاوانێکی شاری سلێمانی (وە بەپشتیشیانەوە حزب و ڕێکخراوەکانیان)، کە لە مانگی سێ (مارس/ئازار)ەوە دانیشتنی هەفتانەیان هەبوو لە ئۆفیسی (حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کوردستان – حککک)؛ بەگشتی بۆ هاوئاهەنگی و کاری هاوبەش پێکەوە، وە بەتایبەتیش، لە دوو هەفتەی سەرەتای مانگی نیساندا، بۆ یادکردنەوەی یەکی ئایار لە شارەکەدا.
ناکۆکیـیەکە بەوە دەستی پێکرد کاتێک کۆمیتە محەللی (حشک) کە بەشێک نەبووە لەو کۆڕوکۆبوونەوانەی ئۆفیسی (حککک)، لە ناوەڕاستی مانگی چوار (نیسان/ئەپریل)ەوە دەستپێشکەریـیەکی کرد، چەند حزب، ڕەوت و ڕێکخراوی سیاسی ناسیونالیستی کوردی کۆکردەوە، وێڕای بانگهێشتکردنی (حککک) بۆ کۆبوونەوەیەک لە بارەگای خۆی، بۆ چۆنیەتی یادکردنەوە و بەرپاکردنی مەراسیمێک بۆ یەکی ئایاری ئەمساڵ لە شارەکەدا. لێرەوە هاوڕێیانی (حککک) هەڵسوڕاوانی کۆبوونەوە هاوبەشەکانی ئۆفیسی خۆیان ئاگادارکردەوە و ئەوانیان هاندا بۆ پەیوەست بوون بەم پڕۆژەیەی (حشک)ەوە.
بەڵگەکان
لاپەڕەی فەیسبوکی ( ئازادی سلێمانییە – Azadi Sulaymaniyah) کە چالاکی و هەواڵ و ڕاگەیاندنەکانی (حشک) بڵاودەکاتەوە، ڤیدیۆ-کلیپێکی لە (١٧ ئەپریلی ٢٠٢٢) بڵاوکردەوە، بەناوی (ئامادەکاری بۆ یادکردنەوەی ڕۆژی قوربانیانی کار و یەکی ئایار) کە تیایدا کەسان و هەڵسوڕاوانی سەر بە چەند حزب و ڕەوت و ڕێکخراوی کوردستانی عێڕاق و ئۆپۆزیسیۆنی کوردستانی ئێران ئامادەن، لەوانە چەند هاوڕێیەکی کۆبوونە هاوبەشەکانی ئۆفیسی (حککک).
ئەم ڤیدیۆ-کلیپە دوای هاوبەشکردنی (شێر) لە فەیسبوک لە لایەن چەند کەسێکەوە، لە (٢١ ئەپریلی ٢٠٢٢) کۆمێنتی فەیسبوکی جۆراوجۆری؛ چ ڕەخنەگرانە و چ لایەنگرانەی بەدوای خۆیدا هێنا.
ئەم ناکۆکییە کاتێک بەڵگەدار (بە دۆکیومێنت)کرا کە (نەوزاد بابان) لە (٢١-٤-٢٠٢٢)دا ڕوونکردنەوەیەکی نوسی لەسەر هەڵوێستی خۆی و بەر لە بڵاوکردنەوەی خستیە بەردەست هاوڕێیانی (حککک) و هەڵسوراوانی کۆبوونەوە هاوبەشەکانی ئۆفیسی ئەو حزبە، لەوانە هاوڕێیەکی (یەکێتی کۆمۆنیستەکان – یک) کە لە ڤیدیۆ کلیپەکەدا دەرکەوتووە، وە لە پەیوەندی خۆشیدا بە هەموو ئەو هاوڕێیانەوە، هاندەریان بوو بۆ نەچوونە ناو ئەو پڕۆژەیە و کشانەوە لێی و هەوڵدان بۆ یادکردنەوە و بەرپاکردنی مەراسیم لە لایەن هەڵسوڕاوانی کۆبوونەوە هاوبەشەکانی ئۆفیسی (حککک)، وە پێی ڕاگەیاندن کە ئەم ڕونکردنەوەیە کاتێک بڵاودەکاتەوە کە نەگەنە بڕیارێکی هاوبەش.
ڕۆژی دواتر لە (٢٢-٤-٢٠٢٢)دا، (سکرتاریەتی مەکتەبی سیاسی حککک) ڕونکردنەوەی خۆی لەسەر ڤیدیۆ-کلیپەکەی (١٧-٤-٢٠٢٢) بڵاوکردەوە و (نەوزاد)یش دوای ئەوە ڕونکردنەوەکەی خۆی (هی ٢١-٤-٢٠٢٢) بڵاوکردەوە.
بەم شێوەیە دوو ئاڕاستەی جیاواز و پێچەوانەی یەکتری دەربارەی یەکی ئایار و یادکردنەوەکەی لە شاری سلێمانی شکڵی گرت و بەرجەستە بۆوە بە دۆکیومێنتی نوسراو و ڤیدیۆ-کلیپەوە. ئەم وتارەیە هەوڵدانە بۆ تیشک خستنەسەر بۆچوونی فکری سیاسی و هەڵوێستی چینایەتی جیاواز و دژ بەیەک لە پشت ئەم دوو ئاڕاستە سیاسیـیەوە بۆ یەکی ئایاری سلێمانی.
جەوهەری ناکۆکیـیەکە
کاتێک پەیوەندی کرا بە هاوڕێ (نەوزاد بابان)ەوە بۆ بەشداری لەو کۆبوونەوانەدا، هەڵوێستەیەک کرا بەرامبەر ئەوەی کە بۆچی لەو ڕەوت و ڕێکخراوانەی ئۆپۆزیسیۆنی کوردستانی ئێران، وە بەدیاریکراوی لە چوار ڕێکخراو کە لەژێر ناوی (کۆمەڵە)دا کار دەکەن، [دوانیان وەک ڕێکخراوی سەربەخۆ و دوانەکەی تریشیان، هەر یەکەیان وەک بەشی کوردستانی (حزبی کۆمۆنیستی ئێران – حکا) خۆیان دەناسێنن] تەنها سێ لەو (کۆمەڵە)یانە بەڕابەرایەتی (عەبدوڵای موهتەدی – عومەری ئێلخانیزادە – ئیبراهیمی عەلیزادە) بانگهێشت (دەعوەت) کراون، وە بۆچی ئەوی تر بانگهێشت نەکراوە؟ ئەم پرسیارە وەک ڕەخنە لە سیاسەتی هەڵاواردن و جیاکاری ناکۆمۆنیستی و ناکرێکاری، ڕووبەڕووی نەک هەر خانەخوێ، واتا بەرپرسی کۆمیتە محەللی (حشک)، بەڵکو ڕووبەڕووی هاوڕێیانی (حککک) و (یک)یش کرایەوە.
وە بەو پێیەش کە دوو لەو ڕەوتانەی (کۆمەڵە) کە وەک ڕێکخراوی سەربەخۆ کاردەکەن بەڕابەرایەتی (موهتەدی – ئێلخانیزاد)ە، ڕابردوویەکیان هەیە لە دژایەتی کۆمۆنیزم و ئامانجەکانی ڕزگاری چینی کرێکار و هیچ کاتێکیش هاوسۆزی ناڕەزایەتییەکانی جەماوەری زەحمەتکێش نەبوون لەبەرامبەر حکومەتی هەرێم و دەسەڵاتی بورژوا ناسیونالیستی کورد، نەک هەر ئەوەش بەڵکو وەک لە ڕونکردنەوەکەی (حککک)دا هاتووە [دۆست و لایەنگری ئەو دەسەڵاتە ستەمکارەی ئێستای کوردستانن]، هەروەها بەدرێژایی چەندین ساڵی ڕابردووی بارەگاکانیان لە دەوروبەری شارەکە هیچ کاتێک لە بۆنە کرێکارییەکانی ئەو شارەدا بەشدار نەبوون و هیچ سەرەداوێک پەیوەستیان ناکاتەوە بە بزوتنەوەی کرێکاری و یەکی ئایارەوە، هەر بۆیە بەشداریان وەک ڕێکخەر و بەڕێوەبەر و پلانداڕێژەر و بڕیاردەر لە کۆمیتەیەکدا بەناوی (کۆمیتەی یەکی ئایار)، شێواندنی سەربەخۆیی چینایەتی و پێدانی ئیعتیبار (کریدیت)ە بە ناسیونالیزم لەناو بزوتنەوەی کرێکاریدا بەگشتی، و بەهرەبەرداری ناسیونالیزمێکی قێزەوەنیشە لەو بۆنە و مەراسیمە کرێکاری و چەپ و ئازادیخوازەدا.
ئەمە لە کاتێکدایە ئەو ڕێکخراوەی تری (کۆمەڵە) کە بانگهێشت نەکراوە، وەیا خەتی سور دانراوە بۆ بەشدار نەبوونی، لانی کەم لە پڕۆسەی جیابوونەوەی لەو ڕێکخراوەی تری (کۆمەڵە) بەڕابەرایەتی (ئیبراهیمی عەلیزادە) کە تا مانگی یەکی (٢٠٢٢) لە چوارچێوەی یەک ڕێکخراو و یەک حزبدا بوون، بەڵێ ئەو ڕێکخراوی (کۆمەڵە)یە کە خەتی سور دانراوە بۆ بەشدار نەبوونی، لانی کەم بانگەشەی (ئیدیعای) ئەوەی کردووە کە (کۆمەڵە)ی ژێر ڕابەرایەتی (ئیبراهیمی عەلیزادە)، بەلای ناسیونالیزمی کورد بەگشتی و بەلای ئەو دوو ڕەوتە ناسیونالیستە دژە کۆمۆنیستی و دژە کرێکاریەی ژێر ڕابەرایەتی (موهتەدی – ئێلخانیزادە)دا وەرچەرخاوە و دوورکەوتنەوەیەکی ئاگاهانەی هەڵبژادووە لە چەپ و کۆمۆنیستەکانی ئێران و ڕێکخراوەکانیان.
بەم شێوەیە هەڵوێستە (حەزەر)کردنی سەرەتایی (نەوزاد بابان) بەرامبەر دانانی خەتی سور دژ بە تەنها یەکێک لە (کۆمەڵە)کان، سەری کێشا بۆئەوەی کە ئەمە نەک هەر تەنها گرتنەبەری سیاسەتی جیاکاری و هەڵاواردن نیـیە، لەبەر خاتری لایەک و لەدژی لایەکی تر، بەڵکو ئەمە ئیختیارێکی سیاسیی چینایەتی لەخۆ گرتووە و بەشێکە لە ئەجیندا و ستڕاتیژی سیاسی (حشک) بۆ کۆکردنەوەی ئەو ڕەوتە ناسیونالیستانە و تەریکخستنەوەی (عەزلی) ئەو ڕەوتانەی لانی کەم بانگەشەی دژە ناسیونالیست بوون دەکەن. وێڕای هەوڵدانی عەمەلی بۆ تەریکخستنەوەی هەڵسوڕاوانی کرێکاری ڕادیکاڵ و چالاکوانانی جەماوەری چەپ و کۆمۆنیستی شارەکە کە بەشێکن لە ڕوخساری یەکی ئایارەکانی سلێمانی (دواتر باس لەم خاڵە دەکەین). بەم شێوەیە کێشەکە هەر تەنها لەسەر بانگردن و بانگ نەکردنی ڕێکخراوێکی ئۆپۆزیسیۆنی کوردستانی ئێران نیە.
لە سێ خاڵی ڕەخنەی جدی ڕونکردنەوەکەی (٢١-٤-٢٠٢٢)ی (نەوزاد بابان)، خاڵێکیان دەربارەی ئیعتیباردانە بەم ڕەوتە ناسیونالیستە قێزەوەنانە و هاوڕێیانی کۆبوونەوەکانی ئۆفیسی (حککک)یشی لێ ئاگادارکردۆتەوە کە ئەمە نەک هەر لەسەر حزب و ڕێکخراوەکانی ئێوە، بەڵکو لەسەر گشت چەپ و کۆمۆنیزمی کوردستانی عێڕاقیش دەکەوێت، وە باشتر وایە لەو پڕۆژەیەی (حشک)دا بەئامادە بوونی ئەو دوو ڕەوتە ئاشکرا دژە کۆمۆنیست و دژە کرێکاریـیەی (موهتەدی-ئێلخانیزادە) [وە بە تایبەتیش تا ئەو جێیەی پەیوەستە بە (حککک)ەوە، ئەو دوو ڕەوتە دژە (کۆمۆنیزمی کرێکاری) و دژە شەخسی مەنسوری حیکمەتیشن) بەشداری نەکەن و هەڵسوڕاوانی کرێکاری و جەماوەری و ڕێکخراوەکانیان و لایەنە چەپ و کۆمۆنیستەکانی کوردستانی عێڕاق خۆیان لە هەوڵدابن بۆ بەرزڕاگرتنی ئەو ڕۆژە، هەتا ئەگەر بە قەوارەیەکی بچوک و سمبۆلیکیشەوە بێت.
بەرپرسیارەتی لە بێ متمانەیی
زاڵکردنی بێ متمانەیی و لەبەریەکترازاندنی ئەو کۆدەنگی و یەکڕیزیـیەی کە هاتبۆدی بەر لە مانگی نیسانی (٢٠٢٢) بۆ کاری هاوبەش لە نێوان هەڵسوڕاوانی کرێکاری و چالاکوانانی ناڕەزایەتییە جەماوەریەکانی سلێمانی و بە پشتیشیانەوە ڕێکخراوە سیاسیـیەکانیان، دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە هاوڕێیانی (حککک) و (یک) هەر زوو، لە کۆبوونەوەی بەرایی (١٧ی ئەپریل)ی بارەگای (حشک)دا، خۆیان ساغکردبۆوە کە بەشداری دەکەن، ئەویش بەدانانی ئەو مەرجانەی خۆیان کە لە ڕونکردنەوەکەی (سکرتاریەتی مەکتەبی سیاسی حککک)دا هاتووە، بەبێ گەڕانەوە و پابەند بوون بە کۆبوونەوە هاوبەشەکانی هەڵسوڕاوان لە ئۆفیسی ئەو حزبە، بۆیە ئاگادارکردنەوەی هاوڕێیانی کۆبوونەوە هاوبەشەکەی ئۆفیسی (حککک) لە لایەن ئەو حزبەوە، تەنها مەبەست هاندان و پاڵپێوەنانیان بوو بۆ بەشداری و پەیوەست بوون بەو پڕۆژە سیاسیـیەی (حشک)ەوە، نەک بۆ گفتووگۆکردن دەربارەی، وە ساغبوونەوەی دەستەجەمعی و یەک هەڵوێستی بەرامبەر ئەم پڕۆژەیە، جا یا هەموو هاوڕا دەبوون یان بە ئاکامگیرییەکی تر دەگەیشتن، کە لە هەردوو حاڵەتەکەدا، ئەو کۆدەنگی و متمانەیەی دوای ساڵانێک توانرا بوو بهێنرێتەدی پارێزگاری لێ دەکرا و دەپارێزرا.
بەم شێوەیە یەکەمین ئەزموونی عەمەلی کە هاتەپێشەوە بۆ کاری هاوبەشی هەڵسوڕاوانی شارەکە هەر لەسەرەتاوە لەباربرا، بەرپرسیارەتییەکەش لە ئەستۆی ئەوانەدایە کە چوون بە دەم بانگەوازی (حشک)ەوە بێ لەبەرچاوگرتنی کۆدەنگی هەڵسوڕاوان.
بەجیا لە ناوەڕۆکی چینایەتی و ئەجیندای سیاسی پڕۆژەکەی (حشک)یش، هەتا لەباری تاکتیکی و سیاسیشەوە، هاوڕێیانی (حککک) و (یک) زۆر سادەکارانە و هەرزان بە چەند مەرجێکی شکڵییەوە، وە هەر لە سەرەتاوە پێوەی پەیوەست بوون و نەخشە و پلانی چۆنیەتی بەڕێوەبردن و خەرجی مەراسیمەکەیان دیاریکردوە و لەنێوان خۆیاندا دابەشیان کردبوو، ئەمە لە حاڵێکدایە کە (حشک) ناچار دەبوو ئیعتیبارێکی تر هەم بۆ ئەوان، وەک دوو حزب و ڕێکخراو [(حککک) و (یک)] لەبەرچاو بگرێت، وە هەم بۆ ئۆڕگانێکی تازە شکڵگرتوو، وە پێکهاتوو لە هەڵسوڕاوانی کرێکاری و جەماوەری شارەکە، ئەگەر ئەو هاوڕێیانە ڕایانبگەیاندایە تەنها نین و پابەندن بە کۆڕوکۆمەڵێکەوە و (حشک)یان ناچار بکردایە دوو ڕۆژ چاوەڕوانی بکات تا وەڵامێکی دەستەجەمی ئەم کۆڕوکۆمەڵە هاوبەشەی ئۆفیسی (حککک) دەدرێتەوە پێیان.
ئەڵبەتە (حشک) ڕێز دادەنێت و تەقدیری ئەوە دەکات کە هاوڕێیانی [(حککک) و (یک)] چوون بەدەم پڕۆژەکەیەوە و لێرەوە ئیعتیبارێکی زۆر و گەورەیان بۆ دادەنێت، بەڵام لەناوەڕۆکدا ئیعتیبارێکی تەواو جیاوازە لەو ئیعتیبارە سیاسییەی کە لەسەرەوە باسمان لێوەکردووە، و بە دڵنییاییشەوە، ئەم ئیعتیبارەی ئێستای (حشک) بۆ ئەوان لانی کەم بەشێک لە ئەندام و هەواداران و هاوڕیانی ئەو دوو حزب و ڕێکخراوە نیگەران دەکات.
لەوانە بوو بەرپرسی کۆمیتە محەللی (حشک) بڵێ چاوەڕوان نابین و ئێمە ئێوە [واتا (حککک) و (یک)]مان بانگهێشت کردووە، ئێوە دەڵێن چی؟ لە حاڵەتی کشانەوەدا لەو پڕۆژەیە، ناوەڕۆکی چینایەتی و ئەجینداکەی بێ ڕووتوش و بێ پەردە دەردەکەوت، بەڵام ئێستا ڕاستیـیەکە بەو جۆرەی لێهاتووە کە هاوئاهەنگی دەستبەجێی هاوڕێیانی (حککک) و (یک) لەگەڵ ئەم پڕۆژەیەی (حشک) بەبێ گەڕانەوە بۆ کۆدەنگییەکە، ئەوانی (واتا ئەم دوو حزب و ڕێکخراوەی) کردە ئامڕازی فشاری (حشک) بەسەر گشت ئەو هەڵسوڕاوانەی ئۆفیسەکە و (ڕێکخراوی بەدیلی کۆمۆنیستی – بەدیل)ەوە کە هەڵوێستی بەشداری نەکردنیان هەڵبژارد بوو، تا ناچار بکرێن یا ئەوانیش پەیوەست بن بە پڕۆژە و ئەجیندای سیاسی (حشک) و پەردەپۆشکردنی، یا ڕیزی کۆدەنگی و متمانەکەی (ئۆفیس) لەبەریەک هەڵوەشێتەوە.
چەند شێواندنێک
یەکەم: هەوڵدراوە، لە پڕوپاگەندەی سیاسیدا، هەڵوێست بەرامبەر بەشداری نەکردنی (نەوزاد و ڕێکخراوی بەدیل) تەنها سنوردار بکرێتەوە بەوەوە کە ڕێکخراوێک، واتا یەکێک لە (کۆمەڵە)ەکان ڕێگری لێکراوە بە دانانی خەتی سور و مەرج کە نابێت بەشدار بێت، وە ئەگەر ئەو خەتی سور و مەرجە لاببرایە بۆ بەشداری ئەو لایەنە، ئەوا ئەمانیش (واتا نەوزاد و بەدیل) بەشدار دەبوون.
ئەوە ڕاستە لە سەرەتای پەیوەندی تەلەفۆنی بەرپرسی کۆمیتە محەللی (حشک)دا، وەک یەکەمین موشاهەدە و دانانی هێمای پرسیارێکی گوماناوی لەسەر ئەو کۆبوونەیە لەم خاڵەوە دەستی پێکرد و هەڵوێستەیەک کرا بۆ نەچوون و بەشداری نەکردن، واتا ئەمە سەرەتا و دەستپێکی هەڵوێست وەرگرتنەکە بوو، بەڵام هەر بەوەوە نەوەستایەوە، هەڵوێست وەرگرتنی جدی و جەوهەری هەر زوو ڕون و ئاشکرا لە نامەکەی (٢١-٤-٢٠٢٢)ی (نەوزاد)دا خراوەتەڕوو کە سێ ڕەخنەی جدیـیە، وە بەر لە بڵاوکردنەوەی دراوە بە زوربەی هاوڕێیانی کۆبوونەوە هاوبەشەکانی ئۆفیسی (حککک) و لە کۆبوونەوەش لەگەڵ دوو لە هاوڕێیانی ئەو حزبە لەسەر داوای خۆیان، ڕاشکاوانە پێیان ڕاگەێندرا کە بەشداریتان بە ئامادەبوونی ئەو دوو ڕەوتە دژە کۆمۆنیست و دژە کرێکارییەی (موهتەدی-ئێلخانیزادە) لە ڕێکخستنی ئەو مەراسیمەدا لەسەر حزبتان و گشت بزوتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی کوردستانی عێڕاق دەکەوێت، وە پێشنیاری ئێمە ئەوەیە کە لەو پڕۆژەیە بێنەدەرەوە.
بۆیە ئەوە چەواشەکاریە کە حەساسبوونی چینایەتی و مارکسیستانەی (نەوزاد و ڕێکخراوی بەدیل) بەو دوو ڕەوتە دژە کۆمۆنیست و دژە کرێکاریە و پڕۆژەکەی (حشک) پەردەپۆش بکرێت و هەڵوێستی بەشداری نەکردنیان تەنها و تەنها بەوە لێکبدرێتەوە کە گوایە کردویانەتە مەرج کە دەبێ ڕێکخراوەکەی تری (کۆمەڵە) بەشدار بێت. ئەمە جگە لەو بایەخەی کە (نەوزاد و بەدیل) لەبەرچاویان گرتووە بۆ کۆدەنگی و یەکڕیزی هەڵسوڕاوانی شارەکە و وەک بەشێک لەو چەواشەکاریە بێدەنگە دەکرێت لە ئاستیدا.
دووەم: دەوترێت ئەگەر (نەوزاد و بەدیل) هەر لە سەرەتاوە لە لایەن بەرپرسی کۆمیتە محەللی (حشک)ەوە بانگهێشت کرابان، وەک چۆن (حککک) هەر لە سەرەتاوە بانگهێشت کرابوو، ئەوا ئەوان ئەو ڕەخنانەیان نەدەبوو کە ئێستا هەیانە.
سەرەتا ئەوە بڵێین خودی بانگهێشت نەکردنەکە مانای سیاسی خۆی هەیە، لانی کەم هەستونەست (حس) و غەریزەی چینایەتی (حشک) لە پشتیەوە وەستاوە، کاتێک مشتێک لە ڕەوتی ناسیونالیستی دژە کۆمۆنیست و دژە کرێکاری، بە قەولی ڕوونکردنەوەکەی (حککک) [دۆست و لایەنگری دەسەڵات] بانگهێشت دەکا و (نەوزاد و بەدیل) و ئەڵبەتە بەشێکی تریش لە هەڵسوڕاونی چ کرێکاری و چ ناڕەزایەتییە جەماوەریەکانی شارەکە بانگهێشت ناکا، وە ئەمە خۆی بژاردە (ئیختیار)ێکی سیاسی ئاگاهانەی لانی کەم بەرپرسی کۆمیتە محەللی (حشک)ە ئەگەر نەشڵێین هی گشت حزبەکەیەتی، وە بەشێکە لەو خەتی سور و مەرجەی کە کێ و چ لایەنێک ئەو یادە بکەنەوە و مەراسیمەکە بەڕێبخەن.
وە ئەمە پاساوێکی چەواشەکارانەیە کە دەوترێت؛ بۆ کۆبوونەوەی بەرایی ناکرێ هەموو هەڵسوڕاوان و لایەنە سیاسی و ڕێکخراوەکان بانگهێشت بکرێن! وەناچار تەنها ژمارەیەکی کەم لەوانە سەرەتا و لە کۆبوونەوەی بەراییدا بانگێهشت دەکرێن و پاشان پەیوەندی دەکرێت بەهەموانەوە.
ڕوون و ئاشکرا دیارە کە بەرپرسی کۆمیتە محەللی (حشک) لە سلێمانی، ئەوەی بیرنەچووە کە دوو ڕەوتی دژە کۆمۆنیست و دژە کرێکاری سەر بە بزوتنەوەی کوردایەتی لە ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی بانگهێشت بکات بۆ کۆبوونەوەی بەرایی، کە بەدرێژایی بیست و یەک ساڵ لە بوونی ئۆردوگاکانیان لە دەوروبەری سلێمانی، لە هیچ بۆنەیەکی کرێکاری و چەپ و ئازادیخوازیدا بەشداریان نەکردووە، بەڵێ ئەوەی بیرنەچووە بانگێشتی ئەوانە بکات و بەشداریان پێ بکات لە کۆبوونەوەی بەرایی بۆ پرس و ڕاو تەگبیرکردن، بەڵام هەڵسوڕاوانی ناسراوی یەکی ئایارەکانی خودی شارەکەی بە پێویست نەزانیوە بۆ کۆبوونەوە بەراییەکە بانگهێشتیان بکات! وە دوای پرس و ڕا و تەگبیر و بڕانەوە لەسەر پلان و نەخشەی مەراسیمەکە لەگەڵ ئەو ڕەوتە ناسیونالیستە قێزەوەنانە، ئینجا بانگهێشتیان بکات، یان لە ڕاستیدا ئاگاداریان بکاتەوە لەو پلان و نەخشەی کە ئامادە دەکرێت لە لایەن ئەوانەوە!!!
ئەو سێ ڕێکخراوەی (کۆمەڵە) ڕاشکاوانە و ڕاستگۆیانە وتوویانە نابێ ئەو (کۆمەڵە)ی تر بەشدار بێت و ئەوە خەتی سورە، لێرەشدا (واتا لە بانگهێشت نەکردنی نەوزاد و بەدیل و هەڵسوڕاوانی تر) هەمان ئەو خەتە سورە بە عەمەلی و بەواقعی دانراوە لە لایەن بەرپرسی کۆمیتە محەللییەکەی (حشک) بۆ بەشداری پێنەکردنیان، بەڵام ڕاشکاوانە و ڕاستگۆیانە ڕانەگەێندراوە و فێڵبازانە هەوڵدراوە بە بەشداری پێکردنی (حککک) و (یک) پەردەپۆش بکرێت.
ئەگەر گریمان (نەوزاد و بەدیل و هەڵسوڕاوانی تر)یش هەر لەسەرەتاوە بانگهێشت بکرابانایە و ئامادەی کۆبوونەوە بەرایـیەکە ببونایە، بەجیا لەوەی کە لە ئامادەبوونێکی ئاوادا هەڵوێستی ئەوانە چی دەبوو، بەڕای شەخسی من (نادر) بەشداری هەر کەس و هەڵسوڕاوێکی تری شارەکە وەیا لایەنێکی سیاسی ڕێکخراوەیی تری وەک (بەدیل)، لە ناوەڕۆکی چینایەتی ئەو پڕۆژەیەی (حشک) و ئەجیندا سیاسییەکەی نەدەگۆڕی، تەنها لەباری چەندایەتیـیەوە قەرەباڵغتری دەکرد. وە دەبووە خاڵێکی لاوازی زۆر گەورەتری چەپ و کۆمۆنیزمی کوردستانی عێڕاق، لەوەی کە ئێستا بە بەشداری (حککک) و (یک) و چەند هەڵسوڕاوێکی شارەکە هاتۆتە ئاراوە.
بۆیە بەشدار نەبوونی (بەدیل و نەوازاد) وە لەگەڵیشیاندا بەشدار نەبوونی کۆمەڵێکی تر لە هەڵسوڕاوانی کرێکاری و چالاکوانانی ناڕەزایەتیـیە جەماوەریەکان، مەسەلەیەکی سیاسی و نیشاندانی حەساسیەت و غەریزەی چینایەتیـیە بەرامبەر پڕۆژەیەک و ئەجیندایەکی سیاسی کە مشتێک لە ئەحزابی ناسیونالیستی قێزەوەنی [دۆست و لایەنگری ئەو دەسەڵاتە ستەمکارەی ئێستای کوردستان]ی کۆکردۆتەوە.
واوەتر لە هەلپەرستی
حەساس نەبوون و بێ هەڵوێستی (حککک) و (یک)، و هەڵسوڕاوانێکی کرێکاری و جەماوەری بەشداربووی کۆبوونەوەکانی بارەگای (حشک) و مەراسیمەکە، بەرامبەر پەراوێز خستنی (کۆمەڵە)کەی تر، لە باشترین حاڵەتدا چاوپۆشی کردن و بێدەنگە هەڵبژاردنە لە پێناو دەستکەوتی بەشداری کردنەکەدا، ئەمەش بە زمانی سیاسی و بە مانایەک دەچێتە خانەی هەلپەرستیـیەوە، بەڵام حەساس نەبوونی چینایەتی و بێ هەڵوێستی سیاسیـیان بەرامبەر دوو ڕەوتی لۆمپنی سیاسی دژە کۆمۆنیست و دژە کرێکاری مەسەلەیەکی زۆر واوەتر و گەورەترە لە هەلپەرستیی سیاسی.
تاکتیکێکی سەرکەوتوانە
لەواقعدا پڕۆژەکەی (حشک) تاکتیکێکی زۆر سەرکەوتوو بوو (جا چ ئاگاهانە بووبێت یان لە بێ ئاگاییەوە لەمەسەلەکە ناگۆڕێت) کە توانی ڕیزی هەڵسوڕاوانی کرێکاری و جەماوەری دەرەوەی هیژمونی فکری و سیاسی خۆی لە شاری سلێمانی دوو کەرت بکات، بێ متمانەیی زاڵ بکات لە نێوانیاندا، بەشێکیان بەشدار بن لە یاد و مەراسیمەکەدا و بەشێکیشیان بەشدارنەبوون هەڵبژێرن. نەک هەر ئەوەش بەڵکو تاکتیکێکی زۆر سەرکەوتوو بوو لەو ڕووەوە کە کۆدەنگی و متمانەی ناو ڕیزەکانی بزوتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستیشی لەبەریەک ترازاند، و خۆشی لەو نێوەدا لافی پێشەوایەتی “بزوتنەوەی چەپ” لێبدات و بیکاتە دەستمایەی پڕۆژەی خۆی بۆ بەشداریکردن لە هەڵمەتی هەڵبژاردنی (پەرلەمانی کوردستان)ی عێڕاق کە بڕیارە لە چەند مانگی داهاتوودا بەڕێوە بچێت.
سێهەم شێواندن: دەوترێت کە نابێت خۆمان هەڵقورتێنین لە کێشە ناوخۆییەکانی ناو ئۆپۆزیسیۆنی کوردستانی ئێران لەوانە (کۆمەڵە)، و بۆ دەبێ (نەوزاد و بەدیل) پێداگری بکەن لەسەر بەشداری کردنی ڕێکخراوێکی دیاریکراو؟
چەواشەکارییەکە لەوەدایە کە قبوڵکردنی مەرج و خەتی سور لە سێ ڕێکخراوی (کۆمەڵە)ی (موهتەدی.ئێلخانیزادە.عەلیزادە) بۆ ڕێگری لە (کۆمەڵە)یەکی تر دانانرێت بە خۆهەڵقورتاندن و دەستێوەردان لە کێشە ناوخۆییەکانی ئەو ڕێکخراوانە، بەڵام دژایەتی ئەو مەرج و خەتی سورە، دادەنرێت بە دەستێوەردان لە بەرژەوەندی ڕێکخراوێک دژ بە سێ ڕێکخراوی تر. وە لە ڕاستیدا هەڵوێستی (حشک) واوەترە لەوەی کە بڵێین ئەو مەرج و خەتی سورەی قبوڵکردووە، چونکە خۆشی هاوڕا و هاوهەڵوێست و خاوەن ئەو خەتی سورەیە و بەواقعی لایەنگریـیەکی فکری و سیاسی ئاگاهانە دەکات لەو سێ لایەنە دژی لایەنەکەی تر.
چوارەم شێواندن. تێکەڵوپێکەڵ کردنی دوو حاڵەتی تەواو جیاواز لە بەشداری و ئامادەبوون لە بۆنە و مەراسیمێکی وەک یەکی ئایاردا، لە لایەن کەسانی ناسیونالیست و مەزهەبی لەگەڵ بەشداری و ئامادەبوونی حزب و ڕەوتی سیاسی ئایینی و ناسیونالیست لەو بۆنە و مەراسیمەدا وەک ڕێکخەر و پلانداڕێژەر و بڕیاردەر و بەڕێوەبەر.
نەک هەر هیچ گرفتێک لەوەدا نیە کە خەڵکی ناسیونالیست یان مەزهەبی وەک فەرد و کەسێک بەشداری ئەو یادکردنەوە و مەراسیمە بن، بەڵکو لە واقعدا ئەمە لایەنی جەماوەری بوونی دەردەخات، بەڵام گرفتەکە لەوەدایە تۆ بچیت لەگەڵ بۆ نمونە بانگەوازخوازێکی ئایینی لە لیژنەیەکدا هاوئاهەنگی بکەیت، پلان و نەخشە دابڕێژیت و بڕیار بدەیت و خەرجی مەراسیمەکەش لەگەڵیدا دابەش بکەیت و بانگەوازخوانەش لە مزگەوتەکەی خۆیدا بڵێت “ئەی موسلمانان خوا خێرتان بۆ دەنوسێت” ئەگەر بچن بۆ ئەو مەراسیمە.
جا دانیشتن لە لیژنەیەکدا لەگەڵ نوێنەرانی ئەو دوو ڕەوتە ناسیونالیسستە دژە کۆمۆنیست و دژە کرێکارییەی (کۆمەڵە)دا وەک ئەو نمونەی سەرەوە وایە. ئەمە ئیعتیبار دانانە بۆ ڕێکخراوگەلێکی لۆمپنی سیاسی و ناسیونالیستی دەستەڕاستی لەسەر ئاستی کۆمەڵگە، وە دزەپێکردنی ئاسۆ و ئەجیندای ناسیونالیزمی کوردە بەگشتی بۆ ناو ڕیزەکانی بزوتنەوەی کرێکاری (نەک هەر بۆ ناو مەراسیمەکە کە لەوانەیە لەڕووی شکڵییەوە پێوەی دیار نەبێت و چەند سەعاتێکە و کۆتایی دێت)، بۆیە دەڵێین چ وەڵامێکتان هەیە بۆ کرێکارێکی سۆشیالیست لەهەر گۆشەیەکی دنیا کە بڵێ بۆچی ئیعتیبار دەدەن بە ڕەوتگەلێکی لەو چەشنە لەناو بزوتنەوەکەماندا، وە هەل دەڕەخسێنن بۆ جێکەوتنی ئاسۆ و ئەجیندای ناسیونالیستی تیایدا؟
پێنجەم شێواندن. وێنەیەک نیشاندەدرێت کە ئەوە تەنها و تەنها (نەوزاد بابان) (و بە پشتیشیەوە ڕێکخراوی بەدیل) بووە کە بەشدار نەبووە لە یادکردنەوەی یەکی ئایار و مەراسیمەکەیدا، لە حاڵێکدا ڕیزی هەڵسوڕاوانی کۆدەنگی ئۆفیسی (حککک) دوو کەرت بووە، وە نزیک بە نیوەی هەڵسوڕاوانەکەی بەشدار نەبوون. ئەوەی کە ناوی (نەوزاد) لە ئارادایە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە ئەو ڕوونکردنەوەی خۆی لە (٢١-٤-٢٠٢٢)دا نوسیووە و خستویەتییە بەردەست هەموان و وەک پێشەنگی ئاڕاستەیەکی جیاواز چالاک بووە دژ بە ئاڕاستەکەی تر کە بژاردەی بەشداریکردنی هەڵبژاردووە.
کێشەی ڕاستگۆیی
لە ڕونکردنەوەکەی (سکرتاریەتی مەکتەبی سیاسی حککک)دا هاتووە: [ڕۆژی ١٩/٤/٢٠٢٢ لەسەر بانگهێشتی حزبی شیوعی کوردستان کۆبوونەوەیەک لە بارەگای حزبی شیوعی بەرپاکرا]، لە حاڵێکدا دوو ڕۆژ زووتر واتا لە ڕۆژی (١٧-٤-٢٠٢٢)دا لاپەڕەی فەیسبوکی ( ئازادی سلێمانییە – Azadi Sulaymaniyah) کە چالاکی و هەواڵ و ڕاگەیاندنەکانی (حشک) بڵاودەکاتەوە، ئەو ڤیدیۆ-کلیپەکەی بڵاوکردۆتەوە کە ڕونکردنەوەکەی (سکرتاریەت ….) باسی دەکات، وە هەر هەمان ڕۆژی (١٧-٤-٢٠٢٢) لە لایەن کەسانێکیشەوە لە لاپەڕەی فەیسبوکی خۆیاندا هاوبەش (شێر)کراوە کە ئامادەی ئەو کۆبوونەوەیە بوون.
پرسیار ئەوەیە ئایە ئەمە هەڵەیەکی تەکنیکیـیە کە ڕونکردنەوەکەی (سکرتاریەت) بەسەریدا تێپەڕیوە لە جیاتی ڕۆژی (١٧)ی مانگ ڕۆژی (١٩)ی مانگی یاداشتکردوە؟
وەڵامی ئەم پرسیارە لە ناوەڕۆکی ڕونکردنەوەدا دەردەکەوێت کە ئاگاهانە ئەو (١٩)ی مانگە دیاریکراوە، ئەویش بۆ ئەوەی وا نیشان بدرێت کە شاندی (هەیئەتی) بەشداربووی (حککک) لەو کۆبوونەوەدا، پێشتر پرسیاریان نەکردوە لە خانەخوێ (بەرپرسی کۆمیتە محەللی حشک) کە کێ و چ لایەنگەلێکی تریان بانگهێشت کردوە بۆ ئامادە بوون لەگەڵ (حککک)دا، کە ئەمە خۆی ڕێی تێناچێت (حککک) ئەو پرسیارەی نەکردبێت، بۆیە نوسەران و ئامادەکارانی ڕونکردنەوەکەی (سکرتاریەتی مەکتەبی سیاسی) خاڵێکی ساوێلکەیی سیاسییان بۆ حزبەکەی خۆیان (حککک) لەو ڕونکردنەوەیەدا تۆمارکردووە، کە ئەمە شوێنی مەبەستی ئێمە نیە لێرەدا، بەڵکو مەبەستمان ئەوەیە بڵێین کە ڕونکردنەوەکەی (سکرتاریەت …) دەیەوێت پێمان بڵێ پێشوەخت ئاگاداری ئامادە بوونی ئەو دوو ڕەوتە نەبوون و تەنها لە کۆبوونەوەکەدا ڕووبەڕووی ئەم واقعەتە بوونەتەوە، بۆیە وەک ئەمری واقع مامەڵەیان کردووە، وە هەر تەنها یەک کۆبوونەوە بووە و بەو پێیەش مەرجەکانیان پەسند کراوە هاوڕابوون لە کۆبوونەوەکەدا بۆ یادکردنەوەی ئایار و مەراسیم بەرپاکردن لە شارەکەدا، لەگەڵ ئەوانەی ئامادەی کۆبوونەوەکە بوون، کە ئەمە دورە لە ڕاستییەوە و ناڕاستگۆیی و ناشەفافیەتی سیاسی تێدایە.
ڕاستە ئەو کۆبوونەوەی ڕونکردنەوەکەی (سکرتاریەت) باسی دەکات ئەنجامدراوە و هەر لە سەعاتی یەکەمیشدا هەموو پلان و بەرنامەڕێژی و مەزەندەکردنی خەرجی و دیاریکردنی بڕی پارەی بەشدار بووانی هەر یەک لەو حزب و ڕەوت و ڕێکخراوانە دیاریکراوە، وەک پێشتر باسمان کرد بەبێ ئەوەی ئەو هاوڕێیانە بیرێک لە ڕیزی کۆدەنگی و متمانەی ئۆفیسی حزبەکەی خۆشیان بکەنەوە، بەڵام ئەمە گشت وێنەکە نیە، بەشێکی تری وێنەکە چەند ڕۆژێکی کەمی دوای ئەو کۆبوونەوەیە کە کێشمەکێشێکی خەست و چڕی نێوان هەڵسوڕاوان هاتۆتەئاراوە، لەسەر بەشداری ئەو ڕەوتە ناسیونالیستانە و پێشنیاری ئەوە خراوەتە بەردەستی هاوڕێیانی (حککک) کە بکشێنەوە و بەیەکەوە هەتا ئەگەر بەژمارەیەکی کەمی سمبولیکیشەوە بێت یادەکە بکەینەوە باشترە لەوەی ڕیزی هەڵسوڕاوانی کرێکاری و چەپ و کۆمۆنیزمی کوردستان بکەینە پاشکۆ بۆ ئەجیندایەکی ناسیونالیستی و ڕیفۆڕمیستی دەوروبەری دەسەڵات.
کشانەوەی هاوڕێیانی (حککک) و (یک) دەبووە خاڵێکی پۆزێتیڤ بۆ چەپ و کۆمۆنیزمی کوردستانی عێڕاق کە ڕیزەکانی خۆی لانی کەم لە بەرامبەر ناسیونالیزمێکی لۆمپنیدا بە سەربەخۆیی ڕادەگرێت و ڕیزی کۆدەنگی و متمانەی نێوان هەڵسوڕاوانی کرێکاری و جەماوەری شارەکە دەپارێزرێت.
دووەم، ڕونکردنەوەکەی (سکراتاریەت) هەوڵیداوە پەردەپۆشی ئەوە بکات کە هاوڕێیانی بڕیار بەدەستی (حککک) لەسەر ئەم یادکردنەوەیە و مەراسیمە ڕووبەڕووی هیچ کێشە و ناکۆکی و ڕەخنە و پێشنیار خستنەبەردەست نەبوونەتەوە لانی کەم لە لایەن (نەوزاد بابان)ەوە، وەک ئەوەی کە لە نامەکەی (٢١)ی ئەپریلی (نەوزاد) و سەرەتای ئەم وتارەشدا ڕوونکردنەوەی لەبارە دراوە. واتا وێنەیەکی ساختە پێشانی کۆمەڵگە دراوە کە ناڕاستگۆیی و ناشەفافیەتی سیاسی تێدایە.
وێنە واقعییەکە ئەوەیە کە کێشمەکێشێک هاتبۆ ئاراوە لەسەر بەشداری کردن و نەکردنی ئەو هەڵسوڕاوانەی کە کۆدەنگی و یەکڕیزیان هەبوو لە ئۆفیسی (حککک)، یەکێک لە ئەگەرەکانی هەر کێشمەکێشێکیش ئەوەیە کە جەمسەرگیری (قوتبی بوونەوە) بێتە ئاراوە و ڕیزی هاوبەش و کۆدەنگی دوو کەرت ببێت و متمانە لەبەین بچێت.
لە پڕۆسەی کێشمەکێشێکی فکری و سیاسی چڕ و خەستی چەند ڕۆژێکی کەمدا ئەم قوتبی بوون (پۆڵەڕایز) و لەبەریەکترازانی ڕیزی کۆدەنگی هەڵسوڕاوانی شارەکە بەئاکام گەیشت، بەتایبەت کاتێک ڕونکردنەوەکەی (سکرتاریەت) بڵاوکرایەوە، هەتا بەدوای بڵاوبوونەوەی هەردوو ڕونکردنەوەکەی (سکرتاریەت) و (نەوزاد)یشدا هاوڕێیانێکی هەڵسوڕاوی کرێکاری و جەماوەری کە هێشتا هەڵوێستی یەکلاکەرەوەیان نەبوو، وە دوودڵ بوون لە پەیوەست بوون بە یەکێک لە جەمسەرەکانەوە کەوتنە بەردەم ساغکردنەوەی هەڵوێستی خۆیان و تیایاندا هەبوو کە سەرەتا هەڵوێستی بەشداری نەکردنی هەڵبژاردبوو دواتر بەر لە بەڕێوەچوونی مەراسیمەکە بەشدار بوو، وە لە مەراسیمەکەدا ڕۆڵی خوێندنەوەی بەیاننامەشی پێدار، بە پێچەوانەوە هاوڕێ هەبوو ئەرکی بۆ دیاریکرابوو وەک ئەندامی یەکێک لەو لیژنانەی کە پێکهاتبوو بۆ مەراسیمەکە، بەڵام کشایەوە و بەشدارنەبوونی هەڵبژارد. شایەنی باسە کە هاوڕێیانێکی تری هەڵسوڕاو هەر لەسەرەتاوە زۆر ڕاشکاوانە و ڕادیکاڵانە ڕایانگەیاند کە بە هیچ کلۆجێک نابێت بچین بەدەم پڕۆژەکەی (حشک)ەوە.
ماویەتی ….
لە بەشی دووەمدا:
ناوەڕۆکی کۆمیتەی یەکی ئایار و بەڕێوەچوونی مەراسیم و هەڵوێست بەرامبەری.
ئەم کێشەیە وەک خاڵێکی وەرچەخان لە ناو بزوتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستیدا
سەرەتای ئایاری ٢٠٢٢




