ناوی کتێب : بازنە ئاوییەكان
بابەت : ڕۆمان
نووسەر : ئەدیب نادر

ئەم هەوڵە خاكییەم بە نەوەكەی خۆم، نەوەی هەشتاكانی
سەدەی ڕابردوو پێشكەشە..

بۆ خوێندنەوەی ئەم رۆمانە کلیکی ئێرەبکەن..

تەم بم لەسەر پشتی هەڵۆ
لە ئاو دا گریانی هەڵم بم
هێشتا خەتێکی سپیم
لەناو سێبەری بەرپێی تۆ

دەخولێتەوە بە چواردەورم دا دەنگێک
هاواری دابڕانی عەسرە لەگەڵ ئێوارە و لەگەڵ من لە تۆ
باز ئەدات بەسەر گۆشتی دڵم دا کرمێک
نە دەمرێت و نە دەکوژرێت و نە دەزێت

قرچە قرچ دەسووتێت داری تەمەن
دەڵێن لەبەر مەرگی گیتارە بۆ مۆسیقا
بەم کەوتن و هەستان و نامۆبونەی ژیانمەوە
هێشتا خۆڵم لەسەر گۆڕی سێبەری تۆ

بەشی دەکەم لەگەڵ تیشکی خودا ڕووناکی تۆ
لەگەڵ مانگی ژیان ڕێک دەکەوم نەبمە دوژمنی شەو
بارانی ئاسمان دەناسێنم بە باخی سووتاو
هێشتا خۆڵەمێشی سووتاوی عەرسم
لەسەر ڕێگای سێبەری تۆ

تا نامۆیی دەگەینمە ئەو دیوی شار دەستی دەگرم
تا خشتی قەڵای کۆنی باپیرم هەبێت دەیلاوێنم
بە چاوی دووریت سوێند دەخۆم
گیرفانم پڕە لە قالۆنچەی خەیاڵ
سوێندم بە گۆڕ سوێندم گوڵ
هێشتا خۆڵم لە ژێر سێبەری ڕێی هەتاوی تۆ

مەگری لە شەوی خەیاڵ دا
پێبکەنە کە دەیکوژن ئومێدم
لەبەرچاوت، لەسەر ڕێگات، لەبەر تۆ
سوێند بەو تیشکەی لەناو چاوتا نامبینێ
هێشتا گەڵام، هەتیوێکم لەسەر ڕێگای کۆچی تۆ

خودا با بۆ ئیماندار و ئاسمان بێ
باران با هەمیشە مناڵی دانسقەی ئاو بێ
چیم داوە لە گوێزان دڵی بە بڕین خۆش بێ
لێ دەگەڕێم نامۆیی بە هەتیوی بمرێ
تەنها ڕەنگی گەڵام هەبێ
چەند چرکەیەک سیحری دەنگی ئاوم هەبێ
هیچم ناوێ
جار بە جارێ
گوێم لە دەنگی چۆنی تۆ بێ
هیچم ناوێت با هەر خۆڵ بم
لە ژێر سێبەری پێت دا بم
کرێکارم لە کارگەی گوڵی سپی و سووری تۆ
جەلادە دڕک ڕێنادات تێر هەڵمژم بۆنی تۆ
سێبەرێکم هەتا دەمرم لەگەڵ تۆم

بەشی حەوتەم

داعــش ژنــی پـاپـایــە..!

باپیرە چەند ساڵێک بەر لە ئێستا، لە کاتی هاتنی تیرۆرستانی داعش بۆ دەشتی نەینەوا، ئەو کاتەی ئێزدی و مەسیحیەکانی ئەو شوێنە کەوتنە بەر شاڵای تەعریب و تیرۆر و فەرمانێکی تر و ئەوەی گیرا و گیرا، ئەوەی فریاش کەوت ڕایکرد.

جا ماڵێکی ئێزدی لەگەڵ ماڵێکی مەسیحی هاتبوونە گەڕەک و کۆڵانەکەی ئێمە.

مناڵی براکەم و هی گەڕەک هەمووی ببوون بە هاوڕێی مناڵانی دوو ماڵە ئێزدی و مەسیحیەکە و بەردەوام یارییان پێکەوە ئەنجام دەدا.

ڕۆژێک شتێکی زۆر سەیرم بینی !

چیت بینی ڕۆڵە داسنیەکەم؟

باپیرە: مناڵێکی برازام تەمەنی کەمتر لە شەش ساڵ بوو، ڕۆژێک لە قوتابخانە دەگەڕامەوە، بینیم لەگەڵ منداڵانی ترى گەڕەک کە هەمووی هاوتەمەنی خۆی بوون، بە مناڵە ئێزیدیەکەیان دەگووت:شەیتان، شەیتان، شەیتان.

لەو کاتە، ڕێک دەهری بووم و ئەو ئیمانەی هەشم بوو لەکەلەم نەم

گووتم پێدەنگ بن هەی زمان هەراشینە، چۆن قسە بە هاوڕێکەتان دەڵێن؟

بۆ شۆخی و بە پێکەنینەوە، گوتم:ئاوەرن مەڕۆن، هەی دەم زلینە، هەموان ڕایانکرد.

ڕۆشتمەوە ماڵەوە و گوتم:ئەوە کێ ئەو منداڵە بچووکەی فێری ئەو جوێن و بێ ڕێزیەکردووە؟!

ئەو منداڵەی کە هێشتا به تەواوی زمانی نەگرتووە و دێت و سوکایەتی دەکات و جوێن بەو مناڵە کوردە ئێزدیە بێ تاوان و بەستەزمان و لێقەوماوە دەدات؟!

گوتیان وەڵاهی ئێمە عیلم و ئاگاداری ئەوەمان نییە.

باپیرە تابڵێیت پەست و نیگەران بووم بەوە.

چونکە زانیم ئەوە کاری گەورەکان و ڕاسیزمیەت و نەخۆشی و دەمارگیری ئایینیانەی خۆیانە بۆ ئەو مناڵە پەپوولە و بێ تاوانانە دەگوازنەوە و دەروون و مێشک و ئەقڵیان وێران و ڤایرۆساوی دەکەن!

باپیره لەو قوتابخانەیەیش کەمن تێیدا وانەم دەگوتەوە، یەک دوو مامۆستای کوردی ئێزدی باشووری تیابوو، زۆر منیان خۆش دەویست و دەیانگوت تۆ حاشا لە مێژووی باب و باپیرانی خۆت ناکەیت و کوڕێکی هۆشیاریت و دەزانی حەقیقەتەکە چییە.

دوو مرۆڤی زۆر بەڕێز و بێ زیان بوون.

ڕۆژێک دانەیەکیان هاتوو پێی گوتم:دەمەوێ شتێکت پێ بڵێم، بەڵام نێوانی خۆمان بێت.

گوتی:قوتابیەکی پۆلی سێی بنەڕەتی، هەرکاتێک دەچمە پۆل، بەمەبەستی بێ ڕێزی کردن و وەکو گۆرانی دەڵێت:شەیتان، شەیتان، شەیتان !

گوتی لەبەر ئەوەی دەزانێت من ئێزدیم، بۆیه وادەڵێت !

گوتی شەیتان چییە؟ من علاقەم بەوە چییە؟

ئێمە نە شەیتان دەپەرستین و نەهیچ.

گوتم:ئەو مناڵە توزانی ئێزدیاتی و ئیسلام و خودا و ئایین چییە !

بە دڵنیاییەوە، ئەوە کاری گەورەکانە، گەورەکان، وایان فێرکردووە و پێیان گووتووەکە وا بڵێت !

من و مامۆستایەکی تر هەوڵمان دا بزانین ئاخۆ کێ ئەو مناڵەی فێری ئەو هەستە قێزەون و قسە بێ مانایە کردووە، بەداخەوە بۆمان ئاشکرا نەبوو و ئەو مامۆستایەیکە لەگەڵ من هەوڵیدا، موسڵمانە و باوەڕی به پێکەوە ژیان هەیه و زۆر ڕێزی فرەیی و جیاوازیەکان دەگرێت، بەو مناڵەی گوت:جارێکیتر ئەوە بەو مامۆستایە بڵێیت، دەتبەم بۆ لای بەڕێوەبەر.

باپیرە، هەر لەهەمان قوتابخانە، دیقەتم دا، دوو قوتابی لە کاتی ڕێزبوون و لە دوو ڕۆژی جیاوازدا، هاتن و سروودێکیان دەگوتەوە.

سرودەکە بۆ پێشمەرگە و نەتەوە و خاک بوو، بەڵام کۆتاییەکەی قسەیەکی تێدابوو دژی پێکەوە ژیان بوو و جوێنێک بوو بۆ پاپای مەسیحیەکان و دەیگوت:داعش ژنی پاپایە.

بە دوو مامۆستام گوت، ئاگاتان لەو سروودەیه؟ دیاربوو ئەو دوو مامۆستایە هەستیان بەوە نەکردبوو.

نازانم مامۆستاکانی تر هەستیان پێکردبوو، یان نا؟

بەڕێوەبەریش لۆ خوای بڵێم:لەوێ نەبوو هەردووک ڕۆژ، گەرنا ئەو، مرۆڤێکی زۆر نەتەوەیی و موسڵمانێکی تا بڵێیت خواپەرستە و باوەڕی تەواوی بە پێکەوە ژیانی ئایینی هەیە و دڵنیام لەوێ بوایە، هەرگیز، لەوە بێدەنگ نەدەبوو.

باپیرە: گوتم: لە ڕۆژنامە لەسەر ئەوە دەنووسم و دەبێ وەزیری پەروەردە بێنمە سەر خەت، بەڵام باجارێ سەرچاوەی ئەو سروودە ئاشکرا بکەم.

من و دوو مامۆستاکەی هاوڕێم، بۆ دڵنیابوون لەوەی کە فیعلەن ئەو سروودە کۆتاییەکەی دەڵێت:داعش ژنی پاپایە، ڕۆشتین و ئەو سروودەمان بە یەکێک لەو دوو قوتابیە کچە لەناو پۆل دووبارە کردەوە، ڕێک وەکوو من بیستبووم وابوو کۆتاییەکەی سوکایەتی بە پاپا دەکات.

ڕۆڵەکەم: لەسەرت نووسی لە ڕۆژنامە؟

نا باپیره، گوتم، دەبێ سەرچاوەی ئەو سروودە ئاشکرا بکەم و بزانم لە کوێ هاتووە، ئینجا.

باپیرە زۆر جار دەگەمە ئەو بڕوایەی دەڵێم ئەگەر من، پرۆسەی هاوسەرگیری پێک بێنم، دەزانی چی دەکەم؟

چی دەکەیت دڵ و مێلاکی باپیرەی؟

باپیره منیش وەکو موحەمەد ماغوت دەکەم:”منداڵێک دەخەمەوە و ناوی دەنێم ئادەم.. چونکە لەو سەردەمەی ئێمەدا ناوەکان دەکرێن بە تۆمەت.. بۆیە ناوی مناڵەکەم ناکەم بە محەمەد و عیسا.. نایکەم بە عەلی و عومەر.. نایکەم بە سەدام و حوسێن.. ناشیکەم بە زەکریاو ئیبراهیم.. نایکەم به دێڤد و جۆرج.. دەترسم کاتێک گەورە دەبێت ببێت بە کەسێکی ڕاسیزم و ڕەگەزپەرست .. و ناوەکەی ببێتە هۆکاری ئەوەی.. لەلای بێگانەکان ببێت تیرۆرست.. و لای توندئاژۆکانیش سۆزانی.. و لای شیعەکان سونی .. و لای سونەکانیش عەلەوی و شیعە.. دەترسم ناوەکەی ببێتە پاسەپۆرتی گەشتکردنی.. دەمەوێ ئادەم موسڵمان و مەسیحی بێت .. دەمەوێت ھیچ لە ئایین نەزانێت تەنھا ئەوەندە كە بۆ خودایە .. و دەمەوێ بزانێت نیشتمان بۆ هەمووانە .. فێری دەکەم ئایین ئەوەیە کە دڵ بڕیاردەدات و کرداریش دەیسەلمێنێت .. فێری دەکەم عروبەت خەیاڵە.. و مرۆڤایەتی لە هەموو شتێک گرنگترە.. فێری دەکەم برسیەتی کافرە و نەزانین کافرە و ستەم کافرە…. فێری دەکەم خوداوەند لە دڵەکاندایە بەرلەوەی لە مزگەوتەکان و کلێساکاندا بێت… فێری دەکەم خودامان خۆش بوێت نەک لێی بترسێین ..

فێری هەموو ئەوشتانەی دەکەم کە کەسوکارەکانمان لەبیریان چوو فێرمان بکەن.. فێری دەکەم ئەوەی لێمان کەمە.. ئەوەیە کەهەمانە.. و ئەوەی هەشمانە لێمان کەمە.. فێری دەکەم کە من بە نیازم تەنھا نێرینە بھێنمە دونیاوە …

لە كۆمەڵگای عەرەبیدا ھەتاھەتایە ئەو كەم و كوڕییە، دەمێنێتەوە.

هێشتا کلیلی ئەو دەرگایانەم لا ماوە ،
بوار نەبوو بیانکەمەوە و ..
جێم هێشتن ..
ئەو هەڵماتانەی یەک جاریش ،
کاتم نەبوو ڕیزیان کەم و ..
ئەو پەرداخە کریستاڵانەی
قومێ ئاوم پێ نەخواردنەوە ،
هەر ماون …

ژوورێکم هەیە ،ناوێرم
بیکەمەوە ..
ئەویش تەواو عاجزە لێم ..
ئێ دەرەقەتی یادگاری و
ئەو شتانە نایەم کە هێشتا ،
بەکارم نەهێناون و ..
کات کەم کەم ئەیانڕزێنێ ..
هیچ دەسەڵاتیشم نیە ،
ڕێ نەدەم ئەو هەموو دەسکەوتە
خەمگینەم هەڵوەرێنێ ..!

ناخم پڕە لەو کەسانەی
هیوادار بووم یەک قسەیان لەگەڵ بکەم ،
بوار نەبوو ..
هیواداربووم یەک پیاسەیان لەگەڵ بکەم ..
یەک چا ..
یەک قاوەیان لەگەڵ بخۆمەوە و ..
کاتم نەبوو ..
کاتیان نەبوو ..
وەک پەڕی باڵندەیەکی نەناسراو ،
زریانی ڕۆژگار بردنی ..
زریانی ڕۆژگار بردمی ..

دڵم پڕە لە بۆیاخی
ئەو تابلۆ بێ هاوتایانەی
کە ویستم بیانکێشم و ..
پێم نەکێشران ..
پڕە لەو ووشە و پیتانەی
بە تەما بووم ،
ڕۆمانێکیان پێ بنوسم و
شەڕی براکوژی نەیهێشت ..
ئابڵوقەی ئابووری نەیهێشت ..
ژنێک و کۆمەڵێ مناڵ ..
کۆمەڵگایەکی بێ کتێب ..
پاشەکەوتی موچە نەیهێشت …

ئێستا ئیتر
بە دیار پەڕەیەکی ساردی
فەیسبوکەوە ..
بە بیجامە و
یەک دنیا نەخۆشییەوە ..
فریای هیچ شتێ ناکەوم ..
هەموو شتێکیش بێ بەهایە .
تەنها چاوەڕێی زریانێ ئەکەم بمبا ..
ڕزگارم کا لەم دنیایە …

ـــنەوزاد بەندی ـــــــــــــــــ

نەژادپەرستیی ناتوانێت کەس ئازاد بکات: سپاردنی پێشمەرگە بە رابووردوو، کۆتاییهێنان بە شۆڤێنیزم، و رێگرتن لە بەرهەمهێنانەوەی فاشیزم.

سەڵاحەدین ئەحمەد
پرۆفیسۆر لە بەشی زمان و ئەدەبە هاوچەرخەکان – بە سەردانیی-
یونیەن کۆلێج
سکەنەکتیدی، نیویۆرک

کاتێک کوردپەروەریی دەبێت بە بەڵا بۆ کوردە پەراوێزخراوەکان

کاردانەوەیەک کە لە دژی شۆڤێنیزمی گرووپێکی سەردەست شۆڤێنیزمی گرووپێکی دیکە دروست بکات رەوشی نائازادی بۆ زۆرینەی پەراوێزخراو خراپتر دەکات. هەر هێزێک کە نەژادپەرستییەک بکات بە بەهانە بۆ هاندانی نەژادپەرستییەکی دیکە هێزێکە هەم خزمەت بە جیهانبینیی گرووپە سەردەستەکان دەکات هەم رەوشی ژیان بۆ پەراوێزخراوان خراپتر دەکات. گشتگیرکردنی دوالیزمی تاوان و قوربانی لە سەر بنەمای خوێن (وەکو نەتەوەپەرستیی) یان لە سەر بنەمای مەزهەب نیشانەی تەماهیکردنە ، نەک دژایەتیکردن، لەگەڵ پڕۆژەیەکی ئیمپریالیستدا. نوخبە خۆبەزلزانەکان بە ناوی ناسنامەی قوربانییەوە توندوتیژیی دەشیعرێنن بەڵام لە پشت ئەو دەمامکە زمانەوانییەوە بوونەوەرێک هەیە کە خاڵییە لە هەموو خەمێکی گشتیی و لە هەموو توانایەک بۆ هەستکردن بە کێشەی راستەقینەی ئینسانی راستەقینە لە ژیانی راستەقینەی رۆژانەدا. جیهانبینیی شۆڤێنیزم گیرۆدەی وێنەیەکی بونیادنراوی ئینسانە نەک ئینسانێک کە لە راستییدا هەیە و هەناسە دەدات و رۆژانە رووبەڕووە لەگەڵ رەوشی دیارییکراودا لە پەیوەند بە هەموو شتێک، هەر لە پەیداکردنی ژەمێکی خواردنەوە بۆ هەموو ئەو شتانەی دیکە کە پێویستن بۆ ئەوەی وەکو زیندەوەرێک و هۆشمەدێک ماڵێکی لە جیهاندا هەبێت. بە ناوی رزگارکردنی نەتەوەی بندەستەوە زۆر جار نوخبەکان ئیجازەیەکی ئەخلاقیی وەها بە خۆیان دەبەخشن کە بە بێ یەک و دوو بە ناوی هەموانێکی بەتاککراوەوە بدوێن. لە گوتارە هەرە ئەخلاقیی و ئەمەکدارەکانیاندا ئەو شتانەی کە دیفاعیان لێت دەکرێت بوونیان نییە لە دەرەوەی خەیاڵی شۆڤێنیزمدا، هەر شتێکیش کە بوونی هەیە لە جیهاندا نەک هەر دیفاعی لێ ناکرێت بەڵکوو هەمیشە بەخت دەکرێت. لە دەرئەنجامدا مۆڵەتێک کە کەس بە نوخبەکانی نەداوە پەراوێزخراوەکان لە رەوشی دژواری ناعەدالەتیی کۆمەڵایەتییەوە دەبات بۆ رەوشی قوربانیی رووت، لە شەڕێکی نابەرابەری رەوشێکەوە بۆ رەوشی شەڕێکی خۆکوژانە، لە جیهانێکەوە کە تێیدا بەرگریی لە ژیان دەکرێت لە دژی دامەزراوەی توندوتیژیی بۆ جیهانێک کە تێیدا کوشتن دەبێت بە یاسای کۆمەڵایەتیی و پیشەسازی مەرگ بە شانازییەکی ئەخلاقیی. بە کورتیی، نوخبە شۆڤێنیستەکان شەڕ لە دژی یەکتری ناکەن بەڵکوو پرۆژەی یەکتری تەواو دەکەن، و هەر بەو پێیەش پەراوێزخراوان لە قوربانیی رێژەیی ژیانەوە دەکەن بە قوربانیی موتڵەقی مەرگ.

ئەمڕۆ بەڵای هەرە گەورەی خەڵکی کوردستان ئەو نوخبانەن کە بە زمانی هەموانێکی بەتاککراوەوە خەریکن کۆمەڵگەیەکی ریشەداری مێژوویی و جیهانێکی شارستانیی فرە ناسنامە لەبەریەک هەڵبوەشێننەوە و لە جێگایدا جیهانێک دروست بکەن کە پانتاییەک دەبێت بۆ ناسنامەی پاراوی خوێن و جەنگی بەربەرییانەی هەموان دژی هەموان. لە دوای کوشتنی مەهسا ژینا ئەمینی بە دەستی پۆلیسی ئەخلاقیی رژێمی جمهوریی ئیسلامیی ئێران، رۆژانە جگە لە ئازادیخوازانی کوردستان، ئازادیخوازان لە تاران، ئەسفەهان، عەبادان، کرمان، زاهیدان، یەزد، مەشهەد، ئەردەبیل، کەرەج، و دەیان شاری دیکە لە سەرانسەری ئێراندا رووبەڕووی دامەزراوە سەرکوتگەرەکانی رژێمی مەزهەبیی و رەگەزپەرستی خامەنائی دەبنەوە. تاکو ئێستا سەدان قوربانیی هەن و رۆژانە ژینای دیکە لە نێو دەچێ، بەڵام ئەو نەژادپەرستانەی کە کوردبوون لە لایان تالێهاتنێکی گرێئامێز و وڕێنەیەکی پڕ لە کینەیە دەیانەوێت وای پیشان بدەن کە فارسان یەک قەبیلەن و هەمویان دژەکوردن و کوردانیش یەک خانەوادەی سەرگەردانی پێکهاتوو لە منداڵ و ژنی بێدەسڵاتی حەوجەت بە فیگەری باوکێک-پیاوێک کە ناموسیان بپارێزێت و رێگای رزگارییان پیشان بدات. لە هەمووی خراپتر ئەوەیە کە ئەم نەژادپەرستانە، وەکو نەژادپەرستەکانی هەر شوێنێکی تر، ئەوەیان بۆ کێشە نییە چی بەسەر هاونیشتمانییەکانیاندا دێت لە دەرئەنجامی دروستکردنی دوژمنایەتیی رەگەزپەرستییدا لەگەڵ دەیان میللەتی خاوەن ناسنامە و زمانی دیکە کە لە کوردستان و دەوروبەری کوردستان دەژین. تەنانەت بۆیان گرنگ نییە چی بەسەر هەر تاکەکەس و ماڵ و جڤاتێکدا دێت جا ناسنامەی زمانیی و فەرهەنگیی یان باوەڕی ئاینییان هەر چییەک بێت. ئامادەن بە ناوی کوردبوونەوە بچڕانی فەرهەنگیی و کۆمەڵایەتیی و سیاسیی دروست بکەن لەگەڵ لوڕەکان و بەختیارییەکان و دەیان قووڵایی دیمۆگرافیکی دیکە کە ئاوێتەی یەکترییبن و بەیەکەوە سەرچاوەی هەمەڕەنگیی شارستانیی و فەرهەنگیی بێوێنەن. نەژادپەرستەکان دەیانەوێت ئاشوبێکی ڕەچەڵەکگەر بەرپا بکەن و ئەوەیان بۆ گرنگ نییە کە خەڵکی بەناو-دیفاع-لێکراو چییان بەسەر دێت لە ئاوەها سیناریۆیەکدا. بەبەلقاکردن یان بەعێراقکردنی ئێران دەبێتە هۆی ئەوەی کە لە جێی دۆستایەتی هەموان بۆ هەموان شەڕی هەموان دژی هەموان بەرپا ببێت و هەموانیش تێیدا دۆڕاو بن. دروستکردنی هەڵدێری لەو جەشنە ئاسانە، بەڵام ئەگەر روویدا ئەوا وێرانەیی بە دوای وێرانییدا دەهێنێت و کارەساتەکان ئەسەریان بۆ ئەبەد دەمێنێ.

هەندێک لە نەژادپەرستەکانی باشووریش، بێخەم لە سەدان ژینای هەرێمی بندەستی قەبیلە و مافیا، دیسان دەماری کوردایەتییان بزوواوە، ئەمجارەیان لە بەدبەختیی رۆژهەڵاتدایە. ئەمە لە کاتێکدایە کە جگە لە ژیناکانی هەرێمیش، بە هەزاران پەنابەری خەڵکی رۆئاڤا و رۆژهەڵات لەسەر شەقام و لە ناو بازاڕ و لە کەمپە تەلبەندکراوەکاندان و نەک هەر کۆمەک ناکرێن بەڵکوو رۆژانە غەدریشیان لێ دەکرێت لە لایەن خودی ئەم رەگەزپەرستانەوە. زۆربەی شەنگالییەکان ئێستاش لە رەوشی نائینسانییدا دەژیین لە کاتێکدا هەر ئەوانەی کە سەر و دڵییان دەگیردرێت ئەگەر شەنگالییەک خۆی بە کورد نەزانێت دەیانتوانی لانی کەم ئەوەندە بکەن بۆ شەنگالییەکان کە پۆلۆنییەکان بۆ ئۆکرانییەکانی دەکەن. بە جیابوونەوەی رەگەزیی کەمتر رازی نیین، بەڵام بۆ گەشت کە دەچن بۆ ئێران یان تورکیا، ئاستەمە رۆژێک لە پاوا یان سەرپێڵی زەهاو، لە مێردین یان دێرسیم، بەسەر ببەن یان خۆیان فێری یەک رستەی هەورامی، کرمانجی، یان زازاکی بکەن. گوایە ویژدانییان بۆ شۆڕشی ژن-ژیان-ئازادی جووڵاوە، بەڵام ئەمڕۆ، لە سایەی پڕۆژە کێوییەکەی پاڵەوانانی نەتەوەپەرستییەوە، ژنان و کچان لە باشور رۆژانە لە مەترسیی تیرۆری کۆمەڵایەتیی و هەڕەشەی کوشتندا دەژین.

گەورەتریین مەترسیی سیاسیی لەسەر دانیشتووانی هەر ناوچەیەک نەژادپەرستانی ئەو ناوچەیەن. ئەگەر بێتوو راستڕەوە فاشیلەکانی نەژادپەرستیی بۆیان بلوێت شەڕی رەگەزیی بەرپا بکەن، لە جێی ئەوەی کە خەڵکی رۆژهەڵاتی کوردستان هاوخاوەنی هەموو شارێکی ئێران بن و هاوپشتیوانی ئازادیخوازانی هەموو شوێنێکی ئێران بن، لە باشتریین حاڵەتدا دیسان دەبێت پەنا بۆ ئەشکەوتەکان ببەنەوە لە کاتێکدا لەو دیوی سنوورەکانەوە نوخبە خۆبەباوکزانەکان بەردەوام دەبن لە شیعراندنی کوردستانێک کە خودی خۆیان و هاوشێوە شۆڤێنیستەکانیان کردوویانە بە جەهەنەم. وەکو ئەوەی خۆڕسکانە و لە یەک کاتدا لە خزمەتی جمهوریی ئیسلامیی و فاشیستە ئارییستەکان و کەمالیستەکاندا بن، شۆڤێنیستە نەژادپەرستەکان بەناوی کوردایەتییەوە خەریکن ئەم شۆڕشەی ئێستای ئێران بە زۆر بکەن بە شەڕی رەگەزیی، شەڕێک کە ئەگەر بقەومێ، جگە لە چەند قەشمەرێکی هەلپەرست، هەموو لایەک تێیدا دۆڕاو دەبێت و لە هەمووانیش خراپتر بەسەر خەڵکە هەرە چەوساوە و بێدیفاعەکانی کوردستاندا دێت.

ستەملێکراوانی کوردستان و لوڕستان و بەلوچستان و عەرەبستان و خوراسان و ئازەربایجانی غەربیی و ناوچەکانی ناوەڕاستی ئێران بە بێ هاوسۆزیی و هاوپشتیی یەکتریی ئاسۆیەکی رزگارییان نییە. شۆڤینیستە کوردەکان زۆرتریین خزمەت بە هێزە نەژادپەرست و مەزهەبییە سەردەستەکان دەکەن و زۆرتریین زیان بە خەڵکی ناوچە پەراوێزخراوەکان دەگەینن. هیچ شتێک نییە ئەو راستییە بگۆڕێت کە دەبێت کورد و فارس و تورک و عەرەب و ئازەریی و تورکمەن و ئەرمەن و بەلوچ و چەرکەس و جوو و دانیشتووانی دیکەی ناوچەکە بەیەکەوە بژیین. کوردستان بەشێک نییە لە مەریخ و هیچ نوشتە و دوعایەکیش نایکات بە بەشێک لە سەرزەمینێکی دیکە. باشتریین شت کە نوخبەکانی تاراوگە و ناوخۆ بیکەن ئەوەیە ئیرادە و توانای فەرهەنگیی و هزریی خەڵکی چەوساوە بەکەم وەرنەگرن و دەست لەو تەسەورە هەڵبگرن کە گوایە خەڵکی کوردستان پێویستییان بە شوانێتی جەنابییانە. دونیای سەرکوتگەریی سیاسیی، کولتوری تیرۆر، و نامۆرڤکرند لە سەرەتادا لەوەوە دەست پێدەکات کە نوخبەکان بە ناوی ملیۆنان ئینسانەوە قسە دەکەن، وەکو ئەوەی ماندەیتێکی ئەخلاقیی یان میتافیزیکییان هەبێت، وەکو ئەوەی میللەتەکەیان تەنیا هەندێ منداڵی نوقسان یان مەڕوماڵات یان کەرەستەی خاوی بەرهەمهێنانی مەرگ بن.

پێشمەرگە هیچ وەزیفەیەکی مێژوویی نەماوە و پێویستە خانەنشین بکرێت

ئەو بوونەوەرەی کە پێی دەگوترێت پێشمەرگە هیچ وەزیفەیەکی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی و ئەخلاقیی نەماوە. پێشمەرگایەتیی نە بەهرەیە، نە پیشەیە، نە زەروورەت. پڕۆژەیەکە کە زۆر جار لە رابووردووشدا بووەتە هۆی توندووتیژیی زیاتر دژی پەراوێزخراوانی بێدیفاع. بەرگریی راستەقینە لە دانیشگە و بیمارستان و کارگە و کێڵگەکاندا روودەدات لەسەر دەستی ئەوانەی کە بەرخودان دەکەن لە دژی رەوایەتیی چەک و لە دژی گوتارێک کە تێیدا هەمیشە ئەو شتانەی کە هەن و دەبێت ببن بەخت دەکرێن لە پێناو ئەو شتانەی کە نیین و نابن و نابێت ببن. شۆڕشێک کە بۆ ژیان و بۆ ئازادی بێت شۆڕشێکە دژی ئەو جیهان و سیستەمە کۆمەڵایەتیی و ئەخلاقییەی کە تێیدا هەموو شتێک کە پەیوەندی بە ئینسان و ژیانی ئینسانەوە هەیە بەخت دەکرێت لە پێناو شتانێکدا کە تەنیا لە چوارچێوەی وەهم یان ناعەقڵانییەت یان وەحشیگەرییدا دەتوانن هەبن. شۆڕشێک کە ژیان تێیدا بەهایەکە لەسەر و هەموو بەهاکانەوە شۆڕشێکە دژی عەقڵییەت و دەسەڵات و ئەخلاقی چەکداریی و هەروەها دژی ئەو رەوشانەی کە توندووتیژیی بەرهەمدەهێنن و ئەو پڕۆژانەی کە وێنەی چەکدار دەکەن بە وێنەی قارەمان و ئەو هێزانەی کە دەسەڵاتی چەک دەسەپێنن بەسەر ئەوانەدا کە مەفروزە هەموو دەسەڵاتێک هی خۆیان بێت و بۆ خۆیان بێت.

دروشمی خاک و خوێن یەکێ لە دروشمە مێژووییەکانی فاشیزمە و هەمیشە ئینسان وەکو مەڕ دەکات بە قوربانیی هەندێ دەستەواژەی پوچی نێو جیهانبینییەکی پوچگەرا. پێشمەرگە کارەکتەرێکە کە لە بنەڕەتدا لە سەر بنەمای خاک و خوێن بونادنراوە. وەکو پڕۆژەش رەوایەتییەکی رەوایەتیی فەلسەفەیەکی دیاریکراوی ئازادی نییە، بەڵکوو بە تەواوی و بەتەنیا پەیوەستە بە ناڕەوایەتیی پڕۆژەیەکی دیکەی توندوتیژییەوە کە توندوتیژیی دەوڵەت-نەتەوەکانی ناوچەکەیە. وەکو بزووتنەوە، پێشمەرگایەتیی پەرە بە هیچ جۆرە دیدگایەک نادات کە لە جێگای توندوتیژیی فەلسەفەیەکی دیکەی کۆمەڵایەتیی بەرهەمبهێنێت یان لە جێگای شۆڤێنیزم کرانەوە بە رووی هەمەڕەنگییدا بەرپا بکات یان ئامانجێکی هەبێت لە دەرەوەی بەرهەمهێنانەوەی سەپاندنی پەیوەندییەکان و پەیوەندییەکانی سەپاندن.

پێشمەرگە، ئەگەر بەزوویی تەقاوت نەکرێت، دەبێت بە یەک دانە دەعبای وەها کە لە جێی فەرهەنگی کوردەواریی کەوتن و مافیاگەرێتیی و کولتوری ئابڕوتکاندن دروست دەکات لە رۆژهەڵات. ئەو حیزبانەش کە شەرعییەتیان لە پێشمەرگایەتییەوە وەرگرتووە جۆرە بەڵایەکی وەهان کە دەتوانن لە ئایندەدا وێنەی دەوڵەتی سەرکوتگەری بەسەرچوو لە یادەوەریی گشتییدا بکەن بە بابەتی شیعری نوستالجیک. ئەمڕۆ خۆشبەختانە لوڕبوون و بەختیارییبوون و لەکبوون و کوردبوون و دەیان دەنگ و ڕەنگی دیکە لە یەک سەمفۆنیادا ئاوێتەی یەکتریین و لە تەونی یەک نەخشی بێسنوور سەرسووڕهێندا بەڵێنێکی بێهاوتای ژیانن لەسەر ئەم هەسارەیە. رووخاندنی رژێمی جمهوریی ئیسلامیی گرنگە لەبەر خاتری پاراستنی، نەک بۆ لەناوبردنی، ئەو پانۆراما بێئەندازە دەوڵەمەندە کە هەموو دەرکەوتەیەکی لە دەرەوەی پەوەندییەکانی چەوساندنەوە شەبەنگێکی کەماڵە نەک تەنیا بۆ هاونیشتمانییەکان و هاوسێکانیان لە ناوچەکەدا بەڵکوو بۆ شارستانییەت بە گشتیی. چ غەدرێکە ئەو فەزای فرەدەنگیی و هەمەڕەنگییە بە دەستی چەند خۆ بەزلزانێکی لە راستییدا خۆبەکەمزانی شۆڤێنیست بۆ ئەبەد وێران بکرێت و لە جێگایدا بە ناوی نەتەوەی پاراو و خاکی پیرۆزی خوێن لە سەر رژاودا جەنگەڵێک لە چەکداریی دروستبکرێت؟

کێ بۆی دەکرێت کوردبوون لە لوڕبوون جیابکاتەوە بەبێ ئەوەی کوردبوون کورت بکاتەوە بۆ تایفەگەریی و تایفەگەرییش بۆ وەحشیگەریی؟ بۆ دەبێت کرمانشانییەک ناچار بکرێت یان کورد بێت یان ئێرانیی؟ نەژادپەرستەکان پێیان وایە کە خەڵکی ئیلام تەنیا بۆ ئەوەی لە فەزایەکی زیهنیی تەسککراوی کوردبوون بێبەش نەبن دەبێت دەست لە هەموو میللەتانی دیکەی ئێران هەڵگرن. بۆ دەبێت بەختییارییەکان بکرێن بە دوژنمی کوردەکان لە سنە و ئازەرییەکان بکرێن بە دوژمنی کوردەکان لە ورمێ لە پێناو پڕۆژەیەکی خێڵگەردا کە نە توانیوێتی نە دەتوانێت بنەمایەکی زانستیی، ستراتیجیی، و تەنانەت عەسکەرییشی هەبێت؟ ئەگەر کوردبوون لەو هەموو قووڵاییە دیمۆگرافیی و جوگرافیی و فەرهەنگیی و مێژووییە بکرێت، کوا شایستەی ئەوەیە کە جێگای شانازیی ئینسانی هۆشیار بێت؟ تەنیا بەلاهەتێکی بێسنوور دەتوانێت بێشەرمانە ناسنامەی کوردبوون بە ناوی دژایەتییکردنی نەژادپەرستیی فارسییەوە بسپرێت بە عەقیدەی نەژادپەرستیی کوردیی.

ئەوانەی کە بە ناوی کوردبوونەوە نەژادپەرستیی هەڵدێننەوە گرێی هەرە قووڵییان گرێی رق-لە-خۆبوونە. هەر ئەو کەسایەتییانە ئامادەن لەگەڵ هێزە هەرە فاشیستە نەتەوەییەکانی دیکەدا سازش بکەن بۆ لەنێوبردنی هەر هێزێکی دیکەی کوردستانەکەی خۆیان بە راست و چەپەوە. نەژادپەرستیی بەچواردەوردا فاشیزم بونیاد دەنێ، و فاشیزمیش حەماقەت دەکات بە دیکتاتۆری ژینگەی کۆمەڵایەتیی.

هیوایەک ئەگەر هەبێت لەو ئاسۆیەدایە کە فێربین داکۆکیی لە مافی دەنگدەربڕینی ئەوانە بکەین کە بێدەنگکراون و راستگۆیانە بەرگریی لەوانە بکەین کە لە زمان و فەرهەنگدا جیاوازن جا هەرچەندێک نزیک یان دوور، کەم یان زۆر بن. لە جیاتی ئەوەی بە زمانی کوردی دوژمنایەتی لەگەڵ دەرەوەدا و بە زمانی بێگانەش سازش لە گەڵ فاشیزمی نەتەوەپەرستی دیکەدا بکرێت، دەبێت بە هەموو زمانێک لە هەموو فاشیزمێک بدرێت. دواجار فاشیزمێک کە بە ناوی میللەتی ستەمدیدەوە کینە دژی میللەتێکی دیکە بڵاو دەکاتەوە لە فاشیزمێک باشتر نییە کە بە ناوی باڵایی ڕەگەزییەوە میللەتانی دیکە سەرکوت دەکات. فاشیزم ئەگەر لە تافی گەراییدا رێگەی لێنەگیردرێ، سەری هەرە زولملێکراوەکان دەخوات و جیهانیش بۆ رزگاربوانی جینۆساید بەرتەسکتر دەکات.

ئەوانەی کە گوایە بەس مافی کوردیان لەلا گرنگە لە راستییدا بەس کورد بە بەشەر نازانن، چونکە لە قووڵاییدا خودی خۆیان بە بەشەر نازانن. ئەمە لە ئەتواری رۆژانەیاندا بە روونی دەردەکەوێ. بڕوانە لەتەک هاونیشتمانییەکی کورددا چەندە بێحورمەتیی دەنوێنن و بە پێچەوانەشەوە لە گەڵ بییانییەکدا چۆن خەجاڵەتیی لە نێوچاوانیان دەتکێ.

هەر بۆیەش سەیر نییە ئەو نەژادپەرستانەی کە خۆیان وەها تێگەیاندووە کە بۆ کوردبوون دەژین و دەمرن لە راستییدا رقێکی بێوێنەیان لە هەموو شتێکە کە پەیوەندیی بە چەپەوە هەبێت و دڵییان هەمیشە بۆ راستڕەوە هەرە فاشیستەکان لێدەدات بە فاشیستە سپییەکانەوە. لەسەر ئاستی کەسایەتیی، فاشیزم لە ناو دەرونێکدا گەشە دەکات کە لە قووڵاییدا خۆی بە بێدەسەڵات و بێفەڕ دەزانێت و لەهەمان کاتیشدا هۆگری دەسەڵاتداران و سەردەستانە. هەموو بێدەسەڵاتێک وەکو ئاوێنەیەک وایە بۆی کە تێیدا وێنەی خودی خەفێنراو خویا دەبێت. لەبەر ئەوە، ئەم کەسایەتییە کاردانەوەیەکی توندوتیژی نەستیی هەیە لە بەرانبەر هەموو بێدەسەڵات و پەراوێزخراوێکدا، و لە هەمان کاتیشدا ماسۆشییانە هۆگری سەردەست و زۆردار و دڕندەیە.

فاشیزم حەماقەتێکی نوخبەوییە و بەڵایەکی رووت بۆ پەراوێزخراوان

بابەتی رقی هەموو فاشیستێک پەراوزخراوانه. کەسایەتی فاشیست رقی لە پەراوێزخراوانی هەموو کۆمەڵگەیەکە و لەهەمووشیان زیاتر لەو پەراوێزخراوانەی کە بە زمانی خۆی دەدوێن.

فاشیزم جۆرە زەهرێکی زیندەوەرییە کە لە حەماقەتدا گەشە دەکات، بۆیە فاشیزم کە دەبێت بە بزووتنەوەی سیاسیی، بە پلەی یەکەم سەرقاڵی بڵاوکردنەوە حەماقەت دەبێت. فاشیزم هەموو دەرفەتێک بەکار دەهێنێت بۆ ئەوەی رووداووە مێژوویی و رۆژانەییەکان وەکو بەڵگە نمایش بکات بۆ سەلماندنی ئەوەی کە جیهان جیهانی رەگەز و مەزهەب و مومارەسەکردنی هێزە و هیچ تر. غەریب نییە کە لە ناو نەژادپەرست و راستڕەوەکاندا بیریارە فاشیستەکان بە عیشقەوە سەیر دەکرێن. کورتکردنەوەی جیهان بۆ ”ئێمە و ئەوان” رێگایەکی کورت و ئاسانە بۆ خەفەکردنی بووچگەرایی و بێبەهایی و گۆڕینەوەیان بە ناسنامەیەکی زۆر زەلامی گشتیی. ئەوەی کە ئەندامانی بزووتنەوەیەکی فاشیست بەیەکەوە کۆدەکاتەوە خۆشەویستیی نییە بۆ یەکتری یان بۆ هاونیشتمانییەکانییان، بەڵکوو ڕقی هاوبەشە لە دژی پەراوێزخراوان، واتا دژی هەموو بکەرێکی کۆمەڵایەتیی و سیاسیی کە خودی راستەقینە و خەفێنراو بوورووژێنێت. فاشیزم، بۆیە، بزووتنەوەیەکە لە دژی حەقیقەت هەم بە دیوی ناوەوەی تاکەکەسییدا، هەم بە دیوی ناوەوەیی جڤاکییدا، و هەم بە دیوی دەرەوەی کۆمەڵگەییشدا.

بۆ دژایەتیکردنێکی ئاوەها توندی حەقیقەت، بەرهەمهێنانەوەی حەماقەت وەکو پەتا مەرجی هەرە جەوهەرییە. حەماقەتی ئاوهاش، کە ووڕێنەکردنی سیاسیی وەکو پەتا بڵاودەکاتەوە، کەشێکە بۆ تەشەنەکردنی فاشیزم لە فەزای گشییدا. فاشیزم، بۆیە، لە بەدوژمنکردنی هاوسێی بێگانەوە دەست پێ دەکات، بە لەنێوبردنی چەپەکاندا تێدەپەڕێ، و بە خاینکردنی یەک لە دوای یەکی ”خوشک و براکانی نەتەوە” تەواو دەبێت. ئەگەر سەرکەوتوو بێت، لە جێگای نیشتمانێکی ئازاد بۆ هەموان، جەهەنەمێک بۆ هەموان بونیاد دەنێ.

شتێک نییە ناوی نیشتمانی ئازاد بێت بە بێ هاونیشتمانیی ئازاد. ئەوە بوونی زۆرینەیەکە لە ئینسانی ئازاد کە دەتوانێت نیشتمانی ئازاد دروست بکات، نیشتمانێک نەک تەنیا بۆ خۆجێییەکان بەڵکوو بۆ ئەو پەنابەر و کۆچەبەرانەش کە نیشتمانەکانیان کراوە بە جەهەنەم لە ژێر سایەی نەژادپەرستیی و مەزەهەبگەرایی و شێوازی جۆرا و جۆری فاشیزمدا.

با دروست نەبێت کوردستانێک کە تێیدا چەک جێگای عەقڵ بگرێتەوە و دیسانەوە ئەشکەوت ببێت بە پەناگە. سەلامەت نەبن ئەوانەی کە کوردە بێدیفاعەکان دەکەن بە سووتەمەنی، و هاوزۆیی نێوان قوربانییان دەکەن بە دوژمنایەتیی، و کوردستان دەکەن بە گۆڕەپانی قەڵەمبازیی چەندیین هێزو دەوڵەتی فاشیست تەنیا بۆ ئەوەی جیابوونەوە فاشیلەکەیان بپارێزن. ئەوانەی کە هەزاران ژینا لە پەنا دەستی خۆیاندا نابینن و قەڵسیش دەبن بە هەموو هاوسۆزییەک لەنێوان قوربانییەکاندا هەرگا دەرفەتییان بۆ هەڵکەوت بۆ سەرکوتکردنی قوربانییە کوردەکان لە بەربەرییەتدا دەبن بە بوونەوەری بەسیجیی.

لە رزگارکەرەکان کوردەکان پێویستە رزگارییان بێت. ئەو رزگارکەرانەش کە خێریان تێدا بێت دەست هەڵدەگرن لە نووخبەگەرایی و بگرە رزگاربوونی خۆیان لە بندەستیی لە پێشەوایی هاونیشتمانییە ئازادیخوازەکاندا دەبینن نەک بە پێچەوانەوە. لە یەکە کۆمەڵگەییەکاندا، وەکو خێزان و تایفە و عەشیرەت و تیرە و هتد، خودی پارێزەری ئابڕوو گەورەتریین مەترسییە لەسەر کەرامەت و سەلامەتیی بێدەنگکراوەکان. لەسەر ئاستی سیاسیی، خودی دامەزراوە سیاسییەکان گەورەتریین مەترسیین لەسەر ئەمنییەت و ژیانی زۆرینەی هاونیشتمانییە پەراوێزخراوەکان. وەکو فیگەری باوک، نوخبەی نەتەوەپەرست نە توانای قەدرگرتنی ژیانی کەسەکانی هەیە نە متمانەی بە توانا هزرییەکانیان هەیە. لە هەر کوێکیشدا پەرواێزخراوێک ببێت بە قوربانیی لە پای سیاسەتی یان عەقڵییەتی نوخبەویی، نوخبەکان نەک هەر تووشی شەرمەزاریی نابن بەڵکوو مەرگی ئەو پەراوێزخراوەش دەکەن بە سەرمایەی ئەخلاقیی بۆ زیاتر رەوایەتییدان بە خۆیان وەکو ویژدان و هۆش و زمانحاڵی کۆمەڵگە. ئەو نوخبانە لە دەرئەنجامدا تا بێت زیاتر مافی سەربەخۆیی و ئازادی لە هەموو ئەندامانی کۆمەڵگەکەی خۆیان زەوت دەکەن و تا بێت زیاتر فرەیی کۆمەڵایەتیی و تاکەکەسیی ناو کۆ لە یەک بوونەوەری خەیاڵییدا کورت دەکەنەوە، بوونەوەرێک کە زیاتر وێنەی مێینەیەکی بێتوانا و نوقسان و جێبەزییە لە خەیاڵی باوکسالاری نوخبەوییدا. رزگارکەرەکان، بۆیە، نوێنەری دەسەڵاتێکی ئەخلاقیی سەرکوتگەری ناوخۆیین کە دەبێت بڕوخێندرێت بۆ ئەوەی رزگاربوونی ئینسانەکان مومکین بێت.

ژیناکوژان زۆرن؛ هەندێکیان فارسن، کوردن، تورکن، عەرەبن، هتد. ژیناکان زۆترن؛ تیایاندایە فارسە، کوردە، تورکە، عەرەبە، هتد. رزگارکەرەکان زۆر نیین بەڵام دەنگیان زۆر بەرزە. ئەم فەریادڕەسانە چونکە خۆیان بە ویژدانی گشتیی دەزانن، بەڵان بۆ سەربەخۆیی تاکەکەس و ئازادی سیاسیی و یەکسانی کۆمەڵایەتیی. تا رژێمە ئەخلاقییەکەیان مابێت، تاکەکەس لە ناوچەکەدا ناتوانێت لە دایک ببێت وەکو خاوەن ماف. تاکو تاکەکەسیش وەکو خاوەن ماف لە دایک نەبێت، ئیرادەی کەس و گرووپ و جڤات و میللەت و چینە زۆرلێکراوەکان لە هیچ قەبارەیەکی سیاسییدا بواری خۆدەربڕینیان پێ نادرێت.

شۆڕشی ژن-ژیان-ئازادی شتێک نییە کە پێویستی بە فیگەری باوکی نەتەوە و برای نەتەوەیی هەبێت، بەڵکوو شۆڕشێکە لە دژی هەموو باوکە نەتەوەییەکان و هەموو برایەتییە نەژادپەرستەکان. ئەمەش کە ئێستا روودەدات سەرەتایە نەک کۆتایی. بۆ ئەوەی سەرکوتگەریی جارێکی دیکە سەرکەوتوو نەبێت وەکو چل و سێ ساڵی رابووردوو لە ئێراندا، رزگارکەرەکان دەبێت پەرناوەردە بکرێن بۆ ئەوەی فێربکرێن کە رێز لە ویژدان و عەقڵ و ئیرادەی سیاسیی ستەمدیدەکان بگرن و ئەوندەش بە ناوی ژنی کوردەوە نەدوێن چونکە خودی پرسەکە پرسی لابردنی دەسەڵاتی وەلی ئەمرە. شۆڕشی ئەمڕۆی هەموو ناوچەکە شۆڕشێکە لە دژی ئەوانەی کە بە ناوی ئابڕووی گشتییەوە خۆیان کردووە بە پۆلیسی ئەخلاقیی و شکاندن و کوشتنی ئینسانیان کردووە بە پیشەی پیرۆزیان.

ڕۆژی سێشەمە ڕێکەوتی ٣٠\١٠\٢٠٢٢ ڕێکخراوی خەیال بە هەماهەنگی نووسینگەی تەفسیر سیمینارێک بۆ نووسەر و ڕووناکبیری کورد (دڵشاد کاوانی) لە ژێر ناوی (فەلسەفەی رەوشت و ڕەهەندەکانی) لە هۆڵی کتێبخانەی نووسینگەی تەفسیر سازدەکات. هاتن بۆ هەمووانە.
کات:کاتژمێر ٣-٣٠
شوێن: نووسینگەی تەفسیر شەقامی. (٣٠) مەتری. تەنیشت منارەی چۆلی.

لە بادەی شەوا ئەستێرە
نیگای روویەکی گەشبینە
خۆر دەسرازەی ورشەی گوڵە
لە دەروونی ئەم زەمینە
تۆ تاریکی لە خۆت وەردە
بەدوای بادا هەڵبێ و بڕۆ
عەشق پێگەی بوونی رۆژە
چی داوە لەم گریەو شینە
بەنووزەی خەو دێمە سەر جێ
بۆ بینینی خەونێکی ئاڵ
لە تۆدا گوڵزارم دەڕوێ
هەور مەودای راچەنینە
ئاو بۆ ماچی ئەستێرەیەک
لە گەرووی دەریادا دەمرێ
چ پێویستە رق و کینە
کە دروشمی ماتەمینە
چۆنە کە گەردانەی شەم بین
لەم ئافاتی بێ ئەوینە
بزانین پەروانە سووتان
چەندە خۆزگەی گڕ و تینە
لەبارە لەنجەی لالەزار
بەسەر سنگی خاکا بڕوێ
چەند قەشەنگە تریفەی شەو
کە مانگێک لە سنگیا بنوێ
لە دووت هێندە ئالوودە بووم
بەتاسەی پشکۆی ژوانەوە
نەمدی هێزێ بتبزوێنێ
بۆ شەو باسی ژیانەوە
وەرە جەفای دڵ بەبا کەین
بە نسرمی سۆزێکی نوێ
کۆرپەی هەستم خرۆشاوە
حەزی وایە بۆ تۆ بدوێ
مەبە دڕکی دوودڵی وێڵ
بە خەمی یەکەوە دەمرن
هەتاکو کەی چرۆی زوڵفت
رەنگی تابلۆی ئەشکم نەگرن

ستار ئەحمەد
•

هێڤار حەسەن / بی بی سی نیوز عەرەبی

درووشمی {ژن،ژیان،ئازادی} لەپاش کووشتنی کیژە گەنجی کورد{ ژینا ئەمینی} بووەتە درووشمی سەرەکی خۆپیشاندەرانی ئێران و زۆرێک لە باژێڕەکانی جیهان.
زۆری نەبرد ئەم درووشمە ڕووپەری زۆر لە ڕۆژنامەو گۆڤارەکانی جیهانی داگیر کرد. هاوکات وەک هاوسۆزیەک بۆ ژنانی ئێران هەمان درووشم بە فارسی لەسەر تیشێرتی زۆرێک لە خانمانی جیهان بینرا ،لە نێویاندا{میگان مارکل} هاوژینی شازادە هاری.
جێگەی خۆیەتی بپرسین سەرچاوەی ئەم درووشمە چیەو کێ بۆیەکەم جار بەکاری هێناوە؟
ژنانی کورد نزیکەی ٢٠ ساڵ لەمەوبەر لە تورکیا کاتێک بۆ خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی دەربڕین دەچوونە دەرەوە، ، بەمەبەستی داواکردنی مافە نەتەوەییەکانیان لەو وڵاتە ، وەک پەروەردە بە زمانی کوردی و یەکسانی و ئازادکردنی زیندانیانی سیاسیی کورد، ئەم دروشمەیان بەکارهێناوە

بەڵام ئەو دروشمە ئەوکاتە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە سەرانسەری جیهاندا دەنگی دایەوە، دەمێک شەڕ لە نێوان بەناو دەوڵەتی ئیسلامی و هێزە کوردییەکان لە شاری کۆبانی لە باکووری سووریا لە ساڵی ٢٠١٤دا هەڵگیرسا.

لە ڕێکەوتی ١١.١.٢٠٢٠ دەمێک خۆپیشانده‌رانی کورد لە با ژێڕی [بۆڵۆنیا] لە ئیتالیا بەبۆنەی یادکردنەوەی ‌ کوژرانی سێ ژنە چالاکوانە کورده‌کە، سه‌کینه‌ جانسز، له‌یلا سۆیلمێس، فیدان دۆغان ، خۆپیشانداندەران لافیتەیەکیان بەدەستەوەبوو لەسەری نووسرابوو (ژن، ژیان، ئازادی) .
كاتێك رێكخراوی داعش زۆرێک لە خاكی سوریای داگیركرد و ناوچەیەكی فراوانی لە باكووری سوریا كۆنترۆڵكرد، بەتایبەت ئەو دەڤەرەی كە زۆرینەی كوردەكانی سوریای تێدا دەژین، ژنان دوو شەڕیان دەكرد، یەكێكیان بەمەبەستی بەرگریكردن لە خاك، ئەوی دیكەشیان بۆ پاراستنی ڕەگەزی مێ و رێگریكردن لە كەوتنیان ژێر ڕەحمەتی ڕێکخراوە توندڕەوەکە، کە قوربانی یەکەمی ئەو تەرۆریستانە ژنانن.

دڵشاد عوسمان، چالاكوانی سیاسی كوردی سووری و ئەندامی رێكخەری كۆنفرانسی ژنان لە ئەوروپا بە [بی بی سی عەرەبی ]راگەیاند: لەسەرەتادا پیاوان ئەو دروشمەیان قبوڵ نەدەكرد، بەڵام ژنان پێیان چەسپاند و هەوڵێكی زۆریان دا تا ئەو دروشمە پەسەندكرا و لە ساڵی 2017دا جێبەجێكرا .

دڵشاد ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەمڕۆ دروشمەکەمان لەڕێگەی ژنە کوردەوە، لەگەڵ ژنانی جیهان، و ژنانی ئێران دەنگی داوەتەوە ، بە زمانە جیاوازەکان و لەلایەن ڕەگەز و ئایین و پاشخانی کۆمەڵایەتی جیاوازەوە وتراوەتەوەو دەوترێتەوە.

ئەو لە درێژەی قسەکانیدا دەڵێت: ئێستا بەرخۆدانی ژنان لە ئێران بەرەو پێشەوە دەچێت، ژیان و ئازادی ژنان بۆتە شوناسێک بۆ خەبات، تەنانەت یاخیبوون لە دژی زوڵم و ستەم و نایەکسانی هەست پێدەکرێت.

چۆن ئەم درووشمە گەیشتە ئێران؟
ژنە چەكدارانی كورد لە باكووری سوریا لە كاتی وەڵامدانەوەیان بەرامبەر بە هێرشەكانی دەوڵەتی ئیسلامی بۆ سەر ناوچە كوردییەكان ،بەرخۆدانێكی بەهێزیان نیشان دا و لە كاتی ڕۆشتن بەرەو بەرەكانی جەنگ وشەی “ژن،ژیان ، ئازادی”یان دەوتەوە ،ئەمەش پەیامێک بوو بەوەی كە هیچ ئازادیەک و ژیانێکی شکۆمەندانە بۆ پیاو نیە تا ژن ئازاد نەبێت و کۆمەڵگەیەکی ئازاد بەبێ ڕزگاری ژنان بوونی نابێت.

شەڕڤانانی ژن لە نێوان ساڵانی ٢٠١٤ بۆ ٢٠١٩ شەڕی خوێناوی و بەرخوردانی مەزنیان لە دژی ڕێکخراوەکە کرد ،تا شکستیان بەو ڕێکخراوە هێنا. بۆ ئەوان ئەو سەرکەوتنە شکستێک بوو بۆ ئەو هێزە تاریکانەی کە هەوڵی بەکۆیلەکردن و چەوساندنەوەی ژنان دەدەن، هەروەها پەیامێک بوو بۆ هەموو ژنانی جیهان کە ژنان توانای ئەوەیان هەیە هەموو ئەو شتانە بەدەست بهێنن کە ئاواتەخوازین ،ئەگەر ئیرادەی ئازادیان هەبێت.

ئەو دروشمە لە گرتە ڤیدیۆییە بەرفراوانەکاندا دەرکەوتووە کە شەڕڤانانی ژنی کورد لە دژی داعش دەجەنگن، نەک تەنیا لە هێڵەکانی پێشەوە، بەڵکو لە توندترین شەڕەکانیشدا، وەک شەڕی رزگارکردنی ڕەققە ئەو درووشمەیان دەگووتەوە.

شەڕڤانانی ژن بوونەتە جێگەی سەرنجی سینەماکاران و هونەرمەندان لە سەرانسەری جیهاندا و چەندین فیلم و فیلمی دیکۆمێنتاری لەسەر ئەم ئەزموونە بەرهەم هێنراون.

هەروەها دروشمی “ژن، ژیان ئازادی” بە زمانی کوردی گۆڕدرا بۆ ناونیشانی کتێبێک کە بە هەردوو زمانی کوردی و ئیتاڵی چاپکرابوو، دروشمەکە لە میانی ڕێپێوانە ناڕەزایەتییەکانی کورد لە ڕۆما لە ساڵی ٢٠١٧، و ئاهەنگی ڕۆژی جیهانی ژنان بەرزکرایەوە، و بوو بە ناونیشانی چەندین بابەت و گۆرانی و شیعر.

خانمە ئەکتەری ناسراوەی ئێرانی [ گۆڵشیفتا فەرەحانی]، لە فیلمێکدا کە لە ساڵی ٢٠١٨ بەرهەم هێنراوە، بە ناوی “کچانی خۆر” رۆڵی فەرماندەیەکی ژنی یەکینەکانی پاراستنی ژنان گێڕاوە ،کە بە ئیلهام وەرگرتن لە ئەزموونی شەڕڤانانی کورد لە باکووری سووریا بەرهەم هێنراوە.
چۆن ئەم درووشمە گەیشتە ئێران؟
لە میانی ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردنی کچە کوردی ئێرانی ژینا ئەمینی، لە زێدی خۆی لە شاری سەقەز لە پارێزگای کوردستان، ئامادەبووان بەکۆمەڵ هەمان دروشمیان وتەوە . دواتر خۆپیشاندانی ناڕەزایی بۆ هەمان مەبەست زۆربەی باژێڕەکانی ئێرانی گرتەوە ،ئەوە بوو ئەو دروشمە بەخێرایی لە نێو خۆپیشاندەراندا بە چڕی و بڵندی دەگووترایەوە. وێرای ناوخۆی ئێران لە جیهاندا دەنگی دایەوە ، بە فارسی و کوردی وهەندێک زمانی دیکە بەرزدەکرایەوە..

ژن

هەموو جار بە ئازادی و ژیانی خوشکم دەڵێم: لە گیاندارێکی دوو پێوە بوومەتە زیندەوەرێکی هەزار پێ. پێیەکم لە مەتبەخە و پێیەکیشم لەناو جێ: ئەوە جاران بوو. ئێستە پێیەکم لە مەتبەخە، پێیەکم لەناو جێیە، یەکێکم لە ئیشەکەمە لە دەرەوە، یەکێکم لە ڕێی قوتابخانەی منداڵانە بۆ هێنان و بردنیان، یەکێکم لە مۆڵەکانە بۆ کڕینی ئاتاجی ڕۆژ، یەکێکم لە دائیرەی کارەبایە بۆ سافکردنی قەرز، پێیەکم لە نۆرینگەی دکتۆرانە، سەتان پێی تر. جا کە پیاوەکەشم دێتەوە، دەبێ پێی بشێلم.

ژیان

هەموو جار بە ژنی خوشکم دەڵێم: دەمرم و دەژیمەوە کاتێ داوای پارەی ماکسییەک لە پیاوەکەم دەکەم. چا نییە تۆ ئیش و مەعاشی خۆت هەیە و چیت بوێ دەیکڕی. چاوی دەرێ، بۆ بۆی دەشێلی؟ هیچ ماقول نییە ئەو پرچە خاو و پڕەت هەیە و پێی پیاوەکەت بشێلی. دیقەتت داوەتە ڕەنگی؟ شتێک لە پرچتدا بەدی دەکەم. نازانم چییە. ئەوەندە دەزانم دەبێ هەزاران پیاو خزمەتی تاڵێکی پرچت بکەن. توخوا گوناه نییە بەو پرچە سیحراوییەت پێی پیاوەکەت بشێلی؟

ئازادی

هەموو جار ڕێ بە ژن و ژیانی خوشکم دەدەم قسە بکەن. دوای ئەوەی کیسەی دەردەدڵیان بەتاڵ دەبێ و ئیسراحەت دەکەن، وەک دوو بولبول دێنە پێش چاوم قەفەسیان بۆ کرابێتەوە و بفڕن و نەگەڕێنەوە. بە ژن دەڵێم ئەگەر پیاوەکەت سووتاوە بۆت، تۆی خۆش دەوێت و خاترتی دەوێ، ئەوا هەرچی بۆ بکەی هەر کەمە، نەک پێی، هەموو گیانی مەساج بکە. بە ژیان دەڵێم مێردی خۆتە و هیچ شەرمی ناوێ داوای لێ بکەی، مادام ئیش ناکەی، دەبێ ئەوەشت قەبول بێت. هەندێک جاریش بە هەردووکیان دەڵێم: خەتای خۆتانە خۆتان بە پیاودا شۆڕ کردووەتەوە.

ژن

سەت خۆزگەم بە ئازادی، بۆ خۆی بێ پیاو تێیدا دەسووڕێتەوە. حەسوودیم بە ئیش و ماڵ و سەیارەی بنی دێت. لەوسەری دەچێتەو ئەوسەری، پیاوی هەبا، ئەوها دەبوو؟ کە وای پێ دەڵێم، هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەمژێت، دێ لە پشتم دەوەستێ و دەست بە پرچمدا دێنێت و دەڵێت: من ئەو پرچەی تۆم پێوە بێت، هەموو دنیا ڕادەماڵم، تەواوی مرۆڤەکان ئازاد دەکەم. هێشتا قەدری پرچی خۆت نازانی. حەیفە ئەو پرچەت پێوە بێت و حەسوودی بە من ببەی.

ژیان

لاشەی ژن لەسەر تاتەشۆر بوو. پرچیی درێژ درێژ بووبوو. درێژییەکی نائاسایی. ڕۆیی. تەواوی وڵاتی تەنی. پرچی بووە قیڕ، هەرچی شەقام هەیە قیڕتاوی کرد. بووە ئاو، وشکەساڵی نەهێشت. پرچی بووە کارەبا، تەواوی وڵات لەبەری حەسانەوە. بووە قوتابخانە، سەنتەری پزیشکی، بووە دادگە و گەندەڵەکانی قڕ کرد. وامزانی لەبەر چاوی من وایە و خەیاڵ دەکەم، دەستم بە چاوەکانم داهێنا و لێم خشاندن، پاشان کردمنەوە، خەیاڵ نەبوو. دیتم وا پرچی بوویتە وڵات.   

ئازادی

 ژیانی خوشکم ڕاستی دەڵێ، خەون ناگێڕێتەوە. پێم گوت: توخوا حەیف نییە ئێستە هەزاران پیاو لە ژێر سایەی پرچی ژندا دەحەسێنەوە. پرچی ئەو، مانای بە من و هەموو مرۆڤی سەر زەوی بەخشی. دەبێ پرچی ئەو ببێتە ئاڵای ئازادیی هەموومان.

شرۆڤەی کتێبی شیعریی (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)ی پێشەوا کاکەیی

ناونیشان وەک هاودەق:

سەختترین بەشی نووسینی دەق، ناونیشانە. وریایەکی زۆری پێویستە بۆ ئەوەی لەویتر نەچێت، نوێخوازی تێدابێت و نەچێتە دەرەوەی سنووری دەقەوە. مۆدێک لە ناونیشانی کوردیدا پەیدا بووە، لەبری ئەوەی کۆشش بکات خۆی بێت، هەوڵی پاتەکردنەوەی ئەویتر دەدات.
ئەم شەپۆلە زۆر سەرەتایە، ئەگەر ڕەخنەی نەکرێت، لە ئاییندەدا زیانەکانی دەر دەکەون و دەبنە دیاردە، پێدەچێت بە پاساوی لەرزۆکانە ڕەوایەتی پێ بدرێت و بە کارێکی جێ ڕەزامەندی دابنرێت.
پێشەوا کاکەیی لەو شاعیرانەیە، کە بەشێک لە ناونیشانی بەرهەمە شیعرییەکانی کەوتوونەتە بەر بەکارهێنانەوەوە لە ڕووی ناوبەندی ڕێزمانی- ڕستەسازی- وشەییەوە. یەک نموونە لەو ناونیشانەی کە زۆر لەبەرگیراوانە بەرهەمهێنراوەتەوە، ئەم دوو ناونیشانەیە: (ئەفریقانامە بە تامی شیعر) و (ئەمریکانامە بە تامی شیعر)ە. بە جۆرێک هەم بردراوەتە ناو سەردێڕی گوتارەوە، هەم خواستراوە بۆ ناونیشانی کتێبیش.
ئەم بردنانە نەیانتوانیوە ناونیشانە بنچینەیەکەی نووسەری یەکەم تێبپەڕێنن. ئەم بردنانە وەک زیان بەسەر نووسەرانی وەرگر شکاوەتەوە. دەتوانرا لەو قاڵبە خوازراوەشدا گۆڕانکاری درووست بکەن و کاریگەرییەکە کاڵ و لاواز دەر بکەوتایە و دەکرا و دەشبووە تێپەڕاندن و نەگوتراوە.
ئەو ناونیشانانەی ناوبراو، دوو کتێبە شیعری (ئەفریقانامە بە تامی شیعر‌) و (ئەمریکانامە بە تامی شیعر) کاریگەری خستووەتە سەر دەیان ناونیشان، چ لە بواری وەرزشی‌- ڕامیاری- زانستی‌- وێژەیی- ڕۆژنامەگەری. هەر یەک لەو بەڵگانەی دەیخەمە ڕوو، گەواهی ئەوە دەدەن کە بە هەمان بەستێنی ئەو دوو ناونیشانەی ئاماژەم پێدا، خۆیان سازاندووەتەوە.
ناونیشانی کتێبی ((خەرمانێک بیرەوەری ڕۆژنامەنووسێک بە تامی چیرۆک)‌ هەڤپەیڤین) مستەفا ساڵەح کەریم، دیدارێکە لە لایەن ئازاد عەبدولواحیدەوە لەگەڵی کراوە. ناونیشانێکی تری کتێبێکی شیعریی (پێکەنین بە تامی گریان)ـی نەسرین تەنیا. (جوانییەک لە تووڕەبووندا‌ (دیدارێک بە تامی ژیاننامە))ی هیوا قادر لەگەڵ شێرزاد حەسەن ئەنجامی داوە و ناونیشانە لاوەکییەکەی نەیتوانیوە وەرگرایەتی تێپەڕێنێت. (ڤیدۆکلیپ بە تامی هەڵوێست) ناونیشانێکی لاوەکی ناو گوتاری: (خەونەکەی خۆتم پیشان بدە، ئێران و کێشەی گۆڕانکاری لە خۆرهەڵات)ـی بەختیار عەلییە، کە دەکاتە ناونیشانی پاژە گوتارێکی گوتارە گشتییەکەی، هەمان ئەو قاڵبە ڕێزمانییە ناونیشانییەیە کە لای نووسەری دەستی یەک هەیە. هاوکات دەیان گوتاری ناو ماڵپەڕەکان، هەمان کاریگەری ڕاستەوخۆیان بەرکەوتووە و نەیانتوانیوە تێپەڕاندن بخوڵقێنن. هەڵبەت ڕیزکردنی ئەو هەموو ناونیشانە لەبەرگیراوانە بە پێویست نازانم، چونکە ڕوونە هەر بە گەڕانێک لە تۆڕدا دێنە بەر دەستمان.
ناونیشان بەستەری دەقە، چەند خۆمان لەم هاوکێشە پەڕگیر بکەین، هێندە لە ڕاستی و خوێنەر دوور دەکەوینەوە و بنەماکانی جوانی و سازاندنی ناونیشان دەکەوێتە ژێر پرسیارەوە. ئەم تێگەییشتنەمان بە نموونەیەک گەڵاڵە دەکەین: کاتێک بە بازاڕێکدا تێدەپەڕیت و لە تابلۆی سەر فرۆشگایەک دەڕوانیت، دەبینیت تابلۆی سەرتاشخانەیەک لێی نووسراوە دەرمانخانە، دەستبەجێ پرسیار و گومان درووست دەبێت و ئەو پرۆسەیە دەبێتە جێی سەرزەنشت. ئەمە جگە لەوەی حاڵەتەکەش بە ناشیرین پەسن دەکرێت؛ بۆ ناونیشان و دەقیش بە هەمان شێوەیە. ئەوە بۆ خۆی فریودانە، هەر فریوێک کە ساختەییە، ڕەت دەکرێتەوە.

ناولێنراوی کتێبی یەکەمی کۆکتێبە ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)ـی پێشەوا کاکەیی، (لەنێو ماساییەکاندا). (کە ئەم کۆکتێبە، بەرگی یەکەمی پڕۆژەکەیەتی، بە ناوی گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا). گەشتێکی شیعرییانەی کولتوورخوێنە و لەو ڕێگەوە زەمەنێک بەر باس دەدرێت کیشوەربڕ، دەستبردن بۆ ڕیشەکانی نەریت و سازاندنەوەی مێژوو. قووڵبوونەوەیە بەناو ژینگە و ژیان و خووڕەوشتە میللییەکاندا. دەقێکی کوردی ئەفریقینووس، زمانێکی ڕەوان، پەیڤیوە لە فەرهەنگێکی دێرین، لە میللەتێکی سادە ژیانکردووی سرووشتخوازدا. (لەنێو ماساییەکاندا)؛ ئەو گەڕانە شیعرییە بان‌نەتەوەییەیە، کە خۆی دەکاتە هەناوی ڕۆحانییەتدا، پەیڕەو لە شێوازێکی نالاسایکەرەوەیە. جۆرێک لە شێواز خۆی بەیان دەکات لە چەشنی پەراوێزی شیعریی، کە ئەمە هاوکات نوێکارییەکی سەربار خراوە. ئەم دەقە بزێوە درامییە؛ لە تەنیشت ڕۆچوون بە ناوکی ماساییەکانەوە، ڕەخنەیەکی توندە لە سەرمایەداری و شێوە ژیانی هەنووکەیی و هاوکات هەندێک جار بەشداری پێکردنی زمانێکی گەپ، توانجدەر و قامچی وەشێنە!
دووزەنەی ناونیشان لەم دەقی واڵایەدا، (لەنێو ماساییەکان)دا، کە ناونیشانی لاوەکییە بۆ ناونیشانی سەرەکی کە: (گەرانەوەم بۆ ئەفریقا)یە؛ ئەم ناونیشانە لاوەکییە، ڕووداوچن و گێڕانەوەخوازە، ئەمەش تەرزە مانشێتێکی نوێیە بەو پێیەی لە ڕووبەری شیعری کوردیدا کەمتر کاری تێدا کراوە (لێرەدا بە ناونیشان کردنی کولتووری گەلانم مەبەستە). ماسایی؛ کۆمەڵە خەڵکێکن لە سنوری نێوان کینیا و تانزانیا نیشتەجێن، ئەم گەلە لە خاکی هەردوو وڵاتەکەدا دەژین، گەشتە شیعرییەکە لە خاکی ماساییەکانی کینیاوە دەست پێ دەکات. بەڵام پانتایی زیاتر نەدراوە بە هونەری جوانکاریی ناونیشان. هاوکات بە تەواوی ناونیشانەکە ڕایەڵی دەقە، ڕێبەرییەکە بۆ پارێزگاری لە شوناسی دەقەکە. ناونیشانێکی نادیارییە، کە دەڵێم لە ڕووی هونەری ناونیشانەوە جوانیناسی بەم ناونیشانە نەدراوە، بەو واتا دێتەوە کە ئاخۆ چی لەدوای لەنێو ماساییەکانەوە دێت! ناونیشانەکە ئاماژەیەکمان پێدەدات، ئەویش شوێنە. بەڵام بۆ ئەوەی وێژەیتربا، دەبوو ناونیشانەکە سەربارخراویتری وەک پاشناوێک لەگەڵ هاتبا و لە ناونیشانی ئاماژەیی دووری دەخستەوە و دەیکردە ناونیشانێکی هونەری‌- وێژەیی.

ناونیشانی لاوەکی کتێبی دووەم، (گیکویوو و تیرەی کچانی مۆمبی)ـیە. خودی ئەم ناونیشانە، ڕەگەکەی لە ئەفسانە و مێژوودایە. گیکویوو و مۆمبی ئەفسانەیەکن لە (میتۆلۆژیا/ ئەفسانەناسی)ـی ئەفریقا، کە هاوشێوەی دیدی ئادەم و حەوایە، بەڵام جوداتر.
بە باوەڕی خۆیان خودا لەسەر زەوی خوڵقاندوونی، گیکویووی نێر چووەتە کێو و نزای کردووە، دواتر لە کێوەکە هاتووەتە خوار و مۆمبی مێی بینیوە و ئیتر بوونەتە ژن و مێردی یەکتر. ناوی گیکویووی بە مانای (درەختی هەنجیری گەورە) دێت و مۆمبییش بە واتای (درووستکەر) دێت.
شاعیر زۆر کارامەیانە هاتووە و چیرۆکی ئەفسانەکەی گەرداندووە و (دووزەنەی/ سیستم)ـی ناونیشانی (دەقەکەی/ دەقەکان)ـی لەسەر بونیاد ناوە. هەر یەک لە ناونیشانەکان بە واژەی هەنجیر و ژمارە دەست پێ دەکەن، ئەمەیش ئاوێزانی تەواوەتی ناونیشان و دەقە، دوا جار ئاوڕێکی زۆر پێویستی لەو بڕە ئیستاتیکەی کە ناونیشان دەیخوازێت، داوەتەوە. ئەم ناونیشانە بە هەموو مانایەک یەکانگیری دەقە و پڕ واتایە و بە جوانکارییەوە هاتووەتە بەرهەم.

(ئێمبوو و ئێمبێرێییەکان وەک درەختێکی لێکئاڵاو)، ناونیشانی کتێبی سێیەمە لە کۆکتێبە ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)یە.
لە بنچینەدا، ئێمبوو و ئێمبێرێییەکان یەک گەل بوون، بەڵام دواتر جیا دەبنەوە و لە ئێستادا دوو گەلن، زمانیان تا ئاستێکی زۆر لێکەوە نزیک و هاوبەشن.
ئاماژەی شاعیر ئەوەیە کە چەندە لێک جودا بن وەک دەسەڵاتی خۆسەری و ناسنامەی گەلایەتییان، بەڵام دوا جار هەر یەکن و وەک ڕەگی درەختێکن لێکئاڵاو، هاوشان ئەمە جۆرێکە لە ساخکردنەوەی مێژوویی. ناونیشانەکە زۆر شاعیرانەیە و تایبەتمەندییەکانی ناونیشانی سەرکەوتووی لە خۆدا کۆ کردووەتەوە.

(وەک مێروویەک باڵم گرت بۆ لای مێرووەکان). چوارەم ناونیشانە لە کۆکتێبە ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا). ناونیشان زۆر شاعیرانەیە، شاعیر مێرووی هەوەڵینی وەک زیندەوەرێک بە کار بردووە و مێرووی دووەم، ناوی گەلێکی سەربەخۆیە و ناوی ناوچەشە. ناونیشانەکە لە هەموو ڕوویەکەوە مافی پێدراوە.

(بە حەیرانی ساراکا و چووکایی بم)، پێنجەیەمین ناونیشانە لە کۆکتێبە ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا). ساراکا و چووکا، هەردووکیان دوو ئێڵن لە نۆ هۆزەکەی گەلی مێرووییەکان. شاعیر چونکە لە گەشتەکەی لەناو کتێبی (وەک مێروویەک باڵم گرت بۆ لای مێرووەکان)ـدا، ڕۆسێتتا لە دەست دەدات، ئیتر ئۆقرەی مانەوەی لەنێو (مێرووەکان) لێ هەڵدەگیرێت و بڕیار دەدات بڕواتە ناو ساراکاییەکان و چووکاییەکان، بۆ ئەوەی کەمێک باری خەفەت لەسەر شانی کەم ببێتەوە. بە ئەگەری زۆرەوە کە وشەی حەیرانبوون لەوێدا ئاماژەیە بۆ فریاگوزاری ئەو خەڵکەی کە ڕووی لێ کردوون و بە دەمەوەی هاتوون. گەشتەکانی ئەم کتێبانە، پێکداچوون، بە تاک سەربەخۆن و بە گشت پێکبەستراون. کۆی گشتییان ڕۆمانەشیعرن. ناونیشان شیعرییە و خوێنەر تاسەی کنە و پشکنینی دەقی بۆ دەکات.

(غەڕغەڕەم بە وشەی یاکووەکان کرد)، شەشەم ناونیشانی پۆلەکتێبی ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)یە. یاکووەکان کە بە مانای تەنیایی دێت، گەلێکن لە وڵاتی کینیا. شاعیر لەسەر پرسی زمان دەوەستێتەوە، بەم ناولێنراوە شاعیر دەیەوێت پێمان ڕابگەیەنێت کە تێرە لە کنە و پشکنین و لەناو گەلناسیدا تواوەتەوە و گەڕیدەیەکی چوستە. ناونیشانەکە بە تەواوی پێوەری هونەریبوونی تۆمار کردووە.

(ئیلچامووس و خەونی ڕاوە ماسی)، حەوتەم ناونیشانی پۆلەکتێبی ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)ـیە. ئیلچامووسەکان کۆمەڵە خەڵکانێکی کینیایین و پیشەیان ڕاوەماسییە، وەک ڕەگ دەچنەوە سەر ماساییەکان، شاعیر بە تێکەڵاویەتی لەگەڵ کولتوور و نەریتە میللییەکان توانیویەتی سوودی باش لەو سەرچاوە وەربگرێت بۆ دەوڵەمەندکردنی ناونیشانەکانی. گەڕانەوە بۆ فەرهەنگ و هەڵبژاردنی ناونیشانی دەق، جوانی و قورساییەک بە بەرهەمەکە دەدات.

(ڕۆشنایی و تاریکاییی تووگێن و پۆکۆتەکان)، هەشتەم ناونیشانە لە دەستەکتێبی ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)دا. تووگێنەکان کۆمەڵە خەڵکانێکن لەو یازدە پۆلەی نەتەوەی (کالێنجین) لە وڵاتی کینیا. پۆکۆتەکانیش بە هەمان جۆر کۆمەڵە خەڵکانێکن لەو یازدە پۆلەی نەتەوەی (کالێنجین). ناونیشانی ئەم کتێبە بە دوو واتا هاتووە، یەکەمیان ڕۆشنایی وەک ئاماژەیەک بۆ ڕۆحی تووگێنەکان کە خەڵکانێکی نەرم و نیانترن، ئاشتیپەروەرن و دوورن لە شەڕانگێزیی، تاریکاییش لە بەرانبەری پۆکۆتەکان هاتووە کە خەڵکانێکی ڕەق و شەڕخوازن. واتای دووەمی ناونیشانەکە (ڕۆشنایی/ تاریکایی) وەک یەکەیەکی سەربەخۆ و دوور لە ناوی ئەو دوو گەلە وەربگرین، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پاژە شیعرەی کە لەسەر کۆرۆنایە و لەوێدا شاعیر ئاماژەی بەو دۆخە داوە، دەڵێت:
(ئەم پەتایە، کەرتەشییەکی ڕۆحسمە
چۆن لە ماڵۆچکەی زەویندا
ڕۆشنایی و تاریکایی دەسمێ؟ .)

ئەم ناونیشانە دوو ڕەهەندە و دوو واتا لە خۆدا کۆ دەکاتەوە.

(ناندی و تێریک و کیپسیگیس وەک سیانەیەک لە چاوی مندا)، دەکاتە نۆیەم ناونیشانی پۆلەکتێبی ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا). هەر یەک لە ناندی و تێریک و کیپسیگیس سێ گەلن و سەر بە نەتەوەی (کالێنجین)ـی کینیان. ئەم ناونیشانە جەختکردنەوەیەکە لە یەکانە ڕوانینێکی شاعیر بۆ ئەم سێ گەلە. ناونیشانێکی درێژە، ئەوەی دژواری کردووە لە ڕووی دەربڕینەوە تاقە واژەی (کیپسیگیس)ـە. ئەم وشەیە بۆ خوێنەر دەبێتە لەمپەر لە بەردەم گۆکردنی ناونیشانەکەدا. هەڵبەت هاتنی (وەک)ـی ئامڕازی پەیوەندی هاوتای پیتی (ش)ـە، کە ڕۆڵی جەختکردنەوە و دڵنیایی کردنەوەیە. دەکرا ئامڕازی پەیوەندییەکە نەهاتبا لە پێناوی هەوڵدانی کورتبڕی ناونیشانەکەدا.

(شەش کێڵگەی کالێنجین)، دەیەم ناونیشانی دەستەکتێبی ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)ـیە. لێرەدا دەبێت بزانین کالێنجین نەتەوەیەکە و لە چەندین دەستەگەل درووست بووە و خاوەن شوناسی کینیایین. ئەم ناونیشانە لاوەکییە لە سێ وشە پێک دێت، ناونیشانێکی ژمارەییە، کە لە ناونیشانی کتێبەکەوە دەپەڕینەوە بۆ پاژە ناونیشانەکانی دەقەکان، ئەو تەونکارییە کارامەییەی شاعیرمان بۆ ڕوون دەبێتەوە لە چۆنییەتی کارکردنی تانوپۆی بژاردەی ناونیشانەکان. ئەم ناونیشانە دەکرێت بە یەکێکیتر لە ناونیشانە وردە کارلەسەرکراوەکانی ئەم کۆمەڵە کتێبە وێژەییە هەژمار بکرێت.

(لە هەر گەلێکدا شیعرم کاژی خۆی فڕێ دەدا)، ناونیشانی یازدەیەمین کتێبی ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)ـیە. سرووشتی ناونیشانی دوایین کتێب وا دەخوازێت درێژ بێت، چونکە وەک لە ناونیشانەکەوە ڕوون دەبێتەوە کە ئاماژە بە فرەگەلێک دەکات، لە ڕاستیدا چەندین گەل بەسەر دەکاتەوە، بۆیە ناونیشانەکە پڕ بە پێستی ناوەرۆک هاتووە.
ناونیشانەکە کە درێژە، بەڵام لە ڕووی ئاوازەوە خۆشزارییە و وا لە خوێنەر دەکات بە دوای ئاماژە شاراوەکەی پشتەوەی ناونیشانەکەدا بگەڕێت. هەندێک جار ناونیشانی درێژ هەن چونکە خۆشئاواز و شیعرییەت و بە وێنە و هزرین بارگاوین، کێشەیەک بۆ خوێنەر چێ ناکات و درێژی ناونیشانەکە ئاسایی دەبێتەوە.
کۆی پڕۆسەی ناونیشانەکان بە ئاگاییەوە کاریان تێدا کراوە و پاراتێکستی ئەم ئەزموونە شیعرییە کە بۆکسێکە لە یازدە کتێبدا، بە وردی و لێزانینەوە دەستی بۆ براوە. لەبارەی ناساندنی پاراتێکستەوە کە دەکرێت وەک دەقی دووەمی دەق بیناسێنین. بۆ زیاتر ڕوونکردنەوەی گوزارشتی دەقی دووەمی دەق، ڕوونتر ئاماژەی پێ بدەم ئەوەیە کە ڕووبەرگ و ناونیشانی دەرەکی و ناوەکی دەقەکان و پێناسی کتێب و تابلۆی بەرگ و پێشکەشە و دەروازە و ڕەگەزی دەق و پاشکۆ و هێڵکاری ناوخۆی لاپەڕەکان و هەر هەموو ڕێنیشاندەری پەڕلەکانی ناو دەقن کە بە هەموو پێی دەگوترێت پاراتێکست.

(گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)ـی پێشەوا کاکەیی، بە بایەخەوە ئاوڕی لە پاراتێکست داوەتەوە و ئەزموونێکی سەرکەوتووانەیە.

فرەکولتووری لە بەرانبەر توندوتیژیدا:

هەر نەتەوەیەک لە مێژوودا قۆناغێکی بەرگری هەبووە. مێژوو دڵنەرمانە تێنەپەڕیوە، ڕۆحی نەتەوەکان لە ڕۆحی مرۆڤەکان دەچێت، کە بە سرووشتێکی دڵڕەقانە تەنراوە. نەتەوەی سەردەستە، نەتەوەی ژێردەستەی قووت داوە. لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، کەمترین تێگەییشتن لە نێوان نەتەوەکان ئامادەیی هەبووە. لەگەڵ سەرهەڵدانی شارستانیی تازەدا، هێشتا مرۆڤەکان کولتوور و شوناس و زمان و مێژوو و سەروەری و تەنانەت هەبوونی یەکتر ڕەت دەکەنەوە.

لە بەرانبەردا کاری ئەدەبیاتە ئەو تێگەییشتنە مرۆییە دەستکاری بکات و بیگۆڕێتە سەر پێکەوەژیان و یەکتر پەسەندی. بەڵام بە هۆی ململانێ و جەنگەوە، سیاسەت و سۆزی جەماوەری ڕۆڵیان لەسەر ئەدەبیات هەبووە، بەمەیش جۆرێک ئەدەب سەر هەڵدەدات پێی دەگوترێت: ئەدەبی بەرگری.
دەکرێت لەم ئەدەبەدا بەر زۆرترین ڕێژەی بە ئاژەڵاندن و سووک ڕوانین لەویتر و هەڕەشە و بێ بەهاکردنی مرۆڤ ببینەوە. ئەم ئەدەبە هەرگیز ناچێتە خانەی ئەدەبی مرۆڤایەتی و ڕاستەقینەوە. ئەمە باسکردن نییە لەو ئەدەبەی بەرگرییەکی مرۆڤانە لە نەتەوەیەکی داگیرکراوی بندەستە دەکات، بەڵکوو مەبەست لەو ئەدەبەیە کە بەرگرییە لە چوارچێوەی دەمارگیریی نەتەوەییدا! ئەدەبێک کە کار لەسەر سڕینەوەی ئەویتر دەکات، دژە پێکەوەسازانی ئاشتیانەیە.
ئەدەبێک کە دەرفەتی وتووێژ نادات و تاکە هەوڵی خۆسەپاندنە. لەو سەردەمەی ئەدەبی کوردی کە دەیەوێت خۆی لە قۆناغی ڕۆمانتیک جیا بکاتەوە، ڕوانگە و کفرییەکان کە سەر هەڵدەدەن لە قۆناغی هەفتاکانی دەیەی ڕابردووەوە کە باس لە دیارترینیانە، ڕەنگە هیچ شاعیرێک هێندەی شێرکۆ بێکەس دەستی نەبووبێت لە بەرهەمهێنانی ئەدەبێکدا کە خۆی لە جیهان دادەبڕێت و دەکەوێتە سەنگەری ململانێی حیزبی و باڵەکانی ناو حیزب و ناکۆکییە زۆرەکانی لەگەڵ ڕووبەری تێگەییشتن لە پەیامی بانگەشەی ئەدەبی مرۆڤانە، ئەدەبێک کە بیەوێت لە ڕوانگەیەکی بەرینەوە بۆ جیهان و لە جیهان بڕوانێت و کێشەی شوناسی بخاتە بەردەم ئەوانیتر و جیهان، نەک لە سۆنگەیەکی باریکی نەتەوەیی و حیزبییەوە!
هەرگیز کێشەکە ئەوە نییە ئەدەبیات لەکاتی تەنگانەدا ئاوڕ لە پرسە نەتەوەییەکەی بداتەوە، بەڵام چۆن ڕوانین و دیدێک، ئەوە جێی باسەکەیە. ئەمە شێرکۆ دەخاتە بەردەم هەڵەیەکی گەورەی ئەدەبییەوە، کە تا تەمەنێکی زۆر لەگەڵیدا هەڵدەکشێت. هەرچەندە لە کۆتاییەکانی تەمەنیدا لێی هەڵدەگەڕێتەوە، بەڵام بە مانا مرۆڤانەکە نییە، بەڵکوو ئەوەی ئاگاداری قۆناغە باوەڕمەندییەکانی شیعری شێرکۆ بێت، دەزانێت کە بە مانای مرۆڤانە نا، بەڵکوو پشتکردنە دەسەڵات بە مانای باڵێکی نوێی حیزبی و ئۆپۆزسیۆنانەیە بەرانبەر کێشەکان و تاکی کوردی و کۆمەڵگەی سیاسییە دەرەبەگە کوردییەکان. باوەڕە شیعرییە بەرهەڵستکارییەکەی شێرکۆ لە دەقی واڵای (ئێستا کچێک نیشتمانمە) کە ئەم دەقە بەیاننامەی ڕوو هەڵگەڕانی شێرکۆ لە دەسەڵات پێشان دەدات، لە ڕاستیدا بە هۆکاری بەسەرچوونی مۆدی حوکمڕانی دەسەڵات بوو، لەوێوە دەچێتە پاڵ وێستگەی دەسەڵاتێکی ئۆپۆزیسیۆنانە لەپێناو لە دەستنەدانی جەماوەرەکەی، چونکە هیچ شاعیرێک هێندەی شێرکۆ جەماوەرویست نەبووە، چونکە ئەم شاعیرە شاعیری شۆڕش بووە، شۆڕشیش هەمیشە پێویستی بە جەماوەر و دەنگی ئەویترە. بۆیە بڕێکی زۆری ئەدەبیاتی شێرکۆ بێکەس، بەرهەمهێنەرەوەی ئەدەبێکی توندوتیژە بەرانبەر ئاژەڵان و مرۆڤ. ئەدەبیاتێکە لەبری نەرمونیانت بکات، وا دەکات تۆڵەسێن، زبر و نالێبووردە بیت، ئەمەش کاریگەرییەکی تەواو نەرێنیانە دەگوازێتەوە سەر دەروونی بەردەنگ. بەم پێیە بێت ئەدەبیاتی شێرکۆ بێکەس ئیشی لەسەر فرەکولتووری نەکردووە و توندوتیژی مرۆیانە و ئاژەڵیانەی خستووەتەوە، بەوەی لە ڕێگەی بە دەعەجانکردنی مرۆڤەوە، پێشناوێکی نەگریسانەی سەرباری جۆری ڕەگەزیی ئاژەڵەکان کردووە.

گەر بۆ فرەکولتووری بگەڕێینەوە، گرنگترین شاعیرێک کە پێویستە بە بایەخەوە لێی بڕوانین پێشەوا کاکەییە. ئەدەبیاتی پێشەوا ئەزموونێکی گەنجە، بەڵام ئەزموونێکی تولانی و بارگاوییە بە مەعریفەی شیعریی. ڕوانین لە شیعر بە تێگەییشتنەوە، ڕۆچوونە بەناو خاڵە بنەڕەتییەکانی بیرکردنەوەی شیعریانە. هەر دەستبردنێکی بۆ پڕۆسەی شیعریی، ئاگامەندانەیە، بە ئاگاییەوە کار لەسەر ئەندازەسازیی شیعرییەتی خۆی دەکات.
لە دوایین کتێبی ڕۆمانەشیعریدا (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)، کە بۆکسێکە لە یازدە کتێبدا، گەلانێکی ڕەشکەڵە تەوەرەییە و دەچێتە ناو ڕەگی نەریتە میللییەکانەوە و زمانی کۆن و ئەفسانەسازی و فرەکولتووری و فەرهەنگ و کەلەپووریانەوە. بەم سەرگەرمییەوە دەست بە گێڕانەوەکانی دەکات، گێڕانەوەیەک کە چۆن دانتی (کۆمیدیای ئیلاهی) پێ نووسییەتەوە.
سەرجەم ئەم کتێبانە جەخت لەسەر بیرۆکەی فرەکولتووری و فرەشوناسیی گەردوونی دەکەنەوە، ((دەبێ بە جۆرێکی دی، گەلان پێکەوە ببەستینەوە ))، ئەم دێڕە و دەیانی تر لە کتێبی (گیکویوو و تیرەی کچانی مۆمبی)ـدا، تەواو پاڵپشتی بۆچوونەکەمانە. کڕۆکی ئەم پڕۆسە شیعرییە، دڵداری کردنە لەگەڵ سرووشت و نیانی و ژینگە و ڕووەک و درەخت و هەوا و ئاو و ئاسمان. تۆ ئەگەر ڕەشکەڵەیت، زەردەڵەیت، سپیکەڵەیت، سوورکەڵەیت و هەر شێوەیەکیت. هەر زمانێکت هەیە و هەر پاشناوێک، هەر کولتوورێک و هەر باوەڕێک، هەر ئایینێک و هەر ڕەگەزێک، چونکە تۆ مرۆڤیت، لەم ئەزموونەی پێشەوادا جێگەی بۆ کراوەتەوە. بەڵکوو بە یەکسانی و دوور لە هەر کردەیەکی ڕەگەزپەرستانە. بەرزنرخاندنی ئەم ئەزموونەی شاعیر لەوێدایە کە ڕەگەزپەرستانە لە دەوروبەر وەک دۆست و نادۆست ناڕوانێت، بەڵکوو دەرفەت دەداتە دوواندن. شاعیر دەڵێت؛
((نەمدەویست وەک گۆستاڤ یۆنگ
بڵێم لە ژوورێکدا خەوتم، بۆنى تەپاڵەی لێ دەهات
خۆم بکەمە دەروونشیکارێک و
هەموو شتێک بە کولتووری سپی بخوێنمەوە .))

لەم ڕووبەرە شیعرییەی کاکەییدا، جیاوازی چینایەتی گەیشتووەتە پلەی سفر، جیاوازی ڕەگەزی و جیاوازییە زۆرەکان ڕێگەیان پێ نەدراوە، خۆیان نماییش بکەن، مامەڵەکە تەواو مرۆیانەیە. شاعیر لەم کتێبەیدا، خاوەن گوتارێکی دژە سەرمایەدارییە و دژە بەو بیرکردنەوە سپییەی بە عەقڵێکی سپیپێستانەوە کە دەخوازێت پلەبەندی درووست بکات و جیهان دابەش بکاتە سەر بەرز و نزم و کۆیلە و سەردار. هاوڕێ لەگەڵیدا دژە ئەقڵیەتی ڕەگەزپەرستانەیە بۆ شوێن. شوێن ئازاد دەکات و دژە بە سنوورە درووستکراوەکانی مرۆڤ. هاوسات ئەم کتێبە شۆڕشێکە بەسەر ئەقڵی دەمارگیرانەدا، ئەم بیرە جوداخوازییە بە تەواوی لە فیلمی (خزمەتکارەکان)ـدا کە ئەمریکییە، جەختی لێ کراوەتەوە. باس لە کۆمەڵێک ژنە خزمەتکاری ڕەشکەڵە دەکات کە چۆن سیستەمی دەرەبەگانەی سپیکەڵەکان دەیانچەوسێننەوە. فیلمەکە ئەو واقیعەمان بۆ دەخاتە ڕوو کە مرۆڤ داگیرکەر و ستەمکاری مرۆڤە، دوا جار شۆڕشی ڕەشکەڵەکان بەسەر یاسا زۆرەملێکاندا سەر هەڵدەدات و دەگەنە جۆرێک لە ڕزگاری و ئازادی. بۆیە (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا) دابڕانە لە زەوقی ڕاهێنراوی چەندین ساڵەی شیعری کوردی، بە جۆرێک لە خەیاڵەوە بۆ کەرەستە و چێژ و مانا و بیرکرنەوەی زمانییانە.

بەدوای ساڵێک لەهەڵبژاردنەکانی عێراق و چەندین گفتوگۆو دانوسان و کێشمەکێش و بارگرژی نێوان پارتی و یەکێتی، دەرئەنجام لەژێرناوی پەیامی پوچ و بێناوەرۆکی “یەکڕیزی کوردە”وە لەسەر پۆستی سەرۆک کۆمار ڕێکەوتنێكی ناچاری و شەرمنۆکانەیان واژۆکردو ڕاگەیاند. بەهەمانشێوەی ملکەچیەکانی پێشوویان، پابەندبوون و پاشکۆبوونیان بەئایندەی حکومەتێکی تەوافقی بێپایەی بەغداوە دووپات کردەوە. چەندینبارە ئایندەی سیاسی کوردستانیان خستەوە ژێر ڕەحمەتی چارەنووسی خۆسازدان لەگەڵ هێزە کۆنەپەرست و تائفیە میلیشیاکانی عێراقدا. گەر ملکەچی پارتی و یەکێتی بۆ بەشداریان لەدەسەڵاتی سیاسی لەرزۆکی بەغدا لەو ناچاریەوە هاتبێت پێگەی سیاسیان لە ناوچەکەدا داشکاوە و لە قەیرانێکی قوڵی ئابوری و سیاسی تێوەگلاون، ئەم خۆسازدانەو ڕێکەوتنەیان نەک ناتوانێ بۆ دانیشتوانی عێراق و بۆ دانیشتوانی کورسستان نیشاندانی ئایندەیەکی گەش بێت بۆ کۆتاییهێنان بە نائارامی و ناسەقامگیری سیاسی و گێژاوی سیاسی لەکوردستان و ناوچەکەدا، بەڵکو ناشتوانێ ئاڵۆگۆرێک بێت لەبردنەپێشەوەی پێگەی سیاسی خۆشیاندا. لەهەمانکاتدا ڕیگای دەربازبوونشیان نابێت لە قەیرانەکان.هەربۆیە دەبینین ئەو قەیرانەی یەخەی سیاسەتەکانی پارتی و یەکێتی گرتووە، زیاتر لە ڕامان و چاوەڕوانیدا ماوەتەوە، کە لەئێستادا بە ئاشکرا دەبینین ناتوانن هیچ جۆرێک بوێری ئەوە بکەن تا ئامادەسازی بۆ هەڵبژاردنی کوردستان بە ئەنجام بگەیەنن، لەناچاریدا بڕیاریان لەسەر درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمان جێبەجێ کرد.
قوڵبوونەوەی بەردەوامی قەیرانی سیاسی و ئابوری و مانەوەی بۆرژوازی کورد و حزبەکانی بە دەسەڵاتدارو ئۆپۆزیسیۆنەوە لە چارەسەرنەکردنی کێشە ئابوری و سیاسیەکانی ئەم سیستەمەی کە سی ساڵە خۆی بەسەر ژیانی خەڵکی کوردستاندا داسەپاندووە، قەیران و سیستەمێکە لە حوکمرانیدا، کە بەدیار بازاڕی جیهانی و یەکلابوونەوەی کێشمەکێشی ‌هێزە ئیمپریالیستیەکان و دەوڵەتانی ناوچەکە و بارودۆخی عێراق و ململانێی ڕەوتە بۆرژوازیەکان ڕاوەستاوە. لەئاکامیشدا کۆمەڵگەی کوردستانیان لە گێژاوێکی سیاسی و بێدەرەتانییەکی ئابوری و چاوەروانیدا ڕاگرتووە. بۆیە ڕێکەوتنی یەکێتی و پارتی لەسەر سەرۆک کۆمار جگە لە سەوداو مامەڵەی بازاڕی نێوان خۆیان، شتێکی تر نادات بەدەستەوە. ئێستا بازرگانیکردن بە پۆستی سەرۆک کۆمارو هەڵگرتنی هەڵبژاردنی کوردستانیش بۆ ناو گەنجینەیە، لەلایەک بۆئەوەیە بەڵکو نرخی هەڵبژاردنەکەیان زیاد بکات، لە لایەکی ترەوە دانانی سەرۆک کۆمارە، کە لەوێستگەیەکی چاوەڕوانیدا بۆئەوەیە بزانن ئایندەی نادیاری ئاکامی کێشمەکێشەکانی نێوان خۆیان و بەغدا و ئەو ئاڵوگۆڕ و پێشهاتانەی لەدەرەوەی ویست و ئیرادەی پارتی و یەکێتی بەسەر کوردستان و ناوچەکەدا دەسەپێنرێت، بەچی ئەگات.
ئێستاش لەگەڵ ئەوەی بە هەر بێنەوبەرەیەک لەسەر کێشەی مامەڵەی سەرۆک کۆمارو پێکهێنانی حکومەت لە بەغدا یەکلایی بوونەوە، بەڵام درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمانی کوردستان، پەیوەندە بەو هەلومەرجە سیاسیەوە، کە لەلایەک لەڕاستای ئەو پێشهات و ئاڵوگۆرانەدایە، کەئەگەری ئەوە پێشبینی دەکرێت دەورانێکی تازە لە ئەمنیەت بۆ سەرمایەگوزاری لە ناوچەکەدا بە دەخالەتی وڵاتانی زلهیزی دنیاوە بەڕێ بخرێت و دابمەزرێنرێت. لە لایەکی تریشەوە نیشاندانی مەترسی و بێئاسۆیی و دۆشداماوبونی حزبە ناسیۆنالست-میلیشیا دەسەڵاتدارەکانە، کە لە بەرانبەر ئەو ڕاپەرینە جەماوەریە بەرفراوانەی ئێران، کە بە ئاراستەی ڕوخانی کۆماری ئیسلامی هەنگاو دەنێت، حزبەکانی کوردایەتی لە کوردستانی عێراق سەرسام و سەرگەردانتر کردووە. چونکە ئەم ئاڵوگۆڕانە تەواوی پێگەو جێگەوڕێگەیی پارتی و یەکیتی بە قەیرانێکی قوڵتر گەیاندووە و لە حاڵەتێکی چاوەڕوانیدا گەمەی سیاسی دەکەن و لە بەردەم ئایندەیەکی سیاسی نادیارو مەترسیداردا خۆیان دەبیننەوە.
ئەم دەسەڵاتە کوردیە داسەپاوە ژیان و گوزەران و سەرەتاییترین پێداویستیەکانی ڕۆژانەی هاوڵاتیانی هەواڵەی بازاڕ کردووە و سپاردویەتی بە چاوچنۆکی سەرمایەداران. ئەم دەسەڵاتە، کە ٣٠ ساڵە کۆمەڵگه‌ی کوردستانی لە گێژاوی سیاسی و بێدەرەتانیەکی گەورەی ئابوری و نەداریدا ڕاگرتووە، ئەمڕۆش دووچاری بێئاسۆیی و سەرگەردانی زیاتر بوون. جارێکی تر بە ناوی دانانی سەرۆك کۆمار ئایندەی کوردستان ئاوێزان بە ئایندەی پر قەیراناوی وساتوسەوداو سازدانی نێوان هێزە میلیشیا تائفەکانی عێراق دەکەنەوە.
بەئاشکرا ئەوە دەبینرێت، کە لە هەر پێشهات و ئاڵوگۆڕێکدا چینی دەسەڵاتداری کوردستان ناکام و بێوەڵام و بێچارەیە لەبەڕێوەبردنی کۆمەڵگەدا. بێوەڵامە بە سەرەتاییترین داخوازیەکانی جەماوەری ناڕازی، بێوەڵامە لەسەر هەر نەخشەو دەخالەت و پلانێک، کە وڵاتانی ناوچەکە بەسەر کوردستاندا دەیسەپێنن، بێوەڵامە لەبەرانبەر پەرەگرتنی تیرۆر و نائارامیدا. هاوکات گوشارەکانی حکومەتی عێراق لەسەر هەرێم و کێشەو گێژاوی پەیوەندیەکانی نێوانیان پەتایەکە هەموو ڕۆژێک پلەکەی بەرزتر دەبێتەوە. بەرینبوونەوەی بێکاری و هەژاری و ڕوتاندنەوەی خەڵک و زۆربوونی تاوان و کەمی خزمەتگوزارییەکان، هەروەها بەردەوامی و درێژەکێشانی ناڕەزایەتی جەماوەری بۆ خواستەکانیان بە گشتی و بۆ خواستی کۆتاییهێنان بەدەسەڵات بەتایبەتی، دیاردەیەکی دیارو تایبەتی دۆخی نەوەستاوی ئێستای کوردستانە. ئەگەری سەرهەڵدانی گۆڕانکاریەکی جددیە کە پێشبینی ئەوە دەکرێت لە ڕاستای هاتنەمەیدانی جەماوەری، توڕەیی بەرفراوانی ناڕازی بە ئاراستەی خواستی ڕوخانی دەسەڵاتی پارتی و یەکێتی خۆی دەنوێنێت و هەنگاو دەنێت.
ئەم دەسەڵات و سیستەمە خوێنمژەی بۆرژوازی کورد و حزبەکانی سەپاندویانە، نە بە ئەنجامدانی دیاریکرنی سەرۆك کۆماری عێراق، نە بەپێکهێنانەوەی حکومەتی تەوافقی لە عێراقدا و نە بە چاکسازی، نە بە درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمانە کارتۆنیەکەیان چارەسەری برسێتی و بێدەرەتانی و کێشە کەڵەکەبووەکانی خەڵکی کوردستان ناکەن، بەڵکو ئامانجیان فەراهەمکردنی هەلومەرجی لەبارترە بۆ قازانجی کۆمپانیاکان و سەرمایەداران و دەستڕاگەیشتنیانە بە داهاتی زیاتر لەسەر بناغەی چەوسانەوەی جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێش، دەستراگەیشتنە بە دزی و تاڵانی و گەندەڵی زیاتر، گرێدانەوەی نان و گوزەرانی خەڵک بەڕاپێچکردنیان بۆ ژێر سایەی حکومەتێکی قەومی و مەزهەبی کۆنەپەرست و غەرقی گەندەڵی کە جەماوەری ملیۆنی عێراقی نوقمی بێدەرەتانی کردووە. ئەمەش ئایندەو ڕێگاچارەیەک نییە تا خەڵکی کوردستان ئومێدی ژیان و گوزەرانێکی باشتری پێوە گرێبدەن. ڕێگاچارەی سەرڕاست و کارساز، وەلانانی ئەم دەسەڵاتە و بەرپاکردنی دەسەڵاتێکە، کە بە ئیرادەی شۆڕشگێرانەی خۆمان تا سەرجەم داخوازیەکان و ژیانێکی شایستەی ئەم سەردەمە مسۆگەر بکات. لەم پێناوەشدا ڕێگایەکی ترمان نییە جگە لە هێنانەمەیدانی ڕیزی ڕێکخراو و یەکگرتوی خۆمان. تەنانەت هەر لەمڕێگایەشەوە دەتوانین بەتوندکردنەوەی فشار لەسەر دەسەڵات خواستە دەستبەجێکان بسەپێنین، چاوەروانی کوشندەیە، حزبەکانی کوردایەتی لەسەر بنەمای ئەو پێگە نزمەی لەناو هاوکێشە سیاسیەکانی ناوچەکەدا هەیانە، ناچارن چاوەرێ بن، بەڵام چاوەڕوانی بۆ ئێمە زیانبەخشە، چونکە هەلومەرجی نالەباری کوردستان پێویستی بەڕێکخستن و یەکگرتن و سەراسەریکردنەوەی ناڕەزایەتیەکانە.
پێویستە ڕابەرانی ناڕەزایەتیەکان تەواوی هەوڵ و توانای خۆیان بۆ ڕێکخستن و یەکگرتوکردن و دابینکردنی ڕابەرایەتیەکی کارا بۆ ئەم بزووتنه‌وه‌یە بەگەڕبخەن. بزووتنه‌وه‌یەکی بەهێزی ئەوتۆ بهێنینە مەیدان، کە هەم توانای سەپاندنی داخوازیەکانمانی هەبێت بەسەر دەسەڵاتدا و هەم سەرئەنجامیش بتوانێ ئەم دەسەڵاتە وەلابنێ و دەسەڵاتدارێتی جەماوەری ڕێکخراو لە شوراکاندا بەرپا بکات. دەسەڵاتێک کە سەرجەم ئامانج و خواستەکانمان بەدیبهێنێ و ئازادی و خۆشگوزەرانی دەستەبەر بکات.

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر
وتارێک لە ئەنجومەنی مارکس لەندەن
دەقەکە کاسێتی قسەباسەکەوە وەرگیراوە

“گۆڕانکارییەکان لە ئێران: ئایا کۆمۆنیزم دەتوانێت سەربکەوێت؟”، ناونیشانی باسەکەی ئەمڕۆیە.
با بڵێین ئەم باسە لەسەر چی نییە! لانی کەم، ئەوە ڕاستەوخۆ لەسەر ئەم شتانە نییە کە ئێمە دەیڵێین؛ بەڵام دەکرێت تاوتوێ بکرێت و کۆمێنتی لەسەر بکرێت. سەرەتا با بڵێین ڕوونە ئەو وەڵامەی بۆ ئەم پرسیارە دەیدەمەوە ئەرێنییە. واتە دەڵێین کۆمۆنیزم دەتوانێت سەربکەوێت. چونکە ئەگەر وا نەبوایە بە هیچ شێوەیەک سیمینارێکم نەدەدا. من خۆشیم بەو کەسانە نایەت کە کتێبی ورد دەنووسن بۆ ئەوەی بڵێن هیچ ناکرێ. ئەگەر نەتوانرا هیچ بکرێ، تۆ ئەمەت نەدەکرد و دەچوویتەوە ماڵەوە! لە ئەنجامدا ئەگەر کەسێک پێی وایە هیچ ناکرێت، پێموایە ڕوونە کە سیمینارێک ئەنجام نادات. وەڵامی من هەر لەسەرەتاوە ڕوونە. بە بڕوای من کۆمۆنیزم دەتوانێت لە ئێران سەربکەوێت. باسەکە لەسەر کێشەکانی ئەم چیرۆکە و ستراتیجی گەیشتن بە ئامانجێکی لەو شێوەیەیە. پێویستە باسەکە بتوانێت ئەم خاڵانە ڕوون بکاتەوە. سنوورەکانی ئەم دۆخە ڕوون بکەنەوە و لە ڕاستیدا باسی ئەو بارودۆخانە بکەن کە دەتوانرێت ئەم سەرکەوتنەی تێیدا بەدی بهێنرێت و تەرکیزیان لەسەر بکەن.

ئەمە باسێک نییە لەسەر ڕوانگە و ئاسۆی کۆمۆنیزمی جیهانی. باسی من باسی “تیۆری سەردەم” نییە، بەڵام ئایا ئەمە سەردەمی شۆڕشی پرۆلیتاریایە؟ پێگەی کۆمۆنیزم لە سەردەمی ئێمەدا چییە؟ ئایا دەتوانێت سەربکەوێت؟ ئەو باسانەی کە ئەوانەی پێڕەوی تیۆری سۆسیالیزم دەکەن ئاشنان، بۆ نموونە لینین ئەم سەردەمە بە سەردەمی شۆڕشە پرۆلیتاریاکان دەزانێت. ئایا گەیشتوینەتە کۆمەڵگایەکی پۆست ئیمپریالیزم؟ ئایا سۆسیالیستەکان دەتوانن لە کۆمەڵگایەکی وادا دەسەڵات بگرنە دەست؟ باسی من لەم ئاستەدا ئەبستراکت نییە. هیچ باسێک لەبارەی “تیۆری سەردەم”ەوە نییە.

ئەم باسە لەسەر مۆدێلی ئابووری سۆسیالیزم نییە. واتە لێرەدا نامەوێت باس لەوە بکەم کە ئایا دەتوانین کۆمەڵگەیەکی سۆسیالیستی دابمەزرێنین، یان لەسەر کێشە ئابوورییەکانی دروستکردنی پێکهاتەیەکی سۆسیالیستی لە کۆمەڵگادا (گوتم کە ئەمانە دەتوانن پەیوەندییان بەو باسەوە هەبێت کە من دەیکەم، بەڵکو فۆکۆسی باسی من لەم کۆبوونەوەیە تایبەت نییە بە مۆدێلی ئابووری سۆسیالیزم و ئایا دەتوانرێت جێبەجێ بکرێت یان نا؟
ئەمە باسێکە لە بارەی دۆخی سیاسی ئێران و هێزە سیاسییەکانی ئێران. کۆمۆنیزم کە لێرەدا باسی سەرکەوتنی دەکەم، وەک هێزێکی سیاسی لە کۆمەڵگای ئەمڕۆی ئێراندا باسی دەکەم. ئایا ئەم هێزە سیاسییە دەتوانێت سەربکەوێت؟ لە ئەنجامدا ئەم سەرکەوتنە بەزۆری سەرکەوتنێکی سیاسییە. لەوێشەوە پرسیارەکانی داهاتوو دەوروژێنرێن. ئایا دەتوانێت ڕیزبەندی بردنەوەکانی بپارێزێت؟ چۆن دەتوانێت کۆمەڵگا بگۆڕێت؟ هتد; کە دەتوانین پارەیان پێ بدەین. بەڵام ئەو پرسیارەی من لەم سیمینارەدا هەیەتی و دەمەوێت باسی بکەم ئەوەیە کە ئایا کۆمۆنیزم وەک هێزێکی سیاسی چانسی بەدەستهێنانی دەسەڵاتی هەیە لە پێشهاتەکانی ئێستای ئێراندا؟ باسی من لەم چوارچێوەیەدا سنووردارە. تا ئەو جێگایەی کە پەیوەندییان بەم باسەوە هەیە، زیاتر باس لە باسە تیۆری و ئەبستراکتەکان دەکەم.

ڕوونە کە پرسیاری ئەوەی کە ئایا دەتوانرێت کۆمۆنیزم بپارێزرێت لایەنێکی گرنگی ئابووری و پێکهاتەیی هەیە، هیچ گومانێکی تێدا نییە و من تا ئەو ڕادەیە ئاڕاستەی دەکەم و ئەگەر دوای دوو ساڵ دەسەڵاتی سیاسی بگریت، ئایا هێشتا لە دەسەڵاتدایت؟ تا ئەم ڕادەیە پەیوەندی بە باسەکەی منەوە هەیە، بەڵام پانتاییەکەی وەک یەکە.

وە سەرئەنجام لەم باسەدا هەوڵ دەدەم وەڵامی زنجیرەیەک پرسیار بدەمەوە کە فڕێ دەدرێنە سەرمان. من هەوڵ دەدەم پرسیارەکان بوروژێنم و وەڵامیان بدەمەوە، بەڵام ئەگەر پرسیارێک لەدەست بچێت، پێشبینی دەکەم ئەوانەی گومانیان هەیە یان کێشەیەک دەبینن لە کۆبوونەوەکەدا بیروژێنن. بۆ نموونە: بەم تایبەتمەندیانەی کۆمەڵگا، یان ئەم تایبەتمەندیانەی بزووتنەوەکە، یان ئەم دۆخە نێودەوڵەتییە، چۆن کۆمۆنیزم دەتوانێت بەسەر ئەم ئاستەنگە تایبەتانەدا زاڵ بێت؟ لە بەربەستی قبوڵکردنی لەلایەن ڕۆژئاواوە، لە پرسی تیرۆریزمی ئیسلامییەوە، لە چۆنیەتی دروستکردنی پێکهاتەیەکی ئابووری سۆسیالیستییەوە، ئەمانە ئەو پرسیارانەن کە لە ئێمە دەکرێن و هەوڵ دەدەم وەڵامیان بدەمەوە.

سەبارەت بە تەواوی باسەکە بە پشەکیەک سەبارەت بە دۆخی سیاسی ئێستای ئێران باسەکەم دەست پێدەکەم.

ئەم پێشهاتانە چین کە ئێمە لە ئێران باسی دەکەین؟ هەمووان هاوڕان لەسەر ئەوەی لە ئێران شتێک ڕوودەدات. ڕای ئێمە چییە؟ چی ڕوودەدات؟ بە بڕوای من دوو بۆچوون لە کۆمەڵگای ئێراندا لە روونکردنەوەیان بۆ ئەوەی لە ئێران روودەدات رووبەڕووی یەکتر دەبنەوە. یەکێک لە ڕوونکردنەوەکان ئەوەیە کە تەواوی بناغەی بزووتنەوەی دووی خورداد و لایەنگرانی لەسەری بنیات نراوە؛ و ئەوەش ئەوەیە کە دوای بیست ساڵ، کۆماری ئیسلامی خۆی لەگەڵ ژیانی ئابووری، سیاسی و فەرهەنگی کۆمەڵگادا دەگونجێنێت و حکوومەتێکی ئاسایی و کۆمەڵگایەکی مەدەنی لە ئێران پێکدەهێنێت و ئەم پێشهاتانە پرۆسەی بوون بە حکوومەتی کۆماری ئیسلامین لە ئێران، بە واتای ئاسایی و ڕۆتین و ڕۆژانە دێت. ئەمە تێزی دووی خوردادە. تێزی حەجەریانە. تێزی ئەسەریەتەکان و تێزی تودەییەکان و تێزی هەموو ئەوانەیە کە بە مانایەک ڕووخاندن ڕەتدەکەنەوە. ئه‌وان پۆتانسێلی پێشهاته‌ شۆڕشگێڕانه‌کانی ئێران ڕه‌ت ده‌که‌نه‌وه‌ و ده‌ڵێن ده‌بێ به‌ بێ توندوتیژی ئه‌نجام بدرێ. “نا توندوتیژی” یان ڕیفۆرمخوازی ئیسلامی یان نائیسلامی هەمووی لە چوارچێوەی ئەم تێزە گشتییەدایە کە: باسەکە لەسەر گۆڕینی سیستەم نییە، ئەگەر وابێت، کۆتایی ئەو پرۆسەیەیە کە حکومەتی ئاسایی تێیدا دەکرێت پێکهاتووە، و خودی کۆماری ئیسلامی بۆتە ئاڵاهەڵگری چاکسازیی خۆی.وە ئەمە ئەو پرۆسەیەیە کە ڕوودەدات و بەم شێوەیە کۆماری ئیسلامی جێگەی خۆی لە ئێران، لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، لە ئابووریی جیهان و هتد دەدۆزێتەوە. واته‌ ئه‌وانه‌ی ده‌یانه‌وێت رووخاندنه‌كه‌ ره‌ت بكه‌نه‌وه‌، له‌سه‌ر ئه‌و چوارچێوه‌یه‌ دامه‌زراون كه‌ كۆماری ئیسلامی ده‌یگۆڕێت بۆ حكومه‌تی بۆرژوازی ئێران. سەرخانی سیاسی و ڕژێمی سیاسی سەرپەرشتی پەرەسەندنی سەرمایەداری لە ئێران و مۆدێلی ئابوورییەکەی وەک خۆی دەمێنێتەوە. لە ئاکامدا جەمسەری یەکەمی قەیرانی کۆماری ئیسلامی بە قەیرانی فراکسیۆنی ئەو دەزانێت. کێشەکەی بە بەشێک لە کێشەی حکومەت دەزانێت. له‌م سیسته‌مه‌ی بیركردنه‌وه‌دا ته‌واوی كۆماری ئیسلامی له‌ ژێر پرسیاردا نییه‌، به‌ڵكو به‌شێكی له‌گه‌ڵ ئه‌م گه‌شه‌كردنه‌وه‌ ناگونجێت له‌ ژێر پرسیاره‌ و ده‌بێ دانیشتن. لە ئەنجامدا “قۆرخکاری” و “تۆتالیتاریزم” ئەو وشانەن کە بۆ وەسفکردنی بەشە نەشیاو و دواکەوتووەکەی حکومەت بەکاردەهێنرێن. ئەم وەسفانە بۆ ئەو بەشە بەکاردەهێنرێت کە ڕێگری لە سەرهەڵدانی کۆمەڵگەیەکی مەدەنی لە ژێر چەتری ڕیفۆرمخوازی ئیسلامی کردووە و جەمسەری یەکەمی ئەم کێشەیە. بەڵام باقی ڕێژیم و تەنانەت دەستووریش شتگەلێکن کە دەکرێ دواتر هەموار بکرێنەوە. ئەم جەمسەرە حکومەتی کۆماری ئیسلامی لە قەیراندا نابینێت، ڕاست لە قەیراندا دەبینێت. ئەو ماف بە هۆکاری بەدبەختی ئەم حکومەتە دەزانێت و پێی وایە ئەگەر مافی دانیشتن بێت ئەوا دۆخەکە دەکەوێتە سەر ڕۆلەرکۆستەرێک.
بە بڕوای من ئەم دیدگایە جەمسەرێکی گشتییە کە تیایدا ریفۆرمخوازە ناسیۆنالیستەکانی ئیسلامی و حکومەتەکان و خوردادیەکان و ئۆپۆزیسیۆنی لایەنگری رژێم هەموویان نزیکەی یەک رادە جێیان دەبێتەوە و لە ئەنجامدا هەستی خزمایەتی دروست دەبێت لە نێوان ئۆپۆزسیۆنی ناوەوە و دەرەوەی حکومەت لەم جەمسەرەدا. ئەم قوتبە ڕەئیس دانا بۆ نموونە بە بەشێک لە بزووتنەوەی گشتیی خۆی بۆ چاکسازی لە کۆماری ئیسلامی دەزانێت و دەڵێت هەریەکێک لە ئێمە بەشێکین لە بزووتنەوەیەکی سیاسی فراوان. یاخود ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌م قۆناغه‌ مێژووییه‌ به‌ یارمه‌تی ئه‌م خه‌ڵکه‌وه‌ ده‌چێته‌ قۆناغێکی دیکه‌ی نوێوه‌، که‌ کۆماری ئیسلامی ده‌ستکاری کراوه‌ و دۆخی ئابووری ئێران باشتر بووه‌ و هتد.

لە لایەکی دیکەوە بۆچوونێک هەیە کە دەڵێت ئەم قەیرانە تەواوی کۆماری ئیسلامییە و کۆماری ئیسلامی بە گشتی لەگەڵ پرۆسەی مێژوویی ئێران ناتەبایە و دەڕوخێنرێت. ئەم قەیرانە قەیرانی ڕووخاندنە؛ قەیرانەکە تەواوی کۆماری ئیسلامیە. کۆماری ئیسلامی بڕیارە بڕوات. هەروەها ئەم سیستەمە بناغە و پێشمەرجەکانی خۆی هەیە. بڕیار نییە کۆماری ئیسلامی لە ئێراندا ببێتە حکومەتی بۆرژوازی ئاسایی و لەم هەلومەرجانەدا قۆناغێکی کەڵەکەبوونی سەرمایە لە ئارادا دەبێت. ڕەوتی دۆخەکە ئەوەیە کە هەندێک هێز ئەمانە فڕێ دەدەن. لەم ڕوانگەیەوە ئارگومێنتەکە ئەوەیە کە ڕەوتی بارودۆخی سیاسی بەرەو ڕووخانی ڕێژیمی ئیسلامی دەبات. “کۆماری ئیسلامی” نەک هەر دژایەتییە، بەڵکو پرۆسەی چارەسەرکردنی لە ڕوانگەیەکی مێژووییەوە دەستی پێکردووە. ڕەوتی دۆخەکە ئەوەیە کە هەندێک هێز ئەمانە فڕێ دەدەن. ئەمە ئەو چوارچێوەیەیە کە باسەکەمی تێیدا دانراوە. من سەر بەم ئۆردوگایە و پێم وایە زۆربەیان، یان ڕەنگە هەموو ئەوانەی لێرە دانیشتوون، هەروەها سەر بەم ئۆردوگایە بن، کە ئەم قەیرانە هەموو کۆماری ئیسلامییە. کۆماری ئیسلامی لەگەڵ واقیعێکی مێژوویی دژ بەیەکدایە و دەبێ بڕوات و هەر ئێستاش پرۆسەی رۆیشتنی دەستی پێکردووە.

لەم چوارچێوەیەدا دەگەینە ئەوەی کە کۆمۆنیزم لەم پرۆسەیەدا چ چانسێکی هەیە و چۆن لەم کەیسەدا دێتە دەرەوە؟ چەند وشەیەک دەڵێم لەسەر بنەمای قەیرانی کۆماری ئیسلامی و هێزەکانی پێوەندیدار. پاشان هەوڵ دەدەم لە چوارچێوەی ئەم دۆخە گرینگەدا، لە چوارچێوەی هاوکێشە سیاسی و ئابووری و کولتوورییەکاندا، لە پێوەندی لەگەڵ ئەو هێزانەی دیکە کە لە مەیداندان و خەبات دەکەن بۆ گەیشتن بە دەسەڵات، چانسی کۆمۆنیزم بکۆڵمەوە و پێداویستییەکانی بژمێرم .
ڕیشەی یەکەمی قەیران لە کۆماری ئیسلامیدا ئابوورییە. کێشەی ئابووری ئێران سیاسەتی خراپی ڕەفسەنجانی نییە یان هەندێک کردار و سیاسەتی هەڵەی حکوومەت یان هەندێک هەڵە لە پێوەندی لەگەڵ پیشەسازی و بەڕێوەبردندا نییە. ئابوری ئێران ئابوری وڵاتێکی ٧٠ ملیۆن کەسە کە لە دونیای سەرمایەداری ئەمڕۆدا لە کایەی گشتی کەڵەکەبوونی سەرمایە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دەرچووە. هەر وڵاتێک بخەیتە ئەم دۆخە، لەڕووی ئابوورییەوە نەهامەتی دەبێت. وەک ئەوە نییە کەسێک سیاسەتێکی هەڵەی گرتۆتەبەر و ئابووری ئێران تێکچووبێت. هەژاری زیادی کردووە یان دەبێت سەروەت و سامان ڕێکبخرێت. سەرمایەداری دەبێت سەرمایەداری بێت و گەشە بکات تا بتوانێت کەمترین خۆشگوزەرانی دابین بکات کە مەرجە بۆ مانەوەی. پێویستە بتوانێت پێداویستییە سەرمایەییەکان و پێداویستییە تەکنەلۆژییەکانی کۆمەڵگا چارەسەر بکات و بتوانێت قازانج بۆ خاوەن ئامرازەکانی بەرهەمهێنان بگەڕێنێتەوە و بژێوی ژیانێک بۆ بەشە بەرهەمهێنەکەی کۆمەڵگا بگێڕێتەوە، بۆ ئەوەی ئەم سیستەمە بەردەوام بێت. سه‌رمایه‌داری و سه‌رمایه‌داری ئێران له‌ هه‌موو شوێنێكدا، ئه‌گه‌ر بیه‌وێت ئه‌م كاره‌ بكات، ده‌بێت له‌ بازاڕی جیهانیدا كار بكات و له‌ ئاستی نێوده‌وڵه‌تیدا جێگه‌ی خۆی بدۆزێته‌وه‌. بە ڕوونی دەبینین کە کۆماری ئیسلامی و ئەو ئابوورییەی کە کۆماری ئیسلامی لە لوتکەیدایە لە دەرەوەی بازنەی کەڵەکەبوونی سەرمایەی جیهانییە. نەک بەو مانایەی کە کەڵەکە نابێت و تەنانەت گەشە ناکات، بەشێکی گەشە دەکات، بەڵکو بەو مانایە نییە کە سەرمایە بە خێراییەکی تەواو بێت لە روانگەی گەشەی دانیشتووان، بە لەبەرچاوگرتنی چاوەڕوانییەکانی خەڵکی ئەوێ ، بە لەبەرچاوگرتنی پێداویستییەکانی کۆمەڵگەی ئابووری و سیاسی و کولتووری، بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی کۆمەڵگا بە زەبری پێویست. چونكه‌ ئه‌و بڕه‌ سه‌رمایه‌ی كه‌ ده‌بێت لێره‌ بڕێژرێت و ئه‌و كاره‌ی كه‌ ده‌بێت دروست بكرێت و ئه‌و ته‌كنه‌لۆژیایه‌ی كه‌ ده‌بێت بۆ ئاوه‌دانییه‌كی ئابوری وا یان ده‌ستپێكردنی ئابوری ئێران به‌كاربهێنرێت، تا راده‌یه‌ك سه‌رمایه‌داری لۆكاڵی ناتوانێت له‌ رێگه‌ی ئه‌كتره‌وه‌ دابینی بكات بەرهەمێک کە بەدەستی دەهێنێت. ئەو بەها زیادەیەی کە دەبێ بڕێژرێتە ناو ئێرانەوە دەبێ بەشێک بێت لە دابەشکردنی کاری جیهانی. “ئێران” دەبێ سەرچاوە و شوێنی هەناردەی سەرمایە بێت. دەتوانرێت لەوێ بەرهەم بهێنرێت، ئەمەش لەلایەن ئەو وڵاتانەوە ئەنجام دەدرێت کە قۆناغێکی ئاوەدانی ئابوورییان هەیە. کۆماری ئیسلامی هیچ چانسی گەشەی ئابووری نییە. چونکە ئابوورییەکی سەرمایەداری گۆشەگیر کە بە تەنیا بە سەرچاوەی خۆی ماوەتەوە، ناتوانێت گەشە بکات، بە تایبەت لە هەلومەرجی جیهانی ئەمڕۆدا کە تەکنەلۆژیا زۆر چارەنووسسازە. تەکنەلۆژیا پارەیەکی زۆری دەوێت. گەشەی ئابووری، لەبری ئەوەی لە جیهانی سەرمایەداریدا بوەستێت، پێویستی بە ڕۆژئاوا هەیە. کۆماری ئیسلامی وەڵامی کێشە ئابوورییەکانی ئەو وڵاتە ناداتەوە. ئەوەی کە لەم هەفتەیەدا ڕۆن بەرز بووەتەوە یان لە دە ڕۆژ یان زیاتردا دابەزیوە، ئازارەکە چارەسەر ناکات. تەنانەت ئەگەر بەرمیلێک نەوت بە ٣٥ دۆلار بفرۆشن و لەمەودوا تا پێنج ساڵ کۆمەڵگەیەکی حەفتا ملیۆن کەسی بەم داهاتە نەوتە ئیدارە ناکرێت. لە ئەنجامدا کۆماری ئیسلامی کێشەیەکی هەیە. ریشەی سەرەکیی کێشەکانی کۆماری ئیسلامی ئەم ئابوورییەیە قەیرانی ئابووریە و نەتوانینی وەڵامدانەوەی پرسە ئابوورییەکانە. دەکرێت وا گریمانە بکرێت کە ئەگەر ئابوورییەکی ئاوەدانیان هەبووایە، ئەگەر بارودۆخی داراییان زۆر باش بووایە، دەیانتوانی لایەنگرەکانیان کۆبکەنەوە و نەیارەکانیان لە ڕووی سیاسییەوە بێدەنگ بکەن و تا ڕادەیەک لە خنکاندنی کولتووری بپارێزن. بەڵام ئەم ئابوورییە رێگەیان پێنادات بە پاڵپشتی ئابووری زوڵم و سەرکوتکردنی کولتووری بەسەر کۆمەڵگادا بسەپێنن. لەوانەیە سعودیە چینی ناوەڕاست و تەنانەت کرێکارە کۆچبەرەکانی بەم شێوەیە ڕازی بکات. وە بۆ نموونە دەبێ بڵێت: باشە ئاخر بارودۆخی موچە بەمشێوەیە و دەرمان بەخۆڕاییە، ئێستا کە شێخ بەمشێوەیە چی دەکەیت؟ تۆ چی دەکەیت ئەگەر مافی دەنگدانت نییە، بڕۆ ژیانت بژی. بەڵام ئێران کۆمەڵگایەکی داخراو نییە کە ٦٠ ملیۆن کەس لە برسێتیدا دەژین و کۆمەڵگایەکە دەزانێت جیهان چۆنە، ناتوانێت لە ژێر ئەم بارودۆخانەدا درێژە بە مانەوەبدات.

خاڵی دووەم و سەرچاوەی دووەمی قەیرانەکە سیاسییە. بە بڕوای من پرسی سیاسی لە ئێران پرسێکی نەوەییە. پرسێکی ڕێکخراوەیی و تاکەکەسی نییە. بەو مانایە نییە کە ئەمە ناڕازیبوونی خەڵکە لە حکومەت. یان مەسەلەکە تایبەتە بە مافە مەدەنییەکانی تاکەکان یاخود مەسەلەکە ئەوەیە کە ڕێکخراوی ئۆپۆزسیۆن هەن کە گوێڕایەڵی حکومەت نین. پرسێکی نەوەییە. نەوەیەکی نوێ کە ئەم چوارچێوە سیاسیەی ناوێت. هیچ هۆکارێکی سیاسی نییە بۆ ئەوەی نەیەوێت، تەنها ئەوە نەبێت کە دەزانێت جیهان جیاوازە. گەنجێکی بیست ساڵان لە ئێران هیچ هۆکارێک نابینێت کە بە پێناسە، نەگبەتتر و بێبەشتر و دواکەوتووتر بێت لە کەسێک کە لە یۆنان، تورکیا، فەرەنسا یان ئینگلتەرا دەژی. ئەمە نەوەی ئینتەرنێتە. ئەمە نەوەی سەدەی بیست و یەکەمە. ئەم نەوەیە قبوڵی ناکات. مەسەلەکە لەوەدا نییە کە زۆرینە قبوڵ ناکات، حیزبی توودە قبوڵی ناکات، کۆمەڵە قبوڵ ناکات، حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری قبوڵ ناکات، پاشا خوازەکان قبوڵی ناکەن، دیموکراسییان دەوێت؛ کێشەکە لەوەدایە ئەم نەوەیە قبوڵی ناکات. ناعەدالەتی سیاسی لە کۆماری ئیسلامی قبوڵ ناکات. ئەمە کێشەی ئەوانە.
هەر لەم چوارچێوەیەدا تاکتیکی ڕێکخراوە سیاسییەکان بۆ ئازادیخوازی مانا و مەودایەکی بەرفراوان دەدۆزێتەوە. بەڕای من ئەگەر حکومەت مەسەلەی مافی دەنگدان و عەلمانیەت (عەلمانی سیاسی، واتە هەموو کەسێک بەپێی پێناسە مافی دەنگدانی هەیە، ئازادی چالاکی سیاسی، ئازادی ڕۆژنامەگەری، ئازادی قسەکردنی هەیە)، خەڵک سەریان دەبڕن. گرنگ نییە بە چ ئایدۆلۆژیایەکەوە. یان دەبێت ئەم نەوەیە بشکێنن یان شکستیان پێدەهێنێت. بۆ شکستپێهێنانی ئەم نەوەیە دەبێت ڕەهەندەکانی ئەو خنکاندنەی کە فەرمانڕەوایی دەکەن زۆر فراوان بێت. ئەوەی کە: بینیتان ئێمە نەوەی پێشووتانمان سەرکوت کرد، وەڵامی نەوەی نوێ نییە. دەڵێ ئەوەی کردت کردت، هەست بە هیچ ناکەم.

ئەگەر مامەڵەت لەگەڵ ئێران کردبێت و ئەو جۆرە تێڕوانینەت ئەزموون کردبێت کە ئەم نەوەی نوێیە لە سیاسەت هەیەتی، ئەمە دەبینیت: دەڵێن ئەمە ماڵی منە، ئەمە ناونیشانی منە، ئەمە ناوی منە، من فڵان کەسم – فەرمانبەری فڵان یان بەرپرسی بەشی فڵان زانکۆم تکایە بە فڵان کەس لە ڕابەرایەتی حزبی کۆمۆنیستی کرێکارای بڵێ با پەیوەندیم پێوە بکات. یان من دەمەوێت لەگەڵ ئێکس وا ی قسە بکەم و بە تەلەفۆن دەڵێت کاکە ئەمە چ وڵاتێکە، یان دەڵێت ئەم خامنەییە دەبەنگە واو وا دەکات. ئەم کەسە هیچ بیرۆکەیەکی نییە کە پێش ٢٠ ساڵ، یان ١٢-١٠ ساڵ پێش ئێستا ملیۆنان کەسیان لە سێدارە داوە. دەزانێت لە سێدارەیان داوە، بەڵام دەڵێت دەبێ ئەمە پرۆسەیەک بووبێت. چۆن دەکرێت کەسێکی ئاسایی وەک من لە زانکۆ وەربگریت و شتێکم لەگەڵ بکەیت؟ یان بۆ نموونە چۆن دەتوانن لە کارگەیەکدا بەم پێوەرە کارێکی وا بکەن. دەزانێت چۆن لە پێناو خۆیدا قسە بکات. تا ڕادەیەک جیاوازە لە سەردەمی شا. زەمانی شا بە هاوڵاتی هەژمار نەدەکرا. واتە گریمانەتان کرد کە لەژێر دەست و پێی سوڵتانی و ساواکدایت. تۆ دەتزانی نابێت قسە بکەیت، نابێت دەستوەردان لەم پرسانەدا بکەیت. هاووڵاتیی ئەمڕۆی ئێرانی وا نییە. پێی وایە حکومەت بەبێ ئەو ناتوانێت بژی. پێی وایە لەگەڵ عێراقدا شەڕی کردووە. قوربانییان داوە. پێی وایە بڕیاری سیاسی لای خۆیەتی و دواجاریش دەبێت حکومەت خۆی کار لەسەر جوڵاندنی خەڵک بکات. هاونیشتمانیی ئەمڕۆی ئێران ئەو کەسە نییە کە بە دزییەوە چووە ناو سەردەمی شاوە. دەسەڵات چەندە پاوانخواز و دواکەوتوو بێت، بەڵام کەسایەتیەکی بۆ خۆی هەیە. ئەمەش فەزایەکی ترە. ئەم نەوەیە بەم شێوەیەیە. نەوەی پێشوو هێشتا بە دزییەو نامیلکە تێدەپەڕێنێت، نەوەی ئێمە هێشتا بە هێواشی دەڕوات و بە هێواشی دێت و بە دزییەوە لە کونێکەوە بۆ کونێکی تر دەڕوات. گەنجانی ئەم قۆناغە ئاشکرا دروشم دژی حکومەت دەڵێنەوە و نەفرەت دەکەن و قسە دەکەن و وا بیردەکەنەوە کە لە ناوەڕاستی فەرەنسادا دەژین. پێیان وایە ئەگەر لەوێ بارودۆخ تێکچوو، کۆفی عەنان دەچێت بە هانایانەوە. بەڕاستی بەم شێوەیە بیر دەکەنەوە. ئەو هیچ بیرۆکەیەکی لەبارەی خەفەکردنەوە نییە، چونکە هیچ بیرۆکەیەکی لەبارەی شکستی سیاسی نییە. دەبێت شکستی پێبهێنن. بە بڕوای من حکومەتێک دەتوانێت بچێتە شەڕی ئەم نەوەیە و شکستی پێبهێنێت ئەگەر یەکگرتوو بێت و لە ناخی بزووتنەوەیەکەوە بێت، وەک ئەوەی ٢٠ ساڵ پێش ئێستا بوون. حکومەتێکی دابەشکراو کە شەرعیەتی بۆ خۆی جێی پرسیارە، بە یەکەم هێرش کە دەیکاتە سەر خەڵک و یەکەم بەرگری کە خەڵک دەیکات، لە ناوەوە هەڵدەوەشێتەوە. زۆربەیان ئەگەر بیانەوێت هێرش بکەنە سەر خەڵک ئەوا حکومەت جێدەهێڵن و داوای لێبوردن دەکەن و دەڵێن ئێمە نین. چونکە دەزانن ئەم مشتومڕەیان دۆڕاندووە. لە وڵاتێکی ٧٠ ملیۆن کەسیدا، ناتوانرێت لەگەڵ سوپای پاسداران و بەسیجدا ناتوانیت ڕووبەڕووی کۆمەڵگایەکی بەئاگا و پڕچاوەڕوانی ببێتەوە. ئەوان لەوە تێگەیشتوون. لە ئەنجامدا دەبێت وەڵامی ئەم پرسە سیاسییە بدرێتەوە.

پرسیار: ئایا كۆماری ئیسلامی ده‌توانێت وه‌ڵامێكی سیاسی گونجاو بۆ ئه‌م بابه‌ته‌ بداته‌وه‌؟ ئایا دەتوانین كۆمارێكی ئیسلامیمان هەبێت كە ئەو ڕێز و دەسەڵات و مافە مەدەنییە سیاسیەی پێ ببەخشێت كە هاووڵاتییەكی ئێرانی پێی وایە دەبێ ئەمڕۆ هەیبێ و هەر وەك كۆماری ئیسلامی بمێنێتەوە؟ وەڵامی من بۆ ئەم پرسیارە نەخێرە! ئەگەر کۆماری ئیسلامی بە فەرمی دان بە مافە مەدەنییەکاندا بنێت، یەکەم بڕیاری هاووڵاتییانی تاڕادەیەک ئازاد، هەڵوەشاندنەوەی کۆماری ئیسلامییە. دەڵێن وەرە دەنگ بدە. دەڵێن ئێمە دەنگ بەو کەسانە دەدەین کە پاڵپشتی ڕووخاندن دەکەن، ئێوە ئێستا چی دەڵێن؟ لە ئاکامدا کۆماری ئیسلامی هیچ وەڵامێکی سیاسی نییە.
ئەوانەی پێیان وایە خاتەمی ئاخوند دێت و بە زەردەخەنە و لێبوردەیی و هتد پرسەکە بێدەنگ دەکات، ئەم بۆشاییەی نەوەیە نابینن. لایەنەکەی تەمەنی ٥٥-٥٦ ساڵە، لەژێر دەستی ساواک و پاشان کۆماری ئیسلامیدا چەندین جار قامچی لێدرا و سەرکوت کرا و لە سێدارە درا. پێی وایە ئەم بڕە چاکسازییە ڕێگای ڕزگارییە. تاکتیکی ئەو ئەوەیە کە بە هێواشی بڕوات. خۆی و حیزبەکەی و رێکخراوەکەی و گروپەکەی دەبینێت، کە تا ماوەیەک لەمەوبەر لە زینداندا بوون، یان تا ماوەیەک لەمەوبەر لەژێر دەست و قاچی حکومەتدا بوون. بەڵام کێ وتی نەوەی ئەمڕۆ ڕەزامەندی بدات بەم زانایە کە ئێستا دێت و دەیەوێت بیری خۆی بگۆڕێت؟ بۆچی و لە کوێ فێربووین کە ئایدیاڵەکانی نەوەیەکی تەمەن ١٨ بۆ ٣٥ ساڵ لە ئێرانی ئەمڕۆدا لەلایەن مەلاکانەوە وەڵامیان دەدرێتەوە؟ ئەو ئەمەی ناوێت. تەلەفزیۆنەکە دەکاتەوە و دەبینێت لە ئەمریکا چی ڕوودەدات. ئەو دەبینێت لە ژاپۆن چی دەگوزەرێت و لە فەرەنسا چی دەگوزەرێت و من پێموانییە هیچ بەنی بەشەرێک لەمە کەمتری بوێت. رەنگە خەڵک ئەمە وەک پرۆسەیەک ببینێت و بڵێت مەلاکان هەزار و یەک تاوانیان لەدەست دێت ، پێویستە بڕۆین بۆ ئەوەی لێمان نەدرێت و بە هێواشی بڕۆین. بەڵام ئەگەر کەسێک لێیان بپرسێت تۆ چیت دەوێت؟ جێگای سەرنجە کە رۆژنامەنووسانی رۆژئاوایی جدیتر دەچن بۆئەوەی بپرسن چیتان دەوێت؟ وەڵامیان دەدەنەوە: با بڕۆن. ئێمە لەمانە بێزارین. ئێمە ژیانێکی وەک ژیانی تۆمان دەوێت. هەموو ئەو ڕاپۆرتە واقیعیانەی لە ماڵ و حاڵی خەڵکی ئێرانەوە هاتوون، نیشان دەدەن کە ئەوان بە هیچ شێوەیەک ئیسلام قبوڵ ناکەن. ئەوان بە هیچ شێوەیەک ئەم حکومەتە وەک ئێپسیلۆنیش* قبوڵ ناکەن. کەس نابینی بڵێت، وەک ١٥ ساڵ لەمەوبەر، بەڵێ من بەڕاستی لەگەڵ ئیمام خومەینیم، ئێمەش شۆڕشێکمان کرد بۆ ئەوەی ئیمام خومەینی بێتە سەر کار. کەس ئەمە ناڵێت. دەڵێن ئێمە سەرپێچی دەکەین، ئێمە ڕازی نین بەڕێز پینک فلۆید، پێویستە گوێ لە پینک فلۆید بگرین. نازانم ئایا ڕاپۆرتی بی بی سیتان بینیوە؟ کابرا دەڵێت کاکە ئێمە گوێ لە پینک فلۆید دەگرین. کاکە لەگەڵ ئەم کابرایە پیاسە مەکە. بۆ چاوپێکەوتن لەگەڵ ئەم کەسە دەکەیت، ئەو لایەنگری حکومەتە؟ خەڵک بەم شێوەیەن و بە ئاشکرا بەم شێوەیەن. لە ئەنجامدا پرسی دیموکراسی پرسێکی نەوەییە. ڕێکخراوی ئۆپۆزسیۆنی شەش لە چوار دوو نەوە پێش ئێستا، نەوەیەک لەمەوبەر، کە خەریکی دروستکردنی تاکتیک بوون بۆ چاکسازی لە حکومەتدا، بەجۆرێک کە ئێستا دەستووری خۆیان جێبەجێ بکەن، لەبیریان دێت کە ئەم نەوەیە هیچ پابەندبوونێکی بەو پرۆسەیەوە نییە. ئەوەی دەیەوێت، نەک کەمێک باشتربوونی دۆخەکەی. کێشەکە لە ئۆپۆزسیۆنەوە دەستی پێنەکرد. کێشەکە لە خەڵکەوە دژی حکومەت دەستی پێکردووە و ئۆپۆزسیۆن جارێکی دیکە چالاک بووەتەوە. لە ئەنجامدا ستراتیجی ئەکسەریەت یان حیزبی توودە یان سازمانی زەحمەتکێشان هیچ نییە، بێمانایە، دەتوانن هەرچییان بوێت داوای بکەن. رێک هەر لەبەر ئەم هۆکارەیە کە لە چوارچێوەی سیستەمێکی لەو جۆرەدا، ئەوانەی سەرەڕای ئەوەی کە چاکسازییان دەوێت و دەیانەوێت حکومەت هەموار بکەنەوە، دەخرێنە ئۆردوگای کۆنەپەرستانەوە. چونکە خەڵک شتێکی دیکەی دەوێت، و لە ڕاستیدا بەرگری لە چاکسازیی کۆماری ئیسلامی، بەرگری لە دەستکاریکردنی کۆماری ئیسلامی، لایەنی پاراستنی کۆماری ئیسلامی زیاتر دیارە، کە دەیانەوێت دەستکاری بکەن و بیهێڵنەوە، ئێمەش نامەوێت، و ئەم نائامادەییە زۆر فراوانترە لەمە.لە ڕەهەندی کولتووریەدا، ئەو بەهایانەی کە کۆمەڵگا لەگەڵیدا دەژی و ئەو وێنەیەی کە لە خۆی هەیەتی و ئەو وێنەیەی کە لە ڕەفتار و شێوازەکانیدا هەیەتی، لەگەڵ ئەم حکومەتەدا ناکۆکە. سیستمی بەهای دانیشتووان لەگەڵ ئەم حکومەتە ناکۆکە. کابرا خۆی بە بوونەوەرێکی تر دەزانێت، ئەو وێنەیەی لە ژیاندا هەیە جیاوازە لەوەی کە ئەم حکومەتە دەیەوێت کاری پێبکات. لە ئەنجامدا خەڵک گیانی خۆیان، لە پشت پەردەوە، لە دەستی حکومەت دەرهێناوە بۆ ژینگە خێزانییەکان. لەدەرەوەی دەستی حکومەت درێژە بەو ژیانە دەدەن. ئەمەش وەک پێگەی ژن وایە لە کۆمەڵگادا. لە یاساکانی کۆماری ئیسلامیدا پێگەی ژن لەگەڵ پێگەی ژن لە کۆمەڵگای ئێراندا ناگونجێت. ژنێک لە کۆمەڵگای ئێراندا ئەوەندەی لە یاسای کۆماری ئیسلامیدا وەک بێ دەسەڵاتێک وێنا کراوە، بێ دەسەڵات نییە. ئەوەندەی لە ناوخێزاندا بێ مافیان نییە، ئەوەندەی کە لە یاسای کۆماری ئیسلامیدا بێ ماف دەبینرێت.لەمەیدانی سیاسیدا ژنان ئەوەندە بێ ماف نین ئەوەندەی کەلە یاساکانی کۆماری ئیسلامیدا لە ئاستی فۆرماڵدا بێ مافن. کۆمەڵگا ژن لەو پێگە بەرزدا دادەبینێت: و کۆماری ئیسلامی لەم نزمەیدا. مرۆڤەکان ژیانی خۆیان دەژین. دەڵێن ئێمە دەزانین کەلێنەکە لەوێیە. ئەم وێنەیەی ئەوان و پیرۆزییان و بەها و شێوازی فەرهەنگی ژیانیان، ئەم وێنەیە لەگەڵ کۆماری ئیسلامیدا ناکۆکە. ئەمە ناگۆڕێت. بە بڕوای من دەکرێ پێکهاتەکانی بژمێردرێن: حکوومەتی عەلمانی و کۆمەڵگەی مۆدێرنی ڕۆژئاوا نموونەی ئەمەن. بەڕای من ئەگەر بچیت داوا لەخەڵک بکەیت وەسفی ئەو بارودۆخانە بکەن کە دەیانەوێت تێیدا بژین ٩٠%یان دەڵێن: ئێمە بۆ پشوو چووینە یۆنان یان وڵاتێکی تر یان تورکیا، دەمانەوێت وەک ئەوان بژین. لەبەر جل و بەرگەکانیان کەس بێزار ناکەن، دەتوانیت گوێ لە مۆسیقا بگریت، دەتوانیت بچیتە سینەما، هاوشێوەی ئەوروپا و ئەمریکا. کەس ناڵێت بەڕاستی من دەمەوێت ئێران وەک سعودیە بێت، باشە کە تۆ پرسیارت کرد! کەس ئەم وێنەیە نادات. هەمووان دەڵێن ئێمە پێمان خۆشە لێرە جیاواز بێت. ئەمە دژایەتییەکی ڕاستەقینەیە. ئەم ناکۆکی نیە لە زەینی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریدا. ئەم ناکۆکی لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵک و ململانێی بیست ساڵەی کۆماری ئیسلامی لەگەڵ خەڵکدایە.
ئه‌گه‌ر هه‌موو ئه‌مانه‌ پێکه‌وه‌ دابنێن، ئه‌و وێنه‌یه‌ی که‌ له‌م پرۆسه‌یه‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێت ئه‌وه‌یه‌ که‌ چاره‌سه‌رکردنی ئه‌م قه‌یرانه‌ی کۆماری ئیسلامی دژایه‌تی پاراستن و مانه‌وه‌ی کۆماری ئیسلامی ده‌کات. هەتا کۆماری ئیسلامی هەبێت ئەم قەیرانە چارەسەر نابێت. تا کۆماری ئیسلامی لە شوێنی خۆیدا بێت، ئەم قەیرانە لە شوێنی خۆیدا دەبێت. بەم مانایە باسمان لە دوا قەیران کرد. زۆرێک دەڵێن ماوەیەکی زۆرە باسی دوا قەیران دەکەیت، کەواتە کەی؟ بە بڕوای من کۆمەڵگا لەسەر دوا هەنگاوە و دواجار دەبێ ئەم هەنگاوە تێپەڕێنێت. دوای ئەم هەنگاوە هیچ هەنگاوێکی تر نییە. هەنگاوی داهاتوو نەبوونی کۆماری ئیسلامییە، ئەگەرنا ئێمە لەسەر هەمان هەنگاوین. باسی دوا قەیران مانای ئەمەیە. واتە ئەمە دۆخێکی سیاسیە، چارەسەری سیاسی هەیە، ناتوانن پاشەکشەی کولتووری بەسەر خەڵکدا بسەپێنن. ئەوان ناتوانن چارەسەرێکی ئابوورییان هەبێت و لە ئاکامدا هەلومەرجی گەڕانەوەی کۆماری ئیسلامی بۆ سەقامگیرییەکی ئابووری لەگەڵ ئەو خەڵکەی کە ڕەزامەندی خۆیان لەسەر داوە، بەبێ گۆڕانکارییەکی سیاسی مومکین نییە. یان ئەم گۆڕانکارییە سیاسییە هێرشێکی کۆنەپەرستانە بهێنێتە سەر خەڵک و شکست بەم نەوەیەش بهێنێت هەروەک نەوەی ئێمە، کە پێویستی بە بزووتنەوەیەکی گەورەیە لە کۆمەڵگادا و حکومەت ئەو توانایەی نییە، یان بڕۆن. بەم مانایە ئەمە دوا قەیرانە. ئەگەر ٥ ساڵی تری پێ بچێت، ئەوە دوا قەیرانی کۆماری ئیسلامییە. خاتەمی دەڵێت ٩ ڕۆژ جارێک قەیرانیان بۆ دروست کردووە. ئێمەش هەمان شتمان وتووە. کابرا هەر ٩ ڕۆژ جارێک هەستی بە قەیران دەکرد.

ئەمە دۆخی کۆماری ئیسلامییە و بە بڕوای من ئەم پرۆسەیە ناتوانرێت درێژەی پێبدرێت. ئەو چوارچێوەی کە دەتوانین باسی بکەین، پرۆسەی رۆیشتنی کۆماری ئیسلامییە. وە لێرەدا دەمەوێت سەرنجتان بۆ دوو مەقولە ڕابکێشم: یەکێکیان ڕووخاندن و یەکێکیان شۆڕش. ئایا شۆڕش لەدژی كۆماری ئیسلامی دەكرێت؟ وە ئەگەر شۆڕش لە دژی کۆماری ئیسلامی نەکرێت، ئایا ئەوە مانای ئەوە دێت کە کۆماری ئیسلامی ناڕوخێت؟ بە بڕوای من ئەگەری ئەوە هەیە کە ڕاپەڕینی خەڵک لە دژی کۆماری ئیسلامی هێندە بەرفراوان بێت کە دەکرێ بە شۆڕش ناوزەد بکرێ. بەڵام تەنانەت بەبێ ئەویش بە بڕوای من کۆماری ئیسلامی دەکەوێت. پێدەچێت ڕووخانی کۆماری ئیسلامی بۆ ناڕەزایی گشتی بێت؛ چونکە بۆرژوازی دەڵێ بۆ ئێمە ئەم قورسایەمان بە پێ و ملمانەوە هێشتوەتەوە! با وازی لێ بێنین، ڕزگارمان بێت و ئەم حکومەتە بگۆڕین پێش ئەوەی خەڵک شۆڕش بکات. ئەمە پراکتیکییە. واتە خەباتی خەڵک دەتوانێت ببێتە هۆی دۆخێک کە بەشە جیاجیاکانی ئۆرگانی دەسەڵات دەڵێن لەم حکومەتە رزگاری بکەن، ئەگینا ٥٧ی تریش دەبێت و ئەمجارە چەپەکان دێنە سەر کار. لە ئەنجامدا ئەگەر بمانەوێت حکومەت لە دەستی بۆرژوازیدا بمێنێتەوە، دەبێت کودەتا ئەنجام بدەین. پێویستە بخرێتە لایەکەوە، خۆمان بخەینە لایەکەوە، دەستی کەسێک بدەین، بنکە فراوانتر بکەین. دوای سێ ئەڵقەی حکوومەتی کۆماری ئیسلامی کە زیاتر بووەتە هاوپەیمانی، لەوانەیە جێگای خۆی بداتە شتێکی ڕەبی. بەپێچەوانەوە لەوانەیە کودەتا ئەنجام بدەن و دژە کودەتا لە دژی ئەو کەسانە ڕووبدات کە بەتەواوی لە دەرەوەی کۆماری ئیسلامین. ئەگەر کودەتا ئەنجام بدەن، ڕەنگە سوپا راست دوای ٦ مانگ کودەتا لە بەرژەوەندی ڕۆژئاوا ئەنجام بدات. هیچ ئاماژەیەک نییە کە ئەگەر لە سوپادا بیت لایەنگری کۆماری ئیسلامییت. هەزار و یەک پرۆسەی ئەگەری هەیە کە ئەم شتانە تێیدا دەڕۆن، بەبێ ئەوەی خەڵک شۆڕشێکی کردبێت. لە ئەنجامدا ئەم دوو ئەگەرە هەردووکیان کراوەن. ئارگومێنتی من ئەوە نییە کە خەڵک شۆڕش بکەن و ئەمانە بڕوخێنن. مەسەلەکە ئەوەیە خەڵک بیانڕوخێنن. باشترە شۆڕشمان هەبێت، چونکە ئەو پرۆسەیەی کە پێیدا تێدەپەڕێت زۆر رادیکاڵترە و ریشەی قووڵی لە کۆمەڵگادا هەیە، بەڵام بەهەر حاڵ خەڵک دەیانڕوخێنن.

لە دیدگاکاندا ئەم دوو جەمسەرە هەن. ڕوانگەی حەجەریانم بەجێهێشت تا دواتر خۆی بکاتەوە (پێکەنین). دیدگای ئێمەم ڕوون کردەوە. هەروەها دیدگای دووی خوردادی لە بڵاوکراوە جۆراوجۆرەکاندایە (کتێبەکە چاپ کراوە، ٥ بەشی کتێبەکە چاپ کراوە و باسی تایبەتی خۆی هەیە). وە ڕوانگەی پێچەوانەش باسی خۆی هەیە و دەیەوێت من و تۆ و زۆرێک لە خەڵکی ئێران قبووڵی بکەین کە بەڵێ تۆ مل بە کۆماری ئیسلامیی چاکسای تێتداکراودا دەدەیت و چالاکی سیاسی لە ڕادەگریت و کۆمەڵگا ئاسایی دەبێتەوە. وەڵامی ئێمە نەخێرە! زۆر سوپاست دەکەم! ئێمە قبوڵی ناکەین. لانی کەم قسەی ئێمە بە باشی وەربگرن کە زۆر کەس ئەم چارەسەرە قبوڵ ناکەن. ئەمانە دوو جەمسەرن، ئەمانە دوو دیدگان.

لەو گفتوگۆیانەی کە هەمانبوو، ئەو هێزانە چین کە دەتوانن سوود لەم بەناو قەیرانە وەربگرن و بڕووخێنن؟ زۆر بەسادەیی: لە ژێر چ هەلومەرمەرجێکدا و کێ دێتە سەر کار؟
ئێستا بە ڕای من بە ڕوونی سێ هێز لە کۆمەڵگای ئێراندا هەن. یەکێکیان بزووتنەوەی چاکسازی ئایینییە. ئەم ریفۆرمخوازییەی دوو خوردادی، هەندێجار نیوبیرمەندی ئایینی، وەک خۆیان ناوی دەبەن، بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئایینی و لەم دواییانەشدا چالاکوانانی گرتوویانەتە بەر. هەرکەسێک لە ئێراندا ڕێگەی پێبدرێت دژایەتی بکات، پێی دەوترێت بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئایینی. وە هەرکەسێک بیەوێت ناڕەزایەتیمان لە دەرەوەی وڵات ڕابگرێت، بەڕای منیش بەشێکە لە بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئایینی. دەڵێن ناڕەزایەتیەکە ڕەوایە، ناڕەزایی ناوخۆیی لەلایەن خودی حکومەت و بەشە ڕێگەپێدراوەکانی حکومەتەوە ڕەوایە، ئەوانەی لە دەرەوەی ئەم پرۆسەیە قەرەباڵغن، وڵات بەرەو دواوە دەبەن. ئەو پرۆسەیەی کە لە ناوەوە دەستی پێکرد و سەرکردەکەی خاتەمییە و ئەوانی تر دەبێ کۆتایی بێن و ئەم بزووتنەوەیە نەتەوەیی-ئیسلامییە ئێستا جەمسەرێکی راستەقینەیە لە کۆمەڵگادا. ته‌نها سه‌یری ئه‌و ڕاستیه‌ مه‌كه‌ن كه‌ خاته‌می چوو و په‌رله‌مانی وێران كرد، هێزه‌كانی بڵاوه‌یان پێ كرد و بای پاس كرا و هتد. بیر لە سەرەوە و خوارەوەی ئەم بزووتنەوەیە بکەرەوە، ئەوان کێن؟ بە بڕوای من هەرکەسێک بڵێت: “بەڕێز دکتۆر فەریبۆرز ڕەئیس دانا”، سەر بەم بزووتنەوەیەیە. ئەوەی چاوەڕێ دەکات، ئومێدی بۆ ئەم پرۆسەی گۆڕانکارییە هەیە، سەر بەم بزووتنەوەیەیە. زۆربەی نووسەران و شاعیران و ئەدیبەکانی وڵات سەر بەم بزووتنەوەیەن. بەڕای من هەموو ڕێکخراوە چەپە نەریتییەکان سەر بەم بزووتنەوەیەن. ئێستا پێم وایە تەنیا یەکێتی کۆمۆنیستەکان و ڕەنگە کەمینە فیداییە کان، لە چەپی نەریتییەوە، توانیویانە خۆیان لەم بازنەیە دوور بخەنەوە. ئەوەی تریش سەر بەم نەریتەن. من گرنگی بە درێژی و فراوانی ڕێکخراوەکانی دیکەی وەک ڕاهی کارگەر ، ئەکسەریەت و ئەو ڕیزەجۆراوجۆرانەی کە هەن، ئەمانە هەمووی بەشە جیاوازەکانی نەریتی نەتەوەیی-ئیسلامی، ئۆپۆزیسیۆنی دژە شاهانە و دژە ڕۆژئاوان دژایەتی ئێران. ئەمانە ماوەیەکی زۆرە چالاکن و ئێستاش چالاکن. پەیوەندییان بەیەکەوە هەیە. لە ڕووی سیاسییەوە لە یەکتر نزیک نەبێت. نان بە قەرز دەدەن بە یەکتر. ئەوان حەزیان لە یەکترە و هتد.

ئەم بزووتنەوەیە فراوانە. فراوانی و یەکپارچەیی خۆی قەرزاری یەک فاکتەری دیاریکەرە، ئەویش ئەو ڕاستییەیە کە هاوبەشە لە حکومەتدا. بەشێک لە بەشەکانی ئەم بزووتنەوەیە شەریکن لە حکومەتدا. لە ئەنجامدا پلاتفۆرم و ئیمکاناتی هەیە کە بزووتنەوەکانی تر نیانە. وە بە هەمان شێوە لە ڕوانگەی هەموو کۆمەڵگاوە، تا ئەو جێگایەی کە بزووتنەوەیەک هەیە بۆ چاکسازی و ڕێکخستنی کۆمەڵگا لە هەر ساتێکدا بێت، ئەمانە ئاڵاکانین. ئەمانە ئەو کەسانەن کە دەتوانن بەڵێن بدەن کە شتێک دەگۆڕین. بۆ نموونە سبەی یاسای کار دەگۆڕین، یان پرۆژە یاسای چاپەمەنی دەگۆڕین، یان مۆڵەتی سەفەری ژنان وەردەگرین بۆ دەرەوەی وڵات. ئەمانەن دەتوانن بەڵێن بە خەڵک بدەن دەربارەی سبەینێ و ڕۆژی دوای سبەینێ. ئەمانەن لە کۆمەڵگادا وەک “پلەداری دەوڵەتی” دەردەکەون. لە ئەنجامدا بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی هێزێکی تاڕادەیەک بەهێزە تا کۆماری ئیسلامی لە کاردا بێت. کێشێکی جدییە. جگە لەوەش سیستمی هزری دیپلۆماسی رۆژئاوا لەسەر ئەوە دامەزراوە كە ئۆپۆزسیۆنی ناودەسەڵاتی هەر حكومەتێك كە ئەوان نەیانەوێت بەهێزتر دەكەن. سەرەتا با ئۆپۆزسیۆنی ناو دەسەڵات بەهێز بکەین. مەچن بۆ لای ئۆپۆزسیۆنەکانی دەرەوەی حکومەت. ئەوان لە یەکێتی سۆڤیەت ئەمەیان کرد، لە لیبیا ئەم کارە دەکەن، لە عێراقیش ئەگەر سبەی دەرکەوت کوڕی دووەمی سەدام حسێن ڕەخنە لە باوکی دەگرێت، هەمووان لە پشت کوڕی دووەمی سەدامەوە دەچنە ڕۆژئاوا. بەم شێوەیەیە. لە چینیش هەر هەمان شتە، لە ڕووسیاش هەمان شتە، لە شوێنەکانی دیکەشدا، لە ئەنجامدا لە ئێرانیش هەر هەمان شتە. لە ئێران لە ئێستادا رۆژئاوا لە پشتیانەوەیە. سیستەمی ڕۆژئاوا پراگماتیکە. ئەو چاوی لەوەیە سبەی کێ دۆخەکە بە قازانجی ڕۆژئاوا دەگۆڕێت. ئەوان دەزانن، بۆیە هەرچەند ئۆپۆزسیۆنێکی سەربازی و مەدەنی لەدەرەوەی ئەم حکومەتە بەهێز بێت، لە ئێستادا گرەو لەسەر ئۆپۆزیسیۆنی ناوخۆی حکومەت دەکەن و هیوایان بۆ دەخوازن. لە ئەنجامدا ئەم بارودۆخانە یارمەتیان دەدەن کە دیار بن. دواتر کە باسم لە سێ بزووتنەوەکە کرد، خاڵە بەهێز و لاوازەکانیان کەمێک وردتر و زیاتر دەخەمەڕوو.

بزووتنەوەی داهاتوو بە بڕوای من بزووتنەوەی کۆنەپەرستی لایەنگری ڕۆژئاوایە. ئەوانەی پێیان دەگوت ” ستەمکار”، شاهانە، لایەنگرانی ڕژێمی پێشوو. و ئەم بزووتنەوەیە لەم وشانە فراوانترە. زیاترە لە لایەنگرانی ڕژێمی پێشوو. لە راستیدا بە جۆرێک شاهی و موسەدەق لە یەک رەهەنددا یەکیان گرتووە. بەشێک لە بزووتنەوەی موسەدیق لەگەڵ ئەم حکومەتەدا ڕۆیشت، بەڵام بەشێکی لەگەڵ شاهیەکانیشدا ڕۆیشت. بەختیار نموونەیەک بوو. بەختیار نموونەی بەرەیەکی نەتەوەیی بوو کە لە پاڵ دەسەڵاتی پاشایەتی وەستابوو. لەبری ئەوەی لەپاڵ ئۆپۆزیسیۆنی نەتەوەیی-ئیسلامی بوەستێت، لەپاڵ دەسەڵاتی پاشایەتیدا وەستا. وە جۆری فراوانتریان هەیە. ئەمانە خاڵی بەهێز و لاوازی زۆریان هەیە، کە جارێکی دیکە لیستیان دەکەمەوە. بەڵام ئەمانە هێزگەلێکن کە سەر بە ئایندەی دوای کۆماری ئیسلامین یان تەنانەت لە پرۆسەی ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامیدان. ئەمانە هێزێک نین کە لە ناخی کۆماری ئیسلامیدا لە دەسەڵات نزیک ببنەوە. ئەمانە ئەو هێزانەن کە چانسی ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامییان هەیە. وە لە کۆتاییدا کۆمۆنیزم. ئەمە تەوەری باسەکەمانە، دواتر کەمێک زیاتر لەسەر کۆمۆنیزم ڕادەوەستم.
من دەمەوێت ئاماژە بە چەند خاڵێک بکەم سەبارەت بە خاڵە بەهێز و لاوازەکانی ئەمانە: بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی تا ئەو کاتەی کۆماری ئیسلامی هەبێت جێگەی بایەخە. هەرچەند هەڵە بکەن توێکڵی کاڵەک لە ژێر پێی خۆیان دابنێن و هەلومەرجەکان لەدەست بدەن و دەرفەتەکان لەدەست بدەن، هێشتا هەر لە گۆڕێدان. چونکە ئەوان لە حکومەتدان، و حکومەت لە قەیراندایە، و دەتوانن لە هەر ساتێکدا ماکیاژێکی نوێ بکەن و لەم کونە بێنە دەرەوە. ئەگەر کۆماری ئیسلامی بکەوێت، ئەمانەش دەڕوخێن. ئیتر پێویست ناکات پێکەوە بمێننەوە. لە ڕووی مێژووییەوە پێکەوە نەبوون، خاتەمی و مەقولەی دووی خوردادی ئەم بزووتنەوەیەیان یەکخست، پێش ئەمە چەند مەزهەبێک هەبوون، بەڵام پێکەوە نەبوون، ئەم بزووتنەوەیە کە ئێستا لە دەوری خاتەمی و دیاردەی ریفۆرمخوازی یەکگرتوون، ئەگەر کۆماری ئیسلامی دەڕوخێنرێت، سفر ئەوان ناشکێن بۆ سفر، دەتوانین بڵێین، کە وەک ئەتۆم نامێنن، بەڵکو هەڵدەوەشێنەوە و دەگۆڕدرێن بۆ ڕێکخراوی جیاواز کە ناچارن خۆیان پێناسە بکەنەوە، وەک ئەوە نییە کە لەگەڵدا بچنە پێشهاتەکانی داهاتوو کەسێک کە ئەمڕۆ عەلمانی نییە، هەروەها پێداگری دەکات کە پێویستە ڕێز لە ڕێوڕەسمی ئایینی خەڵک بگیرێت، لەو دۆخەدا دەبێتە عەلمانی. هیچ پەیوەندییەکی بەوەوە نییە، مەبەستم ئەوەیە، دەمەوێت بڵێم کە دەبێت ئەوە گریمانە بکەیت کاتێک ئەم بزووتنەوەیە دابەش دەبێت، بۆچوونەکانیشیان دەگۆڕێت و ڕێکخراوی جیاوازیان لێ دەردەچێت، بەڵام بە ڕای من چانسی خۆیان دەبێت، دەسەڵاتیان لەدەست دەدەن، واتە هاوپەیمانیەکەیان گرنگە، بە تاک هیچیان گرنگ نین. ڕێکخراوی ئەکسەریەت بڕیار نییە تەنیا ڕۆڵێکی لە مێژووی ئەو وڵاتەدا هەبێت، بەڵێ وەک بەشێک لەو بزووتنەوەی ڕیفۆرمخوازی ئاینی، بەڵکو وەک ڕێکخراوی فیداییەکانی ئەکسەریەت ، ئەوە بوون و نەبوونی لە ڕوانگەی سیاسییەوە دوای ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامیی هەروەک یەکە. پێم وایە لە وەها دۆخێکدا زۆربەیان لای کۆنەپەرستانی لایەنگری ڕۆژئاوا ڕادەکێشن. ئاخر پێویستە بەرەو بۆرژوازی بڕۆن، ئەگەر هێزی سەرەکی بۆرژوازیش بن، بەرەو ڕۆژئاواییەکانیش دەڕۆن. بەهێزی ئەم بزووتنەوەیە لەوەدایە کە لە پێکهاتەی دەسەڵاتدا بەشدارن. ئەوان یاسایین. دەستیان بە خەڵک و توخمە کۆنەپەرست و پاسیفیستەکانی ناو کۆمەڵگا دەگات. وە ئەوانەی لە گۆڕانکاری لەناکاو دەترسن دواجار ڕوو لەمانە دەکەن. ئەمانە ئەو کەسانەن کە ترسی خەڵک بۆ دەسەڵاتی خۆیان بەکاردەهێنن. دەڵێن ئەگەر ئێمە لەوێ نەبین، گۆڕانکارییەکان وردە وردە و ناتوندوتیژی نابن، توندوتیژیی سەیر لە وڵاتدا ڕوودەدات، پاشاگەردانی ڕوئەدات و شەڕی ناوخۆ ڕوودەدات و نامانەوێت ئەمانە دووبارە ببنەوە. ئەمە یەکێکە لە هێڵە سەرەکییەکانی ئارگیومێنتەکەیانە. بنەمای ئەم بەشە لەلایەن ئەو کەسانەی کە کۆنەپەرستترن و ئەوانەی کە لە گۆڕانکاری تونددا نین، پێکدێت. لە لایەکی دیکەوە لە چاوی خەڵکدا ئەمانە بەشێکن لە دەسەڵاتی خۆسەپێن. واتە لەو هەلومەرجانەدا کە جووڵەکە بەرزە ناتوانن بە ئاسانی ڕەنگ بگۆڕن. پێویستە بڵێت ڕاستە من نوێنەری پێنج و شەش و حەوت و هتد بووم و بەشداریم لە شورای دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیەکاندا کردووە یان بۆ نموونە لە فڵان ڕۆژنامە و سوپای پاسداراندا بەشداریم کردوە، بەڵام ئێستا میللەتەکەم پەیوەندی بە ئێوەوە کردووە. هەر لەو جیگەیەدا دەیگرن و دەیبڕن. لە ئەنجامدا ئەو کێشەیەی کە هەیانە ئەوەیە کە سنووری مێژوویی خۆیان دادەنێن. ئه‌گه‌ر بزوتنه‌وه‌كه‌ هه‌ڵكشێت، ئه‌و كه‌سانه‌ له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ گرنگییان پێده‌ده‌ن، ده‌گۆڕدرێن بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی کە نەفرەتیان لێ دەکەن، ئه‌وانه‌ش ده‌بن كه‌ ڕاده‌كه‌ن و ڕیشەکێش دەکرێن و ده‌ڕۆن. دەبنە پرۆ ڕژێمە ڕۆژئاواییەکان لە دەرەوەی وڵات هێشتا چانسی ئەوەیان هەیە خۆیان پێناسە بکەنەوە، بەڵام سەرکردە سەرەکییەکانی ئەم کەیسە، لەگەڵ هێرشکردنە سەر حکومەت، هەموویان لە ڕووی سیاسییەوە گیریان خواردووە و بێ ماڵ و حاڵ دەبن.
بەڵام خاڵی بە هێز لایەنگرانی ڕۆژئاوا چییە؟ سەرەتا لە ئاستێکی مێژوویی فراوانتردا، ئەوان ڕەوتێکی سەرەکین لە چوارچێوەی سیاسەتدا. ئەوان ڕەوتێکی پەراوێز نین. ئەوان نوێنەرایەتی جۆرێک لە ناسیۆنالیزم دەکەن لە ئێراندا. ئەوان نوێنەرایەتی جۆرێک لە بیرۆکراسی و عەلمانیەتیان لە ئێراندا دەکرد. ئەمانە ئەو کەسانەن کە قوتابخانەکانیان هێنا، زانکۆکانیان دروست کرد، ڕێگاکانیان دروست کرد، قیرتاویان کرد. ئه‌مانه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ كۆمه‌ڵگایان له‌ سیسته‌می فیۆداڵییه‌وه‌ بۆ سیسته‌می سه‌رمایه‌داری گواسته‌وه‌. خەڵک ئەمەی لەبیرە. جگە لەوەش ئەمانە لە ڕوانگەی ڕۆژئاواوە بنەمای سەرەکی سیاسەتن. هیچ شتێکی پەراوێز و تائیفی لەوان نییە. ڕێکخراوە سەرمایەدارەکان لایەنگری بازرگانی و لایەنگری بانکەکانن، لایەنگری ڕۆژئاوا و لایەنگری ئەمریکان. ئەوانەن کە هەموو ڕۆژێک حوکمڕانی وڵاتانی دیکە دەکەن. ئەمانە هاوسۆزی ڕاستەقینەی کەسانی وەک تۆنی بلێر و سەرۆکی حکومەتەکانی ڕۆژئاوان. ئەمانە هاوڕێیانی ئێرانن. لە ئەنجامدا خاڵی بەهێزیان هەیە کە پێشتر جۆری دۆخی جێنیشینیان لەسەر ناچەوانیان نووسیوە. وە پێیان وایە ئەگەر دەسەڵات لە دەستی کۆماری ئیسلامیدا نەبێت، لە دەستی ئەواندایە. هەر وەک چۆن پێشتریش ڕوویداوە. بەڕای ئەوان سیاسەتمەدارن. ئەوان دەوڵەتمەدارن. بە وتەی خۆیان لە جیهانی سیاسەتدا تازە جونیورنین، سینیورن. هیچ لایەنێکی پەراوێز و بچووک و خراپ لە خۆیاندا نابینن. ئەوان بزووتنەوەیەکن کە پێیان وایە پێویستە کۆمەڵگا بەڕێوەببەن. باقی بۆرژوازی ڕۆژئاوا و بۆرژوازی ئێرانیش بە هەمان شێوە سەیری ئەوان دەکەن. ئه‌وان ده‌ستیان به‌ سه‌رچاوه‌ی بێکۆتایی پشتیوانی له‌ ڕۆژئاوا هه‌یه‌ و به‌ بڕوای ڕۆژاواییه‌کان ئه‌وان حیزبی سروشتین بۆ به‌ده‌ست هێنانی ده‌سه‌ڵات له‌ ئێراندا. ئەمانە حیزبە سروشتییەکانن بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات لە ئێران. موجاهید سه‌ره‌ڕای هه‌موو هه‌وڵه‌کانی،نەیتوانیوە ببێتە جێگای سەرنجی ڕۆژئاوا وەک ‌ حکومه‌تی سروشتی داهاتووی ئێران له‌ چاوی حکومه‌ته‌کانی ڕۆژاوادا. ئەگەر ئەمانەش بن لە کاتێکدا ئەمانە هەن،بەشێوەیەکی سروشتی ئەمانە کەسانێکن کە ئەگەر حکوومەتی کۆماری ئیسلامی شکست بێنێ دەبێ بچن “وڵاتەکە”یانی لێ وەربگرنەوە. سەرچاوەی زۆر لەبەردەستیاندایە. لە رووی ئەو پاڵپشتییە ماددییەی کە رۆژئاوا پێیان دەبەخشێت، سەرچاوەی بێسنووریان هەیە. ئاسانکاری تایبەت بە خۆیان هەیە. پارەی وڵاتیان لەگەڵ خۆیان برد و ڕۆیشتن. و وەک کەسانیش ئیمکانیاتی بەرفراوانیان هەیە. چینێکی دەوڵەمەندی بۆرژوازی ئێرانی لە ناوەوە و دەرەوەی وڵات لەگەڵیاندایە. هەروەها ئەمانە دەستیان بە خەڵک دەگات. ئەگەر گرنگی بە شێوازی چوونیان بۆ میدیاکان بدەیت، ڕادیۆیان دروستکرد، تەلەفزیۆنیان دروستکرد، ڕۆژنامەیەکیان دەستپێکرد و لە میدیاکاندا دەرکەوتن، لە سی ئێن ئێن باوەڕی خۆیان وەک هەواڵ باس دەکەن . بۆچوونە ئایدیۆلۆژییەکانیان دەبنە هەواڵی بابەتیی و دەچنە سەر کەناڵی بی بی سی. ئەمانە ئەوانەن کە دەستڕاگەیشتنێکی بەرفراوانیان بە خەڵکەوە هەیە. بی بی سی و ڕادیۆی ئیسرائیل بە ئاسانی دەتوانن لە یەک ئێوارەدا ببنە سەنگەری ئەوانە. بە سادەیی و لە ساتێکدا سی ئێن ئێن دەچێتە پشتیانەوە. لە ئەنجامدا دەستیان بە گوێ و بیری مرۆڤەکان بە شێوەی رفراوان دەگات. کەمینەیەکی بچووک بەڵام ڕاستەقینە لە کۆمەڵگادا لەگەڵ ئەمانەن. واتە لە نێوخۆی وڵاتدا بنکەیەکی کۆمەڵایەتییان هەیە و بەشێک لە بۆرژوازی ئێرانیش لەگەڵیاندایە. لەگەڵ ئەمانەدا چالاکە و حکومەتەکەی ئەمانە دەزانێت. ئەمانە سەرخانی کولتووری بەرفراوانی قۆناغی پێش شۆڕشیان هەیە. کاتێک گۆگوش دێتە دەرەوە و گۆرانی دەڵێت، وا دیارە پەیوەندی بەو پرسانەوە هەیە. ئەو تیپە تۆپی پێیەی کە گۆڵێک بەرامبەر ئەمریکا تۆمار دەکات بابەتێکی پەیوەندیدارە بەمانەوە. شێرو خۆر و ئاڵای ، وێنەی پشیلە و هتد، وەک ئەوەی هەموویان بەپێی پێناسەی ئەمانە بن. ئەم هەموو کولتوور و پەروەردە و ئێران، و وشەی ئێرانیش پێدەچێت هی ئەوان بێت. لە ئەنجامدا ئەوان ڕێگایەکی دوور و درێژیان بڕیوە و لە گۆڕەپانی سیاسیدا زۆر لە پێشمانەوە بوون و پێشتریش بەمەیان گەیاندووە.

بەڵام خاڵە نەرێنیەکانیان چین؟ خەڵک جارێک ئەمانەیان فڕێداوە. لە یادەوەری زیندووی گەلی ئێراندایە کە ڕۆژێک ئەمانەمان فڕێدا. قۆناغێک کە کەس نەیدەتوانی لە قوتابخانە لەگەڵ هاوڕێکەی قسە بکات، ڕێگە بە کرێکارەکە نەدەدرا سەندیکا پێکبهێنێت، شوێنی ئەشکەنجەدان لەسەر پێی لاوانی وڵات هەبوو، دوا ڕۆژیش تەقەیان لە خەڵک کرد. پاشان پیاوێک تاجێکی دەخستە سەر سەری و لەم کۆڵانەوە دەچوو بۆ ئەو کۆڵان و لەو کۆڵانەوە بۆ ئەم کۆڵانە و دەبوو لە لای کۆڵانەکە تەوقەی بۆ بکەین (پێکەنین). خەڵک لە ژێر باری ئەم دۆخەدا نەماوە. بەڕای من زۆر گەمژانەیە ئەگەر پێمان وابێت کە ڕەنگە خەڵک تەسلیم بە سیستەمی شاهانە بدەن – “ستەمکاری” پێشوو (من ستەمکاری لە وەرگێڕانەکان بەکاردەهێنم). ئەم خەڵکە چیتر ئەو دۆخەیان ناوێت. ئەو دیاردەیەیان تێپەڕاندووە. بە مێژوودا تێپەڕیون، خەباتیان بۆ کردووە. با بڵێین دواتر ئه‌نجامه‌كه‌ كۆماری ئیسلامی بوو، به‌ڵام خه‌ڵك له‌ كاتی فڕێدانی پاشا و پاشایه‌تی، بیریان له‌ كۆماری ئیسلامی نه‌كرده‌وه‌. پاشایان فڕێ دەدا و فڕێیان دەدا و بیریان دێتەوە کە فڕێیان داوە.
ڕەنگە هەندێک کەس بیانەوێت زیندوی بکەنەوە، کێشەکەیان دەرئەنجامی هاتنە سەر کار نییە، کێشەکەیان گێڕانەوەی دەسەڵاتی کەوتووە، کاتێک ئەم دەسەڵاتە بە شێوەیەکی جەماوەری کەوتووە، ئەرکێکی زۆر قورسە. شۆڕشێک دیاردەیەکی ڕووخاند و دەیانەوێت بیگێڕنەوە. ڕێبازی ئەوان زۆر پێچاوپێچترە لە حیزبێک کە تەنانەت لەو مێژووەشدا هیچ ڕابردویەکی نییە و پلاتفۆرمێکی نوێ دەهێنێت و خەریکە مشتومڕەکەی بەرز دەکاتەوە یان نوێنەرایەتی توێژێکی کۆمەڵگا دەکات. بۆ ئەوان گێڕانەوەی پاشایەتی و نەک هەر پاشایەتی بەڵکو گێڕانەوەی دەسەڵاتی ئەم چینە کارێکی قورسە. ئەوان هیچ ڕێکخراوێکیان نییە. لە ڕاستیدا ڕێکخراو نین. هەندێک کەس هەن بە چەسپی گشتی کۆمەڵگا بەیەکەوە گرێدراون. هیچ ڕێکخراوێکی بەناو خەباتکارانی حیزبی پیشەیی نییە کە نوێنەرایەتی بناغەی سیاسی-پراکتیکی ئەم هێڵە بکات. ئەوان هەوڵیان دا دروستی بکەن، بەڵام تا ئێستا هیچ شتێکیان بەدەست نەهێناوە و جگە لەوەی ڕێکخراویان نییە، سەرکردەیەکیشیان نییە. هیچ سەرکردەیەکیان نییە. نەیاندەتوانی لە پشت ئاڵای حیزب و ئاڵای کەسێکەوە بوەستن. تکایان لە ڕەزا پەهلەوی کرد کە بێت و بەناو سەرکردایەتی خۆیان بگرنە ئەستۆ، ئەویش دوای هەندێک ناز و هتد هات.

بۆیە بە بڕوای من ئەگەر سەرکردە سیاسیەکەیان بانگەشەی حوکمڕانی هەبێت، ئەوا پێشتر دۆڕاون. ئەوان بە بەستنەوەی بزووتنەوەی لایەنگری ڕۆژئاوای کۆنەپەرستی بە فۆڕمی شاهانە، گەورەترین خزمەت بە چەپەکان دەکەن. چونکە ئەگەر بڵێت من دەستبەرداری دەسەڵاتی پاشایەتی بووم و نامەوێت حوکم بکەم، من ڕەزا پەهلەویم، تۆ باوکم دەناسیت، بەڵام من کەسێکی ترم، ئەو سیستەمەم قبوڵ نییە، نامەوێت ببم پاشایەک، من سەرۆکی حیزبی دێموکراتی ئێرانم، کە لە واشنتۆن دروست بوو و دەستی پێکرد، سەبارەت بە ئەندامێتی، پێموانییە دوای ماوەیەک خراپتر بێت. بەڵام ئەگەر بڵێت من ڕەزا پەهلەویم، هیچ ڕەخنەیەکم لەو سیستەمە نییە و دەمەوێت ببمە پاشا، ئەمە بارێکی قورسە لەسەر دەست و پێی بزوتنەوەی کۆنەپەرستی ڕۆژئاوا و ئەمەش یەکێکە لە خاڵە لاوازەکانیان. ڕەزا پەهلەوی وەک کوڕی پاشایەکی پێشوو کە دەیەوێت خۆی ببێتە پاشا، لاوازی ئەوانە نەک هێزی ئەوان. ئەگەر کەسێکیان هەبوایە پێشینەیەکی کۆماریخوازی هەبوایە و بەقەد ڕەزا پەهلەوی ناسراو بووبێت، ئەوا چانسی زیاتریان بۆ دەبوو. ئەگەر تەنانەت بەختیاریش لە ژیاندا بووایە، چانسی ئەوان زۆر باشتر دەبوو لە چاو ڕەزا پەهلەوی.

ئەم حاڵەتانە کۆی کێشەکانیانن کە کارەکانیان قورس دەکەن. وەک وتم شێوازی هاتنی ئەوان بۆ کار جیاوازە لە شێوازی هاتنی ئێمە بۆ کار. ئەگەر بۆشایییەک هەبێت، ڕۆژئاوا بە هەموو هێزی خۆیەوە دەچێتە پشت ئەم ڕەوتە و دەیەوێت بیانخاتە سەر کار. ئەمانە دیاردەیەکی وەهان. لە هەڵبژاردنێکی دیموکراسیدا دەنگ ناهێنن. لە هەڵبژاردنێکی ئازاد لە ئێران دەنگ ناهێنن. لە دۆخێکدا دەنگ دەهێنن کە هەڵبژاردن نییە، کودەتا دوای کودەتا و ئاژاوە و ئاژاوە، کاتێک یەکێک لە ئەفسەرەکانی خۆیان کودەتا ئەنجام دەدەن و ڕۆژئاوا بە هەموو هێزی خۆیەوە دەچێتە پشتیەوە و کارنامەیەک بۆ مەجلیسی دامەزرێنەر دادەنێت. سەرکوتکردنی چین و توێژە ناڕازیەکانی کۆمەڵگەبکەن ا. لەگەڵ هەندێک پێک بێن و، لەگەڵ هەندێک نەسازێن، و هێواش هێواش دەست بەسەر وڵاتتداا بگرن. ئەمە چارەسەرەی ئەوانە.

وەک وتم، ناسیۆنال-ئیسلامییەکان بەبێ کۆماری ئیسلامی دەسەڵات وەرناگرن، وە بە پرۆسەی دیموکراسیدەسەڵات وەرناگرن،لەگەڵ پرۆسەی دیموکراسیشدا هەر دەسەڵات وەرناگرن. ئەمانە بە شۆڕش و دیموکراسی کار ناکەن. بە سیستمی کودەتا ئەگەر بەشداری خەڵک سنووردار بێت و کۆماری ئیسلامی بڕوات، چانسی ئەوان باشترینە. كاتێك بۆشایی ده‌سه‌ڵات هه‌یه‌ و خه‌ڵك ناتوانێت، سه‌ركرده‌ی نییه‌، بۆ ئه‌وه‌ی چه‌پ بێته‌ سەركار له‌ وڵاتدا، ڕاستەکان دێنە دەسەڵات وەردەگرن. بەهەر حاڵ ویستم بڵێم ئەگەرێکی بەهێز هەیە کە ئەم دوو ڕەوتە بۆرژوازییە لە یەک کاتدا لە بەردەمماندا نەدۆزینەوە، تەنیا لەو قۆناغە کۆتاییانەدا نەبێت. لە ئێستادا کێشەی بەردەممان (ناڵێم ئێمە وەک حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری)، کێشەی بەردەم خەڵکی ئێران، کۆماری ئیسلامییە بە هەوڵەکانی بۆ مانەوە و ئەو بزوتنەوە سەرەکییەی کە بەڵێنی پێدەدات، چاوەڕوان بن، فڕێ مەدەن ، دەتوانین بیگۆڕین. لە غیابی ئەم دۆخەدا، بە بڕوای من دیاردەی داهاتووی بۆرژوازی، ئەو دیاردەیەی کە دەردەکەوێت، لە بنەڕەتدا لە بزووتنەوەی ڕاستی کۆنەپەرستی لایەنگری ڕۆژئاوادایە. بێگومان ڕوونە کە لە ئێستادا باس لە دیموکراسی و مافی مرۆڤ دەکەن. ئێستا کە ناتوانن بڵێن ئێمە دەمانەوێت دیکتاتۆرییەک لە ئێران دابمەزرێنین. بەڵام لانی زۆر، ئەوان بەقەد پێوەرە دیموکراسیەکان دڵسۆز دەبن، ئەوەندەش بۆ نموونە حکومەتەکانی وەک فلیپین، تورکیا، یان میسر ڕەنگە دڵسۆز بن بۆ پێوەرە دیموکراسیەکان. ئەگەر ئەم دیاردەیە خۆی ڕاست بکاتەوە، وەک ئەوان دەبێت. ئەگینا ئەزموونی ئەوان ئەوەیە کە ئێمە لێی دەدەین، وەریدەگرین و بە یارمەتی خاوەن سەرمایە، هێزی کار ملکەچ دەکەین.
ئەی کەسانی وەک موجاهیدین؟ بە بڕوای من موجاهیدین بەشێکە لە منداڵی ناپەسەندی بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی. ئەو کارێکی کردووە کە ئامۆزاکانی و خێزانەکەی قبوڵی ناکەن. زۆر خۆپەرستە. ئامادە نییە لەگەڵیاندا هاوبەشی بکات. دەیەوێت خۆی ببێتە سەرۆک. هەروەها پێناسەی سەرۆکەکەی کردووە. کیش دەستی پێکردووە. شێوازی تایبەتی خۆی هەیە. جەژنی ئەوان ناکاتە جەژن و جەژنی خۆی دروست کردووە. تەنها خۆی دەوێت و دەیبینێت. لە ئەنجامدا ڕێگای کرێکاران و ئەکسەریەت و حیزبی توودە و نەهزەتی ئازادی کە بە بڕوای من هیچ کێشەیەکیان لەگەڵ دیاردەیەکی وەک موجاهیدین نییە، لە بنەڕەتدا بەهۆی سکتاریزمەکەی موجاهیدەوە قبوڵی ناکەن و نیگەرانن لەوەی ئەگەر موجاهید ده‌سه‌ڵات بەدەستەوەبگرێت، شه‌ریکایەتیان له‌گه‌ڵ نەکا‌ن. موجاهید یەکێکی ترە وەک خامنەیی، ئەگەر بێتە سەر کار، دەمانخاتە لاوە. دەسەڵات لەگەڵ ئێمەدا هاوبەش ناکات. ئەوانی دیکە لە بزووتنەوەی نەتەوەیی ئیسلامی دەڵێن ئێمە هاوبەشی دەسەڵات دەکەین. نەهزەتی ئازادی دەڵێت دەکرێتەوە و هەمووان دێن. خاتەمی دەڵێت پێویستە دوژمنەکانمان بکەینە دۆست و دۆستەکانمان بکەینە فڵان. بەڵام پێناچێت ئەگەر موجاهیدین بێتە سەر کار سبەی کەس هەڵبژاردن ئەنجام بدات. ئەوان سەرۆکی خۆیان هەیە، حیزبی خۆیان هەیە، ئایدۆلۆژیای خۆیان هەیە. وە قسەیەک لەبارەی بەشداری کەسی ترەوە نییە. بە بڕوای من ئەمە بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی زۆر دەترسێنێت. جگە لەوەش، ئەوەی کە موجاهید لە چوارچێوەی شەڕی ئێران و عێراقدا چووە عێراق و لە تەنیشت سەدام حسێن دانیشتووە، خۆی لەم بنەماڵەیە جیا کردووەتەوە. بەڕای من مەسعوود ڕەجەوی ستراتیژێکی گرتۆتەبەر کە بە دڵنیاییەوە شکست دەهێنێت. کاتێک موجاهیدەکان لەگەڵ بەنی سەدر وڵاتیان بەجێهێشت، هەموو ئەم کەسانە کە ئەمڕۆ کوژراون ڕیزیان کرد بۆ ئەوەی بچنە ناو ئەنجومەنی نیشتمانیی بەرخۆدان، لەوانە کاک بەهمەن نیرۆمەند و خانبابە تارانی و هەموویان. موجاهید زوو بە فالانژیسمەکەی ئەمانەی لەدەست دا و ئێستا بۆتە شتێک کە ئەگەر کەسێک ناوی “موجاهید” بێت بە سووکایەتی هەژمار دەکرێت. ئێستا کەش و هەوا بەم شێوەیەیە. بە بڕوای من موجاهدین وەک بزووتنەوەیەکی خاوەن دیسپلین دەتوانێت هەزار و یەک شت بکات، بەڵام بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی نییە و چانسی دەسەڵاتی نییە.
من باسی دوو ڕەوتی ترم کرد، واتە ڕەوتی ئیسلامی نەتەوەیی و ڕەوتی ڕۆژئاوایی، واتە ناسیۆنالیستە کۆنەپەرستەکان. هێزێکی دیکە کە لە گۆڕەپانەکەدایە، بە بڕوای من کۆمۆنیزمی کرێکارییە. ئێستا پێتان دەڵێم بۆچی بە هیچ شێوەیەک شوێنەواری وروژاندن و خۆبەزلزانین لەم حاڵەتەدا نییە. بۆچی کۆمۆنیزمی کرێکاری و کۆمۆنیزم نا؟ بۆچی لە باسەکەماندا وشەی کۆمۆنیزمی کرێکاری بەکاردەهێنین؟ بۆچی پێداگری دەکەم کە هێزی داهاتووی کۆمۆنیزمی کرێکاریە نەک کۆمۆنیزم؟ یان بۆچی چەپ نا؟ لەبەر چەند هۆکارێک! بۆ نموونە ناڵێین بەدیلی داهاتوو چەپە؟ یان کۆمۆنیزمە؟ وە بۆچی پێداگری دەکەم کە بڵێم بەدیلەکەی داهاتوو کۆمۆنیزمی کرێکارییە. ئەمەش لەبەرئەوەی، پێش هەموو شتێک، وەک وتم، چەپ، واتە چەپ لە ئێراندا، ئێستا لە ئۆردوگای نەتەوەیی-ئیسلامیدایە. ئەوەی پێیان دەگوت چەپ لە ئۆردوگای ئۆپۆزیسیۆنی نیشتمانی (ئیسلامی)دایە. تۆ لیست دەکەیت و دەبینیت بانگی کێت کردووە چەپ، سەیر بکە، بزانە لە کوێن و بەرگری لە چی دەکەن. دەبینن لە ئۆردوگای بزوتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامین. ئاسۆکانیان تا ڕادەیەکی زۆر وەک یەکن. و دووەم: دەمەوێت ئەوەش زیاد بکەم کە ئەم چەپە بە ڕوونی کێشەی لەگەڵ ئێمەدا هەیە وەک کۆمۆنیستی میلیتانت. بێگومان ئەوەمان پێ ناڵێن: “تۆ کۆمۆنیستێکی میلیتانیتیت، ئێمە دژی تۆین”! دەڵێن ،خۆسەپێن،پۆلپۆتی و هەزار و یەک شتی تر، بێ ئەوەی کێشەکە بڵێن، کە ئەویش ئەوەیە کە ئەم کۆمۆنیستانە دەیانەوێت بڕووخێنن. ئەوان ملیان بە سیناریۆی “هێواش گۆڕانی کۆماری ئیسلامی” نەداوە و کاری خۆیان دەکەن. لە ئەنجامدا تەنانەت ئەم چەپەش کە باسی دەکەم پێچەوانەی کۆمۆنیزمە کە لێرەدا وەک بەدیل و هێزی سێیەم لە کۆمەڵگادا پێشنیاری دەکەم. خاڵی دواتر ئەوەیە کە هەرچەندە کۆمۆنیزم وەک بزووتنەوەیەک لە ئاستێکی مێژووییدا پێناسە دەکرێت، بەڵام لە هەموو قۆناغێکدا بە ڕژێمێکی کۆمۆنیست لە وڵاتێکدا گرێدراوە. وەک ئەوە نییە، بۆ نموونە لە شۆڕشی ڕووسیادا، هەمان شت بە بەلشەفی و مەنشەڤیک بڵێت کە کۆمۆنیستەکان هاتوون. لە شوێنێکدا، دواجار بەلشەفیەکان دەبنە نوێنەری ئاڵوگۆڕی کۆمۆنیستی و مەنشەفیەکان دەبنە نوێنەری حکومەتی شۆڕشگێڕی کاتی، ئەوانەی دەیانەوێت دۆخی ئێستا بپارێزن. کۆمۆنیزم لە هەموو سەردەمێکدا بە شتێکەوە گرێدراوە. له‌ مێژووی ئێراندا په‌یوه‌ندی به‌ حیزبی تووده‌ و چریکەا فیداییەکانی گه‌ل و ڕێبازی چریکی‌ هه‌بووه‌ و هه‌ندێک جار و دواتر له‌ ماوه‌یه‌کی کورتدا په‌یوه‌ندی به‌ ڕێکخراوه‌ سیاسییه‌کان – ڕێکخراوه‌کانی وه‌ک پیکار و ڕەزمەندگان و هتد کۆمۆنیزم لە هەر وڵاتێکدا هەمیشە یەکێک بووە لە جێگا سەرەکی و هێڵێکی سەرەکی هەیە، و ڕێکخراوێکە کە ئەگەر بڵێین بووەتە ئاڵاهەڵگر و هێزی سەرەکی ئۆپۆزیسیۆنی “کۆمۆنیست”. کۆمۆنیزم بەگشتی لە وڵاتێکدا نییە. ئەو ڕەوتەیە کە کۆمەڵگای گشتی نەک پسپۆڕی زانکۆکان یان مێژوونووسەکان بە کۆمۆنیزم دەزانن. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش پێم وایە یەکسانکردنی کۆمۆنیزم لەگەڵ کۆمۆنیزمی کرێکاری ڕەوایە. چونكه‌ ئێستا له‌ چوارچێوه‌ی كۆمه‌ڵگای ئێراندا، كۆمۆنیزم ئاماژه‌ به‌ حیزبی كۆمۆنیستی كرێكاری و كۆمۆنیزمی كرێكاری ده‌كات. کاتێک دەڵێن کۆمۆنیست مەبەستیان ڕێگای کرێکاران نییە، مەبەستیان جەماعەتی ڕەزمەندەگانی پێشوو نییە، مەبەستیان ئەوانە نییە کە لە ڕۆژنامەیەکی دیاریکراودا خۆیان بە چەپی پێشوو ناودەبەن. مەبەستیان حیزبی کۆمۆنیستی کرێکارییە و ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر ئاوا دەبێت. کۆمۆنیستەکان لەلایەن خەڵکەوە وەک دەستەواژەیەکی دیاریکراو لە هەموو قۆناغێکدا بەکاردەهێنرێن، بۆرژوازی لە هەموو قۆناغێکدا بەکاردەهێنرێت. ئێستا كاتێك شاهانه‌كان ده‌ڵێن كۆمۆنیست، جگه‌ له‌ ئێمه‌ ئاماژه‌ به‌ كه‌س ناكه‌ن. مەبەستیان جگە لە ئێمە کەس نییە. ئەوانی تر پێیان دەوترێت چەپەکان. پێمان دەڵێن کۆمۆنیست. لە ئەنجامدا کۆمۆنیزم وەک ئەلتەرناتیڤێک دەڕوات، کە لەوەش زیاتر بە چەپێک بە گشتی دەڵێن، بە دیاردەی کۆمۆنیزمی کرێکاری و حیزبی کۆمۆنیستی کرێکارییەوە بەستراوەتەوە. جگە لەوەش لە شۆڕشی ٥٧ حیزبی توودە چیتر بە کۆمۆنیست ناوزەد نەدەکرا. چونکە وەک چریکی فەدایی پێناسە کران و دواتر تا ڕادەیەک پێکەوەگرتنی پەیکار-فیدایی کۆمۆنیزم. ئەگەر کەسێکیان بگرتایە، دەیانبردە زیندان، دەیانگوت تۆ تودەیەکانیت یان کۆمۆنیست؟ کامیان کۆمۆنیست بوون لە ڕوانگەی سیاسییەوە دەبێتە مەقولەیەکی دیاریکراو. وەک وتم مێژوونووسێکی بزوتنەوەی چەپ دەتوانێت بڵێت ئەمانە لقە جیاوازەکانی ترۆتسکیزم و حزبی کۆمۆنیستی لایەنگری مۆسکۆ و یۆرۆکۆمۆنیست و هتد و ئەمانە بزووتنەوەی کۆمۆنیستن. بەڵام لە خاڵێکی دیاریکراودا ڕەنگە کۆمۆنیزمی فەرەنسی پەیوەست بێت بە حزبی شیوعی فەرەنسی. وە هەرکەسێک بڵێ کۆمۆنیستەکان دێنە سەر کار، دەبێ بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی مەبەستی ئەوە بێت کە حیزبی کۆمۆنیستی فەرەنسی دێتە سەر کار، چاوەڕێی ئەوە ناکات هەندێک گروپی ترۆتسکییش بێنە سەر کار.
پێم وایە ئەم دۆخە تا ڕادەیەک سەرهەڵدەدات، بە تایبەت لەم ساڵانەی دواییدا لە ئێران. ئەوان کۆمۆنیزم بە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریەوە دەبەستنەوە. بە جۆرێک لە ڕوانگەیەکی تیۆریەوە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بۆتە ئاڵاهەڵگری کۆمۆنیزم. وەک بیرۆکەیەک، وەک بەدیلێک و وەک جۆرێک لە کۆمەڵگا. کەس لەدەرەوەی ئێمە باوەڕی بەوە نییە کە کۆمەڵگایەکی کۆمۆنیست بهێنرێت. لە پڕوپاگەندەی ئێستادا ئەوە نییە کە کۆمەڵگایەکی کۆمۆنیستی یان سۆسیالیستی بهێنرێت و هێڵی کۆمۆنیزم ئەو کرێکارەیە کە پێوەندیی پێوە هەیە. بەڵام ئایا ئەو کۆمۆنیزمی کرێکاریەی کە من باسی دەکەم هاوواتای حیزبی کۆمۆنیستی کرێکارییە؟ من پێم وانییە. کۆمۆنیزمی کرێکاری، کە من وەک بزووتنەوەیەک دژی ناسیۆنال-ئیسلامییەکان، دژی ڕاستی ڕۆژئاوا بەکاری دەهێنم، دیاردەیەکی فراوانترە لە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری. هەمان دێڕە، بەڵام دیاردەیەکی فراوانترە. لەم بزووتنەوەیەدا هەموو بزووتنەوەکانی شورای کرێکاری و بزووتنەوەکانی کۆبونەوەی گشتی کرێکاری و بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکانی کرێکاری کە ناچنە ژێر چەتری ئۆپۆزیسیۆنی ریفۆرمخوازەوە دەگرمەوە. تەنانەت لەوانەیە حیزب خۆی بە ئەنارکیست بزانێت. ئەمە زۆر گرنگ نییە. گرنگە لە گۆڕەپانی سیاسی کۆمەڵگادا ئەو دروشمانەی کە ئەم دوو ئۆردوگایە، بزوتنەوەی کرێکاری، بزووتنەوەی شورا، بزووتنەوەی کۆبونەوەی گشتی، ڕابەرە عەمەلیەکان، و ئەو سیاسەتەی کە لە کۆمەڵگادا پەیڕەوی دەکەن، لەگەڵ کامیاندا دەگونجێن، گونجاوی خۆیان بدۆزنەوە لە لایەنە سیاسییەکانی ئۆپۆزسیۆن. ئەگەر بۆ نموونە لە بزووتنەوەی کرێکاریدا لایەنگرانی سەندیکا و حیزبی توودە و ئەکسەریەت لانی زۆر بن، دەتوانی ئەم بزووتنەوەیە بخەیتە لای ئەوان تەنانەت ئەگەر نەشی گووت توودەیستە. هەرچەندە ناتوانیت پەیوەندییەکی فیزیکی-حیزبی لە نێوانیاندا نیشان بدەیت، بەڵام هێشتا دەتوانیت بڵێیت ئەمانە بزووتنەوەی سەندیکایی و سەر بە ئەوانن. بۆیە بە بڕوای من بزووتنەوەی شورایی و ناڕەزایەتی کرێکاری جەماوەری کە ناکەوێتە ژێر چەتری ڕابەراایەتی نەتەوەیی-ئیسلامی، بەشێکە لەم بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاریە. جگە لەوەش دەكرێت چەندین دەستە و رێكخراو و گروپی بچوك پێكبهێنرێن كە سەرەڕای قبوڵكردنی جەمسەر و مەركەزی حزبی كۆمۆنیستی كرێكاری، بەڵام بە هۆكاری جۆراوجۆر ناچنە ناو ئەم حیزبەوە. هەندێک جار پەیوەندییان نییە، لە شارە جیاوازەکاندا پێکدێن، بوارێکی دیاریکراوی چالاکییان هەیە، هەست بە جیاوازی دەکەن، لە سەدا سەد بۆچوونی حیزب قبوڵ ناکەن، لە ئەنجامدا دەشێت کۆمەڵێک دەستە و تۆڕی چەپ کە پێیان وایە دەبێ لە دەوری حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بن، وەک گروپێکی فشار لەسەر حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کار بکەن و بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی بە گشتی لەلایەن ئەم حزبە کۆمۆنیستی کرێکارییەوە ڕابەرایەتی بکرێت. ئەمانە دەتوانن بەشێکی گشتی بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری بن.

من دەمەوێت خاڵە بەهێز و لاوازەکانی ئەم بزووتنەوەیە هەژمار بکەم. ئەوەی ترم ژماردوە، دەمەوێت چەند فاکتەرێک بخەمە ڕوو کە پێیان دەوترێت خاڵە بەهێز و لاوازەکانی بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری. بەڕای من گرنگترین خاڵی بەهێزی ئەم بزووتنەوەیە ئەوەیە کە نوێنەرایەتی خواست و ئاواتەکانی ئەو نەوەیە دەکات کە بەبێ هیچ کاستێک قسەم لەسەر کرد. تۆ بۆ ساتێک پشتگوێ دەخەیت کە کۆمۆنیستەکان کۆمۆنیستن و ئەمریکا بۆیان خراپە و ڕێگە نادات بێنە سەر کار. گریمان ئێمە ناومان پارتی پرتەقاڵ بێت. یان بۆ نموونە هەرشتێکی وەک حیزبی سەوزی ئێران، حیزبی سووری ئێران، حیزبی سووری ئێران، حیزبی ئازادی ئێران و هتد. پاشان ئەم حیزبە بەراورد بکە لەگەڵ بانگەشەکانی، لەگەڵ ئەو کۆمەڵگایەی کە دەیەوێت، ئەو کارانەی کە بۆ ئەو کۆمەڵگایە دەیکات، دەبینیت خەڵک کام لەم حیزبانە دەخوێنێتەوە. دەبینیت عەلمانیەتەکەیان لای ئەم حیزبەیە. ئەمانە عەلمانیترن، ئەوان نین. تاکە بزووتنەوەیەک کە دەیەوێت ئایین لەو وڵاتە هەڵبکێشێت، ئەمانەن و ئەمەش یەکێکە لە ئایدیاڵە سەرەکییەکانی ئەم نەوەیەیە. یەکسانی ژن و پیاو. هەڵوەشاندنەوەی کاری کرێ و کۆمەڵگایەک کە مرۆڤەکان لە ڕووی ئابوورییەوە یەکسان بن. کێ یەکێکە لەو چینە کرێکارانەی کە ئەگەر مایکرۆفۆنێک بخەیتە بەر دەمی و بڵێیت حیزبێک هەیە دەڵێت بیمەی بێکاری بدرێت، حەقدەست و پرسی نان پەیداکردن لە بازاڕ ببرێتە دەرەوە، و پێویستە هەموو کەسێک بچێتە سەر کارەکەی و هەرچی بیەوێت بەکاری بهێنێت، ڕێگاکە ئەوەیە، ئێمە گرنگ نییە ئەگەر جێبەجێ بکرێت یان نا) ڕای ئێوە چییە؟ ئەڵێ: ئاواتی منە.
ئەم ئارگیومێنتە کە تۆ قسەی خۆش دەڵێیت بەڵام جێگای داخە کە هیچ کردارێک نییە، ئەوە دەڵێ کە ئێمە بە دڵی خەڵک دەدوێین، بەڵام هێشتا هیچ باوەڕێک نییە بە دەسەڵاتی جێبەجێکردنی. ئەگینا پێیان دەڵێین چییان دەوێت. مۆدێرنیزم، عەلمانیەت، یەکسانی ژن و پیاو، بەرەنگاربوونەوەی هەڵاواردن، ئازادی سیاسی بێ مەرج، هەڵوەشاندنەوەی کاری کرێ، یەکسانی ئابووری و خۆشگوزەرانی کۆمەڵایەتی، کاتێک ئەمانەلای یەک دادەنێین، خواستەکانی ئەم نەوەیەمان هەیە و لە بنەڕەتدا لە سەدا ٩٠ی ئەو خەڵکەمان هەیە کە ئێمە نوێنەرایەتی ئەوە دەکەین کە پێویستە کار بکەن و بە زەحمەت کار بکەن بۆ ژیان. ئەمە خاڵی ئەرێنی ئێمەیە. هەموو کەسێکی تر شتێکی دژ بە خواستی خەڵکی هەیە کە ئەو دەیەوێت پێیان بفرۆشێت. پاشایەتییەکان دەیانەوێت پاشایەتییان پێ بفرۆشن و دواتر بازاڕی ئازادیان پێ بفرۆشن. وە پێویستە ڕوونی بکاتەوە و بڵێت سبەی لە بازاڕی دابینکردن و داواکاری کاردا بەجێتان دەهێڵم. با بێمە سەر کار، لە سبەینێوە دەبێت بچیتە بازاڕی کار و کارێک بۆ خۆت بەدەست بهێنیت. لەم نێوەندەدا ئەم پیاوە دەبینیت، بڕیارە ببێتە پاشا. ئه‌و شتانه‌ی كه‌ خه‌ڵك ده‌بێت پێداگری له‌سه‌ر قه‌بووڵ بكه‌ن، به‌شێك نین له‌ ئایدیالی خه‌ڵك. کەس لەو وڵاتە بەیانیان لە خەو هەڵناستێت و دەڵێت، چ ڕۆژێکی خۆشە، خۆزگە پاشایەکمان هەبوایە و خۆزگە لە شاردا بەدوای کاردا دەگەڕام! (پێکەنینی بینەر). ئەمە بەشێک نییە لە خواستی خەڵک. ئه‌م كۆكردنه‌وه‌یه‌ وه‌ك مه‌رج و پێداویستی و ئه‌وه‌ی پێی ده‌وترێت تاڵی ئه‌و میوه‌ باشه‌ی پێ بدرێت. دەڵێن کاکە وەرە ئەم پاشایە قبوڵ بکە، لەبری ئەوە ئەمریکا دەهێنێت و وەبەرهێنان دەکرێت. ئێوە بازاڕی ئازاد قبوڵ دەکەن، لەبری ئەوە هەوڵ دەدەین بەشێک لە بیمەی بێکاریتان بۆ بگەڕێنینەوە بۆ ئەوەی برسی نەبن. بەڵام ئەم حیزبە بەو شێوەیە نییە. ئەم حیزبە نوێنەرایەتی خواستی ڕاستەقینەی خەڵک دەکات کاتێک گفوتوگۆ لەگەڵ دڵیان دەکرێت. ئەوەی ئێستا حیساباتی خەڵک ناچاریان دەکات، شتێکی دیکەیە، بەڵام نابێت گومانی لێ بکرێت کە ئەوان ئەم شتانەیان لە دڵیاندا دەوێت. من دەگەمە ئەو خاڵەی کە ناوی کۆمۆنیزم ئەم پرۆسەیە تێکدەدات و چەندە تێکدەدات و دەبێت چی لێ بکەین. ئەگینا ئەگەر ناومان حیزبی ئێران بووایە، حیزبێک بوو بە تایبەتمەندی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، بەڵام ناوەکەی حیزبی ئێران بوو، ئێستا دەستی بەسەر جیهانیدا دەگرت. لەو ڕوانگەیەوە کە هەمووان دەیانگوت بەڵێ کاکە هەموومان دەمانەوێت یەک قسە بکەین، حیزبی ئێرانیش ڕاستی دەڵێ. کەس نەیگوت نایە سەر کار. ئێستا کۆمۆنیزم وەک شتێک ناسراوە کە کۆمۆنیستییە و ناتوانێت لەم وڵاتەدا کار بکات. لە سەردەمی ڕووسیا و ئینگلتەراشەوە ڕێگە نادەن کۆمۆنیستەکان بێنە سەر کار، ئەمریکاش قبوڵ ناکات، یان لە کوێ دانراوە و هتد. ئەمانە ئەو وشانەن کە پێمان دەڵێن کاتێک بۆیان دەردەکەوێت کە ئێمە کۆمۆنیستین. ئەگەر بڵێین ئێمە لیبراڵین هەموو ئەم پرسیارانە نامێنن و دواتر ناچار دەبن دابنیشن و حوکم بدەن و بزانن ئێمە دەمانەوێت چی بکەین.

ئەم بزووتنەوەیە نە بۆ چاکسازییە و نە بۆ نۆژەنکردنەوە ئەمە خاڵی سەرنجڕاکێشە. ئەو نەهاتووەتە مەیدان بۆ ئەوەی شتێک ڕاست بکاتەوە کە بێزراو بێت و دەیەوێت شتێک بهێڵێتەوە، هەروەها لەوێ نییە بۆ ئەوەی شتێک بگەڕێنێتەوە کە خەڵک پێشتر فڕێیانداوە. شتێکی نوێیە و پێموایە ئەمە بە تەواوی بۆ خەڵک هەستی پێدەکرێت. ئەم بزووتنەوەیە پۆتانسێلە، بەهۆی نەریتە دێرینەکانیەوە، هەم ڕێکخستنی هەیە و هەم دەتوانێت سەرکردایەتی دابین بکات. ئەمە خاڵی بەهێزی ئێمەیە بە بەراورد لەگەڵ پاشایەتییەکان، بە بەراورد بە ڕاستی ڕۆژئاوا و تەنانەت خودی ناسیۆنال-ئیسلامییەکان. میللی – ئیسلامیەکان خاتەمییان هەیە. بەڵام وەک خۆی وتی ئەگەر لەدەستی بدەن هەمووان ماتەمینی دەگرن. بەبێ خاتەمی، پانزە پۆل نزمتر دەگەڕێننەوە. بە بڕوای من حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کە لە ناوەڕاستی ئەم پرسەدایە، چانسی ئەوەی هەیە کە ئەم بزووتنەوەیە ڕێکبخات و سەرکردایەتی بۆ ئەم بزووتنەوەیە دابین بکات. بوونی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کە دواتر دێمە سەری، یەکێکە لە سەرمایەکانی ئەم بزووتنەوەیە. وە ڕەنگە کۆمۆنیزمی کرێکاری لە لقە سەرەکییەکان و ململانێی سیاسی سەرەکی کە لە ئێراندا بەشدار بووە، ڕێکخراوترین و ڕێنماییترین بێت. بە خەت و حیسابکراوترین و پلان بۆ داڕێژراوترینە، ئەمە خاڵی بەهێزی بزووتنەوەی کۆمۆنیستییە لەم قۆناغەدا. خاڵی داهاتوو ئەوەیە کە تا ئەم پرۆسەیە شۆڕشگێڕانەتر بێت و رەوتی گۆڕانکارییەکان خێراتر بێت، چانسی ئێمە باشتر دەبێت. تا خەڵک زیاتر بەشداری چالاکی سیاسی بکات، بە بەراورد لەگەڵ باقی ئەم هێزانە بەهێزتر دەبین، بەختمان باشتر دەبێت. تا ئەم پرۆسەیە سنووردارتر بێت و خەڵک زیاتر لە گۆڕەپانەکە دەربچن، چانسی ئەوانی دیکە باشترە (دواتر لەو چوارچێوەیەدا باسی شانسی خۆمان دەکەم). بەڵام ئەگەر پرۆسەکە ببێتە شۆڕشگێڕانە، ببێتە میلیتانت، یەکگرتوویی فراوانتر بێت و خەڵک قبووڵی نەکات، بە هەمان ڕادەی ژینگەی سیاسی ڕادیکاڵ بێت، چانسی چوونە چونە سەرکارمان باشتر دەبێت لە چاو ئەوانەی پشت بە ئامادەبوون دەبەستن لە خەڵک لە گۆڕەپانەکەدا و سوود لە ڕادیکاڵکردنی داواکاری و دروشمەکانی خەڵک نابینێت. ئەمە خاڵی ئەرێنی ئێمەیە. چونکە گریمانەکەی من ئەوەیە کە ئەم پرۆسەیە رادیکاڵ دەبێت، خەڵک دەچێتە گۆڕەپانەکەوە و بزووتنەوەیەکی فراوانتر دێتە ئاراوە.
خاڵی داهاتوو ئەوەیە کە بە بڕوای من ئەم پرۆسەیە شۆڕشگێڕییە ئاسۆی ئێمە گشتگیرتر دەکات. تا دۆخەکە ڕادیکاڵ بێت، تیۆرەکە ڕادیکاڵتر دەستکەوت، بەرنامەکە ڕادیکاڵتر دەبێت. ڕابەرە ڕادیکاڵەکان زیاتر لە دڵی خەڵکدان. لە ئەنجامدا گیرمان خواردووە لە تەشەنەسەندنی ناڕەزایەتیەکان. وە ئەگەر ڕەوتەکە بەو شێوەیە ببینین کە بەرەو فراوانبوونی ناڕەزایەتییەکان دەڕوات، دەتوانین وا دابنێین کە هاوسەنگی هێز لە بەرژەوەندی کۆمۆنیزمی کرێکارییە. بە بڕوای من چانسی هەڵبژاردنمان لە دوو دۆخدا باشترە: یەکێکیان لە هەلومەرجی دیموکراسی و هەڵبژاردندا، ئەوی دیکەیان لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەدا. لە هەردوو مەرجەکەدا دێینە سەر کار. لە هەردوو ئەمانەشدا کۆمۆنیزمی کرێکاری بەکاردەهێنرێت. باسی ئەو گریمانەیە دەکەم کە دەبێت سەرەتا ئامادە بین بۆ ئەوەی دواتر بێینە سەر کار. با گریمانە بکەین کە ئەم هێزە توانیویەتی بگاتە قۆناغی هەڵبژاردنی ئازاد لە وڵاتێکدا کە کۆماری ئیسلامی نییە. لە پرۆسەی هەڵبژاردنی دیموکراسیدا، ئەگەر بڕیارە پرۆسەیەکی لەو شێوەیە لە ئێراندا ڕووبدات، دێینە سەر کار. بەڕای من حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری زۆرترین دەنگ بەدەست دەهێنێت لەنێو ئەو خەڵکەی کە ئازادانە چوونەتە سەر سندوقەکانی دەنگدان. من پێم وانییە پاشایەتی ئەم چانسەی هەبێت. هەڵەیە ئەگەر پێمان وایە هەڵبژاردن لە بەرژەوەندی ئەواندایە و تەنها شۆڕش لە بەرژەوەندی ئێمە کۆتایی دێت. هەڵبژاردن لە بەرژەوەندی ئێمە کۆتایی دێت. وە رێک هەر بۆیە پێم وایە ناچنە هەڵبژاردن مەگەر بە زۆریان نەکەین. لە پرۆسەی بەستنی پەرلەمانی ئازادی و ناساندنی کاندید لە بوارە جیاجیاکان و ژماردنەوەی دەنگی خەڵکدا، حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری وەک گەورەترین حزبی وڵات دەچێتە پەرلەمانەوە. رەنگە زۆرینە نەبێت، بەڵام ئەگەر رێگە بدەن لە هەڵبژاردنێكی ئازاددا كار بكات كە ماوەی بانگەشە بۆ سێ مانگ بێت، ئەوا دەبێتە گەورەترین حزبی سیاسی لە وڵاتدا. دەتوانین لەم بارەیەوە تاوتوێ بکەین. هەرچۆنێک بێت بەڕای من پرۆسەی هەڵبژاردن وامان لێدەکات کار بکەین. بەهۆی ئەوەی ئەو کۆمەڵگایە بە پرۆسەی هەڵبژاردندا تێدەپەڕێت، ڕەخنەگرەکە ڕەخنە لەو دۆخە دەگرێت. دواتر باسی جۆری کۆمۆنیزمی ئێمە دەکەم، ئەم جۆرە کۆمۆنیزمە چۆن جیاوازە لە کۆمۆنیزمەکانی تر. جگە لەوەی ئەو پەیوەندییەی ئێمە لەگەڵ خەڵکدا هەیە، بەپێچەوانەی نەریتی چەپەکان، زۆر ڕوون و شیاوی تێگەیشتنە. ئێمە باسی جۆرێکی نوێی کۆمۆنیزم دەکەین. پێم وایە شۆڕشیش دەمانباتە سەر کار. واتە هەم پرۆسەی دیموکراسی و هەم پرۆسەی شۆڕشگێڕی بەخت و دەسەڵاتمان زیاد دەکات. بەڵام چانسی ئێمە لە پرۆسەی پیلانگێڕی، دەستێوەردان و ڕەوتی ژێرزەمینی، کودەتا و کودەتا و ڕەوتی دژە کودەتا کەمترینە. ئەگەر بڕیار بێت حكوومەتی كۆماری ئیسلامی بە زنجیرەیەك كودەتا و دژە كودەتا جێگەی بگرێتەوە، ئێمە هەر لە ئۆپۆزیسیۆندا خۆمان دەبینینەوە. بەڵام ئەگەر خەڵک بیەوێت بچێتە ناو گۆڕەپانەکەوە و شۆڕشێک بکات چانسی ئێمە زۆرە. ئەگەر هەڵبژاردن هەبێت چانسی ئێمە زۆرە. هەروەها دێمە سەر ئەمە کە ڕۆژی دوای هەڵبژاردن جارێکی تر کودەتا دەست پێدەکاتەوە. واتە ئەگەر بە هەڵبژاردن بێینە سەر کار، دەبێ بیر لەوە بکەینەوە کە سبەی کودەتا دەکەن. ئێستا ناچمە ناویەوە، بەڵام لە خودی پرۆسەی هەڵبژاردندا، چانسی هێنانی کۆمۆنیستەکان بۆ سەر کار زۆرترینە.

لایەنە نەرێنییەکانی چالاکی ئێمە چین، واتە لایەنە نەرێنییەکانی چالاکی ئەم خەتی سێیەمە، واتە بزوتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری؟

• پێم وایە نەبوونی سەرچاوە یەکێکە لە کێشە سەرەکییەکانی. ئەو دوو ڕەوتەی تر کە باسم کرد، یەکێکیان سەرچاوەی حکوومەتی هەیە و کار دەکات، ئەوی دیکەیان سەرچاوەی باقی حکومەتەکانی هەیە و کار دەکات. لە ئەنجامدا ئێمە دەمێنینەوە و ئەو سەرچاوانەی کە ئەم بزووتنەوەیە هەیەتی بۆ بنیاتنانی. نەبوونی سەرچاوە یەکێکە لە ئاستەنگە هەرە گرنگەکان.
• نەبوونی پاڵپشتی نێودەوڵەتی. ئێستا هەردوو ئەو ڕەوتە هەوادارێکی بەهێزیان لە جیهاندا هەیە. حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری و کۆمۆنیزم لە ئێران، لەم خاڵەدا و تا ئەو کاتەی لە دەسەڵاتی سیاسی نزیک بین، بە بڕوای من، ئەو پشتیوانییە نێودەوڵەتییەیان لە هیچ ئاستێکدا نابێت کە ئەوان هەیانە.
  دوژمنایەتی ڕۆژئاوا بەرامبەر ئێمە. دوژمنایەتی ڕۆژئاوا لەگەڵ کۆمۆنیزمی کرێکاری یەکێکە لە گرنگترین هۆکارەکان کە دەتوانێت زەریاکە بگۆڕێت. نەک هەر بەو مانایەی کە رۆژئاوا بەڕاستی دەستوەردانمان لەگەڵ دەکات، بەو مانایەی کە رۆژئاوا ئەو وێنەیە دەدات کە حکومەتی کۆمۆنیستی لەو وڵاتە قبوڵ ناکات و خەڵک لە ماڵەکانی خۆیان دادەنیشن و ئامرازی ژماردن دادەنێن و بڵێن کە خۆرئاوا قبوڵی ناکات، ئایا ئێمە شێتین کە بچینە پشت حیزبێکەوە کە هەر بگاتە دەسەڵات، سەرەتا مووشەکێکی کروز لە ناوەڕاستی پارکی ساعی دەدرێت؟! بۆچی ئەم کارە دەکەین؟ بۆچی دەبێت ئەو وڵاتە لەگەڵ ئەمریکادا بکەینە دوژمنایەتی؟ با دەنگ بە ئەمریکییەکان بدەین و با ئەوان بڕیار لەسەر کەیسەکە بدەن. لە ئەنجامدا دوژمنایەتی ڕۆژئاوا بەرامبەر ئێمە، و نەک هەر خودی دوژمنایەتییەکە، بەڵکو پێدانی وێنەی دوژمنایەتی ڕۆژئاوا بەرامبەر بە ئێمە و گۆڕینی ئەو ڕاستییەی کە ڕۆژئاوا ئەمە قبوڵ ناکات بۆ بەشێک لە خودی خەڵک- هۆشیاری و حیساباتی خەڵک، بەربەستێکی بنەڕەتییە لەسەر ڕێگای کۆمۆنیزمی کرێکاری. کەس بە پێی خۆی خۆی ناخاتە دۆخێکی وا گەورەوە. ئەو دەڵێت: “بەڕێزان، ببورە، بەڵام من دەنگ بەو بەڕێزە دەدەم کە لەلایەن ڕۆژئاواوە پێی وتراوە. پێم وایە یەکێتی سۆڤیەت ئەمەی بە ئێمە نیشان دا، پێشهاتەکانی ڕووسیا نیشانی دا. ئێمە دەکەوینە بەرهێرشی میدیایی ڕۆژئاواوە.” و بە سەختی ئاوەژوو دەکرێین، واتە دەبێت وا دابنێین کە بزووتنەوەی کۆمۆنیستی لە ئێران ڕووبەڕووی هێرشێکی دڕندانە و پیس دەبێتەوە لەلایەن میدیای بۆرژوازی ڕۆژئاواوە، سی ئێن ئێن، بی بی سی، بەو درۆشاخدارانەی کە دەیکەن.دوێنێ ڕۆژنامەی گاردیان بابەتێکی نووسی لەسەر ئەوەی کە ئایا لینین دواجار ستەمکار بوو یان دیکتاتۆر؟هیچ جیاوازییەکی تر لە نێوان ئەم دووانەدا نییە!یان ترسنۆک بوو یان ستەمکار!یان چەتە بوو یان ستەمکار!ئەوە لەم دوو دۆخە دەرنەچووە!ئەو ڕاستییەی کە ئەو… ڕێبەری شۆڕشێکی کرێکاری بوو کە ئازادی هێنا و بە دەستی خۆیان سەربەخۆیی بە بە فینلاندایەی پەنا دەستی خۆیان بەخشی، کەسێک کە لە کۆلۆنیەکانی ڕووسیا خۆش بوو، مافی ژنانی لەو وڵاتە بەرز کردەوە، جۆرێک لە ئاسایشی ئابووریی بۆ کرێکار بەدەست هێنا، کێشەی ئەوان نییە. کە ئەم پیاوە، کە بە وتەی ئەوان ستەمکار بووە، بە وتەی ئەوان ئەم پیاوە شێتە، تەنها کتێبەکانی لە هەموو کتێبەکانی سەرکردە بۆرژوازیەکانی ڕۆژئاوایی زیاتر بوو و خۆیان دەیانگوت کۆمیساریای ئەو بەلشەفیکانەی کە لە دەسەڵاتدان هێندەی کتێبخانەی زانکۆیەک لە نێوان خۆیاندا. نوسینیان هەیە، ئەوە کێشەی ئەوان نییە. ئێستا دەڵێن لینین یان شێت بوو، یان ستەمکار بوو! لینینی هەژار دیکتاتۆریش نەبوو. تا ئەو کاتەی لینین لە کاردا بوو، ڕێگەی پێنەدەدرا هیچ بڕیارێک بە تەنیا بدات. پێنج ساڵ، دە ساڵ دوای مردنی لینین، یەکێتی سۆڤیەت دەستی کرد بە پاوانخوازی. ئەمە ئەو وێنەیەیە کە میدیاکانی ڕۆژئاوا دەیدەن. لەگەڵ ئێمە خراپتر دەکەن. سەیرکە چی دەکەن لەگەڵ کوبا! کاسترۆ لە وێنەی میدیای رۆژئاوا ببینە: “دیکتاتۆری کوبا، کاسترۆ ئەمڕۆ زیادی کرد…”! دیکتاتۆری کوبا چ پەیوەندییەکی بە کاسترۆوە هەیە؟ وەک هەموو شوێنێکی تری جیهان، هەڵبژێردرا و خەریکە کاری خۆی دەکات. بۆچی ڕاپۆرتەکەت بە دروستی ئامادە ناکەیت؟ ئەمەیە کە دەتوانن بەسەرماندا بکەن. لەوانەیە کاریگەری بەهێزی میدیای ڕۆژئاوا کاریگەری لەسەر ئەم بزووتنەوەیە هەبێت و ئەمەش بۆ ئێمە ئاستەنگێکی گرنگە. مەسەلەی پڕوپاگەندەی جەنگی سارد دژی کۆمۆنیزم بەگشتی، واتە دانانی ئەزموونی یەکێتی سۆڤیەت و چین لەپێی کۆمۆنیستەکان و نەرێنی لەمەڕ سۆسیالیزم، یەکێکە لە ئاستەنگەکانی بەردەم کاری ئەم هێڵە.
• یەکێک لە کێشە گرنگەکانی کاری کۆمۆنیزمی کرێکاری ئەو عەقڵیەتەیە کە من پێی دەڵێم “جونیۆریزم”. ئه‌وانه‌ی خۆیان وه‌ک شه‌ریکی بچوکتری کۆمه‌ڵگا قبووڵ کردووه‌ و هیچ بیرۆکه‌یه‌کیان نییه‌ سەبارەت بەوەی کە‌ کۆمه‌ڵگا دواتوانیت به‌ده‌ستی ئەمانەوە بەڕێوە بچێت. بە بڕوای من کۆمۆنیزم بە تایبەت لە وڵاتێکی وەک ئێراندا کە هەرگیز هێڵی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن نەبووە و هەرگیز لە دەسەڵاتدا نەبووە، ڕاهاتووە کە خۆی وەک گروپێکی فشار ببینێت. گروپی فشار بۆ ئەوەی ئاڵای حەقیقەت و ڕاستی بە دەستەوە بگریت و بچیتە پێشەوە بۆ ئەوەی تەقەت لێ بکرێت و بکەویتە سەر زەوی. چەپ ئەو ڕانینەی نیە سەبارەت بەخۆی کە ئەمان هەندێک سیاسەتمەداری ئاست بەرزی کۆمەڵگەن، کە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی زیندووە کە دەیەوێت دەسەڵات بگرێتە دەست و کۆمەڵگا بەڕێوە ببات و پەروەردە ڕێکبخات و ئابووری ڕێکبخات. پێی وایە چەپەکان ناچارن فشار بخەنە سەر کەسانی دیکە بۆ ئەوەی ئەم کارە بکەن. وە ئەم بیرکردنەوە لە خۆی و خۆ بە کەم زانینە، بە ڕای من، ڕەنگە گرنگترین فاکتەر بێت کە دەکرێت ببێتە ڕێگر لەبەردەم بەدەستهێنانی دەسەڵاتدا. بە بڕوای من چ بۆ بانگەواز بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات یان بۆ پاراستنی دەسەڵات، کێشەی یەکەم لە ناو خودی ئەم هێڵەوە دێت. دەڵێن نابێت ئەمە بکەین، بۆچی سەرهەڵدانمان بۆ دەسەڵات گرتووە؟ ئایا دەتوانین دەسەڵات بگرین؟ ئایا دەتوانین بیپارێزین ؟ ئایا بڕیار نییە “چین” ئەم کارە بکات و هتد بکات؟ هەموو ئەمانە بیانوویەکە. مەلە نازانێ هەزار و یەک هۆکار ئەدات کە من نامەوێ ئەمڕۆ بچمە ناو ئاوەوە (پێکەنین). جلی مەلەی نەهێناوە، سەرمای بووە ، کاتی نییە، نایەوێت پێشی کەسانی تر بکەوێت و ئابڕوی هەمووان ببات! هتد. بە هەر هۆکارێک بێت ناچێتە ناو ئەم بابەتەوە.
  کاتێک لە مەسەلەکە دەکۆڵیتەوە، بۆت دەردەکەوێت کە لە پشتیەوە ئەو تیۆرییە هەیە کە دەبێ “شوراکان” دەسەڵات بگرنە دەست، کە لە ڕووسیا نەیانکرد، بەڵکو بەلشەفیەکان دەسەڵاتیان گرتە دەست، کە دەبێ “چین” شۆڕش بکات نەک حیزب (فۆرمولاسیۆنی ئێمەش ناڵێت حیزب شۆڕش بکات). بەڵام ئەو فۆرمولەکردنەی کە دەڵێت مەچۆ بەرەو لای دەسەڵات نیشاندەری ترسی ئەم بزوتنەوە بچوکەیە لە گۆمی سیاسی لە کۆمەڵگادا. ئەمە وا نییە. ئەگینا ئەگەر سێ بەڕێوەبەری گشتی وەزارەتی رۆشنبیری بەیەکەوە دابنێیت و لەگەڵیان حزبێک دروست بکەیت، یەکسەر هەست بە بەدەستهێنانی دەسەڵات دەکەن. پێیان وایە پێویستە یەکسەر ببنە وەزیر. یەکسەر بەرنامەی خۆیان دەدەنە کۆمەڵگا. ئەم حیکمەتە لە خۆبینین و سەر بە پەراوێزی کۆمەڵگا، “پەراوێزی” مێژوویی چەپ لە ئێران، ئەو عەقڵیەت و سایکۆلۆژیایەی لەگەڵ خۆیدا هێنا، یەکێکە لە بەربەستە گەورەکان بە بڕوای من. پێم وایە ئەگەر چەپ شکست بهێنێت، لەسەر ئەم بابەتە شکست دەهێنێت نەک لەسەر هیچ کام لەوانەی تر کە باسم کرد. لەسەر ئەوەی کە بڕیار نییە ڕۆڵی خۆی بەجێ بهێنێت و ئەمە گرنگترین کێشەی ئەم ڕیزەیە .دووی خوردادیەکان ئەم کێشەیەی نییە، دەیەوێت جیهان ڕزگار بکات! کابرا ناتوانێت ڕێگای ماڵی خۆیان بدۆزێتەوە، دەیەوێت دیالۆگ لە نێوان شارستانیەتەکاندا بکات. (پێکەنینی ئامادەبوان). بەجدیمە! پێیان وت چیتر دەربارەی چاپەمەنی لێدوان نەدەی! ئێستا پێنج مانگە نازانێت چی دەکات؟ بڕیار بوو لەگەڵ دیالۆگی شارستانییەتەکاندا بڕوات بۆ ئەوەی جۆرج سۆئارێس بە هۆشی خۆی بهێنێتەوە. ڕێنمایی بیل گەیتس بکات و بە ئەمریکا بڵێ کە سیستەمەکەت باش نییە! لە بانگەشەا کردن ناوەستێت و کەسیش بە سمێڵەکەی پێناکەنێت. بەڵام من و تۆ کە دەڵێین کۆمۆنیستەکان دەبێ دەسەڵات بگرنە دەست، لە هەزار کونەوە دێنە دەرەوە، سەیرکە: بلانکیستەکان، چ خەیاڵێکە، چ خۆ بەگەورە زانینێکە، هەموویان خەرکی من من کردنن. لە کاتێکدا کەس کێشەی لەگەڵ دیالۆگی شارستانیەتەکانی خاتەمی نییە کە تا دوێنێ بەرپرسی کتێبخانەیەکی ئایینی بوو. کاک خاتەمی دەتوانێت دیالۆگێک لە نێوان شارستانیەتەکاندا بکات، بەڵام ناتوانیت کۆنترۆڵی ئەو وڵاتە بکەیت کە تێیدا گەورە بوویت و ڕەنگە لەو کاتەدا سەد هەزار نوخبەی ئەو کۆمەڵگایەت ڕێکخستبێت. ئەوان پێیان وانییە هەر ئەم کەسانە کە لە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری و لە بزووتنەوەی کۆمۆنیستیدان، ئەگەر لە هەلومەرجێکی ئازاددا بەشداری لە ڕیکلامێکی کاردا بکەن، توانای بەڕێوەبردنی کۆمەڵگایان لەو وەزیر و پارێزەرانە زیاتر دەبێت. یەکەم: سەرکوتیان کردوون تا بتوانن حوکم بکەن. وە ئەم بزووتنەوەیە خۆی ئامادە نییە ئەمە قبوڵ بکات. بەڕای من ئەمە فشاری تاوانەکانی دوای ستالینە. ستالین کارێکی کردووە، بە یارمەتی ئەمریکا و چەپ هەست بە تاوانباریان لا دروست کردووە کە هەژار بە هۆی ترسەوە ناتوانێت بە پێ بڕوات. باشە ستالین بە ئێمە چی؟ ئایا من هیتلەرم لەسەر کاک بەنی سەدر حساب کردوە، لە کاتێکدا تۆ ستالین لەسەر من حساب دەکەیت؟ (بەراوردکردنیان بە تەواوی بێ بایەخە.) تۆ هیتلەرت هەبوو، ئەمیش ستالینی هەیە. کەسێک کە لە ٨٠ وڵاتی جیهاندا کودەتای کردووە، نابێت جارێکی دیکە ئەم قسانە بڵێتەوە. کەسێک کە بۆمبی ئەتۆمی بەسەر خەڵکدا هەڵدەدات و منداڵانی قوتابخانە لە هێرۆشیما و ناگازاکی دەکوژێت، نابێت باسی ستالین بکات. جگە لەوەش منیش وەک تۆم. بەڵام تا ئێستا کەس بەرۆکی حیزبێکی ناسیۆنالیستی نەگرتووە و نەیگوتووە ئێوە دیکتاتۆریەت دادەمەزرێنن یان چۆن دەزانن پلۆرالیزم قبوڵ دەکەن. بەرانبەر چەپ ئەم کارە دەکەن و چەپیش بە دەوری خۆیدا دەڕوانێت. ئێمە وەک یەکەمین حیزبی سیاسی چەپ لە ئێراندا کە ئیدیعای دەسەڵاتمان کردووە، ئێمە بووینەتە ئامانجی هێرش و زۆرترین سووکایەتی و گوشارمان بەسەردا هاتووە. ئێمە ئازارمان چەشتووە چونکە بوێری ئەوەمان هەبوو لەسەر حکومەت قسە بکەین. له په یوه ندی نێوان حكوومه ت و حیزب و هتد. هەموو ئەمانە بە بڕوای من هەستی ئابووری مێنشێڤی و ئەو تاوانبارییەی دوای ستالینن کە هەوێنەکەی پێکهێناوە و ئەگەر کۆمۆنیزمی کرێکاری بیەوێت بێتە سەر دەسەڵات، دەبێت پێش هەموو شتێک بیەوێت بێتە سەر دەسەڵات. پێم وایە ئەمە گرنگترین بەربەستە.
• خاڵێکی دیکە، خاڵێکی دیکەی لاوازی، بزووتنەوەی کرێکاری تاڕادەیەک کەم گەشەسەندووە. ئەمە لاوازییەکی زۆر گەورەیە. کۆمۆنیزم دەیەوێت لە وڵاتێکدا بێتە سەر دەسەڵات کە بزووتنەوەی کرێکاری تەنانەت فۆرمەکانی سەرەتایی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی و ناڕەزایەتیشی بەدەست نەهێناوە. ئەگەر بچیتە ئەمریکای لاتین دەبینیت کە ڕابەرە کرێکاریەکان ڕابەری دانپێدانراون لەسەر ئاستی سەرۆکی شارەوانی شارەکان و پەرلەمانتاران. سەرۆکی سەندیکایەکی دیاریکراوی کرێکاران کەسێکی ناسراوە لە کۆمەڵگادا. لە ئێران کرێکارەکە هەمان وێنەی “کرێکارێکمان هێنا بۆ ئەوەی نێوانێک لە دیوارەکەمان دروست بکات”. ئەو کرێکارەی هێناویانە کارێکی پێدەدرێت و ئەویش دەیکات و مووچە وەردەگرێت. کارگەر تا ئێستا نەیتوانیوە وەک یەکێک لە قاچەکانی مشتومڕی ئابووری، قاچی مشتومڕی سیاسی، قاچی دیبەیتی دیموکراسی و مافی مەدەنی، لەگەڵ نوێنەرانی خۆی و کەسایەتییەکانی و ڕێکخراوەکانیدا لە کۆمەڵگای ئێراندا ئامادە بێت. ئەمریکای لاتین هەمیشە بەم شێوەیە بووە. حیزبی چەپ لە سەندیکاکانی کرێکاران نزیک دەبێتەوە، سەرکردەکانیان لەگەڵ یەکتر قسە دەکەن و ڕازی دەبن دەنگ بە حیزبی چەپ بدەن و یارمەتیان بدەن بێنە سەر کار. لە ئێران کرێکار گۆشەگیر و بە تاک دەکرێت. پێکهاتەکانی خەباتی سەندیکایی نەبوو و نەیدەتوانی خەباتی بەرگریکاری ڕێکبخات. لە ئەنجامدا کونێکی گەورە لە دوای کۆمۆنیستەکان بەجێدەهێڵێت. تۆ دەچیتە پێشەوە بۆ ئەوەی جوڵەیەکی بنەڕەتی ئەنجام بدەیت، دەبینیت جێنێک کە بەناوی ئەوەوە دەجووڵێت یان لانیکەم لەلایەن ئەوەوە پێکدێت، ڕوون نییە لە دیمەنەکەدا چەندە بەهێزە. بۆ ماوەیەکی کورت دێنە سەر شانۆ. مامۆستا، خوێندکار، ژنان بەگشتی لەوانەیە بزووتنەوەیەکی ناڕەزایی سیاسی درێژخایەنیان هەبێت، یان ڕۆشنبیران و نووسەران بەتایبەتی. بەڵام کرێکار شانس و ئازادی کارکردنیان نییە کە دوو سێ ساڵ لە کایەی سیاسیدا سەرگەردان بکات. ئاخر ئەم پرۆسەیە دەبێت لە سێ مانگدا تەواو بێت. لەدەرەوەی ئەم سێ مانگە کرێکارانمان لە شێوەی هێزی زیندووی چالاکدا نییە بۆ پشتیوانی لەم هێڵە. ئێمە ئەو سێ مانگەمان هەیە، هەموومان ئەو سێ مانگەی ڕاپەڕین و پشێوی و شورا و سەندیکا و کۆبونەوە گشتیەکانی کرێکارانمان بینیوە کە کرێکاران مشتیان دەگرن و وتار دەدەن و هەروایە، بەڵام تا ئەو سێ مانگە دەمێنێتەوە بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات، و لە غیابیدا بزووتنەوەیەکی ناڕەزایەتی کرێکاری بۆ بەرگریکردن لەم چەپانە بە ئاگادارییەوە دروست بووە، ئەم هێڵە دەتوانێت چی بکات؟ بزووتنەوەی سەندیکایی لە ئینگلتەرا هیچ کێشەیەکی نییە کە بڵێت پشتگیری لە کام پارت دەکات. دەڵێت. دەشڵێت پێویستە خەڵک لێرە بچن دەنگ بە حزبی کۆمۆنیست یان پارتی کرێکاران بدەن. یەکەم تایبەتمەندی کە بزووتنەوەی کرێکاری لەلایەن چەپی پەراوێزیی و ژێر کپکرانەوە وەریگرتووە، ئەم بە ناسیاسی خۆنمایشکردنەیەتی. لە ئەنجامدا ئەگەر بێتە گۆڕەپانەکەش ناگۆڕێت بۆ هێزێکی یەدەگ و دەتوانین بڵێین یەکێک لە پایەکانی ئەم بزووتنەوەیە کە دەیەوێت دەسەڵات بگرێتە دەست.

بەڕای من ئەو خاڵە ئەرێنیانەی کە پێویستە بە تایبەتی ئێستا جەختیان لەسەر بکرێتەوە، دوو پایەی سەرەکی کۆمەڵگان.

• یەکێکیان سکۆلاریزمە. بە بڕوای من هەر ڕەوتێک کە جێگەی کۆماری ئیسلامی بگرێتەوە، دەبێ ڕەوتێکی عەلمانی بێت. دەبێت دژی ئایین بێت. وە تەنانەت بە ڕای من عەلمانیەت بەس نییە، دەبێ دژە ئایین بێت. ئێمە ڕووبەڕووی شەپۆلێکی هەڵگەڕانەوەی دژی ئایین دەبینەوە ، کە تا زیاتر بڕوات فراوانتر دەبێت. چونکە سبەی مەلا دەگرن و دەڵێن ئەم پیاوە دەبینی، بە دەستی خۆی ١٨ کەسی کوشتووە. لەو کاتەدا پێویستە بزانیت چەند کەس لەو گروپە نوێژ دەکەن لە لادێ نوێژەکانیان بەجێدەهێڵن. ئەم پرۆسەیە سوودی بۆ ئیسلام نییە. ئەم پرۆسەیە بە زیانی ئیسلام دەڕوات. بزووتنەوەیەک کە دژە ئایینە، پێیەکی خستۆتە ناو دەسەڵاتی سیاسییەوە و ئێستا کە سەیری دەکەیت دەبینیت تەنها کۆمۆنیزمی کرێکارییە، کۆمۆنیزمی کرێکاری ڕادیکاڵە کە بە ئاشکرا و بە ڕوونی خۆی لە دژی ئایین پێناسە کردووە.
• پرسی داهاتوو بریتییە لە ژنان. نیوەی کۆمەڵگایە و تەنیا ژنان نیوەی کۆمەڵگا نین، بەڵکو لە نیوەکەی تری کۆمەڵگاوە زۆربەیان لەگەڵ یەکسانیدان. لە ئەنجامدا پلاتفۆرمێکی گرنگی کۆمۆنیستەکان کە ڕەنگە خەڵک بێنە پێشەوە، پرسی ژنانە. چونکە ئەو شۆڕشەی کە ڕوودەدات دەتوانێت زۆر ژنانە بێت. زۆرینەی رەها دەتوانن بەم مانایە دەنگتان پێ بدەن و لەگەڵتان بن. زۆرینەی ڕەها لەگەڵ ئێوەدا وەک یەکن. چونکە ئەوان ژنن، لەگەڵ تۆدان. لە ئەنجامدا بە بڕوای من کۆمۆنیزمی کرێکاری لەو کۆمەڵگایەدا دوو پاڵپشتی هەیە، لەسەر پرسی ئایین و پرسی ژن، کە هیچ کام لە بزووتنەوەکانی دیکەشیان نییە. دژە دینداری و داکۆکی کردن لە مافی ژنان. مۆدێرنیزم و عەلمانیەت و هتد دەرئەنجامی ئەمانەن. ئەگەر بتوانرێت مۆدێرنیزمی حیزبی بۆ شتێک وەربگێڕدرێت، ئەوە دژە ئیسلامییەتی، دژە ئاییندارییەتی، بەرگریکردنە لە مافی ژنان، ڕزگاری ئەخلاقییە بۆ گەنجان. بزووتنەوەیەکە کە بۆ نموونە لەگەڵ ئەو کولتوورەدا دەگونجێت کە گەنجێکی ئێرانی دەبێ تێیدا بژی، لەگەڵ خواستی ملیۆنان کەس کە دەیانەوێت بێنە سەر شانۆی کۆمەڵگا ژیانی خۆیان ئەزموون بکەن.
  بە بڕوای من ئەمانە خاڵە ئەرێنی و نەرێنییەکانی بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری لە وەها دۆخێکدا. هەڵەیە ئەگەر پێمان وایە ئەم بزووتنەوەیانە دێن و خاڵی ئەرێنی و نەرێنی لە خشتەیەكدا دادەنێن و خەڵك هەڵیبژێرن. بێگومان وا نییە. پێویستە هەلو مەرجەکان بگۆڕدرێن بۆ ئەو هەلومەرجانەی کە دەسەڵات لە دەستێکەوە بۆ دەستێکی تر دەگوازرێتەوە. کاتێک دۆخەکە بەم شێوەیە دەبێت، خەڵک لە نێوان تایبەتمەندییە گشتییەکاندا هەڵدەبژێرن. بەڕای من مرۆڤەکان لە بنەڕەتدا لەنێوان چەپ و ڕاستدا هەڵدەبژێرن لە وەها پەرەسەندنێکدا، نەک تەنها ئەو کەسانەی کە دەبێت یەکێک لەمانە قبوڵ بکەن، بەڵکو ئەو کەسانەی کە دەبێت بچنە گۆڕەپانەکە دەبێت لەنێوان چەپ و ڕاستدا هەڵبژێرن . یان لە ڕیزی ڕاستدا دەڕۆیت یان لە ڕیزی چەپدا دەوەستیت.

لە هەلومەرجێکی هەستیاری سیاسی وەک شۆڕشێک یان ئەو جۆرە پێشهاتانەدا وەک ئەوە نییە ٨٢ حیزبمان هەبێت کە نازانین کامیان هەڵدەبژێرین. وەها دۆخێک ڕوونادات. تۆ بڕیار بدە کە: من چەپم، کۆماریم دەوێت، لایەنگری دادپەروەری کۆمەڵایەتیم، بەم ڕێگایە دەڕۆم. من لایەنگری ئەمریکا و ڕۆژئاوام، بژی دۆخی پێشوو، دەچمە ئەولا. بێگومان لە وردەکارییەکاندا هەڵبژاردەی دیکەش هەیە، بەڵام بەگشتی کۆمەڵگا بڕیار دەدات کە ئایا ئەم سەرکەوتنە بەناوی چەپەوە ڕوودەدات یان بەناوی ڕاستەوە.

ئەمەش لە شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩دا ڕوویدا. پێش خۆپێشاندانەکانی تاسوعا و عاشورا وا دیار بوو خەڵک لە ئێران هەڵبژاردەیەکی چەپ دەکەن. وا دیار بوو خەڵک چەپەکان دەکێشنە گۆڕەپانەکە و بە دروشمی چەپەکان خۆپیشاندان دەکەن. بە دروشمی چەپەکان ناڕەزایەتی دەردەبڕن. و پاشان لەگەڵ شەڕی بەندوبەستی ئیسلامییەکان و ئەمریکا و سەرۆکی حکومەتەکان، سیستەمی گواستنەوە پێناسە دەکرێت. لە ڕۆژی عاشورا ئەوانەی لەسەر شەقام بوون دەزانن چی ڕوویداوە. دروشمی “مەرگ بۆ پاشا!” ناوبراو ڕووبەڕووی سووکایەتیی سەرانی خۆپیشاندانەکە بووەوە. تۆ دەتگوت “مەرگ بۆ پاشا!”، دەیانگوت ئەو ساڤاکییە ببە. دژی دروشمی “مەرگ بۆ پاشا!” لە ڕۆژی عاشورادا وەک دروشمی ساواک ژەهراویان پژاند. ڕوون بوو کە ئەوان بڕیاری خۆیان داوە. هه‌ژموونی راست له‌ سه‌رده‌می عاشوره‌وه‌ بۆ بزووتنه‌وه‌ی ناڕه‌زایه‌تی به‌كارده‌هێنرا، كه‌ خومه‌ینی په‌یامێكی به‌ موسڵمانان دا بۆ جیاكردنه‌وه‌ی سیفه‌ته‌كانیان له‌ چه‌پ. لە ئەنجامدا چەپەکان بەجێدەهێڵن بۆ ئەوەی تەقەیان لێ بکرێت و چیتر چەپ ناوێرێت بە دروشمی تایبەتی خۆیەوە بێتە سەر شەقامەکان. پێویستە بە دروشمی “الله ئەکبەر” بێیتە سەر شەقام. کاتێک دەرکەوت کە ئەوان ئەو دەسەڵاتە دەڕوخێنن و مافی ئایینی تاکە بژاردەیە کە خەڵک لەبەردەستیدایە، خەڵکیش لە پشتیانەوە ڕۆیشتن. ئەمجارەش هەر هەمان شتە. کێشەکە لەوەدایە ئەگەر چەپ خۆی وەک هەڵبژاردەیەک بخاتەڕوو، خەڵک لەنێوان چەپ و ڕاستدا یەکێکیان هەڵدەبژێرێت. چەپ بەگشتی و ڕاست بەگشتی. وە ئەگەر وەک وتم ئاڵاهەڵگر و کەسایەتی پێشەنگی چەپ کۆمۆنیزمی کرێکاری بێت نەک تودە و سۆشیال دیموکراسی و ڕەوتەکانی تر، ئەوا ئەمە هەڵبژاردنێکە لە نێوان کۆمۆنیزمی کرێکاری و ڕەوتەکانی تر. بەڕای من بەقەد ئەوە سادەیە.

مەسەلەکە ئەوە نییە کە ئێمە بچینە ماڵەکان و خەڵک بە ئایدۆلۆژیای ئەڵمانی و ١٨هەمی برۆمیری مارکس و مانیفێستی کۆمۆنیست ئاشنا بکەین. بڕیار نییە خەڵک بەم شێوەیە کۆمۆنیزمی کرێکاری هەڵبژێرن. خەڵک بەدوای سەرکردەی گۆڕانکارییەکی سیاسی-کۆمەڵایەتیدا دەگەڕێن، سەیری هێزەکانی سەر گۆڕەپانەکە دەکەن و بڕیار دەدەن کە لەگەڵ ڕاستدا بڕۆن یان لەگەڵ چەپدا. وە ئەگەر لەگەڵ چەپ بڕۆن، لەگەڵ چەپدا دەڕۆن کە هەژموونی سیاسی و هەژموونی فیکری و هەژموونی ڕێکخراوەیی هەیە و ئەو کەسەی لەو کاتەدا چەپی کرد بە ناوی خۆی. ئیتر ناوەکە گرنگ نییە، لەگەڵیدا دەڕۆن. جرێکی فیدایی سیانۆر دەیخستە ژێر زمانی و قسەی تێنەگەیشتووی دەکرد و لەگەڵ ڕژێمی شادا چووبووە نێو شەڕەوە. کاتێک خەڵکەکە رۆیشتن، ئەرکێکی سیاسییان رێکخست کە هیچ پەیوەندییەکی بە چریکەکانەوە نەبوو و پاشایان فڕێدایە خوارەوەو، چوون گەریلایان هێنا، لەوێ بەجێیان هێشت و لە دەوری کۆدەبوونەوە. وتیان: بژی چیریک فەدای، سڵاو لە فیدایی! خۆبەختکردن نەیدەتوانی باوەڕی بەوە نەکرد کە ئەمە بەسەریدا دێت. هیچ کام لەو کەسانە کتێبی جزنی و پووان و ئەحمەد زادەیان نەخوێندبووەوە. بەڵام فیدایی ببوو بە سیمبولی “ئێمە موسڵمان نین”: کاکە ئەم کەسانەی لێرە کۆبوونەتەوە موسوڵمان نین، نە مەلاکانیش دەیانەوێت و پێیان خۆش نییە دەنگ بە کۆماری ئیسلامی بدەن. لە ئەنجامدا، لە ژینگەیەکی هەڵبژاردە و لە دووڕیانێکی وەک ئەمدا، دەتوانرێت پرسی دەسەڵات بۆ حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری و بزوتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری تاوتوێ بکرێت. نەک لە پرۆسەیەکی ڕێنماییدا کە تیایدا خەڵک دڵنیابن کە بەڵێ ئێمە ئەم بەرنامانەمان خوێندووەتەوە و باشترینە لە هەموویان.
وەک وتم لە پرۆسەیەکی بەناو وردە وردەدا کە هەڵبژاردن تێیدا ئەنجام ئەدرێت، یان لە پرۆسەیەکی شۆڕشگێڕانەدا، یان لە شەڕێکی سەربازی درێژخایەندا، دەتوانێت حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری یان کۆمۆنیزمی کرێکاری بێتە سەر دەسەڵات. ئەم سێ ڕێگایەن کە کۆمەڵگا ڕێگری لە کۆمۆنیزم دەکات. لەدەرەوەی ئەمانە، واتە لێدانی سەربازی کورتخایەن و بەناو گواستنەوەی دەسەڵاتی سیاسی لە سەرەوە دەتوانێت حکوومەتی ئیسلامی بگۆڕێت و بیدات بە فراکسیۆنەکانی دیکەی لای ڕاست و دواتر بە بڕوای من دەتوانرێت ئەم قەیرانە کەم بکرێتەوە. ئەم قەیرانەی حکومەتی بۆرژوازی تەنانەت دە ساڵ چارەسەر دەکرێت. لەو حاڵەتەدا کۆمۆنیزمی کرێکاری دەبێتە هێزێکی ئۆپۆزیسیۆنی بەهێز لە کۆمەڵگادا. بەڵام دەکرێ دەسەڵاتی سیاسی بە شێوازی دیموکراسی و هەڵبژاردن و شۆڕشگێڕانە دەست بەسەردا بگیرێت. ئه گه ر پرۆسه كه به كوده تا به بێ به شداری خه ڵك به ڕێوه بچێت، به ڕای من كۆمۆنیزمی كرێكاری هیچ چانسێكی نییه بۆ به ده ستهێنانی ده سه ڵات.

*
ئێستا، با گریمانە بکەین کە دەرئەنجامی ئەم پێشهاتانە و ڕووخاندن و هتد، هەڵبژاردەی چەپ بووە لە کۆمەڵگادا، وە با گریمانە بکەین کە ئەم چەپە لە کۆمۆنیزمی کرێکاریدا هێما بووە و گریمانە بکەین کە کۆمۆنیزمی کرێکاری دەسەڵاتی پێکهێناوە و دەسەڵاتی بەدەستەوەگرتووە، ئەو پرسیارەی کە دێتە پێش ئەوەیە ئایا دەتوانێت لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە؟ پێم وایە ئەمە ئاڵۆزترین پرسە. ئایا دەکرێت لە دەسەڵات بمێنێتەوە؟ چونکە هێشتا پرۆسەی وەرگرتنی دەسەڵات ئاسانترە لە مانەوە لە دەسەڵاتدا. مانەوە لە دەسەڵات، باسی بیست ساڵ ناکەم، باسی پێنج ساڵ دەکەم. ئایا دەکرێت ئەم حیزبە کۆمۆنیستە کرێکارییە کە لەسەر شانی خەڵک هاتە سەر دەسەڵات، لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە یان نا؟ یەکەم: لە هەڵبژاردندا فێڵ دەکەن، بەڵام با گریمانە بکەین کە ئەو حیزبە سەرەڕای ئەمە دێتە سەر دەسەڵات. دووەم: لەوانەیە بیانەوێت کودەتا ئەنجام بدەن و لەوانەیە هەوڵی ڕاکێشانی وڵات بدەن بۆ شەڕێکی دەرەکی. لەوانەیە بە تیرۆر هەوڵی ناسەقامگیری وڵات بدەن. لەوانەیە بیانەوێت بە سزای ئابووری و گەمارۆی ئابووری وڵات ناسەقامگیر بکەن. لەوانەیە بیانەوێت لە ڕێگەی هەمان باسی فیدرالیزمەوە کە باسمان کرد، وڵات تێکوپێک بدەن. ئایا دەتوانین بەسەر ئەم کێشانەدا زاڵ بین؟ ئایا کۆمۆنیزمی کرێکاری سەرەڕای هەموو ئەم پرسانە دەتوانێت ئەو دەسەڵاتەی بەدەستی هێناوە لە دۆخێکی سیاسی گونجاودا بهێڵێتەوە؟ ئەو وەڵامەی دەیدەم لەسەر بنەمای مەرجە ئەرێنییەکانە. واتە پێم وایە دەتوانێ بە پێی بارودۆخی نێودەوڵەتی و بەپێی تایبەتمەندییە ناوخۆییەکان دەسەڵات بهێڵێتەوە. پرۆسەی بەدەستهێنانی دەسەڵاتەکەی بەس سەختە و من گریمانەم کرد کە ئاڵۆزیی خۆی هەیە کە دواتر دەگەم بەو شتە. بەڵام پاراستنی دەسەڵات و بوون لە دۆخێکدا بۆ پێکهێنانی حکومەتێک کە بیەوێت کێشەکانی کۆمەڵگا چارەسەر بکات، پێکهاتەی سیاسی و فەرهەنگی کۆمەڵگا بگۆڕێت، بە بڕوای من لەم قۆناغە تایبەتەی ئێراندا، لە چوارچێوەی دەسەڵاتی کۆمۆنیزمی کرێکاریدایە . هەر بۆیە لە یەکەم باسدا وتم ئەم ڤێرژنە بۆ کۆریا دروست ناکەم. نازانم کۆمۆنیزمی کۆری چانسی ئەوەی هەیە کارێک بکات یان نا؟ من باسی دۆخێکی تایبەتی مێژوویی و تاکی ناوازەی مێژوویی ئێران دەکەم کە کۆمۆنیزمی کرێکاری دەتوانێت دەسەڵات بگرێتە دەست و دەتوانێت بیهێڵێتەوە، بە مەرجێک بە زنجیرەیەک پرۆسەیدا تێپەڕێت.

• یەکەم بابەت کە بەلای منەوە گرنگە ئەوەیە کە ئەم کۆمۆنیزمە جۆری کۆن نییە. بە بڕوای من جۆری کۆنی کۆمۆنیزم لەم پرۆسەیەدا، ئەگەر بتوانێت دەسەڵات بەدەست بهێنێت، یەکسەر لێی وەردەگیرا. خەسڵەتەکانی کۆمۆنیزمی کرێکاری هاوچەرخ لە ئێراندا بە جۆرێکە کە دەتوانێت ئەم کارە بکات. یەکەم: نەریتێکی ئەوروپای ڕۆژئاوایە. گرنگترین سەرمایەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئەوەیە کە حیزبێکی رۆژئاواییە. با ئەمە ڕوون بکەمەوە. حیزبێکە ڕەگ و ڕیشەی لە هزر و فەرهەنگ و شارستانیەتی ئەوروپای ڕۆژئاوادایە. ئەم حیزبە نەتەوەیی-ئیسلامییە کۆمەڵێک کۆمەڵگای رۆژهەڵاتی نین کە لەدژی ئیمپریالیزم ڕاوەستاون و بیانەوێت حکوومەتی خۆیان دروست بکەن. ئەمە ناسیۆنالیزمی چینی نییە. ئەم کولتوورە ڕەسەنە شوێنێکی نییە. ئەمە پارتی کرێکاری پیشەسازی ئەڵمانی و ئینگلیز کە سەرکردەکانی دەرکردووە و ئەو کولتوورە سەرمایەدارییەی هەرس کردووە و دانی بە خاڵە ئەرێنییەکانیدا ناوە و لە دوژمنایەتی کولتووری و مەدەنی و ڕەگەزیدا نییە لەگەڵ ڕۆژئاوادا. ئەمە یەکەم سەرمایەی ئەم ڕەوتەیە. واته له ئێران به سه ركه وتنی حیزبی كۆمۆنیستی كرێكاری شارستانێتی رۆژئاوا سه ردەكه وێت. تا ئێستا نامەوێت هیچ وەهمێک لە شارستانیەتی ڕۆژئاوا بەدەست بهێنم، بەڵام هەرکەسێک دادوەر بێت دەزانێت مۆڵەتی قسەکردن باشترە لە مۆڵەتدان بە قسە نەکردن. باشترە کڵێسا خۆی بچێت و نوێژ بکات و نەچێتە ناو کاروباری خەڵکەوە. یان ئەگەر ژن و پیاو ئازاد بن هەر پەیوەندییەک بیانەوێت لەگەڵ یەکتر دابمەزرێنن، یان پیاوان بە پیاو و ژن لەگەڵ ژن و هەرچییەکمان لە کۆمەڵگادا هەیە ئێستا دەبینین، باشترە لەوەی بە دار لە سەری مرۆڤەکان بدەین. ئێمە دەبینین باشترە ئەگەر ڕێگە بدەن هەمووان ڕەخنەکانیان بۆ کۆمەڵگا دەرببڕن و ئەمانە هەموو دەسکەوتەکانی شارستانیەتی ڕۆژئاوایە. کۆمەڵگای ڕۆژهەڵات ئەم شتانەی لە خۆی نەداوەتە دەرەوە. حەیف! خۆزگە بیدایەتەدەرەوە! بەڵام نەیبەخشی. پەیوەندی بە ئێمەوە نییە. لە کۆتاییدا نەیدا، ئێستاش ئەو حیزبەی کە دەیەوێت ئەو فریلانسە سیاسییە بهێنێت، پێی خۆی خستۆتە سەر شارستانیەتی ڕۆژئاوا. وە ئەم خزمایەتییە لەگەڵ رۆژئاوا، بە بڕوای من، پەیوەندیی ئێمە لەگەڵ جیهانی ئەو قۆناغە لە قووڵترین ئاستدا دیاری دەکات. وە شتگەلێک دەخاتە نێو دەسەڵاتەکانی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کە چین و وڵاتە جۆراوجۆرەکان کە چەپەکان تیایدا هاتنە سەر دەسەڵات نەیانتوانی بیکەن و ئەویش کردنەوەی وڵات بەڕووی رۆژئاوا و خۆیدا لەپاڵ شارستانیەتی رۆژئاوا و رەخنەی رۆژئاوا بەڕووی جیهاندا .، بە جیهانبینییەکی ڕۆژئاوایی و لە ئەنجامدا بە کەمکردنەوەی جیاوازییە سیاسییەکانی ڕۆژانە لەگەڵ حکومەتەکانی ڕۆژئاوا کە ڕەنگە ڕوو بدەن یان نەبن، دەگەنە ئاشتییەکی قووڵتر لەگەڵ خەڵکی ئەوروپای ڕۆژئاوا و ئەمریکا. هەل و مەرجێک کە لە هیچ وڵاتێک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نییە و ناتوانێت هەیبێ. ئەگەری ئەوە هەیە کە سەرکەوتنی کۆمۆنیزمی کرێکاری لە ئێران تەنانەت لە شێوەی سەرکەوتنی شارستانیەتی رۆژئاوادا بێت. بۆ ئەوەی لە ڕۆژئاوا وێنا بکرێت. بۆ چی؟ چونکە حیزبێک دێتە سەر کار کە، لە یەکەم ڕۆژدا یەکسانی نێوان ژن و پیاو، هەڵوەشاندنەوەی سزای لە سێدارەدان، ئازادی سیاسی بێ مەرج، ئازادی میدیای گشتی، ئازادی ڕۆژنامەگەری، ئازادی هەڵبژاردن و ئازادی پێکهێنانی حیزب و ڕاگەیاندنی… مافی مرۆڤ کە ئاسانە لەودیو ئەو ڕایدەگەیەنێت. پاشان دەڵێت تەشریف بهێنە. وە بۆ هەرکەسێک کە بەلایدا تێدەپەڕێت پێیان دەڵێت وەرن دەنگ بدەن بە هەرچییەک بیانەوێت. ئه‌فغانییه‌كان به‌ به‌شێك له‌ خه‌ڵكی ئه‌و وڵاته‌ ده‌زانێت و به‌ كه‌سانی تر ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر هێرشیان كرده‌ سه‌ر تۆ هه‌سته‌ و بێنه‌ ئێره‌. وڵاتێک دروست دەبێت کە پێدەچێت باس لە زنجیرەیەک بەها بکات کە مرۆڤێکی ڕۆژئاوایی و ئازادیخواز دەتوانێت پەیوەندی پێوە بکات. پێی وایە ئەمانە ڕۆشتوون و فەلسەفەی عیرفانیی ڕۆژهەڵاتیان زیندوو کردۆتەوە. یان چوون و جارێکی تر شوێنەواریان کرد و بۆیان دەرکەوت کە مەزدەک و مانی ئەم قسانەیان وتووە. یان دەیانەوێت لەمەودوا وێنەی ئەنوشیروان دادگەر لەسەر پارەکانیان چاپ بکەن (پێکەنین). ئەوان دەڵێن ڕێز لە نیوتن و داروین و لیبرالیزمی ڕۆژئاوا و مارکس و ئەنگڵز و بزووتنەوەی کرێکاری ئەم وڵاتە و هونەری ئاڤانگارد و بەها ئەخلاقییە پێشکەوتنخوازەکان دەگرن. دەبێتە تاکە وڵاتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە کەس ئازادی سێکسی کەسێکی دیکە تێک نادات. یەکەم کەس کە ڕەنگە کۆببێتەوە و بەرگری لەم حکومەتە بکات ژنن. لەم وڵاتانەدا ڕێکخراوێک هەیە بەرگری لە بەشە کەمینەکان دەکات. وڵاتێکە بە هیچ شێوەیەک ڕەگەزپەرست نییە و هیچ پەیوەندییەکی بە مەیلی سێکسی خەڵکەوە نییە و هەموو کەسێک ئازادە لە قسەکردن لەسەر بیری خۆی. ئه‌گه‌ر ئه‌م وێنه‌یه‌ بگوازرێته‌وه‌ باشترین ئامرازه‌ بۆ پێشگرتن له‌ پیلانگێڕی له‌ دژی حكومه‌تێكی وا. نەک هەر ئەمە، بەڵکو خودی ئەم شارستانیەتە هێندە شکۆمەندە کە لە سبەینێوە خەڵک دەڵێن کە کراوە. ئەگەر بێیت بۆ ڕاگەیاندنی ئەم میساقە، لەڕادەبەدەر زەحمەت دەبێت پیلانگێڕی لە دژی حکومەت لە ناوەوە و هاندانی خەڵک لە دژی. دەڵێن، دەبێت بەشداری لە خۆپیشاندانی دژ بە چ جۆرە حکومەتێک بکەین؟ تەنها دوێنێ هەموو زیندانیان ئازاد کرد. سزای لە سێدارەدانیان هەڵوەشاندەوە. ئازادی ڕۆژنامەگەرییان ڕاگەیاند. ژن و پیاو بە یەکسان ناسێنران. مافە مەدەنییەکانی منداڵانیان ڕاگەیاند وە ڕایانگەیاند، هەموو کەسێک دەتوانێت هەر جۆرە مۆسیقایەک دروست بکات و گوێی لێبگرێت. بۆچی ناڕەزایی دەرببڕم بەرامبەر ئەمانە؟ چی دەڵێی کاکە؟ بەڕای من ئەگەر بتوانین، ئەگەر ئەم بزووتنەوەیە بتوانێت وەک سەرکەوتنی کولتوورێکی باڵاتر بێتە سەر دەسەڵات، ئەوا ئەستەمە پیلانگێڕی لەدژی بکەن، ئەستەمە گۆشەگیری بکەن، ئەستەمە گەمارۆ بدەن. ڕەنگە ژەنەراڵێکی دیاریکراوی ئەمریکی هەرچی بیەوێت بیکات بە شوێنکەوتنی هێڵی جەنگی ساردی خۆی، بەڵام جەماوەری خەڵکی ئەو وڵاتە دەڵێن ئەمە کۆمەڵگایەکی کراوەیە و دەتوانیت بچیت بزانیت چی ڕوودەدات. سەیر نییە لەپشت دیوارەکە خۆیان دەشارنەوە و پەردەیەکی بەسەردا دەکێشن و دەڵێن پیلان دادەنێین. ئەوان یاسایەکیان نییە زانیاری حکومەت لەوێ بشارنەوە، ئێمە هەمانە. لێرەدا ناتوانیت نهێنییەکانی حکومەت بگێڕیتەوە، بەڵام لەوێ دەیگێڕنەوە. دەتوانن بەشداری کۆبوونەوەی پەرلەمان بکەن و کۆبوونەوەی ئەنجوومەنی وەزیران لە تەلەفزیۆن نمایش دەکرێت. تۆ چیت ووت؟ هەموو ئەم میدیایە هەواڵیانە لەوێ ئۆفیسیان هەیە و قسەی خۆیان دەکەن. دەستڕاگەیشتن بەم حکومەتە هەیە. ئەمە یەکەم گەرەنتی ئەوەی پێی دەوترێت ڕۆژئاواییکردن و بیرکردنەوەی ئازادانەی حکومەتە، و ئەو ڕاستییەی کە ئەمە سەرکەوتنی باڵی چەپی ئەوروپایە، سەرکەوتنی چەپی ئەوروپییە کە لە ئێراندا بەدی دێت، سەرکەوتنی… شۆڕشگێڕی چەپی ئەوروپی و ئەوروپی کە لە ئێراندا بەدی دێت. بە بڕوای من لێرەدایە کە دەبینین ئەو دوو دەیەی مشتومڕ لەسەر ئەوەی کۆمۆنیزم چییە، دەتوانێت ئەنجامێکی سیاسی کۆنکرێتی هەبێت. ناکرێ بە هێڵی “ڕێڕەوی درەوشاوە” شۆڕش لە ئێران بکرێت. بە بابەتی کومە ڵە، “پێشمەرگەی کومەڵە وەک پۆلان”یش مومکین نییە. بە باسکردنی سەرمایەداری سەربەخۆ و سەرمایەداری وابەستەش نابێت. بە باسکردنی بۆرژوازی نەتەوەیی سەربەخۆ نابێت. بە باسکردنی بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی روونادات. ئەگەر وڵاتێک دروست بکەیت کە بڵێیت ئەگەر تیرۆریستێک بێتە ئێرە ڕادەستی دادگای نێودەوڵەتی دەکەم یان ڕێگری دەکەم لە هەموو دادگاییکردنێک، خەیاڵی ڕۆژئاوا ئارام دەبێتەوە. لە ئەنجامدا هێرشکردنە سەر ئەو وڵاتە زۆر قورسترە.
• ڕەنگە ناوی “کۆمۆنیزم” یادەوەرییەکانی جەنگی سارد لە دڵی هەندێک کەسدا بگەڕێنێتەوە، بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە، کۆمەڵگای ڕۆژئاوا تا چەند هەست بە هەڕەشە دەکات لەلایەن ئەم حکومەتە ڕاستەقینەوە؟ بە بڕوای من چینی دەسەڵاتدارەکەی هەست بە مەترسی دەکات، بەڵام مەترسییەکی ناڕوون و درێژخایەن. بەڵام جەماوەری خەڵک پێی خۆشە و ڕەنگە ئەمە وەک بزووتنەوەیەکی پێشکەوتنخواز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە باوەش بگرن کە دەتوانێت سەرەتای ئاشتی لە جیهان و ئاشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بێت.
• خاڵی دواتر، بە بڕوای من، هێزی جوڵاندنی خەڵکە. گەرەنتی ئەم بزووتنەوەیە ئەوەیە کە خەڵک لە گۆڕەپانەکەدا بمێنێتەوە. نابێت زیاتر لەم بارەیەوە بگوترێ. هێزی سەرەکی وەها وڵاتێک لە ڕووی سیاسی و ئابووری و سەربازییەوە خەڵکە.
• خاڵێکی تر ئەوەیە کە بە بڕوای من خەڵک خۆی لە حکومەتدا دەبینێت. شوراکان پێکدەهێنرێن. دەتەوێت لۆمەی کێ بکەیت؟ ئەمانە خەڵکی ئێرانن کە لە شوراکانیاندا بڕیار و حوکم دەدەن. قەوارەی حکومی وەها سیستەمێک لەسەر بوونی ڕاستەوخۆی هەمووان لە پرۆسەی بڕیاردان لە هەموو دۆخ و ساتەکانی کۆمەڵگادا دامەزراوە. وەک وتم ئەمە کۆمەڵگایەکی کراوە و کۆمەڵگایەکی پێشکەوتنخوازە.

پێویستە چەند خاڵێک بۆ ئەمانە زیاد بکرێت، لانیکەم دوو خاڵ.

• یەکێکیان ئەوەیە کە حکومەتێکی لەو جۆرە دەبێت دیپلۆماسییەکی لەڕادەبەدەر نەرم و ژیرانەی هەبێت. بەڕای من نابێ بەنیاز بێت بچێتە شەڕەوە و ئەو جۆرە شتانە هەناردە بکات بۆ هیچ شوێنێک. دەبێت دڵنیامان بکاتەوە کە لەگەڵ کەسدا شەڕ ناکەین. پێویستە وڵاتێک بێت کە بتوانێت لەگەڵ تۆدا ڕێک بکەوێت. ئایا تۆ فاشیستی؟ خوا بتپارێزێت! ئێمە لێرەدا دەمانەوێت شتێکی تر بکەین. بەڕای من نابێت بانگهێشتی ململانێ بکات. نابێ دوژمنایه‌تی له‌گه‌ڵ رۆژئاوا و وڵاتانی ناوچه‌كه‌دا هه‌بێت. ڕێگای ئەو ئەوەیە کە دیپلۆماسییەکی نەرم و نیان هەبێت بۆ ئەوەی بتوانێت بۆ ماوەیەکی زۆر خۆی لە ناوچەکەدا بپارێزێت تا ئەو کاتەی متمانە بەخۆبوون و هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لە بەرگریکردندا دروست دەبێت. ئەگەر ڕاستگۆ بم، ئەگەر هەلومەرجێک هەبێ کە ئەزموونی کۆمۆنیستی لە ئێران خوێن بپرژێت، هێرش بکرێتە سەر، سێ مانگ شەڕ بکرێت و پێنج شار وێران بکرێت، بۆمب هەڵبدرێت، سزای ئابووری بسەپێندرێت، پێموایە ئەم شۆڕشە شکست دەهێنێت. شکست دەهێنێت بەو مانایەی کە ڕەنگە دواجار سەربکەوێت، بەڵام لە بیست ساڵی یەکەمدا ئەو نەوەیەی شۆڕشی کردبوو تووشی زنجیرەیەک سەختی و بەدبەختی دەبێت و ئەم سەختییانە دەبنە بنەمای سەرهەڵدانی هەزار و یەک جۆری ناسیۆنالیزم و بۆرژوازی لە قۆناغی داهاتووی ئەم بزووتنەوەیەدا. لە ئەنجامدا پێویستە هەوڵ بدرێت خوێن نەڕژێتە ناو ئەم بزووتنەوەیە، هەژاری نەڕژێتە ناو ئەم بزووتنەوەیە و بەڕاستی هاتنە سەر دەسەڵاتی کۆمۆنیزمی کرێکاری یەکسانە بە ئازادی دەستبەجێ، ئاوەدانی دەستبەجێ. “ئازادی خێرا” زۆر قورس نییە. دەڵێی هەمووان ئازادن. ئێوە گومان لە خۆتان ناکەن و پێتان وایە شوراکان بەرگری لەم حکومەتە دەکەن. بەڵام “خۆشگوزەرانی دەستبەجێ” دەبێت باس لە هەندێک بکەین. چۆن ئاوەدانی دەستەبجێ؟
• خاڵی دووه‌م به‌ بڕوای من ده‌بێ ئه‌وه‌ بێت که‌ له‌ ئێستا به‌دواوه‌ کۆمه‌ڵگای ئێران له‌ دوو بواردا پێناسه‌ بکه‌ین. دەبێت وا دابنێین کە خەڵکی ئێران لە دوو ناوچەی جوگرافی جیاوازدا دەژین. هەندێکیان لە ناوخۆی ئێران و هەندێکیان لە دەرەوەی ئێران. وە دەبێت هەردوو بوارەکە سەربکەوین. ئەم شۆڕشە دەبێت لە هەردوو بوارەکەدا سەربکەوێت. ئێمە نەک هەر نامانەوێت هەندێک کۆنتڕای ئێرانی لە فلۆریدا دابنیشن و بەردەوام هەراسانیان بکەن، بە بەردەوامی پارە خەرج بکەن بۆ ڕووخاندنی کۆماری سۆسیالیستی، بەڵکو دەمانەوێت هێڵی دوو سێ ملیۆن کەسیشمان هەبێت کە ناچار نەبن بگەڕێنەوە ئێران. وا نییە ئەگەر دیموکراسی هەبێت هەمووان دەگەڕێنەوە. دەڵێ بۆتە دیموکراسی، باشە، بەڵام ئیشی من لێرە باشترە لە لەوێ. ناگەڕێنەوە. لە ئەنجامدا ناوچەیەکی بەهێزی کۆمەڵگەی بە ڕەچەڵەک ئێرانی هەیە، کە پێموایە بزووتنەوەی کۆمۆنیستی کرێکاری دەبێ بیکاتە بەرەیەکی گەورە لە ئەوروپای ڕۆژئاوا کە بەرگری لێدەکات. ئەوان پێیان وایە ناتوانرێت خراپ مامەڵە لەگەڵ ئەو وڵاتەدا بکرێت، چونکە لەو وڵاتانەدا سێ ملیۆن هەواداری هەیە و لە هەموو دەرگا و پەیکەرێک دەدەن بۆ ئەوەی وڵاتی سۆسیالیستی خۆیان لەوێ بمێننەوە. وە ئەو وڵاتەش شانازییان پێدەکات. بە بڕوای من بیر لە نەخشەی جیهان و ئەو ملیۆنان و سەدان هەزار کەسە بکەنەوە کە لەوێدان و دەبێت ئەمانە لاببرێن. من پێم وایە هەڵەیە، ئەمانە بیرۆکەی نەوەی کۆنی ناوەوەی وڵاتن کە ئێران لەوێیە، تەنیا لەوێوە دەتوانی قسە بکەیت، لەوێ دەتوانی کار بکەیت. بەڕای من پێویستە لە هەموو شوێنێک کار بکرێت و بەڕای من کەسێک ئێرانی داگیر کردبێت و لە دەرەوەی وڵات فەتحی نەکردبێت لە دۆخێکی سەختدایە. پێویستە بتوانیت وا دابنێیت کە کارکردن لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا کارێکە لە مافی خۆیدا. چالاکییەکە قۆناغی دەربەدەری نییە. لە ئەنجامدا بزووتنەوەیەک کە دەیەوێت لە ئێراندا سەرکەوتن بەدەست بهێنێت، دەبێ لە ئێستادا فەزای ئێرانی لە دەرەوەی ئێران داگیر کردبێت. گۆڕاوە بۆ پشتی بەرەی خۆی.
• خاڵی داهاتوو بریتییە لە پەیوەندی نێودەوڵەتی و ڕای گشتی. کارکردن لەگەڵ بزووتنەوە کرێکارییەکان، کارکردن لەگەڵ بزووتنەوە سۆسیالیستیەکان و کارکردن لەگەڵ ڕای گشتی. ئەمانە پێویستیان بە هێز هەیە. وە هەر بۆیە پشتم بەو هێزە یەکەم بەستووە. دەنگی بزووتنەوە کرێکاری و سۆسیالیستیەکان زۆر دوور ناڕۆن. بۆ ئازادکردنی زیندانی و هتد باشن، بەڵام لە دۆخێکدا نین تەنانەت حەقدەستی خۆیان بەدەست بهێنن. واقیعە لە جیهانی ڕۆژئاوادا بزووتنەوەی کرێکاری لە دۆخێکی پشێودایە. وە پێم وایە لە داهاتوودا باسی ساڵێک یان دوو ساڵ دەکەین. بیرۆکەی ئەوەی کە بزووتنەوەی کرێکاری دێتە ڕۆژئاوا و بە توندی بەرگری لە حکومەتێکی لەو جۆرە دەکات، زۆر لۆژیکی نییە. دەبێت هەوڵ بدەین ئەم بەرگرییە بهێنینە مەیدان. کۆمۆنیزمی کرێکاری دەبێ بتوانێ ئەم هێزە بۆ لای خۆی ڕابکێشێ. بەڵام بە بۆچوونی من دەبێ وا دابنێت کە ئەم کارە هەوڵێکی زۆری دەوێت. ئۆتۆماتیکی نییە. سۆسیالیزم هەیە، بۆیە لێرەدا کرێکار بەرگری دەکات. ئەوە بەو شێوەیە نییە. با لەبیرمان بێت کە ئەمە بزووتنەوەیەکی سەندیکاییە و حەزی لە هەناردەکردنی بێکارییە و دامەزراندن بۆ خۆی دەهێڵێتەوە، وەک ئەڵمانیا و هتد. بزووتنەوەیەکی سەندیکاییە کە ئاسۆ و ئایدیالی تایبەت بە خۆی هەیە. لە دوا شیکاریدا دەچێتە پشت حکومەتەکەی خۆیەوە. بەڵام بەڕای من ڕای گشتی بە مانا فراوانەکەی وشەکە دەتوانرێت فەتح بکرێت. دەکرێت ڕای گشتی بەدەست بهێنرێت.

کۆی ئەم باسانە ئەمەیە: بۆ ئەوەی ئێمە کۆمۆنیزمی کرێکاری خۆی وەک پێشەنگی ناڕەزایەتییەکانی خەڵک جێگیر بکات، بەجۆرێک کە سەرکەوتنی ناڕەزایەتییەکانی خەڵک پێکهێنانی حکومەت بێت لە لایەن کۆمۆنیزمی کرێکارییەوە، دەبێت ئەو پرۆسەیە کەباسم کرد تێپەڕێنێت.

من دەمەوێت ئاماژە بە باسێکی کۆن بکەم، کۆن بەو مانایەی کە ماوەی شەش حەوت مانگە لە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریدا وروژێنراوە، باسێک لە ژێر ناوی بزووتنەوەی سەلبی یان بزووتنەوەی ئیسپاتی. دەردەکەوێت کە دوو لایەنی هەیە کە من هاندەری نەرێنیم. دێڕە گشتییەکانی باسەکە بریتین لە: سەیرکە مرۆڤەکان بە خوێندنەوەی ژیاننامەکەی سەرکردەی سیاسی خۆیان هەڵنابژێرن. با پێکەوە دابنیشن، بزانن گروپە جیاوازەکان چی دەڵێن و یەکێکیان هەڵبژێرن بۆ ئەوەی سەرکردە بێت. خەڵک هەڵبژاردەی سیاسی گرنگ دەکەن. شۆڕش بزووتنەوەیەکی نەرێنییە. لە ئەنجومەنی مارکسدا، لە باسی سەرمایە، تەنانەت لە مارکسەوە لەبارەی سۆسیالیزمەوە خوێندمەوه کە کۆمۆنیزم بزووتنەوەیەکە بۆ نکۆڵیکردن لە دۆخی ئێستا. لە ئێستادا هیچ مۆدێلێکی سەلماندنی نییە. چونکە دۆخی ئێستا لەسەر بنەمای خاوەندارێتی تایبەت دامەزراوە، بە پێناسە کۆمۆنیزم لەسەر بنەمای هەڵوەشاندنەوەی خاوەندارێتی تایبەت دامەزراوە. بەم مانایە ئەوە داتاکانی ئەمڕۆیە کە پێت دەڵێت سبەی چی دەکەیت نەک پلانی سەلماندنەکەت سەبارەت بە سبەینێ. ئەمەش بە مانای ڕۆژانەی بزووتنەوەی سیاسیش دەگرێتەوە. خەڵک دەیانەوێت لە کۆماری ئیسلامی ڕزگاریان بێت، بەدوای سەرکردەیەکدا دەگەڕێن کە خاوەنی ئیعتباری و شایستەیی و لێهاتوویی مێژوویی بێت و هێندە دڵخۆشکەر بێت کە پرۆسەی ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی لە ژێر ئەو ئاڵایە ئەنجام بدەن. ئەمە پرۆسەیەکە. شۆڕش نێگەتیڤە. ڕابەرایەتی بەڵگەیە. بەڵام سەرکردایەتییەکی ئەرێنی لە بزووتنەوەیەکی نەرێنیدا. دەبێت دان بە لێهاتوویی بزووتنەوەیەکدا بنێیت و ئەویش ئەوەیە کە دەتوانێت بیبات، باشە وەریبگرێت و دەتوانێت بیهێڵێتەوە. ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ له‌ ئامۆژگاریی بزوتنه‌وه‌یه‌كی سیاسی-كۆمه‌ڵایه‌تیدا ببینن خه‌ڵك وه‌ك سه‌ركرده‌یه‌ك قبووڵی ده‌كه‌ن. وە لەوێشەوە بەو پێیەی لەگەڵ ئەم ڕەوتەدا دەیانگوت “نا”، لەگەڵیدا دەڵێن “بەڵێ”. واتە ئەگەر بڵێی ئێمە ئەو بزووتنەوەیەین کە یەکسانیمان لە نێوان ژن و پیاودا هێنا، ئەو مۆدێلەی کە دواتر بۆ یەکسانی ژن و پیاو پێشنیاری دەکەن، بەگشتی لای ئەوان قبوڵکراوە. ڕابەرەکەی دەهێنێتە سەر کارەکەی، دەچێت بزانێت پلانەکە چییە و دەچێت جێبەجێی بکات. لە ئەنجامدا مۆدێلی ئیسپاتی چەمک دەگەڕێتەوە بۆ “نەخێر”، کە دەبێ هەموو کەسێک هەیبێ. بەڵام مەسەلەی هەڵبژاردنی حیزبێک وەک ڕابەری بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی و ڕابەری بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی، بۆ سەلماندنی ئەوەیە کە ئەو حیزبە ڕابەرابەرێکی شایستەیە بۆ خواستی جەماوەر. ڕابەرێکی شایستەی ئەوەیە کە ئەو پرۆسەیە جێبەجێ بکات و بەدی بهێنێت کە دەستی پێکردووە.

بێ گوێدانە بەرنامەی ئێمە، بەبێ پڕوپاگەندەی ئێمە، خەڵک و ئەم نەوەیە کۆماری ئیسلامییان ناوێت، بەدوای ڕابەرێکدا دەگەڕێن لەناو پەیکەری سیاسی کۆمەڵگادا کە خاوەنی ئەو سیاسەت، ئەخلاق، دیدە، ڕێکخراوەیی، و بەرنامە بێت کە ڕابەرایەتی بکات ئەم بزووتنەوەیە بۆ بردنەوە ئەم لێهاتووییە تەنیا زنجیرەیەک مۆدێل نییە بۆ جێبەجێکردن لە کۆمەڵگادا. ئەم لێهاتووییە بە واتای ئامادەبوون دێت. واتە دەستڕاگەیشتنی خەڵک بەم حیزبە. واتە بینینی ئەم حیزبە لە لایەنە جیاوازەکانی کۆمەڵگادا. واتا سەیرکردنی وەک حیزبێک کە بتوانێت بڕیاری پرەنسیپی بدات و بڕیاری ژیرانە بدات. وە بینینی وەک دیاردەیەکی گەورە. ئەمانە مەرجەکانی بوون بە سەرکردەی کۆمەڵایەتین. سیاسەتی ئەوەی پێی دەوترێت پێشبڕکێی زیرەکی یان شاژنی جوانی شایستەی کچێک نییە کە دەوری کەمەرەکەی ئەوەندە بێت، خوێندەوارییەکەی ئەوەندە بێت، ئەو تاجەش لەگەڵ ڕوخساریدا بگونجێت، بۆیە ئێمە ئەمە هەڵدەبژێرین. ئەوە بەو شێوەیە نییە. ئەمەش هەڵبژاردنێکە لەسەر بنەمای ئەوەی کە ئایا حیزب دەتوانێت گۆڵی لێبکات یان نا. پێم وایە هەلپەرستان کاتێک ئەگەر دەخەنە ناوەڕاستەوە، رێک ئەم تایبەتمەندییە بەکاردەهێنن. مرۆڤەکان دەیانەوێت کەسێک کارێک ئەنجام بدات.

ئەمانە بەو فۆرمولەیە دێن کە هەموو پێکەوە ناتوانرێت دەبێت بەشەکی بێت و دەتوانین ڕێکخستنی بەشەکی بۆ چاکسازییەکان بدەین. دەتوانین گۆڕانکاری لە ژیانتدا دروست بکەین. خەڵک لەگەڵ خۆیان دەبەن. سەرەتا بەو گریمانەیەی کە هەموو شتەکە مومکین نییە، پاشان بەو ڕاستییەی کە من حیزبێکم لە حکومەتەکەمدا هەیە، من باڵام و لە حکومەتەکەمەوە دەبینیت و دەتوانم چاکسازی بکەم، خەڵک بە دوای خۆیاندا ڕادەکێشن. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ئێمە دەمانەوێت لەسەر دیوەکەی تر بنیات بنێن و ئەویش ئەوەیە کە مرۆڤەکان دەیانەوێت لێهاتوویی و شایستەیی و توانای ڕابەرایەتی بزووتنەوەکەیان لە ڕوداوێکدا ببینن. ئەمەش تەنها بە خوێندنەوەی بەرنامەکەی و بینینی ڕۆژنامەکەی ناتوانرێت بەدەست بهێنرێت. پێویستە ئامادەیی و دەستڕاگەیشتنێکی قوڵی سیاسی و کردەیی بۆ ئەو بەشەی خەڵک لە کۆمەڵگادا هەبێت.
بەم شێوەیە وەڵامی من بۆ ئەو مشتومڕەی کە ئایا کۆمۆنیزم دەتوانێت لەم پێشهاتانەدا دەسەڵات بگرێتە دەست یان نا، بەڵێیەکی مەرجدارە. بە مەرجێک کۆمەڵێک مەرجی بەرفراوان دابین بکرێن و پێشمەرجی فەراهەم بکرێن، کۆمۆنیزمی ئێران چانسی ئەوەی هەیە کە دەسەڵات بگرێتە دەست و ئەوەی پێی دەوترێت مۆدێلی کۆمەڵگا دیاری بکات و لە قاڵب بدات. بەڕای من دەتوانێ دەسەڵات بگرێتە ئەستۆ و ئەو مەرجانەش بەندە بە هێزی زانایی حیزبەوە. حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کە زۆرێک لە ئێمە ئەندامین، بۆ ئەم هۆکارە دروست بووە و بۆ ئەم هۆکارە کاردەکات. ئەگەر بیری مارکسیستی یەک وشە بخاتە بەردەمت، دەڵێ پراکتیزە بکە! دەزانی دەبێت بچیتە ئەوێ، بڕۆ بۆ ئەوێ. بە هەر دوو ڕێگاکە، دەیکەیت یان نا. تا ئێستا کەس وازی لە ڕۆشتن نەهێناوە چونکە لەوانەیە نەگەن. لە ئەنجامدا دەبێت ئەم ڕێگایە پەیڕەو بکرێت و بە بڕوای من یەکێک لە سەرمایەکانی ئەم پرۆسەیە حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریە. حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری دیاردەیەک کە لە ڕێگای ڕەخنەی سیاسی، ڕەخنەی تیۆری، بە قۆناغی پراکتیکی زۆر هەمەچەشن و ئاڵۆز و پەڕینەوە زۆر بە ئازاردا تێدەپەڕێت، گۆڕاوە بۆ ڕەوتێک کە دەتوانێت ئەو تایبەتمەندیانە دەربخات کە باسم کرد. لە کۆمەڵگایەکی ئیسلامیدا کە تەنانەت ڕێکخراوە ئازادیخوازەکەی ئامادەی ئەوە نییە کە ئاوا بە ئاسانی قسە بکات، ئاسان نییە بەرگری لە ژنان بکرێت بێ مەرج. ئاسان نییە باس لە هەڵوەشاندنەوەی موڵکی تایبەت بکەین وەک ئامانجێکی دەستبەجێی کۆمەڵگا. قسەکردن لەسەر بەدەستهێنانی دەسەڵات ئاسان نییە. ئەمانە ئەو باسانەن کە ڕوویان داوە.

ئەگەر کەسێک ئارەزووی زانینی مێژووی ئەو شتانەیە کە وا دەکات لێرەدا ئەم قسانە بڵێم، پێویستە شاخێک لە ئەدەب بخوێنێتەوە. لە باسی “حكومەت لە قۆناغە شۆڕشگێڕییەكاندا” تا دەگاتە باسی “ئەفسانەی بۆرژوازی نەتەوەیی” تا باسی رێكخراوی كرێكاری، تا دەگاتە باسی سۆڤیەت ئەم حیزبە. وە هەموو ئەمانە و هەموو ئەو خەباتانەی کە لە کایەی سیاسی جیاوازدا کردوویەتی، گەیشتوونەتە ئەو ئاستەی کە هێڵێکی چەند هەزار کەسی تێدایە. پێدەچێت ئەم ڕیزە لە خۆیدا ببینێت بۆ ئەوەی ئەم ڕۆڵە بگێڕێت. بەڕای من ئەمە گەورەترین سەرمایەی ئەم پرۆسەیەیە. ئەگەرنا بەهیچ شێوەیەک دەمنووسیەوە. کاتێک چەپ نییە بیەوێت بێتە سەر کار، چەپ نییە بتوانێت بێتە سەر کاریش. لە ئەنجامدا ئەو چەپەی کە دەیەوێت بێتە سەر کار، بە بڕوای من لانیکەم یەکێک لە پێداویستییەکانی بەدی هێناوە، ئێستا بوونی هەیە. ئەرکێکی هێرکولیی دەوێت، کە لە دەرەوەی باسی ئەمڕۆمانە. تەنها ویستم بڵێم ئەمە مومکینە و کۆمۆنیزم دەتوانێت کار بکات.

با ئاماژە بە یەک دوو خاڵی لاوەکی بکەم: ١.

• پرسی مانەوەی ئێمە لە دەسەڵات و پرسی ئابووری. بەڕای من دەتوانین دواتر لەسەر دەرفەتی تر تاوتوێ بکەین، بەڵام ئەگەر وا گریمانە بکەین کە ئەوان بۆمبی کروز بەسەرماندا هەڵنادەن و ئامادەبن بازرگانیمان لەگەڵ بکەن و گەمارۆی ئابووری نەسەپێنن، ئەوا ئامادەن ڕێگەمان پێبدەن تەکنەلۆجیای لێ بکڕین بازاڕ، ئەوان ئامادەن ڕێگەمان پێبدەن کۆمەڵگا و ئابووری خۆمان ڕێکبخەین.بەبێ ئەوەی ئەوان پیلانێکی سەربازی دژی ئێمە بکەن، ئەگەر گریمانە بکەین کە سەقامگیری ئەم حکومەتە لە ژێر پرسیاردا نییە، بەڕای من، ڕێکخستنی کۆمەڵگەیەکی ئاوەدانتر لەگەڵ… هەمان ئاسانکارییەکانی ئێستا دەستبەجێ ئەگەری هەیە. یەکسەر دەکرێت لەبەر دوو هۆکار: ١.

یەکێکیان ئەوەیە کە هێزی مرۆیی ئازاد دەکرێت؛ بەڕای من مرۆڤێکی ئازاد و بەختەوەر بەهەمان ڕێژەی جاران باشتر دروست دەکات و بەرهەمی دەهێنێت. دەستپێشخەری دەکات، دڵ دەدات، تەرکیز بەسەر دەبات، دڵ دەسوتێنێت. واتە بە بڕوای من گەشەی ئابووری کۆمەڵگایەکی ئازاد و بەختەوەر، لە چرکەیەکدا بەختەوەر، کۆمەڵگایەک کە ڕێز لە خۆی بگرێت، بە پلەی یەکەم لەبەر خەڵکەکەیە، نەک لەبەر ئەوەی پارە هەیە یان نا. ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک خانوو دروست دەکەن، قوتابخانەکان نۆژەن دەکەنەوە، کارگە دروست دەکەنەوە، ڕێکخراوی نوێ دروست دەکەن، وزە و دڵیان دەڕێژن بۆ کار، کۆمەڵگا هێزێکی گەورەی ئینسانی بەدەست دەهێنێت کە ئێستا نییە. هەندێک کەسی خەمۆک، خەمگین، بێبەش کە دەزانن کار بۆ هێزێکی بیانی دەکەن و دەیانەوێت بە زووترین کات لێی ڕزگاریان بێت و کەمتر کار بکەن، پێمان دەڵێن چی خراپە لەم پرۆسەیەدا. ئێستا زۆربەی خەڵک بێکارن. بێکارن و هیچ کارێکیان نییە. لەو حاڵەتەدا ئێمە کۆمەڵگایەکمان هەیە کە پێکەوە دادەنیشین و پلان دادەڕێژن بۆ ئەوەی پێکەوە شتێک بنیات بنێن. سەیرکە لە کۆتاییدا بە بڕوای من مرۆڤی زیندوو گەورەترین سەرمایەی سۆسیالیزمە و ئەم مرۆڤە پێش هەموو شتێک ئازاد دەبێت.
دووەم: بەڕای من تەماح و تەماحێکی زۆر لەم وڵاتانەدا هەیە. واتە ئەو سەرمایەیەی کە لە وڵاتی ئێراندا بۆ بەردەوامی خنکاندن و قاچاندنی چینە دەسەڵاتدارەکان خەرج دەکرێت، بێ سنوورە. سەرەتا دەتوانین بە سادەیی گرەنتی ئەوە بکەین کە شتەکانی وەک تەندروستی، پەروەردە، گواستنەوە، هونەر، خانووبەرە و خۆراک لە بازاڕەوە دێنە دەرەوە. هەموو کەسێک خانووی هەیە، هەموو کەسێک خواردنی هەیە، هەموو کەسێک دەتوانێت سواری شەمەندەفەرەکە بێت و لە هەر شوێنێک بیەوێت بە پێ بڕوات، بلیتێکی لێ وەرناگرن. هەرکەسێک دەتوانێت بچێتە زانکۆ بۆ ناو تۆمارکردن و هەرکەسێک دەتوانێت بچێتە لای پزیشک بۆ پشکنین. ئێران سەرچاوەی لە سبەینێوە بۆ دابین کردنی ئەو پێداویستیانە لەبەردەستدایە. وەک ئەوە نییە پارەمان نەبێت بیدەین بە هەموو کەسێک. ئێمە پارەمان نییە چونکە نامانەوێت پارەمان هەبێت. چونکە ئەم سیستەمە سیستەمێکی ئیستغلالکەرە. ئەو سیستەمەی من پێشنیاری دەکەم ئەوەیە کە ئێمە یەک بە یەک پێداویستی خەڵک لە دەستی بازاڕی ئازاد وەربگرین و لە دەرەوەی سیستەمی بازاڕ بیدەین. وە بەپێی پێناسەکە مافی هاوڵاتیبوون مافی هەموو کەسێکە. گواستنەوە وەک نموونە وەردەگرم، هیچ شتێک نییە ڕێگریت لێبکات لە ڕاگەیاندنی شەمەندەفەر و پاس بەخۆڕایی. تۆ دەتەوێت دوو هەزار لەوێ فڕێ بدەیت، فڕێی مەدە، دواتر لە شوێنێکی ترەوە وەریدەگرم. چی پێویستە دوو هەزار خەرج بکەیت و سواری پاس ببیت؟ بڕۆ سوار بە و لە هەر شوێنێک بتەوێت دابەزە. ڕێکخستنی ئاسانترە. تەواوی هێزی کار ئازاد دەکرێت. تەواوی پرۆسەکە زیاتر دەستڕاگەیشتنە. زنجیرەیەک شەمەندەفەر لە کاتێکی دیاریکراودا دەڕۆن و دەگەن. بڕۆ سوار بە و لە شوێنێکدا بە پێ بڕۆ. لە کۆتاییدا کەسێک پارەی بۆ دەدات. لەوانەیە باجم لە هەندێک کەس کۆکردبێتەوە و داوەتەوە. وەک ئەوە نییە هەندێک شتە بێ بەرامبەرەکان ئاڵۆز بن. ئێستا بیر لەوە بکەرەوە کە خێزانی کرێکارێک چەند لە بواری خانووبەرە و تەندروستی و پەروەردە و خۆراک و گواستنەوە خەرج دەکات. لەسەدا ٨٠؟ ئیتر ٨٠%ی مووچە گرنگ نییە. چونكه‌ ئه‌مانه‌ی هه‌یه‌ و كۆمه‌ڵگا به‌شێكی زۆری له‌ كاری بەکر‌ی نه‌هێشتووه‌. ئەوەی دەیکات لە ڕاستیدا ٨٠٪ بۆ ئەو نییە. ئەوانی هەیە و بەهۆیەوە جیاوازییەکەی ٢٠%یە کە هاتۆتە کارگەکە. دواتر لە پرۆسەیەکی حیسابکراودا تەنانەت ٢٠%ی بەرهەمە لوکس و لوکسەکانی کۆمەڵگا لە دۆمەینی سەرمایەداری دەردەهێنیت و ڕێکی دەخەیت بۆ ئەوەی بەکاری بهێنیت. پرۆسەی بەرهەمهێنان چییە؟ بەڕێوەبردن چییە؟ هتد، کە بەڕای من بەپێی تەکنەلۆژیای کۆمپیوتەری ئەمڕۆ، بەپێی هێزی ئاڵوگۆڕی زانیاری لە جیهاندا، دەتوانرێت وەڵامی ڕوون بۆ هەموو ئەمانە بدۆزرێتەوە. بەڵام ئەگەر ببینە گەمارۆیەکی ئابووری، ئیتر ئەمە خاڵی من نییە. واتە پێم وانییە وڵاتێک کە ئابوورییەکەی لە ژێر گەمارۆدا بێت و بۆردومان دەکرێت، لە سبەینێوە بتوانێت بیمەی بێکاری بۆ هەمووان دابین بکات. لە ئەنجامدا خاڵی سەرەکی ئەوەیە کە کۆمۆنیزمی سەرکەوتوو دەبێت بتوانێت لەگەڵ جیهانی سەردەمی خۆیدا هاوژیانییەک بەدەستبهێنێت. لانی کەم دە ساڵ، بۆ ئەوەی بارگرانییەکەی دابخات و دواتر بزانێت ئێستا خەڵک باسی چی دەکات. کێ وتویەتی چی، کێ ناچاری کردووە، و وتویەتی چیتر ناچارم مەکە، دەتوانم بەرگری لە خۆم بکەم.

خاڵێکی تر ئەزموونی سۆڤیەت. ئایا دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت، خەڵک بەهیچ شێوەیەک دەرفەت بە کۆمۆنیزم دەدەن؟ ئایا قبوڵی دەکەن کە کۆمۆنیزم لەسەر مێزەکە بێت و بەدوایدا بێت؟ پێم وایە کە ڕەنگە زۆر شوێن ئەم کارە نەکەن. لە ئەوروپا نایکەن. بەڵام لە ئێران ئەو کارە دەکەن. واتە هەڵسەنگاندنی ڕوونی من ئەوەیە کە خەڵکی ئێران بە هۆی ڕووخانی بلۆکی ڕۆژهەڵاتەوە لە کۆمۆنیزم ڕزگاریان نەبووە. کۆمۆنیزم وەک وتم دەتوانێت ڕێکخراوێکی باوەڕپێکراو و ڕەوا بێت لە چاوی خەڵکدا. من پێم وانییە ئەگەر بچیتە ئێران جگە لە هەندێك پرۆفیسۆری زانكۆی دووهەمی خوردادی كەس نایەت بڵێ کۆمۆنیزم شکستی هێنا. ئێمە دەڵێین بڕۆ بەلای کاری خۆتەوە، جەماوەری سەرەکی خەڵک هیچ کێشەیەکی لەگەڵ ئەم وشەدا نییە. هیچ کێشەیەک لەم ئاسۆیەدا نییە. بە تایبەت کە پەیوەستە بەو شتانەی کە لەبارەی کۆمۆنیزمەوە دەیبیستێت. بە جۆرێک ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت ڕێگەی داوە لە گێڕانەوەی خۆماندا گوێیان لە کۆمۆنیزمی ئێمە بێت. کێ بڕیارە مۆدێلی ڕووسی بهێنێت و بیخاتە بەردەممان، کێ ئەو توێژینەوەی کردووە. خەڵکی ئاسایی دەبیستن کۆمۆنیستەکان هاتوون و ئەم قسانە دەڵێن. لە ئەنجامدا تەنانەت ئەمەش تا ڕادەیەک شەفافتر دەبێت.

هەرچۆنێک بێت پوختەی باسەکەم ئەوەیە کە پێشهاتەکانی ئێران بەرەو ڕووخانی کۆماری ئیسلامی دەبات. شەڕ لەسەر جێگرەوەی جدییە. کۆمۆنیزمی ئێران بە بەراورد لەگەڵ ئەکتەرە سەرەکییەکان بزووتنەوەیەکی پەراوێز و بچووک نییە. دەتوانێت ئەکتەری سەرەکی ئەم دیمەنە بێت. چانسی هاتنە سەر دەسەڵاتی هەیە، بە گریمانەیەک کە کۆمەڵێک مەرج کە لێرەدا بە شێوازی جۆراوجۆر باسم کردووە، جێبەجێ دەکرێن.

بنەمای ئەم بابەتە زارەکییە. ئەم دەقە لەسەر بنەمای شریتی کۆڕەکە ئامادەکراوە.
لە “بەرهەمە هەڵبژێردراوەکانی مەنسوور حکمەت، پاشکۆی یەکەم”، بڵاوکراوەکانی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری – حیکمەتیست، تەمموزی ٢٠٠٦ – لاپەڕە ٥٠٧ تا ٥٤٠ بڵاوکراوەتەوە
ڕوونکردنەوەی بڵاوکەرەوە: ئەم دەقە لەلایەن کورەش مەدرەسیەوە دەستکاری کراوە و لەلایەن ئیرەج فەرزاد و فاتح شێخەوە دەستکاری کراوە.
٢٦\١٠\٢٠٢٢ کراوەتە کوردی

hekmat.public-archive.net #3210fa.html

له‌ زمانی کوردیدا، ئه‌م چوار وشه‌یه‌ (شیعـر، هـۆنـراوە، هه‌ڵبه‌ست، هـۆازان) هاومانانن و بۆ یـه‌ک مه‌به‌ست به‌کـاردەهـێـنرێـن. به‌ڵام وشـه‌ی (شـیعـر) له‌ ئـه‌دەبی کوردیـدا زیاتر دەقی گـرتـووە و لە وتـن و نووسـیـندا زیاتر بەکـاری دەهـێنـین. مـن پێمـوایه‌ که‌ وشـه‌ی (هـۆنراوە) که‌ هـونه‌ری هـۆنینه‌وە دەگه‌یه‌نـێت، چـێـژی له‌ وشه‌ی (شیعـر) که‌مـتر نییه‌.

شیعـر، جـوانترین و ناسکترین شێوەیه‌ له‌ شێوەکانی هـونه‌ر. که‌ زۆر له‌ کۆنه‌وە سه‌ری هه‌ڵـداوە. رەخـنه‌گران و مێژوونووسانی کۆن، جه‌ختیان له‌سه‌ر ئه‌وە کردووە، که‌ شیعـر تایبەتمەنـدیی خـۆی هـەیە و له‌گـه‌ڵ په‌خـشانـدا جیـاوازی هـه‌یه‌. شـیعـر گـوزارشـتـێکی پـڕ لـه‌ هـه‌سـت و ســۆز و خـۆشـه‌ویستـیـیه‌، که‌ له‌ نـاخـی دەروونـی شـاعـیرەوە دێـت. شیعـر هۆیه‌کی گرنگه‌ بۆ گوزارشتکردن له‌ هـیوا و خه‌ون و خه‌یاڵ و نیاز و سۆزداری و بـاوەڕ و رازەکـانمـان. شـیعـر زمـانی رۆحـمـانه‌. دەوتـرێـت (شـيعـر زمـانـێکە له‌نـاو زمـان دایـه‌) مه‌بەستـیش لـه‌م قـسه‌یه‌، ئه‌وەیـه‌ کـە شــیعـر زمـان و شـێـوازی تایبـه‌تی خـۆی هـه‌یه‌.
شیعـر گرنگـترین لقه‌ له‌ لقه‌کانی ئه‌دەب، فـۆرمێکی نایاب و سەرنجـڕاکێشە. هـه‌ست و چـێـژ و خـۆشـییەکی تایبـه‌تی به‌ دڵ و دەروونمـان دەبـه‌خـشـێـت. له‌ کـۆنـه‌وە شــیعـر تـێکه‌ڵاوی خوێنمان بـووە و بـووە به‌ به‌شــێک له‌ ژیـانـمان، هـه‌سـتمان دەبـزوێـنێ و بووە به‌ وێردی سه‌ر زمانمـان و به‌ خـۆراکی دەروونمان. بووە به‌ چـه‌کی به‌رگریمان. کاریـگه‌رییـه‌کی زۆری لـه‌ رۆحـی رەوانمـانـدا هـه‌یه‌. به‌ شـیعـریش گـۆزارشــتمان له‌ خـۆشییه‌کـان و ناخـۆشییه‌کـانی ژیـانمان کـردووە.
(هـیمۆت) دەڵـێـت:”ئـیمـپراتـۆرییـه‌کـان له‌نـاودەچـن، به‌ڵام شـیعـری باش هـیچ کـاتـێک له‌نـاو ناچـێـت”.

شیعـری منداڵان، سه‌رەڕای ئه‌وەی که‌ چـێژ و خۆشییه‌کی زۆر به‌ منـداڵان دەبه‌خـشێـت. جـۆگایەکی خـوڕیـشە‌ له‌ رووبـاری رۆشـنبـیریی منـداڵان. گه‌ورەتـرین کـاریگه‌ریشی له‌ پـه‌روەردە و فـێرکـردنی منـداڵاندا هـه‌یه‌. بـۆیە‌ شـیعـر بـووە به‌ بەشــێک له‌ کـتـێـبەکانی خـوێنـدنه‌وەی کـوردی.
شـیعـری منـداڵان، نـزیکـترین هـونـه‌رە له‌ دەروونیانه‌وە. گرنگـترین کاریگەریی له‌‌سه‌ر که‌سایه‌تی و ژیانی ئه‌مڕۆ و داهـاتووی منـداڵان هـه‌یه‌. له‌ کۆنـه‌وە دایکانی به‌سـۆز و مـیهـرەبـانی کوردمـان، بـه‌ لایـلایـه‌ و لـۆریـن و گـورگـانه‌ شـه‌وێ و لاوانـدنـه‌وە، به‌ دەنگـێکی ناسک و بـه‌ ئـاوازێکی پـڕ به‌سـۆز و شـیریـن، له‌گه‌ڵ راژەنـدنی بـێـشکه‌ و لانـکه‌کـانی کـۆرپه‌ شـیریـنه‌کـانیـان، به‌ ســۆزەوە کـورپـه‌کـانیـان لاوانـدوونـه‌تـه‌وە و ژیـریـان کـردوونـه‌تـه‌وە و کـردوویـانـنـه‌ خـه‌وێـکی خـۆش.
(لامـارتین) دەڵـێت:”جـوانترین شـیعـر له‌ سه‌رانسه‌ری جـیهـانـدا، لایـلایـه‌ی دایکانه‌”.

هـه‌مـوو مـنداڵان، هـۆگـری گـۆرانی و شـیعـر و سـروودن. به‌ تایبـه‌تیـش ئـه‌و شـیعـر و سروودانه‌ی که‌ خۆشی و شادییان پێ دەبخه‌شن. ئه‌و شیعـر و سروودانه‌ی که‌ باسیان له‌ ژیـان و ژینگه‌ و باڵـندە و ئـاژەڵ و گـوڵ و په‌پـووله‌ و له‌ خۆشی و لە یـاری و شـادی و ئـازادی و لە جـوانی کوردستانی قـەشـەنگ و شـیریـنمان و له‌ سه‌رچـڵـیـیه‌کانی منـداڵان کـردوون. یا باسیان له‌ هـیوا و خواست و له‌ خـه‌ون و خه‌یـاڵ و له‌ راز و نیـازی پاکیـان و لە ئارەزووەکانیان کردوون. که‌ به‌ ئاسانی لـێـیان تێـدەگه‌ن و ژیـان و خـه‌یـاڵی خۆیـان تێـیانـدا دەبینـنه‌وە. چـێـژ و خۆشـیان لێـوەردەگـرن.
نـووسین و پێـشکه‌شکـردنی شـیعـری جـوان، به‌ شـێوازێکی هـونـه‌ریی دیـاریکـراو، تا رادەیه‌کی زۆر دەگه‌ڕێته‌وە بۆ به‌هـرە و رۆشنبیری و ئه‌زموونی سه‌رکه‌وتووی شاعـیر.

                  خه‌سڵه‌تە گونجـاوەکانی شـیعـری منـداڵان 

به‌ کورتی و به‌ چـڕی له‌م خاڵانـه‌دا، باس له‌ تـایبه‌تـمەنـدی و لـه‌ گرنگـترین خـه‌سـڵه‌ته‌ گـونجـاوەکـانی شـیعـر بـۆ منـداڵان دەکـه‌یـن.

١ـ پێویسته‌ شاعـیری شیعـرنـووس بۆ منـداڵان، بـه‌ر له‌ هـه‌مـوو شـتـێک و مه‌رجـێک، ئه‌وە بـزانێـت که‌ شـیعـرەکانی بۆ منـداڵان دەنـووسێـت نـه‌ک بۆ گه‌ورەکـان. نـووسیـنی شیعـریش بـۆ منـداڵان، کارێکی هـه‌ڕەمەکی و ئاسـان نییه‌. چـونکه‌ نـووسینی شیعـر بۆ منداڵان، هه‌ر ئه‌وە نییه‌ که‌ شاعـیر چه‌نـد دێـڕێکی کـێش و سه‌روادار رێکبخات و ناوی لێبنێت (شیعـر بۆ منداڵان). شیعـری منداڵان بنه‌ما و تایبه‌تمه‌نـدی و مه‌رجی خۆی هه‌یه‌. که‌ پێویسته‌ شاعـیر له‌ کـاتی شـیعـر نووسـین بۆ منـداڵان رەچـاوی ئه‌و مه‌رجـانه‌ بکات. پێویستە شارەزایی لە قـوناغـەکانی گەشەکـردنی منـداڵان هەبێت و خـواسـت و ئارەزوو و هـیوا و خەونەکانیان لەبەرچاوبگـرێت. چونکە شاعـیری منداڵان کاتێک دەتوانێت کە شـیعـری جـوان و دروسـت و گرنـگ و بەسوود و کاریـگەر بـۆ منـداڵان بنووسێـت، کە شـارەزایی تـەواوی لە قـۆنـاغـەکانی گەشـەکـردنی منـداڵان هـەبێـت، لە رووی تـوانـای دەروونی و جەسـتەیی و پەروەردەیی و کۆمەڵایەتی و سـۆزداری و هـزری و خەیـاڵ و حەز و ئارەزووەکانی منـداڵان. پێویستە شاعـیرانی شـیعـرنـووسی منـداڵان دەروونناس و پـەروەردەکـار و مامـۆســتا و هـونـەرمـەنـدبن . ناشـبـێت لەژێـر کـاریـگەریی هـیچ ئایـدۆلـۆژیـایەکی دیاریکراودابـن و رەنگـدانـەوەی لە شـیعـرەکانی بۆ منـداڵان هـەبێـت و بەرەو لایـەنێکی دیـاریکـراو ئاراسـتەیـان بـکات.

٢ـ جه‌خـتکـردن له‌سـه‌ر شـیرینی و ناسکی و ئاسانی زمـانی شیعـر بۆ منـداڵان، بەپـێی قـۆناغـه‌کـانی ته‌مه‌نیـان و به‌پـێی وشـه‌ و رسـته‌ گـونجـاوەکـانی فـه‌رهـه‌نگی زمـانیـان.
پێویسته‌ وشه‌کـانی شیعـری منداڵان ئاسان و ناسک و رەوان بن، ته‌ڕ و پاراوبن. به‌بی گرێ و گۆڵـبن. وەکو گـوڵ جـوان و گه‌ش و بۆنخۆشبن، وەکو په‌پـوولە نه‌رم و نیـان و نه‌خـشینبن. وەک په‌لکه‌زێـڕینه‌ رەنگاوڕەنگـبن. به‌ ته‌واوی وەک دڵپـاکی و بێـتاوانی و راسـتگـۆیـی و جـوانی و سادەیی منـداڵان بـن، کە پـاک و جـوان و بێـتاوان و راستـن. ئـەم مەرجـانەش وا پێویست دەکات، کە شاعـیرانی منـداڵانی کوردمـان، شـارەزاییـەکی باشـیان لە زمـان و لە رێـزمـانی کـوردی لە داڕشـتـنی رسـتەدا هـەبێـت.

٣ـ وا باشه‌ کێشی نیوە دێڕەکانی شیعـر بۆ منداڵان، ژمارەی بـڕگه‌کانیـان له‌ (٦، ٧، ٨ ، ١٠) بڕگه‌ زیاتر نه‌بن. کێشی بـڕگه‌یی “په‌نجـەیی” ئاسانترین کـێشی شیعـری منـداڵانه‌.
باشتریش وایه‌، ژمارەی وشه‌کانی هه‌ر شیعـرێک بۆ منداڵان له‌ (٥٠) وشه‌ زیاتر نه‌بن.
(کێش) و (ترپه‌) و (میوزیک) سێ بنه‌مای سه‌رەکین له‌ شیعـردا. په‌یوەندییان به‌یه‌که‌وە هـه‌یه‌ و ته‌واوکـه‌ری یه‌کـترین. یا گیـانێکـن له‌ سێ جه‌سـته‌دان.
ریتـم و ته‌کـنـیکـیش پێـویسـته‌ به‌پـێی پێـوەرەکـانی شـیعـری منـداڵان رێکـبخـرێـن.

٤ـ دوورکه‌وتنه‌وە له‌ به‌کـارهـێنانی رەوانبـێژی و تـێز و ئاڵـۆزی له‌ شـیعـر بۆ منـداڵان.

٥ـ هه‌ڵـبژاردنی ئه‌و بابه‌تانه‌ی، که‌ له‌گه‌ڵ ژیـان و گرنگی پێـدانی منـداڵانـدا گونجاون و لە ژینگەیـانەوە نـزیکـن و بـۆ ئـەم سـەردەمە بگـونجـین.

٦ـ پێویسته‌ شیعـری منـداڵان، بابه‌تی رەوشتی و په‌روەردەیی و دەروونی و نیشتمانی و کۆمـەڵایه‌تی و ژینگه‌پـارێـزی و مـرۆڤـایه‌تی له‌ خـۆ بگـرێـت، تا له‌ منـداڵـییه‌وە به‌ ئـه‌م بەهـا و پـرەنسـیـپە بـەرز و جـوانـانە رابهـێـنرێـن.

٧ـ پێویسته‌ ئه‌و سروود و شیعـرانه‌ی که‌ ئاوازیان بۆ دادەنێن و دەکرێن به‌ گۆرانی و بە سروود بۆ منداڵان و له‌‌ ته‌‌له‌‌فـزیۆنەکاندا تۆماردەکرێن. له‌ژێر چاودێریی که‌سانی پسپۆر و شارەزای بواری ئه‌دەبی منداڵان و دەروونناسی و په‌روەردە و هـونه‌ری منداڵانـدابن. چونکه‌ منـداڵان ئه‌م هـۆنـراوانه‌ له‌به‌ردەکه‌ن. کاریـگه‌رییان له‌ ژیانی منـداڵانـدا دەبێـت.

٨ـ پێـویسته‌ شاعـیرانی شیعـرنـووس بۆ منـداڵان له‌‌ بـواری پـه‌روەردە و دەروونناسی و ئـارەزووەکـانی منـداڵان نابـەڵـەد نەبـن.

٩ـ پێویسته‌ شاعـیرانی شیعـرنووسی منـداڵان ئه‌وە بـزانن، که‌ شیعـری منـداڵان، وەک هه‌ر بابـەتـێکی تری ئـه‌دەبی، پێـویستی به‌ داهـێنان و گه‌شەکـردن هـه‌یه‌. پێـویستی به‌ ته‌کنیک و ستایـل و به‌ شێوازی گوزارشـتکـردنی تـازە هـه‌یه‌. چونکە منداڵانی ئەمـڕۆ منداڵانی سەدەی رابردوو نین. خواست و هـیوا و خەون و ئارەزوەکانیشیان جیاوازن.

١٠ـ پێویسته‌ شـاعـیرانی شـیعـرنووس بـۆ منـداڵان، نـاونیشـانی کـورت و گـونجـاو بۆ شـیعـرەکانیان دابنێـن. ناونیشانه‌کانیش گوزارشـت له‌ ناوەڕۆکی شـیعـرەکانیـان بکه‌ن.

١١ـ مانگی ئه‌پـریـلی هه‌مـوو ساڵێک، به‌ مانگی شیعـری نیشتمانی دانراوە. ئه‌م مانگه‌ بقـۆزنـه‌وە و هـه‌وڵـبـدن که‌ زۆرتـرین شـیعـری نیشـتمانی بـۆ منـداڵه‌کانتان بخـوێننه‌وە.
١٢ـ شیعـری ئازاد بۆ منداڵان، له‌ لای منداڵان چێژێکی ئەوتۆی نییە، وەک ئەو چێژەی کە له‌ شیعـری کـێشدار و سه‌روادار و مـیوزیکـدار و ئـاوازداردا وەری دەگرن. دەڵـێن: شـیعـری ئـازاد بـۆ منـداڵان، وەک مێـزی بێ تـۆڕی یـاریی تـێـنسی سـه‌ر مێـز وایـه‌.
(ئـازار پـاد) دەڵێـت:”کاتێک کە شـیعـر لە ئـاواز دووربکەوێتـەوە، وشک دەبێـتـەوە”.

ناڵـێین، شیعـری ئازادی جـوانـمان بـۆ منـداڵان نییـە، بەڵام زۆر کـەمـن. لە ئەزمـوونی دوو سێ شاعـیر زیاتـر نییـە، ئەوانیـش جاروبـار شـیعـری ئـازاد بۆ منـداڵان دەنووسن. هـەندێ شیعـریـش کە لەژێـر ناوی شیعـری ئـازاد دایـە بۆ منـداڵان، لە راسـتیـدا، هـیچ چـیژێکی شیعـرییان تێـدا نییە. بریتین لە پەخشانی نیوچە هـونەریی سادە، نەک شیعـر.
با ئـەم بابـەتە بـۆ رەخنـەگـرانی شـارەزای بـواری شـیعـری ئـازاد بەجـێـبهـێـلیـن.

                         گـرنگـییه‌کـانی شـیعـر بـۆ منـداڵان

له‌و بـڕوایـه‌دام، به‌ زانـیـنی گـرنگـییه‌ سه‌یـرەکـانی شـیعـر بـۆ منـداڵان سه‌رسـام دەبـن. زۆر به‌ کورتی باس له‌ چه‌نـد گـرنگییه‌ک له‌ گـرنگـییه‌کانی شـیعـر بـۆ منـداڵان دەکه‌ین:

١ـ شـیعـر گه‌شه‌ به‌ زمـانی منـداڵان دەکات و شارەزایی زمـانی داهـێنانیان زیاتر دەکات. توانـایـه‌کی زیـاتریشیان دەبێت بۆ گوزارشـتکردن لە سـۆز و خەیاڵ و لە هەسـتەکانیان. بۆ گەشەکردنی به‌هـرەی نووسینیان لە شـیعـردا. فه‌رهـه‌نگی وشه‌کانیشیان دەوڵه‌مه‌نتر دەکات، له‌ رێی خوێندنەوە و بیستنی شیعـرەوە کۆمه‌ڵێک وشه‌ و رسته‌ی تازە فێردەبن.

٢ـ شـیعـر هـۆیـه‌کی گـرنـگه‌ بـۆ منـداڵان، بـۆ گـوزارشتکـردن له‌ بیـر و نـاخ و سـۆز و دەروونیان، بۆ گه‌شه‌کردنی خه‌یـاڵ و به‌هـرەی ئه‌دەبی و هـیوا و خولیا و خه‌ونەکانیان.

٣ـ زۆر گـرنگه‌ هه‌‌ر له‌ منـداڵـییه‌وە منـداڵه‌کـانتـان به‌ چـێژ و حـه‌ز و خۆشــه‌ویستی بۆ شـیعـر رابهـێنـن. نـه‌ک ته‌نیـا هـه‌ر له‌ قـوتـابخـانه‌دا، به‌ڵکـو له‌ ژیـانی رۆژانه‌یـان و له‌ په‌یـوەنـدییه‌کانیشیانـدا سـوودیـان پێ دەبـه‌خـشـێـت.

٤ـ شـیعـر گه‌ڵی دەرگـای بەسوود و گرنگ بـۆ منـداڵه‌کـانتان دەکاتەوە، کە به‌ درێـژایی ژیـانیان سـوودیـان پێـدەبـەخـشـن. که‌واتـا نـابـێـت گـرنـگی و سـوودەکـانی شـیعـر بـۆ منـداڵان فەرامـۆش و پـشـتگـوێ بـخـه‌ن.
٥ـ شـیعـر رۆڵـێکی گرنـگ و کاریـگەرییـەکی زۆری لە پەروەردەکـردنی دروسـت و لە ئاراستەکردنی راستی منداڵاندا هەیە. لە ئامادەکردنیان بۆ ژیان و داهـاتوویەکی گەشتر.
٦ـ شـیعـری شـیرین و جـوان ناسک، پێداویستییە دەروونییەکانی منداڵان مەست دەکات. زاخـاوی بیـرۆ و هـۆش و هـزریـان دەدات. چـێژی جـوانـیـان پێ دەبـەخـشـێـت.

٧ـ به‌ دەنگـێکی بـه‌رز و خـۆش و شـیرین شـیعـر بۆ منـداڵـه‌کـانتـان بخـوێننه‌وە. دەشێ هـێشتا منـداڵـن و له‌ واتاکـانی وشـه‌کان تێـنه‌گـه‌ن، به‌ڵام هـه‌سـت به‌ چـێژی مـوزیکی و تـرپـه‌ی سه‌روای شـیعـرەکـان دەکه‌ن. به‌ مه‌رجـێک شـیعـرەکان سـووک و ئاسـان بـن.

٨ـ شـیعـری شـیرین، بـوارێـکی باشه‌ بۆ فـێرکردنی منـداڵه‌کانتان به‌ زمـانی کوردیمـان.

٩ـ شـیعـر هـانی منـداڵان دەدات بۆ خوێنـدنـه‌وە و بۆ دەرخستـنی بەهـرەی ئه‌دەبیـیان.

١٠ـ شـیعـر ئاسـۆی بیـر و ئه‌نـدێـشـه‌ و خه‌یـاڵی منـداڵان فـراونـتر و گه‌شـتر دەکـات و یارمه‌تییان دەدات بۆ بیرکـردنه‌وە له‌ داهـێنان و پێشکه‌وتن.

١١ـ شـیعـر، منـداڵان به‌ گـه‌لێ بابـه‌تی هـه‌مه‌جـۆرە و به‌ هـه‌ستی جیـاواز دەناسێنـێت.

١٢ـ سه‌روای ناسکی شـیعـر، رێگه‌یه‌کی نایابه‌ بۆ منـداڵانی بچـووک، بۆ گه‌شه‌کـردنی هـۆشـیارییـان و ئاشـنابـوونیـان به‌ زمـانی دایـک و به‌ جـۆری دەنگه‌کـان و تـرپـه‌کان.

١٣ـ ئـه‌و منـداڵه‌ به‌هـرەمه‌نـدانه‌ی که‌ هـۆگـری خوێنـدنـه‌وەی شـیعـر دەبـن و له‌ لایـه‌ن دایکـان و باوکـان و دادەکـانیان و مامۆستاکـانیانه‌وە هـانـدەدرێن و په‌روەردە دەکـرێن، هـه‌ر لـە منـداڵـییه‌وە ئالـوودەی چـێژی شـیعـر دەبـن و له‌ ژینـگه‌یـه‌کی شـیعـر دوسـتـدا په‌روەردە دەبن. شه‌یـدای خوێنـدنه‌وەی شیعـر دەبـن. ناتوانن به‌ درێـژی ژیانیان واز له‌ خـوێنـدنـه‌وەی شـیعـر بهـێـنن. شـیعـر دەبـێـت بـه‌ به‌شـێک لـه‌ ژیـانیـان. بـه‌ دووریـشی مه‌زانـن، که‌ هـه‌نـدێک له‌م منـداڵانه‌ ببـن به‌ شاعـیر و به‌ نـووسه‌ری بـواری ئـه‌دەبیاتی منـداڵان. منـداڵان هـه‌ر بە خـۆڕسکـی ئـارەزووی گـۆرانی و ئـاوازی شـیرینیان تێـدایه‌.
گه‌لـێک له‌ که‌ڵـه‌ شاعـیرانی کورد و جیهـانی، له‌ منـداڵیـیه‌وە هـۆگـری شـیعـر نـووسین بوون، له‌گەڵ شیعـردا ژیـان و گه‌ورەبـوون، تا بوون به‌و شاعـیرە مـه‌زن و ناسراوانه‌.

١٤ـ له‌ میـانه‌ی شـیعـرەوە، به‌هـرە و گـه‌لی له‌ تـوانـاکـانی منـداڵان دەردەکـه‌ون، وەک دەنـگـڕەوانی و به‌ جـوانی پێشکه‌ش کـردنی شیعـر و دەرخـستنی ئازایـه‌تی ئه‌دەبیـیان.

١٥ـ شـیعـر و سروود، رۆحـی کوردایه‌تی و هـاوبه‌‌سته‌بـوون و کوردستان په‌رروەری له‌ دڵـی منـداڵاکانتـان شـیرینـتر دەکات. په‌رۆشـێکی زیاتـری نیشـتمانییان دەبـزوێنێـت.
زیاتـریش پابـه‌نـدی نه‌ریـت و به‌هـا نیشـتمانییه‌کـان دەبـن.

١٦ـ شیعـری شیریـن و گونجـاو بۆ منـداڵان، گه‌شه‌ به‌ چـێژی ئه‌دەبی منداڵان دەکات و هه‌سـت دەوڵه‌مه‌نتـریـان دەکـات و هـانیان دەدات بۆ دەرخـستنی توانـا و بەهـرەکانیان.

١٧ـ شـیعـر، هـۆکـارێکه‌ بۆ بنیاتـنانی که‌سایه‌تییه‌کی دروسـت و بۆ رووانـدنی رەوشتی به‌رز و خـوو و نه‌ریـت و بەهـای جـوان. بـۆ زاخـاودانی هـۆش و هـه‌ست و دەروونی منـداڵان. کە کاریگەرییان لە ژیـانی ئەمـڕۆ و داهـاتـوویان دەبێـت.

١٨ـ په‌روەردەکردنی منـداڵان به‌ ئاشنابـوون و خۆشـه‌ویستی بۆ شـیعـر، نه‌ک هـه‌ر له‌ قـوتابخانه‌دا به‌ڵکو له‌ ژیانی رۆژانه‌یان و په‌یوەندییه‌کانیشیاندا سوودیان پێ دەبخشێت.
١٩ـ شاعـیرانی منداڵان، لە میانەی شیعـرەکانیانەوە، هـانی منداڵانی کوردستان دەدەن، بـۆ ژینگەپـارێـزی، بۆ پاکڕاگرتـن و پاراستنی سـروشتی جـوان و رەنگینی کوردستان.
٢٠ـ شـیعـر رۆڵـێکی گـرنـگی لە چـارەسەرکـردنی هـەنـدێ گـرفـتی دەروونی منـداڵان هـەیە وەکو: تـرس، شـەرم، گـۆشـەگـیری، دڵـتـەنگی هـەیە.
٢١ـ شیعری منداڵان، یەکێکە لە گرنگترین رەگەزەکانی رۆشنبیریی منداڵان، کە گەلێک ناوەڕۆکی گـرنـگـیان بـۆ کـورت دەکـاتەوە.
٢٢ـ زۆریـش پێـویستیمان بە لێکـۆڵـینەوە و بە رەخـنەی زانستی بنیاتنەر هـەیە، بۆ لە بێژنگـدانی شیعـرەکانی منداڵان. بۆ دیاریکردنی لایەنی جوانییان و بۆ دیاریکردنی هەڵە و نادروستییەکانیان، لە هەمـوو روویـەکەوە. چونکە شیعـر بەبێ رەخنـە پێشناکەوێت.
داوا له‌ شاعـیرانی شـیعـرنـووس بـۆ منـداڵان و له‌ دادەکـانی باخـچـه‌کانی منـداڵان و له‌ مامۆستایانی قوتابخانه‌ بنەڕەتییه‌کان و له‌ دایکـان و باوکان دەکه‌ین، که‌ منداڵه‌کانیان و قـوتابییه‌کـانیان ئاشـنا و هـۆگـری شـیعـری جـوان و به‌سوود بکـه‌ن، چونکه‌ شیعـر له‌ زۆر رووەوە سوودێکی زۆر نایاب به‌ منـداڵه‌کـانتان و به‌ قـوتابییه‌کـانتان دەبه‌خـشێت.

کەواتا شـیعـر دەتوانێـت ئه‌‌رکـێکی زۆر گرنـگ ببـینـێـت، له‌ چەنـد رەهـه‌نـدێکی وەک: په‌روەردەیی و نه‌ته‌وەیی و نیشتمانی و کۆمه‌ڵایه‌تی و رەوشتی و جوانی و سروشتی و ویـژدانی و ســۆزداری و هـزری مـرۆڤـایـه‌تی. ئـه‌وە شـیعـری منـداڵانـە، کـه‌ منـداڵـه‌ چـاوگـه‌شـه‌کـانتـان به‌ کوردایـه‌تی و کوردسـتان په‌روەری گـۆش و پـه‌روەردە دەکات. فـێری وانه‌ی نیشـتمان په‌روەری و دڵسـۆزی و خـه‌بات و تـێکـۆشان و خـۆڕاگـری و ئازایـه‌تی و دلـێری و به‌رگـری و کۆڵـنه‌دانیـان دەکـات. ئـه‌وە شـیعـرە که‌ رۆڵـه‌کانتان فـێری رەوشت به‌رزی و رەفتار دروستی و گه‌شبینی و هـیواخوازی و چاکه‌خوازی و هـاوکـاری و یـارمـه‌تی و لـێـبـووردن و رێـزگـرتـن و بـرایـه‌تـی و ژیـنگـەپـارێـزی و هـاوڕێـتی و مـرۆڤـایـەتی و زۆر شـتی جـوانی تـر دەکـات.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٨/ ئـوکتۆبـەر/٢٠٢٢

کتێبی (دیداری ئەدەبی منداڵان)چەند توێژینەوەیەکی ئەدەبیی و ڕەخنەیی، کەوتە بەرچاوی خوێنەرانی ئازیز و کتێبخانەی کوردیی ڕۆشنکردەوە.
کتێبی (دیداری ئەدەبی منداڵان)، لە بڵاو کراوەکانی یەکێتیی نووسەرانی کورد – لقی سلێمانییە، کە بەرهەمێکی هاوبەشی (١٠) نووسەری بواری ئەدەبی منداڵانە و بە تیراژی (٥٠٠)دانە لە دوو توێی (١٦٢) لاپەڕەدا چاپ و بڵاوکرایەوە.
لە ناوەڕۆکی کتێبەکەدا هاتووە، کە ناوی توێژینەوە و نووسەرەکان، بەم شێوەیە دانراون.

١- چەند سەرنج و وردبوونەوەیەک لە مێژووی ئەدەبی منداڵانی کورد، ئەمین محەمەد.
٢- گرنگیی و بایەخی ئەدەبیاتی منداڵان و کاریگەری لەسەر پێشکەوتنی گەلان، پەیام ئیبراهیم.
٣- گرنگیی نووسینی تەمەن لەسەر بەرگی کتێبی منداڵان، د. هاوژین سڵیوە.
٤- شیعر بۆ منداڵان نووسراو و شیعر دەرخکردن، محەمەد فەریق حەسەن.
٥- ڕۆڵ و بایەخی ڕەخنە لە ئەدەبی منداڵاندا، زیاد ڕەشاد قادر.
٦- بەراوردی ئاستی ئەدەبیاتی منداڵان و کاریگەریی لەسەر کەلتووری کۆمەڵایەتی پێکەوەژیانی ئاشتیانەی نەتەوەکان، د. ماجید خەلیل.
٧- ڕۆڵی ئەدەبی منداڵ لە کارامەییە کۆمەڵایەتیەکاندا، مەحمود عەبدولکەریم باجەڵان.
٨- ڕۆڵی نووسەری ژن لە ئەدەبیاتی منداڵانی کورددا، زارا ئەحمەد جاف.
٩- ڕۆڵی ڕاگەیاندن، لە ئەدەبیات و ڕۆشنبیریی منداڵاندا، ڕۆستەم خامۆش.
١٠- چۆن منداڵ هۆگری خوێندنەوە بکەین؟ فەوزیە مەنمی.

بەشی سی و سێ

هــەی لەوەی ســەرت بـەم..!

لە هەولێرێ دووساڵان لە گەڕەکی ئیسکان و لە قوتابخانەی(موحەمەد)یە، لەناو مزگەوتی حاجی قەرۆکی قوتابی خوێندنی ئیسلامی و فەقێی حوجرە بووم.

جا عادەتەن بەهۆی نزیکی ئیسکان لە بازاڕەوە، ئێمەی فەقێیەکان هەرکاتێک پێویستیمان بە بازاڕی کردن و شتێك بوایە، زۆربەی جار هەر بەپێ دەڕۆشتینە ناو بازاڕ.

بەو بۆنەیەوە، ئەوە ڕۆژەکی لە ئیسکان بە پێیان دەڕۆیشتمه بازاڕێ، قاتێکی کوردیم لەبەربوو و کڵاو جامانەیەکیشم لەسەر بوو.

جامانەکەم هێندە گەورەبوو دەتگووت هی پیاوە هیندیەکانە. زۆر بە پۆزەوە ڕێم دەکرد و جۆرێک لە خۆبایی بوون و وەک بادینیەکان دەڵێن: تڕ مەزنیم پێوە دیاربوو.

بەکۆڵانەکی دادەڕۆیشتم، لەیەکێک لە گەڕەکەکانی نێوان ئیسکان-بازاڕ، یەک کۆمەڵە ژن لەبەر دەرگای حەوشەی یەکێک لە ماڵەکانی ئەو گەڕەکە و لەقانچەی دانیشتبوون.

دیقەتم دا هەموویان کورد وتەنی بە چوار چاوان و لەبنی پێم، تا تەپڵی سەرم، تەماشایان دەکردم و لەبن لێوانیشەوە، پستە پستیان بوو و پێم پێدەکەنین.

لە دڵی خۆمدا گووتم: لەوەدەچێت ئێستا پێم بڵێن: های لەوە ! تۆ سەیری، ئەو فەقێیە بنچکە فسە جامانە گەورەیەتان دیتییە چەند لەخۆباییە و چەندە بە ئەتەکێت و لووت بەرزییەوە ڕێدەکات! دووسێ منداڵیش تۆزەک واوەتر و لە نزیک ژنەکان خەریکی یاریکردن بوون. منداڵەکان هەموویان تێم ڕامان و ئەو تەمەنەی من و ئەو جامانەو ستایلەی جل وبە رگەی منیان لا سەیربوو، وەک بڵێیت شتێکی سەیر و عەنتیکەیان دیتبێت.

یەکێک لە منداڵەکان بانگی کردم: هێی هێی! کو ئاوڕم دایەوە و تەماشام کرد، گووتی: هەی لەوەی سەرت بەم.(نەیزانی ناوی ئەوەی سەرم چییە) وای باوکەڕۆ، کاتێک وای پێ گووتم، هەر خوا دەزانێت کە چەندە تەریق بوومەوە و لە شەرمان چەند ڕەنگم هێنا و برد. تێبینیم کرد ژنەکان هەموویان دەمی خۆیان بە لایەکی سەرپۆشەکانیان گرتووە و لەژێر لێوەوە پێدەکەنن. منیش لەشەرمان حەوت ڕەنگم گۆڕی و زەوی شەقی ببردبووایە دەڕۆشتمە ژێریەوە. ئاخریەکەی ژنەکیان غاریدا منداڵەکە، تا لێی بدات و منداڵەکە هەڵات و ژنەکە پێی گووت: بووەستە، بەس بتگرم هەی سەر گەورەی قوون ئەستوور. منیش سەری خۆم شۆڕکرد و هەنگاوەکانم خێراکردن و بە شەرمەوە و بە پەلە ئەو ناوەم جێ هێشت.

هێزە ئیسلامیەکانی ئێران بەڕابەریی ئایەتوڵڵا خومەینی لەخۆوە نەیانتوانی بەئاسانی سواری شەپۆلی شۆڕشی ساڵی ١٩٥٧ ی ئێران ببن. نەفرەتی گشتیی خەڵك لە ڕژیمی شای ئەو سەردەمە، پایگای تاڕادەیەك بەهێزی ئایەتوڵڵاکانی ئەوکاتە لە کۆمەڵگای ئێران، ڕەخنەنەکردنی ئەو ڕەوتە دینیە لەلایەن هێزە دیموکرات و چەپەکانەوە لە دوو ساڵی ڕاپەڕینی گەلانی ئێران ٧٧-٧٩ و ستراتیجیەتی هەموو پێکەوە و دەس لەناو دەست بۆ ڕووخاندنی شا وزۆر هۆکاری تری هاوچەشن توانیان ژینگەیەکی سیاسیی گونجاو بەرهەم بهێنن کە لەئاکامدا لە مناڵدانی شۆڕشی ئەو کاتەوە، کۆماری ئیسلامیی ئێران لەدایك بوو. هەربۆیە لە ڕیفراندۆمی ساڵی ١٩٨٠ دا %98 ی بەشداربووانی ڕیفراندۆمێك کە بۆ هەڵبژاردنی جۆری سیستمی سیاسی ڕێکخرا، دەنگیان دا بە بژاردەی کۆماری ئیسلامی.
ڕاپەڕینی سەراسەریی ئێستای گەلانی، بەمانایەك لە ماناکان، لەناوەڕۆکی خۆیدا بۆ ڕاستکردنەوەیەکی درەنگ وەختی ئەو هەڵە مێژووییەیە. خومەینی بەهاوکاریی هێزەکانی وەکوو بەرەی میللی و نەهزەتی ئازادی و تەیفێك کەسایەتیی نیمچە لیبرالی وەکوو کەریم سنجابی و حەسەنی بەنی سەدرو مەهدی بازرگان و سادقی قوتب زادە، کە سەرانی ڕەوتی نیشتیمانی – لیبرالی ئەو سەردەمەبوون، توانی پایەکانی نیزامێکی فاشیی دینی لە ئێراندا دابمەزرێنێ. بەڵام ئەوە هەڵەیەکی مێژوویی گەورەیە گەر پێمان وابێ تەنها دیماگۆجیەتی ئایەتوڵڵاکان و دەستگرۆیی لیبرالەکان و دەستەپاچەیی و گومڕایی چەپەکان و دەستسووککردنی ڕۆژئاوا بوو کە بواری گونجاویان ڕەخساند بۆ ئەو وەرچەرخانە مێژووییە و تێپەڕاندنی ئەو تراجیدیە سیاسیە تالە کە ئاکامەکەی دامەزراندنی ( جمهوریی ئیسلامیی ئێران ) ی لێکەوتەوە وەکوو نیزامێکی سیاسی کە لەسەر بناغەی دەستووریی ( ویلایەتی فەقیه ) و هەژموونیی ئایەتوڵڵاکانی ئەو وڵاتە و جێبەجێکردنی حوکمی شەریعەتی ئیسلامی ڕاوەستاوە.
کاریگەریە قووڵەکانی ٤٣ ساڵ دەسەڵاتی ئەم (جمهوری)ە نەك تەنها گێڕانەوەی ئێران بوو وەکوو وڵاتێکی خاوەن ڕابوردووی شارستانی و پایگایەکی ڕۆشنبیری بۆ دواوە، بەڵکوو پریشکی ئەم ( غەفڵەتە مێژوویی ) یەی بەسەر گەلانی ئێراندا تێپەڕی هەر زوو سنوورەکانی ئەو وڵاتەی بەزاند و ئاخوندەکانی جمهوری ئیسلامی زۆربەی وڵاتانی ناوچەکە و قەیرانە سیاسی و ئابووریەکانی ناوچەکەیان کرد بە شانۆی ناردنە دەرەوەی ئەو ( فاشیزمە ئیسلامی ) یەی کە هەموو توانا ئابووری و جیۆپۆلیتیکی و شارستانی و بەها مێژوویەکانی ئێرانی لەو کارزارە دا خستەگەڕ و زۆریش سەرکەوتوو بوو تیایدا.
پێئەچێ ٤٣ ساڵ لە حوکمڕانیی ئیسلامیەکان لە ئێراندا نەیانتوانیبێ میزاج و عەقڵیەت و فەرهەنگی ژیاندۆستی و ئازادیخوازی و پێشکەوتنپەروەری و ئاواتی دەسگەیشتن بە جیهانێکی شکۆفا و سەردەمیانە لەناو خەڵکی ئێراندا بچەپێنن وخەفەی بکەن. کوشتن و زیندان، سەپاندنی زۆرەملێی جیاوازیی جێندەری و حوکمی شەریعەت، دەسەڵاتی دەیان دامودەزگای سەرکوت و خەفەقان و …. تاد، شکستیان هێنا لە وەرچەرخاندنی ئاراستەی خواست و ڕەوڕەوەی شارستانی و فەرهەنگیی گەلانی ئێران. ڕاستە لەسەرەوە و بەڕواڵەت دەسەڵاتێکی ئیسلامیی خاوەن ئەجیندای سەدەکانی ناوەڕاست لەو ٤٣ ساڵەدا لەسەرکار بووە بەڵام لەولاشەوە تەفاعولاتی شۆڕشگێڕانە و ئازادیخوازانە و یەکسانیخوازیی ملیۆنەها مرۆڤی ئێرانی لەناو ئەو مەنجەڵی ئیستیبداد و ستەمە هەمەلایەنەیەدا لە کوڵان و تەفاعول و ئامادەسازیەکی بێوێنەدا بووە وبۆ ڕۆژێك گەڕاوە کە تای تەرازوو بە قازانجی ئەوان بگۆڕێت.
خەڵکی شۆڕشگێڕی ئێران لەم ڕاپەڕینەدا دژایەتیی خۆیان لەگەڵ جەوهەریترین بونیادەکانی ئەم ڕژیمە ئاینیە فاشیەدا ڕاگەیاندووە. ئەوان نەخوازیاری ئیسلاحی ڕژیمی ئێستان نە لایەنگری ئەم باڵ و ئەو باڵی دەسەڵات. ئەوە جیاوازیی چۆنایەتیی سەرەکیی ئەم ڕاپەڕینە شۆڕشگێڕانەیەی ئێستایە لەگەڵ بزووتنەوەکانی سەوزەکان یا بزووتنەوەی داخوازیی خەڵکی لەسالی ٢٠١٩دا. بەومانایە بە جیاواز لە هەموو قۆناغەکانی پێشووتر، ئەم ڕاپەڕینە بەرهەمی گەشەی کەڵەکەبووی خودجۆشی هۆشیاریی فەرهەنگی و سیاسیی زۆربەی کۆمەڵگای ئێران و بەتایبەتی ئیلیتی لاوانی وڵاتە بە تایبەتیش بەو ڕۆڵە مێژوویی و دەگمەنەی کە ژنانی ئێران ئەیگێڕن.
جۆر و ناوەڕۆکی ئەو خودئاگاهیە سنووری نەتەوە و ئاین و مەزهەبەکان و ناوچە جوگرافیەکانی وڵاتەکە تێئەپەڕێنێت.هەر بۆ نموونە کوردی ئێرانی خواستەکانی لە بواری ستەمی نەتەوەیی و دژایەتیی شۆفینیزمدا ناخاتە بەرانبەر هیچ پێکهاتە و گەلێکی تری ئێران بەڵکوو سۆراغی ئەو ئامانجانەی لەڕێگەی ڕووخاندنی ڕژیمی ئێستا و خەباتی هاوبەش ویەکگرتووی خۆی لەگەڵ گەلانی تری ئێراندا ئەکات بۆ بەدیهێنانی ئازادی و دیموکراسی و فرەیی و یەکسانی لەهەموو ئێراندا.
سروشتی خودجۆشی بزووتنەوەی گەورەی جەماوەریی ئێستای ئێران بەو مانایە نیە کە ڕەوت و باوەڕی فکری و سیاسی و مەیل و ئاراستەی کۆمەڵایەتی و چینایەتی تیایدا نیە بەڵکوو بوونی ئەو ئاراستە و بیروباوەڕانە دیاردەیەکی زیندوو و پۆزەتیف و بەدیهیە. خودجۆشی و سروشتی بوونی ئەم بزووتنەوە سەرتاسەریە بەو مانایەیە کە دروستکراوی هیچ هێز و حیزب و ڕێکخراوێکی ناوخۆ یا ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی دەرەوە نیە بە چەپ و ناوەڕاست و سەنتەرەوە. دروشم و بانگەواز و سیمای سیاسی و فکریی ئەم بزووتنەوە شۆڕشگێڕە ئەسیلە لە کتێبەکان و بەرنامەی حیزبەکان و وەڵامدانەوە بە داواکاریی هێزە سیاسیە تەقلیدیەکانەوە دەرنەکێشراوە بەڵکوو ڕەنگدانەوەی خودهۆشیاریی خەڵك بەگشتی و چالاکوانانی ناو شار و وڵاتەکە و تەفاعولی زیندووی ئەوان و تاقیکردنەوەی ساڵەهای ساڵ خەبات و بەرەنگاریی ئەوانە لە ناوەوە. هیچ یەك لە شێوازەکانی خەبات و داخوازی و تەکتیکەکان و هونەری خەباتگێڕی لەجەرگەی ئەم بزووتنەوەیەدا لە دونیای کتیب و بەرنامەکانەوە سەری دەرنەهێناوە و بگرە ئەساڵەتەکەی لەوەوەیە کە ڕەنگدانەوە و بەرهەمی دەستوپەنجە نەرمکردنی ڕابەرانی فیعلیی ناودڵی ڕاپەڕینەکەیە بە سابیقەی سیاسی و عەمەلیانەوە. ئەو قسەیە بەومانایە نیە کە بەرنامە و هۆشیاری و فکر و تیۆری کەم بایەخە یاخود لای ئەو چالاکوانانە جێگەیەکی نیە بەرڵکوو بەو مانایەیە کە گشت ئەو پێویستیانە بە پەیوەندیەکی ڕاستەوخۆ بە ئیمکانات و تواناییەکانی خودی بزووتنەوە شۆڕشگێڕەکەوە گرێدراوە و ڕاستی و دروستی هەریەکەیان بە پێوانەی پێویستیەکانی ئەو بزووتنەوەیە پێوانە ئەکرێت.
جگە لەوانەش گرێ و پرسیاری وەکوو ڕابەری و ڕێکخستن وهەروەها چاوەڕوانی و سۆراغکردنی ئەو جۆرە مەسەلانە بە عەینەکی میتۆدی سواوی کلاسیکی و ئایدیۆلۆجی ڕەنگبێ تووشی جۆرێك لەگومڕاییمان بکات. بزووتنەوەیەك بەو تایبەتمەندیانەوە، خۆی بەستەری دەرکەوتن و خەمڵاندن و بەهێزبوون و دەرکەوتنی چەندین شێوازە لە ڕێکخستی سروشتیی وا کە لە تەفاعولاتی ئەم کردە شۆڕشگێڕە گەورە و کەم وێنەیەوە سەردەردێنێت کە سەرچاوەی سەرەکی بەڵام نەك تەنهای هۆشیاریەکەی، خودی بۆتەی ئەم ڕاپەڕینەی ئێستایە.
لەلایەکی ترەوە کۆسەرنجی تێکۆشەرانی شۆڕشگێڕی ئێستای ناوخۆی ئێران چەقبەستووە لەسەر دروشمێکی سەنتراڵ کە بریتیە لە ڕووخانی ڕژیم بەهەموو بونیاد و ڕیشە و دام و دەزگاکانیەوە. ڕاستەر کە ڕووخانی ڕژیمی ئێستا دەرگا ئەخاتە سەرپشت لەسەر ململانێیەکی دوورودرێژ سەبارەت بە کێشە قووڵەکان و مەسەلە ستراتیجیەکانی کۆمەڵگای ئێران، بەڵام ئەو بەستەرە دیموکراتیکەی کە ڕووخانی ڕژیم بەدەسەتی خودی خەڵك و بەشێوەی شۆڕشگێڕانە فەراهەمی دێنێت، و مانەوە و درێژەی حوزوری خەڵك لەدوای ڕووخانی خەڵکیش زامن ئەکات و بەوجۆرەش ڕێئەگرێ لە دووبارەبوونەوەی ئەو سیستمە حیزبۆکراتیەی کە لەسەر بنەمای نەتەوەیی و ئاینی و مەزهەبی وتایفی لە عێراقی دوای ٢٠٠٣ دا ( بۆ نموونە ) ، سەریان دەرهێنا.
ڕەوتی تا ئێستای ڕاپەڕینی ئێران پاکژی و خاوێنیی خۆی پاراستووە لە زۆرێك لە خەوش ودەردەکانی بزووتنەوە سیاسیە کلاسیکیە جەماوەریەکانی ناوچەکە بەتایبەتی ئەوانەی ناسراون بەبەهاری عەرەبی. یەکگرتوویی ئەوان، یەك ئامانجیان، گیانی هاوخەباتی و هاوچارەنووسیی هاوبەشیان، یەکسانی و برایەتیەك کە لەناو پێکهاتە ئەسنی و ناوچەییە جۆراوجۆرەکاندا سەری دەرهێناوە، بەتەنگەوەهاتنی یەکتری و هاوپشتیی نێوانیان، بەشداریی فراوان و کەم وێنەی ژنانی هۆشیاری ئێران لە ڕیزی پێشەوەدا، ئازایەتی و جەسووریان لەبەرانبەر ڕژیمی هار و دیکتاتۆری ئیسلامیدا و خۆدوورگرتن لەهەموو جۆرە دەمارگرژی و ناتەباییەکی نەتەوەیی و ناوچەیی، یا پێداگریی بێمانای فکری یا سیاسی، خۆدوورگرتن لە پاڵەوانبازیی ئایدیۆلۆجی و بەرزەفڕیی بێناوەڕۆکی سیاسی و دەیان دیاردەی پرشنگداری تر، ئومێدی سەرکەوتن لەم قۆناغی یەکەمەدا، کە شتێک نیە جگە لەڕووخانی ڕژیم، بەهێزتر و ئاسۆدارتر ئەکەن.
گرەوکردن لەسەر سەرکەوتنی ئەم ڕاپەڕینە لە ئێراندا لەوێدایە کە چۆن پان و بەرینتر ئەبێتەوە لە جوغرافیای هەموو ئێراندا. لەگرەوی ئەوەدایە کە چەند بەشەجۆراوجۆرەکانی تری کۆمەڵگای ئێران پێوەی پەیوەست ئەبن و ئەبن بە مایەی هێز و وزەیەکی فراوانتر. سەرکەوتن لەئاسۆی قووڵکردنەوەی زیاتری گیانی خەبات و تێکۆشانی هاوبەش و یەکپارچەی گەلانی ئێراندایە. لە ڕێزگرتنی جیاوازیەکان و چەسپاندنی مافی هەموو گەلانی وڵاتەکە و یەکسانیی نێوانیان وبنەبڕکردنی ئاکامەکانی سیاسەتی شۆفینیی ڕژیم و ڕەوتە دژی خەڵکیەکان و جێخستنی شوناسی دەوڵەتی هاوڵاتی و بنیاتنانانەوەی پەیوەندیی نێوان هەموو هاوڵاتیانی ئێران و دەسەڵات لەسەر بناغەی ئەرك و ماف وەکوو کۆنتراکتی نێوان دەوڵەت و خەڵکدایە. یەکسانیی جێبدەری و مافی تەواوی ژنان بەشێکی دانەبڕاو و پێوەرێکی گرنگیشە بۆ بەرجەستەکردنەوەی ڕەوت و ماناکانی سەرکەوتن و ماهیەتی دەسەڵاتی داهاتووش. جێگیرکردنی خواستی دادی کۆمەڵایەتی و چاری هەژاری و نادادیی جینایەتی وەکوو نەخشەی ئاڵای ڕاپەڕینی ئێستا، زامنی ئەوەیە هەنگاوێکی باش لەسەرکەوتن نزیك ببنەوە. خەڵکی شۆڕشگێڕی ئێران بەم ڕاپەڕینەیان دەنگی خۆیان بەرزکردەوە لەدژی هەر جۆرە سیستمێکی سیاسی کەلەسەر بناغەی نەتەوەیی یا ئاینی دامەزرابێت.
لەکۆتاییدا نابێ ئەوەش لەیاد ببەینەوە کە هەرچۆن دامەزراندنی کۆماری ئیسلامی لە ئێراندا سەرەتای وەرچەرخانێکی نێگەتیف و کارەساتباربوو لە ئاستی ناوچەکە و جیهاندا و بەتایبەتیش ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوینی تووشی دەیان کێشەی دینی و مەزهەبی و ململانێی تەسك و کۆنەپەرست کرد و ئاراستەی دەیان مەسەلەی وەکوو فەلەستین و بەرگریی لەلوبناندا ئاوەژووکردەوە و ناوەڕۆکیانی لێخن کرد و بەگشتی دەستێوەردانەکان و درێژکردنەوەی کلکی لەناوچەکەدا گەورەترین کارەساتی بەدواداهات، بەهەمان شێوە ڕووخاندنی لەپرۆسەیەکی سالمی شۆڕشگێرانە و لەخوارەوە و بەدەستی خودی خەڵکی شۆڕشگێڕ و هۆشیاری خەڵك، ئەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە گۆڕینی ئاراستەی سیاسەت و خەبات وبەو جۆرەش تیكۆشانی خەڵکی ناوچەکەش بەرەو ڕەوتێکی ئازادیخواز و مەدەنی ئاراستەبکات.
بە ڕووخانی شۆڕشگێڕانەی ( جمهوریی ئیسلامی ) یەکێك لەکۆڵەکەکانی ئیسلامی سیاسی وەکوو بزووتنەوەیەکی فاشی لە جیهان و ناوچەکەدا هەرەس دێنێت و پایگای ئیسلامی سیاسیش بەگشتی لاوازتر و ناپایەدارتر دەبێت.هەر بۆیە ئەمڕۆ ئێران بەوەرچەرخانێکی گەورەی جارەنووسسازدا تێئەپەڕێ. سروشتی ئەو جووڵانەوە شۆڕشگێڕە، بووە بە ئەڵقەی مەرکەزیی لە پرۆسەی شۆڕشگێری و خەباتی ئازادیخوازانەی ناوچەکە. لەم ڕووەوە، تەرخانکردنی هەموو تواناکان بۆ سەرخستنی ئەو بزووتنەوەیە و پاڵپێوەنانی بەرەو ترۆپکی شۆڕشێکی سەرتاسەری کە ئێران لە سەنگەری دەستێوەردانی کۆنەپەرستانە و قەڵای فاشیزمی ئیسلامیەوە بگۆڕێت بۆ چرای شۆڕش و پەناگای مەدەنیەت و ئازادیخوازی لەناوچەکە و جیهاندا، ئەرکی لەپێشەوەی هەموو کەس و بزووتنەوەیەکی ئازادیخواز و شۆڕشگێڕە.

ئۆکتۆبەری ٢٠٢٢

سنووری توێژینەوەکە:
سنووری تۆێژینەوەکە،لە دەوربەری چوارینەکان دەخوڵێتەوە لە هۆنراوەی کوردییدا،لە سەرەتادا هەوڵمداوە چەمکی چوارینەکان لە چوارچێوەی ئەدەب و هۆنراوەدا ڕوونبکەینەوە و پاشان دەچینە سەر ناوەڕۆک و ڕووخساری چوارینەکان له ئەدەبیاتی کوردییدا و هەندێ بابەتی تر…

گرفتی تۆێژینەوەکە:
گرفتێکی ئەوتۆمان نەهاتە پێشەوە کە شایەنی باسکردن بێت.تەنها ئەوە نەبێت،کە بە وۆردی مۆبایل نووسیمانەتەوە.کە هەندێک درەنگی خستیین.ئەوەی ڕاستی بێت،قەسەکردن و لێدوان لە بارەی مێژووەوە،خۆی لە خۆیدا گرفتێکە،چونکە پێویستی بە بەڵگاندن و خستنەڕووی هەندێک سەرچاوەی مێژووی ڕاست و دروست هەیە.

ڕێبازی توێژینەوەکە:
ڕێبازی تۆێژینەوەکە،ڕێبازێکی پەسنی ـ مێژووییه،کە لە ڕێگەی پەسنکردنی چوارینەکانەوەتەقەلامان داوە بگەین بە ڕاستییەکی مێژووی بۆ ئەم بابەتە و هەندێک بۆچوونی مێژووی کۆبکەینەوە و بیدەین لە بێژەنگی ڕاستی.چونکە لەو سەرچاوانەی کە لە ڕابردوودا باسی لێوە کراوە،هەندێک هەڵە تێگەیشتن و لاربوونەوەیەکەی تێدایه.

پێشەکی:
ئەمەی ئێمە خستوومانەتە ڕوو و داوامانەتە بەر تیغی توێژینەوە،بابەتێکی کورت و پوخته.لە ڕاستییدا،ئەمەش پێش ئەوەی توێژینەوە بێت،کۆکردنەوەیەکە بۆ خۆی،چونکە هەستاوین بە کۆکردنەوە هەموو ئەوە بۆچونانەی لەلایەن چەند نووسەرێکی کورد و ناکوردەوە بۆ چوارین و مێژووی چوارین کراوە.چونکە مێژووی چوارین زۆر لەوە دوو درێژتره هەندێک بۆچوونی لە بارەوە خراوەتە نێو باسەکان.هەروەها بە پێی تێگەیشتی خۆمان،هەوڵمان داوە،تیشک بخەینە سەر چەند هەڵەیەک.

پێناسەی چوارین:
ئەمە،یەکێکە لە کۆنترین ئەو هونەرە شیعریانەی،کە هۆنراوەکانی پێی نووسراوەتەوە.لە ئەدەبی(وێژەیی) عەرەبی و فارسی پێیدەوترێت(رباعی).هەروەها لە پاڵ ئەم ناوەشدا،(دوبیتی)بۆ بەکاردەهێنن.لە ئەدەبیاتی ئینگلیزیشدا بە(quaitran)دەناسرێتەوە.
بەڵام دکتۆر مارف خەزنەدار بەراوردەی نێوان(چوارین و دووبەیت)کردووە بەوەی دەڵێت:((زاراوەی دووبەیت و چوارین لە ئەدەبیاتی کوردی‌ دا هاوسەرن.لەباتی یەکتری بەکاردهێنرێن،چونکە لە زۆر ڕووەوە لە یەکتری دەکەن.دووبەیت بەو واتای دوو دێرە شیعرە،…))۱بەڵام لە خوارووی پەڕەکەوە،جیاوازییەک دەخاتەڕوو:((بەڵام ئێمە لێرەدا مەبەستمان ئەوەیە دووبەیت بۆ هونەرێکی شیعری تر لە کوردییدا بەکاردەهێنرێ ، ئەم هونەر لە ئەدەبیاتی دیاڵێکتی گۆرانی دا ئاشکرا و دیارە.بە تایبەتی لە شیعری ئاینی یارسان.دووبەیت لەسەر کێشی دە سیلابی و وەستان لە ناوەڕاست دەبێ و هەر چوار دێڕە شیعرەکە لەسەر یەک قافیە دەبێ.شیعری بابە سەرهەنگ دەودانی و پیر شالیار و شا خۆشێن و بابا ناوس و هی تر بەم شێوەیە خۆیان دەنوێنن.))۲وەکو نموونیەیەکەیش،بۆ بۆ ڕوونکردنەوەی دووبەیت لە ئەدەبیاتی یارسانی و زیاتر ڕوونکردنەوەی مەبەستەکەی(د.مارف)ئەم هۆنراوەی سەرهەنگ دەودانی٭ دادەنێنین:

((ها یاگەم چۆڵەن،ها یاگەم چۆڵەن
وە وێنەی فەرهاد ها یاگەم چۆڵەن
ڵاڵم نەباڵەن پۆستم نە کۆڵەن
هامدەمم کۆفەن،یاران نەهۆڵەن

واتە:ئەوا جێگە و شوێنم بۆتە چۆڵی و بە وێنەی کەوتومەتە دەشت و بیاو‌ان و‌ ئاوارە بووم، وە ڵاڵ و بازیوەنی خواناسی لە باڵمە و پێست و کەڵپۆسم له کۆڵە و هاودەم و هاوڕازم کێوە یارانم هان لە تێکۆشانی پەیداکرنمدا و هەمووین ئاوارەبوون.)).۳
کەواتە بە پێی بۆچوونی د.مارف بێت،لە ئەدەبیاتی کوردییدا،دووبەیت جیاوازە لە چوارین.چیاوازیەکەش لە ڕووی ناوەڕۆکییەوە،بەڵام ئێمە لەو باوەڕەداین،کە چوارین و دووبەیت هەمان هونەریی شیعرین.دووبەیت و چوارین تەنها جیاوازییان لەوەدایە:کە
بەم هونەر شیعرە،لە کوردییدا دەوترێت چوارین،وەڵێ لە فارسییدا پێدەوترێت(دووبەیت)واتا جیاوازییەکەی جیاوازی زمانییە،نەک واتایی و مەبەستی.
چونکە هەروەکو خۆی لە پێناسەی چواریندا پێی وایە کە ناوەڕۆکی چوارینەکان خۆشەویستی و سۆفێگەری و ئاینی و…،جا ئەگەر لە دووبەیتەکانی بابە سەرهەنگ دەودانی و ئەو شاعیرانی تر بڕوانین کە ئاماژەی پێداون،ئەو هیچ بەدەر لەو خەسڵەتانەی کە خۆی باسی کردوون.
سەبارەت بە بە پێناسەی چوارین گەلێک پێناسەی لە بارەوە کراوە.ئێمەش،هەوڵ دەدەین ئەو پێناسانە کۆبکەینەوە،کە کەڵەبیرمەندان و هەندێک لە لێکوڵەرانی تر،بۆ چوارینییان کردووە.
(جواد مصطفی)،لە پەرتووکی(في تراث العربي ـ جزء الاول) دەڵێت:((چوارین(واتا:رباعی)بەلای هەڵبەستوانانەوە، گوزارشتە لە دوودێر(الدوبیت).
کە دوو دێری شیعرین هاوسەروا و هاوکێشن و مەرجیش نیە نێوەدێری سێیەم هاوسەروا بێت.))٤
هەروەها(ئەحمەد هاشمی)لە پەرتووکی(میزان ذهب في صناع شعر العرب)بەم چەشنە پێناسەی دەکات:((ئەم کێشە هونەرە،لە فارسییەوە گواستراوەتەوە و به(دوبیت)گۆکراوە و لە دوو وشە پێکدێت.وشەی یەکەم بە مانایی دووان دێت وشەکەی دووەم ماناییەکی عەرەبی هەیه.))٥مەبەستی لێکۆلەر کە وا دەڵێ((ماناییەکی عەرەبی هەیە))،واتایی(بیت)ە بە مانایی(دێر)دەدات لە زمانی کوردییدا.
(د.سیروس شمسیا)لە بارەی (چوارین)ەوە دەڵێت((چوارین(رباعی) لە زماندا بە مانای چوار دانە دێت‌ و لە چوار بەش پێکدێت…)).هەروەها لە فارسییدا چەند ناوێکی تر بۆ دانراوە،وەکو((دوبیتی،ترانە،(چهاردانە)چواردانە،(چهارخانە)چوارخانە)).٦
(حەبیب یغمالی)،کە مامۆستای ئەدەبیاتی فارسییە، بەم چەشنە دێتە پێناسەی چوارین و دەڵێت:((چوارین چوار نێوەدێرە،کە لەسەر کێشی(لاحول و لا قوة الا بالله)هۆنراوەتەوە و سەروایەکەی سنوورداری هەیە.))۷لەم پێناسەیشدا،بۆ ڕوون دەبێتەوە،کە لە کلاسیکدا چوارین کێشی تایبەتی خۆی هەیە و بە شێوازی تایبەتی خۆی دەهۆنرێتەوە.
لە نێو لێکوڵەرانی کورددا،لە بارەی ناساندنی)چوارین)ەوە هەندێک بۆچوون خراوەتەڕوو.بۆ نموونە (د.مارف خەزنەدار)دەڵێت:((چوارین پارچه شیعرێک یان کارێکی ئەدەبی سەربەخۆ و تەواوە بۆ مەبەستی سۆفیزم و دڵداری و فەلسەفە و شەراب و مەیخانە و پەند و قسەی نەستەق و دانایی و شتی تر بەکاردەهێنرێ.))٨
(عەزیز گەردی)لە بارەی پێناسەی ئەم جۆره شیعرەدا ئێژیت:((بریتییە له چوار لەتی سەربەخۆ مانایەکی ورد وقوڵ دەردەبڕێ،دەڵێن چوارین وەکو ئەوە وایە شاعیر بیەوێ یەک دەریای ئاو لە پەرداخێک بکا))بەو واتایەی چوارین:دەربڕینێکە، هەرچەندە لە چوار لەتە شیعر پێکدێت،وەڵی ماناکەیەکی گەورە و فراوان دەدات بە دەستەوە.هەبۆیە بە(چوارینەکانی خەیام)یش زۆرجار دەوترێت چوارینە فەلسەفیەکانی خەیام.هەروەها،(عەزیز گەردی)لە کتێبی(فەرهەنگی کێشناسی)،دەڵێت:((بریتییە له چوار لەت بە یەکەوە یەکەیەکی شیعری پێك دێنن.بە هەر چوار لەت دەگوترێ(بەیت).))۹
شێوە جیاوازەکانی چوارین لە ئەدەبییاتی کوردییدا:
چوارینەکانەکان،بە شێوەیەکی گشتی بە چەند شێوەیەک دەردەکەون و هەر جارەوە بەرگێکی ئەدەبیاتە دەپۆشن،بەڵام بەشێوەیەکی گشتی دەتوانین دابەشییان بکەین بەسەر ئەم شێوانەی لای خوارەوە:

ٲ.چوارینی بالوولی:
لە ئەدەبیاتی عەرەبییدا بەم شێوە چوارینەیە دەوترێت (مخالص)،كە بە مانای(تەواو)دێت.ئەمە کۆنترین و دێرینترین قاڵبی بەکارهێنراوی (چوارین)ە،لە ئەدەبیاتی کوردییدا.چونکە لە سەرەتاکانی هۆنراوەی کوردییدا یەکەمجار(بالوولی ماهی)بەکارهێنراوە،بە پێی ئەو ڕێزبەندی کە(سەدیق بۆرەکەیی)بۆ مێژووی وێژەی کوردی کردوویەتی.لەم جۆرە چوارینەیەدا،((مەرجە هەردوو دێرەکە بە دوو وشە کۆتاییان پێهاتبێت،هاوچەشن بن.))[ئەحمەد هاشمی:٢٠١٢:١٤٢].ئێمە لە ناونانی ئەمجۆره قاڵبەدا،تەنها ڕەچاوی مێژووی هۆنراوەمان کردووە و لە سۆنگەی ئەو مێژووەوە،ئەم ناوەمان بۆ دیاری کردووە و ڕەچاوی ئەدەبیاتی فارسییمان نەکردووە.

بەڵام لە ئەدەبیاتی فارسییدا، ئەو شاعیرانەی ئەم قاڵبەی پەیڕەویان کردووە(شێخ بەهائی و ئەبو سەعید ئەبو خێر و…)بەڵام هەموو ئەمانە،دوای بالوولی ماهی ژیاون.ئەم چوارینە،هەر چوارلەتەکەی پابەندی یەک سەروان،بەم شێوەیە(AAAA).هەر بۆیە ناونراوە چوارینەی تەواو چونکە هەموو لەتەکانی هەڵگری یەک سەروان.نموونەی ئەم شیعره لە ئەدەبیاتی کوردیدا لە پارچه شیعری(نیشتمان۱۰ی(ئەسیری)دا دەردەکەوێت:

خۆشەویستی نیشتمانت باعیسی ئیمانتەA
چوڵ و وێرانی وڵاتت مووجەبی فەوتانتەA
تۆزێ ئەم خاکە عەزیزە مەرهەم و دەرمانتەA
کەڵبەز و ئەشکەوتی کێوی قەسرتە ئەیوانتەA

ب.چوارینی تاهیری:
لە ئەدەبیاتی عەرەبییدا.تەنها پێیوتراوە(رباعی).ئەم جۆرەیان بە ناوبانگترین قاڵبی چوارییانە،چونکە لە هەموو قاڵبەکانی تر،زیاتر بەکارهێنراوە.چوارینەکانی(عومەری خەیام)و(بابا تاهیری هەمەدانی)باشترین گەواهیدەری ئەم لێدوانەن.ئەم چوارینە((لە ناوی بابا تاهیری هەمەدانییەوە هاتووە کە یەکەم جا ئەو ئەم داشبوونە سەروایەی لە چوارین بەکارهێناوە))۱۱ئەم جۆرە قاڵبە،د.مارف خەزنەدار به چوارینەی(بێ گونك)٭ناوی بردووە.چوارینی تاهیری دابەشبوونی سەروایی بەم شێوەییە:لەتی یەکەم و دووەم و چوارەم هاوسەروان،بەڵام لەتی سێییەم ناسەرواییە((چوارین دابەشبوونی سەروای جیاجیای هەیە،هەرە باوەکەیان ئەمەیە:(ا ا ب ا).چوارین زۆر جۆری هەیە)).کەواتە،دوای چوارینی بالوولی ئەم شێوە چوارینە کۆنترین و دێڕینترین شێوەی بەکارهێنراوی چوارینە لە ئەدەبیاتی فارسی و کوردییدا.نموونەی ئەم چوارینە هەموو ئەو شاعیراندا کورددا له چوارینێکی(عەبدوڵا گۆران)دا دەردەکەوێت:
نووستبووم،ژێریك لە خوما فەرمووی:
کێ بە خەو پشکووت غونچەی ئارەزووی؟
خەو برا مەرگە،تا زیندووی مەمرە،
کە مردی لە ژێر خاکا تێر ئەنووی! ۱۳

ج.چوارینی شکسپیری:
ئەم جۆرەیان،هەر لە ناوەکەیدا ڕا دیاره، قاڵبێکی ناڕەسەنە و لە ئەدەبیاتی جیهانییەوە به شێنێ خۆی خزادۆتە نێو ئەدەبیاتەکەمانەوە.چەند ناوێکی تریش هەیە،وەکو:سەروای موتەناویب و دەوری و پاڵەوانێتی..)(عەزیز گەردی)لەم بارەیەوە دەڵێت:((ئەم سەروایەیە بە شێوەی دەوری یەک لەدوای یەک دووبارە دەبنەوە…))۱٤.ئەم چوارینە،لەبەر ئەوەی ناونراوە چوارینەی شکسپیری،چونکە شکسپیر یەکەمجار بەکاری هێناوە.لەم جۆرەدا لەتی یەکەم و سێیەم هاوسەروان و لەتی دووەم و چوارەم هاوسەروان،واتا،ڕێزبوونی قاڵبەکەی بەمشێوەیە (ا ب ا ب).نموونەی ئەم قاڵبه لای گەلێک شاعیرانی کوردی بەدی دەکرێت،وەکو(شێخ نووری شێخ ساڵح)لە هۆنراوەی(دەردی دڵ خۆم)۱٥دا پەیڕەوی کردووه:

دەردی دڵی خۆم،جوملەیەکی بێنمە تەقدیرA
ئنس و مەلەک و جن و پەری دێنمە گریانB
بێ شک موتەحەیر دەبێ،دێوانە لە زنجیرA
سەد ئاقڵ و هۆشیار ئەخەمە کێو و بیابانB

ح.چوارینی پترارکی:
ئەم جۆرەیان،بە ناوی(فرانچسکۆ پترارک)ی شاعیر و نووسەر و مێژوونووس دەروونناسی ئیتاڵییەوە ناونراوە.چونکە پێیان وایە ئەو یەکەمین کەسە،لە هۆنینەوەی هۆنراوەکانیدا پەیڕەوی ئەم قاڵبەی کردووە.بێجگە لەم ناوەش چەند ناوێکی تری لێنراوە، وەکو(موتەعانیق،لە ناو یەک،لەباوەش یەک)بەڵام((زیاتر هەر بە چوارینەی پترارکی ناو دەبرێت،چونکە پترارک لەو چوارینانەی کە ل سۆنێتەکانیدا بەکاری دەهێنا،ئەم قاڵبەی داناوە))۱٦،ئەم جۆرەیان سەروای یەکەم و چوارەم هاوسەروان و سەروا دووەم و سێیەم هاوسەروان واتا بەم شێوەییە(ABBA)،نموونەی ئەم جۆرەیان بە ڕوونی لە شیعرەکانی(گۆران و شێخ نووی شێخ ساڵح)دا بوونی هەیە،بۆ نموونە(عەبدوڵا گۆران)لەم شیعری(مەدەنییەت)۱۷دا دەردەکەوێت:

قەومی کوردی هەژاری بێچارەA
وێڵی تەیهی جەهالەتە،هاوار!B
ماندوو،مردووە غەرقی تۆز و غوبارB
تەی ئەکا ئەم موحیتی ئەسرارە!A

شایەنی باسە،چەندین قاڵبی تری چوارین هەن،لە هۆنراوەی کوردییدا.بەڵام ئەو چواردانەی سەرەوە بەناوبانگترین قاڵبی بەکارهێنراو و دیارن.

شوێنی لە دایکبوونی چوارین و ڕا جیاوازەکان:
لە بارەی شوێنی لە دایکبوونی چوارینەکان،ڕاوبۆچوونی جیاواز هەیە و هەریەکەوە داکۆکی لە ئەدەبیاتەکەی خۆی دەکات.ڕاوبۆچوونەکان لە نێوان کورد و فارسدا چەقییان بەستووە.ئێمە هەوڵ دەدەین دادوەرێکی بە ویژدان بین لە یەکلایی کردنەوە ئەم بابەتەدا و هەندێک لە بۆچوونە جیاوازەکان بخەینەسەر مێزی لێکوڵێنەوە.
فارسەکان،ئەم هونەره شیعره بە موڵکی نەتەوەی خۆیان دەزانن و دەیگەڕێنەوە بۆ شاعیره دێرینەکانییان.هەر لەم بارەیەوە،چەند بەڵگەیەکییان کۆکردۆتەوە،بەڵام نازانین ئەم بەڵگانە تا چەند لەڕاستییەوە نزیک و دوورن.ئەوەتا(د.سیروس شمسیا)له پەرتووکی(سیر رباعی)دەڵێت:((لە بارەی داهێنانی شێوەی هۆنراوەیی و کێشی تایبەتی چوارین،دوو بەسەرهاتی هاوشێوەی لە پەرتووکی پێشیناندا هاتووە.بە گوێرەی گێڕانەوەی یەکەم بێت،لە کتێبی(در المجم فی معابیر اشعار العجم)ئاماژەی پێکراوە:
ڕۆژێک(رودکی)٭لە یەکێک لەو سەیرانگایانەی(غزنین)گەڕاوە.لەوێدا دەڕوانێت،کە کۆمەڵێک به گوێزەوە سەرقاڵی یاری منداڵان.منداڵێکی ڕووجوانی بینی لە سەروبەندی یاریکردندا،زمانی شیرینی دەکرد و لە کاتی قسەکردن لەگەڵ خۆیدا کۆمەڵە سەرواییەکی ڕێک و هاوکێشی بەکاردەهێنا،یەکجار لە کاتی کەوتنی گوێزەکەدا،بەرەوە کەندەڵانەکە،خڵۆر دەبوویەوە.
بەهۆی بەرکەوتنی لەگەڵ گوێزیکی تردا.بەڵام پشاوپاش بەڕووی کەندەڵانەکە وەرگەڕا و منداڵەکە وتی:((خڵۆر خڵۆر هەمووی ڕۆشت تا بنی گۆم))هەڵبەستوان ئەم وشانەی بەلاوە دڵگیر بوو،چونکە بە یاساکانی عەرووز پێداچوونەوەی پێداکرد و لەگەڵ یەک لەو کێشەکانی بەحرەی هەزەج هاوکێشن بوون.
پاشان ئەم جۆرە کێشە به شیعرانێک دەوترا لە چواریندا(دوبیت)،دێری یەکەم بڵاو و دێری دووەم وەستاو بوو.چونکە ئەم کێشەم لە بنەڕەتدا لەلایەن کودکی هۆنراوەتەوە و تازە بوو.ئەم شێوە شیعرە،بە (ترانە) ناوی دەکرد.))۱٨
هەر لە هەمان سەرچاوەدا،نووسەر بۆچونێکی نزیک لە یەک دەخاتە ڕوو:((لە گێڕانەوەیەکی تردا،لە پەرتووکی(ٚتذكرة الشعرا دولتشاه سمرقندی)لە ساڵی(٨۹۲)واتا به نزیکراوەیی دوو سەد و نیو دوای کتێبەکەی تر چاپکراوە،لەو گێڕانەوەدا شرۆڤەی کردووە و ڕایگەیاند بوو،کە هاوشێوەی گێڕانەوەکەی(دولتشاە)ٚیە

((دەیگرێنەوە کە(یەعقوب بن لیس سفار)…کوڕێکی بچووکی هەبوو،ئەوپەڕی خۆشەویستی پێدابو ڕۆژی چەژن ئەو منداڵە لەگەڵ منداڵەکانی تردا،گوێزی هەڵدەقرچاند.فەرمانڕەوا بەسەر کێوەکەوە ڕۆشتە سەرەوە،بە دیار منداڵەکەیەوە،نزیکەی کاتژمێرێک وەستا.منداڵەکەیشی گوێزی فرێ دەدا و حەوت گوێز بە ڕووبارەکەدا کەوتنە خراوە و یەکێکی هاتە دەرەوە.کوڕەمیر نائومێد بوو،پاش ئەوەی گوێزەکە بەو شێوەی پاشەوپاش تەنیشت گۆمەکە گلۆرەوە بوو.کوڕەمیرەکەش،بەوپەڕی خۆشحاڵییەوە تێپەڕی وتی:((خڵۆر خڵۆر هەمووی ڕۆشت تا بنی گۆم)).۱۹ەمانە،ئەو دوو بەڵگە زەقەن کە(د.سیروس شمسیا)لە پەرتووکی(سر رباعی)داکۆکی لە مافی خاوەندارێتی چوارینەکان کردووە و گەڕاندوویەتی بۆ گەنجینەی دێرینی ئەدەبیاتی فارسی.
جا ئێمە ئەگەر بمانەوێت لە شیعری کوردییدا بگەین بە سەرەتاکانی هۆنراوەی چوارین،ئەوە دەبێت پاشەوپاش بگەڕێنەوە بۆ بنەڕەتەکانی دروستبوونی وێژەیی کوردیی.چونکە سەرەتایی ئەدەبیاتی کوردی تۆمارکراو،ئەدەبیاتی ئاینی یارسانی وشوێنکەوتووانی
(ئەهلی حەق)ە.هەروەها ئەوان قاڵبی چوارینییان پەیڕەو کردووە،لە هۆنینەوەی خەیاڵ و دەروونییان.ڕەنگە ئەمەش بۆ کورتی و کەمی ئەم قاڵبە بگەڕێتەوە لە نووسینەوەدا،چونکە شاعیر دەتوانیت لە چواریندا بە کەمتری وشە زۆرترین دەربڕین لە خۆبگرێت.
هەروەها((هەموو هۆنراوەکانی باڵووڵ و هاورێیانی،بە چوارینەی بڕگەیی هۆنراوەنەتەوە))[ڕەحیم فەتووحی:۲٦:۱۳۹٤].ئێمە ناتوانین،به تەواوەتی و دڵنیایی پەنجەی خاوەندارێتی یەکەم کەس،چونکە تەنها بە پێی ئەو ڕیزبەندی لەسەری ڕۆشتووە بۆ مێژووی کوردی دیاریکراوه.لە نێو وێژەی کوردانیشدا،چەند سەرچاوەیەک هەن،کە باس لە مێژووی ڕەنگدانەوەی چوارین دەکەن،لە ئەدەبیاتی کوردییدا.بۆ نموونە،(د.مارف خەزنەدار)
دەڵێت:((کۆنترین شاعیری کورد بابا تاهیر،بەم جۆرە شیعرە زۆربەی هەرە زۆری هونەری خۆی نواندووە)).۲۰
یان (عەزیز گەردی)لە چوارینەی باباتاهیرییدا ئەوە دەخاتەڕوو:((ئەوروپییەکان لەبەر نەشارەزایی داویانەتە پاڵ خەیام چونکە بابا تاهیر نزیکەی دوو سەد ساڵ پێش خەیام هاتووە.))۲۱)ڕەحیم فەتووحی)،دەڵێت:((هۆنراوەی چوارینەی بڕگەیی پیرشالیار و باڵووڵ تا سەدەی هەشتەم و هەڵمەتی گۆڕانی سەنسهاک.فۆرمی زاڵە بەسەر وێژەی یاری دا.))۲۲ئەمەش گەورەترین بەڵگەیە،کە هونەری شیعری چوارین دەگەرێتەوە بۆ ئەدەبیاتی یارسانی.بەڵام توێژەر لێرەدا بە هەڵەدا چووە،نازانم ئایا هەڵەی ڕێنووسی بووە یاخود هزری.چونکە نووسەر لێرەدا:(چوارین)و(چوارینە)بە یەک شت داوە لە پێنووس.واتا لە خۆی وایه(چوارینە)ش هەر بە مانای زنجیرە چوارینێک دێ.کەچی(چوارینە) لە بەرامبەر وشەی(رباعیات)دێ،کە مانای کۆمەڵە(چوارین)ێک دەگەینێی پێکەوە و(چواربەند)ی پێدەوترێت.چونکە((ئەوەیە کە شاعیرێک هۆنراوەیەکی دوور و درێژ بهۆنێتەوە لەسەر یەک بابەت بەڵام دابەشی پارچەی چوار لەتی بکا))۲۳
(بالوولی ماهی)یەکێکە لە دێرینترین ئەو شاعیرانەی، کە چوارینی پەیڕەو کردووە،(سدیق بۆرەکەیی)بەم شێوەیە باسی لە ژیاننامەی بالوول کردووە،((هۆنەرێکی کوردی سەدەی دووەم و سێیەمی کۆچییە.ناوی ‌ئەم هۆنەرە خواناسه عەمر کوڕی لەهەب و نازناو بەهلوول یان بالوولە.بە پێی پەرتووکی دەستنووسی سەرئەنجام،لە ساڵی ۱٤٦ کۆچی لە دینەوەر لوڕستان پێی ناوەتە مەیدانی ژیانەوە.وە لە ساڵی۲۱۹ی کۆچیدا لە دەوربەری تەنگوڵ کۆچی دوایی
کردووە و لەوێدا نێژراوە.))هەر لە پەڕەی دواتر نووسەر بەڵگەیەکەی باشتر بۆ دەخاتەڕوو لەمەڕ بابەتەکەی ئێوەمەوە پێشکەش دەکات و دەڵێت:
((ئەوەش دەبێت بزانین کە هۆنراوەی کوردی لە سەرەتای داهاتنی ئیسلامدا زۆرتر به چەشنی دوو بەیتی بووە،وە هۆنراوەکانی بەهلوولیش هەمووی دووبەیتییە و زۆربەی ئەو دوو بەیتاییە ڕاز و نیازی ئاینییە)).
عەزیز گەردی و د.مارف خەزنەدار تەنها له قاڵبی(ب ب ا ب)ەوە بڕیاری لەسەر بنەچەی چوارین داوە،لە هۆنراوەی کوردییدا.بەڵام قاڵبی(ب ب ب ب)دێرینترین قاڵبی چوارینە لە ئەدەبیاتی کوردییدا.چونکە یەکەمین شاعیر کوردی یارسانی کە بە قاڵبی(ب ب ب ب) هۆنراوەی چنوەتەوە،(بالوولی ماهی)بوو.ڕەنگە هۆکارەکەشی ئەوەبێت،ئەوان نەگڕاونەتەوە بۆ مێژووی وێژەی کوردی و لەسەر بنەمای بوون و نەبوونێتی دیوانی شیعری بڕیارییان لەم بارەیەوە داوە.
لە ئەدەبیاتی فارسییدا،رودکی ڕۆڵ و بارستاییەکی زۆری هەبوو له چەسپاندنی هونەری چواریندا،چونکە((رودکی چوارینی تەواوکرد و هەڵچنی و جێگیر و ناسراوی کرد))[سیروس شمسیا:۳۱:۱۳۲٤].ئەمەش بە پێچەوانەی ئەو پێشبینی کردنەیە،کە خۆمان کردوومانە، کە هەر کە باسی چوارین دەکرێ لە ئەدەبیاتی فارسییدا ڕاستەوخۆ عومەری خەیامان
دێتەوە هزر.هەر وەکو چۆن ئیمەش لە بارەی چوارینەکان دەکرێت ڕاستەوخۆ(بابەتاهیر)مان بیر دەکەوێتەوە.
لەسەرچاوەی عەرەبییدا،لە بارەی دزەکردنی چوارین بۆ نێو شیعر و ئەدەبیاتی عەرەبی،توێژەرێک بە ناوی(علی زین عابدین)وتوویەتی:((چوارین یەکێکە لەو هونەرێکی شیعری فارسییه.لەسەردەمی جاهلییدا عەرەب ئاشنایی نەبووە.هەروەها عەرەبەکان کاریگەر نەبوون بەم جۆرە شیعرە تا سەردەمی(صدری الاسلام)
و(ئەمەوییەکان).یەکەم کە ئەم هونەر شیعریی هێناوە نێو ئەدەبیاتی عەرەبی،سوڵتانی ئەوینداران (عومەر کوڕی فارز)بوو.))۲٥یان((چوارینەکان جۆرێکن پێڕەوی چوارین شاعیرانی عەرەب لە فارسەوە وەریانگرتووە.لەلای ئەوان پێی دەوترێ(الدوبیت).))
[سميرة صادق شعلان:۲۰۰۷:۷۹].ئەمەش دوو بەڵگە داکۆکی لەوە دەکەن کە چوارینەکان لە فارسییەوە گوازراوەتەوە نێو ئەدەبیاتی عەرەبیی.
بە هۆی ئەو ڕا جیاوازانەوە،دەتوانین بڵێین:دەشێ هەر جۆرە(قاڵبێک)لە نێو نەتەوەیەکدا سەرهەڵدابێت و پاشان گوازرابێتەوە بۆ نێو نەتەوەکانی تر،بەهۆی بازرگانی و هاتوچۆدا لەسەردەمە کۆنەکاندا.بۆ نموونە وەک قاڵبی (پترارکی)عبدوڵا گۆڕان و شێخ نووری شێخ ساڵ لە ڕێگەوە ئەدەبیاتی توورکییەوە گوازستوویانەوە بۆنێو ئەدەبیاتی کوردی،ڕەنگ ئەدەبیانی توورکیش،له ڕێگەی ئاشنایەتی بە گەلانی ئەروروپا ئەم قاڵبەیانوەرگرتبێت و بەم شێوەیە لە نێو ئەدەبیاتی کوردی و فارسیدا بڵاوبۆتەوە.
چونکە لەو سەردەمانەدا،دونیا تەلنکۆڵوژیا ئەوەنده بەرفراوان نەبووه،کە مرۆڤ بتوانێت زۆر به سانایی هەموو شتەکانی چنگ کەوێت،بەڵکو پرۆسەکە بەشێوەیەکی لەسەرخۆ ڕۆشتووە بە ڕێوە.