بیرەوەریەکانی فەقێیەکی گوومڕا..12…شەماڵ بارەوانی

بەشی دوانزەهەم/


کۆماری پێغەمبەر کۆماری مولحیدەکانیشە..!

لە یەکێک لە بەشەکانی پێشوو، لەمیانی باسکردنم لە قورئانیەکان باسم له عەبدولڕەزاق جوبرانکرد،
ئاماژەم بەوەکرد، کەلە سەرسێ لە کتێبەکانی عەبدوڵڕەزاق جوبران(کۆماری پێغەمبەر، چەتەکانی خودا، و کودەتای پەرستگا)م نووسیوە و لە هەریەک له ڕۆژنامەکانی(کوردستانی نوێ)، ڕۆژنامەی(ڕێگای کوردستان)، هەفتەنامەی(تاراوگە)، و لە ماڵپەڕەکانی(گەلاوێژ)، ( ڕوانگە و ڕەخنە)، (دابڕان)و، (دەنگەکان)، بڵاوبوونەوە.

ئەو سێ کتێبەی دوانیانم(کۆماری پێغەمبەر) و(چەتەکانی خودا) کاتی فەقێیاتی و قۆناغی چواری کۆلێژی شەریعە، خوێندەوە و دانەیەکیشیان(کودەتای پەرستگا) ئەمساڵ(٢٠٢٢)
ئەو سێ کتێبەی یپێویستە بەر لە هەر موسڵمانێک و فێندەمێنتالیستێک، هەموو فەقێی و مەلاو پیاوێکی ئایینی بیانخوێنێتەوە.

حەزدەکەم تۆزەک لە میانی سێ لەکتێبەکانی (کۆماری پێغەمبەر، چەتەکانی خودا، و کودەتای پەرستگا) کەلە سەرم نووسیون، هەندەک باس لە دیدەنیگا و ڕوانگەی ئەو پیاوە ڕووناکبیر و بیرمەندە بکەم و سێ بەشی بیرەوەریەکانی فەقێیەکی گوومڕا. بۆ قسەکردن لە سەر دیدەنیگا و تێڕوانینەکانی جوبران تەرخان بکەم.

لە میانی ئەو سێ کتێبەی جوبران، دەتوانم بڵێم، ئەوەی جوبران باسی لێوەکردووە:
ڕوانگەیەکی تری جیاوازە، خوێندنەوەیەكی تری تێكستەكانی ئایینە، پێداچونەوەیەكی تری كەلەپوری ئایین و فقهی ئایینی و تێگەیشتنی ئایینیە، ڕەخنەیە لە ئەقڵی ئایینی، لە ئەقڵیەت و فیقه و فیكری دینی، شۆڕشێكە لە دژی بتەكان، یاخی بوونێكە لە پەرستگاكان، هەڵوەشاندنەوەی ئەو تێگەیشتنە فیقهی و مێژوویی و سیاسی و مەزهەبیە دۆگمایییە نائینسانی و ناوجودی و نائەخلاقیەیە، كە بە درێژایی مێژووی ئیسلام بۆ ئاینكراوە و دەکرێت و نەوە بە نەوە گواستراوەتەوە و بە میرات بۆ مرۆڤەكان جێ ماوە.

ڕوانگەی جوبران:
مەفهومێكیتری تازەیە، سەبارەت بە خوداوەند، پێغەمبەرایەتی، ئایین، بانگەوازیكردنی جۆرێكیترە لە باوەڕداری، جیاواز لەو باوەڕە كۆن و كلاسیكیەی پێشوو.

جوبران داوای بانگەوازی بۆ وجودیەت و چارەسەرێكی وجودیانە دەكات، هەروەها كودەتا دەكات لە دژی پەرستگا، ئەو ئەو پەرستگایەی لە سەر بیری ڕاسیزم و مەزهەبگەرێتی ڕۆنراوە. جوبران بۆچونی وایە كەنوێگەری لەوەی هەیە سودێكی نابێت، جگە شۆڕش و كودەتا نەبێت بە سەر توراس و گوتەی فەقێكان، ئەو داوای گەڕانەوە بۆ ئایینی پەیامبەر و دەستبەرداربوونی خورافەی فەقێكان دەكات، ئەو ئایینە مێژووییەی فەقێكان ڕۆیانناوە، ئەو فەقێیانەی جوبران پێی وایە زۆر زیاتر لە پێغەمبەرەكان بە ناوی ئایین و خوداوەندەوە قسەیان كردووە.

جوبران،
پێمان دەڵێت كێشەی نیشتمان لەگەڵ دەسەڵات و هی ئایینیش لەگەڵ پیاوانیی ئاینیدایە و لە كۆتاییدا پێغەمبەر باجی پیاوانی ئایینی و گەڵیش هی دەسەڵات دەدات.. و پێغەمبەر بە هۆی پیاوانی ئایینیەوە ئایینەكەی لە دەست دەدات و گەلیش بە هۆی دەسەڵاتەوە نیشتمانەكەی.. و ….. ئیدی هیچ چێژێك نە بۆ ئاین و نە بۆ نیشتمان نامێنێتەوە.

جوبران
پێمان دەڵێت هیچ ڕێگایەك ناتگەیەنێت بە پەیامبەران، جگە لە دەرچوون نەبێت لە پەرستگاكان.

جوبران
پێمان دەڵێت قەبارەی ئەو جەهل و نەزانینەی پەرستگاكان ڕۆیان نا، زۆر مەزنتر و زیاترە لەوەی پێشوتر وێرانیانكرد. هیچ شتێك ئایینی نەكوشت، ڕۆحانیەتی ئایینی وێران نەكرد، ڕێگای ناسینی خوداوەندی لە مرۆڤكان ون نەكرد، بەو ئەندازەیەی فیقه كوشتی و كردی، وەكو چۆن هیچ كەسێك پەرستگای وێران نەكرد تەنها كاهینەكان خۆیان نەبێت.

جوبران
پێمان دەڵێت مەعبەد پێشمەرجی ئیمان و خودا ناسین نییە و مرۆڤ بە چوونە ناو پەرستگاكان نابێت بە ئایندار و بڕوادار، بەڵكو بە چوونە ناودڵی مرۆڤایەتی و مرۆڤەكان.

جوبران
پێمان دەڵێت خەمی خوداوەند بەندەكانیەتی، نەك بەندایەتی كردنی، خوداوەند پەرستگایەكی ناوێت تێیدا بپەرسترێت و خەڵكەكەی بكرێت بە كۆیلە، بەڵكوو ئەو مروڤایەتی و مرۆڤێكی دەوێت، ئازادبێت و بە ناوی خوداوەندە ئازادبكرێت.

جوبران
پێمان دەڵێت:
خوداوەند پێغەمبەران دەنێرێت و خەڵكی كاهینەكان دەخوێننەوە!

جوبران
لێمان دەپرسێت ئایە ئایین ئەوەیە نوێژ لە مەعبەددا ئەنجام بدەیت، یاخود مرۆڤایەتی لە ناوخەڵكدا جێ بەجێ بكەیت؟
ئایین ئەوەیە خەڵكی لە مەعبەددا فێری هونەری كۆیلایەتی بكەیت، یاخود لە باڕەكاندا وانەی ئازادیان پیشانبدەیت؟

(كۆماری پێغەمبەر)
پێمان دەڵێت فەقێ و مێژوو ئایین نین، وەلێ ئەفسوس عەقیدەی ئێمە، عەقیدەی مێژووە، ئایینەكەشمان ئایینی فەقێكانە….ئەوەیە تراژیدیاكە!

جوبران
پێمان دەڵێت ئەو ئایینەی ئێستاهەیە، ڕێك كۆپیە ئۆرجیناڵەكەی ئەو ئایینە نییە، كە پەیامبەر هێناویەتی و لە سەری ڕۆیشت، نەخێر، بەڵكوو ئەوە ئایینێكی ساختەو كۆپیەكیتری نائۆرجیناڵی كاهین و فەقێكانە، ئەو ئایینە ڕوانین و دۆگمی فەقێكانە، ئایینی خەلیفە و سیاسی و سوڵتانەكانە، مێژوویش هی خەلیفە و سوڵتان و پاشاكانە.

جوبران
پێمان دەڵێت ئەمەوی و عەباسیەكان بە ناوی خوداوەند و بە پێی فقهی قوڕەیشی، بە فیقهی زیممە جەنگی گاورەكانیان كرد، بەفقهی كەنیزەیی بوون ژنیان كرد بەكەنیزە، بە فیقهی خەواریج موسڵمانەكانیان دەكوشت، بە فیقهی خەراج ماڵی خەڵكیان دەدزی و دەستیان بەسەردادەگرت، بەفیقهی فتوحات و لە ژێرناوی فتوحاتدا دەوڵەت و خاكی وڵاتانیان داگیردەكرد!

جوبران
پێمان دەڵێت:
ئایینی پێغەمبەر ئایینی دڵ بوو(استفت قلبك، وٳن ٲفتاك الناس ٲفتوك).

جوبران پێمان دەڵێت
ئایین پرسی دڵە، نەك قامچی سوڵتان و ئەحكامە فقهیەكان.
لە كۆماری پێغەمبەردا
دڵ عەرشی خوداوەندە، دڵ پاشماوەو ڕۆحی خوداوەندە لە مرۆڤدا جێ ماوە.
كۆماری جوبران و پێغەمبەر
كومارێكە لە سەر دڵ بیناكراوەو دامەزراوە، نەك ئەقڵ و فەلسەفەو گوتەی كاهین و فەقێكان و ئەحكامە فیقهیەكان و تێكستە دینیەكان.
لە كۆماریەکەی جوبراندا
دڵ پێغەمبەرە، دڵ لۆژیك و ناسنامە و ناونیشانی ئینسانە.
دڵ حاكمە، دڵ شەریعەتە، دڵ بڕیاردەرە، دڵ ڕوگەو دڵ مەعبەدە، ئەو شتانەی دڵ ڕەتیان دەكاتەوە، ناكرێت ئایین قبوڵیان بكات، دڵ سەنتەر و ماڵی بڕیاردانە.

پەرستگای مرۆڤ دڵیەتی، مرۆڤ بە دڵ و لە پەرستگای دڵ لە خوداوەند نزیك دەبێتەوە و تەنها بە دڵ دەگات بەو زاتە.
هەموو ئەو پەرستگایانەیتری جگە لە مەعبەدی دڵ، مرۆڤ لە خوداوەند دوور دەخەنەوە. مرۆڤایەتی دوو كەرت دەكەن. لە مرۆڤ بوونی مرۆڤ دەدەن. مرۆڤەكان دەكەن بەدووژمنی یەكتری.

جوبران
پێمان دەڵێت ئایین یاسا و شەریعەت ڕۆنانێت، بەڵكو ویژدان، ئایین دەبێت خزمەتی مرۆڤ بكات، نەك بە پێچەوانەوە، ئایین دەبێت پێگەو بەهای مرۆڤ بەرزبكاتەوەو مرۆڤایەتی پیرۆز بكات، ئایین دەبێ خۆشەوێستی لە نێوان مرۆڤەكاندا پەخش بكات نەك ڕق، ئایین دەبێت مرۆڤەكان بكات بە برای یەكتری نەك دووژمن، یەكڕیزی لە نێوانیاندا دروست بكات، نەك پەرتەوازەیی.

لە کۆمارەکەی جوبراندا
چیتر ڕیش بەردان ئەرك و مۆسیقا حەرام نییە، چیتر كوشتنی مرۆڤەكان ئایین و عەشق بەڕەڵایی و تابۆ و ناڕەوا نییە.
چیتر ڕەخنە لە كاهینەكان بڤە و بیركردنەوەی ئازادانە کفر و تاوان نییە.
چیتر دەست وەردان لە ژیانی تایبەتی هیچ كەسێك و بە هیچ پاساو بیانویەك ڕێگە پێدراونییە.

كۆماری جوبران، دەوڵەتەسیوكراتە تۆتالیتارەكەی فەقێ و كاهینەكان نییە، تابڵێت(عدم قتل المسلم بالژمی)و موسڵمانێك، گاورێك بكوژێت، ناكوژرێتەوە!
نەخێر لە كۆماری(جوبران) پێغەمبەردا، پێغەمبەر لە سەر كوشتنێكی بێ هۆكاری مێرولەیەكیش، لێپێچینەوە لە بكوژ دەكات.

لە (کۆماری جوبران) دا
هەموو ئایینەكان بە یەك چاو سەیردەكرێن و جیاوازی لە نێوان مەسیحیەك و زەردەشتیەك، لە نێوان موسڵمانێك و ئێزدیەك، لە نێوان جوەك و بودیەك، لە نێوان هیندۆسێك و یارسانیەكدا نییە، خودای هەموویان یەك خودایە و بەهەشتیش بە تەنها مولكی باوكی هیچ گرووپێك و تاپۆی ئایینێكی دیاریكراو نییە.
لە ڕوانگەی كۆماری جوبراندا،
بێ ئایین و ئەتێست، ئەگنۆستیك و سیكولاریستەكانیش دێنە بەهەشت.

جوبران پێمان دەڵێت:
بەهەشت شوێنی زاناو بلیمەت و داهێنەر ومرۆڤ دۆست و ژینگەدۆست و ئاژەڵ دۆستانە، نەك فێندەمێنتالیست و سەربڕو تیرۆرست و بكوژ.
بەهەشت شایەنی داروین، ئەدیسۆن، غاندی و گیڤاراو دایكەتریزا و مەولانایە، نەك بەغدادی و بن لادن و زەرقاویەكان.

جوبران پێمان دەڵێت با چیتر خۆشەویستی بكەین بە ئایین و مرۆڤ بوون بكەین بە پەرستگاو بە دەوری كابەی مروڤایەتیدا بخوڵێینەوە.

جوبران
پێمان دەڵێت ئایین دەبێت ئاینی ئاشتی و چاكەبێت، نەك ڕیش و مەعبەد، ئایین لە“كۆماری پێغەمبەر”دا دەبێ ئایینێك بێت ژیان بە مرۆڤەكان ببەخشێت، نەك پەرستگا، پەیامبەر لە ناو ئایین لەمرۆڤ دەگەڕا، كەچی كاهینەكان لە خشتی پەرستگا!
ئەو پەرستگایانەی لە یەككاتدا، لە نێویاندا كاهین و فەقێكان خەڵكی فێری نوێژو كوشتنی مرۆڤەكان دەكەن.
ئەو فەقێیانەی ئەقڵ و دڵ و بوونی خەڵكی دەدزن!
ئەو كاهینانەی بە هەزار ڕوو خۆیان دەردەخەن و جۆریكتری لە جاهیلیەتیان هێنا، گەورەتر لەو جەهالەتەی پێشوو و یەكەمجار، چ جەهالەتێك؟ ئەوكاتەی درووستكردنی مەعبدێك ، لەدروستكردنی مرۆڤێك و بابەتی حەڵال وحەرام لە سەرخستنی هەژارێك گرنكتردەبێت.
خەمی كۆماری پێغەمبەر ئەوەیە مرۆڤ فێربكات ئەوەیتر ببینێت، نەك بیكوژێت.

لە ڕوانگەی جوبراندا
كێشەی خوداوەند ستەمە، نەك كفر،
كۆماری پێغەمبەر ڕاو دیدەنیگای وایە: هەرشارستانییەتێك خاڵی بێت لە جوانی، شارستانیەتێكی فەرمەسۆن و كافرە، با سیخناخیش بێت لە پەرستگا.

جوبران
پێمان دەڵێت ئایین و ئایینداری ڕاستەقینە ئەوە نییە، ئایینت بۆ ماوەیی وەرگرتبێت، یاخود دینداریەكەت ڕێكەوتێكی جوگرافی بێت و خەڵك و دەوروبەرت دیندارن بۆیە تۆش ئایینداریت، نەخێر، بەڵكو ئایینی ڕاست و دروست ئەوەیە لە ڕێگەی هەڵبژاردنێكی ئازادانەو لە سەر بنەمای ویژدان و مرۆڤ بوون ئەو ئایینەت هەڵبژاردبێت، نەك لەبەر دڵی خێزانەكەت و لۆمەی كومەڵ و لە ترسی هەڕەشەی شمشێرو بە زۆرسەپاندن و لەبەر ئەم و ئەوبێت!

کۆماری جوبران
پێمان دەڵێت كوماری پێغەمبەران، كوماری ئایینێك، گرووپێك، مەزهەبێك،ئایدیۆلۆژیاو حیزبێكی ئایینی، فیرقەیەكی دیای كراو بە تەنها موڵكی عەقیدەیەك نییە، دەبێ كومارێك بێت، بۆ هەموان بێت، ژیانی هەموو مرۆڤایەتی تێدا بەرجەستەبێت، كەرامەت و سەروگیان و حەزەكانیان تێیدا پارێزراوبێت، كۆمارێك بێت، جێگای ئازادییەكانی تێدا ببێتەوە، كۆمارێك بێت، كەس لە سەر ئایین و عەقیدی ئایینی، مەزهەبی جیاواز، دیدەنیگای جیاوازو بیروباوەڕی جیاواز تیرۆر نەكرێت و ئەشكەنجەو ئازارو زیندانی و بێ سەرو شوێن نەكرێت.

كۆمارێك بێت ئایندار و لائیكێك، بڕوادارو گوماگەرایەك بە یەكسانی جێگایان تێدا ببێتەوە و جیاوازی لە نێوان هیچ مرۆڤێك نەكرێت، لە سەر بنەمای جیاوازی ئایینی، مەزهەبی، نەتەوەیی و ڕەگەزی، كۆمارێك بێت، خۆشەوستی تێیدا ئایین و مرۆڤایەتی ڕێبازبێت، كۆمارێك بێت، ر ق و دەمارگیری، ڕەگەزپەرستی و یەكترسڕینەوە، تیرۆر و كوشتن و توندوتیژی، فێندەمێنتالیزمی ئایینی و بیری ڕادیكاڵیەت، دۆگمی بەردو حوكمی شمشێرو هەڕەشەی سەربڕین و زمان قرتاندن و دەست و وپێ پەڕاندن تێیدا تاوان و قەدەغەبێت.

ڕێزگرتن لە ئاشتی و برایەتی و پلۆرالیەت و پێكەوە ژیان ئەرك و یاسا بێت، لێبوردەیی و یەكترقبوڵ كردن و چەمكی هاووڵاتی بوون، عەقیدەی فەرمی دەوڵەت و دەستوری كۆماربێت.
كۆمارێك بێت بەواتای وشە باوەڕی بە مافەكانی مرۆڤ هەبێت، ڕێز لە سەربەستی ژن، هەڵبژارنەكانی تاك، ژیانی تایبەتی مرۆڤەكان، بیروباوەڕی هەموان و هەموو جیاوازیەكان بگریت.
كۆمارێك بێت، دژایەتی یەكسانی جێندەری، دیموكراسیەت، سیكولاریزم و تازەگەری نەكات.
كۆمارێك بێت، پەرستگاكانی پەرستگای ئازادی بن، نەك كۆیلایەتی، كۆمارێك بێت، لێوان لێو بێت لە خۆشەویستی، كۆمارێك خاڵی بێت لە دەمارگیری ئایینی، ڕقی مەزهەبی، بیری ڕاسیزم و نەژادپەرستی.
كۆمارێك بێت عەدالەت تێیدا حاكم بێت و جاڕنامەی گەردوونی مافەكانی مرۆڤ یاسا ، كۆمارێك بێت ڕەخنە دەمكوت و قەڵەم كەلەبچەو بیری ئازاد سانسۆرو جودا بیران و ئەندێشەمەندان و زاناكان بە هەرتەقەنەكرێن و تێزەكانیان تەكفیرو كتێبەكانیان نەخرێنەناولیستی ڕەشەوەو نەسوتێندرێن.