کێشی چوارینەکان،لە هۆنراوەی کوردییدا:
پێش ئەوەی دەرگا لەسەر پشتی بابەتەکەدا بکەینەوە،وا باشتره،لەسەرەتادا باسێکی کێشی شیعری بکەین و ئاخۆ کێشی شیعریی چیه؟و لێکوڵەران و توێژەرانی پێش خۆمان چ لە نێو کورد و چ نێو بێگانەدا چۆن باسییان لێوە کردووە؟لە درێژەی بابەتەکەماندا،هەوڵدەدین چەند پێناسەیەکی کێشی شیعری بخەینە بەر هەتاوی توێژینەوە.
(د.هیوا نوورەدین عەزیز)،دەڵیت:((کێش ڕەگەزی یەکەم و سەرەکی شیعرە لە هەموو زمانانی جیهاندا، لەوەتەی شیعر سەریهەڵداوە کێشی هەبووە))۲٦کەواتە،کێش لە شیعرەدا یەکێکە لە گرنگترین پایەکانی هۆنراوە و هەر گەل و میللەت کێشی تایبەتی خۆی هەیە و تایبەتە بە زمانەکەی خۆی،ئەگەر چ هەندێک کێش هەن لە نێو مللیەتدا هاوبەشن.چونکە((گەر لە هەریەکێک بپرسین:هۆنراوە چییە؟ئەو ڕاستەوخۆ وەڵامت دەداتەوەئەو پەخشانەیە،کە کێش و سەروا لە خۆبگرێت)).۲۷
(د.مەحەمەد بەکر)له دەرئەنجامەکانی کتێبی(کێش و ڕیتمی فۆڵکلۆری کوردی)،ئاوا پێناسەی:((کێش لە شیعری کێشراوی جیهاندا،بریتییە لە هاوژمارەیی بڕگەکان لە هەردوو نیوەدێری شیعردا.))۲٨
(مصطفی الحركات)یش،بە چەشنە پێناسەی دەکات:((کێشی دێر کۆمەڵە زەنجیرەیەکی وەستاو و جوڵاوی بەرهەمهاتووە.))۲۹ئەم توێژەرە،به پێی کێشی عەرووز ناساندنی بۆ کێش کردووە،واتا بە شێوەیەکی تایبەتی پێناسەی بۆ کێش کردووه،نەک لە ڕووی گشتەوە.
(پەرویز نال خانلری)،لە کتێبی(حول اوزان شعر)بەمشێوەییە دێتە سەر ناساندنی کێشی شیعریی:((‌هۆنراوەکارییەکە دەکەوێتە نێو دەنگەکانی قەسەکردنەوە.بە دڵنیایەوە،ئەم ناساندێکی گشتی و ناڕوونە،بەڵام لە بەرامبەردا،هەموو جۆرەکانی کێشی هۆنراوە دەگرێتەوە.))۳۰
كەواتە بە پێی ئەو پێناسانە بێت، گەیشتن بەو ڕاستیەی،کێش کلکێکی نەبڕاوەی شیعرە و بەبێ کێش شیعر پێی شیعریەتی خۆی لە دەست دەدات و بە لەنگی دەمێنتەوە.واتا ئەگەر کێش لە شیعر دەربهێنین،ئەوەی لە شیعر دەمێنتەوە پەخشانە.

مەبەست لە کێشی چوارینەکان کێشی ئەو شیعریانەیه،کە چوارینووسەکان لە بەکاریانهێناوە،
لە سەروبەندی نووسینەوەی چوارینەکانیاندا.عەزیز گەردی لەم بارەیەوە دەڵێت:((لە کوردییدا،
چوارین به هەر کێشێکی عەرووزی و هەرکێشێکی ژمارەیی دەنووسرێت))۳۱.عەزیز گەردی زۆر بەکورتی باسی لێوە کردووە.بەڵام ئێمە خوارەوە درێژه دەدەین به مەبەستەکەی:
دەمانەوێت سەرەتا لە بارەی کێشەکانەوە بدوێین.لە چوارین ئەو کێشانەی پەیڕەو کراوە،هەردوو کێشی بڕگەیی و عەرووزیین.واتا ئەو شاعیرانەی کلاسیک بوون،لە ئەدەبیات و شیعری کوردییدا،کێشی عەرووزییان بەکارهێنراوە.کێشی عەرووزیش،
کێشی هۆنراوەیی عەرەبییه و شاعیران به هۆی کاریگەر بوونییان لەو ئەدەبیاتەوە وەریانگرتووە.
بۆ زیاتر شارەزا بوون لە کێشی عەرزووی دەتوانین بگەڕێنەوە بۆ ئەو لێکوڵێنەوانەی،کە لە بارەی کێشی عەرووز و ڕووخساری چوارینەکان کراون لە ئەدەبیاتی کلاسیکی کوردییماندا.
هەرچی شاعیران نوێخوازیشە،واتا ئەو شاعیرانی کە کۆتوبەندەکانی کلاسیکییان تێکشاند،کێشی بڕگەییان پەیڕەو کردووە،ئەم کێشەش،کێشیکی ڕەسەنی نەتەوەی کوردە،له سەردەمەی زەردەشتەوە بوونی هەیە و ئەو گاتاکانی پێهۆنیوەتەوە.پاشانیش ئەدەبیاتی یارسان و ئەو شاعیرانەی سەربەم ڕێبازەن،کێشی بڕگەییان پەیڕەو کردووە.ئێستاش وەکو بەرچاو ڕوونییەک هەوڵ دەدەین،چوارینەکان بەسەر دوو تەوەردا دابەشبکەین:

چوارینی کێشی بڕگەیی:
کێشی ژمارەیی و سیلابی و پەنجەیشی پێدەوترێت، چونکە ئەوەندە کێشێکی لەسەر زمان سووک و ساناییە،دەتوانرێت هەر بە پەنجەکانی دەست بژمێردرێت.لە بارەی کێشی بڕگەیەوە،لەلایەن توێژەران و ڕەخنەگران و شاعیرانی کوردەوە،زۆر شتی لە بارەوە خراوەتەڕوو.(ئومێد ئاشنا)دەڵێت:((بریتییە لە ڕیکخستنی ئەوەندەی یەکتری ژمارەی بڕگە لە هەر پێیەکەی هەڵبەستا))۳۲یان(د.هیوا نورەدین)دەڵێت:((ئەم جۆرە کێشە لە دووبارەبونەوەی ژمارەیەکی دیاری کراوی بڕگە دروست دەبێت بەبێ گوێدانە کورتی و درێژی یان هێزدار و بیهێزی بڕگەکان…))۳۳.کەواتە کێشی بڕگەیی یەکێکە لەو کێشانەی کە خاسیەت و تایبمەندی لەگەڵ زمانی کوردی و وشەکانی زمانی کوردییدا دەگونجێت.چونکە کێشی بڕگەیی جیاواز لە کێشی عەرووزی گوێ نادات بە کورتی و درێژی یان جوڵاو و وەستاوی بڕگەکان.
ئەحمەد هەردی لەم بارەیەوە دەڵێت:((لە کێشی پەنجەدا پێویستە بڕگەکانی بە ژمارە ئەوەندەی یەکبن واتە ئەگەر هەنگاوێکی(تەفیعلەیەکی)بەیتەکە پێنچ بڕگە بێ،پێویستە هەنگاوەکانی تریش هەر ئەوەندە بن،ئیتر پێویست ناکات پیتی بزواو و نەبزواو بەرامبەر یەک بێ وەکۆ کێشی عەرووز)).۳٤

کێشی بڕگەیی مێژووییەکی دێرینی هەیە،لە نێو ئەدەبیاتی کوردیدا،به جۆرێک کە کۆنترین دەقە شیعرەکان بە کێشی بڕگەی هۆنراوەتەوە.(عەزیز گەردی)دەڵێت:((ئەمە کێشی ڕەسەنی کوردییە.هەموو شیعری میللی کوردی بەم جۆرە کێشە گوتراوە.هەروەها نزیکەی هەموو شیعری گۆران بەم کێشە نووسراوە.)).۳٥

هەروەها بۆ باشتر سەلماندنی ئەم کێشە لە هۆنراوە کوردیدا،(ئومێد ئاشنا)بۆچونێکی دەبڕیەوە: ((بۆ ئەوە ڕادەی پەیوەندی کێشی بڕگەیی بە هەڵبەستی کوردیەوە تێبگەین،پێویستە سەرنجی پشکنین بگرینە دوو ئاراستەی جیاواز.یەکەم:ئەو بەرهەمانەی لە وێژەی شێوەی گۆرانی و لە فۆڵکلوری نەتەوەیدا ئێستا بە دەستەوەیە.دووەم:ئاوڕدانەوەی بەرەو پاش بە مێژوودا ئەوەندەی وزە بێت بۆ ئەو سەرچاوانەی،کە زمان و وێژەی کوردیی ئێستایان لێ پەیدا بووە،…))۳٦ئێمەش گەر پشتاوپشت به خێرای پیاسەیەکە بە نێو بە کوڵانەکانی وێژەی کوردییدا بکەین،ئەوە بە تەواوەتی بۆمان ڕاست دەبێتەوە،کە ئەم کێشە ڕەگی کۆنی داکوتییەوە و ئەمەش یەکێکە لەو بەڵگە بەهێزانەی،کە دەسەلێمنن، هونەری شیعری چوارین لە زووەوە لە ئەدەبیات و وێژەیی کوردیدا بوونی هەیە و ڕەگەکەی دەگرێتەوە بۆ زیادە لە سەدان ساڵ.لەم بارەشەوە چەندەها نموونەی چوارینی کێشی بڕگەیی بوونییان هەیە.وەکو(بابە حاتەمی لوڕستانی)۳۷دەڵێت:

ڕەمز دێوانە،ڕەمز دێوانە
حاتەمەنانێ ڕەمز دێوانە
دانای عامەنان وە بێ بەهانە
ئەز وێڵم چەنی ئی رەوو و رانە

وەکو دەبینین،ئەم چوارینەیەکی بالوولییە و بە کێشی دە بڕگەیی نووسراوەتەوە
چوارینی کێشی عەرووزی:
ئەم جۆرەییان لەبەر ئەوە کێشێکی ناڕەسەنی کوردییە و شاعیرانی کلاسیکی کوردی سەپاندوویانە بەسەر هۆنراوە و وێژەی کوردییدا،کەمترە لە کێشی بڕگەی باسی لێوە کراوە.(د.هیوا نوردەین عەزیز)لە ناساندنی کێشی عەرووزدا دەڵێت:((زانستی عەرووز لە بنەڕەتدا تایبەت بە کێشی شیعری عەرەبی و لەگەڵ تایبەتمەندییەکانی زمانی عەرەبی دەگونجێت))۳٨

مەبەست لە تایبەتمەندی زمانی عەرەبی جوڵەیی سەر پیتەکانن وەکو(ضمة،فتحة،كسرة…)،کە یەکێکن لە تایبەتمەندەکانی زمانی عەرەبی.هەروەها(حاجی خلیفة)
لەم بارەیەوەدەڵێت:((زانستێکە، لە دەوربەری کێشە بایەخپێدراوەکان دەکۆڵێتەوە))دیارە مەبەست لەکێشە بایەخپێکراوەکان کێشەکانی زانستی عەرووز،وەکو(هەزەج و ڕەمەل و…)۳۹یان(فارس حەمەخان)دەڵێت:((عەرووز زانستێکی تایبەتییە،کێشی ڕاست و دروستی شیعری،لە کێشی لەنگ و چەوتی شیعر،لە هەموو زمانێکدا پێ جیا دەکرێتەوە،هەروا شیعر جیادەکاتەوە لە پەخشان.))٤۰هەروەها(قاسم بن اسماعيل عباد)پێناسەی عەرووز دەکات و دەڵێت:((بریتییە لە کێشێکی شیعریی،پارچەکراوەکەی بە کێشدارەکەی دەناسرێتەوە.هەروەکو چۆن نەحو پێوانەی قسەکردنە عەرەبێنراوە بە ئاوازدانەراوەکە دەناسرێتەوە.))٤۱ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە کێشی عەرووز ناسنامەی هۆنراوەیی عەرەبییە.
هەروەها((وەکو زانراوە،زانستی عەرووز لەسەر دەستی زانای عەرەبی خەلیلی کوڕی ئەحمەدی ‌ فەراهیدییەوە دانراوە))٤۲پاشان بە هەر یەک لەو گەلانەی کە ئیسلام و ئاینی ئیسلام کاریگەری کردبووە سەریان پەیڕەویان دەکرد ئەم کێشەییان بەکارهێناوە.
بەڵام((شاعیرانی نەتەوەکانی غەیرە عەرەب وەکو کورد و فارس و تورک کاتێک شیعرییان نووسیوە ئەم کێشە عەرووزییە لەگەڵ تایبەتمەندییەکانی زمانەکەیان نەگونجا بۆیە کۆمەڵێک زیحاف و عیللەیان بۆ دروست دەکرد بۆ ئەوەی لەگەڵ زمانەکەیان بگونجێنن.))واتا ئەم کێشە تایبەتە بە ڕێنووسی و دەنگه زمانییەکانی زمانی عەرەبی،گەر بەسەر ڕێنووسی زمانێکی تردا بیسەپێنین ئەوە لەنگی تێدەکەوێت و چارەسەرکردنی ئەم لەنگەیەش، دەکەوێت سەر توانا و درککردنی شاعیر.نموونەی ئەم چەشنە هۆنراوەیەکەی لە نێو شاعیرانی کلاسیک و پاشان کلاسیکدا زۆرە،وەکو(شێخ نووری شێخ ساڵح)
دەڵێت:
برا من حەز لە شیرینی جەماڵی ئاشکرا ناکەم
پڕووپووچە لە لام من بۆ مەزاهیر قەت ڕیا ناکەم
جەمالی نەفسە مەحبووبی حەقیقی گەر تەماشاکەی
بەغەیری ئەو،تەمەننای وەسڵی مەحبووبێ لە خوا ناکەم
وەک دیارە،ئەم چوارینە بە کێشی عەرووری بەحرەی هەزەجی هەشتی تەواو نووسراوەتەوە و لەسەر کێشی(مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن)دانراوە.۱۲

سەرئەنجام:
۱.له لێکدانەوەی پێناسەکاندا گەیشتین بەو دەرئەنجامی که چوارین(رباعی) و دووبەیت هەر یەک شتن،گەرچی لە هەندێک شوێندا جیاکراونەتەوە. بۆنموونە وەکو:(د.مارف خەزنەدار)لە مێژووی ئەدەبی کوردی بەرگی یەکەمدا جیایی کردۆتەوە. .چونکە دوبەیت بە واتای دوودێر دێت فارسەکان ئەم ناوەیان لێناوە.
۲.بە پێی مێژووی وێژە و ئەدەبی کوردی،هۆنراوەی کوردی نوسراوە،هەر بە چوارین دەستپێکردووە و دەگرێتەوە بۆ بالوولی ماهی و هاوڕێبازەکانی.واتا گەر فارسەکان پێی رودکی بە یەکەم چوارینووس دابێنن،ئێمە لە بەرامبەر رودکی(بالوولی ماهی)مان هەیە.
۳.هەروەها لە بابەتەکانی دوایدا،بۆمان ڕاستەوە بوو کە لە ئەدەبیاتی کوردیدا،چوارین بە هەردوو کێشی بڕگەیی و عەرووزی دەنووسرێتەوە،عەزیز گەردیش ئەمەس ڕاستکردۆتەوە.کە هەندێک کەس پێیان وایە کە چوارین لە ئەدەبیاتی کوردیدا تەنها بە کێشی عەرووزی نووسراوەتەوە.

——————————–

پەراوێزەکان:
.۱مارف خەزنەداری،مێژووی ئەدەبی کوردی.لا۱٦۲

۲.هەمان سەرچاوە،لا۱٦۲

۳.سدیق بۆرەکەیی،مێژووی وێژەی کوردی.لا٦۳

. جواد مصطفی،ي تراث العربي ـ جزء الاول،لا۲ ٨٤

٥.احمد هاشمی،میزان ذهب في صناعة شعر العرب.لا۱٤۱

٦.د.سیروس شمسیا،سیر الرباعی،لا ۱۳

۷.حبیب یغمالی،علم قاافیە،لا۲٨

٨.د.مارف خەزنەدار،مێژووی ئەدەبی کوردی لا،۱٦۲

۹.عەزیز گەردی،فەرهەنگی کێشناسی،لا۷۳

۱۰.دیوانی ئەسیری،کۆکردنەوەی مستەفا عەسکەری،لا٦٥

۱۱.عەزیز گەردی فەرهەنگی کێشناسی،لا۱۰٨

۱۲.فەرهەنگی کێشناسی،لا۷۳

.دیوانی عەبدوڵا گۆران،کۆکردنەوە و پێشەکی محەمەدی مەلا کەریم،لا۳۷۲

۱٤.عەزیز گەردی،فەرهەنگی کێشناسی،لا۱۰۹

۱٥.دیوانی شێخ نووری شێخ ساڵح،ئازاد عەبدولواحید،لا ۳۹۱

۱٦.عەزیز گەردی فەرهەنگی کێشناسی،،لا۱۱۱

۱۷.دیوانی عەبدوڵا گۆڕان،کۆکردنەوە و پێشەکی مەحەمەدی مەڵا کەریم،لا٨۳

۱٨.سیروس شمسیا،سیر رباعی.لا ۲۷

19..هەمان سەرچاوەی پێشوو،۲٨

۲۰.مارف خەزنەدار،لا۱٦۲

٢١..عەزیز گەردی فەرهەنگی کێشناسی،لا۱۰٨

۲۲.ڕەحیم فەتووحی،ڕێباز و شێوازەکانی لە وێژەی کورد دا،لا۲۹

۲۳..عەزیز گەردی کێشناسی کوردی،لا ۲٨٦

۲٤سیدیق بۆرەکەیی،مێژووی وێژەی کوردی،لا٤۷

۲٥فن رباعی،لینک….

۲٦.د.هیوا نوردەین عەزیز،عەرووزناسیی شیعری کلاسیکی کوردی،لا٦

۲۷.برویز ناتل خانلری،احول اوزان الشعر،لا٥٥

۲٨.د.مەحەمەد بەکر،کێش و ڕیتمی فۆڵکڵۆری کوردی،لا۱٦۹

۲۹.مصطفی الحركات،اوزان االشعر،لا۷

۳۰.برویز ناتل خانلری،حول اوزان شعر،لا٨۱

۱.عەزیز گەردی،فەرهەنگی کێشناسی،۷٥

۳۲.ئومێد ئاشنا،گۆران نوسین و پەخشان وەرگێڕاوهکانی.لا۱٥٨

۳۳.عەرووزناسی شیعری کلاسیکی کوردی،لا۷

۳٤..بابەتی کێش و سەروای م.زانیار،ئەویش لە(کێش لە شیعری کوردیدا،ئەحمەد هەردی،گۆڤاری برایەتی،لا۱۰)وەریگرتووه.

۳٥.لەگەڵ عەزیز گەردی،کێشناسی کوردی،لا۲۳۹

۳٦.ئومێد ئاشنا،گۆران نوسین و پەخشان و وەرگێڕاوەکانی،لا۱٥٨

۳۷.سدیق بۆرەکەیی،مێژووی وێژەی کوردی،لا٥۷

۳٨.د،هیوا نورەدین عەزیز،عەرووزناسیی شیعری کلاسیکی کوردی،لا٤

۳۹.عبدالعزیز عتیق،علم عروض و قافية،لا ۷ ئەویش لە(حاجی خەلیفە،کتاب کشف ظنون ج ۲ ص ۱۱۳۲)وەریگرتووە

٤۰فارس حەمەخان،عەرووزی کوردی،،لا۷۳

٤۲..د.اسیل بدیع یعقوب،معجم االمفصل في العروض و قافية و فنون شعر.لا٥

٤۱.قاسم اسماعيل بن عباد،،الاقناع في العروض و تخريج القوافي،لا ۳

٤۳.د.هیوا نوردین عەزیز،عەرووز ناسی شیعری کلاسیکی کوردی،لا٤

٤٤.دیوانی شێخ نووری شێخ ساڵح،کۆکردنەوە ئازاد عەبدولواحید،لا٥۹۰

سەرچاوە کوردییەکان:

۱.سدیق بۆرەکەیی،مێژووی وێژەی کوردی،بەرگی یەکەم

۲.د.مارف خەزنەدار،مێژووی ئەدەبی کوردی،بەرگی یەکەم

۳.ڕەحیم فەتووحی،ڕێباز و شێوازەکانی لە زمانی کورددا.

٤.عەزیز گەردی،فەرهەنگی کێشناسی.

٥.عەزیز گەردی،کێشناسی کوردی

٦.م.زانیار بابەتی کێش و سەروا

۷.ئومێد ئاشنا،گۆران نوسین و پەخشان و وەرگێڕانەکانی

٨.کێش لە شیعری کوردییدا،ئەحمەد هەردی ،گۆڤاری برایەتی

۹.عەزیز گەردی،ڕابەری کێشی شیعری کلاسیکی کوردی.

۱۰.د.مەحەمەد بەکر،کێش و ڕیتمی شیعری فۆڵکلۆری کوردی.

۱۱.نووری فارس حەمەخان،عەرووزی کوردی

۱۲.د.هیوا نوورەدین عەزیز،عەرووز ناسی کلاسیکی کوردی.

دیوانی شاعیرانی کورد:

۱۳.دیوانی ئەسیری،کۆکردنەوەی عەلی عەسکەری

۱٤.دیوانی گۆران،کۆکردنەوەی و پێشەکی مەحەمەدی مەلا کەریم.

۱٥.دیوانی شێخ نووی شێخ ساڵح،کۆکردنەوە ئازاد عبدالواحید

سەرچاوە فارسییەکان:

۱٦سیروس شمسیا،سیر رباعی

۱۷.دکتر پرویز ناتلی خانلری،وز شعر فارسی

۱٨.حبیب یغمالی،علم قافیە.

۱۹.سدیق سفی زادە،مشاهیر اهل حق

۲۰.سدیق سفی زادە،نوشتهای پراکندە دربارە یارسان

سەرچاوە عەرەبییەکان:

۲۱.‌باقر جواد الزجاجی و جعفر علی عاشور،قوالب
(الدوبیت)الشعریة منشاة ـ تطورـشكلـ المضمون

۲۲.احمد هاشمی،میزان الذهب في صناعة شعر العرب

۲۳.سميرة صادق شعلان،معجم مصطلاحات الادب

۲٤.جواد مصطفی،ي تراث العربي ـجزء الاول

۲٥.حول وزن الشعر،د.پرویز ناتل خانلری،ترجمە محمد محمد یونس.

۲٦.محمد علي،موسوعة كشاف اصطلحات الفنون و علوم،الجزء الاول.

۲۷.مصاحب بن عياد،کتاب الاقناع في العروض و تخريج القوافي. ۱٤

۲٨.ابي اسماعيل بن القاسم بن عباد،کتاب الاقناع في العروض و تخريج القوافي.

۲۹.د.اسيل بديع يعقوب،معجم مفصل في علم العروض و قافية و فنون شعر.

۳۰.د.عبدالعزيز عتيق،علم عروض و قافية.

۳۱.سعيد محمود عقيل،الدلیل في العروض.

۳۲.عبدالصاحب المختار،دائرة الوحدة في اوزان شعر العربي

کچی دونيا، بای نيشتيمان
لە يەکەم شەپۆلی گۆمی خۆرئاوای شار و کوچە و بەر داڵانەکەت بڕوانە تۆ
بە دەم نەرمە سەمای ئاوا،
حەرفەکانی شيعرم لە سەر گەڵا زەردێکی کەنارا،
شەونمی داباريوە و خۆ دەلەنگێنێ
پاييز شەکەت و ماندوو
بێنەوە يادت
ئەو دەمانەی سەربووردەی تاڵی رابردووم
بووە کراس ئاڵی خۆری دەمکەلی مزگەوتە سوورە و
تاريکی لەوديو رۆحيانەتەوە بە لێزمە رووەو فەنابوون شۆڕ بوو
رێبوارێکی هەميشە رێبواری هيلاک و ماندووی رێ
نازانم لە کوێ دەتبينم، لێم دەبييەوە بە قەقنەس
ئەم پاييزە گۆرانيم لە ژمارە تاکەکانی گوشييەکەتەوە دەست پێکرد
سێوەی سێوان
کيژی شنە و کچی سەما و بووکی دار
چرپەکانت هێزی دامێ، رۆحی تۆی بە بەرما کرد
ژوانەکان چەکەرەی کرد
کە لە دوور را دەڕوانمە هەنگاوە بە پەلەکانت
تا حەرفە سەر شێتەکانی سەر گەڵا زەرد ببينييەوە
شەنگەبێرييەکی بە دووی هەستەکانما
وێڵ و لە سۆراغ و چاوگێڕ
لەم پاييزە لە جێی گيژەڵوکە بوويە باران و با
ئاااای سێوەچ بارانێکی چ تۆفانێکی رووت لێمناوە
لە بەر تەوژم و خووڕەی شەستەبارانت خۆ ناگرم
خودا بۆ خۆی دەزانێ چ بەختەبارانێکی بە خووڕی و هەڵدەکەی
گوژم دەدەی بە نێو لق و پۆپەکانی رۆخی زرێی خۆرئاوادا
دەمخنکێنی … دەمتاسێنی … دەمتەزێنی
چ سەرما و تۆفێکی دێی
پێت راناگەم
کەنگێ دێمەوە لە غوربەت
سەفەر دەکەم
بۆ باوەشی ئەبەدييەت
ئەو دەمانەی گەڵا بە سەر کوڵمەکانتەوە نيشتووە
سێبەرن بە سەر رووی مانگت
لەم ساتەدا، ئەوين دەرکەوت، لە ياساغی قورتاری بوو
بە دەم نەسيمی زرێبار، رووەو شار و ئاوەدانی ئۆغرت کرد
نها بە تەنێ نيت و دەستت لە مل حەرفەکانمە
نازانم تۆم لە ئامێزە، يا تۆ حەرفەکانی منت لە باوەشدا هەڵگرتووە
ئەو دڵە نەرمەی دەيناسم، بەرە بەيان لە سپێدە
بە چۆمی وڵات ناسکتر و نيانتر خۆی دەنوان
من دەچمەوە بۆ داهاتوو
ئەمێستاکە کە پاييز دێ، رۆژانی زوو، نازانم لە دايکبوونتە يان يەکناسين؟
هاوتەريبێکە لە ڤالانتاين بريسکەی ئاگردانەکەی گەرم گەرم داهات
دێتە يادم ئەو پاييزە پڕ خەرمانە، ئەو رۆژانەی کە تۆفانە
ئەو شەوگارە پڕ رۆژگارە
ئەو وشانەی لە دەفتەری دوێنێ بوونە شيعری من و
بوون بە قاپ قورئانی ئاڵتون، گەردانە لە گەردن ئاڵا
بوو بە مەيدانی چوارچرا، ئاڵای منی تيا هەڵکرا
ئەو پارچە سپييە بێگەردەی، يەخسيربوونی تيا جاڕدرا
ساتمەی ژين و رۆحی مرۆی پاکيزەیی تيا گڕ درا
تۆ هەر ئالوودەی بە تەوژمی سەرماکەت
هەتا زووتر بمتەزێنی، بمخەيتە نێو زستانێکی پڕ ئاگر و بمسوتێنی و جێمبهێڵی
بگەڕێوە
بە دەفتەری يادەکانما بچۆرەوە
بزانە لە کەنگێ ڕا ئەو دڵەم بۆ ژوان بۆتە خەرمان
بۆتە جێی گاسنی کێڵان
بۆتە جێ گێرە و جەنجەڕی بێ بەزەييان

        ▪️كالانێكی كوردی▪️ 

دەنگێكی نووساو، وەك دەنگی كەشتییەكی خنكاو 

 دەریا دەبڕێ‌

بە دەنگێكی قەبە لەبارەی ئەوشتانە دەدوێ‌ كە خۆشم دەوێن

لە شیعر و

شانۆ و

ئازادی ‌و

منداڵی ‌و

بەهار و

منیش لە نیشتمان یان لە تاراوگەدا

هیچم لە هیچدا نییە.

***

ئەی گوڵە دوورەكانی هەنار

ئەی جۆلانەكانی منداڵی

لەوەی تێیكەوتووم ڕزگارمكەن

لە ژینێمدا كولێرەیەكم نەدزیوە و

مێروولەیەكم ئازار نەداوە و

دراوسێیەكم بێزار نەكردووە و

لە ئەركێكمدا درێخیم نەكردووە و

بەدرۆ سوێندێكم نەخواردووە و

قسەشم بەكەس نەبڕیوە

لەگەڵ هەندێش

تا ئێستایش لە هەر شوێنێكدابێ،‌ تاوانباری یەكەمم

ئەو تارماییەم كە دایكان منداڵەكانیان پێ‌ دەترسێنن

وەختێ‌ ناخۆن یان ناخەون.

▪️دەشتەكییەك لە دەرگا▪️

ڕێوبان و ئاراستە تەواوەكانتانم پێدان

پێڵاوەكانم بۆ جێ‌ بێڵن

دوا شیوی نهێنی و

قاپ و كەوچكەكانم بۆ جێ‌ بێڵن

زەنگی كلێسا و زوڕنای سەركەوتن

دەنگدانەوەكەم بۆ جێ‌ بێڵن

دوا بلێسە

خۆڵەمێشیەكەم بۆ جێ‌ بێڵن

ڕابردوو و ئێستا و داهاتوو

ڕابردوو و ئێستا و داهاتوو

هەلی خۆپارێزێم بە هەرشتێ‌ بێ‌ بدەنێ‌

***

خودایە

بڵێسە نیم تا دواتكەوم

قسەم بۆ ناكەی.. گوێت بۆ بگرم

نزیك ناكەویەوە.. دەستت بگەینمێ‌

ناپشكوێی تا بۆنتكەم

ناگریێی   

بۆ ئەوەی دەست بخەمە سەر شانت

تەنانەت هێڵە تەریبەكانیش لە بێزاری ‌و تەنیایی دەگەنەوە یەك

▪️لانە▪️

سڵاو ئەی خۆرهەڵات

سڵاو ئەی خۆراوا

سڵاو ئەی بیابان

ئەی دەریا

ئەی زەریاكان

بۆ چی گوێڕایەڵی سەركردە بم؟

بۆ شیعر؟ یاسا هەیە

بۆ گەل؟ گێرەشێوێنی هەیە

بۆ ڕاست؟ ئازادی هەیە

بۆ چەپ؟ توندڕۆیی هەیە

بۆ دادگاكان؟ پشووی دادوەری هەیە

بۆ پەرلەمان؟ یاسا فریاگوزاریەكان هەن

بۆ هاوین؟ تۆزوبا هەیە

بۆ زستان؟ قوڕەلیتە و چڵپاو هەیە

بۆ پاییز؟ خەمێكی كوشندە هەیە

بۆ بەهار؟ سووكە خۆشیەك هەیە

نا..

تەنانەت نایەمە سەر جادەش

هەرچەندە هەراسان و تەنیاش بم

بۆ چایخانەش، هەرچەندە لەوێ‌ داواكان زوو بێنەدی

بۆ چێشتخانەش چەندی ژەمەكان بەتام بن

بۆ پێشانگاكانیش چەندی تابلۆی تازە و هونەرمەندانی بەهرەداربن

بۆ سینەماش چەندی وێنەكان روون‌ و وەرگێڕانیان وردبن

بۆ بەرگدروو

بۆ سەرتاش

بۆ دارتاش

بۆ ئاسنگەر

تەنانەت بۆ ئامبولانسیش ناچم

چەندی لە مەترسیدا بم و خزمەتگوزارییەكان دەمودەست بن

چونكی من لە دەرەوەی دەفتەرەكانم.. ون دەبم!!

▪️شتێ‌ مەدڕێنە▪️

سەكردە: ئەرێ‌ هەموویان تەسلیم بوون؟

عەریف: جگە لە یەكێك

سەركردە: بەچی بەرگری دەكات؟

عەریف: بە گۆرانی

سەركردە: گۆرانیبێژێكی ناسراوە؟

عەریف: ناسراوە و لە ڕەوتە تازەكانیشە

سەركردە: زۆری پێكاوین؟

عەریف: زۆۆر

سەركردە: تا كات بەسەرنەچووە هەر دەبێ‌ تەسلیم بین

***

كە لە رازیكردنی یەكێك فەشەل دێنم

بە بۆچوونی خۆم:

بە ئەزموونی بەرچاو و

پەندی پێشینان و

بیانوو بە بیانوو و

بە شیعرو

بە شانۆ و

بە ڕۆژنامەگەری و

بە دروشم و

بە گۆرانی

پەنا دەبەمە بەر گاڵتەجاڕی!

***

مەرگ وروژاندمی و من خەوتووم

بەڵام ئێستا..

بە ئاگام!

***

زۆرم لەبارەی مردنەوە نووسی بێ‌ ئەوەی لێی بترسم

بەڵام ئێستا

تەواو لەبارم و لێی دەترسم و

خوێن دەبەخشمە نەخۆش و گەدایان .

▪️تاوانبار▪️

تاوانبارم دەكەن بە پەنهانی

ئەرێ‌

ئەم ئاسمانە ڕوونە؟

دادپەرورەی ڕوونە

سیاسەت ڕوونە

ئەڤین ڕوونە

ویژدان ڕوونە

خودا ڕوونە؟

بۆ زیاد لە وزەی خۆم

چەشنی سیزیف لە گەنجێتیدا

لێم بار دەكەن؟

***

من وەك نەخۆشییەكی كوشندە

بەهێواشی گەشە دەكەم و

هیچ چارەسەریم نییە

***

ئادەی منداڵان

ڕۆژێكی پڕ لە كڕوزانەوە و دەرۆزەمان

لەبەردەمدایە

***

متووی هەڵە بەسەرچووەكانمم

وەك چۆن متووم بە دەنگی فەیروز و قاوەی بەیانیان

▪️ستالین▪️

دەمەوێ‌ بەهار، پاییز، هێڵەكانی دڕێژی و پانی و هەموو وەرزەكان

بێنە ئۆفیسەكەم هەر ئێستا

دەریا و بیابان

ئاسۆ و باڵندە

ڕەژوو و ئاڵتوون

بەندە و میر

پاپا و لینین

یەهودا و مەسیح

خەرجییەكانی تەندروستی و كاری خۆبەخشی

ناڵەی برسێتی و نیشاندانەكانی جلوبەرگ

فرمێسكەكانی ئیلزا و سەمای شمشێران

كتێبەكانی ماركس و ئەنگلس و هونەری چێشت لێنان

شەبقەكەی  گیڤارا و جگەرەكەی كاسترۆ و ئاسوودەیی شۆپان

دژە ژار و مەرگەمووش

بۆ ئەوەی خەندە نەمرەكەی تۆقین

لەسەر هەردوو لێوی ستالین نەخشە بكێشم

كە لە جەژنەكانی شۆڕش و یەكی ئایار

بە دەستەكانی ئاماژە دەكات و

قوربانی و نەیارەكانیشی لە هەموو لایەكی ئاوەدانیدا

دیارن .

بەڵام نازانم چۆن خیانەت بكەم

چونكی كاتم نییە و

گێلێكی گەورەم

▪️خۆشەویستییەكی ئەفلاتوونی▪️

هەموو ئەو ڕۆژانەی بەسەرم بردن بێ‌ خۆراك بوون

شەوانیش بێ‌ نووین و

هەموو گاڵتە جاڕییەكانی شڕو وڕیم لە جەژنان

هەموو شەوانم بە ئاوارەیی لەسەر جادان بەسەربرد

یان لە شینایی و باخچان نووستم

هەر ئەسپێیەكی ئەو سەرتاشە یان ئەو پشكنەرە لەسەرمدا

دیتیەوە و

هەر قونكە جگەرەیەكی لە دەممەوە فڕێ‌ درایە سەرجادە و

هەر جارەكی ئاو بڕابێ‌ و لە خۆشتندا بووبم و

خەریكی ڕیش تاشین بووبم

یان بە تەلەفۆن لە قسەكردندا بووم و كارەبا كوژاوەتەوە و

هەموو جارێ‌ خوێندنەوەی ناوم لەبەرنامەی گۆرانیی داواكراو

ڕەت كراوەتەوە

یان لە پۆستەی خوێنەرانیش ناوم نەهاتووە و

لە هیچ حزبێ‌ وەرنەگیراوم و

لە هیچ گەمانێك یان خۆپیشاندانێك پێك نەكراوم

یان نەیانهێشتووە وەك ناوبژیوان یان فیكەلێدەر بچمە سینەما یان شانۆ

یان دەرگا یاخود پەنجەرەم بەڕوودا داخراوە

لە چایخانان یان لە مەیخانان یان لە كارێك یان لە قوتابخانە دەكراوم

نرخەكەی بە شیعرێك دەدەم

یان وێنەیەكی شیعرێی نوێ‌

هەرچی بوو.. ڕۆیی

—————————

◾️محمد الماغوط- البدوي الاحمر

بەشی نۆیەم

سەروینی ئانارشیست..!

بەهار با تۆزێکیتر قسە لەسەر ئەو شیعرگێ و گووسەر و گووگرانی ئەدەبی بکەین، ئینجا دێینەوە سەر باسی خەونە سوریالیستەکەم.

بەهار ئاگات لێیەتی فشەکەرێکیتریش پەیابووە، هەرچەندە زۆرم خۆشدەوێ و لە شیعر و نووسینەکانی ڕا دیاره کە کوڕێکی یاخی بوێر و یەکسانی خوازە. بەڵام ئەو ڕۆژە لە دیدارێکی ڕۆژنامەی “ڕێگای کوردستان” و لە چاوپێکەوتنێکیتریش بینیم لە یەکێک لە ڕادیۆکان، گووی دەخوارد و لەبارەی شیعرێکی خۆی و وەکو تەنزیش بۆ هەندێک شیعری خەڵکیتر، وشەی میعری بەکاردێنا.

هیوادارم ئاگای لەدەمی خۆی بێت ئیتر، ئەگەرنا سەروینی لەو یاخیتر، بەزەیی بە هیچ کەسێکدا نایەتەوە و بەخوا کورد وتەنی دوایی دەیکەم بە پەڕۆی بێ نوێژ .

کچێ دەزانی ئەو ڕۆژە گووسەرێک، هاتبوو چی نووسی بوو؟

وەرن با فێرتان بکەم، چۆن گووبگرن و گووی بخۆن و چۆن هێڵکەی شیعر بکەن و شیعر بنووسن و قسەی قۆڕ بهۆننەوە !

نووسیبووی بۆ ئەوانەی شیعری ئازاد، یان کلاسیک دەنووسن، بەهار یەک دنیا قسەی بێ مانای ڕێزکرد بوو و فەردەیەک شەتەحات و سەتڵێک قۆڕیاتی فڕێدابوو ئەو گۆڕەیی و لە وێنەی کاهینێک ئامۆژگاری سەروینی یاخی و شاعیرانی کردبوو کاتێک کە شیعردەنووسیت، دەبێت بە پێی کۆمەڵێک ڕێسا و یاسا و بوت و پێوەری گوواوی بینووسیت ! نووسیبووی بۆ ئەوانەی شیعری ئازاد دەنووسن، با برگەکانی سێ و چوار و پێنج وا بێت و هی دووەم و یەکەمیش وابێت.

خشتە دانان و وانەی بیرکاری و بابەت دابەشکردنی میرات و زەرب و تەقسیماتە. نانا، سەربازییە، ڕاست، چەپ، ڕاست، چەپ. پشوودە، وریابە. هاهاها

بەپەلە:کۆمپانیای شیعرگێیان، بۆ شیعر دانان! ئۆڤەرێکی شیعرگاین ڕادەگەیەنێت و پێویستی بە چوار کارمەند هەیه بۆ شیعر نووسین، بە مەرجێک، هەمووی لەڕەگەزی مێ، یان پیاوی موو نەرم بێت و باش لە زمانی شیعرگاین بزانێت و دووساڵ ئەزموونی گووگرتنی هەبێت لە بواری ئیلهام تڕاندن و گووگری ئەدەبی و پاشان دەبێت هەموو ئەو بت و پێوەر و میتۆد و گووەی کە بۆ شیعرکردنمان داناوە، پێیەوە پاپەند بێت هاهاها.

بەهار وابزانم شێرکۆی نەمر بوو، کابرایەک پێی گوت:شیعرێکم بۆ بنووسە ! گوتی:بۆ کاکە من خەیاتم؟!

بەهار دانەیەکیتر لە یەکێک لە ماڵپەڕەکان نووسیبووی لە جیهانی ئەدەبدا دنیایەک قوتابخانە و ڕێبازی شیعری جیهانی هەن، هەر یەک لەو ڕێباز و قوتابخانە و شتە پشت بە میتۆد و ڕێبازێک دەبەستن و ڕێچکەی تایبەت بە خۆیان هەیە و پشت بە جۆرێک لەبیروڕا و جیاوازی دەبەستن.

بەهار: گوتم سەروین تەعریفی خۆی هەیە بۆ شیعر، تەعریفی من جیاوازە، تەعریفەکەی سەروین نە بت و نە قسەی قۆڕ و بێ مانا و نەیش تەعریفێکی گوواوییە.

بەهار گاڵتەم کرد، خۆی هەر شتێک تەعریفت بۆی دانا، ئیتر دەبێت بە بت و لە قاڵب دان.

بەهار هەر شتێک تەعریفی بۆ داندرا، چوارچێوە و قاڵب دروست دەبێت، چوارچێوە و قاڵب درووست بوو، بت دێتە گۆڕی، بت هاتە گۆڕ، پەرستن لە دایک دەبێت، پەرستن لە دایک بوو، ئازادی بە گایین دەچێت، ئازادی بە گایین چوو، کۆیلایەتی و عبوودیەت دەبێت بە سیستەم.

تۆ سەیرکە، ئەو تەعریف گەرا و بتگەرا و پێوەرگەرایانە، خودایان تەعریف کرد، چییان بەسەر هێنا !

ئایینیان بۆ دروست کرد، سەربڕین و دەست بڕین و ژن کوشتن و داگیرکردن و سەبایە و هەرچی کاری قێزەون و قۆڕییات و وەحشیگەرێتییکە، بەناوی خوداوە هێنایە وجودەوە.

تای چەوساندنەوەی ئافرەت، تائێک دەبێ ئیتر بکرێت بەتای شورەیی و خەجاڵەتی و لە تەوێڵی پیاوساڵاری بدرێت.

پیتی شەرم، یان تائێکی گوواوی، تائێک پیرۆزی نەفتەوەیهی و سیبەوەیهی و جورجانی و ئیبنولعەقیل و ئیبنولعەزرائیلەکانتان بێت.

تائی تەئنیس، تای تف کردن لە ڕووی ئەقڵیەتی نێرسالاری و تێک و پێکشکاندنی جیاوازی زمان.

تای شەرمەزاری. تای خەساندنی ئەقڵی پیاو و تیرۆرکردنی ژنبوون و مرۆڤ بوونی ژن.

کوڕە هەی لە هەرچی تا و پیتی نێر و مێتانە بەم باشە هاهاها

بەهار:ئێستا ئەو کاهینە شیعرگێیانەی کە ناوی گووگری ئەدەبییان لە خۆیان ناوە، دەیانەوێت دووبارە هەمان هەڵەی پیاوانی ئایینی و ئایینەکان و ئەخلاقچیەکان دووبارەکەنەوە و، بێن و دەرزنێک گوو و تەعریف و قاڵب و بت و پێوەر و تەلبەند بۆ شیعر داتاشن و کۆیلەی شیعری دابهێنن !

کوڕە هەی لە خۆتان و هەرچی قوتابخانە و مەزهەب و ڕێباز و پێوەر و میتۆد و قاڵب و فۆرم و بتی شیعریتانە بەم.

دەبەنگینە ئەوجە با پێتان بڵێم تەعریفی سەروینە ئەنارشیست چییە؟

بەڵام نەکەن دوای من، بێن و وەک چۆن هەرچی دادایزم و ئانارشییەت و نهلیست و چی و چییە لە دوای خاوەنەکانیان کە هەموویان دژی لە قاڵب دان و بت و چوارچێوە و بەستەنەوە بوون، هاتن و کردتان بە ئایین و مەزهەب و بت و قاڵب و قوتابخانە.

ئەوە دیاره شیعر بە تیوری ڕێژەیی خاڵە ئەنیشتاین و بیگ بانگی کاکە ستیڤن هۆکینگ و بیردۆزەکانی حاجی نیوتن و زانست و فیزیا حاڵی بووە هاهاها

بەهار نووسینێکی زۆر جوانی نووسەر و لێکۆلەرەوەیێکم بینی سەبارەت بە شیعر، هەرچەندە ئەویش یەک قیچ هەستت دەکرد تاڕادەک تەعریفاندن و لە قاڵباندنی تێدا بوو. بەڵام، بە گشتی سەرنجێکی جوان بوو لە بارەی شیعرەوە.

گوتبووی” بێگومان هه‌ر یه‌كێكمان ناساندنێكی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ بۆ شیعر، به‌ڵام به‌و په‌ڕی ساده‌یی، كۆمه‌ڵێك وشه‌ی ریزكراو هاوشێوه‌ی ملوانكه‌یه‌ك، به‌مه‌رجی كاردانه‌وه‌ی هه‌ست و بیری به‌رامبه‌ر، ئه‌وه‌ خۆی شیعره‌.

هه‌ر كه‌سێك توانای جیا كردنه‌وه‌ی ره‌نگه‌كانی هه‌بێ و راست و چه‌پی خۆی بناسێ و بتوانێ بڕواو بگه‌ڕێته‌وه‌ … دیاره‌ ئه‌و كه‌سه‌ خاوه‌نی هه‌ست و نه‌سته‌ …! واته‌ كه‌سێك شعوری به‌گشت له‌وازمه‌كانی حه‌یات بشكێ، ئه‌وه‌ ئه‌و كه‌سه‌ شاااااااااعییییییره‌.”٭

بەهار: ئەو دەربڕینە، وەکو گوتم ئەگەرچی تەعریفاندن و بتاندنی پێوەدیارە، بەڵام جوانیشە.

دیسان ئەو نووسەرە گوتبووی” به‌جۆرێكیتر … هه‌ر كه‌سێك قه‌ڵه‌م بگرێته‌ ده‌ست و ئه‌لف و بێ لێك جیا بكاته‌وه‌، بێگومان توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه‌، له‌هه‌ر وه‌زع و مه‌وزوعێك كه‌بیه‌وێ ته‌عبیرێك ده‌رببڕێ، به‌و شه‌رته‌ی پێشینه‌یه‌كی باشی بۆی هه‌بێ … مادامێك هه‌ست و نه‌ستی به‌رامبه‌ر ده‌ربڕێ، ئه‌وه‌ بۆ خۆی شیعره‌و شعوری مرۆڤێكه‌ كه‌ پێی ده‌ڵێن: شاااااااااعییییییر.”٭

فەوزەوی و ئەنارشیست و بت گێ و پێوەرگێ، بگێن هاهاها !.

بتەکانی مامۆستا و بەڕێوەبەر و قوتابخانە، بتەکانی خێزان و باوک برا و مام و ئامۆزا، بتەکانی کۆمەڵ، بتەکانی فەرمانگە، بتەکانی حاجی جادر و مامە باندڕ و خاڵە خدر، بتەکانی فلان سیاسەت و فیسار قانوون، بتەکانی سمێڵ، بتەکانی خێڵ، بتەکانی نەریت، بتەکانی مەزهەب و ئایین، بتەکانی ئەخلاق، بتەکانی ڕەخنەگر، بتەکانی شیعرگێ، بتەکانی عەیبه، بت، بت بت..

کوڕە دەبڕۆن هەی بڕیم بەسەر هەرچی بتتانە. ئێوە دیاره هێشتا هێزی سەروین و توانای سەروین و یاخی بوونی سەروینتان نەناسیوە؟

هەی بت پەرستنیە، باش ئەوەبزانن کە خەیاڵتان خاوە و سەروینی ئەنارشیست هەرگیز، بە هیچ بتێک لەو هەموو بتە گواویەتان ، زیندانی و لە قەفەس و دیل و بە کەنیزه ناکرێت.

-دەفتەری بیرەوەریەکانم-
“بەهاری حاجی ئاکۆ”
٨ی گوڵانی ١٩٧٣، دێی: ماڵی خێڵان-ڕێگای کانی ژن کوژان.

٭په‌ڵه‌یه‌ك هه‌وری ئه‌وین،

له‌ ئاسمانی هێڤار ‌ته‌نیاوه‌ ده‌بارێ، قه‌ڵه‌می:ئامانج شارباژێڕی.

بۆچی خوێنتان ڕشت ؟
بتانووتایە : پارەمان ئەوێ ..
70ساڵ کوردتان بۆچی دا بە کوشت ؟

٭ ٭ ٭

32 ساڵی ڕێک ،
پاسێکی سوورت پێ دابین نەکرا ،
بیکەیتە قۆڵی جادەی شارەکان ..
هەمووی بۆ خۆت بوو ..
هەموو پارەکان ..

٭ ٭ ٭
خەوتن باشترە هەتا بینینی ،
ئەو وێرانەیەی
ناوت ناوە شار ..
مردن باشترە ، لەو گاڵتەجاڕەی
ژیانی تیا بووە
بە دوپشک و مار ..

٭ ٭ ٭

هەزار شەقام و کۆشکی تایبەتیت،
بۆ خۆت بنیات نا ،
باخچەی شاهانە ..
مۆڵ ..
باڵەخانە ..
خەڵکیش : وێرانە ..
شار : عەرەبانە ..
دەرچووی زانکۆکان : تەنها خۆبەخشیی ..
شەرمەزار نابی ؟
ناچی بە عەرزا ؟
ناڕەسەن .. وەحشی ..!

ـــنەوزاد بەندی ـــــــــ

3- سەرەتای فەلسەفەی سیستەماتیکی لە ئیسلامدا
ئەلکندی و ئەلڕازی
گێرت ‌‌هێندریش

فەلسەفاندنی سیستەماتیکی سەرەتا ئەو واتایەی دەگەیاند کە هزرڤانان دەگەڕانەوە بۆ سیستەمە فەلسەفەییە هەبووەکان، واتا بۆ فەلسەفەی مەزنی ئەنتیکە و ئەنتیکەی دەمەو کۆتایی (درەنگ): بۆ پلاتۆن، ئەڕیستۆتێلیس و نوێپلاتۆنییەکان. وەلێ فەلسەفاندنی سیستەماتیکی ئەو واتایەش دەگەیەنێت کە فەیلەسوفە ئیسلامییەکان لە لایەنی خۆیانەوە دەستیاندایە هەڵبەستنی “سیستەم”ی فەلسەفەیی لە پێناوی ڕوونکردنەوەی جیهاندا، سیستەمەکانیش تا ڕادەی شیان کاریان لە هەموو بوارەکانی هزرینی فەلسەفەییدا کرد (لایەنی کەم ئەو زانستانەش کە ئەمڕۆ ناو دەنرێن زانستە سروشتییەکان، لە بنەڕەتەوە سەر بەو بوارانە بوون). لەم ڕەوتەدا توخمگەلی جیاوازی نموونە پێشەنگەکانی ئەنتیکە ڕژانە نێو سیستەمەکانەوە و بوون بە پاڵهێز بۆ سەرهەڵدانی تێڕوانینێکی ئۆتۆنۆمی جیهان. بەڵێ فەلسەفەی ئەرەبی-ئیسلامی لە قۆناغە “کلاسیکی”یەکەیدا بە هیچ شێوەیەک لاساییگەرا نییە. بێگومان فەلسەفەی کریستیانیی ئەوروپاش هەمان ڕەوتی لە نموونە پێشەنگەکانەوە ڕووەو سیستەمی فەلسەفەیی خۆی گرتە بەر. سەرەڕای ئەوە گەرەکە هەردوو فەلسەفەی ناوبراو سۆسیۆلۆگییانە تەواو جیاواز دیاری بکرێن. لە ئەوروپا نزیکی لە توێژی پیاوانی ئایین شەقڵی بە فەلسەفاندن دابوو. فەلسەفە بەشێکی تیۆلۆگی بوو، فەیلەسوفانیش رۆحانییەکانی ئایین بوون، سەرەتاش بەتایبەتی کەشیش بوون. بۆیە لە کۆنتێکستی ئەوروپیدا بۆ یەکەم جار لە چەرخی ناڤینی دەمەو کۆتایی و ڕێنیسانسدا “فەیلەسوف” وەک مامۆستا و زانای سەربەخۆ دیاردەدات. بە پێچەوانەشەوە زانایان لە کۆنتێکستی ئیسلامیدا سەر بە مەدرەسەی جیاواز بوون و بواری کارکردنیان بەتایبەتی “پراکتیکی” بوو. بەڵێ زۆرینەی فەیلەسوفە “مەزنەکان”ی ئیسلام لە فێرگە پزیشکییەکاندا پێگەیەنران، ناوبانگیشیان تا ڕادەیەک دەگەڕێتەوە بۆ زانینی پزیشکییان. فێرگە پزیشکییەکان نەک تەنیا نێوەندی فێرکردنی مەئریفەی پزیشکی بوون، بەڵکو زۆرتر لەوەش سەرجەم کانۆنی زانینی ناسراوی ئەو دەمەیان بە فێرخوازان دەگەیاند و بواری تەواو جیاوازی لە خۆ گرتبوو: “زانستە سروشتییەکان”، ئەستێرەناسی، ماتماتیک، فەلسەفە و لۆگیک، قورئانناسی و یاسای (شەریئەی) ئیسلامی. هەر بەگوێرەی ئەم بوارانەش گرنگیدانی زانستیانەی زانا ئەرەبی-ئیسلامییەکان گشتگیر بوو. بەدەگمەن زانایەکیان تێدا بوو کە تەنیا لە یەک بواری زانیندا دەرکەوتبێت. بێگومان هاوکات گەرەکە ئاماژە بۆ فێرگەی دیکەش بدەین کە هەمان زانینی گشتگیریان دەگەیاند، بۆ نموونە بەیت ئەلحیکمە، فێرگەکانی وەرگێڕان، هەروەها سەرەتا فێرگەکانی قورئان و شەریئە.

3-1 ئەلکندی و هزری نوێپلاتۆنی
شارەزایی گشتگیر لە سەرجەم زانستەکاندا هەروەها ئەدگاری یەکەم فەیلەسوفی مەزنی ئەرەبی-ئیسلامی بوو. ئەبو یوسف یەئقوب ئیبن ئیسحاق ئەلکندی نزیکەی ساڵی 800 لە کوفەی باشوری ئێراق هاتە جیهانەوە. باوکی لەوێ پارێزگاری دەوڵەتی ئەباسی بوو. ئەلکندی بە ڕەچەڵەک سەر بە حەزرەمۆتی باشووری ئەرەبستان و هۆزی کیندە بوو، هەر بۆیە ناونراوە “ئەلکندی”. ئەو تەنانەت لە سەردەمی ژیانیدا وەک “فەیلەسوفی ئەرەبەکان” ناوبانگی دەرکردبوو، لە ڕاستیشدا بۆ ماوەیەکی درێژخایەن هەر تاکە فەیلەسوفی بەواتای ڕەچەڵەک ئەرەب مایەوە. ئێمە هیچ شتێک لەبارەی پێگەیاندنی فێرگەیی ئەو نازانین، وەلێ زانیاریمان لەبارەی سەرئەنجامی پێگەیاندنەکەی هەیە: “فەهرەست”ی ئەلنەدیم کە لە سەدەی دەیەمدا نووسراوە و کۆکراوەیەکی هەموو نووسینەکانە لەکاتی محەمەدەوە، ناوی 240 بەرهەمی کندی دەبات. بێگومان ئەم لیستە گۆتاری بچووک و نامەش لە خۆ دەگرێت، وەلێ فرەجۆریی ئەو بابەتانە کە کندی کاری تێدا کردوون، بەتایبەتی سەرنجڕاکێشە: فەلسەفە، تیۆلۆگی، لۆگیک، ئەستێرەناسی، ئەلخێمی، ژمێرە، ئەندازە و موزیک.
بەرهەمێکی بەواتا کە لەنێو ئەم بڕەی بابەتەکانی کندیدا ماوەتەوە، نووسینێکە بە ناونیشانی “لەبارەی یەکەم فەلسەفە” کە پێشکەشی خەلیفە ئەلمەئمونی (842 مردووە) کردووە. کندی پەیوەندییەکی تایبەتیی بەو خەلیفەیەوە هەبوو: بوو بە ڕاوێژکاری متمانەپێکراوی ئەو و مامۆستای کوڕەکەی بە ناوی ئەحمەد. ئەو هەروەها بوو بە ڕاوێژکاری ئەلواتیق (847 مردووە) کە وەک خەلیفە جێی مەئمونی گرتەوە. وەلێ لە سەردەمی دەسەڵاتداریی خەلیفە ئەلموتەوەکیلدا (861 مردووە) دووچاری دەسیسەیەکی نێو کۆشک بوو و دوای ئەوەی بەو هۆیەوە بەر غەزەبی خەلیفە کەوت، ئیدی بەغدادی بەجێهێشت. کندی ساڵی 873، پێدەچێت هەژارکەوتوو و بێزار، کۆچی دوایی کرد. ئێمە بێگومان دەتوانین ئەم ڕوداوانە پەیوەند بکەین بە کەشی هۆشەکیی گۆڕراوی ئەو سەردەمەوە: خەلیفە ئەلموتەوەکیل “میحنە”ی خەلیفە ئەلمەئمونی هەڵوەشاندەوە و بیروباوەڕی موئتەزیلەیی ڕەتکردەوە، هەروەها تێزی ئەزەلییەتی قورئانی کرد بە دۆگمی فەرمی. ئەوە بوو ئیدی بەو ڕێیەوە ئۆرتۆدۆکسیی سوننی خۆی بەسەر موئتەزیلەدا سەپاند، کە هەروەها کندیش بە یەکێک لە لایەنگرانی دادەنرا. لە کۆتاییدا تەنیا ئەو ناوبانگە بۆ کندی مایەوە کە وەک زانا و بەتایبەتی وەک فەیلەسوف پێی گەیشتبوو. بە هەر حاڵ، ئێمە لای کندی بۆ یەکەم جار بەو پێکەوەگرێدانەی هزری ئەڕیستۆتێلیس و نوێپلاتۆنی دەگەین کە بۆ فەلسەفەی ئەرەبی-ئیسلامی زۆر بەواتا بوو، یان بە شێوەیەکی دی ببێژین: دەگەین بە ئەڕیستۆتێلیسی نوێپلاتۆنیانە ڕاڤەکراو. لەم جێیەدا گرنگە کەمێک بەرەو پاش بگەڕێینەوە تاکو واتای ئەم هزرە پێشان بدەین. ئاخر فەلسەفاندنی نوێپلاتۆنی نامۆ دەنوێنێت بە ئاگایی “مۆدێرن”ی ئێمە، جا گەر تەنانەت نەبێژین وەک بێواتا دیار دەدات: لەو فەلسەفاندنەدا ئاخافتن هەیە لەبارەی “کایەکانی مانگ”، لەبارەی “ڕژان” (ئێماناسیۆن)ی زەین لە کایەیەکەوە بۆ یەکێکی دی، ئەمەش پتر لە ڕێبازی غەیبانییەت دەچێت نەک لە فەلسەفە.

هزری نوێپلاتۆنی

نوێپلاتۆنیزم یەکێکە لە دوایەمینی ئەو بەرنامە مەزنە فەلسەفەییانەی ئەنتیکە کە دەیانەوێت جیهان وەک سەرجەم ڕوونبکەنەوە و دیاریبکەن. ئەوجا فەلسەفەکان لە ڕووی پێکهاتەیانەوە چەند جیاوازیش بن لە یەکدی، هێشتا هەر هەموویان لەژێر ڕکێفی پارادیگمای ئۆنتۆلۆگیدان، واتا ئەو ئاڕاستەیەی فەلسەفاندن کە لەبارەی بوون دەپرسێت، کەواتە دەپرسێت، داخۆ چی ئەوەکەیەک، شتێک، ڕەوشێک، بە ئەوەکەیی خۆی بکات. پەیوەند بەم پرسیارەوە هەموو فەیلەسوفانی ئەنتیکە لەوەدا هاوڕا بوون کە ئەم “بوون”ە (بە گریکی “ئۆن / Ón”)، کە کرۆکی (ئێسێنسی) شتەکانە، دەبێت چۆنێتییەکی جیاوازی لە لێرەبوونی (وجودی) ماتەرییانەی خۆی هەبێت. بەم شێوەیە هزرینی ئۆنتۆلۆگییانە لە لێرەبوونی کۆنکرێتی شت دوورمان دەخاتەوە و دەمانبات بەرەو هەوڵدان بۆ تێگەیشتن لە “کرۆک”ی شتەکان، لە “بوون”یان. بەمەش ئیدی فەلسەفە “مەئریفەی زانستیانەی ڕاستی”یە، واتا مەئریفەی پێکهاتەی ڕاستینەی بوونە – وەک چۆن ئەڕیستۆتێلیس دەبێژێت (مێتافیزیک، 933b، 20). ئەمە بێگومان نەک تەنیا سەرجەمێتیی جیهان و گەردوون لە خۆ دەگرێت و بەو ڕێیەوەشەوە دەبێت بە ڕوونکردنەوەی گەردوونناسییانەی جیهان، بەڵکو هەروەها پرسیاریش لەبارەی کرۆکی ڕێکخراوی جیهان، لەبارەی ئامانج (بە گریکی: تێلۆس) و مەغزاکەی لە خۆ دەگرێت. بۆیە فەلسەفاندنی ئۆنتۆلۆگییانە هەمیشە لە سەرئەنجامدا دەگات بە پرسیار لەبارەی پێکهاتەی ڕاستی و بوونی “پەتی”، بەمەش هەروەها دەگات بە پرسیار لەبارەی “هەرە یەکەمین بنەڕەت” (Urgrund) ی سەرجەم بوون. هەر بەگوێرەی ئەمەش وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارە کە لەبارەی بوون کراوە، چەند پلەیەکی یان چەند مەرتەبەیەکی پێکهاتەی شتێک وەک سەرئەنجام لەتەک خۆیدا دەهێنێت: لە ئێکزیستێنسیا (existentia)ی پەتییەوە، واتا لە ئەوەکە-بوونەوە ڕووەو ئێسێنسیا (essentia)ی یان ڕووەو چی-بوون ی ئەوەکەیەک / شتێک.

پلاتۆن بوونی پەتیی وەک ئیدێ (ئایدۆس / eidos) دیاری کرد. بە تێروانینی ئەو ئەرکی فەلسەفە هەڵچوون بوو لە ئاستی بۆچوونی (دۆکسای / doxa) پەتی و دیاردەی سێنسییەوە ڕووەو ئاستی مەئریفەی (ئێپیستێمەی / episteme) فۆرمەکانی بوونی ڕاستینە: ڕووەو خودی ڕاستینە و چاکە و جوانێتیی پەتی، کە دوایەمین ترۆپکی ئەنجامییانەی بریتییە لە “یەک” (ئەلئەحەد). وەلێ مایەی سەرنجە کە مەئریفەی بوون لەم ڕێبازەی ئیدێکانی پلاتۆندا یادهێنانەوەیە (ئانامنێزیس / anamnesis)، واتا: کاتێک دەروونی ئاوارەکراو بۆ نێو لەش خۆی سیستەماتیکییانە یان “زانستییانە” بە کرۆکی بوونەوە خەریک دەکات، لەم ڕەوتەدا دەگەڕێتەوە بۆ ئێکزیستێنسی پێشینەیی خۆی بەر لە ئاوارەکردنی بۆ نێو لەش، واتا بۆ ئەو ڕەوشە دەگەڕێتەوە کە دەیتوانی “بە چاوی هۆش” ڕاستەوخۆ لە ئیدێکان بڕوانێت. کەواتە کاتێک سێنسەکانمان شتێکمان لەبارەی جیهانی دەرەوە پێدەگەیەنن بەبێ ئەوەی هەرگیز پێمان ببێژن کە داخۆ کرۆکی، ئێسێنسی، بوونی جیهان چی بێت، ئیدی لێرەوە ئەو دەرئەنجامە دەکەوێتەوە کە دەبێت مەئریفەی بوون سەرەتا لەنێو ئێمەدا وەنەوزی دابێت. لەم ڕوانگەیەوە ڕەوتی مەئریفەی فەلسەفە لە جیهانی بەرجەستەیی دوورمان دەخاتەوە و دەمانبات ڕووەو “ڕوانین”ی (نەزەری) هۆشەکییانەی پەتی لە جیهان. بێگومان ئەم ڕوانینە هۆشەکییە پەتییە تایبەتە تەنیا بە کەمینەیەکی دانایان.
شاگردە مەزنەکەی پلاتۆن، ئەڕیستۆتێلیس، بە پێچەوانەوە وای دادەنێت کە ئاگایی مرۆڤ بەجەختی دەتوانێت ڕێگەی ڕووەو مەئریفەی بوون، ڕووەو ڕاستی، بگرێتە بەر. گەر فەلسەفە زانستی گشتێتی یان هینی بنەڕەت و هۆکارەکان بێت، بەمەش لە کۆتاییدا زانستی کرۆکی شتەکان و بوون بێت، ئەوا دەبێت سیستەماتیکی بێت، لێرەشەوە دەبێت شیاوی فێرکردن بێت و هەموو یەکێک لێی تێبگات. بۆیە ئەڕیستۆتێلیس لۆگیکییانە ڕێگەی مەئریفە لە دەرککردنی سێنسییانەی شتەکانەوە دەگرێتە بەر، لێرەشەوە ئیدی زانست وەک لای پلاتۆن “یادهێنانەوە” نییە، بەڵکو ئەزموونە. ئەڕیستۆتێلیس هەر بەگوێرەی ئەم تێڕوانینە بایەخێکی زۆر دەدات بە مێتۆدناسیی ڕێگەکردنەوە ڕووەو گۆزارە ئەزموونییەکان و هەروەها بە بناغەڕشتنی دەرئەنجاماندن (سیلۆگیزم / زانستی قیاس – و). فەلسەفە وەک زانستی بنەڕەت و هۆکاری بوونەوەر هەروەها دەمانبات ڕووەو پرسیار لەبارەی “یەکەمین” بنەڕەت و هۆکارەکان. ئەمە ئەڕیستۆتێلیس ناچار دەکات کایەی زانستەکانی ئەزموون جێبهێڵێت، کە ئیدی ئەویش هاوشێوەی پلاتۆن دەگات بە کایەی کرۆکە “ناماتەریەلەکان”ی (هۆشەکییەکانی – و) بوون. لێرەدا ئاوەزمەندانە دەبێت کە مرۆڤ ‘پاش’ مەئریفەی جیهانی فیزیکی یان جیهانی شیاوی دەرککردنی سێنسی، کار لەم پرسیارەدا بکات. لەبەر ئەم هۆیە بوو کە ئالێکساندەری ئافرۆدیسیاسی، کە لە سەدەی دوومی پێش زایینیدا خەریکی توێژینەوە بوو لە ئەڕیستۆتێلیس، پرسیارەکەی ناو نا “مێتا تا فیزیکا”: “پاش فیزیک” (لێرەوە وشەی “مێتافیزیک” سەریهەڵدا). کێشەکە لێرەدا خەریکبوونە بە یەکەمین پرنسیپی بوونەوە کە مرۆڤ لۆگیکییانە بەنێو زنجیرەیەکی هۆ و ئەنجامدا پێی دەگات. ئەڕیستۆتێلیس ئەم یەکەمین پرنسیپەی ناو نا “بزوێنەر نەبزواو” (لە: Metaphysik, 1012) و چوونیەک داینا بە پرنسیپی خودایەتی. پرنسیپەکە لە هزری تایستیی سەردەمانی درەنگتردا بوو بە “بزوێنەری نەبزۆک” کە چوونیەک بوو بە خودای کەسەکییانەی ئافرێنەر.

لێرەوە ڕووندەبێتەوە کە بۆچی پلاتۆنیزم و فەلسەفەی ئەڕیستۆتێلی توانییان بچنە پەیوەندییەکی چڕەوە لەتەک ئایینە مۆنۆتایستییە جیهانییەکاندا: تیۆلۆگەکانی جوویەتی و کریستیانەتی و ئیسلام لەوەدا یەکدەگرنەوە کە پێکڕا دەگەڕێنەوە بۆ ڕوونکردنەوە فەلسەفەییەکانی جیهان لە ئەنتیکەدا. ڕێبازی ئیدێکانی پلاتۆن ڕاستێتیی پەتی، واتا بوون، دەباتە نێو کایەیەکی ناماتەرییەوە کە مرۆڤ تەنیا بە “لێڕوانینی / نەزەری” دەروون پێی دەگات. ئەم ڕێبازە شوێنێک بۆ ئیمان دەسازێنێت. هەروەها ئەڕیستۆتێلیس دەرفەت دەڕەخسێنێت بۆ ئەوەی “یەکەم بزوێنەر”ی خودایی هاوکات وەک کەرتی ڕێکخراوێکی سەرجەم بوونەوەران دیاربدات، ڕێکخراوێک کە دەشێت سیستەماتیکییانە ئاوەڵا بکرێت و بەمەش ئاوەز پەی پێببات. هەر بەم شێوەیە دەتوانین وای دابنێین کە خودا جیهانی مەغزامەندانە ڕێکخستووە و مرۆڤیش دەتوانێت بە ئاوەز لێی تێبگات، ئەویش چونکە خودا خۆی ئاوەزی پەتییە. لێرە ئێستا شوێنێک بۆ مرۆڤ وەک بوونەوەری ئاوەزمەند دەهێنرێتە گۆڕێ. ئەوجا کاتێک فەلسەفەی چەرخی ناڤین کەوتە دەمەقاڵەی بەتینەوە لەبارەی کرۆکی ئاوەز پەیوەند بە کرۆکی خودا و ئیمانەوە، لێرەدا درزی سەرهەڵداوی نێوان فەیلەسوفان بەزۆریی لەوەدا بوو کە هەر لایەنەیان جەختی لە میراتەکەی پلاتۆن یان ئەڕیستۆتێلیس دەکرد. لە کۆنتێکستی ئیسلامییانە و کریستیانییانەی چەرڤی ناڤیندا تەنیا ژمارەیەکی کەمی فەیلەسوفان بە پرسیارە ڕادیکال و تێزەکانیان چوونە دەرەوەی هزرینی ئۆنتۆلۆگییانە، لێرەشەوە ڕێیان خۆش کرد بۆ شوێنگرتنەوەی ئەو جۆرە هزرینە ناوبراوە. سەرەتا لە فەلسەفەی ئەرەبی-ئیسلامیدا بەڕوونی جەخت دەکرا لە میراتی نوێپلاتۆنی.
نوێپلاتۆنیزم لە ئەنتیکەى دەمەو کۆتاییدا (درەنگدا) دوایەمین هەوڵێک بوو بۆ ئەوەی هزرى پلاتۆنى و ئەڕیستۆتێلى بە شێوەیەکى سیستەماتیکى و لەسەر پرنسیپى یەکانە پێکەوە بگونجێنرێن. لێرەدا هەروەها فەلسەفەی دیکەش کە لەژێر کاریگەریی هزرڤانانی مەزنی گریگیدا بوون، وەک ستۆئایکی و گنۆستیکییەکان کە پاڵهێزی خۆیان نارد، ڕژانە نێو نوێپلاتۆنیزمەوە. ئەوجا گەرچى پلۆتین (205-270) دامەزرێنەرى نوێپلاتۆنیزم نییە، وەلێ بە یەکەمین و گرنگترین نوێنەرى دادەنرێت. پلۆتین، خۆگرێداو بە پلاتۆنەوە، ئەم تێڕوانینە ڕادەگەیەنێت: بوونى “پەتى” تەواو هۆشەکییە، بوونێکی بەدەرە لە ماتەری، ئەوجا گەرچی مرۆڤ لە دەروونی خۆیدا پەیوەندیی بەو بوونەوە هەیە، سەرەڕای ئەوە تەنیا بەناڕۆشنی هەستی پێدەکات، تەنیا “هەناسە”یەکى ئەو بوونە ئاگامەندانە دەناسێتەوە. پلۆتین لە خۆى دەپرسێت کە داخۆ چۆن ئەم کێماسەی مەئریفەی پەتى ڕوون بکرێتەوە، لێرەشدا سەرەتا بۆی خویا دەبێت کە جیهانى ماتەریانەی ئەزموونکردنمان لەژێر ڕکێفى سەرهەڵدان و لەناوچووندایە (فانییە)، بە پێچەوانەشەوە گەردوون و ڕێکخراوییەکەى (گریکەکان لە کۆسمۆس دەدوان) هەمیشەیین. گەردوون لێرەبوون و ڕێکخراویى خۆى وەک سەرجەم دەپارێزێت، جا گەرچى کەرتەکانى تایبەتن بە لەناوچوون. لەم تێڕوانینەوە دوو دەرئەنجام بۆ پلۆتین دەکەونەوە: یەکەم، ئەوە کە نافانی و ئەزەلییە، دەبێت هاوشێوەى ئەوە کە فانی و کاتەکییە، شوێنێکى چەسپى لەنێو ئەم ڕێکخراوەدا هەبێت؛ دووەم، دەبێت نافانی چۆنێتییەکى دیکەی، واتا باڵاترى لە ئەوە هەبێت کە فانییە. بەم شێوەیە دوو ئەدگاری نوێپلاتۆنیزم کە سەرەتا بە لێڕوانینێکى رواڵەتی وەک “نافەلسەفەیى” و ئێسۆتێریکییانەی پەرۆشمەند بۆمان دەردەکەون، چە وەک زانستى جددى و چە وەک بەشێکى دابی فەلسەفاندنى پلاتۆنى-ئەڕیستۆتێلى ڕووندەبنەوە.

ڕێکخراوی “جیهان” کۆسمۆلۆگیانەیە، گشتگیرە، هەروەها “پلە”ییە لە بوونی نافانی و پەتییەوە بەرەو ژێر ڕووەو لێرەبوونی فانی کە تەنیا ماتەریانەیە. بەم ڕێیەوە لە فەلسەفەی نوێپلاتۆنیدا ئاخافتن لەبارەی “کایە” کۆسمۆلۆگییەکان واتای فەلسەفەیی وەردەگرێت. ڕێکخراوی ماکرۆکۆسمۆس پێکەوە لەتەک ڕێکخراوە نافانییەکانی ئەستێرەکانیدا، بەرەو ژێر ڕووەو جیهانی بگۆڕ کە ئێمە لەسەری دەبزوێین، لەو ڕێکخراوەدا وێنەدەدرێتەوە کە ئێمە خۆمان وەک بوونەوەری هزرڤان لەژێر ڕکێفیداین. لێرەبوونی ماتەریانەی جەستەییمان بریتییە لە پلە فانییە نزمترینەکەی بوون، بە پێچەوانەشەوە ئاوەزمان یان هۆش ئاڕاستەیەکی ڕووەو بوونی نافانیی پەتی وەرگرتووە.

تێڕوانینی ڕێکخراوی گەردوون کە کایەى جیاواز لە خۆ دەگرێت، دەگەڕێتەوە بۆ فەلسەفەى سروشت ی گریکى لە قۆناغی کلاسیکییدا، وەلێ بەتایبەتى بۆ ئەڕیستۆتێلیس، کە هێڵی سووڕانەوەی بۆ پلانێتەکان دانا، واتا کایەى (سفێری) تایبەتی دانا کە پلانێتەکان لەسەریان دەبزوێن. ئەڕیستۆتێلیس بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم بزووتنە وای گریمانە کرد کە “سفێرگەلى هاوکێش” هەن و کاریگەری لەسەر یەکدى دەنوێنن. وەلێ بەگوێرەی ئەم گریمانەیە دەبوو سەرجەم بزووتنەکانى پلانێتەکان لە کۆتاییدا بگەڕێنەوە بۆ دەرەکیترین کایە کە خۆیشى لە لایەن “بزوێنەرى نەبزۆکەوە” بزوێنرابوو، هێندە نەبێت کە نەدەشیا ئەم بزواندنە میکانیکییانە بەربخرێت، چونکە دەبوو “یەکەم بزوێنەر” فۆرمێکى ناماتەریانەی (هۆشەکییانەى – و) هەبێت کە ئیدی لە لایەنى خۆیەوە نەبێتەوە بە کەرتى پەیوەندییەکى هۆ-ئەنجام. کەواتە ئایا بە چە ڕێیەکەوە بزووتنەکە هێنرایە گۆڕێ؟ نوێپلاتۆنیزم وەڵامێکى سەرنجڕاکێشى ئەم پرسیارەی دایەوە: ئەوە بەڕێى خودى “ژیان”ـەوە، بە گریکى بەڕێی پسیهێ-وە (psyché) ڕووی دا، واتا بەرێی ئەوەوە کە ئێمە بۆ دەروون وەریدەگێڕین. کەواتە “زیندە” یان “دەروون” لە باڵاترین کایەوە پلە بە پلە دەڕژێتە خوارەوە. ئەم ڕژانە ناودەنرێت “ئێماناسیۆن” (Emanation). لەم ڕوانگەیەوە یەکەم بنەڕەتی سەرجەم بوون خۆى لەسەر باڵاترین پلەکەى ڕێکخراوى گەردوون دەبینێتەوە. ئەم یەکەم بنەڕەتە دەبێت لە ڕووى چۆنێتییەوە ئەوەکەیەکی تەواو جیاواز بێت لە پلە نزمترەکانى بوون، بۆیە ئێمە کە وەک مرۆڤ بە پلەى ماتەرییانەی بوونەوە گرێدراوین و پلەیەکى نزمترە، تەنیا بە شیفرە (Chiffre) دەتوانین ئەو یەکەم بنەڕەتەی بوون دیارى بکەین: وەک “یەک-ى هەرە سەرەتایى”، ئەویش چونکە شیاوی دابەشاندن نییە بەسەر کەرتگەلی دیکەدا و هەروەها لەژێر ڕکێفى هیچ دۆخگۆڕییەکدا نییە؛ یان ئێمە ئەو وەک “ئەبسولوت” (لێجیابۆوە) دیاری دەکەین، چونکە ئەو گشتگیرە و بەمەش لە توانستى سنووردارى هزرمان جیابۆتەوە. “یەک-ى هەرە سەرەتایى” خۆی لە خۆیدا شتێکى سەرجیهانییە، ترانسسێندێنتە، بۆیە لەخۆڕا نییە کە نوێپلاتۆنیزم خوازەی “تیشک”ی بۆ بەکاردەهێنێت: یەک-ى هەرە سەرەتایى بریتییە لە تیشکى پەتى کە ئێمەى مرۆڤ کوێر دەکات. وەلێ پلۆتین هەروەها یەک-ى هەرە سەرەتایى ناو دەنا “بابە”، بەمەش نزیک دەبینەوە لە ڕاڤەکردنی تایستییانەى هەرە یەکی سەرەتایی وەک خودایەکى کەسەکى.

بەدووى یەکەم بناغەى بووندا بینایەکى پلەیى شۆڕدەبێتەوە تا دەگات بە لێرەبوونى “تاریک”: لێرەبوونى ماتەرییانەی پەتی.
کایەى یەکەمی “خودایانە”ى تیشک لە کایەکەی دیکەدا وەک هۆشى پەتى (نووس / nus)، یان وەک هزری ڕەها، دیاردەدات. هۆشى پەتی، هزرى ئیدێ پەتییەکانی سەرجەم بوون بەرجەستە دەکات. ئیدێ پەتییەکان لە پێناوی بەماتەریکردنى خۆیاندا دەڕژێنە نێو زیندەوە، واتا نێو دەروونى جیهانەوە. بەم شێوەیە یەک-ى هەرە سەرەتایى، بە نێوەندیاریی هۆش، خۆی بەزیندوویى لەنێو دەروونى جیهاندا پێشان دەدات. کەواتە خودا، یان یەک-ى هەرە سەرەتایى، سێبارە لەنێو جیهاندایە: وەک تیشکی پەتى و ڕەها (ئەبسولوت)؛ وەک هۆش کە ئیدێ پەتییەکان بەرجەستە دەکات؛ هەروەها وەک دەروونى ژیانخەرەوەی جیهان. ئەم بنەڕەتە دەرفەتی بۆ تیۆلۆگیى کریستیانەتى ڕەخساند کە بە بڕوا بنەماییەکەی خۆی لەمەڕ سێ-یەکانە زۆر بەچاکی لەتەک نوێپلاتۆنیزمدا یەکبگرێتەوە. بە هەر حاڵ، پاشان ڕەوتى پلەکان بەرەو خوارتر شۆڕ دەبێتەوە تا دەگات بە ماتەریى نەفۆرمێنراو. پلۆتین ئەم ماتەرییە نەفۆرمێنراوە هاوچوو دادەنێت بە تاریکیى ڕەها و خراپە. ئا لێرەدا مۆدێلێکی هزرینی گنۆسیس تێکەڵ بە فەلسەفەی نوێپلاتۆنی دەبێت. “گنۆسیس” (کە بە گریکی واژەیەک بوو بۆ “مەئریفە”) بە دیدی کلێمێنس ی ئالێکساندریایی (150 تا نزیکەی 215) مەئریفەی خودا بوو بەپاڵ کرداری پابەندی ئیمانی کریستیانییەوە. وەلێ گنۆسیس هەروەها واتای هەڵوێستێکی ئایینی-فەلسەفەیی دەگەیەنێت کە لە ئەنتیکەی ڕۆمیدا هاتە ئاراوە و دەیویست بەڕێی “ڕوانینی / نەزەر”ی میستیکییەوە بە خودا بگات نەک بەڕێی مەئریفەی ئاوەزمەندانەوە. بەمەش گنۆسیس دەبێت بە شێوەیەکی “زانینی نهێنی” کە تەنیا موختاران دەتوانن پێی بگەن. لایەنی هاوبەشی سەرجەم ڕێبازە گنۆستیکییەکان بریتی بوو لە دوالیزمی چاکە و خراپە کە تێیدا چاکە وەک خودایەتی و هۆشەکێتیى پەتى، وەلێ خراپە وەک ماتەری و ئارەزووەکان کە خودی ماتەری وروژێنیان بوو، دیاری دەکران. بێگومان مرۆڤ پابەندی هەردووکیانە، سەرەڕای ئەوە دەبێت بۆ خەڵاس (ڕزگاربوون) لە لەشى ماتەریانەی گوناهبار تێبکۆشێت. ئەوجا نوێپلاتۆنیزمیش تێڕوانینێکى هاوشێوەى هەیە: ئامانجى مرۆڤ جیابوونەوەیە لە لەشەکێتیی خۆی – لەشەکێتی کە “تاریکی” و “خراپەى” ڕێکخراوى بوون بەرجەستە دەکات. وەلێ ئێستا کۆسمۆلۆگیى نوێپلاتۆنى ڕەوتى پلەکان هەڵدەگێڕێتەوە، ئەمەش جێی سەرنجە، چونکە لێرەدا دەتوانین کۆسمۆلۆگییەکە بە تێلیۆلۆگى (هۆئەنجامناسی) دابنێین، ئەویش چونکە ئامانجێک (تێلۆس-ێک) بۆ مرۆڤ و جیهان دادەنێت. ئاخر چۆن هەر کایەیەک دەڕژێتە نێو هەر فۆرمێکی نزمترى بوونەوە، مرۆڤیش بە هەمان شێوە دەتوانێت ڕێگەى بەرەڤاژ بگرێتە بەر: بەهێزى ئاوەزى بۆی دەلوێت خۆى لە لەشەکێتییەکەى و بەمەش لە خراپەی نێو لەشی ئازاد بکات و بگات بە ڕوانین لە یەک (ئەلئەحەد): لە خودایەتى. وەلێ ئەم تێپەڕکردنە لە جیهانی ماتەری بە هیچ شێوەیەک لاى نوێپلاتۆنییەکان هەڵپەچێتییەکى جەمبوو (ئیسۆتێرى) نییە، بەڵکو زۆرانێکە لە پێناوی زانیندا، بێگومان زۆرانێک کە بە ئەڕیستۆتێلیس مەشقی پێکراوە: بریتییە لە فەلسەفە وەک زانستى تەواوەتی، هێندە نەبێت کە لە کۆتاییدا (جیاواز لە ئەڕیستۆتێلیس) ئاماژەیەکى هێور ڕووەو لێرەبوونی “بزوێنەرێکى نەبزۆک” خۆی نابینێتەوە، بەڵکو ئەزموونێکی میستیکی (تەسەوفی) لەو کۆتاییەیدایە، یان ڕوانین لە خودا هەیە کە مرۆڤ تەنیا بە پشتکردنە جیهان و بە زوهد پێیدەگات.
نوێپلاتۆنیزم وەک بەرنامەیەکی سیستەماتیکییانەى مەزنى ڕوونکردنەوەى جیهان دەردەکەوێت کە خۆی بە فەلسەفاندنى پلاتۆنی و ئەڕیستۆتێلییەوە گرێ دەدات، وەلێ هاوکات توخمگەلى دوالیزمێکى مێتافیزیکى و مۆرالى لە خۆ دەگرێت، دوالیزمێک کە دەبێت بە دوژمنکاریى لەش و وەرگرتنی شێوازی ژیانى زاهید (ئاسکێزى) و ئەزموونى میستیکی. بەتەواوەتی ئا لێرەدا بوو گرنگیدانە تایبەتییەکەى فەیلەسوفانی ئەرەبی-ئیسلامى بە نوێپلاتۆنیزم. ئاخر نوێپلاتۆنیزم شیاوی وەرگرتن بوو چە وەک بەردەوامیپێدان و چە وەک دەرخستەی چارەسەر بۆ ئەو دانوستاندنانەی تیۆلۆگیى سەرەتای ئیسلامی و موتەکەللیمونەکان کە سەبارەت بە کرۆکى خودا و ئافرێنراوەکەى، هەروەها سەبارەت بە پەیوەندیى مرۆڤ و زەینى مرۆڤ بە کرۆکى خوداوە، بەردەخران. وەلێ جێی سەرنجە کە “ترۆپک”ى ڕێکخراوە کۆسمۆلۆگییە نوێپلاتۆنیزمییەکەى جیهان لە دیدى ئیسلامییەوە پڕکێشە بوو، چونکە زۆر دەشیا ئەو ترۆپکە چە وەک هێمای سێ-یەکانەى کریستیانەتی و چە پانتایستییانە راڤە بکرێت، بەمەش خودا قادیرە ئافرێنەرەکەى قورئان بهیچێنرێت (نەفی بکرێت). لێرەوە چەند پرسیارێک سەریانهەڵدا و هیچ نەبێت یەکەمین هزرڤانە سیستەماتیکییە مەزنەکانى فەلسەفەى ئەرەبى-ئیسلامى کاریان تێدا کردن: ئایا چۆن ڕژانى یەک-ى هەرە سەرەتایى، واتا خودایەتى، بۆ پلەکەى دی ڕوودەدات و ئەوجا بە پێچەوانەشەوە ئایا چۆن ئێمە لە هەنگاوی هۆشى مرۆڤ ڕووەو “نەزەر / ڕوانین” لە ڕەهایەتی (ئەلموتڵەق) تێبگەین؟

مێتافیزیک و تیۆریى زەین لاى ئەلکندى

کندى بەهێزتر لە فەیلەسوفانى پاش خۆى هەوڵ بۆ بەیەکگەیاندنی پەیامى قورئانى و فەلسەفەى گریکی دەدات. ئەو لەنێو فەیلەسوفانی بەواتای ئیسلامیدا تاکە فەیلەسوفێکە کە تێڕوانینى ئەڕیستۆتێلیس سەبارەت بە ئەزەلییەتى جیهان ڕەتدەکاتەوە و ئافراندنێک لە هیچەوە (ئێکس نیهیلۆ / ex nihilo) وەردەگرێت، چونکە تەنیا ئەم تێڕوانینە بە خودا ئافرێنەرەکەى قورئان دەگونجێت. بێگومان ئەم خۆزگەیەی کندی بۆ یەکێتیى نێوان ئیمان و ڕوونکردنەوەى فەلسەفەییانەى جیهان ناگەڕێتەوە بۆ ناچارییەک بەرانبەر زانا ئۆرتۆدۆکسەکانى ئایین، هەروەها هەڵوێستێکى هەلبازانە نییە بەرانبەر ئەوان، بەڵکو نیشانەى ئیماندارییەکى قووڵە. جگە لەوە کندی زۆر بەبایەخەوە دەیویست سیستەماتیکییانە ئیدێگەلی فەلسەفەیی دیاری بکات، ئەمەش تەنیا بەوەدا نابینرێت کە هەوڵی دا ژمارەیەکی زۆر فەیلەسوفی گریکی بۆ ئەرەبی وەربگێڕرێن، بەڵکو هەروەها ڕێبەرییەکەشی بۆ نووسینی “لەبارەی یەکەم فەلسەفە” هەواڵێکمان لەو بارەوەیە پێڕادەگەیەنێت. ئاخر ئەو لەم نووسینەیدا گەڤی خوێنەر دەکات کە “لە هەر سەرچاوەیەکی خوازراوەوە، جا گەر تەنانەت هینی نەوەکانی ڕابوردوو و گەلانی دیکە بێت”، تێڕوانین هەڵبهێنجێت. بە دیدی ئەو فەلسەفە بریتییە لە “ناسینى سروشتى ڕاستینەى شتەکان تا ڕادەی بڕکردنی توانای مرۆڤ بۆ ئەو ناسینە”، هەروەها نابێت هیچ ئاستەنگێک لە بەردەم ئەو مەبەستەدا هەبێت(1). باوەجو، وەک کندی دەبێژێت، فەلسەفە لە سەرئەنجامدا هەر بەو تێڕوانینە دەگات کە پێشتر پەیامەکەى قورئان گەیاندوویەتى، ئەمەش هەروەها یەک-ى هەرە سەرەتایى، واتا خودایەتى، دەگرێتەوە. بێگومان کندى لێرەدا تەنیا پێی دەکرێت ئاماژە بۆ ئەوە بدات کە ئاوەزى مرۆڤ لە توانایدا نییە هیچ لەبارەى کرۆکى خودا ببێژێت، لەم تێڕوانینەشدا پەیڕەوی هزرڤانە نوێپلاتۆنییەکانى کریستیانەتیى سەرەتا دەکات کە گۆتبوویان، ئاخافتن لەبارەى خودا کارێکی نەشیاوە. ئەم شێوازەی ڕاڤەکردن کە لە مێژووى فەلسەفەدا ناونراوە “تیۆلۆگیى نێگەتیڤ”، فەیلەسوفانى ئایندە ڕەتیان کردەوە، چونکە بە دیدی ئەوان دەرفەت بە وەڵامدانەوەی پرسیارە فەلسەفەییەکان نادات.
کندى زۆرتر بە تیۆرییەکەی خۆی لەمەڕ زەین کاریگەریى لەسەر فەلسەفەى ئیسلامى نواند. ئەو لێرەدا هەرەمى پلەییانەى بوون کە لە نوێپلاتۆنیزمدا گۆڕان پێدراوە، هەڵدەگێڕێتەوە، واتا لەژێرەوە بەرەو ژوور دەڕوات. دەرچەی پرسیارەکەى کندى لەم پەیوەندییەدا ئەمەیە: ئایا چۆن زەینى مرۆڤ کە پابەندی ماتەرییە، دەتوانێت بە هۆشى پەتى (نووس) بگات؟ کاتى خۆى ئەڕیستۆتێلیس جیاوازیى کردبوو لە نێوان دوو فۆرمى زەیندا (De anima III, 430a): زەینى چالاک (intellectus agens / activus) و زەینى ناچالاک یان موئاناتاوی (intellectus passivus). زەینى چالاک بریتییە لە چالاکیى کرۆکى و مەئریفە دەخاتەوە، بە پێچەوانەشەوە زەینى ناچالاک تەنیا وەرگرە (rezeptiv)، واتا تۆمارکەرە و بە جیهانى ماتەرییەوە گرێدراوە. وەلێ، وەک کورت فلاش دەبێژێت، ئەم کۆنسێپتە پەیوەند بە ئەڕیستۆتێلیسی زاناى ئەزموونەوە نەک تەنیا “گوزارشتێکى سووڕهێنەرە”، بەڵکو هەروەها پرسیاریش سەبارەت بە کرۆکى زەینى چالاک دەخاتەوە: ئایا زەینى چالاک نزیکەى زەینێکى خوداییە، ئەویش چونکە تەنیا بەهۆى چالاک-بوون-ییەوە “خودى خۆیەتى”؟ کندى ئەم جیاوازیکردنەى ئەڕیستۆتێلیس لە نێوان زەینى چالاک و زەینى ناچالاکدا دەهێنێتە نێو فەلسەفەى ئیسلامییەوە، هاوکات دەیەوێت خۆى لە کێشەى کۆنسێپتەکەی ئەڕیستۆتێلس لابدات، ئەویش بەوە، کە تێگەى زەین پتر ورد دەکاتەوە و پلەی دیکە وەک نێوەندیار لە نێوان زەینى چالاک و ناچالاکدا دادەنێت: “یەکەمیان زەینی چالاکە؛ دووەمیان زەینێکە کە شیمانەییە / هێزەکییە (پۆتێنسیەلە) و لەنێو دەرووندایە؛ سێیەمیان وەرگۆڕینى ڕەوشە شیمانەییەکەى نێو دەروونە بۆ ڕەوشی کردەکی (ئەکتوالێتى)؛ چوارەمیان زەینێکە کە دەتوانین لەبارەى ببێژین: ئەو خۆی بەیان کردووە” (al-Kindi, 1950, 353).
کەواتە زەینى چالاک لاى کندى هەمیشە وەک باڵاترین پرنسیپ لەنێو شتەکاندا ئامادەیە، هەروەک ببێژین، ئەم زەینە ئاوەزی پەتییە، ئاوەزی تیۆرییانەیە، یان بریتییە لە نووس. زەینى چالاک ئاڕاستەیەک ڕووەو جیهانى هۆشەکى (ئینتەلیگیبل) وەردەگرێت، واتا ڕووەو ئەو جیهانە کە دەبێت بەگوێرەی پارادیگماى ئۆنتۆلۆگیانە وەک کرۆکى گشتى، وەک فۆرمى پەتیى بوونەوەر (2)، لێی تێبگەین. بە شێوەیەکی دی ببێژین: زەینى چالاک “لە دەرەوە” دێت و کاریگەری لەسەر زەینى مرۆڤ دەنوێنێت، واتا سەرەتا کار دەکاتە سەر پلەى دووەم. ئەم پلەیە دەرووندارە، دەروونیش (psyché) بۆ فەیلەسوفە ئەرەبییەکان هەروەها واتاى “ژیان”ى دەگەیاند. دەروون “وەک کرۆک یەک-ە؛ گەوهەرى دەروون هاوشێوەی گەوهەرى خودایە، هەر وەک چۆن تیشکى خۆر هاوشێوەی خۆرە” (, 2731950al-Kindi ). کەواتە لەنێو دەرووندا بەشیمانەیى / هێزەکییانە زەینى پەتى، چالاک، دانراوە. ئەوجا سێیەم پلەى هزر پەیوەندییەک لە نێوان هەردووکیاندا دەهێنێتە گۆڕێ، واتا لە نێوان کایەى زەینى چالاکى دانراوی نێو دەروون و کایەى زیندەدا، واتا کایەى بزواو و پابەندی سروشتدا. ئەوجا کندى فۆرمێکى دیکەى زەین دەداتە پاڵ سەرئەنجامى ئەم پەیوەندییەى نێوان زەینى پەتى و کایەى زیندە، کە بریتییە لە بەیانبوونی پەیوەندییەکە. ئێمە بەڕێی بەیانبوونی پەیوەندییەکەوە دەتوانین ئەو زانینە هۆشەکییە بناسینەوە کە خۆى لەنێو جیهانى بەرجەستەیی شیاوی دەرککردندا دەبینێتەوە. کندی لەسەر ئەم پلەیەی زەین زانستەکان و فەلسەفە یان پەیامهێنی دادەنێت. بێگومان کندی بەم مۆدێلە هێشتا هەر وەڵامى ئەو پرسیارە ناداتەوە کە داخۆ چۆن دوایی پەڕینەوەکە لە مەئریفەی سێنسییەوە ڕووەو مەئریفەی هۆشەکى ڕووبدات. ئەو پەرە بە پلەکانى زەین دەدات، وەلێ کارێکی بەم چەشنە هیچ لە پاڵیەکیی زەینەکان ناگۆڕێت گەر هاتوو ڕووننەکرێتەوە کە داخۆ چۆن خودی پلەکان بتوانن لە یەکدییەوە بێنەگۆڕێ. ئێمە دەتوانین هۆی دەلاقەکان کە لەنێو فەلسەفە سیستەماتیکییەکەى کندیدان، بۆ ئەوە بگەڕێنینەوە کە بەرهەمەکەی ناتەواو بە ئێمە گەیەنراوە. وەلێ هەروەها دەتوانین ڕەوایانە گومانی ئەوە لەو هزرڤانە مەزنە بکەین، کە ئەو ئاگامەندانە وەڵامدانەوەى فەلسەفەییانەى هەندێک پرسیارى بۆ خاترى وەڵامدانەوەیەکى ئایینى پشتگوێ خستووە.

3-2 ئەلڕازی و گومانگەرایی فەلسەفەیی
(بڕوانە هەمان ماڵپەڕ – و)

پەراوێز

(1) سیتاتەکە وەرگیراوە لە وەرگێڕانەکەی:
Watt/Marmura 1985, 331, Vgl. al-Kindi 1950, 82 ff.
(2) بەم تێگەیەدا جیاوازیی نێوان پارادیگمای ئۆنتۆلۆگیانە و پارادیگمای نوێسەردەم-مۆدێرنی مێنتالیستی ڕوودەبێتەوە: کانت تەنیا ئەو بابەتانە ناودەنێت “ئینتەلیگیبل” (هۆشەکی، دەرسێنسی) کە “تەنیا بە زەین شیاوی پێشبینیکردنن و هیچ کامێکی لێڕوانینەکانمان ناتوانێت ڕوویان تێبکات” (Prolegomena zu einer jeden künftigen Metaphysik, § 34 Anm.). کەواتە بابەتەکان “کرۆکی هۆشەکین” (Gedankendinge) کە ئاوەزمان بنیاتیان دەنێت بۆ ئەوەی بتوانین گۆزارە لەبارەی دەرککردنە سێنسییەکان دەرببڕین (وەک: پرنسیپی کاوساڵێتی، یان زەروورەی کردار (die Imperative) لە مۆرالدا). بە پێچەوانەشەوە فەلسەفاندنی ئۆنتۆلۆگیانە ئا لێرەدا شوێنی مەئریفەی “ڕەها” و ڕاستییەکان بەسەر کرۆکی جیهانەوە دەبینێت.

سەرچاوە
Geert Hendrich, Arabisch-Islamische Philosophie, Frankfurt / M 2005

تێبینیی وەرگێڕ
ئەم وەرگێڕانانە کە بەدووی یەکدا بڵاودەکرێنەوە، دەگەڕێنەوە بۆ نزیکەی پازدە ساڵ لەمەوبەر بۆ “فێرخوازان”ی بەشی فەلسەفەی زانکۆی ڕاپەڕین.

فەرهەنگۆک

بۆچوون: لای پلاتۆن نزمترین پلەی مەئریفەیە و تەنانەت دەکەوێتە ژێر مەئریفەی دەرککردنی ڕاستەوخۆی بابەتەوە. کە من دەبێژم “بە بۆچوونی من ئەمە ئەوهایە”، لێرەدا من تەنیا وای بۆ دەچم کە ڕەوشەکە ئەوهابێت، وەلێ من هیچ لەبارەی نازانم.
پارادیگما: نموزەج، نمونەیی، مۆدێلی ڕوونکردنەوە، شێوازێکی مەئریفەیی.
ترانسسێندێنت: دەرجیهان، لەوبەر توانستی مەئریفەی مرۆڤەوە.
ترانسسێندێنتکردن: تێپەڕاندن لە کایەی سێنسی، کایەی شیاوی دەرککردن و ناسین؛ هەڵزنان ڕووەو کایەی هۆشەکێتی.
تیۆلۆگی: زانستی توێژەرەوە لە خودا / خودایەتی و کرۆکی ئەو.
تێلیۆلۆگی: زانستی هۆئەنجامی، واتا گریمانە دەکات کە جیهان لە پەیوەندیی هۆئەنجامیدایە؛ هەردووکیان پابەندی یەکدین: هۆ وەک کاریگەری، ئەنجام وەک سەرهەڵداو لەو کاریگەرییەوە.
ڕوانین (نەزەر)ی میستیکی: ئەزموونی نهێنیئامێزی دیتەنییانەی خودا (بۆ نموونە لە تەسەوفی ئیسلامیدا).
ستۆئایک: ستۆئا مەدرەسەیەکی فەلسەفەیی گریکی بوو دوای ئەڕیستۆتێلیس (بەگشتی دوای قۆناغی کلاسیکی). مەدرەسەکە بەتایبەتی ئێتیکی (ئەخلاقناسی) بوو و ڕوونی دەکردەوە کە چۆن مرۆڤ یەکگرتۆوە لەتەک “خۆی” و “سروشت”دا بژی، هاوکات لەدژی سۆزەکانی کارا بێت تاکو بەو مەئریفەیە بگات. ستۆئایکییەکان خۆیان هەروەها لە سیاسەت بەدوور دەگرت.
سیلۆگیزم: زانستی قیاس، دەرئەنجاماندن. لە دوو پێشدانراوەوە (پرێمیسەوە) کە تێگەیەکی نێوانییان هەبێت، بەزەرووری دەرئەنجامێک دەکەوێتەوە: “سۆکرات مرۆڤە”، “مرۆڤ بمرە”، کەواتە: “سۆکرات بمرە”. سۆکرات لە پێشدانراوی یەکەمدا بکەرە (سەبژێکتە)، مرۆڤ پرێدیکاتە (مەحمولە)؛ مرۆڤ لە پێشدانراوی دووەمدا بکەرە، بمر پرێدیکاتە؛ مرۆڤ لە هەردوو پێشدانراوەکەدا تێگەی نێوانییە.
سێنسی: مەحسوس، ئەوە کە بەڕێی سێنسەکانەوە (چاو، گوێ، لووت، هتد) چێدەبێت.
سێ-یەکانە: تیۆلۆگیی کریستیانەتی جەخت لە سێ یەکانە، یان لە سێ-یەکانەیەک دەکات کە بریتین لە: خودا جارێک وەک “بابە”ی ئاسمان کە مرۆڤان دەپارێزێت، جارێک وەک “کوڕ” (ئیسا)، واتا خودا هاتۆتە نێو مرۆڤەوە، ئەوجا خودا جارێکی دی وەک “هۆشی / گیانی پیرۆز” کە هەمیشە لەنێو کریستیانییەکاندا ئامادەگیی هەیە.
کرۆکی هۆشەکی، یان شتی هۆشەکی / بیرۆکەیی لای کانت بریتین لە “ئیدێکان” کە ئاوەز خۆی بەناچاری دەیانهێنێتە ئاراوە، هەروەها “شت لە خۆدا”.
کلاسیکی: سەر بە کلاس (پۆل)ی یەکەم، هەمیشە چواندوو، هەمیشە هەنووکەیی. کە دەگۆترێت سۆفۆکلێس کلاسیکە، یان بووە بە کلاسیک، مەبەست لەوەیە کە دراماکانی ئەو هەرگیز کۆن نابن. کلاسیک جیاوازە لە “تەقلیدی”، بۆ نموونە مرۆڤ ناتوانێت ببێژێت: “فڵان کلاسیکییە”، “ئەو پارتانە کلاسیکین”.
گنۆستیک: واتا مەئریفە، کۆناوێک بوو بۆ ئەو ئاڕاستانەی کریستیانەتیی سەرەتا لە سەدەی دووەم تا سێیەم کە ئیمانی کریستیانییان بە هەندێک هزری ئەنتیکەوە گرێ دەدا؛ ئەوان دەیانویست بە مەئریفەی خودی خۆ (خودناسین) و جیهانبینیەکی دوالیستی (هۆش و ماتەری) بەهای لەشەکێتی بەرانبەر هۆشەکێتی تا بشێت کەمبکەنەوە، تاکو ئیدی مرۆڤ بەو ڕێیەوە خەڵاسی خۆیی بەدیبهێنێت.
ماکرۆکۆسمۆس: “مەزنە گەردوون”، واتا گەردوونی دەرەکی بە پێچەوانەی میکرۆکۆسکۆس، واتا گچکە گەردوون کە لە ناخی مرۆڤدا شیاوی سەرهەڵدانە.
مۆنۆتایزم: ناساندنی خودایەکی “تاک” و “گشتگیر”، وەک لە ئایینەکانی جوویەتی و کریستیانەتی و ئیسلامدا.
میحنە: بریتی بوو لە “ئینکڤیزیسیۆن”ی ئەباسییەکان کە خەلیفە ئەلمەئمون ساڵی 833 داینا و هەموو کەسێکی ناچار دەکرد پابەندی ڕێبازی دەوڵەت بێت. دەوڵەت دەیسەپاند کە “قورئان دانراوی مرۆڤە” (“خەلق ئەلقورئان”)، بە پێچەوانەی پیاوانی ئایین کە قورئانیان بە پەیڤی ئەڵلا دادەنا. بەتایبەتی موئتەزیلەییەکان جەختیان لە قورئان دەکرد وەک مەخلوق.
مێنتالیزم: مێنتال بەواتای “کایەی هۆش”. مێنتالیزم لە فەلسەفەدا (هەروەها پسیکۆلۆگیدا) گریمانەی سروشتێکی هۆشەکییانەی مرۆڤ دەکات بەپاڵ سروشتی بیۆلۆگییانەی ئەوەوە. سروشتی هۆشەکی خۆی لە زمانێکی گشتگیری هزریندا دەخەمڵێنێت، ئەوە سەربەخۆ لە سروشتە ماتەریالیستییەکەی مرۆڤ (لە نیۆرۆلۆگی).
نووس: ئاوەزی پەتی، یان هۆشی پەتی ی تێکەڵنەبوو بە هەر ڕەوشێکی سێنسی، هەستەکی و ئەندێشەیی.
ئۆڕتۆدۆکسی: پابەندی بە بنەما چواندن پێدراوەکانی ئیدیۆلۆگییەک یان ئایینێکەوە.
ئەزەلی: نەئافرێنراو، هەمیشە هەبوو. بۆ نموونە گەردوونێکی نەئافرێنراو لە لایەن خودایەکەوە. ئەمە تێڕوانینی ئەڕیستۆتێلیس بوو و لەتەکیدا فارابی، ئیبن سینا و ئیبن ڕوشد هاوڕا بوون.
ئیدێ: وێنەی هۆشەکی.
ئێسۆتێریک: هەموو ڕێبازە میستیکییەکان (نهێنیئامێزەکان) دەگرێتەوە، وەک تەسەوف، کە دەیانەوێت بەنهێنی، مێتافیزکییانە، بە مەئریفەی خودی خۆ بگەن. ئامانجیان لێرەدا بریتییە لە “ڕیالیزەکردنی خودی خۆ” (تەحقیق ئەلزات).

لای زۆربەمان ئەو پێناسەیە لە مێشکماندا چەسپیوە کە ئەدیب و هونەتمەند کەسانی هەستەوەرو هوشیاری کۆمەڵگان و جێی متمانەی گەلن، ئەوان بەشێوەیەکی ناراستەوخۆ کار لە بەرەوپێشبردنی رەورەوەی پێشکەوتن دەکەن و گەل لە فەرهەنگی ئەوانەوە بەهرەمەند دەبێت.
ئەم دەستەواژانەو نموونەی ئەمانە لە بواری تیۆریداو بە تێگەشتنە کلاسیکییەکەی چوارچێوەیەکی جوانن کە دەکرێت لە ناواخندا زۆر پێچەوانە بێت و بگرە شوێنی مێشومەگەزو بۆگەنیی بێت، بۆ نا؟ گەر ئەدیبان لە پێشەوەی شۆڕشی فەرانسادا سیمبوڵی بەرخۆدان و گۆڕان بووبن ئەوا زەمەنەکە لای ئێمە زۆر پێچەوانە بووەتەوەو باڵی رەشی گەندەڵی سەرەتا لە ناواخنی زۆربەی ئەدیباندا رەنگی داوەتەوە(بە تایبەتی ئەوانەی پێگەیەکی وێژەیی بچوك یان گەورەیان هەبێت). ئەم گوتانە رەنگە کەسانێكی لەخۆبایی و تیۆریست توڕە بکات، بەڵام لە هەمان کاتدا راستییەکن تاکو نەدرکێنرێن ئەوەی ژێر بەڕە نایەتە سەر بەڕەو راست و چەوتی بۆ خەڵك و خوێنەران ئاشکرا نابێت. ئەو کاتە گۆڕانی بنەرەتی لە سیستەمی ژیاندا روو دەدات کە ئەدیبان راستگۆیانەو مرۆڤدۆستانە مامەڵەیان کرد، ئەو کاتە دەتوانن ببنە نموونەیەکی جوانی پێشەنگ بوون. ئەو کاتە وتەکانیش کاریگەرییان دەبێت کە لە دژی دۆخە باوە چەقبەستووەکە باهۆزێك هەڵبکات هەموو ناوە قەبە و قۆرخکاران و لافوگەزافی ئەدیب بوون و هونەرمەند بوونی ئەوانە داماڵێت کە بوونەتە بارێکی قورس بەسەر شانی وشەو فەرهەنگ و سەلیقەی ئەدەب دۆستانەوە.

دوو حیزب لە دوو زۆنی جیاوازدا هەموو خوێنڕشتن و ستەم و چاوبەست و خیانەتێکیان بەسەر گەلی داماودا تاقیکردەوە ئەنجا بەریان بۆ سێبەر-قەڵەمەکان و پاشکۆکانیان چۆڵکرد کە لە پاشماوەی دزی و گەندەڵییەکان بخۆنن و ببنە چاو ساغ و پاکانەکارانیان، قەڵەم بەسەدتە پوچەکانیش شانازی ئەوەیان بۆ دەمێنێتەوە سێڵفی لەگەڵ ئەو تاوانبارانەدا بگرن کە لە قۆناغەکانی داهاتووی مێژوودا دەردەکەوێت چ دەعباو جانەوەرێك بوون. بەڵام کۆلکە ئەدیب و ئەوانەی لە بەخشین پوکاونەتەوە ئامادەن نەك ویژدان بەڵکو هەڵوێست و خۆشیان بفرۆشن لە پێناوی بەرژەوەندی گیرفان و پلەی خۆیاندا و هەمیشە لەو گێژاوی نیفاقەدا بتلێنەوە کە نووسینەکانیان لێوەی دەدوێت.

دەزگای سەردەم و ئەوانەی بزنسەکەی بەڕێوە دەبەن پشكێكە لەو پانتاییە بەرفراوان و قێزەونەی لە قوڕی گەندەڵییەکی خەستەوە لکاون و بڕوایان بەوە هەیە کە دەڵێت: ئەوەی خۆم بۆخۆم، ئەوەی تۆش دەخۆم. تەنانەت لای زۆرێك نابێت ئەو شاعیرەی ئەو ئاوی گەندەڵی و خۆخۆییەی تیایدا چاند ناکرێت لە گەندەڵییەوە بگلێت ولەکاتێکدا دوای خۆشی کۆمەڵێك مشەخۆری جیهێشتبێت لەسەر رێبازی خۆی، هەموو داهاتەکان لوش دەدەن و تەنانەت جگە لە کتێبی خۆیان هیچی تر بۆ نەنیاس چاپ ناکەن، جا خەمەکە ئەوەیە بە شاعیری نەتەوە ناوبهێنرێت و ببێتە ویردی سەر زاری توتیەکان، ئەمەیە نەگبەتی میللەتی شەوکوێر! ئەمەیە جەهلی توان دوو! لە زۆنەکەی تریش دەزگای رۆشنبیرو چاپەمەنیی زۆرو زەبەندەی وا هەیە دەکرێت ببێتە دەزگایەکی سیخوڕیی بەسەر نووسەرانەوەو زۆر بەلاشیانەوە ئاسایی بێت، چونکە هەمووان دەقیان بەو دۆخە بۆگەنەوە گرتووەو ئەم دیاردانە بووەتە رۆتینێکی رۆژانە لای هاوڵاتییان و کەس تاقەتی خوێندنەوەی گۆڤارە تاقانە تەمەن درێژەکەشیانی نەماوە، کاتێك شتێك نەما لای ئەدیبان ناوی ویژدان و مۆڕاڵ بێت، ئەو کاتە دەستپاکی و راستگۆیی و مەبدەئو هەڵوێست دەبێتە حاڵەتێکی نامۆ. بەڵام جێی خۆیەتی لێرەدا ستایشی ئەو کەمە ئەدیب و نووسەرو هونەرمەندانە بکەین کە هێشتا خۆیان نەدۆڕاندووە پێیان خۆشترە لە پەراوێزدا گۆڕ بزر بن نەك ببنە خامەیەکی بێ ئەرزشی خوانی ستەمکاران، ئەوانەی لەو ئۆرگانە حیزبیانەدا گۆشەیان نییە و لافی ئازادی و بێلایەنی و داهێنانیش لێنادەن!

پێنج گوڵی سور(…)
گڕكانێك كاكێشانی سوور كرد
پێنج گوڵی سووری هه‌ڵگرتبوو
به‌موزیكی ره‌وی هه‌ساره‌یی هاتن
له‌په‌لكه‌ زێڕینه‌ی رۆح جیابوونه‌وه‌
به‌گۆگڵی وشه‌ی تواوه‌ی مه‌رگه‌سات
شه‌واره‌یان خسته‌ فه‌زا
پێنج هه‌ساره‌ی عیشقیان ناونا
به‌ئه‌تۆمی زمانه‌وه‌ سنووری مه‌رگ تێكه‌ڵ بوو(…)

پێنج گوڵی سوور(…)
به‌ گێژه‌نگی رۆح و زمان
تونێلی مه‌رگ بوو به‌فۆتۆ
بوون و نه‌بوون به‌هۆمیرۆسی گرێدرا
فه‌زای سێداره‌ی پاكیزه‌یی بوو به‌ زمان:
بوو به‌ فه‌زای ته‌كنولۆژیای رۆحی زه‌مان
لێره‌ له‌م فه‌زایه‌ لێره‌بوونی من و تۆو ئه‌وانه‌
دره‌خت و كۆشكی وێنه‌ وێنه‌ی هه‌ناسه‌یه‌(..)
له‌ئاماژه‌و وشه‌و گریه‌و لایه‌ لایه‌
شاری موزیكی مه‌رگه‌ساتیان پێكهێناوه‌(…)

پێنج گوڵی سوور، رۆیشتن(..)هاتن(…)
له‌ئه‌ستێره‌ ره‌شه‌ی نه‌بوونه‌وه‌ كه‌وتنه‌ خوار
رۆح به‌چرا گۆڕایه‌وه‌
خوێن به‌ ئاگر
به‌سێداره‌ گڕوگاڵ بۆ كۆرپه‌ ده‌كه‌ن(…)

پێنج گوڵی سوور په‌لكه‌ زێڕینه‌ی تاریكین(…)
شانۆیه‌كی ناوه‌خته‌یان نمایشت كرد:
سه‌فی محه‌مه‌دی رچه‌ی سیبریایی بڕی
به‌فه‌لسه‌فه‌ی سیزیف و چرای دانتی
تۆوی كچانی سێداره‌ی هێنایه‌وه‌
فه‌لسه‌فه‌ی مه‌رگ له‌مه‌رگ داده‌هێنێت:
(ئێمه‌ دابڕاوی ره‌وی بیابانی خۆرین
گڕكانی شه‌واره‌یی مه‌رگی مه‌رگ
بۆ ئه‌تۆمێكی گڕوگاڵ)(…)

تابلۆی پاش مه‌رگه‌ی ئه‌نجیلۆ فه‌زایه‌كی هێنایه‌وه‌:
ملوانكه‌و موورو ستیان و ژێركراس و جلی خوێناو(…)
رۆمانی بوركانی كچانی سووریان چاپ ده‌كرد
مستیله‌ی نه‌رمینی كه‌ریمی له‌ كاكێشان هێنایه‌وه‌:
(شارا رۆحمان به‌هه‌تاوی زه‌مه‌ن به‌خشی
بلوێنان چرا داگیرسا)(…)

بازنه‌ی مه‌عسومی سه‌رهه‌نگی بوو به‌ تابلۆ(…)
له‌هه‌ساره‌ی تیژ ڕه‌وییه‌وه‌ گزنگی دا
بانگه‌شه‌ی بۆ كاروانی سیبریا كرد:
(په‌تی سێداره‌ فیلمێكی دازاینی فه‌لسه‌فی بوو
هه‌ڵماقۆی زه‌مه‌ن و بوون و مێژووی ده‌كرد
چه‌نده‌ خۆش بوو په‌تی سێداره‌م خرایه‌ مل
وام ده‌زانی شه‌وی عاشقی بوكێنیه‌)(…)

ملوانكه‌ی نه‌سرینی پاك نییه‌ بوو به‌موورووی ئاودار(…)
له‌ملی دره‌ختی قه‌ده‌ردا په‌خش ده‌كرا
ناخی پاش مه‌رگه‌ی كچانی سێداره‌ی ده‌ڵێته‌وه‌:
ئه‌و وشانه‌ی ده‌بنه‌ هه‌ڵم و
به‌بارانی شۆڕشی سوور داده‌بارێن(…)

كاتژمێری مریه‌می سادقی چركه‌ی هه‌ساره‌ی مه‌رگی كرد(…)
ساتی سفری ره‌وی ئازادی مۆر ده‌كات
به‌ مۆزیكی ره‌وی قه‌ره‌جی ئیتالی
سه‌مفۆنیای بیتهۆڤن و ئاوازی مه‌رگ
سروودی په‌تی سێداره‌ی كچانی سوور ده‌ڵێنه‌وه‌(…)

لێره‌ فه‌زایه‌كه‌ یاخی له‌ ئۆدیبی فرۆئید(…)
سه‌ركێش له‌ سۆبرمانیه‌تی نیتشه‌و
قوڵتر له‌تاعونی كامۆ
رونتر له‌ مورغی سلێمان
بڵند تر له‌شاخی هیمالایاو
سوورتر له‌مێژووی غاندی و هه‌ربرت
ئاهه‌نگی كچانی سووری رۆژهه‌ڵاتی كوردستانه‌
قه‌ڵه‌م بریسكه‌ی گریانه‌
ده‌فته‌ر گڕی بوركانی هه‌ناسه‌یه‌(..)
ته‌كنه‌لۆژیا ئاوێنه‌كانی ناو رۆحه‌
گه‌ردوون له‌ كونی ده‌رزیه‌كا نیشان ده‌دات
به‌ گڕوگاڵی هێرۆگرۆفی
به‌رۆح پانۆرامای ده‌وڵه‌تی مێروولله‌ ده‌كه‌ن
ژینا ئه‌مینی به‌بورجی ئیڤیلی شۆڕشی سوور(..)
به‌رۆمانی كچی پاكیزه‌ی ره‌شه‌با
له‌ته‌كنه‌لۆژیای بووندا چاپیان ده‌كات(…)

27/8/2022 كاتژمێر یه‌كی پاش نیوه‌ڕۆ

گۆرانی: داریوش اقبالی

بە تاوانی عەتر بەخشین

گوڵ گوناهبار کردن

قەترە بە قەترە.. سەر تا خوار

تاڤگە لێک هەڵوەشانن

بە تاوانی هەناسە یان

لەدارم ئەیەی !

لە نێوان چرا و چاوی من

دیوار دروست کردن

لە ترسی هاودەنگی

زنجیر کشانن

لە مل یانی چرا..و

لە ئێمە دەستڕێژ کردن

ئەستێرە داگرتن..و

ئاو‌ێنە شکانن

لە “ساردخانە”(1)ی پڕ لە توڕەیمان

چیت لە توانایە..؛

لە ڕقی پەنگ خواردووی دەنگمان

چیت لە توانایە..!

بە سێبەری داسی رق و قین

گەنم ئەشکەنجە یان

بست بە بستی

كێڵگە هەڕاج کردن

گوڵاڵە زیندانی کردن

پەپولە هەڵوەرانن

خۆر ئەدزی..و

شەو دووبارە ئەکەیتەوە

بەرامبەرمان

بەڵام چیت لە توانایە..!

“””””””””””

(1)= ساردخانە بەو بەشەی خەستەخانە ئەوترێ کە لاشەی مرددوی تیا هەڵئەگیرێ..

زنجيرە وتاری نووسين بەرەو نووسين

( ١ )

لە زنجيرەکانی پێشوو باسمان لەوە کرد کە لە ناو کورد دا هەموو لە رێوە پەنا بۆ شيعر دەبەن کە قورسترين ژانرە، ئێستايش گەرەکە بزانين کەرەستە پێويستييەکانی شيعر چين؟ وتمان سەرەتا و بێ هيچ ئامادەکارييەک تۆ دەبێ بەهرەيەک لە ناختدا هەبێ و گوژم بدات ئەو بەهرە هەڵقوڵاوی رۆحێکی پاکی شاعيرانە بێت، کە ئەو بەهرەت شک برد، يەکەم کار ئەوەيە کە تۆ ژانرێ دەست نيشان بکەی و لە سەری بنووسيت، ناکرێ تۆ کەشێک بی دژە رۆمانسی و شيعری رۆمانسييەت بنووسی، ياخود کەسێکی دژە فيکر بيت و شيعری فيکری بنووسيت ئەو دەمە نە دەتوانيت ئامانج و مەبەستەکەت بپێکی نە بە رۆحەوە دەينووسيت، يانی هەڵقوڵاوی ناخێکی پاک نابێت، پێويستە شيعری شاعيران و رەخنەگران بخوێنيتەوە، تا سەردەرکردوو بيت لە کون و کەلەبەرەکانی شيعر، کارامەییت لە زمانێکی جوانی شيعرييەتدا هەبێت، ئەمە رەنگڕێژێکی ئێستاتيکایی بە دەقی شيعری دەدا، ئەمڕۆ لە شيعردا زمان کۆڵەکەی سەرەکييە، کاتێکيش شيعرت نووسی و تەواو بووی هەوڵ بدە لە گەڵ هاوڕێکانت بەشدار بيت لە کۆڕ و کۆبوونەوەی خۆیی، ئەوەی بۆ شاعير گرينگە لەم رۆژگارەدا فێربوونی بنەما شيعرييەکان و داڕشتنێتی، دوو کۆپلە لە شيعری خەرمانەی مامۆستا ئەحمەد هەردی دێنينەوە بۆ ئەوەی لە سەر کێشی پەنجە بۆ ئێوەی شیبکەينەوە تا ئاشنايەتی پەيدا بکەن لە بڕگەکانی شيعری؛

چ سڕڕێکت لە ناو دڵدا، حەشارداوە بە پەنهانی
کە چاوت چەشنی ئاوێنە وەها بێ پەردە درکانی
ئەزانم دڵ هەيە، وەک مس ، کە ژەنگ دێنێ بە ئاسانی
دڵی تۆ زێڕی تێزابە لە کوێوە ژەنگی هەڵهانی ؟
جگە لەوەی ئێستا دێين برگەکان دەستنيشان دەکەين، هاوکات زانيتان کە دوو دێڕی شيعر دەبێتە بەيت، دواتر شتی ديکەيش ئاماژە پێ دەدەين با بێينە سەر بڕگەکان ؛
چ / سڕ / ڕێ / کت / لە / ناو / دڵ / دا / حە / شار / دا / وە / بە / پەن / ها / نی
کە / چا / وت / چەش / نی / ئا / وێ / نە / وە / ها / بێ / پەر / دە / در/ کا / نی
ئە / زا / نم / دڵ/ هە / يە/ وەک / مس / کە / ژەنگ / دێ / نێ / بە / ئا / سا / نئ
د / ڵی / تۆ / زێ / ڕی / تێ / زا / بە / لە / کوێ / وە / ژەن/ گی / هەڵ / ها / نی
لێرەدا ئەوەيشمان بۆ دەردەکەوێت کە ئەم شيعرە کلاسيکييە، ١٦ بڕگەييە، ئەوەی بۆ ئێوەی تازە دەست پێکردوو گرينگە ئەوەيە بزانن کە وشەی دڵ لە دێڕی يەکەم و سێيەم يەک بڕگەيە، کەچی لە دێڕی چوارەم پيتی ( ی ) بۆ زيادکرا، ( د ) بە تەنها بووە بڕگەيەک، هەروەها لە وشەی ژەنگ کە لە دێڕی سێيەمدا هاتووە يەک بڕگەيە، کەچی لە دێڕی چوارەم بە زياد بوونی ( ی ) ئەميش بوو بە دوو بڕگە( ژەن ) بڕگەيەک و ( گی ) بڕگەيەکی ديکەيە.
لە شيعر نووسيندا هەوڵ بدەن وشە دووبارە ناکەنەوە، تەنها بۆ جوان بەخشی نەبێ، چونکێ دەبێتە مايەی سواوی بێ مانایی لە دەقە شيعرييەکەتدا، کەچی لە هەندێ حاڵەتدا جوانی دەکات و پێی دەوترێ (( جيناس ))؛
(( جيناس ئەوەيە دوو وشە وەک يەک بن، ئەمەيش چوار جۆری هەيە؛
أ / ” جيناسی تەواو ” ئەوەيە پيتەکانی ئەو دوو وشەيە لە چەشن و ژمارە و ريز و سەر و ژێردا تەن بە تەن يەک بن، جا ئەگەر هەردوو وشەکە يەک وشەيی بوون، ئەوا پێی دەڵێن ” جيناسی تەواوی موماسيل ” وەک لەم بەيتەدا؛

شەبەهی زوڵفە شەه گۆنەيە روو گەردانی
بە سەری ئەو کە بە سەودا سەر و سامانم دا
لێرەدا لە نێوانی دوو وشەی ” شەبەه ” دا جيناسی تەواوی موماسيل هەيە.
خۆ ئەگەر يەکێ لە دوو وشەکان لە دوو وشە دروست کرا بێ و ئەوی تريان يەک وشەیی بێ، ئەوا پێی دەڵێن” جيناسی تەرکيب ” وەک لەم بەيتەدا ؛
موتمەئين خاتر و ئەيمەن مەبە هەرگيز لە شەڕی
نەفسی ئەممارە، کە ئەم مارە لە گەڵ تۆ شەڕيە
ب / ” جيناسی ناقيس ” ؛ ئەوەيە يەکێ لە دوو وشەکە پيتێکی لەوی تريان زياتر بێ، ئيتر ئەو زيادەيە لە سەرەتاوە بێ يا لە ناوەڕاست يا لە دوای وشەدا، وەک وشەی ” پووش” و ” پووشوو ” لەم بەيتەدا:
رەقيب و موددەعی وەک پووش و پووشوون
بسوتێنين کە وەک بەرقين، لە بەر قين
ج / ” جيناسی موحەڕڕەف ” ؛ ئەوەيە کە دوو وشە لە هەموو شتدا يەک بن، تەنها سەر و ژێريان جياواز بێ، وەک ” جەنان ” و ” جينان ” ، بە پێی شێوە نووسينی عەرەبی، لەم بەيتەدا؛
جەنانی وەک جينان کردم بە ماوا
حەبيبەی ” ماڵياوا” ماڵی ئاوا
د / ” جيناسی موزاريع ” ؛ ئەوەيە دوو وشەکە وەک يەک بن و تەنها لە يەک پيتدا جياواز بن و ئەو دوو پيتەش کە تيادا جياوازن لە يەکەوە نزيک بن، وەک وشەی ” ديبا ” و ” زيبا ” لەم بەيتەدا؛
کوڕ تازە و تەڕ مادام سادە وەکوو خوشکی بێ
ئەمما کە روا سەبزە ديبا کوڕ و زيبا کچ
ه / ” جيناسی لاحيق ” ؛ ئەوەيە دوو وشەکە وەک يەک بن و تەنها لە يەک پيتدا جياواز بن و دوو پيتەکەش بە تەواوی جياواز بن، وەک سێ وشەت ” ئاسک ” و ” ناسک ” و ” باسک ” لەم بەيتەدا؛
ئەلا ئەی ئاسکی ناسک بە باسک
شکاندت گەردنی سەد شێری شەرزە)) (١)
شيعر دونيايەکی جوانی ئەفڕاندنە، تۆ کە تازە دەست بە نووسينی شيعر دەکەی گەرەکە لە دەقی شيعريدا رەوانبێژی لە بەرچاو بگريت، بۆ ئەمەيش هەوڵ بدە کێشی شيعريت ناڕێک و لاسەنگ نەبێت، چونکی ئەم لايەنە بەوردی سەرنجی دەدرێتێ، بۆ ئەوەی ئێستاتيکا بە شيعرەکەت بدەی ناکرێ و نابێ ئەم لايەنە فەرامۆش بکەی، هاوکات لە گەڵ ئەوەيشدا تواناکانت لە دوا دێری شيعرەکەدا دەربخە واتا دوا دێڕی شيعرەکەت تەواوی ‌‌ه‌ێزی ژانر و بيرۆکەی شيعرەکەت لە خۆ بگرێت، هەم خوێنەر سەرسام دەکەی هەم چێژيشی پێدەبەخشی و وای لێ دەکەی بۆ خۆی بير بکاتەوە و بە دوای بيری تۆدا وێڵ و عەوداڵ بێت، دەکارێ لە بەراييەوە وا لە خوێنەر بکەی تێکەڵ بە شيعرەکەت ببێ و لە گەڵيدا سەما و لەنجە بکات ئاوێتەی ببێ، تا لە پەيام و مەبەستەکەت هەم ورد بێتەوە هەميش تێبگات، کاتێک کە شيعرت نووسی يەکسەر مەچۆ سەر لاپتۆپ و کۆمپيوتەرەکەت و دەست بە نووسين مەکە، ئەگەر بکرێ دەفتەرێکی بەر باخەڵت هەميشە پێبێت، ناو بە ناو چی بە هزرتدا هات ياداشتيان بکە، بە مەرجێک لە چوارچێوەی يەک ژانردا بێت، يەکەی ژانر لە دەست نەدەی، پێش تايپ کردن بە رەشنووس دەست پێبکە ئەوەی مەبەستتە بينووسيت بە يەک وشە دەريببڕە، پاشان زۆر بە وردی و سەرنجەوە ديقەتی ئەو وشەيە بدە و بيری لێبکەرەوە، زۆر شتت دێتە ياد، تۆ کە لە قۆناغی سەرەتای نووسينی شيعردايت دەشێ چەندينجار ئەو رەشنووسە بسڕيتەوە تا دەگاتە پاکنووس کە ئەوە گرينگە و ئيتر دوای پاکنووس دەست بە تايپ کردنی بکە، کێش و سەرواکانيان دەسکاری بکە، هەندێ جار دەکرێ وێنا شيعرييەکانيش دەسکاری بکەيت و وێنای جوانتر نيشان بدەی، هەوڵ بدە خۆ لە بيری ئاڵۆسکاو و جەنجاڵ و سترێسی دوور بخەوە، پشوو بدە، چارە نەکرا، بچۆ درەوە و تەواو ئارامی بە هزرت ببەخشە با وەڕس و نيگەرانت نەکا، بە ئارامی ئاسوودەیی و هزرێکی نەرمەوە وەرەوە سەر نووسينی شيعرەکەت، ئەو کات بە بيرێکی جياواز و نا ماندووەوە دەگەڕێيتەوە و رەنگە شيعرێکی زۆر جوان بنووسيت و دەستخۆشانەت لێبکرێت، ئەم حاڵەتانە لەبەر چاو بگرە تا دەکەويتە سەر پێی خۆت و دوای ئەوە دەبێتە کارێکی ئاسایی و زاڵ دەبيت بە سەريدا.

سەرچاوە ؛
١ / ديوانی نالی /لێکۆڵينەوە و لێکدانەوەی ؛ مەلا عەبدولکەريمی مودەڕڕيس و فاتيح حەبدولکەريم، پياچوونەوەی ؛ موحەممەدی مەلا کەريم. أنتشارات کوردستان ، سنە

چاوخشانێک بەسەر مەترسییەکان و تایبەتمەندییەکانی راپەڕین و وریایی!
نووسینی عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی

هاوکات لەگەڵ بەرەوپێشەوەچوونەکانی ڕاپەڕینی سەرتاسەری خەڵکی ئێران بۆ ڕووخاندنی دیکتاتۆرییەتی مەزهەبیی دەسەڵاتدار، حکوومەتی ئێران لە بازنەشێوازی دیکتاتۆرەکان و لایەنگرانی، دەیەوێت رێڕەوی ڕاستەقینەی ڕاپەڕینی خەڵک بە لاڕێدا بەرێت و ڕێگری بکات لەوەی گەل بە ئاوات و ئارەزووەکانی خۆی بگات.
پێناسەی ڕاستەقینەی ڕاپەڕین لە ئامانج و دروشمی سەرەکی ڕاپەڕیندایە. هەروەها (کلیل)ی سەرکەوتنی ڕاپەڕینیش لە بەدیهێنانی دروشم و خواستی سەرەکیدایە. لە ئێران خەڵک دەیانەوێت ئەم دەسەڵاتە بە تەواوی بڕوخێنن. ئەم داواکارییە هەڵقوڵاو و بەرهەمی هەلومەرجی پڕ لە ئازاری سیاسی، کۆمەڵایەتی، فەرهەنگی و ئابووریی ئێرانی ژێر دەسەڵاتی حکومەتی مەزهەبیە لە ماوەی ٤٣ ساڵی ڕابردوودا و بە “هەڵکەوت” پێنەگەیشتووە بۆ ئەم دروشم و داخوازییە سەرەکییە.
بۆردی ڕاپەڕین!
هاوکات لەگەڵ بەردەوامیی ڕاپەڕینی خەڵک و ئاسۆی رووداوەکان و هەروەها بۆ نیشاندانی تەواوەتی تابلۆی ڕاپەڕین، پرسیار لێرەوە دەست پێدەکات کە دوای ڕووخاندنی ئەم دەسەڵاتە چی ڕوودەدات؟ بە واتایەکی تر کێ دەڕوات و کێ دێت؟ وەڵامێکی ڕوون بۆ ئەم دوو پرسیارە، تۆشە و دینەمۆی سەرخستنی ڕاپەڕینی گەلە بەرەو شۆڕش و دوورکەوتنەوە لە باریکەڕێ و بە لاڕێداچوونی.
دیکتاتۆری ئایینیی دەسەڵاتدار لە ئێران، سامناکترین و ترسناکترین جۆری ڕژێمە دیکتاتۆرەکانە لە مێژووی ئێراندا. هەربۆیە زیانی ماڵی و مرۆیی ئەم حکومەتە لە کۆی هەموو حکومەتە دیکتاتۆرەکانی ئەم سەرزەمینە زیاترە و تا ڕۆژی ڕووخاندنیشی، دەست لە تاوان و تاڵانکاری هەڵناگرێت.
ئێستا ڕووبەڕووبوونەوەی خەڵکی ئێران بەرانبەر بە دیکتاتۆری دەسەڵاتدار پێی ناوەتە دواقۆناغی خۆی و دەنگی تێکشکانی ئێسک و پروسکی دیکتاتۆر لە هەموو شوێنێکی ئێران بەر گوێ کەوتووە. دەبێ چ بکرێت و مەترسییەکان چین و ئاسۆی چییە؟
هەنگاوەکانی دژ بە راپەڕینی گەل!
بە درێژایی مێژوو، کۆنەپەرەستی و ئیستعمار (کۆلۆنیالیزم ) هەمیشە دژی بەرژەوەندییەکانی خەڵکی ئێران بووە. ئەگەر بتوانن، بە میتۆدی سەربازی و مەیدانی ڕاپەڕین سەرکوت و بێدەنگ دەکەن. ئەگەر نەتوانن، پەنا دەبەن بۆ لادان لە ڕێڕەوی ڕاستەقینەی ڕاپەڕین و دابەزاندن و کاڵکردنەوەی دروشم و داواکارییەکانی خەڵک. ئەوان توقاون لەوەی “راپەڕین” بگاتە ئاستی”شۆڕش” و “دیکتاتۆر ڕووخان”. هەر لەبەر ئەم هۆکارەشە هەوڵ دەدەن بە شێوازی جیاواز ئاڕاستەی ڕاپەڕینی جەماوەر بۆ ڕووخاندنی دیکتاتۆر بگۆڕن بەرەو “ئیسڵاحات و چاکسازی و مانەوە”ی ئەم ڕژێمە.
ئەگەرچی راپەڕینی خەڵکی ئیران لە ساڵی ١٣٥٧ (1979) زۆر جیاوازە لە راپەڕینی ئەمڕۆی خەڵکی ئێران، بەڵام یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی ئەوەیە کە ناحەزانی خەڵکی ئێران، توانیان لە پیلانێکی گەورەدا “خومەینی” وەک “سەرۆکی شۆڕش” بناسێنن و ئەم لایەنە خوێنڕێژ و کۆنەپەرستە بخەنە سەرە کورسیی دەسەڵات و مەسێری ڕاپەڕینی دژە پاشایەتیی خەڵکی ئێران بە تەواوی بە لاڕێدا بەرن و دیکتاتۆرییەتێکی زۆر خراپتر لە دیکتاتۆری پێشوو لە ئێران بسەپێنن بەسەر خەڵکی ئێراندا. لە هەلومەرجی ئەوسادا، خەڵک بە دروستی هەڵیانبژاردبوو کە دەسەڵاتی پاشایەتییان ناوێت! بەڵام سەرکردە راستەقینەکانی خەڵکی ئێران یان لە لایەن رێژیمی شاوە لە سێدارە درابوون، یان لە ناو زیندان لە ژێر ئەشکەنجەدا بوون. ئەوەش وایکرد کە رەوتی کۆنەپەرستان و کۆلۆنیالیزم بە قۆستنەوە هەلەکە، “بۆشایی سەرکردایەتی” بە “خومەینی” پڕ بکەنەوە. ئەنجام، ئەوەی نەدەبوو ڕووبدات، رووی دا!
پێویستیی درێژەدان بە ڕاپەڕین!
شوبهاندنی ئەم راپەڕینەی ئێستای خەڵكی ئێران بە ڕاپەڕینەکەی ساڵی ١٣٥٧ (1979) هەڵەیەکی گەورەی سیاسی و کۆمەڵایەتییە. چونکە دەسەڵاتی دیکتاتۆری ئێستاکە، جیاوازە لە دیکتاتۆرییەتی وابەستەی پاشایەتی لەو سەردەمەدا. خەڵکی ئێرانیش خەڵکی ئەو سەردەمە نین. بە وتەی بەڕێز مەسعوود رەجەوی، تەنیا خودای ئەم دوو هەل و مەرجە دەکرێت “یەک” بێت. بەو دەرهاویشتەیە کە کۆتایی هه‌موو دیکتاتۆریه‌تییه‌ک، کەوتنی حه‌تمییه‌ له‌ سەر ده‌ستی خه‌ڵکی ڕاپه‌ڕینکار له‌ ئێراندا.
هەموومان دەزانین کە ڕاپەڕینی ئێستای خەڵکی ئێڕان، ڕاپەڕینێکی خۆڕسک و بێ رێبەڕی نییە کە بێ ئەزموون و بێ ڕێکخستن و بێ ئامانج بێت. بە لای خەڵکی ئێرانەوە ئەوە بە ئەزموون کراوە کە ئەم دەسەڵاتە، هەڵقوڵاوی ناو خەڵک و لە بەرژەندیی خەڵکدا نیە. هەر بۆیە دەبێ کۆتایی پێ بهێندرێت. ڕەنگە جیاوازی بەرچاوی نێوان ڕاپەڕینی ئێستاکە و ڕاپەڕینی خەڵک لە ساڵی ١٣٥٧ (1979)، بەم شێوەیە فۆرمولە بکرێت کە: “ئێستا خەڵکی ئێران دەزانن بۆچی شۆڕشیان کردووە و دەیانەوێت بە چی جێگەی پڕ بکەنەوە”. خەڵکی ئێران زۆر بە جیدی بەدوای حکومەتێکی کۆماری و دیموکراتی و جەماوەری و نیشتمانیدا دەگەڕێن و تێگەیشتنیکی ڕێژەیییان هەیە بەرامبەر بەوەی “چی دەبێ بڕوات” و “چی دەبێ بێت”. چونكه‌ ئه‌م راپه‌ڕینه‌ خاوەن رەگ و ریشه‌یەکی دێرینە لە به‌رخودان و خۆڕاگری به‌رامبه‌ر بە دیكتاتۆری ئایینی لە ماوەی (43) ساڵی رابردوودا و به‌ هەڵکەوت و خۆڕسک رووی نه‌داوه‌، کە شه‌هیدبوونی كچێكی كورد بە ناوەی مەهسا ئەمینی (ژینا) راپه‌ڕینه‌كانی پێشووی گه‌یانده‌ لوتكه‌ و رژێمی دیکتاتۆریی ئێرانی وەلەرزە خستووە!
بۆیە یەکەم وانەی ڕاپەڕینی ئێستا لەوەدایە کە دەبێ بەوپەڕی چڕی ڕاپەڕین درێژەی پێبدرێت بۆ بەدیهێنانی ڕووخاندنی ئەم دەسەڵاتە دیکتاتۆرە و بە هیچ شتێکی کەمتر ڕازی نەبین!
وریابوونێکی پێویست!
ڕۆژانی لوتکەی ڕاپەڕینی جەماوەری تایبەتمەندی خۆی هەیە. بەرەوپێشچوونی راست و دروستی ڕاپەڕین و پاراستنی، پێویستی بە وریایی و جووڵەی رێک و پێک هەیە بە پێوەرێکی دیار و روون. ئاساییە کە دەسەڵاتی دیکتاتۆری و لایەنگرانی بێدەنگ دانانیشن و لە پێناو مانەوەی ڕژێمەکەیان پەنا بۆ هەر تاوانێک دەبەن. ئەوان هەوڵ دەدەن بە چالاککردنی ناکۆکییە لاوەکییەکان یان دروشمی دابەشکەر و دووبەرەکینانەوە(!)، ڕاپەڕینی گەل لە ئامانج و دروشمی سەرەکی لابدەن و بەم شێوەیەش ڕاپەڕینی جەماوەری نەزۆک بکەن. هەربۆیە لەو ڕۆژانەدا زۆر شت دەبینرێن و دەبیسترێن کە پێشتر نەبینراون و نەبیستراون. کەاویە نابێ ڕێگە بدرێت داواکارییەکانی پێشووی خەڵک، جێگەی دروشمی سەرەکی ڕاپەڕین، واتا(ڕووخاندنی ئەم دەسەڵاتە) بگرنەوە!
بەڕێز مەسعود ڕەجەوی لە کاتی ڕاپەڕینی ساڵی ١٣٥٧ (1979)دا وتی “ئێمە نەهاتوین بۆ ئەوەی هەموو شتێک لە ڕاپەڕینەکەدا پشتڕاست بکەینەوە”. ئەمە ئەزموونێکی پراکتیکی نایابە بۆ پێداگری لەسەر پرەنسیپەکان و بە دروستی پێشخستنی ڕاپەڕینی جەماوەری بەرەو سەرکەوتن و گەیشتن بە شۆڕش و ڕووخاندنی دەسەڵات. هەروەک چۆن موجاهێدینی خەلق نەک هەرگیز دەستوور و پلان و سیاسەتی خومەینی و ڕژێمەکەیان پەسەند نەکرد، بەڵکو لە بەرانبەریدا وەستان و باجێکی گەورەیان دا. موجاهیدین هەر لەو ڕۆژەوە کە خومەینی توندوتیژی و توڕەیی بەرانبەر بە خەڵک نیشان دا، لەدژی خومەینی و سیاسەت و بەرنامە و ڕژێمەکەی وەستان و بەرەنگاری بوونەوە و بوونە ئاڵاهەڵگری ڕووخاندنی ئەم ڕژێمە!
دروشمی سەرەکیی ڕاپەڕینی جەماوەری لە ئێران!
پاراستنی ڕاپەڕینی جەماوەری و دەستکەوتەکانی و رزگارکردنی سەرکەوتوانەی لە بۆسەگەلی گەورەی دیکتاتۆر، تەنها کاتێک مەیسەر دەبێت کە پێداگری لەسەر پرەنسیبی بنەڕەتی “ڕوخاندنی ڕژێم” و “پرەنسیبەکانی خەبات و تێکۆشان” بکرێت و وەک هێڵی سوور دابنرێن و بە کەمتر لە ڕووخاندنی دیکتاتۆر ڕازی نەبین.
ئەزموونەکان دەریانخستووە کە دروشمگەلی وەک “حیجابی ئیجباری” و “ئازادی زیندانیانی سیاسی” و “ژن، ژیان، ئازادی” … هتد، هەرچەندە پێشکەوتنخوازن و پێویستە پشتیوانیان لێبکرێت، بەڵام ئەوانە ئەو داواکاریانەن کە ئەگەر جێگەی دروشمی “ڕووخاندنی دەسەڵات” بگرنەوە، ئەوە یەکەم سوودمەند تیایدا، دیکتاتۆری دەسەڵاتدارە.

لە روی زانستییەوە، چەندین زاراوە هەن کە گوزارشت لە چەمکی (منداڵی بەهـرەمەند) دەکەن و هەمان مەبەست دەگەیەنن. وەک (منداڵی بەتوانـا)، (منداڵی داهـێنەر)، (منداڵی بـلـیمەت)، (منـداڵی هـەڵـکەوتـوو)، (منـداڵی لـێهـاتـوو)، (منـداڵی بـاڵادەسـت)، (منـداڵی زۆرزان) ، … هـتـد.
ئـەم زاراوانە هـەرچـییەکـبن، گوزارشـت لە پـۆلـێک لە منـداڵانی نائـاسـایی دەکـەن، کە دەکەونە ژێر چەتری پەروەردەی تایبەتییەوە و لە رووی زیـرەکی ئەقـڵییەوە جیاوازیان لەگەڵ منداڵانی ئاسایی هاوتەمەنیاندا هەیە، لەوان بە جۆش و خرۆشتر و هـۆشیارترن.
بێگومـان هـەمـوو خـێزانەکان حـەزدەکـەن کە منـداڵـەکانیـان بەهـرەمەنـد و داهـێنەر و جیـاواز و ناوازەبـن، تا شانـازی بە خۆیـان و بە داهـێنانەکانیـانەوە بـکەن. بەڵام حـەز شتێکە و توانـا و بەهـرە شـتـێکی تـرن.
دەشێ منداڵانی بەهـرەمەنـد، لە بوارێک یا زیاتر لە بوارێکـدا هەڵکەوتووبن، وەکو لە رووی هـزری و داهـێنان و کۆمەڵایەتی و جەستەیی و هـونەریی (موزیک، هەڵپەڕکێ، سەما، گـۆرانی، شـانۆ) و لە بواری ئاکـادیمی و وەرزشی و تەکنەلـۆژی و بـوارەکانی کەدا. ئەم منداڵە بەهـرەمەنـدانە پێویستییان بە ستراتـیژی و میکانیـزمی جیاواز هـەیە. پێویستییان بە بەرنامە و پـرۆگرامی پەروەردەیی پێشکەوتوو هـەیە، کە لە ناوەڕۆکـدا جیـاوازبێـت لەگەڵ بەرنـامە و پـرۆگـرامەکانی منـداڵانی ئاسـاییـدا، چـونکە بەرنـامە و پـرۆگـرامە گشتییەکان، حـەز و ئارەزوو و هـیوا و خەونەکانیـان مەسـت ناکـەن.

منداڵانی بەهـرەمەند لە هەموو توێژەکانی کۆمەڵایەتی و ئابووری و ئاینیدا هەڵدەکەون.
لە توێـژینەوەکانی پسپۆرانـدا، ئەو راستییە دەرکەوتـووە، کە زۆربەی بەهـرەمەنـدان و بـلیمەتـان و داهـێنەران و سەرکـردە هـەڵکەوتـووەکـان، لە خـێـزانە کـەم دەرامـەت و هـەژارەکانـدا پێگەیـشـتوون و هـەڵکەوتـوون.
تا ئێستا گەلێ پێناسەی جیاواز بۆ دیاریکردنی چەمکی (بەهـرەمەنـد) کراوە. بە کورتی و بە چـڕی باس لە هـەنـدێ لەو پێناسـانە دەکـەین:
پێناسە کلاسیکـییەکان، سەرنج وردیان لەسەر ئەوەیە کە توانای ئەقـڵی، کە گوزارشـت لە بەهـرەمەنـدی و زیـرەکی دەکات، تەنیا پێـوەرە بـۆ پێناسەکردنی منـداڵی بەهـرەمەنـد.
ئەم پێناسەیەش، بۆ بـۆچـوونی (هـۆلـینگ ۆرس) و(تیـرمـان) دەگەڕێتەوە. سەرنجـیان لەسەر توانای گشتیی ئەقـڵی بووە. کە لەڕێی تاقیکردنەوەکانی زیرەکییەوە دەردەکەوێت.
کەمترین رێـژەی زیـرەکـیشیان بە (١٤٠) نمرە دیاریکردووە. کە سنووری نێوان منداڵی بەهـرەمەنـد و منـداڵی ئاساییە.
(رینـزولی) بەم شێوەیە پێناسەی بەهەرمەندی دەکات:”منداڵی بەهـرەمەند، ئەو کەسەیە کە تـوانایەکی ئەقـڵیی باڵای لە داهـێنانـدا هـەیە”.
سەبارەت بە پێناسەی (ویـتی) ش، کە ئەو پێناسەیەیە کە کۆمەڵەی ئەمريکی پەسەندی کـردووە و پشـتی پێـدەبەسـتن، ویـتی دەڵێـت:”منـداڵانی بەهـرەمەنـد ئـەو کەسـانەن کە هـەمیشە لە بـوارەکانی مـوزیـک و هـونەر یان سەرکـردایەتیکردنی کـۆمەڵایـەتیـدا، بە پلەیـەکی سەرنجـڕاکێـش نمـایشکاری بـەرزن”.
هەریەکەش لەم زانا پسپۆرانەش (وڵاس، کوچان، کۆکس، دکتۆر ماکینون، ماریا شیڤـل) و زایانی کەش، هەریەکەیان کۆمەڵێک سیما و تایبەتمەندییەکانی منداڵانی بەهرەمەندیان دیاری کردوون.
کـۆمەڵـەی نیشـتمانی منـداڵانی بەهـرەمەنـد (دی سی) لە واشـنتۆن لە ئەمریکا. جەخـت لەوە دەکـاتەوە کە هـەرچەنـدە پێناسەی زۆر بۆ بەهـرەمـەنـدی هـەیە، بەڵام هـەمـوویان تـوخـمێکی هـاوبـەش لەخـۆدەگـرن، واتـە:”بەهـرەمەنـد، کەسـێکە کە ئاستـێکی نـاوازە نیشان دەدات. یا لە ئـەدای کارکردن لە یەکێک یا لە چەنـد بوارێکی دەربـڕیندا، توانـای نیشـانـدانی هـەیە”.
بە کورتی، بەهـرە توانـایەکی جیـاوازە و ئامادەییـەکی رەمـەکی نائاساییە لە لای کەسی بەهـرەمەنـد. دەشێـت توانـایەکی بـۆمـاوە بێت یا وەرگـیراو بێت. توانایەکی ئەقـڵی بێـت یا تـوانـایەکی جەسـتەیی بێـت.
نیشانەکانی منـداڵانی بەهـرەمەنـد
لەوانەیە بپرسن کە چـۆن منداڵانی بەهـرەمەند بناسن. نیشانەکانی منداڵانی بەهـرەمەنـد زۆرن، ئەمانەی خـوارەوە بە کـورتی بەشـێکـن لە نیشانـەکانی بەهـرەمەنـدی:
١ـ منداڵانی بەهـرەمەنـد وەکو مامۆستا دەردەکەون. لە منـداڵانی مامناوەنـد، خـێراتر و ئاسانتر فێردەبن و زانستی وەردەگرن، بە تایبەتیـش لە فـێربوونی زمانـدا بەهـرەیەکی باشیان هـەیە، خـاوەنی وشـە و زاراوەیەکی زۆرن و دەتـوانن لە پێکهـێـنانی رسـتەدا سوودیان لێوەربگرن و بەکاریان بهـێنن. بە ئازادی و ئاسانی و جـوانی و بوێـریشەوە گوزارشت لە هـزر و بیـرۆکە و راکانیـان دەکـەن.
٢ـ منـداڵانی بەهـرەمەنـد، کـراوەن، خـۆدەرخـەرن و خۆیـان دەبنـە پێـشـەوە.
٣ـ خـوێنەری خووگرتـوون، هەمیشە خولیا و شەیـدای خوێنـدنەوەی گۆڤـار و کتێبی بابەت هەمەچەشـنەن. لە خـوێنـدنەوە مەسـت نابـن و حـەز بە زانینی زیـاتر دەکـەن.
٤ـ ئەرکەکـانی قـوتابخـانەیان، لە ماڵەوەدا بە خـێرایی و بە ئاسانی جـێبەجـێـدەکەن و پشـت بە تواناکانی خۆیـان دەبەسـتن.
٥ـ کۆمەڵایـەتین و بە هـۆی زیرەکییانەوە، هـاوڕێتی و ئاشنایەتی لەگەڵ کەسانی تەمەن گـەورەتـر لە خۆیـان دەکـەن. رۆحـی یارمـەتی و هـاوکـاری و دادپـەروەرییـان هـەیە.
٦ـ بـڕوا و متمانەیەکی زۆریان بە خۆیان هەیە. هەردەم هـیوادار و گەشبینن، بوێرن و دودڵنین. هەڵوێستی ئەرێنیان هەیە. خاوەنی ئیرادەیەکی بەهـێزن و ئەستەم بوونی نییە لە لایان. نوێخواز و داهـێنەر و ئەزموونخوازن. لە گفتوگۆ و قـسەکردندا شەرم ناکەن.
٧ـ زۆر دەپـرسـن و زوو تێـدەگـەن و هـەردەمیش وێـڵی دوای زانـین و راسـتییەکـانن.
٨ـ بە شێـوازێکی نـوێ و نـاوازە، توانای چارەسەرکردنی گرفـت و کـێشەکانیان هـەیە.
٩ـ خاوەنی خەیاڵـێکی بەرز و فـراوانی نائاسایین. چـیرۆکی خەیاڵـئامـێز دەگێڕنەوە. بە وردەکارییەکی زۆرەوە، باس لە داهـێنان و لە جیهـانە خەیـاڵییەکان دەکەن.
١٠ـ دڵیان بە کـارە رۆتینیـیە دووبـارەکانی رۆژانە دانـاکەوێـت. وێـڵی دوای داهـێنان و ئافرانـدن و پـێشکەوتـنن.
١١ـ جـوانخوازن و حەزیان لە چـێژی جوانییە. لە رووە جـوانەکانی شتەکان دەڕوانـن.
١٢ـ منداڵانی بەهـرەمەند توندڕەو و دەمارگیر نین، میانـڕەون. ئامادەییەکی زیاتریشیان بۆ داننـان بە هـەڵەکانیانـدا هـەیە. رێـزیـش لە دایـکان و باوکـان و لە مامۆسـتاکانیان و لە هـاوڕێکانیان و لە کەسانی تر دەگـرن. رای جیـاواز قـبووڵ دەکـەن و هەسـتی کەس بـرینـدار ناکـەن.
١٣ـ خاوەنی هەست و سـۆزن، هـەردەمیش گەشبین و هـیواخـواز و کۆڵنـەدەرن بۆ گەیشـتن بە هـیوا و بە ئامانجـەکانیان. لە لایان ناکرێ و ئەستەمیش بـوونیان نییە.
١٤ـ سەرنـج وردن و زوو تێدەگەن و دانامێنن و خێرا وەڵامی پرسیارەکان دەدەنەوە.
١٥ـ بە هـۆی زیـرەکی و باڵادەستی و بەهـرەمەندییانەوە، حەز بە رابەری و پێشەنگی و بـە سەرکـردایەتیکـردنی هـاوڕێکانیـان دەکەن.
١٦ـ لە تەمەنێکی بچـوکدا فـێری قـسەکردن دەبن و زووش پێ دەگرن، زووش فـێری خوێنـدنەوە و نووسین دەبـن. لە قوتابخانەشدا لەچاو هـاوڕێ خوێنـدکارەکانیانەوە کە بەهرەمەند نین و ئاسایین، ئەمان ئاست بەرزترن و نمرەکانیشیان لە وانەکاندا باڵاترن.
١٧ـ رووخۆشـن و حەزیـان لە گفـتوگـۆ و سـوعـبەت و لە قـسەکـردن و لێکـدانەوەیە.
١٨ـ خـاکین و زیـادەڕۆیی ناکـەن و خۆیـان هەڵناکێـشن و کەمتر شانـازی بە خۆیـان و بە کارەکانیانەوە دەکـەن.
١٩ـ حەزیـان لەو یارییـانەیە کە ئاسان نین و پێویستییان بە بیرکردنەوەی قـووڵ و بە یاسا هـەیە. وەکوو یـاریی شەتـرەنج و یاریی هەڵـوەشاندنەوە و پێکەوەنـانی شـتەکان.
٢٠ـ تەندروستییەکی باش و تەنێکی بەهـێزیـان هـەیە.
٢١ـ توانایەکی باشیان لە گوزارشتکردن لە هـزر و لە خەیاڵ و لە بیرۆکەکانیان هەیە. توانای رەخنەگرتنیشـیان لە خۆیـان هـەیە.

رۆڵی خـێزان لە گەشەکردنی بەهـرەی منداڵان

(بـلـوم) لەو باوەڕەدایە، کە خـێزان رۆڵـێکی گـرنگی لە پێکهـێنانی بەهـرەی منـداڵـدا هەیە. گەر خـێزان هـانی منـداڵەکەی نەدات و بەهـرەکانی بە هـەنـد نەزانێت و رێـز و پـێزانینی بۆ توانـاکانی منـداڵە بەهـرەمەندەکەی نەبێت و لە ماڵەوەدا کەشوهـەوایەکی گۆنجاوی گەشەکـردنی و پێـشکەوتنی بۆ نەڕەخـسێنێـت، بەهـرەکانی منـداڵەکەیـان بە کپی و پەنگخـواردوویی و شاراوەیی لە دەروونیدا دەمـێنـنەوە و دەریان نابـڕێـت.

هەریەکەش لە (گـینسبۆرگ) و (هـاریسۆن) یش، جەخـت لەسـەر ئـەوە دەکـەنەوە، کە تا ئەمـڕۆش بەشـێکی زۆری خـێزانـەکان نابـەڵـدن لە گـرنگی رۆڵیـان، لە دۆزینـەوەی منـداڵانی بەهـرەمەنـد.
یەکەم هەنگاو کە پێویستە دایک و باوکی منداڵ بینێن بۆ دیاریکردنی منداڵەکەیان، ئایا بەهـرەمەندە یا ئاساییە. ئەوەیە کە لە لایەن دەروونناسێکی پسپۆری مـۆڵـەتپێدراوەوە، منداڵەکەیان هەڵسەنگـێندرێـت، کە شارەزایی و ئەزموونی مامەڵەکردنی لەگەڵ منداڵانی بەهـرەمەنـدا هـەیە.
مامۆستاکانیش رۆڵێکی گرنگیان لە دۆزینەوەی قـوتابییە بەهـرەمەنـدەکانیان هـەیە. لە میانـەی سەرنـج و تێبینیـیەکانیـان، لە کـاتی وتـنـەوەی وانەکـانیانـدا. دەتـوانـن منـداڵە بەهـرەمەندەکانیان بناسن و ئەوەش بزانن کە توانا و بەهرەکانیان لە چی بوارێک دایە.
چۆنییەتی مامەڵەکردن لەگەڵ منـداڵانی بەهـرەمەنـدا
١ـ پێویسـتە ئێـوەی دایـکان و باوکـان، گرنگی و بایـەخی بەهـرەمەنـدی بـزانن و بـۆ گەشەکـردن و هـانـدانی منداڵەکانتـان بیـقـۆزنـەوە.
٢ـ بـوار و كەشوهـەوایەکی هـێمن و گونجاو بۆ منداڵە بەهـرەمەندەکانتان بڕەخـسێنن. کـاتێک کە دەیـانەوێـت شـتـێک دابهـێـنن یا بیـر لە بابـەتـێکی دیـاریکـراو دەکـەنەوە.
٣ـ لەو بـوارانەی کە منـداڵاکانتان بەهـرەیان تێیانـدا هـەیە، هـانیان بـدەن کە متمانەیان بە تواناکانی خۆیان هەبێت. توانای ئەنجامدانی کاری گەورەیان هەبێت. چونکە متمانە و بـڕوابەخـۆبـوون، هـۆکارێکـن بۆ دەرخـستـنی تـوانـا و بەهـرە متـبوو و شـاراوەکانیان.
٤ـ دابینکـردنی کتێب و گۆڤـاری بابـەت هەمەڕەنـگەی بەسوود، بە پێی تەمەنی منـداڵە بەهـرەمەندەکانتان. کە لە میانەی خوێنـدنەوەیانـدا، خەیاڵیان فـراونتر دەکەن و ئیلهام و مەیلێکی زیاتریان بۆ داهـێنان و ئافـراندن دەبێت. لە ماڵەوەشدا کتێبخانەیان بۆ دابنێن و بە کـتێب و گۆڤـاری هەمەڕەنـگەی گۆنجـاو لەگەڵ تەمـەنیـاندا، بیانـڕازێننـەوە.
هەروەهـا دابـین کردنی کارەستەکانی ئەو یارییـانەی ئارەزوویان لـێیان هـەیە. چونکە یاریکـردن هـۆکارێکی گرنگە بۆ گەشەکردنی بەهـرە و توانا و ئارەزووەکانی منـداڵانی بەهـرەمەنـد. بە تایبەتیـش یارییـە زەینیـیەکان کە پێـویستییان بە بیـرکـردنەوە هـەیە.
٥ـ هەرگـیز نابێـت گـاڵتـە بە تـوانـا و بە خـەیـاڵ و بیـروڕا و بە بیـرۆکەکـانی منـداڵە بەهـرەمەنـدەکانتان بکەن و پێیان پێبکەنـن یا گاڵتە بە کـار و بە پـرۆژەکانیان بکـەن. گـەر ساکاریشبن، بەهـەنـدیان بزانـن. ئەگـینا بـڕوا و متمانەیـان بە خۆیـان نامێنێـت و بەهـرەکانیشیان دەتاسـێن و لەنـاودەچـن.
٦ـ هـەنـدێ کێـشە بخـەنە بەردەم منـداڵە بەهـرەمەنـدەکانتـان، تا بـزانن چـۆن بیـریان لێـدەکەنەوە و چی چـارەسەرێـکی گـونجـاو بـۆ چـارەسەرکـردنیـان دادەنـێن.
٧ـ گێڕانـەوەی چـیرۆک بۆ منـداڵان لە پێـش نـووستـنـدا زیـاتر گەشـە بە بەهـرەکانی منداڵانی بەهـرەمەنـد دەکەن. لێکـۆڵینەوە تـازەکان ئەوەیان سەلـمانـد، کە گێـڕانەوەی چـیرۆک بۆ منـداڵان زۆر بەسوودە. ئەو منداڵانەی چـیرۆکیان بۆیان گێڕاونەتەوە، لە قـوتابخـانەدا زیـرەکترن لە ئەو منـداڵانەی کە گوێیـان لە چـیرۆک نەبـووە.
٨ـ راهـێنانی منـداڵانی بەهـرەمـەنـد، لەسـەر بە دروسـتی بەکـارهـێنانی ئامێـرەکانی کـۆمپیـوتـەر و ئینـتەرنـێـت و ئـایپـاد. کە لەمیانـەیـانەوە دەتـوانـن زیـاتر فـێربـن و وەربگرن و زیاتر گەشە بە بەهـرە و ئارەزووەکانیـان بکەن.
٩ـ پێویستە قوتابخانەکان رۆماڵێکی گشتی بۆ ناسینی قوتابییە بەهـرەمەندەکانیان بکەن.
بە جیـاوازیان بـزانن و پـۆلی تایبـەتی و پـرۆگـرام و بەرنـامەی تایبەتییـان بۆ دابـڕێـژن.
١٠ـ پێـویستـە ئـەو مامـۆسـتایـانەی کە وانـە بە پـۆلی منـداڵانی بەهـرەمەنـد دەڵـێـنەوە، کـۆرس و خـولی تایبـەتییـان بـۆ بکـرێتـەوە و بە بـاشی رابـهـێـنرێـن، تـا لـە لە بـارەی چـۆنیـیەتی مامەڵـەکـردن لەگـەڵ منـداڵانی بەهـرەمـەنـدا هـۆشیار و شارەزابـن.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٣/ ئـوکتۆبـەر/ ٢٠٢٢

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

ئاغای ڕەزا پەهلەوی لە کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەیدا باسی لەو پرسانە کرد کە لە سۆشیال میدیا و میدیاکاندا گفتوگۆی گەرم و بۆچوونی جۆراوجۆری لێکەوتووەتەوە. هەروەها بە پێویستم زانی ئاماژە بە چەند خاڵێک بکەم سەبارەت بە بۆچوون و هەڵوێستەکانی.
کێشەی نازناوی “شازادە”
خاڵی یەکەم نازناوی شازادەیە. نازناوی خوێن و بنەماڵەیە کە تەنیا لە کۆمەڵگا کۆن و سەدەکانی ناوەڕاستدا ڕۆڵی ڕەنگاوڕەنگی لە سیاسەتدا هەبووە، بەڵام لە کۆمەڵگا مەدەنی و مۆدێرنەکاندا جێگەیەکی نییە. لە نێوان شتەکانی تردا، مەدەنی بە واتای کۆتاییهێنان بە ئەرستۆکراسی و پەیوەندییە بۆماوەیی و بنەماڵەییەکان لە سیاسەت و لە حکومەتدا و بە گشتی لە پێگە و ڕۆڵی کۆمەڵایەتی و سیاسی هەر کەسێکدا. کەواتە هێشتنەوەی نازناوی شازادە و دەرکەوتنی لە سیاسەتدا وەک کوڕی پاشا لە بنەڕەتدا پێش شارستانیەت و بە مانا تەواوی وشەکە کۆنەپەرستانەیە. لەم ڕوانگەیەوە دامەزراوەی پاشایەتی نەک هەر لە وڵاتێکی وەک ئێراندا کە هەمیشە دامەزراوەیەکی هاوواتای دیکتاتۆری و ستەمکاری بووە، بەڵکو لە کۆمەڵگا پیشەسازییە ڕۆژئاواییەکانی وەک ئینگلتەرا و دانیمارکدا کە هێشتا توێکڵ پاشایەتیەکەیان فڕێ نەداوە، پەیوەندییەکە کە جیایە لە ڕۆڵی ڕواڵەتی.و تەشریفاتی بە سەپاندنی تێچوون و خەرجییە گەورەکان بەسەر باجدەراندا، دامەزراوەی ئەرستۆکراتی فەرمی کە لەلایەن بەشی پێشەنگ و پێشکەوتنخوازی هەمان کۆمەڵگاکانەوە ناڕەزایەتیی بەرامبەر دەکرێت، هیچ تایبەتمەندییەکی نییە.
بەڵام سەبارەت بە هەلومەرجی سیاسی ئێران و هەڵوێستی شازادە رەزا پەهلەوی، مەسەلەکە لەمەوە تاڵترە. ئەو بانگەشەی بەرگری لە ئازادی دەکات، بەڵام لە سەردەمی باوک و باپیریدا هیچ هەواڵێک لە ئازادی نەبووە. ئەگەرچی کۆماری ئیسلامی دیکتاتۆری تا ئاستی ژیانی تایبەتی خەڵک درێژ کردووەتەوە، بەڵام لە ڕوانگەی سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە، ستەمکاری سەردەمی پەهلەوی لە دۆخی ئەمڕۆ کەمتر نەبووە. لە تیرۆری میرزادە عێشقی تا دەگاتە بڕینی زمانی فەرخی یەزدی تا قەدەغەکردنی هەموو حیزبەکان و چاپەمەنی ئازاد و دروست کردنی خنکاندنێک کە بە گۆڕستانی ئارایامیهری ناسرابوو، لە دۆسیەی بنەماڵەی پەهلەویدا تۆمار کراوە. کۆماری ئیسلامی تاوانی بێشوماری ئەنجام داوە، بەڵام تاوانێک بە هەر ڕادەیەک بێت تاوانە. تەنانەت لە ڕووی دووڕوویی و دڵ ڕەشییەوە، لێکچوونێکی گەورە لە نێوان نمایشی محەممەد ڕەزا شا و خامنەییدا هەیە. سووتاندن و تیرۆرکردنی زیندانیانی ئەوین لە شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا، تیرۆری زیندانیانی سیاسی لە سەردەمی شا لە گردەکانی (ئەوین)مان بیردەخاتەوە. شەوی ٢٩ی فروردین ١٣٩٣ی هەتاوی(١٨ ئەپریل ١٩٧٥وەرگێڕ)، ٩ بەندکراوی سیاسی بەناوبانگ: بیژەن جەزنی، حەسەن زیا زەریفی، ئەحمەد جەلیلی ئەفشار، سەعید کەلانتاری، عەزیز سەرمەدی، محەممەد چۆپانزادە، عەباس سۆرکی، مستەفا جەوان خۆشدێل، سەید کازم زوڵانواری بە بیانوی گواستنەوەیان بۆ زیندانەکانی تر شەو لە گردەکانی ئەویندا تیرباران دەکران. تەنانەت تیرۆری زیندانیانی سیاسیش تەنیا تابەت نیە بە کۆماری ئیسلامی.
تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە ئازادییە سیاسییەکانەوە هەیە، رەزا پەهلەوی نەیتوانی تەنانەت ئەو دوو حیزبە دڵسۆزەی دەسەڵاتی پاشایەتی، حیزبی خەڵک و حیزبی ئێرانی نوێ تەحەمول بکات، هەڵیانوەشاندەوە و حیزبی دەستکردی رەستاخیزی خستە شوێنی ئەوان و ڕایگەیاند کە هەرکەسێک بێت ناڕازین لە ئێران جێبهێڵن! پێویستە نەوەی گەنج و نەوەی هەشتاکان کە ئەمڕۆ لە پێناو ئازادیدا چەقۆ لە ئاسمان دەدەن، لەم ڕاستیانە ئاگادار بکرێنەوە بۆ ئەوەی ئەم سووڕەی سەرکوتکردن و کوشتن دووبارە نەبێتەوە. بێگومان لەئاغا ڕەزا پەهلەوی چاوەڕوان ناکرێت ئەم ڕاستیانە لەگەڵ خەڵکدا بەشی بکات- ئەمە کاری هێزە چەپ و پێشکەوتنخواز و مۆدێرنەکانە- بەڵام لانی کەم چاوەڕوانی ئەوەیە کە لە نازناوی شازادە سەرمایەی سیاسی دروست نەکات . ناتوانیت بانگەشەی لایەنگری ئازادی بکەیت و لە دیکتاتۆری پێشوو کریدت بەدەست بهێنیت. نابێ گوناهی باوك له‌سه‌ر پێی كوڕه‌ بنووسرێت، به‌ڵكو ئه‌و كوڕه‌ی كه‌ شانازی له‌ باوكی ستەمكاره‌كه‌ی ده‌كات بۆته‌ به‌شداربووی ئه‌م مێژووه‌.
بێگومان کێشەی کاک پەهلەوی و لایەنگرانی ئەوەیە کە ئەگەر دەستبەرداری نازناوی شازادە بن، هەموو پەیوەندییەکی سیاسییان لەدەست دەچێت. هەموو شوناس و مێژوو و تۆماری سیاسی کاک ڕەزا پەهلەوی لێرەوە سەرچاوە دەگرێت، کە کوڕی باوکیەتی. ئەگەر ئەمە بەلایەکدا بهێڵیتەوە، چیتر ڕوون نییە کە جێگەی ئەو لە سیاسەتی ئێراندا چییە! کاک پەهلەوی ڕایگەیاندووە کە نایەوێت پاشا بێت و هیچ پۆستێکی حکومی هەبێت – ئەمە شتێکی ئەرێنییە کە ڕیالیزمی ئەو دەهێنێت. ئەو تێدەگات کە لە سەدەی بیست و یەکدا تەنانەت لە کۆمەڵگایەکدا کە بە دروشمی ژن ژیان ئازادی دامەزرابوو، بە ئیدیعاکردنی پاشا، مەحاڵە لە سیاسەتدا جێگەیەکی هەبێت. هەر بۆیە لە پاشای داهاتووەوە بۆ باوکی میللەت و هێمای یەکڕیزی نەتەوەیی ڕۆیشتووە. بەڵام هێشتا هەڵگری نازناوی شازادەیە، چونکە دەست شۆردن لە نازناوی شازادە و مێژووی شاهانە کێشەیەکی جددیترە. بە وازهێنان لەم ناونیشانە، پێویستە واز لە تەواوی سیاسەتەکە بهێنرێت. تەنانەت پێگەی مەعنەویی باوکی میللەت و هێمای یەکڕیزی نەتەوەیی و ئەو مەدالیای هاوشێوەیانەی کە کاک پەهلەوی لەسەر سنگی دایناوە، پێویستی بە ئەزموون و چالاکی و تێکۆشان هەیە لەودیو پەیوەندی خوێنی لەگەڵ دیکتاتۆری پێشوودا، کە لە پێشینە تۆمارکراوەکانیدا نادۆزرێتەوە. کاک پەهلەوی، ئەگەر لە واقیع بینیەکەیدا قوڵ و پەیگییر بێت، پێویستەدەست بەرداری ڕۆڵی باوکی میللەتیش ببێت و هەموو سیاسەت ماچ بکات و دەستبەرداری بێت. پارادۆکسی شازادە ئەوەیە کە ئەم نازناوە تێکەڵ بە مێژووی سیاسیی ئەو بووە. ناتوانی درێژە بە یەکێکیان بدات و ئەوی تریان لەبیر بکات.
ئایا “شازادە” لەسەروی حیزبەکانە؟
بانگەشەی کاک پەهلەوی کە لەگەڵ هیچ جۆرە سیستمێکی حکومەتی نییە و تەنیا دەیەوێت ڕۆڵی یەکخستنەوە بگێڕێت، تەنیا خۆدەرخستةێکی سیاسییە. جگە لە نازناوی شازادە، کە بە ئارەزووی خۆی بە دامەزراوەی دەسەڵاتی پاشایەتیخوازەکانەوە دەبەستێتەوە، کە وەک ڕوون کراوەتەوە لە خۆیدا دامەزراوەیەکی کۆنەپەرستانەیە، شوێنکەوتووی سیستەمێکی بەها و فەلسەفە و جیهانبینی سیاسییە کە تەنیا بۆ ئیدیعاکردن نییە بێلایەنی سیاسی و هیچ بوارێک ناهێڵێتەوە بۆ ئەوەی گشتگیر بێت و لە دەرەوەی حیزبەکان بێت، بەڵام بە تەواوی پێچەوانەی ڕۆح و دروشمی ناوەندی و یەکگرتووی شۆڕشی ئێستایە، “ژن، ژیان ئازادی”. کاک پەهلەوی لە کۆنگرە رۆژنامەوانییەکەیدا دەڵێت کە لایەنگری “ژن،ژیان،ئازادی “ە بەڵام ناوەندی فەلسەفە و جیهانبینی سیاسی ئەو “کۆڕەش کەبیر و سنوری پرگە وهەرو یەکپارچەیی خاک”ە. ئەم بەها و هێمایانە نەک هەر پەیوەندییان بە “ژن، ژیان، ئازادییەوە” نییە بەڵکو بە تەواوی دژین. مێژووی “شانازی” دوو هەزار و پێنج سەد ساڵی ئێران پڕە لە پیاوسالاری و “شێری نێر”. تەنانەت پاشایەکی ژنیش لەم مێژووە شکۆمەندەدا نادۆزرێتەوە. تەنانەت لە مێژووی هاوچەرخدا باوکی ژنی بە ناقس عەقڵ دەزانی. ئەو خۆی زۆر چاک دەزانێت ئەگەر کچ بووایە ئەمڕۆ لەو شوێنەدا نەدەبوو!
ژیانی سەردەمیشاهەنشای باوکیشیان ئەوەندە بێ حورمەت بوو کە وێرانکردنی کوخەکاکانی دانیشتوانی قەراخ شارەکان کلیلی شۆڕشی ١٩٧٩ بوو. هەروەها ئەرکی ئازادی لە سیستەمی پاشایەتیدا ڕوونە هەر وەک لە سەرەوە ڕوون کراوەتەوە.
خاڵی سەرەکی ئەوەیە کە بە درێژایی مێژووی پیاوسالاری شانشینی، مرۆڤایەتی و ئازادی بە پیرۆزی و تابۆی دژە ئینسانی خاک و سنووری پڕگەوهەر و ئیمپراتۆریەتی باوباپیران و ڕەگەزی ئاری لەژێر پێیاندا پلیشاوەتەوە و ئەمڕۆش هەمان ئەمانە پیرۆزییە دژە مرۆییەکان و تابۆکان پایەکانی سیستەمی فیکری و جیهانبینی شازادە و شوێنکەوتووانین. شۆڕشی ئێستای ژنان ئه‌ركی مێژوویی هه‌یه‌ كه‌ نه‌ك ته‌نها له‌گه‌ڵ دیكتاتۆری ئیسلامی، به‌ڵكو له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و خاک پەرست و دۆگما و پیرۆزی و تابۆیە نه‌ته‌وه‌یی-ئاینیانە یه‌كلایی بكاته‌وه‌ كه‌ له‌ ماوه‌ی سه‌د ساڵی ڕابردوودا دیكتاتۆری دوای دیكتاتۆرییان به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگای ئێراندا سه‌پاندووه‌. بەڵام ئەمجارە هاواری ئازادی نەوەی هەشتاکان کە زیاتر لە مانگێکە شەقامەکانی داگیرکردووە، بە هیچ سیستەمێکی بەهای نەتەوەیی و ئایینی و نەتەوەیی و نیشتمانپەروەرانە وەڵام نادرێتەوە.
وەڵامی ڕوون و راستەوخۆ ئینسانیەت و بەها گشتگیرە ئینسانیەکانە. کەبناغەی یەکڕیزیی خەڵکە لە ئێران، و هاوسۆزی خەڵکی جیهانی لەگەڵ شۆڕشی ژنانە لە ئێران، بەهای ئینسانی گشتگیرە و هەر ئەوە!
لێرەشدا شازادە پەیوەندی بە بارودۆخی سیاسی ئێران و شۆڕشی ئێستاوە نییە. جیهانبینی و سیستەمی حکومی ئەو، بە نازناوی شازادە یان بەبێ ئیدیعای شازادە و بە ئیدیعای پاشایەتی یان بەبێ ئیدعای پاشایەتی، تەواو پێچەوانەی ئەو بەها و ئایدیاڵانەیە کە شۆڕشی ئێستای ئێران ئاڵاکەی بەرز کردووەتەوە.
حکومەتی ئینتقالی و دەستوور
کاک پەهلەوی باس لە قۆناغی ئینتقالی و حکومەتی کاتی و دەستوور دەکات. دەشڵێت، دەبێت ئەو هێزانەی حکومەتی کاتی پێکدەهێنن قبوڵ بکرێن و خەڵک جۆری حکومەتی داهاتوو هەڵبژێرێت. بێ گومان وایە، بەڵام جەختکردنەوە لەسەر ئەم پرسە هیچ شتێک ڕوون ناکاتەوە.
یه‌که‌م ئه‌و خه‌ڵکه‌ی که‌ به‌ ده‌سه‌ڵاتی خۆیان کۆماری ئیسلامییان هێناوەتە خوارەوە، رێگا ناده‌ن هیچ کام له‌ هێزه‌ نه‌خوازراوه‌کانیان ته‌نانه‌ت به‌ شێوه‌یه‌کی کاتیش ده‌سه‌ڵات به‌ده‌ست بهێنن. هێزە متمانەپێکراوەکانی خەڵک ئەو حیزب و ڕێکخراو و دامەزراوەی خەبات و کەسایەتیانە دەبن کە مێژووی چالاکی و خەباتی درەوشاوەیان هەیە لە بزووتنەوەی کرێکاری، لە بزووتنەوەی ئازادیخوازی ژنان، لە بزووتنەوەی خوێندکاری، لە بزووتنەوەی دادگاییکردن و بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکانی دیکەدا کە بەردەوام لە دژی کۆماری ئیسلامی بەردەوام بوون ئەو هێزانەی کە لە پێناو ئەو داخوازی و ئامانج و دروشمانەدا تێدەکۆشن کە شۆڕش باسی لێوە دەکات، لە کارنامەی خۆیاندا دانابێت. هه‌روه‌ها پێگه‌کان و شێوازی کارکردنی هێز و که‌سایه‌تیه‌کان له‌ پێشهاته‌کانی ئه‌م شۆڕشه‌ی ئێستادا پێوه‌رێکی باش ده‌بێت بۆ جیاکردنه‌وه‌ی خراپ له‌ چاک. لە لایەکی دیکەوە شۆڕش هێڵێک لە چالاکوان و کەسایەتییە شۆڕشگێڕەکان دەهێنێتە مەیدان. هەموو ئەمانەش هێزی متمانەپێکراوی جەماوەری شۆڕشگێڕ دەبن. پێکهاتەی حکومەتی کاتی تا ڕادەیەکی زۆر لە ناخی ئەو شۆڕشەدا دیاری دەکرێت کە بووە هۆی ڕووخانی کۆماری ئیسلامی.
دووەم: مەسەلەکە لەسەر دەستنیشانکردنی دەسەڵاتی خەڵک نییە لە دیاریکردنی حکومەتی کاتیدا، بابەتی گرنگتر و چارەنوسسازتر جۆری حکومەت و پێکهاتە و ناوەڕۆکی ئەو حکومەتەیە کە بڕیارە دوای حکومەتی کاتی دەسەڵات بگرێتە دەست. بێگومان مرۆڤەکان دەبێ هەڵیبژێرن، بەڵام پرسیاری سەرەکی ئەوەیە چ لەڕووی ناوەڕۆکەوە و چ لەڕووی فۆرمەوە، دەبێ چ جۆرە حکومەتێک هەڵبژێرن کە بتوانێت ئایدیاڵ و ئامانجە مرۆییەکانی شۆڕش دابین بکات؟ وەک لە سەرەوە بینیمان جیهانبینی و سیستەمی بەهای شازادە لەم حاڵەتەشدا ڕوانگەیەکی ڕوون ناخاتە بەردەم خەڵک. ناکرێ بەڵێنی ڕابردوو وەک داهاتوو بدرێت بە کۆمەڵگایەک کە پەنجە لە ئاسمان دەدات. نەوەی هەشتاکان بە کۆماری ئیسلامیدا تێنەپەڕیوە بۆ گەڕانەوە بۆ “شانازیە”بووەکانی ٥٠ ساڵ لەمەوبەر و ٢٥٠٠ ساڵ لەمەوبەر.
لە رووی شێوەی حکومەتەوە وەک پرەنسیب “دەبێت خەڵک هەڵیبژێرێت” واتە بەشداری راستەوخۆ و مومارەسەی ئیرادەی خەڵک لە هەڵبژاردنی حکومەتی کاتی و داڕشتنی دەستووردا. هەروەها کەسانێک کە بە هێزی شۆڕشەکەیان توانیویانە کۆماری ئیسلامی بخەنە خوارەوە، دەسەڵات و ئەگەری بەشداریکردنی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆیان لە بنیاتنانی داهاتوویاندا دەبێت. جەختکردنەوەم لەسەر بەشداریکردنی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆیە. نابێت هیچ حیزب و هێزێک لە سەرەوە ئەرک بە خەڵک بسپێرن. کۆماری ئیسلامی کە بە پێچەوانەی بیروباوەڕ و پڕوپاگەندەی هێزە شاهانەیەکان، هۆکاری شێواندن و سەرکوتکردنی شۆڕشی ١٣٥٧ بوو نەک نوێنەری ئەو، بە هێرشکردنە سەر ئەو ڕێکخراوانەی کە لە ئەنجامی شۆڕشەوە هاتوون، واتە شوراکان و ڕاگەیاندنی “شوراکان بەتەواوی بسڕنەوە” و دواجار بە چەقۆ بەرزکردنەوە بەڕویی ئەو خەڵکەی کە ئارەزووی ئایدیالی ئازادی و هێنانەدی یەکسانی شۆڕشی ١٣٥٧یان دەکرد، توانی دەسەڵاتی دۆزەخی خۆی جێگیر بکات. نابێت ڕێگە بدرێت ئەم کارەساتە دووبارە بێتەوە. خەڵک حکومەتی سەرووی خۆیان و ئاغایان ناوێت بەسەریانەوە بێت. ئه‌مجاره‌ ئه‌و خه‌ڵکه‌ ڕێکخراوانه‌ی له‌ دژی کۆماری ئیسلامی ڕاپه‌ڕینان کرد، ده‌بێ ڕاسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ له‌ دیاری کردنی حکومه‌تی کاتی و داڕشتنی ده‌ستوور و به‌ڕێوه‌بردنی کاروباره‌کانیان به‌شدار بن. ئەمە مانای ڕاستەقینەی ئازادییە کە کۆمەڵگا بەدوایدا دەگەڕێت. ناردنی خەڵکی چالاک و ڕێکخراو لە ناخی شۆڕشدا بۆ ماڵەوە دوای سەرکەوتن نوسخەی شکستی شۆڕشە. ئەم کارەساتە نابێت دووبارە بێتەوە. شۆڕشی ئێستا ئەركێكی لەسەر شانە، بۆ ئەوەی بەڕاستی كۆمەڵگا ئازاد بكات، دەبێت كۆتایی بە مێژووی هەر جۆرە حكومەتێك لە سەرووی خەڵكەوە بهێنێت و لە جێگەیدا حكومەت و سیستمێكی سیاسی بگۆڕێت كە لەسەر بنەمای ئۆرگانەكانی خەڵك پێكهاتووە لە ناخی شۆڕشدا.
لە ڕووی ناوەڕۆکەوە پێویستە جەماوەری خەڵک لە ئێستاوە ئاشنا بن بە سیاسەت و بۆچوون و ئامانج و بەرنامەی ئەو حیزب و هێزانەی کە دەیانەوێت لە حکوومەتی کاتی و داهاتووی ئێراندا ڕۆڵیان هەبێت. تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە ناوەڕۆکی سیاسەتەکانەوە هەیە، پێداگری لەسەر ئەوەی کە خەڵک هەڵیبژێرن، وەڵامی هیچ شتێک نییە. هەر دەمێنێتەوە لە هەڵبژاردنی پەرلەماندا، بۆ نموونە لە فەرەنسا، حیزب تەنیا ڕایدەگەیەنێت کە دەبێت خەڵک هەڵیبژێرن! ڕوونە کە مرۆڤەکان لەسەر بنەمای ئەو زانیارییانەی کە هەیانە لەسەر بەرنامە و ئامانج و مێژووی پارتە سیاسییەکان و چالاکانی سیاسی و کەسایەتی و دامەزراوە خەباتکارەکانی ناو بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان هەڵیدەبژێرن و ئەرکی هەموو ئەو هێزانە و بەتایبەت حیزبەکانە، بۆ ئەوەی بە شەفافی و بە ڕوونی بەرنامە و ئامانجەکانیان ڕابگەیەنن.
ئامانج و سیاسەتی حیزبەکەمان لە بەرنامەی دنیایەکی باشتردا بە ڕوونی ڕوون کراوەتەوە. بەڵام پلان و ئامانجی شازادە و حزبە نزیکەکانی چین؟ سنووری پڕگەوهەر و مافی مرۆڤی کورش و یەکپارچەیی خاکی زیاتر لە سیستەمێک لە شتە پیرۆزەکان و تابۆ و سنووردارکردنە بەرامبەر هەموو ئەو کەسانەی کە باوەڕیان بەم شتە پیرۆزانە نییە نەک بەرنامەیەک بۆ ئازادی و یەکسانی و رزگاری. تەنانەت حکومەتی عەلمانی دیموکرات کە لەسەر ئەم جۆرە پیرۆزی و بەهایانە دامەزراوە، توانای بەدیهێنانی ئامانجەکانی شۆڕشی ئێستای نییە.
کەمترین چاوەڕوانی لە حکومەتی کاتی و لەوەش گرنگتر دەستوور کە بڕیارە داهاتووی ئێران لە قاڵب بدات، ئەوەیە کە دژی هەموو هەڵاواردنێک بێت و گەرەنتی ئازادی و یەکسانی و خۆشگوزەرانی هەموو هاووڵاتیان بکات، بە مانا هەمەلایەنە ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتووریەکەی ئەمانە ئامانجەکانن. بنەمای دەستووری حیزبەکەمان بەرنامەی دنیایەکی باشترە. حیزبی ئێمە بە هەموو هێزی خۆیەوە خەبات دەکات بۆ حکومەتێک و سیستەمێک کە هەر جۆرە هەڵاواردنێکی ڕەگەزی، نەتەوەیی، میللی، ئایینی، ئابووری و چینایەتی هەڵبوەشێنێتەوە و دوای کۆماری ئیسلامی کۆمەڵگایەکی ئینسانی و یەکسان و ئاوەدان لە ئێران دابمەزرێنێت.
ئێمە و پێم وایە هەموو خەڵکی ئێران چاوەڕێی ئەوە دەکەین کە هەموو پارتەکانی ئۆپۆزسیۆن لە حیزبە چەپەکانەوە تا هێزە کۆماریخواز و شاهانە و هتد بە ڕوونی پلان و ئامانجەکانیان ڕابگەیەنن تا خەڵک بتوانێت بە ئاگایانە و ئازادانە داهاتووی خۆی هەڵبژێرێت. باشترە شازادە نازناوی شازادە و مەدالیای یەکێتی نەتەوەیی وەلا بنێت و وەک هاوڵاتییەکی ئاسایی و چالاکی سیاسی بچێتە ناو چاڵەکەوە.