(كۆماری جوبران)
كۆمارێكە تەنهاهی ئایینێكی دیاركراو گرووپێكی دیاری كراو موسڵمانان نییە، بەڵكو كوماری هەموو ئایینەكان و بیروباوەڕەكانە.
كۆمارێكە جیاوازی لەنێوان هیچ ئایین و ئایینێكیتردا نابێت بكرێت.
لە ”كۆماری پێغەمبەر”دا هیچ ئایینێك بۆی نییە خۆی بكات بە کابە و ئەوانیتر ناچاربكات بە دەوری دا بخولێنەوە، لێرە ئایین بۆ تاك و نیشتمان بۆ هەموانە، ئاین نابێت تێكەڵ بە كایەی سیاسەت و كارو باری دەوڵەت و سیستەمی حوكمڕانی و فەزای گشتی بكرێت.
لەو كۆمارەدا مرۆڤ سەنتەرو پێوەرە و هاوڵاتی بوون پڕنسیپە. لە كۆماری پێغەمبەردا، هیچ كەسێك نوێنەری خوداوەند و سێبەری ئاسمان و شمشێری ئایین نییە، تاك پێویستی بە واسیتە و نێوەندگیری و مەعبەدو قەشەو كاهین و پیاوانی ئایینی نییە، مرۆڤ دەتوانێت خۆی ڕاستەوخۆ پەیوەندی لە گەڵ خوداوەند ببەستێت. خوداوەند لە كۆماری پێغەمبەردا تەنها لە مزگەوت، ئاتەشگا، كلێساو مەعبەدەكاندا خۆی قەتیس و گۆشەگیرناكات و تەنها لەو شوێنانەدا نییە، بەڵكو ئەو لە هەموو جێگاو شوێنكە.

لە كوماری پێغەمبەردا.
بەهای ئایین لەوەدایە ویژدان بكات بە حاكم و لە ناخەوە وجودی مرۆڤ درووست بكات، نەك لەدەرەوە.

لە”كۆماری جوبران“ دا
كێشەی ئێستا ڕزگاركردنی ئایینی پێغەمبەر نییە، وەكو ئەوەەی فێندەمێنالیستەكان و سەلەفیگەراكان بانگەشەی بۆدەكەن، بەڵكو كێشەكە ڕزگاركردنی پێغەمبەرە لەو ئایینەی ئێستاهەیە.

لەكۆماری جوبراند:
تۆ كەسێكی باشیت بۆیە ئایینداریت، نەك ئایینداریت بۆیە باشیت.
لە كۆماری جوبراندا:
خوداوەند كێشەی لەگەڵ هیچ ئایین و بیروباوەڕێك نییە، لێرە ئایندار و بێ ئایین، بڕوادارو ئەتێست و ئەگنوستیك، دەبێ وەكو یەك و بەیەك چاو سەیربكرێن و لە بەردەم یاسادا یەكسان بن.
لە كۆماری پێغەمبەردا خوداوەند كێشەی لەگەڵ ئەوەدا نییە بیپەرستن یاخود نا، بەڵكو كێشەی خوداوەند لەگەڵ نەبوونی دادپەروەری، دژایەتی كردنی دیموكراسی، فاشیەت و تۆتالیتاریەتی ئایینی، زەوتكردنی ماف و دەست بە سەرداگرتنی ئازادیەكانی خەڵك و چەوسانەوەو سەركوتكردنی مرۆڤەكانەوە هەیە بە ناوی خوداوەندەوە.

(كۆماری جوبران)
شارستانیەت و بەهاو بوونی خۆی لە سەر ئەهرامی لە بەردو لە قوڕ دروستكراو ڕۆنانێت، وەكو ئەوەی میسریە كۆنەكان كردیان، بـەڵكو لە قوڕی ئینسانیەت و ئەهرامی ویژدان بوون، لە سەر عەدالەت و دیموكراتیەت و یەكسانی و مافی مرۆڤ و چەمكی هاووڵاتی بوون شارستانیەت بینادەكات.

ماوەتەوەبڵێم:
ڕەنگە خوێنەر لەكاتی خوێندنەوەی ”كۆماری پێغەمبەر“دا. ئەو پرسیارەی لادروست بێت و بۆچونی وابێت و بڵێت جوبران هوڕێنەدەكات و كۆمارەكەی جوبران ، كۆمارێكە هەرگیز لەسەر زەمینی ئەو دەڤەرو هەرێم و دەوڵەت و شوێنانە ڕۆنانرێت و لەدایك نابێت، كە ئایین تێیدا هەژمونی هەیەو ئەقڵی ئایینی تێیدا زاڵە، كۆمارێك، ڕەنگە تەنها مۆری سەركاغەزبێت ،تەنها لەناو تێكستەكانی جوبران و لە بۆتەی خەیاڵدانی ئەمەوە جێگای ببێتەوەو بێتەبوون، كۆماری پێغەمبەر چەشنی یۆتۆپیاكەی تۆماس مۆرو كۆمارەكەی پلاتۆن و،شارە نمونەییەكەی فارابی ، كۆمارێكی خەیاڵی و ئایدیاڵی و چیتر نەبێت، مەگەر ئەو كۆمارە لەوڵاتانی ئۆروپا، ئەویش دوای سەتان ساڵ، لە خەبات و شەونخونی و قوربانیدان و ماندوبوون و هیلاكی، ڕشتنی دەریایەك خوێن و كوشتنی ملیۆنان مرۆڤ و تیرۆركردن و زیندانیكردن و سوتاندنی دەیان و سەتان ئەندێشەمەندو زاناو فەیلەسوف، شەڕێكی دووسەت و چەندسەت ساڵەی نێوان ڕۆشنگەران و فێندەمێنتالیستەكان و دەرەنجام سەركەوتنی بەرەی ئەقڵ و زانست بەسەر خورافەو ڕۆشنگەری بەسەر فێندەمێنتالیستی ئایینی و، عیلمانیەت بەسەر كلێساو ڕووناكی بەسەر تاریكیدا،

ئینجا توانراو ڕۆنرا، لێرە چۆن دەتوانین كومارێكی لەو چەشنە میساڵیه وا بە ئاسانی ڕۆبنێین، لە كاتێكدا وەكو ئۆورپا، نە پرۆسەی ڕیفۆرمی ئایینی، نەڕێنیسانس و ڕاچڵەكین، نەشۆڕشی پیشەسازی و پرۆژەی ڕۆشنگەری و ئەقڵانیەت، هیچمان نەدیتبێت و جێ بەجێ نەكردبێت! لێرە هێشتا لەسەرەتای ڕێگاو لەسەدەكانی ناوەڕاست دابین، هێشتا فێندەمێنتالیستی ئایینی بەهێزو ئەقڵیەتی ئایینی لە لوتكەدابێت، هێشتا ڕەخنە بڤەو مێژوو پیرۆزو هەموو شتك لەژێر هەژمونی ئاییندا دابێت؟! چۆن دەتوانین چۆن؟! ئەوە مەحاڵ و خەیاڵە!




دەست بە ژیانەوە بگرە!… شیعری: عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

دەست بە ژیانەوە بگرە
با دەنگی(چووک)ی شان هەڵتەکاندنت
وەک ئاماژەی نازانم، فریوی گوێچکەکانت نەدا
ڕیتواڵە ناڕێکەکانی (بێ تۆیی)م پێ نەنێنە سەر دڵۆپە ڕژاوەکانی حەسرەت
(سبەینێ)کان لەبازاڕی ڕۆژە ئاساییەکانی ژیاندا
گیرفانی زەمەن هەڵنەتەکێنن!
بێهوودەییەکی لەڕادەبەر ترسناکە، پاڵتۆی تەنهایی بدەیتە شان و
سیگاری گەمژەیی بکێشێت.
تۆ دەبوو ئێستا بچوویتایە سەر قادرمەکانی ئومێد و
شیعرت بەسەر جوانی و ناسکی خوێن ڕشتنەکاندا بنووسیایە
قەیرەییت لێ نایە و شیعرێک بخوێنەوە
با قەڵەمەکەت وەجاغ کوێر سەر نەنێتەوە.
تۆ سوێند بە هەرچی ئەسحابەی زمان هەیە دەخۆیت و
بە قودرەتی خەیاڵی تاق و تەنیا،
دەتەوێت خۆت لەمەترسییەکانی ئاشووبی مەرگ بشاریتەوە و
دەست بە ژیانەوە بگری
دەست دەگری بە ژیانەوە تا ورد ورد دڵۆپە حەزەکانی مرۆییت
دەتکێنە سەر ئەپارتمانە دڵگرانییەکانی بوون
دەتەوێ مەرگ وشترمڕانە بڕوانێتە سەرە بێکۆتاییەکەی ئینسان
دەتەوێ لەخۆپیشاندانە مەزنەکەی ژیانا بە لافیتەی (دەست بە ژیانەوە بگرە)
لەڕیزی پێشەوە و دەم بە هوتاف وێنەت بچێتە سەر ڕووپەڕی ڕۆژنامەکان
زیانێکی گەورەیە هەڵدێڕان لە توولەڕێگاکانی مەینەت
نووشتانەوە بۆ ئەدەبی نووستوو و شاعیری تەپیو
بێڕێزییەکی زۆرە کردنەوەی دەرگا لەڕێبوارە بەڕۆبۆتکراوەکانی چوار دەور
تەزووی چ حەسرەتێک دەمهێنێ و دەمبا
ئەڵێێ کارەبای توورەیی گرتوومیەتی و ڕامئەچڵەکێنێ
ئەلێێ کەوتوومەتە نێو بۆسەی مەفرەزەیەکی ئەمن و
لەترسی بێناسنامەیی خەریەکە زیڕە بکەم.
لەولاوە لە ژیان ڕا ئەکەم و
لەملاوەش دەستی پێوە دەگرم!


پێت نەوتم دڵت بۆچییە
تۆ دەتوانیت خۆشەویستی بکەی بە ئیمۆجێکی بێ ڕووح
بە کلکێک دەتوانیت ببیە ڕۆمیۆ
دەتوانیت باز بەسەر سوێندە گەورەکاندا بدەی
ئارەزووەکانی بەرزەفت کەی
دەتوانی پرسەنامەت بە لایکێک و
دڵخۆشیت بە وێنەگوڵێک بدەیتەوە!.
چ ڕۆژگارێکە، هەستەکان ورد و بریندار دەبن و
بەنایلۆنی تەکنەلۆژیا تەغلیف دەکرێن
وێنەی لێوێکی سوور نیشانەی دڵەکوتێی عەشق بێت.
بە بازاڕ و مۆڵەکان بسوڕێوە، باسی شیعر بکەیت
ژمارە ٤١١ لێدەدەن و دەتنێرن بۆ شێتخانە
چ ئینسانگەلێکین ئێمە؟!
مانگێک نان مەخۆ کەس لێت ناپرسێتەوە
بەڵام پێڵاوەکەت تورکی نەبێت لایان سەیرە و
نامۆ نامۆ لێت دەڕوانن
ساڵێک بە پێیان هاموشۆی بازاڕ بکە مێشێک مێوانیان نییە
بەڵام مازدایەکی کۆنت پێ بێت، لێت دەکەنە هەڵڵا و قسە
ئێمە چ غەزەبگەلێکین؟!
لەڕوودا بە قوربان دەبین و
کەپشتیشی لێت کرد پەنجەی (بتگیـم)ی بۆ هەڵدەبڕێ.
ئێمەی غەزەب لە زۆنگاوی ئیرەییدا خنکاوین و
بەقات و ڕیباتی مۆدێرنەوە ژەنگی سەر بیرکردنەوە سوواوەکانمان بۆ پاکژ ناکرێتەوە
توورە ببیت، پێت دەلێن کۆنتڕۆڵی خۆی لەدەست داوە
عەقڵی فەرامۆش کردووە و کەوتۆتە دوای سۆز!
جنێو بدەی پێتدەڵێن عەبەسە و خۆتی لێ دوور خەوە
جیددی بیت و باسی سیاسەت و شت بکەی دەڵێن هەی هوو هەی هوو
کاکە تکایە واز لە سیاسەت بێنە
ئەی ڕوو لەکوێ بکەم و سەر بۆ کوێ هەڵبگرم؟
کەی قفڵی بیرکردنەوەت دەکەیتەوە؟
تۆش کەی وەکو من میزی وشە و شیعر دەکەی بەسەر لادیواری کۆمەڵگەی چینایەتی
کەی تف دەکەی لە سیاسییە دۆڕاوەکانی برسێتیمان
لە پارە و دەسەڵاتی شەهوەتبەزێنی نیمچە سەرخۆشەکانی نێو حیزبی باوک
وەرە با لە دەرگای ڕق و خەمەوە بچینە دەرێ و ببینە ئیمۆجی ڕاستەقینەی ژیان
بە گۆرانی
بە سەما
بۆ شیعر و وشەی جوانی و ئینسان.


دەڵێن دەست بە ژیانەوە بگرە
دەست بە کوێی ژیانەوە بگرم لە کاتێکدا ژیان
گوونی خۆی نیشان داوم و منیش دەستم لەوێی ماوەتەوە.
دەستگرتن بە ژیان، دەستگرتنە بە ئەسرینە وشکهەڵاتووەکانی باران و
دەستگرتنە بە قەوزە سەوزەکانی کەناری گۆمی بێدەنگبوون
دەستگرتنە بە پیرۆزییەکانی ڕابردوو
دەستگرتنە بەو ئاسمانە غێمەی کەناوی کۆیلەتییە.!
من دەست بە ژیانەوە ناگرم
وەکچۆن چل ساڵی ڕەبەقە بەم سەرە ئەسڵەعەمەوە کڵاوکەم داوەتە دەم ڕەشەبا
من دەست تەنها بەو خەونانەوە دەگرم کە باس لە ئایندەیەکی جوان و
باس لە سبەینییەکی گەش و
باس لە پێچانەوەی بارگە و بنەی ستەم دەکەن.

شیعری : عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
٢٠٢١ کەنەدا




چیرۆکە شیعر/ ئەنوشا لە دەریا-1-… جەلال عەبدوڵا ساڵح

بەشی یەکەم

دانیشە لەلام ئەنوشا

  • باپیرە گەورەم سونی بو
    سەفەویەکان کردیان بە شیعە
    شارەکەمان پڕ بون لە جولەکە
    دەربەدەریان کردن
    چون بۆ (ئەقسا)
    دەوڵەتییان پێکەوەنا
    ئەنوشا
    باوکمیان لەسەر مقسەتێکی خوێڕی شەهید کرد
    لەبەر ئەوەی قوماشێکی فەتاح پاشای عەمارەپوی کوشت
    کەرەکەی مینا کوێری دراوسێمییان سوتاند
    چونکی میزی کردبووە ناو کانیی گەڕەک و مزگەوت
    مامەڕەشەی پورزام
    لەبەر ئەوەی ماینەکەی زاوزێی نەدەکرد
    پێش خۆرنشین بە بەرچاوی هەمو ئەسپی گەڕەکەوە
    قاپێک شەرابی کرد بە قورگی دا
    ماینی داماوە بە سەرخۆشی خۆی کرد بە ماڵی گەلەگورگ دا و خواردیان
    ئەنوشا
    نەنکم ٤ چوار شوی کرد
    ٦٠ شەست ساڵ لەگەڵ چوار پیاوی
    جەلادی کۆتر دا ژیا
    لە هەر چواریان ٥٠ پەنجا مناڵی بو
    مناڵەکانی گێڕ،
    خوار،
    چەوت،
    کەچەڵ بون
    لەسەر کەرێک
    لە پێناوی قالۆنچەیەک
    لەبەر خاتری شەمشەمە کوێرەیەک و
    بۆ ئەوەی بزنێک خۆشحاڵ بێت
    سەنگەریان لەیەک گرت و بو بە شەڕیان
    سوبحانەللە
    یەک
    لە
    دوای یەک
    یەکتریان
    لەتوپەت کرد
    دانیشە لە تەنیشتم ئەنوشا
    با پێکەوە چایەکی دەستی بەهاری گەڕەکی نێرگز بخۆینەوە
    چایی دەستی هاوێن پڕە لە مێشولەی کوژراو
    نەک توشی پەتای بورانەوە ببیت
    پاشان لە من داببڕێیت
    ئەنوشا
    تو سەری خۆرەتاوی حەوشەکەی خۆتان
    بیر لە هیچ شتێک مەکەرەوە!
    کەی کێشەی من و تۆیە؟
    چۆلەکە ناتوانێت بپەڕێت!
    ڕەنگ لە تاوس مان بگرێت
    باران لە گۆم داببڕێت
    مانگ تریفەی خۆشنەوێت
    ئاسمان بە هەڵم یان بە لۆکە دروست بوبێت
    بۆق لە ترسی قەوزە
    دەنگی نوسابێت
    کیسەڵ لە کاتی دەست نوێژ دا
    خەسوی مردبێت
    مار لە ترسی ڕەشەبا کراسی فڕێ دابێت
    دانیشە لەلام ئەنوشا
    کەمێک گوێ بگرە
    (فەیروز) بە گۆرانی شین دەکات
    (مەحمود) لە شیعرێکی دا توڕەیە لە موسا
    (عەرافات) لە وێنەیەک دا
    بە جامانەی قوڕەیشیو ڕیشی ماشو برنجی ئیخوانەوە
    بیر لە دەوڵەتی کۆترەکان دەکاتەوە
    بەڵام لەبیریان چووە:
    (ئەقسا) وەک نانی هەورامی سفرەی باپیرم
    لە کۆشکی سپی دا
    لە مێژە
    لەت
    لەت
    لەت
    کراوە!
    دانیشە لەلام ئەنوشا
    با بۆتی بگێڕمەوە
    دوێنێ شەو لە ماڵی ڕۆمانێکی پیر بوم
    پێی گوتم:
  • دستۆیفسکی قومارچی و تاوانبار و خوێڕیی بوو!
    پیاوەکانی فێر کرد بە تەور ژنەکانییان بکوژن
    نازم حیکمەت درۆی کرد پشت کوڕە
    دڵی بۆ مناڵێکی ئەرمەنی و کورد دانەچڵەکا
    بە تڕی لینین هەڵخڵەتا
    وەک جەلادەکانی(ئەتا تورک) بیری دەکردەوە
    سەلاحەدین ساختەچی بو
    دەبوایە بە یەکەم شمشێری بەرگری
    شیعری ئەنفاڵی بکوشتایە
    کتێبی سەوز
    لە دووای (قەزاف)ی
    نامەردی کرد خۆی نەکوشت
    دانیشە لەلام ئەنوشا
    وشە چرپاندی بە گوێما
  • فروغ هەتاکو ئێستا
    هەزار شیعری لەبار چووە
    دێڕیکی گەڕ وەک شیعە
    بۆی نەگریا
    پەرەگرافێکی قەمور فاتیحایەکی خوداحافیزی بۆ نەخوێند
    شاعیرێکی خوێڕی سەبەتەیەک گوڵی دڵنەوایی پێ نەبەخشی
    ئەنوشا
    کاتێک خۆرنشین
    ڕەنگی ئاو دەبێت بە سور
    ئەوە مانای ئەوەیە سەرەتای نەزیفی ژیانە
    کاتێک چۆلەکەیەک بێزو بە هاوینەوە دەکات
    لەبەر ئەوەیە لەڕۆژێک دا (١٠٠١) هەزارو یەک جار پەڕییووە
    لەبەر ئەوەی تاوس حەسودی بە ڕەنگی گوڵ برد
    لە داخا خۆی هەڵکێشا لە خومی قەوزە
    کاتێک نوسەری کتێبێکی دەرونی توشی فێی وشە دەبێت
    هۆکەی ئەوەیە چونکی میحراب بیر دەکاتەوە لە هەتاوی ئاخیرەت
    دانیشە لە تەنیشتم ئەنوشا
    چیمان داوە لە کێشەی باران و هەور
    چیمان داوە لە فارسەکان
    گابەرد دەکوتن
    لە دەستکەوانی چیا دا
    چیمان داوە لە عەرەبەکان
    ئاسن دەسوتێنن
    لە تەنوری دۆزەخا
    چیمان داوە لە تورکەکان خوێ دەکێشن
    لە ناو ئۆقیانووس دا
    پۆتین لە هیتلەر بەسۆزترە
    بایدن سەگەکەی لە من و تۆ زیاتر خۆش دەوێت
    دایکی مایکڵ جاکسن مەسیحییە و و باوکی یەهودییە
    دانیشە لەلام ئەنوشا
    نیو کاتژمێری کە
    پەردەی هەتاو دەکەوێت
    باران دەبارێت
    گوڵێک دەپشکوێت
    دووای سی خولەکی کە
    با بەردێک فڕێ ئەدات
    بەر سەری مراویەک دەکەوێت و دەمرێت
    کەس نازانێت
    ماری سروشت بێچووەکانی دەخوات
    یان تۆفانی ژیان دەی کوژێت
    ئەنوشا مەگری
    نە مراوی ئامۆزای منە
    نە بێچووەکانی پورزای تۆیە
    وەرە بەرامبەرم دابنیشە ئەنوشا
    من موی برۆکانی مریەم دەپێوم
    تۆش تاڵ بە تاڵی سمێڵی ئادەم هەڵ کێشە لە خەنە
    ئەنوشا
    خۆزگە تۆ هەرمێ و منیش قۆخ دەبوم
    نە چیرۆکی ئیبلیسمان دەبیست
    نە جەنگی ڕوناکی و قوڕ
    لەبەر خاتری من و تۆ
    نە شەقام دەبێتە پرچی پەلگە زێڕینە
    نە مانگ دادەبەزێت بۆ لای حەوزێکی نەخۆش
    ئێستا بێت یان سبەینێ
    مردن هەر دێ
    وەرە سەر کۆڵم
    بەکۆڵانە تاریکەکانی بیرەوەریم دا دەتگێڕم
    …



شیعر/ مه‌مله‌كه‌تی ژن كوژان… شەماڵ بارەوانی

لەم کەڵاوەی جێنتلمانیستاندا
لە پەردەیەکی تەنک کورت کراومەتەوە و
کراوم بە لەکەیەک و بە تەوێڵی هەیبەتی پیاوەوە لکاوم

ئاخر
من بەبێ روخسەتی خۆم لە دایکبووم و
لە دۆزەخێک فڕێدراوم، بە هەڵە پێی دەڵێن ژیان

لەم مەملەکەتەی ژن كوژاندا
پێناسەی
عاریان بەسەردا سەپاندووم
کردوومیان بە تەنافی ئەهریمەن و
نیوەی ئەقڵیان لێ ستاندوومەوە

لەم ئیمپڕاتۆرە مەزنەی جیهانی بوونم
نابیناکان
تەنها کەمتر لە بستێك لە جوگرافیای لەشم دەبینن

لەم هەرێمەی بەستەڵەکی ئەقڵدا
من بەرلەوەی لە دایک بم
غەرقی جەستەیەک کراوم سەراپای تابۆیه

قژم
دەنگم
ڕه‌نگم
بوونم هەر هەمویان تاوانن

تەنانەت نۆتەی مۆسیقای هەناسەکانیشم
جارەهای جار لە لایان ڕه‌وی خەنجەرەکانەوە تەکفیرکراوون و هەڕەشەی گەرو بڕینیان لێ کراوە

دوێنێ ویستم چوون عەشتار و ئەفرۆدێت و لات و مەنات
و عوززا
مێژوو دووبارەبکەمەوە و
خۆم لە بەرگی پەیکەرێکی ستەمدیدەدا و
لە بەردەم مێنتەڵێنتی پاتریارکیدا نوومایش بکەمەوە

ئەسەف جەلادەکانی سەر بە جەبهەی ئەشکەوتی خوڕافە کردمیانن بە بت و بە تف تەوافیان کردم

ئەمڕۆ هەوڵمدا لە تابلۆیەکی ئیرۆتیکدا
بۆ جیهانی نێرسالاران بسەلمێنم کەمن:ئافرینەر – جوانی – هێز و ئیرادەم

کەچی یەکسەر بە فەتوای سێ نێرە نەریتخواز کرام بە پۆڕن و
مۆرکی بەد ڕفتارییان دا لە تەوێڵم و وەک سەکس فرۆشێك
ناسناویان بۆ بڕیمەوە

لە نیشتمانی شمشێردا
دەمژمێرێک بەر لە ئێستا خواستم ببم بە ئاوازی سترانێك و لە هەشتی مارسدا
هەستی فێمەنستی لە زهنیەتی پیاوانی
سەر بە کولتووری بەرددا بجوڵێنم
کەچی دەستی نێرایەتی نرا لە گەرووم و دەنگم خنکێندرا

لە هەرێمی نێرسالاریدا
بووم بە دوو دێڕ شیعر و هەوڵمدا
خۆم بە بەرۆکی مزگەوتەکان – کلێساکان – ئاتەشگاکان ..
هەڵبواسم و پڕ بەدەنگی ژن بوون هاوار بکەم:
منم ژیان
مخابن دوو چەقۆی تووندڕۆ لە تاریکی ئەشکەوتێکدا هاتن بە گژمدا و
بە بیانووی قەحپە بوون هەپڕون هەپڕونیان کردم

لەم فەرهەنگەی مێ ترساندا
بوێریم نواند کە رووکنێکی باوەڕ بە نێوی جێندەر بۆ ئەقیدەی خێڵەکان زیاد بکەم
ئەفسووس سێ سەربازی سەر بە چاندی
عەیبە
بە پاساوی دەرچوون لە سنوری داب و نەریتی بێگانە و ئادابی گشتی
سڕیمیانەوە
..
چاند:کلتور




کۆنە ستران… ئومێد قەرەنی

کۆنە ستران…

پێویست ناکا لەبیرت بێ،
ئێمە دەزانین

مردن، شەوێکی کێوی و
پارچەیەک نانی ساردە
کە لە هەوادا هەڵواسراوە

ئەوەشی کە هەرگیز ناگەرێیتەوە،
بەردەوام ژیان شیرین دەکات…

خائینی بچووک

من
هەرگیز بەشداری
ئەو جەنگانە نە دەبووم
کە منداڵانی گەڕەک بەرانبەر
گەڕەکێکیتر بەرپایان دەکرد،
ئەویش بەخاتری
هۆیەکی بــــچـــووک،
چونکە
هاوڕێگەلێکم
لە گەڕەکی دوژمن هەبوون
لەگەڕەکی خۆمان
‌بەردەوام بە خائینیان دەزانیم !

کۆڵانەکانی دنیا

دنیا ئێمەی
بەرەو ئەم کۆڵانانە برد
یان ئەم کۆڵانانە
ئێمەیان گەیاندە دنیا؟




ڕۆشنبیر و خاوەن بیر لەگەل زەمینەسازی کردن… زانا رەزاق

سەرەتا هەموو شتێک ئەگەر بە ڕێگای ڕاست و دروست نەڕوات بێگومان تووشی خوار و خێچی دەبێ یانی وەکو شیکاری کردنی پرسیاری بیرکاری وایە لەکوێ هەلە بکرێت تا دوایی ئاوا دەبێ بەهەمان شێوەش بۆ ڕاستی و دروستیش ئاوایە. 

دەبێ  پێش هەموو شتێک شتەکان زانستیانە و ڕاستیانە باس و پێناسە و شیکردنەوەیان بۆ بکەین بەهەمان شێوەش بۆ چەمکەکانیش بەلام پێش ئەوە دەبێ تاکەکان و مرۆڤەکان بەشێوەیەکی تەندروست  پەروەردەیەکی  بکەین بۆ ئەوەی سود بە خۆمان و کۆمەلگەو مرۆڤایەتی بگەیەنێ بەس وانەکەین بە پەروەردەیەکی ناتەندروست یەکەمجار زیان لە خۆمان دەدات دواتر مرۆڤەکانی تر دەگەیەنێ.

هەر بۆ نموونە

تۆ بێی ئازادی تاکەکان و هی بەرامبەر بە بەڕەلایی و لەشفڕۆشی بزانین ئەمە زیانی دەبێ، لەوانەیە زۆر خراپیش بێ، یانی ئەگەرێک وەرگرین لەوانەیە ڕووشیدابێت بەهۆی ئەمەوە پەلاماری بەرامبەریان دابێت تتەنانەت توندوتیژی زۆریشی بەرامبەر کرابێت.

چونکە لەپەروەردە کردن بەرامبەر بەدوژمن دەچووێنیت ئەوا ڕەخنەگریش دەچێتە خانەی ئەوەوە چونکە لە نەستی مرۆڤە پەروەردە کراوە و وێنا کراوە ئەوەش لە جیاتی سود، زیانی دەبێ جگە لەوەش دەبێتە هۆی بەرهەمهێنانی ڕق و کینە خۆشی دەبێ پێمان خۆش بێ  ڕەخنەمان بۆ بێ چونکە پێشمان دەخات نەک دوامان بخات.

خۆی دەبێ بەرە و گروپ و ئایدۆلۆژیا و شتەکانی هاوشێوەی ئەوە مرۆڤیان بوێ کۆیلە نەبێت لە بیرکردنەوە یانی بەهەموو شتیان ڕازی نەبێ نەک ڕازی بێ  چونکە ئەوە لە دوورمەودا زیانی دەبێ بەلام ئازاد لەبیرکردنەوە لە دوورمەودا و نزیک مەودا سودی دەبێ.

تێبینی ئەوەم لە پۆستەکانی سالی 2021 بلاو کردۆتەوە

تێبینی دووەمیش هەموو چەمکەکان و شتەکان دەلێم هەم پێناسەی بۆ بکەین و هەمیش شیکردنەوەیەکی زانستیانە و ڕاستیانەی بۆ بکەین




“بوونی خوا لە فەلسەفەی بوونگەرایی”-1-… دڵشاد کاوانی

بەشی یەکەم
دڵشاد کاوانی. شەقڵاوە.

چەند ڕێگەیەک هەیە بۆ سەلماندنی بوونی خودایەکی گەورە. ئەم (ڕێگایانە) لە کتێبەکانی فەلسەفە، لە لاهووت، لە شرۆڤە جۆراوجۆرەکانی ئاینییەکان و هەروەها لە کتێبە ئاسمانییەکاندا ئاماژەیان پێکراوە. ئەم بۆچوونانە لە ڕوانگەی جیاوازەوە دژ بە یەکن. بۆ نموونە لە هەندێک حاڵەتدا بابەتە هەستیار و ئەزموونییەکان وەک بەڵێن بەکارهێنراون کە لە حاڵەتەکانی تردا بابەتی تەنیا فیکری بەکارهێنراوە. دیسانەوە هەندێک ڕاستەوخۆ هەوڵ دەدەن بوونی پەروەردگارێکی ژیر بسەلمێنن لەو شوێنانەی کە ئەوانی تر هەوڵ دەدەن تەنها یەک بوون دامەزرێنن کە بوونی وابەستەی هیچ بوونێکی تر نەبێت (واتە بوونی نەبوو) و چینێکی تری لە جەستەدا وێنا بکەن بۆ ئەوەی تایبەتمەندییەکانی دەستنیشان بکەن.

فەیلەسوف و زانایانی تیۆلۆژی بۆ سەلماندنی بوونی خودا، چەندین ئارگیومێنتی بێشوماریان هێناوەتە ئاراوە، کە لە فەلسەفە و ئیلاهیاتدا بە وردی باسی لێوە کراوە. ئێمە ئەو بەڵگانە هەڵدەبژێرین و ڕوونی دەکەینەوە کە پێویستیان بە ڕۆڵێکی تاڕادەیەک بچووکە و ڕاستەوخۆیە. بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ئەم بەڵگەیە بوونی خودا تەنیا لە ژێر ناونیشانی “بوونی حەتمی”دا دەسەلمێنێت واتە کەسێک کە بوونی جەوهەری بێت و پشت بە هیچ بەخشەرێکی بوون نابەستێت، سیفاتی ئاماژە (لصفة السلبية). دەبێت بە ئارگیومێنتێکی تر بسەلمێنرێت، نموونەی سیفەتە ئاماژە بە بەڵێ بریتین لە زانین، وزە، نموونەی سیفاتە ‘ناڕوونەکان’ بریتین لە بێ جەستەیی، نەک تەنها لە شوێنێک و کاتێکی دیاریکراودا سنووردار بکرێت.

ناوەڕۆکی بەڵگەکان

ماددە وجودییەکان، (بەپێی عەقڵ) یان بوونێکی حەتمییە یان بوونی ئەگەرین و هیچ ماددەیەکی بوونگەرایی ناتوانرێت لەڕووی فیکرییەوە لەم دوو چەمکە بەدەر بکرێت. هەموو شتە بوونگەراییەکان ناتوانن ئەگەری بن. چونکە، بوونی ئەگەری پەیوەستە بە هۆکارەوە. کەواتە ئەگەر هەموو هۆکارەکان ئەگەری بوونیان هەبێت، ئەوا دەبێت هەر هۆکارێک وابەستەی ئەوی دیکە بێت. لە ئەنجامدا هیچ شتێکی هەبوو هەرگیز بەدی نایەت. بە واتایەکی تر بەردەوامی هۆکارەکان مەحاڵە. بۆیە هۆکارەکانی شتە هەبووەکان بەردەوام دەبنە هۆی سوژەیەکی هەبوو، کە خۆی دەرئەنجامی ماددە هەبووەکانی تر نییە، واتە کە بوونێکی حەتمی دەبێت. ئه‌م به‌ڵگه‌یه‌ به‌ڵگه‌یه‌كی ساده‌یه‌ بۆ بوونی خودا، كه‌ به‌ چه‌ند به‌ڵێنێكی هزری پاك له‌ قاڵب داوه‌ و وابه‌ست نییه‌ به‌ هیچ جۆره‌ مه‌عریفه‌یه‌كی تێگه‌یشتن و ئه‌زموونی. بەڵام بەو پێیەی لەم بەڵگەیەدا زاراوە و چەمکی فەلسەفی بەکارهاتووە، حەتمییە ڕۆشنایی بخرێتە سەر هەموو ئەو بەڵێن و زاراوانەی کە لە ڕێگەیانەوە بەڵگەی ناوبراو شێوەی گرتووە.

ئەگەر و حەتمی

هەموو بەڵێنێک (هەرچەندە سادە بێت) لانیکەم لە دوو واتای بنەڕەتی پێکدێت، ئەوانیش مەبەست و پێشبینی. بۆ نموونە لە بەڵێنی ‘سوریا ئوجال’دا “سوریا” مەبەستە و “ئوجوال” پێشگرە و بەڵێنەکە درەوشاوەیی بۆ خۆر دەسەلمێنێت.

سەلماندنی پێشبینییەک بۆ مەبەستێک ناتوانێت بەدەربێت لەو سێ مەرجە. یان مەحاڵە، بۆ نموونە “٣لە ٤ گەورەترە” یان حەتمییە، وەک: “نیوەی ٤ ٢”، ١٢ یان نە مەحاڵە یان حەتمی، واتە ئەگەری هەیە، بۆ نموونە خۆر وایە لەسەر سەرمان.

بە زاراوەی لۆژیکی، لە حاڵەتی یەکەمدا دەوترێت پەیوەندیی بەڵێن مەحاڵە ، لە حاڵەتی دووەمدا بە پەیوەندیی بەڵێن پێی دەوترێت “حەتمی (پێویستی)” یان لە حاڵەتی سێیەمدا، پەیوەندیی بەڵێن ئەوەیە پێی دەوترێت “ئەگەر” (امكان) (بە مانایەکی تایبەت).

فەلسەفە مامەڵە لەگەڵ پرسە بوونییەکان دەکات. شتە مەحاڵەکان هەرگیز ڕاستەقینە نابن (بۆیە باسکردنی ئەم بابەتە لە فەلسەفەدا جێگیر نییە). لە ئەنجامدا فەلسەفە پرسە وجودییەکانی بەسەر دوو بەشدا دابەش کردووە، بوونی حەتمی و بوونی ئەگەری لەسەر بنەمای زیرەکی.

بوونی حەتمی واتە شتە هەبووەکە بە خۆی بوونی هەیە و بۆ بوونی خۆی پشت بە هیچ شتێکی دیکەی هەبوو نابەستێت. لە ئەنجامدا ئەم جۆرە بوونە بە سروشتی هەمیشەیی و هەمیشەیی دەبێت. چونکە، نەبوونی شتێک لە خاڵێکدا بەو مانایەیە کە بوونەکەی بە خۆی نییە و بۆ ئەوەی مرۆڤ بێتە بوون دەبێت پشت بە بوونەوەرێکی دیکە ببەستێت کە بوونی ئەو مەرج و هۆکارە (بوونی) وە لە غیابیدا بوونی نییە.

بوونی ئەگەری ئەوەیە کە بە خۆی بوونی نییە و بۆ بوونی مرۆڤ دەبێت پشت بە هەندێک بوونی دیکە ببەستێت. ئەم پۆلێنکردنەی بوون لەسەر بنەمای عەقڵ کراوە و بە هۆکارێکی باش بوونی مەحاڵ نکۆڵی لێدەکات. بەڵام هیچ ڕێنمایییەک نییە کە کام لەم دوو پۆلە (بوونی حەتمی و بوونی ئەگەری) بوونەوەری ڕاستەقینە دەگرێتەوە. بە واتایەکی تر دەکرێ بە سێ شێوە لەم بابەتە تێبگەین. بۆ نموونە.

یەکەم: هەموو بوونێک بوونێکی حەتمییە.
دووەم: هەموو بوونێک بوونێکی مومکینە.
سێیەم: هەندێکیان بوونێکی حەتمین و هەندێکیان بوونی ئەگەرین.

لە چەمکی یەکەم و سێیەمدا ‘بوونی حەتمی’ بوونی هەیە. کەواتە ئەو تێڕوانینەی کە “هەموو بوونێک مومکینە یان مەحاڵە”، دەبێ بابەتی باسکردن بێت (دووەم)، هەروەها چەمکی “بوونی حەتمی” لە کۆتاییدا بە نەهێشتنی ئەم چەمکە جێگیر دەبێت، هەرچەندە یەکێتییەکەی و سیفاتەکانی دیکەش جێگیرن بەڵگەکان دەبێ پشتیان پێ ببەسترێت.

بۆیە بۆ ئەوەی بیرۆکەی دووەم ڕەت بکرێتەوە، دەبێت بەڵێنێکی دیکە بە بەڵگەکانی ئاماژەپێکراوەوە ببەسترێتەوە. و واتە ‘هەموو بوونێک مەحاڵە کە بوونێکی مومکین بێت. بەڵام ئەم بەڵێنە خۆبەخۆ نییە. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش دەبێت بەم شێوەیە بسەلمێنرێت و جێگیر بکرێت:

بوونی ئەگەری پەیوەستە بە هۆکارەوە و بەردەوامی بێکۆتایی هۆکارەکەش مەحاڵە. بۆیە هۆکارەکان دەبێت لە بەردەوامییاندا بگەنە بوونێک کە وابەستەی هۆکارەکە نەبێت. وە ئەوەش ‘بوونی حەتمی’یە. کەواتە هەموو بوونێک بوونێکی مومکین نییە. وە لێرەوە بابەتێکی دیکەی فەلسەفی دەست پێدەکات، کە پێویستی بە ڕوونکردنەوە هەیە.

هۆکار و کاریگەری

ئەگەر سوژەیەکی بوونگەرایی وابەستەی سوژەیەکی دیکەی هەبوو بێت و بوونی وابەستەی بوونی سوژەیەکی دیکە بێت، ئەوا لە زاراوەی فەلسەفیدا بوونی وابەستە پێی دەوترێت کردار (معلول) و ئەوی دیکەش پێی دەوترێت هۆکار بەڵام ڕەنگە هۆکار هەمیشە وابەستە نەبێت، بەڵام ڕەنگە ‘هۆکار’ خۆی وابەستە بێت و کردارێکی هەندێک بوونێکی تر بێت. ئەگەر وابەستەیی و وابەستەیی هیچ هۆکارێک نەبێت (بە هەر هۆکارێکی تر)، ئەوا دەتوانرێت ئەو هۆکارە ناوببرێت هۆکاری ڕەها و هۆکاری تەواو ناوابەستە.

تا ئێستا فێری زاراوەی فەلسەفیی هۆکار و کاریگەری و پێناسەکردنیان بووین. ئێستا پێویستە ئەو بەڵێنە ڕوون بکەینەوە کە ‘هەموو بوونی ئەگەری پەیوەستە بە عەقڵەوە’.

لە ژێر ڕۆشنایی ڕستەی ‘بوونی ئەگەری ناتوانێت بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بێتە بوون’ دەتوانرێت بڵێین بوونی وابەستەی بوونی هەر بابەتێک یان ماددەیەکی دیکەی هەبووە کە فۆڕمی ڕاستەقینەی گرتووە. چونکە ئەم قسەیە (قضية) خۆبەخۆیە کە هەموو پێشبینییەک (محمول) کە بۆ مەبەست (سوبژێکت) لەبەرچاو دەگیرێت یان بە خۆی (سوبژێکتیڤ) یان لەلایەن کەسێکی ترەوە یان بە عەقڵ (بەشێوەیەکی ڕاگوزەر) بوونی هەیە. بۆ نموونە تەنێک یان خۆی ڕووناک دەبێتەوە یان بە ڕووناکی شتێکی تر ڕووناک دەبێتەوە. هەموو شتێک بە خۆی یان بە شتێکی تر (ڕۆن) ڕۆن دەکرێت. ئایا مەحاڵە شتێک بە شێوەیەکی خۆجێی ڕووناک نەکرێتەوە یان ڕۆن نەکرێت، یان بە شتێکی تر ڕۆن نەکرێت یان ڕووناک نەکرێتەوە (لە حاڵەتی ئەوەی دوو سیفات سیفاتی نەبوون یان سەپێنراو بن)؟

کەواتە بوون بۆ هەر مەبەستێک (سوبژێکت) دەسەلمێندرێت کە بوونگەرایی یان زاڵ بێت و کاتێک بە نائاگایی بوونی نەبێت، زاڵ حەتمییە. لە ئەنجامدا هەموو بوونێکی مومکین کە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بە سیفەتی وجودی بەخشراو نین، هەموو بوونێک بە یارمەتی هەندێک بوونێکی تر دێتە بوون و وەک ئەرکی خۆی (ملوول) سەیر دەکرێت.

بەڵام بە بڕوای زۆر کەس مانای ڕاستەقینەی هۆکارگەرایی ئەوەیە کە هەموو بوونێک بەندە بە هۆکارەوە و لەسەر ئەم بنەمایە ئەو کێشەیە سەرهەڵدەدات کە بۆ خودا هۆکارێکیش دەبێت لەبەرچاو بگیرێت! بەڵام لەبیریان چووە کە ئامانج (سوبژێکت)ی یاسای هۆکار بوونی ڕەها و خۆبوون نییە بەڵکو مەبەست (سووژە)ەکەی ‘بوونی ئەگەری’ و کردارە. واتە هەموو بوونێکی وابەستە یان زاڵ هۆکارە بەردەوامی بێکۆتایی هۆکارەکان مەحاڵە.
دوا بەڵێن کە بۆ سەلماندنی ئەمە بەکارهاتووە ئەوەیە کە بەردەوامی هۆکارەکان بە ناچاری لە بوونێکی وەهادا کۆتایی دێت کە ئەو بوونە کاری (مەعلول)ی هیچ هۆکارێکی ترن. هیچ شتێک ڕوونادات.
بۆیە خودی بوونی بوونەوەرە ڕاستەقینەکان دەیسەلمێنێت کە بوونێکی حەتمی (واجب الوجود) بوونی هەیە.

درێژەی هەیە….




چیرۆک شەقامە بازنەییەکان -9-… رەسوڵ بەختیار

ساردی و گەرمی لەشەقامە بازنەییەکان وەک گەرمی و ساردی هیچ شوێنێک نییە زۆرجار باس لەوڵاتان دەکەن و دەڵێن : ئەم ئەفریقیایە ئەوەندە گەرمە، هەتا خەڵکەشی رەنگی گەرمیان هەڵگرتووە، ئەوەتا رەنگیان دوای کوژاندنەوەی ئاگر رەنگی خۆڵەمێشیان گرترتووە

  • ئەوانە رەش نین، بەڵکو رەنگیان رەش بووە، بەڵام دەروونیان ئەوەندە سپییە، هەتا یپی پێستەکان سەریان سووڕماوە، سەیری ددانەکانیان بکە ئەوەندە سپییە، ئەوە رەنگدانەوەی دڵ و دەروونیانە.
    -سەیری سپی پێستەکان بکە دڵ و دەروونیان رەش رەش، سەیری ددانەکانیان بکە، رەشهەڵگەڕاوە.
    هەر لەسەرەتای زستاندا شەقامە بازنەییەکان ساردیەکەی جۆرێکە حەز بەوە دەکەی یەکسەر رووبکەیتە شارەکانی ناوەڕاست، چونکە بەڕاستی ساردە و زۆر بەزەحمەت گەرم دەبیەوە، دواتر لەگەڵ ساردییەکەی را دێی وەک هەموو خەڵک چاوەڕوانی شەپۆڵی سارد و بەفر و باران دەکەی، بەفر و ساردی هەراسانی دەکردی بەهیچ شێوەیەک بۆ ساتێکیش گەرم نەدەبییەوە، هەموو جل و بەرگەکانت دەپۆشی، کەچی هەر گەرم نەدەبوویەوە. دەمانویست بەفر و بارانێک کەمێ بوارمان بدا پیاسەیەک بکەین، هەناسەیەک بدەی نەوەک لەسەرمانا رەق ببینەوە.
    لە سەرەتای ساڵانی هەشتاکانی سەدەی بیستەم بارانە بەخوڕەکانی زۆر جار چەند رۆژێکی دەخایەند، خۆم شایەدم چل رۆژ باران بەردەوام بووە بێ ئەوەی لێی بکاتەوە، هەموو شوینە لابەلایەکانیش شێوەی لافاوی بەخۆیەوە دەگرت، ئەوەی جێگەی دڵخۆشی بوو لەناوەڕاستی زستاند بەفر بەرزاییەکانی بازنەی یەکەمی دادەپۆشی، بەڵام زستانەکە زیاتر سارد و سڕتڕ دەبوو،.
    تەنیا جوتیارەکانی دەرەوەی بازنەکان، کە لەبازنەکان نیشتەجێ بوو بوون حەزیان دەکرد زیاتر باران بێ، تا زەوییە کێڵدراوەکانیان زیاتر ئاو بخوا، ئاوی باران تا سەر زەوی بهاتبووایە، ئینجا دەیانگوت: ئەمساڵ دەغڵ و دان زۆر دەبێ، خەڵکی بازنەییەکانیش بەتەواوی لەباران بێزار بوو بوون، لەبەرامبەردا جووتیارەکان پێاندەگوتن: ئێوە دژ بەهەموو شتێک دەوەستنەوە، ئەو بارانە خێر و بەرەکەتە هەموو نەخۆشییەک لەگەڵ خۆیدا دەبا، دواتر ئەگەر گەنم و دەغڵ و دان نەبێ، ئێوە ئارد لەکوێ دەهێنن، ئەی ئاشەکان چۆن کاریان هەبێ.

    هەندێک گەڕەکی بازنەی دووەم، خانووەکانی کۆن بوون و کۆڵانەکانیشی تەسک بوون، ئاوڕۆکانی ئەو گەڕەکانەش وەک کۆڵانەکانی تەسک و باریک بوون، بۆیە زوو پڕ دەبوونەوە ئاوی پیسی زێرابەکان دەهاتە ناو کۆڵانەکان، خەڵکی ئەو گەڕەکانەی هەراسان دەکرد. تا شارەوانی دەگەیشت زۆربەی ماڵ و حاڵ نقوومی ئاو دەبوون. ئەمە هەموو ساڵێک دووبارە دەبۆوە، تا ئەم دوایانەش چارەسەرێکی وای بۆ نەکراوە، لەم ساڵانەی دوایدا بەهۆی فراوابوونی بازنەکان چەندین گەڕەک و شاری نوێ دروست بوون، ئەوەی لەنیوەندی بازنەکان دەژیان دەوڵەمەند بوون رۆیشتن بەرەو دوا بازنە، لەوێدا لەناو ڤێلەکاندا دەژین، بەڵام ئەم فراواابوونە چەندین زەرەری هەبوو، چونکە ئەم فراوانبوونە پلانێکی تۆکمەی لەپشت نەبوو، بۆیە لەمساڵدا واتە لە بیست و دووی سەدەی بیست و یەک بەهۆی بارانی بەخوڕ زۆر ماڵی هەژار تووشی لافاو بوونەوە، بەشێکیان هەرچی ماڵ و حاڵ هەزوو کەوتە ژێر ئاوەوە.

    کەچی لەسەدەی رابڕدو میسرییەکان لەشەقامە بازنەییەکان هاتبوون بۆ کاسبی لەوەرزی زستاندا زۆر بێزار دەبوون، چونکە لەژیانی خۆیاندا سەرمای وایان نەبینی بوو، بۆیە زیاتر حەزیان بەوە دەکرد لەو وەرزەدا بچنە شارەکانی ناوەڕاست و باشوور، میسرییەکانیش وەک خەڵکی شەقامە بازنەییەکان هۆگری هەموو شتێک بوو بوون، کاتێک دەچوونەوە وڵاتی خۆیان هەر زوو زوو دەگەڕانەوە، وەک ئەوەی غەریبی بکەن، زۆرجاران لەنێو شەقامدا خەیاڵ دەیانیبردووە بۆ رۆژانی منداڵی.

    مستەفا خەڵکی شاری ئەسیووت بوو، بۆ کاسبی هاتبووە شەقامە بازنەییەکان، زۆر جار بەزەردەخەنەیەکەوە دەیگوت: دەبوایە خەڵکی ئێرە بوومایە، سەیرە من لەکیشوەرێکی دیکەوە هاتووم، کاتێک دەچمەوە ئەسیووت، دەمەوێ هەر زوو زوو بگەڕێمەوە ئێرە، بەڵام زستانەکەی گەلێک ساردە، پیاو نازانێ روو لەکوێ بکات، هاوینەکەشی دەیپڕوکێنێ و خۆت لەو گەرمییە راناگریت.
    بەشێک لەقوتابیانی سوودان لەکۆلیژی زانست و ئەندازیاری دەیانخوێند ئەوانیش زۆر بێزار بوون لەزستنانی شەقامە بازنەییەکان.
    محەمەد کوڕێکێ باڵابەرزی رەش رەش خەڵکی شاری ئوم دەرمانی سوودان بوو، زۆر جاڕ لەیانەی کۆلیژ باسی لە زستان دەکردوو و دەیگوت: من قۆناغی یەکەمی کۆلیژی زانستم، هەموو سودانم بینیووە و لەو شارەی تیایدا لەدایکبووم، و تا ئەم کاتەش ساردی وام نەدیووە، ساردییەکەی زۆر وشکە، شتی وام نەدیووە، بەڵام شەڤامە بازنەییەکان سیحرێکی تایبەتی هەیە، ئەو بازنەییانەی ئێوە هەرگیز و هەرگیز تەواو نابێ، ئێوە زۆر خوش بەختن کەوتوونەتە ئێرە و خاوەنی ئەم بازنانەن.

    -دەزانم ئێوە بێزارن لەفەلەستینییەکان، ئەوان دژی هەموو شتێکی شەقامە بازنەییەکانن، ئەوان خۆیان بەشۆڕشگێڕ دەزانن، بەڵام دژ بەهەموو شۆڕشگێڕی دیکەن، ئەوان لێرە لەگەڵ رژێم دەستیان تێکەڵکردووە، بەشێکیان لەدائیرەی ئەمن دەوام دەکەن، لەگەڵ هەندێک خۆفرۆش راپۆرت لەسەر قوتابییەکانی شەقامە بازنەییەکان دەنووسن و خەڵک بەگرتن دەدەن.
    دەبێ ئەوەش بڵێین زۆرێک لەکرێکار و ئەندازیاری هیندی و پاکستانی لەو سەردەمەدا لەدەزگە فەرمییەکانی حکومەت کاریان دەکرد، وەک چاپخانە و چەند کارگەیەکی دیکەی حکوومی، بەشێک لەوانە مامۆستا بوون، وەک ئەوەی خزمەت بەرۆڵەی وڵاتەکەی خۆیان بکەن بەو جۆرە دڵسۆز بوون، ئەوان زانست و زانیارییەکی زۆریان لەلابوو، هەموو کات دەرگایان کرابۆوە بۆ هەر پرسیارێک، بەڵام ئەوان سەریان لەهەندێک بابەت دەرنەدەچوو، بۆیە هەندێکجار بەترسەوە پرسیاریان دەکرد: دەزانین زستانەکە سەختە، بەڵام شەوان لەگەڵ بروسکە گوێم لەتەقە دەبێ، ئەمە چییە، خۆ ئێران نەهاتۆتە ژوورەوە؟

    کاتێک متمانەی بەقوتابییەک بایە جوێنی بەرژێم دەدا، کاتێک هەستی دەکرد بەرامبەرەکە، لەگەڵیدا قسەی نەدەکرد پێدەکەنی و دەیگوت:بەهەڵە تێمەگەن مەبەستم رژێمی هیندستانە.
    لەو رۆژگارەدا شەوانی سەخت و سارد و سڕ پێشمەرگەی لایەنەکان دەهاتنە نێو دوا بازنەکان، زۆرجاران بەسەر ئەو ماڵانەیان دادا، کە پەیوهندییان لەگەڵ رژێم و ئەمن و جاشەکان هەبوو، هەندێک شەو تابەیانی شەڕ و کوشتار دوا بازنەی دەگرێتەوە، گەلێکجار رژێم بەهۆی جاشەکانیان گەڕەکانی دوا بازنەیان گەمارۆ دەدا، زۆرجاریش جاشەکان بەخۆیان دیواری هەندێک ماڵیان بەپەمپی بۆیە دەنووسی، هەموو نووسینەکانیش دروشم بوو دژ بەڕژێم، تا گەنجەکانی ئەو گەڕەکە بەگرتن بدەن و خەڵکی بازنەکان چاوترسێن بکەن، بەو شێوازە قێزەوەنەیان چەندین گەنجیان بردە بەردەم سێدارە، یان لە زیندندا گیانیان لەدەستدا.
    زستانی شەقامە بازنەییەکان لەگەڵ هەر شەپۆڵێکی دەریای ناوەڕاست رۆژ بەرۆژ ساردتر و ساردتر دەبێ، هەموو ئەو گەلانەی بەپێی شەپۆڵەکانی دەریای ناوەڕاستن و بەشێک لەدەڤەرەکەیان چیا و دۆڵ و کێوی تیادا بێ بەو شێوەیە زستانیان بەڕێ دەکرد.
    بەهار لەشەقامە بازنەییەکان زۆر کەمە و زۆر بڕ ناکا، دەتوانین بڵێن دە تا پانزدە رۆژە، لەدواتر یەکسەر گەرم دەبێ، تەنیا لەکاتی نەورۆزدا هەست بەفێنکی دەکەی، بۆیە گەرمێکی لەناکاو، زۆر جاریش تەپ و تۆزێکی لەگەڵدایە لەهەموو روویەکەوە بێ تاقەت دەکات، وەک ئەوەی لەبازنەیەکی سەحراوی بیت وایە و وشک برینگە،.
    هەست بەوەرزی پایز دەکەی تەنیا لەبەر ئەوەی بەچاوانی خۆت دەبینی چۆن گەڵای درەختەکان دەوەرێ، کەچی بەهەمان شێوە کەشەکە لەگەڵ و تەپ و تۆزدا زۆریش گەرمە، هەموو چاوەڕێ دەکەن زستان بێتەوە، بەڵکو ئەو تەپ و تۆزە کۆتایی بێ.

    لەهەشتاکانی سەدەی رابردوو، زۆر بەکەمی خەڵکی شەقامە بازنەییەکان بیری لەوە دەکردەوە گەشت بۆ سەر دەریا و بازنە فێنکەکان بکات، لەوانەیە لەبەر کەم دەرامەتی بێ یاخود ئەو کات رژێم لەشەڕدا بوو لەگەڵ ئێراندا رێگەی بەکەس نەدەدا گەشت بکات، نەوەک نەگەڕێتەوە یان لەدەرەوەی وڵات پەیوەندی بەئۆپزسێۆنەوە بکات.
    بەڵام لەدوای راپەڕین دەروازەکان کرایەوە زۆربەی ئەو خەڵکەی لەگەرمی هاوینی بازنەکان بێزاربوون، لەفڕۆکەخانەی شەقامە بازنەییەکان سواری فڕۆکە دەبوون بۆ ماوەی مانگێک یان دوو هەفتە خۆیان دوور دەخستەوە لەو شەقامانە.
    لەهەشتاکانی سەدەی رابردوو سەرەڕایی گەرمی، کەچی گەشتیارانی ناوەراست و باشووری عێراق روویان لەشەقامە بازنەییەکان و ئەو هاوینەهەوارانەی سەر بەو شەقامانە دەکرد، ئەوان وایاندەزانی هاتوونەتە بەهەشت، ئێستاش پیاو و ژنە بەتەمەنەکانیان خۆزگە بەو رۆژانە دەخوازن، کە هاتوونەتە شەقامە بازنەییەکان.
    رۆژێک لەچایخانەیەکی بازنەی یەکەم دانیشتبووم، چەند کەسێکی بیانی هاتنە تەنیشتم، پێدەچوو ئەو بیانیانە خەڵکی ئاسیای دوور بوون، چاوەکانیان بچووک بچووک ئەوەندە گەرمایان بوو هەموو لەشیان کەوتبووە نێو ئارەقە، یەکێکی خەڵکی شەقامە بازنەییەکانی لەگەڵ بوو و گوتی: بیرتان ناێێ کاتێک لەوێ بووین پە ئێوەم گوت: دەتانبەمە شوێنێک هاوینی بەڕاستی گەرمه و زستانیشی بەپێچەوانەوە زۆر سارد و سڕە.
    یەکێک لەو بیانیانە گوتی:گەرمییەکەی زۆر ناخۆش نییە بەڵام ئەوەی سەیرە رۆژ و شەوی وەک یەکە، باشە زستانیش بەو شێوەیە دەگەڕێنەوە تا بزانین ساردییەکەی چۆنە؟
    برادەرێک بۆی گێڕامەوە گوتێ : کاتێک لەیەکێک لەشارەکانی باشوور قوتابی پەیمانگەی مامۆستایان بووم، لەرۆژی دەرچوونمان هاوڕێیەکی بازنەکانی ئەو شارە زۆر لێم نزیک بوو گوتی: حەز دەکەم پەیوەندیمان هەر بمێنێ هەر کاتێک هاتمە باکوور حەز دەکەم بێمە شەقامە بازنەییەکان و ٮێم ٮو ماڵی ئێوە.
    -کاتێک دێییە شەقامه بازنەییەکان پێننج جار لەیەکەم بازنە بسوڕێیەوە دواتر وەرە بازنەی دووەم، ناوی من بێنە دەتهێننە ماڵی ئێمە.

    ئەوم لەبیرچووبۆە لەرۆژێکی گەرمی مااگی ئاب، بەنوێژی نیوەڕۆ لەدەرگە درا، کاتێک دەرگام کردەوە بینیم، ئەو برادەرەی باشوورە، کە لەپەیمانگە پێکەوە قوتابی بووین، دوای دانیشتن و کەمێک حەسانەوە گوتی: ماڵی ئێوەم زۆر بەئاسانی دۆزییەوە، بەڵام ئەو پێنج جارەی سوڕامەوە بەراستی ماندوو بووم.
    لەهاوینی ساڵانی هەشتای سەدەی بیستەم پێشمەرگە کەمتر روویان لەشەقامە بازنەییەکان دەکرد، بەدرێژایی هاوین چەند جارێک لەدەرەوەی شەقامە بازنەییەکان چالاکیان دەنواند، لەرەبیە و سەربازگە بچووکەکانیان دەدا، دواتر هەر بەو شەوە روویان لەکێوان دەکردەوە، دواتر هەواڵەکان دەگەیشتە هەموو شەقامە بازنەییەکانی تەی دەکرد.
    دوای ڕاپەڕین، زۆربەی ئەو شۆڕەسوارانە گەڕانەوە پێڵاوی لاستیکیان لەپێ بوو، ئێمە شانازیمان بەوانەوە دەکرد، کە ساڵانێک لەو دەشت و کێوانە و لەدەربەدەری خەباتیان کردووە، زوری نەبرد وەک ئەوەی پیشەی خۆیان بێ، بەشێوازی بیری حزبایەتی تەسک مامەڵەیان لەتەک خەڵکەکە دەکرد، خەڵکیش هەر خۆیان دژ بەیەک دەجوولانەوە، شەقامە بازنەییەکانیان وەک ساڵانی هەشتا تاریک کرد، تا وایلێهات شەڕی خۆ بەخۆییان کرد، یان ناویان لێنابوو شەڕی براکوژی، سەدان خەڵکی بێگوناه کوژران، بەهەموو چەکێکی بەردەست هێرشیان دەکردە سەر بارەگای یەکتری.
    شەڕ روژ بەرۆژ زیاتر پەرەی دەسەند، لەم شەڕەدا تەنیا خەڵکی شەقامە بازنەییەکان زەرەرمەندی یەکەم بوون، کۆڵانێکی بازنەییەکانی کردە دوو بەش، تا دەهات لەگەرمای هاوینی پڕوکێنەر شەڕەکە گەرمتر دەبوو، بەتۆپ و هاوەن لەبەرزاییەکانی بازنەی یەکەمیان دەدا، ئەوە جگە لەوەی دەزگای راگەیاندنی هەردوو لا بەجۆش و خرۆشەوە جوێنیان بەیەکتر دەدا وەک ئەوەی دوژمنی لەمێژینەی یەکتر بن، لەراستیدا دوژمنی لەمێژینەی یەکتر بوون، چونکە کاتێک لەشاح و کێوان بوون هەر بەو شێوە حەڵکی دێهاتەکانیان هەراسان دەکرد.

    راستە ئەو رۆژانە بەسەر چوون، کەچی کاریگەری ئەو شەڕانە تا ئێستا ماوەتەوە، چونکە خەڵکێک تا ئێستا دەیەوێ ئەو رۆژانە بگەڕێتەوە بەحسێبی خۆی تۆڵەی خۆی دەکاتەوە، ئەمە برینێکە، زۆر کەسی ئاوارەی وڵاتان کرد، هەرگیزاو و هەرگیز نایانەوێ بگەڕێنەوە، ئێستا زۆرێک لەوانە نایەنەوێ بەهیچ شێوەیەک هەواڵی هیچ کامە لەشەقامەکان بزانن.
    کاتێک ئەم وشانە دەنووسم لەژێر دیواری بەرزاییەکانی یەکەم بازنە دانیشتووم، بیر لەو رۆژانە دەکەمەوە، کە تا ئێستا کاریگەری ماوە، پێم خۆش نییە ئەم وشانە دەنووسم، بەڵام ئەمەی سەرەوە مێژووە.