٢٩ی مانگی میهر ١٤٠١، ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢

حه‌ماسه‌ت گرتبوی. ده‌ماری ملی له‌راده‌به‌ده‌ر به‌رزببوه‌وه‌. چاوه‌کانی بز کردبونه‌وه‌. په‌نجه‌ی دۆشاومژه‌ی ده‌ستی راستی راده‌وه‌شاند و به‌ ده‌نگێکی قرخن هاواری ده‌کرد:

• ئاخر پێم ناڵێن ئێوه‌ له‌ چیتان که‌مه‌؟ بیرتان چۆوه‌ ئێمه‌ ئه‌م گونده‌‌مان له‌ چییه‌وه‌ کرد به‌ چی؟ به‌خوا وێرانه‌یه‌ک بو بۆ خۆی. جاده‌مان بۆ راکێشا. مه‌کته‌ب و خه‌سته‌خانه‌مان بۆ دروستکردن. منداڵی داماوی ئێمه‌ به‌ کوێره‌وه‌ریی زۆر ده‌چن له‌ مه‌کته‌به‌کانی شار ده‌خوێنن، هی ئێوه‌ش له‌ پاڵ ماڵه‌کانی خۆتانه‌وه‌.
  خۆتان هه‌ر ده‌رد و نه‌خۆشییه‌کتان هه‌بێت، له‌ بنکه‌ی ته‌ندروستیی گوند عیلاج ده‌کرێن، بۆ ئه‌مه‌ش ئێمه‌ ده‌بێ بۆ کۆکه‌ و هه‌ڵامه‌تێکی به‌سیت به‌ ناچاری بچینه‌ شار و له‌ موسته‌شفا ده‌ولییه‌کان کۆڵێ فه‌حص و فحوصات به‌ ته‌شتێ دۆلار و یۆرۆ بکه‌ین. بیرم نایه‌ عه‌مودی کاره‌بامان بۆ داناون، چه‌ند ساڵێکیشه‌ وایه‌رمان بۆ لێ به‌ستون و کاره‌باتان هه‌یه‌.
  بۆ مه‌سه‌له‌ی ئاو-یش، کانیی گوندمان بۆ پاراستون، نه‌مانهێشتوه‌ ئه‌و میراته‌ گه‌وره‌یه‌ی باووباپیرانمان له‌وه‌ پیس و لێڵتر بێت، بۆ ئه‌مه‌ش ئێمه‌ خۆمان دڵمان نایه‌ له‌و ئاوه‌ بخۆینه‌وه‌، تاکو که‌م نه‌کات، قیروسیامان له‌ نه‌فسی خۆمان کردوه‌، ئاوی موقه‌تته‌ری که‌س نازانێ چۆنی ده‌به‌ و په‌رداخ له‌ شارانه‌وه‌ دێنین.
  ئا بیرم که‌وته‌وه‌، باسی تیجاره‌ت و هاورده‌مان کرد، ده‌زانن ئه‌م گونده‌ شیرینه‌مان کردۆته‌وه‌ مه‌رکه‌زێکی گه‌وره‌ی تیجاری. ئیتر بازاڕی ره‌ش نه‌ماوه‌، ئێمه‌ بازاڕی ئازادمان بۆ کردنه‌وه‌، چیتان ده‌وێ هه‌مانه‌، له‌ په‌نیر و که‌ره‌ی ئێرانییه‌وه‌ بۆ ماستی تورکی و یۆنانی و هه‌نگوینی کلۆره‌داره‌کانی سعودییه‌، له‌ میوه‌جاتی وڵاتانی عه‌ره‌بییه‌وه‌ بۆ سه‌وزه‌ و ته‌ماته‌ و خه‌یاری ئێران، بۆ خه‌ڵوزی چینی، جلوبه‌رگی ره‌سه‌نی گوندی خۆمان به‌ ده‌ست و په‌نجه‌ی وردیلانه‌ی خوشک و برا چینییه‌کانمان، ئه‌مه‌ش ته‌نها بۆ ئه‌وه‌ی خۆتان و ماڵ و منداڵتان له‌ ده‌ست بۆنی قشپل و ریخ و ته‌پاڵه‌‌ نه‌جاتتان بێ و چیتر له‌و گه‌رما و سه‌رماتاقه‌تپڕوکێنه‌ی گونددا شوان و گاوانی و جوتیاری و کار و کاسبی نه‌که‌ن.
  هه‌مو گوند، به‌ ژن و منداڵ، گه‌وره‌ و بچوک، ته‌نانه‌ت پیر و په‌ککه‌وته‌وه‌ ئاگادارکرابونه‌وه‌ که‌ له‌ ئانی وتاره‌ نایابه‌که‌دا له‌ گۆڕه‌پانی گوند ئاماده‌بن.
  پیاوانی کوێخا، به‌ هه‌موانیان راگه‌یاندبو، ئه‌ورۆژه‌ مه‌کته‌ب و خه‌سته‌خانه‌ و دائیره‌ و ده‌وائیر و هیچ کار و کاسبییه‌ک نیه‌، “ئه‌گه‌ر مردوشن، به‌ جه‌نازه‌که‌وه‌ له‌وێ، له‌به‌ر قرچه‌ی گه‌رما، به‌ پێوه‌ ده‌وه‌ستن و ته‌نها بۆتان هه‌یه‌ چه‌پڵه‌ لێبده‌ن و هوتافی (بژی، بژی) و ره‌زامه‌ندی بۆ جه‌نابی کوێخا بکێشن”. “که‌سمان ناوێ ده‌موچاوی بدابه‌یه‌کدا، یان له‌به‌ر خۆیه‌وه‌ ورته‌ورت بکات، یاخود چرپه‌ چرپ له‌گه‌ڵ ته‌نیشته‌که‌ی قسه‌بکات”.
  کوێخا تا چه‌پڵه‌ی بۆ لێده‌درا، زیاتر که‌یفی به‌ خۆی ده‌هات و ده‌نگی لێهه‌ڵده‌بڕی. جار جار ته‌ماشایه‌کی ئه‌ملاولای خۆی ده‌کرد و هه‌ستیده‌کرد له‌گه‌ڵ هه‌ر چه‌پڵه‌یه‌کدا بست بست باڵا ده‌کات.
  وتاره‌ مێژوییه‌ دورودرێژه‌که‌ی کوێخا له‌به‌ر سێبه‌ری سته‌یجی نێوده‌وڵه‌تیی گوندی (ئاشی نه‌زان) بو، که‌ شاره‌زایان به‌ که‌پر و دار و دره‌خت دروستیانکردبو.
  یه‌کێک له‌ پیاوه‌ هه‌ره‌ متمانه‌پێکراوه‌کانی موکه‌ببه‌ره‌که‌ی بۆ کوێخا گرتبو، ئه‌ویش به‌ قاته‌ شاڵه‌ شینکییه‌ زۆر تازه‌که‌یه‌وه‌، که‌ ئه‌وه‌نده‌ نه‌ده‌بو له‌ کوێخای گونده‌که‌ی ئه‌ولاوه‌ به‌ دیاری بۆی هاتبو، وه‌ستابو، به‌ فیزێکه‌وه‌ ده‌ستی چه‌پی خستبوه‌ به‌ر پشتێنه‌ گوڵگوڵه‌که‌ی، و ده‌ستی راستیشی کردبوه‌ هاوکاری ده‌م و زمانی، تاکو به‌ ره‌وانترین شێواز بیروڕاکانی (دامه‌زراوه‌ی کوێخایه‌تیی گوندی ئاشی نه‌زان) به‌ هاوگوندانی بگه‌یه‌نێ و تازه‌ترین ئه‌حداث و مه‌وقیفه‌کان ده‌رباره‌ی ره‌وشی ئه‌مڕۆی گوند و ناوچه‌که‌یان بۆ لێکبداته‌وه‌.
  له‌وه‌ده‌چو راوێژکاره‌کانی، کوێخایان له‌ میدیاکانی گوند پڕکردبێ و به‌ “تابوری پێنجه‌م” هه‌ژماریانکردبن. به‌ تایبه‌ت باسی هه‌ریه‌ک له‌: رۆژنامه‌‌ی (چاوی گوند)، گۆڤار‌ی (ئاشه‌وان)،‌ رادیۆی (نه‌زان ئێف ئێم)، ته‌له‌ڤزیۆنی (نه‌زان سات)، سایتی (نه‌زان ویکیلیکس) و تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی: (شه‌وچه‌ره‌)، (کانیی ژنان) و (حه‌وزه‌که‌ی به‌ر مزگه‌وت)یان بۆ کردبو، گوایه‌ دژی خۆت و دامه‌زراوه‌ و بڕیاره‌کانت هه‌واڵ و زانیاری و وتاری ناڕاست و پڕ له‌ ناوزڕاندن بڵاوده‌که‌نه‌وه‌.
  دوای دو ئحم، وه‌ک نیشایه‌ک بۆ مسه‌یته‌ری، و بۆ ئه‌وه‌ی که‌مێک توڕه‌ییه‌که‌شی بشارێته‌وه‌، کوێخا ده‌ستیکرده‌وه‌ به‌ وته‌کانی:
  بیستومه‌ له‌ملاولا و له‌ ئیعلامی ته‌قلیدی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ ره‌سم و ڤیدیۆی قۆڕ داده‌به‌زێنن و باسی نه‌بونی موچه‌ و ئاو و کاره‌با و به‌نزین و نه‌وت و غاز و ئه‌و شتانه‌ ده‌که‌ن. ئاخر تو ویژدانتان من بۆ ئه‌وه‌ حوڕڕییه‌تم بۆ فه‌راهه‌مکردون؟ له‌مانه‌ش ناخۆشتر ماوه‌یه‌که‌ سه‌ری زمان و بنی زمانتان بوه‌ته‌ باسی (ویلایه‌تی کوێخایه‌تی)، گوایه‌ مودده‌م به‌سه‌رچوه‌ و یه‌کێک ده‌خه‌نه‌ شوێنم.
  پاش ئه‌وه‌ی کوێخا که‌مێک وه‌ستا و به‌ چاو ئاماژه‌ی بۆ کوپه‌که‌ی سه‌ر مه‌نه‌صه‌که‌ کرد، یه‌کێک له‌ نۆکه‌ره‌کانی کوپه‌که‌ی برده‌ لای زاری و کوێخاش شله‌مه‌نییه‌که‌ی خوارده‌وه‌، که‌ دیارنه‌بو ئاو بو یان عه‌ره‌ق! لەوکاتەشدا، لە دڵی خۆیدا و بە بێ ئەوەی دەمی بجوڵێنێت، دەیگوت: “من ئێوه‌م له‌ پشته‌ ئێوه‌، تا ئێوه‌ بمێنن، تا ده‌نگی ئێوه‌ هه‌بێ، تا بێده‌نگیی ئێوه‌ به‌رده‌وام بێ، تا چه‌پڵه‌ی نه‌زانانه‌ی ئێوه‌ ببیستم، تا چه‌مانه‌وه‌ی به‌رده‌وامی ئێوه‌ ببینم، من هه‌ر کوێخایه‌که‌ی جارانم، دڵنیابن”.
  ئینجا ده‌ستی به‌ سمێڵه‌ ره‌شکراوه‌که‌یدا هێنا و درێژه‌یدایه‌وه‌:
• ئاخر بیرتان چۆوه‌، جاران چۆن بون و ئێستا چۆنن؟ جاران چییتان هه‌بو و ئێستا خاوه‌نی چیین؟ ئااای چ قه‌ومێکی زاکیره‌ زه‌عیفن!
  من هه‌مو قیتاعه‌کانی گوندم پێشخست، که‌رتی کشتوکاڵ، بازرگانی، پیشه‌سازی… ته‌ناته‌ت نه‌مهێشت له‌ ده‌رهێنانی سامانی ژێر زه‌ویش ئێوه‌ ئه‌زێت بکێشن، خۆم له‌گه‌ڵ کۆمپانیای شاری پێشکه‌وتو رێککه‌وتوم، رێککه‌وتنی ماوه‌درێژ، خۆیان بۆمان ده‌رده‌که‌ن و بۆشمان به‌ڕێده‌که‌ن و بۆشمان ده‌فرۆشن، ئیتر کێشه‌تان چییه‌؟
  من هه‌موتانم حه‌سانده‌وه‌، له‌ کۆڵ و جوتکردن و شه‌نه‌ و ده‌غڵ و دان و توتن و گوڵه‌به‌ڕۆژه‌ و مه‌ره‌زه‌ و فه‌لاحه‌تی و ره‌نجکێشانم کردنه‌وه‌. زۆربه‌تانمان کرد به‌ پۆلیس و ئاسایش و حه‌ره‌س قه‌ریه‌ و گوندپارێز. هه‌ندێکتانم کرده‌ خانه‌نشین بێ ئه‌وه‌ی رۆژێ له‌ رۆژان بۆ یه‌ک ده‌قیقه‌ ئه‌م گونده‌تان پاراستبێت. به‌شێکیشتان بندیوار و به‌رسێبه‌ر و موفته‌خۆر.
  دوای ئه‌وه‌ش، ئاراسته‌ی وتاره‌که‌ی به‌ لای لاواندا گۆڕی:
• گه‌نجان، لاوان پێم ناڵێن بۆ کوێ ده‌ڕۆن؟ سه‌ری خۆتان بۆ کام گوند و شار و مه‌مله‌که‌ت هه‌ڵده‌گرن.
  ئینجا به‌ دڵی پڕ و چاوی به‌ گریانه‌وه‌، به‌ نه‌غمه‌یه‌کی ناخۆشه‌وه‌ ده‌ڵێت: ئاخر چۆن دڵتان دێ ئه‌م گونده‌ جوان و قه‌شه‌نگه‌ جێبێڵن.
  یه‌کێک له‌ حیمایه‌ تایبه‌ته‌کانی به‌ پارچه‌یه‌ک کلێنس فرمێسکه‌کانی کوێخا ده‌سڕێت. کوێخا به‌رده‌وامده‌بێت:
• قه‌سه‌م به‌ گیانبه‌ختکردوانی رێگای رزگاریی گونده‌که‌مان.. سوێند به‌ خاک و ئاو و دار و دره‌ختی ئه‌م به‌هه‌شته‌، هیچ گوند و شاره‌دێ و شار و مه‌مله‌که‌تێک به‌ قه‌د ئێره‌ خۆش نیه‌، بڕواتان هه‌بێت. من هه‌مویم دیوه‌، هه‌موی گه‌ڕاوم، کاتێ به‌ دوای دۆزی ره‌وای ئێوه‌ی چه‌وساوه‌وه‌ بوم، کاتێ پێ به‌ پێ به‌ دوای مافی ئێوه‌ له‌ هه‌مو ده‌رگاکانم ده‌دا، زۆر مه‌کانی عه‌جیب و غه‌ریبم بینین، به‌ڵام هیچیان ناگه‌ن به‌ تۆز و خۆڵی ئه‌م جه‌ننه‌ته‌.
  کوێخا به‌ حه‌ماسه‌ته‌وه‌ ده‌یگوت: گه‌نجی هیچ شوێنێک بارته‌قای گه‌نجی ئه‌م دێیه‌ خۆشبه‌خت و ئاسوده‌ نیه‌. ئه‌وه‌تا منداڵ و جحێڵه‌ نه‌گبه‌ته‌کانی خێزانه‌کانی ئێمه‌، که‌ به‌ ناچاری و له‌ ترسی دوژمنی به‌دکار ئاواره‌ی ئه‌و شار و سه‌ڵته‌نه‌تانه‌ بون، ئێستا له‌ خراپترین دۆخی رۆحی و ده‌رونی و جه‌سته‌یی و ته‌ندروستییدان، به‌رده‌وام فرمێسک بۆ مه‌وتنی باب و باپیرانیان ده‌ڕێژن. قه‌ناعه‌تتان هه‌بێت، کاتێ له‌گه‌ڵ گێل فرێند و بۆی فرێنده‌کانیشیان ده‌چنه‌ مه‌سبه‌ح و دیسکۆ و پۆپ و نایتکله‌په‌کانیش هه‌ر بیریان لێره‌یه‌ و تۆزقاڵێک چێژ وه‌رناگرن.
• لاوانی عه‌زیزی (ئاشی نه‌زان)!
  ئێوه‌ نه‌وه‌ی نوێی ئه‌م گونده‌ن، ئاینده‌ بۆ ئێوه‌ی خوێنگه‌رمه، ئیتر چۆن دڵتان دێت ئه‌م باوه‌شه‌ گه‌رمه‌ جێبێڵن، رێی هات و نه‌هات بۆ ده‌گرنه‌به‌ر؟ دڵنیام دوایی په‌نجه‌ی په‌شیمانی ده‌گه‌زن، به‌ڵام دادتان نادات. بیریشتان نه‌چێت مادام خۆتان بڕیارتان داوه‌ و خۆتان ئه‌م رێگه‌یه‌ هه‌ڵده‌بژێرن، ئێمه‌ ته‌حه‌ممولی هیچ مه‌سئولیه‌تێک ناکه‌ین.
  کوێخا هه‌ناسه‌یه‌کی قوڵی هه‌ڵکێشا و به‌ توڕه‌ییه‌کی زۆره‌وه‌ ده‌ستی به‌ فه‌رمایشته‌کانی کرده‌وه‌:
• ئێستا له‌ هه‌مولایه‌که‌وه‌ خه‌ته‌ری گه‌وره‌ له‌سه‌ر گونده‌که‌مان هه‌یه‌، هه‌ڕه‌شه‌ی کوشت و بڕمان له‌سه‌ره‌. چیتر له‌ ناحیه‌وه‌ بودجه‌ و موچه‌مان بۆ نایه‌ت، که‌چی ئێوه‌ی ناشکور تۆزێ ته‌حه‌ممولتان نیه‌. چه‌ند رۆژێکی که‌مه‌ ئه‌زمه‌ی بودجه‌ و موچه‌ و نه‌وت و به‌نزین و غاز و ئاو و کاره‌با و …تاد په‌یدا بوه‌ به‌رگه‌ناگردن. ئای چ میلله‌تێکی سه‌یرن.
  له‌ پڕ ژاوه‌ژاوێک له‌ پشت گونده‌وه‌ بیسترا، ورده‌ ورده‌ له‌ شوێنی خوتبه‌ مێژوییه‌ دورودێژه‌که‌ی کوێخا نزیکده‌که‌وته‌وه‌. سه‌ره‌تا کوێخا سورهه‌ڵگه‌ڕا و زۆر شڵه‌ژا، وه‌ستان و پچڕان که‌وته‌ نێو قسه‌کانی، به‌ڵام کاتێ یه‌کێک له‌ پاسه‌وانه‌ تایبه‌ته‌کانی له‌سه‌ر دره‌ختێکی به‌رامبه‌رییه‌وه‌ به‌ ده‌ست و په‌نجه‌ ئاماژه‌ی (ئۆکه‌ی) بۆ کرد، ئاهێکی به‌به‌ردا هاته‌وه‌ و له‌ ژێر لێوه‌وه‌ بزه‌یه‌کی کرد.
  مه‌جموعه‌یه‌ک به‌ جلی ئاڵوواڵاوه‌، به‌ چه‌ند گوێدرێژێکه‌وه‌، که‌ پێده‌چو له‌ گونده‌که‌ی ئه‌وبه‌ره‌وه‌ ته‌شریفیان هێنابێت، خۆیان به‌ ئاپۆڕاکه‌دا کرد و که‌وتنه‌ هاوارکردن: “کوێخا به‌دیلی نیه‌، کوێخا نمونه‌ی نیه‌.. ئه‌گه‌ر نه‌مێنێ کوێخا، کێ جێگامان بۆ راخا؟.. کێ پێی خۆشه‌ با وس بێ، هیتر بمرێ له‌ داخا”.
  کوێخاش وا خۆی پیشاندا گوایه‌ گرنگی به‌ هوتافی ئه‌و گروپه‌ نادات. ده‌ستیکرده‌وه‌ به‌ وتاره‌که‌ی:
• هاوگوندانی به‌ شه‌ره‌فم.. جه‌ماوه‌ری خۆشه‌ویست و شیرینی گوندی (ئاشی نه‌زان)!
  هه‌مو ئه‌و شتانه‌ی ئێوه‌ ناوتان ناون کێشه‌ و ئه‌زمه‌ و قه‌یران به‌د‌یلیان هه‌یه‌. موچه‌ دواده‌که‌وێت، صه‌بر و ته‌حه‌ممولتان هه‌بێت، مه‌صره‌ف که‌م بکه‌نه‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ مه‌چنه‌ گه‌شت و گه‌ڕان و سه‌یران و صه‌فا، هه‌مو هه‌فته‌یه‌ک گۆشت و پڵاو مه‌خۆن، هه‌مو جه‌ژنێک جل و پێڵاوی تازه‌ مه‌کڕن، واز له‌ کڕینی ڤێللا و خانو و شوققه‌ی سیتی و گونده‌کانی ئه‌ڵمانی و ئینگلیزی و ئیتاڵی و فره‌نسی و خه‌ون و خه‌یاڵ و باخ و شاخ و چیا بهێنن، خانوه‌ قوڕه‌کانتان بیرچۆته‌وه‌؟ چیتر منداڵه‌کانتان مه‌نێرنه‌ مه‌دره‌سه‌ گرانبه‌ها سیستم ئه‌وروپی و ئه‌مه‌ریکییه‌کان، ئه‌ی (سوید)یش ئه‌وروپا نیه‌؟ (سیستمی ئاشی نه‌زان) عه‌یبی چییه‌؟
  کاره‌با نیه‌، به‌دیل هه‌یه‌، ده‌چینه‌وه‌ سه‌ر چراڕه‌شکه‌کانی سه‌رده‌می باب و باپیرانی نه‌مرمان. ئاو نیه، به‌دیل هه‌یه‌، زۆر به‌ که‌می ئاو ده‌خۆینه‌وه‌، جه‌ژناوجه‌ژن خۆمان ده‌شۆین،ده‌ست به‌ ئاوه‌وه‌ ده‌گرین.‌ نه‌وت و غاز نیه‌، به‌دیل هه‌یه‌، ته‌پاڵه‌ بۆ چێشتلێنان به‌کاردێنین. به‌نزین نیه‌، سه‌یاره‌کانمان ده‌سوتێنین، به‌ سواری گوێدرێژ هاتوچۆ ده‌که‌ین، یان هه‌ر به‌ پێ، بۆ صیحه‌تیشمان باشه‌.
  بۆیه‌ چه‌ندباره‌ی ده‌که‌مه‌وه‌: هه‌مو ئه‌و شتانه‌ی ئێوه‌ ناوتان ناون کێشه‌ و قه‌یران به‌د‌یلیان هه‌یه‌، به‌ڵام باش باش بیزانن و وه‌کو ئه‌ڵقه‌ بیکه‌نه‌ گوێچکه‌ گرانه‌کانتانه‌وه‌: ته‌نها من به‌ دیلم نیه‌، من!

28/09/2015 رانیه‌

بۆ / ژ …………………ا

بڕۆ ، خۆریشم ناوێ ،
گەر بە تۆ ڕۆژ بێتەوە ..
بڕۆ ..ئەوەندە وون بە ،
هیچ کەس نەتدۆزێتەوە ..

دڵێ به تۆ خۆش ببێ ،
من خۆم ڕایئەوەستێنم ..
بزەیەک تۆ وێنەی کەی ،
من هەڵیئەوەرێنم …

شیعرێ تۆ ئیلهامی بی ،
یەک پیتی لێ نانوسم ..
تۆ قەڵەمی عەشق بی ،
یەک پیتی پێ نانوسم ..

من قەت لە خۆم نابوورم ،
کە چی جوان بوو بۆم نوسیت ..
کە دەربارەی هیچ شتێ ..
شتێکم لێ نەپرسیت ..

وامزانی هەرچی گوڵە ،
بە سپۆنسەری تۆیە ..
نەمزانی بنچینەکەت ،
چنگێ فێڵ و درۆیە ..

بڕۆ ، کێ پارەی هەبوو ،
کێ قۆڵبڕ بوو ، لەوێ بە ..
بە ڕۆژ گوڵە بەڕۆژە و ..
شەو ، شەوچەرەی شەوێ بە ..

نەوزاد بەندی

ئنیسكلۆپیدیای كوردو كوردستان لەسێ بەرگدا بەهەوڵ و تەقەلای كۆمەڵێك دڵسۆز بڵاوبوەوە، بۆشاییەكی گەورەی لەمێژووی كەلتورو خوێندراوەی كوریدا پڕكردەوە. گرنگی ئەم بابەتە بەوتارو كاری سەرپێیی تەواو نابێت بەڵكو بۆتە پرۆژەیەكی گرنگی مەعریفی، پێویستە لەهەموو بوارەكانەوە كاریان لەسەر بكرێت. لەكاتێكدا بەرەو ئەوە دەچێت مێژووی كوردو كوردستان بەهەموو بوارو گۆڕانكارییەكانییەوە لە میمۆریەكدا كۆبكاتەوە، واتای فەرهەنگی وشەكەیش بوارەكانی مەعریفە دەگرێتەوە.
ئنیسكلۆپیدیا لەبنەڕەتدا وشەیەكی یۆنانییە، واتای بازنەكان یان سیستەمێكی تەواو بۆ مەعریفە بۆ چەند بابەتێكی سەرەكی، یان واتای كۆمەڵێك زانست و هونەر، لەزمانی عەرەبیشدا بە واتای فەرهەنگ یان دائیرەتولمەعاریف دێت، دوایی پەرەی سەند بۆ فەرهەنگێكی گشتی بۆ زانست و رەوانبێژی و پیتەكان.
بەر لەپرۆژەی ئنیسكلۆپیدیا مەعریفە گشتییەكان بەناوی ئەدەبی و فەرهەنگەوە دەردەچوون. لەبەر ئەوەی بازنەكانی مەعریفە جیاوازە لە فەرهەنگ، ئەم پێناسەیەكی كورتی وشەو مادەیەو ئەو فراوان دەبێتەوە بۆ بەیان كردن و واتا ئیستلاحییەكان لەم زانستەو لەوی تردا، لەگەڵ مێژووی فیكرەكەو بەشەكانی و ئەو بابەتانەی بە فیكرەكە دەگەن لەشیكردنەوەو داواكارییەكانیاندا.
بەم شێوەیەیش گرنگی و بایەخی ئەم پرۆژەیە دەردەكەوێت بۆ هەموو میللەتێك و بیر و داهێنانی ئەم زاراوەیە زۆر كۆنە و مێژووی دەگەڕێتەوە بۆ(سیوسبیوس)ی یۆنانی قوتابی (ئیفلاتون) ئنیسكلۆبیدیایەكی كۆكردۆتەوەو فەوتاوە، دوای ئەو (ستوبینۆس) و (سیوداس) و (كابلا) گرنگترین فەرهەنگیان لەمێژوودا بەرهەمهێناوە. دوای ئەوەیش میللەتانی تر هەوڵیان بۆ داوە، ئێمەیش وەك نەتەوەیەك لێی بێ بەش بووین، كاتێكیش ئەم سێ بەرگەی ئنیسكلۆپیدیام بەكوردی بینی و خوێندمەوە بەراستی وەك خەوێكە كۆمەڵێك نوسەری دڵسۆز بەخۆبەخشی بۆ میللەتی كورد كردویانە. لەبەر ئەوەی ئەم پرۆژەیە نەك بۆ ئێمە بۆ گەلانی تریش زۆر ئەستەمە، ئەوان لەسەر ئاستی زانكۆكان هەوڵیان بۆ داوە بە توانای مادی بێ سنوورەوە، لەسەدەی دوانزەدا ئەوروبییەكان لە زانكۆی ئۆكسفۆر ساڵانی 1200. هەوڵیان بۆ داوەو دوایی زانكۆی كمردج دوایی دائیرەی مەعاریفی بەریتانی1768 تەنها بەرگی یەكەمی دەركرد، كاتێك زانكۆی فەرەنسی ساڵی 1959 مجەلەدی یەكەمی بەسەرپەرشتی(دنیس دیدرۆ)دەركردو دوایی بەهاوبەشی كۆمەڵە فەیلەسوفێكی وەك(ڤۆلتێر)و (رۆسۆ)و (دالمبرت)و چەندانی تر پێشكەوت، ئەمەیش ئەوە دەردەخات دوو سەدەو چەند دەیەیەكی خایاندووە، لەكاتێكدا بەكارتێكەری سەرەكی لەسەر رۆشنبیری گشتی و هەڵگیرساندن و سەركەوتنی شۆڕشی فەرەنسا دادەندرێت.
ئەوەی جێگەی سەرسوڕمان و سەرنجە ئەوەیە زانكۆكانی جیهان لەو كاتەوە بەو هەموو پێشكەوتنەی خۆیانەوە چەند سەدەیان پێچووە هەتا ئەم پرۆژەیەیان بەرهەمهێناوە.
هەروەها فەرهەنگی چینیش(كوكین سی فون لوی تسی). لەدانانی(شوهوفر) وە مێژووی سروشتی یۆنانی بەگرنگترین كتیبی ئنیسكلۆپیدیا دادەنرێت لە مێژوودا لە نوسینی (غایۆس بلینوسش)لە 23-79م.
دوای ئەویش فەرهەنگی ئەڵمانی(ارش غرویر) لەشەش بەرگدا دەرچوو، لە1796 و 1810 بەسەرپەرشتی (وختر) دوایی فەرهەنگی ئیتالی بیفاتی لە ساڵی 1884. جگە لەمانەیش هەموو گەلانی جیهان هەوڵیان بۆ ئەم پرۆژە گرنگ داوە، تەنانەت لەئیسلامیشدا مەزهەبی شیعە ئنیسكلۆپیدیای تایبەت بەخۆیان داناوە.
ئەم ئنیسكلۆپیدیایەی بەردەستمانە بەكوردی سێ بەرگەو هەر بەرگەی سێ بەشی تایبەتە بە هەموو كاركەرو بوارەكانی مەعریفە لەشاعیرو نوسەرو رۆژنامەنوس و هونەرمەندو زاناو كەسایەتی ئیرشاد و تەریقەت و شۆڕشگێران و شوێنە گرنگە گشتییەكان و پیشەو پیشەییەكان و تاد.. لێردا هەن. بەپێی ریزبەندی پیتی ئەبجەدی ریزكراون .
بەرگی یەكەم 523 لاپەڕەی قەبارە گەورەی شێوە دیزاینی گۆڤارە. لەسێ بەش پێكهاتووە.
بەشی یەكەم ژیاننامەی حەفتا كەسێتی گرنگ و كاركەرن لەبوارەكانی مەعریفەدا، هەر لە ئەحمەد ئیبراهیم و ئیبن خەلەكان و ئەحمەد ئیسماعیل رامیز ئەحمەد دینەوەری مەلا ئەحمەدی رەش و ئەحمەد گۆرانی و مەلا ئەحمەدی ئەحمەد ئاواو ئەحمەدی موفتی زادە و ئەحمەد نۆتشی و ئەحمەد عەلی فەوزی و ئەحمەد زەهاوی و ئەمین شێخ عەلائەددین و ئیبراهیم حەسەن شارەزووری و ئیدریس بەتلیسی و سمكۆی شكاك و بابا عەلی تەكیەو بابە شێخی ئەڵمانەو مەلا باقری بالك هەتا بنەماڵەی بەدرخانییەكان، دەیەها كەسایەتی پایە بەرزو رۆشنبیرو رۆژنامەنوس و دیپلۆماتكارو میرو رابەریان تیادا هەڵكەوتووەو هەمیشە هەوڵیانداوە لە كوردستان و دەوڵەتانی عەرەبی و جیهانیداو بەسەدەها كەسایەتی مەزنیان هەبووە لەهەموو سەردەمەكانداو رۆژنامەیەك یا ریكخراوێكیان داخرابێت كتوپڕ لە شارو وڵاتێكی تر دروستیان كردۆتەوە.
دوای ئەمانیش لەمەلا بەهای بیارەوە دەست پێدەكاتەوە، مەڵبەندی زانین و پێگەیاندنی لاوانی كورد بووە بەزانست و زانیاری و ئیرشادی تەریقەتێكی دروست هەتا پیرەمێردی شاعیرو جابانی كوردی و جوەیرییەی هەكاری و جەلالەدین عەلی خورماڵی و حەسەنی ئامێدی و شێخ حەسەنی گڵەزەردەی بەرزنجی و حەمزەی ئیمام موسا و حەمزە موكسی و حەمەئەمینی غەفاری و حەمەمین مەحمودی دەرەی مەڕو حوسەینی مەجدی و مەولانا خالید و نالی شاعیر و خەلیل خەیاڵی موتكی و شێخ رەزای تاڵەبانی و سەعیدی پیران و سەعید نەورۆسی و شەریف پاشای خەندان و عادیلە خانم و عەبدوڕڕەحمانی زەبیحی و مەلا عەبدوڕڕەحمانی دار بەڕولەیی و ناسری سوبحانی و كەسایەتی تری دڵسۆز و زانا و سەركردەن ئەوانەی توانیویانە لە پانتاییەكانی زانست و زانیندا كاربكەن.
بەشی دووەم: چەند شوێن و ناوچەیەكی گرنگی كوردستانە، ئەوانەی فەزای گرنگی زانست و مەعریفە بوون. وەك مزگەوت و خانەقاو تەكیە و حوجرەی مزگەوتەكان و شاخ و شارو گوندە گرنگەكانی تر.
بەشی سێیەم: چەند لایەنێك لە زمان و كەلتورو ئەدەب و ئاین و ئاینزاو سیاسەت و كاری رێكخراوەیی كوردییە. لە ئەلف و بێی كوردیەوە دەست پێدەكات. (د عومەر عەبدولعەزیز)زۆر وردو ژیرانە لە دەوڵەتی مادەوە باسی دەكات، دوو سەدەو نیو كورد خاوەنی نوسین و ئەلف و بێی تایبەت بەخۆی بووە، كۆنترین بەڵگەی نوسراو دەباتەوە بۆ كتێبی ئاڤێستا، باسی هەوڵەكانی (ئەبوبەكر النبتی) دەكات و هەتا كتێبی ئەلفبای كرمانجی لەساڵی 1926 ی نوسەر(خەلیل خەیاڵی) و كتێبەكەی (تۆفیق وەهبی بەگ) و كتێبی سەرف و نەحوی كوردی نوسەر (سەعید سدقی) و كتێبی رابەرێ بۆ ئیملای كوردی نوسینی (نوری عەلی ئەمین). كتێبی زمانی یەكگرتووی كوردی نوسەر(جەمال نەبەز) و كتێبی رەوتی رێنوسی كوردی نوسەر (مستەفا نەریمان). دەربارەی گرامەری كوردیش لە رەخنەو پێشنازی (مێجەرسۆن)ەوە دەست پێدەكات هەتا هەموو هەوڵەكانی تر لەتوركیا و سوریاو عێراق بۆ بەكارهێنانی پیتی لاتینی یان عەرەبی و شیكردنەوەی تەواو بۆ هەموو ئەو لایەنانە دەكات و شتە نادیارەكان دەردەخات بە هەموو بیرو باوەڕە ناكۆكەكانەوە.
بەرگی دووەم508 لاپەڕەی قەبارە گەورەی دیزاینی گۆڤارە، لەسێ بەش پێكهاتووە.
بەشی یەكەم هەمان شێوە لە كەسایەتیەكانەوە دەست پێدەكات و لە(ئەحمەد موختار جاف) و (ئەحمەدی خانێ)وە هەتا (شاكیر فەتاح) و (عەلی مەردان) سی و شەش كەسایەتی دەگرێتەوە.
بەشی دووەم: چەند شوێن و ناوچەیەكی گرنگی كوردستانە.
بەشی سێیەم؛ چەند لایەنێك لە زمان و كەلتورو ئاین و ئاینزاو شوێنەواری كوردستانە.
بەرگی سێیەم: 520 لاپەڕەی قەبارە گەورەی دیزاینی گۆڤارەو لەسێ بەش پێكهاتووە.
بەشی یەكەم: ژیاننامەی چل و دوو كەسایەتییە، لە(ئەبوبەكری موسەنییف)ەوە دەست پێدەكات هەتا (یەحیا سەعید ئەفەندی) وێنەگر.
بەشی دووەم: چەند شوێن و ناوچەیەكی گرنگی كوردستانە.
بەشی سێەم: زمان و كەلتورو ئەدەب و ئاین و ئاینزاو شوێنەواری كوردستانە.
ئەوەی لەئەنجامی خوێندنەوەی ئەم سێ بەرگەی ئنیسكلۆپیدیایەدا دەردەكەوێت، چەند قۆناغێكی جیا جیایە، سەرەتا لە مزگەوت و خانەقا و تەكییەكانەوە لەلایەن زانا گەورەكانی ئاینی ئیسلام و شێخی ئیرشاد زانستیان بڵاو كردۆتەوەو دواییش هەر هەرەس و توانەوەی ئەم كەسایەتیانە بووە بۆ ناو شارەكان و گۆڤارو رۆژنامەو بڵاوكراوەیان بەزمانەكانی كوردی و عەرەبی و فارسی و توركی و زۆریشیان گەیشتونەتە هەندەران و بەزمانەكانی روسی و فەرەنسی و ئەڵمانی و ئینگلیزی و سیودی و زمانی تر هەوڵی نەبڕاوەیان داوە بۆ دەركردنی رۆژنامەو گۆڤارو بڵاوكراوەی تر و هەوڵی ناساندنی كوردو كوردستان و زمان و كەلتورەكەیان داوە. هەروەها سەركردەی هەموو راپەڕین و شۆڕشەكانیان كردووە. نمونەیش ئاشكرایە لە شێخ عوبەیدولای نەهری و شێخ سەعیدی پیران و سمكۆخانی شكاك و قازی محەمەد و بەدرخانییەكان و شێخ سەلامی بارزانی و مەلامستەفای بارزانی و سەعیدی نەوڕۆسی و ئەحمەدی موفتی زادەو ناسری سوبحانی و دەیەهای تر زۆریان پەتی سێدارەیان خراوەتە مل و بەشەهادەتیان زانیووەو هەمویشیان چەندین جار خراونەتە زیندانەوە.
جگە لەوەیش بەردەوام هەوڵی جوڵانەوەی سیاسی و شۆڕشگێڕیان داوەو بۆ مافەكانی كورد خەباتیان كردووە، نمونەیش حكومەتی زەندی و ئەردەڵان و شێخ مەحمود و كۆماری مەهاباد و بابانی و شۆڕشی ئیبراهیم خانی دەلۆو میرنشینی سۆران و ئەو پارت و رێكخراوە سیاسیانەیش، دروست بوون وەك (كۆمەڵەی هیڤی) و (تەعالی و تەرەقی كوردستان) و (ژێ كاف) و (حیزبی هیواو)و( كۆمەڵی برایەتی) و (كۆمەڵەی قوتابیانی كورد لە ئەستەنبوڵ) و (كۆمەڵەی پێشكەوتنی كوردستان) و (كۆمەڵەی سەربەخۆیی كورد) و (كۆمەڵەی خوێ بوون) و(ئیتیحادی محەمەدی)و(تەشكیلاتی ئیجتیماعیە)و(تەعالی ژنانی كورد/جەمعییەت) و(تەعالی كوردستان/جەمعییەت)و(تەعاون و تەرەقی كورد)و(یەكێتی زانایانی ئلینی ئازادیخواز)و (كۆمەڵەی هاریكاری و پێشكەوتنی كورد)و(بزووتنەوەی حەقە)و (حیزبی ئیسلامی كورد)و(پارتی دیموكراتی كورد)و (پارتی دیموكراتی كوردستان)و(حیزبی دیموكراتی كوردستان)و (سازمانی خەبات) لەهەڵەبجەو دەیەها حیزب و رێكخراوو راپەڕین و شۆڕشیان بەرپا كردووە دژی داگیر كەران بۆ رزگاری كوردو كوردستان.
هەروەها ئەم پرۆژەیە دەوڵەمەندە بەئاینەكانیش زەردەشتی و یەزیدی و كاكەیی و ئیسلام و جولەكەو مەسیحی، هەمویان وەك زانستی بەراوردكاری ئاینەكان وەك سروشتی ئاینی خۆیان باسكراون.
بەم شێوەیەش دوای گەڕان و وردبوونەوە دەبینین رووبەڕوی تەكنەلۆژیایەكی مەعریفە بووینەتەوە، دەبێت چی بكەین و لە كوێوە دەست پێبكەین؟! چۆن بتوانین ئەم شاكارە لە كایەكانی مەعریفەدا كارپێ بكەین؟ ئەمەیش كاری ئەوانەیە دەیانەوێت كار لەبوارەكانی مەعریفەدا بكەن و كێشەیان لەگەڵ خودی خۆیان و عەقڵی خۆیاندا هەیە و ئەو كەسانەن بەبیرەكانیان ئێمەو جیهان دەگۆڕن، نەك كەسانی وڕێنەكەر، بەڵكو دەبێت شیكردنەوەی مەعریفیانە بكەن هەتا ئایندەیەكی گەشمان بۆ دروست ببێت. چونكە ئەوانەی دەیانەوێت مێژوو بسڕنەوە یان راستییەكانی ون بكەن ئەوا دەرگای مێژوو لەسەر خۆیان و نەتەوە دادەخەن.
ئەوەیشی گرنگە لە دوای هەموو ئەو پێشكەوتنانەی، لە دەیەكانی رابردودا هاتن ئێمەیان شۆك كرد، ماركسیەتمان هێنا هۆشی مێژووییمان نەبوو، بونیەویەتمان هێنا هۆشی زانستیمان نەبوو، زۆر بیری فەلسەفی و ئایدۆلۆژی و ئاینی هێنرانە كوردستان.
دیارە تائێستا ئەوەی لە مێژووی خوێندراوەی ئێمەدا زیاتر رووداوو بابەت و دەق و مرۆڤەكانمان لەمردن رزگار كردووە، نەكو راڤەو توێژینەوە، هەتا چەندە هەڵگری پرسیارە مەعریفییەكانمان؟ تاچەندە بتوانین بۆشاییەكانمان پڕ بكەینەوە؟، لە ئێستایشدا دەكەوینە بەردەم دەیەها پرسیاری سەرسوڕهێنەرەوە، چۆن بە ئەلیكترۆنی بیر بكەینەوە؟ چۆن بە ئەلیكترۆنی بنوسین؟ چۆن پێدراوو نوسینەكانمان بەئەلیكترۆنی بكەین؟ چی بكەین بۆ ئەوەی لەم پرۆژە مەزنەدا بۆشاییە بەتاڵەكانمان پڕ بكەینەوە، ئەمەیش كاری كەسەكانی فیكرو توێژەران و كەسەكانی ئەكادیمیاو كۆلیژەكانە، بتوانن بناغەیەكی مەعریفی دابنێن و بۆشاییەكانمان پڕبكەینەوە، هەموو بەشەكانی زانكۆ دەتوانن ئەم خەرمانەیەی مێژووی كورد بكەنە بناغە بۆ زمان و ئیدیۆم و رێزمان و پیت و مێژوو جوگرافیا و كۆمەڵناسی و ئاین و شارستانی و بوارەكانی ترو بەهاوكاری بەشی ئایتی هەوڵی بە ژمارەیی كردنی ئەم ئنیسكلۆپیدیایە بدرێت لەگەڵ بڵاو بوونەوەی كتێب و نوسراوی نوسەركان و زۆر لەو بەڵگەنامانەی گرنگن هەتا ژوورێكی ئەلیكترۆنی بۆ مێژووی كوردو كوردستان دروست ببێت. جگە لەوەیش هەوڵی لەئەستۆگرتنی پرۆژەكە بخرێتە سەر خوێندنی باڵا. چونكە پێویستی بەهەماهەنگی زۆر هەیە.
لەبەر ئەوەی ئەم پرۆژەیە تا ئێستا وەك دەستكەوتێك گرنگە لەسەر زۆربەی تێبینی و كەم و كوڕی لەم سێ بەرگەدا چاك بكرێن و لەچاپی دووەمدا بەژمارەیی بكرێت، كە ئەوانەیش سانان و كار ناكەنە سەر پرۆژەكە، ئەوەیشی جێی ئاماژەیە دەستكاری نوسینی ئەو نوسەرانە بكرێت كەوەك خۆیان ئاماژەیان پێدا زیادەڕەویان تیادا كردووە، چونكە ئەم پرۆژەیە دەبێتە سامانی نەتەوەیی، فەرهەنگی (ینغ لوتاتین)ی یابانی، لەساڵی 1407 م دوو هەزارو دووسەد نوسەر بەشدار بوون لە نوسینیدا 892 مجەلەدە. لەبەر ئەوە ئەم پرۆژەیەیش پێویستی بەبەردەوامی و هاوكاری زۆر هەیە هەتا بەردەوام بێت، دیارە ئەم لیژنەی سەرپەرشتیكارە دڵسۆزن و توانیویانە ئەمانەتەكانی نوسین بپارێزێت بەبێ لەبەرچاو گرتنی هیچ ئایدیاو بیرێكی رێگر. ئەوەیشی جێگەی تێبینیە، پێویست ناكات دووبارەو چەند بارە ناوی كەسێتیەك بهێنرێتەوە، ناسێنراوەو بابەتێكی لەسەر دەنوسرێت، بۆ نمونە ( ئەحمەدی موفتی زادە) یەك جار گرنگە، ئەوانی تر لەڕێی ئامرازو راناوو شێوازە هونەریەكانەوە دەكرێت. هەلەی رێزمانی و چاپ و نارێكی رستەیش دەبینرێت.
هیوای سەركەوتن و بەردەوامی بۆ ئازیزانی لیژنەی ئنیسكلۆپیدیا دەخوازم و دەستیان دەگوشم و لام وایە ئەم كارە تەكنەلۆژیای مەعریفەیە بۆ كورد.

سەڵاح جەلال

سەرچاوە: ئنیسكلۆپیدیای كوردو كوردستان، ئامادەكردنی لیژنەیەك/بەرگی یەكەم/رێكخراوی زانست بۆ باس و لێكۆڵینەوە/ چاپی یەكەم 2018.
بەرگی دووەم/ رێكخراوی زانست بۆ باس و لێكۆڵینەوە/ چاپی دووەم/2021
بەرگی سێیەم/ رێكخراوی زانست بۆ باس و لێكۆڵینەوە/ چاپی یەكەم/2022
لەگۆڤاری بانە رۆژ لەژمارە(130)هاوینی 2024 دا بڵاوبۆتەوە.

ئەم ناونیشانەی سەرەوە دەمانباتە بەردەم دەیان پرسیاری جددی و ڕاشکاوانە، ئەمە قسە و بۆچوونی دەیان خوێنەری شیعرە.
ڕەنگە و دەشێ بۆچوونەکەیان لەشوێنی خۆی بێت و ڕاستبێت، بەو مانایەی شیعر زۆر بووە و ئاستی شیعریش لەم سەردەمەدا دابەزیوە بەهۆی بوونی کەم و کوڕی و بێ مانابوونی دەق و ئاست نزمی هەندێ بەناو شیعر، بەڵام مانای ئەوە نییە کە شاعیری باشمان نییە و دەقی باش کەمبێ، ڕۆژانە دەیان و سەدان دەقی جوان و پڕ مانا و پڕ ئێستاتیکا و ڕەوانبێژی و پڕ چێژمان بەرچاو دەکەوێ و دەیانخوێنینەوە، لەبەرانبەریشدا پێچەوانەکەی هەر ڕاستە، کۆمەڵێ دەقی بێ چێژ و بێ جوانیناسی و بێ هونەرەکانی ڕەوانبێژی دەبینین و هیچ چێژێکیان لێ نابینین و بەڵکو کاتیشمان دەکوژن، لە دنیای ئەدەبدا دەیان قوتابخانە و ڕێبازی شیعری جیهانی هەن، هەر یەکەیان پشت بە میتۆد و ڕێبازێک دەبەستن و هەریەکەی ڕێچکەی تایبەت بە خۆی هەیە. هەر ڕێبازێکی شیعری پشت بە جۆرێک لەبیر و ڕا و جیاوازی دەبەستێت، لەنێو ئەو جۆرە ڕێباز و قوتابخانە شیعریانەدا دەیان کۆد و ڕەمز و نهێنی لەپشت وشەکانەوە خۆیان حەشار داوە، ئەو پەیامەی شیعر هەڵی گرتووە زۆر جار فەلسەفە توانای دەربڕینی ئەو پەیامەی نەبووە، بۆیە خوێنەری شیعر ئەبێ وردتر و باشتر لە شیعر وردبێتەوە و جوانتر پەیامەکان وەرگرێ، لەگەڵ ئەوەشدا ناتوانین بڵێین شیعری بێمانا نییە، بەڵکو دەتوانین بڵێین زۆریشە و ڕۆژانە بە دەیان دەق دێنە بوون و هیچ مانایەکی شیعری هەڵناگرن و خاڵین لەمانا و جوانیدا.
یەکێک لەخاڵە بنەڕەتی و تەکنیکییەکانی شیعری ئێستا لادان و تێکشکانی زمان و کارکردن لەناو زمان و کورتکردنەوەی زمانە لەناو مانادا، لادانی زمانی و بەکار نەهێنانی ئامرازەکانی پەیوەندی ڕێزمانی و چڕکردنەوەی زمانە لە دەقدا کە لە شیعرەکانی زۆرێک لەشاعیرانی ئێستادا هەیە.
کلینت بڕوکس دەڵێ: زمانی شاعیر زمانێکە کە تێیدا ڕۆڵی مانا شاراوەکان بە ئەندازەی مانا ئاشکراکان گرینگە. (١)
ئەمانە و دەیان نهێنی تر لە شیعردا بوونیان هەیە، کۆمەڵێک تایبەتمەندی هەن کە وادەکەن شیعرەکە جوان و چێژبەخش و پڕ مانا بێت، لەوانە هونەرەکانی ڕەوانبێژی و وێنەی شیعری و ڕیتم و ئاوازی ناوەوە و دەرەوە و هەندێکجاریش سەروا و کێشی شیعرەکە ڕۆڵیان هەیە لە جوانی ئەو دەقە شیعرییە، هەندێکجاریش وشە و واتا و پێک بەستنەوەی وشەکان جوانییەکی تر دەبەخشنە دەقەکە.
تەیب قادر پێی وایە زۆر جار گرفت لەشیعر نییە کاتێک تێنەگەیشتن ڕوودەدات، گرفت لەڕۆشنبیری شیعرییە، بۆ ئەوەی دەقێکی شیعری بخوێنینەوە دەبێت باکگراوندێکی شیعریت هەبێت. (٢) ئەمەش خاڵێکی گرنگە بۆ ئەوەی لەشیعر تێبگەین، بەڵام خوێنەرێکی ئاسایی بەزەحمەتتر و ئاستەمتر لە بەشێک لە شیعرەکانی ئێستا تێدەگات، گرفتەکەش هەموو ئەو خاڵانەی سەرەوەبوون کە باسییان لێوەکرا.
کەواتا هەر دەقێک خاڵی بوو لەو تایبەتمەندییانەی سەرەوە خاڵییە لە شیعر و ئەشێ دەقێک بێت، بەڵام شیعر نا.
ماهییەتی شیعر (تەکنیک، خەیاڵ، زمانی شیعری) هاوتەریبی یەکن و بەدوای یەکدا مانا دەبەخشنە دەقەکە و خوێنەر چێژی زیاتری لێدەبینێت.
شیعر کەهەستی ڕاستەقینەی شاعیر بوو جوانی دروست دەکات.
لەلایەکی تر (شیعر دەمووچاوی ئەو وێنانەیە کە نابینرێن، ناتوانرێت بە زمان بخرێن، شیعر دەتوانێت لە ڕۆحی شیعر زمانی وێنە نەبیندراوەکان دروست بکات).(٣)
شیعر ئەو شتانە دەردەخات کە لەنێو زمانی ئاساییدا شاردراونەتەوە.(٤)
لۆران پیرین دەڵێ: شیعر گوشراوترین و چڕترین شێوەی ئەدەبە کە زۆرترین شت لە کەمترین وشەدا دەردەبڕێت.(٥)

(١)شیعر و نائومێدی، شاخەوان سدیق ، لاپەڕە (٧)
(٢) تەیب قادر ، بیرکردنەوە لە شیعر ، لاپەڕە (٤٤)
(٣)تەیب قادر، بیرکردنەوە لە شیعر، پڕۆژەی سەد نامیلکەی فکری و ڕەخنەیی، چاپی یەکەم -٢٠٢١
(٤)لادان لەشیعری لەتیف هەڵمەت ، ناز ئەحمەد سەعید ، لاپەڕە(٢٣)
(٥)شیعر و ئازادی، شاخەوان سدیق، لاپەڕە (٣٤)

✍کاروان حەسەن سلێمان
٢٠٢٢/١٠/٢٢

‎

‎

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

‎ جیهان شاهیدی پێکهاتنی گەورەترین شۆڕشی سەدەی بیست و یەکە لە ئێراندا. ئه‌م شۆڕشه‌ له‌ ڕێڕەوی داهاتووی خۆی و پێشكه‌وتنه‌كانیدا لە رووی ئه‌و كاریگه‌رییه‌ گه‌وره‌یەی كه‌ له‌سه‌ر ئێران و ته‌واوی ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و جیهانی ده‌بێت، ته‌نها له‌گه‌ڵ شۆڕشی مه‌زنی فه‌ڕه‌نسا و شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ردا به‌راورد ده‌كرێت.

‎ کۆتایی هاتنی دونیای دوو جەمسەری و شۆڕش و بزووتنەوە رزگاریخوازەکان و گۆڕینی بزووتنەوە تیرۆریستییە تاریکپەرستەکان و تیرۆریزمی دەوڵەتی بۆ ئەکتەر و پێشەنگی ململانێ ناوچەیی و جیهانییەکان لە سێ دەیەی ڕابردوودا، کۆتایی مێژوو نییە وەک هەندێک لە بیرمەندانی جیهانی سەرمایەداری ڕایانگەیاندووە، بەڵام سەرەتای قۆناغێکی نوێ بوو لە ململانێکانی مرۆڤایەتی لە سەردەمی سەرمایەداریدا .

‎شەڕەکان و وێرانکاریەکان و ڕووخانی پێنج وڵاتی گرنگ لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و حوکمڕانی گەندەڵی و تاوان لەم ناوچەیە، جینۆساید لە ئەفریقا و ئەوروپای ڕۆژهەڵات و درێژبوونەوەی مەیدانی جەنگ و تیرۆر و تۆقاندن بۆ ناو دڵی ئەمریکا و وڵاتانی ڕۆژئاوا تا کێبڕکێی ئابووری و سیاسی توند و وێرانکەری، جەمسەرە جیاوازەکانی سەرمایە بۆ دەستەبەرکردنی هەژموونی و کۆنترۆڵیان بەسەر جیهانی دوای جەنگی سارددا لە لایەکەوە، و لە لایەکی دیکەوە، سەرهەڵدانی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییە گرنگەکان لە بزووتنەوەی داگیرکردنی وۆڵ ستریتەوە بۆ ڕاپەڕینی ١٣٨٨ لە ئێران، بەهاری عەرەبی و سەرهەڵدانی بزووتنەوە عەلمانی و یەکسانیخوازەکان لە ئەفغانستانەوە بۆ لوبنان و دڵی کۆمەڵگاکانی ڕۆژئاوا، پریشکی گەورەترین و چارەنووسسازترین ململانێکان لە مێژووی مرۆڤایەتی لە سەردەمی دوای
جەنگی سارددابوون.

‎ئەگەر ڕاپەڕین و پێکهاتنی شۆڕش لە ئێران کەمترین پشتیوانی کرێکاران و هونەرمەندان و وەرزشوانانی دیاری جیهان، بزوتنەوەی جیهانی ژنان و مافی مرۆڤ، بیرمەندان و سیاسەتمەداران و فەیلەسوفەکان و ڕای گشتی جیهانی بۆ لای خۆی ڕاکێشابێت، ئەوە تەنیا هۆکاری خۆی نییە بەهۆی بوونی حکومەتێکی بێزراو و دژە ژن لە ئێراندا دروست دەبێت، بەڵام لەوەش زیاتر بە هۆی پێویستی جیهانی مرۆڤایەتی و هیوا و خەونەکانی بۆ دۆزینەوەی جیهانێکی باشتر لە چوارچێوەی قۆناغێکی پاشەکشەی خوێناوی و دژە مرۆڤی زیاتر لەسێ دەیەی ڕابردووە.

‎ شۆڕش و ئازادی و جۆش و خرۆشی بۆ گۆڕانکاری دوای ئاوابوونی ئازادی و یەکسانی و زاڵبوونی تیرۆر و تۆقاندن و وێرانکاری لە جیهاندا دوای جەنگی سارد، لە ناخی یەکێک لە تاریکترین حکومەتەکانی جیهانی ئەمڕۆدا سەرهەڵدەدات.

ئەو دروشمانە و هەموو ئەو شتانەی کە لە ماوەی مانگی ڕابردوودا بە پێشەنگی ژنانی چەوساوەی ئێران لە ناوەڕاستی ئاگر و خوێن لە شەقامەکانی شارەکانی ئێراندا دەرکەوتن، تەنیا نوکی شاخی سەهۆڵینی شۆڕشێکی مەزن و مێژووییە.

‎ بۆ یه‌كه‌م جار له‌ مێژووی شۆڕشه‌ هاوچه‌رخه‌كاندا، ژنان ئاگری شۆڕشێكی گه‌وره‌یان هه‌ڵیانگرساندوە و خۆیان به‌ ئاستی ملیۆنان له‌پێشەوەیدا بوون. ئەم دیاردەیە دیاردەیەکە لە قووڵایی و پانتایی خەباتی چینایەتی لە ئێران و جیهانی ئەمڕۆدا سەرهەڵدەدات.

‎ئەم شۆڕشە شۆڕشی ژنان و گەنجان و هەرزەکاران و کرێکاران و مامۆستایان و خوێندکارانی سەردەمی ئینفورماتیک و ئاڵوگۆڕی خێرای زانیاری و جیهانگیرییە. پاڵپشتی سەرسوڕهێنەری جیهانی بۆ ڕاپەڕین و شۆڕشی ئێستای ئێران ڕەگ و ڕیشەی لە چارەنووسی هاوبەشی مرۆڤایەتی لەگەڵ خەڵکی ئێراندا هەیە، کە لە ماوەی سی ساڵی ڕابردوودا، لە دابڕانی بزووتنەوە ئازادیخوازە گەورە و مێژووسازەکان و نەبوونی ئاسۆیەکی جیهانی و کاریگەر بۆ پێشخستنی لایەنە مرۆییەکانی شارستانیەتی مرۆڤایەتی، لە ژێر زاڵبوونی ڕەشترین ڕەوتی دەستکرد و نافەرمانڕەوا لە هەموو بەشەکانی جیهان بەیانی گەیاندوەتە شەو.

‎لەسەر بنەمای وەها پشتیوانیەکی ئازادیخوازانە و یەکسانیخوازانە لە شۆڕشی ئێستای ئێران کەبێوچان شەپۆل ئەدات و ئەو ڕۆڵە مێژوویی و چارەنووسسازەی کە چینی کرێکاری ئێران لە داڕشتنی ئاراستەی ئەم شۆڕشەدا دەیگێڕێت، سەرەڕای ئەو وێستگەیانەی کە لە هەلومەرجی ئێستای كۆماری ئیسلامی و لە پێشهاتەكانی دوای كۆماری ئیسلامیدا، کۆنەپەرستی ناوچەیی و تاوانبارانی نێودەوڵەتی، لەبەرانبەر پێشڕەویەکانیدا.سازش ولێبوردن لە نێوان وڵاتانی رۆژئاوا و رۆژهەڵات و ناوچەكە دروستی دەكات بۆ پاراستنی نامرۆڤانەترین پەیوەندییە سیاسییە كۆمەڵایەتی و ئابوورییە زاڵەکان بەسەر ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. وە هیوا و ئاواتە سنووردارەکانی زۆرێک لە هێزە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان کە هاوتای قۆناغی شۆڕشی ١٩٧٩ن و بە تایبەتی ئەوانەی کە بەهۆی ئەو شۆڕشەوە بێدەسەڵات بوون، کاریگەرییەکی مێژوویی و چارەنووسساز لەسەر داهاتووی ئێران و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهان بەجێدەهێڵێت .

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوەعومەر

هەزاران خەو، لە ڕۆحی منایە ئەسوتێ،،
دڵی منە، زۆرجار وەک دارسنەوبەرێ،،
خوێنی ڕژاوی وەک گەوهەر ئەبێ،،
کە قەدێکی ناسکی لێ ئەبڕێ..
(ئارسەر ڕامبۆ)

گەر زەریامان لەدەستدا
شیعر/ کاوە عوسمان عومەر

حەسرەتی لەدەستدانی زەریا، وەرینی…
قژی سپی هەورو، خەڵوزی…
ناو چاوی کچی پایز، ڕەشپۆش…
بە دەروازەکانی وشە و…
کانە مەرگ و..
دوکەڵی تەنیایی..و..
و خوێنی ڕەشی غوربەت

کەواتە شەو، ئێمەی ناوێ،
کەواتە زەمین بە ئێمە نامۆ!
چەندە گڕێکی پڕوکێنەرە،
بیرکردنی شکۆفە سپیەکانی ڕابردوو،
ئەوانەی کە ئەیانووت، مەرگ،،
چەند بەرزەخێک دوورە،
ئەوانەی ئەیانووت،
گۆرانی فریشتەکان،
لە بەیانیە ئاڵتونیەکانا چەند خەمگینە،،
ئەوانەی لەسەربانەکانا…
چاویان بۆ نەورەسە خۆکوژەکان ئەگێڕا

هیچ پاساوێک نیە بۆ ئازاری ڕۆح..و هیچ قفڵێک…
باخچەکانی دڵ کۆت ناکا،
هیچ پاساوێک نیە،،
بۆ تێکشکانی ئێسک و پروسکی تاوسەکانی…
ئاوێنەی خۆڵەمێشی عەدەم،
هیچیش لە ئەشکەنجەی ئەمساتەوەختەمان کەم ناکاتەوە..
سروودی ئیبلیسانەی…
منداڵیەکی لەدەستچوو،
چی کڵپەیەکم، لەبەردەم خۆری سپی..
عیشقتا کە نییت…
چی زیندانێکم بۆ چرپەی نەوتراوت.. و ..
چی زیندانێکی…
بۆ شەوە مۆرە شیعریەکانی من

دەروێشی نێو گوڵزاری نەفرەتین!
ئەو پیاوەدڵشکاوانەی…
لە فەنای ڕۆحیانا، سوتان،،،،
هیچ سودێکی نیە،،،
مۆمی کەمتەمەنی ڕۆح…
هیچ سودێکی نیە، گەڕانەوە…
بۆ خاڵە سەرەتاییەکانی بوون، با بخەوین…
لە مێرگی ڕابردویەکی خۆشا،،
تۆش ئازیز بەدەردی بوونەوە ،،
لەنێو قامیشەلانی زەمەنی ئەفسوونا تێپەڕە، ،،
پرچە زیویەکانت…
بهۆنەوە بۆ سوارچاكێکی ڕەشپۆشی عاشق ،
کە هەرگیز ناگاتە جێ..

زستانێکی سەختە گەر بڕیاربێ …
شەختە جەستەکانی ڕۆژەکانمان بهێنەوە !
مراویە شەیتانیەکانی پەرتوکی جەنگیش،،،
با تێپەڕی بەسەرمانا،،
چی باکمان بە کوشتنە زۆرەکانی ڕۆحمانە.
چەرخ لێئەدەم،تابڵێسەیەک…
پەڕەی قاوەیی یاداشتەکانت بسوتێنێ،،
چی کارم بە گەنجێتیەکە،،
لە گەڕان..
بە کەنارە ئاڵتونیە ساردە تەنیاکانا..
بەسەرمبرد،،
هەموو لیرە ئاڵتونیەکانی خۆشبەختی…
لە چرکە خەوێکی کورتا،،
ڕشتمانە کەلەسەری بۆشی زەمەن،،
چی سودێکی هەیە…
کلێسای مانگ،،
گەر قەشەکان، لە دێرەکانا،،،،
لە بێزاری نەهاتنی خواوەندا،،
خۆیان هەڵواسی،
مزگەوتی وێرانە، چی ئەبەخشێ،،
بە پەریە منداڵە باڵکراوەکان..
جگە لە خەونی تاڵی سوتان و ڕۆحکێشان؟

چەند سەمەرەم دێ..
بەو شەهیدەی ،،،
لە شەڕی ئەستێرەو سپێدەدا،،،
گیانی سپارد،،
چەند ڕوناکە دڵی تۆ،،،
ئەی ماسسی گری پیری خۆشبەخت،،
چەند مەستن، بێستانەوانە سپیپۆشەکانی..
دوای خوێنپژانی پەمەیی کازیوە!

لە سپێتی هەور،،
دروستبوە، دڵی شیعر، نیگا ڵێڵ ئەکا..
هەڵمی سووری گڕکانی نیازی گەڕانەوە،،
بۆ نیشتمانێ لە حەسرەت،،
خەڵوزە، دەرگا داخراوەکانی تەمەن،،
لەوانەیە، شمشاڵژەنی دوێنێشمان بیرکردبێت..
کە گەیشتینە…
دوا ویستگەکانی جوانی،
سارد و نشیو و ئاڵۆزیش بوو..
ننیوەشەوێک،،،
چاوی لەسەر هەنگاوە کانی کۆڕەوەی …
خێڵەکانی مێژووی سڕاوە بوو،
پێستی رزیوی…
نوێژکەرەکانی ئێوارەی گیاندەرچوون، ،،
کە پەیامبەر هەرنەهات،،
من سەرم، لێ وونە،،
لە تونێلە زۆرەکانی هەزاران هەسارە،،،
سەرم لێشێواوە،
لە حەسرەتی مرۆڤە بێ لانەکانی دنیا.

بزانە ئەی پیاوکوژ، ئێرەش
وەک ئەوێیە، دۆزەخە، دۆزەخ،،،
هیچ شتێک ناگۆڕێ،،
گەر تۆ ڕۆحێ بکێشیت یان نا،،
بزانە دز، چنگی پڕ گەوهەری مریەم،،
بەهای نیە، گەر دڵ ببێتە چنگێ لمی پیر،،،
بزانە ئەی قەشە، پەتای هەستیریای…
ڕۆحە ئەشکەنجەدراوەکان،،
بە تەرتیلە ی کۆن و بۆشەکانت چارە ناکرێ،
ئاینزادەیەکی نزرگەی پیرۆز، کوا…
لە پاکژبوونی ڕۆح تێئەکا،
لەنێو ڕاموسانی…
مانگ و زەریا !

22/10/2022

کەمن ئەوانەمان کە لە ڕۆڵی سەرەکی دەوڵەت هەر لە دروستبوونییەوە، بەردەوامبوون و پاراستنی خۆی تا دەگاتە لابرددن و هەڵوەشاندنەوەی، تێدەگەین.
دەوڵەت لە هەر جۆرێکدا بێت بە هەر ناوێكەوە بێت ئەو ئامرازە هەرە سەرەکییەی سیستەمەکەیە کە ڕاگریی و بەردەوامدان و بەرقەراربوونی خودی سیستەمەکە دەپارێزێت. ئەو دامەزراوەیە کە تەواوی وەزیفەکانی سیستەمەکەی لە خۆیدا گردکردۆتەوە، ئەو دەزگەیەیە کە بێ ئەو نەك کارگەیەکی بچوك تەنانەت کۆمپانیایەکی زەبەلاحیش لە بەرانبەر بەگژاچوونەوەی کرێکارەکانیدا ناتوانێت بۆ هەفتەیەك خۆی بگرێت، ئەو ئیدارەیە کە تەواوی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و ئابورییەکانی بە خۆوە و بە یەکدیشەوە گرێداوەتەوە. ئەو هەیکەلە قوچکەییە کە لە سەروی مرۆڤەکانەوە خۆی ڕاگرتووە و بۆ ناو هەموو بەشەکانی کۆمەڵ و کار شۆڕبووەتەوە لەسەر بەرهەمی کار و خوێنی میللەت دەژی . ئەو قەڵایەیە کە پەنای سامانداران و خاوەنداران و زۆرداران و چەوسێنەران و …تد دەدات . دەوڵەت ئەو کەلە زلەیە کە دەیەوێت پارسەنگی هەموو چین و توێژاڵە کۆمەلایەتییەکان بە جۆرێك لە جۆرەکان ڕاگرێت، گوایە دەیەوێت ئارامیی و ئاسایش و دادوەری کۆمەڵایاتیی و هەلی یەکسانی و ئازادیی هەموان بپارێزێت. ئەو دامەزراوەیە کە پۆلیس و سوپا و تۆڕی سیخوڕیی لە خۆیدا کۆکردۆتەوە، ئەو دەزگەیەیە کە دەتوانێت کارئاسایی بۆ مامەڵەی ئابووریانە و سیاسیانە و بازرگانیانە لەڕێگای دیپلۆماسییەت و دانانی یاسا و ڕێسا و ڕۆڵەکانەوە لە سەر ئاستی نیشتمانی و جیهانیی بۆ تەواوی خاوەنداران و سامانداران و بازرگانان بکات. دەوڵەت ئەو برا گەورەیەیە کە دوژمنی میللەتەکەیەتی و دۆست و هاوپەیمانی هاودەسەڵاتان و دەوڵەتانی دیکەیە، دوژمنی ژیان و ژینگەیە.
دەوڵەت، زەبەلاحیی و ڕۆڵە مێژووییەکەیەتی کە وای کردووە کە لە پشت هەموو کارەساتەکانی بەشەرییەتەوە بێت و سەرچاوەیان بێت.
من لێرەدا نامەوێت لە ڕۆلی دەوڵەت بدوێم ئەوەی سەرەوەم هەر وەکو کورتە ناسینێکی دەوڵەت نوسیوە تاکو لەوێوە گەر بە کورتیش بێت بچمە سەر ئەوەی کە دەمەوێت بیڵێم .
ئەوانەمان کە تۆزێك لە ڕۆڵی دەوڵەت بزانن ئەوانەی سەرەوە بە باشی دەزانن بۆیە دەزانن گەر خەبات دژ بە دەوڵەت نەبێت هەرگیز نە دەتوانرێت و نە لۆژکیشی تێدایە کە دژایەتی سیستەمەکە بکرێت. ئەوانەشمان کە ئەو ڕۆڵە گەورەی دەوڵەت نازانین یاخود نایبینن با هەر تەماشای دەسەلاتی هەرێم پایە و مەوقیعەکەی بکەین. بۆ نموونە لە هەر تێگیرانێکماندا لە لایەن ئێرانەوە، تورکیاوە یاخود هەر وڵات و دەوڵەتێکی دیکەوە بێت یەکسەر پرسیار دەکەین و توڕە دەبین و دەڵێین بۆچی دەوڵۆتکەکەی هەرێم هیچ هەڵوێستێکی نییە؟ بۆچی ڕێگا بە تورکیا، بە ئێران، بە حکومەتی مەرکەزی دەدات کە ئەوە بکات؟ بۆچی پەیوەندی نابڕێت لەگەڵ تورکیا و ئێراندا؟ بۆچی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردی بە بێ ڕەزامەندی هیچ دەوڵەت و دەرو دراوسێیەك و ئەوروپا ڕاناگەیەنێت؟ زۆری تر لەم پرسیار و تەگبیرانە بۆ دەسەڵاتی کوردی دەکرێت.
کردنی ئەم پرسیار و تەگبیرانە لە دەسەڵاتداران مایەی بێ ئاگایی وەزیفەکانی دەوڵەتە کە لە سەرەتای ئەم نوسینەدا پەنجەم بۆ ڕاکێشان. دەوڵەت بە بێ ئەرك و فرمانەکانی کە دەستنیشانم کردون بێ گومان کە بێ پرسی ئێمەیە، ناتوانێت ئیدارەی میللەتەکەی بدات یا ڕاستتر کۆنترۆڵیان بکات. گەر بێت و ئەو وەزیفانە بە جێنەهێنێت، ئەو ئەرکانە نەگرێتە ئەستۆی ئەوە بوونی وەکو هەیکەلێکی مردوو دەبێت و دەمێنیتەوە.
بوونی دەوڵەت و مانەوەی مەحاڵە گەر لە پەیوەندیدا نەبێت لەگەڵ دەوڵەتانی دەر و دراوسێی و وڵاتانی دیکەی ناوچەکە و ئەوروپا و هەتا جیهانیشدا. ئەمڕۆ وڵاتێك لەم دونیایەدا نییە بە ئەمریکا و وڵاتانی گەشەکردووی ئابووری دیکەشەوە سەربەخۆبێت. هیچ وڵاتێك نییە ئابوورییەکی سەربەخۆی هەبێت. ئەمەریکا بەو گەورەیەی خۆی وابەستەیەکی گەورەی وڵاتانی دیکەیە زۆر زیاتر لە عێراق و ئێران بەوەوە . ئەو وڵاتانەی کە پێشتر تا ڕادەیەك ڕەنگە لە ڕوی ئابوورییەوە سەربەخۆ بووبێتن کەمبوون و ڕەنگە لە ئەفەریقادا بووبێتن بە دانیشتوانێکی زۆر کەمەوە کە بنەڕەتی ژیانی کۆمەڵایەتیان مانەوەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە کۆنەکە و تا ڕادەیەك ژیانی کۆمەڵایەتی و هەرەوەزیانەیان بووە.
گەر تەماشای داهات و بەرهەمی هەندێك وڵاتان بکەیت، بۆ نموونە بریتانیا لەساڵانی 50 کانی چەرخی ڕابووردوودا زۆر زیاتر سەربەخۆیی پێوە دیاربووە لە زۆرێك لەبەروبوومی کشتوکاڵی لە سەرجەمی چەشنی دانەوێڵەکان تا دەگاتە جۆری گۆشتەکان تاکو ئێستای. ئەردەن، میسر 70 ساڵ لەمەوبەر پێویستیان بە هێنانی نەك گەنم نەبوو بەڵکو هەناردەیان دەکرد کەچی ئێستا بە بێ هاوردەی گەنمی دەرەوە برسێتی تێیدا بڵاودەبێتەوە.
بە کورتی خەسڵەتی سەرمایەداریی ئاوای کردووە کە دونیای لە لایەکەوە کردووە بە یەك و بێ یەك نەتوانن بژین هاوکاتیش چەوساندنەوە و برسێتی و نەبوونی و جەنگ بە هەموو جۆرەکانی و هەڵکەندنی بەشەرەکانیشی بۆ بەررژوەندی خۆی خولقاندووە تاکو بە بەردەوامی لە دژایەتی یەکدیدا بن و بمێننەوە .
هەرێمی کوردستانیش بەدەر نییە لە وڵاتانی وابەستەی دیکە، ڕەنگە لە زۆر رووەوە بەهۆی ئەو هۆکارانەی کە هەمومان دەیزانین زۆر وابەستەتر بێت لە وڵاتان یاخود دەوڵەتانی دیکە، بێ گومان شوێن و جوگرافیای کوردستان و بەستنەوەی میللەتەکەی بە دەوڵەتانی ترەوە، ئەمانەش بۆخۆیان ڕۆڵی وابەستەبوونی زیاتری هەرێمی خولقاندووە.
وڵاتێك کە لەسەر دەریا نەبێت وڵاتێك لە ناوەوە بەستراوەتەوە بە عێراق و دەوڵەتی عێراقییەوە ، لە دەرەوەی خۆشی بە سنوری تورکیا و سوریا و ئێڕانەوە، ئەمەش یانی هەناردە و هاوردەی هەموو شتێك تەنانەت فڕینی فرۆکە بۆ فڕۆکەخانەکانی دەبێت بە ڕێکەوتن و ڕەزامەندی ئەو دەوڵەتانە بیت، ئەمە جگە لە بوون و وەرگرتنی هەڵوێستی سیاسی جیاواز لە وڵاتانی دیکە، ئەگەر هەیبێت، بۆ خۆی کێشەیەکە. لە وەها حاڵەتێکدا حکومەتی هەرێم باری زۆر خوارەو دەستی لە ژێر باری دەوڵەتانی دیکەدایە. بە واتایەکی دیکە دەبێت قوربانی بە زۆر شت بدات تا دەگاتە قوربانیدانی خاك و هاووڵاتیانی خۆشی بۆ حکومەتانی دراوسێ تاکو بوون و بەرژەوەندی خۆی کە بوون و بەرژەوەندی حیزب و دۆستەکانێتی بپارێزێت. گەر ئەمە تێڕوانینمان بێت نابێت لامان سەیر بێت کە دەستی دەوڵەتی ئێران و تورکیا و هەتا دەسەڵاتی مەرکەزیش ئاواڵابێت بۆ لەناوبردنمان، بەڵکو حکومەتی هەرێم خۆشی بەرگری لە هاووڵاتیانی ناکات.
لەگەڵ وتنی ئەوانەشدا جیاوازییەکی کەم لە هەندێك ڕووەوە لە نێوانی دەوڵۆتکەکەی کوردستان و دەوڵەتانی دیکەدا دەبینین. بەهێزیی وابەستەیی حکومەتی هەرێـم بەو دەوڵەتانەوە و بە قوربانیکردنی میللەتەکەی و قەبوڵکردنی هەموو سازش و خراپییەك جگە لەوەی کە لە بڕگەکانی پێشوودا ناوم هێنان ڕەنگە پەیوەندی بەو گرێبەستە سیاسی و ئابوورییە نهێنانەوەش بێت کە لای ئێمە تا ئێستا شاراوەن کە بوونی هەڵوێستێك لەلایەن دەسەڵاتی کوردییەوە بەرانبەریان ئیمتیازی ئێکجار گەوەرە و دەسەڵاتیشیان لە دەست بچێت.
ئەنجامگیریی:
جیاوازی هەیە لە نیوانی دەوڵۆتکەی کوردستان و عێراقدا، هەر ئاواش جیاوازی لە نیوانی دەوڵەتی عێراقی و ئێرانی و تورکی و ئەورپاوە لەڕوی گەشەی ئابوورییەوە ، لە ڕوی پێشەوجوونی پیشەسازییەوە هەیە، کە ئەم گەشەیەش بە خەستی لەسەر سیاسەتی دەوڵەت هەر دەوڵەتێك بێت ڕەنگ دەداتەوە. واتە هێزی سیاسەت و دیپلۆماسییەتی دەوڵەت لە هێزە ئابوورییەکەیدا خۆی چڕکردۆتەوە، چەندێك لە ڕووی ئابوورییەوە بەهێز بێت ئەوەندەش لە ڕوی سیاسییەوە بەهێز و دامەزراو دەبێت . لەگەڵ بوونی ئەو بەهێزی و گەشەی ئابوورییەیدا و بەرژەوەندییەکانی بەڵام پرسیارێك لەسەرە ڕێیەتی : قازانجی ئەو گەشە ئابووریە و بەرژەوەندییەکەی بۆ کێ و بۆ چ چینێكە؟*
لەگەڵ وتنی ئەوەشدا هێشتا ئەو دەوڵەتانە ناتوانن لە وابەستەیی دەرچن. لەم شەڕەی ڕوسیا و ئۆکرانیادا بە باشی گرێدراوییان بە یەکەوە و بەڵگەی وابەستەیی هەموویان بەوی تریانەوە دەردەکەوێت. ئابلوقەی ئابووری لەسەر یەکدی و بایکۆتی کاڵای یەکدی گومانێكی سەبارەت بەو ڕاستییە نەهێڵاوەتەوە . ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت هەتا دەوڵەت و دەوڵەتداریی بمێنێت وابەستەیی دەمێنێت هەرگیز خودکیفایەت [ئیکتیفای زاتیی ] وجودی نابێت، نەك لەبەر ئەوەی کە ناتوانرێت ئەوە ڕووبدات یاخود ڕوودانی مەحاڵە، بەڵکو لەبەر ئەوەی کە دەوڵەت و کۆمەڵەکان لە چوارچێوەی سیستەمێکدان کە مەبەستی سەرەکی دابینکردنی پێداویستییەکانی ژیانی خەڵکەکەی نییە بەڵکو قازانج و سەرمایەیە. ئەوەشی کە ئەمە دەستەبەر دەکات ڕووت و ڕەجاڵی کۆمەڵ و بەردەوامبونێتی، ڕوودانی جەنگ و گرانی و بێ کاری و لیستێك لە نەگبەتییەکانی ترن.
بۆ ڕزگاربوون لە وابەستەیی، ڕزگاری تەواوە لە دەسەڵات و دەوڵەت و دەوڵەتمەداریی و کۆمەڵی قوچکەیی. واتە ڕزگاربوونە لە پایە هەرە سەرەکییەکەی سیستەمەکە و پایەکانی دیکە و هێزە تاریکەکان کە لە خزمەتی مانەوەی سیستەمەکەدان.
ڕزگاربوونە نەك هەر لە دەوڵەت بەڵکو لە کۆمەڵی مەدەنی هەنووکە و ڕێکخستنەوەی، کە زۆرێك لە چەپەکان و خەڵکانی دەرەوی ئەوانیش ئاواتەخوازی کۆمەڵی مەدەنی و دەوڵەتی لیبراڵن. کۆمەڵی مەدەنی یانی کۆمەڵێك کە یاسا سەرەوەر و باڵادەست بێت بۆ چەوساندنەوەی کرێکاران و هەژاران، بۆ زیادکردنی سەرمایە و سەرمایەداران، بۆ هەموو ئەوانەی کە پێشتر باسم کردن. کۆمەڵی مەدەنی یانی کۆمەڵێك کە تاکەکانی دەست بە كڵاوەکەی خۆیەوە بگرێت و هەقی کەسی نەبێت، کۆمەڵی مرۆڤی دابڕاو لە یەکدی و مشتە لە گوێی خاوەنکار و دەوڵەت. کۆمەڵی مەدەنی یانی کۆمەڵی پێشکەوتوی تەکنەلۆجیای پیشەسازیی و کردنی فەردەکانی بە ڕۆبۆت، بوونی یاسای خراپتر لە دانانی باجی زۆر لەسەر خەڵکانی ئاسایی و زەحەمەتدانی زیاتریان لەسەر کار و ناڕەحەتکردنی زیاتری ژیانیان، کە زۆر بە چڕی پاشکۆ و وابەستەیە و دوورە لە سەربەخۆییەوە ، دوورە لەبەیەکەوە ژیانی کۆمەڵایەتی و هاودەردی و هاوخۆشی یەکدییەوە.
ڕزگاربوون لە وابەستەیی سەربەخۆییە لە دەستەبەرکردنی بەیەکەوە ژیانی کۆمەڵایەتیی و بە کۆمەڵیکردنەوەی ئابوورییە، بە خولقاندنی یەکسانی و ئازادیی بۆ هەموان و دادوەری کۆمەڵایەتیی و دۆستایەتی ژیان و ژینگە، بە هەڵوەشاندنەوەی کاری کرێگرتە بە دابینکردنی تەواوی پێویستییەکانی تاک، بە دروستکردنەوەی مرۆڤ و ڕێکخستنەوەی کۆمەڵ ، بە دابڕانی مرۆڤ و کۆمەڵ لە هەموو خەسڵەتێکی نەگریسی مرۆڤ و کۆمەڵی هەنووکەی ژێر سایەی دەسەڵات و سیستەمەکە.

……………..
*لە 9/04/2014 وتارێکم لەژێر ناونیشانی ” ئایا پەرەسەندن و پێنانە کۆمەڵگەی مەدەنی بە واتای ئاسوودەیی و خۆشگوزەرانیی ھاوڵاتییەکانێتی؟ لەو وتارەدا پەنجەم بۆ ئەوە ڕاکێشاوە ، بۆیە بە پێویستی نازانم کە چی تر لەسەر ئەوە بنوسم . گەر دەتەوێت وتارەکە ببینیت ، تکایە کرتە لەسەر ئەم لینکەی خوارەوە بکە :
http://www.zaherbaher.com

•

دیمانەی خەلیل کەیوان لەگەڵ حەمید تەقوایی

بە پشت بەستن بە دەقی چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید ئامادەکراوە

خەلیل کیوان: ڕۆژ لە دوای ڕۆژ خەڵکێکی زۆرتر دەیانەوێت حکومەتەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان گوشار بخەنە سەر کۆماری ئیسلامی و باڵوێزخانەکانی دابخەن. حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، ماوەیەکە باس لە زەروورەت و ئەگەری بایکۆتی کۆماری ئیسلامی و ڕەتکردنەوە و گۆشەگیرکردنی لە جیهاندا دەکات. لە خۆپیشاندانەکانی ئەم دواییەدا کە ماوەی مانگێک لە دەرەوەی وڵات بەڕێوەچوو، لە نزیکەی دە شاردا بڕیارنامەیەک سەبارەت بە بایکۆتی کۆماری ئیسلامی خوێندرایەوە و لەلایەن خەڵکەوە پێشوازی لێکرا. ئایا دەکرێت پێوەندی لەگەڵ کۆماری ئیسلامی بپچڕێنرێت و باڵوێزخانەکانی دابخرێت؟ بۆ خێراترکردنی رەتکردنەوە و گۆشەگیری و بایکۆتی کۆماری ئیسلامی چ رێوشوێنێکی دیکە دەگیرێتەبەر؟
حەمید تەقوایی، ساڵانێک لەمەوبەر کە باست لە گۆشەگیری جیهانیی کۆماری ئیسلامی و بایکۆتی کۆماری ئیسلامی دەکرد، وەک بابەتێکی سەیر دەهاتە بەرچاو. بەڵام ئێستا زۆر کەس دەیانەوێت باڵوێزخانەکان دابخەن و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ کۆماری ئیسلامی بپچڕێنن. هه‌روه‌ها هه‌ڵمه‌تی داخستنی باڵوێزخانه‌كانی كۆماری ئیسلامیش هه‌یه‌. رەتكردنەوە و گۆشەگیركردن و بایكۆتی كۆماری ئیسلامی یان داخستنی باڵیۆزخانەكان؟ ئایا ئەم دوو سیاسەتە تەنیا دوو جۆر دەربڕینن؟

حەمید تەقوایی: بێگومان دەرکردنی باڵوێزەکان یان داخستنی باڵیۆزخانەکان پایەیەکی بایکۆتی کۆماری ئیسلامییە و ئەم جموجۆڵ و کەمپینانەی کە ئێوە وتتان دەستیان پێکردووە هەموویان هەنگاوی باشن، هەنگاوی ئەرێنین بە بڕوای من، بۆ ئەوەی بەرەو تەواوبوونێک هەنگاو بنێن و بایکۆتی هەمەلایەنەی ئەم حکومەتە. بایکۆتکردنی تەواوەتی ئەم حکومەتە بە مانای داخستنی باڵیۆزخانەکانی و دەرکردنی باڵیۆز و بەرپرسەکانی لە وڵاتان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان نییە، بەڵکو داوای ئەوە دەکات کە ئەم حکومەتە لە فێستیڤاڵ و بۆنە و پێشبڕکێ و فێستیڤاڵە نێودەوڵەتییەکان نوێنەرایەتی هەبێت ئەمە رێک ئەو جۆرە بایکۆتەیە کە جیهان رووی لێکرد و دژی رژێمی رەگەزپەرستی ئەفریقای باشوور جێبەجێی کرد. لە دۆسیەی کۆماری ئیسلامیشدا دەبێ بەو ئاراستەیە بڕۆین. بەرەو بایکۆتێکی تەواو و هەمەلایەنەی کۆماری ئیسلامی لە هەموو ئاستە سیاسی و دیپلۆماسی و وەرزشی و فەرهەنگییەکان. بێگومان داخستنی باڵیۆزخانەکان و دەرکردنی باڵیۆزەکان کە ئەمڕۆ پێشنیاز کرا و سەرکەوتنی بەسەردا هات، هەنگاوێکی گرنگە لەو ئاراستەیەدا.

خەلیل کیوان: حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری پشتیوانی لەو داواکاریی و هەڵمەتە ئینتەرنێتییە کردووە کە ئاراستەی وڵاتانی جی ٧ کراوە، کە تیایدا داوای دەرکردنی باڵوێزەکانی کۆماری ئیسلامی و داخستنی باڵوێزخانەکانی کۆماری ئیسلامی و دەرکردنی لە کۆڕ و کۆڕبەندە نێودەوڵەتییەکان کردووە. بۆچی پشتگیریتان کردووە؟ گرنگی ئەم هەڵمەتە چییە؟

حەمید تەقوایی: دەمەوێت ئەوەش زیاد بکەم کە داواکارییەکی دیکەی ئەم هەڵمەتە ئازادکردنی زیندانیانی سیاسییە. ئەمە دوای کارەساتی زیندانی ئەوین بڵاوکرایەوە و ئەم داواکاریەش زۆر گونجاوە.
بەڵێ وەک وتتان ئەم هەڵمەتە داوای دەرکردنی باڵوێزەکانی کۆماری ئیسلامی لە وڵاتان و کاربەدەستانی لە دامەزراوە و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان دەکات. بێگومان ئەمە خواستی ئێمەیە و خواستی هەموو خەڵکی ئێرانە، ئەوە ئاواتی شۆڕشە کە خەریکە شێوەی خۆی دەگرێتەوە. هەروەها دەمەوێت ئەوە بڵێم کە ئەم بابەتە لە وڵاتیشدا قسەی لەسەر دەکرێت. کێشەکە تەنها لە دەرەوە نییە. هەمان کەمپین کە باست کرد زۆر کەس لە ناوخۆی وڵاتەوە واژۆی لەسەر کراوە. ئەمە هەنگاوێکی گشتییە. هەروەها حیزبی ئێمەش پشتیوانی خۆی بۆ ئەم بزووتنەوەیە ڕاگەیاند و بانگهێشتی خەڵک کرد کە بەشداری ئەم هەڵمەتە بکەن. بە بڕوای من ئەمە هەنگاوێکی گرنگە بۆ دوورخستنەوە و دابڕاینی کۆماری ئیسلامی لە کۆمەڵگای جیهانی لە هەموو ئەو ئاستانەی کە باسم کرد.

خەلیل کیوان: کەمپینێک لەلایەن ژمارەیەک سینەماکار لە سوید بۆ داخستنی باڵیۆزخانەی کۆماری ئیسلامی لەم وڵاتە دەستیپێکردووە. چۆن بیر ئەکەیتەوە دەربارەی ئەمە؟

حەمید تەقوایی: بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی ئێستای ئێران ئەم تایبەتمەندییە ئەرێنی و زۆر ئومێدبەخشەی هەیە کە سەرنجی هەموو لایەکی جیهانی بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە. بۆیە سروشتییە هەموو جۆرە مەجلیسێک، هونەرمەندان، سینەماکاران، حیزبەکان یان سەندیکاکانی کرێکاری و هتد، بۆ پشتیوانی لە خۆپیشاندان و مانگرتنی شارەکانی ئێران بێنە مەیدان. ئەمە سیمایەکی شۆڕشگێڕانەیە، وەک شۆڕشی ئێستای ئێران، کە سەرنجی هەموو مرۆڤە ئازادیخوازەکان و هەموو ڕێکخراو و کۆمیتە پێشکەوتنخوازەکان و ئەوانەی ئیدیعای مافی مرۆڤ و هاوشێوەکانی دەکەن، بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە و هەمووان دەیانەوێت کارێک بکەن. ئەم کارەی سینەماکاران بە داخستنی باڵوێزخانەی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە سوید یەکێکە لەو کردارانە. لە هەموو وڵاتان چاوەڕێ بکەین و هەوڵ بدەین ئەم جۆرە گروپانە، ئەو جۆرە ناوەندانە، ئەو جۆرە دامەزراوەیانە بێنە گۆڕەپانەکە و ناڕەزایی دەرببڕن. پرسی بانگەشەکردن، داواکردن یان کۆکردنەوەی واژۆ تەنیا لایەنێکی بابەتە. خەبات شکڵ و شێوازی جیاوازی هەیە، یەکێک لە گرنگترینیان ئەوەیە کە نەک تەنیا ئێرانیەکانی دانیشتووی دەرەوەی وڵات، بەڵکو خەڵکی ئەو وڵاتانەش کە خەڵکی ئازادیخواز و پێشکەوتنخوازن، لە وڵاتانی دیکەشدا کە ڕێکخراون و دەنگیان هەیە ، ئۆرگانێکی هەبێت، و سەکۆیەکی هەبێت، چالاک بێت و پێویستە بە دەنگی بەرز ڕایبگەیەنن کە ئەبێت کۆماری ئیسلامی لە جیهاندا ڕەت بکرێتەوە و باڵیۆزخانەکانی دابخرێت و هتد. بۆیە پێشوازی لەم کردارەی سینەماکارانی سوید دەکەم و هیوادارم لە وڵاتانی دیکەش کردەی هاوشێوە ببینین.

خەلیل کەیوان: بڕیارە ڕۆژی شەممە ٢٢ی ئۆکتۆبەر، لەسەر بانگهێشتی کۆمەڵەی خێزانی قوربانیانی فڕۆکە ئۆکرانیەکە، گردبوونەوەیەکی گەورە لە بەرلین بەڕێوەبچێت. ئەم گردبوونەوە چ کاریگەرییەکی لەسەر بایکۆتی کۆماری ئیسلامی دەبێت؟

حەمید تەقوایی: هەروەها حیزبی ئێمەش پشتیوانی خۆی بۆ ئەم گردبوونەوە ڕاگەیاندوە. ئەم گردبوونەوەیە لە بنەڕەتدا بە دەستپێشخەری بنەماڵەی قوربانیانی فڕۆکە ئۆکرانیەکە پێک هات و حامید ئیسماعیلیون وەک وتەبێژی ئەم کۆمەڵەیە ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو لە بانگهێشتکردنی ئەم بزووتنەوەیەدا. هەروەها بەشدارییەکی بەرفراوان لەم گردبوونەوەدا دەکەین. بەڕای من لەلایەکەوە ئەمە درێژەی ئەو خۆپێشاندانانەیە کە لەماوەی مانگی ڕابردوودا لە دەرەوە هەمانە، بە چەند دەیان هەزار کەسی، و بە گشتی چەند سەد هەزار کەسیمان هەیە. ئەم ڕەهەندە بەرفراوان و گشتگیرە یەکێکە لە خاڵە گرنگەکانی ئەم خۆپیشاندانەیە، کە هیوادارم دوای ئەمە بە ڕەهەندێکی فراوانتر بەردەوام بێت. لە لایەکی دیکەوە ئەو تاوانبارانەی کە حوکمڕانی دەکەن، پرسەکەیان کردووە بە پرسێکی بەپەلە و زۆرگرنگ. بۆ رزگارکردنی ژیانی خوێندکاران، منداڵان، زیندانیان، کەسانێک کە لە شەقامدا هاوار دەکەن و داوای مافەکانیان دەکەن، پێویستە هەنگاوێکی خێرا بگیرێتەبەر بۆ رزگارکردنی گیانیان، هەروەها ئەو ئێرانیانەی لە دەرەوەی وڵات دەژین، هەست دەکەن کە پێویستە بەشدارییەکی کاریگەریان هەبێت لەم خەباتەدا. ناتوانن تەنها سەیری بکەن، یان زۆرترین پشتگیری لە سۆشیال میدیا بکەن، یان تویت بکەن و هتد. ئەمە بە هیچ شێوەیەک بەس نییە. ئەم جۆرە رێوشوێنانە وەک ئەم بانگەوازە لە بەرلین یان هەمان کەیسی بایکۆت ئامانجێک، دەربڕینێک لە خود و توانای خۆنیشاندان دەداتە ئێرانییەکانی دانیشتووی دەرەوەی وڵات و خەڵکی وڵاتانی دیکە کە هاوسۆزی و یاوەرین و دەیانەوێت هاوسۆزی رابگەیەنن. گردبوونەوەی چڕ لە بەرلین یەکێکە لەو هەنگاوانە کە دەتوانێت ژمارەیەکی زۆر لە ئێرانییەکانی دانیشتووی دەرەوەی وڵات و خەڵکی وڵاتانی دەرەوە بەشدار و چالاکیان بکات بۆ ئەوەی دەنگیان لە جیهان و لە گوێی خەڵکی ئێراندا ببیسترێت. لە بەرامبەردا پێموایە ئەمە کاریگەری ئەرێنی دەبێت لەسەر درێژەی خۆپیشاندان و مانگرتنەکان لە ئێران، چونکە خەڵکی ئێران درک بەوە دەکەن کە جیهان لەگەڵیاندایە و بە خۆپیشاندانی چەند دەیان هەزار کەس، سەدان هەزار کەس خەڵک پشتگیریان دەکەن، ئەمەش کاریگەرییەکی زۆر گرنگی دەبێت لەسەر بەردەوامبوونی ئەم شۆڕشە کە پێکهاتووە و بەرەو پێشەوە دەڕوات.

خەلیل کیوان: بۆ خێراکردنی رەتکردنەوە و گۆشەگیری و بایکۆتی کۆماری ئیسلامی چ رێوشوێنێکی دیکە دەگیرێتەبەر؟ ئێوە لەم دواییانەدا لە بانگەوازێکدا بۆ خەڵکی دەرەوەی وڵات جەختتان لە هەوڵەکان بەرەو بایکۆتی جیهانیی کۆماری ئیسلامی کردەوە. ئێوە وتتان کە خۆپیشاندانەکان ئەگەرچی کاریگەرن بەڵام بەس نین بۆ جێبەجێکردنی بایکۆتی کۆماری ئیسلامی و جەختتان لەسەر پێویستیی رێوشوێنی زیاتر کردەوە، لەوانە دانیشتن و ئامادەبوونی بەردەوام لەبەردەم پەرلەمان و ناوەندە حکومییەکان لە شار و وڵاتە جیاوازەکان. ئایا دەکرێت هەموو ڕۆژێک بزووتنەوەیەکی بەردەوام ڕێکبخرێت؟ وە لەوەش گرنگتر ئایا ئەم کردارە لە ئامانجی بایکۆتی کۆماری ئیسلامی نزیکمان دەکاتەوە؟

حەمید تەقوایی: ڕێگەم بدەن خاڵی یەکەم ڕوون بکەمەوە کە تا ئەو شوێنەی پەیوەندی بە داواکاریی وەها بانگەوازێکەوە هەیە، داوای بایکۆت بکرێت بە دانیشتن و گردبوونەوە لەبەردەم ناوەندەکانی حکومەت، پێش ئەوەی بچینە ناو گونجاو بوونەکەیەوە، بەبڕوای من گرنگ ئەوەیە کە کەش و هەوای ناڕەزایەتی لە دەرەوەی وڵات بەتەواوەتی داوای ئەمە دەکات. پێم وایە بەپەلەیی و زەروورەتی ئەمە سەرقاڵبوونی زۆرێک لە ئێرانییەکانە کە لە دەرەوەی وڵات دەژین. لە پەیامەکەمدا وتوومە کە ئەمە پێش هەموو شتێک هەستێکە، ئەو هەستەیە کە دەبێت لە دەرەوەی وڵات هەنگاوی کاریگەر بگرینە بەر و تەنیا خۆپێشاندان و هاوارکردنی دروشم بەس نییە. هەموو ئەمانە باشن و تەنانەت لەسەر خەباتی ناوخۆی ئێرانیش کاریگەری ئەرێنی هەیە، بەڵام پێویستە لەگەڵ ڕێوشوێنی دیکەدا تێکەڵ بکرێت. ئێمە دەبێ ڕێگەچارەیەک بە ئێرانی ناڕازی لە تاراوگە و هەروەها خەڵکی دانیشتووی وڵاتانی دیکە نیشان بدەین کە دەیانەوێت پشکێکیان لەم شۆڕشە ڕزگارکەرەدا هەبێت کە ئێستا فراوان بووتەوە، داخوازی و ئامانجێکی دیاریکراو دابنێین کە دەتوانرێت بەدیبهێنرێت و کاریگەر بێت. خەڵکی ئێران لە نێوخۆی وڵاتدا سەرقاڵی ئەرکی ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامین، پرسیار ئەوەیە چۆن ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی لە دەرەوەی وڵات بەرەوپێش ببەن. بە واتایەكی تر چۆن دەكرێت كۆماری ئیسلامی لە دەرەوەی ئێران بە شێوەی ڕەمزی ڕووخێنرێت؟ پێم وایە دەتوانرێت ئەمە بکرێت. دەتوانین وا بکەین کۆماری ئیسلامی کە ڕەت بکرێتەوە و گۆشەگیر بێت. ئه‌گه‌ر كۆماری ئیسلامی وه‌ك حكومه‌تی ئێران نه‌ناسێنرێت، مانای ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ كۆماری ئیسلامی ته‌نها له‌ جوگرافیای ئێراندا سنووردار كراوه‌ و كه‌سێكی دیكه‌ دانی پێدا نانێت. لانی کەم لە وڵاتانی رۆژئاوا کە دەزانین خەڵک لەو ئاراستەیەدا چالاکترن، دەتوانین ئەم کارە بکەین. ئێمه‌ی خه‌ڵکی دانیشتوو له‌ ده‌ره‌وەی وڵات‌، به‌ هاوکاری خه‌ڵکی وڵاتانی دیکه‌ که‌ ئەوانیش هه‌ر دەیانەوێت پشتیوانی له‌ شۆڕشی ئێرانیش بکه‌ن، ده‌توانین کردارێکی دیاریکراو بخه‌ینه‌ سه‌ر مێز، کارنامه‌یه‌کی دیاریکراو بخه‌ینه‌ سه‌ر مێز، بڵێین ده‌توانین و ده‌ڕۆین بۆ بایکۆتی کۆماری ئیسلامی. وەک ئەو نموونەیەی کە باست کرد دەربارەی سینەماکاران لە سوید. دەکرێت لە ئەڵمانیا و وڵاتانی دیکەش ئەم کارە بکرێت. هەوڵی ئێمە ئەوەیە کە ئەو دروشم و داخوازی و بانگەوازانەی کە لە بەرلین دەدرێن بایکۆتی کۆماری ئیسلامی تێدا بووروژێنرێن بیکەینەجێگەی سەرنج. و ئەمەش لە هەموو خۆپیشاندانەکان و لە هەموو شارەکان دەکرێت. وەک لە پێشەکیدا وتت، ئێستا بڕیارنامەی بایکۆتی کۆماری ئیسلامی لە نزیکەی دە شار خوێندراوەتەوە – ئەگەر هەڵە نەبم- و لەلایەن خۆپیشاندەرانەوە پێشوازی لێکراوە. ئەمە یەکێکە لە ڕێگاکان. ڕێگەیەکی پراکتیکیتر و کاریگەرتر کە زۆر کەس دەتوانن تێیدا بەشداربن، کۆبوونەوەی ڕۆژانەیە لەبەردەم ناوەندەکانی حکومەت، لەبەردەم پەرلەمانەکان، کە دەتوانێت شێوەی پەناگرتن بێت. ئەگەر هەموو ڕۆژێک کۆمەڵێک ئێرانی لە بەردەم پەڕلەمان کۆببنەوە، بۆ نموونە لە ستۆکهۆڵم، لە بەرلین، لە لەندەن و لە شارەکانی دیکە، هەروەها لەو شارانەی کە پایتەخت نین، لەبەردەم ناوەندەکانی حکومەتدا، دەبێ دەقێک بدەن بە زمانی ئەو وڵاتە بۆ دەسەڵات و داواكاری تەنانەت ئەگەر باڵوێزخانەی كۆماری ئیسلامی دابخرێت و لەلایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە رەتبكرێتەوە، ئەمە دەتوانێت رێوشوێنێكی كاریگەر بێت كە لە لایەكەوە ئامانجێكی دیاریكراوی هەڵمەتی بە ئێمەی ئێرانیەكانی دەرەوەی وڵات دەبەخشێت، و لە لایەکی دیکەوە دەتوانێت تەواو کاریگەر بێت. لە ڕاستیدا چەندە لە ئەم ئامانجە نزیک دەبینەوە، هێزی دیاریکەری شۆڕشە لە ئێراندا. ئێستا زیاتر لە مانگێکە کۆمەڵگا لە گێژاودایە. درێژەدان و فراوانبوونی ئەم بزووتنەوەیە گوشار دەخاتە سەر حکومەتەکان بۆ بایکۆتی کۆماری ئیسلامی و تا ڕادەیەکی زۆریش ئەمە پێشتر ڕوویداوە. ئێستا ئۆباماش ناچارە داوای لێبوردن بکات کە لە ساڵی ١٣٨٨دا هەڵوێستی دروستی نەگرتۆتەوە و بایدنیش بۆ پشتیوانی لە خەباتەکانی گەلی ئێران قسە دەکات. پەرلەمانەکانی ئەوروپا وەک یەکن، سەرۆک وەزیران و سەرۆکەکان وەک یەکن. بە وشە، ئەوان بەو ئاراستەیەدا دەڕۆن، چونکە بارودۆخ و کەشی گشتی لە جیهاندا داوای ئەمە دەکات.

لە لایەکی دیکەوە ئێرانییەکانی دانیشتووی دەرەوەی وڵات هەست بە بەپەلەیی دەکەن کە دەبێ کارێکی کاریگەر بکەین. ئەم دووانە پێکەوە دابنێ ئەوا تێدەگەیت کە ئەمە دەکرێت. دەکرێت بکرێت و بە هەموو هێزێکەوە هەوڵ دەدەین کە ئەمە ڕووبدات و گردبوونەوە و دانیشتنی ڕۆژانەمان لەبەردەم پەرلەمان و ناوەندە جۆربەجۆرەکانی حکومەت لە وڵاتە جیاوازەکان دەبینین و با بەخێرایی بچینە ئەو دیوە کە کۆمار ئیسلامی لێ دەڕوخێنێت لە دەرەوەی وڵات.

خەلیل کەیوان: زۆربەی جەختکردنەوەکانی ئێوە لەسەر ئەو کارانەیە کە دەتوانرێت لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و دەرەوەی وڵات بخڕێتە دەستوری کارەوە. چالاکوانان و دامودەزگا ناوخۆییەکان دەتوانن لەم ڕووەوە چی بکەن؟

حەمید تەقوایی: ئێستا سنوورێکی وا لە نێوان ناوەوە و دەرەوەدا نییە. پێشتر باسێک هەبوو کە دەبێ لە ناوەوە بین بۆ ئەوەی کارێک بکەین، لە ناوەوەش دەیانگوت ئێوە لە دەرەوە دادەنیشتوون جێگاکەتان خۆشەو مێشولەی نیە، ئێمە بە گروپ و دەستە ئەم باسانەمان دەبینی. ئەمڕۆ هەموو ئەمانە کۆکراونەتەوە. ئێستا یەکڕیزی و یەکگرتن لە نێوان ئێرانییەکان کە لە دەرەوەی وڵات دەژین، بە هەر ئاراستەیەکی سیاسی، لەگەڵ ئەوانەی لە ناوخۆی وڵات دەبینن. ئەم سنوورە لابراوە. هەمان ئەو داواکارییەی کە تازە باست کرد، کە نزیکەی ٥٠٠ هەزار کەس واژۆی لەسەر کردووە، لە ناوەوە و دەرەوە ئەم واژۆیانە کۆکراوەتەوە. ئەمە بزووتنەوەیەکی جیهانییە، جیهانییە بە ئێرانیشەوە. بایکۆتەکەش هەر هەمان شتە، ڕەنگە بایکۆتی کۆماری ئیسلامی لەلایەن ئەم یان ئەو گرووپ یان کۆمەڵەوە لە دەرەوەی وڵات دەستپێبکرێت، بەڵام بزووتنەوەیەکی جیهانییە. تا ئێستا لە لایەنی ئێرانیەكانی ناوخۆی وڵاتەوە دەبینین كە پرسی بایكۆتی حكومەت وروژێنراوە و دەكرێت بەربڵاو بێت. ئەمە دەتوانێت ببێتە دروشمی خوێندکارە مانگرتووەکان و کرێکارانی مانگرتوو و خۆپیشاندانی سەر شەقامەکان لە شارەکانی ئێران بۆ ئەوەی بە یەک دەنگ بە جیهان ڕابگەیەنن کە ئەمە حکومەتی ئێمە نییە و دانپێدانانی پێ ناکەین.

کۆماری ئیسلامی حکوومەتی گەلی ئێران نییە! ئەگەر کەسێک تا سێ مانگ لەمەوبەر، کە ئەمڕۆ کە هەموو ڕۆژێک لە سۆشیال میدیا و میدیاکاندا تاوانەکانی حکومەت دەبینین، گومانی لەم بارەیەوە هەبووبێت، ئەوە ڕوونە کە ئەم حکومەتە بکوژی گەلی ئێرانە نەک نوێنەری گەلی ئێران . بۆیە هیچ داواكارییەكی سروشتی و دادپەروەرانە و گشتی و مومكینتر لە ئارادا نییە كە داوای دانپێدانان و ڕەتكردنەوەی باڵوێزخانەكانی و دەركردنی بەرپرسەكانی لە وڵاتان بكرێت. هیوادارم ئەمە ببێتە دروشم و داخوازی گرووپەکانی ئێران،شورای کرێکاری لە ئێران، مانگرتنی کرێکاری، خوێندکارە مانگرتووەکان و هەموو چین و توێژە ناڕازییەکانی ئێران و دروشمی بایکۆتی کۆماری ئیسلامی لە خۆپێشاندانەکانی شەقامدا هاوار بکرێت. ئه‌مه‌ش هه‌نگاوێكی گرنگ ده‌بێت به‌ ئاڕاسته‌ی ڕووخانی كۆماری ئیسلامی.

٢٧ی مانگی میهری ١٤٠١، ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢

تۆ،
جوانترین ماچی بەسەر لێومەوە
درێژتیرین قەسیدەی به سەر زمانمەوه
جوانترین نیگای له نێو دیەمەوه
ئەی میلی کاتژمێری تەمەنم
تۆ ئەو خۆرەی که ئاوا نابیت
له نێو خەیاڵـما جوانرین کۆشکی
که لێتەوه دەڕووانم بۆ شەپۆلەکانی دەریا و
من ئاوێزانی ئەو گریانه دەکەی
که له ماچێك کەوتنه خوارەوه
دوو گوڵ له نێو یەک گوڵداندا
دیلی دوو خەیاڵن
که ئازادیش ناتوانێ دیلیان بکا
دوو باڵێن لەسەر فڕێنی پشتی نەوڕەسێکا
دوو دێڕین له قەسیدەیەکی نەنووسراو
من خەون بەو ڕۆژانەوه دەبینم
که له ماڵی تۆ سەرخەوێ بشکێنم
تۆ خەون بەو رۆژانەوه دەبین
که له ژیر ساباتێكا
یەکتری بنووسینەوه
تۆ خەیاڵ دەکەی لەسەر زمانت دیل بم
من خەیاڵ دەکەم
لەنێوچاوتا ماڵێك به زمانی عیشق
بینا بکەین.
من و تۆ
دوو خەیاڵی تەواو نەکراوین

سلێمانیی 21/11/2019

دڵكەش قادر

بەشی سی و دوو

خودایه، ئەو هاوسەرگیرییە مانگەكی نەخایەنێت و كیژەكە تەڵاق بدرێت.

کاتی خوێندنی فەقێیاتی زۆر جار دەچووین ئەوەی بە زمانە عەشایریەکە دەڵێن: ژنمان لە خەڵکێک مارە دەکرد.

جا ئێمەی فەقێکان ئەو دەمەی مەلاكان لە جێی خۆیان دەیان ناردین لۆ ژن مارەكردنێ، پێیان دەگوتین:مەعامەلەی نەكەن لۆ كرێی ژن ماركردنەكەی(چونكە مەلای تر هەبوون دەیانكرد. عەیب نەبێت)، ئەو مەلایانەی ئێمەیان دەنارد، دەیانگوت: نا کاکە عەیبە، مامەڵە نەکەن. بەڵام بڵێن: ئەگەر وەكو خەڵات و دیاریەک شتەكمان بدەنێ ئەوە خوا نەیبرێ. بە کورتیەکەی گۆشتی دەخۆم، بەڵام گۆشتاو نا. جا هەموو جار کە دەڕۆیشتم بۆ پرۆسەی هاوسەرگیری، بەینی خۆمان بیت، پەنجا هەزارێكم وەردەگرت.

جا بەو بۆنەیەوە، ئەوە رۆژەكی چومە”مەسیف سەلاحەدین” کچێکم لە کوڕێک مارەبڕی، لەسەرەتای چوونەکەم، تا مارەبڕینەکە تەواو بوو، هەر بیر و خەیاڵم لای پەنجاهەزار دینارەکەی بوو. لە دڵی خۆم دەمگوت:وەڵاهی ئەو ماڵە چەور و دەوڵەمەند دیارن و پێدەچێت زیاتریشم بدەنێ. بەداخەوە وەکو کورد دەڵێت:ئاش لە خەیاڵێک و ئاشەوان لە خەیاڵێکیتر ! ئاخریەکەی ئەو بێ ویژدانانە، نەک هەر پەنجا هەزارەکە، بگرە یەك دیناریان نەدامێ. بڕوا ڕۆ کە پێی تێک چووم و خەفەتم خوارد، لە تووڕەییان خۆم دەخواردەوە و خەنجەرت لێدابام خین لە لەشم نەدەهات.لە دڵی خۆم و بەنهێنی یەك دنیا دووعام لە كوڕە و كچەكەی كرد و گوتم: خودایە ئەوە من كەراتیەكم كردوو مارەم كرد، بەڵام رەبی ئەو هاوسەرگیرییە مانگەكیتر نەخایەنێت و كیژەكە تەڵاق بدرێت.

لێرەوە لەو پرسیارانەوە دەست پێدەکەین لەسەر کەلتور دروست دەبن؟! چۆن بتوانین لەو داخراوی و یەک دەنگییەوە بپەڕینەوە، چۆن هاوبەشی کەلتوری جیهانی بکەین؟! چۆن بیر بکەینەوە؟ چۆن لەبەیەک گەیشتنی کەلتورەکاندا گەشە بکەین؟ چۆن بتوانین خۆمان دروست بکەین؟!ئەو پردە رۆشنبیرییە مەعریفییە دروست بکەین لە نێوان مرۆڤەکان و کەلتورو داب و نەریتدا؟!چۆن بتوانین بەژمارە بیر بکەینەوە؟! چۆن کەلتورمان بەژمارە بکەین؟!
لەم پرسیارانەوە دەبێت هەوڵی دەرچوون بدەین لە بازنە تەقلیدییە باوەکان و عەقڵییەتی سواو، زۆر جار لە رۆشنبیری کوردیدا بەهەڵە قسەی لەسەر دەکرێت، بەبێ ئەوەی پێناسەیەکی زانستی بۆ کەلتور بکرێت. بزانین کەلتور چییە؟ هەروەها پۆڵینکاری کەلتور، ئەوەی پابەندی نەتەوەیەو ئەوەی هاوبەشە بەکەلتوری جیهانییەوە، لێرەشدا دەبێت کەلتور جیا بکەینەوە، لەفەرهەنگی جیهانیدا دوو جۆر کەلتور هەیە، یەکەمیان ئەو کەلتورەیە زیهنی کۆی نەتەوە دروستی دەکات، ئەمەیش پەیوەندی بەداب و نەریت و مامەڵەی شارستانی و کۆمەڵایەتی و ئابوری و سیاسی نەتەوەوە هەیە، مۆرکی تایبەتی خەسڵەتی نەتەوایەتی پێوەیە.
کەلتورەکەی تریش ئەوەیە ئەهلی مەعریفە و کەسەکانی داهێنان لەبوارەکانی ئەدەب و هونەرو زانستەکاندا بە گشتی بەرهەمی دەهێنن. ئەمەیش موڵکی هەموو کەسەکانی فیکرو داهێنانە، تیئوری مارکسیزمی مارکس تەنها بۆ ئەورووپییەک نەبوو، لەسەرتاسەری جیهاندا مارکسییەت کرایە رێباز و بیروباوەڕی شۆڕشگێڕانە، زۆربەی وڵاتانی ئەوروپی و ئەمریکی و ئاسیاو ئەفریقا بەو تیئوورییە شۆڕشیان کردو رزگاریان بوو، یان کاتێک دیکارت گوتی: (من بیر دەکەمەوە کەواتە من هەم) ئەمەی بۆ ئەوروپییەک نەگووت بەتەنها، بەڵکو بۆ هەموو کەسێکی بیرکەرەوە بوو. یان ئەوەی فۆکۆ و هایدجەرو فەیلەسوفەکانی تر نوسییان هەمان شت بوون.
هەروەها لەبوارەکانی ئەدەبی و هونەری دەقەکان مۆرکی جیهانیان هەڵگرتووەو جوگرافیاکانیان بڕیوە، ئێستایش لەزەمەنێکداین جیهان بۆتە گوندێکی گەردونی و لەمیمۆرییەکدا کۆبۆتەوە، دەبێت بزانین چۆن ئامادەکاری و ئامادەییمان هەبێت؟ ئەوەیشی زیاتر لەهەموو بوارەکان دەبێتە زمانی جیهانی بۆ هەموو کەسێکە بەجیاوازی زمان و بیرەوە مۆزیک و تەشکیلیە، هیچ وەرگێڕانێکیان ناوێت. سینەماو شانۆیش تەنها بەوەرگێڕانی دایەلۆژە کورتەکانەوە بە بینەر دەگەن، بەڵام تابلۆکان هیچ وەرگێڕانێکیان ناوێت و زمانی گەردوونین.
پرۆژەی بەیەک گەیشتنی کەلتورەکان لەم پرسیارەوە دەست پێدەکات:
( چۆن بتوانین تێگەیشتنێکی هاوبەشی باشتر دروست بکەین؟!
چۆن بتوانین پردی نێوان مرۆڤ و کەلتورو داب و نەریت دروست بکەین؟!
لەم روویەیشەوە هونەر بە ئامرازێکی باشتر دەزانن بۆ پشتگیری کردن لە ئاڵوگۆڕی بۆچوونە هاوبەشەکان. لە ڕێی وۆرکشۆپەوە هەوڵی دایەلۆگی کەلتوری بدرێت، لە رێگەی شتەکان و دروست کردنی چیرۆکی مێژوویی، بە گێڕانەوەی تایبەتمەندیەکانی ژیان، بیرەوەری و یادگارییەکان.
ئەوەی خاڵی وەرچەرخان و روانینی نوێیە لەم پێشانگایەی بەیەک گەیشتنی کەلتورەکان، ئەو چیرۆکە مێژووییانەن، پیاوانی جەنگ وێنەی هونەرییان جێهێشتووە، بەمەیش شێوازی هونەری گۆڕانکاری بەسەردا هات، لەشکۆدارکردنی جەنگەوە بۆ ئیدانە کردنی، هەموو ئەو داستان و وێنە وەحشی گەراییانەی بەرامبەر بە مرۆڤ کراوان لە سەرتاسەری جیهاندا، هونەرمەندانی کوردیش راستەوخۆ خۆبەخشانە بەشداری ئەو کارەسات و جەنگ و کوشتارە بەکۆمەڵیەیان کردووە، دوژمنان بێ بەزەییانە پرۆسەی ئەنفال و کیمیا باران و چاڵی بەکۆمەڵ کوژیان دروست کردووە، هەزارەها لە کەسانی بێ تاوان و هاوڵاتی مەدەنی لە ژن و منداڵ و پیرو گەنج بەچەندەها شێوازی دڕندەیی لە کیمیایی و سێدارە و زیندە بەچاڵ و شێوازی تر کوژراون. ئەمەیش بە شێوازی جۆراو جۆر، هەندێک واقیعی و ئەبستراکت و سوریالی و دژایەتی و بەرەنگاری و چیرۆکەکانی جەنگ دەکەن. ئەم ئەزموونە وێرانکەرانەیش بە دۆکیومێنت دەکرێن و لە مۆزەخانەو گەلەرییەکاندا دەمێننەوەو دەبنە کارتێکەری لەسەر نەوەکان هەتا روانینی خۆیان لەسەر تاوان و جینۆسایدو جەنگ هەبێت.
پرۆسەی دیکۆمێنت کردنی وێنەیی شایەتحاڵان و رزگاربووانی کورد لەجینۆسایدی کوردا لەساڵی 1988 و هەروەها کارلێکردنەکانی بینەران لە ئەڵمان و ئەرمەنی و جوولەکە و کورد. ئەم وێنەو دیمەنانە بۆ بیرهێنانەوەو مانەوەی ئەو تاوانانەیە لەبیرەوەری مرۆڤایەتیدا بمێننەوە.
بەم مەبەستەیشەوە هونەرمەندانی دانیشتوی ئەوروپا هاوکاری خوێندکارانی هونەری سلێمانی بکەن، هەموویان ئەزموون و بیرەوەری و داب و نەریتی خۆیان هاوبەش دەکەن ، پێکەوە رێگا نوێیەکانی فێرکردن و تێگەیشتن نزیک بکەنەوە. لە رێگەی وانەو وۆرکشۆپ و کۆنسرێت و پێشانگا و گفتوگۆوە ئەنجام بدرێت. ئەمەیش وەک دەست پێکێک بۆ هاوکاری زیاتر لە نێوانیان هونەرمەندانی نێو دەوڵەتی و دامەزراوەکان و قوتابیاندا.
وۆرکشۆپ: ئەوەی لەم وۆرکشۆپەدا جەختی لەسەر کرایەوە شێوەو ناوەرۆک بوو، شێوە بەهەموو خەسڵەتەکانیەوە شیکردنەوەی لەسەر کرا، بە رەنگ و ماددەکان و رووبەرووبوونەوەکانییەوە، لەناوو ناوەرۆک لەگەڵ بۆشاییدا، تایبەت (زەخرەفە) لە روانین و واتا جیاوازەکانەوە لەبواری پەرەدان بەهونەری پەیکەرسازی یان نەخشەسازی بۆ ماددەی بینراو و زیاتر کاری میتافۆری قوتابیان. بەپیادە کردنی رێبازی نوێ لەشێوازی بینراو بۆ دەربڕینی لەبەرجەستە کردنی لەکارە هونەرییەکەدا. هێماکان، شێوەکان، دەنگەکان، رەفتارەکان، ئەوشتانەی لەژیانی رۆژانەدا رووبەڕوویان دەبینەوە. لەرێگای روانینی نوێوە کاریان لەسەر بکرێت نەک دووبارەبوونەوەی باو. هەر تاکێک بە پشت بەستن بە کولتورو رۆشنبیری خۆی تێڕوانینی جیاوازی بۆ بکرێت.
ئەم پرۆژە گرنگە لەلایەن کۆمەڵێک پسپۆڕی جیهانییەوە پێشکەش کرا، فریشتەکانی بوون بوون لە جوانی رۆح و داهێناندا، بڕوانامەی نێو دەوڵەتیان هەیەو لەسەر ئاستی جیهان ناسراون، دەکرێت ناساندنێکی کورتیان بۆ بکەین:

یەکەم: هونەرمەند (عوسمان ئەحمەد)
بەڕێوەبەری سەنتەری کوردۆلۆژییە لەسلێمانی و دکتۆرای لە کۆلیژی هونەرەکانی چێڵسی هەیە لەزانکۆی هونەرەکانی لەندەنی بەریتانیا بۆ ساڵی(2013). دۆکۆمێنت کردنی پرۆسەی جینۆساید کردنی کورد لەساڵی(1988) لە رێگەی وێنە کێشان و تۆمارکردنی گەواهی پانزە کەس لەنێو خێزانە ئەنفالکراوەکان و توێژینەوەو لێکۆڵینەوە لەسەر کۆمەڵکوژی کورد. توانی لە رێی هونەرەکەیەوە تاوانی ئەنفال و جینۆسایدی کورد بەجیهان بناسێنێت و لەچەندین وڵاتی جیهاندا پێشانگا بکاتەوەو سێیەم کەس بێت، تابلۆکانی لە مۆزەخانەی جەنگی بەریتانی (ئیمپریاڵ ۆار موزئێوم) لەندەندا دابنرێت تایبەت بە جینۆسایدی مرۆیی.

دووەم: هونەرمەند( وریا ئاریا)
هونەرمەندێکی کوردی ئێرانی و نەمساییەو لە ڤیەننا دەژی، پەیکەرسازی لە لە زانکۆی هونەرە کارپێکراوەکانی ڤیەننا تەواو کردووە، لەکارەکانیدا مامەڵە لەگەڵ دیاردە کۆمەڵایەتییەکان و پرسیارەکانی پەیوەندی دار بەو بابەتانەوە دەکات ئاکارەکانی پەیکەرتاشی وەکو نەخشەسازی و هاوتەریبەکان و هاوشێوەکانی بەکار دەهێنێت و رەهەندی نوێی بۆ زیاد دەکات و تێکهەڵکێشی دەکات بە نەریت و گۆڕانکارییەکانی ژیانی.
سێیەم: (گۆدرون والنبۆک) دامەزرێنەرو بەڕێوەبەری هونەری هینتەرلاندە لە ڤییەنا/ نەمسا، پلاتفۆرمێکی هونەری سەربەخۆیە تایبەتە بە بایەخدان بەپرۆژەی کەلتورە فرە چەشن و پسپۆڕەکانە. هەر لەسەرەتای دامەزراندنییەوە خاتوو (هینتەرلاند) پشتگیری و بایەخێکی زۆر بەکارە هونەرییەکانی هونەرمەندە گەورەو تازەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەدات، بەتایبەتی ئەو هونەرمەندانەی لە ئێران کار دەکەن.
چوارەم (پەرستۆ فرۆهەر) لەتارانی ئێران لەدایک بووەو لەساڵی 1991 وە لەئەڵمانیا دەژی، هونەرمەندێکی نێو دەوڵەتییەو پڕۆڤیسۆری (هونەرە لیبڕاڵەکان)ە لەگەڵ جەختکردن لەسەر فرە کەلتور لە کونسێچشۆڵ ماینز/ ئەڵمانیا.
بەم شێوەیەیش دووای دوو هەفتەی تەواو ئەم پرۆژە گرنگە بەسەرپەرشتی مەڵبەندی کوردۆلۆژی، زانکۆی سلێمانی، لەکارگەی کەلتووری سلێمانی- گەلەری ئێستا لە 3/10/2022 هەتا 13/10/2022 بەردەوام بوو، دوا رۆژ پێشانگایەکی تایبەت لەلایەن خوێندارانی بەشدار بوەوە کرایەوەو هەریەکە بە ئەزموونێکی جیاواز بەشدار بوون، کۆتایی بەو کەرنەڤاڵە ئاوێتەییە جوانە هات بەکاتی، لەبەر ئەوەی ئەم بەیەک گەیشتنی کەلتورە لەگەڵ هونەرمەندانی سلێمانی بەردەوام دەبێت لە رێی پەیوەندی ئەلیکترۆنییەوە.

لەپاشکۆی ئەدەب و هونەری رۆژنامەی کوردستانی نوێ ژمارە(8778) لە20/10/2022 رۆژی پێنج شەممە بڵاو بۆتەوە.

چاوپێکەوتن لەگەڵ ڕادیۆی ئینتەرناسیۆناڵ
دیمانەی مستەفا سابیر لەگەڵ مەنسور حکمەت سەبارەت بە دنیایەکی باشتر بەرنامەی کۆمۆنیزمی کارگەری
وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر
دەقەکە لە کاسێتەکەوە وەرگیراوە
بەشی یەکەم ١٦:٥٢ خولەکە

سابر: له‌ میانی چه‌ند به‌رنامه‌یه‌كدا، له‌گه‌ڵ مه‌نسوور حكمه‌تدا، باس له‌ لایه‌نه‌ جۆراوجۆره‌كانی به‌رنامه‌ی “جیهانێكی باشتر”ی حیزبی كۆمۆنیستی كرێكاری ئێران ده‌كه‌ین. مەنسوور حکمەت سکرتێری کۆمیتەی ناوەندی حیزبە و نووسەری ئەم بەرنامەی “دنیایەکی باشترەیە”. بەڕێز حیکمەت زۆر سوپاس بۆ ئەوەی کاتت پێداین. پێش ئەوەی پرسیارەکانم بکەم، گوێگران ئاگادار دەکەمەوە کە دەتوانن دەقی بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری “دنیایەکی باشتر” لە ماڵپەڕە جیاوازەکانی حیزبەوە دابەزێنن، ڕەنگە ماڵپەڕی “هەفتانە” ئاسانتر بێت لە ماڵپەڕەکانی دیکە، و ئێمە دڵخۆش دەبین کە ئێوەش پرسیارەکانتان بۆ ئێمە بەجێبهێڵن لە ڕێگەی مەسنجەری ڕادیۆیی، ئیمەیڵ یان فاکس.

پێش ئەوەی مەنسوور حکمەت باس لە پرسیارەکانی بەشە جیاوازەکانی بەرنامەکە بکات، حەز دەکەم زنجیرەیەک پرسیاری گشتی دەربارەی خودی بەرنامەکە بکەم. یەکێکیان ئەوەیە کە بۆ یەکەمجار بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریم بینی، یەکەم شت کە سەرنجی ڕاکێشام ناوی بەرنامەی “دنیایەکی باشتر” بوو، کە هەرگیز لە چەپ و حیزبەکانی دیکەدا نەمدیبوو، أ ناوێک بە سۆز و هەستەوە “دنیایەکی باشتر”، ناوی بەرنامەکە دەبێ حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران بێت. ئەم ناوە چۆن هاتە لای تۆ؟

حیکمەت: ڕاستگۆیانە ئەمە پێشنیاری من نەبوو وەک ناوێک. ئەگەر گرنگی بدەیت لە بڕگەی یەکەمی بەرنامەکەدا هاتووە کە ئامانجی مرۆڤەکان بە درێژایی تەمەنیاان دروستکردنی دنیایەکی باشتر بووە. کاتێک ئەم بەڵگەنامەیەمان لە یەکەمین کۆنگرەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری پێشکەش کرد، لەبیرم نییە کێ بوو، یەکێک لە نوێنەران وتی کە پێویستە “دنیایەکی باشتر” دروست بکەین. ئەمە پێشنیاری من نەبوو، بەڵکو پێشنیارێک بوو کە لەوێ پێشکەش کرا، و پێم وایە زۆر باش بوو، ئێمەش هەمان پێشنیارمان هەڵبژارد. کاتێک دەقی کۆتاییمان پێشنیار کرد، ئەم ناوەمان وەک ناوی بەرنامە پێشنیار کرد. بەهەر حاڵ پێشنیاری ئەو هاوڕێیە بوو کە لەو کۆنگرەیەدا بوو. ئێستا بە تەواوی نایەتە بیرم کام هاوڕێمان بوو. ناوێکی باش بوو. بەگشتی چەپەکان ناوی خەباتکار لەسەر بەڵگەنامە و ناسنامەکانیان دادەنێن. بینیمان کە ئەمە زیاتر لە هەموو شتێک ڕەنگدانەوەی ئامانجی بەرنامەیەکی کۆمۆنیستییە.

سابر: وەک وتت ئەمە تا چەند ڕەنگدانەوەی ئەوەیە کە تۆ ویستت بەرنامەیەکی حزبی یان بەرنامەیەکی سیاسی لە بینەرەکانی نزیک بکەیتەوە؟
حیکمەت: رێک بەو جۆرەیە. سەیرکە، ئەگەر بەڵگەنامەیەکی کۆمۆنیستی بەڵگەنامەیەکی جەماوەری و گشتی نەبێت، هیچ تایبەتمەندییەکی نییە. بەرنامەیەکی کۆمەڵایەتی-سیاسی هەیە کە دەیەوێت بەڵێن بە خەڵک بدات کە دەتوانرێت دنیایەکی تر بنیات بنرێت، کۆمەڵگایەکی سۆسیالیستی بنیات بنرێت و لە ئەنجامدا ناوەکەی دەبێت ناوێک بێت کە رێبوارێک کە ئەم مانشێتە دەبینێت دەتوانێت پێشبینی چی بکات تێیدایە پێشبینی بکە کە باس لە جۆرێکی جیاوازی کۆمەڵگا دەکەن، باس لە دنیایەکی نوێ دەکەن. ئەگەر ناوی تایبەتمەندی پلانی کارکردنی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لەسەر دابنێین، بۆ نموونە، ڕوونە کە ئەمە بەڵگەنامەیەکی تایبەتمەندە کە دەڵێن لە نێو بەڵگەنامەکانی گروپی چەپدایە، باشە، دواتر دەیخوێنینەوە. بەڵام “دنیایی باشتر” دەیباتە دەستی خەڵک و دەتوانرێت ببرێتە ماڵی خەڵک، ناوێکی زۆر گونجاوترە بۆ ئەم جۆرە بەڵگەنامە سیاسییە.

سابر: گریمان چەند خولەکێکتان لەبەردەستە، چۆن خاڵە سەرەکییەکانی ئەم بەرنامەیە ڕوون دەکەنەوە؟
حیکمەت: ئەم بەرنامەیە دوو بەشی سەرەکی هەیە. بەشێك كە پرەنسیپ و بناغەكانی كۆمۆنیزمەكەمان و چوارچێوەی ئەو كۆمەڵگەیەی كە دەمانەوێت هەبێت، ئەو ناڕەزایەتییەی كە هەمانە بەرامبەر بە كۆمەڵگەی کە هەیە، ئەو روونكردنەوەیەی كە هەمانە بۆ كۆمەڵگەی هەبوو، بۆچی بەم جۆرەیە، بۆچی ئیستغلالكردن، زوڵم و چەوساندنەوە هەیە، روون دەكاتەوە ، هەڵاواردن و نایەکسانی و چەوساندنەوەی، تیایە، بۆچی هەژاری تیایە، بۆچی گەندەڵی تێدایە، هتد. وە وێنەیەک دەدات بەو کۆمەڵگایەی کە ئێمە دەمانەوێت هەمانبێت و بناغەکانی ئەم کۆمەڵگایەی تر چین کە کۆمەڵگەی کۆمۆنیستییە.

بەشی دووەم باس لە ڕێوشوێنی تایبەت و دەستبەجێ دەکات کە حکوومەتێکی کرێکاری، حکوومەتێکی کۆمۆنیستی کرێکاری، دەستبەجێ جێبەجێی دەکات، کە لە کاتێکدا ئەم ڕێوشوێنانە بە تەواوەتی هەمان شت نین، بە تەواوی و 100% وەک ئەوەی ئێمە لە کۆمەڵگایەکی ئایدیاڵدا باسی دەکەین، ڕێوشوێنی خۆی دەگرێت مەرجێکی پێویستە بۆ بەدواداچوونی ئەو ئامانجە درێژخایەنەتر یان بنەڕەتیانە. بۆ نموونه ئه و كۆمه ڵگایه ی كه ئێمه خوازیارین كۆمه ڵگایه ك نییه كه كه سێك زه حمه تی خۆی به كه سێكی تر بفرۆشێت و مووچه وه ربگرێت. فۆڕمی کرێ نامێنێت. هه‌ر كه‌سێك هاوڵاتی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ و هێنده‌ی به‌هره‌ و توانا و به‌رژه‌وه‌ندی هه‌یه‌، به‌شداری له‌ پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێناندا ده‌كات، پاشان وه‌ك هاووڵاتییه‌كی كۆمه‌ڵگا مافی خۆیەتی هه‌ر به‌رهه‌مێك دروست ببێت به‌كاربهێنێت. سیستەمی مووچە نامێنێت. بەڵام وەک حکومەتێک کە دێتە سەر کار لە کۆمەڵگایەکی سەرمایەداریدا و یەکەم واقیع کە ڕووبەڕووی دەبێتەوە سەرمایەدارییە، لەسەر بنەمای حەقدەستە، پێویستە تەکلیفی لانی کەمی کرێ ڕوون بکاتەوە، تەکلیفی کرێی زیاد ڕوون بکاتەوە، هەروەها تەکلیفی زیادە کاری ڕوون بکاتەوەو تەکلیفی قوتابخانەکان، ڕوونکردنکاتەوە پزیشکیش ڕون بکاتەوە. لە بەشی دووەمدا زنجیرەیەک لە بەپەلەترین ڕێوشوێنەکانمان هێنا کە پێویستە حکومەتی کرێکاری لە یەکەم ڕۆژدا کە دێتە سەر کار بیگرێتەبەر و ئەمانە تەواوکەری یەکترن. وە هەریەکەیان ناونیشانیان هەیە. لە بەشی یەکەمدا مامەڵە لەگەڵ بناغەکانی سۆسیالیزم دەکەین و سەرمایەداری و پێناسەی کۆمۆنیزم و حکومەت لە کۆمەڵگەی سەرمایەداری و ئابووری سەرمایەداری و ئەنتەرناسیۆنالی کۆمۆنیستی چینی کرێکار و کۆمۆنیزمی کرێکاری و کۆمۆنیزمی بۆرژوازی و شۆڕش و پەیوەندی نێوان شۆڕش دەناسێنین و چاکسازییەکان. چۆن بزووتنەوەیەکی شۆڕشگێڕ لە هەمان کاتدا چاکسازی دەوێت و چۆن لە خەباتی خۆیدا بۆ چاکسازییەکان، تا ئێستاش گۆڕانی شۆڕشگێڕانەی کۆمەڵگا لەبەرچاو دەگرێت و هتد.

لە بەشی دووەمدا خاڵی زۆرە. بنەمای حکومەتێکە کە دەتوانرێت دەستبەجێ پێکبهێنرێت، پێکهاتەکانی دەسەڵات، شوراکان، هەڵوەشاندنەوەی سوپایەکی پیشەیی، بۆ نموونە هەڵوەشاندنەوەی بیرۆکراسی، دەسەڵاتێکی دادوەری سەربەخۆ و بناغەکانی مافی دادوەرییە لە وڵات، ئازادییە تاکەکەسی و مەدەنییەکان ، کە لیستێکی درێژە لە ئازادییەکان، لەوانە ئازادی حیزبەکان، کۆمەلایەتی، ئازادی دەربڕین، یەکسانی، نەهێشتنی هەڵاواردن، کە بەشێکی زۆری بۆ یەکسانی ژن و پیاو تەرخان کراوە. پرسی عەلمانیەت و جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت لە کۆمەڵگادا، پرسی نەتەوەیی و نەهێشتنی زوڵمی نەتەوەیی، ئەو پێوەرە کولتوورییانەی کە لە کۆمەڵگادا هەن، وەک پێوەرەکانی بەرەنگاربوونەوەی ئەخلاق و نەریت، مافی منداڵان. کێشەیەکی وەک لەباربردن، لەشفرۆشی، ئالوودەبوون. پرسی دادگاییکردن، مافی تاوانباران. بە هەمان شێوە یاسای کار، بنەما گشتییەکانی یاسایەکی کار کە دەتوانرێت دەستبەجێ جێگیر بکرێت بۆ دەستەبەرکردنی مافی خەڵک. خاڵی هەمەجۆری تریشی تێدایە. پێویستە خوێنەرانتان بیبینن بۆ ئەوەی لەوە تێبگەن کە ئێمە لێرەدا باسی چی دەکەین.
سابر: ئەمانە هەموو ئەو خاڵانەن کە ئێوە باستان کرد، هیوادارم لە بەرنامەکانی داهاتوودا دەرفەتمان بۆ ڕەخسێت کە هەموو ئەمانە چارەسەر بکەین، مەرج نییە ئەمشەو بێت، و بچینە ناو وردەکارییەکان. بەڵام هێشتا دەمەوێت لەسەر زنجیرەیەک پرسیاری گشتیتر بمێنمەوە. باشە بەم وەسفە گشتیەی کە ئێوە لە بەرنامەی “دنیایەکی باشتر”، بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، داتان بەدەستەوە، پرسیارێک کە دێتە پێشەوە ئەوەیە کە ئەو بەرنامەیە لە چالاکی حیزبە مۆدێرنەکاندا چییە؟ ئایا وەک بەڵێنێکە کە حیزبەکان دەیدەن بە کۆمەڵگا، تاچەند دەزانیت بنەمای ڕاگەیاندنی شوناس یان دروستکردنی یەکێتی و یەکڕیزیەلە ڕیزەکانی خودی حیزبدا یان کۆکردنەوەی هێزەکانە؟ چی دەزانن دەربارەی شوێنی بەرنامەکە و پرسیاری دواتر ئەوەیە، ئەم بەرنامەیە چ پێگە و ڕۆڵێکی بۆ حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران گێڕا؟

حیکمەت: پێم وایە کە ئێمە لە پێوەندی لەگەڵ پمەقولەی بەرنامەدا حیزبی ناوەوە و حیزبی دەرەوەمان نییە. واتە بەرنامەکە بەڵگەنامەیەکە هەم بۆ حیزب و ئەندامان و چالاکوانەکانی، هەم بۆ کۆمەڵگا بەگشتی. جۆرێکە لە ناساندنی حیزب لە دەرەوەی خودی خۆی، ناساندنی حیزبە بە ریزەکانی و ئەم حیزبە دەیەوێت چی بکات. بەپێچەوانەی ئەحزابی پەرلەمانی و هەڵبژاردنەکان لە کۆمەڵگاکانی رۆژئاوا یان ئەو وڵاتانەی کە هەر چوار ساڵ جارێک هەڵبژاردن ئەنجام دەدرێت و پەرلەمانێک هەیە و ئەم حکومەتە دەڕوات و حکومەتی داهاتوو دێت، حزبی کۆمۆنیست باس لە گۆڕین و روخاندنی کۆمەڵگا دەکات. لە ئەنجامدا پرسی بەڵێندان نییە، پرسی خۆناساندنە. پێویست ناکات بەڵێن بە کەس بدەین. کاتێک دەڵێین یەکسانی نێوان ژن و پیاو ئێمە خۆمانین، یەکسانی ژن و پیاومان دەوێت، بەڵێن بە کەس نادەین کە یەکسانی لە نێوان ژن و پیاودا بهێنین، دەڵێین جگە لەمە ناتوانین شتێکی تر بین. بۆ نموونە ئەگەر حیزبێکی بۆرژوازی هەر بەڵێنێک بدات، کاتێک باس لە کارەکەت دەکرێت، دەزانیت دەیەوێت بناغەکانی دەسەڵاتی سەرمایە بەهێز بکات، قازانج زیاد بکات، ئەگەری هەیە لە ململانێ لەگەڵ کرێکاردا ئیمتیازات بەدەست بهێنێت بۆ بەرژەوەندی خاوەنکار ، هتد، حیزبێکی وەک حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بەپێی پێناسەکە، کاتێک دەیەوێت بێتە سەر کار، دەیەوێت یەکسانی دروست بکات، بۆیە ئەمە دەرئەنجامی ئەم بەڵێنە نییە. بەرنامەی “دنیایەکی باشتر” بەتایبەت بەشی دووەمی کە پێناسەی کردارە تایبەتەکان دەکات، بەڵێنی ئێمە نییە بۆ کۆمەڵگا، چونکە هەڵبژاردن نییە، ناچین دڵی هەرکەسێک بەدەست بهێنین کە ئەم بەڵگەنامانە بەدڵ بێت و بێت دەنگ بدات ئێمە. ئێمە دەڵێین ئەم بزووتنەوەیە ئەم ئامانجانەی هەیە و ەمانەوێت هەرکەسێک بیەوێت بێت و بەشداری تێدا بکات. لە ئەنجامدا بەرنامەکە زیاتر لە هەموو شتێک ئاڵای ناسنامەیە. کە ئێمە ئەمەین، ئێمە ئەمەمان دەوێت، ئێمە ئەمە دەڵێین، ئێمە ئەمە دەکەین و لە ئەنجامدا کۆمەڵگا دەزانێت و چینی کرێکار بە تایبەت ئەم ئاڵایە دەتوانێت لەژێریدا یەکبگرێتەوە. بە جۆرێک ناساندنێکە بۆ خۆمان و بە خۆمان و بە کۆمەڵگا و بە ڕوونی پلانی کارکردنە. واتە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لە هەر شوێنێک بێتە دەسەڵات ئەم بەرنامەیە جێبەجێ دەکات. ئەمە ئەو پلانەیە کە ئێمە بۆ داهاتوومان هەیە، ئەمە ئەو پلانەیە کە بۆ کۆمەڵگا هەمانە، هەموو کەسێک دەتوانێت لە دەرەوە بزانێت لە شوێنی کاردا چی ڕوودەدات. لە پراکتیکدا بەهۆی هاوسەنگی هێزەکانەوە، بەهۆی هێزی دوژمنەوە، ڕەنگە کەسێک ناچار بێت ئەم بڕگەیە یان ئەو بڕگەیە ئەرشیف بکات، یان نەتوانێت جێبەجێی بکات، چونکە دوژمن بەرەنگاری دەبێتەوە. به‌ڵام ئه‌م به‌رنامه‌یه‌ ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ده‌ست بگات به‌ وەسیلەی گۆڕینی کۆمه‌ڵگا، به‌م ئاراسته‌یه‌ی ده‌گۆڕێت و ئه‌م کاره‌شی پێ ده‌کات. ڕوونە کە ئەمە یەکگرتوویی بە ڕیزەکانی حیزب دەبەخشێت و هەروەها ئەرکی خەڵک لەگەڵ حیزب ڕوون دەکاتەوە. تا باشتر و وردتر ئامانجەکەت بخەیتەڕوو، زیاتر یەکگرتوو و لەسەر هێڵ دەبیت، جگە لەوەی خەڵک زیاتر ئەرکی خۆیان بەرامبەرت دەزانن.

سابر: پرسیاری داهاتوو بۆ من ئەوەیە کە باست کرد چۆن بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری “دنیایەکی باشتر” نوێنەرایەتی بزووتنەوەیەک دەکات. پێم خۆشە زیاتر باسی مێژووی و بزووتنەوەی پشت ئەم بەرنامەیە بکەن.

حیکمەت: دەتوانین لە چەند دێڕێکدا باسی ئەم بابەتە بکەین. یەکێک لە ئاستێکی نێودەوڵەتیدا، ئەو بزووتنەوەیەی کە لە پشت ئەم بەرنامەیەوەیە، بزووتنەوەیەکە کە ڕەگ و ڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی پێشوو، لەگەڵ دۆزینەوەی کرێکاری پیشەسازی، دۆزینەوەی جۆرێکی نوێی مرۆڤ لە کۆمەڵگادا، کە ئێستا کۆیلەکانی سەردەمی نوێ، ئەوانەی ئەرکی بنیاتنانی جیهانیان لەسەر شانی خۆیانە.بەڵام ئەوان کۆیلەی کۆن نین، هەروەها کۆیلە نین، بەڵکو جۆرێکی نوێی کرێکار سەریهەڵداوە لەگەڵ پیشەسازیبوون و سەرهەڵدانی کۆمەڵگەیەکی سەرمایەداری کە تێیداکرێکارێک مووچەخۆرە، حەقدەستەکەی وەردەگرێت و دەچێتەوە ماڵەوە. ئەو نە کۆیلەی کەسە، نە ژێردەستەی کەس. بە بزمار بە زەویدا نادرێ. ئاغا و فیوداڵی نییە. مرۆڤ خاوەنی خۆیەتی، بەڵام لە هەمان کاتدا، دەبێت هەموو بەیانیەک بچێت و کاری خۆی بفرۆشێت بە کەسێک کە خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان بێت، بۆ ئەوەی بتوانێت، بە جۆرێک، ئەو شتانە بکڕێت و بەکاریبهێنێت کە لەوەوە بەرهەمی هێناوە و بتوانێت جارێکی دیکە هێزی کاری خۆی بفرۆشێتەوە. دۆزینەوەی کرێکاری مووچەخۆر و کۆمەڵگەی پیشەسازی سەرەتای بزووتنەوەیەکە بۆ گۆڕینی جیهان. چونکە ئێستا ئەمانە بنەما و ستانداردەکانن.

سابر: ئەمە زیاتر ڕوون بکەرەوە – دەربارەی گۆڕینی جیهان.
حیکمەت: بێگومان گۆڕینی جیهان بە ئاراستەیەکی دیاریکراو. ڕوونە کە کۆمەڵگای مرۆڤایەتی بەردەوام لە گۆڕاندایە. بەڵام سەرهەڵدانی کرێکاری پیشەسازی دیمەنێکی نوێ دەهێنێتە جیهانێک کە خۆی تازەیە. ئەم جیهانە لەسەر بنەمای حەقدەستە، لەسەر بنەمای بەرهەمهێنانی پیشەسازییە، لەسەر بنەمای شارنشینی دامەزراوە، لەسەر بنەمای دابەشکردنی مرۆڤەکانە بۆ خاوەن ئامرازی بەرهەمهێنان یان کەسانێکی بێ ئامرازی بەرهەمهێنان کە دەبێت هێزی کاری خۆیان بفرۆشن. ئێستا ئەم جیهانە نوێیە ڕەخنەگرێکی نوێی هەیە و ئەویش کەسێکە کە هێزی کاری خۆی دەفرۆشێت و لە هەژاریدا تێدەکۆشێت، ئەو بێ ئامرازە و بەدوای هۆکاردا دەگەڕێت، بۆ وایە؟ وە تەنها هەژاری نییە. هەڵاواردن دەبینێت، نەبوونی ژیانێکی دەوڵەمەندی کولتووری دەبینێت کە کۆمەڵگا بۆ خۆی دەیھێنێت، تاوان دەبینێت، زوڵم دەبینێت، ئیستغلالکردن دەبینێت، ناعەدالەتی مرۆڤەکان دەبینێت. وە ئەم بۆچوونە نوێیە لە پێگەی کرێکارێکەوەیە کە جگە لە هێزی کاری خۆی هیچی نییە بیفرۆشێت، خاوەن هیچ سەرمایەیەک نییە بیەوێت بە چوار چنگاڵ بیپارێزێت، ئەم بۆچوونە نوێیە ڕەخنەیەکی نوێیە. کاتێک کۆیلەیەک ڕەخنە لە کۆمەڵگەی کۆیلایەتی دەگرێت، لەوانەیە وا بیر بکاتەوە کە ئەگەر زنجیرەکانی لێ بسەندرێتەوە و چیتر کۆیلە نەبێت، دۆخەکە باش دەبێت، دۆخەکە باشتر دەبێت، یان بۆ نموونە ئەگەر کۆیلەکە پێی وایە کە زەوی دابەش دەبێت و دەبێت خاوەن زەوی خۆی، لێکدانەوەی ئەو لە دنیایەکی باشترەوەیە، وایە. بەڵام کاتێک ئەم مووچەخۆرە وێنەیەکی دنیایەکی باشتر دەکێشێت، ڕەخنە لە مەقولەی سەرمایە دەگرێت. بۆ دەبێت ئامرازەکانی بەرهەمهێنان لەلایەن چەند کەسێکی جیهانەوە قۆرخ بکرێن و دواتر ئێمەی ئەوانی تر بچین هێزی جەستەیی و توانای کارکردنمان هەموو ڕۆژێک بەوان بفرۆشین، بۆ ئەوەی ئەوان بەناوی پارە، بەناوی کرێوە شتێک بدەن، و دەچینە بازاڕی ئەو شتەی کە دوێنێ وەک بەرهەمی کار بە دەستی کەسانی وەک ئێمە هاتوەتە دەرەوە، تازە بێین بەشێکی بچووکی ئەم بەرهەمەی لێ بکڕین، با زۆرینەی لە دەستی چینی سەرمایەداری کەڵەکە بێت. بۆ دەبێت وابێت؟ کاتێک سەیری دەکەین دەبینین ئەمە ڕەخنەیەکی نوێیە لە دۆخێکی نوێ و لە ئەنجامدا ئەو نوسخەیەی کە ئەم چینە بۆ کۆمەڵگا دروستی دەکات، بە هەمان شێوە جیاوازە.

ئەبێت سەرمایە و ئامرازەکانی بەرهەمهێنان لە دەستی کۆمەڵگادا بێت. بۆ دەبێ لەدەستی تاک و چینێکدا بێت کە کەمینەیەک پێکدەهێنن؟ ده‌سه‌ڵاتی داهێنه‌ری كار له‌ خزمه‌تی كۆمه‌ڵگادا بێت، به‌رهه‌مه‌كانیش سه‌ر به‌ كۆمه‌ڵگا بێت، ئامرازه‌كانی به‌رهه‌مهێنانیش سه‌ر به‌ كۆمه‌ڵگا بێت و مرۆڤ وه‌ك ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵگا بتوانێت به‌ یه‌كسانی له‌ به‌كارهێنانی ئه‌مانه‌دا به‌شدار بێت و بە مافی یەکسان. ئەمە ڕەخنەیەکی نوێیە، ئەمە سۆسیالیزمێکی ترە. لە ئاکامدا ریشەی دونیایی یان ریشەی جیهانیی ئەم بەرنامەیە کە هەمانە، رەخنەی کۆنی مارکسیستی و رەخنەی سۆسیالیستییە لە کۆمەڵگەی سەرمایەداری، کە داوای شۆڕشێکی کرێکاری دەکات بۆ لەناوبردنی بناغەکانی ئیستغلالکردن، بناغەکانی ستەمکاری، بناغەکان لە نادادپەروەری، بە لەناوبردنی دیاردەیەک کە پێی دەوترێت خاوەندارێتی بۆرژوازی لەسەر ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و مەقولەیسەرمایە. شۆڕشێکە بۆ ئازادکردنی مرۆڤەکان و ئامرازەکانی بەرهەمهێنان لە چنگی کەمینەیەک کە تەنیا بۆ قازانج بەکاری دەهێنن. ئەمە ڕوانگەیەکی نوێیە.

بەشی دووەم 14:49 خولەکە

سابر: ئێوە ڕوونتان کردۆتەوە کە چۆن سەرچاوەی ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ناڕەزایەتییەکی نوێ، ڕەخنەیەکی نوێ، کە بە بوونی چینی کرێکار و لەگەڵ بوونی سەرمایەداری و ناڕەزایەتی کرێکاران لە کۆمەڵگادا سەری هەڵدا. بەڵام وتت ئێمە دەمانەوێت ڕەگ و سەرچاوەی ئەم بەرنامەیە بدۆزینەوە، دەتوانرێت لە ئاستە جیاوازەکاندا چارەسەر بکرێت. حەز دەکەیت ئاماژە بە ئاستەکانی تر بکەیت؟
حیکمەت: بەڵێ وتم لە ئاستی جیهانی و مێژووییدا ریشەی لە شۆڕشی پیشەسازی و سەرهەڵدانی کۆمەڵگەی سەرمایەداری لە ئەوروپای رۆژئاوادایە، هەروەها سەرهەڵدانی موچەخۆری پیشەسازی و ئەو رەخنانەی کە ئەم چینە کرێکارە لە سیستەمی نوێ و ڕەخنەگرتن لە ئیگۆی خاوەندارێتی بۆرژوازی و ئیگۆی بوونی سەرمایە و خاوەندارێتی تایبەتی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان لە کۆمەڵگادا لەلایەن کەمینەیەکەوە و پێویستی باقی خەڵک بۆ ئەوەی بچن کاریان بۆ بکەن و مووچە وەربگرن و لە ئەنجامدا هەموو بەدبەختییەکانی دواتری مرۆڤایەتیش بەهۆی ئەم پەیوەندییە نایەکسانە و ئەم چەوسانەوەیەوە دروست دەبن، کە لە جەوهەر و لە مۆخی ئێسکی ئەم سیستەمەدا هەیە.

ئەمە پێناسەی کۆمۆنیزمە، هەرچەندە لە ماوەی سەدەی بیستەمدا، لە بیستەکانی سەدەی ڕابردووەوە، ئێمە بە شێوازی جۆراوجۆر شاهیدی بەتاڵبوونەوەی مانای کۆمۆنیزم دەبین. و ئەم ڕەخنەیە کە تازە وتم، وەک ڕەخنەیەکی کۆمۆنیستی لە سەرمایەداری، وردە وردە پاڵ دەنرێتە پشت پەردەوە. کۆمۆنیزم کە لە ڕاستیدا لە یەکێتی سۆڤیەت و چین بۆ نموونە بوونی هەبووە و لە زۆرێک لەو لقانەی کە لێیان جیابونەتەوە ، چیتر ئەوەندە دڵسۆزی ئەم ڕەخنەیە نییە. بەرژەوەندی نەتەوەیی تێیدا هەیە، ئیتر تەنانەت ڕەخنەی کرێکارێکیش نییە، لە ڕاستیدا ئەم ئایدۆلۆژیایە خەریکە دەگۆڕێت بۆ ئایدیۆلۆژیای نەتەوەیی بۆرژوازی ئەم وڵاتانە و ئەمەش باسێکی جیایە کە لە خودی بەرنامەکەدا باسمان کردووە. دەمەوێت بڵێم بە جۆرێک ئەم ڕەخنە کۆنە لە ژێر کەڵەکەیەک تۆزی سەدەی بیستەمدا نێژراوە.

لە ئێران ئەم بەرنامەیە بە خەباتێک بۆ وەرگرتنەوەی ئەم ڕیشە نێودەوڵەتیانەی کۆمۆنیزم دەست پێدەکات. لە سەردەمی شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩ و ئەو هەوڵانەی کە دەستە بچووکە مارکسیستەکاندا، سەرەتا ئەو بدەستە بچووکە مارکسیانەی کە دەستیان کرد بە زیندووکردنەوەی ڕەخنەی مارکسی لە دژی سۆسیالیزمی باو، سۆسیالیزمە بۆرژوازییە جۆراوجۆرەکان، کۆمۆنیزمی چینی و ڕووسی و ئەلبانی و هتد، جارێکی دیکە لە پێگەی کۆمۆنیزمێکی کرێکاری بڵێین، لە پێگەی کۆمۆنیزمێکی مارکسیستەوە قسە بکەین. لە ئاکامدا، لە لایەکی دیکەوە ئەم بەرنامەیە بەرهەمی بیست و هەندێ ساڵ ژیانی هەندێک کەسە لە وڵاتێکی دیاریکراو بە ناوی ئێران و تێکەڵ بە شۆڕشی ١٩٧٩ بوو، کە کرێکارانی هێنایە مەیدانی خەباتی سیاسی ، و دووبارە مارکسیزمی ناساندەوە. ئەو رێگەی دا لە ئێراندا مشتومڕێکی گەرم رووبدات لەسەر ئەوەی کە مارکس بەڕاستی چی دەڵێت و مارکسیزم بەڕاستی چییە و کۆمۆنیزم چییە و بەرهەمی فیکریی ئەو باسانە کە ئێمە بەشدارییەکی بەرفراوانمان تێدا کرد، سەرهەڵدانی هێڵی کۆمۆنیزمی کرێکاری بوو لە لای چەپی ئێران، کە بە جۆرێک بە پێچەوانەی چەپی ئێران، بە پێچەوانەی چەپی ئێران دەیخاتە ڕوو. تا ئێستا چەپەکان کۆمۆنیزم، بە مانای کلاسیکی وشەکە، بە مانای مارکسیستی وشەکە هەڵناسەنگێنن. پێناسەی کۆمۆنیزم دەکات کە ئەمڕۆ هەوڵماندا لەم بەرنامەیەدا نیشانی بدەین. بەم مانایە ریشەی دیکەی ئەم بەرنامەیە، تا ئەو جێگایەی کە پەیوەندیمان پێوە هەیە، گەڕانەوەی بنەما سەرەکییەکانی کۆمۆنیزمە لەلایەن چەپی مارکسیستی ئێرانەوە، لەلایەن بزوتنەوەی کرێکاری کۆمۆنیستی ئێرانەوە، کە بیست ساڵی خایاند. واتە لانیکەم ١٠-١٥ ساڵی خایاند تا گەیشتینە ئەو پلانانە و ئەم باسانە و توانیمان ڕیزێک جیا بکەینەوە کە هێڵەکەیەتی و جیاوازیی خۆی لە باقیەکەی دەزانێت. بە جۆرێک شۆرشی ئێران و خەباتە مارکسییەکانی و بوونی بزووتنەوەی چینی کرێکاری ئێران لە شۆڕشی ١٩٧٩دا ڕۆڵی هەبووە لە سەرهەڵدانی ئەو هێڵەدا کە ئەمڕۆ پێی دەڵێین هێڵی کۆمۆنیزمی کرێکاری. وە ئەم بەرنامەیە بەڵگەنامەی ئەم پرۆسەیەیە.

سابر: پێشتر تۆش بەرنامەیەکی ترت نووسیوە، ئەوەندەی من بزانم بەشی سەرەکی بەرنامەی یەکێتیی خەباتکارانی کۆمۆنیستت نووسیوە، هەروەها بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانت نووسیوە و باسی ئەم بیست ساڵەت کردووە لە گۆڕانکاری و ئاڵوگۆڕ. دەتوانن زۆر بە کورتی ئەم هەنگاوانە بژمێرن تا ئەو شوێنەی کە باسی بەرنامەکە دەکرێت، چ گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی ڕوویداوە؟ واته له سه ره تای كاره كه وه بوونی شورای كرێكاری، بزووتنه وه ی كرێكاریی ئێران له شۆڕشی ١٩٧٩دا، وه ك ئێوه ڕوونتان كرده وه و پاشان هاتنی چه پ یان ماركسیسته نوێیه كان، كه خۆتان له ناوه ندی ئه م بزووتنەوە دا بوون ، لەوێوە بۆ ئێرە بە چ قۆناغێکدا تێپەڕی؟
حیکمەت: مەبەستت لەڕووی تێگەیشتنی بەرنامەوە؟ چونکە ئێمە باسی ئەم بەڵگەنامەیە دەکەین، چونکە زۆر شت ڕوویداوە، بەڵام تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە بۆچوونەکانەوە هەیە، پێموایە مەبەستت ئەوە.

سابر: بەڵێ، رێک ئەوە وایە.

حیکمەت: بیست ساڵ لەمەوبەر، کاتێک لە سەرەتای شۆڕشی ١٩٧٩دا بزووتنەوەی مارکسیزمی شۆڕشگێڕیمان دروستکرد و گروپی یەکێتیی خەباتکارانی کۆمۆنیستمان دروستکرد، کە هێرشێکی فیکریی جددی بۆ سەر چەپی خەڵکی لەو سەردەمەدا لەگەڵ خۆیدا دەستپێکرد گفتوگۆکان، و لە کۆتاییدا، بە بۆچوونی من، ئەو مشتومڕانە سەرکەوتنیان بەدەستهێنا، چونکە توانیان چەپەکان لە دەوری ئاڵایەکی جیاواز لە حیزبی کۆمۆنیستی ئێراندا یەکبخەن. لەو سەردەمەدا باسەکە دژی چەمکەکانی مارکسیزم بوو کە پێمان دەگوت سۆسیالیزمی نەتەوەیی و نەتەوەگەرایی و پۆپۆلیزم. وە ئەمە چەپێک بوو کە لە مەقولەی خەڵکەوە دەجووڵایەوە نەک لە مەقولەی دابەشکردنی چینایەتی و ململانێی چینایەتییەوە، بە جۆرێک جۆرێک لە چەپی نەتەوەیی بوو. توێژە ناڕازییەکانی لاوانی چەپی وڵاتێکی باڵادەست زیاتر بوون لە ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە سەرمایەداری و ئەو بناغانەی کە پێشتر بە “پەیوەندی کرێکاری کرێ” ئاماژەم پێکرد، لە بنەڕەتدا باوەڕیان بە دواکەوتوویی ئەم سەرمایەدارییە لە ژێر کاریگەری ئیمپریالیزمدا هەبوو. ڕەخنەکان لە بنەڕەتدا دژی ئیمپریالیزم بوو نەک سەرمایەداری. وە لەبەردەم ئەو ئیمپریالیزمەدا گەلێکی دژە ئیمپریالیزم هەبوو کە بەشە جیاوازەکانی کۆمەڵگای لەخۆگرتبوو و ئەم گەلە بڕیار بوو سەرمایەدارییەکی سەربەخۆ بهێنێت یان بۆ هەندێک کەس سیستەمێکی ناسەرمایەداری-ناسۆسیالیستی. ئەم تێڕوانینانە لەو سەردەمەدا بوونیان هەبووە، جگە لەو ئەنجامە سیاسیانەی کە بەدەستیان هێناوە. بۆ نموونە لە شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ کۆماری ئیسلامی، فراکسیۆنە جیاوازەکانی. ئێمە ڕەخنەمان لەو چەپە کۆمەڵایەتییە دەگرت و تا ئەو جێگایەی کە ڕەخنەی ئەو چەپە کۆمەڵایەتییە پێویست بوو، بە جۆرێک ئەو بنەما مارکسییانەمان دەهێنایە دەرەوە و هەوڵمان دەدا بنەمایەک بۆ باسکردن دابین بکەین. بەرنامەی یەکیەتیی خەباتکارانی کۆمۆنیست ڕەنگی ئەم خەباتەی دژ بە سۆسیالیزمی نەتەوەیی هەیە و لە بنەڕەتدا نوێنەرایەتی بەڵگەنامەیەک دەکات کە خەباتێکی فیکریی دژ بە چەپی خەڵک کورت دەکاتەوە، ئەگەر بمانەوێت ئێستا سەیری بکەین. راستە باس لە داخوازی سیاسی و ئابووری و ئازادی بێ مەرج و یاسای كار دەكات، بەڵام لە چوارچێوەی ململانێیەكی فیكری لەگەڵ پۆپۆلیستە چەپەكاندا ئەم كارە دەكات و ئەوەندەش ئەو پرسە نییە كە ئەم بەڵگەنامەیە لە بەردەوامیدایە ململانێی نێوان چینی کرێکار و بۆرژوازی یان بەگشتی، لە پێوەندی لەگەڵ پێگەی کۆمۆنیزم لە تەواوی کۆمەڵگای چەند دەیان ملیۆن کەسدا، لە کوێ دەدۆزێتەوە؟ ئەم بەڵگەنامەیە بەڵگەنامەیەکی تاڕادەیەک تایبەتمەندە لە دیبەیت لەگەڵ سۆسیالیزمی نەتەوەیی و زیاتر لە هەموو شتێک، خەریکی داڕشتنی کۆمۆنیستەکانی جۆری خۆیەتی. ئێمە ئەو بەو قۆناغەدا تێپەڕین. بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران شتێک نیە جگەلە نوسخەی دووەمی بەرنامەی یەکیەتیی خەباتکارانی کۆمۆنیست . ئەگەر لاپەڕەکان لەگەڵ خۆت بهێنیت، نزیکەی لەسەدا نەوەدیان وەک یەکن. لە ئەنجامدا حیزبی کۆمۆنیستی ئێران لەسەر هەمان بەرنامە دامەزرا، لەسەر ڕێبازی سیاسی-فکری مارکسیزمی شۆڕشگێڕی ئێران لە ململانێ لەگەڵ سۆسیالیزمی خەڵکیدا، لەگەڵ زنجیرەیەک داواکاری بنەڕەتی کۆمەڵایەتی-سیاسی و فەرهەنگی دامەزرا.

کۆمۆنیزمی کرێکاری بە جۆرێک باسێکی جیاوازە. مەسەلەی کۆمۆنیزمی کرێکاری کە لە ناخی خودی حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانەوە دەستی پێکرد و ئێمەش وروژاندمان و هەندێجاریش بڕیارماندا لەسەر بنەمای ئەو حیزبێکی جیاواز دووبارە دروست بکەینەوە، تێڕوانینێکی جیاوازی بۆ ئەو پرسە هەبوو. زیاتر لە جاران مەسەلەی گۆڕانی بابەتیی کۆمەڵگا و ئەوەی کە ڕۆڵی کۆمۆنیزم دەبێ لەرزاندنی کۆمەڵگا بێت و نەک دەربڕینی سەنج وڕا لەبارەیەوە. وە بۆ ئەوەی کۆمەڵگا بهەژێنرێت، پرسی جوڵاندنی چین و بەئاگا کردنەوەی چین و دواجار بوون بە هێزێک لە کۆمەڵگادا دەوروژێنرێت و ئەو ڕاستییەش کە ئەم بزووتنەوەیە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتییە، بزووتنەوەیەکی دەرەوەی چەپە. پێویستە کۆمەڵگا بجوڵێنێت و بۆ ئەوەی کۆمەڵگا بهەژێنێت، بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان لە بەژنی خۆیاندا ببینێت و لایەنگری بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان بن نەک قوتابخانەی بیرکردنەوە یان ئایدیاکانی مارکسیزم. ئێمە بەگشتی ڕووبەڕووی هەڵە تێگەیشتنی فیکری نین، بەڵکو ڕووبەڕووی بزووتنەوەیەک دەبینەوە کە بیرکردنەوەیەکی کۆمۆنیستی بۆ پێداویستییەکانی خۆیان دەبەن، دەستکاری دەکەن بە پێوەرەکانی خۆیان و بەکاریدەهێنن. لە ئەنجامی ئەوەی لە قۆناغی پێشوودا هەڵە تێگەیشتن بوو لە مارکسیزم یان تێڕوانینێکی جەماوەری بۆ مارکسیزم یان پێداچوونەوە بە مارکسیزم لە پێگەیەکی جەماوەرییەوە، ئەمجارەمان بینی کە ئەم ئاڵایە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی جیاواز بوو، نەک ئەوەی کە هەندێک کەس زۆر کەم بوون پەروەردە بوون یان بۆ نموونە لە پۆپۆلیزم، ئەوان بەم شێوەیە لە مارکس تێگەیشتن. نەخێر، بە پێچەوانەی بزووتنەوەی “پۆپۆلیستی”، بزووتنەوەی “چەپی نەتەوەیی” بزووتنەوەیەکی دیکەی کۆمەڵایەتییە، جەمسەرێکی دیکەی کۆمەڵگایە و جیاوازە لە بزووتنەوەی کرێکاری کۆمۆنیستی و لە ئەنجامدا ڕوانگەی کۆمەڵایەتی بینینی کێشەکە جیاوازی سەرەکییە بیست ساڵ لەمەوبەری نێوان ئیـە بوو و ئێمە دە ساڵ پێش ئێستا کەئەم باسانە پێگەیشتن و حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری دروست بوو.
لەو دە دوانزە ساڵەدا ئەم خولە تێپەڕی، کاتێک تێگەیشتین کە خەباتی فیکریمان لە بنەڕەتدا ڕێکارێکە لە خەباتێکی کۆمەڵایەتی قووڵتردا، و پێویستە بچین بنکە کۆمەڵایەتییەکەی ببینین و بیر لە بزووتنەوەکان بکەینەوە و لەوێش بەرنامەی کە دەبێتە بەڵگەنامەیەکی حزبی، کە لە بنەڕەتدا ئەو خۆی وەک نوکی تیژی بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی دەبینێت کە دێتە گۆڕەپانەکە و جیاوازییەکەی لە بزووتنەوەکانی تر دەزانێت.ئەم بەرنامەیە جیاوازی بەقەدەر جیوازی نیوان زەوی وئاسمانی لەگەڵ بەرنامەی پێشوودا هەبوو، کە خۆی وەک نوکی بزووتنەوەیەکی فیکری کە پێویستە ڕەخنە لە بیرکردنەوەکان بگرێت و چەپەکان بهێنێتە سەر عەقڵ ئەمە ئاڵای بزووتنەوەیەکی بابەتییە، لایەنی بەرامبەر وەک بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی دەیناسێت و هەوڵ دەدات وشەیەک بڵێت کە یارمەتی چینە کۆمەڵایەتییەکەی بدات بۆ ئەوەی لە مەیدانەکەدا ئامادە بێت و بە جۆرێک باسکردنی دەسەڵات باسەکەیە لە دەسەڵات بۆ گۆڕینی کۆمەڵگا لێرەدایە کە بەرنامەی “دنایەکی باشتر” لە سنووری کورتی تێدەپەڕێت لە بزووتنەوەیەکی هزری تایبەتمەنددا کە ئەگەر بڵێیت “ف” هەمووان تێدەگەن کە مەبەستت “فەرەهزاد”ە. هەوڵ دەدات بنەماکانی خۆی ڕوون بکاتەوە بۆ ئەوەی زۆر کەس تێبگات. هەوڵ دەدات جارێکی دیکە لە ڕوانگەی ئەو بزووتنەوە کۆمەڵایەتییانەی کە ئەم کۆمۆنیزمەیان کردۆتە ئاڵای خۆیانەوە سەیری مێژووی کۆمۆنیزم بکات. هەوڵ دەدات لە ڕوانگەیەکی کۆمەڵایەتییەوە سەیری پێداچوونەوەی مارکسیزم بکات نەک لە ڕوانگەیەکی ڕۆشنبیری-ئایینییەوە. چونکە پێش ئەم مشتومڕانە، کەسێک کە پێداچوونەوەی بە بیری مارکسدا دەکرد، پێی دەگوترا پێداچوونەوەخواز. وەک ئەوە وایە کەسێک ئایین بەجێبهێڵێت و بیەوێت لێکدانەوەیەکی نوێ لەسەر بنەما ئاینییەکان دابنێت. ئەوان پێیان دەگوت ڕیڤیزیۆنیزم و بە لادەر ناویان دەبرد تەنانەت لە چوارچێوەی فیکری کۆنیشدا.

بینیمان کە ڕیڤیزیۆنیزم، بۆ نموونە کۆمۆنیزمی ڕووسی، کۆمۆنیزمی چینی، ئەمانە ئاڵای بزووتنەوە بۆرژوازییە بابەتی و کۆمەڵایەتییەکانن کە دەتوانرێت بەرژەوەندییەکانیان پیشان بدرێت، ئابووری پشتی خۆی نیشان داوە، بەرژەوەندییە سیاسییەکانیشی نیشان دراوە. ئەمە پێداچوونەوە نییە بە بۆچوونەکانمان. ئەمە بزووتنەوەیەکە لەبەردەمماندا بەو هەموو سوودە ماددییانەی کە پێویستی بە پێداچوونەوە بە بیرکردنەوەکانیدا هەبوو. وە لە ئەنجامدا بینینی ڕووبەڕووبوونەوەی فیکری وەک ڕەهەندێکی ڕووبەڕووبوونەوەی کۆمەڵایەتی جیاوازی سەرەکی بوو. ئەمەش لەم بەرنامەیەدا ڕەنگ دەداتەوە. واتە ئەمجارەیان کە بەرنامەی “دنایەکی باشتر” دەخوێنیتەوە، بۆت دەردەکەوێت کە ئەمە بەرنامەیەکە کە تیایدا یەکێک لەو بزووتنەوانە، بزووتنەوەی کۆمۆنیستی کرێکاری ، بۆچوونی خۆی لەبارەی جیهانەوە دەردەبڕێت. ئێمە باسی ڕووبەڕووبوونەوەی فیکری ناکەین. ڕەخنەیەکی تیۆری نییە. قسە لەسەر خستنەڕووی زنجیرەیەک بیروباوەڕی جیاواز نییە. باسکردن لە ناساندنی بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی جیاوازە.

ئێستا دەتوانرێت لە چ وردەکارییەکدا باسی بکرێت کە خۆی نیشان دەدات. بەڵام هەم لە شێوازی نووسینی بەرنامەکەدا، هەم لەو پرسانەی کە دەیگرێتەوە و هەم لە شێوازی پۆلێنکردنی ناوەڕۆکەکەدا، وا دادەنرێت کە ئەمە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی کرێکاری-کۆمۆنیستییە بە پێچەوانەی بزووتنەوە بۆرژوازییەکانی دیکە، لەوانە ئەو بۆرژوازییەی کە لەژێر ناوی خۆیدا قسە دەکات تا ئەو بۆرژوازییەی کە لەژێر ناوی سۆسیالیست قسە دەکات و دەیەوێت ئەم ململانێ کۆمەڵایەتییە بەرەوپێش ببات. جێگای سەرنجە کە ئەم بەرنامەیە سەرەتای پرۆسەیەک بوو بۆ ئێمە کە بە بۆچوونی من بۆ یەکەمجار لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهاندا کۆمۆنیزمێکی دەخالەتگەری کۆمەڵایەتی سەرهەڵدەدات کەئیشی بە دەسەڵاتە و دەیەوێت مامەڵە لەگەڵ پرسی دەسەڵاتدا بکات. نایەوێت تەنها ڕەخنەگرێکی ناڕازی کۆمەڵگا بێت، گروپێکی فشار بێت کە لە دەرەوە قسە دەکات. ئەم بەرنامەیە بەڵگەنامەی کۆمۆنیستێکی دەخالەتکەرە، بەم مانایە و حز بەرەو لۆژیکی ئەمە خەریکە چەقۆکێشە و لە ڕاستیدا خەریکە دەگۆڕێت بۆ ڕێکخراوێکی دەخالەتکەری جددی.

سابر: خاڵێکی زۆر سەرنجڕاکێشت هێنایە ئاراوە، و بە تەواوی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پرسیارەی کە دواتر ویستم بیوروژێنم، و ئەویش قسەکردنە لەسەر کۆمۆنیزم لەم دۆخەی ئێستادا، دەیەی دوایی، و ئەوەی کە کاتێک کەسێک ئەم بەرنامەیە دەخوێنێتەوە، یەکەم پرسیار ێک کە دەیپرسن و بەزۆری زیاتر لەم پرسیارەیە یەکێتی سۆڤیەت چییە؟ چۆن دەزانرێت کە کۆمۆنیزمی کرێکاریش دوچاری هەمان شێوە نابێتەوە ؟ بەڵام پێش ئەوەی وەڵام بدەیتەوە، دەبێت داوای لێبوردن بکەم و جارێکی تر وەک یەکەم پرسیار ئەم پرسیارە دەکەین لە ڕادیۆی ئینتەرناسیۆناڵەوە

بەشی سێیەم 23:36 خولەکە
سابر: پێش ئەوەی پرسیارەکان بوروژێنم، گوێگران ئاگادار دەکەمەوە کە دەتوانن دەقی بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لە سایتە جیاوازەکانەوە وەربگرن، رەنگە سایتی “هەفتانە” ئاسانتر بێت لە سایتەکانی تر. باشە بەرنامەکەتان خوێندووەتەوە و پێشوازی لە سەرنج و پرسیارەکانتان دەکەین.

حیکمەت: دەتوانم خاڵێک بۆ وقسەکەتان زیاد بکەم؟

سابر: فەرموون

حیکمەت: ئەم سایتەی تۆ باسی دەکەیت، نازانم لە سەدا چەندی ئەم دەیان ملیۆن کەسە کە سیاسەتیان کێشەی ئەوانە بەڕاستی دەتوانن دەستیان بە ئینتەرنێت بگات. لە ئەنجامدا یەکەم داواکاریم ئەوەیە کە ئەوانەی دەستیان بە ئینتەرنێتەوە هەیە و دەتوانن بچنە سەر ئەو سایتانە، لە ئینتەرنێتەوە ئەم بەرنامەیە دابمەزرێنن و دووبارەی بکەنەوە و بیدەن بە هەمووان. خاڵی دووەم ئەوەیە کە ئەم بەرنامەیە تەنیا لە ئینتەرنێتدا نییە، ئەم بەرنامەیە لەسەر زەمینە و بە نووسراو لە زۆر بازنەی ئێراندا بەردەستە و بە تایبەت ئەگەر لە پەیوەندیدا بیت لەگەڵ بازنە چالاکەکانی کرێکاری یان بازنەی رۆشنبیری چالاک، بە دڵنیاییەوە دەیدۆزیتەوە ئەم بەرنامەیە. وە ئەگەر کەسێک بیەوێت بە تایبەتی بە نووسراو وەریبگرێت، ڕێگەی جیاواز هەیە. دەتوانن بۆمان بنووسن و نامەمان بۆ بنێرن تا بتوانین ڕێکبخەین بۆ ئەوەی ئەم بەرنامەیە بگاتە دەستیان.

سابر: زۆر سوپاس بۆ ڕوونکردنەوەکەت.

حیکمەت: تکایە.

سابر: گفتوگۆکەمان گەیشتبووە ئەم ئاستە کاتێک وتت چۆن “دنایەکی باشتر” لە هەمان کاتدا بەڵگەنامەی بزووتنەوەیەکی کۆمۆنیستی دەخالەتکەرە. لە ئەزموونەکانی خۆمدا بینیومە کە زۆر کەس ئەو پرسیارە دەکەن کە ئەم “دونیای باشترە” قسەی باش دەکات، چەندین ئایدیالی باش دەخاتە پێشەوە، زۆر باشە بۆ جیهان ببێت دونیا بەو شێوەی لێ بێت کە ئەم بەرنامەیە دەڵێت، بەڵام ئەوان دێننە باسی شکستی یەکێتی سۆڤیەت و ئەزموونی یەکێتی سۆڤیەت و ئەڵێن باشە چۆن دەزانرێت کە ئەمە کردەییە و دەکرێت؟ لەبەردەم ئەم پرسیارە گشتییەدا چی دەڵێی؟

حیکمەت: لەلایەکی ترەوە چۆن دەزانرێت ئەو قسانەی دروست کردووە؟

سابر: بەڵێ.

حیکمەت: بە بڕوای من ئەمە پرسیارێکی دروست نییە، چونکە، پێش هەموو شتێک، جیهان بە پێی پێشبینیی کەس نەچووە تەپێشەوە. ئەگەر لە ساڵی ١٣٥٠ لە کەسێکیان بپرسیایە ئایا ڕۆژێک مەلاکان دێنە سەر کار، دەتگوت مەحاڵە، چۆن ئەم مەلایانە هاتنە سەر کار؟ ئەم کەسانە کە دەچنە سەر گۆڕەکان نوێژ دەکەن و دواتر پارەیەک دەخەنە ناو دەستیانەوە و توێژێکی وەلانراو و شوێنی گاڵتەجاڕی خەڵکن، چۆن ئەمڕۆ بێنە سەر کار؟ پاشان بینیمان کاتێک مەلاکان بە کەڵکی ئەمریکا هاتن هێنانیە سەرکار ، بۆ نموونە کێ بیری لەوە دەکردەوە کە خەڵکی پێی ڕووتی ڤێتنام دەتوانن ئەمریکا لە وڵاتەکەیان دەربکەن؟ ئەوان کردیان کێ بیری لەوە دەکردەوە کە ئێستا دەتوانین لە گۆشە دوورەکانی جیهان دابنیشین و بچینە پشت کۆمپیوتەرێکەوە و لە هەمان ساتدا بە چوار ڕستە بتوانین بانگی هەموو جیهان بکەین یان هەریەکەمان بتوانین کەناڵێکی تەلەفزیۆنی یان ڕادیۆ لەسەر ئینتەرناشناڵ دابنێین تۆڕی ئینتەرنێت و یەکتر ئاگادار بکەنەوە؟ کێ بیری لەوە دەکردەوە کە بزووتنەوەی ناڕەزایەتی دژی سەرمایەداری دەتوانێت لە هەمان کاتدا لە ئەمریکا و ئەوروپا لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە خۆی ڕێکبخات کە ئەمەش نموونەیەکی دیکە بوو تەنها چەند هەفتەیەک لەمەوبەر. بەهەر حاڵ جیهان بە پێچەوانەی چاوەڕوانییەکانەوە دەجووڵێت و زۆر شت کە بەلامانەوە مەحاڵن، دوای حەوت هەشت ساڵ بە تەواوی دەبنە مومکین. لە ئەنجامدا پێم وانییە زۆر شت لەسەر ئەو لایەنە حساب بکرێت کە هەرگیز ڕووی نەداوە یان ئەزموونی نەرێنی لە ڕابردوودا. پێم وایە پێویستە کەسێکی دادپەروەر و ژیر دابنیشێت و بیر لەوە بکاتەوە کە ئایا شتێکی وا، ئاسۆیەکی وا، هێزی ماددی هەیە بۆ درککردن و خەبات بۆی، ئایا چانسی سەرکەوتنی هەیە؟ ئایا بە تەواوی لە هەوادایە یان یەکێکە لەو ئەگەرانەی کە کۆمەڵگا دەتوانێت بەرەو ڕووی بڕوات؟
بەڕای من ئەگەر کەسێک گەیشتبێتە ئەو بڕوایەی کە ئەمە بەتەواوی لە پێی لە هەوادایە، واتە ئەم باسانە بەتەواوی مەحاڵن، ئەو هێزانەی کە باسی دەکەین لە دیمەنەکەدا نین، بابەتی نین، باشە، بە سروشتی ، ناتوانرێت لەگەڵ ئەم هێڵەدا هاوتەریب بکرێن. بەڵام بە بڕوای من زۆرینەی ئەوانەی کە خۆبەخشن و بەیانی تا شەو دەڕۆن و کڕیارێک بۆ کارەکەیان دەدۆزنەوە و پێیان وایە چیترتاکۆتایی جیهان ناتوانێت بەم شێوەیە بمێنێتەوە، دەتوانن ئەم هێزە گەورەیەی لە چینی کرێکار و ئەم هێزە گەورەیەی ئازادیخوازان کە زۆرێکیان کرێکار نین، ئەو هێزە گەورەیەی یەکسانی کە پێموایە لە سەدا پەنجای دانیشتوانی جیهانی تێیدایە چونکە ژنن و جیاکارییان بەرامبەر دەکرێت، دەتوانن پێکەوە جیهانێک بنیات بنێن کە نەک لەسەر بنەمای ئەوەی کەمینەیەک چۆن سوودمەند دەبن، بەڵکو لەسەر بنەمای ئەوەی هەموو کەسێک بتوانێت بە جۆرێک بە کۆمەڵگا بڵێت کەموکوڕییەکانیان چین، پێداویستییەکانیان چین، و کۆمەڵگاش دادەنیشێت و پلانێک دادەنێت لەسەر چۆنیەتی چارەسەرکردنی ئەم کێشانە و وەڵامدانەوەی ئەم پێداویستیانە و بەرهەمهێنان بەو شێوەیە ڕێکبخەن ئایا ئەمە پراکتیکییە؟ ئەگەر شەست ساڵ لەمەوبەر گوتیان پراکتیکی نییە، ئێستا دەبێت پراکتیکی بێت. ئێستا من و تۆ دەتوانین دابنیشین، هەر دەسەڵاتێکی پلاندانان دەزانێت تەنانەت بە شێوەیەکی شەخسی چیمان دەوێت، ژمارەی پێمان چەندە، قەبارەی جلوبەرگەکەمان چەندە، دەتوانین چ کتێبێک بخوێنینەوە، چی سەرقاڵمان دەکات، چەند دەتوانین کار بکەین، چ ڕۆژێک دەتوانین ئێمە دێین.ئەفسەر. هەموومان دەتوانین بە ئاسانی بە تۆڕەکانی ئێستا ئەم بابەتە ئاگادار بکەینەوە، هەروەها بە ئاسانترین مۆدێلی بیرکاری و پلاندانان ئاسانە تێبگەین کە پێویستە هەموو کەسێک لە بەیانییەوە تا شەو چی بکات بۆ ئەوەی ئەم سیستەمە کار بکات.

لە ئەنجامدا سۆسیالیزم هەرگیز لە ڕووی فیکری و تەکنیکییەوە وەک ئێستا پراکتیکی نەبووە. هەرگیز ئەوەندە سادە نییە کە ئێستا مرۆڤ بتوانێت لە ماوەی شەش مانگدا هەموو منداڵانی ئەفریقا بکوتێت. هیچ کات چارەسەرکردنی کێشەی خانووبەرە لە ئێستا زۆرتر پراکتیکی نەبووە. ئێستا بەدڵنیاییەوە دەتوانرێت بە چارەسەر بکرێت. سەدەیەک لەمەوبەر، هەشتا ساڵ لەمەوبەر، کە شۆڕشی بەلشەفی ڕوویدا، دەکرا بڵێین سەردەمی چرای فتیلە بووە و زۆر شوێن هێشتا کارەبایان نەبووە. بەڵام ئێستا، ئەگەر کەسێک پێی وایە جیهان ناتوانێت سیستەمێکی عەقڵانی دابنێت بۆ ئەوەی بڵێت کاکە لەبری ئەوەی بیر لە قازانجی مایکرۆسۆفت و ئای بی ئێم و کۆمپانیای بەرهەمهێنانی چەک بکاتەوە، لەبری ئەوەی بیر لە قازانجی سیستەمی بانکی بکاتەوە، وەرن بیر لەم کەسانە بکەنەوە کە دەیانەوێت بژین با بزانین چییان دەوێت، چ شتێکیان کەمە، چییان پێویستە، لە کوێ پزیشک کەمن، لە کوێ پزیشک زۆرن، کێ دەبێت ڕاهێنانیان پێ بکرێت، کۆمەڵگا دەتوانێت بە چ ئاراستەیەک ئاگاداری بێت ئاسانکاری دارایی هەیە پێداویستیەکانی هەموو کەسێک، ئاسانکاری ماددی هەیە. یەکێک لە بۆردومانەکانی یوگۆسلاڤیا بەقەد تەواوی خەرجییە تەندروستییەکانی ئەفریقا بۆمبی “بەفیڕۆدا”. واتە ئەو پارەیەی کە لە بۆردومانکردنی یوگسلاڤیا خەرجیان دەکرد، ئەفریقای لە نەخۆشی ئایدز ڕزگار دەکرد، بەو پارەیە. لە ئەنجامدا ئەگەری هەیە. لە ئێستادا یەکێک لە مشتومڕە سەرەکییەکان لە هەڵبژاردنەکانی ئەمریکادا ئەوەیە کە چۆن ئەو چەند سەدان ملیار پارەیە خەرج بکەن کە وەک زیادەیەک لە بودجەی خۆیان لەبەردەستیاندایە بەهۆی دە ساڵ ئاوەدانی ئابووری و پشتیوانی خەڵکەوە، کەی خەرجی بکەن، بیدەن بە دەوڵەمەندەکان، یان بیهێڵنەوە یان بۆ نموونەلە شتێکی تر خەرجی بکەن.

سەرچاوەی دارایی، ئەگەر، تەکنەلۆژیا، زیرەکی، پێویستی، زانیاری هەیە بۆ ئەوەی سۆسیالیزم بە پراکتیکی بکات. پرسیار ئەوەیە ئایا ئیرادەی سیاسی هەیە؟ ئایا هێزێك هەیە بتوانێت بەرگری ئەم بۆرژوازییە زەبەلاحە و ئەم چینە سەرمایەدارییە بشكێنێت، كە ئێستا تا ددان پڕچەكن و كۆنتڕۆڵەكەی بەسەر هەموو پارچەكانی جیهاندا بڵاوبووەتەوە؟ کۆمۆنیزم سەبارەت بە ئەمەیە، سەبارەت بە ئەمەیەکە بەڵێ، ئەمە دەسەڵاتە. ئەم دەسەڵاتە هێزی جیهانی چینی کرێکارە. هێزی سەرمایە، هێزی سەرمایە، گەورەیی سەرمایە لە ئەڵقەیەکی پێشووی ئەم خولەدا، گەورەیی و دەسەڵات و هێزی ئەم چینەیە. کەسانێک کە دەچنە سەر کار. کاتێک دەڵێین چینی کرێکار مەبەستم تەنها ئەوانە نییە کە بە کلیل کار دەکەن. ئەوانەی لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا دەچنە سەر کار و کارەکانیان دەفرۆشن بەشێکن لە دابەشکردنی کار لە جیهاندا بۆ دروستکردنی شتەکان، بۆ دروستکردنی خزمەتگوزاری، بۆ دروستکردنی ئاسانکاری. وە هەر لە دەسەڵاتی گەورەی ئەم خەڵکەوەیە کە بە لایەکی کەم چەند هێندە دەکرێت و خۆی وەک هێزی گەورەی سەرمایە نیشان دەدات، دەسەڵاتی ئەم سوپایانە دەسەڵاتی کرێکارانە، دەسەڵاتی ئەم حکومەتانە دەسەڵاتی ئەم کرێکارانە ، کە بەم شێوەیە لە سیستەمی سەرمایەداریدا خۆی لە دەستی ئەو کەمینەدا نیشان دەدات. دەکرێت ئەمەیان لێ وەربگیرێتەوە. پراکتیکییە.
بە جۆرێک زۆر شتی تر پراکتیکی نین. ئەگەر بڵێیت لە ئێراندا دەکرێت بۆ نموونە کۆمەڵگایەک بنیات بنرێت کە تیایدا ئەم هەموو لێکۆڵەرەوە، هەموو ئەشکەنجەدەرەکان، هەموو ئەم لومپانە کە لە کاردان دەبنە دێموکرات و دێن، ڕێز لە بیروڕای یەکتر بگرن، دەنگ بدەن و بۆچوون وەربگرن، و ڕێز بگرن ئازادی ڕادەربڕینی یەکتر.ئەوان دەیکەن، من دەڵێم ئەمە خەیاڵییە. زۆر خەیاڵییە کە لە ئێراندا سەرمایەدارێکتان هەیە کە ڕێز لە خەڵک دەگرێت. چونكه‌ ئه‌گه‌ر رێز له‌ سووده‌كانی شه‌ڕ نه‌گرێت، ئه‌وا كولتوور و ئاینه‌كه‌ی هه‌روه‌ها ده‌بێت سه‌ری خه‌ڵك ببڕێت. بەڵام بەتەواوی پراکتیکی چینی کرێکاری ئێران هەستن و بێنە مەیدان و دەسەڵات بگرنە دەست و کۆمەڵگایەکی شارستانی بنیات بنێن. ئەمەش زۆر پراکتیکی ترە. ئەو چاوەڕوانییەی کە لە ئێراندا بۆرژوازییەکی دێموکراتیک و کۆمەڵگەیەکی هاوشێوەی فەرەنسامان دەبێت لەلایەن بۆرژوازی ستەمکار و بەدبەختی ئێرانەوە، خەیاڵێکە. ئەو چاوەڕوانییەی کە چینی کرێکار کە هیچ بەرژەوەندییەکی لە هیچ ستەمکارییەکدا نییە، بێتە دەست دەسەڵات و کۆمەڵگەیەکی شارستانی دروست بکات، تەواو پراکتیکییە.

من دەمەوێت بڵێم دەبێ لەسەر ئەم بنەمایە حوکمی سۆسیالیزم بدرێت. ئایا ئەو هێزەی کە دەڵێین دەتوانێت پۆتانسێل بێت بوونی هەیە؟ ئایا ئەمە سیستەمێکی عەقڵانییە؟ ئایا ئەم پێداویستیانە بوونیان هەیە کە دەڵێن؟ ئایا ئەم دژایەتیانە بوونیان هەیە و ئایا ئەمە چارەسەری بابەتیانە یان نا؟ ئەگەر بابەتی بێت، ئەوا دەگەڕێتەوە بۆ پرسیارکەر، بەشداری بکەیت یان نا؟ چونکە ڕوونە، پێویستە بە وردی بگوترێ ئەگەر بەشداری بکەیت. دروشمی ئێمە ئەوەیە “ئەگەر بێیت ئەوە ڕوودەدات”. ئەگەر کەسێک لە تەنیشت چاڵەکە دابنیشێت، ئەوە ڕوونە کە ناتوانرێت. بەڵام ئەگەر ئێمە قبوڵ بکەین کە ئەمە ڕێگای ڕزگارکردنی مرۆڤایەتییە، ئەوا پێویستە پەیوەست بکرێت، ئەگەر ئەوانیش بەشداری بکەن، بە دڵنیاییەوە ڕوودەدات. زەحمەت نییە مرۆڤەکان بە تایبەت مرۆڤە ماندووەکان، کەسانی شەرەفمەند، کەسانێک کە بە فریودانی ئەوانی تر ناژین، قەناعەت پێبکەین کە سۆسیالیزم ڕێگایەکە بۆ ڕزگاربوون و دەتوانرێت پەیوەندی پێوە بکرێت و کاردەکات. میدیا و قسەکەرانی چینی دەسەڵاتدار و مامۆستایانی زانکۆکانیان و ئەوانەی کە پارەیان پێدراوە بۆ ئەوەی ئینکاری ئەمە بکەن، ئەوانەن زۆرترین ئەو ئارگیومێنتانە فڕێدەدەن. ئەگینا ئێمە هیچ کێشەیەکمان نەبووە لە قەناعەت پێکردنی کەسێکی ئاسایی شایستە کە دەبێ بچێتە ناو ئەم بزووتنەوەی کۆمۆنیستیەوە و ئەم شتانەی بۆ تاقی بکاتەوە. کێشەکە هەمیشە کاتێک دروست دەبێت کە مامۆستایەکی دیاریکراوی زانکۆ دێت و دەڵێت ئەم شتانە خەیاڵین، یان کاتێک ڕۆژنامەنووسێکی دیاریکراو کە کۆرسێکی لە جەنگی سارددا بینیوە دێت و دەڵێت مومکین نییە. یان کەسێک کە بەرژەوەندیەکانی داوای ئەوە دەکەن کە بەم شێوەیە ڕوونەدات، بەرژەوەندییەکانی داوا دەکەن کۆمۆنیزم گەشە نەکات، دێت و دەڵێت بەڵێ ناکرێت، پراکتیکی نییە! بەڕای ئێمە تەواو پراکتیکییە. قورسە بەڵام پراکتیکییە.

سابر: پرسیارێکی تر کە من لانی کەم خۆم هەمە، ئێستا ڕەنگە بگەڕێتەوە بۆ لایەنە تایبەتمەندەکانی خۆت، چەند کارت کرد بۆ نووسینی ئەم بەرنامەیە؟ چونکە هەندێک لە پارچەکانی لە وردەکاریدا زۆر وردن؛ تۆ چوویتە بۆ نموونە داواکاری سەبارەت بە تەندروستی گشتی یان زۆر شوێنی تر. ویستم بزانم چەند کاتت پێچوو تا بەرنامەکەت نووسی.

حیکمەت: ئاخ، ئاخ، ئاخ. لەو ڕۆژەوەی کە بڕیار بوو ئەم بەرنامەیە بنووسرێت تا ئەو ڕۆژەی کە نووسرا، پێم وایە دوو ساڵی خایاند، ئەگەر زیاتریش نەبوو. بەڵام بەو مانایە نییە کە لەم دوو ساڵەدا بەردەوام لە پشت مێزەکەوە دەنووسم. هەندێک جار کارەکە بەفیڕۆ دەچوو و ئەم بەرنامەیە لە ماوەیەکی کورتدا بە ماوەیەکی درێژ دەنووسرا. بەڕێزان بەشە سەختەکە ئەوە نەبوو کە تۆ وتت. چونکە کاتێک مرۆڤێک دەگاتە تەمەنێک و دە یان پانزە ساڵ سەرقاڵی داواکردن بوو، بە دەوری خۆیدا دەڕوانی و دەینووسی، بۆ نموونە مافی تاوانباران، تۆمەتبار، یان تەرازووی دادگای دادپەروەرانە، چی بکرێت، ئەوە وایە نەک ئەرکێکی قورس، یان مافی منداڵان. بەڕای من زەحمەت نییە بۆ کەسێک کە ماوەی شەش مانگە بە وردی سەیری ئەم بابەتە بکات یان گرنگی بە دۆخی منداڵانی کۆمەڵگادا داوە، بەڵگەنامەیەک بنووسێت، زنجیرەیەک داواکاری کە گوزارشت لە بنەماکانی خواستەکانمان بکات سەبارەت بە مافی منداڵان لەم کۆمەڵگایەدا. بەشی دووەمی بەرنامەکە نوسینی قورس نەبوو. ڕەنگە کاتێکی زۆری دەوێت بەو مانایەی کە مرۆڤ دەبێت دڵنیابێت لەوەی کە ئایا ئارەزووی جددی هەیە کە بەدی نەهێناوە یان نا. باشە ئەوە ڕوونە کە ئەم بەرنامەیە چەند جارێک هاتووە و رۆیشتووە و هەندێک کەس کۆمێنتیان لەسەر کردووە و ئاماژەیان بەوە کردووە کە هاوکار بووە.
زەحمەتییەکە بەشی یەکەم بوو، واتە بەشی بنەڕەتی و ئەو بەشەی کە تێیدا ڕەخنە و ڕوونکردنەوەی خۆمان لە کۆمەڵگەی سەرمایەداری و بنەماکانی ڕەخنەی سۆسیالیستی دەخەینەڕوو. بەم مانایە، بۆ هەڵبژاردنی زمانی گونجاو، بۆ هەڵبژاردنی شێوازی نووسینی گونجاو بۆ ئەو جۆرە کارانە، بۆ ئەوەی بزانێت دەبێت چ بابەتی هەبێت، بۆ نموونە هەڵبژێرێت کە ئایا شەش پەرەگرافی هەیە یان هەشت پەرەگراف و ناونیشانی ئەمانە چین . وە کام ڕستە لەم باسەدا زۆرە، کام ڕستە زۆر نییە، کام خاڵ لەدەست درا. بەڕای من سەختییەکە لە بەشی یەکەمدا بوو. لە بەشی دووەمدا مرۆڤ بە خێرایی تێدەگات کە بەڵێ، ئێمە لەبیرمان چوو باسی کاتەکانی زیادە بکەین و دەبێت یاسای کاتەکانی زیادە زیاد بکەین. بەڵام کاتێک دەرفەتێکی یەک لاپەڕەیی و یەک لاپەڕەیی و نیوت بۆ ڕەخنەکانت بە کورتی لە سەرمایەداری دەرببڕیت، بە هۆی ئەو قەبارە بچووکەی کە بۆ کارەکەت هەیەتی، کاتت دەوێت. لە ئەنجامدا بەشی یەکەم زیاتری خایاند. بەڵام رەنگە ئەو بڕە دیاریكراوە كارە كرابێت، چونكە كاری نووسین وەكو ئەو كاتە نییە كە لەسەر مێزەكە دادەنیشیت ئەو كاتە نییە كە بەسەرت بردووە. هەموو ئەو ساتانە لەگەڵ تۆدان تا دواجار دەنووسرێت. لە ئەنجامدا ناتوانم پێتان بڵێم چەندی خایاند. بەڵام تەواوی پرۆسەکە، ئەو ڕەزامەندییە بۆ ئێمە بۆ نووسینی بەرنامەیەک تا نووسرا و درا بە کۆنگرە و کۆنگرە پەسەندی کرد، پێم وایە نزیکەی دوو ساڵی خایاند. ئێستا بە تەواوی لەبیرم نییە.

سابر: پێت وانییە ئەوەندە كاتی خایاند، چونكە ناچار بوویت لە رووی فیكری و شیكارییەوە لەگەڵ شتێكدا رازی بیت؟ یان دەبێ جۆرێکی تری ئەم پرسیارە بکەم؛ ئایا نووسینی بەرنامەکە خۆی خاڵی وەرچەرخان بوو بۆ تۆ لەڕووی سیاسییەوە؟

حیکمەت: بۆ من خاڵی وەرچەرخان نەبوو لە ڕووی چەمکییەوە، نەخێر. بەو مانایەی کە بڵێم لە پرۆسەی نووسینی ئەم بەرنامەیە یان بە نووسینی ئەم بەرنامەیە، مەقولەیەکم دیاری کرد کە پێشتر بۆم دیاری نەکردبوو. ڕەنگە ئەوەی مەبەستتە ئەوەیە، بۆ نموونە باسکردنی پرسی نەتەوەیی، شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ پرسی نەتەوەیی یان پرسی دیموکراسی یان ئایین تەنانەت بە مانایەک، ئەمانە ئەو خاڵانەن کە ئێمە لە بڵاوکراوەکانی حیزبدا بابەتیان لەسەر دەنووسین لە کاتێکدا خەریکی نووسینی ئەم بەرنامەیەین. ئەمە راستە. بەڵام تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە تێڕوانینی ناوخۆیی منەوە هەبوو بۆ ئەو پرسە، هیچ گومانێکم نەبوو کە دەبێ چی لەبارەی پرسی نەتەوەییەوە بگوترێ. لەم ساتەدا کە دەستم بەم بەرنامەیە گرت، دەمزانی کە خواستی ئێمە سەبارەت بە پرسەکە دەبێ ئەمە بێت نەک کلیشە ئاساییەکە. یان بۆ نموونە لێرەدا چۆن دیموکراسی بهێنرێتە پێشەوە، یان پرسی چاکسازی و شۆڕش چۆن بێتە پێشەوە، یان چۆن پرسی چاکسازی و شۆڕش بهێنرێتە پێشەوە؟ زۆرێک لە تەوەرەکانی ئەم بەرنامەیە لە ماوەی سێ چوار ساڵدا لە خەباتی فیکریی ناو حیزبی کۆمۆنیستی ئێران و لە چوارچێوەی حیزبی کۆمۆنیستی ئێراندا وروژێنران. چونکە هێڵی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری تا ڕادەیەک لە ڕەخنەگرتن – تەنانەت چەمکەکانی مارکسیزمی شۆڕشگێڕانە – ئەو چەمکانە داڕێژرا کە پێش ئەوە لە حیزبی کۆمۆنیستی ئێراندا هەمانبوو و ئەم سێبەرەی ڕووناکی دەربڕدرا. بەم شێوەیە خودی چەمکەکە قورس نەبوو. کارێکی نوێ بوو. واتا نووسینی ئەمانە وەک بەڵگەنامەیەکی کورت لە چەند دەیان لاپەڕە. نووسینی بابەتێکی چل لاپەڕەیی لەسەر کێشەیەک زۆر ئاسانترە لە بابەتێکی پێنج لاپەڕەیی کە بیەوێت هەمان شت بڵێت و بە شێوەیەکی کاریگەر بیڵێت. لە ئەنجامدا ئەستەم بوو لە هەموو ئەو ڕێگایانەی کە دەتوانیت ئەم باسە بخەیتەڕوو، کامیان گونجاوە، کام زنجیرە ڕستە لە کۆتاییدا قسەت بۆ دەکات، هەڵیبژێریت. ئەم لایەنە بۆ من قورس بوو. مەبەستم ئەوەیە زۆر بیرم لێکردەوە تا دواجار بڕیارم لەسەر ئەم فۆرمات و شێوە تایبەتە دا. بەڵام ئەو هەناسەی کە دەبوو هێنرایە پێشەوە، ئەو هەناسەی ڕوونکردنەوە کە دەبوو بێتە پێشەوە، پێموایە لەم خاڵەدا کە دەستمان بە نووسین کرد، ئەمانەمان هەبوو. منیش بڕوام وایە.