بەبۆنەی ڕۆژی جیهانیی منداڵانەوە… نوسینی: عەلی حەمەڕەشید

منداڵە ئازیزەکان،هاوڕێ ئێسک سوک و گوڵڕووەکانم:
ئای کە ئەم ژیانە بە ئێوەوە جوان و ڕەنگین و ڕازاوەیە،ئێوە پڕن لە هەموو جوانییەکان،بناغە دانەری کۆمەڵگەن، ڕوناکییەکی خۆر ئاسای نەکوژاوەن بۆ شانۆی ژیان.چەندە سەرنجڕاکێشە کە دەبینین بە پەنجە نەرم و ناسک و وردیلەکانتان تابلۆی دڵگیری سروشتی کوردستان دەکێشن،بە کەمانچە وپیانۆ و گیتار ئاوازی خۆش خۆش لێدەدەن،لەسەر دەفتەرەکانی بەردەستتان بە وشەی گوڵ هەناری هیوا و حەز و خەون و ئەندێشەکانی ناختان وێنا دەکەن بەڕاستی و ڕاستگۆیی.چەندە خۆشە لە ڕۆژی جیهانی منداڵانیشدا ئێوەی منداڵانی کوردیش وەکو منداڵانی جیهان خەونەکانتان باڵاتر و گوڵی هیواکانتان گەشاوەتر و خۆشییەکانتان بێسنورتر بێت.چونکە زیاتر هەست بە بوونی خۆتان و ڕۆژی خۆتان و دونیا ڕەنگاڵەییەکی خۆتان دەکەن.خونچەی لێوەکانتان بە نمەی زەردەخەنە و دڵە بچکۆلەکانیشتان بە شنەی شادی زیاتر دەگەشێتەوە..پیرۆزە ئەو ڕۆژە لە ئێوە..
ئەم هۆنراوەیەش دەکەم بە دیاری بۆ سەرجەم منداڵان
((ڕۆژی خەون و جوانی))
.
وا ڕۆژی منداڵانە
گشت دڵخۆشین بەجارێ
نم نم بارانی شادی
بە ڕوماندا دەبارێ
….
ئاهەنگ و فیستیڤاڵی
مۆزیک و گۆرانییە
چونکە جیهانی ئێمە
پڕ لە خەون و جوانییە
….
خۆشیی وەکو شنەی با
دڵی کردووین بەهەوار
گۆرانی بۆ ژین دەڵێین
ئێمەی ژیکەڵە و نازدار
….
بەدەنگی ناسک و خۆش
دەکەوینە گفتوگۆ
خۆزگەکانمان دەردەبڕین
بەهێمنی و لەسەرخۆ
….
عەلی حەمەڕەشید




چیرۆک بۆ منداڵان.. خەڵاتی قوتابی نموونەیی… نووسینی: رەزا شـوان

قـوتابخانەکەمان هەموو ساڵێک، لە ئاهەنگی کۆتایی ساڵی خوێنـدندا، وەک رێزلێنانێک، خـەڵاتی پێشکەش بە قـوتابییە دەرچـووە یەکەمەکان دەکرد. بەڵام بەرزتـرین خـەڵات بە ناوی (خـەڵاتی قـوتابی نمـوونەیی) یەوە، پێشکەش بەو قـوتابیـیە دەکـرا، کە لە ماوەی ئەو ساڵەدا، کۆمەڵـێک کـاری باش و ناوازەی کـردووبـێـت.
سـاڵی پـار، مـن لە پـۆلی شەشی بنەڕەتیـدا بـووم. لە ئاهـەنـگی کۆتایی ساڵـدا، لە دوای پێشـکەش کردنی کـۆمەڵـێک چـالاکی هـونـەری و گـۆرانی و شـایی و شادی و خـۆشی. بەڕێـوەبەری قوتابخانەکەمان مامۆستا (جـوان) میـدالـیای رێـزلێنانی لە ملی یەکەمەکان و دووەمەکـان و سـێيەمەکـانی پـۆلەکـان کـرد و پیـرۆزبـایی لێیان کـرد. پێـم سەیـربـوو کە بانـگی منی نەکـرد، چـونکە مـن یەکـەمی پـۆلی شـەش بـووم.
مامـۆسـتا جـوان: قـوتـابییە خۆشـەویسـتەکـانمـان، پێـش ئـەوەی نـاوی ئـەو قـوتـابییە هاوڕێیەتان بخوێنمەوە، کە خەڵاتی قوتابی نمـوونەیی پێشکەش دەکەین، گوێـم لێبگرن ئەو کارە باش و جـوانانەیتان بۆ باس دەکەم، کە لە ماوەی ئەمساڵـدا ئەنجامیانی داوە.
ئەم هاوڕێیەتان لە یەکەم رۆژی کردنەوەی قوتابخانەکەمان، دوو چەپک گوڵی گەورە و قـوتوویەک نوقـڵی لەگەڵ خۆیدا هـێنابوو، لە بەردەم دەروازەی قوتابخانەکەماندا وەستا، بە روویـەکی خۆش و بە زەردەخـەنەیـەکی ناسک، بە مـاچـێکی شـیرین و بە پێشکەش کردنی گوڵـێک و نـوقـڵێک، پێشوازی لە یەکە بە یەکەی ئەو منـداڵە بچـووکانە کرد، کە بـۆ یەکەم رۆژ و یەکەم جار، روویـان لە قـوتابخـانەکەمان کـرد و بوون بە پـۆلی یەک.
ئەم هـاوڕێیەتان، لە دووەم رۆژی کردنەوەی قوتابخانەکەمانـدا، هات بۆ لام و پێشنیاری ئەوەی کرد، بۆ یارمەتیـدانی قـوتابییە کەم دەرامـەتەکان، سندوقـێک بە ناوی (سـندوقی کۆمـەک) بکەینـەوە. هەموو ماوستاکان پێشنیارەکەیان پەسەنـدکرد و بە باشـیان زانی.
خۆێ یەکەم کەس بوو، کە بۆ بەیانی (١٠٠) هەزار دیناری هـێنا و خستییە ناو سندوقە کەوە، دوای چوار مانگ سەد هەزار دیناری تریشی هـێنا و خستییە ناو سـندوقەکەوە و وتی: ئەمەش کۆی ئەو بـڕە پارەیەیە کە لە دەغـیلەکەمـدا کـۆم کردۆتەوە. هـەریەکە لە مامۆسـتاکانیش بـڕە پارەیەکیان خـستە ناو سندوقـەکەوە. بەشێکـیش لە پـارەی داهـاتی فـرۆشگای قوتابخانەکەشمان خستە سەری. بەو پارەیە، پێـش جەژنی نەورۆز، جـلی کـوردیمـان بـۆ (٣٠) قـوتـابی کـەم دەرامـەت کـڕی و دڵـیانـمان خـۆش کـرد.
ئەم هـاوڕێیەتان، بە سێ تابـلـۆی وێنـە، لە کێـشـانی خـۆی، بەشـداریی لە پێشانـگای ساڵانەی قـوتابخـانە بنەڕەتییەکانی شارەکەمان بۆ هـونەری شـێوەکاری کرد. خەڵاتی دوەمی بە دەسـت هـێنا و رێـزنـامەیـان پێـشکەش کـرد.

ئەم هـاوڕێیـەتـان، لە (كـێبڕکـێی سـاڵانی قـوتـابخـانە بنەڕەتـییەکان ـ بـۆ خوێنـدنەوەی هـۆنراوە و چـیرۆک و پەخشان) لە نووسین و پێشکەش کردنی هـۆنراوەیەکی جوانی خۆی بە ناوی (کوردستان) بەشداری کرد و خەڵاتی یەکەمی هـۆنراوەی بە دەستهـێنا.
ئەم هـاوڕێیەتان لە ماوەی ئەمساڵدا (٣٥) پەرتووکی لە پەرتوکخانەی قوتابخانەکەمان خواست و هـەر هەموویانی خوێنـدەوە. خـۆشی (٥) پەرتـووکی منـداڵانی پێشکەش بە پەرتووکخانەکەمان کرد. یەکەم قوتابییە ئەو ژمارە پەرتووکەی خواست و خوێنـدەوە.
هەر ئەم هـاوڕێیەتان، لە یەکـەم رۆژی مانگی ئاداری ئەمساڵـدا، گورزەیەک قەڵـەمی گوڵەبـاخی رەنگاوڕەنگی هـێنا و لە دێراوەکانی باخچـەی قوتابخانەکەمانـدا چانـدیانی. هەر خۆشی ئاویانی دا و خزمەتیانی کرد. بە چاوی خۆتان دەبینن چ گوڵێکی جـوان و رەنگاوڕەنگ و بۆنخـۆشیان گرتـووە، دیمەنێکی جـوانیان بە باخچـەکەمان بەخـشیوە.
هەر ئەم هـاوڕێیەتان، چوار لە قوتابییە هـاوڕێکانی پۆلی شەش، لە وانەی بیـرکاریدا باش نەبوون، پێش تاقـیکردنەوەکانی کۆتایی ساڵ، لە دوای قوتابخانە، لە ماڵی خۆیان خۆبەخـشانە یارمەتییانی دا، هەر چواریان بە نمرەی باشەوە لەم وانەیەدا دەرچـوونە.
ئەم هـاوڕێیەتان، لە سێ لیژنەی قوتابخانەکەشمان بەشدارە، لیـژنەی ژینگەپـارێـزی، لیـژنەی چـارەسەری کێشەکانی قـوتابیان، لیـژنەی چـالاکی هـونـەری و وەرزشی. لە هەرسێ لیـژنەکەدا، بە گـەواهـی مامۆسـتاکان رۆڵـێکی بەرچـاوی هـەبـووە.
ئەم هـاوڕێ زیـرەکەتـان، پێـرار و پـار و ئەمساڵـیش بە یەکـەمی پـۆلەکەی دەرچـووە.
ئەم هـاوڕێ خۆشـەویست و دڵسـۆزەتان، بێجگە لەو کـارانەی کە باسمان کـرد، گەلێ کاری جیـاواز و جـوانی تـریشی کـردوە.
هەمـوو مامـۆسـتاکان کـۆدەنـگ بـوون، کـە (خـەڵاتی قـوتـابی نـمـوونـەیی) ئەمـساڵی قوتابخانەکەمان پيشکەش بە قـوتابی نموونەیی (شەنگە کامەران نەریمان) بکـرێت و شـایـەنی ئـەوە.
کە بەڕێـوەبـەر، ناوی مـنی خوێنـدەوە، گەر باڵـم ببـوایە لە خـۆشـیـدا دەفـڕیـم. چـوومە بەردەمی مامۆسـتا جـوان. لە پێـشا میـدالیـای یەکەمی پـۆلی شەشی کـردە مـلـم، ئـینجـا (خەڵاتی قوتابی نموونەیی) پێشکەشم کرد و هەردوو روومەتـمی ماچکرد و پیرۆزبایی لـێـم کـرد. مامـۆسـتا (مەهـابـاد)ی رابـەری پـۆلـەکەشـمان، چـەپـکـێک گـوڵی گـەش و جـوانی پێشکەشـم کـرد.

مامۆسـتاکان و قـوتابییەکان، چەپـڵەیەکی درێـژیان بۆم لێـدا و بە گەرمی پیـرۆزباییـان لـێمکـرد. مـنیـش مـاچـم بـۆ هـەمـوویـان هـەڵـدا و زۆر سـوپـاسـیانـم کـرد.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٢




هۆکارەکانی فرەژنی چین؟… زانا رەزاق

یەکەمی هۆکار، نادادپەوەری و نایەکسانی کۆمەلگاکان و دەسەلاتەکانە پێم سەیرە زۆرێک ڕەخنەی بێئاگایانە لەوە دەگرن خۆیان هۆکارێکی سەرەکین بۆ ئەوە!

دووەم هۆکار ئەوەیە کچانێک زوو شو ناکەن دواتر بە تەمەنی گەورە بەوە ڕازی دەبن.

سێیەم باوکانێک یان بلێین قسەڕۆیشتووەکەی خێزانەکە بەهۆی هاوڕێیەتی لەگەل کەسێکی، بەوە ڕازی دەبێت.

چوارەم بەهۆی ئەوەی کەسانێک هەن پێیان وایە لە دڵەوە بەچاکەی دەزانن کە ئەمە بکەن، یانی لای ئەوان هێنانی ژنی زیاتر بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە،هەست بەئارامی ڕوحی و چاکەکاری دەکەن، بەلام دەکرێ ئەو خەرجییەی بۆ گەنجێک بدات باشترو چاکەکارترە.

پێنجەم بەزۆری فرەژنی ئەو کاتە ڕوودەدات کە پیاوە یان دەولەمەندە یان ناوبانگێکی باشی هەیە یان وەکو پیاوێکی چاک دەبینرێت یانی لەو هۆکارە بەرژەوەندی تایبەت دەور دەبینێت.

شەشەم هۆکار بەهۆی دواکەوتوویی کۆمەلگاکان و ئاستی نزمی هۆشیاری دەگەڕێتەوە.

حەوتەم بەهۆی قبول کردنی ئەوە لەلایەن هەندێک کەسانی کۆمەلگاوە.

هەشتەمیش بەهۆی ئەوەی ئەگەر وانەکا تووشی شتی تر دەبێ هەرچەندیشە من لەگەل بەدیلی باشترم بەلام دەبێ ئەوانەی ڕەخنەیان هەیە لەوە بەدیلی باشتر بخەنەڕوو.




کۆنە فەقێیەکی هاوڕێی سەردەمی حوجرەم، یان پینەدۆزێکی سکانداڵەکانی عەلی باپیر..! شەماڵ بارەوانی

باوەڕ بوون لە سۆنگەی چەمکی جێندەریزم و لە پێناو باوەڕی تەواوم به یەکسانی جێندەری و پیرۆزی ڕەگەزی ژن و مرۆڤ بوونی ژن، خودی ئەو سکانداڵەی جەنابی عەلی باپیری هێندە نیگەرانی نەکردم، بە قەد پینەدۆزەکان و هەموو ئەو بەستەزمانانەی بە ئەقڵیەتێکی سادە و دەروونێکی پڕ لە ڕق و زمانێکی زبر و پڕ لە جوێن و سوکایتی و تەشیرات، کە هاتن و لەسەر ئەو کارە نا ئەخلاقی و نا ئینسانیە بەرگریەکی کوێرانە، یان ئیدەلۆژیانەی پڕ لە هەڵچوونی دوور لە لۆژیک و ویژدان و شارستانیەت و بیرکردنەوەیان لەو پیاوەو ئەوهاوسەرگیریە ناشارستانی و نامرۆڤانە و دژە دژە ئەخلاق و دژە مۆڕاڵ و بێ ویژدانیه کرد. جا یەکێک لەوانە ئەو کۆنە فەقێیەی هاوڕێم بوو.

من بابەتێکم لە سەر ئەو هاوسەرگیریەی عەلی باپیری لە ژێرناونیشانی” عەلی باپیر، كە هێندەت حەز لە بەهەشتە، چیدەكەیت لەو سەردەشتە!؟” نووسی و لە ڕۆژنامەی( ڕێگای کوردستان)و هەریەک لە ماڵپەڕەکانی(ڕوانگە و ڕەخنە، دابڕان، هەرێم نیوز)بڵاو بووە و لە سۆشیاڵ میدیا، لە پاڵ کۆمەڵەک کۆمێنتی پشتگری کردنی بابەتەکە و دەستخۆشی لێکردنم، ئیسلامیەسیاسیەکان و هەوادار و دەروێشەکانیان، وەکو پیشەی هەمیشەییان دنیایەک جوێنیان بۆخۆم و ئاباو ئەژدادم حەواڵەکرد و دەرزنێک بێ ڕێزی و دەم شڕی و سوکایەتیان لە بەرامبەرکردم.

ئینجا دواتر هەمان بابەتم لە لاپەڕەی فەیسبوکەکەی خۆم پۆست کرد و فەقێیەکی هاوڕێی سەردەمی خوێندنی ئیسلامی و مزگەوت و حوجرە و قوتابخانەی ئایینیم، کە دیاربوو زۆر قەڵس ببوو بەو نووسینەم و دووجار و دوو کۆمێنتی کرد، بە هەڵچوون و شێوازێک لە توڕەییەوە بۆ نوسیبووم، من کۆمێنتەکە وەکوخۆی لێرە دادەنێمەوە(وەلاهی هەر کەس لە دەستی بێت چواری یەک لە یەک گەنجتر دەهێنت،(مەبەستی ژنە) ئەوەی قسەی لەسەر دەکات، یان تێنەگەیشتنیەتی، یان ڕقە، یانیش پیس کردنی ئاین، کە بە هیچ کەسەک پیس نابێت.

منیش بەو شێوەیە وڵامی ئەو کۆنە فەقێیەی هاوڕێمم دایەوە :(کاک سەف…. چۆن هێندە بە دڵنیاییەوە سوێند دەخۆیت و لە باتی خەڵک بڕیار دەدەیت کە هەر کەس لەدەستی بێت چوار ژن دێنێت!؟
بۆ خەڵک هەمووی موسڵمان و ئینجا ئیسلامییه؟

ئەو ڕەهاییگەراییە هەرگیز لۆژیکی کەسی ژیر نییە.
دواتر خێره چەند کومێنتەکت ببینم بوویتە پینە دۆزی سکانداڵەکانی عەلی باپیری.

کاکە یانی مەسولەک بە زمانی خۆت(ق)ی هین کرد، عەلی باپیر و مەسولە ئیسلامیە سیاسیەکانیش بێن و تەمەن منداڵێک بخەنە داوی جنسی خۆیانەوە؟ لۆ کاکە مەسەلەی یەک بەیەکەکەیه؟
ئەی هاوار ئەو چ لۆژیکێکی سەقەتە!

دواتر من و تۆ پێکەوە فەقێ بووین و چاک من دەناسیت و دەزانیت من تا چ ئەندازەیەک شارەزام لە ئایین، ئینجا کوا ئایین بەو ڕەهاییه گوتوویەتی چوارژن وەکو بزن ڕیزکەن، کوا فرە ژنی سونەت و شەرعی خوایه؟
فرەژنی نەسونەتە و نە شەرعی خواشە، بۆ زانیاریت پێش ئیسلامیش فرە ژنی هەر هەبووە لە ناو عەرەب، لە چوار زیاتر.

دواتر ئەو هەموو ئەرکەی ئایین جێ بێڵیت و بێیت سونەتێک لە پێناو ناوگەڵ جێ بەجێ بکەیت!
کاکە گیان ئەوەی قورئان باسی حاڵەتێکی تر و شتێکی تر و تەمەن و ژنێکی ترە، نەک لەو گۆڕەی و بەو بەرەڵاییە و کچێکی مناڵ تەمەن.

دیارە جەنابت هیچ لە ئایەتەکەی فرە ژنی حاڵی نەبوویت. ئینجا کاکە بۆ ڕەخنە بە ڕق یەکسان دەکەن!؟

دواتر قورئان ئەو حاڵەتە تایبەتەی فرە ژنیشی به مەرجێکی مەحاڵ پەیوەست کردووە(ٲنْ تَعْدلوا)و دەشڵێت هەرگیز(ولَنْ تَسْتطيعوا ٲن تَعْدلوا) ناتوانن دادپەروەربن.

ئەو (لن)یش بۆ زانیاری جەنابت، لە زمانی عەرەبی(لن)ی تەئبیدی پێدەڵێن، واتا تا ئەبەد و هەرمانو هەرگیز، ئێوە ناتوانن لە پرسی فرە ژنی دادپەروەربن.

پاشان ئایین بەو شێوە و تێرم و کۆپیەی ئیسلامیەسیاسیەکان پیشانی حەڵکی دەدەن، خۆی تابڵێیت نموونەیەکی ناشیرینە و پڕی داعشگەرێتی و جنس و تەعریب و بێ ڕێزی به ژن و مرۆڤ و جیاوازیەکان و پێکەوەژیان و هەموو شتێکە.




تاک و کۆمەڵگەی عیراق لە دیدی عەلی وەردییەوە… ئەردەڵان عەبدوڵڵا

دکتۆر عەلی وەردی بیرمەند و کۆمەڵناس و مێژوونوسێکی دیاری عیراق و گێتی عەرەبییە. زۆربەی مێژوونوس و کۆمەڵناسانی عیراق و جیهانیش لەو باوەڕەدان کە هیچ کەسێک هێندەی عەلی وردی کۆمەڵگەی عیراقی نەناسیوە. عەلی وەردی لە ساڵی 1913 لە بەغدا لە دایک بووەو لەساڵی 1995 لە بەغدا کۆچی دواییکردووە. زانکۆ و پلەی ئەکادیمی لە ئەمریکا خوێندووەو خاوەنی کۆمەڵێک کتێبی گرنگە لەوانە ” کەسایەتی تاکی عیراقی، چەپكێک لە مێژوویی کۆمەڵناسی عیراق، گاڵتەجاری عەقڵی مرۆڤایەتی،واعیزەکانی سوڵتان” کۆمەڵێک بەرهەمی تر. ئەو خاوەنی دیدێکی تەواوی جیاوازە بۆ تاک و کۆمەڵگەی عیراقی، ئەمەش لە بەشێکی زۆری کتێبەکانیدا بەروونی دەریخستووە.
لەماوەی پێشوودا چاوم بە دیدارێکی زۆر تایبەتی کەوت کە ئەویش لەگەڵ نووسەری عیراقی حەمید مەتبەعی سازیکردووە، ئەمەش لەکتێبێکدا بەناونیشانی ” عەلی وەردی داکۆکی لە خۆی دەکات” کە لەلایەن وەرگێڕی هێژا. د. نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد کراوەتە کوردی و دەزگای رۆشنبیری جەمال عیرفان چاپی کردووە.
لەم کتێبەدا عەلی وەردی تێڕوانینی خۆی لەسەر کۆمەڵێک مەسەلە باسکردووە لەوانە: کەسایەتیی و کۆمەڵگەی عیراقیی، زانست ، ئەدەبی کۆن و نوێ، شۆڕش، مێژوو. کۆمەڵێک بابەتی تریش. لەهەمووشی گرنگتر، وەڵامی ئەو رەخنانە دەداتەوە کە لە بۆچوونەکانی دەگیرێت. زۆرجار لەرێگەی دیدارێکەوە، مرۆڤ دەتوانێت تێڕوانینی کەسی بەرامبەر بزانێت، بەتایبەتی ئەگەر کەسێکی شارەزا ئەم دیدارە بکات. ئێمەش لەرێگەی ئەم کتێبەوە بە بەشێکی بیروبۆچوونی عەلی وەردی ئاشنا دەبین.

زانست
لەم کتێبەدا قسەوباسی زۆری تێدایە لەبارەی زانست و ئەدەب و نووسین. کاتێک حەمید مەتبەعی پرسیاری ئەوەی لێدەکات کە بۆچی ئێستا دژی بۆچوونەکانی سەلام موسای رووناکبیری میسری دەوەستێتەوە لەکاتێکدا سەلامە موسا وەسفی کارەکانی ئەوی کردووە . وەردی لە وەڵامدا دەڵێت:
“لە زانستدا مەسەلەی وەفایی و بێ وەفایی بوونی نییە، بواری وەفا لە پەیوەندییە شەخسییەکاندا بوونی هەیە. ئەگەر زانست لەسەر بنەمای وەفای شەخسی کاری بکردایە، ئەوا پێش نەدەکەوت. “
شۆڕش و مێژوو
عەلی وەردی تێڕوانینی تایبەت بە خۆی هەیە لەبارەی مێژوو و شۆڕشەوە، کە زۆرجار بەدڵی ئەو کەسانە نەبووە کە خۆیان بە شۆڕشگێر و خەباتگێر دادەنێن. لەمبارەیەوە دەڵێت:
“مێژوو بریتییە لە زنجیریەک شۆڕشی بەدوای یەکداهاتوو، ئەوەی لەسەردەمێکی دیاریکراودا شۆڕشگێر و پێشكەوتنخواز بووە، دەشێت لە قۆناغی دواتردا کۆنەپەرست بێت. ل26”

مرۆڤ
لەبارەی مرۆڤیشەوە دیدێکی تەواو جیاوازی هەیە، بەتایبەتی ئەوەی کە پەیوەندیی بە کەسایەتیی و رۆڵی کۆمەڵگە لەسەر تاک هەیە. لەمبارەیەوە کۆمەڵێک بۆچوونی تایبەتی هەیە .
مرۆڤ بە گشتی ” هەقی”ی خۆش ناوێ، بەڵکو ” من” ی خۆش دەوێ، ئەو کاتێک باسی هەق دەکات کە لەگەڵ ” من” دا بگونجێت. خۆ ئەگەر ” هەق” و ” من” جیاواز بوون، ئەوا مرۆڤ بە دوای ” من” دا دەڕوا و هەقی لەبیر دەچێتەوە…ل72
گرفتی مرۆڤ ئەوەیە خۆی دەستی لە دروستکردنی کەسێتی خۆیدا نییە لە چوارچێوەیەکی زۆر دیارییکراودا نەبێت. ئەو وا دەزانێت دەتوانێ خۆی خۆی دروست بکات،بەڵام بە هەڵەدا چووە. نازانێ خۆی دروستکراوە، دروستکەر نییە،،،ل 86
عەقڵ زاڵ نییە بەسەر سروشتی مرۆییدا، بەڵکو سروشتی مرۆیی زاڵە بەسەر عەقڵدا و هەڵیدەسوڕێنێ. کاتێک مرۆڤ رەفتارێکی دیاریکراو دەگرێتە بەر، یان باوەڕ بە بیروباوەڕێک دەهێنێت، ئەو وادەزانێت ئەمە بە ئیرادەی خۆیی و بە هەڵبژاردنی ئازادانە و بیرکردنەوەی خۆی ئەمەی کردووە، ئەو نازانێت لە پشتی رەفتارەکەی یان بۆچوونەکەیدا چەندین فاکتەر هەیە،ئەو فاکتەرانەش کار دەکەنە سەر بیرکردنەوەی بێئەوەی پێی بزانێت،،ل 106

هەموومان شێتین
هەر لەبارەی سروشتی مرۆییەوە، عەلی وەردی قسەی زیاتری هەیە، بەتایبەتی ئەوەی پەیوەندیی بە ژیریی و شێتییەوە هەیە. لەمبارەیەوە دەڵێت:
زانستی نوێ دەڵێ ، ئێمە هەموومان شێتین، بەڵام بە ڕێژە و پلەی جیاجیا، بەڕێژەی زۆر یان کەم. هیچ کەسێک لە دنیادا سەد لە سەد عاقڵ نییە.ئەمە مانای ئەوەیە ئێمە هەموومان لە رەفتارو بیرکردنەوەکانماندا ملکەچی ئەو فاکتەرانەین کە کارمان تێدەکەن و ئێمە نایزانین، یاخود هەستی پێ ناکەین، بەڵام ئەو کەسانەی خودا شانسی پێ بەخشیون دەتوانن رەفتارو بیرکردنەوەیان کۆنتڕۆڵ بکەن، بە جۆرێک رێگە نادەن پاڵنەرە نەستییەکان کاریان تێبکات،،،ل 110

هەموومان بێ ئابڕووین

خاڵێکی تر کە مایەی سەرنجم بوو، تێڕوانینییەتی بۆ مەسەلەی “ئابڕوو”، لەمەشدا بەهەمانشێوەی مەسەلەی شێتی، پێی وایە ئەمەش رێژەییە.
زاناکان پێمان دەڵێن ئێمە هەموومان، بە جۆرێ لە جۆرەکان بێ ئابڕووین، وەک چۆن ئێمە هەموومان شێتین بە رێژەی جیاجیا ، ئاواش هەموومان بێئابڕووین بە ڕێژەی جیاواز. کەسێک خاڵی بێت لە بێئابڕوویی وەکو ئەو کەسە وایە سەد دەر سەد عاقڵ بێت. یان بەتەواوەتی کامڵ بێت و هیچ کەموکورتی نەبێت.کەسی واش لەهەموو دونیادا بوونی نییە…ل113 .

کاریگەری کۆمەڵ و خەونی موگناتیزی
عەلی وەردی زۆر باوەڕی بە کاریگەری کۆمەڵ بەسەر تاکەوە هەیە، بەتایبەتی لەکاتی جەنگ و ئاژاوەگێڕیدا. ئەمەش زیاتر بە پشت بە بەستن بە تێزەکانی فەیلەسوفی فەرەنسی گۆستاڤ لۆپۆن.
وەردی لەمبارەیەوە دەڵێت:
مرۆڤ دەکەوێتە ژێر کاریگەری ئەو خەواندنەی لە رێگەی هوتافلێدان یان گوتاری زایەڵەداری سەرکردەکانی ئاژاوەچییانەوە، کۆنتڕۆڵ دەکرێت. ئەوان دونیای بۆ پڕ دەکەن لە وەهم و زۆر پێوەنان، ئەویش باوەڕ بە هەموو قسەکانیان دەکات و بەپێی فەرمانی ئەوان دەجووڵێتەوە. کاتێک لە دواییدا ئەو خەواندنەی لەسەر دەرەوێتەوە، پێی سەیرە ئەو کارانەی کردووەو سەری لە کردەوەکانی خۆی سوڕ دەمێنێ، وا دەزانێ خەون بووە. ،،،
نابێ ئەوەمان لەیاد بچێت کە سروشتی ئاژاوەگێڕی تەنها لەو کەسانەدا نییە کە بەکردەوە بەشداری دەکەن، بەڵکو لەوانەیە ئەو کەسانەش بگرێتەوە کە بەدڵ و بە زمان لەگەڵیدان،،،ل116

سیستمی کۆمەڵایەتی
هەمیشە جۆری ئەو سیستمەی کە کۆمەڵگەکان بەرێوە دەبات، مایەی مشتومڕ و نیقاشی گەورەی نێوان فەیلەسوفان و بیرمەندانی جیهان بووە. لەو کاتەشدا کە عەلی وەردی ژیاوە، جیهان لە نێوان دوو فیکرە یان فەلسەفە دابەشبووە، فەلسەفەی کۆمۆنیستی روسیا، فەلسەفەی لیبڕاڵیی ئەمریکا. بەڵام عەلی وەردی خاوەنی تێروانینی خۆی بووە. ئەو پێی وایە هیچ سیستمێکی کۆمەڵایەتیی و سیاسیی و ئیداری کامڵ نییە و بەدەر نییە لە کەمووکورتی.

لەمبارەیەوە دەڵێت:
مرۆڤ بە سروشتی خۆی ناتەواوە، مرۆڤ توانای ئەوەی نییە سیستمێکی کامڵ دامەزرێنێت کە هەموو خەڵکی رازی بکات،،، مادام ” من” تەوەری کەسێتی مرۆڤە، کەواتە مرۆڤ هیچ شتێک قایلی ناکات، تەنانەت ئەگەر بچێتە بەهەشتیشەوە، هەرچەند شتێکی دەست بکەوێت، هەوڵ بۆ شتێکی تر دەدات. ل193

عیراق لە سەردەمی عوسمانیدا
عیراقیش وەکو هەموو شوێنەکانی تری ژێردەستەی دەوڵەتی تورکی عوسمانی، لەوپەڕی دواکەوتوویی رەوشی خراپدا بووە. وەردی زۆر بەجوانی لە کتێبەکانیدا، باسی ئەو رەوشە خراپەی عیراق دەکات لەسایەی تورکدا. لێرەشدا دووبارە جەخت لەم خاڵە دەکاتەوەو دەڵێت:
عیراق لە چەرخی عوسمانیدا لە بارودۆخێکی کۆمەڵایەتی وادا دەگوزەرا، لە رووی دواکەوتنی شارستانی و برسێتی و نەخۆشی، هەر لە بارودۆخی سەدەکانی ناوەڕاست دەچوو. فەیسەڵی یەکەم هات و هەوڵی دا عیراق لە نەهامەتی رزگار بکات، لەم پێناوەدا زۆر تێکۆشا، بەڵام بەر لەوادەی خۆی مرد، ئەمەش بەدبەختی عیراق بوو،،،ل 152

گۆڕانکاری لە کۆمەلگەی عیراق
لەلایەکی ترەوە عەلی وەردی بەحوکمی ئەوەی شارەزایی زۆر باشی مێژووی عیراقە، ئاگاداری قۆناغە گرنگەکانی کۆمەڵگەی عیراقییە، بەتایبەتی لەسەرەتاکانی سەدەی بیستەم و هاتنی ئینگلیز و کرانەوەی بەرووی جیهان، کە ئەمەش گۆڕانکاری گەورەی لە کۆمەڵگەی عیراقیی کرد، لەهەمانکاتیشدا رووبەروی کۆمەڵێک کێشەی کردووە.
لەمبارەیەوە دەڵێت:
لەسەرەتای سەدەی بیستمەدا واعیزێک پەیدابوو داوای دەکرد کەس شەمەندەفەر بەکارنەهێنێت بۆهاتووچو، ئەو وتی: ئێوە واز لە گوێدرێژی خودا دەهێنن و سواری شەمەندەفەری کافران دەبن؟ بێگومان کەس بە گوێی ئەو قسەیەی نەکرد، خەڵکی بەبێ دوودڵی شەمەندەفەریان بۆ سەفەر بەکاردەهێنا،،124

نووسین پیشەیە
عەلی وەردی خاوەنی دیدێکی تەواو تایبەت بووە بۆ ئەدەب و نووسین، کە زۆرجار بەدڵی زۆرینەی ئەدیبان و نووسەرانی عیراق نەبووە، ئەو پێی وایە ئەدەبێکی کامڵ و باڵا بوونی نییە، پێشی وایە نووسین پیشەیە وەکو هەموو پیشەکانی تر. لەبارەی ئەدەبیشەوە بۆچوونی تەواو جیاوازی هەیە و لەمبارەیەوە دەڵێت:

لە واقعدا لەرووی سروشتی مرۆییەوە، جیاوازی نییە لە نێوان ئاسنگەر و ئەدیب، جیاوازی دیاری ئەمان لەو جیاوازییەدایە کە لەسەرێك هەریەکەیان لەهەلومەرجێکی جیاواز پێگەیشتوون، لەسەرێکی تر ئەو بەهرە زەینییە کە خودا پێی بەخشیوە، دەشێت تاک بەبەهرەیەکی زەینی وا لەدایک بێت کە رێگەی بۆ خۆش بکات ببێ بە ئەدیب، پاشان لە بارودۆخێکدا بژی یارمەتیدەر یان هاندەربێت بۆ ئەو کارە ، بۆیە لەوانەیە ببێ بە ئەدیبێکی دیارو بەناوبانگ، بەڵام گرفتی ئەو تاکە ئەوەیە، کاتێک دەگاتە پایەیەکی دیار، لە خۆبایی دەبێت و وا دەزانێ خۆی خۆی دروستکردووە، ئەو بەهرە زەینییەی بیر دەچێتەوە کە خودا پێی بەخشیوە، هەروەکو ئەو هەلومەرجەشی بیر دەچێتەوە کە یارمەتی داوە، ئەگەر ئەو شتە نەبوایە لەوانەیە ببوایە بە ئاسنگەر یان ببوایە بە حەماڵ و یان ببوایە بە سواڵکەر. ل35

ئەدەبی کۆن و نوێ
لەبارەی جیاوازی نێوان ئەدەبی کۆن و نوێشەوە بۆچوونێکی جیاوازی هەیەو دەڵێت:
لە کۆندا ئەدیب گوێی بە کەس نەدەدا و تەنها دەیویست رەزامەندی سوڵتان بە دەستبێنێت، چونکە سوڵتان دەتوانێت شاعیر بۆ بڵندترین پایە بەرز بکاتەوە، هەروەکو دەشتوانێ بۆ نزمترین ئاست دایبەزێنێت، بەڵام ئەدیبی نوێ چاو دەبڕێتەوە میللەت، میللەتیش بە سروشتی خۆی ئارەزووی ئەوەی نییە شاعیرەکە ستایشی بکات، وەکو ئەوەی لە رابردوودا لە بەرامبەر سوڵتان دەیکرد. میللەت تاکەکەس نییە حەز بکات ئیگۆی خۆی ” من ی خۆ بەرز بکاتەوە، بەڵکو ژمارەیەکی زۆری گرووپ و تاکەکەسن داوا لە ئەدیب دەکەن لە تێگەیشتنی ئەم دنیایەی تیایدا دەژین سوودیان پێ بگەیەنێت.

بەداخەوە ئەمڕۆ لە عیراق و تاڕادەیەک زۆربەی وڵاتانی جیهانیش، زۆرکەم نووسەران دەتوانن بە بەرهەمەکانیان بژین، ئەمەش زیاتر بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە فرۆشی کتێب کەم بۆتەوە، ئەمەش وا لە نووسەران دەکات، کە بۆ بژێوی ژیانیان پشت بە سەرچاوەیەکی تری بژێوی بگەڕێن. ئەمەش یەکێکە لە مەترسییە گەورەکان کە رووبەروی دونیای نووسین و مەعریفەی ئێستامان دەبێتەوە.

شاعیرانی تاکسی ئامێز
لەلایەکی ترەوە عەلی وەردی بۆچوونی زۆر تایبەتی بەرامبەر بە شیعر و شاعیران هەبووە، بەتایبەتی ئەوەی کە پەیوەندی بە شاعیرانی کلاسیکی عەرەبەوە هەیە بۆ نموونە موتەنەبی. ئەمەش بۆتە مایەی نیگەرانی زۆرێک لە نووسەران و ئەدیبانی عیراقی و گێتی عەرەبی. لەم کتێبەشدا بە ووردی ئەم دیدگایەی باس کردووە. لەهەمووی گرنگتر باسی ” شاعیرانی تاکسی ئامێز” دەکات، لێرەدا زۆر بەجوانی ئەم دەستەواژەییەی شیکردۆتەوەو دەڵێت:
“من رێز و حورمەت و شکۆیەکی زۆرم بۆ شاعیری پابەند-مولتەزیم هەیە، بەڵام شاعیری نامولتەزیم ئەوەی من حەز دەکەم ناوی بنێم شاعیری ” تاکسی ئامێز” ، ئەوا من قینم لێ دەبێتەوەو رقم لە هەموو ئەو کەسانە دەبێتەوە کە ئەو رێچکەیە دەگرن. شاعیرانی تاکسی ئامێز، ئەوانەن کە ستایشی سوڵتانەکانیان کردووەوە هەقیان بە ناهەق و ناهەقیان بەهەق زانیوە، بەپێی ئەو خەڵات و پاداشتەی لە سوڵتانەوە وەریان گرتووە.”
هەربۆیە ئەو بۆچوونێکی تەواو پێچەوانەی بەرامبەر بە شاعیری گەورەی عەرەب موتەنەبی هەیە، زۆرکەسیش بە دوژمنی موتەنەبی دادەنێن. هەرچەندە ئەو تەنها دەڵێت:
“موتەنەبی ساتیشی حاکمی میسری کافوری ئیخشیدی کرد و دوایش زەمی کرد، ئەو بۆیە ستایشی کرد، چونکە تەماحی لە پاداشتەکانی هەبوو، بەڵام کە پاداشتی لێ بڕا، ئیتر زەمی کرد.پێشتریش بەپێی بەرژەوەندییەکانی خۆی ستایشی حاکمی سوریا سیف الدوله الحمداني کردووەو لە دوایشدا زەمی کردووە، رەخنەگران چاوپۆشی لەم لایەنەی شیعری موتەنەبی دەکەن، تەنها دەڕواننە لایەنی هونەری و شیعرەکە، ل31”

دوا قسە
بە دڵنییایەوە لەم کتێبەدا قسەوباسی زۆری تێدایە هەمووشیان قسەی تایبەت و گرنگ و جوانن، ئەم کتێبە هاوکاری زۆرمان دەکات بۆ تێگەیشتن لەبەشێکی بۆچوونەکانی عەلی وەردی لەبارەی مرۆڤ، تاک، کۆمەڵگەی عیراقی و جیهانی.
لێرەدا جێگەی خۆیەتی کە دەستخۆشیی لە برای هێژامان کاک نەوزاد بکەین، هیوای کاری جوانتری بۆ دەخوازین.




رەگەزی خاک و جیهانبینی نەتەوەیی لە شیعری حەسیب قەرەداخی دا… نووسینی: عەتا قەرەداخی

-١-
مەبەست لە خاک چیە؟ ئایا خاک تەنیا وەکو رەگەزێکی سروشت سەیر دەکرێت، یان خاک وەکو رەگەزێکی سروشت دەکرێت بە کەرەستەی بەرهەمهینانی شیعر و شیعریەتی لێ بەرهەم دەهێنرێت. لەو پرۆسێسەشدا مانای خاکبوون وەکو رەگەزێکی سروشت بەجێدەهێڵێت و بە مانایەکی باڵاتر بارگاوی دەکرێت و لەوێوە خاک دەبێتە نیشتیمان یان وڵات. نیشتیمان دوور لە چەمکی سیاسی وەکو زاراوەیەکی بێ لایەن بە مانای شوێنی نیشتەجێبوون دێت، بەڵام لەگەڵ بەستنەوەی ئەم زاراوەیە بە کۆمەڵناسی سیاسیەوە راستەخۆ بە مانای ئەو شوێنە کە نەتەوەیەکی تێدا دەژی. واتە لەم روانگەیەوە چەمکی نیشتیمان و نەتەوە پێکەوەبەستراون، واتە لێرەوە نیشیمان هەر ئەو رەگەزەی خاکە کە لە روانگەی کلاسیکەوە یەکێکە لە پایەکانی بوونی نەتەوە. بەڵام لە روانگەی کۆمەڵناسی نوێوە کاتێ چەمکی نیشتیمان دەبێتە چەمکێکی خاوەن شووناس کە نیشتەجێی سەر ئەو نیشتیمانە خاوەنی دەسەڵاتی خۆیان بن و سنووری سیاسی و جوگرافی ئەو نیشتیمانە دیاری کراوبێت.
ئێمە لەم باسەدا هەوڵدەدەین لە ئاستی یەکەمدا ئاخاوتنی چەمکی خاک لە شیعری حەسیب قەرەداخیدا بکەین وەکو رەگەزێکی سروشت، پاشان خاک لە روانگەی بوونیەوە بە زێد بۆ بکەرێک باس بکەین کە توانای ئەوەی هەیە خاک بگۆڕێت بۆ نیشتیمان و نیشتیمان بگۆڕێت بۆ وڵات کە لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا وڵات هاوواتای دەوڵەتە. هەر لێرەشەوە دەشێت ئەوە جێگیر بکەین کە خاک یان نیستیمان پێش بوونی بە چەمکی سیاسی هاوشانی گوتاری مانەوەیە، لە کاتێکدا نیشتیمان وەکو چەمکی سیاسی، یان وەکو وڵات هاوشانی گوتاری ناسیونالیزمەو لە راستیشدا ئەو زەمینەیە کە گوتاری نەتەوەیی تێدا بەرهەم دێت و ئەو گوتارەی تێدا پیادە دەکرێت. شاعیر دەڵێت:
تا دێت خاکم خۆشتر دەوێت،
چونکە وڵات لە دڵمایە..
وەکو دایک لە دڵمایە!
ئەگەر بەردێ لەو بنارە،
دابتاشرێ، ئازارێکەو لەبن نایە …
وەک زامێک لە دڵمایە!
لە نێوانی ئەشک و خەما
من بەستراوم بەم خاکەوە،
نیشتیمانم جێناهێڵم! نیشتیمانە بێ باوکەکەم،
ئەی تۆ بۆچی بەجێتهێشتووم؟
کەی دێیتەوە، ناخی وێرانەی بی دایکم؟
هۆ دایە گیان… بەستەم هاوار…
رازم هاوار…شیعرم سەدای بێ ئاسەوار!
ئەم باسی پەیوەندی خۆیی و خاک دەکات و لەو نێوەندەشدا باسی ئەوە دەکات کە خاک خۆشەویستەو رۆژ لە دوای رۆژیش خۆشەویستی ئەم بۆ خاک زیاتر دەبێت. لێرەدا دەردەکەوێت کە خۆشەویستی ئەم بۆ خاک لە پێش کاتی دەربڕینی ئەو رستەیەوە دەستی پێکردووە، بەڵام لەگەڵ رۆیشتنی کاتدا ئاستی ئەو خۆشەویستیە زیاد دەکات. ئەم لەخۆوەو بێ هۆ خاکی خۆش ناوێت، بەڵکو هۆکارێک هەیە کە وا لەم دەکات خاکی خۆش بوێت، ئەویش ئەوەیە کە وڵات لە دڵیدایە. بێگومان دیسان خاک بە زیدو نیستیمان دێت، بەڵام ئاشکرایە وڵات یان نیشتیمان مانای زیاتر لە خاک هەڵدەگرن کە ئەمی دووەمیان زیاتر خاسێتی رەگەزێکی سروشتی هەیە، بەڵام وڵات یان نیشتیمان زیاتر ئەو رووبەرەن کە لە قۆناغی جوگرافیای سروشتیەوە گواستراونەتەوە بۆ جوگرافیای سیاسی و وڵات و نیشتیمان وەکو پێکهاتەی جوگرافی بە بێ بوونی پێکهاتەی مرۆیی هیچ پێناسەیەکیان نیە، ئەو پێکهاتە مرۆییەش ئیتنیک یان نەتەوەیە. واتە ئەم تەنیا باسی خۆشەویستی خاک وەکو شوێنی لە دایکبوون و شوێنی ژیان و پەیوەستبوونی مرۆڤ بەخاکەوە لەم روانگەیەوە ناکات کە زیاتر بنەمایەکی غەریزیی هەیە. لە کاتێکدا پەیوەندی ئەم بە خاکەوە وەکو وڵات و نیستیمان کە لە دڵیدایە پەیوەندی ئینتیمایە کە ئەویش ئەگەر ریشەی غەریزەیشی تێدابێت، بەڵام هێشتا لەسەرووی غەریزەوەیەو سەرچاوەکەی هەست و هوشیارییە. ئەم وڵات لەناو دڵیدایە، دڵ لە دەرەوەی پێکهاتە مادیەکەی سەرچاوەی سەرەکی ژیانەو هاوکات دڵ سەرچاوەی خۆشەویستی و عەشقە. لەم رووەوە ئەم وڵاتی خۆش دەوێت و عەشقی وڵاتە. هەروەک لێکچوون لە نێوان خۆشەویستی دایک و خۆشەویستی وڵاتدا دەکات. لە راستیشدا ئەم وڵاتی بۆیە خۆش دەوێت چونکە وڵات لە دڵیدایە واتە ئەم عەشقی وڵاتە.
بێگومان مادەم ئەم عەشقی وڵاتە، هەست بە هەموو ئازارەکانی وڵات دەکات، بەجۆرێک وڵات وەکو بەشێک لە جەستەی خۆی دەبینێت و هەر رەگەزێکی جوگرافیای وڵات رووبەڕووی کێشەیەک یان ئازارێک بێتەوە، وەکو ئەوە وایە بەشێک لە جەستەی ئەم دوجاری کێشە یان ئازار بووبێت. لێرەدا خاک کە وەکو وڵات یان نیشتیمان وەسف دەکرێت دەبێتە بەشێک لە جەستەی ئەم، یان بوونی ئەم. بێگومان ئەم وەکو شاعیرو وەکو مرۆڤێکی هەستیارو هوشیار بە ئاگایە لە هەموو بوون و جەستەی خۆی. هەر لەبەر ئەوە هەرگیز نیشتیمانەکەی بەجێناهێڵێت، واتە وەکو ئاماژەمان بۆ کرد ئەم و نیشتیمان لەناو یەکتردا تواونەتەوەو بەوپێیەش ناشێت لێکتر جیاببنەوە، یان لێکتر جیابکرێنەوە، بەڵام دیارە نیشتیمان ئەمی بەجێهێشتووەو لێی جیابووەتەوە بۆیە لە هۆکاری ئەو جیابوونەوەو بەجێهێشتنە دەپرسێت. هاوکات نیشتیمانەکەی خۆی وەکو بوویەکی تەنیاو بێکەس، بێ باوک وەسف دەکات. لە پشتی ئەم وەسفکردنەوە قسەکەری دەقەکە ئاستی باسکردنی نیشتیمان لە شێوە گشتیەکەیدا بەجێدەهێڵێت و باسی نیشتیمانە تایبەتیەکەی خۆی دەکات، کە لەبری باسکردنی وڵات یان نیشتیمان لە رووی ئامادەبوون و شوناس و شارستانێتیەوە، وڵات وەکو بوویەک باس دەکرێت کە زیاتر جێگای سۆزو بەزەیی و لاواندنەوە بێت. ئەمەش بەتەواوەتی نیشتیمانەکەی ئەوی شاعیرە کە تاکو ئێستا نەیتوانیووە لە رووی ئامادەبوونەوە خۆی لەبەرامبەر ئەوانی تردا بسەلمێنێت و لە هەست و نەستی دەرەوەی خۆیدا بوونی هەبێت، بەڵکو بە پێچەوانەوە وڵات لە شێوەیەکدا بەرجەستە دەکات کە جێگای بەزەیی بێت و لەسەر بنەمای جوڵاندنی سۆزو بەزەیی ببێتە جێگای سەرنجی ئەوانی تر. واتە لێرەدا شاعیر وێنەیەکی ریالیستیانەی نیشتیمانەکەی خۆی لە مێژوودا بەرجەستە دەکات، کە بەدرێژایی مێژوو ئەم قسەکەرە کە ئیتنیک یان پێکهاتەی مرۆیی سەر ئەم خاکەیە لەبری ئامادەبوون و بوون بە بکەری دروستکردنی رووداو و بکەری بەرهەمهێنی شارستانی بە مەبەستی دروستکردنی مێژوو بۆ ئەم خاکە، چاوی لە سۆزو بەزەیی ئەوانی تر بووەو هەروەک هەمیشە لەبەردەم مەترسی سڕینەوەدا بووە، کەچی لەبری ئەوەی ئەم ببێتە بڕیاردەری چارەنووسی نیشتیمان و نیشتیمان بە بڕیاری ئەم بجوڵێت، کەچی لە لایەک نیشتیمان ئەم بەجێدەهێڵێت و لە لایەکی تریشەوە لەبری ئەوەی ئەم رێگا لەو بەجێهێشتنە بگرێت و وا لە نیشتیمان بکات نەک هەر ئەمی نەوەی خۆی لە ئامێز بکات و لێی جیانەبێتەوە، بەڵکو لە رووی ئامادەبوونەوە ئامێزی بۆ ئەوانی تریش بکاتەوەو لە رووی ئامادەبوون و لە رووی بەشداریکردنی لە بەرهەمهێنانی شارستانیتی مرۆڤایەتیدا خۆی لە ئاستی ئەوانی تردا بسەلمێنێت. هەتا خاک نەگاتە ئەم قۆناغە نابێتە وڵات یان نیشتیمانێکی خاوەن شوناس. ئەو خاکەی شاعیر لەم دەقەدا دەیدوێنێت، نەگەیشتووەتە ئاستی ئامادەبوون و خۆسەلماندن، نەگەیشتووەتە ئاستێک کە قسەی هەبێت، کە کاری هەبێت، کە رووداو درووست بکات، کە هەنگاوی بەرەو هاتنە ناو مێژوو هەڵبهێنێت، واتە ئەم خاکە لە رووی ئامادەبوونەوە تەنیا خاکە و خاسێتی وڵاتی وەرنەگرتووە، واتە هێشتا جوگرافیایەکە خاسیتی سروشتیبوونی هەیە، نەک خاسێتی سیاسی یان وڵات و نیشتیمان بە چەمکی کۆمەڵناسی. شاعیر لە رێگای وێنەو لێکچواندنەوە، لە رێگای بەکارهێنانی کەرەستەکانی بەرهەمهێنانی شیعریەتەوە دەقێکی جوانی شیعری بەرهەم دەهێنێت کە بنیادی پێکهێنانی ئەم دەقە لەسەر پەیوەندی دووانەی من / نیشتیمان بنیاد نراوە، بەڵام وەکو دووانەیەکی دژ نا، بەڵکو وەکو دووانەیەک کە لە فەزایەکی سۆفیانەدا لەناو یەکتردا دەتوێنەوە، هەمان شێوەی تواندنەوەی رۆحی سۆفی لە رۆحی باڵادا. بەڵام لەو تواندنەوەشدا شتێک بەجێنامێنێت. هۆکارەکەیشی لە ئاستی نەبینراوی دەقەکەدا ئاشکرا دەبێت کە ئەویش نائامادەبوونی هەردوو جەمسەری دووانەکەیە واتە ئەم و نیشتیمان کە خاسێتی عاشق و مەعشوق، یان خاسێتی سۆفی و رۆحی باڵای یەزدانیان هەیە و لەناو یەکتردا دەتوێنەوەو هیچ ئاسەوارێکیش بەجێناهێڵن چونکە لە بنەڕەتدا لە رووی ئامادەبوونەوە نادیارن. واتە هیچیان ئامادەبوونێکی مادییانە، یان تەنانەت مەعنەوییانەشیان نیە. لەم روانگەیەوە سەرباری بەرهەمهێنانی جوانی و جوانی داڕشتن و جوانی شیعریەت، گوتارێک بەرهەم دەهێنێت لە چوارچێوەی گوتاری لاواندنەوەدا پێناسەدەکرێت، کە ئەویش وەکو بەشێک لە گوتاری هەڵوەشاندنەوە، یان سڕینەوە سەیر دەکرێت. بەڵام لێرەدا ئەو پرسیارە سەرهەڵدەدات: ئایا ناشێت لەپشتی ئەم گوتاری لاواندنەوەوە رەگەزەکانی گوتاری مانەوە ئامادەبوونیان هەبێت؟
-٢-
شاعیر بەو ئەندازەی پەیوەستە بە خەک و نیشتمانەوە، ئەوەندەش پەیوەستە بە خەڵکەوە. ئەمەش دووانەیەک پێکدەهێنێت، کە دووانەی خاک/ خەڵکە، کە دووانەیەکی پێکەوە پەیوەستن و هیچیان بێ بوونی ئەویتریان بوونی نیە. ئەم هەرچۆن خەمی خاک و نیشتیمان بووەتە خولیاو خەمی هەمیشەیی بەهەمان شێوە خەمی خەڵکیش هەڵدەگرێت. لە شیعری ( خەمی خەڵک)دا دەڵێت:
ئەوەتەی من پێم گرتووە خەمی خەڵکم لە کۆڵایە / کە رۆژ هەڵدێ تا ئێوارە / هەمووی هەر لە باوەشمایە./ بۆ تاریکی چرایەکی وا هەڵئەکەم / لە رەنگی جوانی دنیایە! کەچی هەر سەیر لەوەدایە / من شاعیری میللەتێکم / سەدان ساڵە بەری خۆری لێ ئەگیرێ و / وەکو پێویست کەسێک بە خەمیەوە نایە!
ئەم وەکو رزگارکەر خۆی پێشكەش دەکات. سەرەتا خۆی وادەناسێنێت کە ئەوەتەی هەیە لە خەمی خەڵکدایە. ئەو خەمەش وای لێ دەکات بیر لە دۆزینەوەی رێگای کۆتایی پێهێنانی ئەو خەمانە بکاتەوە. بێگومان ئەگەر کۆمەڵگایەک خەم داگیری کردبێت، ئەوا مانای وایە لە تاریکیدا دەژی. لێرەوە ئەم وێنای کۆمەڵگایەکمان بۆ دەکات کە فەزای سەرەکی و باڵادەست تیایدا فەزای تاریکیە. تاریکی خاسێتی کۆمەڵگای دواکەوتوو، سەرەتایی و سەرکوتکراووە. واتە ئەو کۆمەڵگایەی ئەو وێنای دەکات کۆمەڵگایەکی کارەساتبارە. کۆمەڵگایەکە لە ژێر فشاردایە. بەڵام ئەم وای نیشان دەدات کە لە دەرەوەی خۆی ئەم فشارەی بۆ دەهێنرێت و سەرکوت دەکرت و بەری تیشکی خۆری لێ دەگیرێت. ئەم بۆ رەواندنەوەی تاریکی و بۆ کۆتاییهێنان بەو خەم و نیگەرانیە چرایەک هەڵدەکات. بێگومان چرا هێمای رووناک کردنەوەو کۆتایی هێنانە بە تاریکی. واتە ئەم دیسان دووانەی تاریکی/ رووناکی درووست دەکات بەمەبەستی کۆتاییهێنان بە جەمسەری تاریکی و باڵادەستبوونی جەمسەری رووناکی. ئەو چرایەی ئەو هەڵیدەکات هەموو جوانیەکانی دنیا کۆدەکاتەوە. واتە ئەم لە روانگەی خۆیەوە پرۆژەیەکی هەیە بۆ کۆڕانکاری، بۆ کۆتاییهێنان بە خەم و تاریکی، بۆ گۆڕینی ئەو فەزا ناهەموارەی کە هەیە بۆ فەزایەکی تر کە رووناکی و ئاسودەیی و خەندە لە بری خەم و فرمێسک و نیگەرانی لە خاسێتە دیارەکانی بێت.
ئەم پرۆژەیەی ئەم تەنیا لە چوارچێوەی بیرلێکردنەوەو نەخشە بۆداناندا دەمێنێتەوەو لە سەر زەمینەی واقیع جێبەجێ ناکرێت. ئەم باسی ئەوە دەکات کە سەرباری ئەوەی بیرۆکەی گۆڕینی ئەو فەزایەی هەیە، بەڵام ناتوانێت بیروبۆچوونەکانی بخاتە بواری پیادەکردنەوە، چونکە سەدان ساڵە رێگری لێ دەکرێت و بەربەستی بۆ دادەنرێت. دیارە ئەم لەو رووەشەوە چاوەڕوانی ئەوە دەکات کە ئەوانی تر بە فریایی بکەون و لەو دۆخە رزگاری بکەن، بەڵام لەوەشدا بێ هیوا دەبێت چونکە کەس بە هانایەوە ناچێتت. لەم دەقەدا شاعیر بارودۆخی ئەو کۆمەڵگایەی کە لە بارێکی ناهەمواردا دەژی و ئەم بووەتە خەمخۆری و هەر لە راستیشدا ئەوەی ئەو باسی دەکات کۆمەڵگاکەی خۆیەتی کە هەوڵدەدات چرای رووناکی بۆ هەڵبکات، بەڵام نەک هەر تیشکی ئەو چرایە دڕن بەو تاریکیە نادات، بەڵکو لە راستیداو لەسەر زەمینەی واقیع تەنانەت چراکە داناگیرسێت. ئەوەش بەرەو ئاستێکی تر لە تێگەیشتنی دەبات کە هەستکردنە بە ناکارایی خۆی. واتە لێرەوە بەجۆرێک سەرەتای قۆناغێک لە بوونی ئەم کەسێتەدا دەست پێدەکات کە دەشێت بە قۆناغی خۆناسین ناوببرێت، خۆناسین بەو مانایەی کە تێدەگات ئەم ناکارایەو توانای هیچ گۆڕانکارییەکی نیە. لێرەوە بە ئاراستەیەکی تر چاو دەکاتەوەو چاوەڕوانی پشتگیری ئەوانی ترە بۆ دەربازکردنی ئەو میللەتەی خەمەکانیانی هەڵگرتووە، بەڵام لەوەشدا دووچاری بێ ئومێدی دەبێتەوە، چونکە کەس بە هانایەوە نایەت.
لێرەدا ئاخاوتن لەسەر دوو لایەن دەکەین. یەکەمیان بوونی ئامادەبوونی ئەو کۆمەڵگایەی کە ئەم دەبێتە هەڵگری خەمەکانیان. دووەم ئەمی شاعیر وەکو نموونەی دەستەبژێری کۆمەڵگا کە چۆن دەڕوانێتە کۆمەڵگاکەی خۆیی و چۆن سەیری رێگای گواستنەوەی لەو بارودۆخە خراپەی تیایدایە بۆ بارودۆخیکی باشتر دەکات. بێگومان دەشێ بپرسین ئایا خەمەکانی خەڵک چین؟ ئەو هۆکارانە چین وا لە خەڵک دەکەن خەمی هەبێت؟ ئایا خەمەکانی خەڵک خەمی نەبوونی ماف و ئازادیە یان خەمی ترسە لە ئایندە؟ بێگومان ئاشکرایە ئەو خەڵکەی ئەم باسیان دەکات میللەتەکەی خۆیەتی. لەسەر ئەو بنەمایەش دەردەکەوێت خەمی میللەت خەمی دواکەوتوویی و نەبوونی ماف و ئازادیە. خەمی مانەوەیە لە دەرەوەی مێژوو، خەمی نەبوونی شوناس و نەتوانینی خۆسەلماندنە. ئایا هۆکارەکانی ئەم بارودۆخە چین کە وایان لە میللەتەکەی ئەو کردووە بەو جۆرە بمێنێتەوە؟ ئایا هۆکاری ناوخۆیین، یان هۆکاری دەرەکین؟ ئایا تەنیا دەرەوە بەرپرسە لە بوونی ئەو بارودۆخە، یان خودی میللەت خۆیشی لەبەر زۆر هۆکاری پەیوەست بە بوونی خۆی و ئامادەبوونی خۆی لە ئاستێکدا بەرپرسە سەبارەت بەو بارودۆخەی کە تیایدایە؟ بێگومان ئاشکرایە ئەو خەڵکەی خەمیان هەیەو ئەم خەمەکانی ئەوان هەڵدەگرێت و خۆیشی یەکێکە لەوان، بەگشتی سەرچاوەی خەمەکانیان هەم خۆیانن و هەم دەرەوەی خۆیشیانن. خۆیان تا چرکەساتی بەرهەمهێنانی ئەم دەقە شیعریە نەیانتوانیووە بوونی خۆیان بسەلمێنن، واتە نەیانتوانیووە لە زەمینەی خۆیاندا ببنە خاوەنی خۆیان و ببنە بکەری سەر ئەو زەمینە. ئەم لاوازییەش وایکردووە نەتوانن فشاری دەرەوە رەتبکەنەوە، یان هەڵبووەشێننەوە. بە پێجەوانەوە زۆربەی کات لەبری لە رووداوەستان و کاردانەوە بەرامبەر بە فشاری دەرەوە بێ دەنگ بوون، یان خۆیان داوە بەدەستەوە. ئەو کاردانەوە سادانەیشی کە هەیانبووە لەجۆری هەوڵدانی ئەم بۆ داگیرساندنی چرایەک بۆ رەواندنەوەی تاریکی، یان چراکە دانەگیرساوە، یان هێندەی رووناکی نەبووە کە دڕن بە تاریکی بدات. لە ئەنجامی ئەم ناکاراییەدا، بەردەوام چاویان لەوەوە بووە ئەویتر، واتە ئەوی دەرەوە بە فریای بکەوێت و بیپارێزێت. لەم رووەشەوە واینیشان داوە ئەم هەر هەنگاوێک بنێت رێگای لێ دەگیرێت. ئەم تێڕوانینە لە گەوهەردا دەبێتە هۆی رووخاندنی گیانی بەرگری و لە رووداوەستان و سەرئەنجام ئەم پێکهاتەیە هەوڵدەدات وەکو قوربانی خۆی نیشان بدات. ئەوەش بە ئومێدی بزواندنی هەست و سۆزو بەزەیی ئەوانی تر. واتە دیسان ئەم پێکهاتەیە لەبری ئەوەی لە رێگای خۆسەلماندن و کارەوە ئەوانی تر ناچار بکات دان بە بوونیدا بنێن، هەوڵدەدات ببێتە جێگای بەزەیی ئەوانیتر. ئەوەتا شاعیر باسی ئەوە دەکات کە ئەوانی تر وەکو پێویست بە دەنگیەوە نایەن. واتە لێرەدا جۆرێک لە چاوەڕوانی بۆ سۆزو بەزەیی و یارمەتی ئەوانیتر دەردەکەوێت. ئەمەش جارێکی تر کارکردنە لە چوارچێوەی گوتاری پاڕانەوە کە ئەویش بەشێکە لە گوتاری شکست. گوتاری شكست گوتارێکی تراژیدیە، بەڵام لە پشتی هەموو شکست و تراژیدیایەکەوە گیانێکی بەرخوردان و رابوونەوە خۆی مەڵاس داوەو بەو ئەندازەی رووخان لە دەرەوەدا روودەدات، ئەو گیانی بەرخوردانە لە ناوەوە بەهێزتر دەبێت تا سەرئەنجام خۆی نمایش دەکات. بەڵام ئەوەی جێگای سەرنجە، بە گوێرەی ئەو خەڵکەی خەمیان هەیەو ئەمی شاعیر خەمی ئەوانی هەڵگرتووە، ئەو گیانی رابوونەوەیە تاکو کاتی بەرهەمهێنانی ئەم دەقە شیعریە نەیتوانیووە بگاتە ئاستێک واقیعی شکست بگۆڕێت بۆ رابوونەوە، یان بۆ خۆبنیادنانەوە. واتە سەرباری بوونی هەندێ لە رەگەزەکانی گوتاری مانەوە لە بنیادی ئەم دەقەدا وەکو داگیرساندنی چرایەک کە هەموو جوانی دنیا کۆبکاتەوە بە ئومێدی روونکردنەوەی ئەو تاریکستانەی کە ئەم خەڵکەی تێدا دەژی بە ئومێدی ئەوەی بتوانن رێگای بەرەو داهاتوو ببینن. بەڵام ئەم رەگەزەی گوتاری مانەوە کە لەناوخۆیدا بەرنامەی پاراستن و دەربازکردنی ئەوانی لەو خەمە هەڵگرتووە، کە تیایدا دەژین بۆ ئەوەی هەر هیچ نەبێت بتوانن بمیننەوەو درێژە بە ژیانی خۆیان بدەن، بێ جوڵە دەمێنێتەوە، چونکە رەگەزی مانەوە کە چراکەیە داناگیرسێت، یان رووناکی نادات ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە مانەوە بەشێوەیەکی پارێزراو دەستەبەر نابێت.