سابر: پێت وایە ئەم بەرنامەیە تا ئێستا چ رۆڵێکی هەبووە؟
حیکمەت: پێموایە بە شێوەیەکی بێگەڕانەوە ناسنامەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری و هێڵی ئێمەی پێناسە کردووە. واتە ئەم بەرنامەیە، من وەک خۆم پێم وایە ئەگەر هەموو ئەو نووسینانەی لەم بیست وچەند ساڵەدا نووسراون پێکەوە بکرێن، ئەم نووسراوە دیارترینیان دێتە دەرەوە. لەبەر گشتگیربوونی و لەبەر پوختی و لەبەر ئەوەی پرسەکان دەگرێتەوە، بە جۆرێک هەموو وشەی دیدگایەکی وتووە. دەتوانن لە خودی ئەم بەرنامەیەدا سەرەداوی بەشی زۆری هەر ڕوونکردنەوەیەک بدۆزنەوە. ئێستا، با ئەو خاڵە نوێیانە بەجێبهێڵین کە دواتر پێشکەشمان کران. گرنگییەکەی بە بڕوای من ئەوەیە کە شوناسی مارکسیزمی شۆڕشگێڕی بە شێوەیەکی نەگەڕاوە و بە مانایەکی ڕوون نەکراوە جێگیر کرد و لە یەک شوێن داینا. ئێستا لەو حەوت هەشت ساڵەدا کە بەسەر بڵاوبوونەوەی ئەم بەرنامەیەدا تێپەڕیوە و لەو کاتەوەی بۆچوونەکانی ناو بەرنامەکە خراونەتەڕوو و داڕێژراون، چیتر کێشەمان لەگەڵ ئەو پرسانەدا نییە. وە بە ڕوونی نیشان دەدات کە ئەم چەپە کە قسەکانی لە بنەماڵەی چەپی نەریتی نییە. چ لە ئێران و چ لە ئەوروپای رۆژئاوا. دەریدەخات ئەمانە ماوئیست نین، ستالین نین، ئەمانە ترۆتسکیست نین، ئەمانە خەڵکی نین، ئەمانە چەپی دژە ئیمپریالیستی ئەمریکای لاتین نین، ئەمانە جۆرێکی دیاریکراوی کۆمۆنیزمن.
لە ئەنجامدا ئەو پێشەکییەی کە لە سەرەتای باسەکەدا ئاماژەم پێکرد، ئەنجامدرا. ئەم شوناسە پێناسە کرا. چەندە توانی لە دەوری خۆی هێزکۆبکاتەوە، ئێستا ئێمە شاهیدی گەشەی بەرچاوی ئەو کەسانە دەبین کە تەنانەت بەشداری ئەم بەرنامەیە دەکەن، ئەم هێڵە. پەیوەستبوون یان نزیکبوونەوە لە حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ڕەوتێکی خێراتری بەرزبوونەوەی هەبووە. بە تایبەت لەم دوو ساڵەی دواییدا لە خودی ئێران. لە ئەنجامدا، بە جۆرێک ئەم بەرنامەیە تازە دەستی کردووە بە ڕۆڵی خۆی، بۆ ئەوەی ببێتە ئاڵایەک بۆ یەکخستنی ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک کە دەیانەوێت بۆ یەک ڕیزخەبات بکەن. بەڵام بە بۆچوونی من ئەمە دەلاقەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێرانە. دەلاقەی هێڵی کۆمۆنیستی کرێکارییە لە ئێراندا. ئەو شتەی کە هەموومان لە دەوری ئاڵایەک دەهێڵێتەوە. بەڕاستی ئاڵایە، جیاواز لە زۆر بەڵگەنامە کە دێن و دەڕۆن، ئەمە ئاڵایە و دەمێنێتەوە. جێگای سەرنجە کەس ناڵێت با ئێستا چاکسازی تێدا بکەین یان بڕگەیەکی بۆ زیاد بکەین. تەنانەت کەس هەست بە پێویستی بەپەلە ناکات کە ئەم بەرنامەیە کەمێک وردتر بکرێت. بەڕای من ئەوەندە شوێنی خۆی قایم کردوە.

سابر: وه‌ک دوا پرسیاری ئه‌م به‌شه‌ی گفتوگۆکه‌مان که‌ دوو سێ خوله‌کمان هه‌یه‌، ئێستا دوای شه‌ش ساڵ، پێت وا نییه‌ که‌ پێویستی به‌ گۆڕانکاری و ده‌ستکاری بکرێت؟

حیکمەت: ئەوەندەی من پێم وابوو، لە بەشی دووەمدا پێویستە هەندێک خواست و داواکاریی بۆ زیاد بکرێت، کە ئێمە وردتر بووین لەسەری. بۆ نموونە حیجابی ئیسلامی لەسەر سەری گەنجێکی خوار هەژدە ساڵ قەدەغە بکرێت. هەرکەسێک بیەوێت حیجاب بپۆشێت با دوای تەمەنی هەژدە ساڵی خۆی بڕیار بدات و حکومەتی ئازاد لە ئێرانیش ڕێگە نەدات هیچ مەزهەبێک بێت و هەرچی بیەوێت لەگەڵ منداڵەکەیدا بکات وەک کەروێشک یان بەرازی تاقیگە، هەر کارێکی ویست لێی بکات ،یەکێ لەچکی بدات بەسەرداو یەکێک فڵانە جێگەی لەشی ببڕێت وای لێبکات کە وا دەربکەوێت ئەمە و بێ بەش کردنی لە شتێک! پێویستە حکومەت ئەبێت بڵێت مافی منداڵەکە زانراوە،نوسراوەو ڕەوایە، وە ناتوانیت منداڵەکە بکەیت بێ بەش بکەیت لە مەلەکردن، پیاسەکردن، خۆشی و یاریکردن، یان لە پێکەنین، ڕاکردن، یاریکردن لەگەڵ هاوتەمەنەکانیدا، وە ئەم حیجابە نموونەیەکە لە سەپاندن.بە سەر منداڵەکەدا هیچ منداڵێکی نۆ ساڵان ناتوانێت بوەستێت و بڵێت “دەچم مەترێک قوماش دەکڕم و فڕێی دەدەم بەسەر سەرمدا”. لە ئەنجامدا دوای ساڵێک لە گفتوگۆکردن لەسەر قەدەغەکردنی حیجابی ئیسلامی بۆ منداڵان، پێویستە لە شوێنەکانی دیکەشدا وەک مادەیەکی مافی منداڵان بخرێتە ڕوو. خاڵەکان بە جۆرێکن کە دەتوانرێت لە بەشی دووەمدا بە وردی و وردتر باسیان لێ بکرێت. سەبارەت بەو ڕووداوانەی کە لەم حەوت هەشت ساڵەدا ڕوویانداوە. من پێم وایە ڕەنگە ئەگەر ئێستا ئەم بەرنامەیە بنووسین، پێویستە بگەڕێینەوە دواوە و دووبارە سەیری ئەو ڕێگایە بکەینەوە کە دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت گرتەبەر. با بڕگەیەکمان هەبێت کە نیشان بدات ئێستا گەیشتووەتە کوێ. نەزمی نوێی جیهانی چی بەسەر هات؟ جیهانی تاک جەمسەری لە چ دۆخێکدا کۆتایی هات؟ ڕوانگە و ئاسۆی شۆڕشی کۆمۆنیستی و ڕزگاری کۆمۆنیستی لە جیهاندا چەند ئاسانتر و چەند سەختتر بووە. ئێستا هێزی چینایەتی چۆنە؟ بە جۆرێک دیسان سەیرکردنی جیهانی سەرمایەداری وەک ئێستا و هەروەها لە ئۆردوگای کۆمۆنیزم، لە ئۆردوگای چینی کرێکار وەک ئێستا. ئەمەش کراوەیە. بێگومان ئەوە ڕوونە کە هەرکاتێک دوای پێنج شەش ساڵ سەیری بەڵگەنامەیەک بکەین دەتوانین زۆر بەش لەو بەڵگەنامەیە ڕاست بکەینەوە. ئەگەر دەست بکەین بە بەکارهێنانی، لەوانەیە لە زۆربەی شوێنەکاندا بگۆڕێت، بەڵام ئەمانە ئەو بڕگە سەرەکیانەن کە پێموایە دەتوانن بگۆڕدرێن.

بەشی چوارەم ١٤:١٤ خولەکە
سابر: شەوتان باش و سوپاس بۆ ئامادەبوونت مەنسوور حکمەت.

حیکمەت: تکایە.

سابر: لە چەند بەرنامەی پێشوودا پرسیاری گشتیترمان لەسەر بەرنامەکە هەبوو. ئێستا دەمانەوێت سەرنج بخەینە سەر خاڵە تایبەتترەکانی ناو بەرنامەکە. له سه ره تای به رنامه ی حیزبی شیوعی کرێکاری، باس له “جیهانێکی باشتر” ده کرێت و ئه وه ی مومکینه ، مرۆڤه کان ده توانن ئه م دنایی باشتر بکه ن، و حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری پێش هه موو شتێک سه ر به ئێره یه . پرسیارەکە ئەوەیە کە ئەمڕۆ باسکردن لە بنیاتنانی دنیایەکی باشتر بووەتە تایبەتمەندییەکی جیاکەرەوەی ڕەوتێک. ئایا هیچ ڕەوتێکی سیاسی هەیە کە بەڵێنی دنیایەکی خراپتر بە خەڵک بدات؟

حیکمەت: بێگومان ئەمە وا نییە، نەخێر، ڕەنگە پێویست بێت زیاتر ڕوونی بکەیتەوە. ڕوونە کە وا نییە.

سابر: مەبەستم ئەوەیە بۆچی لێرەوە دەست پێبکەین؟ بۆچی بەرنامەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لە “دنیایەکی باشتر”ەوە ڕاستە و دەتوانرێت ئەم جیهانە بنیات بنرێت…

حیکمەت: خاڵی دەستپێکی بەرنامەی “جیهانێکی باشتر” ئەوەیە کە کۆمۆنیزم شتێکی جیا نییە لە هەوڵە مێژووییەکانی مرۆڤ بۆ باشترکردنی ژیانی. ئەمە خاڵی دەستپێکی شیکاری ئەم بەرنامەیە. چونکە ڕەنگە مۆد بێت کۆمۆنیزم بە زنجیرەیەک ئایدیاڵ و ئایدیاڵ و بەرنامە بۆ کۆمەڵگا کە ئاشکرا بوون و ئێستا ئێمە ئەمەمان دەوێت. ئەوەی ئێمە لە بەرنامەکەماندا هەیە ئەوەیە کە خواستی دادپەروەری کۆمەڵایەتی، ئارەزووی خۆشگوزەرانی، خواستی یەکسانی، خواستی ئازادی، ئەو ئارەزووانەن کە لە سەردەمی بوونی مرۆڤەوە لە مێژوودا بوونیان هەبووە و لەوەتەی جیاکاری هەبووە، یەکسانی خواستێک بووە، ئازادیش لە سەردەمی کۆیلایەتییەوە ئامانجی مرۆڤایەتیە، خۆشگوزەرانی هەمیشە ئایدیاڵێکی مرۆڤایەتیە. وە کۆمۆنیزم بەم مانایە فراوانترە بەشێکە لەو هەوڵە مێژووییە مرۆییە بۆ ئەوەی باشتر بژی، ئازادتر بژی، دادپەروەرانەتر بژی. دەڵێت ئەمە یەکەم بەرنامەی خۆی هەیە.

سابر: ئەو پرسیارەی کە دەمەوێت هەر لە سەرەتای بەرنامەکەدا بیکەم کاتێک باسی دەکرێت، لە هەمان کاتدا لەسەر خاڵێک کە جەختی لەسەر دەکرێتەوە ئەوەیە کە لەگەڵ بیروباوەڕی خورافاتییەکان کە دەیانەوێت دۆخی ئێستا وا دەربکەوێت کە هەمیشەیی. واتە دەوترێت کە کۆمۆنیزمی کرێکاری دژی ئەم بیرۆکەیەی دۆخی ئێستا و جیهانە.

حیکمەت: نەخێر ئەوەی لە بەرنامەکەدا هاتووە ئەوەیە کە خەڵک دژی ئەمەن. ئەو دەڵێ لە قووڵایی بوونی هەر مرۆڤێک و هەموو نەوەیەکی مرۆڤایەتیدا دەمارێک هەیە کە ئارەزووی ژیانێکی باشتر دەکات و پێی وایە دەتوانرێت بە دەستی خۆی ئەم ژیانە باشتر بکرێت، ئەمەش بە پێچەوانەی بیرکردنەوە زاڵەکانە، بۆچوونە باڵادەستەکان کە تەنانەت لە جیهانی مۆدێرنی ئەمڕۆشدا ژمارەیەکی زۆر لە مرۆڤەکان بە قوربانی هۆکارگەلێک دادەنرێت کە لە دەرەوەی کۆنترۆڵی ئەواندایە. هەژاری و نایەکسانی و هەڵاواردن و بێبەشی و سەختی بە شتێک دەزانن کە مرۆڤ ناتوانێت لێی رزگاری بێت. بەرنامەکە بەو باسە دەست پێدەکات کە لە قووڵایی بوونی مرۆڤدا هەموو مرۆڤێک دەزانێت یان لانیکەم هیوای باشترکردنی ژیانی خۆی بە هەوڵی خۆی هەیە و ئەم گریمانەیە بوونی مرۆڤایەتییە، جا چ وەک تاکێک بێت، وەک دیاردەیەکی بەکۆمەڵ، یان وەک نەوەیەک. وە کۆمۆنیزم بە وردی لەم گۆشە هاوبەشەی هەموو مرۆڤەکانەوە سەرچاوە دەگرێت، پێش هەموو شتێک. پێش ئەوەی بگەینە کرێکاران، پێش ئەوەی بگەینە ئیستغلالکردنەکە، کۆمۆنیزم لێرەوە دێت کە مرۆڤەکان دەیانەوێت باشتر بژین. ئەمە بابەتی بەرنامەیە. یەکەم: دەیانەوێت باشتر بژین و دووەمیش دەزانن کە بە هەوڵی خۆیان دەتوانن باشتر بژین. لێرەدایە کە ئەمە بە پێچەوانەی قەدەرزانی و بێدەسەڵاتی مرۆڤەکان دادەنێت کە لە بیرکردنەوەکاندا زاڵە و بە تایبەتی لە ئاییندا بانگەشەی بۆ دەکرێت. دەشڵێت مرۆڤەکان چەندە پڕوپاگەندەی بیری خورافاتی لە دەوروبەریان بکەن، سەرەڕای حوکمی ئایین، سەرەڕای حوکمڕانی ئایدۆلۆژیا فەرمییەکانی کۆمەڵگەی سەرمایەداری، کە وا لە مرۆڤ دەکات لەبەردەم ئەو پرسانەدا کە ڕووبەڕووی دەبێتەوە، زۆر بێ بایەخ دەربکەوێت و وا دەکات دەربکەوێت بێدەسەڵات بۆ گۆڕینی دۆخی خۆی، خەڵک هەمیشە هەیانە لە ژیانیاندا، هەوڵدەدەن باشتر بژین و ئەم هەوڵە جەوهەری هاوبەشی کۆمۆنیزمە لەگەڵ هەموو مرۆڤایەتیدا.

سابر: ئایا ئەمە باسێکی فەلسەفییە سەبارەت بە ڕۆڵی مرۆڤ لە ژیانی خۆیدا، یان جۆرێکە لە ڕاگەیاندن کە کۆمۆنیزمێکی کرێکاری سەر بە خواستی هەموو مرۆڤەکانە بۆ باشترکردنی ژیانیان؟

حیکمەت: ڕوونە کە باسێکی فەلسەفی لە پشتەوەیە و ئەمە باسێکی فەلسەفی زۆر ناسراو و بەرفراوانە. لە هەموو قوتابخانەکاندا جارێک باس لە قەدەری پێشوەختە و ئیرادەی ئازاد دەکەن، لەسەر ئەوەی کە ئایا چارەنووسی مرۆڤەکان لە دەستی خۆیاندایە یان دیاری کراوە، لەسەر ئەوەی کە ئایا پشکی ئێمە لە ژیاندا شتێکە کە ئێمە خۆمان دیاری دەکەین یان پێشوەختە دیاری کراوە. هەموو قوتابخانەکان تا ڕادەیەک لێرەوە دەست بەم کارە دەکەن تا بزانن مرۆڤ چەندە دەسەڵاتی لە ژیانیدا هەیە، چەند توانای هەیە. بەم مانایە کۆمۆنیزم، لانیکەم کۆمۆنیزمی ئێمە، دەڵێت چارەنووسی مرۆڤایەتی لەڕووی دادپەروەرییەوە، لەڕووی ئازادییەوە، لەڕووی خۆشگوزەرانییەوە بەتەواوی لەدەستی خۆیەتی و ئەوە هەوڵی تاک و بەکۆمەڵی کەسانێک کە چۆنێتی ژیانیان دیاری دەکەن. بەم مانایە بارگرانییەکی فەلسەفی لە پشتەوەیە و ئەویش ڕەسەنایەتی پراکتیک و ڕەسەنایەتی کردارە، گومانی تێدا نییە. بەڵام بەرنامەکەمان ئەمە دەخاتە بەردەم ئەو بیرۆکانەی کۆمۆنیزم، وەک ئەوەی کۆمۆنیزم فۆرمولێک بێت و ڕەچەتەیەک بێت بۆ باشتربوونی جیهان کە ئاشکرا بووە و هەم حەتمییە و هەم تازەیە. بەم مانایە تازەیە، وەک ئەوەی یۆتۆپیایەک بێت کە گەیشتبێتە مێشکی کەسێک و بیەوێت بیخاتە ڕوو. ئێمە دەڵێین ئەم هەوڵە کۆمۆنیستییە درێژکراوەی هەوڵی بەردەوامی مرۆڤایەتییە بۆ باشترکردنی دۆخەکەی، کە ئەگەر دواتر گرنگی بدەیت كاتێك دێینە سەر وەرزی شۆڕش و چاكسازی لەم بەرنامەیەدا، دیسانەوە لە چوارچێوەیەكی هاوچەرخدا لەگەڵ ئەم بیرۆكەیەدا گیر دەخۆین. لێرەدا دەڵێین لە ڕووی مێژووییەوە مرۆڤایەتی دادپەروەری و ئازادی و خۆشگوزەرانی ویستووە و کۆمۆنیزمیش لەم هەوڵ و خواستە دێرینە و سروشتیەی مرۆڤەوە سەرچاوە دەگرێت. لە بەشی شۆڕش و چاکسازیدا دەڵێین کۆمۆنیزم ئێستا لە هەموو سەنگەرێکی خەبات بۆ ئاوەدانی و ئازادی و چاکسازی لەپەنای خەڵکەدایە، تەنانەت ئەگەر ئەو هەوڵەش بۆ خۆی کۆمۆنیستی نەبێت. دەمەوێت بڵێم پەیوەندیەکی هەیە لەگەڵ ئەم لایەنەی هەوڵی مرۆڤ بۆ باشترکردنی دۆخی خۆی.
سابر: حەز دەکەم ئەم خاڵە ڕوون بکەیتەوە کە وتت کۆمۆنیزمی کرێکاری سەر بە کۆمۆنیزمێکی پراکتیکی و دەخالەتکەرە.

حیکمەت: هەمان ئەومەقولەی حەتمییەی کە تۆزێک باست کرد، کە مێژووی مرۆڤایەتی پێشوەختە نووسراوە، تەنانەت هەندێک جاریش ئەوانەی لە نەریتی کۆمۆنیستیدا کاریان کردووە، تا ڕادەیەک ئەم بیرۆکەیەیان پەرەپێداوە کە کۆمۆنیزم ئایدۆلۆژیایە لەسەر بنەمای خۆدزینەوە، ئەو قبوڵنەکردنە لە قۆناغە مێژووییەکان و ئەوەی کە داهاتوو پێشوەختە دیاری کراوە. ئێستا لە بۆچوونە ئایینییەکاندا، داهاتوو بەهۆی پەروەردگاری خودایی یان دەستی چارەنووسەوە، پێشوەختە دیاری کراوە، لە تیۆری کۆمۆنیزمی ناکرێکار و سۆسیالیزمی نامارکسیزمدا، بە جۆرێک پێشوەختە دیاری کراوە کە جیهان، سروشت، هێزە بەرهەمهێنەرەکان، پێکهاتەکان و پەیوەندییە بەرهەمدارەکانی مرۆڤ بەرەو ئاراستەیەکی حەتمی دەبەن. ئێمە وا بیر ناکەینەوە. لە هەمان کاتدا ڕوونە کە ئاراستەی گشتی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی بریتییە لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو دژایەتی و گرژیانەی کە ئێستا هەن، چارەسەرکردنی ئەو گرژیانەی کە ئێستا هەن و چارەسەرکردنی ئەم دژایەتیانە، لە هەمان کاتدا، ئایندەی مرۆڤایەتی بۆ ئەوەی بەرهەمی پراکتیکی مرۆڤ بێت و ئەگەر مرۆڤەکان ناچاربن بیکەن هەڵبژێرن و هەندێک نەوەی مرۆڤ ڕێگایەکی دیاریکراو بگرنەبەر، ئەوا داهاتوو بە شێوەیەکی جیاواز دیاری دەکرێت. بەم مانایە کۆمۆنیزمی ئێمە کۆمۆنیزمێکە لەسەر بنەمای ڕەسەنایەتی کردار و ڕەسەنایەتی هۆشیاری دامەزراوە. بەو مانایەی کە سەرکەوتنی سۆسیالیستی، سەرکەوتنی دادپەروەری مرۆڤایەتی، دەرئەنجامی گەشەی بزووتنەوەیەکە کە ئەم دادپەروەرییە، ئەم ئازادی و خۆشگوزەرانییە دەوێت و ئەم بزووتنەوەیە دەبێت زیندوو و ئامادە بێت و کاری بۆ بکرێت، و ئەم بزووتنەوەیەش دەبێت چالاک بێت و ڕابەرەکانی بڕیاری دروست بدەن بۆ سەرکەوتن. لەناوچەوانی هیچ مرۆڤێکدا نەنووسراوە کە سەرمایەداری بە ناچاری دەچێتە ناو سۆسیالیزمەوە و هەمووان ئازاد دەبن. لەوانەیە بچێتە بەربەریزم، لەوانەیە بچێتە ناو فاشیزمەوە، یان لانی کەم سی ساڵ، پەنجا ساڵ، سەد ساڵ لە پشت ئەم پرۆسە مێژووییانە بێت. باشە، لە سەد ساڵدا، سێ نەوە دێن و دەڕۆن، و بە دیدی ئەوان، ئایندەیەکی حەتمی نەبوو، لە ئەنجامدا. من دەمەوێت بڵێم ئەم جۆرە کۆمۆنیزمە کە ئێمە پێشنیاری دەکەین و “دنیایەکی باشتر” هەڵبژاردەی ڕوانگەیەکە بە قووڵی پراکتیکییە و بڕوای بە ڕۆڵی خودی مرۆڤەکان هەیە لە بنیاتنانی ژیانیاندا.

سابر: پرسیارێک کە دەکرێت لێرەدا بوروژێنرێت، وەک وتت، نزیکەی زۆرێک لە ئایدۆلۆژیاکان، یان ڕەنگە هەموویان، دەڵێن بەڵێ، شتێک حەتمییە یان ئەمە دۆخی ئێستایە، ئەمەیە کە هەیە. یان کەسانی ئایینی وا دەڵێن ڕۆژێک دێت مەسیح دێت یان ئیمامی زەمان دێت یان ئەوەندە و بەم شێوەیە دێت و جیهان ڕزگار دەکات. بەڵام پرسی کۆمۆنیزم و کۆمۆنیزمی کرێکاری ئەوەیە کە مرۆڤەکان خۆیان مێژوو دروست بکەن، وەک ئێوە وتتان. بەڵام پێت وانییە ئەمە دۆخەکە لاواز بکات لەڕووی ئەوەی کە پێویستە هەمووان لەخۆیان بپرسن ئایا کۆمۆنیزم مومکینە یان نا؟ ئایا تێدەگەیت مەبەستم چییە؟

حیکمەت: بەڵێ بە تەواوی تێدەگەم.سەیرکەن، ئەم بۆچوونە بەنرخە و ئەو بۆچوونانەی کە بە جۆرێک بەڵێنی دۆخێکی باش دەدەن و مرۆڤەکان بەرەو بەهەشتێکی بەڵێندراو دەبەن و تەنانەت پێشوەختە فریادڕەسەکان دەناسێنن، ئەوانە یان بەشەکانی کۆمەڵگا کە دێن و ڕزگار دەکەن، ئەمانە لەسەر هەست و سۆزیان هەیە.وە هەست و سۆزەکانی جەماوەری بەرفراوانی خەڵک کار دەکەن. بەو مانایەی کە گەشبینیەکان دەهێڵنەوە بۆ ئەوەی سەرەڕای سەختییەکان لە دیمەنەکەدا بمێننەوە، بۆ نموونە هێڵی شەڕ بەم شێوەیە زیندوو بهێڵنەوە. بزووتنەوە ئاینییەکان بە بەڵێندان بە بەهەشت و بەڵێندان کە ئەگەر شکستیان هێنابێت، بەڵام لە ڕاستیدا سەرکەوتنیان بەدەستهێناوە، هەوڵدەدەن ڕیزەکانیان لە هەڵوەشانەوە ڕابگرن و ئۆردوگاکەیان بە ڕێکخراوی بهێڵنەوە. ئەم بەكارهێنانە لە خورافات و بەكارهێنانی خورمای خەیاڵی بۆ كێشان و جوڵاندنی مرۆڤەكان هەمیشە تا ئێستا بەشێك بووە لە مێژووی مرۆڤایەتی و دەكرێت بگوترێ ئەمە بەكارهێنانی نەزانی و وەبەرهێنانە لە نەزانی مرۆڤەكان و وەبەرهێنان لە ترسی مرۆڤەكان، وەبەرهێنان لە هیوای تێنەگەیشتوویی و کەسانی ناڕوون ئەگەر کۆمۆنیزم لەم بارەیەوە نەبێت. کۆمۆنیزم بزووتنەوەیەکی سیاسی چینێکی کۆمەڵایەتی زۆر بابەتییانەیە کە لە کارگەکاندا کاردەکات، هیچ بەرژەوەندییەکی لە ئیستغلالکردن و ستەمکاریدا نییە، هیچ بەرژەوەندییەکی لە جیاکاریدا نییە، هیچ بەرژەوەندییەکی لە خاوەندارێتی تایبەتدا نییە، هەربۆیە ئەنجامێکی زۆر بابەتیانەی هەیە، هەوڵی گۆڕانکاری دەدات ئەمە و شتێکی تر لە شوێنی خۆی دابنێت لەسەر خاوەندارێتی هاوبەش و یەکسانی خەڵک. وە زۆر ڕوونە کە ئەم بزووتنەوەیە سیاسیە ئەگەر بڕیاری هەڵە بدات لە ئامانجەکەی دوور دەکەوێتەوە. ئێمە بەم سادەییە گفتوگۆ دەکەین. ئێمە دەڵێین کۆمۆنیزمی کرێکاری واتە بزووتنەوەی سیاسی چینی کرێکار و بزووتنەوەی سۆسیالیستی چینی کرێکار بزووتنەوەیەکە کە لە راستیدا سەردەکەوێت بەسەرلایەنی بەرامبەری خۆیدا، دەبێت لە راستیدا هێزەکانی فراوانتر بکات، لە راستیدا دەبێت لە بارودۆخە مێژووییەکاندا بڕیاری دروست بدات لە فەرمانی بردنەوە بکە. لەناوچەوانی نەنووسراوەکە سەردەکەوێت.
سەیرکە ئەمە لە ڕوونکردنەوە جۆراوجۆرەکانی کۆمۆنیزمدا هەیە تا ئێستا، کە چینی کرێکاری خستۆتە شوێنی مەسیح و ئیمامی زەمان. لە ڕاستیدا چینی کرێکار ڕزگارکەری کۆمەڵگایە و ڕێک هەمان سیناریۆ و شانۆگەری ئایینییان گرتووە و هەوڵیان داوە ئەمجارەیان لەگەڵیدا پڕوپاگەندەی سۆسیالیزم بکەن. ئەمە هێڵی ئێمە نییە. ئەمە کۆمۆنیزم نییە. ئەگەر مرۆڤ بە وردی سەیری مارکس بکات، بۆی دەردەکەوێت کە مارکس بە هیچ شێوەیەک بەڵێنی فریادڕەسێکی نوێ بە بەهەشتێکی نوێ و شاری خەونەکان نییە. جۆرێکی دیکەش لە نوسخەی دووەم و سێیەمی ئایینی مەسیحی نییە. کۆمۆنیزم بزووتنەوەیەکی ماتریالی و سیاسی و پراکتیکی هاوچەرخە و باسەکەی لەسەر دەسەڵاتی سیاسییە، باسی دەوڵەتە، نەک ڕزگاری بە مانا کۆنەکەی وشەکە. دابڕانێکە لە بیرکردنەوەی ئایینی کە وا لە مرۆڤەکان دەکات بەدوای فریادڕەسدا بگەڕێن. ئیختیار دەدات بە دەستی مرۆڤەکان خۆیان،ئیرادەیان پێدەبەخشێت کەدەخالەت لە چارەنووسی خۆیاندا بکەن، لە ئەنجامی مەقولەکانی وەک هۆشیاری، یەکڕیزی، ڕێکخستن، خەبات، یاخیبوون، مانگرتن، ئەمانە دەبنە یەکلاکەرەوە لەم بیرکردنەوەدا، لە بەراوردکردندا بە متمانە، پشت بەستن(توکل)، نوێژ، هیوا، باوەڕ، کە لە بۆچوونە خورافات-ئایینییەکاندا دیارە، لەم هەوڵەی ڕێکخستن، یەکڕیزی، خەبات، هۆشیاری و هتددا یەکلاکەرەوەیە. لە ئەنجامدا بە زانینی ئەوەی کە کۆمۆنیزمیش بۆتە گێڕانەوەیەکی ئایینی، کۆمۆنیزمی ئێمە گێڕانەوەیەکی تەواو نائایینی و دژە ئایینی سۆسیالیزمە. پشت بە بابەتییەتی کۆمەڵگا و ماتریالیتی کۆمەڵگا و پراکتیکی مرۆڤایەتی و دیاریکردنی ئەم پراکتیکە دەبەستێت.

ئەڵقەی پێنجەم ١٣:٣٧ خولەکە

سابر: چەندین چەمکی سەرەکی لە “دنیایەکی باشتر”دا چەندین جار دووبارە دەبنەوە، یەکێک لەوانە ئازادی و یەکسانییە. ئێستا ڕەنگە بڵێین دوو چەمک. ئەمشەو ویستم کەمێک باسی ئەمانە بکەم. ئێوە خۆتان ئاماژە بەوە دەکەن کە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری تاکە بزووتنەوەیەک نییە کە باسی ئازادی و یەکسانی دەکات چ لە ڕووی مێژووییەوە و چ لە ئەمڕۆدا. ویستم بپرسم، ئەگەر بمانەوێت بنەچە و ڕیشەی ئەم ئازادی و یەکسانییە بدۆزینەوە، تا چەند دەگەڕێیتەوە دواوە؟

حیکمەت: پێم وایە تا سەرەتای یەکەم کاریگەرییەکانی دیلبوون. لە کۆیلایەتییەوە تا یەکەم کەس کە دیل کران و بە کۆیلە کران تا ئەمڕۆ، مەقولەی ئازادی تاوتوێ کراوە. لە یەکەم جیاکارییەوە، لە پلەی یەکەمەوە کە کۆمەڵگا دابەش دەبێت بەسەر چینەکان و چین و توێژو بەشی خوارەوە و سەرەوەدابەش دەبێت. لە یەکەم شوێنەوە کە حکومەت دروست دەبێت و لە یەکەم شوێنەوە کە زوڵم و خنکاندن دەست پێدەکات، هەژموون دەست پێدەکات، لە خاڵی پێچەوانەی خۆیدا بەرگری لە دژی دەست پێدەکات، بێگومان لە ماوەی چەند هەزار ساڵێکی مێژوودا مرۆڤایەتی چەمکی ئەمەی پێناسە کردووە ئازادی و یەکسانی بەپێی ئەو جیهانەی کە لە هەر ساتێکدا تێیدا دەڕۆیشت، بۆ کۆیلە ئازادی مانای ئەوەیە کە چیتر کۆیلە نییە. بەڵام ئەو ڕاستییەی کە ئێستا کە کۆیلە نییە، بەڵکو مەقولەی مافی دەنگدان هێشتا دروست نەکراوە، یان هیچ سیستەمێک و هیچ حکومەتێک پشتی پێ نابەستێت و لە خەڵکەوە سەرچاوە ناگرێت، و پشت بە دەنگی خەڵک نابەستێت، ئەوکاتە بە هیچ شێوەیەک نایەتە مێشکی کەس و پەیوەندی بەوەوە نییە. ئەوەی کە کۆیلە نییە و ئەشکەنجە نادرێت و جەستەی هی کەس نییە، پیاوێکی ئازادە و دەتوانێت لە بیاباندا بڕوات و کەس ناتوانێت بیگرێت و بە زنجیر بیبەستێت، لانی کەم لەبەر ئەوەی کۆیلەیە ، ئەمەش مەقولە ئازادی بۆ ئەو یان بۆ ڕەعیەتەکان ڕوون دەکاتەوە، ئازادی یەک مانای هەیە. بۆ دونیای ئەمڕۆ ئازادی مانایەکی هەیە کە پەیوەندی بە دونیای ئەمڕۆوە هەیە. هیچ گومانێک لەم بابەتەدا نییە کە بێبەشترین کەسی ئەمڕۆ مافی زیاتری هەیە لە کۆیلەی هەزارو پێنج سەد ساڵ لەمەوبەر.. بەڵام ئازادی لە هەر قۆناغێکدا مانایەکی هەیە لە پێوەندی لەگەڵ کۆیلایەتی لەو قۆناغەدا. بەڕای من ئازادی لە بنەڕەتدا چەمکێکە…

سابر: ببورن با بچینە لای ئازادی. ویستم بزانم ئەو ئازادی و یەکسانییەی کە لە دونیای مۆدێرن باسی دەکەیت لە کوێوە دێت؟ وەک ڕوونتان کردۆتەوە جیاوازە لەو ئازادیەی کە مەبەست لێی کۆیلە یان وەرزێرێک بووە. ئێستا زۆر کەس باسی ئازادی و یەکسانی دەکەن، ئەمە لە کوێوە دێت؟

حیکمەت: با ئەم دووانە لەیەک جیا بکەینەوە، چونکە ئازادی و یەکسانی دوو مەقولەی تەواو جیاوازن، دەتوانین ڕاستەوخۆ باسی هەریەکەیان بکەین.

سابر: من بە تەواوی لەگەڵ ئەوەدام، سەرەتا باسی ئازادی بكەم، دواتر باسی یەكسانی بكەم.
حیکمەت: ئازادی لە بنەڕەتدا دوو لایەنی هەیە، یەکێکیان نێگەتیڤە. واتە نابێت هیچ سنوورێک بۆ مرۆڤێک هەبێت. شتێک کە دژی کۆیلایەتی بەرز دەکرێتەوە. ئەوەی نابێت بێت. ئازادی بەو مانایەی کە کەس ناتوانێت مرۆڤ سنووردار بکات. ئازادی بەو مانایەی کە هیچ ناچارییەک لەسەر تۆ نییە، دەتوانیت ڕاست بکەیت، ڕێگەت پێدراوە گوزارشت لە خۆت بکەیت. ئەم ئازادییە لە ڕووی سیاسییەوە مانادارە. مانای یاسایی و کولتووری هەیە. ئازادی لە پەیوەندییە کەسی و کۆمەڵایەتییەکاندا مانای هەیە. دەکرێت سەرنجی بدرێتێ. لایەنێکی دیکەی ئازادی لایەنی ئیجابی خۆیەتی. ئەگەر وا گریمانە بکەن کە من ئازادم لە دەربڕینی بۆچوونی خۆم، بەڵام ئەگەر میدیا پێویست بێت بۆ دەربڕینی بۆچوونی خۆم لەم سەدەی ئێمەدا و من بەقەدەر سەرە دەرزیەک توانای داراییم نییە بۆ کۆنترۆڵکردنی میدیایەک و بەشداریی تێدا بکەم و بەکاری بهێنم، ئەوا بێگومان ئەو ئازادییەی من تەنها مەرەکەبی سەرکاغەزە ئازادی قسەکردنم کاتێک هیچ سنوورێک نییە بۆ ئەوەی قسەکانم بکەم، لە ڕاستیدا لە ڕوانگەیەکی نەرێنیەوە لە شوێنی خۆیدایە. کەس نەهاتووە دەمم بوەستێنێت، بەڵام هیچ بەڵگەیەک نییە بۆ ئەوەی من ئەمە پراکتیزە بکەم. بۆ نموونە لە حاڵەتی ئەبستراکتەکەیدا، بۆ نموونە کەس بێزارت ناکات، تۆ ئازادیت لە فڕین، بەڵام لە ڕووی تەکنیکییەوە، لە ڕووی فیزیکییەوە، بۆ تۆ مومکین نییە. لە ئەنجامدا شێوازی پراکتیزەکردنی ئەم ئازادییە لەسەر بنەمای فڕین مرۆڤەکان ئەوەیە کە هەوڵ دەدەن ئامراز و ئاسانکاری دروست بکەن کە ڕێگەیان پێدەدات لە ڕاستیدا بفڕن. فڕینی مرۆڤ قەدەغە نییە، بەڵام بەهۆی نەبوونی ئیمکاناتەوە ناتوانرێت.

ئەو لایەنە نەرێنییە، کە زۆر گرنگە، یەکسەر پێشنیاری مەقولەی حکومەت و چینی دەسەڵاتدار دەکات، هەروەها ئەو نەریت و ئایدۆلۆژیا و دامەزراوە سیاسی و دامەزراوە فەرهەنگیانەی کە خەڵک ناچار دەکەن خۆیان دەرنەبڕن. بۆ نموونە رێگەی پێنادرێت هەندێک شت بڵێت، رێگەی پێنادرێت بە شێوازێکی دیاریکراو رەفتار بکات، رێگەی پێنادرێت هەندێک شت ئەنجام بدات، ئەمەش تەیفێکی فراوانی هەیە. لە نەبوونی مافی دەنگدان و نەبوونی مافی چالاکی سیاسی و پێکهێنانی ڕێکخراو و سەندیکا، تا ڕێگە نەدان بە گەشتکردن، تا ڕێگە نەدان بە جیابوونەوە، تا نەبوونی مافی خوێندن، تا ڕێگە نەدان بە دەربڕینی دژە -بۆچوونی ئایینی، بۆ ئەوەی ڕێگە نەدرێت بۆچوونی کۆماری لە وڵاتێکی شاهانەدا دەرببڕێت لە جیهانی هاوچەرخی ئێمەدا ئەوەی ئێوە داوای دەکەن هەموو جۆرە. من و تۆ ئەو مافانەمان نییە کە ئەمریکییەک لە ئێراندا هەیەتی. دەتوانێ بە ئاسانی بە باڵاترین دامەزراوەی وڵاتەکەی بڵێ من باوەڕم نییە، ڕازی نیم و بڵێم ئازادی بیرم هەیە و هەرچیم بوێت دەیڵێین. لە ئێران تەنانەت ناتوانیت کۆمێنت لەسەر حیجاب بکەیت. دەڵێن تۆ باوەڕت وایە حیجاب شتێکی باش نییە؟ بڕۆ بۆ زیندان! تەنانەت تا ئەم ڕادەیە من هیچ پەیوەندییەکم بەوەوە نییە کە ئەو وڵاتە فاشیست و دواکەوتووە و حکومەتەکەی چەندە کەنەپەرستەە. من دەمەوێت بڵێم تەنانەت بە دەربڕینی بۆچوونی خۆت لەسەر پرسێک، رەنگە هەڵوێستی سێیەم بە لەسێدارەدان لە وڵاتێک لەم دونیای ئەمڕۆدا بەرەوڕوو بێتەوە، لە وڵاتێکی تردا رێگەپێدراوە. بەڵام ئەو مەودایەی ئازادی سیاسی لایەنی نەرێنی پرسەکەیە. پەیوەندی مرۆڤ لەگەڵ بەرهەمهێنان، پەیوەندی مرۆڤ لەگەڵ… لایەنە ئەرێنییەتیەکەیەتی.

سابر: وتت ئازادی دوو لایەنی ئەرێنی و نەرێنی هەیە. لێرەدا دەتوانم پرسیارێک بکەم؟ ئایا دەکرێ بڵێین لایەنی نەرێنی زیاتر لایەنی یاسایی ئازادییە و لایەنی ئەرێنی زیاتر لایەنی پراکتیکی و ڕاستەقینەیە یان هەرچۆنێک بێت دەگاتە کوێی جیهانی ڕاستەقینە؟

حیکمەت: بە پلەیەک لە خۆبەزلزانین دەتوانرێت ئەم لێکدانەوەیە بکرێت، بەڵام لایەنی نەرێنی تەنها یاسایی نییە. دەبینیت، گەرەنتی ئەدا کارکردنی چیتر یاسایی نییە. گریمان تۆ بڵێی من ئازاد بم هەرچی بیر لە خودا و ئایین و بێ ئایین بکەمەوە بیڵێم وایە؟ لەوانەیە تۆ لە ڕووی یاساییەوە ئازاد بیت، بەڵام کۆمەڵەی تیرۆریستی ئیسلامی ئەگەر ئەم کارە بکەیت، لە شەقامدا تەقەت لێدەکات. تەنانەت ئەگەر بۆ نموونە سەلمان ڕوشدی قسە بکات، ڕێگەیان پێدەدەن تەقەی لێبکات، یان من و تۆ سزای لە سێدارەدانمان بەسەردا سەپێندرا، ڕەنگە لەبەر بۆچوونەکانمان بێت. لە ئەنجامی ئەوەی کە کەسێک رێگەی پێدراوە بۆچوونی خۆی دەرببڕێت، ئایا وتنی ئەمە گەرەنتی جێبەجێکاری هەیە یان نا و وتنی ئەوە ژیانی مرۆڤ دەخاتە مەترسییەوە، ئایا پێویستە خۆ سانسۆر بکات یان نا، دوو مشتومڕن. واتە یاساییش نییە. هه‌روه‌ها ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌ چ دامه‌زراوێک له‌ کۆمه‌ڵگادا هه‌یه‌ که‌ ئه‌م ئازادییه‌ ده‌پارێزێت. چەندە ئەمە پرەنسیپە و سەرکوتکردنی ئازادی ئیستسنایە. چه‌ند سه‌ركوتكردنی ئازادی له‌ناو كۆمه‌ڵگادا به‌ سوك چاوی لێ ده‌كرێت و چۆن ڕێگری لێ ده‌كرێت. تەنها یاسایی نییە. ئەگەر هەزار و یەک یاسا دابنێیت کە ماف بە مرۆڤەکان ببەخشێت بەبێ ئەوەی لەگەڵ هێزە سیاسییە ڕاستەقینەکان و پێکهاتەی مەدەنی کۆمەڵگادا بگونجێت بە شێوەیەک کە ئەم مافانە بپارێزێت، ئەوە بێ سوودە – بێگومان سوودی هەیە، باشترە لە هیچ – بەڵام هێشتا وەڵام نییە. من و تۆ ئازادین بۆچوونی خۆمان دەرببڕین، بەڵام ئیخوان موسلمین بڕیاری تیرۆرکردنمان دەدات، یاخود ڕەنگە سکوادەکانی مەرگی فراکسیۆنە ڕاستڕەوەکانی لایەنگری ئەمریکا فڵان بە فڵان ڕەخنەگر بکەن. ئەمەش سنووردارکردنی ئازادییە. بەم مانایە یاساییە دەرکەوتنی کەیسەکەیە، بەڵام هاوسەنگی هێزە مەدەنی و سیاسییەکان نیشان دەدات.
بەڵام ئەو لایەنەی سەلماندن. ئەو ڕاستییەی کە ئازادی بەڕاستی مافی خۆی پاراستووە، کەسەکە مافی هەیە، بەڵام چەندە لە ڕووی ماددی و کۆمەڵایەتییەوە دەکرێت گوزارشت لەو ئازادییە بکرێت و ئەو ئازادییە بەکاربهێنرێت و بەدی بهێنرێت، تا ڕادەیەکی زۆر ئابوورییە، تا ڕادەیەکی زۆر کراوەیە بەڕوویدا .هەروەها یاساییە. گریمان وەک وتم نموونەی میدیاکان وەردەگرم. ئەگەر لە کۆمەڵگایەکدا میدیا کەرتی تایبەت بێت و لەسەر بنەمای قازانج بەڕێوەبچێت، ئەوا کەس مایکرۆفۆنێکی لەبەردەم کەسێکدا نەدەگرت کە لەسەر شەقام دەڕوات تا بزانێت بۆچوونەکەی چییە لەسەر پرسێکی دیاریکراو. بەڵام ئەگەر ئەو سیستەمەی میدیای تیایدا بوونی هەیە كراوە بێت بەڕووی مرۆڤەكاندا، رێگەی جیاواز هەیە كە مرۆڤەكان دەتوانن پێكەوە كۆببنەوە، رۆژنامەی هەبێت، كەناڵی تەلەفزیۆنی هەبێت، كەناڵی رادیۆیی هەبێت، لەسەر ئینتەرنێت بێت، ئەوا دەبینین خەڵك زیاتری هەیە مۆڵەت بدەن، ئەگەری قسەکردنیان زیاترە. ئەگەر هەمان مەقولەی ئینتەرنێت و ئەو ڕاستییە لەبەرچاو بگرین کە ئێستا نزیکەی هەر کەسێک دەتوانێت ژوورێکی لەسەر دابنێت و تەنانەت بە تێچووی کەم تەلەفزیۆن یان کەناڵی ڕادیۆیی خۆی بخاتە سەر ئینتەرنێت، نەیانتوانی ڕایبگرن و زۆرێک لە وڵاتە تاکڕەوەکانیش دەیانتوانی ، ئەوە بەهێزکردنی خەڵکە تا ڕادەیەک، بەهێزکردنی خەڵکە بۆ ئەوەی بتوانن قسە بکەن. لایەنی ئیجابی ئازادی دەبێتە ئەرکی سۆسیالیزم، ئەرکی شۆڕشی سۆسیالیستی ئەوەیە کە ئاسانکارییەکانی کۆمەڵگا لە نێوان خەڵکدا دابەش بکات و بە یەکسانی و ئازادانە لەبەردەستی خەڵکدا جێیان بهێڵێت بۆ ئەوەی هەمووان بتوانن گەشە بکەن و ئەوەی لە دڵی خۆیاندا هەیە دەری ببڕن و قسە بکەن ئازادی ڕادەربڕین و خۆدەربڕین کە هەموو مرۆڤێک هەیەتی، تەنها بە هاتنەدونیایەوە. مرۆڤەکان دەتوانن بچن دەنگیان لەلای یەکتر ببیستن، دەتوانن هەستی دڵی خۆیان بهێننە دەرەوە. بۆ ئەوەی بتوانن پلانی خۆیان بۆ کۆمەڵگا لەگەڵ باقیدا بخەنەڕوو. دەتوانن بەدیلەکانیان بخەنەڕوو. بۆ ئەوەی بتوانێت بڵێت دەبێت بە کام ئاراستەدا بڕوات و بە کام ئاراستەدا نەڕوات. دەتوانن داهێنەری هونەری خۆیان پیشانی یەکتر بدەن. ئەمەش پرسێکی دیکەی ئەگەرەکانە، پرسی پابەندبوونی کۆمەڵگا بەو ڕاستییەوە کە ئەرکی کۆمەڵگایە ڕێگە بە هاوڵاتیانی بدات کە توانای داهێنەری خۆیان گەشە بکەن. ئەمە ماچکردنی دەستی سۆسیالیزمە. واتە ئەگەر لایەنی نەرێنی ئازادی لە مێژوودا لەسەر شانی لیبرالیزم و ڕووبەڕووبوونەوەی لیبرالیزم لەگەڵ بیرکردنەوەی ئۆتۆکراتیک و ڕەهاخوازدا بووبێت، ئەوا لایەنی ئەرێنی ئازادی و بەدیهێنانی دەرئەنجامی سەرکەوتنی سۆسیالیزم و کۆمۆنیزم دەبێت.

سابر: زۆر سوپاس. کاتمان زۆر کەمە، بەڵام ئەگەر بکرێ، تکایە کەمێک زیاتر لەسەر ئەم لایەنەی ئەرێنیە ڕوون بکەنەوە کە لەسەر شانی کۆمۆنیزم دەبێت. واتە ئایا مەبەستت ئەوەیە بە گۆڕینی پەیوەندییە ئابوورییەکان و نەهێشتنی ئیستغلالکردن و هەڵاواردن و دروستکردنی یەکسانی ئابووری، ئازادیی ڕاستەقینە بەدی بهێنرێت؟

حیکمەت: بە مانایەک جۆرێکە لە ئازادی کە مەرجی دروستکردنی یەکسانییە. زیاتر لە هەموو شتێک مەرجی دروستکردنی کۆنتڕۆڵێکی هاوبەش و خاوەندارێتی هاوبەشە بەسەر سامانی مرۆڤایەتیدا. ئەگەر ئاسانکارییەکانی جیهان لە دەستی ئەم و ئەودا قفڵ بکرێن و قۆرخکاری ئەم یان ئەو کەسە یان کۆمپانیا بێت، ئەوا باقی خەڵکی جیهان لە بازنەکەی دەکەونە دەرەوە و ناتوانن هەر سوودێکی لێ وەربگرن بۆ دەربڕینی خۆیان یان کاریگەری لەسەر چارەنووسی جیهانەکەیان. ئەگەر مەرجی ئەوەی مرۆڤەکان بەڕاستی هەست بکەن کە ئازادن و ئەگەر شتێک پێیان وابێت کە بتوانن کاتەکانیان لەگەڵ مرۆڤایەتیدا هاوبەش بکەن و کاریگەرییان لەسەر چارەنووسی تاکەکەسی و دەستەجەمعییان هەبێت ئەوەیە کە ئەم ئاسانکاریانە پێویستە بەکاربهێنرێن و لەبەردەستیاندا بن. بەم مانایە هیچ قوتابخانەیەک جگە لە کۆمۆنیستەکە هەوڵی نەداوە کۆمەڵگا بخاتە بەردەستی کۆمەڵگا، کۆمەڵگا بخاتە بەردەستی مرۆڤایەتی. باقی قوتابخانەکان باس لەوە دەکەن کێ خاوەنی ئەم قۆرخکارییە. کۆمۆنیزم تاکە قوتابخانەیە کە دەڵێت ئێمە قۆرخکاریمان ناوێت، خاوەندارێتی تایبەتمان ناوێت، کۆمەڵگا بەرهەمێکی بەکۆمەڵی مرۆڤایەتیە و دەبێت وەک گروپێک لەدەستی مرۆڤایەتیدا بێت و نابێت قۆرخکاری تاک یان گروپی بەسەرەوە بێت.

بەشی شەشەم ١٧:٤٨ خولەکە

سابر: ئەمە شەشەمین زنجیرەی بەرنامەی ئێمەیە لەو زنجیرە وتووێژانەی کە لەگەڵ مەنسوور حکمەت، نووسەری بەرنامەی “دنیایەکی باشتر”ی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران کردوومانە. وە هەروەک بەڵێنمان دابوو، هەروەک لە بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێراندا هاتووە، درێژە بە گفتوگۆی ئازادی دەدەین. بەڕیز حیکمەت، وێڕای سوپاسکردن، ویستم ئەمە بڵێم: سەیرکە، ئێستا کەسانی دیکەش لە کۆمەڵگا مرۆییەکاندا باس لە ئازادی دەکەن.

حیکمەت: هەمووان قسە دەکەن.

سابر: بەڵێ هەمووان قسە دەکەن. جاری ڕابردوو تۆزێک لە ڕۆڵی لیبرالیزم لە مێژوودا ڕوون کردەوە. بەگشتی ئازادی لە دەزگای هزری لیبراڵیدا چییە؟

حیکمەت: لیبرالیزم ئایدۆلۆژیایەک و قوتابخانەیەکە هەوڵ دەدات مرۆڤەکان لە فیودالیزم ڕزگار بکات. کەسەکە تاکەکەسی بکەن بۆ یەکەم جار نابێت مرۆڤ ببێتە ڕەعیەتی کەس، مرۆڤ نابێت بەشێک بێت لە موڵکی هیچ چین و توێژێکی فیۆداڵی یان هەر پاشایەتی و کەنیسەیەک. مرۆڤ دەبێت تاک بێت و بتوانێت بە ئازادی شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی بەجێبهێڵێت و بچێتە شوێنێکی ترەوە، بتوانێت کار بۆ هەرکەسێک بکات کە بیەوێت، بتوانێت خاوەنی شتێک بێت، بتوانێت بیفرۆشێت، توانای کڕینی هەبێت. بە جۆرێک تاک ئەتۆمیزە بکرێت، دابەش بکرێت بەسەر یەکە سەرەتاییەکەی خۆیدا، ببێتە تاک لە کۆمەڵگادا، بۆ ئەوەی بتوانێت بە بازاڕی سەرمایەدارییەوە ببەسترێتەوە، کە هەروەها لەسەر بنەمای کاڵا و یەکەی کاڵاکان دامەزراوە. ئەگەر ڕای ئێوە بێت، ناتوانرێت بازرگانی لەگەڵ خەڵکی عەشیرەت بکرێت کە هەموویان گوێ لە سەرۆکی عەشیرەتەکەیان بگرن. سەرمایەداری واتە هەموو کەسێک دێت بۆ فرۆشتنی کارەکانی لە بازاڕی کاردا، هەرکەسێک بیەوێت بچێت پارەکەی بەدەوریدا فڕێبدات، ئەگەر کەسێک خاوەنی شتێک بێت، پێویستە وەبەرهێنان بکات و کۆمپانیایەک دابمەزرێنێت و کێبڕکێ بکات. ئەم نەرمییە و ئەم شکاندنی دامەزراوە و پێکهاتەکانی کۆمەڵگەی کۆن بە شێوەیەک کە تاک ئازاد بکات، مەرجی پێویستی سەرمایەدارییە. لە ئەنجامدا لیبرالیزم ئایدۆلۆژیای سەرهەڵدانی سەرمایەدارییە و ئایدیۆلۆژیای سەدەی ١٧ و ١٨ و نۆزدە رزگارکردنی مرۆڤە لە دەسەڵاتی پاشایەتی فیوداڵی، لە کەنیسە، لە سیستەمی ئاغا و کۆیلەکان و لە… سیستەمی زەمینداری ئەوروپای ڕۆژئاوا. ئەمە ڕۆڵی لیبرالیزمە. وە ڕوونە کە هیچ قوتابخانەیەک نایەت بڵێت ئێمە دەمانەوێت ئەمە بکەین. هەمووان باسی ئایدیاڵەکان دەکەن. لە ئەنجامدا لیبرالیزم ئایدیاڵەکانی خۆی پێناسە دەکات، مافی مرۆڤ پێناسە دەکات، وێنەیەک لە مرۆڤێکی ئازاد دەدات. وە کاتێک ئەمانە کۆ دەکەیتەوە دەبینیت کە ئەم پیاوە ئازادەی لیبرالیزم زۆر لە بۆرژوازی دەچێت. کەسێک کە بتوانێت موڵکی خۆی بفرۆشێت، بیکڕێت، کرێکار بەکرێ بگرێت، خاوەنی ماڵی خۆی بێت، خاوەنی ڕەگەزی خۆی بێت، موڵکەکەی پیرۆزە، حکومەت ناتوانێت دەستوەردان لە کارەکانی بکات، فیوداڵ ناتوانێت دەستوەردان لە کارەکانی بکات، سوپاکان ناتوانن شمشێرێکی بەسەردا بکێشە، ئەم کەسە ڕێزی لێ بگیرێت

سابر: ببورن، لەم ڕووەوە ئایا بەیاننامەی مافی مرۆڤ، کە ئێستا لە جیهاندا زۆر کاریگەرە، هەر لە ئەم چوارچێوەدایە؟

حیکمەت: بەڕای من بەیاننامەی مرۆڤ نیشانەی لیبرالیزمە، بە دڵنیاییەوە. بەڵام بەیاننامەی مافی مرۆڤ دەرئەنجامی قۆناغێکی خەباتی خەڵکە بۆ بەدەستهێنانی مافێکی بنەڕەتی. بۆ نموونە لە قوتابخانەی لیبرالیزمدا هیچ شتێک لەبارەی جیاکاری ڕەگەزییەوە نییە کە سپی پێستەکان یان ڕەشپێستەکان هەیانبێت. چونکە لیبراڵ دەتوانێت بە پێناسە – و ئەویش بوو – لایەنێکی لیبراڵ بێت، بەڵام ژنی وەک مرۆڤ پێناسە نەکرد و مافی دەنگدانی پێ نەدا، بەڵام بە بۆچوونی ئەو، لە قوتابخانەی لیبراڵ لانەدا. خەڵک کەسێکی ڕەشپێستیان بەمرۆڤ قبوڵ نەدەکرد، خۆی بە کۆماریخواز و لیبراڵ دەزانی، بەڵام کەسێکی ڕەشپێستی لینچ کرد* و دەنگی پێ نەدا. تا ناوەڕاستی ئەو سەدەیەی کە ئێمە تێپەڕین، لە شەستەکاندا لە ئەمریکا مافی دەنگدانیان نەبوو. کەسێکی ڕەشپێست مافی ئەوەی نەبووە بچێتە ناو هەمان کافێیەکەوە کە کەسێکی سپی پێست تێیدا نان دەخوات، یان منداڵەکەی نەیدەتوانی لەگەڵ سپی پێستەکان بچێتە هەمان قوتابخانە. من دەمەوێت بڵێم لە ڕوانگەی خۆیانەوە ئەمە دژایەتییەک نەبووە لەگەڵ لیبرالیزمدا. ڕاگەیاندنی مافی مرۆڤ پلەیەکە لە ئەنجامی هەوڵەکانی کەسانی دیکە بۆ سەپاندنی ئەم ڕاستیانە لە هەمان کاتدا – بەڵێ کردیان. واته لیبرالیزمی ڕووت ته نها له چوارچێوه ی لیبراڵی خۆیدا وه ك قوتابخانه یه ك كه ئازادی به شێوه یه كی نه رێنی پێناسه ده كات و ڕێگری له ده ستێوه ردانی ئه وانی تر له ژیانی خه ڵك ده كات، مه رج نییه له خۆیه وه بگاته هیچ كام له و ئایدیا مرۆڤانه . هەروەها دەتوانێت تاچەریزم لێی دەربچێت، چالاکوانێکی یاسای دارستانەکانیش دەتوانێت لێی دەربچێت. تا چەند مافە مەدەنییەکانی خەڵک و مافە مەدەنییەکانی خەڵک، نەک تەنیا مەدەنی، مافی مرۆڤی خەڵک، مافی مرۆڤ دەچێتە گۆڕەپانەکەوە، تەنانەت لەم چوارچێوەیەشدا، قەرزاری بزووتنەوە چەپەکان، سۆسیالیستەکان یان سۆسیال دیموکراتەکانە، کە تا ڕادەیەک ئەوانی هێنایە ناو قوتابخانەی ئایدۆلۆژیا بڵا دەست لە ئەوروپای ڕۆژئاوا، کە لە پشت ڕاگەیاندنی مافی مرۆڤەوەیە. پایەیەک لە ئایدۆلۆژیای ئەوروپای رۆژئاوا لیبرالیزمە، بەڵام پایەیەکی دیکە هەوڵی سۆسیال دیموکراسییە، کە هەرچی بوێت بیکاتی لیبرالیزم و کاراکتەری بەتەواوەتی نەرێنی و نکۆڵیکارانەکەی چاک کرد و لایەنێکی ئەرێنی بە هەندێک لە داواکارییەکانی داوە.

سابر: ئێستا کە باسمان لە مافی مرۆڤ کردووە، با لێرەدا یەک شت بڵێین، دواتر بەگشتیتر درێژە بە باسی ئازادی دەدەین. لەوێدا جەخت لەوە دەکرێتەوە کە مافی خاوەندارێتی مافێکی پیرۆزە بۆ مرۆڤ. باشە ئەمە شتێکە لە لیبرالیزمەوە هاتووە. مەسەلەکە ئەوەیە کە ئەم مافانەی مرۆڤ، بە داننان بە مافی خاوەندارێتی، بە کردەوە بوار دەدەن بە هەمان بارو دۆخ کە وەک خۆی بمێنێتەوە. پاشان پرسیار ئەوەیە، ئایا تا چەند دەتوانێت ڕاگەیاندنی مافی مرۆڤ ئاڵای خەباتێکی ڕاستەقینە بێت بۆ ئازادی؟

حیکمەت: بە بڕوای من، خەڵک تەنیا کاتێک دەگەنە بەردەم ئەم لێدوانە، بۆ نموونە دژی حکوومەتی مارکۆس لە فلیپین یان خومەینی لە ئێران، خامنەیی، خاتەمی، دژی تاڵیبان، دژی ڕژێمی ئاپارتاید لە باشووری ئەفریقا. بەم پێیە ئەم لێدوانە ئاسانە، داواکارییەکی سادە “ئاغا ئەم خەفەکردنە هەڵوەشێنەرەوە” دەتوانێت ئاڵای خەبات بێت. من دەمەوێت بڵێم کۆمەڵگا ناهاوسەنگە، کۆمەڵگای سەدەی بیستەم کە تێیدا دەژین، توندوتیژترین خنکاندن لەخۆدەگرێت بۆ حکومەتەکانی وەک فەرەنسا و سوید و ئەمریکا. راگەیاندنی مافی مرۆڤ چیتر شایەنی شەڕی فەرەنسا نییە. کە دەتەوێت ئەمە بکەیتە ئاڵای خەباتێکی رزگاریخوازی لە فەرەنسا، لانیکەم وەک بارودۆخەکە. یان هەندێک جار دەتوانیت بە ئاماژەکردن پێی ڕێگری لە دڕندەیی بکەیت. بەڵام ئەگەر کەسێک بەیاننامەی مافی مرۆڤ بخاتە بەردەم خامنەیی، ڕەفسەنجانی، حکومەتی خاتەمی، لە وڵاتەدا وەک مانیفێستێکی کۆمۆنیستی ددێتە بەرچاو. چونکە هەموو ئەوشتانەی کە لەناوئەمەدایە لە ئێران پێشێل دەکرێت. سەبارەت بە پیرۆزی خاوەندارێتی، ئەگەر خاوەندارێتی پیرۆز بێت و ڕێگە بە هەمووان بدرێت هەرچی بیەوێت بە موڵک و سەرمایەکەی بیکات، بیمەی بێکاری بونی دەرەکی نابێت و چاودێری تەندروستی بەخۆڕایی و تەنانەت کوتانیش بونی دەرەکی نابێت. ئه‌گه‌ر ئه‌م شتانه‌ له‌ كۆمه‌ڵگای سه‌رمایه‌داریدا هه‌بن، ئه‌وه‌ لەبەر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ بنه‌وه‌ هاتوون، ئه‌مانه‌یان له‌ خاوه‌ن موڵك وه‌رگرتووه‌، ناچاریان كردوون به‌م بڕه‌یه‌ ڕازی بن. لە ئەنجامدا پیرۆزی خاوەندارێتی پێچەوانەی مافەکانی مرۆڤە. ناکرێ پیرۆزی موڵک و ماڵی خۆتت هەبێت و بانگەشەی بەرگریکردن لە مافی مرۆڤ بکەیت. چونكه‌ مافی مرۆڤ ده‌بێت له‌ خاوه‌ن ئامرازه‌كانی به‌رهه‌مهێنان وه‌ربگیرێت، هه‌روه‌ها ئه‌وان بەقسەیخۆش ئەم کارە ناکەن، بۆیه‌ پێویسته‌ لێیان وه‌ربگیرێت. لە خاوەندارێتییان کەم بکرێتەوە بۆ ئەوەی پشکێک بۆ خەڵک تەرخان بکرێت. لە ئەنجامدا لێپرسینەوە نییە، بۆ ئەوروپای ڕۆژئاوا و بۆ ئەمریکاش ڕاگەیاندنی مافی مرۆڤ بەڵگەنامەیەکی بەسوود نییە بۆ خەبات. بۆ لیبراڵێک یان نووسەرێک یان خێرخوازێک لە ئەفغانستان ئەم ئاڵایە بەرز بکاتەوە و بڵێت “بابە ئەمە بکە بە بنەما”، ئەوە ڕوونە کە هەموو خەڵک دێنە ئەوێ و دەستی ماچ دەکەن و دەڵێن چ پێغەمبەرێکە، چ ڕزگارکەرێکی گەورەیە هاتووە بزانە چی دەڵێت! دەڵێت نابێت مرۆڤ لێرە و لەوێ فڕێ بدرێت و بکوژرێت، گرنگ نییە چی بکەیت یان نا، مرۆڤ مافی هەیە. دەمەوێت بڵێم ئەوە ناهاوسەنگی دۆخەکەیە کە پەیوەندی بەم لێدوانە بەخشیوە. ئەگینا سەردەمی ئێمە لەم لێدوانە تێپەڕیوە.

سابر: باسی ئازادی و لیبرالیزمت دەکرد. بە هەمان شێوە لە وتارەکەتدا ئاماژەت بەوە کرد کە چۆن تا ئێستا لە ئەوروپای ڕۆژئاوا چەمکی ئازادی یان ڕاگەیاندنی مافی مرۆڤ کە ڕەنگە بەرزترین ئاستی ئازادی ڕوون کردبێتەوە، تا ڕادەیەک لە ژێر کاریگەری خەباتی سۆسیال دیموکراتەکاندایە. من دەمەوێت زیاتر لەسەر ئەم بەشەی “خەباتی سۆسیال دیموکراتە کان ” ڕوون بکەیتەوە، چۆن کاریگەری هەیە و سنوورەکانی ئەم داواکارییە بۆ ئازادی چین؟

حیکمەت: سەیرکە، بەڕای من بناغەی بناغەی بیرۆکەی سۆسیال دیموکراسی، بابەتی دابەشکردنی سامانە. لە هەمان کاتدا کە کۆمەڵگا لە چوارچێوەی کلیشەی سەرمایەداریدایە و لیبرالیزم ئایدیۆلۆژیای فەرمییە و هەموو موڵکێک پیرۆزە و چینی سەرمایەداریش دەبێت ئامادە بێت بەشێک لە سامانەکەی و بەرهەمی سامانە کەڵەکەبووەکەی بۆ سەقامگیری دابەش بکات لە کۆمەڵگا یاخود بۆ دروستکردنی کۆمەڵگایەک بە ڕووخساری مرۆڤەوە، بۆ نموونە کە هەژاری تیادا نییە یان پەروەردەی تێدا نییە، دەرمان دەتوانێت تێیدا بوونی هەبێت و هاوڵاتیانی کۆمەڵگا بەگشتی خۆشگوزەرانییەکی باڵاتریان هەبێت ئاستێک، کە کۆمەڵگایەکی شیاوی بەرگەگرتن بێت. باشە ئەوە ڕوونە کە ئەمە بەشێکی ئاماژەیە بۆ ئەو بەشانەی چینی دەسەڵاتدار کە ئاواتیان بۆ کۆمەڵگایەکی شارستانیترە. بەتەنها بۆخۆی کەڵەکەبوون و کەڵەکەبوون هەموو کێشەکە نییە بۆ ئەو، پێی وایە دەبێت بەشێک لەم کەڵەکەبوونە ئامانجی ئاوەدانی کۆمەڵگا بێت تا ڕادەیەکی قبوڵکراو تا لانیکەم بتوانن چێژ لە بەرهەمەکانی وەبەرهێنانەکەیان وەربگرن لەگەڵ ئا ویژدانێکی ڕوون. ئه‌گه‌ر کۆمه‌ڵگایه‌ک که‌ منداڵێکی شه‌ش ساڵان له‌ کانگای خه‌ڵوزدا هه‌بێت، بڕووخێت، بۆرژوازی کۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م و سه‌ده‌ی بیسته‌م که‌ ڕاست ده‌ڕوات، هه‌ست به‌ شه‌ره‌ف و ڕێز له‌خۆیدا ناکات، هه‌وڵ ده‌دات، که‌ هه‌ندێک جار وا هه‌یه‌ . بە تایبەت کە کێبڕکێیەکە وەک یەکە، کانێک یان یەکەیەک کە ناچار دەبێت لە ژێر فشاردا کارەکانی منداڵەکە لە خۆیدا هەڵبوەشێنێتەوە، دەبێتە توخمێکی فشار لەسەر یەکەکانی تری بەرهەمهێنانی ڕکابەرەکان کە ئەوانیش دەبێت هەڵیبوەشێننەوە. بە جۆرێک میکانیزمێکە کە تیایدا ئەم مافانە تیشکیان دەخرێتە سەر. بەڵام لە پشت ئەم هەموو ڕەزامەندییەی چینی دەسەڵاتدار بۆ ئەم چاکسازییانە، فشاری چینی کرێکار دەبینین. ئێمە فشاری چینی کرێکار دەبینین کە هەموو ئەم دیاردەیەیان ناوێت. لە ئەنجامدا، سۆشیال دیموکراسی هەمیشە دەگۆڕێت بۆ ئامرازێکی بۆرژوازی، ئامرازێکی چینە سەرمایەدارەکان بۆ گەیاندنی فشاری کرێکاری بۆ ڕیفۆرمیزمێک لە چوارچێوەی کۆمەڵگەی هەبوودا. سۆسیال دیموکراسی بە کردەوە لە هەموو شوێنێک هەیە، ئەو فراکسیۆنانەی چینی دەسەڵاتدار چین کە لە چوارچێوەی یاسایی بوونی دۆخی ئێستا و لە چوارچێوەی پیرۆزی خاوەندارێتی و پیرۆزی سەرمایەداریدا ئامرازێک ئامادە دەکەن، بە جۆرێک کە ڕیفۆرمخواز و گۆڕانکاری- بەدوای فشاری کرێکاردا دەگوازرێتەوە بۆ بزووتنەوە یاساییەکان و ڕێکخستنەکان بۆ هەنگاونان لە کۆمەڵگادا. بزووتنەوەیەکی چاکسازییە لە کۆمەڵگادا. لە پشتیەوە فشاری چینی کرێکارو بێبەشانی ناو کۆمەڵگایە. لە لایەکی دیکەوە بەشێک لە چینە دەسەڵاتدارەکان پێیان وایە هەندێک جار پێویستە ئەم ڕێکخستنە بۆ سەقامگیری کۆمەڵگا یان بۆ بژاردەی سەرمایەداری ئەنجام بدرێت. هەروەها ئایدۆلۆژیای تایبەت بە خۆیان هەبوو.
سابر: کەواتە دەتەوێت بڵێیت سۆشیال دیموکراسی جۆرێکی باشترە لە سەرمایەداری؟

حیکمەت: سەرمایەداری بە ڕووخسارێکی ئینسانیەوە، سەرمایەداریەکی باشتر. بەڵام لە ڕووی مێژووییەوە بەم شێوەیە دروست نەبووە. لە ڕووی مێژووییەوە هەمیشە یەکەم بزووتنەوەکانی لە چینی کرێکاردا دەبینیت. واتە چ ئایدۆلۆژیایەک دێنە پێشەوە و سۆشیال دیموکراسی دابڕێژن و بزووتنەوەی کرێکاری بە خۆیانەوە ببەستنەوە و هەژموون بەسەریدا بپارێزن، بابەتێکی دیکەیە. لەوانەیە لە یەکێک لە دەرگاکانی سۆشیال دیموکراسیدا بزانن کە کرێکاران لێرە لەم سەرتا ئەوسەر دانیشتوون، سەندیکاکانی کرێکاران پەیوەندییەکی بەرفراوانیان لەگەڵدا هەیە، زۆرێک لە سەرکردەکانی سۆسیال دیموکراسی کرێکارانن کە لە پێگەیەکی ڕاستڕەوەوە هاتوون و هەوڵیان داوە بزووتنەوەی چینایەتی خۆیان ڕزگار بکەن، با لەم دۆخە دەربچن. بەڵام ئەو ڕاستییە ناگۆڕێت کە تەواوی چوارچێوەی ئایدیۆلۆژی سیاسی گشتی سۆسیال دیموکراسی و “لیبریالیزم” – هەمان ئەو ڕەوتانەی کە ساڵانێک لە ئینگلتەرا لە کاردا بوون یان لە سوید لە کاردا بوون و لە فەرەنسا لە کاردا بوون – باڵی چەپن چینی دەسەڵاتدار کە هەوڵدەدات سەرمایەدارییەکی دەستکاریکراو دروست بکات بە ڕووخسارێکی مرۆیی کە لە ڕوانگەی ئەوانەوە بەردەوام بێت.

سابر: کاتێکی زۆرمان نییە، بەڵام دەمەوێت لێرەدا یەک دوو پرسیار بخەمە ڕوو، هەرچەندە کورتە. یەکێکیان ئەوەیە کە ئێستا لە سۆشیال دیموکراسیدا گەیشتینە پێناسەی ئازادی، بەڵام ئەی چەپەکانی تر؟ کۆمۆنیزمی ڕووسیا؟ یان ئەوانەی ساڵانێکە وەک کۆمۆنیست دەناسرێنەوە، جیاوازی نێوان ئەوان و لێکدانەوەی لیبراڵ یان سۆسیال دیموکراتی لە ئازادی چییە؟

حیکمەت: ئەمە باسێکی زۆر وردە، نازانم چەندە، لانیکەم ئەمڕۆ چەندە دەتەوێت باسی بکەیت. بەڵام ئەوەی لە ماوەی سەدەی بیستەمدا بە ناوی کۆمۆنیزمەوە لەدایک بوو، بە تایبەت لە دوو جەمسەری یەکێتی سۆڤیەت و چین، دەرئەنجامی پرۆسەیەکی مێژوویی دیاریکراو بوو. وەک بیرکردنەوە لە ئاسمانەوە نەهاتە خوارەوە. بەرهەمی ڕووداوە مێژووییەکانی پێش خۆی بوو. بە تایبەت ئەزموونی سۆڤیەت لەو ڕوانگەیەوە گرنگە کە ئەوەی دواتر بوو بە یەکێتی گەلانی سۆڤیەت یان بلۆکی ڕۆژهەڵات سەرەتای شۆڕشێکی کرێکاری بوو، کەم تا زۆر لەسەر ئەو هێڵانەی ئێستا باسی دەکەین. لە ساڵی ١٩١٧دا شۆڕشێکی کرێکاری لە ڕووسیا ڕوودەدات و لە پێگەیەکی تەواو ئینتەرناسیۆنالیستەوەیە. ئەو کرێکارانەی دەیانەوێت بە شەڕ بڵێن “نا” و ئاوەدانی لە کۆمەڵگادا جێگیر بکەن. هەمان ئەو بیرکردنەوانە کە لە “دنیایەکی باشتر”دا دەیبینین، تا ڕادەیەکی زۆر بنەمای بزووتنەوەی بەلشەفیزمە. بەڵام دوای ٥٠ ساڵ، ٦٠ ساڵ، ٧٠ ساڵ سەیری دەکەیت، ئەو قۆناغەی کە لە دابەزیندایە، هیچ نیشانەیەکی ئەو جوڵە سەرەتاییەی نییە. بۆیە باس لە ئەزموونی یەکێتی سۆڤیەت و چین و ئەم جۆرە کۆمۆنیزمە لەسەر ئەوەیە کە چی بەسەر ئەو ڕووداوە مێژووییەدا هات و سەرهەڵدانی بزووتنەوەی کرێکاری. تەنانەت لە چینیشدا ئەمە وانییە. چین لە سەرەتاوە بزووتنەوەیەکی نەتەوەییە، بزووتنەوەیەکی دژە کۆلۆنیالیزمە، بزووتنەوەیەکی نەتەوەیی دژە ئیمپریالیزمە لەناو کۆمەڵگادا بەهۆی ئەو سەنگ و قورساییەی کە ناوی کۆمۆنیزم لەو سەردەمەدا هەیەتی و بە تایبەتی بەهۆی ئەو ئیعتیبارەوە کە ناوی کۆمۆنیزم لە نێو خەڵکی بێبەشی جیهان و هەموو کەسێکدا دۆزیویەتیەوە ئەو دەیەوێت لە کۆلۆنیالیزم ڕزگاری بێت، خۆی بە سۆسیالیست ناودەبات، چینیش بزووتنەوەیەکی سۆسیالیستی دەستپێکرد. ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ ئه‌وه‌ رویبدایه‌، ئه‌و پارته‌ی بوو به‌ حزبی کۆمۆنیستی چینی ناوی‌ خۆی نه‌ده‌نا حیزبی کۆمۆنیستی چینی، به‌ خۆی ناوده‌نا پارتی دیموكراتی چینی، هه‌روه‌ها خۆی ناو نه‌ده‌نا چینی سوور یان چینی شیوعی، ئه‌ویش ده‌بوو خۆیان ناویان دەنا چینی دیموکراتیک یان چینی دیموکرات یان چینی پەرلەمانی. ئەمڕۆ مەقولەی دیموکراسی و دیموکراسی ڕۆژئاوا ئەو ئیعتبارەی هەیە. بەڵام کاتێک لە ناوەراستی سەدەی بیستەمدا شۆڕشی گەل لە چین ڕوودەدات، شۆڕشێکی جەماوەری دەبێت بۆ ئەوەی لەو دۆخە دەربچێت و شۆڕشێکی نەتەوەیی بێت، لەو هەموو شۆڕشە نەتەوەیی و سەربەخۆخوازانە و نیشتمانسازی کە لەو ماوەیەدا لە زۆرێک لە وڵاتە دواکەوتووەکانی جیهان ڕوویدا، ڕوودەدات، خۆی بە “چینی کۆمۆنیست” ناودەبات و ماو تسیتۆنگ کە لە ڕاستیدا سەرکردەیەکی نیشتمانییە، بەدوای گەورەیی وڵاتەکەی و باشترکردنی بازاڕی ناوخۆیی چیندا دەگەڕێت، دەبێتە یەکێک لە جەمسەرەکانی “کۆمۆنیزم”ی نێودەوڵەتی. لە ئاکامی ئەم باسەدا ئاڵۆزە کە بۆ نموونە ستالین، ماو، ترۆتسکی، پێگەی ئەوان لە بیری کۆمۆنیستی کرێکاراندا چییە، یەک باسە، ئەوەی ئەم جەمسەرانە پەیوەندییان بە کۆمۆنیزمەوە هەبووە، باسێکی دیکەیە. لەڕووی بیروباوەڕی ئەم جەمسەرانە (با چین بەلایەکدا جێبهێڵین چونکە پێموایە بەگشتی ئەزموونێکی دواکەوتووە)، لەڕووی مەقولەیەکەوە وەک ئەزموونی سۆڤیەت یان کۆمۆنیزمی ئەوروپی یان “چەپی نوێ” لەڕووی بیروباوەڕەوە، ئەمانە خاڵی لاوازن بە بەراورد بە لیبرالیزمی ڕۆژئاوا و سۆسیال دیموکراسی.وە هەندێک خاڵی بەهێزیان هەیە و لە هەندێک ڕووەوە تەنانەت لە ڕووی ئازادی و ئایدیالیزمی مرۆڤەوە لە دواوەن و لە هەندێک ڕووەوەلە پێشیانەوەن، کە پێویستە لە باسێکی وردتردا بەڕای من ڕەخنەیە.

بنەمای ئەم چاوپێکەوتنە زارەکییە. ئەمە ئەو دەقەیە کە دێنیس ئازاد لە شریتی ئەم چاوپێکەوتنە دەستکاری کردووە.

hekmat.public-archive.net #3390fa.html

*لینج کردن:بێ دادگا سزادانی ڕەشپێستەکان لە ئەمریکا لەسەردەمی گەزپەرستیدا.وەرگێڕ

چاوخشانێک بەسەر رەوتی ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان لە ئێران و ئاسۆکان!

رەمزی پێشکەوتنی ڕاپەڕینە جەماوەرییەکەی خەڵکی ئێران بۆ گەیشتن بە سەرکەوتن، لەوەدایە کە هەرگیز دۆخەکە ناگەڕێتەوە بۆ دواوە و دوای ڕووخاندنی دیکتاتۆری ئایینی، حکوومەتێکی نیشتمانی و جەماوەری و دێموکراتیک جێگەی ئەم دەسەڵاتە دەگرێتەوە.
بەم پێوەرە کاتێک سەیری ڕاپەڕینە سەرانسەرییەکەی ئێران دەکەین، دەبینین ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران ئەمجارە چۆتە دۆخێکی نوێوە. پانتایی جوگرافیای راپەڕین و چەند هێندەبوونی توڕەیی و ڕق و قینی شۆڕشگێڕانەی خەڵک بەرامبەر بە دەسەڵات، پێی ناوەتە دواقۆناغی کۆتایی ئەم ڕژێمە دیکتاتۆرە و ئاسۆی رووخاندنی حکومەتی زۆر نزیک کردۆتەوە. ئەوەش وەک ڕاستییەک لە کۆدەنگی ڕای گشتی لە ئێران و جیهاندا.
وێنە و گرتە ڤیدیۆییە بڵاوکراوەکانی ئەم ڕاپەڕینە سەلمێنەرە بۆ بینەر، کە ئەمە گۆڕانکارییەکی گەورەیە کە نەک تەنیا ئێران، بەڵکو ناوچەکە و جیهانیش دەهەژێنێت. چونکە لە ماوەی چوار دەیەی ڕابردوودا، دەسەڵاتی دیکتاتۆری ئێران ناوەندی هەڕەشەی سەرەکی بووە بۆ سەرە ئاشتی و ئاسایشی ئەم ناوچەیە لە جیهان و، مانەوەی ئەم دەسەڵاتە تیرۆریستی و ناشارستانییەتە چارەنووسی گەلانی خستووەتە بەر هەڕەشەیەکی جددییەوە. ئێستا دۆخەکە لەبار و ئامادەیە بۆ بەرپارکردنی شۆڕشێکی نوێ و پێویستە دواهەنگاو بخرێتە سەر قوڕگی گەورە دیکتاتۆری ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئێستا پرسیارەکە لەوەدایە کە ئایا ئەم ڕاپەڕینە، ڕێکخراوە؟ ئایا سەرکردایەتییەکی لێهاتوو و ئامانجێکی دیاریکراوی هەیە؟!
تایبەتمەندی ڕاپەڕینی هەنۆکەیی!
خەڵکی ئێران لە ڕاپەڕینی جەماوەری ساڵی 2017 دا سیناریۆی ئاخوندپەسند و باڵباڵێنی “پارێزگاران” و “ڕیفۆرمخوازان”یان بۆ هەتاهەتایە پووچەڵ کردەوە. لە هەنگاوی دواتردا و لە مانگی خەزەڵوەری 2019، ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان بەشێک لە توڕەیی خەڵکیان بەرامبەر بە دەسەڵات نیشان دا و (ئەڕتەشی هەژاران) لە ژێر رێنوێنیی (شانەکانی شۆڕش)ی سەر بە موقاومەتی ئێران توانی ئەم پیلانەی دەسەڵات، (کە ویستبووی بە هێنانەکایەی درووشمی لادەرانە و بە تایبەتی سیناریۆی “ڕەزا شا رۆحت شاد” ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکان بە لاڕێدا بەرێت و بەم شێوەیە دەنگی خەڵک کە راپەڕین کپ بکات و وا دەربخات کە گوایا نەیارانی حکومەتی ئێران، پاشماوەکانی رێژیمی پێشوون)، پووچەڵ بکەنەوە.
راپەڕینکاران و لاوانی ئێرانی لە سەرتاسەری وڵات ئەم پیلانگێڕییەیان پووچەڵ کردەوە و بە دروشمی “نا بۆ رژێمی پاشایەتی و نا بە رژێمی ئاخوندی (واتا خامنەئی)” و “مەرگ و نەمان بۆ دیکتاتۆر” رچەشکێنیی ئایندەیان کرد. کە هەڵبەت خامنەئی لەوە زیاتری بۆ نەمایەوە هێڵی ئینتەرنێت ببڕێت و فەرمانی “ئاگر بە ئیختیار” بۆ هێزەکانی دەربکات و زیاتر لە (1500) کەس لە لاوانی ئێرانی کوشتار بکرێت و دەیان هەزار کەسیتریش بێ سەر و شوێن بکرێن.
بەڵام ئەو خەڵکەی بڕیاری داوە بۆ گەیشتن بە ئازادی، بە کوشتن و هەڕەشەکران نەوەستێت و بە دروشمی “دەکرێت و دەبێ” لە هەموو ئێراندا درێژە بە ناڕەزایەتییەکانیان بدەن، نەکشانەوە و هەر وەک لە راپەڕێنە جەماوەرییەکەی ئێستادا دەبینین، خەڵک لە دهۆلی “ڕوخاندنی دەسەڵاتی ئایینی” دەکوتن و رایانگەیاندووە بە کەمتر لە روخاندنی ئەم دەسەڵاتە رازی نابن!
هەرچەند دەبێ هەموو ئەمرازێک بۆ رووخاندنی دیکتاتۆرییەتی مەزهەبی بەکار بهێنرێت، بەڵام دروشمی “چالاکی مەدەنی بۆ رووخاندنی دیکتاتۆر لە ئێران” کردارێک نییە خەڵک بەدڵی بێت و گونجاوی دۆخەکە بیت. لایەنگرانی درووشمی چالاکی مەدەنی یان تێگەیشتنێکی راست و دروستیان لە سەر کۆمەڵگای ئێرانی نییە و بەلاڕێدا چوون، یان هێشتا چاویان بڕیوەتە دەسەڵات شتێکیان بداتێ!. درووشمی “چالاکی مەدەنی” لە ئێران، وەک یاریکردنی تۆپی پێیە لە سەر گۆڕەپانی لایەنی بەرانبەر واتا دەسەڵات و، ئەنجامەکەی ڕاستەوخۆ دەچێتە گیرفانی دیکتاتۆری دەسەڵاتدارەوە. بە تایبەت کە سەرچاوەی توندوتیژی هەر لە سەرەتاوە، خودی دەسەڵاتی دیکتاتۆر بووە!
دەرئەنجامی ئەم تێفکرین و روانینە ئەوەیە کە لایەنگرانی درووشمی چالاکیی مەدەنی، بە پێچەوانەی لۆژیکی پێشکەوتن و شکاندنی بنبەست و بەرخۆدان، کە مەرجی پێشکەوتنە بە ئاراستەیەکی دروستدا، هەنگاونانە بە دوای رووداوەکاندا. نەک ئەوەی لە دژی دیکتاتۆر ڕاپەڕی و “مێژوو” دروست بکەیت و باجی ئازادی بە تەواوی بدەیت!
ئەوەی لە ڕاپەڕینی ئەم دواییەدا سەرنجی هەمووانی بۆ لای خۆی راکێشا، ڕێکخستن و بەربڵاوبوون و پەرەسەندنی ڕاپەڕین و بەرەنگاربوونەوەکانی خەڵکە بەرانبەر بە دەسەڵاتی ئێران. خەڵک لە سەرانسەری ئێران، بە کەڵک وەرگرتن لە ئەزمون و دەسکەوتەکانی قۆناغەکانی پێشووی ڕاپەڕین، تیۆری چالاکی مەدەنییان رەت کردۆتەوە وەک هەنگاوێکی ئێکسپایر و لە هەر شوێنێک بە دەرفەتیان زانیبێت، دەستیان وەشاندووە لە هێزەکانی حکوومەت. هەربۆیە کاتی رووخاندنی ئەم رژێمە نزیک بۆتەوە و راپەڕین بەرەو پێشەوە ملی ناوە. ئەمیلیانا زاپاتا، پێشەنگی شۆڕشی مەکزیک جوانی وتبوو کە: (گەر داد نەبێت بۆ گەل، رێگە مەدە ئارامی بۆ دەسەڵات بێت).
بڵاوبوونەوەی ئەو وێنانەی کە تەنیا بەشێک لە ڕاپەڕینی سەرتاسەری خەڵکی ئێران نیشان دەدەن، شوێندانەر بووە لە سەر ئێران و جیهان. ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز لە ٢ی رەزبەری ١٤٠١ نووسی: “ئەمە بەرفراوانترین و چڕترین و سەرسەختترین و بوێرانەترین خۆپیشاندانە کە تا ئێستا لە ئێران رووی داوە”.
دیمەنگەلێک کە تیایدا خەڵک و لاوانی شۆڕشگێڕ، بە تایبەتی ژنانی ئازا کە هێزە سەرکوتکەرە چەکدارەکانی ڕژیم راو دەنێن. کەناڵی سی ئێن ئێن لە رۆژی ٣٠ی خەرمانانی ١٤٠١ وتی: “سەرەڕای سەرکوتکردن، ژنانمان لە شەقامەکانی تاراندا بینیوە کە هاتنە دەرەوە و بەرەنگاری هێزەکانی حکومەت بوونەوە”. هەروەها ئەو ژنانەی کە دروشمی “مەرگ و نەمان بۆ دیکتاتۆر”یان دەوتەوە. واشنتۆن تایمز لە رۆژی 31ی خەرمانانی 1401 نووسی: “خۆپیشاندانەکان ئەوە نیشان دەدەن کە خەڵکی ئێران چیتر ترسیان نەماوە”. ئاژانسی هەواڵی ئاسۆشێتدپرێس نووسی: دوایین خۆپێشاندانەکان دەریدەخەن کە خەڵک ترسیان نەماوە. ئاژانسی فەرەنسپرێس لە رۆژی ٦ی رەزبەری ١٤٠١ بڵاوی کردەوە: “بۆ دوانزەهەمین شەو لەسەر یەک، خەڵکی ئێران بە سەرکردایەتی ژنان خۆپیشاندانەکانیان ئەنجامدا”.
هاوکات لەگەڵ پەرەسەندنی راپەڕین و پەلاماردان بۆ سەر هێزە سەرکوتکەر و دۆڕاوەکانی حکومەت، دەسەڵاتدارانی حکومەت و میدیاکانیان، پەنجەی تۆمەت بەرەو دوژمنی سەرەکیی دەسەڵات، واتە موجاهیدینی خەلق ڕادەکێشن و بە شێوازی جیاواز تووڕەیی خۆیان نیشان دەدەن. ئاخوند ئەحمەد خاتەمی لە نوێژی هەینی تاران باسی لە “ڕووداوە گرینگەکان” کرد کە “لەم ڕۆژانەدا دژ بە حکومەت ڕوویانداوە” و هۆشداریدا لەوەی “هێڵی سووری پاراستنی دەسەڵات” لە ژێر مەترسیدایە.
شاره‌زایانی حكوومه‌تیش تۆقاون و ده‌ڵێن ئه‌م “راپەڕینانە بێوێنه‌ن و له‌ هیچ قۆناغێكدا به‌م شێوه‌ نه‌بووه‌” و نایشارنه‌وه‌ كه‌ ئامانجی راپه‌ڕینەکان، رووخاندنی حکومەتە!

کۆتایی

عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی

سەروینە بێ هەوسار..!
بەهار:
بەر لەوەی باسی پاشماوەی خەونە سوریالستەکەمت بۆ بکەم.
دەمەوێ ئەوەت پێ بڵێم:
کە دڵنیام ڕۆژێک دادێت هەندێک جۆرە گووگر کە ناو لە خۆیان دەنێن ڕەخنەگر!
دێن و ڕەخنە و گوو لەو نووسەرە دەگرن کە ژیانی من، خەون و ئاوات و خۆزگە تیرۆرکراوەکانی من دەکات بە چیرۆک و ڕۆمان و گووی دەخۆن و دەڵێن:پاڵەوانی ئەو چیرۆک و ڕۆمانە بۆ هێندە دەم پیسە !
گوتم:خەونە تیرۆرکراوەکانی من؟ گاڵتەم کرد بەهار.

کوڕە چ گەوادێک حەدی هەیه خەونەکانی سەروین تیرۆر بکات و خۆزگەکانی سەروین بخنکێنێت و سوارچاکی خەونەکانم لێ بدزێت و ژن بوونم قەدەغەبکات؟
من ئەو ژنە بێ ئیرادە و ئەتکراوانە نیم و بێم بڵێم”
من ژنم بۆیە ئازارەکان ڕوو لە من دەکەن..
من ژنم بۆیە پەردەی ژیانم هەمیشە کون تێکراو و دڕێندراوە
من ژنم بۆیە ڕەنگی جلەکانم گەڵای پاییزیان بەخۆیانەوە کردووە
شانۆکارێکی بەستزمانی شانۆی ژیانم..
من ژنم هەر بۆیە قەدەغەکراوم
..”٭
هەرگیز، من نابم بەو ژنەی کە بێت و ئاوا لاوازانە لە بەردەم کەڵبەی نەریت و خەنجەری خێڵ و قانوونەکانی سمێڵ، جاڕی شکست بدەم و ئەو جۆرە قسە قۆڕانە بکەم.

ئینجا،
بەو جۆرە گووگرەی کەنموونەکیان لەو مەملەکەت پەیابوون دەڵێم:
کوڕە بڕۆن هەی گووگرینە. بۆ دەتانەوێت ئەو نووسەرەی ژیانی من دەکات بە چیرۆک و ڕۆمان، هاوشێوەی نووسەرە گوونووسەکانیتر بێت و کچێکی لاواز و بێ ئیرادە و ترسێندراو، یان کارەکتەرێکی خەیاڵی، یاخود بوونەوەرێکی ئاسمانی بهێنێت و بیکات بە پاڵەوانێکی شکستخواردووی نێو ڕوومانەکەی؟
گووی خواردووە، بە خوا لە حەوت قەڕن دوای ئێستا ئەو کەسەی من دەنووسێتەوە و چیرۆکی ژیانم دەکات بە ڕۆمان، هەڵەی وا بکات و لە شێوەی کچێکی لاواز و بوونەرێکی ئاسمانی و کارەکتەرێکی سەرەنجام شکستخواردوو لە چیرۆک و ڕۆمانەکەی دام بڕێژێتەوە، لە ناو بەرگی کچێکیتر یان تارماییەک دێمەوە بۆ گیانی و دەیکەم بە حەوت قەشمەر.
وانەزانن سەروین ئیتر بوو بە فیعی مازی و بەشێک لە ڕابردوو و کۆتایی پێهات. نەخێر، سەروین هەرگیز، بە شکست و دۆڕان ڕازی نابێت و چیرۆکی سەروین و سەروینەکانیش کۆتایی نایەت.

نیچەی ڕەحمەتی لە مێژە گوتوویەتی: “هەندێک کەس هەن، دوای مردنیان لە دایک دەبن.”
بەهار دەزانیت
یەکێک لەو کەسانە منم من؟ هاهاها
بەهار:
من کارەکتەرێکم هەڵقوڵاوی ناخی ئەو کۆمەڵە بۆگەن و هەناوی ئەو بوونەوەرە جوێندەر و قێزەونانەی نێو کۆمەڵی کوردەواریم، نەک بوونەوەری فەزایەکیتر و کەسێکی خەیاڵی.
ئینجا با ئەو گووگر و ڕەخنەگر و گونگرانە باش ئەوەبزانن کەمن سەروینم سەروین، من کچە بێ زنجیر و بێ هەوسارەکەم، وەکو ئەوەی داپیرەم و کەریمۆکی خوێڕی زۆر جار وام پێ دەڵێن.

بەهار دەزانیت بۆ پۆپۆلیسەر یانی چی؟
پۆپۆلیسەر، لێکدراوی هەردووک وشەی(پۆپۆلیست+نووسەر)ـە.

بەهار گوتم:
گووگرێک لە ناو کورد پەیابووە و ناوی لە خۆی ناوە ڕەخنەگر!
زۆر بێ ئەدەبانە و بێ مۆڕاڵانە و هەر ڕۆژەی وەکو سەگێکی هار، پەلاماری ئەم شاعیر و ئەو نووسەر و فلان ناوەندی ڕۆشنگەری و فیسار کتێب و لێکۆلەر دەدات و هێڵێکی گوواوی و ڕەش و چەوت و پۆپۆلیستانە بەسەر هەمووی دادێنێت و تەواوی ئەو کەسانەی گوایە ڕەخنەیان لێدەگرێت، زەربی هیچ دەکات !
کـاکـی پۆپۆلیسەر، تۆ ڕەخنەگــری، یان گووگــر؟!
بەهار:
سەرەتا بەر لەهەر ژەمە گوو دەرخواردنێکی شایستەی ئەو گووگرە، هەندەک کاتی خۆی پێوە دەکوژم و تۆزەک ئامۆژگاری دەکەم بەوەی کە ئاگای لەخۆی بێت و چیتر سنووری خۆی بزانێت و لەوە زیاتر زمان درێژی و بێ ئەدەبی نەکات و ئیتر دەست بەرداری ئەو شێوازه ناشارستانی و ئەو هەموو هەڵچون و گرێ و ئیرەییەی ناخی بێت و ئەو نازناوی ڕەخنە گر و گووگریەش لەخۆی بکاتەوە و پاشان پێی دەڵێم: گیانەی گووگر بڕۆ دوو سێ کۆرس لە سەر ڕێز و ئەتەکێت ببینە، ئەتەکێتی نان خواردن ناڵێم، شێوازی نووسین و ڕەخنەگرتن دەڵێم، بڕۆ هەر هیچ نەبێت بزانە جارێ (گ+و) بە واوێک(گو) یان دوو واو(گوو)دەنووسرێت و ئینجا لە نووسەر و ڕەخنەگری بە توانا: مامۆستا حەمە سەعید حەسەن، ئیمپڕاتۆڕی زمانی کوردی هەندەک فێری شێوازی ڕەخنەگرتن بە و چیتر وەکوو سەگێکی هار و گووگرێکی بێ مۆڕاڵ پەلاماری ئەم و ئەو نەدە و نووسەر و شاعیرەکان نەشکێنەوە و ناویشی نەنێیت گووگرتنی ئەدەبی(ڕەخنەی ئەدەبی).
دەنا قەسەم بەو خوایەی کە تەنها ئەو گیانی سەروینی کەریمۆکی بە دەستەوەیە، سەنگەری ڕوبەڕو بوونەوەی خێڵ و سمێڵ و نەریت بگوازمەوە بۆ سەنگەر گرتن لەو گووگرانەی هاوشێوەی خۆت، ئەبێت دەردێکتان پێ بکەم با بە دەواری نەکردبێت و بۆ حەوت پشتیتری گووگر و ڕەخنەگرەکان تەمێتان کەم و هەرگیز، جارێکیتر بوێری و بێ ئەدەبی وانەکەیت و بێیت و بەسەر نووسەر و شاعیر و ڕۆشنبیر و ڕخنەدا بڕشێتەوە.
جارێکیتریش نەڵێیت:من هەموو شەو کتێبێک دەبێت لە پاڵ سەرینم بێت کاتێک دەخەوم(یانی خەڵکینە: من زۆر خوێنەوار و موهیمم!) هاهاها کوڕە پیرەمێردی خەرەفاو، گەر تۆ بە خوێندنەوە و گووگریتەوە بنازیت، من بە سەروینی کتێب خۆر ناسراوم.

ئینجا گووگر گیان باپێت بڵێم:
مرۆڤ کاتێک ناو لەخۆی دەنێت ڕەخنەگر، دەبێت ئەگەر هیچیش لە ئەتەکێتی ڕەخنەگرتن نەزانێت، دەبێت هەر ئەوە بزانێت کە یەکێک لە بنەماکانی ڕەخنەگرتن: ڕەخنەگرتن لە شتەکانە وەکوو خۆی، یانی هێڵێکی پۆپۆلیستانە بەسەر هیچ نووسین و نووسەرێک دانەهێنیت کاتێک ڕەخنەیان دەکەیت و بە ئینساف و بێ لایەنانە و دوور لە ئیرەیی پێ بردن و گرێی دەروونی و هەڵچوون و کوێرانە و پێشداوەری کردنێک ڕەخنەبگریت.
بەڵام تۆی گووگری کورد و فس فس ڕەخنەگر، بێ ئەوەی کتێبێکی شیعری شاعیرێک و تەواوی بەرهەم و شیعرەکانی ئەو نووسەر و شاعیرەت هەمووی خوێندبێتەوە، دێیت و زەربی هیچی ئەکەیت.
لە دوو سێ نووسینت، ئەو قسه گواوی و قۆڕەشت بە دەمەوە گرتووە(نا شاعیر، شیعر دەنووسن، هیچ مۆسیقا و وێنە و فورمی شیعری تێدایە)
وای خوایه گیان لەو هەموو جەهل و مەهزەلەیە !
ئاخر هەی ڕەخنەگری گووگر، پێم ناڵێیت ئەمە لە کوێی ئەکادیمیەت و ئینساف و ڕەخنە جێگای دەبێتەوە؟

مەگەر لەناو تێڕوانینە پۆپۆلیستیەکەی تۆ نەبێت !

بەهار:
تۆ بێ ئەوەی نووسەرێک، کە سێ کتێبی شیعری نووسیبێت و سێ قەڵەمی بە توانا و سێ مرۆڤی خاوەن پاکگراوەندێکی مەعریفی و فیکری و ڕۆشنبیری قووڵ، سێ نووسەر و لێکۆلەرەوە و شاعیر و ڕەخنەگری ئەدەبی دیاری کورد لە سەریان نووسیبێت و کتێبێک لەو سێ دانە کتێبەیش بیرمەند و ڕۆشنگەرێکی دیاری کورد و ناوەندێکی ڕۆشنگەری و مەعریفی و زەبەلاحیش ئەرکی لە چاپدانیان گرتبێتە ئەستۆ و تۆ بێ ئەوەی هیچ یەکێک لەو سێ کتێبانەی ئەو شاعیرەت دوای چاپکردنیان بە دەست گەیشتبێت، بێیت و گووگری بکەیت و ڕەخنە بگریت و دەماری ئیرەییت پێی هەڵسێت و کێرڤی خەرەفانت زیاتر بەرز بێتەوە و پێی قەڵس بیت و بڵێیت: بۆ لەسەر شیعری ئەو کوڕە دەنووسن کاکە؟ دوایی لەخۆبایی دەبێت و خۆی لێدەبێت بە شاعیر و شت و ئینجا دنیایەک گووی لەوجۆره بخۆیت و تەنز لەو سێ لێکۆلەرەو و شاعیر و نووسەرەی کوردیش بدەیت!

کوڕە پیرە پیاو، تۆ جارێ هەر سێ بەرهەمی ئەو گەنجە شاعیر و نووسەرەت حوێندووەتە؟
ئینجا تۆ بە چ ماف و پێوەرێک دێیت و پێوەری شاعیر بوون بۆ خەڵک دادەنێیت و نازناوی شاعیر بوون بە خەڵک دەفرۆشیتەوە؟!
گووگر گیان:
بۆ نەتزانیوە؟
سەروینی کەریمۆکی هاتووە تا هەموو ئەو پێوەرە گوواوی و یاساکانی سمێڵ و کەڵبەی نەریت و هەرچی بت و شتە کە تۆ و هاوشێوەکانت لەبەردەم ئازادی تاکتان قووت کردووەتەوە، تێک و پێکی بشکێنێت و هەڵوەشێنێتەوە و پێیاندا بڕیت !

هەی گووگری بە توانای کورد، دەزانی پێوەر یانی چی؟
پێوەر یانی لە قاڵب دان و سنوور دانان، پێوەر یانی هێڵکێشان و قووتکردنەوەی بت.
پێوەی یانی گایینی وزەی نووسین و خنکاندنی هێزی قەڵەمی یاخی و زیندانی کردنی شیعری ئازاد و تیرۆرکردنی بەهرە و داهێنان.

پاشان گووگری ڕێزدار:
تۆ دێیت بە سەروینی ماڵی خێڵانی دەڵێیت: چی شیعر و چیش میعره؟
جاهیلی نەزان، هەموو کەسێک شاعیرە، بەڵام دیارە تەنها تۆی نەزان نەبیت !
ئەگەر تۆزەک شارەزایی و زانیاریت هەبوایە، ڕاستە کە
” نووسینی شیعر تازه‌ و نوێیه‌ له‌ چاو درووست بوونه‌كه‌یه‌وه‌”
بەڵام” ده‌كرێ بوترێت هه‌موو مرۆڤێك مادامێك هه‌ست و نه‌ستی هه‌یه‌، بۆ خۆی شاعیرێكه‌، به‌ڵام شاعیرێك ده‌گاته‌ لوتكه‌ كه‌ له‌ گشت ته‌كنیك و وێنه‌ و ڕوخسار و خولیا و خه‌یاڵ و چڕ و پڕی وشه‌ و وته‌ی ناسك و نادر، وا بكات كه‌سانی تر به‌خوێندنه‌وه‌ یان گوێگرتن هه‌ستیان بجوڵێ، عاشق به‌ دیمه‌ن و ئامڕازه‌كانی نێو خه‌ون و خولیایان بكات.

زۆرن ئه‌وانه‌ی شیعر ده‌نووسن، به‌ڵام زۆر نین ئه‌وانه‌ی خۆیان و شیعره‌كانیان به‌ نه‌مری ده‌مێنێته‌وه‌ له‌ هزرو زیهنی گه‌ل و میلله‌تدا.”٭.
بڕۆ سەرەتا هەندەک خۆت شارەزا بکە و ئینجا دواتر وەرەوە سەبارەت بە شیعر و شاعیروون ئیتر ئەو جۆرە گووە بخۆ، نەک بە چاویلکەیەکی ڕەشەوە سەری دنیا بکەیت و بە نەفەسێکی تۆتالیتارانە و ڕوانگەیەکی پۆپۆلیستانە و بەو خەرەفاوی و نەزانیەت بێ ئەدەبی و بوێری وا بکەیت و شیعر و شاعیریەت و مۆسیقای شیعری و وێنە شیعری و فۆرمی شیعری و ئستاتیکای شیعری و گووی شیعری و نازانم چی شیعری بە خەڵک بفرۆشیتەەوە !
جارێ تۆ نازانی شیعرێک بنووسیت، چۆن بوێری ئەوە دەکەیت بێیت و بڵێیت: ئەمە شیعرە و ئەوەیش میعر !
کوڕە نەکەیت جارێکیتر بوێری ئەوە بکەیت و بڵێیت فولانی کوڕی عەلان دەڵێت: مەرج نییە شاعیر بیت، ئەوجە قسە لەسەر شیعر بکەیت.
دەی منیش وەکو سەروینی کچی فولانی کوڕی عەلانێکیتر، دەڵێم خۆت و ئەو فلانەت گووتان خوارد و نابێت کەسێک لە کاتێکا هیچ لە شیعر نەزانێت و گەیشتبێتە سنووری پیری و هێشتا نەزانێت دێڕه شیعرێک بنووسێت و لەبەر کەلەپووچی خۆی و گرێی دەروون و ئیرەیی ناخەوەی ئیلهامی شیعر ئەو مێشکە خەرافاوەی بەسەر نەکاتەوە، حەدی نییە بێت و وشەی قۆڕ فڕێ بدات و قسە لەسەر شیعر و شاعیران بکات.

نەزان، تەواو ئێستا زانیت کە هەموو مرۆڤێک شاعیرە؟ بەڵام هەیە بە زمانی گوڵ و هەیە بە گریان و هەیه بە جڕت لێدان، هەستی شاعیرانەی دەردەبڕێت و هەشە نازانێت دەری ببڕێت، بۆ نموونە: خۆت و، هەشمانە بە زمانی گوو دەری دەبڕێت.
ئیجا باش بزانە هەی گووگری ناوداری کورد، مادام گووگرێکی وەک تۆباسی پێوەری شاعیر بوون دەکات و زمان لە بابەتێکی وەکوو شیعر دەکوتێت، تا تۆی ئیرەیی چی شەق بەریت، من هەرچەند وەکوو سەروین تائێستا بە خۆمم نەدەگوت شاعیر، دەی ئەوە لێرەوە هەرکەسێک پێم نەڵێت: سەروینی شاعیر، یەک بە قەبارەی سێ کتێبی شیعری گووی دەخەمە دەم هاهاها

دواتر خەتا و تاوانی سەروین چییە کە تۆ خۆت لە نووسینێکت گوو دەخۆیت و دان بەوە دادنێیت و دەڵێیت نازانم شیعر بنووسم.
ئیتر خەتای ئێمەی گەنج چیە پیرە مێردی خەرەفاو، کە بەو هەموو تەمەنەتەوە نازانی پارچە شیعرێک بنووسیت و لە داخان دێیت و ئیرەیی بە نووسەر وشاعیرە گەنجەگەکان دەبەیت و گووی دەخۆیت و گوایە جگە لەخۆشت کەسیتر گووی وای نەخواردووە و لە غیابی گوو خواردن و ڕەخنەی ئەدەبیدا هەرچی هەڵدەستێت شیعر دەنووسێت و لە فەوزای سۆشیال میدیا، هەموو خەڵک شت بڵاو دەکاتەوە.

تۆ نەخۆشی ئیرەیی پێ بردن و گرێی ئیرەییت هەیه، ئیرەیی.
بەهار:
دەزانیت”ڤێرجینا وۆڵف ئیرەیی بە جەیمس جویس دەبرد و بە نووسەرێکی خراپی دادەنا، واڵت ویتمان ئیرەیی بە شاعیرێکی بە ناو بانگ دەبرد و تۆلۆستۆی بەشداری لە هیچ کۆڕ و کۆبوونەوەیەکی وێژەیی نەدەکرد ئەگەر دۆستۆیفسکی ئامادەی بوایە.
دەشڵێن ئەوەی پاڵی بە جان پۆڵ سارتەوە نا خەڵاتی(نۆبڵ) ڕەت بکاتەوە ئەوەبوو کە بەر لەو ئەو خەڵاتە بە ئەلبێر کامۆ بەخشرابوو.
لە ناو ناوەندی ڕۆشنبیری کوردیشدا ئەو جۆرە ئیرەییە هەیه و زۆر لە نووسەران و شاعیران هەن خۆشیان بە چارەی یەکتریدا نایەتەوە لەگەڵ یەکدیش دادەنیشن٭

بەهار لەوەندە دەیبڕمە و کورد وتەنی زۆر گوتن بۆ قورئان خۆشە و جارێ هەر تەنها هێندە بەو گووگرە دەڵێم:
لە سەروینەوە فێربە و ئەوە بزانە کە ئەوە لەناو کورد زۆر دەگمەنە، تۆ کەسێک ببینیتەوە لە ڕەخنەگرتندا، ڕەچاوی هاوڕێیەتی و کۆمەڵێک حیسابات و ئیعتیبارات نەکات!
ئینجا ئەدەب و ئەدەتەکێت و ڕێزگرتن زۆر پێویست و گرنگە مرۆڤ لەکاتی ڕەخنە گرتن ڕەچاوی بکات، بگرە ئەخلاق و ئەرکە.
ئاخر ئەوە لە کوێی ڕەخنە و ڕێز و ئەکادیمیەت جێگای دەبێتەوە تۆ ڕەخنە لە نووسەرێک بگریت و پێی بڵێیت:فلان ناوێک و زمانت نەگرێت و گرێی ئیرەیی ناخەوەت ڕێگەت نەدات ناوی ئەو نووسەرە بێنیت !
هەی فلان گووگرێک هاهاها ئاخر ئەو مەهزلەیە لە کوێی شێوازی ئەکادیمیەت و خانەی ڕەخنەدا جێگای دەبێتەوە، نووسەرێک لە دەیان ڕۆژنامەو گۆڤار و ماڵپەڕ، شیعر و وتار و نووسینی :فیکری، ڕەخنەیی، ئەدەبی، ڕۆشنبیری، سیاسی ..تاد. بڵاو بووبێتەوە و تۆبێ ئاگایانە و نەزانە بێیت و بڵێیت:ئەو سۆشیال میدیایە فەزای بۆ هەموان خوڵقاندووە تا بێن و شتن بڵێن!
نەزان تۆ لاپەڕەی فەیسبووک و پەیجت لەگەڵ ڕۆژنامە و گۆڤار و ماڵپەڕە ئەلیکترۆنیەکان لێ تێکەڵ بووە هاهاها

ئاخر تاوانی من چییە و من چی بکەم، کە تۆ سنووری ڕۆشنبیریت و خوێندنەوەت تەنهادوو ماڵپەڕ و یەک ڕۆژنامەیه و ئاگات لەو هەموو ڕۆژنامە و گۆڤار و ماڵپەڕانەی تر نییە کە شیعر و وتار و نووسینی ئەو نووسەرەی تیا بڵاو دەبێتەوە و نایان بینیت.

من هەرگیز، تکام نەکردوە و تکاش لە کەس ناکەم، بەڵام تەنها بۆ تۆ دەڵێم:تکایە چیتر ئەو نازناوی ڕەخنەگرە لە خۆت بکەرەوە.
تۆ ڕەخنەگر نیت، تۆ گووگریت و وەکوو سەگێکی هار وایت و دێیت و پەلاماری خەڵک دەدەیت و نووسەر و شاعیرەکان دەشکێنیتەوە و شعووریان زامدار دەکەیت و ناویشت ناوە:ڕەخنەی گوودەبی.
هەرچەندە کارێکی باشت کردبوو و خۆت تووشی شەڕی سەروینی کەریمۆکی نەکردو نەوێرابووی ناوی ئەو نووسەره گەنجە بێنیت، کە بە چەند وشەیەکێ کورت و گواوی تەنها گوتبووت: بیرەوەری خۆیان دەکەن بە کەرەستەی گاڵتە جاڕانە، کە بۆ ئێمە هیچ مانای نییە!
ئێ مامەگیان من چی بکەم خەرەفاوێکی وەکوو تۆ کێشەی تێگەیشتنی هەیه و دڵنیام دوو بەشی بیرەوەریەکانیشت نەخوێندبوویەوە نەک ئەو هەموو بەشەی، گەرنا هەرگیز، وا پۆپۆلیستانە ئەو گووەت نەدەخوارد.

بەهار:
بەڵام باش بوو، بەر لەمن، نووسەر و شاعیرێکیتر، لە جیاتی ئەو گەنجە، وڵامێکی پڕ بە پێستی بە نووسینێکی ناڕاستەوخۆی ئەو پیاوەی دایەوە و باسی لە گرنگی ئەو بیرەوەریانە کرد و لە چەند ڕۆژنامە و ماڵپەڕێکیش وتارەکە بڵاو بووەوە.

ئەو گەنجەی کەمن بیرەوەری و شیعر و نووسینەکانی بەردەوام دەخوێنمەوە.
لە کۆتاییدا هەی گووگری بە توانای کورد، پێت دەڵێم من تاوانم چییە کە تۆ جارێ نازانی بیرەوەری یانی چی !
“ئەوەی بیرەوەری دەنووسێتەوە، چیڕۆکی ژیانی خۆی دەگێڕێتەوە، بەڵام لە ڕێگەی ژیانی خۆیەوە ڕووداوە جۆراوجۆرەکانی سەردەمی خۆیشی باس دەکات. بە پێی کار و پێگەی ئەو کەسە، کەشی بیرەوەرییەکە دەگۆڕێ بۆ کەشێکی ئەدەبی، یان سیاسی و یاخود کۆمەڵایەتی. خاڵێکی دیکە کە گرنگی پێدراوە لە نووسینی بیرەوەریدا، ئاشکراکردنی کردەی سێکسی و چیرۆکی عەشق و ناوهێنانی بکوژ و ناپاکە. زۆرجار ئەمە لەڕووی سایکۆلوژییەوە جۆرێکە لە خۆخواردنەوە. کەسایەتی نووسەری بیرەوەری شتێک لە دڵیدایه و ساڵانێکی زۆر خۆی دەخواتەوە تا لە دوانووسینیدا دەری دەبڕێ. ئەمە، هەندێکجار بۆ تۆڵەسەندنەوە و هەندێکجاریش بۆ نیشاندانی واقیعە. هەندێک جاریش بۆ خۆ پاککردنەوەیە لە ڕووداوە نەشیاوەکان.”٭
بە تایبەتی ئەو بیرەوەرییانەی مۆرکێکی سیاسییان بەسەردا زاڵە و باسی شۆڕش و شاخ و شەڕی نێوخۆیی دەکەن و زۆر چێرۆکی کوشتن و ناپاکی و ستەم و شتی تێدایه.

بۆیه چیتر واز لە ڕوانگە پۆپۆلستانەت بێنە و نەکەیت جارێکیتر بوێری وا بکەیت و بێیت و هێمای چەوت بەسەر نووسەران و شاعیران و نووسین و شیعرەکانیان دابهێنیت، بێ ئەوەی چارەگی بەرهەمی ئەو نووسەر و شاعیرانەت خوێندبێتەوە
ڕەخنەبگرە، ڕەخنە، نەک گوو، بێگوومان ڕەخنە پیرۆزە و ژیان بێ ڕەخنە یەک پارچە مەنگ و گوواوی دەبێت.

-دەفتەری بیرەوەریەکانم-
“بەهار حاجی ئاکۆ”

٩ی گوڵانی ١٩٧٣، دێی: ماڵی خێڵان-ڕێگای کانی ژن کوژان.

٭پارچە نووسینێکی خاتوو:(سازان ئەبوبەکر)ـە و لە پەیجی ڕوانگە و ڕەخنەم وەرگرت.
٭ئامانج شارباژێڕی/ ئه‌وه‌ی شیعر خواستویه‌تی لێره‌ جێی بۆته‌وه‌: 6ی ئەیلولی2022، ڕۆژنامەی”ڕێگای کوردستان.
٭موکڕەم تاڵەبانی، ئیرەیی نێوان نووسەران.
٭ مەحمود نەجمەدین، گۆڤاری (ڕۆڤار)، ژمارە85، ل ٥٤.

تاقیکردنەوەی قوتابخانە و زانکۆکان یەکێکە لەو ڕێگایانەی کە فێرخواز لە قۆناغێک دەچێته قۆناغی داهاتوو تری یان بڵێین ئەنجامی ماندووبوونەکەی وەردەگرێتەوە .

خۆی هەر ووڵاتێک جۆرە تاقیکردنەوەیە و شێوازێکی هەیە هەروەها شێوەیەک بەکاردەهێنێت بۆ ڕێگری کردن لە قۆپیەکردن و گزی کردن، هەیە کاتژمێرێک پێش تاقیکردنەوە دەیانباتە هۆڵەکانی تاقی کردنەوە هەشە بە شێوازی تر ، بەلام من لەگەڵ ئەو شێوازانە نیم، بەڵکو دوو تاقی کردنەوە بکرێت یەکێکیان لەسەر کاغەز ئەوەی تریان ڕووبەڕوو یانی ڕووبەڕوو و لەبەردەمی مامۆستاکە بە پرسیار و وەڵام توانای بۆ ئەنجامەکە هەلسەنگێنرێت، پاشان کە ئەو دوو تاقی کردنەوەیە کرا ،
هەردوو تاقی کردنەوەی کاغەز و ڕووبەڕوو کۆ بکرێتەوە دابەشی دوو بکرێت ئەنجامی دابەش کردنەکەش نمرەی تاقی کردنەوەکەی بێت، هەرچەندیشە تاقی کردنەوەی کاغەزی ئەگەر سەد پرسیار بێتەوە کەسێک هەشتای هێنا مانای وانییە هەمووی خوێندۆتەوە هەمووی دەزانێت بەڵکو وەکو ئەوە وایە کە بڵێی لەو تاقی کردنەوەیە ئەوەندە دەزانێ نەک هەموو کتێبەکە بزانێت بە پێچەوانەشەوە و بەهەمان شێوە بۆ نمرە خراپیەکەش، کاتێکیش تۆ دوو تاقی کردنەوەی پێدەکەی هەم لەسەر کاغەز هەمیش ڕووبەڕوو ئەوا ئەگەر خۆی ماندوو کردبێت لە تاقی کردنەوەکان دەردەکەوێت ، ئەگەر نەیخوێندبێت و قۆپیەی کردبێت بەهەمان شێوە جیاوازی لەو دوو تاقی کردنەوەیە دەزانرێت و قۆپیەی دەردەکەوێت چونکە لەو دوو تاقی کردنەوەیە ناهاوسەنگی زۆری تێدا دەبێت.

20 10 2022

-١-
دوای بەرپابوونی شۆڕشی ئازادیی گەلی کورد و گەلان لە رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا، لەناوەخۆ و دەرەوەدا، تەنانەت لەئاستی کوردستان، خۆرهەڵاتی ناوین و جیهانیشدا، هەڵوێست و کاردانەوە، گفتوگۆ و رەخنەی زۆری لەگەڵ خۆیدا هێناوە، چ بە لایەنگیری و پشتیوانی لە شۆڕشەکە و چ بە دژایەتیکردن و رەشکردنی ئەم شۆڕشە. لەهەردوو باردا ئەمە سەرچاوەی خۆی لە راستینەی ئەم شۆڕشەدا وەردەگرێت، کە شۆڕشێکی نوێیە و بە درووشم و پارادایم(جیهانبینی)ێکی نوێ و بە بەرنامە و ئامانجێکی نوێوە سەریهەڵداوە. بۆیە دەبێت ئەم هەڵوێست و کاردانەوە دژ بەیەکانە لەسەرەتای ئەم شۆڕشەوە بە ئاسایی و “دیالیکتیکی شۆڕش” ببینرێت. چونکە گفتوگۆ سەبارەت بە راستینەی ئەم شۆڕشە بەشێکە لە خودی ئەرکی شۆڕشگێڕییانەی شۆڕشەکە خۆی. ئەگەر شۆڕشێک پانتاییەک بۆ هەڵوێست و کاردانەوەی دژبەیەک، گفتوگۆ و رەخنەی هەمەلایەنە پێشنەخات، ئەوا دیارە خودی شۆڕشەکە نە نوێیە و نە خاوەن کاریگەرییشە و نە شۆڕشیشە.
لەم ماوەیەدا؛ لەدەرەوەی خودی شۆڕشگێڕان و رەوتە شۆڕشگێڕییەکەدا، هەڵوێست و کاردانەوە و گفتوگۆ و رەخنەگەلێک سەبارەت بە خودی درووشمە بنچینەییەکەی شۆڕشەکە “ژن، ژیان، ئازادی” لەئارا دایە. هەم سەبارەت بە سەرچاوەی ئەم درووشمە و هەمیش ناواخن و ناوەڕۆکی درووشمەکە بۆتە رۆژەڤی سەرەکییان. هەندێک دژ بەو درووشمەن و خوازیارن بێناوەڕۆکی بکەن یان بیگۆڕن یاخود چەواشەی بکەن، هەندێکیش پەسندی دەکەن و بە درووشمی هەرەگونجاوی شۆڕشگێڕیی دەبینن. هەندێکی تریش بەهی خۆیانی دەزانن – وەک لەم ماوەیەدا خالید عەزیزی لە لێدوانێکدا رایگەیاند کە ئەم درووشمە هی حزبەکەیانە- و بێ ئەوەی پێشتر ئەم درووشمەیان گووتبێتەوە و بەرزکردبێتەوە، تەنانەت یەک دێڕیشیان لەسەر ئەم درووشمە نووسیبێت یان گووتبێت، یاخود بە کرداریی کاریان بۆ کردبێت. بێگومان، ئەمە لەکاتێکدا بەڕێوەدەچێت کە سەرچاوەی ئیلهام وەرگرتن و داڕێژەری ئەم درووشمە دیارە و لە ساڵانێکی زۆردا کاری بۆ کراوە تا فۆرمیلی کۆتایی خۆی لە سێ دەستەواژەی “ژن، ژیان، ئازادی”دا وەرگرتووە و بۆتە پارادایم و بەرنامە و ئامانجی رەوتێکی شۆڕشگێڕیی کوردستانی و جیهانی. هەروەها بەر لەوەی لە رۆژهەڵات و ئێراندا ببێتە درووشم و پارادایم و بەرنامە و ئامانجی شۆڕش، پێشتر لە نێو ئەدەبیاتی فیکری رێبەر عەبدوڵڵا ئۆجەلان و تەڤگەری ئازادی پەکەکەدا بووە بە درووشم و پارادایم و بەرنامە و ئامانجی تێکۆشان. زۆر بە ڕوونیش وەک درووشمێک لە باکوور و رۆژئاوای کوردستاندا، زیاتر لە سی ساڵە لە ئەدەبیاتی ئەم تەڤگەرە و لە بۆنە و چالاکییەکانی گەلدا بەرزکراوەتەوە و کاری لەسەر کراوە. بۆیە سەرچاوەکەی و مێژووی سەرهەڵدانی ئەم درووشمە زۆر روونە. بەڵام ئەوەی روون نییە و دەبێت رەخنە و گفتوگۆی لەبارەیەوە بکرێت، ئەوەیە کە؛ هەڵوێست و کاردانەوە و گفتوگۆ و رەخنەکانی دژ بەم درووشمە، بۆچی و چۆن و لەکوێوە سەرچاوە دەگرن؟ بۆچی دەخوازرێت نکۆڵی لە سەرچاوەی لەدایکبوونی درووشمەکە بکرێت؟ کێن ئەوانەی ئەم نکۆڵیکارییە دەکەن؟ بە چ مەبەستێک دەیکەن؟
لەم وتارەدا؛ هەوڵدەدەین سەبارەت بەم پرسیارانە و خودی شۆڕشەکە بۆچوون و شرۆڤەکارییەک بکەین.

-٢-
هەر شۆڕشێک کە لەبەرامبەر بە هەر سیستەم و رژێمێک بەرپا دەبێت، لەگەڵ خۆیدا دژەشۆڕشی خۆیشی دەردەخات. رەنگبێ زۆر جار دژەشۆڕش وەک رەوتێک یان چەند رەوتێک خۆی نمایش بکات. ئەمە دیالیکتیکی شۆڕشە. هەر شۆڕشێک پارادیمێکی خۆی هەیە و بەو پارادایمە بەرنامەی کاری شۆڕشگێڕیی خۆی دادەڕێژێت و بەرەو ئامانجەکانی دەڕوات. رەوتەکانی دژەشۆڕشیش رێک بەپێچەوانەی رەوتی شۆڕشگێڕییەوە خاوەن پارادایمێک و بەرنامە و ئامانجگەلێکی جیاوازی خۆیانن دژ بەو شۆڕشە. زۆر جار ئەو سیستەمەی شۆڕشی لەبەرامبەردا بەرپاکراوە، رەوتەکانی دژەشۆڕش بەشێوەیەک لە شێوەکان دەچنەوە سەنگەری ئەو سیستەمە شۆڕش لەسەرکراوەدا و لە بەرژەوەندییەکانی ئەو سیستەمەدا سەنگەر لە رەوتە شۆڕشگێڕییەکە دەگرن. ئەمەش بەچەند قۆناخێکی بەناویەکداچوودا ئەنجام دەدرێت؛ سەرەتا، کە بەرپابوونی شۆڕشەکە لە قۆناخی سەرەتایی دایە، رەوتە دژەشۆڕشییەکان خۆیان وەک نوێنەری رەوتە شۆڕشگێڕییەکە نیشان دەدەن و بۆ نمایشکردنی ئەمەش یەکسەر دەست بۆ ئامرازە قەباکانی توندوتیژییەکان و زەبروزەنگ دەبەن، ئەمە لەکاتێکدا شۆڕشی بەرپابوو، زەبروزەنگ و توندوتیژیی نەخستۆتە بەرنامەی کاری خۆیەوە و لەپارادایمەکەیشدا شوێنی پێنەداوە. بەڵام رەوتە دژەشۆڕشییەکان لەپێناو زوو گرتنەدەستی دەسەڵات و باڵادەستبوون بەسەر رەوتە شۆڕشگێڕییەکەدا، پەنا وەبەر ئاسانترین و بەردەستترین ئامراز دەبەن، کە زەبروزەنگ و توندوتیژییە، بەم شێوەیە دەیانەوێت سواری شەپۆڵە شۆڕشگێڕییەکەی گەل و کۆمەڵگەکان ببن و پێشەنگایەتی رەوتە شۆڕشگێڕییەکە بخەنە ژێر رکێفی خۆیانەوە و خۆیان بەخاوەنی شۆڕشەکە و درووشم و پارادایم و بەرنامەی شۆڕشەکە دەبینن.
بەڵام کاتێک ئەمەیان بۆ نەچووە سەر، هەوڵدەدەن، لە رێگای جۆرێک لە “شەڕی تایبەت”ەوە پڕوپاگەندە دژ بە رەوتە شۆڕشگێڕییەکە بکەن، هەوڵدەدەن درووشمەکانی شۆڕشەکە بگۆڕن، یان چەواشەی بکەن و بیشێوێنن، سوکایەتی و تەشهیر بە پێشەنگەکان و هێزەکانی نێو رەوتە شۆڕشگێڕییەکە بکەن. دواجار کە ئەمەیشیان بۆ نەچووەسەر، ئەوا بە ئاشکرایی سەنگەر لە شۆڕشە بەرپابووەکە دەگرن و لەهەوڵی شکستپێهێنانی شۆڕشەکەدا، یان بەلاڕێدابردنیدا دەبن.
ئەوەی جێی تێڕامانە؛ کاتێک کە شۆڕشەکە بەرەو سەرکەوتن دەڕوات و سیستەمە باڵادەستەکەی رووخاندووە، بەڵام هێشتا سیستەمی خۆیشی ئاوانەکردووە، واتا لە دۆخی بێ سیستەمیدا کە دۆخێکی گێژاودارە، ئەو رەوتە دژەشۆڕشیانە هەوڵدەدەن شۆڕشەکە بدزن و دەستەکەوتەکانی قۆرخ بکەن. واتا لەهەوڵی زەوتکردنی بەرهەمەکانی شۆڕشدا دەبن. یەکەم هەنگاویشیان دژ بە هەموو پێشەنگان و هێزە شۆڕشگێڕییەکان رادەوەستن و هەوڵدەدەن، بێکاریگەریان بکەن، بیانکڕن، بیانکوژن، دەربەدەر و وڵاتبەدەریان بکەن و بە دووژمنی شۆڕشە بەرپابووەکە ناوزەدیان بکەن.
ئەمەی لەسەرەوە باسم کرد، لە زۆربەی شۆڕشە مەزنەکانی مێژووی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا روویداوە، جا لەم ململانێیەدا؛ یان رەوتە شۆڕشگێرییەکان سەردەکەون، یاخود رەوتە دژە شۆڕشییەکان، سەردەکەون. لە شۆڕشە ئایینییەکاندا، لە شۆڕشە چینایەتی و رزگاریخوازییەکاندا، لە شۆڕشە کۆمەڵایەتییەکاندا، گەلێک نموونەمان لەم رووەوە هەیە، بەمەش یان شۆڕشەکان ئەنجامی ئەرێنی زۆر مەزن بەدەستدەهێنن و دونیایەکی نوێ و باشتر، سیستەمێکی نوێ بونیاد دەنێن، یاخود رەوتە دژە شۆڕشییەکان مەرگەسات و کارەساتی زۆر خوێناوی و جەرگبڕ بەسەر شۆڕشگێڕان و گەل و کۆمەڵگە راپەڕیوەکەدا دێنن. رەنگبێ لە نموونەی ئەمەدا؛ لە زۆربەی شۆڕشە ئایینییەکاندا ببینین. هەروەها لە شۆڕشی فەڕەنسای ساڵانی 1789-1799 ، لە شۆڕشی ئۆکتۆبەری رووسیای ١٩١٧دا و لە سەرجەم شۆڕشە سۆسیالیستییە چینایەتییەکان و رزگاریخوازەکانی گەلاندا، ببینین. بەرچاوترین نموونەش لە خۆرهەڵاتی ناویندا؛ شۆڕشی گەلانی ئێرانی ساڵی ١٩٧٩ بوو، کە لەلایەن رەوتی کۆنسەرڤاتیڤی مەزهەبگەرای شیعەگەرای نەتەوەپەرستەوە خۆی بەسەر رەوتە شۆڕشگێڕییەکانی گەلانی ئێراندا زاڵ کرد و شۆڕشەکەی دزی و زەوتی کرد و هەموو رەوتە شۆڕشگێڕییەکانی ئەوکاتەی لەناوبرد و وڵاتبەدەر و پەرشوبڵاوەی پێکردن و کۆمارێکی ستەمکاری تیۆکراتی توندوتیژکاری دامەزراند. هەروەها دەکرێ نموونەی تریش بێنینەوە، راپەڕینی گەلانی باکوور و خۆرهەڵاتی ناوین لە ساڵانی ٢٠١٠-٢٠١٢ی ئەو وڵاتانە ببینین کە بەناوی “بەهاری عەرەبی”یەوە بوو و هەر زوو بەرهەمی ئەو راپەڕینانەیان لە گەلان دزی و هەمان سیستەم بە دەموچاوی جیاوازترەوە هاتنەوە سەر دەسەڵات…

-٣-
ئێستا کە شۆڕشێکی ئازادی تری گەلانی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا، بەپێشەنگایەتی ژنان و گەنجان، بەرپا بووە، بە پارادایم و بەرنامەیەکی پووختی شۆڕشگێڕیی و بە ئامانجی گۆڕینی ریشەییانەی ئەقڵییەت و سیستەمی سیاسی و کۆمەڵایەتی کولتووری و رەهەندەکانی تری ژیانی ئەو گەلانە، لەسەرپێیە و رۆژ بە رۆژ و هەنگاو بە هەنگاو فراوانتر و قووڵتر دەبێتەوە و تەنگی بە سیستەمە دەسەڵاتدارەکەی ئێران هەڵچنیوە، رێک لە دۆخێکی وەهادا؛ رەوتەکانی دژە شۆڕشیش، چ لەناو ئێران و رۆژهەڵاتی کوردستاندا، چ لەدەرەوەیدا، خەریکن بەو هەنگاوانەی باسمان لێیانەوە کرد، هەوڵدەدەن، خۆ بەخاوەنی ئەو شۆڕشە بزانن، لەهەمانکاتدا هەوڵدەدەن ئاراستە راستەقینەکەی شۆڕشەکە بگۆڕن و بەلاڕێیدا ببەن، دەستیان بە تەشهیرکردن و ناوزڕاندنی پێشەنگان و هێزە شۆڕشگێڕییەکانی کردووە. لەهەمووی سەرنجڕاکێشتر؛ هەوڵدەدەن درووشمی بنچینەیی شۆڕشەکە کە “ژن، ژیان، ئازادی”یە، بێواتای بکەن و لەناوەڕۆکی خۆی بەتاڵبکەنەوە، بیگۆڕن و درووشمگەلێکی دیکەی بخەنە شوێنی، یان چەواشەی بکەن و واتای دیکەی لێباربکەن. هەروەها هەوڵدەدەن لەسەر بنەمای دەمارگیری ئایینی، ئایینزایی، نەتەوەپەرستی، شۆڕشەکە پارچە بکەن و وای نیشان بدەن کە ئەم شۆڕشە تەنیا هی یەک گەلە، دژ بە گەلانی تر..!!
بێگومان؛ ئەم درووشمە “ژن، ژیان، ئازادی” درووشمێکی رووت و رووکەشی و بێ ناوەڕۆک و بێ بنەما و بێ سەرچاوە نییە، بەڵکو لە بنچینەدا درووشمێکی فەلسەفی، فیکری، کولتووری، کۆمەڵایەتی، ئیکۆلۆژیی و سیاسییە. لە ناواخنی فەلسەفەی پارادایمێکدا لەدایکبووە، گوزارشتێکی پووخت و جەوهەریانەی ئەو پارادایمەیە کە لێیەوە دەرهاتووە. ئەم درووشمە دژەتێز(ئانتی تێز)ی سەرجەم ئەو درووشمانەیە کە پێشتر لە شۆڕشەکانی پێشخۆی هاتوون و بەرزکراونەتەوە.
با سەرەتا بزانین پارادایمی ئەم شۆڕشە چییە و چ بەرنامەیەکی هەیە و بە چ ئامانجێک بەرپا بووە:
لە درووشمە بنچینەییەکەیەوە “ژن، ژیان، ئازادی” تێدەگەین کە ئەم شۆڕشە بەرپابووەی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران، بە پارادایمێکی نوێوە دەستی بۆ دێرینیترین، قورستترین و بنچینەییترین کێشە بردووە کە کێشەی ماف و ئازادیی ژنە و سەرچاوەی بنەڕەتی کۆی کێشەکانی تری مرۆڤایەتییە. ژن لەم درووشمەدا، ئۆبژەیەک نییە، بەڵکو سۆبژەیە، هەم لەدۆخی ئۆبژەییکراویدا رزگارکراوە، کارەکتەرێکی کارا و چالاکە و کاڵا و ئامڕازێک نییە، هەمیش وەک سۆبژەیەک گەوهەری شۆڕشەکەی پێکهێناوە، کە ئەگەر “ژن” وەک سۆبژەیەک نەبێت، واتا بە ناسنامە، ئیرادە، کەسێتی، سەرچاوەی ئافراندن و داهێنان و بوونی کۆمەڵگە نەبێت، ئەوا نە “ژیان” واتای هەیە و نە “ئازادی”یش. بۆیە ژن لەم درووشمەدا هەم سۆبژەی بنچینەیی پارادایمەکەیە و هەمیش پێشەنگی بەجێهێنانی ئەو پارادایمەی شۆڕشە، کە لەگەڵ خۆیدا بەرنامە و ئامانجەکانی ئەو پارادایمە شۆڕشگێڕییەش دادەڕێژرێت.
کێشەی ماف و ئازادیی ژن کێشەی بنچینەیی و هەرەدێرینی خودی کۆمەڵگەیە، بۆیە تا ژن ئازاد نەبێت و بە مافەکانی نەگات، کۆمەڵگەش بە ماف و ئازادییەکانی ناگات. بەهۆی دەرکەوتن و باڵادەستبوونی ئەقڵییەتی پیاوسالارییەوە، کە لەگەڵ خۆیدا سیستەمی پلەداریی، بەدوایشیدا سیستەمی دەسەڵاتخوازیی و دەوڵەتگەرایی لێیەوە پەیدا بووە، زیاتر لە پێنج تا حەوت هەزار ساڵە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی خستۆتە ناو کێشە و قەیران و گێژاوەوە. بۆیە تا کێشەی ماف و ئازادییەکانی ژن چارەسەر نەبێت، هیچ کێشە و قەیران و گێژاوێکی کۆمەڵگەش چارەسەر نابن، واتا کێشەکانی تری ژیان و ئازادییش چارەسەر نابن. بۆیە ژن لەم شۆڕشەدا خودی پێشەنگ و کارەکتەرە شۆڕشگێڕییەکە و رەوتە شۆڕشگێڕییەکەیە.
لەبەرئەوەی پەیوەندییەکی دیالیکتیکی ناوخۆیی لەنێوان هەر سێ پێکهاتەکەی درووشمی شۆڕشەکە “ژن، ژیان، ئازادی”دا هەیە، بەبێ یەکتر واتادار نابن و تەواوکاریی یەکترن. بۆیە لەمیانەی ئەو پەیوەندییە دیالیکتیکییە ناوخۆییەوە تێدەگەین کە؛ ژیان و ئازادی بەهەموو رەهەندەکانیانەوە، پابەندە بە خودی ماف و ئازادییەکانی ژنەوە. بەبێ هەبوونی ماف، ناسنامە، ئیرادە و ئازادییەکانی ژنان، هیچ واتایەک بۆ چەمکەکانی ژیان و ئازادییش نامێنێتەوە. بەبێ ئازادیی ژن هیچ کێشەیەکی چینایەتی، نەتەوایەتی، ئیکۆلۆژیی و کێشەکانی تری کۆمەڵگە چارەسەر نابن. دەوڵەت و هێزەکانی مۆدێرنیتەی سەرمایەداریی و دەوڵەت-نەتەوە و دەوڵەت-ئایینگەرا و مەزەهەبگەراکانی خۆرهەڵاتی ناوین لەبەر ئەوەی خاوەنی ئەقڵییەت و پارادایمی پیاوسالاریین و دەسەڵاتخوازی پاوانکار و دەوڵەتگەرای ستەمکارن، لەمیانەی بێناسنامەکردن و بێمافکردن و بێئیرادەکردنی ژنەوە، هەم ژیانیان بێ واتاکردووە و کردوویانەتە دۆزەخێکی سەر رووی زەمین بۆ مرۆڤەکان و کۆمەڵگەکان، هەمیش ئازادییان لەناواخن و جەوهەری خۆی دەرخستووە و بێ ناوەڕۆکیان کردووە. بەمەش توانیویانە بەسەر کۆمەڵگە و گەلاندا زاڵ و باڵادەست بن. کەواتە هەر شۆڕشێک کە دژ بەو سیستەمانە و پارادایمە دژەژن و دژەژیان و دژە ئازادییە بەرپاببێت، ناچارە و دەبێت بە دژەپارادایمێکی ئەو سیستەمانەوە شۆڕش بەرپا بکات، لێرەوە، تێدەگەین کە درووشمی “ژن، ژیان، ئازادی” گەوهەر و ناوەڕۆکی گوزارشتبوونی ئەو پارادایمەیە کە دژە سیستەمی باڵادەستە لە کوردستان و خۆرهەڵاتی ناوین و جیهانیشدا. ئەم پارادایمەش پارادایمی مۆدێرنیتەی دیموکراتییە، کە لەسەر بنەمای ئازادی ژن، کۆمەڵگەیەکی دیموکراتی ئیکۆلۆژی و ئابووریی هەرەوەزکاریی، خۆی بونیادناوە. بۆیە دەبینین کە ئەم درووشمە وەک تۆپەڵێکی ئاگرین، بە کوردستان و ناوچەکە و جیهاندا تا دێت فراوانتر و گەورەتر دەبێت و هەڵگرانی ئەم درووشمە بە پارادایمێکی نوێوە تێکۆشانی ئازادی بەڕێوە دەبەن. چونکە مۆدێرنیتەی دیموکراتی هەم دژ بە سیستەمی مۆدێرنیتەی سەرمایەدارییە، هەمیش دژ بە دەوڵەت-نەتەوە، دەوڵەت-ئایینگەرا و دەوڵەت-ئایینزاگەراکانە. بۆیە درووشمی “ژن، ژیان، ئازادی” درووشمێکی دژەتێزی مۆدێرنیتەی سەرمایەداریی و دەوڵەت-نەتەوە و ئایینگەرا و ئایینزاگەراکانە.
ئەم درووشمە؛ کە لەلایەکەوە بەرهەمی پەنجا ساڵ تێکۆشانی فەلسەفی، فیکری، کۆمەڵایەتی، کولتووری، سیاسی و گەریلایی و شەڕڤانانی تەڤگەری ئازادیی پەکەکە و رێبەر عەبدوڵڵا ئۆجەلانە- بەتایبەتی بەرهەمی تێکۆشانی خودی ژنانی ئازادیخواز و شۆڕشگێڕە- تا دوا فۆرمیلی خۆی وەرگرتووە، بە چەندین قۆناخی یەکتر تەواوکاردا تێپەڕیوە، دواجار لە فۆرمیلەی “ژن، ژیان، ئازادی”دا گوزارشتی لە خۆی کردووە. لەلایەکی تریشەوە رەگ و ریشەیەکی مێژوویی زۆر قووڵتر لەو پەنجا ساڵەی تێکۆشاندا هەیە و دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای بەکۆمەڵگەبوونی رەوەمرۆڤەکان لەسەردەمی چاخی بەردینی نوێ (نیۆلۆتیک)، بەدوایدا تێکۆشانی بەردەوامی هەزاران ساڵەی ژن و کۆمەڵگە سرووشتییەکان دژ بە ئەقڵییەتی پیاوسالاری-دەسەڵاتگەرا-دەوڵەتگەراکانەوە، بۆ ئەوەی جەوهەری کۆمەڵگەبوونی خۆیان لەدەست نەدەن، کە ئافرێنەرێتی و پیرۆزی ژن، ژیان و ئازادییە، خۆیان پاراستووە و بەرگرییان لە خۆیان کردووە. بەڵام لەم پەنجا ساڵەی دواییدا، بەتایبەتتر لەو سی ساڵەی رابردوودا، ئەم تێکۆشان و بەرگرییکردنە لە ژن و ژیان و ئازادی- بە پێشەنگایەتی خودی ژنان- گەیشتۆتە ئاستی پارادایمێکی ئازادیی ژن و کۆمەڵگە و گەلان، کە ژنی کورد و گەلی کورد تێیدا رۆڵی پێشەنگایەتییان بینیوە. ئەوەی ئەمڕۆ لە رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران روودەدات، گوزارشتێکی قووڵ و بەردەوامیی ئەم تێکۆشانەیە.

-٤-
ئەگەر بەراوردێکی پانۆڕامایی ئەم درووشمە شۆڕشگێڕییە “ژن، ژیان، ئازادی” بکەین لەگەڵ چەند درووشمێکی تری شۆڕشە مەزنەکانی تری مێژوو، ئەوا بەڕوونی دەبینین کە چەندە درووشمێکی هەمەلایەن و گشتگیر و جیهانییانەیە، خۆی بە هیچ ئایینێک، ئایینزایەک، چینێک، گەل و نەتەوەیەکەوە سنووردار نەکردووە، بەڵکو سەرجەم رەهەندە فراوانەکانی ژیانی مرۆڤ و کۆمەڵگەکانی لەخۆوە گرتووە. درووشمی “ژن، ژیان، ئازادی” بە بەراورد لەگەڵ درووشمی “برایەتی، یەکسانی، ئازادی”ی شۆڕشی فەڕەنسا، کە تەنیا سێ رەهەندی وەرگرتووە کە برایەتی و یەکسانی و ئازادی نێوان کۆمەڵگەی فەڕەنسی بوو، کە دواتر کاریگەری بەسەر کۆی مرۆڤایەتیش دادەنێت، بەڵام شوێن و پێگەی ژن لەم درووشمەدا بوونی نییە، رەهەندەکانی تری ژیان کە دادپەروەری و ئاشتی و بەیەکەوەژیانی ناسنامە جیاوازەکان و ئیکۆلۆژیایە پشتگوێخستووە. هەڵبەتە هەر زوو شۆڕشی فەڕەنسا لەلایەن بۆرژواکانەوە، کە خاوەن ئەقڵییەتێکی پیاوسالار و دەسەڵاتگەرا و دەوڵەتگەرا بوون، بەلاڕێدا بردرا و شۆڕشگێڕانی خەڵتانی خوێن کران و ئیمپراتۆرییەتی فەڕەنسی- ناپلیۆنی لێکەوتەوە و ئەمەش داگیرکردنی وڵاتانی تری لە ئەوروپا و ئەفریقیای بەدوادا هات.
هەرچی درووشمی “کرێکارانی جیهان یەکبگرن”ی شۆڕش و جوڵانەوە سۆسیالیستی و کۆمۆنیستییەکانی کۆتایی سەدەی نۆزدە و کۆی سەدەی بیستەمیشە، دەبینین کە تەنیا رەهەندە چینایەتییەکەی ململانێی نێوان چینی دەسەڵاتداری بۆرژوا و کۆی چینە ژێردەست و چەوساوەکانی بە بنەما وەرگرتووە. لەکاتێکدا رەگی چەوسانەوە و ژێردەستەیی چینەکان، سەرەتا بە چەوسانەوە و ژێردەستەکردنی ژن دەستیپێکردووە، وەک رێبەر ئۆجەلان دەڵێت؛ “ژن دێرینترین نەتەوەی کۆلۆنیاڵیکراوە”. هەروەها ئەم درووشمە و درووشمە پەیوەستدارەکانی تری، وەک “نان، کار، ئازادی” زیاتر درووشمگەلێکی دەستەبەرکردنی لایەنی ماددیی و ئابووریین، نەک مەعنەوی و رەهەندەکانی تری ژیان.
بێگومان لەمێژوودا؛ گەلێک درووشمی تری شۆڕشەکان هەن، کە دەکرێ درووشمی “ژن، ژیان، ئازادی” لەگەڵ ئەو درووشمانەدا بەراوردکاریی بکرێن و دەرئەنجامی گرنگی لێیەوە دەربخرێت.

-٥-
لێرەدا گرنگە کە سەبارەت بە سرووشت و راستینەی ئەم شۆڕشە شرۆڤەیەک بکەین، تا بتوانین لە سرووشت و راستینەی درووشمەکەیشی تێبگەین.
شۆڕشی ئازادیی”ژن، ژیان، ئازادی” شۆڕشێکی نوێیە، نوێیە لە درووشمەکەی، پارادایمەکەی، بەرنامە و ئامانجەکەی، هەروەها لە پێشەنگەکانی و لە شێوازی بەکرداریکردنیدا، بەمەش جیای دەکاتەوە لە سەرجەم شۆڕشەکانی تری پێشخۆی لە ئێران و خۆرهەڵاتی ناوین و جیهاندا. ئەم شۆڕشە، بلێسەکەی لە رۆژهەڵاتی کوردستانەوە بووە و سەرجەم ئێرانی گرتۆتەوە. پێش ئەوەی لە رۆژهەڵات کڵپە بسەنێت، پێشتر لە باکوور و رۆژئاوای کوردستانەوە سەریهەڵداوە و تا ئێستاش بەردەوامە. بە واتایەکی تر؛ ئەم شۆڕشە هەم درێژکراوە و هەمیش تەواوکاریی شۆڕشە فراوانەکەی کوردستانە کە لە باکوور و رۆژئاوای کوردستاندا بەرپابووە و فراوان بووە و بەکاریگەریی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی باکوور و رۆژئاوا، رۆژهەڵاتیش شۆڕشی خۆی بەرپا کردووە و کاریگەریی بەسەر هەموو گەلانی ئێراندا کردووە. بەڵام لەهەمانکاتدا ئەم شۆڕشە خاوەن تایبەتمەندێتی خۆشیەتی و راستینە و سرووشتی خۆی هەیە. واتە کۆپیکراو نییە، بەڵکو درێژەپێدەر و تەواوکارە، لەهەمانکاتیشدا خۆی شۆڕشێکە و بەهۆی ئەوەی لە جوگرافیا و کۆمەڵگەگەلێکی جیاوازدا، سەریهەڵداوە، راستینە و سرووشتی خۆیشی هەیە و دەبێت ببینرێت.
ئەم شۆڕشە لەمیانەی درووشمەکەیەوە، هەروەها بەشداربوونی ژنان و سەرجەم گەلان لەم شۆڕشەدا، ئەوەمان پێدەڵێت کە؛ لەسەر هەمان پارادایمی ئازادیی و بەیەکەوەژیانی دیموکراتیانەی شۆڕشی ئازادیی لە باکوور و رۆژئاوی کوردستان و باکوور-رۆژهەڵاتی سوریا بەرپا بووە. بێگومان ئەم پارادایمە ئازادیخوازییە وەک جولانەوەیەکی شۆڕشگێڕییش لە باشووری کوردستاندا لەنێو تێکۆشانی سەخت و دژواردایە. واتا لەرووی زیهنی و رۆحی چالاکوانێتیدا ئیلهام بەخش بووە بۆ شۆڕشی ئازادیی رۆژهەڵات و ئێران. ئەمە بەو واتایە نایەت کە ئەم شۆڕشە راستەوخۆ و بە ئۆرگانی لەلایەن باکوور یان رۆژئاواوە بەڕێوەدەچێت، بەڵکو رەوتە شۆڕشگێڕییەکەی ئەم شۆڕشە خۆی شۆڕشەکەی خۆی بەڕێوە دەبات، ئەوانەی رۆژانە لە گۆڕەپانەکە دان و لەبەرەنگاربوونەوەی سەخت و دژواردان و سات بە سات گیان و ژیان دەبەخشن ئەوانەن کە پێشەنگی راستەقینەی خودی شۆڕشەکەن. بەڵام بەهەمان ئەقڵییەت و پارادایمی شۆڕشگێڕانەوە. بۆیە ئەم شۆڕشە چەندە لەرووی درووشم، ناوەرۆک، پارادایم، بەرنامە و ئامانجەکانی خۆی لە شۆڕشی باکوور-رۆژئاوا دەچێت، بەهەمان شێوەش خۆی تایبەتمەندێتی و راستینەی خۆی هەیە و لەڕووی تێکۆشانی کرداریی و شێوازی چالاکییەکانیەوە تەواو مۆرکی خۆی و تایبەتمەندێتی خۆی هەیە. واتە ئەگەر سەرچاوەی ئەم شۆڕشە لە “باکوور، رۆژئاوا، رۆژهەڵات” لەڕووی زیهنی و پارادایمییەوە یەکیش بن، بەڵام هەر یەکێک لەو رەوتە شۆڕشگێڕییانە بەگوێرەی جوگرافیا و مێژووی وڵاتەکەیان، کۆمەڵگەکانیان، واقیعی سیستەمی دەسەڵاتدار و سیستەمی کۆمەڵایەتی باوی سەر وڵات و کۆمەڵگەکەی خۆیاندا، بوونەتە خاوەن تایبەتمەندێتی و سرووشتی خۆیان. ئەمە راستینەیەکی بەرچاوی شۆڕشەکەی ئێستای رۆژهەڵات و ئێرانە.
لەوانەیە بۆچوونێکی وەهاش هەبێت کە چۆن و کوا کاریگەرییەکانی شۆڕشەکانی باکوور و رۆژئاوا بەسەر ئەم شۆڕشەی رۆژهەڵات و ئێرانەوە هەیە؟ لێرەدا، ئەگەر چەند نموونەیەک لە رووداوە مێژووییەکانەوە لەو بیست و چوار ساڵەی رابردوودا بێنینەوە رەنگبێ باشتر لەو بەریەککەوتن و کاریگەرییەی رۆژهەڵات لەگەڵ باکوور و رۆژئاوا ببینن. لە ١٥ی شوباتی ساڵی ١٩٩٩دا کاتێک کە پیلانگێڕییەکی نێودەوڵەتی دژ بە رێبەر عەبدوڵڵا ئۆجەلان و پەکەکە و گەلی کورد بەڕێوەچوو، دەیانهەزار لە خەڵکی شارەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و تەنانەت لە زانکۆکانی تارانیشەوە، دژ بەو پیلانگێڕییە نێودەوڵەتییە راپەڕین و خۆپیشاندانی زۆر مەزن و شکۆمەندانەیان کرد، هەر بەهۆی ئەم راپەڕین و خۆپیشاندانانەوە دەیان شەهیدیان بەخشی و سەدان و هەزارانیان بریندار بوون و دەستگیر کران، هەر بەمەش نەوەستا لەوکاتەوە تا ئێستا هەزاران کچ و کوڕی رۆژهەڵات بەشداریی ریزەکانی پەکەکە بوون، ئێستاش بوونەتە خاوەن رێکخستنی فراوانی خۆیان (پژاک و کۆدار) لە رۆژهەڵات و ئێراندا. هەروەها لە زیندانە دۆزەخییەکانی ئێران و رۆژهەڵاتدا چەندین شۆڕشگێڕی چالاکوان بەهەمان پارادایم و درووشمەوە بەرخۆدانیان کرد و تا دوا هەناسەیان بچووکترین سازشیان لە باوەڕیی و پارادایمەکەی خۆیان نەکرد.
هەروەها لەکاتی بەرپابوونی شۆڕشی رۆژئاوای کوردستان و بەدوایشیدا هێرشکردنی داعش و تورکیا بۆ سەر کۆبانێ و عەفرین و گرێسپی و سەرێکانی، خەڵکی رۆژهەڵاتی کوردستان و لە تارانیش بەدەیان هەزاریان خۆپیشاندانی زۆر بە شکۆیان بۆ پشتیوانی لە رۆژئاوا و خەڵکەکەی و شۆڕشەکەی کرد. ئەمەو دەیان و سەدان نموونەی تر پێمان دەڵێن کە؛ لە رۆژهەڵاتی کوردستان و تاڕادەیەکیش لە کۆی ئێرانیش، بەتایبەتی لەنێو خوێندکاران، گەنجان و ژناندا کاریگەرییەکی بەرچاوی شۆڕشی ئازادی کوردستان لە باکوور-رۆژئاوا هەیە و بە ئیلهام وەرگرتن لەم شۆڕشە ئەوانیش شۆڕشی خۆیان بەرپاکردووە و بەهەمان درووشم و پارادایمەوە لە شۆڕش دان. بێگومان کاریگەرییەکانی کەناڵە تیڤییە ئازادیخوازەکان، میدیای دیژیتاڵ رۆڵێکی گرنگیان لەم هۆشیاربوونەوەیەی گەلی کورد و گەلانی ئێران و تێگەیشتن و کاریگەربوون بەو پارادایم و شۆڕشەی ئازادی لە باکوور-رۆژئاوا هەیە.
یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی راستینە و سرووشتی ئەم شۆڕشە ئەوەیە کە تەنیا شۆڕشێکی سیاسی رووت نییە و تەنیا بەرامبەر خودی دەسەڵاتە ستەمکارەکەی ئێرانیش نییە، بەڵکو ئەم شۆڕشە، هەرچەندە هێشتا هەموو تایبەتمەندێتی و سرووشتەکەی بەتەواوی دەرنەکەوتووە، بەڵام لە درووشمە بنچینەییەکە و درووشمەکانی تریدا دەردەکەوێت کە ئەم شۆڕشە لەبنەمادا:
１. شۆڕشێکی زیهنی-فیکرییە، رێنیسانس و رۆشنگەرییەکی نوێیە دژ بەو زیهنییەتە باڵادەستەی لە ئێران و رۆژهەڵاتی کوردستاندا باڵادەستە و دژەژن و دژەژیان و دژەئازادییە. واتا دژ بە سیستەمی دەوڵەت-نەتەوە، دەوڵەت-ئایینگەرا-مەزهەبگەرایە.
２. شۆڕشێکی کولتوورییە، دژ بەو کولتوورە باڵادەستەیە کەوا هەزاران ساڵە بەسەر مرۆڤ و کۆمەڵگەکانی رۆژهەڵات و ئێران و خۆرهەڵاتی ناویندا داسەپێنراوە، ئەو کولتوورە باڵادەستە کولتوورێکی دژەژن، دژە ژیان، دژە ئازادییە.
３. شۆڕشێکی کۆمەڵایەتییە، دژ بەو دۆخە کۆمەڵایەتییەی کەوا تاک و کۆمەڵگەکانی رۆژهەڵات و ئێرانی تێدا چەپێندراوە و سەرکوتکراوە، کە تێیدا زەمینەی ئازادی، یەکسانی، کار، دادپەروەری، ژیانێکی بەشکۆی دادپەروەر و یەکسان و ئازاد، بەیەکەوەژیانی دیموکراتیانە و ئاشتەوایانەی تا دواڕادە نەهێشتووە.
４. شۆڕشێکی ئیکۆلۆژییە، کە دژ بەو دۆخە داسەپێنراوەیە کە ژینگەی سرووشتی و کۆمەڵایەتی وێران کردووە و زەمینەی ژیانی نەهێشتووە.
５. شۆڕشێکی سیاسییە، دژ بەو سیستەمە سیاسییەی کەوا زیاتر لە چل ساڵە، لەمیانەی دزین و زەوتکردنی شۆڕشی ئازادی گەلانی ئێران لە ساڵی ١٩٧٩دا بەرپاببوو، هاتۆتە سەر دەسەڵات و بە ئاگر و ئاسن سەرکوتی ژنان و گەلی کورد و گەلانی تری ئێرانی کردووە. دژ بەو گەندەڵییەی دەسەڵاتە ستەمکارەیە کە رۆڵەکانی ئەم گەلانە، لەسەر دەرکەوتنی چەند تاڵە قژێکی ژنان، لەسەر بەرەنگاربوونەوەی ئەم دەسەڵاتە، بەناوی خوا و ویلایەتی فەقیهی خۆکردنە جێگری خواوە، دەکوژرێن، لەسێدارە دەدرێن، دەخرێنە کونجی زیندانەکانەوە. ئەم دەسەڵاتە تیۆکراتە خۆسەپێنە، گەلی کورد و گەلانی تری ئێرانی غەرقی هەژاری، بێکاری، ئاڵوودەبوون بە ماددە هۆشبەرەکان، تەشەنەپێدانی دەمارگیریی ئایینی، ئایینزایی، نەتەوەپەرستی کردووە.
بۆیە ئەم شۆڕشە کە زیاتر لە مانگێکە بەرپابووە، رۆژ بە رۆژ سرووشت و تایبەتمەندێتییەکانی دەردەکەوێتەڕوو، بەر لەهەموو شتێک شۆڕشێکی زیهنی، کولتووری، کۆمەڵایەتی، ئیکۆلۆژیی، ئینجا سیاسییە. هەرچەندە ئێستا زیاتر لایەنە سیاسییەکەی بەرچاوە، ئەمە لەبەر ئەوەیە کە سیستەمی دەسەڵاتداریی ئێران، لەخۆیدا گوزارشت و نوێنەرایەتی لە هەموو ئەو سیستەمە زیهنی، کولتووری، کۆمەڵایەتی، ئیکۆلۆژی و سیاسییە دەکات کە گەلی کورد و گەلانی ئێران لەدژیدا راپەڕیون و شۆڕشیان بەرپا کردووە. ئەمەش راستە و هەڵە نییە، چونکە رووخاندنی ئەم سیستەمە سیاسییە دەسەڵاتدارەی ئێستای ئێران، رێگە لەبەردەم رووخاندنی کۆی سیستەمە زیهنی و کولتووری و کۆمەڵایەتییە باڵادەستەکە دەکاتەوە و قۆناخێکی نوێ و زەمینەیەکی نوێ لەبەردەم ئاواکردن و بونیادنانی سیستەمێکی زیهنی، کولتووری، کۆمەڵایەتی و ئیکۆلۆژی و سیاسی نوێ و ئازاد و دیموکراتیانە دەکاتەوە و دەکرێ لەمیانەی سیستەمێکی کۆنفیدراڵی دیموکراتییدا گەلی کورد و گەلانی تری ئێران، ببنە خاوەن خۆبەڕێوەبەرێتی دیموکراتیانەی خۆیان و لەسەر بنەمای بەیەکەوەژیانی ئازاد و دیموکراتیانەدا لەسەردەمێکی نوێدا شکۆمەندانە بژین.
یەکێک لە تایبەتمەندێتییەکانی ئەم شۆڕشە ئەوەیە کە لەهیچ شۆڕشێکی تری مێژوویی گەلان ناچێت. بەڵام لەسرووشت و تایبەتمەندێتی و ئاستی کاریگەرییەکانیدا لە ناوخۆی ئێران و ناوچەکە و جیهاندا، زۆر لە شۆڕشی پاریسی ١٩٦٨ی خوێندکاران دەچێت. چونکە شۆڕشی پاریسیش ئەوەندەی شۆڕشێکی زیهنی، کولتووری، کۆمەڵایەتی بوو، ئەوەندە سیاسی نەبوو. هەرچەندە دواتر کاریگەریی سیاسیی زۆریشی بەسەر سیستەمی سیاسی ئەوروپا و جیهانیشدا هەبوو. ئەم شۆڕشەش کە تەنیا شۆڕشێکی خوێندکاران نییە، بەڵکو شۆڕشی ژنان و گەنجان و گەلان و خەڵکە هەژار و بێکارەکەیە، لەنزیک مەودا و دوورمەودادا، کاریگەرییەکی چۆنایەتی زۆر بەسەر گەلانی خۆرهەڵاتی ناوین و جیهاندا دەکات. هەر لە ئێستاوە ئاماژە گرنگەکانی ئەم کاریگەرییە دەبینین.
کەواتە ئەم شۆڕشە، شۆڕشێکی دژە دەسەڵاتی، دژە دەوڵەتگەراییە. واتە ئەم شۆڕشە لەوەدا ناوەستێت کە تەنیا سیستەمە سیاسییە دەسەڵاتدارە باڵادەستەکە بگۆڕێت، بەڵکو بەئامانجی گۆڕین و وەرچەرخاندنی کۆی سیستەمی زیهنی، کولتووری و کۆمەڵایەتیی باڵادەستی سەر رۆژهەڵات و ئێران بەرپابووە و بەڕێوە دەچێت.
لەکاتێکدا، کە ژنان و گەنجانی کورد و گەلان پێشەنگایەتی ئەم شۆڕشە دەکەن و بە درووشمی هاوبەش لە مەیدانەکان دان، ئەمە بۆخۆی بەڵگە و سەلمێنەری ئەوەیە کە ئەم شۆڕشە لەبنچینەدا بژاری بەیەکەوەژیانی ئازاد و دیموکراتیانەی گەلانی کردۆتە بژاری خۆی بۆ داهاتوو، تا ئێستا گەلانی راپەڕیو نەک هەر دژ بەیەکتر نین، بەڵکو بەیەکەوەن و خەونی بەیەکەوەژیانی ئازاد و دیموکراتیانەیان هەیە و خۆ بەدوور دەگرن لە هەموو جۆرە دەمارگیرییەکی ئایینی، ئایینزایی، ئەتنیکی و نەتەوەیی. ئەمەش یەکێکە لە خاڵە هەرە درەوشاوە جیاوازەکانی ئەم شۆڕشە.

-٦-
وەکو باسمان کرد؛ لەبەرامبەر ئەم شۆڕشەدا کۆمەڵێک رەوتی دژە شۆڕشەکەش هەر لە ئێستاوە ئاماژەکانی دەبینرێن. وەکو دەبینین؛ هاوکات لەگەڵ دژایەتیکردنی رژێمی ئێران بۆ ئەم شۆڕشە، لەدەرەوەی رژێمیش رەوتگەلێکی دژەشۆڕشیش کاران و لەهەوڵی دژایەتیکردنی ئەم شۆڕشەن، بەو رێگا و رێبازانەی کە لەسەرەوە باسمان کردن. وەکو دەبینین؛ هۆکاری دژایەتیکردنی ئەم شۆڕشە لەلایەن رژێمی ئێرانەوە دیارە کە بۆ مەرگی ئەم رژێمە بەرپابووە، بۆیە بەئاگر و ئاسن، بەهەموو شێوازێکی سەرکوتکردن لەهەوڵی سەرکوتکردنی ئەم شۆڕشە دایە. بەڵام دیارە ناتوانێت لەم سەرکوتکردنەیدا سەربکەوێت. ئیدی رژێمی ئێران، هەروەها ژنان و گەلانیش ناچنەوە دۆخی پێش ئەم شۆڕشە. لەنزیک مەودا، یان ماوەیەکی کەمخایەندا ئەو رژێمە چیتر ناتوانێت بەردەوام بێت و وەکو رابردوو پاوانی دەسەڵات، ژن و ژیان و ئازادیی گەلی کورد و گەلان بکات.
بەڵام لەدەرەوەی رژێم، ئەو رەوتانە کێن و چین کە دژەشۆڕشن و هەر لە ئێستاوە، راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، دەستیان بە دژایەتیکردنی ئەم شۆڕشی ئازادییە کردووە؟. دەکرێ ئەو رەوتانە لەچەند خاڵێکدا پۆلین بکەین:
１. سەرجەم رەوتە ئیسلامییەکان- بە رەوتی سەلەفی و ئیخوانییەوە- بە بیانووی لەچک فڕێدان و لەئایین دەرچوون، پەراوێزخستنی دەسەڵاتی پیاوسالاری بەسەر ژنەوە، دژ بەم شۆڕشی ئازادییەن. ئێستا تەنیا لە قۆناخی دژەپڕوپاگەندە دان دژ بەو شۆڕشە، فەتوا دەدەن و هەڕەشە دەکەن. بەڵام لەوانەیە لە قۆناخەکانی تردا راستەوخۆ بکەونە دژایەتیکردنی ئەم شۆڕشە و بەکردارییش لە جموجۆڵ دابن. ئەمە هەر تەنیا لە رۆژهەڵات و ئێران نا، تەنانەت لە باشووریشدا ئەو رەوتانە دژایەتی و ترسی خۆیان لەم شۆڕشە نەشاردۆتەوە.
２. سەرجەم هێز و لایەنە نەتەوەپەرستەکان و پانئێرانیستەکان و شاپەرستەکان، دژ بەو شۆڕشە لە نێو دژەپڕوپاگەندە و لێدوانی سەیر دان لەسەر درووشمی شۆڕشەکە و هەر لە ئێستاوە لەهەوڵی دزین و زەوتکردنی شۆڕشەکە دان. ئەوانە هەوڵدەدەن لەرێگەی زلدەوڵەتەکانی رۆژئاواوە، پشتیوانی بەدەستبێنن و لەدوای رووخانی رژێمی ئێستادا، ئەوان دەسەڵات بگرنە دەست. ئەمە لەکاتێکدا، ئەو هێز و لایەنانە، لەڕووی ئەقڵییەت و سیاسەتەوە، بەقەد یەک گەرد، جیاوازییان لەگەڵ رژێمی ئێستای ئێراندا نییە.
３. هێز و لایەنە میللیگەرا و نەتەوەپەرستە سەرەتایی و کلاسیکییەکانی کوردیش، هەم لە باشوور و هەمیش لە رۆژهەڵات، هەر لە ئێستاوە لەرێگەی دژایەتیکردنی درووشمە سەرەکییەکەی شۆڕشەکەوە، یان چەواشەکردن و بێواتاکردنی درووشمەکەوە، لەهەوڵی بەلاڕێدابردن و پارچەکردنی شۆڕشەکە دان. لەمەش سەرنجڕاکێشتر؛ دەیانەوێت ئەم شۆڕشە سەرتاپاگیرییەی ئێران تەنیا لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا قەتیس بهێڵنەوە و سنوورداری بکەن. هەوڵدەدەن لەرێگەی بەکارهێنانی چەک و توندوتیژییەوە دەستوەردان لە شۆڕشەکە بکەن. بێ ئەوەی بتوانن کەمترین بەرگری رەوای ئەم گەلە راپەڕیوە بکەن. ئەم هێز و لایەنە کوردیانە، هەوڵدەدەن ئامانجەکانی ئەم شۆڕشە تەنیا لە ئامانجە سیاسییە دەسەڵاتخوازییەکەی خۆیاندا بخنکێنن. ئەمە لەکاتێکدا، ئەم شۆڕشە تەنیا بە ئامانجی سیاسی و زۆر بەتایبەتیش بە ئامانجی دەسەڵاتخوازیی و دەوڵەتگەرایی بەرپا نەبووە. وەکو باسمان کرد شۆڕشێکی زیهنی، کولتووری، کۆمەڵایەتی و ئینجا سیاسیی سەرجەم ژنان و گەلانی ئێرانە. ئەگەرنا ئەوا ژنان و گەلانی تری دەرەوەی کورد بەشداریان تێدا نەدەکرد. بێگومان ئەمە بەو واتایە نایەت هێزە کوردییەکان لەم شۆڕشەدا بەشدار نین، یان خاوەن بەرنامەی تایبەتی هاوبەش و ستراتیژی هاوبەش نەبن بۆ گەلەکەی خۆیان، بەڵام دەبێت بۆ گەلانی تریش و سەرجەم ئێرانیش بەرنامە و ستراتیژیان هەبێت. چونکە نە گەلی کورد بەبێ گەلانی تر بە ماف و ئازادییە نەتەوەییەکانی دەگات، نە گەلانی تریش بەبێ کورد بە ماف و ئازادییەکانیان دەگەن. بۆیە، پێویست دەکات هێز و لایەنە کوردییەکان، بەرچاو روون بن و زەبر لە رۆح و فیکر و پارادایم و بەرنامە و ئامانجە گشتییەکانی ئەم شۆڕشە نەدەن. لەهەمانکاتدا، پێویست دەکات ببنە خاوەن ستراتیژ و بەرنامەیەکی دیموکراتیخوازیی و ئازادیخوازی روون و کۆنکرێتی ئەوتۆ کە لەگەڵ رۆح و فیکری شۆڕشەکەدا تەبا و یەکانگیر بێت. ئەگەرنا، بەم ئەقڵییەت و بۆچوونە سیاسییە بەرتەسکەی خۆیانەوە، بەر لەهەموو شتێک شۆڕشەکە پارچە پارچە دەکەن و دواجار گەلی کورد بەتەنیا لە گۆڕەپانەکەدا دەهێڵنەوە. بەمەش رژێمی ئێران بە ئاسانی دەتوانێت بەسەر گەلانی شۆڕشگێڕ و راپەڕیودا زاڵ ببێت و ئینجا بکەوێتە سەرکوتکردنی گەلی کوردیش.
４. گروپە چەپە دۆگما و کلاسیکییەکانیش هەوڵدەدەن ئەم شۆڕشە لە بۆتەی چینایەتیدا لە قاڵپ بدەن. بەمەش هەوڵ دەدەن، لەبری درووشمی “ژن، ژیان، ئازادی” درووشمگەلێکی وەک “نان، کار، ئازادی، یان حکومەتی بەرابەری” ببێتە درووشمی شۆڕشەکە. ئەمە لەکاتێکدا ژنان، گەنجان و گەلی کورد و گەلانی تری راپەڕیو، خۆیان و بە فیکر و ئیرادە و خواستی خۆیان درووشمی “ژن، ژیان، ئازادی”یان هەڵبژاردووە، نەک لایەنێکی سیاسی دیاریکراو، بە پژاکیشەوە. ئەمە لەکاتێکدا ئەم شۆڕشە زۆر لە شۆڕشێکی چینایەتی فراوانتر و گەورەترە. چونکە ژنان و گەلان، هاوکات لەگەڵ ئەوەی کێشەی نان و کار و ئازادییان هەیە، بەڵام لەم کێشانە قووڵتر کێشەی ماف و ئازادیی و ژیانی ئازاد و بەکەرامەتیان هەیە، بێبەریکراون لە هەموو دەرفەتێکی ژیانی ئازاد، لەسەرووی هەموویانەوە ژنان و گەنجان و گەلانی کورد و بەلوچ و ئازەری و عەرەب و گەلانی تری ئێران. واتە ئەم شۆڕشە تەنیا شۆڕشی چینی کرێکار نییە، بەڵکو هی هەموو چین و گەلە ژێردەستەکان و بەتایبەتیش رەگەزی چەوساوەی ژنە. بۆیە بەرلەهەموویان، ژنان راپەڕین و پێشەنگایەتی ئەم شۆڕشەیان کرد، لەنێو گەلانیشدا گەلی کورد پێشەنگایەتی ئەم شۆڕشەی کردووە، بێگومان چینە هەژار و بێکار و کرێکارەکەش لەنێو شەپۆڵەکانی ئەم شۆڕشەدا جێگە و پێگەیەکی گرنگیان گرتووە، بەڵام هەر ژنانن کە پێشەنگی ئەم شۆڕشەن. بۆیە پێویست دەکات ئەم گروپ و رەوتە چەپ و سۆسیالیست و کۆمۆنیستانە، ئەقڵییەت و بەرنامەی کاری سیاسیی خۆیان لەگەڵ راستینەی ئەم شۆڕشە، لەگەڵ رۆح و فیکری ئەم شۆڕشەدا تەبا و یەکانگیر بکەن، بەمەش دەتوانن رۆڵێکی زۆر کارا و مەزن ببینن لە سەرکەوتنی ئەم شۆڕشەدا.
５. دەوڵەتانی ناوچەکە (بەتایبەتی تورکیا و ئێراق و حکومەتی هەرێمیش) و دەوڵەتانی رۆژئاوا (ئەمریکا و ئەوروپا)ش هەر لە ئێستاوە، بە سەرسوڕمانی و شۆکەوە لە گەورەیی و رادیکاڵبوونی ئەم شۆڕشە دەڕوانن. تورکیا سەرکوتی ئەو خۆپیشاندانانەی کرد کە بۆ پشتیوانی لە شۆڕشەکە کران. هەڵبەتە، بەهۆی ئەوەی دەوڵەتانی رۆژئاوا، کێشە و ناکۆکیان لەگەڵ رژێمی ئێراندا هەیە، بۆیە رووکەشانە پشتیوانی لەم شۆڕشەی گەلان دەکەن، بەڵام لە دوور مەودادا، رەنگبێ هەوڵبدەن، هاوشێوەی دزینی بەرهەمی راپەڕینی بەهاری عەرەبی، بەرهەمی ئەم شۆڕشەش بدزن و رادەستی ئەو هێز و لایەنانەیان بکەن کە بەرژەوەندییەکانیان دەپارێزێت. بۆیە هەر لە ئێستاوە، پێویستە، ئیرادەی ئازاد و سەربەخۆی شۆڕشەکە هەر لەدەست ژنان و گەلی کورد و گەلانی تردا بمێنێتەوە و رادەستی هیچ هێز و لایەن و دەوڵەتێکی نەکات و بەرژەوەندیی خۆیان لەسەرووی هەموو بەرژەوەندییەکانی تری هێز و لایەن و دەوڵەتەکاندا دابنێن.
رەنگبێ رەوتی تریش هەبن، ئێستا یان لە داهاتوودا دژبەرێتی خۆیان بۆ ئەم شۆڕشە بخەنەڕوو. بەڵام ئەوانەی لە سەرەوە باسمان کردن، سەرەکیترین ئەو رەوتانەن کە هەر لە ئێستاوە، راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، دژ بە درووشمەکەن، کە گوزارشت لە رۆح و فیکر و پارادایم و بەرنامە و ئامانجەکانی شۆڕشەکە دەکات.

-٧-
لەکۆتاییدا؛ دەخوازم بڵێم؛ ئەم شۆڕشە لەیەککاتدا لەهەناوی خۆیدا رێنیسانس و رۆشنگەرییەکی مەزنی بۆ کوردستان، ئێران، خۆرهەڵاتی ناوین و جیهان هەڵگرتووە، کە بەهیچ شێوەیەک قۆناخی پێش ئەم شۆڕشە و قۆناخی دوای ئەم شۆڕشە هەرگیز وەک یەک نابن. ئەمە سەرەتای وەرچەرخانێکی زیهنی، کولتووری، کۆمەڵایەتی و سیاسی مەزنە لە کوردستان و ئێران و خۆرهەڵاتی ناوین و جیهاندا. کاریگەرییەکانی ئەم شۆڕشە هەر لە ئێستاوە بەدیار کەوتووە و گەلێک بیرمەند و فەیلەسوف و رۆشنبیر و چالاکوان و هونەرمەند لەئاستی کوردستان و ئێران و ناوچەکە و جیهانیشدا بەم شۆڕشە کاریگەر بوون و دەڵێن؛ “دەبێت لە ئێوەوە، واتا لە ژنانی پێشەنگ و گەلی کورد و گەلانی ئێرانەوە فێر ببین و لێتان تێبگەین”. ئەمە بۆخۆی جیهانیبوونی ئەم درووشمە و خودی شۆڕشەکە دەخاتەڕوو.
ئەم شۆڕشە هەر لە ئێستاوە سەرکەوتووە لەوەی چ درووشمێکی بنچینەیی هەڵبژێرێت بۆخۆی و بە چ پارادایم و بەرنامە و ئامانجێکەوە دەستپێبکات و فراوان ببێت. ئەوەی ماوەتەوە چۆن بتوانێت لەسەر راستەڕێی خۆی بەردەوام ببێت و بە ئامانجە نزیک مەودا و دوور مەوداکانی بگات. بۆیە پشتیوانیکردنی ئەم شۆڕشە تا سەردەکەوێت، ئەرکێکی بنچینەیی ئەخلاقی، مەبدەئی و ئینسانی هەموو ئازادیخوازێکە. بەڕادەی گرنگیی ناسین و تێگەیشتن لە رۆح و فیکری ئەم شۆڕشە، ناسین و تێگەیشتن لە رەوتە دژەشۆڕشەکانی ئەم شۆڕشەش گرنگ و پێویستە. بێگومان هەموو شۆڕشێک بە لە بەرپابوونیدا سەردەکەوێت. واتا چۆن و کەی و کێ و بەچ شێوازێک دەستپێدەکات و بەهەمان شێوە بەردەوام دەبێت و تا بە سەرکەوتن دەگات لەسەر راستەڕێی خۆی دەڕوات. شۆڕشیش وەک مانگەو سەرلەئێوارەکەیەوە دیارە، واتا هەر لە سەرەتاکەیەوە دیارە کە بەرەو کوێ دەچێت و چیدەکات و چۆنی دەکات و کێ دەیکات.

هەندێک یاداشت سەبارەت بە قەیرانی سیاسی ڕێژیمی ئیسلامی

١٣\١٠\٢٠٢٢

١– شێوەی کێشەکە

ئەوەی ئێرانی سێ ساڵی ڕابردوو لە بنەڕەتدا لە ئێرانی پێش ئەوە جیا دەکاتەوە، تێڕوانینی خەڵکە سەبارەت بە هەڵوێستی خۆیان لە پێوەندی لەگەڵ حکوومەتدا. ئەمە ئەوشتەیە کە لە ئێراندا گۆڕاوە. . نەک تەنیا لەسەر ئەو ڕاستییە بوەستن کە نابێت کۆماری ئیسلامی لە کاردا بێت، پێوستە بڕوات،بەڵکو ئەو باوەڕەش کە دەکرێ ڕووخێنرێت، دەبێ بڕووخێنرێت. ڕق و کینەی جەماوەری خەڵک بەرامبەر بە کۆماری ئیسلامی بەقەد خودی ئەم ڕژیمە کۆنە. کۆماری ئیسلامی هەر لە سەرەتاوە حکوومەتی کەمینەیەکی بچووک بووە کە لە بۆشایییەکی سیاسیدا، بە پاڵپشتی وڵاتانی رۆژئاوا و میدیاکان، لەسەر بنەمای سیاسەتێکی ئاشکرای مرۆڤکوژی، و پشت بەستن بە یەکێک لە خوێناوی ترین و توندوتیژ ترین سەرکوتکردنی سیاسی لە مێژووی سەدەی بیستەمدا بەپێوە ماوەتەوە. ئەگەر حکومەتە سەرەڕۆیە بیەوێت لە جیهانی ئەمڕۆدا نموونەیەکی هەبێت، ئەمەیە. لەم بیست ساڵەدا، هەموو ڕۆژێک و هەموو شەوێک، ملیۆنان کەس لەناخی دڵیانەوە نەفرەتیان لە بناغەکانی ئەم حکومەتە و بەرپرس و دامودەزگا و دەسەڵاتەکانی و ناو و سەرکردەکەی و سوپا و یاسا و زیندانەکەیان کردووە . ئه‌م هه‌ستکردنه‌ قووڵه‌ی دوژمنایه‌تی له‌گه‌ڵ حکومه‌تی ئیسلامی له‌ ماوه‌ی ئه‌م دوو ده‌یه‌دا، هەوێنی هاوبەش و به‌شێکی به‌رده‌وام بووه‌ له‌ سایکۆلۆژیای زۆرینه‌ی زۆری خه‌ڵکدا. بەڵام ئەمڕۆ توخمێکی دیکەی دیاریکەر بۆ ئەم ڕۆحە زیاد کراوە و ئەویش هیوا و باوەڕە کە هەمیشە لە زیادبووندایە بە لە ناوچوونی نزیکی ڕژێم. ئەمە بزوێنەری ماتۆڕی بارودۆخی سیاسی ئەمڕۆی ئێرانە. خەڵک کەوتوونەتە ڕێ.

هەموو قەیرانی ڕێژیمی ئیسلامی لێرەوە سەرچاوە دەگرێت. جەمسەرگیری ئەمڕۆی فراکسیۆنەکانی حکوومەتی ئیسلامی و لێکترازان لە نێوان دوو خوردادی و باڵی راستڕەودا ریشەکەی لەمەدایە. لێرەدا چیتر باس لە “قوتابخانە یان پسپۆڕی” و “ئابووری بازاڕ یان ئابووری دەوڵەت” و “شۆڕشی ئیسلامی بەڵێ یان نەخێر” ناکرێت. باسه‌كه‌ له‌باره‌ی مانه‌وه‌ی حكومه‌ته‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م ناڕازییه‌ قووڵه‌ و به‌ئاگابوون و زیادبوونی جووڵه‌ی خه‌ڵكە.

دووی خوردادیەکان دەزانن کە کۆماری ئیسلامیی ئێستا دەبێت بڕوات. ئه‌وان ده‌زانن که‌ سیاسه‌تی باڵی ڕاست خێرا خه‌ڵک ده‌باته‌ سه‌ر ئه‌رکێکی بنه‌ڕه‌تی و توندوتیژ له‌گه‌ڵ ته‌واوی ده‌سه‌ڵاتدا و لەشکستی هه‌موو سیسته‌مه‌که‌یان له‌م شه‌ڕه‌دا دڵنیایه‌. ئەوان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە دەتوانن جۆری دووەمی کۆماری ئیسلامی بنیات بنێن کە بریتییە لە کۆماری ئیسلامیی دەستکاریکراو. توندوتیژی و لە سێدارەدان و سەرکوت و ئەشکەنجە و تیرۆر بۆ کۆمۆنیست و کرێکاران و ڕادیکاڵ و ژنان دەهێڵنەوە، بەڵام مەودای “کەسانی “خۆماڵی”” فراوانتر دەکەن. پێویستە ئۆپۆزیسیۆنی نەتەوەیی-ئیسلامی جارێکی تر یاری بکاتەوە. ئۆپۆزسیۆنێک کە سەردەمانێک گەمارۆی کۆماری ئیسلامیی خومەینی بازرگانیان دابوو و تەنانەت کاتێک ڕەتکرایەوە، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ وازی لە پشتیوانیکردنی ڕژیم نەهێنا. دووی خوردادییه‌كان پێیان وایه‌ به‌م شێوه‌یه‌ و به‌ دروستكردنی هاوپه‌یمانێتییه‌كی نه‌ته‌وه‌یی-ئیسلامی بۆرژوازی خاڵی هاوسه‌نگی ئیسلامی نوێ له‌ ئێراندا دروست بكرێت و بۆ چه‌ند ساڵێكی تر له‌ شوێنی خۆیدا ده‌مێنێته‌وه‌. ئەمە ڕێگای هەڵهاتنە کەئەمانە نیشانی ئەدەن بە هاوڕێ نیگەرانەکانیان لە باڵی ڕاست.
بەڵام باڵی ڕاست ڕازی ناکرێت. ئەمانە وێنەیەکی واقیعی تریان لە دینامیزمی گۆڕانکاری سیاسی لە ئێراندا هەیە. دەزانن حکومەت و ئیسلام زۆر بێ ڕەگ و ڕیشەن بۆ ئەوەی شوێنێکیان هەبێت بۆ پاشەکشەکردن. ئەوان دەزانن کە یاری بە ئاگر دەکەن. ئەوان نیگەرانن، و بارودۆخی ساڵانی ڕابردوو وەک شایەتحاڵێک دەبینن کە “گەشەسەندنی” جیهانی سیاسی “کەسانی ناوخۆیی” دەتوانێت بە خێرایی ببێتە هۆی بەرزبوونەوەی هێزێکی گەورەی خەڵک کە بەدوای ڕووخاندا دەگەڕێن لە بواری سیاسیدا. بە پێچەوانەوە دەیانەوێت مەودای “کەسانی ناوخۆیی” سنووردار بکەن. ئەوان ناچارن بەدواداچوون بۆ دۆزینەوە و ڕەتکردنەوەی سیاسی و نەهێشتنی جەستەیی “خائین” و “دزەپێکەر” لە ڕیزەکانیاندا بکەن. ئەوان دەیانەوێت تا دەتوانن لەگەڵ توندوتیژیدا بمێننەوە. یەکدەنگی و دیسپلین و گوێڕایەڵی پێویستە.

دۆخی هەموو حکومەت و دۆخی هەردوو فراکسیۆنەکە چارەسەر ناکرێت و نائومێدانەیە. لەڕووی بابەتییەوە، بەبێ گوێدانە هەر سیاسەت و هەوڵ و ڕێوشوێنێک لە لایەن هەموو لایەکەوە، کۆماری ئیسلامی و ئیسلامی سیاسی هیچ ڕێگایەکی دەربازبوونیان لەم دۆخە سەختە نییە. بۆچی؟

١- چەقبەستوویی ئابووری:
هیچ جۆرە سەقامگیرییەکی سیاسی ڕێژەیی، چ جای هاوسەنگییەکی کۆمەڵایەتی بەردەوامتر، بەبێ کرانەوەیەکی بنەڕەتی ئابووری لە ئێراندا مومکین نییە. بەڵام ئاسۆیەکی وەها بە ڕەهایی بوونی نییە تا ئەو کاتەی ڕژێمی ئیسلامی لە کاردا بێت. کۆماری ئیسلامی ئێران بۆرژوازی لە چنگی شۆڕشی چەپی دژە پاشایەتی-دژە دەسەڵاتخوازی ساڵی ١٩٧٩ ڕزگار کرد. بەڵام هێنانەکایەی سەرمایەداریی ئێران و گەشەکردنی لە چوارچێوەی جیهانیی سەرمایەداریی ئەمڕۆدا و گۆڕینی بازاڕی ناوخۆیی لە ئێران بۆ بەشێکی دینامیکی و ئۆرگانیکی ئابووریی سەرمایەداریی جیهان، دژایەتیی تایبەتمەندییە جەوهەریەکان و دۆخی مێژوویی-سیاسیی ڕژیمی ئیسلامییە . رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تا ئەو کاتەی ئیسلامی سیاسی لێ بنەبڕ نەکرابێت، تا ئەو کاتەی پرسی عەرەب و ئیسرائیل نەگەیشتبێتە کۆتایییەکی دیاریکراو، تا ئەو کاتەی ئایندەی سیاسی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سەقامگیرییەکەی و پەیوەندییەکانی وڵاتان بێت و خەڵکی ئەم ناوچەیە لەگەڵ دونیای رۆژئاوا نادیارن و جێی متمانە نین، لە روانگەی بۆرژوازی و کۆمپانیا و وڵاتانی رۆژئاوا لە کۆتایی لیستی هەناردەکردنی سەرمایە و گواستنەوەی تەکنەلۆجیا و فراوانکردنی بازرگانی دەرەکی دایە. رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە رووی ئایدۆلۆژیا و سیاسەت و رۆشنبیرییەوە، بێبڕیارترین ناوچەیە لە جیهاندا. سەرمایە، تەنانەت سەرمایەی پیشەسازیش، گەشت ناکات بۆ ئەم ناڕوونییە و لە سەردەمێکدا کە شۆڕشێکی تەکنیکی گەورە لە ئارادایە، ڕەگ و ڕیشەی لەم ناڕوونییە دانادات. ئیسلامی سیاسی و کۆماری ئیسلامی لە خودی ئێراندا بەشێکە لە کێشەی دواکەوتوویی و چەقبەستوویی ئابووری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. نەک هەر ناتوانێت ببێتە فاکتەر و توخمێکی پێشەنگی گەشەی خێرای سەرمایەداری لە ئێراندا، بەڵکو یەکێکە لە بەربەستە یەکەمەکانی. ئەم دژایەتییە تەنیا ڕاستڕەو و ئیسلامییە توندڕەوەکانی ئێران ناگرێتەوە. فراكسیۆنی دووەمی خوردادیش لە هەمان چەقبەستووییدایە. “دیالۆگی شارستانیەتەکان” و “باشکردنی پەیوەندییەکان” لەگەڵ وڵاتانی رۆژئاوا و تەنانەت کردنەوەی باڵیۆزخانەی وڵاتانی رۆژئاوا گۆڕانکارییەکی بەرجەستە لەم وێنە گشتییەدا نادات بەدەستەوە. باسەکە لەسەر چارەسەرکردنی گرژییەکان و باشترکردنی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان لەگەڵ رۆژئاوادا نییە (ئەمەش بەبێ ئەوەی دووی خوردادیەکان لە باڵی راست بدەن لەرەگەوە ، مومکین نییە). کێشەکە لەوەدایە ئەگەر بیانەوێت سەرمایەداری ئێران بە بەشداری و پشتیوانی سەرمایە و وڵاتانی رۆژئاوا پرۆسەیەکی نوێی ئاوەدانکردنەوە و کەڵەکەبوون ئەزموون بکات، ئەوا نۆرەی دەوڵەتی سەرمایەداری و تەواوی بۆرژوازی و نوخبەی سیاسی و فیکری ئێران بەرەو رۆژئاوا دەبێت دەبێ ئەوەندە ئاشکرا و گشتی و سەرنجڕاکێش بێت، بە جۆش و خرۆش و ئایدیۆلۆژیک بێت کە ئێران ببێتە بنکەیەکی جددی و بە ئاشکرا لایەنگری ڕۆژئاوا لە ناوچەکەدا. وڵاتانی وەک میسر و تورکیا، بە هەموو ڕاگەیاندنی دڵسۆزییان بۆ ڕۆژئاوا و ئەمریکا و بە هەموو پەیوەندییە سیاسی و سەربازییە نزیکەکانیان لەگەڵ ڕۆژئاوا، هێشتا لە ڕووی ئابوورییەوە ناوچەیەکی فەرامۆشکراوی جیهانن. گەشەسەندنی سەرمایەداری ئێران پێویستی بە نزیکی و یەکڕیزییەکی نێودەوڵەتی هەیە تەنانەت زۆر لەوە زیاتریش لەم وڵاتانە. دابینکردن و گەرەنتیکردنی ئەم ڕادەیە لە نزیکایەتی، تەنانەت ئەگەر دوو خوردادی خۆیان بیانەوێت، لە دەرەوەی بازنەی دەسەڵات و چارەنووسی مێژوویی ئەم بزووتنەوەیەدایە. شکستی یەکلاکەرەوەی ئیسلامی سیاسی یەکەم مەرجی ئەم پرۆسەیەیە. بەڵام ئەو بزووتنەوەیەی کە شکست بە ئیسلامی سیاسی دەدات، بە پێی پێناسەیەکی تر ناتوانێت ئیسلامی بێت یان بمێنێتەوە. ئەمەش دەمانباتە سەر ڕستەیەکی سادە. تەنانەت ئەگەر وەڵامێکی سەرمایەداریش بۆ ئابووری ئێران هەبێت، هەرچەندە کورتخایەن بێت، ئەم وەڵامە لە ناو حکومەتی ئیسلامییەوە نادرێتەوە. فراکسیۆنەکانی حکومەتی لە ڕوانگەی ئابوورییەوە لە چەقبەستوویی مێژووییدان. بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخی ئابووریی ئێران، بە لەبەرچاوگرتنی داخوازی و چاوەڕوانی ئابووریی گەلی ئێران، بەبێ وەڵامی ئابووری، تەنانەت ئەگەر وەڵامێکی مامناوەندیش بێت، هاوسەنگی سیاسی بۆ هیچ حکوومەتێکی بۆرژوازی لە ئێران نەماوە. نە راستڕەو، نە دووی خوردادی رێگەی دەربازبوونیان لەو قەیرانە نییە. ئەهریمەنە ئابووریی کۆماری ئیسلامی بەرەو ڕووخان پاڵ پێوەدەنێت. نە لێدان و داخستن و نە گەشەپێدانی “ناوخۆییەکان” وەڵامی ئەم کێشەیە نین.

٢- چەقبەستوویی سیاسی: .
ئەگەر دۆخی ئابووری ئێران سەرئەنجامی کۆتایی ڕژێمی ئیسلامی دیاری بکات، دۆخی سیاسی ئێستای حکوومەت ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە “هەر ئێستا گەیشتووەتە ئەم “کۆتاییە. کۆماری ئیسلامی توانای حوکمڕانی خەڵکی ئێرانی لە دەست داوە. کۆماری ئیسلامی بەرهەمی شۆڕشی ١٩٧٩ نییە. ماوەی نێوان ٢٢ بەهمەن ٥٧ بۆ ٣٠ خورداد ٦٠ قۆناغی دیاریکردنی دەسەڵاتی سیاسی دوای ڕووخانی دەسەڵاتی پاشایەتی بوو لە ئێران. هه‌رچه‌نده‌ شتێك له‌ ژێر ناوی كۆماری ئیسلامی دامه‌زرا، به‌ڵام یه‌كه‌م: ئه‌و حكومه‌ته‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا وه‌ك حكومه‌تێكی هاوپه‌یمانی كاتی له‌ تێپەڕینداا له‌ ئێراندا دروست بوو. بە ڕوانگەی هیچ کەسەوە، کێشەی دەسەڵات و حکوومەت بە تەواوی چارەسەر نەکرا بوو، دووەمیش: نەک هەر خودی حکوومەت بە توندترین گۆڕانکاری و گۆڕانکاری لە ڕێکخستنە ناوخۆییەکاندا بوو، بەڵکو مەودای دەسەڵاتەکەی لە ئێران کەم بوو، و لە ئێستادا بزووتنەوەیەکی جەماوەری دەستی کردبوو بە لابردنی. دوو خوردادی ئه‌مڕۆ پێیان خۆشه‌ ئه‌وه‌ له‌ بیر بكرێت‌ كه‌ تا ٣٠ خوردادی٦٠ سه‌رۆك وه‌زیران و سه‌رۆك كۆمار و زۆربه‌ی ئه‌ندامانی كابینه‌ی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ مه‌لا نه‌بوون، هێشتا حیجاب له‌و شاره‌دا ناچاری نه‌بوو، رۆژنامه‌ جۆراوجۆره‌كان و زۆرێك له‌ رۆژنامه‌ كۆمۆنیسته‌كان (و نه‌ك ته‌نها ئه‌و ڕۆژنامەکانی سەرپاسدارەکان) و ئەشکەنجەدەرەکانی پێشوو و ڤۆڵتێرە ساختەکانی ئەمڕۆ) سەرەڕای هەموو گاڵتەجاڕییەکانی حکومەت بە بەردەوامی بڵاودەکرانەوە. ئه‌نجومه‌ن و ڕێكخراوی سه‌ربه‌خۆی كرێكاری سه‌ره‌ڕای توندوتیژیی جه‌ماوه‌ری ئیسلامی هه‌بوون و كاریان ده‌كرد، بزووتنه‌وه‌ی خوێندكار له‌ بنه‌ڕه‌تدا له‌ ژێر سه‌ركردایه‌تی چه‌پدا بوو. ملهوڕ هەبوو، بەڵام ملهوڕێک سەرکەوتنی بەدەست نەهێنابوو. ئەم حکومەتە، بەم شێوەی ئێستای، بەرهەمی هێرشی خوێناوی و سەربازی-پۆلیسی لە ٣٠ی خەرمانانی ١٣٦٠ بەدواوە و کوشتاری بەرفراوانی ئۆپۆزسیۆنە لە ئێراندا. کۆماری ئیسلامی بە سەرکوت هاتە ئاراوە و بە خنکاندن لە کاردا مایەوە. سەدان هەزار کەس لە چنگی ئەم دەسەڵاتەدا گیانیان لەدەست داوە. ئەم دەسەڵاتە نوێنەرایەتی کارەساتێکی گەورەی ئینسانی دەکات، کە هۆلۆکۆستێکی ئیسلامییە. ئەمڕۆ خەڵک تەحەدای تاکە پایەی حکومەتیان کردووە، واتە سیاسەتی سەرکوتکردن. كۆمارێكی ئیسلامی كە نەتوانێت سەركوت بكات، دەڕوخێنرێت. وە ئەمڕۆش بەتەواوی گەیشتوینەتە ئەم دۆخە. خەڵکی ئێران ڕایانگەیاندووە و سەرانی حکوومەتیش تێگەیشتوون کە پرۆسەی ڕووخاندنی حکوومەت دەستی پێکردووە. ئەمە پێشهاتێکی نوێیە. ئەو کەسانەی ئەمڕۆ بۆ خستنە خوارەوەی ڕژیمی ئیسلامی هاتنە مەیدان، زۆربەیان ئەو نەوەی نوێیەن کە چاویان بەڕووی ئەم حکومەتەدا کردۆتەوە. ئەوان بە پێچەوانەی کەمترین چاوەڕوانی مرۆڤەکانی ئەمڕۆ لە ژیان، لە ئازادی و کەرامەتی مرۆڤ دەیبینن و نایانەوێت. هیچ چارەسەرێک بۆ ئەمە نییە. چارەسەرێ قبوڵ ناکات. نەبوونی تایبەتمەندیی سەرکوت، کێشەی هەلومەرجی ئەمڕۆی ئێرانە. خاڵی دەستپێکی قەیرانە. بۆیە سیاسەتی سەرکوتکردنی زیاتر وەڵام نییە.
چاوەڕوانی و ئایدیاڵەکانی ئەو بزووتنەوەیە کە ئێستا بۆ ئازادی لە ئێراندا پێکدەهێنرێت، ئەوەندە فراوان و هەمەلایەنە و ڕادیکاڵە کە چوارچێوە زەلیلەکەی بەناو کۆمەڵگەی مەدەنی دووی خوردای تەنانەت بۆ یەک ڕۆژیش ناتوانرێت لە قاڵب بدرێت. ئازادی رێكخستن و مانگرتن و حزبایەتی، ئازادی رۆژنامەگەری، جیاكردنەوەی ئایین لە دەوڵەت و نەك هەر ئەمە، بەڵكو دیاریكردنی ئەركی بنچینەیی بە تەواوەتی ئایین لە كۆمەڵگا، مسۆگەر کردنی ئازادی ژن، مۆدێرنیزم، مافی تاك و مافەمەدەنیە فراوانەکان، بەشداریکردنی ڕاستەوخۆی خەڵک لە سیاسەت و حکومەت بە ڕادیکاڵ ترین و بێ سازشترین شێوە دەخرێتە پێش ڕیزەکانی ئەم بزووتنەوەیە. ئەمە ئیتر ئەو بزووتنەوەیە کەم ئەزمون و خۆشباوەڕەی ساڵی ١٩٧٩ نییە. ئەم بزووتنەوەیە ڕەنگدانەوەی هەموو ئاڵۆزی و پێگەیشتنی جیهانی ئەمڕۆ و نەوەی ناڕازیی ئەمڕۆی ئێرانە. ئه‌و بزووتنه‌وه‌ی که‌ ئه‌مڕۆ له‌ ئێران ده‌ستی پێکرد ده‌توانێ پێشه‌نگی یه‌که‌م شۆڕشی سۆسیالیستی سه‌ده‌ی بیست و یه‌که‌م بێت.