-٣-

( کۆچێکی رەشپۆش ( یەکێکە لە دەقە دیارەکانی حەسیب قەرەداخی کە لە ساڵی ١٩٨٢ دا نووسیووێتی. ئەم دەقە باسی کۆچکردنی نالی، یان لەسەر بنەمای ئەوەی دەقەکە دەیەوێت بیڵێت باسی سەرهەڵگرتنی نالی دەکات. کاتێ باسی سەرهەڵگرتن دەکەین، مانای ئەوەیە نالی بە ناچاری وڵات بەجێدەهێڵێت. دیارە هۆکارەکانی ناچاربوونی نالی بۆ بەجێهێشتنی زێدی خۆی لە دەقەکەدا رووبەرێکی دیاریکراو داگیر دەکات. ئاشکرایە نالی لە دیارترین شاعیرانی کوردو یەکەمی سێ کوچکەی بابانە. واتە ئەو کەسێتیەکی ئاسایی یان سادە نیە، هەربۆیە لە مێژوویەکدا کۆچکردن و دوورکەوتنەوە لە زێدو نیستیمان شتێکی دەگمەن بووە، بەو پێیە کۆچکردنی نالی کۆچێکی ئاسایی نیە. بە تایبەتی ئەگەر ئەوەش بزانین کە نالی شاعیری میرنشینی بابان بووەو بەوپێیەش دەشێ سەرباری کێشەو کەموکورتیەکان خەونی رەنگاوڕەنگی بۆ میرنشینی بابان و ئاییندەی کورد لەسەر ئەو میرنشینە بنیاد نابێت.
سەدو چل ساڵێک لەمەوبەر مەلا خدر / عەبایەکی دا بەشانداو لە ژوورەکەی هاتە دەرێ/ چەند فەقێیەک لە خانەقا بەڕێیان کرد هەتاکوو (وەیس) / هاواریان کرد وشەی کوردی ماڵوێرانە / شارەزووریش بێ بارانە / نالی ئەڕوات هەوار دوورە / کەچی خاکمان لە کاغەزی هەندەراندا / هەتا ئێستەش بێ سنوورە! / .

لەم دەستپێکەدا نالی کە وەکو مەلایەک دەناسێنرێت، بڕیاری کۆچەکەی دەدات. شوێنی دەستپێکردنی کۆچەکەی سلێمانی و بە دیاریکراویش لە مزگەوتی خانەقاوە دەکەوێتە رێ و فەقێکان هەتا ( وەیس) کە ئەوسا رۆژئاوای سلێمانی بووە، بەڕێی دەکەن. ساڵی کۆچکردنەکە بەپێی ئەوەی لە دەقەکەدا هاتووە پێشی سەدو چل ساڵە، کە دەکاتە نیوەی یەکەمی دەیەی چوارەمی سەدەی نۆزدە. بەپێی ئەوەی لە پێشەکی دیوانی نالی بنەماڵەی زاناو پایەبەرز مامۆستا مەلا عەبدولکەریمی مودەریسیشدا هاتووە کۆچکردنی نالی لەو مێژووەدا بووە، واتە بە لای کەمەوە دەوروبەری پانزە ساڵ پێش روخانی میرنشینی بابان. فەقێکان نالی وەکو خاوەن پایەو داهێنەرو بەرپرسی وشەی کوردی سەیر دەکەن و ئەوان پێیان وایە کۆچکردنی نالی مانای مەرگی وشەی کوردی یان بەدەربڕینێکی تر مەرگی زمانی کوردی. هەرئەوەش نا بەڵکو ئەوان ناڕاستەخۆ نالی دەچوێنن بە هەورو کۆچی نالی بریتیە لە کۆچی هەورەکان و بێ بارانی. دیارە بێ بارانیش مانای وشکەساڵی و نەهاتی. بەم پێیە کۆچی نالی وەکو کارەساتێکی گەورە وێنادەکرێت و روودانی ئەو کۆچە دەبێتە هۆی بەجێمانی وێرانەیەک لە دوای ئەوی کۆچکەرەوە. هەروەک لەسەر زمانی فەقێکانەوە، شاعیر ئەوە دەردەبڕێت لە کاتێکدا نالی وڵات لە بارێکی بەوجۆرە شڵۆق و ناهەمواردا بەجێدەهێڵێت، وڵات خۆیشی هێشتا لەسەر نەخشەی جوگرافیای جیهان نەناسراوە، یان پێناسە نەکراوە چونکە هیچ سنوورێکی نیە کە مەبەست لەوەش سنووری دانپێدانراوە. لێرەدا بەئاشکرا دیارە کە شاعیر، نالی و کۆچی نالی دەکات بە ئامراز بۆ باسکردنی وڵاتەکەی نالی و خۆی لە دوو ئاستدا: یەکەمیان بێ شوناسی وڵاتەکەی ئەمانە لەسەر نەخشەی جیهان، دووەمیان لە ڕێگای نالی و باسکردنی هۆکارەکانی کۆچەکەیەوە ئاخاوتنی ئەو هۆکارانە دەکات کە بوونەتە هۆی روخاندنی میرنشینی بابان و زۆرینەی ئەو هۆکارانەش دەگێڕێتەوە بۆ کەموکورتی لە کەسێتی کوردی و کەموکورتی لە بوونی ئیتنیکی کوردیدا. بەڵام ماوەی نێوان کۆچکردنی نالی و رووخاندنی میرنشینی بابان ئەم لێکدانەوەیە لاواز دەکات.
نالی رۆیی و کەس هەڵنەستا،/ کە رۆژ هەڵهات و گشت شتێ ئاشکرا بوو / دەرگای بەبە مۆرکرابوو / ئەوسا دەستتان دا بە دەستا، هاتن و چوون / بۆ نەبوو بوون وا هەر نەبوو؟/ هۆ خەڵکینە، ئەوا سەدو چل سال ئەبێ / لە شارەزوور، سەری حەبیبە هەر شینە / لە هەر کەسێک داوای خەوێکی نالی کەین /ئەڵێ: هەڕۆ هەڕۆ نینە!
سەرەتا دەبێ ئەو راسیە میژووییە دووبارە بکەینەوە، کە کۆچکردنی نالی هاوکاتی روخاندنی میرنشین نەبووە، دەشێت نالی لە خەیاڵی قوڵ و مەودا فراوانی شاعیرانەی خۆیدا لەسەر بنەمای هەڵسەنگاندنی سیاسەتی خراپی براو ئامۆزا برازاکانی بنەماڵەی بابان پێشبینی ئایندەیەکی رەشی بۆ دەسەڵاتی میرنشینەکە کردبێت و ئەوەش هۆکاری کۆچکردنی نا، بەڵکو هۆکاری نەگەڕانەوەی بووبێت.
پێدەچێت کۆچی نالی، بێچگە لە فەقێکانی خانەقا کە دەقی شیعرەکە واینیشان دەدات فەقێی نالی خۆی بوون، کەسی تر بایەخ بە کۆچکردنەکەی ئەو نادات. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەوەی نالی بەرهەمهێناوە بۆ کۆمەڵگای ئەوکاتەی سلێمانی یان کۆمەڵگای کوردەواری بایەخێکی ئەوتۆی نەبووە. بەرهەمی نالی شیعرو زیندووکردنەوەی زمانی کوردیە. دەبێت بۆ کۆمەڵگایەکی دواکەوتووی وەکو کۆمەڵگای کوردی دەیەی چوارەم و پێنجەمی سەدەی نۆزدەیەم، کێ بایەخی بە شیعرو زمانی کوردی دابێت. واتە لێرەدا هەمان بۆچوونەکەی گۆران-ی هاوشانی نالی لە داهێناندا دێتەوە یاد. کە دیارە لەناو قەومی بەسیتا قەدری سونعەتکار ناگیرێت، چونکە لە کۆمەڵگای لەمجۆرەدا هونەرو داهێنان بەهایەکی نیە. هەرچەندە ئەو پرسیارە بەردەوام خۆی دووبارە دەکاتەوە کە داخۆ کۆمەڵگای گریکی لەسەردەمی داهێنانە مەزنەکانی ئەفلاتون و ئەرستۆو داهێنەرانی تردا چ جۆرە کۆمەڵگایەک بووە؟ ئایا لە ئاستێکی هێندە پێشکەوتوودا بووە کە بەهای هونەر تێگەیشتبێت؟
ئەو شەوەی نالی کۆچی کرد بۆ بەیانیەکەی کە خەڵک بەئاگاهاتن، دەسەڵاتی میرنشینی بابان روخابوو. خەڵک هیچیان لە دەست نەهات تەنیا دەستی بێئومێدییان دا بەیەکداو ئاخیان هەڵکێشا. راستە ئەو ئاخ هەڵکێشانە دەلالەتی جۆرێک لە پەشیمانی هەڵدەگرێت، بەڵام ئایا خەڵکی شار لەچی پەشیمان بوون؟ ئایا ئاخیان بۆ ئەوە هەڵدەکێشا کە دەسەڵاتی میرنشینیان لەدەستچووبوو یان پەشیمانی ئەوە بوون کە بەباشی پشتگیری میرنشینیان نەکردبوو؟ بەڵام شاعیر لەبری نالی بەو خەڵکە دەڵێت ئێوە لە ئاستی نەبوودا بوون و نەتتان توانی رۆڵێکتان هەبێت لە پاراستنی میرنشیندا. بێگومان ئەم وێنەی کۆچکردنە زیاتر بۆ مەولانا خالیدی نەقشبەندی گونجاوە، وەکو ئەوەی ریچ باسی دەکات و دەڵێت ئەمشەو شێخ خالید بەخۆی و خێزانیەوە سلێمانی بەجێهێشت، بەڵام کۆچکردنی ئەو زیاتر لە دە ساڵ پێش کۆچکردنی نالی بووە. واتە هیچیان لە سەروبەندی روخاندنی میرنشیندا کۆچیان نەکردووە.
ئاشکرایە حەبیبە کە وەکو خۆشەویستی نالی بەجۆرێک لە بیرو خەیاڵی خوێنەری نالیدا جێگیربووە، کە گومان لە بوونی حەبیبە وەکو مەعشوقەی نالی ناکرێت. هەرچەندە لە رووی راستیەوە دەشێ وێنەیەکی بەرجەستەکراوی خەیاڵی نالی بێت، ئەو خەیاڵە فراوانەی کە داهێنانی نالی بەرهەمهێناوەو چەندین یۆتۆپیای دروستکردووە، یۆتۆپیای مەستورەو، یۆتۆپیای میرنسینی بابان و زمانی کوردی و چامە رەنگینەکەی بۆ لاواندنەوەی میرنشین و لەپاڵ ئەوانیشدا یۆتۆپیای حەبیبەو شارەزوورو دەیان دنیای رەنگاورەنگی تری نێو دەقەکانی. بێگومان نالی بەپێی ئەوەی زانراوە هەرگیز بە حەبیبە ناگات، دوای رۆیشتنی نالی حەبیبە دەمێنێتەوەو هەتاکو ئێستاش حەبیبە وەکو هێمای ئەو مەعشوقە ماوەتەوە کە هەرگیز بە عاشقەکەی ناگات. سەری شینی حەبیبە هێمایە بۆ دوو کارەساتی هاوکات بە گوێرەی ئەو، کە یەکەمیان کۆچی نالیە و دووەمیشیان کارەساتی روخاندنی میرنشینی بابانە.
نالی کۆچ دەکات بۆ دەرەوەی زێدی خۆی، واتە نیشتیمان بەجێدەهێڵێت. ئایا هۆکاری سەرکی ئەوەیە کە ئەم شاعیرە چاوی بەوەدا هەڵنایەت کە سلێمانی بەبێ دەسەڵاتی بابان ببینێت. بەڵام پێشتر ئاماژەمان بۆ ئەوە کرد کە نالی پێش روخاندنی میرنشین زێدو خاکی خۆی بەجێدەهێڵێت. بێگومان ئەگەر کۆچی نالی پێش روخانی میرنشین بێت، مانای وایە روخانی میرنشین هۆکاری سەرەکی ئەو کۆچە نیە. دیارە نالی چووە بۆ حەج و ماوەی زۆر لە سام ماوەتەوەو دەشێت کە لەوێوە روخاندنی میرنشینی بیستبێت، ئیتر چاوی بەرایی نەدابێت بگەڕێتەوە سەرتەرمی میرنشین. بەڵام ئەگەر لەپێش روخاندنی میرنشیندا نالی بڕیاری دابێت کۆچ بکات و نەگەڕێتەوەو چوون بۆ حەج بیانوو بووبێت بۆ ئەوە کۆچ بکات. لەبارێکی وەهاشدا دەبێت ئەو هۆکارانەی وایان لە نالی کردبێت کۆچ بکات کێشەو گرفتەکانی ناوخۆی میرنشینی بابان بووبێت بە تایبەتی ململانیی نێوان براو ئامۆزا بابانیەکان و پاڵدانی بەشێکیان بە شای قاجارییەکانەوەو و بەشێکی تریشیان بە خەلیفەی عوسمانی و بابی عالیەوە. ئەمە سەرباری ناکۆکی ناوخۆی خەڵک و نەبوونی هیچ بنەمایەکی یەکێتی و یەکبوون لە ئاستی خوارەوەی خەڵک و بایەخنەدانی میرانی بابان بە ژیانی خەڵک و خەریکبوونیان بە بەرژەوەندی تایبەتی خۆیانەوەو سەرگەرمبوونییان بە رابواردن و بەزم و کەیفی ژیانی تایبەتیانەوە. کە بێگومان ئەم خاڵەی دوواییان بەردەوام هەڕەشەبووە بۆ سەردەسەڵاتە ناوچەیی و ناوخۆییەکانی کوردستان و هەرئەوەش یەکێک لە هۆکارە سەرەکیەکانی روخاندنیان بووە. دەقەکە وەکو دەقیکی شیعریی زیندوو بڕیاردان لەسەر دیاریکردنی هۆکاری کۆچەکەی نالی بەکراوەیی بەجی دەهێڵێت.
شاعیر باسی ئەوە دەکات لە شارەزووری زێدی نالی و حەبیبەدا، کە لە رۆیشتنی نالیەوە حەبیبە سەری شینە، داوای خەونێکی نالی لەهەر کەس بکەین، ئەو وەڵامەمان دەست دەکەوێت کە هیچ خەونێکی نالی دەست ناکەوێت. مەبەست لە خەونی نالی چیە؟ بێگومان مەبەست لە خەونی نالی هیواو خواستە ئایندەییەکانی نالیە. کە ئەویش لە لایەک بەواقیعیکردنی یۆتۆپیای میرنشینی بابان و چەسپاندنی ئەو دەسەڵاتەو سەربەخۆبوونێتی. لە لایەکی ترەوە زیندوکردنەوەو دەوڵەمەند کردنی زمانی کوردی و کەلتوری کوردی و گەیاندنێتی بە ئاستی کەلتووری نەتەوە دیارەکانی تر بە تایبەتی عەرەب و فارس و تورک، واتە خەونی بوونی دیوان بەهەرسێ زمان و رەتکردنەوەی هەڵوێستی هەموو ئەوانەی کە ئەلفازی ئەو کە ئەلفازی کوردیە بە خۆکردی ناو دەبەن. ئەم دەیەوێت زمانی کوردی هاوشانی زمانی ئەوانیتر بێت، چونکە ئەم بایەخی زمان دەزانێت و لەو رووەوە بۆچوونی ئەو لە ئاستی نەدرکێندراودا هاوشێوەی ئەو بۆچوونەی هەندێ لە خاوەن تیۆرییانی بابەتی نەتەوەی و زانستی زمانە، کە باس لەوە دەکەن زمان بریتیە لە دەوڵەت، دەوڵەتیش واتە سەربەخۆیی، ئەمەش مانای بەرهەمهێنانی گوتاری تەواوی نەتەوەییە. کەواتە لێرەدا لە ئاستی نەگوتراودا و لەم دەقە شیعرییەدا گوتاری نەتەوەیی تەواو بەرهەم دێت کە ئەمەش تێپەڕاندنێکی ئاشکرایە بەسەر گوتاری لاواندنەوە، یان تەنانەت بەسەر گوتاری مانەوەدا.
بڕۆ نالی بڕۆ نالی / تەختی شارەزوور بێ تاجە / کە شارەزوور تاجی نەبێ / شاعیریشی بێ رەواجە.
بە رەچاونەکردنی مێژووی کۆچەکەی نالی، ئەمی شاعیر پشتگیری نالی دەکات بۆ کۆچکردن. پاساویشی بۆ ئەم پشتگیریکردنە روخانی دەسەڵاتی شارەزوورو کەوتنی تاجەکەیەتی. هەڵبەت مەبەست لە شارەزوور لەو چوارچێوەیەدا کە دەقەکە لێی دەدوێت میرنشینی بابانە. نالی سەرلوتکەی شاعیرانی بابان بوو، ئێستا میرنشینەکە رووخاوە، بەوپێیە سەروەری ئەوی شاعیریش دەڕوخێت. هەر بۆیە شاعیر هەست دەکات دڵشکاوەو پاساوی مانەوەی نەماوە بۆیە دەیەوێت بروات. لەم هەنگاوەشدا شاعیر پشگیری دەکات. هەرچەندە ئەوە ئاشکرایە کە تاجی دەسەڵات دەڕوخێت و دەشێت لە دوای خۆیەوە هیچ بەجێنەهێڵێت، بەڵام تاجی دەسەڵاتی داهێنان ناڕوخێت و نەک بۆ کاتی خۆی دەشێت داهێنان بۆ هەتاهەتایە بمێنێتەوەو ئەو تاجە رەونەقدارترو بەرزتر بێت. داهێنانی نالی خۆی باشترین نموونەیە بۆ سەلماندنی ئەم قسەیە، چونکە دیارە میرنشینی بابان روخاو بێجگە لە تۆمارێکی مێژووی دوو لایەنە، واتە ئەرێنی و نەرێنی شتێکی تری بەجێنەهێشتووە، بەڵام شیعری نالی بەزیندوویی ماوەتەوەو بەردەوام بابەتی قسەلەسەرکردن و توێژینەوەیە. هەر لەسەر ئەم بنەمایەشە ئێستا ناوی نالی دیارترو ناسراوترو لە هەست و گوێی خەڵکدا زیاتر ئامادەبوونی هەیە لەچاو هەموو میرانی باباندا.

شاعیر بە نالی دەڵێت:
مەیەرەوە / چونکە خەڵکی پرسش دەکەن / چیتان کرد لە تەختی “ئەحمەد”،/ بە پیلانی کاسبهای شار رێتان نەبرد!/
بەدوای ئەمەدا شاعیر داوا لە نالی دەکات نەگەڕیتەوە، بۆ ئەو مەبەستەس پاساوی خۆیی هەیە کە ئەویش پەیوەستە بە هۆکارەکانی روخاندنی میرنشینەوە. ئەو پێیوایە خەڵکی نالی و بەرپرسانی میرنشینیش دەخەنە بەردەم ئەو پرسیارەوە کە هۆکارەکانی روخاندنی میرنشین چی بوون؟ بێگومان هەر شاعیر خۆی بە نیوە دێڕێکی سالم بەشێک لە وەڵامەکە دەداتەوە کە پیلانی کاسبکارانی شاربووە، بەڵام نە دەسەڵاتی میرنشین و نە نالیش وەکو شاعیرو روناکبیر پەییان بە پیلانی کاسبکارانی شارنەبردووە بۆ رینوێنی کردنی رۆم بۆ پایتەختی میرنشین لە لایەک و پشتگیرنەکردنی میرنشینیش بۆ بەرگریکردن لە لایەکی ترەوە. لێرەدا شاعیر هەمان شێوەی سالم هۆکاری روخاندنی میرنشین دەخاتە ئەستۆی کاسبکارانی شار. بەڵام لە راستیدا شاعیر لێرەدا هەمان شێوەی نالی خۆی لەوە بەدوور دەگرێت کە باسی ئەوە بکات هۆکاری سەرەکی روخاندنی میرنشین ناکۆکی و ململانێی براو ئامۆزاکانی بنەماڵەی بابان بووە لەسەر کورسی دەسەڵات و سڵ نەکردنەوەیان لە دابەشبوون و پەنابردنی هەندێکیان بۆ فارسەکان و هەندێکی تریشیان بۆ تورکەکان. هەروەک دەشێت سیاسەتی بەڕێوەبردنی خراپیشیان لە ئاستی ناوخۆدا وایکردبێت کە کاسبکارانی شاری تەواو بێزار کردبێت بۆیە کاسبکاران پشتیان لە دەسەڵاتەکەیان کردبێت. ئەو کاسبکارانەی سالم باسیکردون و حەسیبیش دێڕەکەی ئەوی وەرگرتووە بە گوێرەی ئەوکاتەی کۆمەڵگای کوردی کاکڵەی دروستبوونی خاوەن پیشەو پیشەوەران و مانیفاکتۆریا بوون، کە ئەوەش بنچینەی دروستبوونی چینی بۆرژوا یان چینی ناوەندە. کە بەشێوەیەکی گشتی هەر دەسەڵاتیکی بەڕێوەبردن لە هەر کۆمەڵگایەکدا پشتگیری بازاڕ، یان کاسبکاران یان چینی ناوەندی نەبێت ناتوانێت بۆ ماوەی دوورودرێژ مانەوەی خۆی مسۆگەر بکات. بەڵام دیارە دەسەڵاتدارانی بابان و تەنانەت نالیش وەکو روناکبیری سەردەمەکە لەوە تێنەگیشتوون. هەر لەڕاستیشدا یەکێک لە هۆکارەکانی هەڵوێستوەرگرتنی دەسەڵاتی بابان لە مەولانا خالیدی نەقشبەندی ئەوە بووە کە رێبازەکەی مەولانا رێبازی بەشی خوارەوەی کۆمەڵگاو کاسبکاران و بەرهەمهینەران بووە.
لەم دەقە شیعریەدا، حەسیب قەرەداخی سەرباری لایەنگری بۆ نالی و بۆ کۆچکردنی و سەرباری خستنەڕووی رەخنەش لەسەر بنەمای ئاخاوتنی هەندی لە هۆکارەکانی روخاندنی میرنشین، بەڵام ئەو لە روانگەی بەرهەمهێنانی گوتاری نەتەوەییەوە سەیری ئەو دەسەڵاتە دەکات و روخاندنی دەسەڵاتەکە وەکو بەشێک لە دەسەڵاتی نەتەوەی کورد بەکارەسات وسف دەکات.

-٤-
یەکێکی تر لەو دەقە زیندووانەی حەسیب قەرەداخی کە جیهانبینی نەتەوەیی هەیە ئەو دەقەیە کە لە یادی دووسەد ساڵەی سلێمانیدا نووسیووێتی. لەم دەقەدا شاعیر وەکو نەخشەسازی دروستکردنی سلێمانی دەردەکەوێت لە رووی باسکردنی وردەکارییەکانی بنیادنانی شارەکەوە. هەروەها لە روانگەی باسکردنی هۆکارەکانی گواستنەوەی پایتەختی میرنشینی بابان لە قەڵاچوالانەوە بۆ شوێنە نوێیەکەی وەکو کەسێکی شارەزای بواری سەربازی باسی شوێنە نوێیەکە دەکات کە دوورترە لە مەودای چەپۆک و قامچی تورک و عەجەم. ئەو بە ئومێدەوە سەیری بنیادنانی شاری نوێ دەکات و هاوشێوەی ئەو یۆتۆپیای کە سالم بۆ میرنشینی بابانی دروست دەکات لە رووی دەسەڵات و هێزو سوپاو رێ و شوێنی بەڕێوەبردنەوە، حەسیب قەرەداخی بە ئومێدێکی بەسەرچووەوە دەیخواست میرنشینی بابان بە جۆرێک بەهێزبووایە وەکو ئەوەی شێخ رەزا لە خەیاڵدا دەیڵێت سلێمانی کە دارولمولکی بابان بوو، نە مەحکومی عەجەم بوو، نە دیلی ئالی عوسمان بوو. بەڵام ئەم سەرباری خەیاڵی شاعیرانەو نیشاندانی رووە ئەرێنی و جوانەکانی شار، هاوکات رووە نەرێنی و دزێوەکانیش ناشاریتەوەو ئەوانەش نیشان دەدات کە ئەو سەباری دەورو کاریگەری دوژمنکارانەی دەرەوە، لە رۆم و عەجەم( تورک و فارس ) و لە مێژووی نوێشدا دەەوڵەتانی بڕیاربەدەست کە ئەو نوێنەرەکانیان بە سوورەی چاوکاڵ ناودەبات، هۆکاری ناوخۆیی بۆ بەدبەختیەکانی شار نیشان دەدات، کە هۆکاری سەرەکی روخاندنی میرنشینی بابان دەبەستێتەوە بە ناکۆکی نێوان براکانەوە لەسەر کورسی دەسەڵات، پەیوەندی خراپی نێوان لوتکەی دەسەڵاتی میرنشین و دانیشتوان بەتایبەتیش کاسبکاران. هەروەک لە سەردەمی ششخ مەحمودیشدا کاتێک شێخ داوای سەربەخۆیی و دروستکردنی مەملەکەت بۆ کورد دەکات، لەولاوە دەیان دژو نەیاری بۆ راست دەبێتەوەو هەندێکیشیان راستەخۆ یان ناڕاستەخۆ پشتگیری داگیرکەری ئینگلیز دەکەن.
قەڵاچۆلان بێ دەرفەتە، بی بەراوە / سای سیبەری بەیانیان هێشتا قورسە / سێبەری لای ئێوارانی تێ رماوە/ … جێ شارێکم لا مەبەستە / دوور لە قەپی گورگی عەجەم / رێگەی دەستیشم بداتێ، کە ناچاربووم/ لە لمۆزی رۆمیش بدەم / عەجەم گورگەو رۆمیش دێوە / پەنای ئێمەی چاو تێبڕاو / قەڵای لوتکەو زەردەو کێوە/
ئەگەر لە رونگەی نەتەوەوە سەیر بکەین میرنشینی بابان سەرباری ئەوەی دەسەڵاتێکی ناوچەیی خێلایەتیە، بەڵام دەسەڵاتێکی کوردی بووەو ئەگەر دووچاری شکست نەبووایەو نەڕوخایە، ئەوا ئەگەری ئەوەی هەبوو زیاتر پەرەیبسەندایە و ببووایەتە دەسەڵاتێکی خاوەن شووناسی کوری. لەم رونگەیەوە دەقەکە وەها سەیر دەکرێت کە کارکردنە لەناو مێژووی کوردداو هاوکات لایەنگیری بۆ لایەنە گەش و ئەرێنیەکانی ئەو مێژووەو بکەرەکانی ناو ئەو مێژووەش هەیە.
لەو رۆژەوە خەمی منی/ پەیامی سۆزو بەستەمی/ تۆ گیانمی تۆ جەستەمی/ .. لەو رۆژەوە دەستەو دوعام/ وەک مەولانا دەمی گورگت لێ دەبەستم/ دەستی دێوت لێ لا ئەدەم/ دەستەسڕت بۆ با ئەدەم/ گوللبەنت لە مل ئەکەم/.
لە ئاستی بینراوی دەقەکەدا خۆشەویستی و لایەنگری رەها بۆ سلێمانی و بۆ ئەو دەسەڵاتانە هەیە کە لە سلێمانیدا دامەزراون، کە ئەوانیش دەسەڵاتی میرنشینی بابان و دەسەڵاتی شێخ مەحمودی حەفیدزادەیە، کە هەردووکیان دوو دەسەڵاتی کوردی بوون. لە ئاستی قوڵ و نەبینراوی دەقەکەشدا خواست و ویستی نەک هەر پاراستنی ئەو دەسەڵاتانە هەیە بەڵکو خواست و ویستی رەهاو بەهێز بۆ دروستبوونی دەسەڵاتی سەربەخۆی کوردی لە شوێنی دەسەڵاتی میرنشینی بابان و دەسەڵاتەکەی شێخ مەحموددا هەیە. ئەمەش گەوهەری جیهانبینی گوتاری ئەم دەقە شیعرییەی حەسیب قەرەداخیە، کە جیهانبینیەکی نەتەوەییە و ئەوەش دەچێتە چوارچێوەی گوتاری نەتەوەییەوە. ئاشکرایە شیعری ئەم شاعیرە بە شێوەیەکی گشتی پۆلێن دەکرێت بۆ شیعری عیرفانی و شیعری نەتەوەیی و نیشتیمانی. شیعری لاواندنەوەو تەنانەت دڵداریش کە زیاتر دڵدارییەکی سۆفییانەیە لای ئەو، کە بە چەمکی ئەفلاتونی بە دڵداری خاوێن ناودەبرێت، دەچنەوە چوارچێوەی شیعرە عیرفانیەکانیەوە. شیعری بەرخوردان و بەرهەڵستی کردن و خۆبەدەستەوەنەدان و لاواندنەوەی شەهیدان و سەروەری پێسمەرگەو راپەڕین و پەسنی جەماوەرو ئەو شیعرانەی کە داوای ئاشتی و برایەتی و یەکێتی و یەکبوونی کورد دەکەن و ئەو شیعرانەی بە باڵای شەهیدان و سەروەرانی وەکو شێخ مەحمودو قازی محەمەدو بارزانی و .. ئەوانی تریشدا هۆنیوونیەتیەوە دەچنە چوارچێوەی شیعرە نەتەوەییەکانی ئەم شاعیرەوە.
حەسیب قەرەداخی نە لە رووی پێگەی باڵای داهێنانییەوە، نە لە روانگەی پێگەی نیشتیمانپەروەری و نەتەوەپەروەرییەوە هەتا خۆی لە ژیاندا بوو، پێگەو جێگەی رەواو شایان بەخۆیی پێنەدرا. بەڵام ئەو لە سەربنەمای ئەو داهێنانە شیعرییەی بەرهەمی هێناوە لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا بۆ هەمیشە بە زیندوویی دەمێنێتەوە. ئەو شاعیرێکی داهێنەرە، داهێنەریش نەمرە.




پێنج شیعری بڵاونەکراوەی جەلالی میرزا کەریم

گۆرانیی شار

لە بیرەوەریی نمەی بارانا…
لە تۆف و شەستەی شەوی زستانا
لە ساردبوونەوەی دواپشکۆی سووری
ناو ئاگردانا…
لە لێوی تاری
پڕ خەفەتباری
بێ ئەستێرەکەی گۆمی ئاسمان
نووسیم داستانی
پڕ قارەمانی
بەستە و گۆرانیی
شاری قوربانی.


ئەو گۆرانییەی… وەکو پاساری
خەریکە لەژێر خەنجەری ھاری
نەھامەتییا… گیان بدا و بمرێ
ئەو گۆرانییەی… سنگی شەقاری
خەریکە گوللەی چەکی زۆرداری
دوائاھ… لە گیانی تاساوی ببڕێ.


لە باڵی شەماڵ…
لەسەر کولێرەی وشکەوەبووی تاڵ
لە ناوچەوانی کۆچی ئێوارە
لەسەر سێدارە
لەسەر تاتەشۆر
لەسەر برینی ژێر قامچیی ناسۆر
نووسیم داستانی
پڕ قارەمانی
بەستە و گۆرانیی
شاری قوربانی.


داستانێک، داستان
لە چاوی سووری تۆڵەدا ئەنوێ
داستانێک، داستان
لەناو دێراوی برینا ئەڕوێ.
سبەینێ مناڵ، مناڵانی شار
دێنە پێکەنین
باخی خۆڵەمێش… شاری بێبەھار
خۆی ئەکا ڕەنگین.


بەڵام سبەینێ…
کامەیە؟ کەی بێ؟

  • ئەو ڕۆژەی ئەبێ…
    شار ڕاست بێتەوە، ھەڵسێتە سەر پێ
    ئەو ڕۆژەی بزە و تریقەی مناڵ
    ئەبێتە چەپکەی گوڵی ئاڵ و واڵ
    ئەو ڕۆژەی تێکڕا خاکی کوردستان
    ڕزگاری ئەبێ لە داگیرکەران. 1969

تۆڵەی زام

لە زامی قووڵی سەرسنگی خۆری نۆزدەی حوزەیرانا
لە تەرمی مەرگی سەرشانی ڕێچکەی کاروانی کوردانا
لە سای ورشەی سێبەری بن ئەرخەوانی گۆڕستانا
لە یادی چوار شەھیدەکەی ڕێی ڕزگاریی کوردستانا
پشکۆی ھیوای نەپشکووتووی بەستەی وێڵی ژێر بەستەڵۆک
وەک چاوی زام لێی ھەڵئەچێ خوێنی تۆڵە تنۆک تنۆک


تەمەنی مەرگ بیستوسێھەم لەخۆدانی حوزەیرانە
نەء، عومرێکی ئێجگار کۆنی ھەزاران ساڵی داستانە
ھەموو ڕۆژێ لەسەر گۆڕێ ھەنسکی- یاد- ڕژانمانە
کەچی تا ئەم حەلەی مێژوو ڕێی تۆڵە بێناونیشانە
مەگەر ھەر بیری نوێی یاخی بە خوێن و بیر چرا ھەڵکا
ھەموو گۆڕێ… جێگوللەیەک… بە تیشکی سەرکەوتن پڕ کا

١٩٧٠

یادگاریی شار

ڕۆژانی زوو…
کاتێک مێژوو…
داستانی شار، ڕوخسار و ڕوو
سەراپا خڵتانی خوێن بوو
ئێمەی زیندوو
زیندووی مردوو
ڕاپێچ ئەکراین
بەرەو مەرگی گران ئەبراین
یەک بە یەکتر دەرخوارد ئەدراین
ئاوا ئەژیاین.


ئاسمان تەم بوو
ھەموو دڵێ ناخی خەم بوو
چاوی ھیوا
زوخاوی ڕەش، ژان لێی ئەڕژا
بە کزییەوە
ئەیڕوانییە خۆری مەبەست
فرمێسکی خەست
بە ماتییەوە
ئەھۆنییەوە ڕستی ھەڵبەست.


ئای ڕۆژی ڕەش
چەندە لێڵ بوو، ئاسۆی بنەوش
خەم بەرۆکی بەر نەئەداین
خۆری ژیان
دەمەوبەیان
زیز بوو… تیشکی پێ نەئەداین
خوڕەی قەڵبەز
ئەیدا وەنەوز
بێئاواز بوو
مت، بێ ھەڵڕشتنی ڕاز بوو
ھەموو شت زام
یادی بەسام
چیرۆکێکی پڕ مەینەت بوو
ڕێگایەکی زۆر زەحمەت بوو.
ئا ئەم یادەی
تاڵە… ئەڵێی ژەھری مارە
ئەمڕۆ چاوی پێ ھەڵھانین
دوور پێی ڕوانیمە
بەرەو ڕووی خۆرێکی گەرم
گیان بە بەری مەرگا ئەکا
کێوی بەستەڵۆک و سەرما
ئەکا بە دووکەڵ و ھەڵم.


خۆری گەرمی بیری کوردی
ڕاپەڕینی نەوەی مەردی
چەکی بڕوا…
ئەو وتانەی
وەکو گوڵێک…
لەناو باخی خوێنا ڕوا
ئەو دلێر و پێشمەرگانە
لە سەنگەری شەڕا کوژران
ئەمڕۆ چران
ئەمڕۆ ڕێگان
ئەمڕۆ تێکۆشان و ھیوان
بۆ کوردستان.

١٩٦٩

گڕی وتە

چەند شیرینە
چەند ڕەنگینە
ئەو وتەیەی
ئەو وشەیەی
لە زارێکەوە ھەڵی ئەڕژێت
بەستە ناڵێت
بۆ نیشتمان، جوانی نەبێت.


ئەو وتەیەی:
حەز بە دیلی و بەندی قەفەسەی سنگ ناکات
بۆ زنجیری:
دەمکوتکردن یەک تۆز جڵەوی بەر نادات
ئەو وتەیەی، ھەموو دەمێ
بەستە بۆ خاک، بۆ گەل ئەڵێ
بۆ ھەژار و ڕەشوڕووتی مەچەکئەستوور
زەحمەتکێشان، ئەو کەسانەی لە پشکۆی سوور
نانی ھەرزن…
بۆ تۆ و بۆ من،
پەیا ئەکەن،
سکی برسی پێ تێر ئەکەن.


چەند ڕەنگینە: ئەو خولیایەی
لە بیری کەوە ھەڵئەقووڵێ
کاسەسەری پڕ بڕوایە
وشەی شۆڕش تیایا ئەکوڵێ.


بام گوێ شل کەین
بۆ ڕازی خەڵکی چەوساوە
بام مل کەچ کەین
بۆ ئەو ھەژارە داماوە
بام دڵ بنێینە سەر دەستمان
گڕ بەین پووشووی بیر و ھەستمان
ژینی ھەژار
ڕزگار کەین لە ئازاری لەش
شەوگاری تار
بکەینە چراخانی گەش
بام لە ئێوە…
لەوەی ئێستاش وان بە ڕێوە
وان بە پێوە…
لە بیری تازەی پێشکەوتوو
بیری زیندوو
ئاگری دۆزەخێ خۆش کەین
نەوەی شۆڕش وەھا گۆش کەین
(شێرپەنجە)کەی کورد لەناو بات
ھەموو خاکی کوردمان یەک خات.

١٩٧٠

پێنج ھۆنراوە

١- درۆ

پیاوێک…
یاخود با بڵێین بێناوێک،
لە سروەی پڕ خەفەتباری…
ئاسۆکەی دەمەوبەیانا،
لە ئارەزووی ڕەش و تاری…
چاوی لێڵی پڕ گریانا…
ورشەی خۆری پڕ لە بزەی
ھیوا و بڕوای پڕ لە وزەی
ئادەمیزادێ ئەبینێ
ئەیبینی ئادەمیزادێک
پێی ئەڵێن: کورد
تاک و تەنیا… لە شەوگارا
لە کوشتارا
وەک مۆم بەبێ دەنگ ئەسووتێ
کەچی نەزان و نەفامێ…
نەء، نابووتێ،
ئەڵێ: ئەم کوردە بێخێرە،
ھەر بۆ درۆ و دزی فێرە.


نازانن ئەو ڕەنجەی ئەیدەن…
ئەو گیانانەی بەختی ئەکەن،
ئەبنە مایەی بیری ڕۆشن
ئەبنە تیری جەرگی دوژمن.

١٩٧٠

٢- ڕێگای کورد

ھاوڕێکەی بیر و باوەڕم
لە دەربڕینی ڕای نوێدا
وای حەز ئەکرد شت دەربڕم
لەوەی (کورد) بڕوات بە (کوێ)دا؟
بۆی باس کردم ئەم دەمەی کورد
بە پاشاگەردانی ناو برد
پرسیاری کرد:
ئاخۆ کاروانی خەباتمان
ھەتا (کوێ)ی برد؟
نەک من، بەڵکو…
دەنگی مێژوو
بیر و باوەڕی پێشکەوتوو
وتی: ئەبێ…
شۆڕشگێڕانی پێشکەوتووی
کورد یەک بگرێ
کوردایەتی…
ئاڵای بیری نوێ ھەڵبگرێ
چینی زەحمەتکێش و ھەژار
وا بجەنگێ… ھەنگاو بنێ
کە ئەم خاکی کوردستانە
ڕزگاری بێ
یەکگرتوو بێ
لە ستەم و چەوساندنەوەی
نەتەوەیی و چینایەتیی
ڕەش بە دوور بێ.

١٩٧٠

٣- شێرپەنجە

لە بیرێکی شێواوەوە…
لە ھەستێکی دۆڕاوەوە…
لە زەلکاوی مەرگی ھۆشا،
لە دەفتەری گەورەی بۆشا…
باسی کورد و ڕێی کورد کرا
وا ناو برا…
(کورد تووشی دەردی گرانی
بێئامانجی
شێرپەنجەی کوشندە بووە)
(ھەتا مابێ…
بە ھیچ نابێ)
(تاکو ئەمرێ… ھەر نووستووە).


ئەی مێژووی کورد
بیر و گفتار
ئەی پاڵەی کورد
بیر و ڕەفتار
بام ژیانمان
ماڵ و گیانمان
تەرخانکراوی خزمەت بێ
بیرمان ئاسۆی ڕێی زەحمەت بێ
پڕ یاریدەی چەوساوە بێ
مایەی ناوی ئەو پیاوە بێ
کە بۆ ژیان
سەر و ماڵی ئەکا قوربان.

١٩٦٩

٤- نەمر

ئەوەی نەمرد،
ئەو کەسە بوو…
بۆ ستەم سەری کەچ نەکرد.
ئەوەی ژیا،
ئەو گیانە بوو،
بۆ زۆرداری ملی نەدا.


لە کتێبا…
لە مێژووی پڕ لە خەباتی میللەتانا،
لە چیرۆکا…
لە زبریی دەستی ئینسانا،
لە پێکەنین… لە گریانا…
لە چاوی پڕ خۆڵەمێشی مناڵانا…
ئەم وتانەمان بە دی کرد:
ئەوەی نەمرد،
ئەو کەسە بوو…
بۆ ستەم سەری کەچ نەکرد.
ئەی ئێمەی کورد…
بەم وتانە بڕوامان کرد؟


ھەندێک ئەڵێن، ئەوەی نەمرد
کوردێک بوو، دوور لە ئێستای کورد
بێ خەم سەری نایەوە و مرد
بەڵام مێژووی میللەت ئەڵێ:
ئەوەی نەمرێ،
ئەو کوردەیە…
ئەو ئەو جەنگاوەر و مەردەیە
بۆ ستەم سەری کەچ نەکرد.

١٩٧٠

٥- نەورۆز

لە نەورۆزا
لە تارماییی پاڵەوانی
داستانەکەی گەل و ھۆزا
لە ورشەی بای پڕ نیگاری
گۆرانییەکی بەسۆزا
ڕەنگێکی ئاڵ
تێکەڵ بە تریقەی مناڵ
شارای کڵپە… سپێدەی گەش
کوردستانیان گرتە باوەش.


ئەی نەورۆزی بەھاری نوێ
وشەی گەشمان لە تۆ ئەوێ
نان بۆ برسی… بەھار بۆ شار
ئازادیمان لە تۆ ئەوێ.


سەدان ساڵە کاوەیەکی کورد
مەشخەڵی نەورۆزی ھەڵکرد
کەچی ئێمەی نەوەی ئێستا
(ھەزار و نۆسەد و ھەفتا)
وڕین ھێشتا
لەو نەورۆزەی دێت و ئەڕوا.


ئەبێ نەورۆزی ئەمجارە
زامی پڕ لە سوێی ئەم شارە
وا ساڕێژ کا… جارێکی تر
ژێردەستی نەبینێ ئیتر.

١٩٧٠

———————————————————–

تێبینی:
ئەم پێنج شیعرەم لە ٢٦/٥/٢٠٢٢ لە خوشکی شاعیر: (ڕووناکی میرزا کەریم) وەرگرتووە.




پەیکەری مارگرێت تاچەر بە هێلکە و رەنگ پێشوازی لێکرا!… نوری بەشیر

پاش کەمتر لە دوو کاتژمێر لە دانانی پەیکەری مارگرێت تاچەر سەرۆک وەزیرانی پێشوو لە بەریتانیا، لە رۆژی ١٥ی ئایار ٢٠٢٢ لەشاری گرانسام کە شوێنی گەورە بونێتی بە هێلکە پێشوازی لێکرا. دوو هەفتە دواتر واتە لە ٢٩ی ئایاردا بۆ جاری دووەم ڕەنگی پێدا ڕژێنرا.
ناڕەزایەتی بە تاچەر وەک یەكێک لە سیما دیارەکانی دەسەڵاتی بۆرژوازی چ ئەوکاتانەی لەدەسەڵاتدا بوو چ دوای مردنیشی لە ئاستی کۆمەڵگادا زۆر بەرینە. ئەم پەیکەرە پێشتر بڕیار بوو لە نزیک پەرلەمان لە لەندەن دابنیرێت، بەڵام بەهۆی ترس لە ناڕەزایەتی و هێرش بۆسەر پەیکەرەکە شارەوانی وێستمنستەر لە لەندەن ڕازینەبوو بەدانانی، لەبەرئەوەی کە بەردەوام ناڕەزایەتی بەرەی ئازایخواز و چەپەکانی بەریتانیا بە تاچەر هەبووە بەتایبەت لە کاتی مردنیدا ناڕەزایەتیەکان شەقامەکانی لەندەنی داگرت.
لە ساڵەکانی ٢٠١٨ و ٢٠١٩ هەوڵی زۆریان دا بۆ ئەوەی لە ساحەی پەرلەمان دایبنێن، بەڵام رەتکرایەوە، لە ساڵی 2020دا لە ڕێوڕەسمی ئاشکراکردنی بڕی سەد هەزار پاوەند کۆکردنەوە لەلایەن ئەنجومەنی ناوچەی باشووری کێستێڤن پەسەند کرا بۆ ڕێوڕەسمی دانانی، بەدوایدا گروپێکی فەیسبووک پێشبڕکێیەکی ‘هەڵدانی هێلکە’یان لە پێشنیار کرد کە زیاتر لە ٢٤٠٠ کەس دووپاتیان کردەوە کە ئەوان بەشداری دەکەن لە ‘فڕێدانی هێلکە’ و ” لەوانەیە هونەری گرافیتی” بکرێت، بۆ ئەمەش ئەنجومەنەکە کامێرایەکی کامێرایی بە راستەوخۆ لە بەرامبەر پەیکەرەکە دانا و بۆ پارێزگاری لەبەرزی سێ مەتریش دانرا.
ئەگەر چی بۆرژوازی و بەتایبەت حزبی پارێزگاران هەمیشە لە هەوڵی ئەوەدایە کە لەکۆمەڵگادا ئەم سەرۆک وەزیرانە بە کەسایەتی گەورە پێناسە بکات و بە ژنە ئاسنینەکە بیناسێنێت، بەڵام لای زۆربەری خەڵکی کۆمەڵگە بەتایبەت لای چینی کرێکار و بەرەی ئازیخواز و سۆشیالیستەکان ” بە شیر دز ” و بە کەسێکی خراپ و رەزاگران و دژی کرێکاران ناوی براوە و ناڕەزایەتیەکی فراوان بەدژی هەبووە.
لە کاتێکدا کۆمەڵگای بەریتانیا بە قەیرانێکی گەورەی ئابوری و سیاسیدا تێدەپەڕێت، نرخی کەلوپەل و پێداویستیەکانی خەڵک چەند بەرابەر بەرزبۆتەوە، دەسەڵاتی حزبەکەی تاچەر کە بۆریس جۆنسن ئێستا سەرۆک وەزیرانەکەیەتی بەئەزمەیەکی قوڵ و گەورەترین دەورەی بێ ئیعتباریدا تێدەپەڕێت، بەڵام ٣٠٠ هەزار پاوەند تەرخان کراوە بۆ دروستکردنی پەیکەرەکەو ١٠٠ هەزار پاوەند بۆ دانانی پەیکەرەکە. ئەمەش وایکرد سەرەڕای ناڕەزایەتی بە مارگرێت تاچەر وەک یەکەم سەرۆک وەزیرانی ژن کە نوێنەرایەتی باڵی راستی بۆرژوازی دەکرد و لەبەرژەوەندیەکانی ئەم چینە، هەرچی لەدەستهات بەدژی کرێکاران و کەمدەرامەتانی کۆمەڵگا کردویەتی. ناڕەزایەتی خەڵک بە خەرجکردنی پارەیەکی زۆر لەو پەیکەرەکەدا بۆ کەسێک کە بەشی زۆری کۆمەڵگا خۆشیان ناوێت و نایانەوێت گوێبسیتی ناوی بن هەتا لەو شارەی تێیدا گەورە بووە نیوەی خۆشیان ناوێت، لەبەرئەوەی بەدژی کرێکاران و کەمدەرامەتانی کۆمەڵگا و ژنانی ستەمدیدەی کۆمەڵگەی بەریتانیا بووە.
بۆرژوازی و سەمایەداران لەهەرکوێیەک بن دەیانەوێت سەرانی دزێو و دژی کرێکاریەکانی خۆیان بەگەورە و باش نیشان بدەن، هەروەک ئەوەی بیانەوێ بۆریس جۆنسن وا بە پاڵەوان پێناسە بکەن، بەڵام کۆمەڵگای چینایەتی هەر مێژوو بەئارەزوی ئەوان نانوسێتەوەو بەدوای مردنیشیاندا ناڕەزایەتیان بەدژ دەکرێت و تا دەگاتە دادگایی کردنیشیان.

٣٠ی ئایاری ٢٠٢٢
بۆ زانیاری زیاتر لە لەسەر تاچە رو ناڕەزایەتیەکان بەدژی لەم لینکەوە ئەم بابەتەش دەتوانن بخوێننەوە.
https://emrro.com/margirettatcerew.htm




عەلی باپیر مادام هێندەت حەز لە بەهەشتە، چیدەکەیت لەو سەردەشتە!؟… شەماڵ بارەوانی

من وەکوو سینگلێک ئێستا بمەوێت ژن بێنم، ناتوانم، یان دەبێت خانووەکەمان بفرۆشم و بڕۆمە ناو خانووی کرێ، یان دەبێت ئۆتۆمبیلەکەی ژێرەوەم بفرۆشم، ئەو ئۆتۆمبیلەی کە بەچی قوڕبەسەری و دەردی سەریەک کڕیومە، ئەو ئۆتۆمبیلەی کە بە پارەی هەشت ساڵ وانەبێژی و دنیایەک قەرز و پارەی ئەو هەزار و حەوسەد کتێبەی کتێبخانەکەم( ئەو کتێبخانەی کە لە خۆمم خۆشتردەویست و بە چاوی پڕ فرمێسکەوە و لە ناچاری بۆ کڕینی ئۆتۆمبیلەکەم فرۆشتم)ئەو کتێبخانەی، کە کاتی خۆی و لە کاتی فەقێیاتیم بە زەکات و سەرفیترە و خێر و سەدەقەی خەڵک کڕێبووم.

ئینجا بە زمانە عەشایەری و میلیەکەی خەڵک، دەتوانم ژنێک بێنم.
کەچی عەلی باپیر کوڕێکی لە بەریتانیادەخوێنێت و بە دەفتەر دەبێت بۆی بڕژێنێت و خۆیشی بەو تەمەنە گەورەیەی ماوەی چەند ساڵێک، ژنێکی تازە و تەمەن مناڵ دێنێت!

لەولاشەوە من و هەزاران سینگل و گەنجیتری بێ ناز و داماو هەژار، لەو وڵاتە بمانەوێ پرۆسەی هاوسەرگیری پێک بێنین، فلیممان دەستوتێت و بە زمانە بازاڕیەکەی گووتەنی دەبین بە قەشمەڕ، بگرە ناتوانین و من دەبێت لەو وەزعە خراپە ئابوریەی تێدامە، کە بەو گەرمایەی من و دایکە دانعەمرەکەم، لە بەرگەرما، شەو ڕۆژدەکەینەوە و پارەی ئەوەمان نییە موبەڕیدەیەک بکڕین(ئەوە کڕۆزانەوە نییە) بەڵکوو حەقیقەتی ژیانی پڕ ناسۆری و نەبوونی خۆم و هەزاران گەنجیتر و خانەوادەیترە لەو وڵاتە باس دەکەم.

ئینجا مەبەستم لەوە زیاتر ئەوەیە خەڵکی ڕووی ڕاستەقینەی ئەو ئەمیر و خەلیفە و ئەمیندار و ڕابەرە فریودرانەی ئیسلامی سیاسی بۆ دەرکەوێت، کە خۆڵ دەکەنە چاوی خەڵک و هەمیشە بەرگوێی خەڵک دەدەن گوایە پەیامبەر کە مرد درعەکەی بەڕەهن لای جولەکەکان بووە لە بەرامبەر پاروە نانێک.

کەچی خۆیان هەر خەریکی قۆزتنەوەی ئایینن بۆ ناوگەڵ و بەرو زگ و خۆشکردنی ژیانیان، لە سەر حسابی کۆمەڵێک مرۆڤی مێگەلیزم و مەڕی بەستەزمان و سادە لەوح و لە خشتە بردراو.

ئیسلامیەکان پسپۆڕی فریوان و مامۆستای گەمژاند و ئەندازیاری خۆڵکردنەوە چاوی خەڵکێکن، بیرمە یەکگرتووی ئیسلامی و فەقێش بووم، ساڵی ٢٠٠٨، بوو وابزانم،
ئەوکات سەلاحەدین بەهائەدین لە ئیسکان چووبووە ناو خانووەکی خۆشی زەخمی بەکرێ، منیش هەر لەئیسکان و لە نزیک ماڵی مامۆسا،
لە مزگەوتی حاجی قەرۆک(قوتابخانەو حوجرەی ئایینی موحەمەدیە) کەهەر لەناو مزگەوتەکەبوو، فەقێ بووم. زۆرجار بۆ وتاری ئایینی و وانەی ئیسلامی سیاسی شەو ئێمە دەڕۆشتین لە ئیسکان لە پاڵ ماڵی مامۆسا، لە ناو بینای ڕادیۆی یەکگرتوو، کە ئەوکات لەوێ بوو، لەوێ کاک مەلاسەید ئەحمەدی ئیخوانی وانەی ئایینی و ئیخوانی بوونی پێدەگوتین، جا هەموو جار وەک نموونەی هەژاری و دەستکورتی عەلەساس مامۆستا سەرقافلەی لە خۆبوردەیی و ژیان نەویستی و هەژاریە.

بە ئێمەیان دەگوت ئەها مامۆسا سەڵاح چەند دەستکورتە، لە خانووی کرێ دەژیت، لە کاتێکدا ئەمینداریشە، وەیش کە گوناح بوو، هەموو جار کەوایان پێدەگوتین، من دووسێ دەستە کلینکسم بە فرمێسکەکانم دەخوساندەوە! خەریک بوو زەکات و سەرفیترەی خۆم، هی فەقێیاتی مانگی ڕەمەزانی لەگەڵ دابەشکەم، ئەوە لەکاتێکدا بوو، من بە پارەی(زەکات و سەرفیترەو سەدەقەی خەڵکیش کۆلێژی شەریعەو زانستە ئیسلامیەکان و مزگەوتی سەواف و قوتابخانەی محەمەدیەی یەکگرتوو و خوێندنی ئیسلامیم تەواوکرد)کەچی کاک (ئەیوب)ی کوڕی مامۆسا سەلاحەدین لە کۆلێژی شەریعە، لە بەریتانیا دەیخوێند.

قسەیەکیش هەیه، جا نازانم هەر بۆخۆشی و تەنزە، یان حەقیقەتێکی بۆ هەیه!
دەڵێن کاتی خۆی عەلی باپیر هەرزەکار و گەنجی بێ ئەزموون و بێ پاکگراوەند و سادە لەوح و عاتیفی و نەزانی بە ناوی جیهادەوە بە کوشت دەدا و هانی دەدان جیهاد بکەن و لە ڕێگای جیهادەوە تا زوو و بڕۆنەبەهەشت و بگەنە حۆریەکان،
کەچی خۆیشی لە شاری سەردەشت لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان لێی پاڵدابوویەوە، پێیان گووت: مامۆسا عەلی باپیر، ئەی مادام خۆت هێندەت حەز لە حۆری و غیلمان و بەهەشتە، چیت داوە لەو سەردەشتە!؟

جا کەسێک بێت و بە جەنابی عەلی باپیریش بڵێت، ئێوە بە خەڵک دەڵێن ئارام بگرن لە سەر نەبوونی و هەژاری و خوداوەند لە بەهەشت بە سەتان قات لە حۆری و غیلمان و شەڕابی تەهۆر قەرەبووتان دەکاتەوە، کەچی خۆتان ئارامیتان لێ بڕاوە، جنس و خۆشی و ڕابواردن و جۆگەڵەکانی بەهەشت و دەوڵەمەندی بەهەشتتان بۆخۆتان گواستووەتەوە ئێره، کوڕە هەرزەکار و دەم شڕەکەی عەلی باپیر، لێت ڕاست بێتەوەو پێت بڵێت سوکەڵە و بوودەڵە و ئە فەزیحەت و سکانداڵەی باوکی پینەبکات(کەکچێکی بەستە زمانی تەمەن٢٥ساڵی لە تەمەنی کچەکەی خۆی لە خۆی مارە بڕیوە) بڵێت مادام بە باوکم بڵێن بۆ ژنی تر دێنیت و سێ و چوار وەکوو مانگا، ڕیز دەکەیت و قسە لەسەر ئەو زەواجە پیرۆزە دەکەن،
ئەوە” تێکڕای ئیمان و باوەڕەکەتان لەدەستداوە”!

پیاوانی ئایین وکاهین و فێڵبازەکان، بە درێژایی مێژووی سەرهڵدانی ئایینەکان و دروست بوونی ئایینەکان، هەمیشه بۆ بێدەنگکردنی خەڵک و ڕازی کردنی خەڵکێکی سادە، بەرگی پیرۆزییان لەبەر فەزیحەت و کارە قێزەون و نامرۆڤانە و ناشارستانیەکان کردووە و بە دڵی خۆیان جنسیان کردووەو کچ و ژن و داک و خوشکی خەڵکیان کردووە به کەنیزەی سێکسی و چوار ژنیان ڕیزکردووە و وەکوو نووسەر و ڕۆمانوو” شێرزاند حەسەن”دەڵێت هەر لێرە دۆخینیشیان بۆ(٧٢) حۆریەکەی ئەولاش شلکردووە. جا
هەرکەسێک بوێری بکات بڵێت نابۆ ئەو کارە قێزەون و بیرکردنەوە سێکسی و ڕوانینەجنسیەتان، یەکسەر ئەو جنس ڕابواردن حۆری و ناوگەلەی خۆیان،
ئەو ژن بازی و ئارەرووبازی و ستەمە ناڕەوایەی ئەوان ناویان ناوە سێکسی حەڵاڵ و سونەتی پەیامبەر و شەرعی خوداوەند،
کە لەحەققەتدا، نە سونەت و نەشەرع و نە هیچە.
ئەو جنس بازیە، بە ڕێگەپێدراوی ئایین و سونەتی ڕەسول اللە و شەرعی خوداوەند و بڕیاری ئاسمان یەکسان دەکەن و بەرامبەر بە کۆیلە و دەم درێژ و کافر و دوژمنی خوداوەند و لادەر تۆمەت باردەکەن و خۆیان لێدەبێت بە شمشێری ئایین و وتەبێژی ئاسمان و نوێنەری خوداوەند و ئێمان و کفر و بەهەشت و دۆزەخ و ڕەحمەت و نەفرەتی خوداوەند بەسەر خەڵک دابەش دەکەن!




“بەهرام ڕادان” ئەستێرەی سینەمای ئێران پەیامێکی تایبەتی بۆ خەڵکی هەرێمی کوردستان نارد

مەنسوور جیهانی ـ

“بەهرام ڕادان” ئەستێرەی ناوداری سینەمای ئێران، ئەکتەر و دەرهێنەری فیلمی سینەمایی “پشیلە ڕەش”، بە بیانووی نمایشی ئەم بەرهەمە سینەماییە لە سینەمای شارەکانی سلێمانی، هەولێر و دهۆک، پەیامێکی تایبەتی ڤیدیۆیی بۆ خەڵکی هەرێمی کوردستان نارد.

دەقی پەیامی ڤیدیۆیی “بەهرام ڕادان” ئەکتەر و دەرهێنەری فیلمی سینەمایی “پشیلە ڕەش” The Black Cat لە خوارەوەدا هاتووە:

سڵاو لە خەڵکی هەرێمی کوردستان
فیلمی “پشیلە ڕەش” بە ژێرنووسی کوردی لەم هەفتەیەوە لە سینەماکانی سلێمانی، هەولێر و دهۆک نمایش دەکرێت، ئێمەش لە هەوڵداین تاکوو بە هاوڕێیەتی لەگەڵ هەندێک لە ستاف و ئەکتەرانی فیلمەکە، سەردانی کوردستان بکەین و ببینە میوانی ئێوە، هیوادارم کە ئەم کارە ڕووبدات و لە نزیکەوە ئێوە ببینین. هیوادارم کە فیلمەکە ببینن و چێژیی لێوەربگرن و پێتان خۆش بێت.
بە هیوای دیدارتان، هەر بژی کوردستان.

پیشاندانی فیلمی سینەمایی “پشیلە ڕەش” بەرهەمی ساڵی 2020 بە بەرپرساریی “محەمەد تۆریوەریان” لە ڕۆژی 30ی مای واتە گوڵانی 2022 لە سینەما “سالم” لە شاری سلێمانی دەستی پێکردووە و لە درێژەدا لە سینەمای “ئێمپایێر”ی فامیلی مۆڵ لە شاری هەولێر و هەروەها لە سینەمای “دهۆک مۆڵ” لە شاری دهۆک لە هەرێمی کوردستان دەچێتە سەر پەردەی سینەماکان.

لە فیلمی “پشیلە ڕەش” لە دەرهێنانی “کەریم ئەمینی”، لە بەرهەمهێنانی “بەهرام ڕادان” ئەستێرەی بەناوبانگی سینەمای ئێران، کۆمەڵێک لە ئەکتەرە ناودارەکانی سینەمای ئێران، لەوانە: “بەهرام ڕادان”، “تەڕلان پەروانە”، “حوسێن پوورکەریمی”، “کیا ڕوکنی”، “بەهارە کیان ئەفشار”، “عەلیڕەزا ئوستادی”، “پەیام ئەحمەدی نیا”، “ئازادە سەدیری”، “بێهرووز قادری”، “ستایش ڕەجایی نیا”، “ئارەزوو نەبووەت”، “سومەیە بورجی” و هەروەها “ڕەزا یەزدانی”، “ئیحسان کەڕەمی”، “عەلی ئۆوجی”، “نیگار شیرازی” و گرووپی موزیکی “سوێن” تیایدا ڕۆڵیان بینیوە.

فیلمی سینەمایی “پشیلە ڕەش” ناوەرۆکێکی کۆمەڵایەتی هەیە و ڕوانینێکی هەیە بە مەسەلەکانی ئەمڕۆی گەنجان، ئامادەبوونی ڕۆژ لەگەڵ ڕۆژیی ئەنتەڕنێت لە ناو کۆمەڵگای ڕەسەن و هەروەها جیاوازیی جیلەکان لە ناو کۆمەڵگای ئەمڕۆکەی ئێراندا.

ئەم فیلمە تا ئێستا لە چەندین فێستیڤاڵی جۆراوجۆری نێودەوڵەتی فیلم لە ئاستی جیهاندا بەشداریی کردووە، لەوانە: “وەرشەو” لە وڵاتی پۆڵەندا، “سووفیا” لە وڵاتی “بوڵگاریا”، فێستیڤاڵی هونەریی پێشکەوتووی “چۆنگ کینگ” Chongqing Pioneer لە وڵاتی چین، “داکا” لە وڵاتی “بەنگڵادش” و هەروەها لە فێستیڤاڵەکانی “پڕێنس ئێدواڕد” و “ڤەنکۆڤێر” لە وڵاتی کەنەدا.

پەیامی “بەهرام ڕادان” لە لاپەڕەی ئینستاگڕامی خۆی:
https://www.instagram.com/p/CeQrYBrA2rE/?igshid=YmMyMTA2M2Y=

لینکی دانلۆدی پەیامی “بەهرام ڕادان”:
https://we.tl/t-RegStG5MqS