بیرۆکەی ئەوەی کە بزوتنەوەی دووەمی خورداد دەتوانێت ببێتە بەربەستێک لەبەردەم ئەم شەپۆلەدا یان کەناڵێک بێت بۆ ئەوەی لە نەزمی هەبوودا بەرەو هەموارکردنی بەشەکی و نیوەناچڵ ببات، خەیاڵێکی منداڵانە.

٣-بنبەستی کولتووری:
ئیسلام لە لەناوچوندایە. ئیسلام لە ژیانی خەڵکی ئێراندا بەرەو نەمان دەچێت. نەک هەر لە حکومەت و پەروەردە، بەڵکو لە دیمەنی شارەکان، لە جیهانی ناوەوەی هەر مرۆڤێک، لە قووڵایی هەست و سۆز و کولتووری تاکەکەسی، لە هۆشیارییان، لە پەیوەندیی ڕۆژانەیان لەگەڵ یەکتر. ئیسلام لە داڕماندایە، هەروەک چۆن ئایین و نەزانی بەگشتی دەبێ لەناوبچن. دەبێت پشت سەر بنرێت. ئێران کاردانەوەی بەرفراوانی دژە ئیسلام بەخۆیەوە دەبینێت. دەسەڵاتی سیاسی ئایندەی ئێران چ چەپ بێت یان ڕاست، شۆڕشگێڕ بێت یان کۆنەپەرست، تەنیا دەتوانێت نائایین بێت. خەڵک بناغەکانی شوناسی ئایینییان هەژاندووە. کۆماری ئیسلامی ناتوانێ بمێنێتەوە، لەوانە و بە تایبەت لەبەرئەوەی ئایینییە. ئیسلامییە باڵی ڕاست بە لێدانی تەپڵی ئیسلامیەت تەنیا بێزاری گشتی زیاد دەکات و ئاگری یاخیبوون و ڕاپەڕین هەڵدەدات. بەڵام لە دووی خوردادیەکانیش هیچ چارەسەرێکیان پێ نییە. بیرۆکەی ئەوەی کە خەڵکی ئێران لەدژی ئیسلامی محەمەدی ڕاپەڕن و بێنە مەیدان، پاشان ئیسلامی “پرۆتستانت”ی نیوە کوڵاو بخەنە سەر تەخت و لەنێوان عەمامەکاندا هەڵدەبژێرن، بە شێوەیەکی گاڵتەجاڕانەو گەمژانەیە. ڕەوتی پێشهاتەکانی داهاتوو لە ئێراندا چوارچێوەی ئیسلامیزم دەشکێنێت و لەگەڵیدا هەموو ڕەوتە ئیسلامیەکان، لە خاتەمی و ڕاپەڕینی ئازادییەوە تا دەگاتە بەشی فراوانی ئۆپۆزسیۆنە ئیسلامییەکان و ڕۆژهەڵاتخوازەکان(شەرقیەکان،وەرگێر) کە لە ئەنجامی هەڵوەشاندنەوە و گۆڕانکارییەکانی حیزبی توودە و بەرەی میللی دروست دەبن بەرەیەک کە بە مانایەکی مێژوویی فراوانتر بەڕاستی دەبێ لەئەندێشەی ئیسلامییە ” خۆمانە”یەکانەوە هەژمار بکرێن هێندەی تر گۆشەگیرتر و دابڕاو بن. دووهه‌می: خۆردادیه‌كان هه‌رچی بچێنن، خۆیان دروێنه‌ی ناکەنەوە. ئەمە کەمپێکی ناپایەدارو تێپەڕکردنە.
کێشەکەیە ئەمەیە. ناتەبایی کۆماری ئیسلامی لەگەڵ ژیانی ئابووری ئێراندا، ئیتر چاوەڕوانی و پێداویستی سیاسی و فەرهەنگی زۆرینەی رەهای خەڵکی ئاشکرا بووە و خەباتێکی بەرفراوانی کۆمەڵایەتی بۆ چارەسەرکردنی ئەم دژایەتییە لە ئێران دەستی پێکردووە. کۆماری ئیسلامی لە لێواری هەڵدێردایە. باڵی ڕاست ناتوانێت دەسەڵات بپارێزێت. چەکی سەرکوتکردن و ترساندن بێ کەڵکە و خاو بوتەوە. گۆڕانکاری قووڵی دۆخەکە چارهەڵنەگرە. بەڵام پەرەسەندن لەو شوێنەدا ناوەستێت کە دووی خوردادیەکان دەیانەوێت. هیچ خاڵێکی هاوسەنگی لە ئیسلامی نوێدا نییە.

سێبەری ئەم ڕاستییە قورسایی لەسەر هەموو سیاسەت و کردارەکانی باڵەکنی حکومەت دادەنێت. فراکسیۆنەکانی ڕێژیمی ئیسلامی بە بێ ئەوەی بەڕاستی نیازی بردنەوەیان لە یەکتری هەبێت، شەڕی یەکتر دەکەن. لە یەکتر دەدەن بەبێ ئەوەی بەڕاستی هەوڵی لەناوبردنی بەرامبەرەکەیان بدەن. ئەوان بانگهێشتی ئارامی دەکەن بەبێ ئەوەی بیانەوێت ئارام بمێننەوە. ئەوان لە کودەتا دەترسن بۆ ئەوەی ناچار نەبن ئەو کارە بکەن. ناچارن شەڕی یەکتر بکەن، چونکە لە سەرکەوتنی تاکلایەنەی لایەنی بەرامبەردا لەناوچوونی هەموو سیستەمەکە دەبینن. ئه‌م شه‌ڕه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ که‌ سه‌روه‌ری نیزام بگرێته‌وه‌ که‌ ته‌نیا چوارچێوه‌یە‌ بۆ پاراستنی ده‌سه‌ڵاتی هاوبه‌شی ئیسلامییه‌کان له‌ ئێراندا. ئەمەش خستنەڕووی خاڵی کۆتایی ململانێی نێوان ئەو دوو فراکسیۆنە ، هەروەها شێوازی نزیکبوونەوەی هەریەکەیان لە گەل خەڵک و بزووتنەوەی رادیکاڵ لە ئێراندادیاری دەکات.
هه‌روه‌ها واقیعه‌ ئابووری و سیاسی و فه‌رهه‌نگییه‌کانی ئه‌مڕۆی ئێران و بنبەستی هه‌مە لایه‌نه‌ی ڕێژیمی ئیسلامی و ئیسلامی سیاسی له‌ ئێراندا شێوازەکانی ژیانی دوای کۆماری ئیسلامیش ده‌خاته‌ ڕوو. چ هێزێک دەبێتە ئەکتەری سەرەکی لە گۆڕەپانی ڕووخاندن و دیاریکردنی وێنەی سیاسی داهاتووی ئێران. ڕیزبەندی ستراتیجیەکانی تر لە کۆمەڵگای ئێراندا چی دەبن؟ چ سیستمێکی سیاسی چانسی سەرکەوتنی هەیە لە ئێران؟ دەبێت لە بەشەکانی داهاتوودا ئاماژە بەم خاڵانە بکەین.

٢- ڕاکردن لە سەرکەوتن!

لە بەشی پێشوودا وتمان کە بنبەستی ئابووری، سیاسی و فەرهەنگی ڕێژیمی ئیسلامی وای کردووە کە هیچ جۆرە هاوسەنگییەک و خاڵێکی دیکەی هاوسەنگی ئیسلامی لە کۆمەڵگادا جێگیر بکرێت. بە واتایەکی تر، دۆخێک کە کۆماری ئیسلامی، بە هەر جۆرێک بێت، لە سەقامگیرییەکی سیاسی ڕێژەیی، لە هەلومەرجی متمانەی خەڵک بە حکوومەت، بتوانێت وەک چوارچێوەیەک بۆ باشتربوون و سەقامگیری دۆخی ئابووری کار بکات، مەحاڵە. ئەم قەیرانە سیاسییە لە چوارچێوەی ئیسلامدا کەم نابێتەوە. ئابوری ئێران لەچوارچێوەی ڕێژیمێکی ئیسلامیدا ڕوو لە گەشەکردن و ئاوەدانکردنەوە و کارکردێکی ئاسایی ناکات. بزووتنەوەی رزگاری فەرهەنگی و مافی تاك و مەدەنی لە ئێراندا لە چوارچێوەی رژێمێكی ئیسلامی لە توندوتیژی و میلیستاریستیدا بەدەستنایەت. ئەم ڕاستیانە بە ناچاری قاڵبی کۆماری ئیسلامی دەشکێنن. خاڵی هاوسەنگی ئابووری، سیاسی و فەرهەنگی داهاتوو لە کۆمەڵگای ئێراندا، هەرچییەک بێت، سەر بە سەردەمی دوای دەسەڵاتی ئیسلام دەبێت.

ئەم واقیعە جێپەنجەی خۆی لەسەر پەیوەندی و ململانێی نێوان فراکسیۆنەکانی حکومەت بەجێهێشتووە. مەودای کارکردنی هەریەکەیان بە توندی سنووردار کراوە. بە تایبەتی سەرەڕای ململانێی جددی و بە بڕوای من ئاشت نەکراوەی کوتلەیی، چارەنووسێکی هاوبەشی قووڵ لقە جیاوازەکانی کۆنەپەرستی ئیسلامی لە ئێراندا بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ڕاستڕەوەکان و کۆنەپەرستەکان پێکەوە شەڕ دەکەن، بەبێ ئەوەی بەڕاستی بەدوای سەرکەوتنی تاکلایەنەی خۆیاندا بگەڕێن. لە یەکتر دەدەن، لە هەمان کاتدا، خەمی شکست و لەناوچوونی تەواوەتی کوتلەی نەیاریان هەیە. بە هەمان ئەو دەستانەی کە لە یەکتر دەدەن، چەناگەی یەکتر دەگرن بۆ ئەوەی بەرامبەرەکە نەکەوێت. ئەمە شەڕێکە لەسەر سەپاندنی ڕێککەوتن. شەڕێکە بۆ هەژموون لەناو دەسەڵاتی ئیسلامیدا. شەڕێکە نەک بۆ نەهێشتنی دوژمن، بەڵکو بۆ ئەوەیە کە خۆی تەسلیمی سیاسەتەکەی بکات. لێرەدایە کە لایەنێکی دیکەی چارەسەرنەبوونی قەیرانی حوکمڕانی ڕێژیمی ئیسلامی سەرهەڵدەدات و ئەویش ئیفلیجی سیاسی و کردەیی هەردوو فراکسیۆنە. دۆخێک کە وا دەکات پێویست بکات بە خێرایی لە دیاریکردنی ئەرکی کۆتایی لەگەڵ یەکتر بکشێنەوە، تەنانەت لە کاتێکدا کە وا دیارە مەرجەکان ئامادەن بۆ لێدانێکی یەکلاکەرەوە لە لایەنی بەرامبەر. وە بە حەتمی دوای هەر دوئێلێکی تەواونەکراو و هەر ڕووبەڕووبوونەوەیەکی نیوە کاریگەر، لەبەردەم خەڵکدا لە پێگەیەکی لاوازتردا دەبن. با ئەم دژایەتییە بشکێنین.
“مەهێڵن کودەتا ئەنجام بدەین”!
لە ماوەی یەک ساڵی ڕابردوودا باڵی ڕاست دوو جار لە لەزمانی ڕێبەرانی سپای پاسدارانەوە هەڕەشەی کودەتایان کردووە. یەکەم جار دوای شەڕی کۆڵانەکانی تاران لە مانگی تیردا و ئێستاش دوای قەیرانی دوای هەڵبژاردنی شەشەمین مەجلیسی ئیسلامی و ڕواوەکەی بەرلین. دووی خوردادیەکان هەر دوو جارکە بە سووکایەتی و تەنانەت گاڵتەجاڕیەوە مامەڵەیان لەگەڵ ئەم هەڕەشانە کردووە. کودەتا خۆکوشتنێکی سیاسییە. سەرەتا خۆکوشتنی باڵی ڕاست و پاشان بێ گومان خۆکوشتنی تەواوی سیستەمی ئیسلامی دەبێت. ئەگەر کودەتای راست بیەوێت کودەتا بێت، دەبێت کودەتایەکی سەربازی بێت (دەستەواژەی گاڵتەجاڕانەی “کودەتای سیاسی و فەرهەنگی خشۆکی سوپای پاسداران”! بەتەواوی بێتوانایی ڕاستەکان وەبیر دێنێتەوە لە گرتنەبەری هەنگاوێکی زەبروزەنگ ئامێزی هەمەلایەنە و یەکلاکەرەوەی”. دژی دووخوردادیەکان). ئه‌گه‌ر کوده‌تا کوده‌تا بێت، ده‌بێت ببێته‌ هۆی ده‌ستگیرکردن و له‌کارلابردن و ده‌ستبه‌سه‌رکردن له‌ ماڵه‌وه‌ و دادگاییکردنی سه‌رکرده‌ سه‌ره‌کییه‌کانی دووخوردادیەکان. بەڵام ئەمە، یەکەم، باڵی ڕاست دەخاتە بەردەم خەڵکەوە بەبێ هیچ بەربەستێکی سیاسی و ئایدیۆلۆژی، بەبێ هیچ قەڵغانێکی پڕوپاگەندە، دووەم، کۆتایی بە هەر بیرۆکەیەکی چاوەڕوانی و سەبر دەهێنێت بە هیوای چاکسازی لە سەرەوە لەنێو خەڵک. وە سێیەم: بە فەرمی بە خەڵک ڕادەگەیەنێت کە توندوتیژی فەرمانی ڕۆژە و تەنها توندوتیژی کاردەکات. ئەگەر کودەتای ڕاستڕەو تەنانەت ئەو بەیانییە بەرەو شەویش بباتەوە، دەبێت جارێکی دیکە چاوی خۆی بکاتەوە بەڕووی کۆمەڵگایەکدا کە لە ڕاپەڕیندایە بۆ ڕۆژی دواتر. وە لێرەدایە کە هەموو چاودێرێکی سیاسی، لەوانە و بە تایبەت بزووتنەوەیەکی وەک موجاهیدینی شۆڕشی ئیسلامی لە هێڵی دووی خوردادیەکان، بە ئاسانی دەبینێت کە کودەتای ڕاستڕەو ڕووبەڕووی دژە کودەتای خەڵکە، و بەرپەرچدانەوەی -کودەتای خەڵکی خاتەمی و دووهەمی خوردادییەکان ناگەڕێتەوە، بەڵکو داواکاری تەواوی حکومەت.بەیەکەوە دەیپێچێتەوە. موجاهیدەکانی شۆڕشی ئیسلامی نموونەی کودەتای شکستخواردووی گۆرباچۆڤ یان لە ساڵی ١٩٩٢ لە بیرە. کودەتاچیەکان شکستیان هێنا، بەڵام گۆرباچۆڤیش لە ژیاندا نەما. گومانی جددی هەیە کە کۆماری ئیسلامیی ئێران دوای کودەتایەکی توندوتیژانەی ڕاستڕەوی چەند هەفتەیەک لەمەوبەر لە تاران هێشتا حکومەتێکی هەیە. کودەتای ڕاستڕەوەکان، سەرەتای قەیرانی شۆڕشگێڕانە لە ئێران دەبێت. شارە جۆربەجۆرەکان بەخێرایی لەژێر کۆنترۆڵی ڕژیمی ئیسلامی دەردەچن. ڕێکخراوە چەپ و ڕووخێنەرەکان بە ئاشکرا هەنگاو دەنێنە بەردەم شانۆ. هێزە نیزامییەکانی ڕێژیم لێک جیادەکرێنەوە و لەچەک دائەماڵرێن. ڕاپەڕین دەست پێدەکات. بە حەتمی دەبێت باڵی ڕاست وریا بێت کودەتا ئەنجام نەدات. ئاگادار بێت سەرنەکەویت. ئاگاداربن فراکسیۆنی دووی خورداد نەهێڵن. (ناعەقڵانییەتی کودەتا بۆ ڕاست، بە مانای ئەوە نییە کە ڕەت بکرێتەوە. ڕاست نەک هەر بزووتنەوەیەکی یەکگرتوو نییە کە ئاسۆیەکی ستراتیژی ڕوونی هەبێت، بەڵکو ڕەنگە لە هەلومەرجێکدا بێت کە بە هەر شێوەیەک بێت دەسەڵاتی حکومەت بە ناسک دەزانن). ، هەنگاوێکی لەم جۆرە خاڵێکی باشترە بۆ مانەوەی بزووتنەوەکە ئیسلامی وەک ئۆپۆزسیۆنێکی سەربازی و تیرۆریستی لە ناوچەکەدا ببینە – شتێک کە دەبێت خەڵکی ئێران بە زۆر ڕێگری لێبکات)
بەهەر حاڵ ئەمە دۆخێکی دژ بەیەکە ، واتە ناچاری خۆبەدوورگرتن لە سەرکەوتنی تاکلایەنە، بە تەواوی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە کۆماری ئیسلامی گەیشتووەتە کۆتایی خەتەکەی و خەڵک چاوەڕێی دەکەن. کرۆکی قەیرانی ئێستا و کرۆکی سەرهەڵدانی فراکسیۆنی دووی خورداد دەرئەنجامی ئەو ڕاستییەیە کە درێژەدان بە حوکمڕانی بیست ساڵە بەو شێوەیەی کە باڵی ڕاستی بەرامبەر تا ئێستا خواستی بووە، مەحاڵە. بوونی جەمسەری سێیەم، واتە بزووتنەوەی خەڵک بۆ ڕووخاندنی حکومەت، دەستی باڵی ڕاست دەبەستێتەوە لە ئەنجامدانی شەڕی خۆی لەگەڵ باڵی بەرامبەر تا کۆتایی. تاکە هیوای ئەم ڕەوتە ئەوەیە کە کوتلەی بەرامبەر لە ئاکامی کردارەکانی بترسێنێت و چالاکیەکانی خاو بکاتەوە و ڕایبکێشێتە ناو پرۆسەیەکی درێژخایەنی سازان و دابەشکردنی دەسەڵاتەوە، کە تێیدا دوو خوردادی بەردەوام هەژموونەکە پشتڕاست دەکەنەوە و و لە هەمان کاتدا باسی “چاکسازی” و ئەگەری گۆڕینی ئاشتیانەی حکومەت بۆ خەڵک بە زیندووی بهێڵنەوە. ئەمەش بە واتای پاراستنی دۆخی ئێستا دێت. لە ئاکامدا هەوڵی سەرەکی راست بە ئامانجی گوشار خستنە سەر “هەموار”ی دووی خوردادیەکانە. وە لەم هەوڵەدا گرنگترین و باوترین تاکتیکی ڕاستەکان ئەوەیە کە هەڕەشە و هۆشداریی بدات هێزە دووی خوردادیەکان لە دژی نزیکبونەوە و کردنەوەی رێگە بۆ هێزە “ناناوخۆییەکان” و “تێکدەرەکان”. تۆمەتبارکردنی خیانەت لە سیستەم و هاوکاری لەگەڵ دوژمن، چەکی ستراتیژی ڕاستە لەم ململانێی دەسەڵاتدا. پڕوپاگەندەی بەردەوامی راست و دەست چەقاندنەوە سەبارەت بە “سازشەکان” و “هاوپەیمانەکان”ی بزووتنەوەی دووی خۆرداد لەگەڵ “بێگانە” و دوژمنانی سیستەم، ناچارکردنی بەردەوامی بزووتنەوەی دووەمی خورداد بۆ دیاریکردنی سنوورەکان لەگەڵ هێزەکانی دەرەوەی حکوومەت و لەگەڵ داخوازییە ڕادیکاڵەکانی خەڵک، بەدەستهێنانی ڕاگەیاندنی بەیعەتی یەک لە دوای یەک، نیزام و ئیسلام و وەلایەتی فەقیە لە ڕێبەرانی بزوتنەوەی دووەمی خوردادن، هەموویان بۆ ئەوەی بزووتنەوەی دووەمی خورداد لە دەقی ڕژێمی ئیسلامی لە چوارچێوەی هەژموونی ڕاست. لە ڕووداوەکانی مانگی حوزەیران، بزووتنەوەی دووی خورداد دەنگێکی بەرزکردەوە بۆ شەرمەزارکردنی ئەو کەسانەی کە “ململانێیان هێنایە دەرەوەی زانکۆ”. لە رووداوەکانی ئەم دواییەدا هێرش بۆ سەر حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بووەتە فۆرمی سەرەکی ئەم راگەیاندنە وەفادارییە بۆ حکومەت و بەگشتی سیستەمەکە. ئەمە زۆرترین شتێکە کە پێویستە ڕاست وەک سەرکەوتن هیوای بۆ بخوازێت. هێشتنەوەی دەستی باڵا لە حکومەتێکی ئیسلامیدا کە تیایدا بزووتنەوەی دووی خورداد ڕۆڵی هەبێت لە کۆنترۆڵکردنی ناڕەزایی خەڵک لە بوارێکی دیاریکراودا. ئەم هاوسەنگییە (کە لە سێ ساڵی ڕابردوودا تایبەتمەندی بە دۆخی ڕژیمی داوە) لە بنەڕەتدا دەتوانێت تا چەند بەردەوام بێت، بێگومان بابەتێکی دیکەیە. جەوهەری ناڕەزایەتی دووهەمی خوردادیش هەر هەمان شتە، کە ئەم دۆخە ناتوانێت بەردەوام بێت.

“خەڵک ئارام بکەرەوە”
ئەگەر رادەستکردنی کەرەستە تەقلیدییەکانی سەرکوتکردن و هەوڵدان بۆ کودەتا هیچ کام لە کێشەکانی راست چارەسەر نەکات، لەم دیوی هاوکێشەکەدا بزووتنەوەی دووی خورداد کە بە ڕواڵەت بوونی خۆی قەرزاری بەشداریی خەڵکە لە قۆناغی سیاسەتی هەڵبژاردندا، بە شێوەیەکی سەیر، ئەم “بنکە سیاسییە” بە هی خۆی ناودەبات، خۆی لە مەیدان بەدوور دەگرێت. لە هەموو قەیرانێکی سیاسیدا وا دیارە کە دووی خوردادیەکان هەنگاوێک لە شکستپێهێنانی نەیار دوورن و بچوکترین بزووتنەوەی خەڵک دەتوانێت بۆ هەمیشە کاری باڵی راست تەواو بکات و دۆسیەی وەلی فەقیە و شورای سەرپەرشتی دەستورو، خامنەیی و ڕەفسەنجانی دابخات، یەکەم کەسەکانێک کە خەڵک لە بەشداری کردن دەترسێنن ئەوە دووی خوردادیەکانن. وادیارە ئەوان دەنگیان هێناوە، بەڵام خۆپیشاندانی سەر شەقامەکان تا ئێستاش لەلایەن لایەنی بەرامبەرەوە ڕێکدەخرێت. بۆچی. چونکە بزووتنەوەی دووهەمی خورداد هەروەک ڕاستڕەوەکان بەدوای سەرکەوتنی یەکلایەنەی خۆیدا ناکەوێت. هێزی سێیەم، جەمسەری سێیەم، خەڵک و ئێمە، هەمان هەڕەشەمان بەسەر سەریانەوە ڕاگرتووە کە ڕاست لە کودەتاکە دوور دەخاتەوە. لەوانەیە لە یۆتۆپیاکانی حکوومەتی ئیسلامیی مۆدێرندا، بە ناوی سەرپەرشتیی یاسایی و چاودێریی ئیختیاریی شورای سەرپەرشتیار و هاوشێوەکانی، هیچ شوێنێکی نەبێت. بەڵام دەزانن ئەو رەوتە سیاسیانەی کە لە دنیای راستەقینەدا پارێزگاریی فەقیهی راستەقینە لە ناودەبەن و شورای نیگابان هەڵدەوەشێننەوە، مەرج نییە لە خاڵی زێڕین و خەوناویی کۆماری ئیسلامیی جۆری خاتەمی بوەستن و بەرەو وەستان راناکێشرێن . بانگکردنی خەڵک بۆ مەیدانی خەباتی جەماوەری دژ بە دەسەڵاتی یاسایی یان دەسەڵاتی دادوەری دەتوانێت هەڵەیەکی کوشندە بێت. ئەمەیە کە ڕاستڕەوەکان هۆشداری دەدەن. هێنانی خەڵک بۆ مەیدانی خەبات بۆ لەناوبردنی پایەکانی حکومەتی ئیسلامی یاریکردنە بە ئاگر. لە لایەکی دیکەوە ڕۆژی دوای سەرکەوتنی خەوناوی ٢ی خورداد هێشتا ڕۆژێکی نوێیە لە ژیانی ڕێژیمی ئیسلامیدا. کێشە ئابوورییەکان و بزووتنەوە سیاسییەکان و گرژییە کولتوورییەکانی کۆمەڵگا لە شوێنی خۆیانن و هێشتا پێویستیان بە وەڵام هەیە. چۆن دەتوانی ئەو خەڵکە قەناعەت پێبکەیت کە سیستەمی فەقێیان ڕووخاندووە، شورایی وەلایەتیان داخستووە و سوپای پاسدارانیان ناردوەتە کون، کە لە هەنگاوێکدا ئازادی ڕاستەقینەی ڕۆژنامەگەری، لە هەنگاوێکدا ئازادی حیزبەکان، لە هەنگاوێکدا پێویستە حیجاب هەڵبوەشێتەوە، لە هەنگاوێکدا، ئامادەبوونی گشتی حیزبە سۆسیالیستەکان، ڕێکخراوە کرێکارییەکان، ڕێکخراوەکانی ژنان، و بزووتنەوە گەورەکانی مافی مەدەنی ڕابگرن و مەیدانەکە بۆ “منداڵانی پیری سپای پاسداران” و “ئیتلاعات”ی پەیڕەوی هێڵەکەی لە ئیمام بەجێبهێڵن. زۆر سادە نییە. بزووتنەوەی دووەمی خورداد، سەربەخۆ لە ئیرادەی خۆی، جگە لە دروستکردنی کەلێنێکی بێ مەبەست بۆ هاتنە ناوەوەی بزووتنەوە رزگاریخوازە راستەقینەکانی گەلی ئێران، هیچ رۆڵێکی دیکەی نییە. بە بڕوای خەڵک، دووهەمین “سەرکەوتن”ی خورداد بە واتای ڕاگەیاندنی شکستی هێزە زۆرەملێیەکانی ڕێژیم و دەستپێکردنی شۆڕش دێت. هەر لەبەر ئەم هۆکارەیە کە دووی خوردادیەکانی ئەم سەرکەوتنەیان ناوێت. دەزانن پێویستە خۆیان لێ بەدوور بگرن. ئەوان بانگهێشتی خەڵک دەکەن بۆ ئەوەی ئارام بن و بەشدارینەکەن. ئاسۆی ئەوانیش هاوشێوەی راستڕەوەکان، گەیشتنە بە هاوسەنگییەکی تایبەتی هێزەکانی ناو رێژیمی ئیسلامی، کە سڕێبازی سیاسی ئەوان دەکاتە هێڵی فەرمی حکوومەتی ئیسلامی، بەبێ ئەوەی هیچ کام لە پایە سیاسی و ئایدیۆلۆژی و سەربازییەکانی حکوومەت زیانیان پێ بگات و زیانیان پێگەیشتووە.بۆ خواردن بزووتنەوەی دووهەمی خورداد بە دوای هەژموون و باڵادەستیەوەیە لە حکوومەتی ئیسلامیدا. ئەو دەیەوێت سیاسەتەکانی دووی خوردادیەکان لە سەرەوە لەلایەن هەموو حکومەتەوە وەربگیرێت و ببنە بنەمای پەیمانێکی نوێ لەم دەسەڵاتەدا. دەبێت سوپا بمێنێتەوە. دەبێت دادگا مەیدانییەکان بمێننەوە، فەقێ و دەسەڵاتداران کە بە ئارەزووی خۆیان یاسا دادەڕێژن و فەتوا دەدەن، دەبێ بمێننەوە، زیندانەکان بمێننەوە، وێنەی ڕژیمی ئیسلامی وەک حکومەتێک کە لە هەر کاتێکدا دەتوانێت ترسی مەرگ لە دڵی هاووڵاتیاندا بچێنێت، دەبێ بمێنێتەوە. بەڵام هەموو ئەم ئامرازانە دەبێ خزمەت بە سیاسەتی دووی خوردادیەکان بکەن، کە ئامانجی فراوانکردنی بنکەی حکوومەتە بۆ توێژێکی فراوانتر لە هێزە نەتەوەیی-ئیسلامییەکان و گەڕاندنەوەی ڕێژیمی ئێران بۆ گۆڕەپانی بەرهەمهێنان و بازرگانی و دیپلۆماسی نێودەوڵەتی. بە بڕوای ئەوان ئەم فۆرمولەیە گەرەنتی مانەوەی ڕژیمی ئیسلامی بۆ قۆناغێکی دیکە دەکات. هیچ چەقۆکێشێک لە ئێران لەناکاو نەبووە بە ڤۆڵتێر. باسەکە تایبەتە بە نوێکردنەوەی ڕێکخستنی کۆنەپەرستی ئیسلامی لەسەر بنەمای پلاتفۆرمی پلۆرالیستتر و هاوپەیمانی بۆ ئەوەی لە هەلومەرجی لوتکەی بزووتنەوەی ڕووخاندندا بمێنێتەوە.
ئینتەرناسیۆناڵی هەفتەیی ژمارە ٢
٢٣ی آردبهیشت ١٣٧٩ – ١٢ی ئایاری ٢٠٠٠
3- سەرهەڵدانی جەمسەری سێیەم

هەڕەشەی ڕووخاندن و پەرەسەندنی فشاری خەڵکی ناڕازی و ئەوانەی گۆڕانیان دەوێت، فراکسیۆنەکانی حکومەت کۆدەکاتەوە و بۆشایی نێوانیان تا دێ قوڵتر دەکات. لە لایەکی دیکەوە ئەم ڕاستییە سەرکەوتنی لایەنێک لە فەرمانی هەردوولا بەدەر دەکات. ئەگەر ٢ی خورداد شکست بهێنێت، باڵی ڕاست لە دۆخێکی ڕەش و سپی و جەمسەریدا ڕووبەڕووی زۆرینەی ڕەهای خەڵک دەبێتەوە. لەم ڕووبەڕووبوونەوەدا، وەک خۆیان دەزانن، کۆماری ئیسلامی بەخێرایی دەڕوخێت. لەلایەکی دیکەوە شکستی راست و دووهەم سەرکەوتنی خورداد خەڵک دەهێنێتە مەیدان. بزووتنەوەی ڕووخاندن بەربەستەکان دەشکێنێت. ڕژیمی ئیسلامی کۆنترۆڵی دۆخەکە لەدەست دەدات. هەروەها حکومەتی دووی خوردادیش بەخێرایی دەکێشرێتە دەرەوە. هەردولا بەپێویستی دەزانن زۆر وریا بن کە، یەکەم، تا دەتوانن پێی خەڵک نەکێشرێتە ناو مەیدانەکەوە. پێویستە خەڵک چاویان لەسەر دۆخەکە بێت و هیوای ململانێی کوتلەیی هەبێت. دووەم: نابێت دۆخی سیاسی خێراتر بێت و خاو بێت و بتوانرێت كۆنتڕۆڵ بكرێت. ململانێی فراكسیۆنەكان بە ناچاری رێڕەوێكی چەقبەستووی رووبەڕووبوونەوە-سازش پەیڕەو دەكات. مەبەست لەم شەڕ و هەڵاتنە بەدڵنیاییەوە ئەوەیە کە دەستی باڵا لە حکومەتدا بەدەست بهێنێت و مل بەکوتلەی ڕکابەر کەچ بکات. بەڵام یەکەم یاسای ئەم یاریە ئەوەیە کە خۆت بەدوور بگرێت لە تەواوکردنی. هەموو ناکۆکییەک دەبێت ببێتە هۆی سازشێکی نوێ. وەک چۆن بڕیارە هەموو سازشێک وەک خاڵی دەستپێک بۆ هێرشێکی نوێ بەکاربهێنرێت.
بەڵام وەک وتمان دۆخی ئابووری ئێران، و بزووتنەوەی ڕووخاندن کە سەربەخۆ لە کارلێکەکانی نێوان فراکسیۆنەکانی حکومەت گەشە دەکات و فراوان دەبێت، بوارێکی ئەوتۆ بۆ ئەم سیناریۆی کات بەفیڕۆدانە ناهێڵێتەوە. دوای هەر خولێک لە فراکسیۆنە سازشکارەکانی ئۆپۆزسیۆن، ئەوە ئەم خەڵکە و بزووتنەوەی ڕووخاندنن کە هەنگاوێک بەرەو پێشەوە دەنێت. لەگەڵ هەر خولێکدا هاوسەنگی هێز لە نێوان خەڵک و حکومەتدا دەگۆڕێت بە زیانی تەواوی حکومەت. لە حاڵێکدا کە هەردوو حیزب و هەروەها ئۆپۆزیسیۆنە دووی خوردادیەکان و میدیای نێودەوڵەتی هەوڵی زۆر دەدەن بۆ وێناکردنی دیمەنی سیاسیی ئێران وەک دیمەنێکی ململانێی نێوان لایەنگران و نەیارانی ئەوەی پێی دەڵێن “چاکسازییەکانی خاتەمی”، لە ماوەی ساڵی ڕابردووی ئەوێدا ئۆردوگایەکی بەهێزە دژی هەردووکیان، دەرەوەی ئەم دوو جەمسەرە سیاسییە حاشا هەڵنەگرن. ڕووداوەکانی مانگی حوزەیران، شەپۆلی ناڕەزایەتی جەماوەری لە چەند مانگی ڕابردوودا لە شارە جۆربەجۆرەکان و ئێستاش گۆڕینی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بۆ بابەتی پڕوپاگەندە و ئاژاوەی ڕۆژانە لەلایەن وتاردەرانی حکومەت و میدیاکان لە ئێران، چ لە باڵی ڕاستەوە و چ لە لایەن دووی خوردادییەکان، وێنەیەکی تەواو جیاوازە لە دۆخی سیاسی ئێران بە بەراورد بە چوار ساڵ لەمەوبەر. ئێستا حکومەت خۆی بە ئاشکرا دان بە بوونی ئەم هەڕەشەی ڕووخاندن و ئەم جەمسەرە سێیەمدا دەنێت. لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆنەکانی حکومەتدا دروشمی ڕووخاندنی حکومەت پەخش کراوە. خامنەیی لە نوێژی هەینیدا دەچێتە مینبەر دژی کۆمۆنیزم و مارکسیستەکان، ئەو دوو فراکسیۆنە یەکتر تۆمەتبار دەکەن بەوەی کە ئاویان فڕێداوەتە ناو میلەی ئۆپۆزیسیۆنی دژە ئایین و بەتایبەت حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری. لە کاتی هەڵبژاردنی خاتەمی لە چوار ساڵی پێشوودا زۆر باسی جەمسەرێک و هێزی سێهەم نەدەکرا. لە دۆسیەی مانگی ئەمساڵدا حكومەت لە زاری هەردوو فراكسیۆنەوە دانی بە بوونی مەیلێكدا ناوە كە سەرەڕای خواستی هەردوولا ناڕەزایی هێنایە سەر شەقام و لە دژی ئەو مەیلە هەڕەشە و تۆقاندنیان دەستپێكرد. لە قۆناغی دوای كۆنفرانسی بەرلین تەنانەت حكومەت ناچار بووە مامەڵە لەگەڵ ناسنامەی سیاسی و رێكخراوەیی ئەو گروپ و هێزانەی كە لەم جەمسەری سێیەمدا بەشدارن و بۆ یەكەمجار دوای ساڵانێك باس لە بوونی بزووتنەوەیەكی “ڕووخێنەر” بكات و ئۆپۆزسیۆنێکی کۆمۆنیستی لەبەردەمیدا، ململانێ لەگەڵ ئەم جەمسەرەدا بخاتە ڕێزبەندی پڕوپاگەندەی دامەزراوەکانی و قسەکەرانی.
هەروەها ئەم دۆخە بە خێرایی دەگۆڕێت. حیزبەکانی دەرەوەی حکوومەت و دژ بە هەموو ڕێژیمی ئیسلامی لە ناوەندی سەرنجی خەڵک و کۆمەڵگا و بە ناچاری خودی حکوومەتی ئیسلامی دەبن. دوو جەمسەری باڵی ڕاست – دووی خورداد بە خێرایی جێگەی خۆی دەداتە وێنەیەکی هەمەچەشنتر و فرەلایەنتری سیاسەت لە ئێراندا. ڕووداوەکانی ئەم دواییە بەم مانایە بە تایبەتی گرنگ بوون، چونکە کۆتایی بە چیرۆکی کۆنی دژایەتی “ناوخۆیی” و “دەرەکی” هێنا. دەرکەوت کە “ئۆپۆزیسیۆنی دەرەکی” کە لە ووشەی دووەمی خوردادی و میدیای رۆژئاوادا ناونیشانێکە بۆ وەسفکردنی نەیارانی هەردوو فراکسیۆن. هێزێکی “ناوخۆیی” لەڕادەبەدەر بەهێزە کە ڕاستەوخۆ لە چارەنووسی دەسەڵاتی سیاسی ئێراندا دەوری هەیە.خولی نوێی ڕووبەڕووبوونەوەی فراکسیۆنەکان کە بە پێشکەوتنی هەڵبژاردنی خوردادییەکان دەستی پێکرد و بەرپەرچدانەوەی بەرفراوانی باڵی ڕاستی لێکەوتەوە، ئێستا بۆ قۆناغێکی دیکە لە خاڵی سازان نزیک دەبێتەوە. چەند رۆژی داهاتوو و راسپاردنی پەرلەمانی شەشەم تایبەتمەندییەكانی ماوەی چەند مانگێك دیاری دەكات. بەڵام شتێک دڵنیایە. لەم خولە نوێیەدا جەمسەری سێیەممان بە زیندوویی و چالاک لە دیمەنی سیاسیی ئێراندا دەبێت. چەواشەکاریەکانی ڕۆژنامەکانی دووی خوردادیەکان دژ بە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری و لایەنگرانی ڕووخاندن بە شێوەیەکی ڕەمزی دەسپێکی ئەم قۆناغە نوێیە ڕادەگەیەنن. سەردەمی کۆتایی هاتنی “بەڵێ یان نەخێر” لەسەر هەمان کاغەز کۆتایی هاتووە. سیاسەت لە ئێران بە ئامادەبوونی سەربەخۆی خەڵک دەست پێدەکات.
چ هێز و بزووتنەوە و حزبێکی سیاسی لەم سەردەمە نوێیەدا بەرز دەبێتەوە؟ چ ڕەوتێک کاریگەری لەسەر چارەنووسی داهاتووی ئێران دەبێت؟ ململانێکانی داهاتووی کۆمەڵگا لە نێوان کام هێزدا؟ لە دەرەوەی حکومەت و بەرگریکارەکانی، سێ ڕەوتی کۆمەڵایەتی سەرەکی دروست دەبن. پێویستە بە وردی گرنگی بە هەر سێ ئەمانە بدەین.

4- سێ بزووتنەوە، سێ ئایندە

کۆماری ئیسلامی لە داڕماندایە. دیسان گۆڕەپانی سیاسی ئێران بۆ دەربڕینی بوونی بەرفراوانی بزووتنەوە و حزبی چین و توێژە جیاوازەکان دەکرێتەوە. لەم نێوەندەدا بە پێی ئەو هەلومەرجە کۆمەڵایەتییە بابەتیانە و ئەو کۆمەڵە فاکتەرەی کە پێشتر وەک بوارەکانی قەیرانی سیاسی-حکومەتی لە ئێرانی ئەمڕۆدا ئاماژەم پێکرد، بە بۆچوونی من سێ بزووتنەوەی سەرەکی لە لوتکەی مشتومڕە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ئەو سەردەمە نوێیەدا ئەوەستن. لێرەدا دەبێت ڕوونی بکەمەوە کە من باسی بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی و چینایەتی دەکەم نەک حزبی سیاسی. حیزبە سیاسیەکان لە ناخی هەندێک بزووتنەوەدا دەردەکەون و هەوڵ دەدەن هێزەکانی ئەو بزووتنەوانە کۆبکەنەوە و بەپێی کۆمەڵێک سیاسەت و تاکتیکی تایبەت رێنوێنییان بکەن. بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی تایبەت حیزبی زۆر و هەمەچەشن بەرهەم دەهێنێت. بزووتنەوەکان لە وەڵامی پرسە کۆمەڵایەتی و سیاسییە بەپەلەکان و وەک بەشێک لە خەباتی چینایەتی لە قۆناغێکی کەم تا زۆر درێژدا دەردەکەون. بەڵام پارتە سیاسییەکان نوێنەرایەتی کارلێک و ململانێی ڕێکخراوەیی کۆنکرێتتر و دەورەییتر دەکەن لەناو ئەم بزووتنەوانەدا. بۆ نموونە ناسیۆنالیزم و بزووتنەوەی دژە كۆلۆنیالیزم لە وڵاتانی رۆژهەڵات، لەوانە ئێران، لە زۆربەی سەدەی بیستەمدا پلاتفۆرمی كۆمەڵایەتی سیاسیی گشتی و سەقامگیرتریان پێكهێنا. به‌ڵام ئه‌و پارت و گروپانه‌ی كه‌ له‌ ناخی ئه‌م بزووتنه‌وه‌ بۆرژوازییه‌دا دۆزرانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی سه‌ركردایه‌تی ئه‌م بزوتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ بگرنه‌به‌ر، زۆر هه‌مه‌ڕه‌نگانه‌ بوون، كاراكته‌رێكی راگوزەرتریان هه‌بووه‌ و به‌رنامه‌ و سیاسه‌تی جیاواز و هه‌ندێكجار ته‌نانه‌ت ناكۆكیشیان په‌یڕه‌و كردووه‌. بە هەمان شێوە بزووتنەوەی سۆسیالیستی کە بە گەشەی چینی کرێکاری پیشەسازی و کرێ وەرگر دەست پێدەکات، بنەمایەک بۆ سەرهەڵدانی حیزبە جۆراوجۆرەکان دروست دەکات. ئەم حیزبانە دێن و دەڕۆن و ڕووخسار دەگۆڕن، بەڵام بزووتنەوەی سۆسیالیستی وەک واقیعێکی کۆمەڵایەتی جێگیرتر دەمێنێتەوە. (لە وتارى “خەباتى چینایەتی و پارتە سیاسییەکان”ى ئابى ١٩٩٠دا، بە وردی باسم لە پەیوەندی نێوان پارتە سیاسییەکان و بزووتنەوە چینایەتییەکان کردووە).

لێرەدا باس لە ڕووبەڕووبوونەوەی سێ ڕەوتی سیاسی لە قۆناغی ئێستا و داهاتووی ئێراندا دەکەم. چ پێکەوەیی حیزب و گروپێک لە هەریەکێک لەو بزووتنەوانەدا سەنگیان بۆ دەکرێت و سەرکردایەتییان دەبەن، پێشبینیکردنی ئاسان نییە، هەرچەندە ئەم حیزبانە ناتوانن لەکاتتدا دروست ببن، وە پێویستە هەر ئەمڕۆ کە
رەستە و پەیکەری حیزبەکان و پێکهاتەکەیان لە مەیدانی سیاسەتی ئێران دیار بێت
ئەم سێ بزووتنەوەیە چین:
١- کۆمۆنیزمی کرێکاری
سەدەی بیستەم کۆتایی هات. ئەم ئێرانە سەردەمی رکابەریی رووسیا و بەریتانیا نییە، سەردەمی بزووتنەوەی تووتن و شۆڕشی دەستوور، سەردەمی هێنانەکایەی پیشەسازی و مۆدێرنیزاسیۆنی ئیداری، سەردەمی بزووتنەوەی دژە کۆلۆنیالیزم و بە نیشتمانیکردنی پیشەسازی نەوت، سەردەمی چاکسازی زەوی یان گەشەی شارنشینی. لە دنیای ناوەوە و دەرەوەی ئێران، سەردەمی سەرمایەداری بێ مشتومڕ و جیهانییە. چینی کرێکار بوونی هەیە، میحوەری بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی و ژیانی ئابووری کۆمەڵگایە، ناڕەزایی دەردەبڕێت، ئاسۆیەکی جیاوازی هەیە، داوای بەدیلێکی دیکە دەکات. بێ گومان کۆمۆنیزمی کرێکاری، واقیعێکی سیاسیی بەردەوام و بەرهەم هێنراو و نەسڕاوە و گەشەسەندووە لە ئێرانی ئەم قۆناغەدا. ئەکتەری سەرەکیە لە دیمەنی سیاسی ئێستای ئێراندا. ئەمڕۆ حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری دیارترین و چالاکترین ڕەوتی سیاسی ئەم بزووتنەوەیە. بەڵام بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری زۆر لەم حیزبە فراوانترە. ئەم بزووتنەوەیە هێشتا تەنانەت گۆشەیەکی بچووکی لە دەسەڵاتی کۆمەڵایەتی خۆی ئاشکرا نەکردووە. لە دوا بەشی ئەم زنجیرە وتارەدا باس لە ڕوانگەی کۆمۆنیزمی کرێکاری لە شەڕی دەسەڵاتدا لە ئێراندا دەکەم.
٢– ناسیۆنالیزمی بۆرژوازی لایەنگری رۆژئاوا
ناسیۆنالیزمی لایەنگری رۆژئاوایی ئێران کۆنترین و رەگدارترین نەریت و بزووتنەوەی سیاسیی ئەمڕۆی ئێرانە، کۆنەپەرستە، بەڵام کۆن نییە. چونکە سەرمایەداری و رۆژئاوای ئەمڕۆ سەرمایەداری سەد ساڵ لەمەوبەر نییە. ئەوە بزووتنەوەی بۆرژوازی ئێرانە بۆ بەشداریی تەواو لە سەرمایەداریی جیهانی و گۆڕاوی ئەمڕۆدا. ئه‌مه‌ بزوتنه‌وه‌یه‌كه‌ نه‌ك هه‌ژموونی ئابووری و سیاسی و فه‌رهه‌نگی و سه‌ربازی رۆژئاوا قبووڵ ده‌كات، به‌ڵكو وەک ناسنامه‌ی خۆیشی دهی‌ناسێت. خۆی وەک نوێنەری ئەم جەمسەرە جیهانییە لە ئێران ڕادەگەیەنێت. لە ڕوانگەی ئابوورییەوە ئەمە ڕەوتێکی قووڵی کۆنەپەرستانە و بەرگریکاری بازاڕی ئازادە. لە ڕوانگەی سیاسییەوە بچوکترین وەهمی دروستکردنی سازانی چینایەتی لەسەر بنەمای ڕێکخستنی سامان لە کۆمەڵگادا نییە و بە توندی دژە کۆمۆنیست و دژە کرێکارییە. لە ڕوانگەی فەرهەنگییەوە، بەرگریکاری مۆدێلی کۆمەڵگەی ڕۆژئاوایە، بەڵام بەپێی ئەو مۆدێلە ئایدیۆلۆژییەی ئەمڕۆ حوکمڕانی ڕۆژئاوا دەکات، بە هیچ شێوەیەک ڕۆشنگەر و مۆدێرنیست نییە. بەڵکو بەتەواوی دەیەوێت رۆڵی ئایین و بیروباوەڕ و ئەندێشە و دامەزراوە نەریتییەکان وەک هێزی یارمەتیدەر لە پاراستنی دەسەڵاتی بۆرژوازی لەدژی چینی کرێکار و سۆسیالیزم و کۆمۆنیزمی کرێکاری ئەم قۆناغە بمێنێتەوە. لە ئاستی جیهانیدا ئەم رەوتە یەکگرتووە و بەرگریکاری گشتی و فەرمی و بەسۆزە لە ئەمریکا و سیاسەتی دەرەوەی. لە ڕوانگەی حیزبییەوە، بەگشتی دەستوورخوازان و پاشایەتییەکان بە گرووپی سەرەکیی ئەم بزووتنەوەیە دادەنرێت. بەڵام بە بڕوای من، پاشایەتی ڕەوتی سەرەکی نییە لەم بزووتنەوەیەدا و تەنانەت لە شیکاری کۆتاییشدا، سیستەمی هەژموونی بیرکردنەوە و ڕێبازی سیاسی لەم ئۆردوگایەدا پێک ناهێنێت و هیچ چانسێکیشی نییە. تایبەتمەندی سەرەکی ئەم ڕەوتە لایەنگری ڕۆژئاوا و لایەنگری ئەمریکایە، بەرگریکردنە لە بازاڕی ئازاد و دژایەتیکردنی کۆمۆنیزم. پۆلی پاشایەتی بە تەواوی ژێردەستە. بە لەبەرچاوگرتنی دۆخی ئێستای ئێران و ناڕەزایی قووڵ و ڕیشەداری خەڵکی ئێران بۆ دیاردەی پاشایەتی، بیرۆکەی زیندووکردنەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی بە خێرایی لەم بزووتنەوەیەدا گۆشەگیر دەبێت و فۆڕمی سیاسی “شیاوی فرۆشتن”ی زیاتر دێتە پێشەوەی مەیدانەکە. دەگەڕێینەوە سەر ئەم ڕەوتە.

٣- بزوتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی رۆژهەڵاتی
ئەمە بزووتنەوەیەکی ڕاستەقینەیە. سەرەڕای ئەو هێز و دەستە سیاسییە جۆراوجۆرانەی کە بە ئاڵای ئایدیۆلۆژی جیاوازەوە سەر بەم ئۆردوگایەن ، و سەرەڕای دوژمنایەتی و دژایەتی مێژوویی ڕەوتەکانی ناو ئەم ئۆردوگایە و تەنانەت ڕووبەڕووبوونەوەی خوێناوییان لەگەڵ یەکتردا، یەکگرتنی کۆمەڵایەتی-چین و کولتووری زۆرن گروپەکانی ناو ئەم بزووتنەوەیە. دەتوانرێت پێکهاتەکانی شوناسی هاوبەشی ئەم بزووتنەوەیە بە تەواوی ڕوون و شیاوی وێناکردنە. ئەگەر کەسێک پرسیاری ئەوە دەکات کە چۆن ڕیزێکی بەرفراوان لە قوربانیانی کۆماری ئیسلامی کە تا ئێستاش لە سەرەتاییترین مافە مەدەنییەکان بێبەشن، لە یەک دێڕدا لەسەر “٢ی خورداد” لە تەنیشت جەلاد و ئەشکەنجەدەرەکانی دوێنێیان و ستەمکارانی ئەمڕۆوە دەوەستن و دروشمی پێاهەڵئەدەن، دەبێ کەمێک وردتر بین دەربارەی ئەم بزووتنەوەیە و تایبەتمەندییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی. ئه‌مه‌ بزوتنه‌وه‌یه‌کی تایبه‌تی بۆرژوازییه‌ له‌ ئێراندا، که‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی ئاسۆی رۆژئاوا و ئه‌مریکایی و ئۆردوگای دیکه‌ی ئه‌م چینه‌، نەریتیەن هیوای خواز بووە که‌ بتوانێت ده‌سه‌ڵاتی سه‌رمایه‌ و سه‌رمایه‌داری له‌ ئێراندا له‌سه‌ر بنه‌مای رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و کێبڕکێ له‌گه‌ڵ رۆژئاوا بنیات بنێت. تێکەڵەیەک لە مەیلە دژە کۆلۆنیالیەکانی سەرەتا و ناوەڕاستی سەدەی بیستەم، کولتوری کۆنەپەرستانەی ئیسلامی و نەریتی و بێگانەپەرستی بچووک بۆرژوازی و بۆرژوازی ناوخۆیی، ترس لە ئیفلاس و دابەزینی بوارەکانی بەرهەمهێنانی تەقلیدی دژی قۆرخکارییە بیانییەکان و لقە ناوخۆییەکانیان، ناڕەزایەتی لە دژی زەوتکردنی دەسەڵات سیاسەتمەدارێک لە ژێر فشاری ستەمکاری سەربازی پۆلیسی لایەنگری ڕۆژئاوا و بە یەک وشە هەوڵێک بۆ گۆڕینی ڕۆژهەڵاتگەرایی و ئیسلامیزم و نەتەوەیی لە ئێراندا بۆ پشتیوانییەک بۆ دروستکردنی سەرمایەدارییەکی ڕەسەن کە مافی چەوسانەوەی کرێکاران و سود وەرگرتن لەسەرچاوە ئابوورییەکان لە ئێران لەخۆدەگرێت ، بەشی،سەرەکی ئەم بزووتنەوەیە کۆنەپەرست بووە. لە ڕوانگەی تەشکیلاتییەوە، گرووپ و دەستە بێشومارەکانی ئەم توێژە، دەرئەنجامی هەوڵ و پەرتەوازەیی حیزبە سەرەکییە نەریتییەکانی ئۆپۆزیسیۆنی ئێران، واتە حیزبی توودە و بەرەی نەتەوەیی و هەروەها پەرەسەندنە ناوخۆییەکانی ئیسلامی سیاسییە لە ئێران لە سەدەی بیستەمدا. بەشێک لەم بزووتنەوەیە ماوەیەکی زۆرە و تەنانەت لەمڕۆشدا لەژێر ناوی سۆسیالیستدا چالاکن. بوونی یەکێتی سۆڤیەت بۆ ماوەیەک تەنانەت دامەزراندنی سەرمایەدارییەکی ناڕۆژئاوایی و دژە ڕۆژئاوایی لە ئێراندا بە ئەگەرێکی ڕاستەقینە بۆ لقەکانی ئەم بزووتنەوەیە زانیوە. لەم بزووتنەوەیەدا رۆشنبیری “سۆسیالیست” لە عەلی و حوسێن و کەربەلا فێربووە و خومەینی لەلایەن خاڵخاڵی خوێندکارییەوە بە “لینینی ئێران” نازناوی “لینین”ی لێنراوە. تا ئێستاش پلانی ئابووری و مۆدێلی کارگێڕی خۆیان و بارودۆخی شەخسی و ئەخلاقی خۆیان بە دەست دەنووسن. سۆسیالیزمیان ئیسلامی بوو و ئیسلامەکەیان سۆسیالیستی بوو. لە کەناڵی ئەم سۆسیالیزمە درۆینەیە، هەروەها لە کەناڵی فریکاری و پەناگەی ستەملێکراوان لە بزووتنەوەی ئیسلامی یان پۆپۆلیزمی باڵی چەپی ئەم بزووتنەوەیە، بەڵێنی ڕێکخستنی سامان و بیرۆکەی دروستکردنی ئا کۆمەڵگا لەسەر بنەمای سازانی چینایەتی و ملکەچی کرێکاران بۆ بۆرژوازی لەسەر بنەمای ناسنامەی ئابووری ئەم بزووتنەوەیە دامەزراوە مەقولاتەکانی وەک سەرمایەداری و بۆرژوازی نەتەوەیی و سەربەخۆ، ڕێڕەوی گەشەی ناسەرمایەداری، ئابووری تاکی خواپەرست و هتد فۆڕمی جیاواز بوون کە بەشە جیاوازەکانی ئەم بزووتنەوەیە لە مێژوودا ئامانجە هاوشێوە و هاوبەشەکانیان وەسف کردووە. ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت و بلۆکی ڕۆژهەڵات، بناغە ئایدیۆلۆژییەکانی ئەم هێڵەی گۆڕی. بازاڕی ئازاد، بیرۆکەی نزیکایەتی و پێکەوەژیان لەگەڵ ڕۆژئاوا و بەکارهێنانی مۆدێلی ئیداری ڕۆژئاوایی لە بیری سیاسییاندا بەهێزتر بوو، بەڵام توخمە ڕۆژهەڵاتگەراییەکەی لە ڕەهەندە ئایدیۆلۆژی و سیاسی و کولتووری و ئەخلاقییەکانیدا بەهێز مایەوە. خۆ فەرهەنگی نەتەوەیی و ئیسلامی و دژە خۆرئاوایی و دژە مۆدێرنیزم، لە وشەیەکدا، ڕۆژهەڵاتگەرایی، بڕیارە پایەی خۆئاگاداریی خەڵکی ئێران لە کۆمەڵگاکەیاندا بێت و چەسپی ناوخۆیی ئەم سیستەمە بێت و بۆرژوازی ئێرانی لایەنگری ڕۆژئاوا. بە کەمێک گرنگیدان، دەبینین کە ئەمە پرۆسەیەکی ڕاستەقینە و واقیعی و زۆر چالاکە. ئەو هاوپەیمانێتییەی لە پشت خومەینیەوە ڕۆیشت، هێزەکانی ئەم بزووتنەوەیە لەخۆ گرتبوو. ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رفراوان له‌ حكومه‌تی ئیسلامیدا به‌شداری كردووه‌ و سه‌ره‌ڕای هێرشه‌كانی دواتری باڵی ڕاستی بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی هیچ كاتێك به‌ ته‌واوی له‌ هاوپه‌یمانی ده‌سه‌ڵات پاك نه‌كرایه‌وه‌. ئەو ڕەوتانەی کە کۆماری ئیسلامی یان فراکسیۆنێکی ئەو لەم بیست ساڵەدا بە پێشکەوتنخوازانە هەڵسەنگاندووە، هەموویان لق و چڵ و پۆپی ئەم بزووتنەوەیە بوون. ئه‌و ئاڵایه‌ی ئه‌مڕۆ له‌ سه‌ر سه‌ری ئه‌م سوپایەوە‌ هه‌ڵده‌کا، ئاڵای دووه‌می خورداده‌. بەڵام ئەمە تەنیا قۆناغێکی تێپەڕبوونە لە ژیانی ئەم بزووتنەوەیەدا. لەم ساڵانەی دواییدا بینیمان کە چۆن لقە جیاوازەکانی ئەم بزووتنەوەیە کە لە ژێر فشاری باڵی ڕاستی حکومەت و شەپۆلی خنکاندن و کوشتن و سەرکوتکردندا پەرش و بڵاو بوون لەگەڵ سەرهەڵدانی دووی خورداد، جارێکی دیکە یەکتریان گرتەوە و زیندوو کردەوە هاوپەیمانییە کۆنەکان. تەنانەت ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت وای کرد کە لقە ڕکابەرەکانی ئەم بزووتنەوەیە لە یەکتر نزیک ببنەوە. بەرەی نەتەوەیی، زۆرینە و دەستە و گرووپەکانی دەوروبەری وەک ڕێبازی کرێکاران، حیزبی توودە، حیزبی ڕەنجبەران، و ماوییەکانی پێشوو لە نووسینگەی بەنی سەدر، بزووتنەوەی ئازادی، موجاهیدینی شۆڕشی ئیسلامی و چەندانی دیکە ، جارێکی تر لە ژێر یەک چەتردا کۆبوونەتەوە، باڵێکی خودی حکومەتی ئیسلامی. ئەمە بزووتنەوەی خۆیانە. جیاوازییەکانی ناو ئەم ئۆردوگایە راستەقینەن. بەڵام ناسنامەی هاوبەشی کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی و کولتوورییان بە هەمان شێوە واقیعییە.
ئەمڕۆ ئەم بزووتنەوەیە ناوەندی سەرنجی چاودێرانی سیاسی ئێرانە لە میدیا و حکومەتەکانی رۆژئاوا. ئەمڕۆ سەرکردایەتی ئەم بزووتنەوەیە لە دەستی خودی باڵی دووەمی حکومەتدایە. بەڵام بزوتنەوەی دووی خورداد تا ئەو کاتەی کۆماری ئیسلامی بەپێوەماوەتەوە گرنگی هەیە. بۆ ئەم شانازییە، ڕێکخراوەکان و دەستەکانی ئەم بزووتنەوە ئیسلامیە نەتەوەییە، نەک هەر لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ڕکابەرە حکومییەکانیان لە باڵی ڕاستدا، بەڵکوو لە بنەڕەتدا لە ڕووبەڕووبوونەوەی کۆمەڵایەتییان لەگەڵ دوو ئۆردوگای دیکەدا، واتە کۆمۆنیزمی کرێکاری و لایەنگری، بەرگرییان لە دیاردەی دووی خوردادی کرد -ناسیونالیزمی رۆژئاوا لەسەر مەودایەکی مێژوویی فراوانتردا مانای خۆی پەیدادەکات ئەمە هاوپەیمانییەکی سیاسی کاتی نییە لە دژی “چاودێری وردبینی شورای چاودێری “، بەڵکو بەرەیەکی سیاسی چینایەتی ڕانەگەیەندراوە بۆ دەستوەردان لە چارەنووسی دەسەڵاتی سیاسی و داهاتووی وڵات لە چوارچێوەیەکی مێژوویی فراوانتردا دوای ڕووخانی ڕژێمی ئیسلامیە . هێڵی دووی خورداد له‌گه‌ڵ ڕووخانی ڕژێمی ئیسلامی و ڕه‌نگه‌ زووتر، په‌یوه‌ندی و ڕۆڵی ڕێبه‌ریی خۆی له‌ بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی-ئیسلامیدا له‌ده‌ست بدات. بەڵام ئەم بزووتنەوەیە بە پێکهاتە و ئارایشی ناوخۆیی جیاواز و گروپ و سەرکردەکانی تر لە گۆڕەپانی دیاریکردنی ئەرکی کۆتایی دەسەڵاتدا دەمێنێتەوە.

بە بڕوای من ململانێی نێوان ئەم سێ ئۆردوگایە دەبێتە بنەمای پەرەسەندنی سیاسی ئێران لەم قۆناغەدا. ئێستا ڕەهەندەکانی ئەم ململانێیە ئاشکرا بوون. بەڵام هێشتا شەڕە سیاسییە سەرەکییەکان لە ئارادان. ڕوانگەی هەریەکێک لەم سێ بزووتنەوەیە لە خەبات بۆ دەسەڵات لە ئێراندا چییە؟ با لە بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی و هاوپەیمانی دووی خوردادەوە دەست پێبکەین.

5- ڕەگی دووی خوردادیەکان

مۆمیای سیاسی
لە نێو ئەو سێ ڕەوتەی کە من وەک جەمسەری سەرەکی سیاسی لە دیمەنی سیاسی داهاتووی ئێراندا ناوم هێناون (بڕوانە ژمارە ٧)، بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی لەمڕۆدا زۆرترین سەرنجی چاودێرانی سیاسییە. بەڵام ئەم بزووتنەوەیە هیچ ئایندە و ڕیشەی نییە. لە ڕووی چینایەتی و مێژووەوە ئەم بزووتنەوەیە سەر بە ڕابردووە. جەوهەریەن لەناوچووە. ئەگەر هێشتا لە گۆڕەپانەکەدا بێت، ئەوە لەبەر ئەوەیە کە ستەمکاریی شاهانە و ئیسلامی و کەم تا زۆر خنکاندنی بەردەوام لە ماوەی نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم لە ئێراندا، وایکردووە کایەی سیاسەت و ژیانی سیاسی کۆمەڵگا لەگەڵیدا هاوسەنگ بێت پەرەسەندنی ئابووری سیاسی و تەنانەت بیری سیاسی.لە ئێراندا گەشە بکات و پەرەبسێنێت. دیمەنی سیاسی لە ئێران، لە حکوومەتی ئێستاوە تا بزووتنەوە ئۆپۆزسیۆنەکان، چەقی حیزب و گرووپ و ڕەوتە کە لە مێژە پەیوەندی مێژوویی و بنکەی چینایەتییان لە دەست داوە. بەستنی کایەی سیاسی لە ئێران لەژێر سێبەری خنکاندندا، ڕێگری لە نەمانی کردەیی ئەم هێزانە کردووە کە لە قۆناغەکە تێپەڕیون و سەرهەڵدانی هێزی نوێ کە لەگەڵ تایبەتمەندییە بنەڕەتیترەکانی کۆمەڵگەی هاوچەرخی ئێران و شەڕە چینایەتییە سەرەکییەکان دەگونجێن لەم کۆمەڵگایەدا. حیزب و هێزەکانی ئەم سوپایە لەکارکەوتووە هێشتا ماون بۆ ئەوەی لە چوارچێوەی ئەو ململانێ چینایەتییە نوێیەدا کە ئەمڕۆ لە ئێران و لە جیهاندا دەگوزەرێت، وەک ئامرازێکی ماددی و سیاسیی ژێر بۆرژوازی بەکاربهێنرێن.

سەرهەڵدانی ئیسلامی سیاسی و حکوومەتی ئیسلامی لە ئێران لەخۆیدا نموونەی زیندووکردنەوە و دۆزینەوەی بابەتییەتی بزووتنەوەیەکی سیاسیی مردوو لە فۆرمێکی نوێ و بۆ مەبەستی دەرەوەی چوارچێوە و ئیدیعای ڕەسەنی ئەو بزووتنەوەیە. ئیسلامی سیاسی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە چوارچێوەی جەنگی سارددا زیندوو بووەوە و لە بنەڕەتدا دژ بە گەشەسەندنی چەپگەرایی لە نێو کرێکاران و رۆشنبیرانی ئەو وڵاتانە و دژی بیرۆکەی ئازادیخوازانە و لە ناخی قەیرانی حکومەتدا دیکتاتۆریەتی سەربازی و پۆلیسی لایەنگری رۆژئاوا بوون تەنانەت هێنرایە سەر دەسەڵات. کۆماری ئیسلامیی خومەینی بەرجەستەی رێنیسانسی ئیسلامیی سەید جەمالدین نەبوو و تەنانەت شەرعیەتی شێخ فەزڵوڵڵاش نەبوو. ئەوەی لە ئێران هاتە سەر كار و تا ئێستاش كار دەكات، چەتەیەكی ئیسلامیی دژە چەپە كە بە مەبەستی رزگاركردنی سەرمایەداری لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە كۆتایی سەدەی بیستەم و ئێران لە كاتی رووخانی رژێمی پاشایەتیدا بنیات نراوە.

هەروەها ئەو ئۆپۆزیسیۆنە نەتەوەیی-ئیسلامییەی کە باسم کرد، لە بنەڕەتدا پەیوەندییەکی مێژوویی و خاڵی ئاماژەیەکی چینایەتی ڕەوای لە ئابووریی سیاسی ئەمڕۆی ئێراندا نییە. دوو لایەنی شەڕی چینایەتی لە ئێراندا بریتین لە کۆمۆنیزمی کرێکاری و سەرمایەداری بۆرژوازی جیهانی. “بزوتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی” راستەوخۆ و بەپێی ئامانج و بەرنامەی لایەنە پێکهێنەرەکانی یان تەنانەت ئەو ئاسۆ چینایەتییەی کە نوێنەرایەتی دەکات، سەر بەم ململانێ سەرەکییە نییە. ڕژانێکی لاوەکییە. نوێنەری مەقولە لاوەکییەکان و چینەکانە. بەڵام وەک هێزێکی سیاسی لەم مشتومڕە ناوەندییەدا بەشدارە. بۆرژوازی ئەمڕۆی ئێران لە خەباتی چینایەتی ئەمڕۆی ئێراندا دەورێکی دیاریکراوی هەیە. لێرەدا دەمەوێت ئاماژە بەوە بکەم کە من دەستەواژەی (بەدڵنیاییەوە نادروست) “بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی” بە مانای هاوپەیمانییەکی سیاسی لە نێوان دوو توێژی نەتەوەیی و ئیسلامی لە ئۆپۆزیسیۆنی ئێراندا بەکارناهێنم. من ئاماژە بە تاکە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی دەکەم کە لە جیهانبینیدا ئیسلام و ناسیۆنالیزم وەک پێکهاتە و پایەی ئێرانێکی “سەربەخۆ” و ناسنامەیەکی ئێرانی بە پێچەوانە و جیاکاری لەگەڵ هەژموونی ڕۆژئاوا و تەنانەت شارستانیەتی ڕۆژئاوادا سەنتەزی کراون. بزووتنەوەیەک کە بۆ پێناسەکردنی شوناسی خۆی و وێنەی هاووڵاتییەکی کۆمەڵگاکەی پێویستی بە هەردوو ئەم پێکهاتە هەبوو. به‌م شێوه‌یه‌ پانئیسلامیزم و شه‌رعییه‌تخوازی له‌ لایه‌ك و پان ئێرانیزم و گه‌وره‌یی ئێران له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ن. ئەم بزووتنەوەیە لە ڕوانگەی سیاسی و تەشکیلاتییەوە بە تەواوی پێناسە دەکرێت و لە ڕاستیدا جەستەی سەرەکی ئۆپۆزیسیۆنی دژە شاهانەیی لە ئێران پێک هێنا. مەبەستم لەم بەشەی وتارەکەدا شیکارییەک بۆ ڕۆڵی دەورەیی ئەم بزووتنەوەیە و ئاسۆی داهاتووی لە ناخی ئەو قەیرانە سیاسییەی کە لە ئێران دەستی پێکردووە، بخەمەڕوو.
بزوتنەوەی ئیسلامیی نیشتمانی: فرەچەشنی ڕێکخراوەیی
پێش ئەوەی بچینە پێشەوە، با کەمێک زیاتر وێنەی خۆمان لەم نۆرەیەدا ڕوون بکەینەوە. لە رووی گرووپی حیزبی و رێکخراوەیی، ئەم بزووتنەوەیە لەڕادەبەدەر هەمەچەشن و فراوانە. حیزبی توودە و بەرەی نەتەوەیی کە پایە سەرەکییەکانی ئەم ئۆردوگایە بوون، لە ماوەی ٢٠ ساڵی دوای ٢٨ی ئابدا ڕووخان و کۆمەڵێک گرووپی بەرفراوانیان بەجێهێشت. گرووپبەندییەکانی ئەمڕۆی بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی، پارچە و پارچەی سیاسین کە لە ئەنجامی هەوڵەکانی ئەم دوو پایەی ئۆپۆزیسیۆنی نەریتی ئێرانەوە سەرچاوە دەگرن. بەرەی نەتەوەیی (بە لقە مەزهەبیەکانیشەوە) و حیزبی توودە سەکۆی پێکهاتن و گەشەکردن و دەربڕینی سیاسیی ئەم بزووتنەوەیە بوون. فیدای و موجاهید لە ساڵانی دوای پاشەکشەی حیزبی توودە و بەرەی نەتەوەیی، بەشە ئۆرگانیکییەکانی ئەم بزووتنەوەیەیان پێکهێنا. ڕەوتە ئیسلامییە نەتەوەییەکان (وەک بزووتنەوەی ئازادی و موجاهیدین و شوێنکەوتوانی دیکەی شەریعەتی، ئیسلامییەکان لە “مۆدێرنیتە”ەوە –
بە پێچەوانەی هێڵی پان ئیسلامی و شەرعییەتی چی)، بەشێک بوون لەم بزووتنەوەیە. تەواوی بزووتنەوەی ماوییەکان لە ئێران بە ڕێکخراو و دەستە جۆراوجۆرەکانیەوە سەر بەم ئۆردوگایە بوون. کۆنفیدڕاسیۆنی خوێندکارانی سەردەمی کۆن و دابەشبوونی کۆماریخواز و سۆسیالیستەکانی پێشوو و خاتەمی چیەکتوندڕەوەکان کە لێی چونەتە دەرەوە، زۆربەی گروپەکانی نەریتی فیدای و ڕەوتە لاوەکییەکانی تری وەک ڕێگای کرێکار هەموو پارچەکانی ئەم کەمپەن. کایەی هونەری و ئەدەبی “پابەند” و ئۆپۆزسیۆن لە ئێراندا لە بنەڕەتدا زاڵ بووە بەسەر ئەم بزووتنەوەیەدا. ناوەندی نووسەران ناوەندێکی گرنگی ئەم بزووتنەوەیە. و دواجار ئاڵای دووەمی خورداد ئەو ئاڵایە کە ئەمڕۆ بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ یەکڕیزی ئەم بزووتنەوەیە بەرز دەکرێتەوە.

لە یەکەم نیگادا، ڕەنگە زاراوەی “بزووتنەوە” بۆ ئەم مەودای هێزانە ڕەوا نەبێت. چۆن دەتوانین ئەو بزووتنەوەیەی کە بانگەشەی ئەوە دەکەین بابەتییەتی چینایەتی مێژوویی خۆی لەدەست داوە و تەنانەت لە سەرمایەداریی ئەمڕۆی ئێراندا بناغەیەکی چینایەتی دیاریکراوی نییە، بە بزووتنەوە ناو ببەین؟ چۆن دەتوانین بزووتنەوەیەک کە (وەک لە خوارەوە دەڵێم) ئایدیاڵ و پرسێکی ئابووری و بەرنامەیەکی کۆمەڵایەتی کە شایەنی ڕەچاوکردنی تێدا نییە ناوی ببەین،بە بزووتنەوە؟ وە لە کۆتاییدا، چۆن دەکرێت ئەم بازنە فراوانە لە پارت و گروپە سیاسیەکان، کە لە ڕووی تایبەتمەندی ئایدیۆلۆژی فەرمی و پاشخانی سیاسی و پراکتیکی و نەریتی ڕێکخراوەییەوە ئەوەندە هەمەچەشنن و زۆرجار تەنانەت بە خوێناویترین شێوازەکانیش ڕووبەڕووی یەکتر بوونەتەوە، بە بەشەکانی بزووتنەوەیەک ناوببرێن؟

بە بڕوای من سەرەڕای هەموو دووبەرەکی و ململانێی ناوخۆیی، ئەم ڕیزو هێزەکان بزووتنەوەیەکی سیاسی پێناسەکراو دروست دەکەن و پێکەوە کاردەکەن بۆ بەدیهێنانی ئاسۆیەکی سیاسی دیاریکراو لە ئێراندا. ئەم ڕیزە لەسەر باکگراوندێکی هاوبەشی ئایدیۆلۆژی و تایبەتمەندی سیاسی و فەرهەنگی دامەزراوە و لە قەیرانی سیاسی ئێستای ئێراندا کەم تا زۆر وەک بزووتنەوەیەکی یەکپارچە دەردەکەوێت و چارەنووسێکی هاوبەش چاوەڕێی دەکات.

دوو جەمسەر لە بۆرژوازی سەدەی بیستەمی ئێران
بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی، و مەودای بەرفراوانی حیزب و گرووپەکانی لە ئێران لە دەیەکانی ڕابردوودا، بە بڕوای من، دەرئەنجامی لێکترازانێکی بنەڕەتییە لە بزووتنەوەی بۆرژوازیدا کە چووە ناو شۆڕشی دەستوورییەوە. ئاسۆی دەسەڵاتداری شۆڕشی دەستوری ئاسۆیەکی بۆرژوازی بوو. ئه‌مه‌ بزوتنه‌وه‌یه‌ك بوو بۆ ئه‌وه‌ی ئێران بكرێت به‌ “وڵات” و دروستكردنی “ده‌وڵه‌ت”ێكی مۆدێرن و به‌هێزكردنی بناغه‌كانی خاوه‌ندارێتی و مافه‌ تاك و مه‌ده‌نییه‌كان و دامه‌زراندنی یاسا. پێشهاتگەلێک کە پێشمەرجێکی گرنگ بوون بۆ پێکهێنانی بازاڕێکی ناوخۆیی و گەشەی سەرمایەداری لە ئێراندا. ئەم شۆڕشە دەیویست کۆمەڵگایەکی دواکەوتووی فیوداڵی و خێڵەکی بهێنێتە ناو سەردەمی سەرمایەداری. شۆڕشی دەستووری بێ گوێدانە درێژی و پانی و ڕەهەندە بێ بایەخەکانی بۆرژوازی ڕەسەنی ئێران، بزووتنەوەیەک بوو کە ئاسۆیەکی بۆرژوازیی هەبوو و بۆ پێشخستنی پێوەندیی سەرمایەداری لە ئێراندا. وە سەرەڕای هەموو هەستی دژە کۆلۆنیالیزم و تەنانەت دژە بیانی لە ڕیزەکانی دەستوورخوازاندا، ڕۆژئاوا مۆدێل و کۆمپاسی ئەم بزووتنەوەیە بوو، چ لە سیستەمی ئیداری و چ لە پێوەرە سیاسی و یاساییەکان و چ لە بواری بەرهەمهێنان و ئابووریدا. مۆدێرنیزاسیۆن، پەرەسەندنی تەکنەلۆجیا و زانست، عەلمانیەت، ناسیۆنالیزم و لیبرالیزم پێکهاتە سەرەکییەکانی ئاسۆی حوکمڕانی ئەم بزووتنەوەیە بوون. ئیسلامیزم و ڕۆژهەڵاتناسی و دژە مۆدێرنیزم نەك هەر لەم بزووتنەوەیەدا جێگەیان نەبوو، بەڵكو ئاڵای ئۆردوگای بەرامبەر بوو، واتە ئۆردوگای کۆنەپەرستی ئایینی و شاهانە.

هەر زوو ئەوە ڕوون بووەوە کە دروستکردن و فراوانکردنی ژێرخانی ئابووری و ئیداری بۆ گەشەی سەرمایەداری و تەنانەت دواتریش لەناوچوونی پەیوەندییە موڵکدارییەکانی پێش سەرمایەداری، لە ئێراندا لە ڕێگەی شۆڕشێکی بۆرژوازییەوە ڕووی نەداوە، بەڵکو لە ئەنجامی پرۆسەیەکی بیرۆکراسی بووە لە سەرەوە کە نەک هەر ستەمکاری سیاسی زیندوو دەکاتەوە و دەیهێڵێتەوە، بەڵکو دەیکاتە گرنگترین ئامرازی ئەندازیاری کۆمەڵایەتی و ئابووری و کولتووری سەرمایەداری. بە کودەتاکەی ڕەزاخان ئاسۆیەکی دیکە بۆ پێکهێنانی سەرمایەداری لە ئێران کرایەوە. ئاسۆیەک کە تەنانەت بۆ هەندێک لە لایەنگرانی دەستوورخوازیش پراکتیکیتر و خواستراوتر دەرکەوت. لەم دووڕیانەدا بۆرژوازی ئێران لە ڕوانگەی سیاسییەوە بە جددی بەسەر دوو جەمسەری سەرەکیدا دابەش بوو. لە جەمسەرێکدا، نەتەوەسازیی سەرمایەداری بەرەو ڕۆژئاوا ئاراستە دەکرا، گەشەی سەرمایەداری لە هاوپەیمانی لەگەڵ ڕۆژئاوا و وەک بەشێک لە مۆدێلی ئیمپریالیستی جیهان گۆڕا بۆ هێڵی فەرمی حکومەتی پاوانخواز لە ئێراندا. مۆدێرنیزاسیۆنی ئیداری، سیکۆلاریزم، نزیکی لە زلهێزەکانی رۆژئاوا و پەیڕەوکردنی مۆدێلی رۆژئاوا لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و ستانداردە فەرهەنگییەکان و دابینکردنی ژێرخانی ئابووری و بەرهەمهێنان بۆ گەشەی سەرمایەداری لە ئێران لە چوارچێوەی دابەشکردنی کاری جیهانیی هەبوو، بوو بە ئاڵای پاوانخواز دەوڵەت و بەرگریکارەکانی. لە جەمسەری بەرامبەردا وردە وردە سوپایەک دروست بوو کە ئاڵای دژایەتی ستەمکاری شاهانە و بەرگریکردن لە لقە ڕەسەنەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری و کاڵا لە دژی سەرمایەی بیانی و قۆرخکاری گرت. دژی مۆدێرنیزاسیۆن و خۆرئاواییکردنی حکومەت، لەم ئۆپۆزیسیۆنەدا توخم و ئاسۆی دژە ڕۆژئاوایی و ڕەسەن و ئایدیۆلۆژیای ڕۆژهەڵاتخواز گەشەیان کرد. تەنانەت شەرعییەتی ئیسلامگەرایی و دژەئیسلامیزم (بە هێمای خومەینی و دژایەتی ئەو بۆ دابەشکردنی زەوی و مافی دەنگدانی ژنان) بە غوسڵی “ئۆپۆزیسیۆن” و پێشکەوتنخوازی غوسڵ کرا و وەک نۆژەنکردنەوەیەک ناسێندرا. ئەم سوپایە لە تەواوی قۆناغی دەسەڵاتی پاشایەتیدا، سەکۆی سەرەکیی ئۆپۆزیسیۆنی نەتەوەیی و حیزبە دژە دەسەڵاتخوازەکانی ئێران بوو. ئەم سوپایە حیزبی جۆراوجۆری بەرهەم هێناوە. بەڵام لە پشتی هەموو ئەم گرووپەوە، مرۆڤ دەتوانێت بە ڕوونی ئەم پلاتفۆرمە سیاسییە تاکە و هاوبەشە ببینێت. تەنانەت حیزبی توودە و بەرەی نەتەوەیی کە لەسەر کاغەز و لەسەر بنەمای ئایدیالی سەرکردەکانیان لە ڕابردوودا، دەکرا پێش ٢٨ی ئاب بە حیزبی مۆدێرنیست و عەلمانی هەژمار بکرێن و دواجار چارەنووسی ئابووری ئێرانیان لە چوارچێوەیەکی جیهانیدا بینی، تەنیا بە دانانی خۆیان لە چوارچێوەی ئەم ناڕەزایەتییە ڕۆژهەڵاتیانەی سەرمایەداری ڕەسەن و بە قبوڵکردنی بنەماکانی ڕەخنە و جیهانبینی ئەم ئۆردوگایە، بوونە بزووتنەوەی جەماوەری. لە دوای ٢٨ی مرداد و بە تایبەتی دوای چاکسازییەکانی زەوی و زاری ساڵانی ١٣٤١-١٣٤٧، زاڵبوونی ئایدیۆلۆژیی ئەم ئاسۆیە بەسەر ئۆپۆزیسیۆنی دژە شاهانەدا بڕیاری لەسەر درا. و دواجار لەگەڵ ڕووخانی ڕژیمی پاشایەتی و دامەزرانی کۆماری ئیسلامی، ئەم هێڵە بۆ ماوەیەک بوو بە ئایدۆلۆژیای ڕەسمی حکوومەت لە ئێراندا.

ماوەی مانگی هەنگوینی ئەم بزووتنەوەیە وەک پشکێک لە دەسەڵاتدا زۆری نەخایاند. لابردنی ئەم بزووتنەوەیە لە حکومەت بە هێرشی خومەینی بۆ سەر حکوومەتی بازرگان و کەوتنی دەست پێدەکات، بە دوورخستنەوەی بەنی سەدر یەکلایی دەبێتەوە و بە دڵنیاییەوە بە کۆتایی هاتنی حکوومەتی موسەوی و کۆتایی هاتنی خەتی ئیمام کۆتایی دێت . لێرەدایە کە ئەم بزووتنەوەیە جارێکی تر خۆی لە ئۆپۆزسیۆندا دەبینێتەوە. یەکڕیزیی ئەو وشەیەی کە گرووپە ڕەنگاوڕەنگەکانی ئەم بزووتنەوەیە بۆ بەرگری لە ڕێژیمی ئیسلامیی سەردەمی خومەینی دۆزیبوویانەوە، جارێکی دیکە بەرەو نەمان دەچێت. تاوەکە بەرز دەبێتەوە. گۆڕانکاری جۆراوجۆری ڕێکخراوەیی ڕوودەدات. ئێستا لافیتەی دووی خورداد جارێکی دیکە ئەم ڕەوتەی یەکخستووە و گەشبینە بە گەڕاندنەوەی پشکی خۆی لە دەسەڵاتدا.
ئاسۆ هاوبەشەکان
وەک وتم سەرەڕای جۆراوجۆری ڕێکخراوەکان و مێژووی جیاواز، نابێ گومان لەوەدا هەبێت کە بلۆکی نیشتیمانی-ئیسلامی تەنانەت لەمڕۆشدا بلۆک و ئۆردوگایەکە. لە ناوەندی سیاسەتی ئێراندا خێڵێک، عەشیرەتێکی سیاسی گەورە پێکدەهێنن. ئاسۆی کۆمەڵایەتی و پلانی ئابوورییان وەک یەکن. ڕەخنەی ئەوان لە مێژووی ئێران تا ئێستا هەمان شتە. ئەفسانە و قارەمانی دێوە سیاسییەکانیان یەکن. کولتوری ئەوانیش هەر یەکە. ئەخلاقیان وەک یەکە. جەژن و ساڵڕۆژی سیاسی هاوبەشیان هەیە. یەک گەنجینەی ئەدەبییان هەیە. شاعیر و نووسەر و سینەماکارانیان یەکن. پیرۆزییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانیان وەک یەکن. سیاسەتی دەرەوەی ئەوانیش هەر یەکە. قسە لەگەڵ یەکتر دەکەن، پێکەوە لە دیالۆگ و “یەکڕیزی کردار”ی هەمیشەیی شەڕ دەکەن، هێز بە یەکتر دەدەن و هێز لە یەکتر وەردەگرن. دوژمنەکانیان هەمیشە هاوبەشن و دۆستەکانیان هەمیشە هاوبەشن. زاراوە و زمانی سیاسی ئەوان وەک یەکن. نوێژخوێنانیان “ئێران بۆ ئێرانیەكان” دەزانن و چەپەكانیان بەردەوام چاویان لەوەیە کە كەس سوكایەتی بە “ئایینی جەماوەر” و “ئیسلامی پێشكەوتنخواز” نەكات! سەرەڕای هەموو دوورییەکی ڕێکخراوەیی و گروپییان، ئەوان “کەسێکی ناوخۆیی”ن لەگەڵ یەکتر. ڕێککەوتنێکی دەستەجەمعی ڕانەگەیەندراو، نەریتێکی سیاسی هاوبەش پەیوەندییەکانیان لەگەڵ یەکتر و کاردانەوەی هیستریکی هاوبەشیان بۆ بزووتنەوە “ناناوخۆییەکان” (وەک کۆمۆنیستە کرێکارییەکان) ڕێکدەخات و ئاراستەیان دەکات.

بوونی ئەم گرووپە جۆراوجۆرانە لە ژێر ئاڵای دووی خورددا و بەرگریکردن لە خاتەمی، ڕێکەوتێکی سیاسی نییە یان وەک هەندێک کەس پێیان وایە دەرئەنجامی پەتای “پراگماتیزم” و “دوورکەوتنەوە لە توندوتیژی” لە ئۆپۆزیسیۆنی ئێراندا نییە. ئەمە یەک ڕەوتی کۆمەڵایەتییە. با ئەم یەکڕیزی و خزمایەتیە سیاسیە لە ئاسۆی سیاسی و ئابووری و فەرهەنگی ئەم ئۆردوگایەدا فراوانتر بکەین. بە تایبەت ئەم تایبەتمەندیانە چارەنووسی ئەم بزووتنەوەیە لە ململانێ چارەنووسسازەکانی داهاتووی ئێراندا دیاری دەکەن.

تێبینی ئەم نوسراوە چاپ نەکراوە و ژمارەی چاپی نیە،تەنها بۆ بڵاوکردنەوەی لە ئۆنلاین کراوەتە پی دی ئێف
کاوەعومەر

hekmat.public-archive.net #1440fa.html

ئێواره‌یه‌كی هاوین برینێکی قووڵی لە دەروونمدا درووست کرد، وای لێکردم بۆ هەمیشە لە گەمەی خۆشاردنەوە و شاردنەوەی ڕووخسارم بترسم، ترس لە تەنیاکەوتن و قەومانی کارەساتێك. ئێوارەیەك، کە تەمەنم هەشت ساڵانێك ده‌بوو و نه‌ده‌بوو، لەگەڵ هاوڕێ هاوته‌مه‌نه‌كانم له‌لای دارتووه‌ به‌رزه‌كه‌ی گەڕەکەکەمان چاوشارکێمان دەکرد. دارتووەکە لەبه‌ر ده‌رگه‌ی ماڵی سالارە باریكه‌ڵه‌ی هاوڕێماندا ڕووابوو، كه‌ ماڵیان به‌ ته‌نیشت ماڵی هیوا شەلەوە بوو. سەرم نا بە قەدی درەختەکەوە و‏ به‌ ده‌سته‌كانم ڕووخسارم شاردەوە. ده‌بووایه‌ تا ژماره ده‌م ژماردبا و به‌دوایاندا ڕۆیشتبام، تا‌كو هه‌موویان گڕ بده‌م.
ئه‌و ئێواره‌یه‌، کە وا ده‌زانم هه‌ر ئێستایه، هەرگیز بیرم نه‌چووه‌ته‌وه، به‌ لاڵه‌‌په‌تێ تا‌ “ده”م ژمارد و بێده‌نگ بووم، دووباره‌م كرده‌وه‌ و كڕ بووم، تاوێكی تر وێستام، ڕووم له‌ دره‌خته‌كه‌ وه‌رچه‌رخاند و سه‌یری چوارده‌وری خۆمم كرد، له‌‌ بێده‌نگیییه‌كه‌دا دڵنیا بوومه‌وه‌ هه‌موو هاوڕێکانم خۆیان حه‌شارداوه‌‌.
ده‌وروپشتی دارتووه‌كه‌م پشكنی، تا بزانم داخۆ ئه‌وجاره‌یش سالار له‌ پشت دره‌خته‌كه‌وه‌ خۆی مه‌ڵاس نەداوه‌‌، به‌ڵام له‌وێ نه‌مبینی. دارتووه‌كه‌م به‌جێهێشت و بۆ پشته‌وه‌ی لادیواره‌‌كه‌ی حه‌وشه‌ی ماڵی هیواشه‌ل هه‌نگاوم نا، كه هه‌میشه‌ له‌ پشت ئه‌و دیواره‌ ڕووخاو‌ه‌وه‌ خۆی حه‌شار ده‌دا؛ هیوا لەبەر قاچەکانی نه‌یده‌توانی زۆر دوور بكه‌وێته‌وه‌، ئه‌و پەنادیواره‌ گونجاوترین په‌ناگه‌یەك بوو بۆی. هیواشم نە له‌پاڵ دیواره‌كه ‌و نە له‌ناو حه‌وشه‌ بێده‌رگا‌كه‌یان نەدۆزیەوە. له‌وێ دووركه‌وتمه‌وه‌ و ڕۆیشتم به‌دوای ئازادی باڵابه‌رزدا بگه‌ڕێم، كه‌ به‌ لۆقدرێژ ناومان ده‌برد، ئه‌و ده‌بوو خۆی زۆر كووڕ كردبایه‌وه‌ تا كه‌سمان نه‌یبینین.
پاشان به‌دوای منداڵه‌كانی تردا ‌گه‌ڕام، سه‌یر بوو، نه‌ ئه‌وان له‌ شوێنه‌كانی خۆیان بوون و نه‌ ده‌نگی هیچ كامێكیشیانم له ‌دووره‌وه ده‌‌بیست. دوایین شوێن، كه‌ به‌نیاز بووم شاڵاوی لێ گڕ بده‌م، دارهه‌رمێ پیره‌كه‌ بوو، كه‌ به‌رانبه‌ر ماڵی یه‌كێك له‌ هاوڕێكانمان بوو. به‌ره‌و دره‌خته‌كه‌… بندیواری خانووه‌كه‌ی هاوڕێكه‌مانم جێنه‌هێشتبوو، دره‌خته‌‌ قه‌ده‌ئه‌ستووره‌كه‌ خۆی پێشاندام و نه‌دام، كه‌ گوێم له‌‌ هه‌ریه‌ك له‌ دایكی سالار و هیوا بوو‌، بانگیان ده‌كردن: “منداڵینه‌ دره‌نگه‌ وه‌رنه‌وه!‌ كاتی نانخواردنه” به‌ره‌و دره‌خته‌كه‌ ‌ڕۆیشتم و گوێم لێیان بوو ده‌یانگوت: “ده‌بێت ئه‌و منداڵانه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌، نه‌كا دیسان ئاده‌میان لێ په‌یدا ببێت”.
ئاده‌م ئیستێكی پێ كردم، خۆی نا، ناوه‌كه‌ی، ترس هانای وه‌به‌رهێنام، ویستم نه‌چمه‌ لای دره‌خته‌كه‌وە، به‌ڵام حه‌زی گڕدانی شاڵاو بەرەو ئەوێ دنه‌ی دام.‌ دڵنیا بووم، كه‌ هه‌میشه له‌ پاڵ دارهه‌رمێكه‌وه‌ قنج داده‌نیشێت، ده‌ست به‌ چاوه‌كانیه‌وه ‌ده‌گرێت و له‌‌و وایه كه‌س نایبینێت. ئاخر ئه‌و له‌ هه‌موومان بچووكتر بوو، به‌ڵام كه‌ چه‌ندجارێك به‌چوارده‌وری دره‌خته‌كه‌دا سووڕامه‌وه‌، سه‌یر بوو، شاڵاویش له‌وێ نه‌بوو!
گه‌ره‌كم بوو له‌ دره‌خته‌كه‌ دوور بكه‌ومه‌وه. له‌و ساته‌دا له‌سه‌ر لقوپۆپی دره‌خته‌كه‌وه‌ هه‌ستم به‌ خشه‌ و جووڵه‌یه‌كی نامۆ كرد. سه‌رم هه‌ڵبڕی و ئاده‌مم له‌سه‌ر دارهه‌رمێكه‌وه‌ به‌دی كرد، ئه‌وجاره‌ خۆی بوو، قاچێكی نووشتاندبووه‌وه‌ و قاچه‌كه‌ی تریشی به‌ لقێكی دره‌خته‌كه‌دا شۆڕكردبووه‌وه‌، ده‌سته‌ باریك و تووكنه‌كانیشی به‌ لقێكی به‌رزتره‌وه‌ گرتبوو، چاوه ‌شینه‌ گه‌وره‌ پڵنگاساكانیشی هه‌ڵتۆقیبوونه‌ چاوه‌كانم، وه‌ك ئه‌وه‌ی خۆی بۆ نێچیره‌كه‌ی مات دابێت، خۆی مات دابوو. له‌رز هه‌موو گیانمی داگرت، قاچه‌كانم بۆ نه‌هاتن له‌گه‌ڵ خۆمیان به‌رم و بۆی ده‌ربچم، نه‌شمده‌وێرا به‌باشی ته‌ماشای بكه‌م. قاچه ئاره‌قكردووه‌كانم له‌ ناو نه‌عله‌ ڕه‌ساسییه‌كانمدا تووندتر كرد، كه‌چی قاچه‌كانم له‌دوم نه‌ده‌هاتن. خوێن له‌ ده‌ماره‌كانیان مه‌یی بوو. بۆ ئه‌وه‌ی ده‌رفه‌تێكم بۆ بڕه‌خسێ، ڕابكه‌م و نه‌كه‌ومه‌ ژێر ده‌ستی، به‌ڵام تۆقیبووم، ترس وه‌جووڵه‌ی نه‌هێنان. زمانم هه‌ڵهێنایه‌وه‌، به‌ڵام هاوار و ڕاكردنی چی؟ خۆ هێزی ئه‌ژنۆم نه‌مابووه‌ تا ڕابكه‌م، ئاخر ئه‌و به‌ بازێك خۆی هه‌ڵداوه‌ته‌ خواره‌وه‌، وا له‌ به‌رده‌ممدایه‌. خۆ ده‌نگیشم ده‌رنایه‌ت تاكو هاوار بۆ منداڵەکان بكه‌م و بڵێم: “فریام بكه‌ون، ئاده‌م لێره‌یه‌، ئه‌و شێته‌ لێره‌یه‌” منێكی لاڵه‌په‌ته‌ تازه‌ زمانم له‌ گۆ كه‌وتبووه.
هه‌ر زوو به‌ ده‌ستوپه‌نجه‌ به‌هێز و زبره‌كانی، تووند یه‌خه‌ی كراسه شینه‌ قۆڵكورته‌كه‌می گرت و به‌ره‌و خۆی په‌لكێشی كردم. هه‌وڵی خۆڕاپسكاندنم هه‌بوو، به‌ڵام نه‌ هێزی ئه‌وه‌م هه‌بوو پاڵێكی پێوه‌بنێم، نه‌ له‌بیری ئه‌وه‌ش دابووم گاز له ‌ده‌ستوپه‌نجه‌ ناشیرین و زبره‌كانی بگرم. ئه‌و هه‌ر ڕایده‌كێشام و ڕایده‌كێشام. نینۆكه درێژه‌كانی پشته‌مل و گه‌ردنمی زامدار كردبوو. نه‌مده‌زانی به‌ ئازاری قۆڵ و باسكم ڕابگه‌م، یا‌خود له‌هه‌وڵی گرتنی بیجامه‌كه‌مدا بم، كه‌ خه‌ریكبوو له‌پێم داده‌كه‌ندرا. بۆ ئه‌وه‌ی لاستیقه‌كه‌ی له‌ كه‌مه‌رم نه‌ترازێت، هه‌ردوو ده‌ستم تووند به‌ بیجامه‌كه‌وه‌‌‌ گرتبوو، كه‌ هه‌ر سپێده‌ی ئه‌و ڕۆژه‌، پووره‌ میهره‌بانم لاستیقه‌كه‌ی به‌ دانه‌یه‌كی تووند و تۆڵتر بۆ نه‌گۆڕیبووم، به‌ڵكوو به‌ مه‌به‌ستی تووندكردنەوەی یه‌ك دوو گرێی لێدابوو.
تا ده‌هات جێگه‌ی ئازاری لاستیقه‌كه‌ له‌نێو قه‌دمدا زیاتر ده‌بوو، منیش زیاتر بڕستم لێده‌بڕا. پێڵاوه‌ ڕه‌قه چه‌رمه‌كانی، له‌سه‌ر قاچم دانا و پاڵێكی پێوه‌نام، ئیدی ده‌ستم له‌ كه‌مه‌ری بیجامه‌كه‌م پچڕا و له‌پێم داكه‌ندرا.
دیسانه‌وه‌ ویستم ڕابكه‌م، ئه‌‌وجاره‌ تووند گرتمی و ده‌ستی به‌ لاستیقه‌كه‌مه‌وه‌ گرت، شه‌رواڵه‌كه‌ی هێنایه‌ خواره‌وه‌، ڕوو له‌ دره‌خته‌كه‌ پاڵێكی پێوه‌نام و تووند خۆی پێوه‌ نووساندم. خێرا خێرا تفی له‌ ده‌ستی ده‌دا و تێنه‌ده‌گه‌یشتم و بێهووده‌ هه‌ر خۆمم ڕاده‌پسكاند، به‌ڵام هێزی منداڵێك له‌كوێ و ئی مرۆڤێكی پێگه‌یشتوو له‌كوێ، چجای ئه‌وه‌ش كه‌ ئه‌و مرۆڤه‌ ئەژدیهایه‌ك بێت بۆ خۆی.
چه‌ند خووله‌كێك ڕه‌تی دابوو ئاده‌م ‌تووند خۆی پێوه‌ نووساندبووم، كه‌ ده‌نگه‌ ده‌نگی هاوڕێكانم هاته‌ به‌ر گوێ، دیاربوو منداڵه‌كان به‌ره‌و لامان دەهاتن. هیوا به‌ ده‌م هاویشتنی به‌ردێكه‌وه‌ نزیك بووه‌وه‌ ‌و هاواری كرد: “ده‌ی با به‌ردبارانی بكه‌ین، به‌رد له‌و شێته بگرن”. ئیدی من نازانم چۆن بوو بیجامه‌كه‌مم هه‌ڵكێشایه‌وه‌ و ‌هه‌ر یه‌كێكمان به‌لایه‌كدا ڕامانكرد. ئاده‌میش تا نێزیك ماڵه‌وه‌ ‌دوامان كه‌وت، به‌ڵام ئه‌وجاره‌ هیچ كه‌سێکمانی بۆ نه‌گیرا.
ئیدی له‌و ئێواره‌یه‌وه‌ من هەرگیز توخنی چاوشاركێ نەکەوتمەوە. ماوەیەکی زۆر ترس هه‌راسانی كردبووم، ته‌نانه‌ت لەنێو پێخه‌ف ‌و له‌ خه‌ونیشدا مۆته‌كه‌ی ژێر دره‌خته‌كه‌ ده‌ستی لێهه‌ڵنه‌ده‌گرتم، زۆر جارانیش به ‌ده‌م خه‌وه‌وه‌ وڕێنه‌ و هاوارم ده‌كرد.
هه‌رچه‌نده‌ ئاده‌م توخنی هاوڕێكانیشم كه‌وتبوو، به‌ڵام هه‌ر بیرم له‌وه‌ ده‌كرده‌وه‌، كه‌ هه‌موو هاوڕێكانم به‌ گونوقوونی ڕووتەوه‌ منیان بینیبوو. له ‌دوای ئه‌و ڕۆژه‌وه‌ پووره‌ میهره‌بان قایشی بیجامه‌كه‌می به‌ دانه‌یه‌كی تووند و تۆڵتر گۆڕی، بۆ ئه‌وه‌ی هیچ ئاده‌مێك نه‌توانێت له‌ پێمی دابكه‌نێت. شه‌وانه‌ش چرای ژووره‌كه‌ی خامۆش نه‌ده‌كرد و چاودێریی زیاتری ده‌كردم.

ئه‌و ئێوارانه‌ی هاوڕێكانم له‌گه‌ڵ دایكیان بۆ یاریی تۆپێن ده‌هاتنه‌ حه‌وشه‌كه‌مان، گوێم لێبوو‌ ژنه‌كان له‌گه‌ڵ پوورم داده‌نیشتن و باسی ئاده‌میان ده‌كرد، كه‌ بۆچی ده‌ستدرێژیی ده‌كاته‌ سه‌ر منداڵان. منیش بۆ‌ گوێگرتن لێیان خۆم له هاوڕێكانم ده‌خڵافاند، بۆ ئه‌وه‌ی شتێك له‌مه‌ڕ ئاده‌مه‌وه ببیستم. وه‌ك لێیانم ده‌بیست ئاده‌م له‌ ته‌مه‌نی ئێستای مندا بووه‌، له‌ناو كێڵگه‌ی گوڵه‌به‌ڕۆژه‌كاندا كه‌سێكی نه‌ناسراو ده‌ستدرێژیی كردبووه‌ سه‌ر. ئه‌و ڕووداوه‌ ببووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی باری ده‌روونیی تێكبچێت و خوولیای ده‌ستدرێژییكردنه‌ سه‌ر منداڵانی تێدا بفراژێت. پووریشم ته‌نیا گوێی لێیان ده‌گرت، خه‌یاڵی ده‌ڕۆیشت و بێده‌نگ.

دیسان، بەم نیوه‌شه‌وە لە خەو ڕاپەڕیووم. هەرچەندە پێنج ساڵێك بەسەر ئەو ڕووداوەدا تێپەڕیووە، بەڵام وا ئەمشەویش جارێکی دی مۆتەکەکەی لە خەو ڕایپەڕاندووم. لەنێو پێخه‌فه‌كه‌م سەیری دەوروپشتی خۆم دەکەم، چاوم به‌دوای پوورمدا ده‌گێڕم و پوورم لە جێخه‌وه‌كه‌ی نییه‌. چەند ڕۆژێك لەمەوبەر پێی گوتم: “تۆ ئیدی دەنگت گڕ بووە، پێویستە ژوورێکت بۆ جیا بکەمەوە”
ماوەیەکە شەوانە وەك جاران‌‌ ئه‌و به‌رگه‌ سه‌ته‌نه‌ لووسانه‌ی نا‌پۆشێت، كه‌ هه‌ریه‌كەی جۆر و ڕه‌نگێكن، بۆ خەوتن دەیپۆشین و قۆڵه‌ سپی و ڕووته‌كانی تێیدا به‌دیار ده‌كه‌وتن. ئەو کاتانەی ده‌یخستمه‌ نێو باڵه‌كانییه‌وه خه‌تێك له‌نێوان مه‌مكه‌‌كانیدا دروست ده‌بوو. ئا، من هەست دەکەم خۆیم لێ دەپارێزێت، چونكه‌ له‌و شه‌وه‌وه‌، كه‌ خۆیم پێوه‌ نووساند و كوڵمه‌ گوڵڕه‌نگه‌كانیم ماچ كرد، ئیدی خۆیم لێ دووره‌په‌رێز ده‌گرێت و به‌ ده‌ور و پشتمدا نایه‌ت. چاوەڕوانم و بەڵکوو پەیدا ببێتەوە، بەڵام ماوەیەکی بەسەردا تێده‌په‌ڕێت و هەر دیار نییە. ترس و دڵه‌كووته‌ دامده‌گرن. له‌خۆم ده‌پرسم ئاخۆ دەبێ بەم نیوەشەوە بۆ کوێ چوو بێت، كه‌ منی وا بەتەنیا لێرە جێهێشتووە؟ تۆ بڵێیت چی بەسەر هاتبێت؟
لە کەیەوە و بۆچی من کەوتوومەتە لای پوورم؟ بۆ لای خێزانەکەم ناژیم؟ نازانم. چەندین جار ئه‌و پرسیارانه‌م لێی ‌كردووە، به‌ڵام تا ئێستا وەڵامێکیم لێی دەستگیر نەبووە و ده‌په‌ڕێته‌وه‌ لایه‌كی تر. خۆشم بەجۆرێك وابەسته‌ی بووم و سۆزم بۆی هەیە، کە زیاتر حەز دەکەم لای ئەو بژیم و بۆ لای خێزانەکەم، کە لە شار دەژین، نەگەڕێمەوە.
‌ژنێكە زۆر حه‌زی له‌‌ خوێندنه‌وه‌ی چیرۆك و ڕۆمانە. زۆربه‌ی شه‌وان دوای كاره‌كانی ماڵ، له‌ كتێبخانه بچووكه‌كه‌یه‌وه‌ كتێب ده‌رده‌هێنێ و بۆم ده‌خوێنێته‌وه‌،‌ منیش هەر لە زووەوە به‌و مێشكه‌ بچووكه‌مه‌وه‌ له‌گه‌ڵ چیرۆك و داستانه‌كانیدا گه‌شت به‌ نێو دونیادا ده‌كه‌م.
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌یش خه‌مێكی قووڵ لۆچی زاندووه‌ته‌ به‌ر چاوه‌كانی. ته‌نانه‌ت خوێندنه‌وه‌ی كتێبیش ئه‌و خه‌مه‌ی نه‌‌ڕه‌واندووه‌ته‌وه‌. ئاگام لێی بووە هه‌ندێك جار نائاگایانه‌ ئاهی هه‌ڵكێشاوە، دڵۆپ دڵۆپ‌ فرمێسكی ‌ڕژاندوون. من هەر لە زووەوە بە بێده‌نگی ته‌ماشام ده‌كرد و سه‌ره‌ده‌رییم له‌و نهێنییه‌ی نه‌ ده‌كرد. ئای چه‌ندم حه‌ز ده‌كرد نهێنی ئه‌و خه‌م و فرمێسكانه‌ی بزانم!
نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، به‌ڵكوو ئه‌و ده‌مانه‌ی، كه‌ له‌ ناندێنه‌كه‌ ده‌بووین، تاوێك لێم ڕاده‌ما و هیچی نه‌ده‌گوت، له‌ خۆیه‌وه هه‌ڵده‌چوو. ئه‌و ساته‌ی په‌شۆكاو و هه‌ناسه‌سوار ده‌بوو، ده‌رگه‌ی كه‌وه‌نته‌ره‌ بچووكه‌كه‌ی ده‌خسته‌ سه‌رپشت و هه‌رچی په‌رداخ و پیاڵه‌ی نه‌خشدار هه‌بوون؛ دڵی گرتبوونی و له‌ شاره‌وه‌ سه‌ندبوونی، یه‌كه‌ به‌یه‌كه‌‌ له‌ناو ڕه‌فه‌ی كه‌وه‌نته‌ره‌كه‌ی ده‌رده‌هێنان و پێكی دادەکێشان، زرینگه‌یان لێوه‌ به‌رز ده‌بووه‌وه‌ و دەشکان. ده‌ستوپه‌نجه‌كانی خوێنیان لێده‌چۆڕا. من حه‌په‌ساو به‌ چاوی منداڵانه‌مه‌وه‌ تێی ڕادەمام، ‌بێ ئه‌وه‌ی بزانم چی ده‌گوزه‌رێت. بیرم له‌وه‌ ده‌كرده‌وه‌ ئاخۆ ئه‌و چێژ له‌ شكاندن و وردوخاشكردن وه‌رده‌گرێت یا‌خود چێژ له‌بینینی خوێن؟ بەڵام من به‌وه‌ ڕاهاتبووم، كه‌ هیچ پرسیارێكی لێنه‌كه‌م. هه‌ندێك شه‌و له‌ پڕ به‌ پڕتاو ده‌ڕۆیشت و دیار نه‌ده‌ما، له‌ كاتی هاتنه‌وه‌ی تا به‌یانی خه‌وێكی قووڵ ده‌خه‌وت. منیش سه‌یر، به‌ ئاره‌زووی دڵ ته‌ماشای ڕووخسار و قژه‌ زه‌رده‌ ئاڵۆسكاوه‌كه‌ی و لێوه‌ ئاڵه‌كه‌یم ده‌كرد، ئای چه‌ند حه‌زم ده‌كرد به‌ هه‌موو هێزی خۆم گازێكی تووند له‌ لێوه‌كانی بگرم، به‌ڵام ترس ئه‌و ڕێیه‌ی‌ لێ كوێر كردبووم.
سه‌ره‌ڕای چرچولۆچیی ژێر چاوه‌كانی، هەتا ئێستاش جوانییه‌ ته‌لیسماویییه‌كه‌ی خۆی له‌ده‌ستنه‌داوە، ده‌توانم بڵێم، ئه‌و سەردەمانێك جوانترین ژنی شارۆچكه‌كه‌ بووه‌. هه‌ربۆیه‌ هه‌موو نیگاكانی پیاوان له‌سه‌ر ئه‌و بوون، پیاوی ژندار، ڕه‌به‌ن و ته‌نانه‌ت كوڕه‌ گه‌نجه‌كانیش. به‌تایبه‌ت له ‌به‌‌‌‌هاراندا ئه‌وده‌مانه‌ی، كه‌ شكۆفه‌ی گوڵه‌كان ده‌شتوده‌ریان ده‌ڕازانده‌وه و خه‌ڵكی به‌ به‌رگی ئاڵوواڵاوه بۆ سه‌یران و گه‌شت وه‌ده‌ر ده‌كه‌وتن. ئه‌ویش وه‌ك ئه‌وان خۆی ده‌ڕازانده‌وه‌، بەڵام جوانییه‌كه‌ی وی له جوانی‌ ژنانی دی جیاوازتر بوو.
ئه‌وكاتانه‌ی بای نه‌سیم گه‌مه‌ی به‌ تاڵه‌كانی زوولفی ده‌كرد و نیوه‌ی ڕووخساره‌ ساف و لووسه‌كه‌ی داده‌پۆشی، هێنده‌ی تر پیاوانی شه‌یدا ده‌كرد، هه‌موویان به‌تاسه‌ی بزه‌یه‌كی بوون. به‌ ئاواتی خه‌ونی باخه‌ڵیه‌وه‌ بوون، به‌ڵام ئه‌و خۆشیی له ‌هیچ پیاوێكی شارۆچكه‌كه‌مان نه‌ده‌هات و بزه‌ نه‌یده‌گرت. ته‌نانه‌ت ڕێكوپێكترین پیاوانیش له‌ چاوی پوورمدا هه‌ر له‌ گورگێك ده‌چوون، ده‌یزانی ئه‌وان ته‌نیا وه‌ك حه‌ز و ئاره‌زوو ده‌یبینن.

وەك بەم دووایییانە بۆم ڕوونبووه‌ته‌وه‌ ئەو تەمەنی یازدە ساڵان بووە، کە ئێوارەیەك دایبابی بۆ کارێك دەینێرن بۆ ماڵی دراوسێیەکیان. بەو بانگی شێوانە لە کۆڵانەکەدا پیاوێکی لێ پەیدا دەبێت و له‌لای دره‌ختێكی نزیك ماڵیان، وەك گورگێك دەستدرێژیی دەکاتە سەری. پێدەچێت دره‌خته‌كان لەم شارۆچکەیەدا تەنيا بۆ ڕووداوگه‌لێكی لەو جۆرە نێژرابن. هاواركردنی پوورم له‌و ده‌مه‌دا كۆمه‌ڵه‌ كه‌سێك له‌ گه‌وره ‌و بچووك له‌و ناوه كۆده‌كاته‌وه‌، بەڵام کابرا خۆی له‌به‌ر چاوی هه‌موویاندا ون ده‌كات و كه‌س نه‌یزانی کێ بووه‌ و بۆ كوێ چووه‌. چەند ساڵێك دوای ئەو ڕووداوە پوورم جارێك بە خۆدەرمانخواردکردن هەوڵی خۆکوشتن دەدات، بەڵام نەنك و باپیرەم فریای دەکەون و دەیگەیەننە نەخۆشخانە. ئەو نەمرد، بەڵام هەموو حەزێکی بۆ هاوسەرگریی تێدا مرد. من ئەو کاتانە نەمدەزانی بۆچی پوورم شوو ناکات. ئیدی له ترسی گیانی پوورم، نه‌نك و باپیرم بڕیاریاندا‌ من ‌لای ئه‌و بمێنمه‌وه‌. بڵێی ئه‌وه‌ چیرۆكی هاتنی من بێت بۆ ئه‌م ماڵه‌؟
لە ناو پێخەفەکەمدام، خەو لە چاوانم تۆراوە و پووریشم هەر دیار نییە. نەکا پووریشم خەوناسا له‌م ماڵە تۆرا بێت. بە نیگەرانیییەوە له‌ناو نوێنەکانم دێمە‌ ده‌ره‌وه‌. بێده‌نگ به ناو‌ ماڵەکەدا دەگه‌ڕێم، به‌ڵام پوورم له‌ هیچ كام له‌ ژووره‌كان دیار نییە. ده‌نگێكی نامۆ دێتە‌ به‌رگوێم، وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌سێك له‌به‌ر خۆیه‌وه‌ قسه‌ بكات یا ده‌نگی ئاهوناڵه، هه‌ناسه‌یه‌كی ماندوو یان ده‌نگێگ له‌و جۆره‌ ده‌نگانه‌ی، كه‌ مرۆڤ سه‌راسیمه‌ ده‌كه‌ن.‌ ده‌نگه‌ نامۆكه‌‌ به‌ره‌و ژێر پلیکانەکانم دەبات. لەژێر پلیکانەکاندا‌ ژوورێكی بچووك، كه كه‌لوپه‌لی زستانان یاخود هاوینانی تێدا هه‌ڵده‌گیرێت. نزیكتر دەبمه‌وه ‌و له‌به‌ردەم ده‌رگه‌كەدا ڕه‌قده‌بم، بێدەنگ دەوەستم‌ و هه‌ناسه‌م لێده‌بڕێت. دەرگه‌کە بەهۆی تێکچوونی كێلۆنەکەیەوه‌ به‌‌ ته‌واوی دانه‌خراوه‌. من لەنێو تاریکیییەکەوە تیشکی ڕووناکیی لە‌ کەلێنی ده‌رگه‌كه‌وه بەدی دەکەم. لێیه‌وه‌ پوورم ده‌بینم به‌ ژێر كراسێكه‌وه‌ له‌سه‌ر موكێتێکی گوڵگوڵییه‌وه‌ دانیشتووە.
لایه‌كی ڕووخسار و جەستەی له‌ منه‌وه‌ دیارە، لایەکەی تریشی لەو ئاوێنەیەوە دەبینم، کە بەرانبەری دانیشتووە و قاچەکانی لێ بڵاو کردوونەتەوە. چەند دانە مۆمێکی لای خۆیەوە داناوە و چەند دانەیەکیشی داگیرساندوون. ئەو لە ئاوێنەکەدا لەخۆی‌ ورد ده‌بێتە‌وه و‌‌ ده‌ست به‌ ڕووخساره‌ نه‌رمه‌‌ بێگه‌رده‌كه‌یدا ده‌خشێنێ، قژه زه‌رد و ژاکاوەکەی لەسەر ڕووی لاده‌دات. دەیبینم خۆی ڕووت و قووت كردووه‌ته‌وه. شەرمێکی تێکەڵ بە خەم دامدەگرێت. ئای خودایە چی دەبینم! من یه‌كه‌م جارمە ژنێك به‌و جه‌سته‌ سپی و سۆڵه‌وه‌ ده‌بینم. حەز دەکەم بگەڕێمەوە دواوە، بەڵام حه‌زێك ڕامده‌گرێت، به‌خۆیه‌وه‌ ده‌مگوشێت. دەبینم‌ دەستێکی بە ‌ناو گه‌ڵیدا دەخشێنێ و ده‌ستێكیشی بە‌ مه‌مكه‌كانیدا ده‌هێنێت، كه‌ چه‌شنی دوو سێو به‌ره‌و سیسبوون ده‌چن. منیش هه‌مان شت دووپات ده‌كه‌مه‌وه، ده‌ست بۆ ناو گه‌ڵم ده‌به‌م و هه‌ست به‌ ئه‌ندامی نێرینه‌م ده‌كه‌م، كه‌ ڕه‌ق ده‌بێت، وه‌ك ئاده‌م به‌ تف ته‌ڕی ده‌كه‌م و هه‌ست به‌ خۆشییه‌كی له‌ڕاده‌به‌ده‌ر ده‌كه‌م. جارجارە سه‌ری به‌رز ده‌كاته‌وه‌، لێوه‌كانی ده‌گه‌زێت و چاوه‌كانی داده‌خات. به‌ ده‌ستێکی ‌هه‌ردوو مه‌مكی به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌نووسێنێت و به‌رزیان ده‌كاته‌وه‌. دەیەوێت گۆی مه‌مكه‌‌كانی به‌ زمانی ته‌ڕ بكات، به‌ڵام بۆی ناکرێت. ئاهوناڵه‌ی تێكه‌ڵ به‌هه‌ناسه‌ی ته‌نیایی خۆی بووە و زۆر نامۆ دێته‌ به‌رچاوم، له‌وه‌ ده‌چێت زۆربه‌ی شه‌وان ئه‌و‌ها له‌گه‌ڵ خۆی تێكه‌ڵ بووبێت.
خێرا له‌ ده‌رگه‌كه‌ دوور ده‌کەو‌مه‌وه‌، به‌ پێدزكێ دەچمه‌وه‌ ناو پێخه‌فه‌كه‌م‌، به‌ڵام شتێك له‌ زه‌ینمدا به‌ره‌و خوار ده‌جووڵێت، هه‌ستده‌كه‌م له‌نێو ده‌ستمدا ده‌پووكێته‌وه‌ و خه‌ریكه‌ به‌رده‌بێته‌وه‌.

٢٠٢١

ئەوەی کە ئەمڕۆ بە ناوی ئابوری لیبراڵ لە زۆرێك لە وڵاتاندا پیادەدەکرێت، ئابووریی نییە بەڵکو جەنگێکی سەرانسەرییە کە بەرانبەر بە دانیشتوانەکەی بەڕێدەکرێت. جەنگی ڕووتانەوە و چەوساندنەوە و برسسیکردنی زۆرینە و هەڵکەندنی زۆرێك لە زێدی خۆیان و باوباپیرانیان و دروستکردنی جەنگێکی ڕاستەوخۆی کوشتن و بڕین و وێرانکارییە.
ئابوورییەك کە لەسەر خۆێن و جەنگ و کوشتن و بڕین بژی و بەردەوام بێت ئەمە چ ئابوورییەکە؟ ئابوورییەك کە بۆ کەمایەتییەکی ئێکجار کەم خێرێکی زۆر بداتەوە نەك بۆ هەموان ، چ ئابوورییەکە؟ ئابوورییەك چەند فۆرمیلەیەکی وەکو بەرزکردنەوەی بەهای پارە و دابەزینی، زیادکردنی ڕێژەی سوو و کەمکردنەوەی، هەڵئاوسانی پارە و دابەزاندنی بیسوڕێنێ و بەڕێی بکات، چ ئابوورییەکە؟ ئابوورییەك کە بە پژمەی کەسێكی زۆر دەوڵەمەندی وەکو ڕۆبێرت مەردۆك ، جۆرج سۆرۆ، ئێلون میسك ، جێف بیزۆس و بیڵ گەیت و هەندێکی تریان بدات لە تایەك لە دارایی وڵاتان، چ ئابوورییەکە؟، ئابوورییەك کە تەنها 4 وشەی بەسە لەلایەن ئەو زاتانەی سەرەو بۆ داڕمانی: ” ئەم سیستەمە هەرەس دەهێنێت” ، دەبێت چ ئابووریەك بێت؟
بریتانیاش یەکێکە لەو وڵاتانە خاوەنی ئەو چەشنە ئابوورییە و لەم جەنگەدایە. دوای قەیرانە داراییەکەی ساڵی 2008 تا ئێستا بارودۆخی ژیانی دانیشتوانی بریتانیا لە خراپیدایە و ڕۆژ بە ڕۆژیش بەرەو خراپتر دەڕوات کە لە ئێستادا گەیشتۆتە لوتکە. هەر بەهۆی ئەو بارودۆخەوە لە شەش ساڵدا چوار سەرەك وەزیری سەر بە هەمان حیزب هاتوون و ڕۆیشتوون .
لەگەڵ ئەوەشدا باری ژیانی خەڵکی بریتانی بەرەو خراپ و خراپتر ڕۆیشتووە. کولفەی ژیان بە ڕێژەی لە سەدا 10 کە ئابووریناسەکان و حکومەت پێیدەڵێن هەڵئاوسانی پارە سەرکەوتووە ، لیستی بینینی دکتۆری پسپۆڕ و داخڵبوون بە خەستەخانەکان لە 6 ملیۆن کەسەوە لە مانگی نیسانەوە بۆ 7 ملیۆن کەس سەرکەوتووە، کولفەی منداڵ لە حەزانەدا، باخچەی منداڵاندا سێیەک و دوو لەسەرسێی داهاتی خێزان دەبات ، بەهای پاوەند لە ساڵی 1976 وە وەکو ئێستا دانەبەزیوە، بەرزبوونەوەی غاز و کارەبا بە ڕێژەی لە سەدا 84 لە سەرەتای ئەم مانگەوە سەرکەوتنی زیاتریش لە ساڵی نوێدا، ئەوانەی کە سلفەی عەقاری 200 هەزار پاوەندیان لەسەرە کە تا ڕادەیەك کەمە، وا پێشبینی دەکرێت تا کۆتایی ساڵی 2024 بڕی سلفەکەیان بە بڕی 5 هەزار و 100 پاوەند سەرکەوێت، کرێی خانووش بە ڕادەیەك لەبەرزبوونەوەدایە کە زۆرێك چی تر ناتوانن بیدەن، مەرکەزی خۆراك بەخشینەوەکان هەفتانە زیاتر قەرەباڵغ دەبن و خۆی داوە لە ملیۆنێك کە بەشێكی زۆریان کار دەکەن.
بە هاتنی سەرەك وەزیرانی نوێ ، لیز ترووس، و دەستەو تاقمەکەی ئابووری وڵاتی بەرەو داڕمان برد. سیاسەتەکانی حکومەتی نوێ لە ئابووریدا کە چەند ڕۆژێک لەمەوبەر بەیانیان کرد هەر لە دژایەتی ژینگە، هەڕەشەی زیاتری سەرکوتکردنی خەڵکی و سنوردارکردنی زیاتری ئازادییەکان لە ڕێگای یاساوە، هەڵوەشاندنەەوەی لە سەدا 45 باج لەسەر داهاتی زیاد لە 150 هەزار پاوەند کە بڕیار بوو لە مانگی نیسانی ساڵی ئایندەوە بکەوێتە کار، هێڵانەوەی باج لەسەر کۆمپانیاکان کە لە ئێستادا بە ڕێژەی لە سەدا 19 یە کە ئەمیش بڕیار بوو لە مانگی نیسانی ساڵی ئایندەدا ببێتە لەسەدا 25 ، زیادکردنی بەشدارایکردنی بیمەی نیشتمانیی، هەڕەشەی دەستگرتنەوەی سەرفکردنی پارە لە خزمەتگوزارییەکاندا، هەندێکی دیکە لەم سیاسەتانە وای کرد کە بەهای پاوەند هاڕە بکات و هاوکاتیش کارایی زۆر خراپی لەسەر تەواوی ئابووریی دانا. هەموو ئەمانە ڕۆژانە لە سەر ژیانی ئاسایی هەرە زۆرینەی خەڵك ڕەنگدەداتەوە.
بۆ چارەسەری ئەو بارەی کە خولقێندارا و بۆ ئەوەی بەهای پاوەند زیاتر نەشكێ، بانکی مەرکەزی بەدەم حکومەتەوە هات وبڕیاری دا کە بۆ ماوەی دوو هەفتە بایی 65 ملیار پاوەند ‘بۆند’ی [ لام وایە بە کوردی کۆمپیالە و سەنەدی کۆنی خۆمان دەگرێتەوە] کڕی بۆ فرۆشتنەوەی . ماوەی ئەو دوو هەفتەیەیە کە بۆی دیاریکرابوو تا ڕۆژی هەینی هەفتەی پێشوو بوو، 14/10 تەنها بایی 7 ملیار بۆند کڕڕا و نرخی پاوەندیش هیچ نەچووە سەرەوە و یارمەتی حکومەتیشی نەدا لە ئارمکردنەوەی بازاڕ و بۆرصەدا. ناچار سەرەك وەزیران وەزیری دارایی کە برادەر و هاوپەیمانێکی زۆر نزیك و دێرینی خۆی بوو دەرکرد و کەسێکی دیکەی کردە وەزیری دارایی .
ئایا دانانی وەزیری دارایی نوێ ئەم گرفتە لابەلا دەکاتەوە؟
بە بڕوای من گرفتەکە نەك هەر بە گۆڕینی دەموچاوەکان، بەڵکو بە گۆڕینی حیزبەکانیش لابەلا نابێتەوە. ڕاستە سەرەك وەزیران وەزیرێكی نوێی داناوە و بڕێك ئایدیای هەیە بۆ چارەسەری کێشەکان و هەرەها لە گەلێك لەو سیاسەتانەی پەشمیان بووەتەوە بەڵام پەشیمانبوونەوە و هەڵپەساردنی بڕیارەکانی بۆ ئایندە، نە یارمەتی بەردەوامبوونی حوکمی دەدات و نەچارەسەری گرفتەکانیش دەکات، چونکە 40 ملیار پاوەند دەبێت جێگای بۆ بکرێتەوە و پڕ بکرێتەوە کە نازانرێت لە کوێوە هاتووە.
لەم وڵاتانەدا لەبەرئەوەی حکومەت لەسەر پارەی باج دەژی ناتوانێت و ناکرێت بڕیاری هاوکاری کەرتێکی خزمەتگوزاریی وەکو پەروەردە، تەندروستیی، هاتوو چۆو ئەوانی دیکە بدات، یاخود باج لەسەر لایەنێك بهێنێتە خوارەوە یا بیمەکان زیاد بکات ئەگەر بە گوێرەی ئەو پارەیە، پارەی بۆ دیاری نەکرابێت و سەرچاوەی هاتنی ئەو پارەیە یا ئەو بڕە باجە داشکاوە بەیان نەکرابێت.
چارەسەرکردنی ئەم 40 ملیارەش کە ڕەنگە بڕێك بەهای پاوەند بەرزبکاتەوە و ئابووریش تۆزێك ببوژێنێتەوە. بەڵام نانی ئەم هەنگاوە بۆ وەزیری نوێی دارایی یاخود هاتنی حیزبی لەیبەر بۆ سەر حوکم زۆر زەحمەتە چونکە پەیداکردنی ئەم 40 ملیار پاوەندە بە ڕای من تەنها لە یەكێك لەم چوار ڕێگایەوە دەکرێت .
یەکەم: کەمکردنەوە و بڕینی بەشێك لە بیمەکان و پارەی شارەوانییەکان و خزمەگوزارییەکانی کە لە سەرەوە دەستنیشانم کردن. ئەمەش گرفتی زیاتر دروست دەکات هەر لە زیادبوونی ژمارەی بەتاڵە و بوون بە بارێکی قورس بەسەر دەوڵەتەوە و کەمبوونەوەی توانای کڕینی کاڵاکان، واتە هێواشکردنەوەی نشونمای ئابووریی ڕۆیشتن بەرەو قەیران.
دووەم: زیادکردنی باج لەسەر سامانداران و کۆمپانیاکانی بزنس و سەپاندنی باج بە سەر ئەو سەرمایانەی کە لە وڵاتانێك دانراون و باجیان لەسەر نییە. ئەمەش ناکرێت و مایەی قەبوڵ نییە لە لایەن ئەو لایەنانەوە.
سێیەم: چاپکردنی پارەی زیادە لە لایەن بانقی مەرکەزییەو هەر وەکو لە سەردەمی کۆرۆنادا کرا لەژێر ناوی quantitative easing ، ئەمەش دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی زیاتری قەرزی نەتەوەیی کە دانەوەی دەوێت .
چوارەم: بەدەوڵەتیکردنی کەرتە تایبەتییەکانی وەکو وزە و ئاو و هاتووچۆ و هەندێکی دیکەیان. کردنی ئەمەش پێویستی بە قەرەبووکردنەوە هەیە و پارەیەکی زۆری دەوێت و گرفتێکی زۆریش بۆ دەوڵەت لە ئێستادا دروست دەکات، بۆیە کردنیان زۆر زەحمەتە.
بێ گومان ئایندەیەکی نزیك وەڵامی ئەو پرسیارە دەداتەوە و داهاتوی ئابووری بریتانیامان بۆ دەردەکەوێت .

زاهیر باهیر
17/10/2022

هەرگیز لەبیرم ناچێ، کاتێک لەسەر کورسییەکەی تەنیشتم، لەچایخانە هەڵسا و خواحافیزی کرد، هەنگاوێکی هەڵهێنا و ئاوڕێکی دایەوە، لەو کاتەدا هەستم کرد، شتێکی لەدڵدایە و نەیویستووە پێم بڵێ، منیش زۆر بەئاسایی سەیرم کرد، چونکە پێیموابووە قسەیەکم نەکردووە دڵی گەرد بگرێ، هیچمان قسەمان نەکرد، ئەویش هێدی هێدی رێگەی دەبڕی، تا لەپێش چاوانم ون بوو، کەچی نەمزانی ئەو ئاوڕدانەوەیە وەک خواحافیزی یەکجارەکی بێ وایە.
ئەو زۆر بەکەمی قسەی بۆ برادەرانی دەکرد، بەڵام کاتێک باس دەهاتە سەر ئەدەب و زمان و ئەو شۆسیال میدیایە ئەمڕۆ، یەکسەر دەیگوت:تازە کار لەکاڕ ترازاوە بەکەس چاک نابێتەوە، خۆ ماندوو مەکەن، دەسەڵات هەموو شتێکی دابەشکردووە، سەیرەکە سواڵکەرەکانیش شاریان بەسەر خۆیاندا دابەشکردووە، هەر سواڵکەرێک لەگەڕەکێک سواڵ دەکات، بۆی نییە بچێتە گەڕەکێکی دیکە.
با ئەوەشمان لەبیر نەچێ ئەو هاوڕێیەم ماستەری لەزمان و ئەدەبی کوردیدا هەبوو، بەکولەمەرگی خوێندنی تەواو کردبوو، بۆیە هەردەم بەهای بۆ بڕوانامەکەی هەبوو، چونکە بەهەوڵ و کۆششی خۆی بەدەستی هێنابوو، نەوەک کوڕی دەوڵەمەندێک بێ، یان حزبێک پشتی بوو بێ، یان لەبەر ئەوەی کوڕی باشبووە و بەڤیتامین واو بڕوانامەی بەدەستهێنابێ.
کاتێکیش باس دەهاتە سەر زمانی کوردی، هەموو لێکدانەوەکانی لەلای هەمووان پەسەندبوو.
ئەوەی زۆر سەیر لەلام، پێدەچوو کەسەرێکی گەورەی لەدڵدایە، زۆرجار دەمدواند و پێداگریشم دەکرد تا دڵی زیاتر بکاتەوە، هەرچی لەدڵیدایە بیڵێ، ئەو دەیگوت:لێگەڕێ باهەر لەدڵی خۆمدا بێ، چونکە قسە زۆرە و لەوانەیە دەربڕینەکانم فریام نەکەوێ، بەڵام زۆرجار دووبارەی دەکردەوە: زۆر تەنگەتاوم مەکە، من خەڵکی ئەو شاخانەم، وەک شاخ هەموو شتێکمان لەدڵمان هەڵگرتووە، تازە تەمەنم نزیکەی شەست ساڵە، چی بڵێم و چی بکەم، وەک ئەوەی پیرێک دەیەوێ بەئومێد بگات وایە.
چەند رۆژێک دوو رۆژ دوای ئەو ئاوڕدانەوە و خواحافیزییە، لەتۆڕە کۆمەڵایەتییەکان وێنەی هاوڕێکەم بینیووە، بەڵام لەژێر وێنەکەی نووسرابوو، مامۆستای سەرسەختی زمان ئەم بەیانییە ماڵئاوایی لێکردین.

١
شێت دەبم یەکێک تەماشام بکات کاتێ ددانم دەشۆم. ئەگەر بەڕێکەوت ببینم یەکێک ددانی دەشوات، هێڵنج دەدەم. چۆن ئەوە لەو کەسە بگەیەنم کەوا سبەی شەو مارەم دەکات؟
چۆنی تێبگەیەنم پاشی نوێژی عیشا دەخەوم، پێنجیش هەڵدەستم. نێرگەلە، جگەرە، کهول، درامای تیڤییەکان، میوانداری، گەشتی بە کۆمەڵ لە فەرهەنگی مندا نییە.
دەتەقم کاتێ یەکێک لەسەر تەلەفۆن دە جار دەڵێ، “چۆنی، وەزعتان، باشن، چی دەکەن، چی ناکەن، هەموو لایەک باشن ئینشاڵا، ئێ ماڵەوە چۆنن؟” یان بە ڕەتەڵ دەڵێ، “سەر چاو، سەر چاو، خواحافیز، خواحافیز، بەڕێزی، بەڕێزی، چاوی منی چاوی منی، بەساقە، لە خزمەتم.”
منێکی شەیدای منداڵ، خەون بە سەقامگیریی ماڵەوە دەبینم.
منێکی هونەردۆست، خوێنەرێکی رژد. چۆنی تێبگەیەنم من لەگەڵ کتێب گەورە بوویم، حەزم لە گفتوگۆی ئەدەبییە؟
وازم لێ بێنن مێردی هەر ناکەم. نەکردنیش بەڵایە. تازە تەمەنم سی ساڵە، خەڵکی دەڵێن هەر ساڵێکی دیکەیە منداڵیشی نابێت، کەس نایەوێت، پیر بووە. بیستوومەتەوە پێمیان گوتووە، “لێزبیەن”.
ئەوەی سبەی شەوێ مارەم دەکات باڵابەرزە، زوو هەڵدەچێت، مامۆستایە.

٢
کەر دەبم بە لەوچەلەوچی ئەدەبی و ئەو شتانە. دوژمنم کتێبە. بە نێرگەلە و بیرە نەبی، خەمم بە هیچ ناڕەوێتەوە. ئەوەی سبەی شەوێ مارەی دەکەم، کووی تێگەیەنم؟
منی ئالوودەی دڕاما بیانییەکان، مەزەی شەوانی درەنگ و خەوی سبەینان. بەخۆم مێشکم چووە لەگەر تەڵەبەی سەرەتایی. کەیفم بە مندار نایێ و نامەوێ.
لێمگەڕێن کیرم کیرم دەسووڕێمەوە. زەواجی چ. تاقەتی پرتەپرتی ژن و ئەو شتانەم نییە. داک و بابم لێمگەڕێن قەت ژنی ناینم. مەعاش بەشی خۆم ناکات، نۆبەتی ژن و مندارییە.
ئەوەی سبەی شەوێ مارەی دەکەم خین شیرینە، لەسەرخۆیە و تا سنفی دوازدەشی خیندییە.

٣
بیرەیەکی لە دەستە. لە بەرامبەری، قومێک لێ دەدات. ئەویش ددانەیلی دەشوات. بە بینینی ئەو بە بیرەوە، چاوانی زەق دەکاتەوە، بە “ئم ئم ئم” پێی دەڵێ لاچێت لەوێ.
“بچمە کێندەر؟” مامۆستا قومێکی تر هەڵدەدات. “تازە گەیشتمە ئەلقەی دووەم، ئەتوش وا دەنووی؟”
“ئم . . . ئم . . . ئم . . . “
“بەسە هەندە ئەو ددانانەت مەشۆ، چییان پێوەیە؟ ئەوشۆ زوو مەنوو، بێزار بووم بەتەنێ.”
ئاوی دەمی هێندە تووند تف کردەوە، یەک چاوی لێ نەبا، دەیگوت ئەوە یەکێکی داوەتە بەر تفان. چرت، بە تەنیشتیدا تێپەڕی، چووە ژووری نووستن، دەرگەی تووند پێوە دا و گڵۆپەکانی کوژاندەوە.
مامۆستا تەقییەوە.
٤
بیرەی هەشتەم. ئەلقەی کۆتایی. مامۆستا تەماشای سەعاتی مۆبایلەکەی دەکات. ١:٣٠ی شەو. بەلادا دێت. لە ژووری نووستن، تەماشایەکی خێزانەکەی و منداڵەکەیان دەکات. پاڵدەکەوێت. هەرکە چاوی لێک دەنێ، منداڵەکە دەست بە گریان دەکات. دایکی لە خەوی شیرین ڕادەپەڕێت و هەرچەندی دەکات پێی ژیر نابێتەوە.
مامۆستا دەبۆڵێنێت. ژوورەکە بەجێ دێڵێت.
ئەو دەتەقێتەوە.
٥
ت: تەقینەوە
ە: هەشبەسەر
ل: لێکبوونەوە
ا: ئازار
ق: قەلەندەر

ئەڵێم ..
ئەو ڕۆژەیشی کە من و تۆ
پێکەوە پیاسەیەک ئەکەین ،
وەک ڕۆژەکانی تر ئەڕوا ..
با ئەو پیاسەیه هەر نەکەین ،
ئەو ڕۆژە خۆشە ، با نەڕوا ..
ئەو کاتەی کە سەفەر ئەکەین ..
لە کەناری دەریایەکا
لەگەڵ ئێوارە ، نان ئەخۆین …
ئەویش ئەڕوا ..
کە ڕۆیشتیش ،
قەت ناپرسین کوا ..
دە با ئەو سەفەرە نەکەین
ئەو نان و کەنار دەریایە ..
ئەو ئێوارەیە ، با نەڕوا ؟

٭ ٭ ٭
تەنها له شیعرا دەرکەوە ..
گەر بۆت لوا …
..

ـنەوزاد بەندی

بەشی پێنجەم/

باپیرە لە دیالۆگی پێشووماندا وتم کە
ئەو کتێبە قێزەونە پڕی دڵ و دەروون و مێشکی
ڕق و کینە و نەفرەت کردم و
منی کرد بە کەسێکی فێندەمێنتالیست و منی گەیاندە لوتکەی دەمارگیری و ڕاسیزمیەت و ڤایرۆسی فیکری ڕادیکاڵی لە مێشکمدا چاند و سەراپای تێڕوانین و بیرکردنەوەکانی گۆڕیم و وای لێکردم پەیوەندی لەگەڵ باشترین و ئازیزترین هاوڕێم، کە کوردێکی ئێزدی(خەلەف میرزا) و خەڵکی شارۆچکەی (باعەدرێ) بوو، بپچڕێنم و ژمارە تەلەفۆنەکەی بسڕمەوە و چەندین جار تێلم بۆ بکات وڵامی نەدەمەوە، بە پاساوی ئەوەی ئێزدیەکان کافر و گڵاو پیس و ئەهریمەن پەرستن و دروست نییە هاوڕێیەتی و سەلام و چاک و چۆنی و تێکەڵاوییان بکەیت!
وای خەلەف، هاوڕێ ئازیزەکەم، مامە ڕێزدار و وەفادارەکەم تۆ لە کوێی ئێستا؟
باپیرە خەلەفە مرۆڤێکی زۆر هێژا و باش و میهرەبان بوو.
دوای ڕزگاربوونم لە دۆزەخ، نازانم چۆن ژمارەکەی منی دۆزیبووەوە و ئیتر بەردەوام تێلی بۆ دەکردم و هەواڵی من و ماڵەوەمان و دەر و دراوسێی دەپرسی و هەر پێی دەگوتم:من خوارزیەک خراپ وێ هەی، ئەو سەردانیا مامێ خوەناکت.
ڕاستیەکەی من سەردانیم دەکرد، بەڵام دەمگوت:ئێ من بڕۆم، چۆن نانی ئێزدی بخۆم و لەناو نوێنی ئێزدیەکان بخەوم؟ ئەوان خواردنەکە و نوێن و هەموو شتێکیان وەکوو خۆیان گڵاو پیسە، بۆیه ئەوە مەحاڵە مەحاڵ.
ئینجا وەک گوتم: سەرەنجام پەیوەندیم لەگەڵ خەلەف پچڕاند .
باپیرە:
بیرمە مناڵ بووم، داپیرەم یادی بەخێر، دەیگوت:کوڕم، پێشینان گوتوویانە: لە ماڵی جوڵەکە نان بخۆ و لە ماڵی مەسیحی بخەوە، دەیگووت:جولەکە خواردنەکەیان خاوێنە، بەڵام ئەوان لە جسنێکی پیلانگێڕ و ناپاکن و هەرگیز، جێگای متمانە نین و وەکوو مار وان و شەو لە پڕمەی خەو دەتگەزن. مەسیحیەکان ڕاستە خواردنەکەیان پیسە و بەراز خۆرن و گۆشتی مردارەوەبوو دەخۆن، بەڵام مرۆڤی دەسپاک و ئەمینن و هەرگیز، ناپاکی لە میوان ناکەن.
بۆ ئێزدیەکانیش هەموو جار کاتێک ئێزدیەکی دەبینی لە تیڤی دەیگووت:یەع، توخوا خێرا ئەو ئێزدیە تەڕەس باب و پیس و شەیتان پەرستانە لابەرن و قێزم دەبێتەوە. لەوێوە منیش بێزێکم بۆ درووست بوو سەبارەت بە کوردانی ئێزدی و لە دڵی خۆمدا دەمگوت:وەڵاهی بشمرم لە برسان نانی ئەو ئێزدیە پیس و گڵاو کافرانە ناخۆم!

ئینجا ئەو هەستە نامرۆڤانەیه، ڕۆژ بەڕۆژ لە ناخمدا گەورە دەبوو و زیاتر چەکەرەی دەکرد.
کاتێک لە دۆزەخ(سەربازی) بووم هەرچەندە وەک ئەو کاتە نەبووم کە کتێبەکەم خوێندەوە، هێندە ڕقاوی و کینە لە دڵ نەبووم، بەڵام وەک گوتم زۆر قێزم لە ئێزدیەکان دەبوویەوە، خەلەف(ئامر حەزیز)م بوو.
ئامر حەزیر چییه ڕۆڵەکەم؟ باشە بۆ بە کوردی ناوەکەی نابەیت!
بەخوا نازانم بە کوردی چی پێ دەڵێن باپیرە !
خەتای تۆ نییە ڕۆڵە ئێزداییەکەم،
ئێمە دووژمن وای لێکردووین دووژمن.
ئەو دووژمنەی هەزار و چوارسەت ساڵە هەوڵی تەعریبکردن و شێواندن و لەناوبردنی فەرهەنگ و کولتوور و زمانمان دەدات.
ڕۆڵەکەم:
ئەوە هەرگیز، لە بیرنەکەیت کە
ناپاکییەکی نەتەوەییە کاتێک دوو کورد زمانی دایک بزانن و دێن و بە زمانی بێگانە قسە لەگەڵ یەکتری دەکەن.

باپیرە:
زۆر ڕاستە من نزیکەی دەساڵە خەریکم زمانم لە هەر وشەیەکی بێگانە، بە تایبەتی عەرەبی پاککەمەوە، سەتا نەوەت و پێنجیم پاککردووەتەوە و پێنجی ماوە، ببم به ئێزدینەکی زمان پەتی هاهاها
پاپیرە دەزانی چی؟
ئەمڕۆ لە قوتابخانە دوو مامۆستا، لەو مامۆستایانەی کە ڤایرۆسی تەعریب داویەتی لە مێشکیان و ئەقڵی هاک و وێران کردوون چییان پێ دەگوتم؟
دەیانگوت: ناوی مەلەک خۆشە زۆر، گوتم:ئەی بۆ فریشتەی خۆمان چییەتی؟
گووتیان نا عارەبیەکە خۆشتره !
ڕۆڵەکەم: ئەوانە مازۆکین و چێژ لە بێگانە پەرستی و خۆ بەکەم زانی دەبەن !
ئەوانە بەستەزمان و مایەی بەزەیین و جاوەره چاوەڕێ بکە، نەوەیەکی نەتەوەیی لە ژێر دەستی ئەو جۆرە مامۆستایه پەروەردەبێت !
زۆر ڕاستە باپیرە، ئەوانە هی عەرەبیان پێ خۆشتر و بەتام ترە. دیارە هی عەرەب قەویتر و بەچێژتره هاهاها

ڕۆڵەکەی من:
ئەی تۆ بۆ لە وتار و نووسین و تەنانەت بەشێکی شیعرەکانیشت لە ڕۆژنامە و گۆڤار و ماڵپەڕەکان کۆمەڵێک وشەی قۆڕی وەکوو:(ڕادیکاڵ، فێمێنیست، سیکۆلاریست، فێندەمێنتالیست، تەڕەماشیست و چی و چیست) بەکار دێنیت؟
باپیره گیان:
ڕاستە، وەلێ زۆرجار من بۆ نوخبە دەنووسم و نامەوێ عەوام لێم تێبگات، دەبێ وا بکەم و چارم نییە.

باش ڕۆحی من.

( هەتا چارشێو بەسەر تۆوە دەبینم نازەنینی کورد
بەسەر بیلبیلەکەی چاوی مندا دەکشێ تەمێکی تر
&
کە فرمێسکم لەسەر روخساری کیژی دڵشکاو بینی
وتم یاخوا لەسەر سوورگوڵ نەبینم شەونمێکی تر)
“هێمن موکریانی”
&
{شایی خوێن}

• ژینا گیان.. ماڵئاوا.. چ باسە هەنووکە لە ئاسمانێ؟ یان بە رۆح و جەستە لەوە ماندووتریت کە ئەم سەرزەمینە بەجێبێڵیت، سۆز و میهر و نۆستاڵژیای تۆ لەگەڵ خاك و خۆشی و ناخۆشی خەڵکانێکە کە کەمینەیەکی ئاشنان بە تۆ و هەم پەرۆشی ئەوانەشی کە نایانناسیت، من دڵنیام تۆ ناخوازیت کەس پەنجەیەکی بریندار بێت یان مەرگەساتی خۆت ئاسا.. بچێژێت، چونکە دەزانیت کە ئەوانیش وەک تۆی خەمزەدە ستەمدیدە و زامدار و لێوبەبار و زێدە پەژموردە بوون. ژینای ماندووی ژێر دەستی زەمانە ئاخۆ هەنووکە خەوتوویت یان بێداریت؟ تۆ بڵێیت ئاگات لەو شۆرش و هەرا و زەنا و گۆڤەندە نەبێت کە خوێن و خەنە و خەندە و خەم و خۆشنوودی و خەیاڵی ئاگرین و خولیای سەرفرازی و سەربەستی.. دونیای تەنیوەتەوە؟ بە هەزارەها نەوبووک و کچانی نەباڵق و بێوەژن و دەرۆزەکەر و کەلاوەنشین و کۆشکنشین هاوسۆزی تۆن، چ مێینە بن و چ نێرینە، لە خانمان و لە پیاوان، هەم یاخی و خەونبین بە ئایندەیەکی زێڕەوشان و موژدەبەر و مژدەهێن کە هاوسۆز و هاودەردی تۆن.
  هۆ نازەنین و نازدارەکەی هەر هەموومان کەمەکێ سەر هەڵبڕە و ببینە چ شایلۆغان و جۆش و خرۆش و جونبوشێکە کە دڵی هەر هەمووانی خستۆتە سەر ریتمی سروودی “ئەی رەقیب” و “خوایە وەتەن ئاوا کەی”، هەمدیس ئەتۆ سەرقافڵەچی هەزارەهای لەوانەی کە خەونیان بە شکاندنی قەفەزەکان و داڕووخانی قەڵا سەختگیرەکان و بەندیخانەکانەوە بینیوە، کە ببوون بە زیندان و گۆڕستان و سزاخانە و دۆزەخێکی هەڵایساو بۆ هەر هەموو ئەوانەی نەترسانە خەونیان بە دونیایەکی بەهادارتر و ئارامتر و یەکسانیخواز و مرۆڤپەروەرانە بینیوە کە بێتە بوون و ببێت بە هەقیقەتێکی رەها!

{قۆچی قوربانی}
گیانی گیانان..گوتیان کە گوایە جوانەمەرگ بوویت.. وەلی حاشا.. هۆ ‘بەور’ی ئازا و سەرمەشقی رابوونێک کە هەموومان خەونمان پێوە بینیوە، بێگومان جوانەمەرگ بوویت وەک خانمە شۆرشڤانی فرەنسایی “ژان دارک: ١٤١٢/١٤٣١””ی پاکیزە کە وەک تۆ دژی ستەم و بێدادی رۆحی کەڵەگایی نێرسالاری و دزسالاری دەجەنگا، بەڵام ئەوە هەر تۆ بوویت.. هۆ ‘تەوار’ی بەرزەفڕ کە باڵەکانت دەیدا لە بنی ‘عەرشی فەلەک’، هاوکات چریکەت تاریکپەرستەکانی کاس و هوڕ و گێژ کردووە و تۆقاندوونی.. گەرچی لە چاوی ئەوانی کۆنەپەرست و کوێری رۆح و دڵ و مێشک وای مەزەندە دەکەن کە تۆی فریشتەیان رەوانەی دۆزەخ کردووە!
ئەوە تۆیت.. هۆ تاقانەترین مێینە کە وەک خانمە شۆرشڤانانی ” رۆژئاوای کوردستان” بە خوێنی پاکی خۆت دونیات بێدار کردەوە و گرەوت بردەوە، کە نەک بە تەنها “ئێران” و بەس، بەڵکو لەسەر کۆی نەخشە و جوگرافیای “ڕەشهەڵاتی ناوەراست”دا تۆ بوویت بە بەیداغ و مەشخەڵ و نموونەی گیانفیدایی بە درێژایی چەندین سەدە، دەنێو مەملەکەتێك و مێژوویەک کە زیندان و قەسابخانەیە بۆ ژمارەیەکی زۆر لە ژنان و کچان بێ چەند و چوون، بگرە بانگی خوێنی تۆ هەر چوار قوڕنەی دونیای تەنیوەتەوە. ئەتۆی خۆشەویست لای ملیۆنەها بوویت بە سیمبول و سەرمەشقی شۆرش و بەرخودان و شاـرەمزی سەر هەر هەموو رەمزەکان، بگرە لە چاوی هەر هەموو هاوخوێن و هاوتوخم و هاورەگەز و هاوسۆزەکانت جوانییەکت بەجێهێشتووە بۆ ئێمە کە بارتەقای خەون و خۆزگەی هەر هەموو مەردمگەلە ژیاندۆست و جوانناس و جوانپەرست و بەرزە دەماغەکانە کە بە چ ئەفسوونێکی سادەیی رۆحی پاک و خاکەڕای خۆت هەر هەموومانت لە دەوری خۆت کۆ کردەوە، ئێمەیەک کە بەر لە هاتنت چەندە پەرش و بڵاو بووین وەک ئاردی پەرت دەنێو دڕک و داڵ و کەند و لەندەکان، دەنێو ئەم رۆژگارەی کە سیخناخە بە پیاوانی گرگن و خەسیو لە بارەی رۆحی و دژە ژن و کۆی هاورەگەز و هاوتوخمەکەی تۆ!

{پایزنامە}
هۆ لە پایز و خەزان مەلوولتر و هەم شاعیرانەتر، هەڵوەرینی تۆ لە یەک خیاباندا پایزی راگەیاند کە گەڵارێزانێکی وەدەووی خۆیدا هێنا کە هەزارەها خیابانی دیکە مژدەی بەهارێکی بە ملیۆنەها بەخشی، ماڵئاوایی تۆ چ موعجیزە و پەرجوویەک بوو کە هەر هەموومانی لەسەر سفرە و خوانی خۆشەویستی کۆ کردەوە؟ ئەوەیان چ سەنگینی و رەنگینی و پەرجوویەک بوو کە نواندت بە ماڵئاوایی و نەمانی خۆت؟ دۆستان و دۆژمنانی دڵڕەشت لەسەر هەمان ئەو خیابانەدا کۆکردەوە و هەم لەسەر هەر هەموو جادە و کوچە و کۆڵانەکان و خیابانەکانی دیکە کە تۆ کردت بە ئاگردان و کوانووی بەرخۆدان و خۆشەویستی و جۆش و خرۆشی سەرکەشی و خەونی زیندەگییەکی شکۆمەندانە کە ئەگەر تا هەنووکە نەمانبووبێت و خەون بووبێت.. ئەوە تۆ لە پایزێکی غەمناکی نێو دڵ و رۆحی ئێمەدا وەک تەتەر و پەیکی شارەزا هێنات و دەنێو چاوانی ئێـمەدا چاندت.. هۆ خەونهێنە غەمین و بەجەرگ و خاکەڕا و زێدە سەلار و سەنگینەمان!
ئەوەیان چ گۆبەندێکە کە چەند تاڵە موویەکی سەر و پرچی تۆ، یانژی قەفێک لە کەزی یاخی و هەڵاتوو و سرک و جوانی تۆ کە بە بەر چاوی هەزارەها خۆیان لە رەفتە و سەرپۆش راپسکاند تا بەکامی دڵی خۆت هەتاو و هەوای پاک بیشواتەوە، ئاخر نەدەکرا.. ئاخر خۆ نەدەکرا جوانییەک لە ناو تۆی قەشەنگ و جواندا بە درێژایی تەمەن و زەمەن بخنکێت؟ ئەرێ بە راست ئێمە لەسەر کام ئەستێرەدا دەژین کە سەر و پرچی تۆ پیاوانی هەوەسباز و خۆگر و هەم گڕگرتوو لە شەهوەت رشتندا بەم چەشنە هار و دەیری و دەللی و دەهری بکەن؟ ئاخۆ بە راست دەکرێت بە تەنها بە بینینی سەر و پرچی کۆت و بێ سەرپۆشت دۆزەخ دەنێو رۆحی تۆدا بتەقێننەوە؟ تۆ بڵێیت ئەوان و ئێمە جێنشینی هەمان ئەستێرە بین؟ ئەمن گومانم هەیە..!
ئاخر حیکمەتی تێدا نییە ئەوانی دیکەی ئیماندار و خوداناس زەندەقیان لە پرچ و پەرچەم و زولف و ئەگریجەی کچان و ژنان بچێت و بتۆقن.. ئەوەیان چ سام و ترس و ‘فۆبیا’ێکە بەرامبەر بە جوانییەک کە یەزدان یانژی سروشت بەخشیوییەتی کە بێ پەند و حیکمەت نییە.. پەحا و ئەفسووس و جەخار و سەد حەیف و موخابن بۆ ئەو ئیماندار و بڕوادارە بەستەزمانانە!

{پەرچەمی ئاگرین}
چ شەرم و شوورەیی بوو کە پیاوانی ئامێرد و ‘رۆبۆت’ ئاسا و ئەڵقە لە گوێ زەندەقیان چوو لە پای یاخیبوونی چەند تاڵێک لە ئەگریجە و پەرچەمی نەترست، کە گوایە لە ترس و تاوی دزە کردنی زولفی تۆ لەوەدایە “عەرشی فەلەک” بلەرزێت.. گەرچی ئەوەیان مەحاڵە و مەحاڵیش نییە. بەڵام.. بەڵام.. لە چاوی پیاوانی دار بەدەست و پاسەوانانی ئاداب و ئاکار ئەتۆ بوویت بە کانگا و و سەرچاوە و کوانووی گڕکان و تۆفان و وەیشوومە و بوومەلەرزە و فیتنە و فەساد و فسق و فجور و فاحیشە، کە بە ئەندازەیەک کوشندە و بڕندە و ترسناک بوویت بۆ ئەوان کە لەوەدابێت دۆزەخت لە ئاسمانەوە گواستبێتەوە سەرزەمین و ئەم سەر بۆ ئەوسەری خیابانەکان، بە رادەیەک کە بە جوانی تۆ خرۆشان بەدەم هەنگامە و زەبر و زەنگ و خوێن هەڵچوونی ناحەزەکانت کە وەک ئەوە وابوو کە گڕکان و تۆفان و زەمین لەرزەیەکت لە ژێر پێیەکانی ئەواندا بەرپا کردبێت.. وای لە پیاوانی زێدە لەرزۆک و گرگن و گزگل و تۆقیو لە سێبەر و بۆن و بەرامە و نیگا و لەنجەی لەرزەکەمەر و ترپە و تەققەی کەوش و پێڵاو و حریتە حریت و قاقا و قریوەی لە ناکاوی خانمان.. وای.. وای.. وای!
گیانۆ.. ژیناـ ی ئازا و جەربەزە و گوڵخاتر.. خاترجەم بە کە ئەوە تۆ بوویت کە بە خوێنی رژوای خۆت ژینی ملیۆنەهات بە درۆ خستەوە، ئەوانێک کە مردوون و بە خۆیان نازانن، ئەوەتا لەسەر خیابانەکاندا مردووەکان ئەوەندە زۆرن کە مەگەر مردووەکانی دیکەی گۆڕستان رابن و بێدار ببنەوە و میهر بنوێنن کە زیندە مردووەکانی دیکەی ئەم سەردەم و رۆژگارە بنێژن. ئەتۆ بە مەرگی خۆت سەلماندت کە ئەوانی گاگەل و نێرەوز و نێرگەل و هەم كەڵەگا نەیانزانیوە بژین.. بە هەق واتکرد و وا ژنەوتیت، ئەوانی نابووت و و پەڕپووت لە تۆ پەست و تووڕەن کە سەلماندت ئێمەی نێرینەگەلی ئەم دەڤەرە زیندانین لە پای ئەوەی دڵمان بەوە خۆشکردووە کە کچەکان و خوشکەکان و ژنەکان و دەستگیرانەکانمان کۆیلە و بەندەواری ئێمەن، گوایە ئێمەی کۆیلە و ترسنۆک تا ئەندازەی مەرگ شاد دەبین گەر ئێوە دەنێو ئەشکەوت و کونجی تاریکی ماڵەکاندا وەک باڵندە و مەلی نێو قەفەز بژین و هەتاویش لێتان نەدات، وەک هوزار و بولبول بخوێنن بۆ ئێمەی کەڕ و گێڕ و لاڵ، کە تا هەنووکە نەمانزانیوە کە ئێوەی گیرخواردوو دەنێو قەفەز و بەندەواری فاقە و تەڵە و تەپکە و داوی ئێمەدا دەچریکێنن، دەخوێنن، بەڵام هەیهات کە وا نییە و خۆمان لە گێلیی دەدەین، ئاخر خۆ ئێوە ناخوێنن و بگرە چریکە و چەهچەهە و جریوەتان زادەی خۆشنوودی نییە، بەڵکو گریان و شیوەنێک و سینەکوتانە بە دیواری قەفەزەکان و دەرگا و پەجەرەی شیشەبەندی ناو خانووەکان و ماڵەکان کە بوون بە زیندانی جوانییەکان، چ کەلاوەنشین بن و چ کۆشکنشین، کە دیارە ئێمەی نێرگەل و نێرەوزی کەودەن و و نەبان و حۆل و یاغنیش دەرکی ناکەین و تێناگەین کە جریوە و چریکەتان خوێناوی جەرگ و کەفچڕینی دڵبەندی و گرینی رۆحی پەژموردە و و ژەهراویبوونی خەیاڵ و خەون و زیندەگیتانە!

{تاریکپەرستەکان}
مەگەر نەتزانیوە کە وەها وێنای ژنان دەکرێت کە چ فریودەر و جادووگەرێکن، کە گوایە ئێوە لەژێر هەر تاڵە موویەکی سەر و پرچتان شەیتانێکتان حەشارداوە، کە ئەگەری فریودانی پیاوە ئیمان تۆکمە و هەم لەرزۆکەکانتان هەیە، ئەوەیان چ بڕوا و ئیمانێکی تەنکۆڵە و عەمبارەپۆیە کە وا زوو بە دەرکەوتنی پەرچەمی خانمێکی سەلار و سەنگین کە ویقار و شکۆیەک لە چاوانی تۆدا شەوی دەیجووری رۆشن دەکردەوە، دە من دلنیام ئەتۆ دەتزانی کە ئەوان هەترەشیان لەو پڕشنگ و تین و تاو و چرایەک چووە کە لە ناو چاوانی تۆدا نێو دڵ و رۆح و مێشکی تاریکی ئەوانی رۆناک کردۆتەوە، ئەوان کە شەمشەمەکوێرە ئاسا دەگەڵ تاریکی راهاتوون، نەدەکرا رۆشنایی تۆ چاڵ و گۆڕ و خەرەند و بیری بێ بنی نێو گیان و بوونی ئەوان بخاتە بەر دیدەی هەزارەها، کە دوا جار خۆت کرد بە قوربانی وەک پەروانەی دەوری شەمع و سووتایت تا هیچ نەبێت بۆ تاوێک رۆحیان رۆشن بێتەوە، وەلی تۆ چی بکەیت کە ئەوان نەیانەوێت ئەو خەرەند و چاڵ و کونە تاریکەی ئەشکەوتی ناو مێشک و دڵ و رۆحیان رۆشن بێتەوە، خواستێکی وایان نییە کە ئەو زوڵمەتەی ناو خۆیان ببینن کە سیخناخ بووە لە مار و دوپشک و تیغ و زەمهەریر و سەڕسەڕ و پاشماوەی سەدەها جڕوجانەوەر کە ئافات و وەیشوومە و زووخاوێک لە کینەبازی و رق و ژەهری شاماری حەوت سەریان هەڵگرتووە دەرهەق بە تۆ و هاوتوخم و هاورەگەزەکانت، کە ناسرەون تا بەسەر جوانی تۆ و هاورەگەزەکانتدا یەقی نەکەنەوە و نەڕشێنەوە!

{نهێنی و تەڵزگەی گۆبەندێک}
ئەرێ بە راست ئەتۆ بە ئەنقەست ئەو گۆبەندەت نایەوە؟ یان خودی رەشەبای عەزرەتی و شەیدا بە سەر و سەکوت و قژوقاڵت بوو کە بە هەویای بینینی ئەگریجە و خەت و خاڵت بوو کە وەک شنەبا و شەماڵی سەرمەست خۆی نواند تا سەری کۆت و تاڤگەی دارژاوی کەزی و بسکی شاراوە و عەترلیت رابمووسێت و نەوازشت بکات، جواناوی بۆن و بەرامەت لەتەک خۆیدا ببات بەو مەرام و نیازەی کە هەرچی کچان و ژنانی شانشینی مەملەکەت هەن لاسایی تۆ بکەنەوە، لەولاوە چی نێرگەل و پیاوانی رۆح کەڵەگایی هەن زەندەقیان بچێت کە ئیدی تۆی سەرقافڵەچی و رابەر رێنوێنی هەمووان دەکەیت کە ناکرێت سەر و پرچیان قڕێژ و کەڕوو هەڵبێنن، بەو نیازەی کە ئیدی نەدەکرا رشک و ئەسپێ و گەنە و زەروو خوێنی پاکیان هەڵمژن!
هۆ کچی ئاسمان.. ئەوەتا بای ‘وەشت’ هات و لە هەر چوار قوڕنەی دونیاوە شنەبای خۆشنوودی و رەهاکردنی زولف و بسک و پەرچەم و کەزی راگەیاند، لەنێو ئەو زیندانەی کە تێیکەوتبوون.. رەها و سەرفراز بن بۆ هەتا هەتایە.. تۆ بڵێیت ئەو خۆزگەیە بێتە دی؟ ئەرێ بە راست تۆ بڵێیت نێرگەلێک و رۆح کەڵەگا ئاسا هەبن کە لە سەدەی بیست و دوو و هەزارەی سێیەمدا بە سیحری ئەو پەرچەم و ئەگریجەیە بکەونە سەر سمکۆڵان و حیلاندن چون ئەسپی شێت کە لە ژێر فشاری کوڵانی خوێن و جۆشدانی هەوەسی هار و گڕگرتنی شادەمار و هەم دەمارە دەزوولەییەکان تا ئەندازەی زەڕین و پەڕین کێوییانە خۆیان بەلەسە و رەها کردبێت؟ خۆ گەر وا بێت.. مەرجە ببرێنە بیمارستان و تیماری ئەو هەموو برینە زۆر و زەوەندەیان بۆ بکەین کە بۆتە کێم و زوون و تیراوە و برینی هەوکردوو.. لە سەر پێست؟ نا نا نا.. بەڵكو لەسەر پەڕەی رۆح و دڵ و مۆخ و گلێنەی چاوانیان!
وێجا.. خۆ کە ئەگەر ژیان و زیندەگی مەردمگەل ئیمتیحان و تاقیکردنەوە بێت دەنێو ئەم دونیایەی خۆماندا، پاداشتی چاکە و خراپە لە قیامەتێ بە فەرمانی یەزدان بێت، کەواتە وا رەواترە پیاوان بۆ خۆیان کە بە نیازن بە دیداری حۆرییەکان و غیلمان شاد بن لە بەهەشتێ.. مەرجە ئەوان چاوانی خۆیان دابخەن.. ئەگەر نا..ئەوەیان چ تاقیکردنەوە و ئیمتیحانێکی ساختە و فشۆڵە؟ کەواتە چ حیکمەتێکی ئیلاهی تێدایە خانمان بۆ خاتری نێرینەکان لە کونجی ژوورەوە نەیەنە دەرەوە و کە هاتنە دەرەوەش مەرجە نیقاب و بورقا و سەرپۆش و رەفتە و لەچک و مانتۆ بپۆشن، گەر وابێت کەواتە بەهەشت بێجگە لە هۆتێلێکی بەلاشخانە هیچی دیکە نییە!
بە دیدگای من ئەوەیان تەوسئامێزە و پڕە لە موفارەقە و پارادۆکس، پتریش فێڵ و تەڵەکەبازی رۆحی نێرینە و پیاوسالارییە، گەمەیەکێ چەپەڵی دەستەڵاتخوازی و ئایدیۆلۆژیایەکی سەردەستەیی نێرینەیە کە هەوڵێکی هەزارەها ساڵی بە دواوەیە لە ستەم و چەوساندنەوە و خۆ زاڵکردنی نێرینە لە رێگەی یاسا و رێسا و ئەدەبیاتی مەزهەبەزەدەیی کە کۆی میراتەکە هی نێرینەیە.. نەک مێینە کە ئەوەیان جێگای گومان و پرسیارە، لە ئاکامدا بەو نیازەش گەیشتوون کە ژنان و کچان کۆیلە و ملکەچ و ستەمدیدە بن و بە درێژایی تەمەن و زەمەن خەون بە سەربەستی و خودگەرایی و سەرخۆییبوون نەبینن، کە زادەی مێژوویەکی نایەکسان و راسیستی و نارسیستی نێرینەی تێدا پیادە دەکرێت، بەو مەرجە کۆتایی دێت کە ژنان و کچان خاوەن بەڵێ و نەخێر خۆیان نەبن، لە قۆناغی پێڕەوگەییەوە تا سەریان دەیدا لە بەردی ئەلحەد، ئەوەش وایکردووە کە ئێمەی کۆیلە چێژ لە کۆیلە بوونی ئێوەدا ببینین کە ئەوەیان مەحاڵە، چونکە دوو کۆیلە ناتوانن لە ئەلفوبای خۆشەویستی و ئەوین و ڤیان و میهر و سۆزداری تێبگەن و پێیبگەن.. ئاخر مەحاڵە کۆیلە و بەندەوار و دیلی بەندوباوی یاسا و رێسا و نەریتی کۆنەپەرستانە بتوانن کۆیلە و بەندەواری ژێر چنگ و کەڵبەی خۆیان رەها و ئازاد بکەن.. کە ئەوەیان کرۆکی بەدبەختی نێرینەکانی ئەم شانشینەیە!
یانژی بە دیدگا و قەولی ئەوان ئەوەیان فیتی شەیتان بووە کە فریوی داویت سەرپۆشەکەت دابخزێت و توندی نەکەیتەوە، یانژی ماندووی سەفەر بوویت و شەکەت و پرزە لێبڕاو، پاسدارانی کەودەن و یاساوڵەکانی ئاکار و ئاداب و پاسەوانانی ناوگەڵ دوچاری هیستیریا بووبن، ئاخر دەکرێت ئەوانی کەودەن و یاغنیش وایان مەزەندە کردبێت کە ئاسمانی شین: رەش داگەڕابێت لە تاو ئەو گوناهە کەبیرەیەی تۆ کە دۆزەخ وفیردەوس لە جێگەی خۆیاندا لەق و لۆق بووبن، چونکە ئەگەری ئەوە زۆرە کە فریشتەکان سەرەتاتکێیان کردبێت، بێباک لە ماجەرای دونیا و مەردمگەلی تلاوە بە دەست گرفتی لە بن نەهاتووی شەڕ و شۆڕی هەزارەها هابیل و قابیل، سەرباری کوشتارگا نەبڕاوەکان و ئەفسانەی ململانێی ئیبلیس بەرامبەر ملیۆنەها بە مەرجی فریودانی مەردمگەل کە ڕوو لە خراپە بن و پشت لە چاکەکاری، بە واتا ئاسمانێکی بێباک یان سەرقاڵ بەو خوێنبارانەی کە ئەم سەرزەمینەی بۆگەن و پیر و لەوتاوی کردووە، لەوەتەی “عیسای مەسیح” بەسەر خاچەوە چوارمێخەی کێشراوە خوێنبارانە، کە تا هەنووکەش نە دابەزیوە و نە ئاسمانیش بۆ بارەگای باری تەعالا هەڵیکێشاوەتەوە!

{خانمێکی تەنیا دەنێو جەنگەڵدا}
رۆحی رەوان.. ژینا.. کەواتە کێ فریای تۆ بکەوێت کە ئاسمان سەرقاڵ و پەشێوحاڵ و شپرزە بێت، نەکا کەشتییەکەی “نوح” بە خۆی و سەرنشینەکانەوە زەریا هەڵیلووشێت، سەراسیمە بەو هەموو زەمین لەرزە و گڕكان و بورکان و جۆرەها دەرد و نەخۆشی کوشندە کە مەردمگەلی گیرۆدە کردووە، کەچی.. کەچی تۆ بێباک لەوەی سەرپۆش و رەفتەکەت ‘با’ دەیبات و فریشتەکان لە خۆت تووڕە و تۆراو دەکەیت، هاوکات ئیسرافیل و جیبرائیل و عزرائیل و رەزوان چاوانی خۆیان نووقاندووە لە ترس و تاوی ئەو دیمەنەی تۆ تیایدا گیرۆدەیت و هەم ئازا و جەربەزە، کەچی ئەوە تۆ بوویت ‘ژینا’ی هێور و سەلار، لە بری ترس و تۆقین، ئەوەندە چاو قایم بوویت.. یان هەر خوو و خدەی خۆت بووە کە خەندەلێو بوویت و سەڵانە سەڵانە پیادەڕەوی هەنگاوت ناوە و رەدووی سەرپۆشەکەت نەکەوتوویت، لەولاوە ناچار و سیاچارە و لەرزە لێو بوون فریشتەکان لە حەوتەمین تەبەقەی ئاسمانێ، پاسداران و یاساوڵانی داربەدەست ناحەز بە جوانی و بوێریت بە رادەیەک شێتگیر بوون کە وەک ئەوەی تۆ ڕەشكەکا بیت و بتکوتن و بتکوتن و بتکوتن تا هەناسە لەبەربڕان!
ئیدی تەنگەتاوتر بوون یاساوڵەکانی رەوەشتمەندی عەمبارەپۆ کە بە هەق مەخلووقاتی زەندەقچوو بوون لەبەردەم ئارامی و دلێری تۆ و هەم پەرکەمدار و ‘فێ’ لێهاتوو لە تاو شەنگی و زیباییت، ناچار بە پەلەپروزێ و یەکاندەردوو وەخۆکەوتن و هەلقەیان بەست و پژدێنەیەکی بازنەیی و بڵندیان سازکرد بە قەد باڵای تۆ و بە پێچ و لوول وەک خەمی ناقۆڵات لە ساتەوەختی شکانی شکۆمەندی کچانەت لەژێر زەبر و زەنگی دڕندانەی پیاوانی مەزهەبزەدەی بێ مەزەب و مۆڕاڵ و ترسنۆک!
چما نەتدەزانی توخمی نێرینەگەلی ناوگەڵ برسی بە بینینی پێچ و لوولی قەفی کەزی و بسکی تۆ خوێنیان دەکوڵێت و ئاگرێک دەنێو شادەمار و دەمارە دەزوولەییەکانیاندا بەرپا دەبێت کە لەوەدایە کڵپە و بڵێسەی هەڵایساوی بگاتە دارستانەکانی سەرزەمین و باخەکان و لالەزار و باخی نێو فیردەوس کە تەڕ و وشك پێکڕا بسووتێنن؟
چما نەتدەزانی کە پاسەوانانی دەوری دامەن و تەشک و تیرێژ و قەد و باڵای تۆ وەک گیانداری کێوی و دڕندەکان و سمدارەکانی دیکە کە ڕەوە ئەسپی شێت ئاسا سمکۆڵان دەکەن لەتاو هەوەسی هار و شەهوەتی دەنێو خوێندا گڕگرتوو، قەستیانە خۆیان ببن بە قامچی و تیغ و شمشێری زولفەقاڕ و قەممەی دوودەم کە خوێنمژانە و سادیستانە لە سەد لاوە لەت و کوتت بکەن و.. هێشتا ئۆخەی ناکەن؟ ئەوان بە تەنها بە بینینی خوێن و فرمێسک و ئارەقەی ڕەش ئۆرگازم دەبن و بەس!
چ غەمناکە دیمەنی گەلەگورگ و کارئاسکێکی سرک و تەنیا و بێچارە دەنێو جەنگەڵدا، جەنگەڵی سەدەی بیست و دوو و هەزارەی سێیەمینی “ڕەشهەڵاتی ناوەراست” کە تیایدا رۆحەکان پەژموردە و تاریک و سام لێنیشتوو.. بگرە تاریکترە لەوەی کە چاو بتوانێت چاو ببینێت.. ئەمەیان چ گورگستانێکە.. ئیلاهی؟
چما ئەتۆ نەتدەزانی کە کچەزای ‘حەوا’یت کە گوایە ‘ئادەم’ی فریوداوە و بێباکانە لە درەختی حەرام و قەدەغەکراوی خواردووە. بەڵێ ئەوە ئەتۆی کە لاسایی دایکە ‘حەوا’ت کردۆتەوە و سەرپێچی دەکەیت و هەم پڕ بە زارت خەندەلێوانە سێوەکە دەکرمێنیت و هەم سەرپۆش دەدەیتە دەست ‘با’ و گێژەنی گەردەلوولەوە!
چما ئەتۆ نەتدەزانی دایکانی من و تۆ و هەزارەها بۆ سەدەها جار و بار بەردەوام بە ترسەوە بە کچەکانی خۆیان دەگوت. “سەرت داپۆشە.. کۆشت داپۆشە.. با دامەنی کراسەکەت تا سەر گۆزینگ بێت.. مەمکەکانت بشارەوە.. قریوە و قاقا و خەنینت نەیەت و مەرگ دێنێت، خۆت تاس و لووس مەدە و خۆ مەڕازێنەوە، بەدەم رۆیشتن و پیادەڕەوییەوە ئاوڕ مەدەرەوە، زار و دەمت بشارەوە کە نان دەخۆیت ئەو کاتەی پیاوان دیارن، ترپە و تەقەی کەوشەکانت نەیەت.. گەر نا.. نێرەوز وەک گەلەگورگ گەمارۆت دەدەن و و و…هتد.
بە راست ئەمەیان جەنگەڵە یان دونیایەکی تازە؟ چما ئەتۆ نەتزانیوە کە یاساوڵەکانی دەوری خەون و خەیاڵ و خولیاکانت تۆیان بە نێچیرێک زانیوە کە راوی بکەن و پێستەکەی بگروێنن کە بە هەق گرواندویانە، چونکە تۆ کچە ئازاکەی دایکە “حەوا” بوویت و گوێت بۆ ترپەی دڵی خۆت شل کردووە.. نەک بە تەنها شەیتان، ئەگەر نا.. وا بێباکانە سەرپۆشەکەت نەدەدایە دەست رەشەبایەک یان گەردەلوولێک.. ئەوان بە هەویای ئەو خەونەوە تۆیان راو کرد کە دەستیان سەوز دەبێت و ئەوسا بەهەشت یەک بست لێیانەوە نزیکتر دەبێتەوە و ئەتۆش کە گوایە شەریک و هاوشانی شەیتانی، گەمەی خۆت دەکەیت و سزا و باجەکەی دەدەیت.. سزا و باجێک کە لێوانلێوە لە جوانی و شکۆمەندی کە من دڵنیام حۆرییەکان لاسایی تۆ دەکەنەوە و بێز لەو داربەدەستانە دەکەنەوە کە تۆیان وەها ئەشکەنجە داوە کە بیرت بچێتەوە هەناسە بدەیت.. هەناسە و بەس!
چما نەتدەزانی بۆچی دایکانمان سەد بارەیان دەکردەوە بە چرپەوە کە ئێوە.. کچانی ‘حەوا’ لە پەراسووی چەپ و هەم خوار و خێچی ‘ئادەم’ دروست بوون و تا قیامەت راست و رێک نابنەوە.. هەر بۆیە لەسەر هەر سیلەی کۆڵان و گۆرستانێک و جادەیەک پیاوان و لاوانی داربەدەست وەک ئەرژەنگ وەستاون، کە لە شمشێر بڕندەتر قیت و قۆز وەستاون بە ناوی چاودێری خراپە و چاکەکاری خەڵکی، کە گەرەکە بۆ هەر هەڵە و پەڵە و کەتنێک و سووکە گوناهێک بە دار و مەترەق و تێڵا و قامچی و قیرپاچ و شەللاق نیوە مردووتان بکەن، بەو نیازەی رێک و راستتان بکەنەوە، ئەی دایکە نەیچرپاند بە گوێی تۆدا کە هەر هەوڵی راستکردنەوەیەک خوێنی جەرگە و شکانی شکۆمەندی و گۆبەند و رسوایی بە دواوەیە کچەکەم، کە زادەی میراتێکە کە زۆر قورسە کەسمان بیزانین کەی دەستی پێکردووە و کەی کۆتایی دێت و گۆڕ بە گۆڕ دەبێت.. خۆ گەر بشیزانین پێمان شەرمە بیدرکێنین، چونکە پیشەسازی و بەرهەمی دەست و فیکری ئێمەیە.. ئێمەی چی و چی و چی؟ خۆتان ناوی بنێن!

{ژینا.. هۆ قەقنەس ـ کەی ئێمە}
مەگەر هەر هەموومان نەمانبیستووە کە لە ناوئاخنی ئەدەبیاتی “ئیسرا و میعراج”دا هاتووە و جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە زۆرینەی ‘ئەهلی دۆزەخ’ ژنان بوون لە پای ئەوەی هاورەگەزەکانی تۆ بۆ هەمیشە نزیکن لە خراپەکاری و دوورن لە چاکەکاری، گوایە لە دۆزەخیشدا بە قژ و قاڵی خۆیانەوە هەڵواسراون.. بە راست.. دیسانەوە..؟
جا.. خۆ ئەوان بێبەخت زۆر زووتر دەنێو دۆزەخدا ژیان و هەم مردن.. من بەڵگەم هەیە و گەواهی دەدەم کە پلکە ‘زارێ’ دایکم و پێنج خوشکی خۆم و سەرباری کچان و ژنانی گەڕەک چلۆن دەسووتان.. ئاخۆ بەس من ئەو ئاگرەم بینیوە یان هەر هەموو نێرینەکانی گەڕەک و شار بینیویانە؟ نازانم.. بەڵام دایکان و خوشکان و کچان و ژنان ئەوەندە شکۆمەند بوون کە دوای هەر سووتانێك ئازایانە وەک باڵندەی ئەفسانەیی “قەقنەس” ئاسا دەنێو خۆڵەمێشی خۆیان سەر لە نوێ رادەبوون و هەڵدەستانەوە و زیندوو دەبوونەوە.. ئاخر سۆز و بەزەیی و میهری ژنانە و دایکانە و خوشکانەی خۆیان دەنواند کە هاوخەم و سۆزیاری ئێمەی نێرینە بوون و ببن، کە نەکا ئەوانی قەڕوح و غەمناک و پرسەدار و تەنیا بکەون.. ئەوەیان چ قوربانیدان و جوانی و رۆحێکی سەرکەشە کە تا ئاسمان خواهانە و ژنانە و کچانەیە کە ئێمەی نێرینە نایبینین.. نایبینین.. بۆ کێ و کەی و بۆ کوێر بووین.. ئیلاهی؟!
ژینا.. ژینای ژن و ژیان و ئازادی و شکۆمەندی و بوێری.. لەوەش قەباحەتر و ترسناکتر و گوناهێکی کەبیرەتر و رەشتر ئەوەبوو کە ئەگەر سزای تۆ نەدەن و نەتکەن بە نموونە و پەندی زەمانە، چوغل و تەمبێت نەکەن بۆ توندکردنی سەرپۆشەکەت، ئەوسا كچانی هاوتەمەنی تۆش سایلی تۆ سەرکۆت و ئاڵاو واڵا دەبن و ئیدی پیاوانی چاوچڵێس و ناوگەڵ برسی دوچاری نەزەری حەرام دەکەن، لەوەش کوشندەتر ئەوەیە کە ئێوە بپرسن و گومان بکەن کە بۆچی دەبێت ئیمانی پیاوە سمێڵ بابڕەکان ئەوەندە تەنکۆڵە و لەرزۆک و چروک بێت؟ بۆچی مەرجە لەرزۆکی ئیمانی ئەوان یان تۆکمەیی دینەکەیان لەسەر بە دیارکەوتنی پەرچەم یان داپۆشینی بسک و کەزی ئێمە پابەند و وەستابیت کە بۆ هەمیشە پێوانە بێت بۆ وەدەستهێنانی بەهەشت و دووربوون لە دۆزەخ؟
ژینای.. دەرە ژین و نیشتەجێ دەنێو رۆحی هەمووماندا کە دەزانم ئەوەیانت بەسە.. ئەتۆ چیت کرد گیانی پەژموردەی گیانان، چلۆن وا ئاسان هەوەسی پاسدارانی دار بەدەستی ئەخلاقت ئاگر داوە بە ئەندازەی دەیری و دەللی بوونی فریشتەکانی ئاسمان لە تاو ئیرەیی و بەغالەت بردن بە جوانییە ئەفسوونبار و و رۆحی ‘بەور’ ئاسات.. گەرچی مەرگهێنیش بووبێت؟ ئاخر پاسەوانانی نامووسپەرست مەزەندە و ترسی ئەوەیان هەیە کە بە هەزارەها فریشتەی دەوری عەرش و مەلەکووت پایدۆستی لێبکەن و بتەکنەوە، لە گوینە کە هەندێکیان لە تین و تاو و ترسێکی پەنهان کە تۆ بەرپات کردووە.. پەڕ و باڵیان هەڵوەرێت و ئیدی چیدیکە نەبنەوە فریشتەگەلی دەوری عەرشی یەزدان، بە هەزارەهاش لە تەک حۆرییە زێدە نازدارەکان، هەم لە تاو بێباکی تۆ و نەترسانت لە ئاگری جەهەننەم سۆمای چاوانیان بڕژێت و کوێر بن، ئاخر فەرمانە کە نەدەکرا فریشتە نێرەوزەکانی ئاسمان و هەم سەرزەمین یەکاندەردوو بە شەوارە بکەون ئەو کاتەی پێکڕا مەست و حەیرانت دەبن کە ئاوڕ لە تۆ دەدەنەوە بە جۆرێک کە کەیل و کاس ببن کە وەک گەداکان سواڵی خەندەیەک و نیگایەک و ناز و هەوایەکی تۆ بکەن، وای.. وای.. ئەوەیان چ ئابڕووچوونێک بوو کە فیز و شكۆی خۆیان لەبەردمی خانمۆڵەیەکدا دۆڕاند؟!

{ خەون و خەیاڵێکی خوێناوی}
چما ئەتۆ نەتدەزانی کە لە شانشینی بێ خەیاڵ و خەونەکاندا.. خەون بینین و خەیاڵی فڕین سزاکەی خوێنی سەرە؟ هۆ ‌نازەنینی هەر هەموومان مەراقی ئەوەمانە و بێ ئۆقرەین.. ئاخر چڵۆن ئەتۆ لە شەوی دەیجوردا وەک چرا دادەگیرسێێت کە هەر هەمووان عەیب و عەورەت و چەهرەی ئەرژەنگ ئاسای خۆیان ببینن لە مەملەکەتێک کە هەر خەونێکی سەرکەش و سەرکێش بۆ خۆی پەڕینی سەرە و خۆ سپاردنە بە دۆزەخ لەسەر دەستی ئەوانی ناحەز بە خەونی شەکرە کەنیشکێک؟
هۆ ‘شەهرەزاد’ کەی ئێمە.. چما ئەتۆ نەتدەزانی کە ئاخوندەکان نابینان و هەر خەونێکی رەنگینی کچە رەنگاڵەیەک و شەکرەژنێک زەندەقیان دەبات، دە ئاخر دەزانی یان نا کە بینینی خەون بە رۆژی رۆناک لای شەمشەمە کوێرەکان چ گوناهێکی کەبیرەیە، تۆی خۆشخوان و سەراسیمە بە داستانی “هەزار و یەک شەو”ە کە ‘شەهرەیار’ی مەست و مەیزەدە کردبێت و جوانی تۆ ئەفسوون و سیحری حیکایەت و داستانەکانی تا دوا پەندی پڕ لە تانوپۆ و گرێچن بیبات و بەدەم زرنگانەوەی زەنگوڵەی دەنگی تۆی خۆشخوان خەو بیباتەوە.. ئیدی بۆ هەمیشە و بۆ هەتاهەتایە ‘شەهریار’ شەیدا و دێوانە و گیرۆدەتە و ناتوانێت سەرت ببڕێت و بتکوژێت وەک هەزارەها لە هاورەگەزی تۆ، لە پای بیانوویەک کە تا هەنووکەش دیار نییە.. تاکە بیانوویەک خوێنخۆری پادشاکان و پیاوەکان بووە کە بۆ هەمیشە خوانی خوێناوی ‘ئۆرگازم’ و سەرمەست و شادی کردوون، ئیدی تۆی ئەفسوونگەر هاتیت و بە گێڕانەوەی داستانەکان “شەهرەیار”ت سەرسام و حەیران و هۆگری خۆت کرد و مەرگی دیکەی هاورەگەزەکەی خۆت راگرت، ‘شەهرەیار’ بە ئەندازەیەک شاد بوو کە شەوێکیان عاشقانە نەک شاهانە خواستی ئەوە بوو کە ئیدی سەرپۆشکەت فڕێ بدەیت.. ئیدی خۆت رەها و سەرفراز کرد، چونکێ جوانی و زرنگی و ئەفسوونی جادووگەرانەت بوو کە ئەو خوێنخۆرییەی ‘شەهرەیار’ی بنەبڕ بکات.
ئەتۆ نەتزانی کە ئەوەشیان پیاوە سادیست و خوێنخۆرەکانی مەملەکەتی شێت و داغان و غەمگین کرد و کۆستیان کەوت کە پادشا دەستبەرداری خوێنخۆری کچان و خانمان ببێت.. پیاوانی مەست و خۆشنوود و ئاسوودە بە خوانی خوێنای و خەیاڵکوژ لێنەگەڕان گیانۆی خۆشخوانی کەلەکەوێت ئارام بیت بەوەی کە ‘شەهرەیار’ دەستی لە خوێن پاک بکاتەوە و بیشوات.. بەڵگەش یەوەیە کە تا هەنووکەش خوێنبارانە و شانشینی پرسە و واوەیلا و مەرگەساتە.. هۆ جوانێ!
بەڵام ئەوە تۆیت کە هەزارەها داستان و سەرگوزشتە و پەند و بەیت و بالۆرە و هیکایەت و چیرۆک و رۆمانت بۆ ئێمە بەجێهێشتووە و تازە فرچکمان پێوە گرتووە و میراتگری ئەمەکداری جوانی و میهر و شکۆمەندی و ئازایەتی و زرنگی تۆین.. بە قوربان.. شەو و شەوگارت شاد و ئەرخەیان و ئارام بنوو کە ئەمشەو و تا سەدەها شەوی دیکە هەر هەموومان بێدار و ئێشگر و دەرگاوان و پاسەوانی خۆت و خولیا و خەیاڵ غایەلە و خەونە شیرینەکانی تۆین بە درێژایی زەمەن و تەمەن.. هۆ ‘قەقنەس’ە تاقانە و ئازاکەی هەر هەموومان..!

(سەرەتای پایزی/٢٠٢٢)

• پەراوێز: ـ
  • قەقنەس: قەقنەس (بەئینگلیزی:Phoenix، گریکی دێرین: Φοῖνιξ، بەفارسی: ققنوس، عەرەبی: العنقاء)، باڵندەیەکی خەیاڵی و ئەفسانەئامێزە کە بەروارد دەکرێت بە جۆرەها باڵندەی دیکەی راستەقینە، باسی لێکراوە دەنێو داستانە کۆنەکانی عەرەب وەکو سەرچڵییەکانی سندیباد و داستانی ‘ھەزار و یەک شەوە’، بەگشتیی لەنێو داستانە فارسی و رۆمانی و گریکی و میسڕی و چینییەکاندا ھەبووە. قەقنەس، وەکو بێچووی باڵندەیەکی پیرۆز لەنێو داستانەکاندا چاوی لێکراوە. باڵندەیەکە لەسەر هێلکەکەی دەنیشێت تاوەکو دەتروکێت، لە کاتی تروکاندا ئەوەندە بە خۆشییەوە بۆ بێچوەکەی دەخوێنێت و پوش و پەڵاش لە دەوری خۆی کۆدەکاتەوە تاوەکو پوشەکان ئاگر دەگرن و خۆیشی دەسوتێت، جا ئەو بێچوەی کە لە هێلکەکە دەتروکێت، پاشانیش دەبێتەوە بە دایکانە. دیارە سەرچاوەی دیکە ئاماژە بەوە دەدەن کە خودی” قەقنەس” تاکە باڵندەیەکی ئەفسووناوییە کە پێشبینی مەرگی خۆی بکات، گوایە سەروەختی گیانەڵا پووش و پەڵاش کۆ دەکاتەوە کە ئاگر دەگریت و قەقنەسەکە دەسووتێت بە پەرجووێکی دەگمەن و ئەفسانەئامێز دەنێو خۆڵەمێشی خۆیدا کە زادەی موعجیزەیەکی ئەفسانەئامێزە زیندوو دەبێتەوە.
  • بەور: سەر بە خێزانی پڵنگە، هەندێک جاریش وەک مێچکەی پڵنگ چاوی لێدەکرێت.
  • تەوار: مێینەی باز یان بازی مێچکە. (سەرەتای پایزی/٢٠٢٢)
  “شێرۆی پلکە زارێ”

ڕۆچوون و ڕامان بەنێو دوو دنیا ی ( ئیمان ) و ( ئایین ) ، بەپێویست دەگەینە بەردەم دوو شاڕێیان ی ئاراستە جیاواز و دوو ئاست ی جیاواز لە تێگەیشتن بۆ دوو چەمک و دوو جیهان ی دژبەیەک و ناتەبا لە دنیا ی وێنە ، ئامانج و ماهیەتەکان ی ئیمان و ئایین . پێویستە بگوترێت ، کە ئیمان و ئایین لە شێوە و ڕوکار ی دەرەوەیان دا وەک تەواوکەر و پێکهاتەیەک ی دانەبڕاو ی ئۆرگانیکیی ، و دیمەنێک لە یەکگرتویی دوو دنیا ی ڕۆ‌ح و جەستە خۆیان وێنا دەکەن ، بەڵام لە ڕوانگە ی ئیمان بۆ ڕەوشت و بەها ی مرۆڤ ، و لە دیدگە ی لۆژیک ( مەنتیق ) بۆ پەیوەندیی نێوان دیاردەکان ، و بە هەمان شێوەش باری ئاگایی مرۆڤ دا ، دەشێت دوو جیهان ی پێچەوانە و دژبەیەکیش بن .
لێرە دا خانەبەندیکردن و کێشان ی هێڵ ی جیاکەرەوە لە نێوان دوو دیاردە ی ئیمان و ئایین ، نابێت بمانگەێنێتە باوەڕێک کە ئەنجام و ئامانج لەم نوسینە ، هەوڵدانێک ی بێئینسافانە و ئاراستەکراوانەیە دژ بە بنەما نەریتیی و ئەخلاقییەکان ! بەڵکو لە سۆنگە ی باوەڕبوون بە ئازادیی تاکەکەسیی و دنیابینیی خۆمەوە ، ماف بەخۆم دەدەم ، کە هەم بە دنیا ی ئیمان ئاشنا ببم هەمیش لێکدانەوەیەک ی نۆژداریانە بکەم لەپێناوی جیاکردنەوە ی دوو جەستە ی پێکەوەلکێنراو ی جەستەیەک ی جمکدار ، کە هەم ئازار پێکەوە دەچێژن و هەمیش پێکەوە هەڵناکەن .
ئیمان لە پانتایی چەمک ، مانا و دنیابینیی خۆی دا بۆ بوون ، ڕەوشت ، نرخ و بەها ی مرۆڤ ، بێسنور و بێکۆتایە کە دەشێت بوعد ، شوێنپێ ، کارلێککردن و کاریگەرییەکانی ئەو لە نێو جیهانی بێکۆتا ی سروشت و دنیایەک ی گەردونیی دا پەیدۆز بکەین. دواجار بەڵام ، نە ئیمان بەبێ بوون ی مرۆڤ توانا ی ئەوەی دەبێت خۆی وەک جیهانێک ی سەربەخۆ و بەرفراوان بسەلمێنێت ، نە مرۆڤیش بەبێ ( ئیمان ) کە زادە ی سروشت ، تایبەتمەندیی و سیفاتێک ی گەردونییە دەتوانێت ئاودیو ی جیهانێک ی بەرزتر و باڵاتر لە دنیا ی ڕەوشت و فەزیڵەت ببێت ، دواجار لەکوێ دا مرۆڤ بوون و ئامادەیی هەبێت ، لەوێش دا ئیمان بوون ی هەیە . پرسیار لێرە دا ئەوەیە کە ، ئایا ئیمان خۆی چیە و هەڵگر ی چ خاسیەت یان تایبەتمەندییەکە ؟ لێرەبەدواوە هەوڵدەدەم ڕۆبچمە نێو دنیا ی ئیمان ، تاکو بەرچاوڕونیەک یان تواناییەک ببەخشم بە شێوەیەک لە پێناسەکردن ی ئیمان . لەڕاستیی دا ( ئیمان ) دیاردەیەک نیە کە لەدەرەوە یان ئەودیو ی سروشتەوە سەرچاوە ی گرتبێت ، هێزێک ی سروشیی ( وەحیی ) نیە ، کە توانایی خۆبەرجەستەکردن ی لە غەیبیات و ئاسمانەوە وەرگرتبێت، بەهەمانشێوەش نە عەقیدە و باوەڕە نە کار و پڕۆسەیەک ی داهێنان ی عەقڵانییش ، بەڵکو پێداویستیەک ی ڕۆحیی و بابەتێک ی سروشت _ مرۆڤایەتییە کە لەڕێگەیەوە وەڵامێک بە خواست ، ئارەزو ، خولیا ، پرسیار و گومانەکان ی مرۆڤ دەداتەوە . ئیمان هێزێک ی نادیار ، شاراوە و نامادییە ، کە سەرچاوە ی هێز ، توانایی و بوونی خۆی لە دنیا ی سروشت وەک کۆیەک ی گەردونیی ، بەدەستدەهێنێت . ئیمان لەڕێگە ی پابەندبوون بە ( ئایین ) ێک ی دیاریکراوەوە مەیسەر نیە ، بەڵکو پڕۆسەیەکی درێژخایان ی تاکەکەسیی و جۆرێک لە دیاردە ی هوشیاریی مرۆڤە ، کە لە ڕەوتی تێکۆشانێکی مەعنەویی دا بەدەستدێت ، دواجار ئیمان هێزێک ی ڕوناکییبەخش و توانابەخشە کە تەکانێک بە مرۆڤ دەدات بۆ ئاودیکردنی بەرەو دنیایەک ی فراوانتر و نوێتر ، دنیایەک کە وێنەیەک ی واقیعیی و ناوەڕۆکێک ی بەهادارتر بە بوون ی مرۆڤ دەبەخشێت . لەم دنیا نوێیە و لەم هەلومەرجە دا ئیمان دەبێتە ڕوگە ( قیبلە ) یەک ی شەقڵلێدراو بە ڕوناکیی و چرایەک کە لە سادەترین چەمک ، مانا و پێناسە ی خۆی دا گەیاندن ی مرۆڤە بە جۆرێک لە متمانە ، ئارامیی ئاسودەیی ، دڵنیایی ڕۆح و یەقینێک ی کرداریی ، دواجار ئامانجەکان هەرچیەک بن ، دەشێن بەڵام دیوێک ی گەش و ڕوناک بن لە جیهان و پڕۆژە بێکۆتا و نەبڕاوەکەی ئیمان . سوکرات بێ هۆ نەبوو کە لە دواساتەکانی ژیانی دا بە قوتابیەکانی دەگووت : بهێڵن با مەرگی خۆم لە ئارامیی و ئاسودەیی دا بەجێبگەێنم . لێرە دا بەڵام دوائامانج لە ئیمان دا ، تەنیا لە گەیشتن بە مەنزڵگە ی ئارامیی و ئاسودەیی ڕۆحی مرۆڤ نیە ، دوافرمان ، ئەرك و بڕیاریش لە ڕاپەڕاندن و فەرمانکردن بە چاکە و نەهیکردن لە خراپە نیە ، بەڵکو هۆکار و بزوێنەر ی هێز ی هاوسەنگکردن و گەڕاندنەوە ی سروشتی مرۆڤبوونە لە مرۆڤ دا . کەواتە لێرە دا ئیمان چیە ؟! لەڕاستیی دا ئیمان لە زات و سروشتی خۆی دا نە ئەرکە و نە ئەخلاق ، بەڵام کاتێك ئیمان مرۆڤ ئاودیوی جیهانێک ی ڕوناکتر ، کامڵتر و نوێتر دەکات ، ئەوکات مرۆڤ ڕوبەڕوی هەستی بەرپرسیاریی و لێپرسراوێتیەکی ئەخلاقیی بەرامبەر ئاکار و کردەوەکانی دەکاتەوە ، واتا کاتێک ئیمان هەست ، ئارەزو و غەریزە ی ئاژەڵیی مرۆڤ دەگەێنێتەئاستێک ی باڵاتر لە عەقڵ ، هۆش و ویژدان ، ئەوکات ئەرکی سەرشانی مرۆڤە کە کانت ئاسایی ، ئەخلاقییانە بژێت ، نیچەش لەخۆڕا نەیگوتووە ، کە مرۆڤ لە نێوان ی غەریزە ی مرۆڤایەتیی و ئاژەڵیی دا گیریخواردووە .
ئیمان بۆئەوەی کاریگەر و ڕوناکیبەخش بێت ، دەبێت خۆی لە پانتایی ژینگە و هەلومەرجێك ی ئازادتر ، فراوانتر و دوور لە تەون ی چەقبەستویی دا ببینێتەوە ، واتا پێویستە ئیمان نەک بەتەنیا وەڵامدەرەوە ی دنیا ی ڕۆحیی ، غەریزیی ، ویست ، خواست و ئارەزووە مرۆڤایەتییەکان بێت ، بەڵكو بەهەمان شێوەش و بەلایەنی کەمەوە وەڵامدەرەوەیەکی جیددی بۆ ئەو قۆرت ، بەربەست ، ئاڵۆزیی ، کێشە دەرونیی و کۆمەڵایەتییانەش بێت ، کە مرۆڤ لەگەڵیان دا دەستەویەخە دەژێت ، بەجۆرێک ی دی ، واتا ئیمان چەندێک پەیوەست و پابەند بە دنیا ی واقیع و دەوروبەرەوە هەبێت ، هێندەش وێنەکانی ئەو ، واتا ئیمان ڕونتر و گەشتر دەردەکەون . زێدەڕۆیی نابێت ئەگەر باوەڕمان بەوە هەبێت ، کە بۆئەوەی ئیمان لە ناخ ی مرۆڤ دا بە حەقیقەت ی ئەبەدیی و ڕادە و ڕێژە ی پێویست ی کامڵبوون ی خۆی بگات ، دەبێت چەشنێك نزیکیی و تێکەڵبوون ی لەگەڵ دنیاکان ی فیساگۆرس ، یەشار کەمال ، سپینۆزا ، ئاینشتاین ، کاڕل مارکس و …. تاد هەىیت ! ئەم جۆرە لە تێکەڵبوون ، نزیکیی و بەیەکداچونانە ، پرشنگیی ڕوناکایی و هێز ی ڕۆڵ و کاریگەریی ئیمان بەهێزتر و کاریگەرتر دەکات . لەم سۆنگە و تێڕوانینەوە بۆ ئیمان دەگەینە ئەو باوەڕەی کە ئیمان و جیهان ی مادە لە ئاقار ، ڕوبەڕ و پانتایی خواست و ئامانجە مرۆڤایەتییەکان دا پێچەوانە ، ناکۆك و دژبەیەك نین ، بەڵام دەریایەک لە بەربەست و کێشە هەنە . بۆ ئازادکردن ی ئیمان لەو بەربەست و تەنگەژانە و ڕزگارکردن ی ئیمان لە پێخوستکردنی فراوانترکردن ی پانتایی جموجۆڵ ، چالاکیی ، زیندوێتیی ، وزە و کاریگەریەکانی ئەو ، پێویست دەکات جۆرێک هاوسەنگیی لەنێوان مرۆڤ و ئیمان دا بێتە کایەوە ! واتا لەلایەک ئیمان ڕوناکییبەخشە و لەلایەکی تریشەوە مرۆڤ بەهۆی ئەو ڕوناکییەوە دەبێت خۆی لە شیو و دۆڵ و دیو ی تاریك ی مادە و خۆویستیی بهێنێتەدەرەوە ، تاکو سەرئەجام مرۆڤ بتوانێت ببێتە بەشێك لەو هێز ی ڕوناکیی و سیستەمە ی ، کە جیهان ی سروشت و گەردون ی لەسەربنیاتنراوە .
ئیمان هێز یان مەملەکەتێک ی دەستڕۆیشتو ی دەستەڵات و فەرمانڕەوایی پاشایی نیە ، کە بوون ، چەمك و ماناکانی خۆی لە ئەودیوی سروشتەوە حەشاردابێت ، لەقاڵبدانی دەق ، باوەڕ ، عەقیدە و مەزهەبێکیش نیە کە پیرۆزبکرێت و بپەرسترێت ، بەڵکو هێز ی ئیلهامێك ی بێکۆتایە کە پەیام و ئامانجەکە ی گەیاندن ی مرۆڤە بە پلەیەکی باڵاتر لە فەزیڵەت و باڵابردن ی ڕەوشت ، کردار و ویژدانی ئەو تاکو پلە ی ڕسکان ( کەمال ) ، کە دواجار گەیاندن ی مرۆڤە بە یەزدان ؟! ئەرستۆ : ( لە هەمووشتێك دا بزوێنەرێك ی سەیر مرۆڤ بەرەو ئاقار ی کامڵبوون دەبات ) .ئەم شێوە و شێوازە لە ئیمانداریی و خۆبارگاوییکردن بە ڕوناکایی ، سیفەت و ئیلهام ی یەزدان ، خۆبەخۆ پەیوەندیی و هاوسەنگیەك ی نوێ لە سروشت ی پەیوەندیەکانی نێوان مرۆڤ و یەزدان بەرهەمدەهێنێت . ئالێرەدایە کە چیتر نە هۆش و ئاگایی مرۆڤ لە یەزدان دادەبڕێت نە بوونی یەزدان ، تایبەتمەندیی و سیفات ی ئەویش لە مرۆڤ دا موستەحیل دەبێت ، واتا کار و پڕۆژەکە ی ئیمان بە دروستبوون ی مرۆڤ ی یەزدانیی کۆتایی دێت . لە کەش و هەلومەرجێک ی وەهادایە ، کە هەڵبەتە مرۆڤ دەگاتە دواپلە ی ڕەوشت و فەزیڵەت ی هەرەباڵا ، واتا دواپلە ی مرۆڤبوون ، بەجۆرێک ی دی : دەبێتە مرۆڤ ی ئیماندار .
لێرە دا من بۆئەوەی ئاقار ی تێگەیشتن ، لێکدانەوە و شڕۆڤەکەم بەرەو بەشی دووهەم ی باسەکەم کە (ئایین ) ە بئاژووم ، بەپێویست ئەو پرسیارەش دێتەگۆڕێ ، کە ئایا ئایین چیە و چ ڕۆڵێك لەم نێوەندە دا دەگێڕێت ؟!! ئەگەر ئیمان بریتیبێت لە پەیوەندیەک ی ناوەکیی ، نامادیی ، ناهەستپێکراو وشێوە ناڕاستەوخۆ ی نێوان مرۆڤ و یەزدان ، ئەوا ڕۆڵ ی ئایین ، پەیوەستکردن و پابەندکردنی مرۆڤ و یەزدانە لەژیر هەلومەرجێك ی دیارییکراو و جیهانێك ی سنوردارکراو بەیەکتریی . ئەم شێواز و ڕوخسارە لە پەیوەندکردن و پابەندکردنانە ، دەبنە هۆکارێك ی بۆ وەرچەرخان و گۆڕانکاریەكی نوێ لەدروستکردن ی پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و یەزدان ، تاکو ڕادە ی کردنەوە ی چەندین دەرگە و دەروازە ی کێشەدار و پڕئاڵۆزیی بەڕووی پەیوەندیەکان ی نێوان ئیمان و مرۆڤ دا ؟! ئایین چەندێك پەیوەندیەکان ی نێوان مرۆڤ و یەزدان لە دید ، تێڕوانین ، جیهان ی سنوردارێتیی ، سەپاندن ی مەرج و قەتیسکردنی لە چوارچێوە ی شوێن و کات دا پابەند بەیەکتر دەکات ، بەهەمانشێوەش مرۆڤ پابەند بەو یاسا و ڕێسایانەوە دەکات کە دەکەونە دەرەوە ی سروشت ی ڕاستەقینە ی مرۆڤ ، واتا دەرەوە ی بازنە ی ئیمان . ئایین بۆ مەیسەرکردن ، بەئیمکانکردن ، بەواقیعکردن و پاشان بە دیفاکتۆرکردن ( ئەمر ی واقیع ) ی ئەم پابەندکردن و پەیوەستکردنانە ، هەڵوەدا ی دەزگا و دامەزراوەیەك دەبێت کە لەسەربنچینە ی دەق ، نێوەنجگیر ، شەریعەت ، عەقیدە و مەزهەبێك ی دیاریکراوەوە بنیاتدەنرێت . دەق لێرە دا ڕوخسار ، تایبەتمەندیی و شێوازێک لە بەرگ ی ( پیرۆزیی ) بەخۆیەوەدەگرێت ، کە سەرچاوە ی هێز ، توانا و کاریگەرییەکانی خۆی لە دنیا ی وەهم ، خەیاڵ ، چیرۆك ، ئەفسانە و وێناکردنەکانەوە وەردەگرێت . شەریعەت بەهرە و بەشی خۆی لەشێوە ی شەبەنگێك دا لەو پیرۆزییانە بۆخۆی دادەبچڕێنێت و دواجار لە دید ، تێڕوانین ، جیهانبینیی و لێکدانەوە و ڕاڤەکردنی جیاواز ، جۆراوجۆر و تاقەتپڕوکێنەوە بۆ دەقە بەپیرۆزکراوەکان ، سیستەمێک ی تەنگەبەر و چەقبەستو لە بەڕێوەبردن ی عەقڵ ، ئیرادە و خواست ی کۆمەڵگە دەهێنێتە نێوکۆی کایە گرنگ و هەستیارەکان ی کۆمەڵگەوە . ئەم جۆرە سیستەم ی بیرکردنەوە و جیهانبینییە بۆ دنیا ی ئیمان ، پێکهاتەیەك ی بنچینەیی و سەرەکییە لە دروستکردن و سەرهەڵدان ی دنیا ی ( ئایین ) . لەم کەش و هەوایە دا ، ئایین وەک کۆیەک لە سیستەم و پرنسیپە دنیاییەکان دەخڵێك ی بە ئیمان وەک هێزێک ی سەرەکیی و ڕۆڵبگێڕ ی مەعنەویی و گرنگ نابێت ، و دوور لە چەمك و جیهان ی ئیمان ، پەیوەندیەکان ی نێوان مرۆڤ و یەزدان ڕێچکەدار و ڕێکدەخات . ( شەریعەت ) لە کەش و هەلومەرجێك ی وەها و لە دید و تێڕوانینی خۆی دا وەك تاکە جێگرەوە ( بەدیل ) و سەرچاوە ی سەرەکیی بۆ یاسا و دەستورێكی گشتگیر و موتڵەق بۆ کۆی جومگە ژیارییەکان ی کۆمەڵگە و مرۆڤایەتیی ، دەبێتە وەڵامدەرەوە ی کۆی بابەتە گشتیەکان . ئیمان لە هاوکێشەیەک ی وەها دا ، و وەك ڕایەڵەیەک لە پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و یەزدان گرنگیی ، کاریگەریی ، بایەخ و ناوەندبوون ( سەنتەربوون )ی خۆی لەدەستدەدات و مرۆڤیش وەک تاک ، بەها و نرخی خۆی لەدەستدەدات و پەراوێز دەخرێت ، سەرئەنجام کار بە مردن ی یەزدان کۆتایی دێت ، نیچەی ئەڵمانیش لە بێئاگاییەوە نەبوو کە دەیگووت : یەزدان مردووە ؟! و ئەو هۆکار ی مردنەکەیشی دەدایە پاڵ مرۆڤ خۆی ، واتا لە هەلومەرج و ڕۆژگارێک ی وەهادایە کە فرمان ی یەزدان و چرا ی ئەو هەم کۆتایی دێت و هەمیش خامۆش دەبێت . لەسۆنگە ی دید و دنیابینیی ئایین دایە ، کە چەمک و مانایەک ی نوێ لە یەزدان و مرۆڤبوون دێتەبەرهەم ، مرۆڤ لە هەڵگر ی سیفات ی یەزدانیی و دروستبوون ی مرۆڤ ی یەزدانییەوە دەکاتە نوێنەر ، جێنشین و جێگرەوەیەك بۆ یەزدان ؟! لێرە دا ئیدی یەزدان ئامانجێك ی پێکراو دەبێت نەک هۆکارێک . ئایین بۆ پاراستنی ئەم بەها و دنیا نوێیانە خۆی بە لێپرسراو و بەرپرسیار دەزانێت کە بیرۆکە ی هێز و پێکهێنان ی دەستەڵات بکاتە پێویستە و فریادڕەسێك ، مەرجێک ی سەلماو و بەڵگەنەویست بۆ درێژەدان و بەردەوامییدان بە پەیوەندیەکان ی نێوان مرۆڤ و یەزدان . بیرۆکە و ئامانجێك ی وەها ڕۆح و ئامانجی مرۆڤ لە ئاراستەکردن و گەیشتنی بە بیر ی چاک ، گوتار ی چاک ، کردار ی چاک ، ویژدانی باڵا ، فەزیڵەت و سیفاتی یەزدانییەوە دەکاتە دنیایەک ی سیخناخبوو بە سەرباز ، سەربازگە ، جەنگ ی پیرۆز ، جەنگ ی یەزدان ، تێکۆشان و خەبات لەپێناوی سەرکەوتنی یەزدان ، سوپای یەزدان ، ڕق و کینە ی تۆڵەسندن ، جیاکردنەوە ی مرۆڤایەتیی لە نێوان بێباوەڕ و باوەڕدار و …. تاد
ئاڵوگۆڕکردن و جێگۆڕکێکردن ی پایە و مەقام ی ئیمان بە ئاراستە ی ئایین و پیرۆزکردنی یاسا ، دەستور ، دنیا و دنیابینیی شەریعەتەکان ، مرۆڤایەتیی لە یەکەیەک ی یەکگرتوەوە دەکاتە دنیایەکی لێکترازاو و لێکدابڕاو ، دنیا ی قبوڵکردن ی شێوە و شێوازی ئیمان ، عەقیدە و بیروباوەڕەکان ی دی دەگۆڕدرێن بۆ ڕەتکردنەوە و سڕینەوە ی ئەوانی دی ، هەر گروپ و کۆمەڵێك ی کۆمەڵایەتیی لە دیدگە ، ڕۆژنە و دنیا ی یەزدان ی ڕاستەقینە ، عەدالەت و حەقیقەت ی ئیلاهیی خۆیەوە چەندین یەزدان ی جۆراوجۆر ، جیاواز بە دید و ئامانج ی جۆراوجۆرەوە دێنەگۆڕێ ؟! لەم تەراتێن و زۆرانبازیە دایە ،کە یەزدان لە تایبەتمەندیی و سیفات ی یەکگرتویی ، سروشتیی و گەردونییەوە دادەبەزێتە ئاستێك ی نزمتر لە بەمێژوبوون و ناوچەییبوون ( لۆکاڵییبوون ) ؟!! لە شێوازێکك ی دی دا : یەزدان دەبێتە پەیکەرێك ی داتاشراو ی شێوە نیوە ئاژەڵ و مرۆڤ ی دەستکرد ی مرۆڤ ، پەیکەرێک کە خواست ئارەزویەکی ئاژەڵیی و شەهوەت ی دنیایی مرۆڤ ی تێ دا بەرجەستە دەبێت . لە وەها دنیا ، دیمەن ، وێنە و بەرکەوتنێکدایە ، کە مرۆڤ هێز و دەستەڵاتێک ی گشتگیر لە بۆتە ی بەدەستهێنانی شەهوەتی دنیایی دا بەدەستدەهێنێت و ڕۆڵ ی یەزدان دەگێڕێت . ئەم جێگۆڕکێ و گۆڕین ی ئاراستانە لە نێوان مرۆڤ ، یەزدان و ئیمان ، ئەو ، واتا یەزدان لە سیفات ی سروشتیی ، گەردونیی ، بوونێك ی کامڵ، عەقڵ ی باڵا ، ڕەوشت ی باڵا و هێز ی داهێنەرەوە ، دەکاتە بوونێك ی نەڕسکاو ، کاڵفام ، تەمبەڵ ، بێبەرهەم ، بێڕەوشت و ناوچەیی ، مرۆڤیش لە دنیا ی گەڕان و وێڵبوون بەدوا ی حەقیقەت ی بێکۆتا ی بوون کە یەزدان و سیفات ی ڕوناکایی ئەوە ، دەگۆڕێت بۆبەدەستهێنان ی شەهوەت ی دنیایی و باوەشکردن بە دنیای ی هەبوون و تێرکردن ی غەریزە ی ئاژەڵیی ! فەزیڵەت لێرەدایە کە ئیدی پایە و شوێنی خۆی بۆ ڕەزالەت و ڕیسوایی چۆڵ دەکات ، تێکۆشان ی مەعنەویی تاکەکەسیی لەپێناو ی بەدەستهێنانی حەقیقەت ، بەختەوەریی و ڕوناکایی یەزدان ، دەبێتە هەڵپە و هانابردن بۆ جەهل و خورافات ، ڕۆڵ و کار ی یەزدان و ئیمان لە بەخشین ی ڕوناکایی و هاوسەنگکردن ی مرۆڤ لەنێوان دنیا ی فەزیڵەت و غەریزە ی ئاژەڵیی دا ، دەگۆڕێت بۆ پاشایەکی ستەمکار ی خاوەن تەخت و دامەزراوە ، کە کاری تەنیا سپاردن ی مرۆڤ و دروستکراوەکانیەتی بە بەهەشت و دۆزەخ ؟! شۆپنهاوەر لە هەلومەرجێک ی وەهادایە کە ناچار دەبێت بڵێت : ( ئەم جیهان وگەردونە ناشێت و ناکرێت دروستکراوی بوونێک ی میهرەبان بێت ، بەڵکو کاری شەیتانێکە کە لە ئازاردان و ئەشکەنجەدان ی دروستکراوەکانی خۆی چێژوەردەگرێت )) . ئایین ئا لێرەدایە کە سیفات ی سروشتیی و گەردونیی یەزدان دەگۆڕێت بۆ بەرهەمهێنانی ستەم ، زۆرداریی و نادادیی ، ئەوانەش لە هەناوی خۆیان دا تاوان پێکدەهێنن ، لە پانتایی و بازنە ی تاوانیش دایە کە ئیدی چرا ی ڕوناکایی ئیمان دەکوژێتەوە و ڕۆحی یەزدانیش دەمرێت ، لە مردن ی ڕۆحی ئەویش دایە کە ئیدی هەموو ستەم ، تاوان و نادادییەك ڕەوایەتیی و شەرعیەتی پێدەدرێت ، دواجار ئەوە مرۆڤە کە لە شیو و دۆڵی تاریک و پڕنەهامەتیی ژیان ی ئەم سەرزەویە دا دوا هەناسەی خۆی دەدات و هەموو شتێک ئیتر لە بێبەختیی و کڵۆڵیی ئەو دا کۆتایی دێت . کاتێک ئایین مرۆڤ بەرەو جارەنوسێک ی وەها دەبات ، ئیدی یەزدان ناچار دەبێت پشت لە مرۆڤ بکات و پێی بڵێت : (* ئەو هەموو قوربانییە ی کە بۆ من ی دەکەن سودی چیە؟! من لەو مەڕ و ئاژەڵە قەڵەو و گۆشتنانە ی کە دەیکەنە قوربانیی تێربووم . ڕۆحی من لە جەژن و ئاهەنگەکانتان بێزارە ، ئەوانە بوونەتە هۆی دڵتەنگیی من ، ماندو بووم لە تەحەمولکردنی ئەوانە . کاتێکیش دەست ی پاڕانەوە بۆ من درێژدەکەن ، ئەوا چاوەکانم لە ئاستتان دا دادەخەم ، کاتێک نوێژ و نزا ی زۆر بۆ من دەکەن ، ئەوا گوێکان ی خۆم دەئاخنم . دەستەکانی ئێوە خوێناوین و بڕۆن بیانشۆن و پاکیان بکەنەوە )
مەولانا جەلالەدینی ڕۆمیی زیرەکانە دەرک ی بەو دنیا تاریک ، تەنگ ، وشک و بێکەڵکە ی ئایین کردووە و لەڕێگە ی ئەم شیعرەوەی توانیویەتی ئەزمونی ئەو ڕاستیانە بکا
ڕۆژێ کوڕێ لە باوکی پرسیار ی کرد**
کامەیە بابە چاکترین ئایین ؟
ووتی من کارم هیچ نیە بە دین
دینەکان لای من جێی متمانە نین
کە هێنامانە ڕێ هەر ئاینێک ی نوێ
زیاتر ناکۆکیی هێنایە گۆڕێ
دوژمنیی و کینە زۆرتر زۆر ی کرد
جەنگ ی مەزهەبیی چەندان جارە کرد
خوێن ی مرۆڤ ی لەبان عەرد ڕژان
لەژێر ناو ی دین بۆ هەتا هەتا
نە موسڵمانم و نە جوم نە دیان
حوکم ی ئاوەزە بۆی ، کەچ ئەکەم گەردن
ژیریی ئەڵێ هەس ، جێژ ی بێکۆتا
لەهاوژینییبوون وەل کەس ی دیا
دین بەڵام ئێژێ ، خوێن ی کافران
هات و بیڕێژیت ، پێت دەدرێ پاداش
باوەڕیاران ی دیش ، لێ خۆ مرۆڤن
بۆ دین گوتوویە خوێنیان بڕێژن
من بەو هۆیەوە بێئایین و دینم
تاکو نەڕێژم خوێن ی هاوشێوەم
ڕۆڵەکەم ئەتۆش تەنیا لە ئاوەز
پەیڕەویی بکە تا بچیە بەهەشت
لەگەڵ تەواو ی خەڵکی ڕوی زەوی
دۆستێنیی بکە ، چاکترین ئایین ئەوە

• پەڕتوکی ( چێژەکان ی فەلسەفە _ لذات فلسفە) نووسینی وێڵ دۆڕانت بە فارسی
  ** هیوادارم لە وەرگێڕانی ئەم شیعرە دا هەڵەم نەبووبێت

هیوا محەمەد ئەمین
3 . 10 . 2022

براوەی خەڵاتی نووسیار بۆ کتێبی یەکەم ٢٠٢٢ – بواری شیعر: سۆران محەمەدەسوورە بۆ کۆمەڵە شیعری (قوژبن)
وەشانی نووسیار لە چوارچێوەی خەڵاتی نووسیار بۆ کتیبی یەکەم براوەی کۆمەڵە شیعری (قوژبن) لە نووسینی (سۆران محەمەدەسوورە) چاپ و بڵاوکردەوه.

له‌باره‌ی بردنەوەی ئەم خەڵاتە سۆران محەمەدەسوورە ده‌ڵێت:
ئێمه‌ تا ئێستا هۆشیاریییه‌كی باشمان له‌وه‌ی كه‌ كرده‌ی نووسین چییه‌ نییه‌‌، پێمانوایه‌ كه‌ ده‌ستمان كرد به‌ به‌سه‌ریه‌كه‌وه‌نانی وشه‌، ئیتر ئه‌مه‌ نووسینه‌. به‌پێچه‌وانه‌وه‌، نووسین سه‌خته‌؛ ژیان له‌گه‌ڵ نووسین تاقه‌تپڕووكێن و خوێنمژه‌. نووسین ده‌بێ تێیدا بژیت، ئه‌م تێداژیانه‌ش به‌و مانایه‌ نییه‌ كه‌ ڕۆژێك بمانگه‌یه‌نێته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ نووسین ده‌ستی لێهه‌ڵبگیردرێت، یان ئه‌وه‌ی نووسیومانه‌ پوخته‌ و ئیتر ته‌واو، به‌ڵكوو كرده‌یه‌كه‌ له‌گه‌ڵ ڕاهێنان ده‌ژێت. كه‌واته‌ نووسین كرده‌یه، كرده‌ ڕاهێنانه‌، به‌وپێیه‌ نووسین ڕاهێنانكردنه‌. كه‌ی ڕاهێنانكردن -به‌ مانا به‌رده‌وامه‌كه‌ی- ده‌ستی لێهه‌ڵگیردرا، ئه‌وه‌ نووسینیش پشتی له‌ باسكه‌.
هه‌ر شتێك كرده‌ بێت، واته‌ ڕاهێنانكردن بێت ملنه‌دانه‌، له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ بردنه‌وه‌ی خه‌ڵاتی نووسیار بۆ من له‌و تێگه‌یشتنه‌‌یه‌وه‌ دێت، كه‌ خودی بردنه‌وه‌ و خه‌ڵاتی نووسیار ڕاهێنانه‌، به‌ڵام ڕاهێنانێك كه‌ خه‌ڵات و بردنه‌وه‌كه‌ی، ده‌روازه‌ی جۆره‌ ڕاهێنانێكی تری كرده‌وه‌، كه‌ بردنه‌وه‌ی خه‌ڵات هه‌نگه‌شه‌یه‌ و ده‌بێت كرده‌یه‌كی ڕاپسكاوی ڕانه‌گیراو بێت‌ و كرده‌ی ڕاهێنانیش ئه‌و ده‌مه‌ له‌لای نووسه‌ر ده‌وه‌ستێت، كه‌ به‌ فیزیكیی مردبێت، دوای ئه‌مه‌ ئه‌م كرده‌ی ڕاهێنانه‌ ده‌بێته‌ كرده‌ی ڕاهێنانكردنی به‌رده‌م خوێنه‌ر و ڕه‌خنه‌گر. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ نیشانده‌دات كه‌ نووسین، خه‌ڵات و بردنه‌وه‌، هه‌نگه‌شه‌یه‌كی نه‌پچڕاوه.
بۆیه‌ ئه‌م خه‌ڵاته‌ له‌لایه‌ك گه‌شبینی كردووم، كه‌ ئه‌م هه‌نگه‌شه‌یه‌م لێناستێنێته‌وه‌، به‌ڵكوو زیاتر تێمده‌زێنێت و له‌لایه‌كه‌ی تره‌وه‌ نائومێدی كردووم، كه‌ ده‌بێت مكوڕتر ئه‌م ڕاهێنانكردنه‌ له‌گه‌ڵ ڕێی مردن به‌رم و وشكایی لێهه‌ڵنێت.
من وه‌ك ڕه‌خنه‌ بیر له‌ خه‌ڵات و بردنه‌وه‌كانی فێستیڤاڵگه‌لی تری كوردیی ده‌كه‌مه‌وه‌، كه‌ زۆر‌یان هه‌ر زوو ته‌ڕایییان لێبڕاوه‌، چونكه‌ خه‌ڵات و بردنه‌وه‌كه‌ له‌لای زۆربه‌یان بردنه‌وه‌ بووه‌ وه‌ك دیاریی، نه‌ك بردنه‌وه‌بووبێت وه‌ك ڕاهێنان، بۆیه‌ له‌لای من خه‌ڵاته‌كه‌ وه‌ك ڕاهێنانێكه‌ به‌ ته‌واوی ژیانمه‌وه‌ نووساوه‌ و وه‌ك وتم هه‌نگه‌شه‌ی كردم.
هەروەها لە بارەی کۆمەڵە شیعری قوژبن گوتی:
شیعر له‌ سه‌ختییه‌وه‌ ده‌فیشكێنێت. ئه‌م ڕسته‌یه‌ ڕه‌نگه‌ پێكه‌نیناویی بێته‌ به‌ر چاو، به‌ڵام سه‌ختیچێشتنی مار ئه‌و ده‌مه‌یه‌ كه‌ ده‌فیشكێنێت. شیعر ئازاری ئه‌و فیشكاندنه‌ی منه‌، هه‌ر بۆیه‌ش ئه‌گه‌ر نه‌ڵیم ته‌واوی ژیانم، ئه‌وه‌ به‌شی هه‌ره‌ زۆریی ژیانم ئه‌و فیشكاندن “ڕاهێنان”ـه‌ بووه‌ بۆ شیعر، تا ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ شیعره‌ی لێكه‌وتووه‌ته‌وه‌.
قوژبن دووازده‌ شیعر له‌خۆ ده‌گرێت، مادام نووسین كرده‌یه‌كی ڕاهێنانكراوه‌، هه‌ربۆیه‌ش هه‌وڵمداوه‌ له‌ ڕاهێناندا شیعرێك له‌گه‌ڵ شیعرێكی تر جیاواز بن، من نا، به‌ڵكوو ئه‌وه‌ خوێنه‌ر و ڕه‌خنه‌گریشه‌ كه‌ دكارێت وه‌ها ڕاهێنانكردنێك جیاواز بخاته‌وه‌، ئه‌وه‌ی من هه‌وڵدانێكه‌. ته‌نیا ده‌مه‌وێت خوێنه‌ر ئاگاداری ئه‌وه‌ بێت كه‌ تاكبوونی نیوه‌دێڕه‌كان به‌ مه‌به‌ست و په‌یوه‌ست به‌ تاكبوونی نیوه‌دێڕی كۆپله‌كان و كۆی شیعره‌كه‌ كراوه‌ و یان پێكه‌وه‌نووسانی چه‌ند وشه‌یه‌ك له‌نێو چه‌ند شیعرێكدا بۆ مه‌به‌ستی نهێنیی یان “پیتی ئه‌بجه‌د” لێكدراون، ئیتر كۆی ده‌قه‌كان بۆ خوێندنه‌وه‌ و جیهانبینیی خوێنه‌ر و ڕه‌خنه‌گران جێده‌هێڵم و‌ ئه‌وه‌تا‌ مه‌حوییش پێم یێژێت “ئه‌م ئه‌سڕاڕه‌ ده‌رنه‌خه‌ی”.

چەند دێڕێک لە کتێبەکە:

یەکەم پیت
مرۆڤی هێڵنجدا
دەیەویست بڵێت: فرچکدا!
سەیری کەسیرەبووی هەنیەی چارەنووسی کرد
خەنیەوە
هەموو هێزم لەوەدا کۆکردەوە خۆشم نەوێت
جگە لەتاریکایی دەستم هیچی تری نەبڕی
مرۆڤ خەرەندێکی بێداڵدەیە
قیژە قورگتە
ئەوکاتەی ڕیسی وشەکانت دەبنەوە خووریی و
زمانت قووتدەدەیت

براوەی خەڵاتی نووسیار بۆ کتێبی یەکەم (شيعر) ٢٠٢٢

سۆران محەمەدەسوورە: لە دایکبوی شارەدێی حاجیاوا لە ساڵی ١٩٩١. به‌شی زمان و ئه‌ده‌بی كوردیی زانستگه‌ی سۆرانی ته‌واو كردووه. دواتر به‌رده‌وامیی به‌ خوێندن داوه‌ و ماسته‌ری له‌ زمان و ئه‌ده‌بی فارسیی ساڵی ٢٠٢١ وه‌رگرتووه‌. وه‌ك ده‌سته‌ی سه‌رپه‌رشتیاری گۆڤاری كه‌لێن كاری كردووه. خاوەنی چەندین توێژینەوە و وتارە لە بوارە جیاوازەکانی ئەدەب و ڕۆشنبیریی.

خەڵاتی نووسیار بۆ کتێبی یەکەم ٢٠٢٢ساڵی سێیەم. ئەم خەڵاتە ساڵانە کتێبی یەکەمی سێ دەنگی نوێی ئەدەبی کوردی خەڵات دەکات لە بواری شیعر، چیرۆک و ڕۆمان. خەڵاتەکە بریتییە لە چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێبە براوەکان، پێدانی بڕوانامەی نووسیار لەگەڵ دیاری قەڵغانی نووسیار.

دەکرێت بەم پرسیارە سادەیە دەست پێ بکەین: ئایا ڕۆمان کورت دەکرێتەوە؟ ئەم پرسیارە لانی کەم دوو پرسیاری دیکە بە دوای خۆیدا دەهێنێت: یەکەم، چ جۆرە ڕۆمانێک کورت دەکرێتەوە؟ دووەم، کێ ڕۆمان کورت دەکاتەوە؟ ئەو (کێ)یە ئاماژە نییە بۆ کەس، بەڵکوو ئاماژەیە بۆ جۆرێکی دیاریکراوی تێگەیشتن.

لانی کەم لە (دۆستەیەڤسکی)یەوە تا ئەمڕۆ دوو جۆر ڕۆمان هەن: ڕۆمانی تاکدەنگ (homophony) و ڕۆمانی فرەدەنگ (polyphony). تا دەرکەوتنی چەمکی ڕۆمانی فرەدەنگ لەلایەن (میکایل باختین)ـەوە، شتێکمان نییە بە ناوی ڕۆمانی تاکدەنگ، بەڵکوو ڕۆمان ناوێکی گشتییە و هەر تێکستێک دەگرێتەوە، کە لە شێوەی گێڕانەوەدا نووسراوە و سنووری چیرۆکی درێژی تێپەڕاندووە. لەم نێوەدا (دۆنکیشۆت)ی (میگێل دی سێرڤانتس)، (سێ سوارچاکەکە)ی (ئەلیکساندەر دۆماس)، (ئۆلیڤەر تویست)ی (چارڵز دیکینز)، (مۆبی دیک)ی (هێرمان مێرڤڵ)، (تۆم سۆیەر)ی (مارک توەین) نموونەی زەقی ڕۆمانن. (باختین) لە ڕێی خوێندنەوەی ڕۆمانەکانی (دۆستەیەڤسکی)یەوە چەمکی فرەدەنگی، یان پۆلیفۆنی دادەهێنێت و خەسڵەتەکانی دەردەخات، کە دواتر ئەو چەمکە لەلایەن ڕەخنەدۆزانی دیکەوە پتر بایەخی پێ دەدرێت و زیاتری لە بارەوە دەنووسرێت. واتە ڕۆمانەکانی (دۆستەیەڤسکی) لەگەڵ ئەوەیشدا فرەدەنگن، بەڵام تا (باختین) لە ڕووی تیۆرییەوە تایبەتمەندییەکانی دەرنەخستن، هەر بە ناوە گشتییەکەی ڕۆمان دەناسرانەوە.

کاتێ ئاماژە بەم دوو جۆرە دەدەین، ئەوە هاوکات لە بیریشمانە، کە نە سنووری کۆنکریتبەندیان لە نێواندایە و نە هیچ پێوەرێکی دیاریکراویش هەیە، تا بۆ ناسینەوەیان بیخەینە کار، بەڵکوو دەکرێت بێژمار جۆری ڕۆمان هەبن، بە ڕادەیەک هەر ڕۆمانێک چەندیش سادە بێت، جۆرێکی تایبەتی تاکدەنگ لە خۆی بگرێت. هەر ڕۆماننووسێکی داهێنەریش لەسەر شێوازی خۆی ڕۆمانی فرەدەنگ دەنووسێت.

*    *    *

ڕۆمانی تاکدەنگ لە پێناوی بیرۆکەیەکی دیاریکراودا دەنووسرێت، کە هەموو توخمەکانی وەک کارەکتەر، ڕووداو، گفتوگۆ، زمان، شێوازی گێڕانەوە و ئایدیۆلۆجیا بە دەوری ئەو بیرۆکەیەدا دەخولێنەوە. ڤیبێژەر (نارەتەر)ێکی هەمووشتزان تێکڕای ئەوانە هەڵدەسووڕێنێت. بە مانایەکی دی، یەک بیرۆکەی سەرەکی هەیە و ئەو بیرۆکەیش بە ڕوونی ئاماژە بە نووسەر دەدات. واتە نووسەر بابەتێکی دیاریکراو زەق دەکاتەوە و هەر لە سەرەتاوە دەزانێت بە کوێ دەگات. بەم شێوەیە نووسین نابێتە کەناڵی بیرکردنەوەی جیاواز و بە گومان بارگاوی ناکرێت، تا هۆشیاریی نووسەر بسووتێنێت و بەردەوام هیی دیکەی لێ بەرهەم بهێنێت، بەڵکوو نەخشەڕێگەی لە بەردەمدایە و دوای دەکەوێت. لەم جۆرە ڕۆمانەدا کارەکتەری سەرەکی و ناسەرەکی هەن، تەنانەت بە شێوەی هەرەمی کارەکتەرەکان ڕیز دەکرێن. کارەکتەری یەکەم، دووەم، سێیەم، چوارەم و هتد. کارەکتەری یەکەم لە دووەم و دووەم لە سێیەم و سێیەم لە چوارەم بە گرنگتر دادەنرێت و دەنگی نووسەریش بەسەر تێکڕایاندا زاڵە، بگرە هەر خۆی تاکە دەنگی ڕۆمانەکەیە. لێرەدا زۆریی دەرکەوتنی کارەکتەر لە بەرچاو دەگیرێت، نەوەک ئەو کارەکتەرە چ جیاوازییەک دەهێنێت و چۆن کاریگەریی خۆی دەردەخات.

دەکرێت بگوترێت خەسڵەتی زەقی ڕۆمانی تاکدەنگ، دەنگی نووسەرە، کە دەستەڵاتی بێسنووری هەیە، بۆیە تێکشکاندنی ئەو دەستەڵاتە زەمینە بۆ دەرکەوتنی دەنگی کارەکتەرەکان خۆش دەکات. لەم ڕووەوە (داڤید لۆج) لەو بەشەی لە ژێر ناونیشانی (نووسەری مشەخۆر: The Intrusive Author) لە کتێبی (هونەری ڕۆمان: دەرخستنی لە تێکستی کلاسیک و مۆدێرندا)دا نووسیویەتی، دەڵێت: لە سەرەتای ئەم سەدەیەوە (مەبەستی سەدەی بیستەمە) دەنگی نووسەر بووە شتێکی نەخوازراو (disfavour)، بەوەی بانگەشەی جۆرێکی دەستەڵات دەکات، کە وەک خوداوەندێکی هەمووشتزان (a God-like omniscience) وایە، لە کاتێکدا سەردەمەکەمان، کە خاوەنی خەسڵەتی گومان و ڕێژەیییە، ناهێڵێت ئەو دەستەڵاتە بە هیچ کەسێک بدرێت، بۆیە لە ڕۆمانی مۆدێرندا دەنگی نووسەر کپ دەکرێت، بگرە بە لاوە دەنرێت.

کاتێ دەستەڵاتی ڕەها لە نووسەر دەستێنرێتەوە و بە کارەکتەرەکان دەدرێت، بێ ئەوەی یەکێکیان لەوەی دیکەی پتر بەر بکەوێت، دۆخەکەیش بە سروشتی خۆی لە تاکدەنگی (homophonic)یەوە بۆ فرەدەنگی (polyphonic) دەگۆڕێت. ئەوەی (لۆج) دەیڵێت، لە بەرهەمەکانی (دۆستەیەڤسکی)دا بە ڕوونی دەرکەوتووە و لە توێژینەوەکانی (باختین)یشدا وەک تیۆرییەکی کاریگەر دامەزراوە. 

دیارە کاتێ باسی ڕۆمانی پۆلیفۆنی لە لای (دۆستەیەڤسکی) دەکەین، ناکرێت بڵێین پێشتر بە هیچ شێوەیەک ئەو شێوازە نەبووە، بەڵکوو مەبەستمانە بڵێین لەسەر دەستی ئەودا چاکتر پێ دەگات، دەنا ڕەخنەدۆزان بۆ نموونە لە بەرهەمەکانی (ژان ژاک ڕۆسۆ)دا، کە سەدەیەک پێشتر ژیاوە، فرەدەنگی دەبینن، بە تایبەتی لە ڕۆمانی (جوولی، یان هێلۆیزی نوێدا)، کە بە شێوەی نامەئامێز (ئەپیستۆلەری) باس لە دڵدارییەکی قەدەغەکراو دەکات. ئەو شێوازەی (ڕۆسۆ)، واتە ئەوەی (هێلۆیزی نوێ)، لە سەدەی هەژدەدا کاریگەرییەکەی دەردەکەوێت. وەک (داڤید لۆج) لەو بەشەی لە ژێر ناونیشانی (ڕۆمانی نامەئامێز: The Epistolary Novel) لە هەمان کتێبی ناوبراودا نووسیویەتی، دەڵێت (ساموێل ڕیچاردسەن) هەردوو ڕۆمانی (پامیلا: 1741) و (کلاریسا: 1747)ی پێ دەنووسێت.

*    *    *

لە ڕۆمانی فرەدەنگدا ئەو هەرەمە تێک دەشکێت، کە نووسەری ڕۆمانی تاکدەنگ خۆیی لە سەرەوەی داناوە لەوێوە هەموو توخمەکان هەڵدەسووڕێنێت. بەم شێوەیە کارەکتەرەکان ئازادن و بۆچوونی دژبەیەک دەردەبڕن. کات و شوێن دەچنە ئاستی ئاماژەوە. واتە بایەخی گەورە بە کرۆنۆتۆپ (Chronotope) دەدرێت، کە وەک (تۆدۆرۆڤ) لە کتێبی (میکایل باختین و پرینسیپی گفتوگۆ)دا دەڵێت لە لای (باختین) کرۆنۆتۆپ بریتییە لە شوێنکات و بە شێوەیەک لە شێوەکان بە تیۆریی ڕێژەییی (ئاینیشاتین) دەگاتەوە، بۆیە ئەو شۆڕشەی (دۆستەیەڤسکی) لە بواری ڕۆماندا کردوویەتی، بەو شۆڕشە بەراورد دەکات، کە (ئاینیشتاین) لە بواری فیزیادا هەڵیگیرساندووە. ئەو گرفتانەی (دۆستەیەڤسکی) ڕووبەڕوویان بووەتەوە، زۆر لەوانە ئاڵۆزترن، کە لە ڕۆمانی تاکدەنگ (homophonic)، یان  ڕۆمانی مۆنۆلۆگیک (monologic)دا هەن، بەو پێیەی جیهانی (ئاینیشتاین) زۆر لە جیهانی (نیوتن) ئاڵۆزترە.

لێرەدا (تۆدۆرۆڤ) لەسەر ئەم تێگەیشتنەی (باختین)دا دەوەستێت، بەوەی ڕۆمانی فرەدەنگ هیی دنیایەکی جیاوازترە لەو دنیایەی ڕۆمانی تاکدەنگ. دەکرێت بڵێین ئەو گرفتانەی ڕۆماننووسانی وەک (ڤێرجینا ولف)، (جیمس جۆیس)، (مارسێل پرۆست)، (ولیام فۆکنەر)، (فرانز کافکا) و دواتریش (ئالان ڕۆب گرێ)، (ئایرێس مەردۆک)، (گوینتەر گراس)، (ئومبێرتۆ ئیکۆ)، (مێلان کۆندێرا) و زۆری دیکە ڕووبەڕووی بوونەتەوە، ئاڵۆزترن لەوانەی (دیکینز)، (بەلزاک)، (ڤیکتۆر هیگۆ) و ئەوانەی دی مامەڵەیان لەگەڵدا کردوون، بۆیە دەبینین شێوازی دەربڕین و تەکنیکەکانی گێڕانەوە گۆڕانی گەورەیان بەسەردا هاتوون. زمانیش ئاستێکی دیکەی هەیە، چونکێ بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دنیایەکی هەمەڕەنگ و هەمەئاڕاستە، زمان بەردەوام پێویستی بە هێزی دیکە هەیە. وەک (تۆدۆرۆڤ) لە کتێبی ناوبراودا پێی وایە ئەو بایەخی تایبەتی بە زمان داوە، کە ئەو بایەخە گۆکردن (utterance)یش دەگرێتەوە. واتە گۆکردنی مرۆڤانە لە لایەک بەرهەمی کارلێکی زمانە و لە لایەکی دی ڕایەڵی ئەو گۆکردنە (context of the utterance) بۆ مێژوو دەگەڕێتەوە. لە گۆکردندا گفتوگۆگەرایی (dialogism) دێتە کایەوە. بە مانایەکی دی، دەقئاوێزان (Intertextual) بەرهەمی ئەو گۆکردنەیە. سەرجەم شتەکان ناویان هەیە و هیچ وشەیەک نییە، بە کار نەهێنرێت. هەر چەمکێک چ بە مەبەست و چ بێمەبەست بریتییە لە گفتوگۆ لەگەڵ چەمکەکانی پێشوودا، کە بە هەمان بابەتەوە پێوەستن. هەروەها لەگەڵ ئەو چەمکانەی لە دوای دێن، یان پێشبینی کراون. وەک گوترا لایەنێکی ئەو گۆکردنە بۆ مێژوو دەگەڕێتەوە. واتە مێژوو دەردەبڕێت.

بەم پێیە هەر دەنگێک کاتێ لەلایەن خەڵکەوە گۆ دەکرێت، چ بە دەم و چ بە نووسین، لە توانایدایە ڕۆ بچێتە ناو قووڵاییی کۆمەڵگە و لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا بەر دەنگەکانی تر بکەوێت، کە لێرەدا جیاوازی و هەمەڕەنگی دێنە کایەوە. لەبەر ئەوەیشە ڕۆمان لە لای باختین دەبێتە شێوەیەک لە شێوەکانی ئەنترۆپۆلۆجیا. بوونی مرۆڤ بوونێکە لە گۆڕاندایە. واتە خەسڵەتی هەمەڕەنگی (heterogeneous)ی هەیە و ناکرێت کورت بکرێتەوە، بەڵکوو ئەو بوونە تەنیا لە دۆخی گفتوگۆدا بەرجەستەیە. لە گفتوگۆدا بوون دەردەکەوێت و لە بووندا ئەوەی تر دەدۆزرێتەوە، بەو مانایەی تا ئەو ساتەی گفتوگۆ بەردەوام ببێت، بوونی مرۆڤ پتر دەچیتە ئاستی جیاوازی و هەمەڕەنگییەوە.

ئەگەر ڕۆمانی فرەدەنگ لە لای (باختین) پشت بە گۆکردن دەبەستێت، ئەوە ئەو گۆکردنە کاتێ کاریگەریی هەیە، کە کارەکتەرەکان ئازادن و نووسەر سەرکوتیان ناکات. واتە ئەو گۆکردنە هیی کەسی سەربەخۆیە و بیرۆکەی جیاوازی لێ بار کراوە، بەو مانایەی ئەو جیاوازییانە بەر یەک دەکەون و شتی نوێ بە دەستەوە دەدەن، کە زمان توانای هەیە بە وردی ململانێی کۆمەڵایەتی دەرببڕێت و هەموو ئەو گۆڕانکارییانە دەربخات، کۆمەڵگە پێیاندا تێدەپەڕێت. وەک گوترا گفتوگۆ بەرهەمی ئەو گۆکردنەیە و تێیدا مرۆڤ نەک تەنیا جەستەی، بەڵکوو ڕۆحیشی بە کار دەهێنێت. زوبان، لێو، چاو، دەستەکان و ئەوانەی دیکەیش لەو پرۆسێسەدا بەشدار دەبن. پرسیاریش هەر لێرەدا دێتە کایەوە. مادام هەر کەسێک بۆچوونی جیاوازی هەیە، ئەوە لە ڕێی ئەو گفتوگۆیەوە دەیانخاتە ڕوو، بەو مەبەستەی لەوانەی دیکە بگات. بە مانایەکی دی، گفتوگۆ بزوێنەری پرسیارە، کە لە ڕێی پرسیارەوە هەم ئەو ئاسمان (سپەیس)ـە گەورەتر دەبێت و هەم زمانی دەربڕینی کارەکتەرەکان پتر قووڵ دەبێتەوە.

*    *    *

ڕۆمان بەوەدا خاوەنی خەسڵەتی شلکی (flexibility)یە، توانیویەتی لەگەڵ سەرجەم بوارەکانی فەلسەفە، سایکۆلۆجیا، سۆسیۆلۆجیا، ئەنترۆپۆلۆجیا و هیی دیکەدا بکەوێتە گفتوگۆوە و لەگەڵ بوارەکانی وەک شیعر، شانۆ، هونەری شێوەکاری، میوزیک، میتۆلۆژیا و ئەوانەی دیکەیشدا پێوەندی ببەستێت، بە ڕادەیەک هەم شوێنی هەموویان لە لای خۆی بکاتەوە و هەم لە لای سەرجەمیشیان شوێنی پێ بدرێت. ئەو فرەدەنگییە بەرهەمی ئەو شلکییەیەتی. بەم شێوەیە ڕەخنەدۆزان لە ڕێی چەمکەکانی وەک دەقئاوێزان (ئەنتەرتێکستواڵیتی)، کەرنەڤاڵ، کرۆنۆتۆپ، ئاسمان، پارۆدی، شێوازگەرایی (Stylisation)، لەتلەتی (Fragmentation)، فرەڕەگی (Hybridization) و هیی دیکەوە ڕۆمانی فرەدەنگی دەناسنەوە و ئاستەکانی لێک دەدەنەوە.

ئاڕاستە فیکری و فەلسەفییەکان بە تایبەت لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەمەوە ڕێگەخۆشکەر بوون بۆ لەدایکبوونی ئەدەبی فرەدەنگ، کە بەرهەمەکانی هەر یەک لە (کارل مارکس)، (فرێردریک نیتشە)، (سیگمۆند فرۆید) و دواتر (هێنری برگسۆن)، (مارتین هایدیگەر)، (گاستۆن باشولار) و ئەوانەی دیکە لەو فرەیییەدا بەشدارن. بۆ نموونە کاریگەریی فەلسەفەی (نیتشە) بەسەر ڕۆمانی فردەنگەوە بە ڕوونی دیارە، کە من خۆم لەو گفتوگۆیەی (شاخەوان سدیق) لەگەڵیدا کردووم و لە ژێر ناونیشانی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ)دا چاپ کراوە، فرەدەنگیم بۆ ئەوێ گەڕاندووەتەوە، بەوەی ڕەخنەی دڵڕەقانەی ئەو فیلۆسۆفە لە مێتافیزیکا، وای کردووە چەمکەکان تێک بشکێن و هەر یەکەی کۆمەڵێک ئاڕاستەی دیکەی لێ ببنەوە. بە مانایەکی دی،  چەمکی هەڵگێڕانەوەی بەها (Transvaluation) بەر لە هەرچی وەستانەوەیە لە ئاستی حەقیقەتدا. کاتێ حەقیقەت تێک دەشكێت، ژیان بە فرەوانییەکەی دەردەکەوێت. کتێبی (جینیالۆجیای ڕەوشت: On the Genealogy of Morality) سێ ساڵ بەر لە دەستپێکی سەدەی بیستەمدا چاپ کراوە و تێیدا ڕەخنە لە سیستەمی ڕەوشتی باو دەگرێت، کە نەک هەر لە وەهمدا نغرۆ بووە، بەڵکوو شێواوە و لە بنەمای ڕەسەنی خۆی دوور خراوەتەوە. لەم ڕووەوە دەنووسێت: ئێمە پێویستمان بە ڕەخنەی بەهاکانی ڕەوشت (moral values)ـە و بەر لە هەر شتێکیش پێویستە لێیان بکۆڵینەوە. ئەمەیش ئەوە دەخوازێت لەو هەلومەرج و بارودۆخانە بگەین، کە تێیاندا گەورە بوون. واتە جینیالۆجیا پرسیارە لە خودی بەها، کە لەو ڕێیەوە نەک خۆی، بەڵکوو ئەوانەیش تێک دەشکێنرێن، کە ڕایان گرتووە و هێشتوویانەتەوە. لە پارچەی (62)ی کتێبی (زانستی هۆژی) لە ژێر ناونیشانی (ئەوەیە مرۆڤ: Ecce Homo)دا دەنووسێت: (بەڵێ، من دەزانم لە کوێوە هاتووم. هەمیشە وەک بڵێسە تینووم. خۆم دەخۆمەوە و دەدرەوشێمەوە. ڕووناک دەبێتەوە، هەر شتێ دەیهێنمە بەر چاو. ئەوەی جێی دەهێڵم، خۆڵەمێشە. من هەر بە دڵنیایی بڵێسەم). واتە مرۆڤی یاخی، کە لە لای ئەو بە مرۆڤی باڵا ناسراوە، لە ڕێی ئەو بەها ساختانەوە خۆی نابینێت، بەڵکوو وەک بڵێسەی ئاگر وایە، کە خۆراکی خۆی لە خودی خۆی وەردەگرێت و هەر بەوەیش دەدرەوشێتەوە. بەردەوامە و ئامانجی دیاریکراوی نییە.

*    *    *

پێوەری بەها بەو دابەشکارییەوە پێوەستە، کە دنیا دەکاتە بەشی چاکە و بەشی خراپە، جوان و ناشیرین، بەرز و نزم… هتد. لێرەدا ڕەوشت، دابونەریت، ئایین و شتی دیکە ڕۆڵ لەو دابەشکاری و دامەزراندنی ئەو هەرەمەدا دەبینن. جینیالۆجیا، کە هەم ڕەخنەیە و هەم لێکدانەوەی ئۆنتۆلۆجی، ئەو دابەشکارییە تێک دەشکێنێت و بەهاکان بە شێوەی دیکەی جیاواز ڕێک دەخاتەوە. بە مانایەکی دی، لە ڕێی ڕەخنەوە ماسکەکان، وەهمەکان و چینە پیرۆزەکان لا دەدرێن و بنەماکانی ئەو بەهایانە دەدۆزرێنەوە، کە ئەو پرۆسێسە بە سروشتی خۆی کرانەوەیییە. لێرەوەیە ئەو زمانەی بە جینیالۆجیاوە پێوەستە، زمانێکی ترازاوە و حەقیقەتی ناسراوی شتەکان دەرنابڕێت، بەڵکوو بەو هێزەی هەیەتی، حەقیقەتەکان تێک دەشکێنێت، تا لە ڕێی ئاماژەوە بدوێت، کە ناکرێت لە شتی دیاریکراودا بەرجەستەی بکەین.

چەمکی (مەرگی خوداوەند)یش هەر لەمەوە چاو هەڵدێنێت، کە مەبەست لەو خوداوەندە نییە، لە خەیاڵی مرۆڤی باوەڕداردایە، بەڵکوو زۆر لەوە فرەوانترە، بە ڕادەیەک ئەو مەرگە لە بەردەوامیی خۆی نەکەوتووە. وەک (جیل دولووز) لە کتێبی (نیتشە و فەلسەفە)دا پێی وایە {مەرگی خواوەند، یاخود (خوداوەند مرد) بابەتێکی تیۆری نییە، بەڵکوو بابەتێکی درامیی (dramatic proposition)ـە زۆر بە چاکی، بگرە فرەیییە، بەوەی ناکرێت خوداوەند بکرێتە ئامانجی زانینێکی پێکەوەبەستراو (synthetic knowledge)، ئەگەر مەرگی تێ نەئاخنرێت. کاتێ خوداوەند دەمرێت، هەمیشە کۆمەڵێک جۆری مردنیش دەمرن}، کە ئەو گوتەیەی دوایییانی لە کتێبی (زەردەشت ئاوا دوا)وە وەرگرتووە: (When gods die, they always die many sorts of death). کۆمەڵێک مردن دەمرن و لە بەرانبەردا کۆمەڵێک ژیان لە دایک دەبن. مەرگی خوداوەند واتە مەرگی هەموو ئەو بەهایانەی پێوەی پێوەست بوون. بەکورتی مەرگی ڕەوشتی کریستیانیتییە، کە بە داخراوی و سنوورداری دەناسرێنەوە، تا لەوێوە ئەو بەهایانە لە دایک ببن، توانای بەردەوامی و نوێبوونەوەیان هەیە. ئەو بیرۆکەیە دەبێتە پرۆبلەماتیکێکی گەورەی فەلسەفی و بە مێژووی فیکردا تێدەپەڕێت، کە ئەدەب و هونەریش دەگرێتەوە. (مارتین هایدیگەر) دەیباتە ناو مێتافیزیکا و مەرگی کات ڕادەگەیەنێت. (مێشێل فۆکۆ) مەرگی مرۆڤ، (ڕۆڵان بارت) مەرگی نووسەر و (جاک دێریدا) مەرگی قسە. (واڵتەر بینیامێن)یش هەر زوو جاڕی مەرگی هونەری سەردەمی عەقڵی ئامێرگەرای دا. ڕێبازە هونەری و ئەدەبییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە، لە دادائی و سوریالییەوە تا ئەمڕۆ مەرگی ئەو شێوازە ڕاستەوخۆیەیان ڕاگەیاند، کە تێیدا زمان یەکسان دەکرا بە شت، تا ئاماژەکان لە دایک ببن و لەمەوە هیچ تێگەیشتنێک نەتوانێت ماناکان بخاتە ناو چوارچێوەوە. لە لایەکی دیکەوە (مەرگی خوداوەند) مەرگی سێنترالیزمیشە، کە لەسەر دوالیزمەکاندا خۆی جێگیر کردووە، بەو مانایەی نموونەیەکی باڵا و سەرەکی هەیە، کە تێکڕای زانین و چالاکییەکان بە دەوریدا دەخولێنەوە. ئەو نموونە باڵایە وەک هێزێکی مێتافیزیکی مەبەستیەتی زمان سنووردار بکات و ماناکان بخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. بەم شێوەیە زمان تەنیا ئەوە دەردەبڕێت، کە ئەو نموونە باڵایە دەیەوێت. لێرەدا نووسەر ڕۆڵی بانگخوازی ئایینی (preacher) دەبینێت و ئەرکی خوێنەر تەنیا وەرگرتنی ئەو پەیامانەیە، لە دەمی ئەو بانگخوازەوە دەردەچن. لێی تێدەگات، چونکێ زانراون و پێشتر بیستوونی. دەکرێت بگوترێت زمان زیندانێکە و تێیدا ماناکان بەپێی یاساکانی خۆی هەڵدەسووڕێنێت، لە کاتێکدا بە شکاندنی زیندانەکە، ماناکان ئازاد دەبن و لێکدانەوەی جیاوازجیاواز هەڵدەگرن. ئەو تێگەیشتنە هێزێکی گەورە بە ئەدەب و هونەر دەبەخشێت و تەقینەوەی گەورەیان تێدا بەرپا دەکات، وەک چۆن خودی فەلسەفە وزەیەکی لەبننەهاتوو لە ئەدەب و هونەر وەردەگرێت، بە ڕادەیەک سنووری نێوانیان کاڵ بووەتەوە. ئەمڕۆ هەر ڕۆماننووسێکی داهێنەر فیلۆسۆفێک و هەر فیلۆسۆفێکیش ڕۆماننووسێکی فرەدەنگە. (کامۆ)، (ئایرێس مەردۆک)، (ئۆمبێرتۆ ئیکۆ)، (مێلان کۆندێرا) و زۆری دیکە بەو ئەندازەیەی ڕۆماننووسن، فیلۆسۆفیشن.

بایەخی جەستەیش هەر لە تێکشکاندنی ئەو سێترالیتییەدا خۆی دەسەپێنێت، کە پێشتر بە هۆی میراتی (پلاتۆ) و (دێکارت)ـەوە بە لاوە نرابوو. لە لای ئەو بە هێزێکی گەورەوە دەردەکەوێتەوە. دواتر (مۆریس مێرلۆپۆنتی) و (فۆکۆ)یش بە شێوازی خۆیان ڕووبەڕووی ئەو چەمکە دەبنەوە، بگرە دەبێتە بابەتێکی گرنگی فەلسەفی و لە ئەدەب و هونەری ئەو چەند دەیەی ڕابردوو بە ئێستایشەوە شوێنی گرنگ دەگرێت. بایەخی (نیتشە) بە جەستە و بە هونەری سەمای ئەو جەستەیە، کردنەوەی دەنگەکانی ئەو جەستەیەیە وەک لە زمانی (زەردەشت)ـەوە دەریدەبڕێت: (جەستە بریتییە لە کۆمەڵێک ئامێری هاوبەشی عەقڵ. بۆ ئەوەی باوەڕی پێ بهێنم، پێویستە سەماکەر بێت). جەستەی سەماکەر جەستەیەکی ئازادە و توانای بەرهەمهێنانی ئاماژەی جیاوازجیاوازی هەیە، کە دەستەڵاتی هیچ تیۆرییەک ناتوانێت سنوورداری بکات و چوارچێوەی بۆ دابڕێژێت. بە مانایەکی دی، جەستەی بەهێز توانای بەرگریی هەیە و ڕێ نادات کورت بکرێتەوە.

 (نیتشە) تێکڕای ئەو تێگەیشتنانە قڵپ دەکاتەوە، کە پێشتر لەبارەی جەستەوە خرابوونە ڕوو، تا ئەو چەمکە لە ژێر دەستەڵاتی مەعریفەی زانستیدا دەربهێنێت و بە ژیانەوە گرێی بداتەوە، کە بەوەدا ژیان هەمەڕەنگ و هەمەئاڕاستەیە، جەستە دەبێتە کۆمەڵێک کەناڵی دەربڕین.

*    *    *

دەکرێت تێکڕای فەلسەفەی (نیتشە) لە کرانەوەییدا بەرجەستە بکەین، بەوەی ڕەخنەی ئەو لە مێتافیزیکا تەنیا کۆمەڵێک چەمکی وەک حەقیقەت، جەستە، مۆراڵ، بەها، زمان، کات و هیی دیکە ناگرێتەوە، بەڵکوو سەرجەم فەلسەفە لە (سۆکرات)ـەوە بۆ (دێکارت) و لەوێوە تا (کانت)، (هیگڵ) و ئەوانەی تر دەکەونە بەر زەبری ئەو ڕەخنەیە و تێک دەشکێنرێن، کە تێکشکاندن لە فەلسەفەدا هاوواتای کرانەوەیە. مێژووی فەلسەفە بریتییە لە پرۆسێسی تێکشکان و کرانەوە. لە ژێر زەبری ئەو ڕەخنەیەدا چەمکە جیاوازەکانی وەک مرۆڤی باڵا، گەڕانەوەی هەمیشەیی، نیهلیزم، ویستی هێز، ئێرەیی، هزری مێگەل (herd mentality) و زۆری دیکە ڕەوتی فەلسەفەیان گۆڕی و دەیان کەناڵی دیکەیان کردەوە، کە ئەدەب بە گشتی و ڕۆمان بە تایبەتی لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییانەدا توانیویەتی گفتوگۆی کاریگەر دابمەزرێنێت.

ئەو ڕەخنەیەی (نیتشە) لە سەدەی بیستەمدا ئاڕاستەی جۆراوجۆری لێ دەبنەوە، کە هەر یەک لە فیلۆسۆفانی وەک (هایدیگەر)، (ئادۆرنۆ)، (فۆکۆ)، (دولووز)، (دێریدا)، (لیوتار) و زۆری تر فەلسەفەی جیاوازیی خۆیان دادەمەزرێنن. بەم شێوەیە (فەلسەفەی جیاوازی) دەبێتە ناونیشانێکی فرەوان بۆ سەرجەم ئەو فەلسەفانەی ڕەخنە لە دۆخی مۆدێرنیتی دەگرن و تا ئەمڕۆ درێژەی هەیە. دەرکەوتنی چەمکی (جیاوازی) بە هۆی ڕەخنەگرتن لە چەمکی (شوناس)ـەوە سەری هەڵدا، کە ئەوەیان ناوەرۆکی مۆدێرنیتییە. ئەدەب بە گشتی و ڕۆمانی فرەدەنگ بە تایبەتی توانیویەتی هاوئاهەنگی لەگەڵ هەموو ئەوانەدا بکات و ئەو هەرەمە تێک بشکێنێت، کە ڕۆماننووسی تاکدەنگ پەنای بۆ بردووە. بەوەدا ڕۆمانی فرەدەنگ ڕەگی لەناو هەموو کایەکاندا هەیە، بەرگەی ئەو هێزە دەرەکییانە دەگرێت، کە مەبەستیانە بیخەنە چوارچێوەوە و لە یەک گۆشەنیگاوە بیخوێننەوە. بە مانایەکی دی، لە ڕۆمانی فرەدەنگدا هەرەم ون دەبێت.

ئەو هەرەمە بەپێی پرینسیپی پێوەری بەهاکان دامەزراوە، کە دوالیزمی چاکە و خراپە نەخشاندوویەتی. چی پەسەندە و چی ناپەسەند؟ کارەکتەری چاکەخواز لایەنگری چاکە و کارەکتەری خراپەکار نوێنەری بەها ناپەسەندەکانە، کە وەک گوترا کاتێ ئەو بەهایانە جینیالۆجیایان بۆ دەکرێت، خودی هەرەمەکە هەرەس دێنێت، تا بە شێوەیەکی جیاواز ڕێک بخرێتەوە. لەمەوە چاکە چاکە و خراپە خراپە نییە. وەک گوترا ئەو کرانەوەیییەی (نیتشە) لە فیکری دوای خۆیدا کاریگەریی گەورەی دەبێت، کە ڕۆمانی فرەدەنگ تێیدا گەشەی کردووە. بۆ نموونە لە لای (فۆکۆ) چەمکی ئارکیۆلۆجیا دەردەکەوێت، کە ڕستەی (ئارکیۆلۆجیایەکی زانستە مرۆیییەکان: An archaeology of the human sciences) وەک ناونیشانێکی لۆکاڵی بۆ کتێبی (وشەکان و شتەکان) دادەنێت و لێیەوە بە شێوەیەکی دیکەی جیاواز چەمکگەلی وەک (شێتی)، (سێکسواڵیتی)، (زمان)، (مەرگ)، (ئەشکەنجە)، (زیندان) و زۆری دیکە دەخوێنێتەوە. پێی وایە لە سەدەی نۆزدەوە پێوەر لە ڕێی دەستەڵاتە وردەکانەوە خرایە گەڕ، بەو مانایەی وەک شێوەیەکی چاودێری خۆی سەپاند. واتە خرایە ناو چوارچێوەی پەروەردەی کۆمەڵایەتییەوە، تا جەستە ملکەچی دامودەستگەکان بکات، کە لێرەدا پاداشت و سزا دەرکەوتن. ئەگەر لە کۆمەڵگە کلاسیکییەکاندا یاسا ئەو پاداشت و سزایەی جێبەجێ دەکرد، ئەوە لە کۆمەڵگە مۆدێرنەکاندا پێوەری بەهاکان شوێنی ئەو یاسایە دەگرێتەوە، بەوەی چی لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا ڕێی پێ دراوە و چی قەدەغەیە. لەمەوە بەو دوالیزمی (چاکە و خراپە)یە هەموو کردار و هەڵسوکەوتێکیان لێک دەدرێتەوە. چی ئەمیانە و چی ئەویان؟ کامیان پەسەند و کامیان ناپەسەندە؟ یاسای نووسراو دەتوانێت ئەوانە سزا بدات، کە بەپێی فڵان بەند لایان داوە، بەڵام هەرچی پێوەری بەهاکانە، ڕۆ دەچێتە ناو وردەکارییەکانی تاک و مەبەستیەتی بوونی داگیر بکات. لەمەوە ئەو پێوەرە دەچێتە ناو دامودەستگەی زانین (مەعریفی)ییەوە، کە ئەرکی ئەو دامودەستگایانە بریتییە لە برەودان بەو بەهایانە و بە حەقیقەتەوە پێوەستیان دەکەن، تا لەو ڕێیەوە هەر شتێکی دیکەی لەو پێوەرە جیاوازە، بدەنە دواوە. واتە ئەو پێوەرە شوناس دروست دەکات و ئەو شوناسە بۆ سەرکوت دەخرێتە گەڕ.

*    *    *

ڕۆمانی فرەدەنگ لەناو ئەو ئەتمۆسفێرەدا ڕووبەڕووی ئەو پێوەرانە دەبێتەوە، کە بۆ بەهاکان دانراون. بەوەدا توانای داهێنانی ڕێگە و تەکنیکی نوێی هەیە، ئەوە هەڵکۆڵین بۆ ئەو بەهایانە دەکات و ئاستە شاراوەکانیان دەردەخات، بە ڕادەیەک ئەوەی دەردەخرێت ئاستی ترازاوی بەهاکانە، نەوەک ئاستە زانراوەکانیان. لەم نێوەدا دەنگی جۆراوجۆر و ئاڕاستەی جۆراوجۆر لە بونیادی ڕۆماندا دەردەکەون. بەم شێوەیە ڤیبێژەری هەمووشتزان بە سروشتی خۆی گوم دەبێت، کە کۆڵەگەی پشتی ڕۆمانی تاکدەنگە، بگرە وەک گوترا خواوەندیەتی، چونکە سەرچاوەکانی زانیاری گۆڕاون. وەک (جیل دۆلۆز)  لە هەمان کتێبی ناوبراودا دەڵێت (نیتشە) لەسەر شێوازی (فرۆید) پێی وایە {هۆشیاری ناوچەی من (ئیگۆ) دەگرێتەوە، کە دنیای دەرەوە کاریگەریی لەسەر دادەنێت}. بەم شێوەیە هەر کارەکتەرێک خاوەنی (من)ی خۆیەتی و ئەو سێنتراڵیتییە کاریگەریی نامێنێت. لەمەیشەوە نووسەری تاکدەنگ، کە شوێنی خوداوەندی گرتووەتەوە، دەمرێت و ژیان بە کارەکتەرە جیاوازەکان دەبەخشرێت. مردنی نووسەری تاکدەنگ، واتە مەرگی بەها و ڕەوشتە باوەکان، تا کارەکتەرە جیاوازەکان بە ڕەوشتی جیاواز و بەهای جیاوازەوە شوێنی بگرنەوە.  هەر لێرەوە لایەنی ڕۆحی ئەو بایەخەی نامێنێت، مادام کارەکتەر لە ڕێی جەستەیەوە پێوەندی بە واقیعەوە دەکات، بگرە جەستە دەبێتە زمانی کارەکتەر. وەک پێشتر گوترا جەستە ڕێ نادات کورتی بکەنەوە، بۆیە جەستەی ڕۆمانی فرەدەنگ بەرەو نەزانراو ئاڕاستەیە و ژیان بە فرەوانییەکەی دەردەبڕێت، نەوەک شتێکی زانراوی دیاریکراو، تا کورت بکرێتەوە.

ئاڕاستەی (نیتشە) و هیی ئەوانەی تریش وایان کرد ئەدەب بە گشتی و ڕۆمان بە تایبەتی پشت لە ڕاستەوخۆیی بکات و بەرەو نەزانراو مل بنێت، بێ ئەوەی هیچ ئامانجێکی دیاریکراوی هەبێت، کە هەر لێرەدا وێنە شوێنی وشەی گرتەوە. واتە بۆ لێکدانەوەی تێکستی ڕۆمانی فرەدەنگ، ناکرێت وشەیەک بگرین، تا جارێک لەگەڵ وشەکانی بەردەمی و جارێک لەگەڵ ئەوانەی دواوەیدا پێوەستی بکەین، بەو مەبەستەی مانایەکی دیاریکراوی لێ پێک بهێنین، بەڵکوو وێنەکان هەن، کە ناتەواو و تێکشکاون، بە ڕادەیەک هەر خوێنەرێک دەتوانێت لەسەر شێوازی خۆی پێکیان ببەستێتەوە. ڕاستییەکەی چەمکی خوێنەر بە مانا جیاوازەکانیەوە لێرەدا لە دایک بووە و پێ گەیشتووە، کە لەم شەشت حەفتا ساڵەی ڕابردوودا کۆمەڵێک تیۆریستی داهێنەر کاریان لەسەر کردووە و لە کرانەوەییی ڕۆماندا ڕۆڵی گرنگیان بینیوە. دەکرێت بگوترێت خودی ئەو تێکستە ڕێگرە لەوەی خوێنەر بە شێوەی ڕاستەوخۆ بیخوێنێتەوە و مانای ئامادەکراوی لێ وەربگرێت. ئایا بۆ نموونە بەرهەمەکانی (جیمس جۆیس) ڕێی خوێنەر دەدەن بە شێوازی وشەبەوشە بیانخوێنێتەوە و تێیاندا ئەو مانا زانراوەی بە دوایاندا دەگەڕێت، بدۆزێتەوە؟ هەمان شت بۆ ڕۆمانەکانی (ئەندرێ جید)، (ئەلبێر کامۆ)، (کامیلۆ خۆزیە تێلا)،  (خۆزیە سەراماگوای)، (تۆنی مۆریسۆن) و زۆری دیکەیش دروستە. هەموو ئەو تەکنیک و فێڵانەی ڕۆمان لە (جۆیس)ـەوە تا ئەمڕۆ دایهێناون، بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پێوەری بەها بووە، کە ئەوانە وایان کردووە زمان فرەڕەهەند، بگرە ئاڵۆز ببێت و بە ئاسانی خۆی بە دەستەوە نەدات.

 ئەگەر ڕەخنەدۆزان ڕۆمانی پۆستمۆدێرن، یان ڕۆمانی فرەدەنگ بە پەشێوی (Turbulent) ناو دەبەن، مەبەستیان ئەوەیە لە کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاواز پێک هاتووە و ناکرێت گرێچنێک پێکەوەیان گرێ بدات. ئەو پەشێوییە بەرهەمی ئەو گومان و دڵەڕاوکێیەی مرۆڤی ئەمڕۆیە، کە لە جیهانێکی هەمەئاڕاستەدا دەژی و ڕووبەڕووی گرفتە ئاڵۆزەکان دەبێتەوە، بە ڕادەیەک زیاتر لە ڕەهەندێکی هەیە. هیچ ئاڕاستەیەک، هیچ هێڵێک، هیچ بیرۆکەیەک و هیچ وێنەیەک ناتوانێت لەناو ئەو پەشێوییەدا بە زەقی دەربکەوێت و ئەوانەی دیکە بسڕێتەوە، بەڵکوو بە پێچەوانەوە هەر ئاڕاستەیەک گومان دەخاتە ئاڕاستەیەکی دیکەوە، هەر هێڵێک هێڵێکی دیکە تێک دەشکێنێت، هەر بیرۆکەیەک بیرۆکەیەکی دیکە ناتەواو پێشان دەدات و هەر وێنەیەک وێنەیەکی دیکە لەتلەت دەکات. بەم شێوەیە ڕۆمانی فرەدەنگ، فرەڕەنگ، فرەئاڕاستە، فرەوێنە و فرەڕوو کورت ناکرێتەوە. کام ئاڕاستەیە، کام هێڵە، کام بیرۆکەیە، کام وێنەیە کورت بکرێتەوە؟ وەک (داڤید لۆج) لە کتێبی ناوبراودا جەخت لەسەر هێزی ڕۆمان دەکاتەوە لە ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ حوکمی مێژوودا.

*    *    *

کورتکردنەوە تایبەتە بە ڕۆمانی تاکدەنگ، کە جۆرێکی سادەیە. بە زمانی ڕاستەوخۆ نووسراوە و تێیدا هۆشیاریی نووسەر لەسەر هێڵێکی ڕاستدا بە هۆشیاریی خوێنەر دەگاتەوە. بەهاکان هەڵکۆڵینیان بۆ نەکراوە، بەڵکوو بە هەمان قاڵب داڕێژراونەتەوە، چینەکانی سەریان لا نەدراون و دەستەڵاتەکانیان پارێزراون. خوێنەر بە ئاسانی دەیانناسێتەوە، بەوەی لەگەڵیان گەورە بووە و هێندەی نووسەریان لە بارەوە دەزانێت، بۆیە هەم دەتوانێت کورتیان بکاتەوە و هەم گوتەیان لێ وەربگرێت، کە ئەگەر بە دیدی ڕەخنەیییانە هەر کام لەو گوتانە بخوێنیتەوە، وەک پێشتر گوتوومە و کردوومە، لە سادەیی و ڕووکەشی بەولاوە، هیچی دی نابینیت. هەر لەبەر ئەوەیشە ئەو جەماوەرە لێیان تێگەیشتووە و هێندە پێیان سەرسامە. ئەمڕۆ ڕۆمانەکە دەرچووەوە و سبەی کورت کراوەتەوە، دەیان گوتەی لێ وەرگیراون و بێژمار خەڵک سەرسامییان لە ئاستدا دەربڕیوە.

لە پێشەوە لە لای (نیتشە) گوترا ئەو زمانەی بە جینیالۆجیاوە پێوەستە، زمانێکی ترازاوە و حەقیقەتی ناسراوی شتەکان دەرنابڕێت، بەڵکوو بەو هێزەی هەیەتی، حەقیقەتەکان تێک دەشکێنێت، تا لە ڕێی ئاماژەوە بدوێت، کە ناکرێت لە شتی دیاریکراودا بەرجەستەی بکەین، لە کاتێکدا زمانی ڕۆمانی تاکدەنگ زمانێکی ناسراوی ڕۆژانەیە و ڕاستەوخۆ حەقیقەتی زانراوی شتەکان دەردەبڕێت، کە پێشتر جەماوەر ناسیویەتی. ڕۆمانی تاکدەنگ بابەتە زەقەکانی وەک شۆڕش، زیندان، ڕاونان، کۆچ و شتی دیکەی لەم بابەتە دەورووژێنێت و بە هەمان زمانی جەماوەر دەیانگوازێتەوە، لە کاتێکدا ڕۆمانی فرەدەنگ ئەو بابەتانە کاڵ دەکاتەوە، تا ڕووناکی بخاتە سەر وردەکارییە بەلاوەنراوەکانیان. واتە دیوە شاراوەکانیان دەردەخات و بە شێوەی ناڕاستەوخۆ لە کۆمەڵێک وێنەی جیاوازدا پێشانیان دەداتەوە، بۆیە ڕۆماننووسی تاکدەنگ ڕاستەوخۆ ڕووی لە جەماوەرە و هیی فرەدەنگ گفتوگۆ لەگەڵ خوێنەری جیاواز دادەمەزرێنێت. ئەوەی لە لە لای (فۆکۆ) بینیمان، کە پێی وایە پێوەری بەهاکان لە ڕێی دەستەڵاتە وردەکانەوە خراوەتە گەڕ و وەک شێوەیەکی چاودێری خۆی سەپاندووە، تا جەستە بخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە و ڕووبەڕووی سزای بکاتەوە، ئەوە لە ڕۆمانی فرەدەنگدا دەردەکەوێت، بەوەی شتە زەقەکان بە لاوە دەنێت و شتە وردەکان لێک دەداتەوە. لەمەوە ڕۆ دەچێتە ناو کەناڵەکانی پەروەردەی کۆمەڵایەتی (socialization) لە چەشنی خێزان، فێرگە، حیزب، پەرستگە، بنکەی کەلتووری و ئەوانەی دیکە، تا نهێنییەکانیان دەربخات. ئەوە پێوەری بەهاکانە، کە دەستەڵاتەکان پاڵپشتین، ئەو بابەتانەی زەق کردوونەتەوە و ڕۆماننووسی سادەنووسیان پێ فریو دەدات، تا وێنەی دەرەوەیان بگرێت و لە ڕێی وەسفەوە چینی دیکەیان بخاتە سەر. ڕۆماننووسی فرەدەنگ پێچەوانەی ڕۆماننووسی تاکدەنگ وا لە دەستەڵات ناڕوانێت، لە شوێنی دیاریکراودا هەیە و بە زەقی دەردەکەوێت، بەڵکوو وەک (فۆکۆ) و (دولووز) لە گفتوگۆی (ڕۆشنبیر و دەستەڵات)دا پێی لەسەر دادەگرن لە هەموو شوێنێکدا بەرجەستەیە. یەکەمیان دەڵێت: (دەستەڵات تەنیا خۆی لە سانسۆرێکی ڕووندا مانیفێست ناکات، بەڵکوو بە قووڵی و لێزانانە ڕۆ دەچێتە نێو تەواوی تۆڕی کۆمەڵایەتییەوە، بگرە خودی ڕۆشنبیران دەبنە بەشێکی ئەم دەستەڵاتە). هەرچی دووەمیانە پێی وایە (ئەوە هەر زیندانییەکان نین وەک منداڵ مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت، بەڵکوو منداڵیش وەک زیندانی لێی دەڕوانرێت. منداڵ منداڵییەک بە سەر دەبات، کە هیی خۆی نییە. بەم پێیە ناکرێت نکووڵی لەوە بکەین، کە فێرگە وەک زیندان وایە. خۆ ڕاستییەکەی کارگە هەر زۆر لە زیندان دەچێت). (ڕۆڵان بارت)یش هەر لەم ڕووەوە دەنووسێت: (دەستەڵات ئەمڕۆ لە زیاتر لە میکانیزمێکدا ئامادەیە و بە ناسکی ئاڵوێری کۆمەڵایەتی لە دەوڵەت و لە لای چینە کۆمەڵایەتییەکاندا هەڵدەسووڕێنێت، بەڵام بە هەمان شێوە لە مۆدێلەکان، بۆچوونە باوەکان، فێستیڤاڵەکان، یارییەکان، یانە وەرزشییەکان، هەواڵەکان، پێوەندییە تایبەتەکانی خێزان، تەنانەت لە لای بزووتنەوە ڕزگاریخوازەکانیشدا دەردەکەوێت). لە ڕێی خوێندنەوەی ئەو سێ بیرمەندەدا دەگەینە ئەوەی بڵێین ناکرێت ڕۆماننووس بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی دەستەڵات ببێتەوە، لە بابەتە زەقەکاندا پێشانی بدات، ئەو بابەتانەی سۆزی جەماوەر دەورووژێنن، کە لەم دۆخەدا زمان شێوەی ڕاستەوخۆ وەردەگرێت، بەڵکوو پێویستە ڕۆ بچێتە ناو شتە وردەکانەوە، کە ئەو ڕۆچوونە تەنیا گۆڕینی ئاڕاستەی ڕەخنە نییە، بەڵکوو گۆڕینی سیستەمی زمانیشە. واتە گۆڕینە لە وشەی ڕووتەوە بۆ ئاماژە. گۆڕینە لە جەختکردنەوەی مانای پێشوەختەوە بۆ بەرهەمهێنانی مانای نوێ و کراوە.

*    *    *

ڕۆماننووس لە ڕۆمانی تاکدەنگدا پشت بە چەمکێکی زەق  دەدات و دژی چەمکێکی دیکەی زەق دەوەستێتەوە. بۆ نموونە وا خۆی دەردەخات لایەنگری ئازادییە و دژی چەوسانەوەیە، لە کاتێکدا ئەو چەمکە زەقانە هەر خۆیان لە ژێر گومانی گەورەدان و دەبێت هەڵبوەشرێنەوە، تا ڕەهەندی دیکە وەربگرن و ئاڕاستەی تری نەزانراویان لێ ببنەوە. چۆن دڵنیا ببین ئەوەی ئەو بە ئازادیی دەزانێت، ئازادییە و ئەوەی بە چەوسانەوەی دادەنێت، چەوسانەوەیە؟ ڕۆماننووسی ڕۆمانی فرەدەنگ بە شێوەیەکی دیکەی جیاواز لە هەموو ئەو چەمکانە دەڕوانێت. با وای دابنێین ئەو چەمکانە کۆمەڵێک درەختن و بە شێوەی بازنەیی ڕوێنراون. منداڵێک لەناو بازنەکەدا یاری دەکات، بەڵام یاسای یارییەکە ئەوەیە، ئەگەر جەستەی بەر هەر یەکێ لەم درەختانە بکەوێت، دەدۆڕێت و یارییەکە کۆتاییی دێت. گوتمان هەموو درەختەکان وەک یەک کۆتاییی بە یارییەکە دەهێنن و نەمانگوت درەختێکی دیاریکراو. کەواتە بۆ ئەوەی یارییەکە بەردەوام ببێت، هەمیشە لەم ناوەڕاستەدا هەڵدەبەزێتەوە. ئەو بۆشایییە مەودای داهێنانی ڕۆماننووسە، کە مانای ئەوە نییە چەمکەکانیش نابینێت. دەیانبینێت، بەڵام بە گومانی زۆرەوە. ئەگەر درەختەکان نەبوونایە، منداڵەکە نەیدەتوانی یارییەکە بکات، وەک چۆن بەبێ ئەو چەمکانە ڕۆماننووس ناتوانێت بنووسێت. لەم دۆخەدا یاریی منداڵەکە تێپەڕاندنی ئاستی زانراوی درەختەکانە، وەک چۆن نووسینی ڕۆمانی فرەدەنگ تێپەڕاندنی ئاستی ناسراوی چەمکەکانە. کاتێک چەمکەکان بە زەقی لە لای ڕۆماننووسی تاکدەنگ هەن، ئەوە یاریی تێپەڕاندن لە ئارادا نییە، بەڵکوو لایەنگری پێشوەختی ئەمیانە و دژی ئەویان وەستاوەتەوە.

*    *    *

ڕۆمانی فرەدەنگ لە بێژمار چیرۆکی وردوردی جیاواز پێک دێت، کە بە دەربڕینی (دولووز) هاوڕەگن، بەڵام لە یەک جیاوازن، بە ڕادەیەک ناکرێت چیرۆکێک بەسەر ئەوەی دیکەیاندا زاڵ بکەیت، بەڵام لە ڕۆمانی تاکدەنگدا گوتەی ئامادەکراو هەن و بە زمانی ڕۆژانە دەربڕراون، کە وەک یەقین لە دەمی نووسەرەوە دەردەچن و بە خوێنەر دەگەن.  لە ڕۆمانی فرەدەنگدا کۆمەڵێک ڤیبێژەری جیاواز دەردەکەون و هیچ یەکێکیان جێگەی باوەڕی تەواو نییە، بەوەی دەکرێت بە هەڵەدا بچن، یان تەنیا دیوێکی ئەو بابەتە ببینن، کە دەیگێڕنەوە، یان نەتوانن بە دروستی بیگڕێنەوە، یاخود هەر شتێکی دیکە، ئەوە خوێنەر بە گومانەوە لە هەموویان دەڕوانێت و بە لێکدانەوەی خۆی وێنەیەکی گشتی لە سەرجەمیان پێک دەهێنێت، لە کاتێکدا ڕۆمانی تاکدەنگ، دەنگی نووسەری بەسەردا زاڵە، دروستتر تەنیا دەنگی نووسەری تێدا دەبیسترێت، کە هەمان دەنگی زانراوی جەماوەرە، بۆیە ئەو خوێنەرە بەبێ هیچ گومانێک باوەڕی پێ دەکات و لێی وەردەگرێت. بەپێی پرینسیپی (سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی) داڕێژراون و پرینسیپی (هۆکار و ئەنجام) هەڵیاندەسووڕێنێت، کە فەلسەفە لانی کەم لە (نیتشە)وە ڕووبەڕووی ئەو دوو پرینسیپە بووەتەوە و هەوڵی تێکشکاندنی داون. جەماوەر لەو ڕۆمانەدا ئەوە دەدۆزێتەوە، کە بە دوایدا گەڕاوە. شاگەشکە دەبێت و دەتوانێت لە بەری بکات، یان بە دەربڕینی (هێنری برگسۆن) ڕاستەوخۆ دەچێتە یادەوەریی عادەتی (habits memory)ی ئەو جەماوەرەوە و بە ئاسانی دەیڵێتەوە. ڕەخنەگری میلـلییش، کە خاوەنی توانایەکی سنووردارە و لەسەر هەمان هێڵدا هەم بە ڕۆماننووسی تاکدەنگ و هەم بە جەماوەری ئەو ڕۆماننووسە دەگاتەوە، بە هەمان زمانی ڕۆژانە پێیدا هەڵدەڵێت. ڕۆمانەکە کورت دەکاتەوە، بەوەی لەسەر یەک بیرۆکەی زانراو دامەزراوە و بۆ کورتکردنەوە ئامادەیە، تا لەوێوە وەک داهێنانێکی مەزن پێشانی بدات. ئایا هەمان ڕەخنەگری میلـلی دەتوانێت ڕۆمانی یەکێ لەو ڕۆماننووسە فرەدەنگانەی ئاماژەیان پێ درا، کورت بکاتەوە؟ دیارە لێرەدا بە شێوەی ڕەها ناڵێین ڕۆمانی فرەدەنگ گوتەی لێ وەرناگیرێت، بەڵکوو دەڵێین کورت ناکرێتەوە و ئەو گوتانەی ڕەخنەدۆزانیش لێی وەردەگرن، زەق و زانراو نین، بەڵکوو لە ئاستی ئاماژەدان، لە کاتێکدا جەماوەر هەم دەتوانێت ڕۆمانی تاکدەنگی ڕۆماننووسە جەماوەرییەکان کورت بکاتەوە و هەم گوتەیشیان لێ وەربگرێت. ڕەخنەگری میلـلی جاڕی مۆیبەلایزەیشن بۆ نووسەری ڕۆمانی تاکدەنگ دەدات، تا جەماوەری بۆ کۆ بکاتەوە و بەرهەمەکانی بکڕن. بۆ ئەم مەبەستە مێدیای حیزبی و ناحیزبیی لە پێناودا دەخاتە گەڕ. بەم شێوەیە ڕۆمانی مەزن ئەوەیە، ئەو جەماوەرە زیاترین ژمارەی لێ کڕیوە و زۆرترین گوتەی لێ وەرگرتووە. ئەوەی ئەمڕۆ ڕۆمان هەڵدەسەنگێنێت، جەماوەرە، کە ڕۆمانی ڕۆماننووسی تاکدەنگ خۆی ڕێی داون هەڵیبسەنگێنن. لە گوتاری (لە ڕەخنەگر کێیەوە بۆ ڕەخنە چییە)دا هەوڵم داوە ئەوە پێشان بدەم، کە هەڵسەنگاندن بریتییە لە گۆڕینی نووسەر لە سەبجەیکتەوە بۆ ئۆبجەیکت. واتە نووسەر بە هۆی بەرهەمەکەیەوە دەکرێتە بابەتێک بۆ هەڵسەنگاندن. هەموو تواناکانی لێ دەسەنرێنەوە و لەم ساتەوە خاوەنی زمان نییە. ڕۆماننووسی تاکدەنگ هیچ کێشەیەکی لەگەڵ ئەو هەڵسەنگاندنەدا نییە، بگرە هەوڵی زۆر دەدات ئەو جەماوەرە هەڵیبسەنگێنن.

————

بۆ نووسینی ئەم بابەتە، گفتوگۆ لەگەڵ ئەم کەناڵانەدا کراوە:

 _ Lodge, David, The Art of Fiction, London, Penguin, 1992.

 _ Todorov, Tzvetan, Mikhail Bakhtin The Dialogical Principle, Translated by Wlad Godish, Manchester University Press, 1984.

_   Nietzsche, Friedrich- On the Genealogy of Morals, Translated by Carol Diethe, Edited by Keith Ansell-Pearson, Cambridge Texts in the History of Political Thought, 2007.

_  Deleuze, Gilles, Nietzsche and Philosophy, Translated by Hugh Tomlinson, Continuum, LONDON – NEW YORK, 2002.

 _ Foucault, Michel, The Order of Things, An archaeology of the human sciences, A translation of Les Mots et les choses, VINTAGE BOOKS, A Division of Random House, Inc. New York, 1994.

_ Intellectuals and power: A conversation between Michel Foucault and Gilles Deleuze. Available at:

https://libcom.org/article/intellectuals-and-power-conversation-between-michel-foucault-and-gilles-deleuze

_ بارت، رولان: درس السيميولوجيا، ترجمة: عبد السلام بنعبد العالي، تقدیم: عبد الفتاح کیلیطو، دار توبقال للنشر، الدار البيضاء، الطبعة الثالثة، ١٩٩٣.

 _ ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ، گفتوگۆی شاخەوان سدیق لەگەڵ کاروان عومەر کاکەسووردا.

_ کاکەسوور، کاروان عومەر، کوشتنی فیل و پاراستنی دووکانی شووشەوات. (کتێبی ئەلیکترۆنی).

_ کاکەسوور، کاروان عومەر، ڕاگەردان، پاشکۆی بەرهەمەکانم. (پێشەکییەکەی).

_ کاکەسوور، کاروان عومەر، لە (ڕەخنەگر کێیە)وە بۆ (ڕەخنە چییە). (لە وەڵامی پرسیاری تەوەرەی ژنەفتندا).

ماوەيەکە دەستت بە جۆرە نووسينێک کردووە، نەک خۆت ساغ نەکردۆتەوە بگرە شەرم دەکەی نيشانی کەسانی شارەزا و بە ئەزموونيشی بدەی، هەر خۆت دەخۆيتەوە، دەشێ هۆکارەکەی ئەوە بێت نەتتوانی بێت رێچکەی خۆت بدۆزيتەوە، بۆ ئەو مەبەستە و يەکلابوونەوەی خۆت دەتوانی لە بواری ئەدەبدا لە هەر رێچکەيەکدا شتیک بنووسيت، هەر لە شيعر و چيرۆک و نووسينی پەخشان و پەخشانە شيعر کە لای کورد سەرەتا هەر پەنا بۆ ئەم لايەنانە دەبرێت، وەک خۆ تاقيکردنەوەيەک بزانيت لە کاميان جوانتر دەنووسيت، ئەوەی کە لای تۆ ترۆپک و زۆر ناوازەيە هەرچييەکت نووسيوە ، دەتوانی شەرم لە خۆتدا تووڕ بدەيت و روو لە کەسێکی شارەزا بنێيت و بەرهەمەکەی نيشان بدەيت و ئاستی خۆتت پێ بڵێ و رێچکەت بدۆزيتەوە، کاتێ ئەوەی خۆت بە ترۆپکی نووسين دەزانی دوای نيشاندانی پسپۆرێ لەو بوارە بۆت دەردەکەوێت چەند هەژاری لە نووسين بەڵام کۆڵ مەدە، لای کورديش زۆرتر و زياتر پەنا بۆ شيعر دەبردرێت، تاکی نا ئاشنا بە بواری ئەدەب پێی وايە شيعر لە هەموو ساناترە، بە ديدی من پێچەوانەکەی راستە، شيعر دونيايەکی زۆر قوڵی هەيە و بە زەحمەت مرۆڤ ئاشنای دەبێ، جا لە بەر ئەوەی زۆربەی گەنجان پەنا بۆ شيعر دەبەن کە ئەوەيش هۆکاری خۆی هەيە، دێين لە شيعرەوە دەست پێ دەکەين.
بەڕای من ناکرێ بتەوێ ببی بە شاعير، هەست و گوێی مۆزيکت نەبێ، کەواتە بەر لە هەموو شتێک کە هەست بە بەهرەيەک لە ناخت دەکەی بۆ شيعر هەر خۆی لە خۆيدا هەستە مۆزيکەکەت بۆ دەخوڵقێت بەڵام بە هۆی ئەوەی هێندە هەزت لە شيعر نووسينە گوێ بە هەستە مۆزيکييەکە نادەی چونکە سەرەتا هەروا دەبيت، دواتر تێدەگەيت مۆزيک چۆن بنکۆڵی کردووی و بێئاگای لە خود، شيعر نووسين تەنها بە زۆر وشە رێزکردن و سەروا رێکخستن نييە، لە رووی بيرکردنەوەوە شيعر پابەندبوونی بەسەرەوە نييە وەک وێنەکردن و پەيکەرتاشی، وەلێ بنچينە و رەچەڵەکێکی هەيە کە داوا دەکات خەياڵە بەرفراوانەکەتی پێوە پابەند بکات، لەوانە هونەری کێش و سەروا، جا بۆ شارەزا بوون لەم هونەرە چەندين رێگە هەيە، کە پێشتر و لە کلاسيکدا شێوەی عەرووز و بەحر بووە، کە ئەمەيان دونيايەکی جەنجاڵە و بۆ تۆی سەرەتا دەستپێک نەخاسمە لەم سەردەمی پڕ تەکنۆلۆژيايەدا، وا بەسانایی ناچيتە ژێر باری و ئەگەر هانيشت بدەم يان بە مەرجی پێشوەختی دابنێم و بێ ئاشنا بوون بە عەرووز ناکرێ شيعر بنووسیت ئەوا دنيات لێدێتەوە يەک و پەشيمانت دەکەمەوە، بۆ خۆتيش ئەگەر دەتەوی بچيتە نێو ئەم دنيايەوە ئەوا دەکرێ کتێبەکەی ( رەوانشاد عەزيز گەردی بە ناونيشانی؛ رابەری کێشی شيعری کلاسيکی کورديت) دەست بکەوێت و بە وردی خوێنەرێکی سوود وەرگرتوو بيت.
بە تێپەڕينی کات گۆڕان و داهێنان لە شيعر نووسيندا کراوە و ئەم گۆڕانکارييەيش سانایی بۆ ئێمە رەخساندووە، لەوانە کێشی هەژماری بڕگە بە پەنجە، بۆ سەرەتای تۆ ئەم شێوازە زۆر لە بارە دەبێ شارەزا و ئاشنا بيت، ئەمەيش دەکرێ بڵێين تۆ لە بازاڕ سێوت دەکڕيت و دەتەوێ هەناريش بکڕيت بە کابرای دوکاندار دەڵێی؛ کيلۆکەت لابە ئەو سێوەی کێشاوتە بيکە لايەکی تەرازووەکەت بە بارتەقای ئەوە هەناريشم دەوێ، لە نووسينی شيعری کلاسيک دێڕی يەکەمت چەند بڕگە بوو پێويستە تەواوی هەموو بەيت و دێڕەکان هەمان بڕگە بن بە هەمان دابەشبوونييەوە، بۆ نمونە :
ئەگەر دە بڕگەيي بوو ، دابەشكردنەکەی وا پەيڕەو بکە ؛
٥ + ٥ = ١٠ ، دەبێ هەتا تەواو بوونی شيعرەکە بەم جۆرە بڕؤيت لە کۆتاييدا هەست بە تام و چێژی شيعرەکە دەکەيت.
يان ٣ + ٣ +٤ = ١٠ ئەمەيش بە هەمان شێوە يان ٤ ٤ + ٢ = ١٠ بڕگەیی . ئيدی بەو جۆرەی خۆت دەتەوێ بۆ هەر يەکێ لە دێڕە شيعرييەکان کە ٨ بڕگەيی ١٢ بڕگەیی ١٤ بڕگەیی ياخود ١٦ بڕگەیی هەرچۆن مەبەستت بێت،
بۆ شيعری ئازاديش، بڕگەکانی ، سێ و چوار و پێنج بۆ قۆناغی تۆ باشن و لە سەری بەردەوام بە، ئەگەر سێ بڕگەییت هەڵبژارد ئەوا گەرەکە دێڕەکانی شيعرەکەت چەنجارەی سێ بن، واتا بڕگەکانی هەر دێڕێکی شيعرەکەت دابەشی سێی بکەی هيچ نامێنێتەوە، دواتر کە بە تەواوی ئاشنای شيعر و مۆزيک بووی ئيدی مۆزيک دەبێتە پێوەری رێکخستنی دەقی شيعريت.
کارێکی ديکە کە زانستيانەو ئەکاديميانەيە نەک بە تەنها بۆ شيعر بۆ تەواوی هەر باسێک بينووسيت، پابەند بوونە بە يەکێ لەو نموونانەی لە هەر بەشێکی زنجيرە نووسينەکانمان ئاماژەی پێدەدەين ئەمجارە باس لە نموونەی سواليز دەکەين. جيهانی نووسين تايبەتمەندی خۆی هەيە: نووسين ئامانجێکی تايبەت بە خۆی هەيە، گەرەکە ميکانيزمی بەردەوامی خود لە گەڵ کۆمەڵ هەبێت، کار بۆ گەياندنی زانياری بکەيت، ئەو ئەزموونە ژيانييەی خود بە هەل بقۆزيتەوە و بيگەيەنيتە خوێنەر، نووسينی دەقەکانت هەميشە بە جوانی بخەڕوو ” ئەمەيش زمان رۆڵی تێدا دەگێڕێت” بەم جۆرە ئاشنايەتی باش لە پسپۆڕی نووسين بە دەست دێنيت. چۆن ئەم حاڵەتانە دێتە بەرهەم (( لە سواليز دەبێ باکگراونێکی باش لە ئەبستمۆلۆژيدا هەبێت تا بتوانێت مەبەستەکانت بە ئاراستەکان بگەيەنێت، دەسپێکی نووسين لە بيرۆکە پاشخانەکەوە دەست پێدەکات، ئەم پاشخانە کۆڵەکەی نووسينە، دەروازەيەکی باشە بۆ مەشقکردن لە سەر دەربڕين و تازەگەری خوڵقاندن، هەر بيرۆکەيەک بۆ کۆمەڵێ بيرۆکەمان پەلکێش دەکات کە خوێنەر بە چێژەوە پێشوازی لێ دەکات و دەبێتە بەشدارێکی کارا لە ژانرەکەت، چونکە هەست بە ئاسوودەیی دەکەی کە پێشوازيکەر لە نووسينەکەت هەيە، زنجيرە بيرۆکەی تازە و رێکخراوترت پێشکەش دەکات، واتا؛ پاشخان بەرەو دوو ئاراستەت دەبات، ئاراستەی يەکەم رووەو دەقی کۆن بە نووسراو و وتنەوە، لەوێوە بۆ کەڵەکەبوونی زانياریيەکانی وتاربێژی لە لايەک و لە لايەکی ديکە بەرەو هەنگاونانت دەبات، لەم هەنگاوەوە بۆ رێکخستنی گشتی بە هەمان شێوە لە کەڵەکە بوونيشەوە بەرەو رێکخستنی گشتی دەچيت لەوێشەوە بۆ شێواز يان ڕێچکەی خۆتت دەبات. ئاراستەی دووەم لەو پاشخانە ئەبستۆلۆژييەوە بەرەو شارەزایی کۆنت دەبات لەوێشەوە بە دوو لا يەکێکيان بۆ هەنگاونانت دەبات و لە گەڵ ئاراستەی يەکەم يەکدەگرنەوە، لەوێشەوە بۆ رێکخستنی گشتی دەچيت، لايەکەی ديکە بەرەو چەمک و راستييەکانت دەبات پاشان لەوێيشەوە بۆ رێكخستنە ناوەڕۆک و دواتر ئەم ئاراستەيە بەرەو رەوت يان رێچکە دەچێت و هەردوو ئاراستە دەبێتەوە بە يەک وەک ئەم خشتەيەی لە خوارەوەيە…….

سوودم لەم سەرچاوانە وەرگرتووە ؛
١ – سواليز ( ١٩٩٠ ) تحليل النوعی ، اللغة الأنجليزية في الجلسات الأکاديمية و البحتية ، نيويورک، صحافة جامعة کامبردج.
٢ – مدکور – علي أحمد ( ٢٠٠٧ ) طرق تدريس اللغة العربية ، عمان دار المسيرة .

بیره‌وه‌رییه‌کانی د. سالار باسیره‌ به‌ ناونیشانی (ژیانی من له‌ نێوان به‌ردارشی نیشتمان و تاراوگه‌دا)م خوێنده‌وه‌، که‌ ئه‌مساڵ له‌ باشوری کوردستان و به‌ قه‌باره‌ی مامناوه‌ندی و ٢٠٠ لاپه‌ڕه‌ییدا بڵاوکراوه‌ته‌وه‌.
ناوبراو له ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی پێشوودا له‌ شاری سلێمانی له‌ دایکبووه‌، قۆناغی مناڵی و هه‌رزه‌کاری و سه‌ره‌تای گه‌نجی له‌و شاره‌ به‌سه‌ر بردوه‌. ئه‌وه‌ی چیرۆکی ژیانی ئه‌‌م که‌سایه‌تییه‌ له‌ زۆری تر جیا ده‌کاته‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ که‌ خێزانی ئه‌مان چونکه‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی کوردستانه‌وه‌ هاتونه‌ته‌ باشور و وڵاتنامه‌ی عێراقییان نییه‌، هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای لاوییه‌وه‌ کێشه‌‌ی نه‌بوونی وڵاتینامه‌ی فه‌رمی عێراقی یه‌خه‌یان پێ ده‌گرێت.
له‌ سه‌ره‌تای کتێبه‌که‌دا مێژووی شاری سلێمانی باس ده‌کات، که‌ جێگای بایه‌خه‌، بۆ نمونه‌ جێگای سه‌رنجه‌ ناوبراو به‌ پشتبه‌ستن به کتێبی (سلێمانی شاره‌ گه‌شاوه‌که‌م) که‌ هی جه‌مال بابانه‌ نوسیویه‌تی( ئێبراهیم پاشای بابان که‌ له‌ ساڵی ١٧٨٤ شاری سلێمانی ته‌واوکرد دانیشتوانه‌که‌ی ئه‌و کاته‌ی ٢٠٠ ماڵێک بووه‌. له‌وه‌ ٣٠ ماڵی جوله‌که‌‌ بووه‌) ل ١٣. واته‌ ئه‌و کاته‌ رێژه‌ی باوه‌ڕدارانی جوله‌‌که‌ ١٥٪ بووه‌، به‌ڵام ئێستا ئه‌و شاره‌‌ی که‌ ده‌شێ میلیۆنێک دانیشتوانی بێت، که‌چی‌ ١٥ جوله‌که‌ی تێدا نه‌مابێت و نه‌ژی! ئه‌‌وه‌ی مابێته‌وه‌ ته‌نها ناوی گه‌ڕه‌کێکه‌ به‌ ناوی جوله‌کان!
هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای لاوییه‌وه‌ ناوبراو کاروکه‌سابه‌ت و خوێندن پێکه‌وه‌ گرێ ده‌دات، له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌مان گوایا ئێرانین (ته‌به‌عییه‌ی ئێرانی) به‌م بیانوه‌وه‌ لێپرسراوانی به‌عس دێن و سه‌رانه‌یان لێ وه‌رده‌‌گرن تا به‌گرتنیان نه‌ده‌ن. ئیتر ئه‌م ترسه‌ی له‌ دواڕۆژ و دانه‌مه‌زراندن له‌ فه‌رمانگه‌ی حکومی، گه‌ر خوێندنیش ته‌واو بکات، توشی نائومێدی ده‌کات، به‌م هۆیه‌وه‌ ناچار ساڵی ١٩٧٦ و به‌ ته‌مه‌نی ٢٠ ساڵی سه‌ری خۆی هه‌ڵده‌گرێت و خۆی ده‌گه‌یه‌نێته‌ ئه‌ڵمانیا، که ئه‌وکات ژماره‌ی کوردان به‌ گشتی و هی باشور به‌تایبه‌تی له‌ ئه‌وروپا زۆر که‌م بووه‌. ئیتر وه‌ک هه‌ر که‌سێکی تر په‌ڕاگه‌نده‌ و هه‌ڵکه‌ندراو له وڵاتی خۆی، له‌ وڵاتی ئه‌ڵمانیادا له‌ نێو که‌لتورێکی زۆر جیاواز له خۆمان ده‌ست ده‌کات به‌ زمان فێربوون و کارکردن، سه‌ره‌تا کاری سه‌خت و تاقه‌تپڕوکێن ده‌کات. مردن، کوشتن و خۆکوشتنی یه‌کبه‌دوای یه‌کی پێنج که‌سوکاری پله‌یه‌کی خێزانه‌‌که‌یان له دووره‌ وڵاتیدا زه‌برگه‌لێکی توند له‌ ڕه‌وتی ژیانی ده‌ده‌ن، که‌ مه‌گه‌ر هه‌ر ئه‌و خۆی له‌به‌ردا گرتبێت. هه‌موو ئه‌مانه وا ده‌که‌ن له‌ ل١٨ دا بنوسێت: ئه‌گه‌ر بڕیار له‌ ده‌ستی خۆمدا بوایه‌ له دایکبوونم ئه‌دایه‌وه‌ دواوه‌، بێ ویستی خۆم هاتووم و بێ ویستی خۆشم ئه‌ڕۆم و دوچاری ململانێی ژیان ئه‌کرێمه‌وه‌!
دواترهه‌ر کۆڵ نادات و له خوێندن به‌رده‌وام ده‌بێت تا له‌ زانکۆی ماربورگ به‌کالوریۆس و ماسته‌ر له بواری زانستی سیاسی و کۆمه‌ڵناسی و گه‌یاندن بڕوانامه‌ وه‌رده‌گرێت. پاشتریش ساڵی ٢٠٠٣ له ‌زانکۆی قورپه‌رتاڵ بڕوانامه‌ی دکتۆرای له‌ بواری زانستی سیاسییدا وه‌رگرتوه‌. تێزی دکتۆراکه‌‌ی بریتی بوو له‌ (سیسته‌می سیاسی به‌عس له عێراق، هۆکاره‌کانی سه‌قامگیری و داڕمانی سیسته‌مه‌که‌‌).
چه‌ند ساڵێک دواتر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ باشوری کوردستان و له‌ زانکۆی سلێمانی له‌ هه‌ردوو کۆلیژی زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌کان و کۆلیژی زانسته‌ سیاسییه‌کان ده‌بێته‌ مامۆستا و پێنج ساڵیش وه‌ک جێگری ڕاگری کۆلیژی زانسته‌ سیاسییه‌کانی ئێواران کار ده‌کات. ئیتر له‌‌وێوه‌ ڕاده‌ی گه‌نده‌ڵی و بڕوانامه‌ی ساخته‌ و فڕوفێڵی نێو ئه‌و دامه‌زراوه‌ زانستییه‌ گرنگه‌دا وه‌ک نمونه‌یه‌ک بۆ ته‌واوی ده‌زگا و دامه‌زراوه‌ باڵا زانستییه‌کانی هه‌رێمی کوردستان، ده‌زانێت. به‌ڵام ئه‌م خاوه‌ن هه‌ڵوێستی خۆی ده‌بیت و دژی ئه‌و کاره‌ ناپه‌‌سه‌ند و ناشایستانه‌ ده‌وه‌ستێته‌وه‌، تا ده‌گات به‌وه‌ی پۆسته‌که‌ی لێ ده‌ستێننه‌وه‌. هه‌ر چه‌نده‌ خۆی پێشتر ساڵانێکی زۆر له هه‌نده‌ران ئه‌ندام و کادری یه‌کێتی نیشتمانی کوردستان بووه‌! له‌ رێکخستنه‌کانی کۆمه‌ڵه‌ی ڕه‌نجده‌راندا چالاک بووه‌. ئه‌م ره‌وشه‌ ناله‌باره‌ له‌ ملشکاندن و دووڕوویی و خراپی نێو ژیانی زانکۆ ته‌واو بێزاری ده‌که‌ن، ناسینی ئه‌و گه‌نده‌ڵی و واسته‌کاری و گه‌نده‌ڵانه‌ی ناو ده‌زگای فێرکردن و ئاستی زانستی زانکۆکان و به‌راوردکردنیان به‌ زانکۆکانی ئه‌وروپا، که‌ ئه‌م لێی خوێندون، ئه‌وه‌نده‌ی تر نائومێدی ده‌که‌ن. دوای چه‌ندان ساڵ خزمه‌ت و وانه‌ وتنه‌وه‌، دیسان بڕیاری گه‌ڕانه‌وه‌ به‌ره‌و ئه‌وروپا ده‌دات و نیشتمان به‌جێ ده‌هێڵێت.
ناوبراو که‌ له‌ ساڵانی هه‌شتاکاندا خۆی و برایه‌کی له‌ ئه‌ڵمانیا بوونه‌ سه‌‌ربورده‌ی خۆش و ناخۆشی ئه‌وکاتی کوردانی ئه‌وێ، به‌شداریکردنیان له‌ چه‌ندان چالاکی دژ به‌ به‌عس به‌ به‌ڵگه‌وه‌ باس کردوه‌، یه‌کێکیان که له‌ شاری بۆن و رێکه‌وتی ٢١ تا ٢٤ی نیسانی ١٩٨٢ رویداوه‌ ده‌گێڕێته‌وه، که چۆن ئه‌مان چل په‌نجا که‌سێک بوونه‌ له ‌کوردانی ئه‌ڵمانیا و خۆپیشاندانیان دژ به‌ به‌عس کردوه‌، باڵوێزی عێراقی ئه‌وکاتی سه‌ربه‌ به‌عسیش نزیکه‌ ١٢٠ که‌سی له ‌عه‌ره‌بی عێراقی و فه‌له‌ستینی لوبنانی به‌رامبه‌ریان کۆکردۆته‌وه‌ و به‌دار و چه‌قۆ و به‌رد پێکدا هه‌ڵپڕژاون و ٢٦ که‌س له‌ هه‌ردوولا بریندار بوونه‌، که‌ یه‌کێکیان دکتۆر ئه‌حمه‌دی برای ئه‌م بووه‌، زۆر به‌ سه‌ختی و بریندار بووه‌، زه‌بر به‌ر سه‌ری که‌وتوه‌ (وێنه‌که‌ی له‌سه‌ر به‌رگی کتێبه‌که‌یه‌).
له‌ به‌شێکی تردا باس له‌ داگیرکردنی که‌نیسه‌یه‌کی گه‌وره‌ و مێژوویی له‌ شاری فرانکفورت ده‌کات له‌ لایه‌ن کورده‌ چالاکوانه‌ سیاسییه‌کانه‌وه‌، ئه‌مه‌ش وه‌ک ناڕه‌زایه‌تییه‌ک دژ به‌ ڕژێمی ئێران و هێرشی سوپای خومه‌ینی بۆ رۆژهه‌ڵاتی کوردستان، تاوه‌کو له‌ ڕاگه‌یاندنه‌کاندا ده‌نگی کورد بگات، چونکه ئه‌و کات به‌ ده‌گمه‌ن ڕاگه‌یانه‌کانی ئه‌وروپا و جیهان باسی کوردیان ده‌کرد، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی قه‌شه‌که‌ کابرایه‌کی ناحاڵی و توند و که‌له‌ڕه‌ق بووه‌، هه‌واڵ به‌ پۆلیس ده‌دات، که‌ کورده‌کان کۆنترۆڵی ئێره‌یان کردوه‌ و ده‌یانه‌وێت بیته‌قێننه‌وه‌، بۆیه‌ سه‌عاتێک ناخایه‌نێت نزیکه‌ی ٢٠ تا ٣٠ ئۆتۆمبیلی پۆلیس و ئاگرکوژێنه‌وه دێنه‌ ده‌وروبه‌ری که‌نیسه‌که‌ و چوارده‌وری ده‌گرن، ده‌یان په‌یامنێر و که‌ناڵی میدیای ئاماده‌ ده‌بن له‌ شوێنه‌که‌، ناچار ئه‌مان دوای چه‌ند سه‌عاتێک دێنه‌ ده‌ره‌وه‌ و خۆیان ڕاده‌ستی پۆلیس ده‌که‌ن. ئه‌‌وه‌ی سه‌یر‌ه‌ لێره‌دا دوای گیرانی ئه‌مان، خوێندکارێکی هاورێیان که‌ له‌ کۆلیژی ئه‌ده‌بیات بووه‌ و خه‌ڵکی هیندستان بووه‌، سه‌رده‌که‌وێته‌ سه‌ر مناره‌‌ (قوله‌)ی که‌نیسه‌که‌ به‌ به‌رزی نه‌وه‌ت مه‌تر بۆ پشتگیری ئه‌مان، هه‌رچه‌ند هه‌وڵی له‌گه‌ڵدا ده‌ده‌ن، داوا ده‌کات سه‌رجه‌م کورده‌کان ئازاد بکرێن و قه‌شه‌ش داوای لێبوردنیان لێ بکات ئینجا دێته‌ خوارێ، ئه‌گه‌رنا خۆی فڕێ ده‌داته‌ خواره‌وه‌ و خۆی ده‌کوژێت! چونکه کورده‌کان له‌ سه‌ر مه‌سه‌له‌یه‌کی ڕه‌وا و بۆ مافی خۆیان تێده‌کۆشن. ئیتر ئه‌م رووداوه‌ ئه‌وه‌نده‌ی تر له‌ میدیا ده‌نگ ده‌داته‌وه‌ و بابه‌ته‌که‌ گه‌وره‌ ده‌بێت!
مرۆڤ ده‌بێت به‌ ویژدانه‌وه‌ بڵێت، که‌ ئه‌وه‌ی له‌ ساڵانی هه‌شتاکاندا د. سالار و هاورێکانی چ له‌ نێو کۆمه‌ڵه‌ی خوێندکاران و چ له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و رێکخراوه‌ ئه‌نجامیان داوه‌ نیشانه‌ی بوێری و جێگای شانازییه‌ بۆیان، هه‌ڵوێستێکی مه‌ردانه‌ و کوردانه‌ و نیشتمانپه‌روه‌رانه‌ بووه‌. ئه‌گینا ئه‌مان له‌ وڵاتی ئه‌وروپا و له‌ هیچیان که‌م نه‌بووه‌، هیچ پاڵنه‌رێکی تر نه‌بووه‌ غه‌یری دڵسوتان به‌ خاک و خوێن و نیشتمان و نه‌ته‌وه‌که‌یاندا.
له‌ به‌شێکی تردا لا ١٥٠ تا ١٥٤ی ته‌رخان کردوه‌ بۆ بابه‌تێک به‌ ناونیشانی (نه‌وشیروان مسته‌فا و هه‌وڵی ئازاردانم)، نوسه‌ر باس له‌وه‌ ده‌کات، که‌ نێوه‌رۆیه‌کیان ئه‌م تێل بۆ نه‌وشیروان مسته‌فا ده‌کات، رێکه‌وته‌که‌ی نه‌نوسیوه‌، به‌ڵام پێ ده‌چێت سه‌ره‌تای دوو هه‌زاره‌کان بێت. ئه‌م پێی ده‌ڵێت که‌ حه‌ز ده‌کات سه‌ردانی بکات له‌ ماڵه‌که‌ی خۆی، ئیتر له‌گه‌ڵ هاورێیه‌کیدا ده‌چێت بۆ لای، کاتێک ده‌گه‌نه‌‌ ئه‌وێ سه‌لاح ڕه‌شیدیش له‌وێ ده‌بێت، که‌ ئه‌م نێوانی سارده‌ له‌گه‌ڵیدا، نه‌وشیروان له‌گه‌ڵ ئه‌‌مدا سارد ده‌بێت، بێ ئه‌وه‌‌ی، به‌ پێی گێرانه‌وه‌که‌ی خۆی، هیچ جوێن، هه‌ڕه‌شه‌، یان قسه‌یه‌کی ناشرینی پێ بڵێت، که‌ چی ئه‌م دێت پێنج لاپه‌ڕه‌ی له‌سه‌ر نوسیوه‌ و به‌ یه‌قینه‌وه‌ ناونیشانه‌که‌ وا نوسیوه‌، که‌ گوایه‌ ناوبراو هه‌وڵی ئازاردانی داوه‌! من وه‌ک خوێنه‌رێکی کتێبه‌که‌ و وه‌ک که‌سێکیش چه‌ند جارێک له‌ نزیکه‌وه‌، کاک نه‌وشیروانم بینیوه‌ و هه‌ندێک که‌سایه‌تی ناوبراوم ناسیوه‌، هه‌ست ده‌که‌م ئه‌م لێره‌دا ناهه‌قی به‌رامبه‌ر کردوه‌، دیاره‌ مرۆڤ د‌ه‌کرێت ره‌خنه‌ له‌ هه‌‌موو که‌سێک بگرێت، به‌ڵام ناکرێت، ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی یه‌کێک له‌گه‌ڵت ساردبووه‌، که‌ هه‌ق نه‌بوو وابێت، تۆ بێیت، بێ هیچ به‌ڵگه‌یه‌ک ناوبراو تاوانبار بکه‌یت، که‌ ویستویه‌تی ئازارت بدات، پاشان خۆ ئه‌و به‌دوایدا نه‌نارد بوو، به‌ڵکو کاک دکتۆر خۆی تێلی بۆی کردوه‌ و ویستویه‌تی سه‌ردانی بکات. نه‌وشیروان گه‌ر ویستبێتی که‌سێک ئازار بدات، ده‌یان که‌سی له‌به‌رده‌ست بووه‌، پێویستی به‌وه‌ نه‌بووه‌ له‌ ماڵی خۆیدا ئه‌نجامی بدات. به‌ڵام خۆی مرۆڤێکی قسه‌ له‌ڕوو و ساردبووه‌ له‌گه‌ڵ که‌سانێکدا حه‌زی پێ نه‌کردبن. بۆیه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ ناوه‌ڕۆکه‌که‌ی لاوازه‌ و خۆزگه‌ کاک دکتۆر نه‌یده‌خسته‌ نێو کتێبه‌که‌یه‌وه‌.
به‌ گشتی ژیاننامه‌که‌ سه‌رنجراکێشه‌، شایه‌نی خوێندنه‌وه‌یه‌، خوێنه‌ر به‌ به‌شێکی مێژووی سلێمانی، کوردانی هه‌نده‌ران و به‌تایبه‌ت ئه‌ڵمانیا ساڵانی حه‌فتاکان و هه‌شتاکان ئاشنا ده‌کات، مرۆڤ دوای خوێندنه‌وه‌ی کتێبه‌که‌ به‌ چیرۆکی تاڵی ئه‌و کوردانه‌ ئاشنا ده‌بێت، که‌ ره‌گه‌زنامه‌ی عێراقییان نه‌بووه‌ و به‌زۆر کۆچیان پێکراوه‌ به‌ره‌و ئێران، که‌ ده‌یان هه‌زار که‌س بوونه‌ و زۆربه‌شیان له‌ به‌غدا ژیاون.سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ چیرۆک و رووداوه‌کان ده‌ریده‌خه‌ن، که‌ کاک دکتۆر پیاوێکی به‌ هیممه‌ت و به‌ ئیراده‌ و به‌هێز بووه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و هه‌موو کاره‌ساته‌ جه‌رگبڕ و ناخۆشانه‌ی روویان تێکردوه‌. ئه‌‌وه‌ی جێگه‌ی داخه‌ هه‌ندێک له سه‌ربورده‌ و رووداوه‌کان مێژوویان نه‌نوسراوه‌، مرۆڤ نازانێت که‌ی روویانداوه‌، جگه‌ له‌مه‌ش له‌ کتێبه‌که‌دا ده‌یان وێنه‌ بڵاوکراونه‌ته‌وه‌، که‌ بڕێکیان بایه‌خی مێژوویی خۆیان هه‌یه‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه هه‌ندێک له وێنه‌ ڕه‌شوسپییه‌کان ڕوون نین.

بیرەوەرییەکانی فەقێیەکی گومڕا:
پەنجەرەیەک بە ڕووی ناسینی دید و تێڕوانینی فەقێکان و ئیسلامی سیاسیی/ ستیڤان شەمزینی

بیرەوەرییەکانی فەقێیەکی گومڕا وەک تێما و مژار، شایەنی سەرنجدانێکی وردترە، دەشێ چاوێکی تێبینیکار، فرەڕەهەندتر لە خۆی سەیری ئەم بیرەوەرییانە بکات. گرنگی ئەم بیرەوەرییانە هەر ئەوەندە نییە، وردە مێژوو لە دەرەوەی حیکایەتە گەورەکانی سیاسەتمەداران دەوروژێنێت، بەڵکو نرخە مێژوویی و فیکرییەکەی لەوەدایە، ئاوڕ لەسەر جۆری ژیان و بیرکردنەوەی ئیسلامی سیاسیی دەداتەوە، کە تا ئێستا ئێمە کەمتر لە وردەکارییەکانی بە ئاگاین. پێمخۆش بوو، بەشێکی فراوان لەوانەی پێشتر کە ئەزموون و کاری ئیسلامی و باکگراوەندی ئاینییان هەبووە، ئێستاکە کەوتوونەتە مەتەرێزی دژە فێندەمێنتالیزم و سیکۆلاریزمەوە، لەبری چەمکسازیی و فرۆشتنەوەی قسەی گەورە و قەڵەو، پێشنۆرەی هەر کارێکی تر، ئیشێکی لەم جۆرەی کاک “شەماڵ”یان بە ئەنجام بگەیاندایە، پێموایە ئەمەیان سوودێکی زۆرتری دەبوو بۆ خوێنەر و کۆمەڵگە، بە تایبەت هەندێک لەو بەڕێزانە ئێستاکە پێگەیەکی ئەکادیمی بەرزیان هەیە و باشتریش بەهرەمەندبوون لە چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێبەکانیان، لەلایەکی تریشەوە، زیاتر قاڵبووەوەی شەریعەت و پێگەی سیاسییان لە حزبەکانی ئیسلامی سیاسییدا لە شوێنێکی بڵندتر بووە، بەڵام کە ئەو ئەرکەیان رانەپەڕاندووە، بێگومان جێگەی گلەییەکی زۆرن.
کاتی خۆیشی کە ئەم زنجیرە بیرەوەرییەم لە ماڵپەڕی “دەنگەکان” خوێندەوە، هەڤاڵێتیم لەگەڵ نووسەردا نەبوو، لە رێگەی هاوڕێیەکی ترەوە پەیامێکم بۆ نارد، کە ئەم پێشەکییەش هەر لەو ناوەڕۆکە پێکهاتووە و داوام کرد کە نووسەر ئەم ئوتوبیۆگرافییە، درێژە پێبدات و هیچ کات دەستبەرداری نەبێت، تا دەبێتە کتێبێک. لەبەرئەوەی ناواخنی ئەم بیرەوەرییانە، کەرەستەی خاون بۆ لێکۆڵینەوەی سیاسیی و کۆمەڵناسی، تەنانەت دەروونناسیش. چونکە ئەمە پەنجەرەیەکە بە ڕووی ناسینی دید و تێڕوانینی فەقێکان و ئیسلامی سیاسیی بەشێوەیەکی گشتگیر لە بەرامبەر دنیای دەوروبەر و کەتواری فەرهەنگی و کۆمەڵایەتی جڤاتی کوردیی. من، یان هەر کەسێکی تر، هەقیقەتی ئیسلامی سیاسیی لە رێگەی ئەم بیرەوەرییانەوە دەناسین، نەک لە زمانی میدیاکانیانەوە، کە هەمیشە شتێک لە تاریکیی دڵیاندا دەشارنەوە. گرنگی ئەم زنجیرە یادەوەرییانە، ئەوەیە چووەتە پشتی کەوالیس و پەردەی لەسەر زۆر لایەنی پەنهان و گەلێک وردەکاریی نەزانراو هەڵماڵیوە، کە تا هەنووکە کەم باسکراون یان بیستراون.
بیرەوەرییەکانی فەقێیەکی گومڕا، زۆر تێمای بەنرحی تێدایە، کە خوێنەر ڕادەکێشن. ئەوە ڕاستە ئوتوبیوگرافی شتێکی تەواو پریڤاتە و ڕووداوێکە لە رابردوودا ڕوویداوە، ئیدی بابەتەکە لەو جێگەیەدا لە پرسێکی تاکەکەسی دەردەچێت، کە دەیەوێت پێمان بڵێت، ئێمە چۆن و بە چ نیگایەک سەیری ژیان و کۆمەڵگەمان کردووە؟ تەرزێک لە بیرکردنەوەی گروپێکی سیاسیی و کۆمەڵایەتیمان پێدەناسێنێت، وەک گوتم، لەدەرەوەی ڕوانینە گشتگیرەکە، کەمترین زانیاریی لەو جۆرەمان دەستکەوتووە. کاتی خۆیشی پێشنیارم کرد ئەگەر هیچ کتێبێکی چاپ نەکردووە، پێویستە نووسەر ئەم زنجیرەیە بکاتە کتێب، ئەوەش پاش ئەوەی من لە خوێندنەوەیاندا بەر جیهانێکی تر کەوتم، هەر لە دوورەوە بینیبووم و بۆ زۆرینەی خەڵکیش هەروا. ئەو بەشی ژێرەوەی ئەو شاخە سەهۆڵینەی ناو ئۆقیانووسی نیشانداین، کە بەتەنیا لوتکەکەی دیاربوو. خۆ ئەگەر من دەزگایەکی چاپم هەبووایە، لە ڕیزبەندییەکەدا شانسی یەکەمم بەم زنجیرە بیرەوەرییانە دەدا، بۆئەوەی وەک کتێب بچێتە ژێر چاپەوە. هەڵبەتە من پێشنیارێکی تریشم کردبوو، کە ئەگەر توانای ئەدەبیی کاک شەماڵ ئەوەندەیە “شیعرەکانیم خوێندووەتەوە” بتوانێت ئەم بیرەوەرییانە لە فۆرمی ڕۆماندا بەرهەم بهێنێتەوە، ڕەنگبێ کارێکی نایاب بێت، چونکە ئەوەندە ماتریاڵی چیرۆکئاسای تێدایە، ئاگر لە خەیاڵی چیڕۆکخوێن بەردەدەن. وەک خۆم دڵخۆشم. ئەم کتێبە ئەگەرچی بە ژمارەیەکی کەمەوە چاپ دەبێت، بەڵام ئەو شتە هاتە بەرهەم، کە کۆمەڵگەی ئێمە پێویستی پێبوو. لەوانەیە هێشتا هەبن بایەخی ئەم کارە تێنەگەن، بەڵام ئەستێرەکانیش دەمودەست درەوشانەوەیان نابینرێت.

بریا
گۆڕینەوەی سەرۆک هەبووایە
بە ساقی باقی …
کۆمەڵێ سەرۆکمان
بە کۆمەڵێ سەرۆک ئەگۆڕییەوە ..
سەر بە سەر ..
یان بە شتێ باقی ..

تۆ بڵێی هیچ سەرۆکێ ،
ڕازی بێ
عەرشەکەیمان بۆ چۆڵ کا و
ببێ بە
پاشای عێراقی ؟

بەڵکو بە نەوتەکە هەڵخەڵەتێ ..
دووانی هەیە ،
دووانی تر قەرزکا
بۆ لاقی ..

بە ڕاستی بێزار بووین
لە سەد ڕوویی و
هەزار فاقیی ..

ـــنەوزاد بەندی ــــــــــــــ

نەفرەت لەو پۆلیسە، گەر لە سەرمی نەدابایە‌، ئەمڕۆ دەمتوانی هەموو شتێکی وڵاتەم بەبیربهاتایەتەوە، کە بیست وپێنج ساڵە دڵی ڕەشی پۆشیوە‌ وبە‌ ئیرادە‌یە‌كی بە‌رزە‌وە‌ خۆی نیشان دەدات، چونکە پێی وایە ئاسۆیەکی نوێ لەچاویەوە دوور نییە، بەڵام هێندەم بیردێتەوە بە ئامۆژگاریی ناو کتێبەکەم کرد، چارشێوەکەم بە‌ سە‌رمدا دا و درزی مەمکم شاردە‌وە، لەگەڵ دایکمدا بۆ بازاركردن لە ناو تارانی پایتەخت رامکرد، کە بە تاسەی پیاسەیەک بووم تیادا لەگەڵ براکەمدا. تاوە‌كو ئەو پۆلیسە کورتەبنەیە لە‌ ناکاو دای بە‌سە‌رمدا.
ئاە‌ براکەمم بیرکەوتەوە، ئەو پۆلیسە لەعنەتیە لە‌ ئە‌ویشی داو لێمی دورخستە‌وە‌، کاتێک دەستمی گرتبوو تاوە‌كو نەمخە‌نە‌ ناو ئۆتۆمبێلی پۆلیسی ئەخلاق و لە‌ گە‌ڵ كارتێكی بە‌لاش بە‌ ڕە‌نگی خۆێن بمنێرن بۆ ئە‌و دونیا.
ئەگەر ئەو پۆلیسە نەفامە‌ ‌ زۆر بە دڕندانە پەلكێشی ناو ئۆتۆمبێلی پۆلیسی ئە‌خلاقی نەکردابام، ئێستا لە‌ ماڵە‌كە‌ی خۆمدا بە كراسە‌ مۆرە‌کەمەوە ‌ دانیشتبووم و قژە ڕەشە درێژەکەم دادە‌ھێنا و دەمکرد بە‌ كە‌زی و لێواری كراسە‌ مارۆنێكە‌مم بە‌ بۆنی گوڵە بە‌یبون و سە‌وسە‌ن وجریوەی چۆلەکە وهاژەیی ڕووبار دەچنی و گوێم لە‌ گۆرانییە‌كانی “خالقی” كە‌ عاشقی دە‌نگیم و” حە‌سە‌ن زیرە‌ك” كە‌ ڕۆژڕێك پێش كوشتنم سە‌ردانی گۆڕە‌كە‌یم كرد دەگرت. ھە‌نوكە‌ لە سپێتیی بەیانیان و قرچە قرچی ئاگری ناو ئاگردانە‌كە‌ی بەر پێم سەرپۆشێکم دە‌دوری، بەڵام نە‌فرە‌ت لە‌و پۆلیسە.
ئه‌گه‌ر ئه‌و پۆلیسه‌ گەمژە‌یه‌‌ به‌و دڕندەییە ڕاینه‌کێشامایه‌، وا بە توندی لێی نەدامایە، منی مرۆڤ وئەوی گیاندارێکی درندەی کوێر بە کەڵبەی گورگەوە پەلاماری نەدابام، ئێستا له‌ ژوره‌که‌مدا دانیشتبووم و سەرم خستبووە سەر کتێبێکی مێژوو، شکۆمه‌نده‌کانی ڕابردووی گەلەکەمم ده‌خوێندەوە‌، دەنگە خنکاوەکانی ئەمڕۆمان، ناڵەکانمان کە سنگمانی گوشیوە و چیرۆکی ئەو چڵە قژەی کە کۆتای بە ژیانم هێنا.
پۆلیسی گەمژە، ئەگەر نەتکوشتمایە، ئێستاکە لە قوماشی خۆشەویستی بۆشاکم بۆ شەش منداڵەکەم کە دمهێنانە ژیانەوە، لە کەتانی بەختەوەری شەڕواڵ بۆ کوڕەکانم و لە پەموی خۆشبەختی کراس بۆ کچەکانم دەدوری، فێرم دەکردن چۆن ژیانیان خۆش بوێت و ڕێز لە مرۆڤایەتیی خۆیان بگرن کە کوشتنی ئاسانترە لە وەستانییان لەبەردەم ئاوێنەیەکدا و ناشرینی ناخیان پێشان بدات.
بەنەفرەت بیت، ئەگەر نەتکوشتمایە، ئێستاکە لە یەکێک لە سوچەکانی ماڵەوەمان دور لە چاوی دایک و باوک و براکەم خۆم حەشاردەدا و لە وشە ئاوریشمیەکان پەیامێکم بە هەموو ڕەنگەکانی پەلکە زێرینە دەنووسی، بە گاڵتە بە خۆشەویستەکەم دەوت خۆشم ناوێت، بە پەلە دەمسڕییەوە و بۆم دەنووسی کە چەندە خۆشم دەوێت و چەندە ئاواتە خوازم لە نێو کۆڵانەکانی شارەکەمان سەقز پێکەوە ون ببین.
ئەگەر ئەو گەمژەیە نەیدەکوشتم، هەنووکە خەونەکانم بە دارتێلی گەڕەکەکەماندا هەڵدەواسی وئاواتەکانم لە ناو گوڵدانی بەختەوەریدا دەچاند و هەموو ڕۆژێک بە روونی وشێنایی ئاوی قەزوین ئاوم دەدان .
ئەگەر چارەنووس لەو ڕۆژە شومە ڕەشەدا ئەو پۆلیسەی نەدەهێنایە سەر رێگەم، ئێستاکە پزیشکێک دەبووم و تێماری نەخۆشەکانم دەکرد، یان پارێزەرێک دەبووم و بەرگریم لە ستەملێکراوەکان دەکرد، یاخود هونەرمەندێکی شێوەکار دەبووم وبە ڕەنگە بێزراوەکان تابلۆی نەفامیتانم دەکێشا، یان گۆرانیبێژێک دەبووم و تراژیدیاکانی ژیانمان دەکردە گۆرانی، یان تەنانەت سەمام دەکرد وەک ئەوەی پێتان بڵێم چەندە مرۆڤم و شایەستەی ژیان و مردنێکم کە شایستەی میهرەبانییەکەم بێت.
ئاە ئەی نەفرەت لێکراو، ئەی پێغەمبەرەکەتان وسێتی بۆ نەکردوون کە لەگەڵ شووشە عەترکان میهرەبان بن، کە ئێمەی ژنین، کە دەڵێت: ” رفقاً بالقواریر”؟
ئەگەر بە پرچم پەلکێشت نەکردابام، ئێستا نەدەبوومە هەزاران پارچە شوشەوە، کە ئەستەمە بۆتان کۆیانبکەنەوە، دەنگم بڵاو نەدەبووەوە ونەدەگەیشتە هەموو مەملەکەتەکەتان کە بە ئێسک و پروسکی شەهیدان هەڵتانچنیوە.
دەبینیت پۆلیسی گەمژە، كە‌ چۆن دەنگم چووە ناو قوڕگی ملیۆنان کەس، توڕەییم چووە‌ ناو دڵیان و ئازارەکانم بوونە شۆڕشێک کە پە‌ردە‌ی لە سە‌ر بۆگەنییە‌كانتان ھە‌ڵماڵی و بۆنی ڕزیوتانی بە هەموو نیشتماندا بڵاوکردەوە و زە‌نگی لە‌ناوچوونتانی بەم نزیکانە پێیە؟

• لە‌ زاری ژێنا ئە‌مینی، یان “مەهسا ئەمین”ی کوردوە‌.

  وەرگێرانی لە عەرەبییەوە: ڕۆزا حەمە ساڵح

بە هۆی دنیای تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە و هەبوونی دەیەها مینبەری گوتن و نووسین، جۆرە فەزایەکی کراوە لە بەردەم هەموواندا هاتۆتە ئاراوە، کە بنووسن و سەرنج و ئایدیاکانیان تێدا بخەنە ڕوو. ئەم فەزا کراوەیە، جۆرە گوتارێکی بەرهەم هێناوە، کە بنەماکانی لە چی گوتن دایە، نەک چۆن گوتن، بەو مانایەی هەموومان دەنووسین و شتێک دەڵێین، بە بێ ئەوەی پێویست و گرنگ بێت، لە ڕووی مەعریفی و ڕۆشنبیرییەوە، یاخود ئیزافەیەک بخاتە سەر گوتاری ڕۆشنبیری کوردییەوە. ئەم بێ بایەخکردنەی نووسین، وەک کایەیەکی گرنگی مەعریفی، هیچ جۆرە شکۆیەک و بەهایەکی بۆ دنیای نووسین نەهێشتۆتەوە، لەو سۆنگەیەشەوە ڕۆژانە ئێمە، بەر سەدەها بە ناو نووسین و وتار دەکەوین، کە بێ قوڵایی و بێ ناوەڕۆک و هەڵگری هیچ ڕەهەندێکی ڕۆشنبیری نین. بە جۆرێک مرۆڤ زۆرجار قێز لە دنیای نووسین دەکاتەوە. لە کاتێکدا نووسین، یەکێکە لە کردە هەرە قوڕس و ئالۆز و هزریەکان. بۆیە هیچ کاتێک نابێ ئەو فەزا کراوەیە، لە پەراوێزی بە ناو هەبوونی ئازادی دەربڕینەوە دڵخۆشمان بکات بەوەی کە هەموو شتێک دەنووسرێت، بەڵکو لەوە گرنگتر هەڵوەستەکردنە لە ئاست ئەوەی دەنووسرێت، چونکە هەموو نووسینێک کە بڵاو دەبێتەوە، دەرەنجام خوێنەر لە خوێنەوە و هەڵسەنگاندنیدا دەبێتە پێوەر و ئەوە دواجار بەهایەک بەو نووسینە دەدات، بەوەی کە چەند پێویستە و ماهیەتی لە چۆن گوتن دایە یان چی گوتن. ئەگەر گوزەرێکی خێرا، بە ناو ئەو دنیا ئاڵۆز و شێواوەی نووسینی کوردی بکەین، ڕۆژانە بەر دەیەها نووسینی کرچ و کاڵ و بێ ناوەڕۆک و لەشکرێک قەڵەم بەدەست دەکەوین، کە هەر تەنها مەبەستیانە شتێک بنووسن، نەک ئەوەی چی دەنووسن. بۆ نموونە: هەیانە، چەند دەردەڵێک بە ناو شیعر بڵاو دەکاتەوە، کەچی لە شکرێک قەڵەم بەدەست، دەکەونە شانامە و ستایشی شیعرەکانی دەکەن، لە کاتێکدا نە زمان، نە وێنەی شیعری، نە شیعریەت و جوانی لە شیعرەکانی ئەو بە ناو شاعیرە نییە، جگە لە قسە ڕێزکردنێک. بڕوام وایە، ئەو خۆشی ڕەنگە پێ شاعیر نەبێت، وەلێ کاتێ دەبینێت، پەسن و ستایش دەکرێت و بەوە ناوی دەبەن، کە شیعرەکانی داهێنەرانەن و جێگای هەموو شتێکیان تێدا دەبێتەوە، ئیدی خۆی لێ دەگۆڕێت و بەردەوام دەبێت لە سەر ئەو دەردە دڵانە، هەیانە ڕابردووی خۆی کە سەردەمانێک بۆ نموونە فەقێ بووە، دەکاتە کەرستەی گاڵتەجاریانەی نووسین، بە بێ ئەوەی بۆ ئەوانیتر هیچ مانایەکی هەبێ، ئەمانە و دەیان و سەدان نموونەی تر، کە ئێمە ڕۆژانە بەریان دەکەوین. ئەم دۆخە لە غیابی ڕەخنەی جدی و شرۆڤەییەوە بەردەوام بوونی هەیە، بە تایبەتیش کە نووسەر و خوێنەری بیرکەرەوەو بە سەلیقە زۆر کەم بۆتەوە، کە حەوسەڵەی ئەوەی هەبێت ئیستێک لە ئاست ئەو هەموو بە ناو نووسینانە بکات. بێگومان هەر وشەیەک کە دەینووسین بەرپرسیاریەتیەکی گەورەی فەرهەنگی و ڕۆشنبیرییە، نووسین دەبێ پەیام و مەبەستێکی هەبێت و شوێنێک لە هزر و دیدی خوێنەران بگرێت، نەک تەنها ڕەشکردنەوەی لاپەڕەکان بێت. نووسەر کاتێ باس و بابەتێک لە نووسینەکەی دەخاتە ڕوو، دەیوروژێنێت، دەبێ لە چاوەڕوانی ئەوەش دابێت، خوێنەرانێک هەبن، لە پەراوێزی خوێنەوەی ئەو نووسینەی ئەو پرسیاریان لادروست بێت و گومان بکەن لەوەی نووسەر دەیەوێت چی بڵێت؟ لەو سۆنگەیەوە، وەک خوێنەرێک دەمانەوێت هەڵوەستە لە ئاست وتارێکی ( زانا ڕەزاق) بە ناوی ( نووسین و وردەکاری) بکەین، بە مەبەستی گفتوگۆ و پرسیار لە چیەتی نووسین. ئەم بەڕێزە، ماوەیەکە لە ڕێی هەندێک کورتە وتاری دووسێ دێڕی، هەر جارە و دەیەوێت وەک مەلای دوانزە عیلم لە بارەی شتێکەوە بنووسێت و وەعز بە هەموومان بدات و گوایە، مەعریفە و زانینمان فێردەکات. کێشەکە لەوە دانییە چی دەنووسێت، بەڵکو گرفتی گەورە لەوە دایە، ئەو بابەتانەی هەڵیان دەبژێرێت، نەک بە نووسینێکی سادە و بێ ناوەڕۆکی چەند ڕستەیی ئەو مافی تەواویان بۆ قسە لەسەر کردن پێ نادرێت، بەڵکو هەیانە پێویستیان بەوەیە، دەیان کتێبیان لە بارەوە بنووسرێت. ئیدی نازانم، ئەم چۆن بوێری ئەوەی هەیە، بەو کورتە بە ناو نووسینانە، قسە لە سەر ئەرز و ئاسمان بکات؟ ئەم بەڕێزە، لە نووسینێکی کورتی دیکەیدا، بە ناوی (نووسین و وردەکاری) کە لە ماڵپەڕی پڕ خوێنەری دەنگەکان بڵاو بۆتەوە، چەندین بۆچوونی سادە و هاودژ دەردەبڕێت وگوایا ڕێنوینی هەمووان دەکات چۆن بنووسن. سەیر و شۆخی لەوە دایە، باس لەوە دەکات، کە ئەوەی ئەم دەیڵێت، تاکو ئێستا کەس نەینوسیوە و بگرە فەیلەسوفە کۆنەکانیش باسیان نەکردووە، لێرەوە کارەساتەکانی دنیای بێ ڕەخنەیی دەردەکەوێت، کاتێ نووسەرێکی گەنج لە کورتە وتارێکدا باس لەوە دەکات کە قسەی جیاوازتر لە فەیلەسوفانی دنیا دەکات و ئەوان مەعریفەی هەموو شتێکیان نەبووە. نووسەر لە دەسپێکی ئەو کورتە وتارەیدا دەنووسێت:(سەرەتا نووسەر دەبێ بە شێوەیەک بیرۆکەکانی بنووسێت پر بێت لە ووردەکاری یانی بە پرۆسەیەکی زانستی ورد بڕوات نەک بە نووسینێک یان نووسینانێک کە خەیاڵێکی کامل بنووسێت یانی خەیاڵە کامڵەکان وورد وورد بێ هەروەها ئەو ووردە ووردەش ڕوون بێت) هەڵبەتە سەرەتای نووسینە کورتەکەی ئەوم وەکو خۆی نووسیوەتەوە، کە ڕەچاوی هێچ ڕێسایەکی خاڵبەندی نەکردووە، کە بۆ هەر نووسەرێک کە بیەوێت بنووسێت، ئەلف و بێی سەرەتای نووسینە ئەمە لەلایەک، لەلایەکی دیکەوە، گەر بە وردی لە سەر ئەو پەڕەگرافە بووەستین، جگە لە قسە ڕێزکردنێک هیچ مانای تر ناگەیەنێت، چونکە بنووسی ئەو دێڕانە، باس لە شتێک دەکات، گومان دەکەم خۆشی درکی پێ بکات. سەرەتا با ئەو پرسیارە بکەین، بیرۆکەی پڕ وردەکاری چییە؟ مەگەر لە دنیای نووسیندا، شتێک هەیە بە ناوی بیرۆکەی پڕ وردەکاری و هەمە لایەنە؟ بێگومان بیرۆکە نانووسرێت وەک ئەوەی ئەو تێی گەیشتووە، بەڵکو گەڵاڵە دەکرێت. بیرۆکەی هەر کارێک، سەرەتا لە داڕشتنی ئایدیایێکی سنووردار و بێ وردەکاری دەست پێ دەکات، پاشان لە میانەی کارکردن لەسەر بیرۆکەکە، ئەو وردەکاریە دەست پێ دەکات. ئەمەی ئەو نووسیویەتی، ڕەنگە ناشارەزایی بێت، لە دنیای نووسین، چونە بیرۆکەی کارێکی زانستی، لە کارێکی ئەدەبی و هونەری جیا ناکاتەوە، دەشێ لە کارێکی ئەندازەیی، زانستی، پزیشکی، بیرۆکەی پڕ وردەکاری هەبێت، بەو مانایەی ڕەچاوی هەموو لایەنەکان بکرێت، بەڵام لە دنیای نووسیندا، هیچ کارێکی ئەدەبی و بگرە هونەریش نییە، بیرۆکەی هەمە لایەنەی هەبێت. نووسینی پەیوەندی بە هێزێکی شاراوەی نێو ناخ و هزری مرۆڤە هەیە و زۆرجار پلانی نووسینی هیچ شتێکمان نەبووە، کەچی بە هۆی ڕووداوێک، کارەسات و دیمەنێک، لە پڕ بیرۆکەی نووسینێکمان لا گەڵاڵە بووە. نووسین، بە تایبەتیش لە دنیای ئەدەبیاتدا، کارێک نییە لە سەرەتاوە بە هەموو شتێکەوە دەست پێ بکات و کۆتایی بێت، بەڵکو سات وایە، لە بیرۆکەیەکەوە، یان ڕووداو و دیمەنێکەوە، یان خەیاڵکردنێک دروست دەبێت. هیچ شیعر و چیڕۆک و ڕۆمانێک نییە، هەر لە سەرەتاوە ناوەڕۆکەکەی بە هەموو لایەنەکانەوە داڕێژرابێت، بە دەیان و سەدان نووسەر هەن، لە میانەی ئەزموونی خۆیان لەگەڵ دنیای نووسیندا، باسیان لەوە کردووە، کە کارەکەیان سەرەتا لە بیرۆکەیەکەوە دەستی پێ کردووە، پاشان درێژ بۆتەوە، یاخود لە دەرەوەی ویستی ئەوان، ڕووداوەکان بەو شێوەیە هاتوون. لە ڕۆمان و چیڕۆکدا، گرێچن هەیە، کە لە خاڵێکەوە دەست پێ دەکات و دواتر وردەکاریەکانی کات و شوێن و ڕووداو، کارەکتەر بینا دەکرێن. نووسین پیشەی زانستی نییە، تا نووسەر بە ئارەزووی خۆی دابنیشێت و نەخشەو کڵێشەی پڕ وردەکاری نووسینەکەی دابنێت، وەک ئەوەی ئەندازیارێک نەخشەی خانووێک بە هەموو پێکهاتەکانییەوە دادەڕێژێت. گۆران ئەگەر سەردانی هەورامانی نەکردبووایە، شیعرێک نەدەبوو بە ناوی گەشتێک بۆ هەورامان، بەو مانایەی ئەو ئەستەم بوو بتوانێت بیرۆکەی پڕ وردەکاری ئەو شیعرە دابڕێژێت. ڕەنگە کەس ئەوەندەی شاعیران، سەروکاریان لەگەڵ دنیای شاراوەی نووسین نەبێت. شاعیران، زۆرجار بە بێ ئەوەی توانا و دەسەڵاتییان بە سەر نووسین هەبێت، ئەوا هێزێکی شاراوە و بزر ئاراستەیان دەکات. هەیانە، بە ساڵ شیعرێک نانووسێت، هەیانە شیعرێک دەنووسێت و تەواوی ناکات و دوای چڵ ساڵ تەواوی دەکات، هەیانە، بیرۆکەی شیعرێکی کورتی هەبووە، کەچی بۆتە قەسیدەیەکی درێژ. هەموو ئەو ئەزموونانە، ئەزموونێک نین لە پێشدا ئامادەسازیی وردیان بۆ کرابێت وەک ئەوەی زانا ڕەزاق تێی گەیشتووە، بەڵکو مامەڵەکردنە لەگەڵ دنیای شاراوەی نووسین. ئەگەر بڕیار بێت، بیرۆکەی ورد و پڕ پلان بۆ دنیای نووسین هەبێت، ئەوا نووسەران و ئەدیبان بە تایبەتی، چیان مەبەست بێت، لە پەراوێزی داڕشتنی بیرۆکەکانیانەوە ئەوە دەنووسن، لە کاتێکدا بە پێچەوانەوەیە. من ساتی وا هەبووە، کاتژمێر دووی شەو، بێدار بوومەتەوە، چونکە لە پڕ بیرۆکەی وتارێکم بە خەیاڵ داهاتووە، یەکێکیش لە سرووشتەکانی ژیانم ئەوەیە، کە مەحاڵە بنووم، قەڵەم و تێنووسم لە ژێر سەرین نەبێت. هیچ بیرۆکەی ئەوەشم نەبووە، بنووسم، چ جای ئەوەی ڕەچاوی وردەکاری بکەم، وەک ئەوەی ئەم بەڕێزە دەیڵێت.ئەم کڵێشازییە بۆ نووسینی وشک و بریشکی ئەکادیمی ڕەنگە، دروست بێت،بەڵام نووسین مامەڵە کردنە لەگەڵ دۆخێکی زۆر تایبەت، کە زۆرجار لە دەرەوەی ویست و دەسەڵاتی نووسەرە. هەر لە درێژەی ئەو نووسینە کورتەیدا، نموونەی سەیرو سەمەرە دەهێنێتەوە و دەنووسێت :( کاتێ ئێمە خەڵکی فێری بەڵێ و نەخێر دەکەین، دەبێ فێری ئەوەشیان بکەین بۆ چ شتێک بەڵێ بڵێن و بۆ چ شتێکیش نەخێر بڵێن و ئەمەش بە ووردەکارییەوە یەک شتیش ئەوەیە واقیع گۆڕینیش پرۆسەیەکە، ووردە ووردەیە) هەروەها دەنووسێت:( ئەوەی من دەیڵێم کەس نەیگوتووە نە لە پێشوو، نە لە ئێستاشدا تەنانەت فەیلە سوفەکانیش ئەمەیان نەگووتووە) بێگومان ڕاست دەکات، چونکە تا ئێستا کەس بوێری ئەوەی نەبووە، قسەی لەو شێوەیە بکات. ئاخۆ کەس تا ئێستا، قسەی سەیرو سەمەرەی لەو جۆرەی کردووە؟ ئەمە لەلایەک، لەلایەکی دیکەوە، مەگەر ئەرکی ئێمە ئەوەیە خەڵک فێری بەڵێ و نەخێر بکەین، یان خۆیان هوشیاری هزری ئەوەیان هەبێت، فێری بەڵێ و نەخێر بن؟ ئایا مرۆڤ توتییە، تا ئەوەی کەسێک چی وت هەمووان دووبارەی بکەنەوە؟ بەڵێ و نەخێر لە هیچ شتێکی ژیاندا، ڕەها نییە بەڵکو ڕێژەییە، ئەوە مرۆڤە دەبێ خۆی فێری ئەوە بێت، چۆن بڕیار دەدات و لە چ کاتێک بەڵێ و لە چ کاتێکی دیکە نەخێر دەڵێت. مەرج نییە ئەوەی لای تۆ بەڵێ بێت، لای بەرانبەرەکەشت هەمان شت بێت. دەبێ مرۆڤەکان خۆیان هوشیاری ئەوەیان هەبێت و درک بکەن، کە گوتیان نەخێر بۆچی دەبێ بڵًێن نەخێر و کە وتیشیان بەڵێ، بۆچی دەیانەوێت بڵێن بەڵێ. ئەوانەی دەیانەوێت خەڵک فێری بەڵێ و نەخێر بکەن نەک خۆیان فێری بن، ئەوانەن کە دەیانەوێت میللەتێکی مێگەل و دەسەڵاتێکی دیکتاتۆر و ستەمکار هەبێت. ئەم جۆرە لە کردەی بەڵێ و نەخێر بێگومان، ئەو دۆخە دێنێتە ئاراوە. کاتی خۆی سەددام وتەیەکی هەبوو دەیگوت:(گەر سەددام گوتی واتا گەلی عێراق گووتی ) بۆیەشە بینیمان لە هەمووهەڵبژاردنەکاندا، لە سەدا سەدی دەنگەکانی دەهێنا. نابێ مرۆڤ لە سەر ئەو بنەمایە فێر بکەین، کە من چیم ویست، ئەویش ئەوەی بووێت. بەڵکو دەبێ خۆی ئازاد بێت لە بیرکردنەوە و هەڵبژاردن. ئەم جۆرە کولتوورە کە لە ڕۆژهەڵات باوە، هەمیشە مایەی نەهامەتی بووە بۆ ئێمە، چونکە بەردەوام نەمانتوانیوە گوتارێکی جیاواز بەرهەمبێنین. مرۆڤ دەبێ خۆی فێری هەموو شتێک بێت لە ژیان، بە تایبەتیش کاتێ قۆناغی منداڵی دەبڕێت. هەڵبەتە ئەمە بەو مانایە نییە مرۆڤ پێویستی بە ئامۆژگاری نەبێت، بەڵکو بەو مانایەی دەبێ خۆی سەربەست و ئازاد بێت لە هەڵبژاردن و ڕەت کردنەوە. هەر لە نووسینێکی دیکەی کورتیدا، زانا رەزاق باسی داهێنان دەکات و دەنووسێت:_( داهێنان جاری یەکەم زەحمەتە دووەم جارو سێیەم جار ئاسان دەبێت) ئەم برادەرە، وا لە داهێنان گەیشتووە، کە کارێکی زۆر ئاسایی و ڕۆژانەیی بێت و هەموو کەسێکیش دەتوانێت داهێنەر بێت، بێ ئاگا لەوەی داهێنانەکان یەکجار لە ژیان دێنە ئاراوە و ئەوانی دواتر هیچ بەهایەکیان نییە. مەگەر لە دوای گۆران دەیان شاعیری دیکە، شیعری ئازادیان نەنووسی؟ بۆچی تەنها گۆران بە نوێکەرەوەی شیعری کوردی و داهێنەری شیعری ئازاد دەناسرێت؟ چونکە لە بنەڕەتدا داهێنانەکە هی ئەو بوو، بۆیە ئەوە نییە داهێنان هەموو کات و سەردەمێک، هەموو ڕۆژگار و قۆناغێک، لە هەموو ڕووێکە بێتە ئاراوە، یان کەینێ ویست و مەبەستمان بوو، داهێنان بکەین. ئەم شێوە تێڕوانینە بۆ داهێنان تەنها لە خەیاڵی ئەودا هەیە. دواجار دەڵێم هیوادارم وردترو بە دیقەتتر بێت، لەو وتارانەی لەمەو دوا دەیاننووسێت، بۆ ئەوەی بزانێت خوێنەرانێک هەن، دەخوێننەوە و هەڵوەستە دەکەن و پرسیاریان لادروست دەبێت، هەروەها ڕەچاوی خاڵبەندیش بکات و بەهەڵە بە کاری نەهێنێت، چونکە ڕستە هەیە، پرسیاری تێدا نییە کەچی نیشانەی پرسیاری بۆ دا ئەنێت، هەیانە سەرسوڕمان نییە، کەچی نیشانەی سەر سوڕمانی بۆ دا ئەنێت .

سەرنج: نووسین و وردەکاری، کورتە وتارێکی (زانا ڕەزاق) ە لە 16/9 لە ماڵپەڕی دەنگەکان بڵاوبۆتەوە.

• كه‌وانه‌ی مانگ
ئا . ئه‌سڵان(1)

بێ هه‌ست و خوست پێكگه‌یشتین
ده‌رگای سێبووریمان لێ به‌سترا
كزه‌ڕۆشنایی سه‌فه‌ر
كه‌وانه‌ی مانگی گۆشه‌ی خه‌ڵوه‌ت
له‌ ئاسمانا
تینوو بوو
یادگارییه‌كانی ده‌نووسی ..

دوو چاوی گه‌وره‌
ڕووبه‌ڕووی چاوه‌كانم
بۆچی كز بوون و
ناكاو پێكه‌نین و گڕژینه‌وه‌ ؟
دوو پیاڵه‌ی سپی
له‌سه‌رخۆ شكان
ئه‌ستێره‌ی سه‌حه‌ر
جوانه‌ئه‌سپی ، سپی خۆی تاودا ..
كه‌ گوڵی لێوی پشكووت
ئه‌ستێره‌یێ له‌ ئاسمان
به‌ سه‌رسامییه‌وه‌ داڕژا .

• ده‌نگی خوێن
ئا . ئه‌سڵان
نه‌ ئه‌ستێره‌ی به‌ربه‌یان بوو
نه‌ مانگ
چاوی تۆ بوون
به‌ چاوه‌كانم پێكه‌نین ..

نه‌ شایی بوو نه‌ ئاهه‌نگ
ده‌نگ و ئاوازی خوێنی من بوو
له‌ژێر پێی تۆدا
ئاوزنگی ده‌دا ..
نه‌ باڵدارێ بوو
نه‌ خه‌ون
سێبه‌ری تۆ بوو ڕۆیی
تا جارێكی دی دڵه‌كه‌م
هه‌لا هه‌لا كات .

• مۆتـه‌كـه‌
زۆرایر میرزاییان(2)
ئاسمان مووه‌كانم ڕاده‌كێشێ
زه‌مینیش خۆی به‌ له‌شم هه‌ڵواسیوه‌
منیش په‌نا ده‌به‌مه‌ به‌ر دڵی شه‌و
له‌ هانام بێ ..
هاواری من ،
كه‌ وه‌ك گڕیی ئاگر كڵپه‌ ده‌كا
یه‌كه‌م قرچه‌ی سووتان
له‌ هه‌نییه‌ی سڕم ده‌چه‌قێ ..
زمانی مه‌شخه‌ڵداری شه‌و
ڕێڕه‌وه‌ ڕۆشنه‌كان ده‌لێسێته‌وه‌ ..
به‌ڵام من خلۆر ده‌بمه‌وه‌
له‌ ناو پێچی گه‌رده‌لوولدا خلۆر ده‌بمه‌وه‌
ده‌سته‌ قوڕاوییه‌كانیشم
به‌ ده‌م و چاومه‌وه‌ گرتووه‌ .

• پـاسـه‌وان
ئارشاویر مه‌گه‌ردیچ(3)
دێرزه‌مانێكه‌ هه‌تاو
به‌ چه‌كووشی په‌لكه‌زێڕینه‌ی ڕه‌نگینی
ئه‌شكه‌وتێكی بۆ دروست كردووم
هه‌موو ماڵ و ده‌وڵه‌تی من
به‌ دیواری ئه‌شكه‌وته‌وه‌
چوار وێنه‌یه‌ ،
چوار وێنه‌ی پارچه‌ پارچه‌ :
خاك ، برسی و گۆشه‌گیره‌
ئاو ، به‌ لێوی وشك هه‌ڵاتوو
ئاگر ، به‌ چاوی بێ ڕوناهی
با ی بریندار ،
له‌سه‌ر پێخه‌فدا كه‌وتووه‌ ..
له‌ ده‌روازه‌ی ئه‌شكه‌وته‌كه‌م
گوڵبه‌ڕۆژێ پاسه‌وانه‌
به‌رابه‌ر
هێرشی خۆر وه‌ستاوه‌ .

• سه‌ت ساڵی تر
گالۆست خانس(4)
سه‌ت ساڵی تر
یه‌كێ دێت و ده‌ڵێت :

• لێره‌
  له‌سه‌ر ڕووی ئه‌م كاغه‌زه‌
  له‌ هه‌ناسه‌ی ئه‌م خاكه‌دا
  له‌ خانوویه‌كی ئه‌م كۆڵانه‌ خواره‌دا
  مرۆڤێ ده‌ژیا
  به‌ دڵێكی گه‌وره‌
  به‌ هه‌ستی پاك و پیس
  به‌ عه‌شقی یه‌كڕه‌نگی و به‌ بێ وه‌فایی
  به‌ پێی ماندووی نه‌سایه‌وه‌
  به‌ ده‌ستی بۆ ئاسمان به‌رز
  به‌ چاوی بۆ تیشك شێت
  به‌ گفتوگۆ و قسه‌ی ناخۆش
  مرۆڤێ ده‌ژیا
  مرۆڤێ
  هه‌موو شتێ به‌ كه‌چ تێده‌گه‌یشت
  له‌باتی نان
  تریفه‌ی ئه‌ستێره‌ی ده‌جووی
  گردی به‌ پێیان وه‌نه‌بوو
  له‌ جیاتی جه‌سته‌
  گیانی ئافره‌تی ده‌ویست ..
  ئه‌وه‌ی خۆش ده‌ویست لێی بێزار بوو
  وه‌ك ئاده‌مزادێكی سه‌رڕاست
  ڕێی گرتبوو
  هیچ وه‌ختێ كڕنۆش بلردنی نه‌ده‌ویست ..
  ئا ئه‌و مرۆڤه‌ی
  سه‌ت ساڵ له‌مه‌وبه‌ر ژیاوه‌
  ئه‌و مرۆڤه‌ دلێرانه‌
  ئاوازی زوڵمی بیستووه‌ و
  وتوویه‌تی :
  سه‌ت ساڵی تر
  یه‌كێ دێت و ده‌ڵێ :
  لێره‌
  له‌سه‌ر ڕووی ئه‌م كاغه‌زه‌
  مرۆڤێك ده‌ژیا
  ئینسانی خۆش ده‌ویست
  هه‌موو شوێنێكی پشكنیوه‌ و
  تاڵی چه‌شتووه‌
  له‌ ته‌واوی ڕێبوارانی پرسیوه‌
  به‌ڵام لای هیچ كه‌س
  له‌ هیچ كوچه‌یێ
  ناو ونیشانی (عه‌داله‌ت)ی نه‌دۆزیوه‌ته‌وه‌ .

(1) ئا . ئه‌سڵان ، شاعیرێكی ئه‌رمه‌نییه‌ ساڵی 1907 له‌دایك بووه‌
له‌ زۆربه‌ی ڕۆژنامه‌ و گۆڤاره‌كاندا شیعری بڵاو كردووه‌ته‌وه‌
به‌ تایبه‌به‌تی له‌ گۆڤاری (واردزنونه‌د)دا
و به‌ یه‌كێك له‌ شاعیره‌ له‌پێشه‌كانی ئه‌رمه‌ن داده‌نرێ .

(2) زۆرایر میرزاییان ،1916 له‌ دایك بووه‌ ، میرزاییان جگه‌ له‌وه‌ی
شاعیر بووه‌ ، چیرۆكنووس و وه‌رگێڕیش بووه‌ . چه‌نین به‌رهه‌می ناوازه‌ی
كردووه‌ به‌ ئه‌رمه‌نی له‌وانه‌ چوارینه‌كانی بابا تایه‌ری هه‌مه‌دانی .
(3) ناوی ته‌واوی ( ئارشاویر مه‌گه‌ردیچیان)ـه‌ 1913 له‌دایك بووه‌ .
(4) گالۆست خانس ، 1910 له‌دایك بووه‌ ، یه‌كه‌مین به‌رهه‌می 1928 بڵاو كردووه‌ته‌وه‌ .

(*) كۆی شیعره‌كان له‌ ژماره‌ (11) ی ئۆردیبه‌هه‌شتی ساڵی 1349ی
هه‌تاوی گۆڤاری (سخن)ی فارسی تایبه‌ت به‌ ئه‌ده‌بیات و كولتوور
كراون به‌ كوردی .

ساڵانێکە خۆم حازر ناکەم بۆ زستان ..
نە نەوت ئەکڕم ..
نە کومبار ..
نە گوێز‌ ..
نە دەستکێش و گۆرەوی خوری ..
وەک ئەوەی هیچ ڕووی نەدابێ ،
بە تەنیشتیدا ڕەت ئەبم ..
ساڵانێکە خۆم حازر ناکەم بۆ بەهار ..
نە جلی کوردی ..
نە کڵاشی پەڕۆ ..
نە سەیران …
وەک چۆن خەڵک خۆیان حازر ناکەن بۆ سەری مانگ ..
وەک چۆن سەری مانگ هیچی پێ نییە بۆ خەڵکی ..
وەک نائومێدبوونی خەڵک له پەرلەمان ..
وەک چۆن ئازادی هیچی پێ نیە بۆ خەڵکی ..
ئاوا ساڵانێکە ، خۆم حازر ناکەم بۆ سەری ساڵ ..
نە سەفەر ..
نە ئاهەنگ ..
نە پیاسە ..
وەک چۆن خەڵک نائومێد بوون لە شۆڕش ..
وەک چۆن شۆڕش کۆمەڵێ بازرگانی پشتا و پشتی خستە کۆڵی خەڵکی ..
وەک چۆن خەڵک ، خۆیان حازر نەکرد بۆ هەڵبژاردن ..
وەک چۆن هەڵبژاردن خەڵکی لە هەموو هیوایەک داڕنی ..
وەک چۆن مناڵ خۆی بۆ مەکتەب حازر ناکا ..
وەک چۆن زانکۆ ، ووڵاتی پڕ کرد لە خاوەن بڕوانامەی بێ ئیش ..
وەک چۆن شەقام بوو بە ژێر عەرەبانە و سواڵکەرەوە ..
وەک چۆن مزگەوت تەنها کوشکێکی ڕەنگا و ڕەنگ بوو ، خاڵیی لە باوەڕدار ..
وەک چۆن باران خۆی دزییەوە لە پاییز ..
وەک چۆن بەهار گیرفانەکانی پڕ بوون لە قالۆنچە ..
ئاوا ساڵانێکە خۆم حازر ناکەم بۆ نیشتمان ..
هیچ شەقامێکی بانگم ناکا بۆ پیاسە ..
خۆم بۆ هیچ ئاهەنگێکی حازر ناکەم ..
شەوان تەماشای هەواڵی ئەلجەزیرە ئەکەم ..
سەیری درامایەکی ئینگڵیزی ئەکەم ..
تەماشای شەقامەکانی ئەستەنبوڵ ئەکەم ..
وەک چۆن ئیبراهیم ئەمین باڵدار دوای ئەوەی هەموومانی فێری خوێندەواریی کرد ، لە غەریبیی مرد ..
وەک چۆن حاجی قادری کۆیی ، دوای ئەوەی هەموومانی فێری نیشتمانپەروەریی کرد ..ڕۆحی لە تورکیا کێشرا ..
وەک چۆن نالی ، لە ئەستەنبوڵ نەگەڕایەوە ..
وەک چۆن ئەمین فەیزی لە خانەی پیرانیی غەریبیی ، گیانی بەخشی ..
ئاوا خۆم بۆ هیچ هەواڵێکی بە پەلەی کورد حازر ناکەم . ..
هیچ گۆڤارێکی ناتوانێ قژی سەرنجێکم داهێنێ..
خۆم بۆ وادەی دابەشکردنی هیچ کتێبێکی حازر ناکەم ..
هیچ نوسەرێکی هەستی شانازیم تێدا ناوروژێنێ ..
خۆم بۆ بینینی هیچ کچێکی حازر ناکەم ..
ناتوانم شیعر بۆ هیچ دیمەنێکی بنوسم ..
گۆرانییەکانی تەریقم ئەکەنەوە..
ئەوەی ئەیبینم هەر تەنەکەی خۆڵە ..
بۆگەنی زبڵ دیارترین داهێنانە لێرە ..
من بۆگەنی زبڵ بوومایە خۆم کاندید ئەکرد ،
دەنگی ملیارێک مێش مسۆگەر بوو ..
ئاوا خۆم بۆ شەوچەرەی پاییز‌ حازر ناکەم ..
لە پەنایەکا بە دیار گوگڵ ترانسلەیتەرەوە ،
خۆم به زمانێکی ئەنگلۆ سەکسۆنیەوە سەرقاڵ ئەکەم ..
هیچ شەوێ خۆم بۆ خەوتن حازر ناکەم ..ئاخر لێرە خەون به چییەوە ببینم ؟
وەک چۆن دادگاکان پڕ بوون لە تەڵاق ..
وەک چۆن دەریاکان پڕ بوون لە کوردی خنکاو ..
وەک چۆن شەقامەکانی دنیا ، پڕ بوون لە کوردی بێ ئیش ..
وەک چۆن مەدفەع و فڕۆکە و درۆنەکانی دنیا ، بەیانیان دەستنوێژ هەڵئەگرن و خۆیان بۆ کورد حازر ئەکەن ..
وەک چۆن هەرچی کافر و خەلیفەی دنیایە ، چێژ لە کوشتنی کورد ئەبینن ..
وەک چۆن کورد خۆیشی ، سەگ ببینێ کورد نەبینێ ..
ئاوا لە هیچ شتێکا خۆم بۆ کورد حازر ناکەم ..
لە بیابانێکدام ، لمێکی زۆری لێ ڕژاوە ،
ئیتر خۆم بۆ چی حازر کەم ؟
لەجیاتی لە ڕۆژەکاندا بژیم ، وەک سەهۆڵفرۆشێکی بێ ئیش ، خولەک و سەعاتەکان ڕیز ئەکەم و .. بێ ئەوەی خۆمیان بۆ حازر کەم ، ئەتوێنەوە ..
چێشتەنگاو ، خۆر ڕمێ بەرز بۆتەوە و
من لەناو پێخەفدا ئەتلێمەوە …
وەک چۆن جەنڕاڵی پاییز لە خوێنی خۆیدا ئەتلایەوە ..
وەک چۆن حەسەنی قزڵجی کەس نەیزانی چی بەسەرهات ..
وەک چۆن کۆڵبەرەکان لەسەر تاوێرە بەردەکان ، زۆرانبازی لەگەڵ نانا ئەکەن ..
وەک کارەبا …
وەک جامی ڕەشی ئوتومبیل ..
وەکو تیرۆر ..
وەک ئۆپۆزیسیۆنی درۆزن ..
وەک یەکگرتنەوەی هێزەکانی 70 و 80
وەک ئیسلامیی بە خوێنی سەری یەکتری تینوو ..
شتی تریش ..

ـــنەوزاد بەندی ـــــ

سەرەتای گەمەکە:
ئەگەر کەمێک بەووردی لە دیمەنی شانۆی هەڵبژرادنی سەرۆک کۆمار بڕوانی ئەتوانرێ بە ئاسانی لایەنی سەرکەوتووی شانۆکە ببینرێ و هەرئەوەشنا بەڵکو ئەتوانرێ لەوەش تێبگەی کە سیاسەت چ زەلکاوێکە.

ی.ن.ک و سەرۆکەکەیان زۆر بە سانایی ی.ن.ک گەمەیەکی زۆر زیرەکانەیان کردوو و توانیان بەجۆرێک پ.د.ک فریووبەن کە نەک بەس تەنها پۆستی سەرۆک کۆماریان لێبردنەوە و جارێکی تریش مۆری موڵکی یەکێتی پێوەنایەوە، بەڵکو بەجۆرێک گەمەیان کرد کە پارێزگاری داهاتووی کەرکوکیش ئەگەر جارێکیتر بۆ کوردبێ ئەوا هەر بۆ ی.ن.ک ئەبێ.

سەرەتا یەکێتی باش ئەوەی ئەزانی کە سەرۆکی پ.د.ک هەمیشە شەری کۆنە قین ئەکات و شکستی پێشووی فواد حسێنی بەرامبەر د.بەرهەم ساڵح لەبیرناچێ و بەهیچ جۆرێک بەئاسانی ڕێگە بە هەڵبژاردنەوەید. بەرهەم نایەن، هەربۆیە بۆیە بە مسۆگەرکردنی ئەو پۆستە د. بەرهەم ساڵحیان وەک کەپشی فیدا لەدژی خواستی سەرکۆی پارتی دیاریکرد.

کەواتە ئەمەیان بۆ کرد؟
ئەوان باش لەوە تێگەشتبوون و ئەیانزانی کە هەر کەسێک بەربژێر و دیاریبکەن بێ هیچ گومانێ ڕکابەرێکی پارتی بەرامبەر دیاری ئەکرێ، بۆیە ئەبوو ئەو کاندیدە د. بەرهەم ساڵح بێت، کە بەهیچ جۆرێ شانسی متمانە وەرگرتنی پارتی و سەرۆکەکەی نابێ، لەهەمان کاتیشا ترسێکی زۆر لەدڵی پارتی و سەرۆکەکیا دروست ئەکات، بەجۆرێک کە ئەبێتە شورەییەکی گەورە ئەگەر دووجار بەرامبەر هەمان کاندید شکست بهێنن، ئەوەش وا لە پ.د.ک و سەرۆکەکەیان ئەکات کە بۆ دەربازبوون لە شکست داوای کشانەوەی د. بەرهەم ساڵح بکەن، لەبەرامبەریشا هەر کاندیدێکیتر ی.ن.ک دیاریبکات ئەوان دەنگی پێئەیەن، ئەمەش نهێنی ئەو گەمەیە بوو کە یەکێتی کاری لەسەر ئەکرد.
بەو جۆرە ی.ن.ک پۆستی سەرۆک کۆمار هەر لای خۆیان ئەهێڵنەوەو بۆ جاری چوارەم، بەڵام ئەمجارەیان بە ڕەزامەندی پارتی و سەرۆکەکەیان مۆری مۆرکی یەکێتی بوونی ئەو پۆستە بەدەستی خودی پارتی و سەرۆکەکەی لە کۆشکی کۆماری عێراق بۆ یەکێتی ئەنەخشێنن، سەرنجامیش یەکێتی کاندیدە دڵخوازەکەی خۆیان و گەیاندنی پوری سەرۆکی یەکێتی وەک خانمی یەکەمی عێراق بە کۆشکی کۆماری بەدەستئەهێنن، بەمەش ئەوترێ زیرەکی ئەگەر وا بیریان لێکردبێتەوە.

خواستی ی.ن.ک یان بنەماڵە؟
بۆ یەکێتی و سەرۆکەکەی بێگومان کەسێک لەبنەماڵەی خۆیان باشترە تا هەر بەربژرێکیتر، بەتایبەتی ئەگەر ئەو کەسە هاوسەری کارگێڕی مەکتەبی سیاسی حیزبەکە و مێردی پوری سەرۆکی حیزبیش بێت، نابێ ئەوەش لەبیر بکرێ کە کچانی ئیبراهیم ئەحمەد هیچ کاتێ کەیفیان بە خێزانی د. بەرهەم ساڵح نەهاتووەو ناشیەت، پێشتریش ناڕەزای زۆریان هەبوو وە ڕێگری زۆریان کرد تا ڕێگەنەیەن ببێتە خانمی یەکەمی عێراق، بەڵام ئەو کاتە ناچاربوون چونکە د. بەرهەم ساڵح بەربژێری پەسەندکراوی زۆربەی لایەنە عێراقییەکان بوو.

ئەگەر لەسەرەتاوە ی.ن.ک د. لەتیف ڕەشیدی کاندید کردایە بۆ سەرۆک کۆمار هیچ گەرەنتیەک نەبوو بۆ سەرخستنی بۆ ئەو پۆستە، بەڵام زیرەکانە و وەک بەربژێری سەربەخۆ ڕێگەیان لێنەگرت، بەڵام هیچ کاتێکیش وەک کاندیدی ئەو حیزبە ڕەفزیان نەکردەوە، بەڵکو تەنها ئەیان ووت تاکە کاندیدی ئێمە د. بەرهەمە، ئەمەش بەو واتایەی کە ئەو حیزبە بەئاگری سوتاندنی شانسی د. بەرهەم ساڵح ڕێگەی بەردەمی د. لەتیف ڕەشیدی ڕووناک ئەکردەوە.

یەکێتی چی تریشی بردەوە؟
ی.ن.ک بەم کارەی تەنها پۆستی سەرۆک کۆماری بۆ خۆی قۆرخ نەکرد، بەڵکو کارێکی کرد کە بەربژێرە دڵخوازەکەیان لەلایەن پارتی و سەرۆکەکەیانەوە وەک کاندیدی ناچاری پارتی دیاری بکرێ بۆ ڕێگری کردن لە هەڵبژاردنەوەی د. بەرهەم ساڵح، بەوەش یەکێتی نەک هەر سەرۆک کۆماری بردەوە، بەڵکو یاریەکەی بەجۆرێک زیرەکانە کرد کە لەپۆستەکانی تری حکومەتی داهاتوو بێبەش نەبێ، لەهەمان کاتیشا پۆستی داهاتووی پارێزگاری کەرکوکیش هەر بۆ ئەو حیزبەبێت.
لە نەخشە ڕێگای بەرەو کۆشکی کۆماری ی.ن.کوردستانا بەجۆرێک پ.د.ک فریویرا کە بەربژێرە دڵخوازەکەی یەکێتی و سەرۆکەکەیان وەک بەربژێری دڵخوازی پارتی و سەرۆکەیان دەستنیشان بکرێ، بەجۆرەش لە داهاتووا ی.ن.ک داشی سوارئەبێ، ئەتوانێ شەڕی ئەوە بە پارتی بفرۆشێ کە پۆستی سەرۆک کۆمار بەدڵ و خواستی پارتی و سەرۆکەکەیان بووە، بۆیە لەبەرامبەرا ئەبێ پۆستی پارێزگاری کەرکوک بۆ یەکێتی بێت، واتە ی.ن.ک و سەرۆکەکەیان بە بەردێک نەک دوو چۆلەکە بەڵکو دووجار پ.د.ک و سەرکۆکەکەشیان کوشت.

سیمای سیاسەت:
لە کۆی جیهانابەشێوەیەکی گشتی نە سیاسەت کارێکی بێ نیشانەی پرسیارە، نە سیاسەتوانانیش خەڵکانێکی بێ گومانلێکراون، ئەم نێسانەی پرسیار و گومانەش لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکیتر ڕێژەکەی ئەگۆڕێ، تا لە ڕۆژهەڵات نزیک ببیتەوە ڕێژەکە زیائەکا، وە لە عێراق و هەرێمی کوردستان ڕێژەکە بەجۆرێک بەرزە تەنانەت خودی سیاسیەکان لە مێدیاکانەوە باس لە گومان و نیشانەی پرسیار لەسەر ئەو ئەزموونە ئەکەن کە خۆیان خوڵقێنەر و بەڕێوەبەرین.

یەکێک لە نەشارینیەکانی سیاسەت ئەوەیە کە شوێنێک نیە بۆ متمانە بوون و باوەڕکردن، بۆیە هەمیشە مرۆڤە ڕاستگۆو بێ فێڵ تەڵەکەکان تیایا شکست ئەهێنن.
براوەی سیاسەت ئەوانەن کە هەمیشە لەیەک کاتا دوو ڕوو، دوو زمان و دوو دیویان هەیە.
لەسیاسەتا گرنگ نیە چەن وە بەچی پێبکەنی، گرنگ ئەوەیە لەکۆتاییا پڕ بردڵی خۆت پێبکەنی، تاکە ڕێگاش بۆ ئەمە تەنها درۆ، فێڵ، تەڵەکەبازی، فریودان، فرۆشتنی نزیکترین هاوڕێکان بۆ کڕینی کورسی زیاتر.

سامانی وەستا بەکر
١٤-١٠-٢٠٢٢
سوید-ستۆکهۆڵم

بە جوڵەی سەری پەنجەکانی.. ئەو ئارامیەک دەبەخشێتە ڕۆحە ماندوەکان ، ئەو بەسەمای پەنجەکانی خشنودیەک دەبەخشێتە گوێگرەکانی .. تۆ لەکوێ بیت ئەو لەوێیە .. ئەو هونەرەکەی بەتەنیا لەماڵەکەی خوێدا قەتیس نەداوە ، دێتەسەر شەقام و بەهەموو میللەت دەڵێ …خەڵکینە جەم بن ..ئارام بن …گوێبگرن ژیان چەن بەچێژە چەند خۆشەئەگەر بەخۆشەویستیەوە لێی بڕوانن و گوێبیستی بن . ئەو جیاوازلەدەستگێڕەکانی ناوبازاڕ ..جەنجاڵی ناداتەژیان..بەسەری پەنجەبزۆزەکانی ئازارەکانی ناخی خۆی دەکات چەپکێ سەمفونیای خۆشەویستی تا ئاسودەگی بکاتەوە بەبەر گیانەماندوەکاندا…

حەمیدی جوان جەمیدی هەمیشە لەدڵاشیرین ..لەدایک بوی گوندەجوانەکەی ئاوەکورتێ و دانیشتوی ئێستای بازیان …دەرچوی پەیمانگەی هونەرەجوانەکانە ئەو پتر لەپەنجا خەڵاتی جوراو جۆر ی وەرگرتوە..ئەو دەیان شارو شارۆچکەی نیشتمان گەڕاوەو لەسەرشەقامەکانی ئەرمینیا و تورکیان و زۆرێک لەشارو شارۆچکەکانی نیشتمان..میوزیکی ژەنیوە ئەو میوزیکی لەستۆدیۆکانەوەگواستۆتەوەبۆ سەر شەقام ،تالەنزیکەوە تێکەڵ بەڕۆحی هەژارو ماندوەکانی شاربێت …ئەولەوجێگەیەیە کەتۆ لەوێیت …ئەو دەروێش عبداللەی سەردەمە…..بەڵام داخەکەم ئەوخەڵکەی کە بۆیاندەژەنێ هەمان خەڵکی سەردەمەکەی دەروێش عەبدوڵان …

ئەوەندەم بیست لەمۆسقاو خرۆشی ڕۆحی بێگانە…

میزاجی کوردەواریم تێکچوە دەروێش عبدوڵا ..

دەخیلت بم دەسا بەو ئای ئای و لاوک و حەیرانە…

سکاڵایەک لەگەڵ ڕۆحی کڵۆڵم کە…

Nawshirwan Azad

بەشی سی و یەک/

فەقێیەکــی چــاوچنۆک..!

کاتێک فەقێ بووم و لە حوجرە و خوێندنی ئیسلامی دەمخوێند، هەموو ساڵێک، کاتێک کە مانگی ڕەمەزان دەهات، من و هاوڕێ فەقێکانم بەسەر دێیەکان دا دابەش دەبووین.
لە یەکەم ڕۆژی مانگی ڕەمەزانەوە، تایەکەم ڕۆژی جەژن لەوێ دەماینەوە و نوێژی تەراویحمان بۆ ئەنجام دەدان و وتاری عەسرانەی ڕەمەزانمان بۆ دەدان، جا جاری وابوو هەندەک لە فەقێیاکان هەرلەناو شاری هەولێر لە یەکێک لە مزگەوتەکان ئەو مەڵایەتیەی ڕەمەزانێمان دەکرد.
ئینجا ئەو خەڵکەی دێ، یان شار، لە بەرامبەردا زەکات و سەرفیترە و خێر و خێراتیان پێدەداین.
بەینی خۆشمان بیت، هەرکاتێک مەڵایەک پێی بگووتباین وەرن بڕۆن بۆ فلان دێیە، هەندەک لە فەقێیەکان، یەکسەر بیرمان بۆ گیرفان و پاره دەڕۆیشت و خێرا و بەر لەهەر شتێک دەمان پرسی: چەورە، یان، نا؟ چەند ماڵن؟ خەڵکەکە سەخی و دەستکراوەن، یان قرچۆک و چاوچنۆکن؟

ئەوەش بەینی خۆمان بیت، منیش لە کاتی فەقێیاتیم، بە فەقێیەکی تۆزەک قرچۆک و چاوچنۆک ناسراو بووم. فەقێکان وایان پێ دەگووتم، هەرچەند ئەوەم زۆر پێ ناخۆش بوو کە وایان پێ دەگووتم. چونکو من هەرگیز خۆم وا نەدەبینی و دانم بەوە دانەدەنا.
هاوڕێ فەقێکانم زۆرجار پێیان دەگووتم: تۆ قەناعەتت نییە، قەناعەت!
ئێ کاکە فەقێیەکی برادەرم هەبوو، ساڵەکی لە مەڵایەتی ڕەمەزانێ، زیاد لە دەفتەرێک دۆلاری وەرگرت، لەناو شاری هەولێر و بە زمانە عەشایەری و بازاڕیەکەی دەڵێت:ڕێک ڕۆیشت ژنەکی بەو زیاتر لەو دەفتەرە دۆلارە ئازیزە هێنا.
منیش لە دێیەکی لای دەڤەری خۆشناوەتی و شەقڵاوەی، دێیەکی لە خۆم چاوچنۆک و قرچۆک تر، سەت دارت لێ بدابان دینارەکیان لێ بەرنەدەبوویە و مەلاکان لە پانزەی ڕەمەزان و ئەو ناوە باسی سەرفیترە و زەکات و شتیان دەکرد،
کاکە بە خوای من هەر لە یەکەم ڕۆژی ڕەمەزانێوە دەستم پێدەکرد و مێشکی ئەو خەڵکەم کاسدەکرد هێندەی باسی فەزلی دەستکراوەیی و خێرکردن و زەکات دان بکەم.
ئینجا نەک هەر ئەو هەموو ئایەت و فەرموودانەی کە لە ئیسلامدا هەن و هانی دەستکراوەیی و خێرکردن و زەکات و شت دەدەن ڕیزم دەکردن،
دەهاتم هەرچی ڕیوایەتی زەعیف و هەڵبەستراو درۆش هەبوو دەمهێناوە و لەسەر مینبەر و لە وتاری جومعە و عەسرانی ڕەمەزانێ دەمگووتنەوە و دەمگووت:ئەو خەڵکە بەستەزمان و عەرەبی نەزان و شەرع نەزانە توزانن ڕیوایەت و حەدیسی سەحیح و مەزوع و حەسەن و مەقتوع و مەرفوع و فلان لیغەیریهی و فیسار لیزاتیهی چییە و کامە قەڵە و کامەی لاواز و کامەیشی درۆیە.
جوان جوان هەموویم دەهێنان و هێندەی تر شەکر و ترش و خوێم پێدادەکردن و بۆم دەگووتن و دەمگووت:دەی مادام لۆ کاری خێرێ و هاندان لۆ چاکەکردنێ و فەزائیلی ئەعمالێیە، درووستە و بە دڵی خۆم ملی شەرعم لۆ خۆم خواردەکردەوە.
ئینجا تۆ لەوە بگەڕێ کە کێ توزانێت مەسەلە چییە و وەڵاهی قسەی بە عەربی بکە و بڵێ:وە فی ڕیوایەتین فی کیتابو”ئەلتەرەب وەلئەغانی لی جەمالول دین ئەلکەسنەزانی” ئەننە ڕەسوڵە الله( سەلەلاهۆ عەلەیهی وەسەلەم) : ڕەئا ڕەجولەن، فەوقەلشەجەرەتی یەئکولو ئەلتوفاحەتی،
هەمووی وادەیزانی ئایەت و حەدیسه هاهاها

لەو دێییە تۆ گەر بشتگووتبایه: خوا و پەیامبەر لە خەون نامەکەی ئیبنولسیرین و فلان کیتابەی فرۆیدی وا دەڵێن، کەسیان نەیدەزانی مەسەلە چییە و تەقەی سەریان دەهات !
هەرهێندە بەسە ناوی خوا و پەیامبەرت بۆ زیادکردبا و تەواو، ئیتر هەمووی سەڵاوەت و سوبحانەاللەیان بۆ دەکرد و بێ لام و جیم وەریان دەگرت.
ئێ چاوەکەم من ئەو هەمووەم کرد و لەگەڵ ئەوەشدا
هەزار دووعا و شەو نوێژ و شتم دەکرد، هەتاکو حەفسەد هەزار دیناری حیزم وەردەگرت.
فەقێی هاوڕێشم دەفتەرێک زیاتر و ئینجا پێشی دەگووتم تۆ قەناعەتت نییە براکەم قەناعەت.
ئێ کو قەناعەتم هەبێت و ئیمان لەکەلەم بمێنێت و دەهری نەبم؟
لە کاتێکدا تۆ سەرووی دەفتەرێک وەربگریت و میش کەمتری له ملیۆنێک؟

ئینجا باسەرتان نەیەشێنم و درێژەی پێ نەدەم و بابێینەوە سەر بەسەرهاتێکی تری ژیانی فەقێیاتیم لەو دێیە.
هەڵبەت، بە پێی فیقه و شەرعی ئیسلامی هەر كەسێكی ساخ و سەلامەت بێت، لە هەموو مانگی رەمەزانێ هەموو ساڵێک دەبێت پڕە پارەیەک، یان بڕێکی دیاریکراو لە یەکێک لەو جۆرە دانەوێڵانەی کە مەزهەبەکانی ئیسلام و بە تایبەتی شافیعی دیاریکردووە بدات بە هەژارەکان، ئەوەی پێی دەڵێن سەرفیترە.
جا ئەو سەرفیترەیە، یان سەر قەبڵاندن و سەرچاکردن، بۆ کەسێک پارەی بدابووایە، لێژنەی فەتوا لە یەکێتی زانایان لەو ساڵەی من تێدا مەلای ڕەمەزانێ بووم لەو دێیەی مەنتیقەی خۆشناوان و نزیک پیرە چیای سەفینێ، بڕەکەی بۆ هەر کەسێک لە تەواوی مانگەکە(٣٠٠٠) هەزار دینار بوو.

بۆ كەسێكیش کە چووە ناو تەمەنەوە و نەتوانێت بە رۆژوو بێت، ئەوا دەبێت بۆ هەر رۆژێك (٣)هەزار فیدیە بدات و لە مانگێكدا و هەرسی ڕۆژەکەی ڕەمەزان دەكات بە (٩٠)هەزار. جا لە فەقێیاتی لەو دێیەی نزیک شەقڵاوەی، کە مەلای رەمەزانێ بووم، هەر رۆژەی دەچوومە مالەكی لۆ نانخواردنێ.
رۆژەك ڕۆشتمە مالەکی، دایە حاجیەک و مامە حاجیەکی زۆر بە تەمەنیان هەبوو، هێندە بە ساڵداچووبوون لە پیریان بە گاگۆلکە دەرۆیشتن، لە دڵی خۆمدا گووتم: لێدە مەلا، وەڵا لۆتی گرت، لۆ وەناکەی، ئۆخەی ئەوجارە بە دڵی خۆت دەبێت، دوو نەفەر دەكاتە(١٨٠)هەزار دینار و نەمردم و لە کۆتاییدا فیدیەیەکی چەوری سەت و هەشتا هەزاری ئەو دووەم مسۆگەركرد.
ئینجا لە خۆشیان وەختابوو بفڕم و لەگەڵیان کەوتمە سوالفە و قسەکردنێ و گووتم: با بەبن گوێیانیان دا بچرپێنم، نەوەک لەو مەسەلەی فیدیە و شت نەزانن. وەکوو ئاماژەم دا خەڵکی دێیەکە هیچ شارەزاییەکیان لە ئایین و شت نەبوو.
پیاو دەهاتن و سەبارەت بە خۆشۆردن و غوسڵدەرکردن و جوتبوون و شت لە ڕووی شەرعەوە پرسیاریان لێدەکردم، بۆم دەردەکەوت کە تائێستا هەموویان بە هەڵەکردووە.

من چەندجار بۆ شۆخی خەڵکەکەم دەگووت: وەڵاهی ئاینی ئیسلام هێشتا نەگەیشتووەتە ئێره و وابزانم من یەکەم کەسم هاتووم تا ئەو دێیە فەتح کەم هاهاها

کە وام دەگووت دەیاندا قاقا.

ئێ سەرتان نەیەشێنم، گووتم: داپیرە گیان، دەزانن ئەو ساڵ دنیا زۆر گەرمە، ڕۆژوو گرتن هەندەک زەحمەت بووە و بە ماندوو بوون و مەشەقەتە، بە تایبەتی بۆ ئەوانەی بە تەمەنن، وەلێ شوكور دینی ئیسلام یەک پارچە ڕەحمەتە و خوا ئاسانکاری بۆ کردوون و ئێوە خۆ ڕۆژووشتان لەسەر نییە، دەتوانن لە جیاتی ئەوە فیدیە بدەن و خودا لە قورئانی پیرۆزدا دەفەروێت(یوریدوالله بیکمولیوسرە، وەلا یوریدو بیکمولعوسرە).
کەوام گووت،
دایە حاجی چیم پێ بڵێ باشە؟
: ئەیەڕۆ كوڕم ئەوە تو چ ئەرێی؟! وەڵاهی رۆحیشم دەرچێت ئەو رۆژووە جوانانەی خۆم ناشكێنم. مامە حاجیەکەش لێی وەرگرتەوە، مامۆستا ئەوە کو درت دێ وابرێیت، ئەمە هەرگیز، ڕۆژووەکانمان ناشێکین.
کە گووتیان ڕۆژەکانمان ناشکێنین، لە شوینی خۆم سارد بوومەوە و خەنجەریان لێدابام، خوێن لە لەشم نەدەهات لە داخان.
زۆرم گووت و هەوڵم لەگەڵدان و یەک دنیا ئایەت و حەدیس و قیلە و قالم بۆ هێنانەوە، کە بە رۆژوو نەبن و لەسەریان نییە، سوودی نەبوو و دەست بەتاڵ لێی هاتمە دەر و سەت و هەشتا هەزارەكە بوو بە(٦)هەزار و ماڵم بە قوڕ گیرا.

…..ئەی خودای گەورەتر لە گەورە ، خالقی هەرچییەک کە هەناسە ئەیا لە ڤایرۆسەوە تا حوت و فیل ، بەرپرسی هەرچییەک هەبوە و  هەیە و ئەبێ..سڵاوێک لە ئەرزەوە بۆ خۆت و هەموو هاوکارانی عەرشە مەزنەکەت کە تا ئێستا نازانرێ لەکام تەبەقەی حەوت تەبەقەکەی ئاسمانە..

بەبۆنەی تێپەربوونی هەزار و چوارسەد بەسەر دەرکەوتنی دواپەیامبەر و دوا ئاینت هەقی خۆیەتی وەک عەبدێکی خۆت ڕاز و گلەییەکی خۆم بکەم ،بۆ دەستوەرانن نا لە کاروبارەکانت ، چونکە ئەوەی تۆ ئەتەوێ هەر ئەوەیە و گەڕانەوەی بۆ نیە ، تەنیا وەک سكاڵایەک و هیوام وایە غەزەب نەبارێنی بەسەرما…

هەزار و چوارسەد تێپەڕیوە و تۆ هەر بێدەنگیت ، نە نوتقێ نە سەنگێ نە دەرکەوتنێک ! لەو کاتەوە جگە لە شەڕەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دوو جەنگی گەورەی جیهانی ڕوویاوە و مەترسی سێهەمیش هەیە ، بە دەیان ملیۆن کەس تیا چون ، ووڵاتان وێران بوون ، کەچی تۆ لەو بەرزاییەوە بۆخۆت سەیر ئەکەیت وەک چۆن کاتی خۆی قورئانت بۆ عەرەب نارد تا ئاقڵ بن ئەم هەموو شەڕ و شۆڕە کەسێکی وەکو “محمد”ت نەنارد یان کتێبێکی وەک قورئانت نەنارد تا ئەو خەڵکە واز لە یەکتر بێنن و وەک عەرەب ئاقڵ بن ،هەرهیچ نەبێ بۆچونی خۆتت بەیان نەکردوە کەم لایەن لەسەر هەقە و کام لاش تاوانبارە ؟ هەرچەنە بۆمان هەیە پرسیار بکەین کە خۆت خالقی هەموومانی بۆ هەموومانت ئاقڵ دروست نەکردوە تا شەڕ و شۆڕ نەبێ ، خۆ ئەدەواتی دروست کردنمان هەر لای تۆ هەیە، تۆ بڵێ ی شەیتان فورسەتی هێنا بێ و چەن  ئەدەواتێکی دروست کردنی ئینسانی دزی بێ؟  بەڕاستی خۆشی چیە سەیری دونیایەک بکەیت کە پڕ بێ لە کوشتن و بڕین و کاول کردن؟ تۆیەک کە (ارحم الراحمین)یت ، ڕەحمێ بەو عالەمە بکە..

كاتێ هەزار و چوارسەد ساڵ لەمەوپێش ئاینێک و پەیامبەرێکی ترت نارد بۆ ئەوەی دونیا چاک بێ و گوایا لە کافر و مولحید و غەیرە دینیەکان پاک بێتەوە ، لە باتی ئەوە ئەوانەی بڕوایان بە ئاین و پەیامبەرەکەی هەیە هەر لە کەم بوونەوەن و کافرەکانیش سێ یەکی دونیان..! دیارە ئەشکالاتێک لە ئاین و پەیامبەرەکەت هەیە ، ئەگینا نە کارەکانی تۆ و نە خەڵکی سەرئەرز بەم ڕۆژە ئەگەیشتن…بۆیە ئێمە وای ئەبینین کە پێویستمان  بە پەیامبەررێکی تازە بە ئەفکاری تازەوە هەیە ، ئێستا دونیا گۆڕاوە، تەنانەت ئەبێ کتێبێکی ئاینە تازەکەش بنێری ، کۆنەکە بۆ هەزار و چوارسەد ساڵ لەمەوپێش نووسراوە ، لەو ماوە زۆرەیا هەزاران گۆڕانکاری ڕووی یاوە کە ئەبێ حسابی بۆ بکرێت ، دەربارەی پەیامبەر وکتێبە تازەکەت چەن سەربجێکی برایانەم هەیە لوتف بفەرموو بە نەزەری ئیعتیبار وەری بگرن :

@ ڕەچاوی ئەوە بکەیت کە پەیامبەرە تازەکەت هیچ نەبێ شەهادەی ئامادیی هەبێ چونکە ئێستا زۆربەی زۆری خەڵک خوێنەوارن و لە دونیا تێئەگەن و باک گراوندی گۆڕانکارییەکانی ژیان و دونیا ئەزانن و بۆ ئەوەی ئەو بتوانێ بەرگری لە پەیامەکەی تۆ بکا و توانای گفت و گۆی هەبێ و هەر تێکەوت پەنا بۆ شمشێرەکەی”کە رەنگە ئێستا دەمانچە بێ” نەبا ، دوا پەیامبەرت نەخوێنەوار بوو بە زۆری تۆ فێری خوێنەوە و نووسین بوو( هەرچەنە کەس دێڕێکی نەبینیوە)، پەیامبەری نەخوێنەوار بەرامبەر ئەو هەموو کافرە خوێنەوارانە هیچی پێ ناکرێ ،

@ با پەیامبەرە تازەکەت سێ چوار زمان بزانێ تا لەسەفەر و کۆنگرە و کۆنفرانسەکانی  پەکی نەکەوێ و هەر بۆ ناو و شکۆی تۆ جوان نیە پەیامبەرێکت موتەرجیمی هەبێ،،

@ زۆر قسەکردن لەسەر سێکس و ناوگەڵ و بە سوک سەیرکردنی ئافرەت لە لایەن پەیامبەرەکەتەوە بە زەرەری  پەیامەکەی تۆ  ئەگەڕێتەوە چونکە کەسی لەوجۆرە بە پێ ی عیلمی سایکۆلۆجی”کە هەزار و چوارسەد ساڵ لەمەوپێش نەبوە” بە حەشەری و نەخۆش و زیانبەخشی خێزان و کۆمەڵگا دائەنرێ

@ ئاشنایەتی لەگەڵ عیلم بە هەموو بەشەکانییەوە یارمەتی پەیامبەرەکەت ئەیا  لە نزیک بونەوە لە خەڵک بە تایبەتی پەیام و  هەڵگرەکەی  دواجارت لەگەڵ عیلما  وەک دۆ و دۆشاو وابوون…

@نوێنەرایەتی کردنی ئینسانیەت مەرجێکی سەرەکی سەرکەوتن و زوو بڵاوبوونەوەی هەموو پەیامێک ، نابێ پەیامبەرە تازەکەت ڕەگەزپەرست بێ بە ناو و بۆ یەک نەتەوە قسە بکا ،  خەڵک “هیتلەر” ی لەبیر نەچۆتەوە..

دەربارەی کتێبە تازەکەشت:

@ هەوڵ بە  بە چەن زمانێک و لە یەک کاتا چاپ و بڵاوبکرێتەوە ، تا هەرکەس و لایەک بەئارەزووی خۆی و چۆن بۆ پەرژەوەندی سیاسی خۆی گونجاو بوو وا شی نەکاتەوە وەک ئێستا چەن گروپێک خۆیان بە میراتگری نەزانن کە لە ناوەڕکا هەموویان یەک سەرچاوەیان هەیە..

@ کەمتر ئیشارەت بە کوشتن و و بڕین و  توند و تیژی و تۆڵە و ڕق و بوغز بات ، باس لە خۆشەویستی و یەکتر قبوڵ کردن و ئیحساسە ئینسانیەکان بکات، ئەکرێ ئایەتێکی بە ناوی”ڤەڵانتاین” تیابێ بۆ سەلماننی پەیامی خۆشەویستی تۆ بۆ بەشەرییەت……..

@ ترسانن و تۆقاننی خەڵک هەر لە مناڵیەوە بە ئاگر و جەهەنەم و دەیان میتودی تری دژە ئینسانی و ئیرهابی و جەللادیی  کۆمەڵگایەک ئەهێنێتەکایەوە کە خەڵک لە ترسا دوات بکەوێ و عیبادەتت بکا  کە دواجار لە ووشیاربوونەوەیا  باجەکەی زۆر گەورە ئەبێ ، بڕواش ناکەم تۆ کە عەرشێکی ئەبەدیت هەیە حەز بەو باجە بکەیت..

@ئەمڕۆ لە سەرتاسەری دونیا ئەزمەی مەسکەن و نیشتەجێبوون هەیە ، بەڵکو وەک کتێب و دوا شەریعەتەکەت ڕێگە نەیا بە حەڵاڵ کردنی نۆ جار ژن هێنان چونکە ئەو هەموو ژن و مناڵە ئەزمەی مەسکەن قوڵ و سەختر ئەکا ، ئەوەنەی من بزانم تۆش هیچ کۆمپانیایەکی مەسکەن دروست کردنت نیە تا بیبەخشیتەوە بەسەر لایەنگران و پەيڕەوانی ئایینە تازەکەت..

@ لە دونیای ئەمڕۆیا ئارایشت کردن  و خۆجوان کردن گرنگی یان بە جل و بەرگ وەک پیشەسازییەکی لێ هاتوە و بە ملیۆنەها خەڵکی لەسەر ئەژی ، جا جگە لە مەسەلە ئینسانیەکەی ، گەر ئابڵۆقە لەسەر ژنان لابەیت ومەسەلەی حیجاب و بەزۆر خۆ داپۆشین لە کتێب و ئاینە تازەکەت لابەیت ئەو هەموو خەڵکەی لەو  بوارەیا کار ئەکەن بێ کار نابن و مەترسییەکانی بێ کاریش نایەتە کایەوە ڕەنگە بەهەزاران کەس کە لەسەر مەسەلەی ئازادی ژن لە بڕیار یان لەسەر بونیەت و شێوەی خۆی لە تۆوە دوورن نزیکایەتیەک لە نێوانتانا دروست ببێ و بیر لە لایەن گیریی کردنی ئاینە تازەکەت بکەن..

@ تەنیا تۆڵە سەنن زمان و دەقەکانی کتێبە تازەکەت نەبن ، لێبوردنێکی گشتی و دیالۆگ لەگەڵ ئەوانەی لە دوا کتێبا بە مولحید ناویان ئەبەیت ، سەرئەنجامێکی سوود بەخشی ئەبێ و بۆ یەکەم جار لەگەڵ نەیارەکانتا هەست ئەکەیت پێش بڕیار یان دیالۆگ مەترسی ناکۆکی و هێز دوور ئەخاتەوە و هاتنەکایەی دیکتاتۆریەت لاواز ئەکات…

@ لایەنگرانی هەزار و چوارسەدساڵی پیش ئێستای تۆ ، بە ناوی تۆ و بۆ مەرامی خۆیان قەتڵوعامی خەڵکیان ئەکرد ، ئەو کات تەنیا حوشتر و شمشێر و ئەنفال کردنیان هەبوو ، ئەمڕۆ چەک و سیستەمی شەڕ گۆڕاوە ، چەکی نەوەوی  و زەڕە و بایۆلۆجی لە ئارایایە ، ئامۆژگاری کردنی لایەنگرانی ئاینە تازەکەت بکە کە پەنا بۆ چەک نەبەن ، ئێستا ئەوکاتەی جەزیرەی عەرەبی نیە ، شەڕی نەووەی دونیا خاپور ئەکا .  عەرشەکەی تۆش لێ ی پارێزراو نابێ ، جا بۆ ئەوەی تۆش هەر لە گەورە گەورەتر بمێنیتەوە شەڕ بە ناوی تۆوە مەقەڵێکەیە و پریشکی حەوت تەبەقەکە ئەبڕێ…

…..هەر بۆ تاقی کردنەوەی ئەوانەی ئامادەن لە پێباوی تۆیا خۆیان بە کوشت ئەیەن و لەم هەزار و چوارسەد ساڵەیا هەرچی دژە ئینسانیەت هەیە قسوریان لێ نەکردوە ، وەک خۆشیان ئەڵێن بۆ گەیشتن بە بەهەشت سڵ لە هیچ ناکانەوە ، لە یادکردنەوەی ئەم هەزار و چوارسەد ساڵە لای خۆتەوە بڕیارێک دەر بکە و بڵێ :هەر شەوێک و بۆ هەر حۆریەک   پەنجا لیرەی سعودی و بۆ هەر قاپێ شەرابی بەهەشت دە لیرە وەەئەگیرێت و  ئەچێتە قاسەی عەرشەوە ، بزانە چەن کەس لە لایەن گیریی کردنی ئاینەکەت ئەمێنێتەوە…

زۆرم حەز ئەکرد بە جۆرێکی ڕاستە و خۆ ئەم سەرنجانەم بخستایەتە ڕوو ، بەڵام لەبەر دیار نەبوونی شوێنی تۆ ، پەنام بردە بەر عەریزە.

———————————–

تێبینی : فیکرەی ئەم نووسینە ، نووسینێکی شاعیری ناوداری عەرەب”ئەدۆنیس”ە کە لە پەیجی خۆی    “”””بڵاوی کردۆتەوە..

“ڕوخانی کۆماری ئیسلامی” بەرجەستەترین دروشمی ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانە سەراسەریەکانی جەماوەری ژنان و پیاوانی ئازادیخوازی ئێرانە، کە بەچەندین شێوە دەنگ ئەداتەوە، نمونەی “نا بۆ دکتاتۆر، مردن بۆ دکتاتۆر”، “نا بۆ خامنەئی”..چەندین دروشمی تر کە لێدانە لەهێمای دەسەڵاتی ئیسلامی سیاسی لەئێران و ناوچەکەدا، “نا بۆ روسەری، بەڵێ بۆ ئازادی ژنان”…، هەرچەندە ئەم خرۆشانە جەماوەریە بەرفراوانە بەجیالەوەی لەئاکامی تیرۆرکردنی “مەهسا ئەمینی”ەوە دژ بە “روسەری بەزۆر” دنیای هەژاند و ڕوخسارێکی جیهانی لەخۆی نیشانداوە، بەڵام شەپۆلی ئەم خرۆشانە درێژکراوەی قەبول نەکردنی تەواوی دەسەڵات و پێکهاتەو ئایدۆلۆژیایەکە کە کۆماری ئیسلامی چلوسێ ساڵە دەسەڵاتی سیاسی خۆی پێڕاگرتووەو بە دڕندانەترین و کۆنەپەرستانەترین شێوە پارێزگاری لەسەرمایەداری و بە کۆیلەکردنی کرێکاران دەکات. ئەم بزوتنەوە جەماوەریە فراوانە دژی ڕژێمی کۆماری ئیسلامی ڕیزێکی بەرینە لەبزوتنەوەی دژی هەژاری و برسێتی، وەها مەیدان و کەنارەکانی گرتووە کە لەڕێگەی ڕاپەڕینی جەماوەریەوە درەنگ یا زوو کۆتایی کۆماری ئیسلامی دەگەیەنێتە ئەنجام. ئاراستەی ئەم خرۆشانە جەماوەریە لە هەنگاوەکانیدا، بەچونەپێشەوەو گەڕانەوەکانیدا، بە هەر کەموکوڕیەکیەوە، فراوانبونەوەی زیاترو رادیکال بونەوە و شارستانی بونمان پێنیشان ئەدات. پەیام و بانگەوازی ئایندەیەکی گەشبین بۆ کۆتاییهێنان بە ئیسلامی سیاسی لە ناوچەکەدا بڵاو دەکاتەوە، پێگەی ئازادی ژنان و یەکسانی هەمەلایەنەی ژنان و پیاوان لە ناوچەکەدا دەچەسپێنێت…هتد
مەبەستم نیە لەم وتارەدا بە شانوباڵی ئەو ناڕەزایەتیەی جەماوەری ناڕازی ئێران هەڵبدەم، چونکە واقعیەتی ناڕەزایەتیەکان سەرنج و پشتیوانی تەواوی جیهانی بەلای خۆدا ڕاکێشاوەو ناتوانێ ئاراستەکەی بگەڕێنرێتەوە دواوە، بەئاشکراو بەڕۆشنی بەرەو پێشەوە هەنگاو هەڵدەگرێت، ئەوەی مەبەستمە دەورێک کە ناسیۆنالستەکان دەیانەوێت وینایەکی کوردایەتی بەم ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانە جەماوەریە نیشانبدەن و سیمای “شۆڕشی” ڕۆژهەڵاتی کوردستانی پێببەخشن وەڵام بدەمەوە.
بزوتنەوەی کوردایەتی و حزبەکانی لە ئێران دەمێکە لە هەوڵی ئەوەدان لەڕێگای دەوری دەوڵەتی ئەمریکاوە لەنمونەی ئەزمونی دەسەڵاتی تاڵانچێتی کوردایەتی کوردستانی عێراق دوبارەکەنەوە، بەپرۆسەی دامەزراندنی دەسەلاتی میلیشیایی و تاڵانچیتی ناوچەی کوردستانی ئێران داگیرکەن و لەنێوان هێزەکانیاندا جوگرفیاو سامانەکەی دابەش بکەن. بەڵام کۆتایی باڵادەستی دەوڵەتی ئەمریکا وەک تاکجەمسەری و هاتنە مەیدانی جەمسەرە ئیمپریالیەکانی تر، کەمایەی شكستی ستراتیژی دەوڵەتی ئەمریکا بوو لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەتایبەتی لەلایەک شکستی دەوری ئەمریکا لەبەرامبەر ئێرانداو لەهەمانکاتدا بوە جێگای بێئومێدکردنی تەواوی خەونی حزبەکانی کوردایەتی بۆ داگیرکاریان لە ناوچەکانی کوردستانی ئێراندا.
حزبەکانی کوردایەتی لەم هەلومەرجی خرۆشانە جەماوەریەدا خەریکن بەو ئومێدو ئاسۆیەوە سەرقاڵ دەبن کە لەڕێگەی ناڕەزایەتیە جەماوەریەکانی شارەکانی کوردستانەوە خەونەکانیان بۆ دەسەڵاتی میلیشیایی و تاڵانچێتی بەدی بێت و بەجێگایەکی بگەیەنن، ئەم ئاراستەیە لەبانگەوازەکانیانەوە، بەدروشمەکانیان، جوڵەی هێزی چەکداریان، ناونانی شۆرشی ڕۆژهەڵات، جیاکردنەوەی کوردستان، سرودی نەتەوایەتی..هتد دەیانەوێت ئاگرەکە بەقازانجی خۆیان گەرم بکەن، با لەوە گەرێین ئەو حزبانە تاچەند لەهەوڵی ئەوەدان و دەیانەوێت ڕێڕەوی ناڕەزایەتیەکانی بەقازانجی خۆیان بگۆڕن، بەڵام پرسیار ئەوەیە ئایا دۆخی ئاواڵەیی سیاسی لەئێرانداو چۆنیەتی ئاراستەی ناڕەزایەتیەکان، ئەو هەلە دەرخسێنێ حزبە کوردیەکان بتوانن نمونەی ئەزمونی دەسەڵاتی سیاسی کوردستانی عێراق دوبارەکەنەوەو بە ئاسۆکەیان بگەن؟
ئەزمونی حزبەکانی کوردایەتی ئەزمونێکی چەکداریە بۆ بێئیرادەکردن و گۆشەگیرکردنی رۆڵی خەڵک لەدەسەڵاتی سیاسیدا، هەوڵدانە بۆ جیاکردنەوەی دەسەڵاتی سیاسیان لەئایندەی دۆخی دەسەڵاتی سیاسی ئێراندا، بەڵام واقعیەتی ژیان و گوزەرانی دانیشتوانی ئێران بە کوردستانیشەوە لە گۆڕانی هەلومەرجی سیاسی بەڕاپەرینی جەماوەری، پێشوازیان بۆ هێزی میلیشیایی نیە، چونکە پانتایی کوردستانی ئێران چەندین شاری کرێکاری و بەرهەمهێنانی کاڵاییە، ژیان شارستانیەو ناڕەزایەتیەکان زادەی خواستی کرێکاران و زەحمەتکێشانە کە لەگەڵ ئاسۆی کوردایەتیدا یەکناگرێتەوە.
بەجیا لەوەش ناڕەزایەتیەکانی ئێران سەراسەریەو تەواوی ئێرانی گرتۆتەوە کە پەیڕەوی یەک خواستە بۆ ژیانێکی باشترو هەمان ئامانج و دروشمە بۆ کۆتایی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی، کرێکاران زەحمەتکێشان و ژنان و ئازادیخوازانی شارەکانی کوردستان بەشێكن لە کرێکاران و زەحمەتکێشان و ژنان و ئازادیخوازانی ئێران، یەک چارەنوس لە ئایندەی دەورو دەخالەتی خەڵک لە دەسەڵاتی شورایدا بە یەکیان دەبەستێتەوە.
ئەتوانم بڵێم دەورو نەخشێک کە حزبەکانی کوردایەتی دەیانەوێت لە ئایندەی سیاسی کوردستاندا بیگێڕن، واقعیەتی شارستانیەتی کوردستان و سروشتی ناڕەزایەتیەکان ئەوەمان نیشان ئەدەن جێگایەک کە شایستەی حزبەکانی کوردایەتی بێت و بیانەوێت کوردستان میلیتاریزە بکەن، زەحمەتە بۆیان بەدەست بێت و بتوانن لەو ڕێگەیەوە پێگەیان بەهێز بکەن، بەڵکو فرسەت کراوە دەبێت بۆ کرێکاران و کۆمۆنیستەکان و ئازادیخوازان و بزوتنەوەی یەکسانی هەمەلایەنەی ژنان و پیاوان کە خۆیان ڕێکبخەن و ڕۆڵی خۆیان لە بەرەوپێشبردنی ئایندەی ئێراندا بگێڕن.

بزوتنەوەیەکی ناڕەزایەتی ئازادیخوازی سەرانسەری لە ئێراندا کە دەسەڵاتی بۆرژوازی ئیسلامی ئێرانی هێناوەتە لەرزە و داوای ڕوخانی دەکات، ڕۆژبەڕۆژ خواستەکانی بەدژی ئەم رژێمە هارەی سەرمایە دەچێتە سەرەوە و لە پێشڕەویدایە. ڕوخاندنی ئەو ڕژێمەو کۆتاییهاتنی تەنیا خەڵکی ئێران نیە کە سودمەند دەبن لێی، بەڵکو خەڵکی ناوچەکە و جیهانیش لە ڕژێمێکی ئیسلامی تاسەر ئێسقان کۆنەپەرست و دژی ژن و دژی کرێکاران رزگاریان دەبێت.
هەموو ئەو ناڕەزایەتی و هاتنەمەیدانە ملیۆنیەی خەڵک لە ئاستی دنیادا بەدژی رژێمی هارو دڕندەی ئێران ئەو راستیە دەخاتەڕوو کە جمهوری ئیسلامی ئێران تەنیا رژێمێکی دژی خەڵکی کرێکار و کەمدەرامەت، ژنان و لاوان، بەساڵاچوان و منداڵانی ئێران نیە، بەڵکو ڕژێمێکی دڕندەو دژی ئینسانی سەرمایەداریە کە بەدژی مەدەنیەت و مرۆڤایەتیەیە لەئاستی دنیادا.
ئەوە راستیەکی حاشە هەڵنەگرە لە ناڕەزایەتیەکانی ساڵی ٢٠١٩ی خەڵکی لوبنان و عێراق دا یەكێک لە دروشمەکان و داواکاریەکان وەدەرنانی دەخاڵەت و دەستدرێژیەکانی جمهوری ئیسلامی ئێران بوو لەو دوو وڵاتەدا، هەروەها جمهوری ئیسلامی ئێران لە وڵاتەکانی یەمەن و فەلستین و سوریا و کوردستان دا وەک هێزێکی کۆنەپەرستی دژی خەڵکی لەپاڵ دەسەڵاتە کۆنەپەرستەکان و هێزە میلیشیا قەومی و ئیسلامیەکان دا وەستاوە و وەک دەسەڵاتی کۆنەپەست و سەرکوت بەشدارە لە کوشتارو برسیکردنی خەڵکی ئەو وڵاتانەدا.
ئەم رژێمە هارەی سەرمایە ئاستی دەخالەتی کۆنەپەرستی بە ناوچەکەشەوە نەوەستاوە، بەڵکو لە ئاستی دنیادا خەریکی رژاندنی ژەهری کۆنەپەرستی بووە بەدژی مەدەنیەت و شارستانیەتی ئەم سەردەمە و لەپاڵ هەموو هێزێکی کۆنەپەرستدا خۆی بینیوەتەوە، دەستی هەبوو لە تیرۆردا نەک تەنیا لە ئێران و ناوچەکەدا بەڵکو لە ئاستی دنیادا ئەو کارەی ئەنجامداوە.
ڕژێمێک کە لەزیاتر لە چوار دەیەی تەمەنی نەگریسیدا جیا لەبرسیکردن و سەرکوت و ئیعدام و بێحورمەتی بەژنان و بێمافی کرێکاران و لە گۆڕنانی خەونەکانی لاوان و نەهێشتنی مەدەنیەتی کۆمەڵگا لە ئێران دا شتێکی تری نەکردووە، ئیتر جێگایەکی لەناو خەڵکی ئێراندا نەماوەتەوە. خەڵکی زەحمەتکێش و ژنان و لاوانی ئێران بە تەواوی هێزیانەوە هاتونەتە مەیدان بۆ ڕاماڵینی ئەم رژێمەو کۆتایی پێهێنانی. ئیتر هاتووهاواری سەرانی رژێم و لەسەروو هەموویانەوە خامنەئی بەوەی ناڕەزایەتی فراوانی جەماوەری ئێستای ئێران کە بە خرۆشانی ژنان لە ئاستی جیهاندا ناسراوە دەستی لە پشتەوەیە، نەك ئەم جوڵانەوە جەماوەریە شۆڕشگێڕانەیە سارد و خاو ناکاتەوە، بەڵکو گڕی توڕەیی و ناڕەزایەتیەکان دەباتەسەرەوە. حکومەتەکانی ناوچەکەش پێش ئەو دەسەڵاتە سەرکوتگەرەی ئێران ئەوەیان تاقیکردۆتەوە کە هەر ناڕەزایەتیەکی جەماوەری دەسەڵاتەکەیان بخاتە مەترسیەوە بە دەستی دەرەکی تاوانباریان دەکردن، بەڵام ئیتر ئەو قسە پوچانە نەك لای خەڵکی ئازادیخوازی ئێران، تەنانەت لای ئەندامانی سوپای پاسداران و دۆستەکانیشیان مشتەریەکیان بۆ پەیدا نابێت.
ئەم خرۆشانە جەماوەریەی ئێستای ئێران دەورەیەکی نوێیە لە درێژەی ناڕەزایەتیەکانی دەورەی پێشوو کە ڕۆژانە ڕیزەکانی فراوانتر دەبێتەوە لە ئێران و ئاستی دنیادا، بە پێچەوانەی جمهوری ئیسلامیەوە کە دەیەوێت ڕەنگی قەومی و دەستی دەرەکی بخاتە پاڵی؛ هەموو چوارچێوەیەکی قەومی و دینی تێپەڕاندووە و دروشمەکانی” نا “یە بۆ دەسەڵاتی دیکتاتۆری ئیسلامی لەئێراندا.
بەم هۆیەوە لەهەرشوێنێکی دنیادا ڕاوەستان لەپاڵ ئەو بزوتنەوە ناڕەزایەتی و ئازادیخواز و شۆڕشگێڕیەدا و بەدژی جمهوری ئیسلامی و لە گۆڕنانی رژێمێکی دڕندەی وا لەبەرژەوەندی چینی کرێکار و ژنان و لاوان و لەبەرژەوەندی بەرەی شۆڕشگێڕ دایە لە ئاستی ئێران و ناوچەکە و جیهاندا.
٨ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٢

یەکێک لە گرفتە هەرە گەورەکان و کەموکوڕییەکانی مێژووی ئێمە، ئەوەیە کە زۆربەی مونەوەرەکانی رابردوومان، شاعیر و ئەدییب و بەندبێژ بوونە. لە واقیعدا، ئەوە شتێکی باش نییە کە حاجیی قادری کۆیی، بە رائید و مونەوەر و سکۆلاری ناسیۆنالیزمی کوردیی ئەژمار ئەکرێ، بەڵام لەو قوڕە هەر ئەم تۆزە هەستاوە و ئەو واقیعە سیاسییەی رابردوو، ئەوەندە تاڵە لەسەردەمی کۆییەوە تا ئێستایش، کەسانی شاعیرزادە و ئەدییبزادە و نووسەری خەیاڵئامێز، رۆماننووس و پەخشاننووس و رۆژنامەنووس، قسە لەسەر ناسیۆنالیزم و فیکر و سیاسەت ئەکەن! هەر بۆیە رەهەندییە مێنتاڵ شاعیرەکان و هەموو ئەوانەی بە نوخبەی ئەدەبیی و تەنانەت کتێبنووس( زۆربەیان کۆکراوەی گوتارە رۆژانییەکانن) ئەژمارد ئەکرێن، لە پێوەندییە ئاڵۆزەکانی عەلاقاتی دەولیی و ئیقلیمیی و جەبری سیاسیی و جەبری جیۆگرافیی کوردستانەکان بە گشتیی و کوردستانی عێراق بە تایبەتیی، خۆیان نەبان ئەکەن، تەنانەت ئەم ئەدییب و شاعیرزادانە، ناتوانن لە خودی پۆڵەتیکیش وەکو سیاسەت بە بەحتیی( البحت) تێبگەن. ئەمانە عاطیفە و فینگەفینگی نەژادیی، کردوونی بە مەعدەنێکی چەپێنراو و هەست بە نەقصی بونیادیی ئەکەن کە ناتوانن لە هاوکێشە سیاسییەکانی عێراق و ناوچەکە بگەن و هەر خەریکی رۆڕۆی کوردیین و بە طەبیعەتیش خۆشییان بە نەتەوە و نەژاد و پێکهاتەکانی تری ناوچەکە نایەت و هەر خەریکی خوزیعبەلاتی ئاشتبوونەوەی ناوماڵی کورد و یەکڕییزیی کوردیی و دامەزراندنی شاعیرانەی دەوڵەتی نەژادیی کوردیین( بە ستاندەردی خۆیان). بەم پێودانگانەیش، بەردەوام چەمکی کوردبوون بە رەهەندە نەژادییە ئەبستراکتەکەی دونیای هەواجیسی شاعیرانە و ئەدییبانەی خۆیان، دیلان دیلانی پێئەکەن و ئەیلاوێننەوە.

کوردبوون، لە قۆزاخەوە، نەژادییە، چونکە نەک هەر لە ئاستی عێراقدا، خزمەت بە هاووڵاتییبوون و پێکەوەژیانی ئاشتییانە ناکات، بەڵکو لە ئاستی هەرێمی کوردستانیشدا، هەڵاواردنی نەژادیی دژی نەتەوە و گرووپە ئێثنیکیی و ئایینییەکانی تری لە مەغزیدا هەڵگرتووە. لە عێراق و ئێرانیشدا، گرنگە بایەخ بە نیشتمانییبوون بدرێ و نەتەوەپەرستیی(رەگوڕیشەکەی نەژادپەرستییە) کە گوتاری نەتەوەیی زەق ئەکاتەوە، پێویستە بەرکەنار بخرێ. ئەمە رێک لێدانیش ئەبێت لەو گوونە قۆڕەی پەکەکە( مەبەست لە کەنەکەیە) کە بەردەوام لە رابردوودا ژیان ئەکەن و بە تەمای کۆنگرەی نەتەوەیی کوردن! کە لە واقیعدا هەمان ئەو خورافاتانەی سەردەمی ىەعثییەکان و ناصرییەکان و عوروبییەکان ئەجوونەوە کە بە خەیاڵاتی شاعیرانە، کۆنگرەی نەتەوەیی عەرەبییان ئەبەست!
ئەها، عەرەب لە باری زمانیی و کولتووریی و مێژووییەوە زۆر لە کورد یەکدەستترن، بە تایبەتیی ئێمەی کورد لە بری یەک زمانی ستاندەرد، چوار پێنج دایەلێکتمان نییە، بەڵکو چوار پێنج زمانی تەواو سەربەخۆمان هەیە( کوردیی ناوەڕاست، کرمانجیی، هەورامیی، زازایی…تاد) و بەس لە باری نەژادییەوە کوردین، ئەگینا تەواو لە رووی زمانییەوە لێک جودا بووینەتەوە و سەرەنجامیش ئەگەر نەتەوە بین، ئەوە کۆمەڵی نەتەوەی جیاوازین کە زمانەکانمان ئەوەی تەعبییری پێ لە رۆحە نەژادییەکەمان ئەکەین، تەواو جیاوازە و ئەمانە وەکو فاکت و حەقیقەتی زمانیی و سیاسیی، رەگیان داکوتاوە و نکۆڵییکردن لێیان، شیعرهەڵقوڕاندن و پییشخواردنەوەی نەژادیی نەبێت، هیچ شتێکی تری لێ سەوز نابێت؟

ئەم گوتارە سیاسییە ئایدیۆلۆژییەی کە چەمکی”کوردبوون” بۆ مایەسیریی ئەجێندا نەتەوەیی و نەژادییەکانی خۆیان تەجەلا ئەکەن و مەقامێکی عالیی ئەدەنێ، لە نەقصی سیاسیی و فیکریی خۆیانەوە ئەم هێلکەوڕۆنە سیاسییە( کورد+بوون)، تێكەڵ ئەکەن. ئەم چەمکسازییە لۆکاڵییە، رێک وەکو چەمکی “باشوور و رۆژهەڵات و باکوور…تاد”ەکەی کوردستان، شاعیرانە، خورافییانە و تەنانەت جاهیلانەیشە، بە هەموو زمانەکانی دونیا، کوردستانەکانی “عێراق و ئێران و تورکیا و سوریا”ن، بەکارئەهێنرێت کە ئەمە حوکم و جەبەروتی پێوەندییە ئیقلیمیی و نێودەوڵەتیی و نۆرمە جیهانییەکانی دونیای رییەڵپۆڵەتیکە realpolitik کە پێمان ئەڵێت سیاسەت بە هۆقە وگۆترەکاریی، بە خەیاڵاتی شیعریی و حەزیای ئایدیۆلۆژیی و ئیرادەگەریی وەهمیی بونیاد نانرێ بەڵکو لەسەر ئەرضی واقیع، بە واقیعیی و بە عەقڵانیی، چییت پێئەکرێ؟ ئەوە جەوهەری سیاسەت و داتاکانیەتی. بە پێچەوانەوە، لە ئەدەبی بێ تێکستی کوردیی و لە باوکەڕۆکانی ناسیۆنالیزمی نەژادیی کوردییدا، کوردی باشوور و باکوور و …تاد ( پەکەکەی هەشتا و نەوەدەکان ئەم چەمکە سەقەتانەیان داهێنا)، قوڕی تەعزییەباریی پێئەشێلرێ و لە ” طەوقی سەری” ی کوردبوونە نەژادییەکە! ئەدرێت.

بۆ ئەوەی لە جەهلی سیاسیی و لە جەهلی کولتووریی رزگارمان بێت، ئەبێت زمانمان لە لۆکاڵیی و شیینوشەپۆڕی کوردیی و فەتەڕۆی کوردایەتیی، پاک بکەینەوە. ئەبێ لاقەی زمانی بییرکردنەوەی هەموو شاعیرزادە و ئەدییبزادە و نوجەباکانی کوردایەتیی بکرێت! ئەم لاقەکردنە بۆ راستکردنەوەی مەغزی سیاسیی نەوەکانی ئێستا و ئاییندە، سوودی ئەبێت، بە پێچەوانەوە دەستگرتن بەو ئەدەبییات و زاراوە لۆکاڵیی و داتاشراوە نەژادییانەی هێنراونەتەوە ناو زمانی کوردییەوە، چەند عەقڵی سیاسیی و فیکری سیاسیی کۆت ئەکات، زمانی کوردییش، بەنج ئەکات و ناهێڵێت لەگەڵ گەشە کولتووریی، سیاسیی و کۆمەڵایەتییەکاندا، خۆی بگونجێنێت و لەم رێگەیشەوە، زمانە کوردییەکان( کار لە دایەلێکتدا نەماوە)، زیاتر بەسەر خۆیاندا یەق ئەکەنەوە و لە باری لینگویستییشەوە، گەشە ناکەن و قۆناغ بە قۆناغ بەرەو کزیی و دەستەپاچەیی ئەڕۆن. بە واتایەکی تر ئەم کوردبوونە نەژادییە کە هەندێجار تا رادەی راسیزمیش سەر ئەکێشێت، زیان بە ماکی زمانە کوردییەکان ئەگەیەنێت، بە دەربڕیینێکی تر، ناسیۆنالیزمی نەژادیی کوردیی کە هەندێ لە رەهەندییەکان و بەشێک لەوانەی بە خۆیان ئەڵێن نوخبەی کوردیی! لە یاپراغی کوردبووندا، زمانی کوردیی و فیکر بەرەو گرمۆڵەبوون و بچووککردنەوە ئەبەن، پێچەوانەی ئەوەی کە بە زمانی شیعریی و ئەدەبی کوردایەتیی پێیئەگوترێ( داگییرکاران! و دوژمنانی کورد)، زمانە کوردییەکان، بەرەو فەنابوون ئەبەن.

رەهەندییە نەژادییەکان کە زۆربەیان بەرەو قۆناغی خەرەفاوی نەژادیی ئەڕۆن، لەبەرئەوە چەمکی کوردبوون بەکارئەهێنن، بۆ ئەوەی لەوانە بدەن کە دژایەتیی کوردایەتیی ئەکەن. ئەم هەموو نازدانە نەژادییەی ئەوان بە کەینونەی کورد، خۆبەخۆ هەڵاواردنی نەژادیی و راسیستییە لەبەرامبەر هەموو ئەو نەتەوە و نەژاد و جڤاکە جیاوازانەی تر کە لەسەر ئەو خاکە ئەژیەن کە کوردستانی پێئەگوترێ. ئەمانە بە کردەوە و بە ئەنقەست، چەمکی جوولەکەبوونەکەی ئارێنت لەگەڵ کوردبوونە نەژادییە موقییتەکەی خۆیاندا تەجانوس پێئەکەن، بۆ ئەوەی لێرەوە فاشیزم و راسیزمێک هەڵبهێننەوە کە دیفاعکردن لە کەینونەی ئینسانی ستەملێکراوی کورد، لە بەرامبەر دەستدرێژیی نەژاد و نەتەوەکانی تردا، بە ئەرکێکی موقەدەس ببینن و حەدیثەکانی ئارێنتیش بەردەوام، دووبارە ئەکەنەوە. ئەیانەوێت ئەم کوردبوونە ببێت بە رەدعێك کە ئێمەی کوردیش، ئەبێط (العین بالعین)یان لەگەڵدا بکەین و فاشیزمی ئەوان بە فاشیزمی کوردیی جواب بدەینەوە کە ئەمە بۆ کورد وەکو نەژاد و وەکو نەتەوە و وەکو زمانیش، نەک هەر خۆکوژییە، بەڵکو رێک فاشیزمی کوردایەتییە، بەڵام لەناو مەلۆتکەی کوردبووندا، دەسرازەی ئەکادیمیی و نەرجسییەتی بونیادە فیکرییەکانی خۆیانی پێئەشارنەوە.

دیمانەی خەلیل کەیوان لەگەڵ حمید تەقوایی لەبەرنامەی وەڵامدا
وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

لەسەر بنەمای چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵە جەدید نوسراوەتەوە
خەلیل کەیوان: خەڵکی ئێران بە یەکڕیزی و ئومێد و ورەیەکی دەگمەن و جێی ستایشەوە ڕاوەستاون و لێبڕوانە بڕیاری کۆتایی هێنانیان بە کارەکانی حکوومەتی ئیسلامی بهێنن. کۆماری ئیسلامی چۆن و لە چ پرۆسەیەکدا دەڕوخێنرێت؟ چی بکرێت بۆ ئەوەی زووتر بڕوات؟ بەرنامەی وەڵامی ئەم هەفتەیە تایبەتە بەم پرسیارانە و زۆر شتی تر.
حەمید تەقوایی سەرەتا ناڕەزایی دەربڕین بەرامبەر بە کوشتنی مەهسا بوو. وردە وردە باسی ڕاپەڕینی شۆڕشگێڕانە دەکرا. شیکاران باس لە سوپەر بزووتنەوەی دەکەن(super movement). خەڵک هاوار دەکەن “مەڵێن ناڕەزایەتی، پێی دەوترێت شۆڕش”. بەڕای ئێوە ئەم دیاردەیە چییە؟ ئایا دەکرێت ئەم پێشهاتە ناوببرێت بە شۆڕش؟
حەمید تەقوایی: پێم وایە خەڵک ڕاست دەکەن. ناوی شۆڕشە. لە ڕوانگەی ئەو ڕووداو و پێشهاتانەش کە لە کۆمەڵگادا ڕوودەدەن، ئەمەش مانای ئەوەیە کە لە زۆربەی شارەکانی ئێراندا بەشە جیاوازەکانی کۆمەڵگا هاتوونەتە سەر شەقامەکان و ئێستا بیست ڕۆژە بەردەوام ناڕەزایەتی و خۆپێشاندانیان کردووە، هەروەها لەو ڕوانگەیەشەوە کە ئامانج خەڵک ڕوخاندنی حکومەتە . دەڵێن ئێمە کۆماری ئیسلامیمان ناوێت. دەڵێن بمرێت دیکتاتۆر. دەڵێن دەبێ کۆماری ئیسلامی لە ناو ببرێ. باشە بە پێی پێناسەکە و لە ڕووی تیۆری و شیکارییەوە گەشەیەکی لەو شێوەیە جگە لە شۆڕش هیچی تر نییە. شۆڕش واتە ڕاپەڕینێکی جەماوەری کە حکومەتێک دەکاتە ئامانج و دەیەوێت حکومەت بڕوخێنێت. ڕەنگە ناڕەزایەتی جەماوەری سەبارەت بە داواکاری جیاواز بێت. هەموو ناڕەزایەتییەکی جەماوەری ناونرێت شۆڕش. بۆ نموونە لە ئەمریکا لە شەستەکاندا بزووتنەوەیەکی بەرفراوان بۆ مافە مەدەنییەکانی ڕەشپێستەکان هەبوو، کە لەلایەن مارتن لوتێر کینگەوە سەرکردایەتی دەکرا. کەس پێی نەگوت شۆڕش. چونکە ویستویەتی یاساکان بگۆڕێت، پرسیاری لە حکومەت نەکرد. ئەمە لە ئێراندا نییە. ڕاپەڕینێکی جەماوەری بەربڵاوە دژی سیستەمێکی دیاریکراو. ئەم سیستەمە دەیەوێت بڕوات. پێویستە ئەم حکومەتە بڕوات. بە هەموو یاساکانییەوە، و بە هەموو ڕێکخراو و دامەزراوەکانییەوە، پێویستە لاببرێت و بەم شێوەیە کۆمەڵگا ئازاد و ڕزگار دەبێت و بە ئارەزووەکانی دەگات. بەم مانایە ئەمە رێک شۆڕشێکە و شۆڕشێکی فراوان و مەزنە.
خەلیل کەیوان: ئەم بزووتنەوە شۆڕشگێڕانەیە یان شۆڕشە لە چ پێگەیەکدایە و بە چ پرۆسەیەکدا تێدەپەڕێت؟ ئایا ڕەوتێکی بەرەو سەرەوە و بەردەوام بە ئاراستەی فراوانکردنی خۆپیشاندانەکان و پێکهێنانی مانگرتنەکان دەبێت؟
حەمید تەقوایی: وەک زۆرێک لە شۆڕشەکانی مێژوو، ئەم شۆڕشەش بە پریشکێک دەستی پێکرد. لەگەڵ کوشتنی مەهسا ئەمینی لەلایەن حکومەتەوە. بەڵام ڕوونە کە ئەمە تەنیا پرس نییە. کۆمەڵگا لە تەقینەوەدا بوو. پێش ئەوەش مانگرتنی کرێکارانمان هەبوو. خۆپیشاندانی مامۆستایانمان هەبوو. گردبوونەوەی خانەنشینانمان هەبوو. یەکشەممەی ناڕەزایەتیمان هەبوو. پێش ئەوەش ٩٦ و ٩٨مان هەبوو. ئەم توڕەیی و زوڵم و ستەم و هەڵاواردنەی کە زیاتر لە چوار دەیە کە خەڵک بەرگەی دەگرێت، بەم پریشکەوە تەقییەوە و سەری هەڵدا. ئەمە سەرەتا بوو و تا ئەمڕۆش بەردەوامە. ئەم بزووتنەوەیە بە ڕاپەڕینی شارەکان دەستی پێکرد. هەموو شۆڕشەکان بەم شێوەیەن و لە ئێرانیش بەم شێوەیەیە. بەڵام بەو مانایە نییە کە بە شێوەیەکی هێڵکاری بەردەوام بین. واتا وا نییە خۆپیشاندانی شارەکان لە ڕووی چەندایەتییەوە زیاد بکات و لە ئەنجامی ئەم هەنگاوەدا حکومەت بڕووخێنرێت. ئەمە ڕوونادات. ئەوەی کە ڕەوتی دۆخەکە نیشانی دەدات ئەوەیە، جگە لە خۆپیشاندانی شەقام و شارەکان، ناڕەزایەتییەکە بۆ پارچە و گۆڕەپانەکانی دیکەی کۆمەڵگا درێژدەکرێتەوە. وەک مانگرتنەکان. ئێمە مانگرتنی خوێندکارانمان هەیە. ئێمە مانگرتنی قوتابیانمان هەیە. مانگرتنی هۆشداری مامۆستایانمان هەبوو. لە شارەکانی کوردستان دوو مانگرتنمان هەبوو. ئێستا گوتاری مانگرتنەکان بەربڵاوە. ئەمە بەرەیەکی دیکەی شەڕی خەڵکە لەگەڵ کۆماری ئیسلامی. و جۆرەکانی تر. بۆ نموونە لەم شۆڕشەدا دەتوانرێت خەیاڵ بکرێت- لە بەرنامەی پێشوودا باسمان کرد- کە تەنانەت ژنان دەتوانن لە هەموو شوێنێک حیجاب لاببەن و نەک تەنها لە شەقامەکاندا- لە ئێستادا لە خۆپیشاندانەکانی شەقامەکاندا حیجابیان لابردووە- بەڵکو لە شوێنی کاردا .لە شوێنە گشتییەکان، لە زانکۆکان، لە قوتابخانەکان، لە فەرمانگەکان، لە کارگەکان، با هاواری دەنگدانەوەی ناڕەزایەتیەکان لە کۆمەڵگادا دەنگ بداتەوە. ئەمەش فۆرمێکە. یان گریمان دانیشتن. بەدڵنیاییەوە لە درێژەی ئەم شۆڕشەدا پەلامار بۆ سەر پادگەکان و بارەگای هێزە سەرکوتکەرەکان و ڕادیۆ و تەلەفزیۆنەکان و ناوەندەکانی دەسەڵات دەبینین کە بە ڕاپەڕین ناودەبرێت. هەروەها لە ساڵی ١٩٧٩ ئەم ڕاپەڕینەمان هەبوو. ئەمە لە زۆربەی شۆڕشەکاندا ڕوودەدات. بۆیە فۆڕمی جۆراوجۆر لەبەردەمماندایە. وا نییە شۆڕش تەنیا بە خۆپیشاندان بەردەوام بێت.
با ئەوەش بڵێم بێگومان خۆپێشاندانەکان دەبێ بەرفروان تربن و بەربڵاوتریش دەبن. خۆپێشاندان ملیۆنان کەس دەهێنێتە سەر شەقامەکان. پێم وایە ئێمە بەم ئاراستەیە دەڕۆین. بەڵام گرنگ ئەوەیە شۆڕش بەم شتە ڕازی نابێت. شەڕەکە تەنها لە یەک بەرەدا نییە. پێویستە حکومەت لە هەموو لایەکەوە لە بەرەی جیاواز گەمارۆ بدرێت. بۆ نموونە با گریمانە بکەین کە لە ١ی خەزەڵوەردا خۆپیشاندانێکمان لە لایەن ئێرانییەکانی دەرەوەی وڵات و خەڵکی بەشەرەف لە دەرەوەی وڵات هەبوو کە دەیانەوێت پاڵپشتی لە خەباتەکانی خەڵکی لە ئێران بکەن، کە زۆر بەرفراوان بوو. هەنگاوێک کە فشاری خستە سەر حکومەتەکان بۆ ئەوەی هەڵوێستیان لە دژی کۆماری ئیسلامی هەبێت. ئەمە لقێکی ترە، قۆڵێکی تری شۆڕشە. بەم مانایە دەبێ بگوترێ یەکەم: لە پرۆسەی شۆڕشدا شاهیدی فۆڕمی جۆراوجۆری ناڕەزایەتی و وەرچەرخان و گۆڕانکاری چۆنایەتی دەبین و دووەم: ئەم پرۆسەیە هەوراز و نشێوی دەبێت و بەردەوام بەرز نابێتەوە. بەڵام ئەم خولە هەرچییەک بێت، لەمەودوا شتێک ڕوونە. دۆخەکە ناگەڕێتەوە بۆ ڕابردوو. مەرجەکان بە تەواوی گۆڕاوە و بڕیارە ئەم شۆڕشە کارەکان تەواو بکات.
خەلیل کەیوان: ئێوە بەردەوام جەختتان لەسەر پێویستی مانگرتنی سەرتاسەری و مانگرتنی گشتی کردووەتەوە. لە کوردستان دوو مانگرتنی گشتی هەبوو، حیزبیش یەکێک بوو لە بانگخوازەکانی. بەڵام هێشتا مانگرتنی سەرتاسەری لەو وڵاتەدا دروست نەبووە؟ پێت وایە هۆکارەکەی چییە؟ چی بکرێت بۆ دەستپێکردنی مانگرتنی سەرتاسەری؟
حەمید تەقوایی: هەر لەسەرەتاوە کە ئێمە جەختمان لەسەر مانگرتنی سەرتاسەری و مانگرتنی گشتی دەکرد، و لە ئاستی گشتیدا، پێویستی و گرنگی و ئیمکانیاتی ئەم باسەمان بەرز دەکردەوە، بەڵام هێشتا ئەم باسە لە کۆمەڵگادا بەربڵاو نەبوو. ئەمڕۆ دوای بیست ڕۆژ لە خۆپیشاندانەکانی شارە کان ئەبینین لە هەموو شوێنێک باس لە مانگرتن دەکرێت. لە سۆشیال میدیادا، هاشتاگی مانگرتن لەسەر ئاستی وڵات نزیکەی بەقەد هاشتاگی مەهسا ئەمینی بڵاودەبێتەوە. دەبێتە ڕەوتێک. ئەم باسە لە نێو کرێکاران و لە نێو چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگادا هەیە. تەنیا باس نییە. زانکۆکان دەستیان بە مانگرتنی گشتی و سەرتاسەری کرد و ئەم بزووتنەوەیە بەردەوامە. خوێندکاران بەشداری دەکەن. هەندێک مامۆستای زانکۆ، هەندێک مامۆستا پەیوەست بوون بەمەوە. كرێكارانی هەفت تەپە و كرێكارانی نەوت، كرێكارانی نەوتی گرێبەست و فەرمی هەریەكەیان هۆشدارییان داوەتە حكومەت كە ئەگەر ئەو سەركوتانە بەردەوام بێت، مانگرتن دەكەن. هەروەها بەشێك لە بازرگانان و دوكانداران مانیان گرتووە. لە ئێستادا بەشێک لە شۆفێرانی بارهەڵگرەکان مانیان گرتووە. ئێمە لەم ئاراستەیەدا پێشکەوتن بەدەست دەهێنین. بەڵام هێشتا مانگرتن بەو مانایە فراوانەی کە ئێوە وتتان دەستی پێنەکردووە. لە هەموو ئێراندا وەک لە کوردستان ڕووی نەداوە.
ئەمە ڕەوتێکە. نابێ چاوەڕێی ئەوە بین کە یەکسەر ڕووبدات، هەروەها چاوەڕێی ئەوەمان نەدەکرد کە لە ماوەی یەک دوو هەفتەدا هەموو وڵات مانگرتن بکات. لە ئەنجامدا هەروەها دەمانزانی کە خوێندکارەکان هەنگاوی یەکەم دەگرنە بەر. هەمیشە بەو شێوەیە بووە. چونکە خوێندکار دەتوانێت ئاسانتر واز لە خوێندن بهێنێت. مەچۆ بۆ پۆل مەچنە زانکۆ. کەڵەکەبوونی خاو ناڕەزایەتی دەربڕین بەڵام کرێکاران بژێوی خێزانێکن. کاتێک بڕیارێکی دەستەجەمعی دەدەن، پێویستە بزانن کە سەردەکەون. دەبێت دڵنیابن لەوەی کە مانگرتن دەکەن. وە ئەمەش پێویستی بە ڕێکخستن هەیە. پێویستی بە پلەبەرزکردنەوە هەیە. ئەو وروژاندنی دەوێت. ڕازیکردن دەوێت. گوتارەکەی دەبێ لەگەڵیدا بگونجێت. وە خۆشبەختانە ئەم پرۆسەیە دەستی پێکردووە. زۆر گەشبینم. پێم وایە ئێمە بەرەو مانگرتنی سەرتاسەری دەڕۆین. سەرسوڕمانی ئەرێنی ئەوە بوو کە خوێندکارانی قوتابخانەکانی کچانیش پەیوەست بوون بەم بزووتنەوەیە. من پێم وایە بەشەکانی تری کۆمەڵگاش بەم ئاراستەیە دەجووڵێن و مانگرتنی سەرتاسەری لە هەموو وڵاتدا دەبینین.
خەلیل کەیوان: نزیکەی بیست ڕۆژە ڕاپەڕین دەستی پێکردووە و تا ئێستا ڕژێم نەیتوانیوە سەرکوتی بکات. هۆکارەکە چیە؟ ئایا توانای سەرکوتکردنی نییە یان سیاسەتێکی دیاریکراوی گرتۆتەبەر؟
حەمید تەقوایی: لە ڕوانگەی فیزیکییەوە، حکوومەت لە ژمارەی خەڵک و هێزی سەرکوتکەر و چەک و هتد کەم نییە، بەڵکو لە ڕوانگەی سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە توانای دووبارەکردنەوەی ئەو کارەساتە نییە کە لە ساڵی ١٣٩٨دا دروستی کردووە . ئەگەر بتوانێت دەیکرد. من پێم وایە تاکتیکی ڕژیم ئەوەیە کە پچڕپچڕ لێدان بکات. وەک ئەوەی لە زاهیدان و زانکۆی شەریف و زانکۆی تەبرێز کردی. یەکێک لەو کەسانە پچڕپچڕ لێدەدات و دادەنیشێت و دەستگیرکردنی بەرفراوان ئەنجام دەدات. بەڕای من بەو هیوایەی مرۆڤەکان هەناسەی لەدەست بدەن. بەو هیوایەی شەقامەکە ماندوو بێت. بەو هیوایەی خەڵک وا بیربکەنەوە کە ناگەنە هیچ شوێنێک و واز لە ناڕەزایەتی بهێنن. ڕژیم حساب بۆ ئەمانە دەکات. ئەم حیساباتانە بە تەواوی هەڵەن. دەبینین کە هەر گورزێک کە لێی داوە شەپۆلێکی نوێی ناڕەزایی دروست کردووە. بۆ نموونە هێرشی سەر حیزبەکان لە کوردستان بە مانگرتنی گشتی بەرەوڕوو بووەوە. لە زاهیدان بە هێرشی خەڵک خۆپیشاندانی توندوتیژ و پێکدادان دەستی پێکرد. هێرشەکە بۆ سەر خوێندکارانی زانکۆی شەریف لەگەڵ کاردانەوەی کۆمەڵگادا بەرەوڕوو بووەوە. بەڵام حکومەت هیواخوازە ناڕەزایەتییەکان کەم بکاتەوە. هیچ بژاردەیەکی تری نییە.
ئەم حکومەتە بۆ پاراستنی پێگەی خۆی لە هیچ تاوانێک بسڵ ناکاتەوە. پرسیار ئەوەیە ئایا دەتوانێت ئەمە بکات و دوای دوو هەفتە نەڕوخێت؟ پێم وایە نیگەرانی ئەوان ئەمەیە. ئەو مەترسییەی هەستی پێدەکەن ئەوەیە کە ئەمجارەیان وەک ٩٨ نییە. بە لێدان ناکرێت. لەوانەیە لێبدەن و بۆ نموونە دۆخەکە بۆ ماوەی هەفتەیەک دادەبەزێت، بەڵام هەفتەی داهاتوو بە هێزێکی زیاترەوە دەست پێدەکات. تەنانەت ڕەنگە سەرکوتکردنی شەقامیش کلیلی مانگرتنەکان لێبدات و کۆمەڵگا دەست بە مانگرتنی سەرتاسەری بکات و بەم شێوەیە وەڵامی سەرکوتەکان بداتەوە. ئەمانە لە حیساباتی حکومەتدان. پێم وایە لە بنەڕەتدا حساب بۆ ئەوە دەکەن کە خەڵک بفڕێنرێت. ڕیزەکانی خۆپیشاندەران ماندوو دەبن و بەم شێوەیە پرسەکە نامێنێت. ئەوان زیاتر حساب بۆ ئەمە دەکەن. بەڵام لە هەمان کاتدا ئەگەر خۆپێشاندانەکان زیاد بکەن، پێویستە چاوەڕێی سەرکوتی زیاتر بین.
خەلیل کەیوان: لە هەموو پارێزگاکانی ئێران و لە جیهاندا هێزێکی مەزن لە دژی کۆماری ئیسلامی سەری هەڵداوە و ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بەهێزتر دەبێت. تایبەتمەندیەکانی وەک یەکڕیزی، هیوا، بوێری، دەستپێشخەری، ئامانج و دروشم، هێما و ناوی کۆدی هاوبەشی “مەهسا” دروست بووە. پێویستت بە زیاترە بۆ بردنەوە؟ هەنگاوەکانی داهاتوو چین؟
حەمید تەقوایی: هەنگاوەکانی داهاتوو بریتین لە فراوانکردنی خەبات لە ئاستە جیاوازەکاندا. پێشتر ئاماژەم بەوە کرد کە لە کۆمەڵگادا و لە کەشی ناڕەزایەتیدا بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی دروست بووە. بۆ نموونە هەلومەرجەکان تەواو جیاوازن لە شۆڕشی ١٩٧٩. لەو سەردەمەدا هیچ رێکخراو و کەسایەتی و دامەزراوە و ناوەندێک بونی نەبوو. کۆمەڵگاکە لە ساڵی ١٩٧٩ لەناکاو تەقییەوە. ئەمجارەیان دوای کوشتنی مەهسا ئەم تەقینەوەیەمان بینی، بەڵام ئەم کۆمەڵگایە خۆی دامەزراندوە. زیاتر لە چوار دەیە خەبات دژی کۆماری ئیسلامی بووەتە هۆی سەرهەڵدانی ڕێکخراوە چالاکەکان. ئەو ڕێکخراوانەی کە توانیویانە بە تایبەتی بە یارمەتی سۆشیال میدیا بوەستنەوە و کار بکەن. بۆ نموونە شورای هاوئاهەنگی سەندیکاکانی مامۆستایان کە لە ناڕەزایەتی و مانگرتنی مامۆستایاندا رۆڵی کارای هەبوو. ئێمە شورای ڕێکخستنی ناڕەزایەتی کرێکارانی گرێبەستی نەوتمان هەیە. ئێمە شورای هەفت تەپەمان هەیە. وە چەندین ناوەند و دامەزراوە و کۆمەڵەی تر. لە ئاستێکی گشتیدا، لە ئاستی مەدەنی و کۆمەڵایەتیدا، ئێمە ڕێکخراوە مەدەنی و ڕێکخراوی ناحکومیمان هەیە. ئەمانە هەموویان لە ڕاستیدا ڕێکخراوی ناڕەزایەتین. تەنانەت ئەوانەی خۆیان بە مەدەنی ناودەبەن و بۆ نموونە دامەزراوەیەک کە دەڵێت ئەرکی پاراستنی ئاژەڵە، ئەرکی پاراستنی ژینگەیە، لە ڕاستیدا دامەزراوەیەکی ناڕەزاییە. هەمووان دەزانن کە ڕەگی کێشەکان کۆماری ئیسلامییە. تەنانەت لە دۆخێکدا کە کۆمەڵگا بەم شێوەیە دانەمەزرابوو، لە ڕاستیدا ناڕەزایەتییەکی سیاسییان هەبوو، بەڵکو لە چوارچێوەی داواکارییە تایبەتەکانی بوارەکەی خۆیاندا. ئەمڕۆ دروشم و داواکاری بۆتە سیاسی و دژی حکومەت. ئارگومێنتی من ئەوەیە کە کۆمەڵگا دەبێ هەموو ئەم جۆرە ئاسانکاریانە بەکاربهێنێت. پێویستە کرێکار وەک کرێکار و مامۆستا وەک مامۆستا و فەرمانبەر وەک فەرمانبەر بەرەنگارببنەوە. نووسەر و هونەرمەند و شاعیر و سینەماکاران خاوەنی ڕێکخراو و ناوەند و کۆمەڵەی تایبەت بە خۆیانن. بزووتنەوەی دادگاییکردن بە تایبەت لە ئێستادا چەندین دامەزراوەی هەیە. لە دایکانی خاورانەوە* تا کۆمەڵەی قوربانیانی تەقەکردن لە فڕۆکە ئۆکراینی و هتد و هتد. ئەمانە دەبێ ڕۆڵیان هەبێت. مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ هه‌موویان له‌ شه‌قامه‌کان بن یان ته‌نانه‌ت مانیان له‌سه‌ر بێت. مەبەستم ئەوەیە کە بە ناو و واژۆی خۆیانەوە بێن و ناڕەزایی خۆیان بەرز بکەنەوە. بەیاننامەیەک بڵاو بکەنەوە بانگەوازێک بکەن واژۆ کۆبکەنەوە. پێویستە لەگەڵ خەڵکدا هاوار بکەن کە کۆماری ئیسلامیمان ناوێت. پێشتر دایکانی سکاڵاکار ئەم کارەیان کردووە. لە کاتی هەڵبژاردنی ڕەئیسیدا دەیانگوت دەنگمان بۆ ڕووخاندنە. ئێستا با هەمان شت هاوار بکەن. ئارەزووی ئێمە ڕووخاندنە. ئەمە بە حکومەت و هەموو خەڵکی جیهان ڕابگەیەنن. ئەم بزووتنەوەیە پێشتر دەستی پێکردووە و هیوادارم زیاتر و زیاتر فراوان ببێتەوە.
بە بڕوای من کۆمەڵگا بە هەموو ئەم ئەگەر و دەسکەوتانەی ئەو خەباتانەی کە لەم چوار دەیەیەدا کەڵەکە بوون، بێتە مەیدان. من بە تایبەتی ڕووم لە شورا و کۆمەڵە و کۆمیتە و کەسایەتییەکانی بزوتنەوەی کرێکارییە. وە هەروەها کەسایەتی و دامەزراوەکانی بزووتنەوەی دادخوازی. بزوتنەوەی هونەرمەندان و نووسەران. بزووتنەوەی داکۆکی لە مافی ژنان. بزوتنەوەی پەلکەززوتنەوەی پەلکەزینەکان. ئێمە لە ئێراندا بزووتنەوەی جیاوازمان هەیە بە کەسایەتی و چالاکوان و دامەزراوەی جیاوازەوە. پێویستە دەست بەیەکەوە بگرن و بە یەک دەنگ هاوار بکەن کە دەبێ کۆماری ئیسلامی بڕوات. ئێمە ئەم حکومەتەمان ناوێت. ئەمەش خۆی زەمینەیەکی زیاتر بە مانگرتنەکان دەدات. لێرەشدا دیسان جەختکردنەوەم دەگەڕێتەوە بۆ مانگرتن، مانگرتنی سەرتاسەری لەم خاڵەدا بەتەواوی یەکلاکەرەوەیە. وە لێرەشدا ڕۆڵی دامەزراوەکان و سەرکردەکان و چالاکوانان و کەسایەتییە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان بەتەواوی یەکلاکەرەوە دەبێت.
خەلیل کیوان: بە ملیۆنان خەڵکی ئێران لە دەرەوەی سنوورەکان دەژین. بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی خەڵکی ئێران لە هەردوو بواری ناوخۆیی و دەرەوەدا تەواوکەری یەکترن. ڕاپەڕینی ١ی خەزەڵوەری ئێرانییەکان و ئامادەبوونی سەدان هەزار کەس بۆ پشتیوانی لە گەلی ئێران لە زیاتر لە ١٥٠ شوێنی جیهان نیشانی دا کە هێزێکی کاریگەرە بۆ سەرکەوتنی شۆڕش لە دەرەوەی سنوورەکان. ئەم هێزە هاوکێشەی نوێ لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا دادەنێت. چۆن ده‌توانرێ هێزی ئێرانییه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ به‌ باشترین و كاریگه‌رترین شێوه‌ بۆ پشتیوانی له‌ شۆڕشی ئێران ڕێك بخرێت؟
حەمید تەقوایی: خاڵی یەکەم ئەوەیە کە ئەم هێزە مەزنە زۆر بەهێزە. چەند سەد هەزار کەس هەیە. ئاماری ورد لەبەردەستدا نییە، بەڵکو تەنها لە شاری تۆرۆنتۆ زیاتر لە پەنجا هەزار کەس هاتنە سەر شەقامەکان. کەواتە هێزێکی زەبەلاح هەیە. لە کۆتایی ئەم هێزە دەبێت ئامانج و ئارەزووێکی دیاریکراو بخاتە سەر مێزەکە و خەباتی بۆ بکات. پێم وایە ئەم ئامانجە بایكۆتی تەواوەتی كۆماری ئیسلامییە لەلایەن حكومەت و دامەزراوە نێودەوڵەتییەكانەوە. ئەو داوایەی کە ئەم بزووتنەوەیە دەتوانێت بەسەر حکومەتەکاندا بیسەپێنێت. چونکە ڕای گشتی لای ئێمەیە. هەموو مرۆڤە شەریفەکانی جیهان، هەموو ژنانی جیهان، هەموو پیاوانی ئازادیخوازی جیهان، هەموو سەندیکا کرێکارییەکان، حیزبە چەپ و پێشکەوتنخوازەکان و هەرکەسێک ئیدیعای مافی مرۆڤ بکات، هەموویان چاویان لەسەر ئێرانە لەم بارودۆخەدا. دروشمی ژن، ژیان، ئازادی دروشمی هەمووانە. هەمووان ناوی مەهسایان بیستووە. دۆخێکی باشە کە دەتوانین بە هێزی ناڕەزایی ئێرانی دانیشتووی دەرەوەی وڵات و خەڵکی وڵاتانی رۆژئاوا هاوشانی ئێرانییەکان بایکۆتی کۆماری ئیسلامیی ئێران بەسەر حکومەتەکاندا بسەپێنین. خۆشبەختانە لە خۆپیشاندانەکەدا کە لە ٢ی ئۆکتۆبەر لە ڤانکۆڤەر بەڕێوەچوو، ئەم داواکارییە وروژێنراوە. لە شاری تۆرۆنتۆ، حاەید ئیسماعیلیۆن، وتەبێژی کۆمەڵەی بنەماڵەی قوربانیانی فڕینی PS752، باسی لە دەرکردنی باڵوێزەکانی کۆماری ئیسلامی لە وڵاتانی جیاواز کرد و ئەم داواکارییەی وروژاند. ئەم گوتارە ئێستا زۆر فراوانە و پشتیوانییەکی زۆری هەیە. تا ئێستا کاریگەریی ئەمە دەبینین. دوێنێ لە پەرلەمانی یەکێتی ئەوروپا و لە پەرلەمانی فەرەنسا باسی مەهسا کرا. ناڕەزایی خۆیان بە حکوومەتی ئێران ڕاگەیاند. بۆ یەک خولەک بێدەنگ بوون. خۆپێشاندانەکەیان بە دروست زانی و هتد و هتد. ئێستا گوتاریان گۆڕاوە. چه ند ده یه یه به رده وام ئه و قسانه مان به شێوه ی كه مپه ین و لۆبی و نامه ی كراوه دا به گوێی حكوومه ته كان هێناوه ، به ڵام كاردانه وه ی ئه وتۆیان نیشان نه دا، به ڵام ئه مڕۆ خه بات و تێكۆشانی خه ڵكی ئێران گوێی كردۆنەته وه . لە ژێر گوشاری شۆڕشی گەلانی ئێرانە کە ئێستا هەڵوێستی خۆیان دەگۆڕن و کۆماری ئیسلامی مەحکووم دەکەن و بەرگری لەم خەڵک دەکەن. ئەمە باشە، بەڵام بە هیچ شێوەیەک بەس نییە. دەتوانین و دەبێ حکوومەتەکان بە تایبەت حکوومەتەکانی رۆژئاوا و هەروەها رێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی وەک ڕێکخراوی کار و نەتەوە یەکگرتووەکان و بەرپرسی ڤیستیڤاڵ و پێشبڕکێ وەرزشیەکان میهرەجانە هونەریەکانداهتد ناچار بکەین و داوایان لێبکەین کە کۆماری ئیسلامی بکەنەدەرەوە. پێوه ندییه کانیان له هه موو ئه و ئاستانه دا له گه ڵ کۆماری ئیسلامی ببڕدرێن. پێویستە باڵیۆزخانەکانی دابخرێن. ئه‌مه‌ داخوازییه‌كه‌ كه‌ به‌ بڕوای من ده‌توانرێت به‌ ده‌سه‌ڵاتی شۆڕش له‌ خودی ئێراندا بسه‌پێندرێت به‌سه‌ر حكومه‌ته‌كاندا، كه‌ بۆته‌ هۆی جموجۆڵی سه‌دان هه‌زار كه‌س له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات و ناچار بكرێن بایكۆتی كۆماری ئیسلامی بكه‌ن. وەک چۆن حکومەتی ئەفریقای باشوور لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ڕەتکرایەوە و گۆشەگیر کرا، بایکۆت هێزێکی گرنگ و یەکلاکەرەوە بوو لە ڕووخاندنی حکومەتی ئاپارتایدی ئەو وڵاتە. ئەمجارەش دەتوانێت هێزێکی گرنگ بێت لە ڕووخاندنی ڕژێمی ئاپارتایدی ڕەگەزی لە ئێراندا. بە مانایەک دەکرێ بگوترێ کە دەتوانین کۆماری ئیسلامی لە دەرەوەی وڵات بڕوخێنین و بەم کارەش دەتوانن دڵنیابن کە دەسەڵاتی شۆڕش لە ئێران دە هێندە بەهێزتر دەبێت. وە زۆر ناخایەنێت تا ئێمە حکومەت لە ئێرانیشدا بڕووخێنین. ئەمە ئەو پرۆسەیەیە کە پێموایە هێزەکانی ئێران و هێزە ناڕازییەکانی دەرەوەی وڵات دەتوانن پەیڕەوی لێ بکەن و بگەنە ئامانجی خۆیان.
خەلیل کەیوان: هەواڵ و نیشانەکانی پەرتەوازەی و سەرلێشێواوی و گومان لە ڕیزەکانی حکومەت و هێزە سەرکوتگەرەکاندا دەبیسترێت و دەبینرێت. پێدەچێت هەموو پاشەکشەیەک وەک نیشانەی کۆتایی سەیر بکەن. ئایا دەکرێت حکومەت بکشێتەوە؟ حکومەت ڕووبەڕووی چ هەڵبژاردەیەک دەبێتەوە؟ ئایا ئەگەری کودەتا هەیە؟
حەمید تەقوەیی: تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە پرسی پاشەکشە هەیە، هیچ شوێنێکیان نییە بۆ پاشەکشەکردن و خۆیان دەیزانن. پاشەکشەی یەک ملیمەتر لەوانە بە مانای هێرشی چەند کیلۆمەترێک لەلایەن خەڵکەوە دەبێت. ئەمە خەسڵەتی هەموو دیکتاتۆریەتەکانە. هەموو دیکتاتۆرێک و هەر حکومەتێکی پاوانخواز و ستەمکار دەبێت تا دوا سات لە پاڵ قسەکانیدا بوەستێت و ناتوانێت پاشەکشە بکات. تەنانەت ئەگەر ناچاریش بێت، کە ڕەنگە ناچار بێت هەندێک ئیمتیازات بکات، ئەوا خەڵک هەر بەوەوە ناوەستن.
دەبینیت ئیتر کەس ئەم حکومەتەی ناوێت، خەڵک نایانەوێت تەنها یاسا بگۆڕدرێت یان ئەمە بڕوات و ئەو بێت یان ئەم فراکسیۆنە بێت و ئەو فراکسیۆنە بڕوات. ئەمە پرسەکە نییە. خەڵک دەیانەوێت و ڕایدەگەیەنن کە هەموو کۆماری ئیسلامییان ناوێت، دەڵێن پێویستە لەناوببرێت. خەڵک دەیانەوێت ئەم حکومەتە بە هەموو فراکسیۆن و یاساکانییەوە و هتد لەناوببرێت. بۆیە ئەم جۆرە مانۆڕانە بەرەو هیچ شوێنێکی نابات و وەڵامی خەڵک ناداتەوە و بەپێچەوانەوە ئاگری خەبات هەڵدەگیرسێنێت و حکومەتەکانیش ئەمە دەزانن و پێم وایە تا ئەو شوێنەی کە دەتوانن وازناهێنن.
لە لایەکی دیکەوە هەوڵ دەدەن نکۆڵی لە ناڕەزایی و توڕەیی جەماوەر بکەن. بەڵام ئەمە زیاتر لاوازیان دەکات. بۆ نموونە ئەم قسە گاڵتەجاڕییە کە دەڵێت ناڕەزایەتییەکانی ئێستا لە ژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیل و ئەمریکا و دوژمنێکی بیانیدایە، ئەوەندە ڕوون وئشکرایە کە تەنانەت ڕیزەکانی خۆیان باوەڕیان پێی نییە. بەڵام ناچارن بەردەوام بن لە دەرکەوتنەکان. ئەمە دەبێتە پاساودانان و گوتاریان تا ڕۆژی دوایی.
لە ڕوانگەی کودەتاکەوە پێموانییە ئەم حکومەتە کودەتا هەڵگر بێت. چونکە گروپی چەکدار و سوپا و بەسیج و فەیلەق و جل و بەرگ مەدەنیەکان و هتد زۆرن. وە هەریەکەیان مافیایەکی ئابوری-حکومەتین، ژەنەڕاڵێک یان ئاخوندێک و ئایەتوڵڵایەک لە سەرییەوە وەستاوە. نوسینگەی ڕابەر بێنەو بەردەی خۆی هەیە، لەلایەکی تریشەوە ئاستان قودس رەزەوی بێنەو بەردەی خۆی هەیە و لە هەمان کاتدا هەمیشە بەریەککەوتن لەنێوان سوپا و هێزە چەکدارەکانی تردا هەبووە. ئەمە کێشەیەکە. بابەتێکی دیکە کە لە بەرنامەیەکی تردا بۆتانم ڕوون کردەوە ئەوەیە کە کودەتاکە یان دەیەوێت خامنەیی لابدات یان دەیەوێت بیهێڵێتەوە. ئەگەر بیەوێت جەخت لەوە بکاتەوە کە هیچ ناگۆڕێت، وەک کودەتایەک دەبێت کە خەڵک ڕژانە سەر شەقامەکان ئابڕویان برد. ئێستاش هەر کودەتایەک بیەوێت خامنەیی بهێڵێتەوە، ناچێتە هیچ شوێنێک. وە ئەگەر بیەوێت خامنەیی لاببات، ئەمە یەکێک دەبێت لە دەسکەوتە گرنگەکانی خەڵک، بەدڵنیاییەوە خەڵک هەر بەوەوە ناوەستێت و دەچێت بۆ ڕووخاندنی تەواوی حکومەت. جگە لەوەی کە هەر جۆرە کودەتایەک ڕەنگە ببێتە هۆی ناکۆکی نێوان هێزە چەکدارە جیاوازەکانی خودی حکومەت. وا نییە هەموو فراکسیۆنەکانی حکومەت لە ژێر چەتری فڵان ژەنەڕاڵ یان فڵان لیوا یەک بگرن. ئێستا چەسپی حکومەت خامنەییە. ئەگەر خامنەیی بڕوات، حکومەت دەبێت بەهەزار پارچەوە.
هەرچۆنێک سەیری بکەیت، من پێموانییە ئەم دەسەڵاتە بە کودەتا لانابرێت. لەوانەیە دەست بە جۆرێک لە حوکمڕانی سەربازی بکات، بەڵام بە بڕوای من خەڵک ئابڕوی دەسەڵاتی سەربازی دەبات و پشتگوێی دەخات.
خەلیل کەیوان: سیاسەتی زلهێزە جیهانی و ناوچەییەکان بە تایبەت رۆژئاوا و ئەمریکا چییە و چۆن دەتوانن کاریگەرییان لەسەر دروست بکەن؟
حەمید تەقوایی: تەنیا بە دەسەڵاتی شەقام و دەسەڵاتی خەڵک و ناوخۆی ئێران و دەرەوە دەکرێت کاریگەری لەسەر حکومەتەکان دروست بکرێت و لە ئێستادا کاریگەرییەکانی دەبینین. تەنیا بە هۆی فراوانبوونی خەبات لە ئێران و رەنگدانەوەی لە دەرەوەی وڵات، ئەگەر بینیتان ئێستا حکوومەتەکانی رۆژئاوا باس لە مەحکووم کردنی کۆماری ئیسلامی دەکەن، یاخود لە مەجلیسەکان بۆ یادی مەهسا بۆ خولەکێک بێدەنگن، یان بە ڕوونی ڕایدەگەیەنن کە مافی مرۆڤ لە ئێران پێشێل دەکرێت و خەڵک ئەم حکومەتەی ناوێت و هتد. لە دیموکراسیەکانی رۆژئاوادا دەنگی خەڵک یەکێکە لە نیشانەکانی هەڵوێستگیریە، بە تایبەت پەرلەمانتاران و بەرپرسە هەڵبژێردراوەکانە. دەسەڵاتداران دەبینن ئەگەر کەسێک لە پاڵ کۆماری ئیسلامی بوەستێت دەنگەکانی لەدەست دەدات. هەر بەم هۆیەشەوە خۆیان لە کۆماری ئیسلامی دوور دەخەنەوە و بە شێوەی زارەکی ئیدانەی دەکەن. تائێستا ئیجرائاتیان نەکردووە و پێویستە ئەمە ببینرێت، بەڵام ئەم هەڵوێستانە دەسکەوتی شۆڕشی ئێران و خەباتی خەڵک و پاڵپشتی خەباتی خەڵکە لە خودی وڵاتانی رۆژئاوادا. من پێم وایە لە قۆناغی یەکەمدا ئەم حکومەتانە هەوڵ دەدەن کەڵک لەو ڕاستییە وەربگرن کە ئێستا کۆماری ئیسلامی لە ژێر گوشاردایە بۆ ئەوەی لە دانوستان و مامەڵەکانیاندا دەستی باڵایان هەبێت و خاڵی زیاتریان دەست بکەوێت. ئەم جۆرە حیسابکردنە ئێستا لە پشت ئەم جۆرە جووڵانەوەیەوەیە. بۆ نموونە لە حالەتی (JCPOA) بەرجام بە لەبەرچاوگرتنی ئەو گوشارانەی کە ئێستا لەسەر کۆماری ئیسلامین، دەتوانن خاڵی زیاتریان دەست بکەوێت، بەڵام بەبێ گوێدانە حیساباتی ئەوان، پشتیوانی لە خەباتەکانی گەلی ئێران و ئیدانەکردنی ئاشکرای حکوومەتەکان لە کۆماری ئیسلامی دەسکەوتێکی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی خەڵکە، ئێران فاکتەری گوشارە بۆ سەر کۆماری ئیسلامی. بە تایبەت کە ئەم جۆرە حیساباتی دیپلۆماسی بە خێرایی ئاڵۆز دەبێت. بەسە کە ئەم شۆڕشە بۆ چەند هەفتەیەکی دیکە بەردەوام بێت بۆ ئەوەی حکومەتەکانی ڕۆژئاوا ناچاربن هەڵوێستی بەهێزتر و ڕوونتر بگرنەبەر و فەرمانی ڕێوشوێنی کاریگەرتر لە دژی کۆماری ئیسلامی بکەن.
ئەمڕۆ هەلومەرجەکان تا ڕادەیەک لەبارن بۆ پاڵنانی حکومەتەکان و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان بۆ ڕەتکردنەوە و بایکۆتی کۆماری ئیسلامی. ئەم گوتارە دەبێ لە هەموو وڵاتاندا سووتەمەنی پێ بدرێت کە کۆماری ئیسلامی نوێنەری خەڵکی ئێران نییە، بکوژی ئەوانە و پێویستە داوا لە هەموو حکومەتەکان بکرێت بایکۆتی بکەن.
ئێمە دەمانەوێت حکومەتەکان باڵیۆزخانەکانی کۆماری ئیسلامی دابخەن و پەیوەندی سیاسی و وەرزشی و هونەری لەگەڵ ئەم حکومەتە ببڕن. واتە رێک ئەوەی لە رژێمی ئاپارتایدی باشووری ئەفریقادا روویدا. سەرەتا حکومەتەکان بە شێوەیەکی لائوبالانە هەڵسوکەوتیان دەکرد، بەڵام بزووتنەوەکە لە باشووری ئەفریقا ئەوەندە بەهێز و دینامیکی بوو کە ناچار بوون هەڵوێستێکی توند لە دژی حکومەتی ئەفریقای باشوور بگرن و بۆ داهاتوو و کورسی خۆیان بایکۆتی بکەن. لە دۆسیەی کۆماری ئیسلامیشدا دەبێ ئەمە ڕووبدات و پێم وایە دۆخەکە بەم ئاراستەیە دەڕوات.
خەلیل کەیوان: بابەتێک کە سەرنج ڕادەکێشێت و بەردەوام قسەی لەسەر دەکرێت ئەوەیە کە لەم بارودۆخەی ئێستادا ڕاپەڕینی شۆڕشگێڕانەی خەڵک سەرکردەیەکی دیاریکراوی نییە. ئایا ئەم شۆڕشە بەبێ ڕابەرایەتی دەتوانێت سەربکەوێت؟ ڕابەرایەتی چۆن دروست دەبێت؟
حەمید تەقوایی: بێگومان شۆڕش پێویستی بە هێزێكی پێشەنگ هەیە، بەڵام ئێمە هێشتا لە سەرەتای رێگاداین، لە قۆناغێكداین كە شۆڕش شكڵ دەگرێت و خەڵك رێكدەخەن و دێنە گۆڕەپانەكە. بە بڕوای من سەرکردایەتی شۆڕش لەگەڵ خودی شۆڕش لەدایک دەبێت و لە پرۆسەی شۆڕشدا بەرز دەبێتەوە. سەرکردایەتی هیچ شۆڕشێک پێشوەخت نازانرێت. لە پرۆسەی شۆڕشدا دیاری دەکرێت. بۆ نموونه‌ له‌ چه‌ند مانگی كۆتایی شۆڕشی ڕووسیادا، به‌لشه‌فییه‌كان ده‌ستی سه‌ره‌وه‌یان به‌ده‌ست هێنا و ڕابەرایەتیان گرته‌دەست. لە هەموو شۆڕشەکاندا کەم تا زۆر وەک یەک بووە، سەرکردایەتی شۆڕش لە پرۆسەی شۆڕشدا دروست دەبێت.
بێگومان ئەمە لەسەرتادا بەبێدەنگی ڕونادات. حیزب و هێزی ڕێکخراو لە کۆمەڵگادا هەن کە لە زۆر پێش شۆڕشەوە چالاکن. هه‌روه‌ها له‌ ماوه‌ی شۆڕشدا ئه‌و حیزبانه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن كاریگه‌ری له‌سه‌ر پرۆسه‌ی شۆڕش بكه‌ن و بۆ پێشەوەی بەرن به‌ره‌و ئامانجه‌كانیان. چارەنووسی شۆڕش، سەرکەوتن یان شکست و شێواندنی بە تەواوی بەستراوەتەوە بە ڕۆڵی حیزبەکانەوە لە شۆڕشدا.
هەروەها پێویستە ئەوە لەبەرچاو بگیرێت کە لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەدا کۆمەڵگا زیاتر و توندڕەوتر دەبێت و حیزبەکانی ئۆپۆزسیۆن زیاتر و زیاتر ڕوو لە چەپ دەکەن. ئەمڕۆ ئێمە شاهیدی ئەمەین. ئەمڕۆ هەموو لایەنێک، هەموو ئۆپۆزسیۆنێک، بانگ کراوە بۆ ڕووخاندن. تەنانەت ئەو لایەنانەی کە تا چەند مانگێک لەمەوبەر باسیان لە ڕووخاندنەکە نەکردووە، وتیان گواستنەوە، وتیان ڕووخاندن – هێشتا هەندێک هێز هەمان شت دووبارە دەکەنەوە – زۆربەیان دەبێت هەڵوێستێکی ڕادیکاڵتر بگرنەبەر. بەم مانایە خودی شۆڕش وەک چۆن ڕووخسار و هونەرمەند و ناوداران ڕادیکاڵتر و چەپتر دەکات، حیزبەکانیش بەرەو چەپ پاڵ دەنێت.
خەلیل کەیوان: باست لە رۆڵی حیزبەکان کرد لە پرۆسەی رووخاندندا. هه‌روه‌ها له‌ هه‌ندێک شرۆڤه‌کار ده‌بیستین که‌ ئه‌و قۆناغه‌ قۆناغێکه‌ که‌ حیزبه‌کان ڕۆڵ ده‌گێڕن و به‌ره‌به‌ره‌ زیاتر ده‌بنه‌ به‌رچاو. وێنەی خۆت چییە لەسەر ئەو پرۆسەیەی کە لە پێشە و ئەو ڕۆڵەی کە حیزبەکان و بە تایبەت حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری دەتوانن بیگێڕن؟
حەمید تەقوایی: خودی شۆڕش نیشاندەرێکە بۆ ئەوەی خەڵک باش لە خراپ جیا بکەنەوە. حیزب هەن کە ماوەیەکی زۆرە چالاکن، لە دەرەوە و ناوخۆی وڵات چالاکن، بەڵام ماوەیەک لایەنی سەوزەکان بوون، لە سەردەمێکدا لایەنگری ریفۆرمخوازەکانی تر بوون یان پەیوەندییان بە بزووتنەوەی وەنەوشەییەوە کرد، ئەو پارتانەی کە لە بیرکردنەوەیاندا شۆڕش واتە پشێویی .وە ئاژاوە و ناڕێکییە ، ئەم جۆرە حیزبانە ئەمڕۆ بانگەشەی شۆڕشگێڕی دەکەن ! ئه‌مڕۆ ئه‌و حیزبانه‌ له‌ ژێر كاریگه‌ریدان، له‌ ژێر فشاری شه‌قامدان و بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ نه‌هێڵرێنه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی نه‌بنه‌ په‌راوێز، ده‌بێت خۆیان له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی شۆڕشگێڕ نیشان بده‌ن. بەڵام پێم وایە کۆمەڵگا هەڵبژاردەی دروست دەکات.
نیشاندەری کۆمەڵگا تەنیا هەڵوێستی ئێستای حیزبەکان نییە، بەڵکو حیزبەکان تا چەند لە تۆمارەکانیاندا و لە مێژووی چالاکییەکانیاندا دژی تەواوی کۆماری ئیسلامی وەستاون و تا چەند سیاسەت و ستراتیژەکانیان بنیات نراوە لەسەر شۆڕشێکی ژێرەوژورکەری دژی تەواوی سیستەمەکە هەبووە.
ئەو هێزە ڕادیکاڵەی کە جەمسەری پێچەوانەی تەواوی کۆماری ئیسلامیە و نەک هەر ئەمڕۆ بەڵکوو لەو ڕۆژەدا کە وەهمی دووانەیی هێشتا لە کۆمەڵگادا زاڵ بوو، بە تایبەت لە ئۆپۆزیسیۆنی ڕاستدا، وەهمی سەوز و وەنەوشەیی، لە دژی ڕاوەستا بزووتنەوە و هتد دژی وەستانەوە، بەڕای من دەتوانێ لەم دۆخەدا ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕێت.
خاڵی سەرەکی ئەوەیە کە لە کاتی شۆڕشدا هەموو کۆمەڵگا زیاتر و زیاتر بەرەو چەپ دەگۆڕێت و هەر بۆیەش ئەو حیزبە ڕادیکاڵەی کە نوێنەرایەتی چەپترینەکان دەکات، واتە قووڵترین ڕەخنە و قووڵترین ناڕەزایەتی بەرامبەر بەهەموو سیستەمەکەیە، قازانج دەکات کاریگەری زیاتر لە کۆمەڵگادا دەبێت و دەبێتە خۆشەویستی جەماوەر.
لەم قۆناغەدا دەتوانین ڕاستی دروشم و سیاسەتەکانمان و بەها ڕادیکاڵ و مرۆییەکانمان و خواستراوی و جێبەجێکردنی بە کۆمەڵگا نیشان بدەین تا دەتوانین.ڕەخنەی قوڵ لە بێ مافی و نایەکسانی، ڕەخنەی قووڵ لە هەژاری، ڕەخنەی قووڵ لە سەرکوت، ڕەخنەی قووڵ گرتن لە هەر جۆرە حکومەتێکی سەروخەڵکی یەکبگرن و کۆببنەوە بۆ ئەوەی دامەزراوە و ڕێکخراوە جەماوەری و خەڵکییەکان بەم ئاڵا ڕادیکاڵە تەیار بکرێن و بتوانین گورزی کۆتایی لە حکومەت بدەین.
ئێمە هەمیشە جەختمان لەوە کردووەتەوە کە دەکرێت ئەم دەسەڵاتە بە زەبری مانگرتن و خۆپیشاندان بڕووخێنرێت. ئێمە هەمیشە وتمان ئەم حکومەتە فراکسیۆنێکی خراپتر و باشتری نییە، سەوز و وەنەوشەیی و ڕەش هەموویان وەک یەکن. ئێمە هەمیشە جەختمان لەسەر ڕووخاندنی تەواوی سیستمی کۆماری ئیسلامی کردووەتەوە، هەمیشە وتوومانە کە هەڵاواردن لە دژی ژنان، حیجاب، و ئاپارتایدی سێکسی پرسێکی گرنگی کۆمەڵگای ئێران و پاژنەی ئەکیلی کۆماری ئیسلامییە و ئێمەش مژدەدەر بووین لە شۆڕشی ژنان. ئێمە هێزمان لە دەوری ئەم ئاڵایە کۆکردۆتەوە، هەڵمەتی جۆراوجۆرمان لە دژی لە سێدارەدان، دژی بەردبارانکردن، دژی بێ مافی ژنان، بۆ ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی، بۆ بەرگریکردن لە مافی منداڵان، لە بەرگریکردن لە ئاوارەکان و هتد ڕێکخستووە، لەگەڵ دامەزراوەی چالاک و کاریگەر لە دەوروبەری وە ئێمە لە خەباتی مەیدانیدا، لە بزووتنەوەی کرێکاری، لە بزووتنەوەی مامۆستایان، لە بزووتنەوەی خانەنشینان، لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان، لە بزووتنەوەی دادگاییکردن و هتد چالاک بووین. ئەمڕۆ دەبینین کە کۆمەڵگا لەسەر پێوەرێکی ملیۆنان وەڵامێکی ئەرێنی دەداتەوە بۆ هەموو ئەم دروشم و داخوازی و ئامانجانەی کە لە سەرەتای دامەزراندنی حیزبەکەمانەوە بووەتە جێگەی سەرنجی خەبات و تێکۆشانی حیزبەکەمان.
خاڵێکی دیکە ئەوەیە کە پرۆسەی شۆڕش هاوکات و هاوتەریب لەگەڵ سەرهەڵدانی حیزبە شۆڕشگێڕ و ڕادیکاڵەکان، پێکهێنانی ڕێکخراوی خەباتی جەماوەریی لەگەڵدایە. کۆمیتە، سشوراکان، ئۆرگانی ڕێکخستنی گەڕەک، کۆمیتەی مانگرتن و هاوشێوەکانی لە ناخی شۆڕشدا پێکدێن. لە ئێستادا گەنجان سەرقاڵی پێکهێنان و بانگهێشتکردن و کۆکردنەوەی لیژنەکانن بۆ ڕێکخستنی هەڵمەت لە گەڕەکەکان. ئەم ڕێکخراوانە لە زانکۆکان و لە کارگەکان و تەنانەت لە قوتابخانەکاندا دروست دەبن. ئەم دەزگا و ڕێکخراوانەش بەرهەمی شۆڕشن. ئەم ڕێکخراوانە مەیلی بەرەو ئەو حیزب و هێزە دەبەن کە هەمیشە نوێنەرایەتی ڕادیکاڵترین و قووڵترین ڕەخنەی لە تەواوی بارودۆخی ئێستای کردووە.
ئێمە چەندین ساڵ پێش ئێستا مانیفێستی شۆڕش و ڕووخانمان بڵاوکردەوە. ئەو بەیاننامەیەدا، بڕگەکانی ئەو بەیاننامەیە، لە پێوەرە باشەکانن بۆ جیاکردنەوەی چاک لە خراپ. لە نێو هێزەکانی ئۆپۆزسیۆندا بەردەوام جەخت لەوە دەکەینەوە کە پێویستە خەڵک خۆی بە ڕێکخراوەکانی خۆی بێتە پێشەوە و بە ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی دەسەڵات بگرێتە دەست و ئەو حیزبانەی کە ئەمە دەڵێن، ئەو حیزبانەی کە ئەم ئاڵایەیان هەڵکردووە، پێموایە چانسێکی زۆریان هەیە بۆ ئەوەی ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕن لەم پێشهاتانە و پرۆسەی شۆڕشەدا. کۆمەڵگا ڕادیکاڵترین لایەنەکان بانگ دەکات بۆ مەیدان و بۆ ڕابەرایەتی، ئێمەش ئامادەین ئەم ڕۆڵە بگێڕین.
خەلیل کەیوان: کۆمەڵگا پێی وایە کۆماری ئیسلامی دەڕوات. با بیخەینە بەرچاومان کە کۆماری ئیسلامی کەوتووە. دوای ڕووخاندنەکە دۆخەکە چۆن دەبێت؟ هەندێک باسی ڕیفراندۆم و دەستوور دەکەن؟ ڕای ئێوە چیە؟ حکومەتی داهاتوو چۆن دیاری دەکرێت؟
حەمید تەقوایی: لە سەردەمێکدا پارتە ئۆپۆزسیۆنە ڕاستڕەوەکان پێشنیاری ڕیفراندۆم و دەستووریان کرد وەک بەدیلێک بۆ ڕووخاندن. ئێستاش هەر هەمان شتە. بەڕای من ئەمانە نە ڕێگا بە کەس نیشان ئەدەن، نە پەیوەندییان بە شەڕی نێوان خەڵک و حکومەتەوە هەیە. خودی شۆڕشی ئێستا وەڵامێکی یەکلاکەرەوەیە بۆ پلانەکانی وەک ڕیفراندۆم بۆ “گواستنەوە” لە دۆخی ئێستاوە.
ته نانه ت له و شوێنانه ی باس له سه ر دیاریكردنی حكوومه ت له دوای رووخاندنی كۆماری ئیسلامییه ، ریفراندۆم و ده ستوور و هتد، جۆر و سیاسه ته كانی حكومه تی داهاتوو دیاری ناكه ن.
ئێمە جەخت لەسەر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی خەڵک دەکەینەوە لە داڕشتنی سیستەمی داهاتوودا. لە سەردەمی شۆڕشدا، لە پرۆسەی شۆڕشدا ئۆرگانی خەباتی خەڵک لە کۆمەڵگادا دروست دەبن. خەڵک ڕێکدەخرێن و دەسەڵات بەکاردەهێنن بۆ ڕووخاندنی حکومەت. لەم پرۆسەیەدا شورا و ڕێکخراوی وەک شورا پێکدێن و خەڵک دەبێت لەڕێگەی ئەو ڕێکخراوانەوە حکومەت و سیستەمی داهاتوو لە قاڵب بدەن. نابێ خەڵک دوای ڕووخانی حکومەت بچنەوە ماڵەوە و حیزبەکان لەسەر سەریان حکومەت پێکبهێنن.
هه‌ر جۆره‌ هه‌ڵبژاردنێك هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر ریفراندۆم پێویست بوو، یان ده‌ستوور پێویست بوو، ده‌بێت خه‌ڵكی رێكخراو رۆڵی سه‌ره‌كی هه‌بێت. نەک لە لوتکەی سەری خەڵکەوە ڕایبگەیەنین کە کۆماری ئیسلامی نەماوە، ئێستا بڕۆنەوە ماڵەوە، ئەرکتان پێ دەسپێرین، مەجلیسی دامەزرێنەرتان بۆ دروست دەکەین، دەستوورتان بۆ دەنوسین. ئەمەش نابێت قبوڵ بکرێت و نابێت ڕێگە بدرێت. لەم قۆناغەدا دەتوانین ڕاستی دروشم و سیاسەتەکانمان و بەها ڕادیکاڵ و مرۆییەکانمان و خواستراوی و جێبەجێکردنی بە کۆمەڵگا نیشان بدەین تا دەتوانین.و نایەکسانی، ڕەخنەی قووڵ لە هەژاری، ڕەخنەی قووڵ لە سەرکوت، ڕەخنەگرتنی قووڵ لە هەر جۆرە حکومەتێکی سەروخەڵکی، یەکبگرن و کۆببنەوە بۆ ئەوەی دامەزراوە و ڕێکخراوە جەماوەری و خەڵکییەکان بەم ئاڵا ڕادیکاڵە تەیار بکرێن و بتوانین گورزی کۆتایی لە حکومەت بدەین.
ئێمە هەمیشە جەختمان لەوە کردووەتەوە کە دەکرێت ئەم دەسەڵاتە بە زەبری مانگرتن و خۆپیشاندان بڕووخێنرێت. ئێمە هەمیشە وتمان ئەم حکومەتە فراکسیۆنێکی خراپتر و باشتری نییە، سەوز و وەنەوشەیی و ڕەش هەموویان وەک یەکن. ئێمە هەمیشە جەختمان لەسەر ڕووخاندنی تەواوی سیستمی کۆماری ئیسلامی کردووەتەوە، هەمیشە وتوومانە کە هەڵاواردن لە دژی ژنان، حیجاب، و ئاپارتایدی سێکسی پرسێکی گرنگی کۆمەڵگای ئێران و پاژنەی ئەکیلی کۆماری ئیسلامییە و ئێمەش مژدەدەر بووین لە شۆڕشی ژنان. ئێمە هێزمان لە دەوری ئەم ئاڵایە کۆکردۆتەوە، هەڵمەتی جۆراوجۆرمان لە دژی لە سێدارەدان، دژی بەردبارانکردن، دژی بێ مافی ژنان، بۆ ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی، بۆ بەرگریکردن لە مافی منداڵان، لە بەرگریکردن لە ئاوارەکان و هتد ڕێکخستووە، لەگەڵ دامەزراوەی چالاک و کاریگەر لە دەوروبەری وە ئێمە لە خەباتی مەیدانیدا، لە بزووتنەوەی کرێکاری، لە بزووتنەوەی مامۆستایان، لە بزووتنەوەی خانەنشینان، لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان، لە بزووتنەوەی دادگاییکردن و هتد چالاک بووین. ئەمڕۆ دەبینین کە کۆمەڵگا لەسەر پێوەرێکی ملیۆنان وەڵامێکی ئەرێنی دەداتەوە بۆ هەموو ئەم دروشم و داخوازی و ئامانجانەی کە لە سەرەتای دامەزراندنی حیزبەکەمانەوە بووەتە جێگەی سەرنجی خەبات و تێکۆشانی حیزبەکەمان.
خاڵێکی دیکە ئەوەیە کە پرۆسەی شۆڕش هاوکات و هاوتەریب لەگەڵ سەرهەڵدانی حیزبە شۆڕشگێڕ و ڕادیکاڵەکان، پێکهێنانی ڕێکخراوی خەباتی جەماوەریی لەگەڵدایە. کۆمیتە، شورا، ئۆرگانی ڕێکخستنی گەڕەک، کۆمیتەی مانگرتن و هاوشێوەکانی لە ناخی شۆڕشدا پێکدێن. لە ئێستادا گەنجان سەرقاڵی پێکهێنان و بانگهێشتکردن و کۆکردنەوەی لیژنەکانن بۆ ڕێکخستنی هەڵمەت لە گەڕەکەکان. ئەم ڕێکخراوانە لە زانکۆکان و لە کارگەکان و تەنانەت لە قوتابخانەکاندا دروست دەبن. ئەم دەزگا و ڕێکخراوانەش بەرهەمی شۆڕشن. ئەم ڕێکخراوانە مەیلی بەرەو ئەو حیزب و هێزە دەبەن کە هەمیشە نوێنەرایەتی ڕادیکاڵترین و قووڵترین ڕەخنەی لە تەواوی بارودۆخی ئێستای کردووە.
ئێمە چەندین ساڵ پێش ئێستا مانیفێستی شۆڕش و ڕووخانمان بڵاوکردەوە. ئەو میساقە، بڕگەکانی ئەو میساقە، لە پێوەرە باشەکانن بۆ جیاکردنەوەی چاک لە خراپ. لە نێو هێزەکانی ئۆپۆزسیۆندا بەردەوام جەخت لەوە دەکەینەوە کە پێویستە خەڵک خۆی بە ڕێکخراوەکانی خۆی بێنە پێشەوە و بە ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی دەسەڵات بگرێتە دەست و ئەو حیزبانەی کە ئەمە دەڵێن، ئەو حیزبانەی کە ئەم ئاڵایەیان هەڵکردووە، پێموایە چانسێکی زۆریان هەیە بۆ یاریکردنی ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕن لەم پێشهات و پرۆسە شۆڕشگێڕانەدا. کۆمەڵگا توندڕەوترین لایەنەکان بانگ دەکات بۆ مەیدان و بۆ ڕابەرایەتی کردن، ئێمەش ئامادەین ئەم ڕۆڵە بگێڕین.
خەلیل کیوان: کۆمەڵگا پێی وایە کۆماری ئیسلامی دەڕوات. با بیخەینە بەرچاومان کە کۆماری ئیسلامی کەوتووە. دوای ڕووخاندنەکە دۆخەکە چۆن دەبێت؟ هەندێک باسی ڕیفراندۆم و دەستوور دەکەن؟ ڕای ئێوە چیە؟ حکومەتی داهاتوو چۆن دیاری دەکرێت؟
حەمید تەقوایی: لە سەردەمێکدا پارتە ئۆپۆزسیۆنە ڕاستڕەوەکان پێشنیاری ڕیفراندۆم و دەستووریان کرد وەک بەدیلێک بۆ ڕووخاندن. ئێستاش هەر هەمان شتە. بەڕای من ئەمانە نەڕێگا بە کەس نیشان ئەدەن، نە پەیوەندییان بە شەڕی نێوان خەڵک و حکومەتەوە هەیە. خودی شۆڕشی ئێستا وەڵامێکی یەکلاکەرەوەیە بۆ پلانەکانی وەک ڕیفراندۆم بۆ “گواستنەوە” لە دۆخی ئێستاوە.
ته نانه ت له و شوێنانه ی باس له سه ر دیاریكردنی حكوومه ت له دوای رووخاندنی كۆماری ئیسلامییه ، ریفراندۆم و ده ستوور و هتد، جۆر و سیاسه ته كانی حكومه تی داهاتوو دیاری ناكه ن.
ئێمە جەخت لەسەر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی خەڵک دەکەینەوە لە داڕشتنی سیستەمی داهاتوودا. لە سەردەمی شۆڕشدا، لە پرۆسەی شۆڕشدا ئۆرگانی خەباتی خەڵک لە کۆمەڵگادا دروست دەبن. خەڵک ڕێکدەخرێن و دەسەڵات بەکاردەهێنن بۆ ڕووخاندنی حکومەت. لەم پرۆسەیەدا شورا و ڕێکخراوی وەک شورا پێکدێن و خەڵک دەبێت لەڕێگەی ئەو ڕێکخراوانەوە حکومەت و سیستەمی داهاتوو لە قاڵب بدەن. نابێ خەڵک دوای ڕووخانی حکومەت بچنەوە ماڵەوە و حیزبەکان لەسەر سەریان حکومەت پێکبهێنن.
هه‌ر جۆره‌ هه‌ڵبژاردنێك هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر ریفراندۆم پێویست بوو، یان ده‌ستوور پێویست بوو، ده‌بێت خه‌ڵكی رێكخراو رۆڵی سه‌ره‌كی هه‌بێت. نەک لە سەر سەری خەڵکەوە ڕایبگەیەنین کە کۆماری ئیسلامی نەماوە، ئێستا بڕۆنەوە ماڵەوە، ئەرکتان پێ دەسپێرین، مەجلیسی دامەزرێنەرتان بۆ دروست دەکەین، دەستوورتان بۆ دەنوسین. ئەمەش نابێت قبوڵ بکرێت و نابێت ڕێگەی پێ بدرێت.
لە ساڵی ١٩٧٩دا هەمان شت ڕوویدا. ئەگەر لەبیرتان بێت بەنی سەدر بەهەمان تۆنی لۆمپنی خۆی هات و وتی شورە پورە پاک کراوەتەوە و بە کرێکارەکانی وتووە بڕۆنە سەر کار هەموو شتێک چاک دەکەینەوە. بەڵام ئەمجارە کۆمەڵگا ئەمە قبوڵ ناکات و نابێت قبوڵی بکات. لە شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩دا خەڵک بە سادەیی قبوڵیان نەکرد. شۆڕش بە ڕاپەڕینی بەهمەن کۆتایی نەهات، بەڵکو نزیکەی سێ ساڵی خایاند تا ٣٠ی خەرمانان ٦٠ی خەرمانان، تا توانیان لە کۆمەڵگادا لێبدەن و شمشێرێک لە دژی دەربکێشن و لە سەرووی سەری خەڵکەوە بڕیاریان بۆ بدەن. کۆمەڵگا خەریکە دەکوڵێت. لەو ماوەیەدا لە هەموو شوێنێک شورا دروستکرا بوو، زانکۆکان بەدەست هێزە چەپەکانەوە بوون، کوردستان شانازی دەکرد و حکوومەتی خومەینی قبوڵ نەدەکرد، هەروەها کرێکارانی کەرتە جیاوازەکان دەیانویست دەست بەسەر کارگەکەدا بگرن و بەڕێوەی ببەن.
شۆڕش دەبێت حکومەتی داهاتوو لەسەر شانی ئەم خەڵکە بنیات بنێت کە لە سەردەمی شۆڕشدا ڕێکخراون. ئەمە قسەی ئێمەیە، ئەمە قسەی حیزبەکەمانە. من پێم وایە ئەمە پێویستی ئەم شۆڕشەیە، پێویستییەکی ئەم شۆڕشەیە کە خەڵک خۆی دەسەڵات بگرێتە دەست. خەڵک و ڕێکخراوە جەماوەریەکان، ئیرادەی ڕاستەوخۆی خەڵک، بناغەی سیستەم و حکوومەتی داهاتوو بن.
پێویستە جەخت لەسەر خاڵێکی دیکە بکرێتەوە. دیاریکردنی حکوومەتی داهاتوو کاتێک دەبێتە پرسێکی سەرەکی کە کۆماری ئیسلامی لە لایەن شۆڕشی خەڵکەوە ڕووخێنرابێت. وە ئەمەش مانای ئەوەیە کە شۆڕش فراوان بووە، قووڵتر بووەتەوە و لەم پرۆسەیەدا ڕابەرایەتی خۆی پێکهێناوە. ئەم هێزە ڕابەرایەتیە تەنانەت دوای ڕووخاندنیش ڕۆڵێکی جەوهەری دەگێڕێت لە داڕشتنی سیستەمی داهاتوودا. ئەو حیزبەی کە ڕێبەری ڕوخاندنی کۆماری ئیسلامی بێت لە داڕشتنی حکوومەت و سیستمی داهاتوودا پێشەنگی خەڵک دەبێت.
ئەگەری ئەوە هەیە ڕیفراندۆم پێویست بێت بۆ بە فەرمی کردنی سیستمی داهاتوو، هەروەها دەبێت دەستووریش بنووسرێت، بەڵام ئەو حیزبەی لە سەردەمی شۆڕشدا لەگەڵ بەختی باشی کۆمەڵگادا کۆبووەوە و کاریگەریی پەیدا کرد، جەماوەریی پەیدا کرد و ڕابەرایەتی شۆڕشی کرد، وتارەکە و پێگەی ئەو حیزبە لە پرۆسەی دامەزراندنی و بە فەرمی کردنی سیستەم و حکوومەتی داهاتووشدا لەگەڵ بەختی کۆمەڵگادا کۆدەبێتەوە و لەلایەن جەماوەری خەڵکەوە قبوڵ دەکرێت. ئێمە هەوڵ دەدەین ئەو حیزبە بین و خاڵی ئێمە ئەوەیە کە سیستەمی داهاتوو لەسەر بنەمای شورا و ئیرادەی ڕاستەوخۆی خەڵک لە ڕێگەی ئەم ڕێکخراوە جەماوەریانەوە بێت.
خه ڵك نه ك هه ر هه موو به رپرسه كان هه ڵبژێرن، به ڵكو هه ر كاتێك بیانه وێت بتوانن له كاریان دوور بخه نه وه و به رپرسانی تریش هه ڵبژێرن. سیستەم و حکومەتێک دەتوانێت کۆمەڵگا بەرەو ئازادی و رزگاری ببات کە پشت بە شورا و رێکخراوەکانی خەڵک دەبەستێت وەک شوراکانی خەڵک. ئەمجارەیان نابێت ڕێگە بدەین هەندێک کەسی تر بڕیار بۆ خەڵک بدەن. ئەم یارییە کە لە سەدەی ڕابردوودا دوای هەموو ڕاپەڕین و شۆڕشێکی جەماوەری دووبارە بووەتەوە، دەبێت تەواو بێت. ئەمجارەیان دەبێت خەڵک خۆی، ئەو خەڵکەی لە شوراکاندا ڕێکخراون، فەرمانڕەوایی بکەن. دروشمی حیزبەکەمان ئەوەیە: هەموو دەسەڵاتێک بۆ خەڵک. تەنها بە ڕۆڵگێڕان و مومارەسەکردنی ئیرادەی ڕاستەوخۆی خەڵکە کە دەتوانین شۆڕش بگەیەنینە سەرکەوتن و ڕزگاری و ئازادی و یەکسانی و خۆشگوزەرانی بۆ هەموو مرۆڤەکان، بۆ هەموو هاوڵاتیان دابین بکەین.
٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٢
١١\١٠\٢٠٢٢ وەرگێردراوەتە سەرزمانی کوردی

دوای سەرکەوتنی حزبەکەی سەدر لە گەڕی هەڵبژاردنەکانی عیراق کە بەدەنگی زۆرینە پلەی یەکەمی بەدەست هێنا، ئەم سەرکەوتنە بوە هۆی ڕاسپاردنی حزبەکەی موقتەدا سەدر بۆ دروستکردنی حکومەتێکی شیعی سوونی کوردی بۆ دەرباز بوونی عیراق لەو تەنگژە سیاسیەی کە ئیستا تێی کەوتووە، بەڵام دوای چەندین دانیشتن و گفتۆگۆ هیچ ئەنجامێکی وا نەهاتۆتە ئاراوە جێگای دڵخۆشی هاوڵاتیان بێت، هەموویان لەسەر ئەساسی مانەوە لە پۆستەکانیان لە هەوڵی بەردەوام دان، حزبە سیاسیەکانی عێراق گرێدراوی دەستی دەوڵەتانی دراوسێن بەتایبەتی ئێران و سعودیە، ئەو دوو دەوڵەتە مێژوویێکی دوورو درێژیان هەیە لە دژایەتی کردن لەگەڵ یەکتری، سعودیە نایەوێت دەوڵەتێکی شیعی ئێرانی دروست بێت لە عیراق، بەهێز بوونی ئێران لە ناوچەکە دەبێتە مەترسیێکی گەورە بۆ سەر پێگەی سعودیە، دوو حزبی شیعە مەزهەب بوونەتە هۆکاری دروست بوونی ئەو ئاڵۆزیانە، ئەویش حزبەکەی مالکی و موقتەدا سەدرن، ئەوەی لێرە دەمانەوێت ئاماژەی پێ بکەین حزبی براوەی هەڵبژاردنەکانە کە موقتەدا سەدر ڕابەرایەتی دەکات، نیەتی موقتەدا سەدر کەس سەرەدەری لێ دەرناکات، لەلایەک نایەوێت لەگەڵ هندێ کەس و لایەن کۆببێتەوە و لەلایەکی تریش خۆی دەڵێت” ئەو خۆپیشاندانانە بۆ نەهێشتنی گەندەڵکارانە، لێکدانەوە بۆ هەردوو دیوو خەتەرناکە، واتا بەو مانایە بێت هیچ حکومەتێک تەشکیل نابێت، ئەگەر هاتوو ئەو لێکدانەوە ڕاست بێت شەڕێکی ناوخۆیی هەڵدەگیرسێت و ئەوەی زەرەر مەندی یەکەم دەبێت موقتەدا سەدڕ دەبێت، بەو پێیە ئەو پێگە جەماوەریەی نامێنێت کە پێشتر هەیبووە، حزبێک خاوەنی ٨۰ کورسی پەرلەمانی بێت توانای گفتوگۆی موقنعی نەبێت چۆن دەتوانێت دەستی گەندەڵکاران ببڕێت، دواتر ئەوەی سەدر و جەماوەرەکەی دەیکەن جگە لە زەرەر گەیاندن بە موڵکی گشتی هیچ شتکی تر نیە، دەسگرتن بەسەر بینای پەرلەمان ئەو پەڕی ترسنۆکانەی سەدر پیشان دەدات، گوتارەکان و ڕەفتارەکانی موقتەدا پێمان دەڵێن” تەنها من ڕابەرایەتی عیراق دەکەم کەسی تر بۆی نیە ئەو ڕێگایە بگرێتەبەر، ٩٠٪ ئەو سیاسەتەی لە عیراق پەیڕە و دەکرێت شکستخواردووە ئەستەمە حزبێکی تر لە پڕا دروست ببێت و لەماوەیەکی کەمی تەمەنی بتوانێت ئەو سیاسەتە ڕاست بکاتەوە، هاوڵاتیانیش بێزار بوون لەو فلیمە بێ سەروبەرە نە سەرتایەکی باشی هەیە کۆتایەکەشی لە پڕێکا دەبێت، هاوڵاتیان ڕۆژانە بەدەم چارەسەریەکان سەیریان دەکەن بەڵام ئەوان ئامادەنین کۆتایی بەو دووبەرەکیە بهێنن و دەرگای حیواڕ بۆ یەکتری بکەنەوە تاکو بگەن بە چارەسەرێکی ڕیشەیی، دوا بڕیار کە موقتەدا سەدر دەری کردبێت بڕیاری وازهێنانی بوو لە سیاسەت، ئەو لەسەرەتادا بەدوای ئەجەلی خۆیدا دەگەڕا بەڵام لەکۆتیادا دەرکەوت کە موقتەدا سەدر پیاوی سیاسەت نیە، ئەگەر سەدر وازهێنانەکەی بۆ کەمبوونەوەی ئاڵۆزیەکان بوبێت ئەوە پێشتر دەیزانی کە ئەمە ڕوونادات، بەڵکو ئاڵۆزیەکان بەرەو لوتکە هەنگاوی عەمەلی وەردەگرن، ئێستا کار لەکار ترازا موقتەدا سەدر دەبێ بیر لەوە بکاتەوە چۆن خۆی بپارێزێت لە دەست تیرۆر و تیرۆرستان، تا دێت بکوژانی سەدر کەلە ماوەکانی ڕابردوو هەوڵی کوشتنیان دابوو توڕەتر دەبن و دەتوانن وەکو هاوڵاتیێکی ئاسایی تیرۆری بکەن و بەربەستەکان لادەچن و ڕێگا خۆش دەبێت بۆ ئەو کارە، لەبنەڕەت دا عیراق لەسەر بنەمای خێڵەکی و هۆزایەتی دروست بوو، چارەسەری ئەو ئاڵۆزیانە عیراق بەدوو ڕێگا دەبێت یان دابەشکردنی عیراق یان هاتنەوەی هاوپەیمانان، لە دابەشکردنی عیراق تەنها کورد و سونە لاریان نیە شیعەکان ئەو پێشبینیە ڕەت دەکەنەوە، هەرچەندە هەموو ئاڵۆزیەکانی عیراق دەستی شیعەی تێدایە ئەوجاش نایانەوێت عیراق بەرەو دۆخی دابەشکاری بڕوات

لە دەروازەی ئاڵتونیا،،
بە حەسرەتەوە ،،،
بەهانای ئەچم…
پایزێکی ووشک..و تینوو..
هەورێکی هەناو خوێنقەتران،،
سەری قرتاوی گوڵە سەوسەن،،
نێو زەلکاوی وەستاو..و..
ڕزیوی بەشەر،،
قەدی داری ووشک،،
دەورەی داوە ،،
ئاگری هاوینێکی هەتاهەتا،،
تا ترۆپکەی چرۆ،،
زەمینی بێ وەنەوشە،،
نیە ڕوخسار،،،
پایزی دڵبەحەسرەت،،،
جەستە لە خاچدراو،،
تەنیویەتی،،،
ژەهری ماشینی سەردەم،،
تەمتومانی لمە ،،
خەوی لەدەستچووی نیشتمان،،
نیگایان لێڵە ،،،
بە خۆڵ..و..تۆز،،
مردوەزیندوەکانی شار،،
ئای، چی حەسرەتە،،
پایز وونە، بێسۆراخە،،
عەترڕژێنی کا،،،
دارستانی درەوشاوی ژێر کازیوە،،
لەخاچدرا،،
خەندەی گەڵا،
کۆچیان کرد،،
گوڵەسەوسەن..و..
شۆڕەبی ڕێگا،،
ئەی ئەسرینی خاکەلێو کوژراو،،
کوا سیحری کەنار..و..
چیمەنی ئەرخەوانی جاران،
لە ئەتوونی دۆزەخا،،
ئاهی دۆڵ و شاخی قەقنەزە ،،
مەنجەنیقی نیگای خۆڵەمێشبووی هەورەکانە،،،
گیاندەرچونی پۆلە کوکوختی خۆکوژە،،،
چەقانی چەقۆی تەنیاییە،،
لە دڵی کچی ئەندێشەدا،،
ئەی مەیگێڕە سەماکەرەکانی ئاسمان ،،
کوا وەرزی جوانی باران ،
کوا پایزی جەستە ئاڵتوون،،،
کوا بەیانیانی شەرابیی زوو،،
گیانم دەرچوو ،،
بۆ سپێدەی قەشەنگی تەزیو،،
سەرم تەڕکا ،،
بە گەڵاوو نمەو مۆسیقای شیعری جاران؟
چی کێڵگەیەکی ڕەشی وێرانە ئێرە ،،
گوڵە گەنمی ڕەشە،،،
تەنیویەتی ..
جێپێی پیاسەی ئێوارانی خەمگین،،،
خاکی بەدفەڕە ئێرە ئێستا،،
تەنها مەلێکی وێڵە،،
بە کۆڵانەکانی مەرگا،،
دوا باڵەفڕەی دا..
تاسەی ساردی..
کۆچی دوا زەردەپەڕبوو،،
بە نێو چۆڵەوانی وەرزی فەنا،
گێژەنەی زەمەنی ڕۆحبردوە،،
تابلۆی سوتاوی …
زەرخەنە ئەرخەوانیەکانی گەڵآی وەریو.
نەما نمە،،،،
نەما باهۆزی فێنکی چەم،
هەر تاشە دڵەو..ئەوەرێتە..
گڕکانی وونبوو،،،
نە ڕووخساری هەوری پرچ تەڕ..
نەسۆراخی هەواری جارانی یار،،
چەند بەسۆیە،
هەموو ئێوارەیەکی پشتکۆماوی خەمگین..
کە تارماییەکانی شار،،
کفنێک دێنن،،،
جەستەی زەرد و مەلوولی پایز ، ،
بێ هەناسە ،،،
بێ تروسکەی چآو،
قژ هەڵپزرکاو،
ئیتر نە خوڕەی دێ،،
کانی کوژراو،،
نە بریقەی لێوی ڕووبار،
نە باڵەفڕێی پۆلە مەلی زەردەپەڕ..
نە تریقەی پێکەنینی…
فریشتە خەیاڵیەکانی…
نێو کۆساران،
تەنها دەنگی قیڕەی..
قەلە ڕەشيکی نەخۆش،،
پڕ چۆڵەوانی…
کۆڵانە چۆڵکراوەکانی خەڵكانی شآر،،
هاوارئەکا،،
ئەی خەوتوە کۆچەریەکان،،
پایزیش چوو ،،
لە خاچ درا..
بێئاگابوون،،
بەمەرگی خونچەکانی…
وشە ی عیشقیپرژان..
پەرتبوونی..
هەناوی سوتاوی دواهەمین دار.

وێنەکە کارێکی هونەری فۆتۆگرافەری ئەمریکی Connie Tescar
بە سوپاسەوە لە پەیجی فەرمی خۆی وەرگیراوە.

[باشترین ئاین ئەوەیە کە بتکاتە مرۆڤێکی بەڕەوشت و بەسۆز و پڕبەزەیی ./ دالایی لاما ]

مرۆڤ هەڵگر و پەیڕەوکاری هەر ئایدیاو هزرو ئاین و مەزهەبێک بێت پێویستەو زۆریش پێویستە ئاکارو هەستی ئینسانی لەدەست نەدات،چونکە ئینسانیەت باڵاترین و جوانترین هەستە و گرنگتر و پیرۆزترە لە سەرجەم کایە سیاسی و ئاینیەکانی نێو کۆمەڵگاکان.
گەر زاڵبوونی ئاین بەشێوەیەکی ڕەها بەسەر هەر ئیماندارێکدا ،بەجۆرێک کە پێناسەو هەڵسەنگاندنی بۆ هەر بزاوت ، شۆڕش ،سەرهەڵدان ، ڕووداو و کردەیەکی مرۆڤ ،لە ڕوانگەو دیدی ئاینیەوە پێوانە کرد و بە فلتەری ئاینیدا تێیپەڕاند ،بەدڵنیاییەوە ئەو کەسە دابڕاوە لە هەموو بەهاو خەسڵەتێکی ئینسانی و ئەخلاقی ، لەباشترین حاڵەتدا دەبێ حسابی ئاژەڵێکی دڕندەی بۆ بکرێت نەک مرۆڤ.
لەدەستدانی خەسڵەتی ئینسانی ،مرۆڤ دەکاتە کەسێکی دڵڕەق،بێویژدان،داخراو،دژەجوانی،دژەشارستانیەت،دژەنەتەوە و لەئاکامدا کەسێکی مەترسیداری لێدەردەچێت.
ئەوەی زۆربەمان هەستی پێدەکەین و لە سۆشیال میدیاکان بەرچاومان دەکەون ڕۆچوونی زۆرێک لە گەنجە ئیماندارەکانە لە ڕووی مۆراڵەوە.
ئەمانە تەنها یەک پێناسەیان بۆژیان و مرۆڤ هەیە ئەویش پێناسەی ئاینە،ئیدی بەدەر لەوە هەرکەس تۆلەڕانس و قەبوڵکردنی یەکتر و ڕای جیاواز وجوانیەکانی ژیانی ڕەتنەکردوە ،ئەوە دەچێتە خانەی [دژە خواو ئیسلام و قورئانەوە].
ئەمانە وەک چاودێر بەسەر واڵەکانی فەیسبووکدا دەگەڕێن لەکوێ کەسێک بچوکترین ڕەخنە لە ئاین و پیاوە ئاینیەتووندڕەوەکان بگرێت ،یاخود دەربارەی ڕووداو و ژیانی خەڵک بە جۆرێکی جیاواز لەوان ڕای خۆی دەرببڕێت ،ئیدی هەرچی جنێوی ناشیرین لە فەرهەنگیاندا هەیە ،بێ شەرمانە ئاراستەی ئەوجۆرە کەسانە دەکەن ،بە جۆرێک جنێودان لەکنیان بووەتە پیشەیان و شانازی پێوەدەکەن.
بۆ پاساو هێنانەوە بۆ جنێوەکانیان چەند وشەیەکی [ئامادەکراو] هەن بەردەوام بەکاریان دەهێنن کە زۆربەیان لەبەریان کردوە وەک: بەرەڵایی، خۆڕووتکردنەوە،بڵاوکردنەوەی فەساد، تێکدانی داب و نەریتی کۆمەڵگا، مولحیدی و دژە ئاین و خودا،ڕێز نەگرتن لە٪٩٥ ی خەڵکی مسوڵمان.
چەند شتێکی سەیر لەم گەنجانەدا بوونیاب هەیە کە بەتەجرووبەی خۆم بۆم دەرکەوتووە ،ئەویش ئەوەیە ئەم گەنجە دەم پیسانە شارەزاییان لە ئیسلامدا زۆر زۆر کەمەو وەڵامی هیچ پرسیارێکیان لەبارەی ئاینەکەیانەوە پێ نیە،واتە ئیمانداری[عاتیفەن] ، خاڵێکی تر ئەوەیە ئەمانە زۆر زۆر [جەبانن] واتە زۆر ترسنۆکن،بەوەی زۆربەی هەرەزۆریان ناو و ێنەو ئەکاونتیان فەیکە، دەمێک دەچمە سەر واڵی ئەوکەسانە دیقەت دەدەم نەپۆستی هەیەو نەبرادەرو نە وێنە،کاتێک پەیوەندی بە هەندێکیانەوە دەکەم وەڵام نادەنەوە ،لە پاش بەینێک سەیردەکەم نەدەنگ نەڕەنگ نە ئەکاونت هیچی نەماوە.
بۆ هەندێکیانم نووسی چۆن دەکرێ بەنهێنی و ترسنۆکی داکۆکی لە ئاینەکەت بکەیت؟ بەڵام هیچیان وەڵام نادەنەوە چونکە پێیان نیە.
خاڵێکی تر ئەوەیە ئەم گەنجانە بەجۆرێک گۆشکراون ،تاسەر ئێسقان دژە نەتەوەو خاک و وڵاتن،هەستی نەتەوایەتیان سفرە ،ئامادەن هەموو کورد بکەنە قوربانی مسوڵمانێکی میانمار یا چین یا فەلەستین ،یاخود سومبڵێکی ناسراوی ئیسلامی دژە کورد ،بەنمونەی ئەردۆغان،قەرەضاوی،غەنووشی وخامنەئی و خالید مشعەل و سەرکردە تەرۆریستە جیهانیەکان ،بە خۆشەویستترو پیرۆزتر بزانن لە خەباتگێڕانی نەتەوەکەی خۆی.
بۆ سەلماندنی ئەم قسەیەشم مەسەلەی مەرگی [ژینا ئەمینیە] ،ئەوەی ڕوونە ئەم کیژە هیچ موخالەفەیەکی نەکردبوو ،بەڵکو تەنها کەمێک لە قژی دەرکەوتبوو ،بەو هۆیەوە کووشتیان ،کەچی ئەو گەنجە ئیماندارە مێشک ژەنگاویانە بێ ئەوەی حساب بۆ خانەوادەکەی و ملیۆنان خەڵک بکەن ،بێ شەرمانە دەنووسن[دەستیان خۆشبێت کووشتیان چونکە حەزی بە خۆڕووتکردنەوەو بەرەڵایی بوو].
ئاخر ئێوەی مێشک ژەهراوی بۆ کوێرانە حکوم دەدەن ،بۆچی دەرکەوتنی دووتاڵە قژ دەبێ حسابی بەرەڵایی بۆ بکرێت؟ گەر ئێوە وەک هاونەتەوە هاوسۆزیتان بۆی نەبوو ، دەی بەلای کەمەوە دەمتان دابخستایە ،چونکە بەو هەڵوێستە قێزەوەن و نامرۆڤانەتان هەستی چەندین ملیۆن مرۆفتان بریندار کرد.
شەرم لەخۆتان بکەن دەمێک دەبینن لە زۆربەی وڵاتانی جیهانەوە پشتگیری و هاوسۆزی بۆ ژیناو ڕاپەڕیوانی سەرجەم گەلانی ئێران هەیە، بە چەشنێک ژینا بووەتە سومبڵی خۆپیشاندان و بەرخوردانی گشت نەتەوەکانی ئێران ،کەچی ئێوەش سوکایەتی پێدەکەن.
ئاخر ئاین ئەو کاتە جوانە بڕێک میهرەبانی و ئینساندۆستی و تۆلەڕانسی تێدا بێت،گەر ئەمانەی تێدا نەبوو ، یاخود مرۆڤێکی خۆشەویست و یەکسابخوازی درووست نەکرد ،ئەوە ئاین نیە بەڵکو وێرانکەری مرۆڤە.
دەبێ ئێوە تێبگەن ژیان تەنها ئاین نیە ،ئاین بەشێکە لە کایەکانی ژیان، گەر بتواننن بەجوانی موومارەسەی بکەن کارێکی چاکە، خۆگەر نەتوانن ئەوە نەبوونی باشترە، مرۆڤ بێ ئاین دەتوانێ بژی بەڵام بێ ئینسانیەت ئەستەمە.
لە سەردەمی مێرمنداڵی و لاوێتیمدا کەسێکی ئیماندار بووم ،لەگەڵ هاوڕێیانی گەڕەک هاتووچۆی مزگەوتمان دەکرد،لە هەینی و ڕەمەزاناندا گوێمان لە مەلاو بانگخوازان دەگرت،هاوکات شارەزای ئاستی بیرکەوتنەوەیان بووین، زۆربەیان خاوەنی جیهانبینیەکی تایبەت بوون کە دووربوو لە تووندڕەوی و تەکفیرو ڕەتکردنەوەی کەسانی نائیماندار، هاوکات تاڕادەیەک سەروسەودایان لەگەڵ کایەی ئەدەبیدا هەبوو.نەمبیست و نەمدی بەهاندانی یەکێک لەومەلایانە تووندڕەوێک تەرۆریستێک بەرهەم هاتبێ.
بەڵام چەندساڵێکە بەتایبەتی لەدوای ڕاپەڕینەوە مزگەوتەکان و ناوەندی سۆشیال میدیاکان بوونەتە ژینگەیەکی گونجاو بۆ زۆرێک لەمەلا تووندڕەوەکان، لەو شوێنانەدا ئەقڵی گەنجەکان وێران دەکەن، بەجۆرێک پەروەردەیان دەکەن ڕقیان لە هەموو جوانیەک بێت ، وامێشکیان دەشۆنەوە کە ڕێکخراوە تەرۆریستەکانی وەک داعش و قاعیدە بە ئومێد و فریادڕەسی ئیسلام بزانن و پەیوەندی کردن پێیانەوە بەگەورەترین ئەرکی ئاینی بزانن، دژی خواستی نەتەوەکەی خۆیان بەکاریان دەهێنن، وا ڕایاندەهێنن کە دژی هەرکەسێک بن کە وەک ئەوان بیرناکاتەوە.

ئەم مەلایانە بەردەوام ژەهر دەڕێژن دژ بە نەتەوە،ئاڵا ،خاک ژیانی سەردەمیانە، ئازادی ئافرەت،خوێندنی ئامێتە،چوونی مێینە بۆ بازاڕو زەماوەند و سەفەر و زۆر شتی دیکە.
ئەم بانگخوازانە خۆیان نامۆن بە هەموو شتێکی نوێ و ناتوانن لەگەڵ ڕەوتی ژیانی سەردەمیانەدا بڕۆن، بۆیە هەوڵدەدەن تێکی بدەن،ئەویش لە ڕێگەی خۆیانەوە یاخود لەڕێگەی ئەم گەنجە تووندڕەو ومەترسیدارانەوە،تاڕادەیەکیش پلانەکانیان سەری گرتووە.
کێشەی گەورە لەوەدایە دەسەڵات و حیزب بەتایبەتی یەکێتی و پارتی گۆڕەپانەکەیان چۆڵکردوە بۆیان و دەستیانی ئاوەڵا کردوە، ئەوانیش بێ ڕەقیب چیان بوێت دەیکەن و دەیڵێن وهیچ یاسایەکیش بێ ڕەزامەندی ئەمانە تێناپەڕێت و دەسەڵاتیش بەتەواوەتی ملکەچیان بووە..
کەسانێکی وەک عەبدوللەتیف سەلەفی،مەلا هەڵۆ،مەلا مەزهەر،دکتۆر عەبدولواحید ، مەلا هاوڕێ و هەڤاڵ ، هەورامان گێچەنەیی و ژمارەیەکی زۆری تر لە مەلاو بانگخوازی تووندڕەوی فیکر داعش، گەر لەسەر سوکایەتیەکنیان بە نەتەوە،ئەزیدیەکان،ژن، ڕووناکبیر،کەسانی سیکۆلار ،سزابدرانایەو سنورێک بۆ کارە تووندڕەوەکانیان دابنرایە، ئەوە بەدڵنیاییەوە ئەم دۆخەی ئێستا بەم جۆرە مەترسیدار نەدەبوو . گەر ئەو مەلایانە هەروا بەرەڵابن ،ئەوە بە دڵنیاییەوە بەرهەم هێنانی ئەم جۆرە گەنجە تووندڕەو تاریک پەرستانە بەردەوام دەبێت و لەئاکامدا دۆخێکی مەترسیدارتر چاوەڕێمان دەکات ،بەجۆرێک لەوانەیە بڵێین ئەفغانستانی ئێستای تالیبان لەچاو کوردستاندا سویسرابێت.
[گەر کووشتنی مرۆڤێک بەناهەق غەمباری نەکردیت و هەستی ئینسانیتی نەبزواند و تەنها نیگەرانی و هاوسۆزی و شیوەنت بۆ هاوئاینەکەت بوو،ئەوە بەدڵنیاییەوە تۆ خواپەرست نیت ،بەڵکو تۆ کەسێکی دڵڕەق و بێ بەزەیت و بوونت لەکۆمەڵگادا مەترسیە.]

ریپۆرتاژی تایبەت: هێلین سالۆن

لە لوتکەی پێگەیەکی سەربازیی لە قەراخ تەل تەمر، فەرماندە نەبیل وەردە بەوردی چاو لە دەشتەکە دەگێڕێت کە رووەو باکوور درێژدەبێتەوە.ئەو هێمنییەی کە باڵی بەسەرئەم بەیانییەی سێپتێمبەردا کێشاوە، هەڵخەڵەتێنەرە. لەناو ئەم گۆشە بچووکە پڕ لە کێشە و ئاڵۆزییەی باکوور-رۆژهەڵاتی سوریا، هێزەکانی تورکیا و هێزەکانی سوریای دیموکراتیک (هەسەدە، زۆرینەی کورد) بەرە رووی یەکتری وەستاونەتەوە، بە چەند سەت مەترێک لەیەکتری دوورخراونەتەوە. لەنێوانیاندا سەربازانی رژێمی سوری و روسی جێگیرکراون. فەرماندەکە، لە سەرۆکایەتی پاسەوانانی خابور، هێزێکی سەربازیی ئاشووری کە لەژێر فەرماندەیی هێزەکانی سوریای دیموکراتە، یەک لە گوندە چۆڵکراوەکان پیشان دەدات. “ماڵەکەم دوێنێ تۆپباران کرا، بە دوو رۆکێت. من دوایین کەس بووم کە گرێ جومعەم بەجێهێشت” ئەو وای وت.
دانیشتووانی ئەم شارۆچکەیە کە ژمارەیان ٥٠٠٠ کەس دەبێت – ژمارەیەک ئاشووری و ئەو خێزانە عەرەبانەی کە خەڵکی گرێ سپی و سەریکانین و بەهۆی هێرشەکەی ٢٠١٩ تورکیا ئاوارەی ئەم شارۆچکەیە بوون – ئەم هاوینە چۆڵکرا. هەرێمی تەل تەمر دەکەوێتە ناوچەی دابڕاوی ٣٢ کیلۆمەتری کە رەجەب تەیب ئەردۆگانی سەرۆکی تورکیا هەوڵدەدات کۆتایی بە ئەویش بهێنێت، لە باکووری سوریا، بە وەدەرنانی شەڕڤانە کوردەکانی یەکینەکانی پاراستنی گەل، پێکهاتە سەرەکییەکەی هەسەدە کە ئەنقەرا وەک گروپێکی “تیرۆریست” لێیاندەڕوانێت، بەوەی گرێدراوی پارتی کرێکارانی کوردستانن. هەڕەشەی هێرشکردن، کە لە مانگی مەی وروژێنراوە، لەسەر هەڵکردنی گڵۆپی سەوزی ئەمریکی و رووسی بەهەڵواسراوەیی ماوەتەوە.
“ئێمە قسە لەسەر چ جۆرە گلۆپێکی سەوز دەکەین؟” هیچ جۆرە جیاوازییەک لەنێوان داگیرکردنی هەرێمێک و هێرشکردنە سەری نییە، وێرانکردنی سەرجەم ژێرخانەکەیەتی: کڵێساکان، مزگەوتەکان، سەرچاوەکانی ئاو و کارەبا… ئەمە فۆرمێکی نوێی تیرۆریزمە دوای تیرۆریزمەکەی ڕێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)، هەمان هەڕەشەیە لەژێر ناوێکی تر”، ئارام حەننا، وتەبێژی هێزەکانی سوریای دیموکراتیک، نیگەران و داخ لە دڵە. ئەم شەڕڤانە ئاشوورییە کە لە تەل تەمر گەورە بووە بەسەرسوڕمانەوە دەڵێت ” لەبەرچی ئەمریکییەکان بۆ تورکەکان بەجێدەهێڵن؟ ئێمە (داعش)مان بۆ ئەوە تێکنەشکاند تاوەکو لێگەڕێین تورکەکان خاکمان داگیربکەن”
” چەکی قورس و بەکرێگیراوەکان “
بۆردومانەکان هەرگیز نەوەستاون لەو کاتەی ئاگربەست لە ٢٠١٩ جێگیرکراوە هەتا ئێستا، ئەو ئاگربەستەی دوابەدوای هێرش و ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکەی تورکیا هات. ” تورکەکان بنکەکانیان لەسەر سنوور دروستکردووە، چەکی قورس و بەکرێگیراوەکانیان لەوێدا کۆکردووەتەوە. ئێمە ناتوانین کشتوکاڵ لەسەر خاکەکەمان بکەین لەبەر ئەم بۆردومانانە”، فەرماندە وەردە ئاماژە بەوە دەدات. لەسەرەتای هاوینەوە بۆردومانەکان چڕتر بوونەتەوە، هەروەکو فڕۆکە بێ فڕۆکەوانەکان. ” ئەوان هێرشدەکەنە سەر پێگەکانمان، تەنانەت خەڵکی سڤیلی گوندەکانیش بە ئامانج دەگرن. ئێمە نزیک بە بیست کەسی سڤیلمان لێ بریندار بووە و کەسێکیش لەنێو هێزەکانمان گیانی لەدەست داوە، ئارام حەننا وا دەڵێت. تیرۆریستانی سوپای سوری ئازاد، فرۆشراو بە تورکەکان، کاری پێسپێردراوی دزەکردنە نێو خاکمان ئەنجامدەدەن”
رەوانەکردن و بڵاووەپێکردنی سەربازانی رژێم لەسەر سنوور، لەسەر بنەمای رێککەوتنەکەی ٢٠١٩، رێگرییان لێ ناکات. ” سوپای سوری ئاڵا بەرزدەکەنەوە و تەواو. ئەوان چەکی قورسیان نییە، ناتوانن هیچ شتێک بکەن. ئەو سەربازانە تەنها خەڵکانێکی مەدەنین و ناچارکراون بچنە ریزی سوپاوە ” ، وتەبێژەکەی هەسەدە بە نیگەرانییەوە وا دەڵێت. ئەو باسی ئەوە دەکات چەندین جار، سەربازانی سوپای سوری مۆڵگەکانی خۆیان چۆڵکردووە لەبەرامبەر هێرشێک، بەمەش شەڕڤانانی کورد ناچاربوونە رووە بەرەی پێشەوە بچن تاوەکو بیپارێزن. ” ئێمە هەرگیز دەسپێشخەر نەبووینە لە شەڕ و پەلاماردان، تەنها بەرسڤ دەدەینەوە ” ، ئەو دووپاتی کردەوە. وا بڕیارە یەکینەکانی هێزەکانی سوریای دیموکراتیک لەلای باشووری رێگای M4 سەرەکی بمێننەوە. ناوەرۆکی رێککەوتنەکە باس لەوە دەکات کە تەنها هێزەکانی ئاشووری و سریانی هێڵەکانی بەرگرییان لەبەردەست دایە.
” ئێمە خاوەنی هیچ جۆرە چەکێکی قورس نین لە بەرامبەر تورکیا و چەکە پێشکەوتوو و ئاڵۆزەکانی کە هی ناتۆن NATO” ، فەرماندە وەردە بەنیگەرانییەوە وا دەڵێت، کە ژمارەیەک شەڕڤانی لەنێو ١٤٥ شەڕڤانە ئاشووری و عەرەبەکانی لە دەست داوە. ئەو بەتوندی سەرزەنشتی هەڵوێستی هەلپەرستانەی رووسەکان دەکات، کە لایەنی زامنکردنی ئاگربەستن، بەوەی کە چاوەڕوانی رووداوەکان دەکەن ئینجا هەڵوێستی خۆیان بەدەردەخەن. ” رووسەکان وەک بینەرێک لەوێ دان. هەموو ئەو کارەی ئەوان دەیکەن یاوەریکردنی ئەو کرێکارانەیە کە ژێرخانە وێرانکراوەکان چاکدەکەنەوە – ئەمە لە ٤٨ جار روویداوە لە ٢٠١٩ بەدواوە – لەگەڵ دەورییە سەبازییەکانیان لەسەر رێگای M4 ” ئارام حەننا پشتڕاستی دەکاتەوە.
بەدرێژایی رووباری خابوور ٣٣ گوندی ئاشووریی لێیە، تەنها چوار گوندییان لە ئێستادا ئاوەدانی تێدا ماوە. ” لە ڕێککەوتنەکەدا گوندەکانی ئاشوورییەکان خرانە دەرەوەی ناوچەی شەڕ. کەچی پێچەوانەکەی هاتەدی : دانیشتووانەکانیان دەربەدەر و ئاوارەبوون و نیوەی ژمارەی گوندەکانیان خاپوورکران ” فەرماندە وەردە سەرزەنشتی ئەمە دەکات. ژمارەیەکی بەرچاو لەلایەن تورکیا لە ٢٠١٩ بەدواوە داگیرکراوە. چوار گوندیان، کە لەناوچەی هێزەکانی سوریای دیموکراتە، ئەم هاوینە چۆڵکران. ” تورکیا بەردەوامە لە ئەنجامدانی ئەوەی کە داعش دەستیپێکرد : لە رەگ و ریشە هەڵکێشانی ئاشوورییەکان لەسەر خاکەکەیان و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ” نەبیل وەردە تورکیا بەوە تۆمەتبار دەکات، ئەو وایدەبینێت کە ئەمە دووبارەکردنەوەی کۆمەڵکوژیی ئاشوورییە کە لەسەردەستی عوسمانییەکان لە (١٩١٥- ١٩١٨) ئەنجامدرا. ئەمڕۆ لە سوریا تەنها ١٢٠٠کەسی لە ئیتنیکی ئاشووری تێدا ماوە، لە کاتێکدا لە ساڵی ٢٠١١، بەر لە سەرەتای دەسپێکردنی شەڕی ناوەخۆی سوری، ٢٠٠٠٠ هاووڵاتی ئاشووری تێدا دەژیا.
زۆربەیان بەرەو تاراوگە رۆیشتن دوای هێرشکردنە سەر گوندەکانیان لەلایەن داعش لە ٢٠١٥. جۆرج لازار تاکە کەسە لە تەل نەسرین مابێتەوە، گوندێک کە دەکەوێتە باشووری رێگای M4 . ” کاتێکی زۆری ویست تا خانووەکەم دروست کرد، من نامەوێ دەستبەرداری بم و بچمە دەرەوەی وڵات دەستپانبکەمەوە. ئێرە، خاکی ئاشوورییە و هەر هی ئەویش دەمێنێتەوە ” ، پیاوە تەمەن ٦٠ ساڵانەکە ، کە پێشتر مامۆستا بووە و لەگەڵ دایکی لەسەر زەوییەکی بەپیت بۆ چاندنی گەنم و لۆکە دەژی، قسەکانی ئاوا بەهێز و بەتوندی دەردەبڕێت. پیاوەکە دەبێ مامەڵە لەگەڵ دراوسێیە تازەکانی بکات، ئاوارەکانی سەریکانی کە هاتوونەتە ناو خانووە بەجێهێڵدراوەکان. ” ئەوان گوندەکە وێران دەکەن. ئەوان مۆبیلیاتەکانی ناو خانووە چۆڵەکانیان برد، تەنانەت کێبڵی کارەبایی کەنیسەکەش ” ئەو زۆر بە پەستی و توڕەیییەوە ئەوە دەردەبڕێت.
پەناگەی سەرەتایی
لە نیوەڕۆدا، زەنگی ئاگادارکردنەوەکە لێدەدرێت. دڕۆنێکی تورکی بەسەر ئاسمانی تەل تەمر دەسووڕێتەوە. ” ئەوان زانیاری هەواڵگریی کۆدەکەنەوە. هەر کاتێک جوڵەیەک هەبێت، سڤیل بێت یان سەربازیی، ئەوان لێیدەدەن، بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە ” ، نەبیل وەردە وا دەڵێت. سیخوڕەکان یارمەتیان دەدەن لە دیاریکردنی شوێنی شەڕڤانانی هێزەکانی سوریای دیموکراتی و بنکە و بارەگاکانیان. ” ئێمە خۆمان بە دوور دەگرین لەوەی بە گروپ لە شوێنێک بچینە شوێنێکی تر. جل و بەرگ و ئوتومبێلەکانمان دەگۆڕین. بە ماتۆڕسکیل دەچینە سەنگەرەکان، فەرماندە ئاشوورییەکە لە درێژەی قسەکانی ئاوا دەڵێت. لە دەردارا هەڤاڵان دەبوو شەهیدێک بەدرێژایی رێکردنی ٣ کیلۆمەتر لەسەر ماتۆڕسکیل هەڵبگرن بەرلەوەی بتوانن لەسەری بهێننە خوارەوە. “
” ئێمە شتی وەها دەکەین بە گرتنەبەری رێگای ئەستەم تاوەکو رۆژانە خواردن بگەیەنینە سەنگەری پێشەوە. ئێمە شێوازی خۆمان هەیە بۆ دەست پێڕاگەیشتن بە ئەوێ ” ، ئارام حەننا ئەوەیشی وت. هەبوونی تونێلەکان نهێنییەکی ئاشکرایە بەبێ ئەوەی یەکتریی لێ ئاگادار بکرێتەوە. لەنێو قوتابخانەیەکی تەل تەمر کە ئاوارەکانی لەخۆگرتووە، پیاوەکان کاری هەڵکەندن دەکەن، کارێک کە وادەکات بکرێنە ئامانج. ” ئێمە لەسەرووی سەرمانەوە گوێمان لە دەنگی فڕۆکە بێ فڕۆکەوانەکانە. لە تەل جومعە، کەسێکی سڤیل و کەسێکی سەربازیی کە لەگەڵ ئێمە لە هەڵکەندنی تونێلەکان کاریان دەکرد لەلایەن دڕۆنێکەوە کوژران ” ، ئەحمەد حەمدوح وای وت، ئاوارەیەکی خەڵکی سەریکانی. ئەو کاتێک پەناگەیەکی سەرەتایی دەدۆزێتەوە، لە دووری ٣ کیلۆمەتر لە بەرەی پێشەوە، دەنگی شەڕ و پێکدادانەکان بەردەوام بەدوای کەوتووە.
” ئەمە تۆقێنەرە، بۆردومانەکان بۆ سەر گوندەکانی دەوروبەر بەردەوامن، بەتایبەتی لە شەودا. خانوو و بەرەکان دەهەژێنێت ” ، پیاوە ٤١ ساڵیەکە وای وت. ئەو چاوەڕێی شوێنێک دەکات لە کەمپێک دوور لە بەرەی شەڕ دەستی بکەوێت. لە کۆتایی مانگی ئاب، ٨٠ خێزانی عەرەبی خەڵکی سەریکانی کە بۆ گوندەکانی ئاشوورییەکان ئاوارەبووبوون ئەوا رەوانەی کەمپی سەریکانی لە حەسەکە کران کە ٤٥ کم لە شارەکە بەئاراستەی باشووری دوورە. بە ئومێدی گەڕانەوە دەژین. ” عوسمانییەکان دڵیان ڕەشە، عەبدولعەزیز محەمەد عیسا بە بۆڵە بۆڵەوە وا دەڵێت، جوتیارێکی تەمەن ٧٢ ساڵان. تورکەکان بەرە بەرە بەشێک لە خاکی سوریا بە هی خۆیان دەلکێنن. ئێمە رێگەیان پێ نادەین ئەوە بکەن : رۆژێک دێت ئێمە بەدیداری خاکەکەمان شاد دەبینەوە”.

سەرچاوە : https://www.lemonde.fr/international/article/2022/09/25/la-guerre-a-bas-bruit-de-la-turquie-contre-le-kurdistan-syrien_6143105_3210.html

چۆن دەست بە نووسين بکەم

ئێستا تۆ خاوەن کتێبخانەيەکی هەژارانەی وەلێ کتێبی پڕ بايەخن کە تا ئەندازەيەک لە ناو دۆست و هاوەڵ و يارانت ئيرەييت پێدەبردرێت، ئەو ئيرەیی پێبردنە لە خۆڕا سەرچاوەی نەگرتووە، ئەو دەمودووەی کە لە نێوان تۆ و ئەواندا لەو ماوەی پێکەوە بوونەدا خوڵقاوە، دەرئەنجام دروست بوونی پاشخانی مەعريفیت لای ئەوان ئاشکرا بووە، هەڵبەت بۆ دروست بوونی ئەو باکگراونە هەم هەزی خۆت و هەميش رێنمایی خەڵکی بە ئەزموون و هەميش لە رێی ئەو دونيا بەرفراوانەی ئینتەرنێت تەماست لە تەک ئەو کتێبخانە ئەلکترۆنيانەيش پەيدا کردووە، هەست دەکەيت زۆر زۆرت خوێندۆتەوە و بەهرەيەکی نووسينت هەيە، ديدگا و بۆچوونی تايبەت بە خۆ هەيە، لێت دەڕژێت و گەرەکتە دەریببڕيت، کەچی شێوازی دەربڕينەکە نازانيت چۆن بێت، تا ئەندازەيەک لە رێی خوێندنەوەی ئەو هەموو کتێب و نووسينە ئەدەبييانەوە، بەرکوڵێکت لە نووسين بەر ديد کەوتووە،(( نووسين پرۆسيييکی سەخت و دژوارە، خۆی لە خۆيدا توانا و بەهرەيەکە لە وێناکردنی بيرۆکەکان لە رێگەی پيت و وشەوە و رستەی رێکخراو و راستەوە وێنای تەواوی بە دەستەوە بدەيت، بە شێوازی جۆراوجۆری مەودا و قووڵایی و دەربڕين لە گەڵ خستنەڕووی ئەو بيرۆکانە بە روونی و چارەسەرکردنی بەدوای يەک پاشان پێداچوونەوەی بيرۆکەکان و رێکخستنيان بە جؤرێک زێتر بۆنی ديسپلينی و بيرکردنەوەی لێ بێت)) (١)
ئەوەمان بۆ ساغ دەبێتەوە کە نووسين پرۆسەيەکی زۆر زەحمەتە و بە سانایی مرۆ ناتوانێ خۆی لە قەرە بدات، هەميشە دەبێ پێنج لايەنی سەرەکی لە نووسينەکانت لە بەر چاو بگريت، کە ئەمانەن (( بۆ دەنووسم ، بۆ کێ دەنووسم ، چی دەنووسم ، چۆن دەنووسم، رێکستنی دەق )) ئەمانە ئەو خاڵانەن پێويستە ئەو کەسەی تازە دەست بە نووسين دەکات لەم خاڵانە بکۆڵێتەوە، پاشان بير و بەهرەکانی لە جۆری نووسينەکەی بخاتە روو.
هەر لەم روانگەيەوە دەخزێينە نێو پرۆسەکانی نووسين من نامەوێ کارەکەتان لێ قورس بکەم، وەلێ خاسترە لێرەوە بە تەواوی ئاشنا ببن نەک هەڕەمەکيانە و بە پێ پەتی بکەونە نێو لايەنێکی ئەدەبی لە دادێدا تووشی ئيفليج بوون دەبن، زۆرمان دی و بيست هاتن و خۆيان رانەگرت و وەک شێرە بەفرينە توانەوە، پرۆسەکان ئەمانەن؛ پلاندانان ئەمە سەرەتايە و نووسەر پێويستە بە جوانی بيری لێبکاتەوە، ئەم بيرکردنەوەيش وا دەکات کە ئەم پرۆسەيە بە قۆناغی بەر لە نووسين هەژمار بکرێت. پاشان پرۆسەی نووسين ياخود وەرگێڕان دێتە ئاراوە، نووسەر لێرەدا دەبێ تەواوی بيری خۆی لەو خاڵەدا کۆ بکاتەوە کە چۆن ئەو بيرۆکانەی بۆی هاتووە بۆ ژانرێکی دياریکراو ئەوا لە يەکەيەکی يەکانگيری ژانر بە کۆنکريتی لە قاڵبيان بدات و تۆکمە بێت، کە لەم نووسينە تەواو بوويت ئەوا پرۆسەی سێيەم دەست پێدەکات کە ئەويش پرۆسەی پێداچونەوەی ئەو دەقە نووسراوەيە، لێرەدا هەوڵ بدە هەمان کات پێيدا نەچيتەوە، چونکە هزرت تەنها لای ئەو جۆرە نووسينەيە هەوڵ بدە دوای يەک دوو رۆژ بە دەقەکەدا بچيتەوە ئەو دەم جوانتر بەدەر دەکەوێت کە ئێستاتيکايش بەشێکە لە جوانووسی، قۆناغی چوارەم پرۆسەی هەڵەچن و پاکتاو نووسينە کە پێشتر و لە پرۆسەی نووسين و وەرگێڕاندا چ رەشنووسێکت نووسيوە و لێرەدا پاکنووس و هەڵەبڕی تەواويان دەست پێدەکەی هەتاوەکو بۆ پرۆسەی پێنجەم ئامادە دەبێت ئەويش بڵاوکردنەوەيە، بڵاوکردنەوە لە قۆناغەکانی سەرەتای نووسيندا سەختترين و دژوارترين قۆناغ و پرۆسەيە، دەبێ ئەو نووسەرە خۆی بۆ ئەوە ئامادە بکات رووبەڕووی سەرزەنشت و سڕينەوە ببێتەوە، بۆيە پرۆسەکانی پێشوو ماهيەتی ئەم پرۆسەيە بە جوانی دەردەخات.
خاڵێکی زۆر زۆر گرينگ بۆ نووسين زمانە بايەخدان بە زمان چونکە هەر يەک لە ( شيعر، پەخشان، چيرۆک، رۆژنامە) زمانی جياواز بە خۆيان هەيە، بۆ ئاشنابوون بە زمانيش گەرەکە هەر لە سەرەتای خوێندنەوەت گرينگی بە فەرهەنگی زمان بدەيت، لە هەموو کايەکانی ژيان ئاشنايەتی پەيدا بکەيت، کە فەرهەنگ دەبێتە هاريکارێکی باشت، وەک ناو چۆن ناسنامەی کەسايەتيتە زمانيش نيشاندەری ئاستی ئاشنايەتيتە بە بواری ئەدەب، لێ ئەدەب بە هەموو لايەنەکانييەوە زمانێکی جوانی گەرەک، هەر کە نووسينت دەست پێکرد يەکەمين بيرکردنەوە لە هزرتدا ئەوەيە بير لەوە بکەوە کە تۆی نووسەر پەيام و چەمکێ دەگەيەنيت بە خوێنەر، ئەمە نموونەيەکە پێی دەوترێت (( نموونەی وارن )) ٢. کە لە رووی زمانەوە نەتوانی مەبەستەکەت وەک چەمک و جوواننووسين وەک سەرنج راکێشانی، بگەيەنيت، کەواتە هيچت نەکردووە و سەرکەوتوو نەبووی و نابيت لەوەی بە دەستی بهێنيت ئەويش گەيشتن بە ئاستێکی باڵای نووسەر، يەکەمين هەنگاويشە کە زووبەزوو دەپوکێيتەوە و ناتوانی خۆ بگريت، لەم حاڵەتەدا چی بکەين باشە بۆ ئەوەی زمانێکی جوانی نووسينمان هەبێت، بۆ زمانی ئەم ژانرەی کە هەڵمبژاردووە، زمانی ئەدەب پێويستی بە خوێندنەوەی چڕی شيعری تەواوی شآعيرەکان هەيە بە کلاسيک و نوێخوازەوە، هێمن موکريانی بە ترۆپک وەربگرين هەرگيز لە زمانەکەی تێر نابين، بەڕای بەندە بۆ شێوەزاری کرمانجە خواروو پەنا بۆ دەڤەری موکريان ببەين، زمانێکی پاک و رەوان، ئەمەيش بەو مانايە نايەت کە دەڤەرە جياوازەکانی ديکە پشتگوێ بخرێت، نەخێر زۆرجار وا رێکدەکەوێت تێهەڵکێشکردن لە گەڵ کرمانجی سەروو دەقەکان هەم جوان دەکا هەم خوێنەريش سەرقاڵ دەکا بۆ گەڕان بە دووی واتا و شرۆڤەکاری لە نووسينەکان، کەڵک وەرگرتن لە فەرهەنگەکان، نووسەر نابێ و ناکرێ فەرهەنگی هەمەچەشنی زاراوەی نەبێت، فەرهەنگی کوردی – کوردی سەرەتايەکی زۆر گرينگە، تۆ کە شارەزای تەواوی زمانی خۆت نەبيت، بەکام بيرکردنەوەوە لە دەقەکانتدا دەدوێی کەواتە لە گەڵ ئەوەی دەست بە نووسين دەکەی فەرهەنگی کوردی – کوردی لە پێشينەی کارە بەراييەکانت بێ، ئەگەر دەتەوێ جوان بنووسيت.

ئەو سەرچاوانەی سوودم لێوەرگرتوون؛
١ – عصر ، حسني عبدالباری ١٩٩٤ الأتجاهات الحديثة لتدريس اللغة العربية في المرحلتين الأعدادية والثانوية. الأسکندرية / المکتب العربي الحديث للطباعة والنشر .
٢ – بنی ياسين ، محمد فوزی( ٢٠٠٨ ) القراءة والکتابة بين النظرية و التطبيق ، عمان: دار المسيرة .

دیمانەی سیاوەشی شەهابی لەگەڵ حەمید تەقوایی
وەرگیڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر
ئەیلوولی ٢٠١٣

ناسیۆنالیزمی مەترسیدارو بێ مەترسی چییە؟ باس لەوە کراوە کە ناسیۆنالیزم جیاوازی هەیە لەگەڵ ڕەگەز پەرستی.ئایا ئەوە وایە؟
ئایا دەکرێت ڕەگەزپەرست نەبیت بەڵکو ناسیۆنالیست بیت یان نیشتمانپەرست؟
حەمید تەقوای: ناسیۆنالیزم جیاوازە لە ڕەگەزپەرستی، بەڵام ئەم دووانە سەربەخۆ نین لە یەکتر. هەردوو ڕەگەزپەرستەکە هێڵی ناسیۆنالیستی بەهێزیان هەیە و ناسیۆنالیستەکان هێڵی ڕەگەزپەرستیان هەیە. شانازیکردن بە باوباپیران و ئەژدادو ئابادوە (کە بە بڕوای ناسیۆنالیستەکان هەمیشە شانازین و مایەی شانازین!) بناغەی هەر جۆرە ناسیۆنالیزمێکە (لە میانڕەوەوە بۆ توندڕەو) و ئەم شانازیکردنە بە نەسەبنامەش هەمان ڕەگەزپەرستییە. ناسیۆنالیستەکانی بەریتانی و ئەمریکی بە باپیرە ئەنگلۆساکسۆنەکانیان ناودەبەن، ناسیۆنالیزمی ئێرانی بە باپیرانی ئارییان ناودەبات و ئەوی دیکەشیان بە باپیرانی ئەڵمانی ناودەبات. یەکێکیان بە زەلیلکردنی ڕەگەزی عەرەب (عەرەبی بزن مژەخۆر و هتد) باڵادەستی خۆی نیشان دەدات، ئەوی دیکەیان بە زەلیلکردنی تورک و ڕەشپێستەکان، یان وەک لە وڵاتانی سکاندیناڤیا پێی دەوترێت “سەر ڕەش”. ئەم ڕەگەزپەرستیی و خۆپەرستییە بەشێکی دانەبڕاوە لە هەر جۆرە ناسیۆنالیزمێک. ڕەگەزی هاوبەش لە پاڵ زمان و خاك و مێژوو و زمان و نەریت، بەپێی پێناسەكە، بناغەی نەتەوە و نەتەوایەتین. وە ئەم ڕەگەزە هاوبەش و نەسەبنامە هاوبەشە، بێگومان ئەفسانەیەکە کە پێکەوە تواوەتەوە بۆ ئەوەی بنەمایەک بۆ ناسیۆنالیزم دابین بکات. هەر لەو چاوپێکەوتنەدا “ناسیۆنالیزمی توندڕەوەدا باسم لەوە کرد کە درەختی بنەماڵەی(شەجەرەی خێزان)ی ناسیۆنالیستێکی ئێرانی هەمیشە بۆ کوروش و داریوش دەگەڕێتەوە نەک بۆ دەیان ئیمپراتۆر و خان و پاشا و فەرمانڕەوای تری عەرەب و تورک و مەغۆل کە تێیدا بوون ئەم وڵاتە بۆ ماوەیەکی زۆر، ئەوان فەرمانڕەوای خاک بوون و لەگەڵ خەڵک و هۆز و خێڵەکانیان لەم جوگرافیا سیاسیەدا دەژیان کە ئەمڕۆ پێی دەڵێین ئێران. ئاری و فارسی بوون، یان بە زاراوەیەکی وردتر، دروستکردنی مێژوو و مێژووی خوێن-ڕەگەز بۆخۆ، پێکهاتەیەکی گرنگی ئێرانیبوونە. تەنانەت لە نێو “هاوڵاتیە” فارسەکانیاندا، خۆبەزل زانن. ئەمانە خاوەن ماڵن و ئەوانی تریش ” پاسەوانی بە پەرۆشی سنور “ن! لە نێو هەموو گەلانی تردا کەم تا زۆر هەمان ڕەگەزپەرستی خوێن-ڕەگەز هەیە.
سیاوەش شەهابی: لە چاوپێکەوتنێکی پێشوودا وتت کە ناسیۆنالیزمی ئەمڕۆ ئەو کارە دەکات کە ئایین و کەنیسە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا کردیان. مه‌به‌ستت چییه‌؟ ئەرکی ناسیۆنالیزم لە ڕابردوودا چی بووە کە ئەمڕۆ جیاواز بووە؟
حەمید تەقوایی: ماناکەی ڕوونە. مانای ئەم بەراوردکردنە ئەوەیە کە هەمان ئەو ڕۆڵەی کە ئایین لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لە پاراستنی ستەمکاری فیوداڵیدا بینیویەتی، ئەمڕۆ ناسیۆنالیزم لە پاراستنی ستەم و تاڵانکاری سەرمایەداریدا دەیگێڕێت. باسەکە لەسەر ڕابردووی ناسیۆنالیزم نییە. ناسیۆنالیزم بە مانا مۆدێرنەکەیەوە لەگەڵ دروستبوونی دەوڵەت-نەتەوە لە چەند ساڵی ڕابردوودا (بە بەراورد لەگەڵ شۆڕشە پیشەسازییەکان و سەرهەڵدانی چینی سەرمایەداری) سەری هەڵداوە و بۆتە ئایدیۆلۆژیای باڵادەستی حکومەت و کۆمەڵگاکان. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ناسیونالیزم بە مانا مۆدێرنەکەی بوونی نەبووە و پەیوەندیی نەتەوەیی یان وڵات و دەمارگیری ڕۆڵێکی تەواو پەراوێزی هەبووە بە بەراورد لەگەڵ ڕەخنە و پەیوەندییە ئایینی و نەتەوەیی و خێڵەکییەکان (دەستوپێوەندی ماڵە فیۆداڵییەکان). بۆیە ڕابردووی ناسیۆنالیزم لە ڕۆڵی ئەمڕۆیدا جێگەیەکی ئەوتۆی نییە. بنەمای ماددی ناسیۆنالیزم، وەک لە چاوپێکەوتنی پێشوودا ئاماژەم پێکرد، دروستبوونی وڵاتێک بە واتای قۆرخکردنی بازاڕی کار و کاڵا و چالاکی کەڵەکەبوون و سووڕانەوەی سەرمایە بۆ سەرمایەدارەکان ( چینی دەسەڵاتدار) لە هەر وڵاتێکدا لە کێبڕکێدا لەگەڵ ئەوانی دیکەدا وڵاتەکان. ئەرکی ناسیۆنالیزم بۆ چینە دەسەڵاتدارەکان لە بنەڕەتدا ئەوەیە کە بەرژەوەندییەکانی کەمینەی سەرمایەداری دەسەڵاتدار بگۆڕێت بە بەرژەوەندی نەتەوەیی و ئیرادەی هەموو خەڵک ، هەروەها داپۆشینی هەڵاواردن و نادادپەروەرییە گەورە چینایەتیەکان لە ژێر ئاڵای یەکێتی نەتەوەیی و شانازیی نەتەوەیی و نەتەوەیی ڕێزلێنان. فیودالەکان خەڵکیان بە ئایینی خەیاڵاوی و گوێڕایەڵ و ملکەچی دەهێشتەوە و سەرمایەدارەکانیش بە ناسیۆنالیزم و خاک و ناسیۆنالیزم دەهان هێڵنەوە.
بێگومان له‌ سه‌رده‌می ئێمه‌دا تا ئێستاش ئایین بۆ پاساودانه‌وه‌ی هه‌ژاری و بێ یاسایی به‌كارده‌هێنرێت (كۆماری ئیسلامی نموونه‌یه‌كی دیاره‌)، به‌ڵام ناسیۆنالیزم رۆڵی یه‌كه‌م ده‌گێڕێت. وەک نموونەیەک، جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت و عەلمانیەت لە زۆرێک لە کۆمەڵگاکاندا وەک بەهایەکی ئەرێنی و پێشکەوتنخواز ناسێنراوە، بەڵام لە هەموو وڵاتاندا، بەبێ جیاوازی، ناسیۆنالیزم و حەزکردن بە وڵات و مێژوو و زمانی خۆی بەسەر “بێگانەکان”دا ” و ” “بێگانە” بە تەواوی پەسەند و قبوڵکراوە و تەنانەت پێچەوانەکەی – واتە یەکسانکردنی میللەتی خۆت لەگەڵ باقی خەڵکی جیهان – بە سەرزەنشت ونا ئەخلاقی دادەنرێت. مارکس دەڵێت ئایدیۆلۆژیای باڵادەستی کۆمەڵگایەک ئایدیۆلۆژیای چینی دەسەڵاتداری ئەو وڵاتەیە. وە ناسیۆنالیزم نموونەیەکی ڕوونی ئەم ڕاستییەیە.
سیاوەش شەهابی: ئێوە وتتان باوەڕ بوون بە مافی مرۆڤی جۆری “کۆڕەشی کەبیر” هەوڵێکی سیاسیشە بۆ بەهێزکردن و پاڵنانی ناسیۆنالیزمی ئێرانی و ئاریانیزم و پاشایەتی لە کۆمەڵگادا. بەڵام کەسانێک هەن دەڵێن ئەمە کاری ئێمەیە تەنیا بۆ نیشاندانی کولتوری بەرزی گەلی ئێرانە و ئێمە گەلی ئاشتیخواز و خۆبەخش بووین و نە باوەڕمان بە پاشا هەیە و نە بە ناسیونالیزم. وەڵامت چییە بۆ ئەم پۆلە؟ ئایا نابێت خەڵک شانازی بەو ڕاستییەوە بکەن کە یەکێک لە پاشاکانی ڕابردوو بە پێچەوانەی پاشاکانی پێش خۆیەوە بۆ نموونە ئازادی ئایینی لە بابل دروست کردووە؟ ڕات چییە لەسەر ڕێزگرتن لە کەسایەتییە مێژووییەکان بۆ نمایشەکەیان، وەک سەعدی و حافز، یان سەتارخان و باقرخان؟ ئایا ئەم کردارانە بۆ بەهێزکردنی ناسیۆنالیزمە؟ کۆمۆنیزمی کرێکاری چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم پرسەدا دەکات؟
حەمید تەقوایی: حسابی کۆڕش جیایە لە حافز و سەعدی و سەتار خان. کوروش ئیمپراتۆرێکی فەتحکەر بوو، هیچ ئیمپراتۆریەتێک، هەرچەندە میهرەبان و دڵ ناسک بێت، بێ شەڕ و کوشتن و ستەمکاری خەڵکی وڵاتەکەی خۆی و دانیشتوانی پیشەکانی دیکە، بە تایبەت ئیستغلالکردنی دڕندانەی کۆیلەکان، کە بوون لەو قۆناغەدا بە مرۆڤ هەژمار نەکراوە، نەیتوانی بگاتە دەسەڵاتی ئێوە و نەیتوانی تەختەکەی بپارێزێت. ئەمەش هەموو ئیمپراتۆر و پاشا و فەرمانڕەواکان دەگرێتەوە بە درێژایی مێژوو. لە لایەکی دیکەوە لە مێژووی هەموو کۆمەڵگایەکدا کەسانێک هەن کە ئاڵاهەڵگری ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سیستەمی ستەمکار و تاڵانچیی دەسەڵاتدارەکان بوون، یان ڕۆڵیان هەبووە لە گەشەکردنی شیعر، زانست، ئەدەب، و هونەر. سپارتاکۆس، سەتارخان، سوکرات، حافز، گۆتە، خەیام، پاستور، بیتهۆڤن و چێ گیڤارا لەم پۆلەن.
ئەگەر بەڕاستی کەسێک بیەوێت شانازی بە کولتوری بەرزە و شانازی بکات، ئەوا لەم پۆلەدا نمونەی خۆی هەڵدەبژێرێت نەک لە ناو فەرمانڕەوا و خانەدانی پاشا و ئیمپراتۆرەکاندا. کەسێک کە بەدوای خۆبەخشی و ئاشتیخوازی و کولتوری باڵادا دەگەڕێت لە مێژووی کۆندا بەدڵنیاییەوە دەبێ بگاتە سپارتاکۆس نەک قەیسەر!بەڵام دوای ئەم ژمارەیەی کورش پێداگری چییە بۆ نیشاندانی ئاشتی و خۆبەخشی و بەدەستهێنانی شەرەفی نەتەوەیی؟! پێداگری لەسەر مرۆڤدۆستی ناسیۆنالیزم چییە؟
ئەوان دەیانویست ئیسلام بکەنە مۆدێرن و بیری جیاواز و “پرۆتستانت” بکەن و سەرکەوتوو نەبوون، ئێستا بەڕواڵەت نۆرەی “ناسیۆنالیزمی بیری جیاواز”ە! ئەگەر کەسێک خۆڵ لەسەر پێڵاوەکانی نەبێت، لەژێر ناوی خودیئینسان وئینسانیەتدا بەرگری لە مرۆڤ و ئینسانیەتدا دەکات. پێویست بەم ئەڵقەی ناوەندە ناکات. کەسێک کە لەمرۆڤدۆستیەوە دەست پێ بکات ناگاتە هاونیشتمانی، دەگاتە هاو جۆرەکەی؛ ناگاتە ناسیۆنالیزم، بەڵکو دەگات بە ئینتەرناسیۆنالیزم. بەڕای من دامودەزگاکانی وەک دکتۆری بێ سنوور یان پارێزەری بێ سنوور زۆر لە ڕێکخراوە نەتەوەیی و نیشتمانپەروەرە ڕەنگاوڕەنگەکان نزیکترن کە بانگەشەی خزمەتکردنی هاونیشتمانییە پەرۆشەکان دەکەن!بەڵام بێگومان واقیعەکە ئەوەیە کە ئێمەلە بەرزکردنەوەی کەیسی کۆڕشدا لەگەڵ هەڵەیەکی نەزانین ڕووبەڕوو نەبوینەتەوە.
كێشەكە لەوەدا نییە كە هەندێك كەس بەهەڵە بەهۆی خۆشەویستی بۆ مرۆڤایەتی و مافی مرۆڤەوە كوێر بوون! خاڵی دەستپێک ناسیۆنالیزمە و مەبەست و ئامانج لە بنەڕەتدا ئێران و ئێرانیبوونە. ڕێزگرتن لە کۆڕەش ڕێزگرتن لە خۆبەخشی و خێرخوازی نییە، بەڵکو دروستکردنی تۆمارێکی نەتەوەیی-نیشتمانپەروەری و مێژووییە بۆ ئەو گەلەی کە چەندین سەدە لەژێر چەقۆی پاشا و ئیمپراتۆرەکاندا کێشراون. ئەمە بەشێکە لە هەوڵە ناسیۆنالیستەکان بۆ ئەوەی هەموو خەڵک، فەرمانڕەوا، مەحکوم، ستەمکار، ستەم لیکراو، سەرکوتکەرو، سەرکوتلکراو، یەکگرتو و یەکسان و بەیەک ئاراستەدا لەژێر ناونیشانی “نەتەوەی سەربەرز” دەربکەون هەر وەک وتم بەرژەوەندی کەمینەیەکی مفتەخۆری دەسەڵاتدار لە جێگەی بەرژەوەندییەکانی هەموو کۆمەڵگا دابنێن. بەکارهێنانی راستەقینەی تیۆری زانستی کۆرش وەک باوکی مافی مرۆڤ، تەنانەت ئەگەر نیەتێکی باشیش لە پشت ئەم بیرۆکەیە هەبێت، جگە لەمە هیچی تر نییە!
سیاوەش شەهابی: یەکێک لەو تاکتیکانەی کە کۆماری ئیسلامی لە وروژاندنی هەستی نەتەوەپەرستیدا بەکاری هێناوە، باس لە پێشکەوتنی پیشەسازی و تەکنەلۆژیای ناوخۆیی بووە و ئێمە وابەستەی بێگانە نین. ناسیۆنالیستەکان نزیکەی هەمان هەڵوێست دووبارە دەکەنەوە. ڕای ئێوە چییە لەسەر ئەم پیشەسازی و تەکنەلۆجیایە نیشتمانییە و وابەستەنەبوون بە وڵاتانی دیکە؟ لە بنەڕەتدا، لە جیهانێکدا کە بەرەو جیهانگیری هەنگاو دەنێت، تا چەند ئەم جۆرە لێدوانانە ڕاستن و ناتوانێت حکومەتێک وابەستەی وڵاتانی دیکە نەبێت، وەک ئەوەی دەڵێت؟
حەمید تەقوایی: لە دنیای ئەمڕۆدا تەكنەلۆجیا لە هیچ وڵاتێكدا ناوخۆیی نییە، نە پرۆسەی بەرهەمهێنان، تەنانەت پرۆسەی سووڕانەوە و كەڵەكەبوونی سەرمایە. تەنانەت کۆماری ئیسلامیش لەوە تێگەیشتووە کە بۆ شکاندنی ئەو بنبەست و قەیرانە ئابوورییەی کە مامەڵەی لەگەڵدا دەکرد و لە ئاستێکی ئاساییدا دەست بە چەرخی بەرهەمهێنان بکات، دەبێ مۆدێلی نێودەوڵەتیی بانکی نێودەوڵەتی جێبەجێ بکات. پلانی نەشتەرگەری ئابووری ئەحمەدی نژاد لەسەر ئەوە دامەزراوە. بەڵام كۆماری ئیسلامی و چینی دەسەڵاتدار بەگشتی بە هەر شێوەیەك ئابووری خۆی دەسوڕێنێتەوە، لە ڕوانگەی كرێكاران و كۆی جەماوەری بێبەشەوە پاڵیان بە خوار هێڵی هەژارییەوە ناوە (واتە بەپێی ئاماری خودی حكومەت، زیاتر . لە سەدا هەشتای خەڵکی ئێران)، گرنگ نییە کێ و بە چ جۆرە تەکنەلۆژیایەک.ومتمانەی لە کام بانک لە ئێران یان جیهان بە سەرمایەی قەرزەوە دەچەوسێنێتەوە، کرێکاران و جەماوەری خەڵکی بێبەش دەیانەوێت ئەم هەژاری و نەهامەتی و بێکاری و چەوسانەوەیان بەتەواوەتی کۆتای بێت. لە جیهانی ئەمڕۆدا بە ئابووری سەربەخۆ مومکین نییە، بەڵام ئەگەر بکرایە، جگە لە چەوساندبەوەی زیاتر و نادادپەروەرییەکی توندتر و دڕندانەتر هیچ مانایەکی دیکەی بۆ کرێکار نەدەبوو. ئەو سەرمایەیەی کە دەیەوێت لە ئێران- و لە هەموو وڵاتێکی جیهاندا- تەنیا بە پشت بەستن بە سەرچاوە ناوخۆییەکانی خۆی بەرهەم بهێنێت و کەڵەکە بکات، دەبێت لە پەت لەگەردنی کرێکاران توندتر بکات و ئەم “بەرهەمهێنانی نەتەوەیی سەربەخۆیە” ئەگەر بتوانرێت، هیچ سودێکی بۆ کرێکاران و زەحمەتکێشان نیە.
سیاوەش شەهابی: لێرەدا دەمەوێت دوو پرسیار بکەم کە لە گفتوگۆیەکدا وروژێنران. فاکتەری یەکگرتنەوەی نەتەوەیەک (کە لە نەتەوە و مەیلی جیاوازی ئایینی و سیاسی پێکهاتووە) لە چوارچێوەی سنوورە تایبەتەکانی وڵاتێکدا دەتوانێت چی بێت؟ ئەگەر نیشتیمانپەرستی و نیشتمانپەروەری نەبێت، ئەوا ئەو فاکتەرە پاڵنەرە چییە کە پاڵنەرێکە بۆ بەرگریکردن خەڵک لەخۆی لە دۆخە مەترسیدارەکانی وەک دەستدرێژی و شەڕانگێزی وڵاتێکی بیانیدا؟
حەمید تەقوایی: پێش هەموو شتێک دەبێ بگوترێ لە مەقولاتی وەک یەکڕیزی نەتەوەیی و یەکێتی نەتەوەیی، ڕاستی و واقیعێک لە ئارادا نییە. ئەمانە ئەو چەمکانەن کە چینی دەسەڵاتدار دروستیان کردوە بۆ پەردەپۆشکردنی ئەو جیاوازی و هەڵاواردنە گەورە ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتیەی کە لە هەموو کۆمەڵگاکاندا لە نێوان سەرمایەدار و کرێکاردا هەیە و لە ئاستێکی گەورەتردا لە نێوان کەمایەتی دەسەڵاتداری ئیمتیازدار و جەماوەری گەورەی خەڵکەکەدا. چ جۆرە یەکڕیزییەک لە نێوان کەسانی وەک ڕەفسەنجانی و مەحسولی و خامنەیی و ئایەتوڵڵا ملیاردێرەکانی تردا هەیە لەگەڵ کرێکارێک کە تا نان پەیدا دەکات ئاوی نیە ١/٣ی هێڵی هەژاریەکەش موچەکەی خۆی شەش مانگ شەش مانگیش نادات ئەبێت چ یەکێتیەک دەتوانێت لەم نێوەدا بونی هەبێت؟ یان لە نێوان ئەو کرێکارە ئەمریکییەی کانەکان کە هەفتەی ڕابردوو لە ژێر داروپەردوودا لە ڤێرجینیا نێژرابون لەگەڵ کەسانی وەک ڕۆکفێلەر و فۆرد و بیل گەیتسدا؟
بەپێی ئامارە فەرمییەکانی کۆمەڵگەی ئەمریکی، لە سەدا ٩٠ی سەروەت و سامانی ئەو کۆمەڵگایە لە دەستی ١%ی خەڵکدایە. ئەمەش یەک لە سەدی سەرمایەدارە فرە ملیاردێرەکانە کە پێشتر هەمان لە سەدا ٩٠ی سامانی ئەفسانەیییان کەڵەکە کردووە. خەسڵەتی کۆمەڵگای ئەمریکی ئەم دابەشکاری و جیاکارییە گەورەیە، نەک یەکڕیزی و یەکڕیزی نەتەوەیی ئەم دوو جەمسەرە کۆمەڵایەتییە دژبەیەک. لە هەموو وڵاتە سەرمایەدارەکان و لە کۆماری ئیسلامی ئێراندا ئەم دوو جەمسەرە هەژاری و سامانە ڕووبەڕووی یەک دەبنەوە. بە تایبەت لە کۆماری ئیسلامیدا ئەم جیاوازی و هەڵاواردنە گەورەیە بەربڵاوە. کەمینەیەکی کەم کە ئایەتوڵڵاکان و ئاغاکانیان سەرۆکایەتی دەکەن، بە دۆلار و یۆرۆ ملیاردێرن و زۆرینەی رەهای خەڵکیش لەگەڵ هەژاری و نەهامەتیدا خەبات دەکەن. یەکێتی نەتەوەیی درۆیەکی گەورەیە بۆ داپۆشینی ئەم ڕاستییە. بۆ ئەوەی لە سەردەمی ئاشتیدا لە ژێر ناونیشانی پیلانگێڕی لەلایەن بێگانە و دوژمنانی نەتەوەیی و دەستێوەردانی دەرەکی (ئەوەی کۆماری ئیسلامی لە دە مانگی ڕابردوودا کردی) و لە کاتی جەنگدا، کاتێک چینە دەسەڵاتدارەکانی وڵاتان بۆ مسۆگەرکردنی ئامانج بەرژەوەندییە سیاسی و ئابووریەکانی خۆیان دادەنێن، بە هاندانی میللی و نیشتمانپەروەرانە جەماوەری خەڵکی کرێکار دەکەنە گۆشتی بەردرم تۆپ (ئەوەی لە کاتی شەڕی ئێران و عێراقدا کردیان). لایەنی تەواوکەری ئەم فریوانەی “یەکڕیزی نەتەوەیی” دوژمن داتاشینی “دەرەکی” و “بێگانەکان”ە.
خەڵکی وڵاتان لەگەڵ یەکتر دوژمن نین، جەماوەری خەڵکی زەحمەتکێش لە شەڕدا نین لەگەڵ یەکتر. شەڕ و دوژمنایەتی “نەتەوەیی” لە ڕاستیدا شەڕی نێوان چینە دەسەڵاتدارەکانە (لە سەردەمی ئێمەدا سەرمایەدارەکان) بۆ دەستەبەرکردنی بەرژەوەندییەکانی خۆیان. لە سەد ساڵی ڕابردوودا دوو جەنگی جیهانی و سەدان شەڕی ناوچەیی ڕوویانداوە، کە هۆکار و زەمینەیان جگە لە بەریەککەوتنی بەرژەوەندییەکانی چینی سەرمایەداری لە وڵاتانی شەڕکەردا هیچی دیکە نەبووە. پیرۆزییەکانی “نەتەوەیی و نیشتمانپەروەری” لە کاتی شەڕدا، هەروەها لە کاتی ئاشتیدا، بەرگێکە بۆ دانانی بەرژەوەندییەکانی کەمینەیەکی مفتەخۆر لە جیاتی بەرژەوەندییەکانی هەموو خەڵک.
لە کاتی ئاشتیدا لەگەڵ هێوربوونەوەی ناسیۆنالیزمدا خەڵک بە ملکەچ و گوێڕایەڵی دەهێڵنەوە، ناڕەزایەتی و خەباتی جەماوەری دژ بە حکومەت لە ژێر ناوی پیلانگێڕی بێگانەدا سەرکوت دەکەن و لە کاتی شەڕدا بە شمشاڵی ناسیۆنالیزم جەماوەر دەنێرن بۆ بەرەکان و بەکوشتیان ئەدەن بۆ دەستەبەرکردنی بەرژەوەندییەکانی خۆیان. ئەمە تەواوی ئەرکی ناسیۆنالیزمە لە شەڕ و ئاشتیدا، سەبارەت بە پاڵنەرەکانی بەرگریکردن خەڵک لەخۆی لە “کاتە نالەبارەکانی وەک دەستدرێژیی وڵاتێکی بێگانە”، پێویستە بگوترێ کە کێشەی توند و بەردەوام و هەمیشەیی خەڵک ، بە تایبەت لە دەسەڵاتە دیکتاتۆرەکانی وەک کۆماری ئیسلامیدا، بەرگریکردنە لە خۆ لە بەرامبەر هەژاری و بێکاری.و بێ یاسایی و زوڵم وچەوسانەوە و ستەمە لەلایەن حکومەتەوە نەک هێرشی دوژمنانی بیانی. هێزی بزوێنەری مرۆڤەکان چییە؟
بەرگریکردن لە ژیان و ئازادی و خۆشگوزەرانی و ماف و کەرامەت و بژێوی ژیانی خۆیان و هاومرۆڤەکانیان. مرۆڤەکان لە بەرامبەر دەستدرێژکاردا بەرگری لە ژیان و مافی ئینسانیان دەکەن، بەڵام ئەم هێزە دەستدرێژکارە حکومەتی “نیشتمانی” یان حکومەتی دەسەڵاتداری وڵاتێکی تربێت. مرۆڤەکان پێویستیان بە ناسیۆنالیزم و ئایین و ئەم جۆرە ئایدۆلۆژیا ژەهراوی و دابەشکەرانەیە نییە بۆ بەرگریکردن لە خۆیان. بەرگریکردن لە کەرامەتی مرۆڤ و خۆشگوزەرانی و ئازادی بەهێزترین و یەکخستنەوەترین (یەکگرتن لەسەر ئاستی جیهان و نەک تەنها یەک وڵاتدا) هێزی بزوێنەری جەماوەری خەڵکە لە دژی هەر جۆرە چەوساندنەوە و شەڕانگێزی و ستەمکارییەک.
سیاوەش شەهابی: ئێمەی کۆمۆنیستە کرێکاریەکان تاوانبار دەکرێین بەوەی کە کاتێک باوەڕتان بە جیهان زێدی هەیە، بۆچی لە چوارچێوەی وڵاتی ئێراندا شەڕ دەکەن؟ بۆ لە وڵاتێکی دیاریکراودا لەسەر بنەمای بیری ئینتەرناسیۆنالیستی خۆت شەڕ ناکەیت. ئایا ئەم خەباتە لە چوارچێوەی ئێراندا هەمان مەسەلەی ناسیۆنالیزم نییە کە دەڵێت سەرەتا شتێک بۆ وڵاتی خۆت بکە؟ وەڵامت چییە؟
حەمید تەقوایی: لە ئاستێکی کۆمەڵایەتی و بنەڕەتیدا، بێمانایە و بێمانایە کە بڵێین کرێکارانی کۆمۆنیست پێیان باشترە خۆیان وڵاتی خەبات هەڵبژێرن. ئەوەندە بێمانایە کەسێک ئامۆژگاری جەماوەری کرێکارانی وڵاتێک دەکات کە بچن بۆ شوێنێکی تر شەڕ بکەن! کۆمۆنیزمی کرێکاری بزووتنەوەیەکی جیا نییە لە خەباتی ڕۆژانەی کرێکاران بۆ ڕزگارکردنی خۆیان و هەموو کۆمەڵگا لە هەژموونی سیاسی و ئابووریی چینی سەرمایەدار. ئه‌گه‌ر ئه‌م خه‌باتانه‌ شێوه‌ی نیشتمانیان هه‌بێت، ئه‌مه‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ ناسیۆنالیزمه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵام به‌ڕوونی له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دوژمنی كرێكاران و جه‌ماوه‌ری خه‌ڵك، واته‌ چینی سه‌رمایه‌داری، سه‌روه‌ری خۆی له‌ شێوه‌ی رێكخستووه‌ وڵاتان و لە شێوەی حکومەتە نیشتمانییەکان، و بەرەنگاربوونەوەی زاڵبوونی ئەم چینە حەتمییە لە چوارچێوەی وڵاتدا پێکدێت و بەرەو پێشەوە دەڕوات. چینی کرێکار سەرەتا دەبێت لەڕووی سیاسییەوە لە حکومەتە بۆرژوازیەکان رزگاری بێت و هەر لەبەر ئەم هۆکارەش حیزبی چینی کرێکار، حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، لەسەر ئاستی نەتەوەیی دروست دەبێت. کۆمۆنیستێک لەوانەیە لە هەر وڵاتێکدا شەڕ بکات، بەڵام چینی کرێکار و حیزبە پێشەنگەکەی ئەم بژاردەیەیان نییە. بۆرژوازی حکومەتی جیهانی نییە، حکومەتی نەتەوەیی هەیە، چینی کرێکاریش دەبێت سەرەتا مامەڵە لەگەڵ ئەم حکومەتە نەتەوەییانە بکات بۆ ئەوەی خۆی و تەواوی کۆمەڵگا ڕزگار بکات. کرێکاران دەبێ حکوومەتی ئەو وڵاتە بڕوخێنن کە تێیدا کار دەکەن و تێیدا دەژین. وە ئامانجی حیزبەکەمان جگە لەمە هیچی تر نییە.
سیاوەش شەهابی: با پرسیارێكی تری دووبارە و كۆن بكەم. ڕاتان چییە لەسەر سروودی نەتەوەیی و ئاڵای ئێران؟ سروودێک و ئاڵایەک کە لە پێشبڕکێی وەرزشی جیهانیدا دەژەنرێت و بەرز دەکرێتەوە، بۆ نموونە. ئایا لەگەڵ ئەوەدایت کە بۆ نموونە سروودی نێونەتەوەیی یان سروودی ئێرانی (بە شیعری حوسێن گۆڵ گوڵەبەوە) بێ کۆماری ئیسلامی ببێتە سروودی نەتەوەیی داهاتووی ئێران؟ بۆچی دەبێت وڵاتێک ئاڵا و سروودی نەتەوەیی هەبێت و بەڕای ئێوە ئەمانە چۆن دیاری بکرێن؟
حەمید تەقوایی: ئێمە کێشەمان نییە لەگەڵ سیمبول و هێماکانی وەک ئاڵا و گۆرانی، بەڵام ئەمانە بە نیشانەی زۆرێک لە کۆمەڵگا و وڵاتە جیاوازەکانی جیهان دەزانین (لە دۆخێکدا کە زەوی بەسەر وڵاتدا دابەش دەبێت) و نەک هێمای نەتەوەیی یان نیشتمانی و ڕەگەزی. تا جیهان بەسەر وڵاتدا دابەش بێت، ئەم وڵاتانە ناو و نیشانە و هێمای تایبەت بە خۆیان دەبێت، بەڵام بە بڕوای ئێمە ئەمانە نیشانەی کۆمەڵگا مرۆییەکانن کە بەسەر وڵاتاندا دابەش بوون، نەک نەتەوەیی و نیشتیمانی و مێژوویی و هتد. بێگومان ئەمە بۆ بۆرژوازی (و کولتوری ناسیۆنالیستی کە حوکمڕانی کۆمەڵگاکان دەکات) وانییە. لە ئایدۆلۆژیای ناسیۆنالیستیدا سروود و ئاڵا زۆر زیاترە لە نیشانە تایبەتمەندەکانی کۆمەڵگەیەکی دیاریکراو. لە فەرهەنگی ناسیونالیزمدا سروود و ئاڵا، وەک ناوی نیشتمان، هێمای یەکێتی نەتەوەیی، شەرەفی نەتەوەیی، باڵادەستی نەتەوەیی، مێژووی نەتەوەیی و پوختەیەکن لە هەموو ئەو دەمارگیر و خورافە نەتەوەییەی کە چینی دەسەڵاتدار بۆ پاراستنی خۆی باڵادەستی. بۆ چینی کرێکار، و جەماوەری خەڵک کە هیچ بەرژەوەندییەکیان لە ئیستغلالکردنی سەرمایەداریدا نییە، سروود و ئاڵا و هێما و ڕەمزەکانی تر دەبێ پێچەوانەی دەرکەوتنی مرۆڤایەتی و خۆبەخشی و هەمان چارەنووسی هەموو خەڵکی جیهان بێت. لە کۆمەڵگای سۆسیالیستی کە ئێمە دەمانەوێت، خەڵک ئاڵا و سروودیوڵات دیاری دەکات، منیش بە دڵنیاییەوە دەتوانم بڵێم جەماوەری خەڵکی شەریف و بەئەمەک کە هیچ بەرژەوەندییەکیان بە شەرەف و شانازیی نەتەوەیی نییە، لەسەر بنەمای پێوەرەکانی ئینسانی سروودەکە هەڵدەبژێرن و نەک ستانداردی نەتەوەیی و نیشتیمانی، دەنگ بە ئاڵای دڵخوازی خۆیان دەدەن.
٣ئۆکتۆبەری ٢٠٢٢

پاییز کە پرچی خۆی دەڕنێ
لەچکی تۆ
بەدەم ڕەشەبای تۆزەوە
بە مەندیلی ڕەش و سپی گرێدەدا
تاڵ تاڵ پرچت
دەبنە بەردی نێو لەپم و
گەواڵە ھەوری ڕەش و پیس، رادەماڵێ و
حیجابی زوڵم و زۆرداری فڕێدەدا
……. ……. ……..
کاتێ کە گڵ
لە ئامێزی خۆیت دەنێ
دەبییە باران، دادەبارێی
دەبییە رابەر ھەڵمەت دەبەی
دەبییە،خۆر و پرشینگ دەدەی
دەبییە سەنگەرێکی تۆکمە و دانامرکێی
دەبییە کڵپەی گڕ و ئاگر
کە شاڵاوی تۆکمەت دەبەی
……. …… ……….
بانێژەی لەچکت دەرخە
پرچە پەلکە زێڕینەکەت، بوونە ھێما
بوونە شۆڕەبی وڵاتێ
بە سەر ئاو و چیمەنی سەوزی ڕێڕەوان دادێنەوە
ھەر تاڵێکیان ئاڵایەکە لە ڕابوونا
گەرووی شۆڕشی ژنانە
لە ھەڵمەتی پرچ بڕینا
بۆ سەر شەقام ، بۆ ژینا و ژین و ئازادی
سروودی دەمی ڕاپەڕین دەڵێنەوە
…….. …….. ……..
بۆ ھەموو کچی نیشتیمان
با پەتی سێدارە ھەڵدەن
دەرگای حەوشە کڵۆم بدەن
بسکی سپی لە ناندینا بھۆننەوە
جەور و ستەم بە سەریانا ببارێنن
ئەو رەقیبە زۆردارەت لە خەرەندی ھەڵدێرێکا خزاندووە
کاروانی تۆ بەڕێوەیە
شەوانە چراغی کەسکە و
رابوونی شاران ھەڵدەچێ
کچە ژیناکەی سەقزم
تاران و پایتەختی دونیای ھەژاندووە
…….. …… ……..

رابەری پرچ
لەرینەوەی پرچی پڕ بۆن
گڕکانێکە
زایەڵەی کۆرپەی ڕەیحانەی تێدا کپ بوو
دەنگی میلاد،و ھاوڕێیان، وا ڕایەڵەی پەڕینەوەن
گرمە و ڕەنگی بۆمب و دووکەڵ
نوقڵانەی شۆڕشی نوێن
فڵچەی ناسراوی جانلۆکا
درۆن و رۆکێتی شەرمن
وەک حەزیایەک لە ھەناوی ھانیای نەخشان
بانگی ئازادی ھەڵدەدا
پرشنگی ئەو ئاسۆیەمان
رەنگینە بە جەستە و بە،خوێن

..،……..

ژوان دەگرم …. ژوانی ھەقیقی و راستی
دێمە وڵات
بە بێدەنگی و بە مانگرتن
لە گەڵ رابوون و بەرخودان
شەرارەی دەنگی بوێرە
لە شەقام و توولە ڕێوە
لەوێ دەنگی خرمژنی حیلەی ئەسپە
لێرەیش شۆڕشی ژنان و لەچک ھەڵدان
……

موروی شینی ملوانکەکەت
پرژا بە ناو خوێن و پرچا
ھەموو قژی، پرچبڕاوانی نیشتیمان
بە چارۆگەی قردێلەکەت پەنگ دراون
ژنان تەنھا بوونە ھێمای راپەڕین و
سەراپا وڵات گڕ درا
ڕۆح بەخشینی خۆڕاییە، بە خوێنی تۆ بە ئازادی
تەنھا پیاوی عەمامەدار نۆکەری زێڕ و دراوم
ئەڵمانیا
٢٢⁄٩⁄بۆ ٣⁄ ١٠⁄٢٠٢٢

پایز گـــەڵای ھەندێک دار

دەوەرن دەکەونە خـــــوار

ھەردەڵێی سەمــــا دەکەن

دەچن خۆیان ڕادەخــــەن

دڵگیـرن وەکــــــــو تابلۆ

لەبـەر چــــــاوی من و تۆ

جوانیی گـــــەڵای وەریوە

دیمــــەنی وات نەدیــــوە

پێشوازی پایز دەکــــــەن

بەناز خۆیان دەردەخـــــەن

بە ڕەنگی گەڵا تـــــــەواو

سەرسام دەبن ھۆش و چاو

…..ئەی خودای گەورەتر لە گەورە ، خالقی هەرچییەک کە هەناسە ئەیا لە ڤایرۆسەوە تا حوت و فیل ، بەرپرسی هەرچییەک هەبوە و هەیە و ئەبێ..سڵاوێک لە ئەرزەوە بۆ خۆت و هەموو هاوکارانی عەرشە مەزنەکەت کە تا ئێستا نازانرێ لەکام تەبەقەی حەوت تەبەقەکەی ئاسمانە..

بەبۆنەی تێپەربوونی هەزار و چوارسەد بەسەر دەرکەوتنی دواپەیامبەر و دوا ئاینت هەقی خۆیەتی وەک عەبدێکی خۆت ڕاز و گلەییەکی خۆم بکەم ،بۆ دەستوەرانن نا لە کاروبارەکانت ، چونکە ئەوەی تۆ ئەتەوێ هەر ئەوەیە و گەڕانەوەی بۆ نیە ، تەنیا وەک سكاڵایەک و هیوام وایە غەزەب نەبارێنی بەسەرما…

هەزار و چوارسەد تێپەڕیوە و تۆ هەر بێدەنگیت ، نە نوتقێ نە سەنگێ نە دەرکەوتنێک ! لەو کاتەوە جگە لە شەڕەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دوو جەنگی گەورەی جیهانی ڕوویاوە و مەترسی سێهەمیش هەیە ، بە دەیان ملیۆن کەس تیا چون ، ووڵاتان وێران بوون ، کەچی تۆ لەو بەرزاییەوە بۆخۆت سەیر ئەکەیت وەک چۆن کاتی خۆی قورئانت بۆ عەرەب نارد تا ئاقڵ بن ئەم هەموو شەڕ و شۆڕە کەسێکی وەکو “محمد”ت نەنارد یان کتێبێکی وەک قورئانت نەنارد تا ئەو خەڵکە واز لە یەکتر بێنن و وەک عەرەب ئاقڵ بن ،هەرهیچ نەبێ بۆچونی خۆتت بەیان نەکردوە کەم لایەن لەسەر هەقە و کام لاش تاوانبارە ؟ هەرچەنە بۆمان هەیە پرسیار بکەین کە خۆت خالقی هەموومانی بۆ هەموومانت ئاقڵ دروست نەکردوە تا شەڕ و شۆڕ نەبێ ، خۆ ئەدەواتی دروست کردنمان هەر لای تۆ هەیە، تۆ بڵێ ی شەیتان فورسەتی هێنا بێ و چەن ئەدەواتێکی دروست کردنی ئینسانی دزی بێ؟ بەڕاستی خۆشی چیە سەیری دونیایەک بکەیت کە پڕ بێ لە کوشتن و بڕین و کاول کردن؟ تۆیەک کە (ارحم الراحمین)یت ، ڕەحمێ بەو عالەمە بکە..

كاتێ هەزار و چوارسەد ساڵ لەمەوپێش ئاینێک و پەیامبەرێکی ترت نارد بۆ ئەوەی دونیا چاک بێ و گوایا لە کافر و مولحید و غەیرە دینیەکان پاک بێتەوە ، لە باتی ئەوە ئەوانەی بڕوایان بە ئاین و پەیامبەرەکەی هەیە هەر لە کەم بوونەوەن و کافرەکانیش سێ یەکی دونیان..! دیارە ئەشکالاتێک لە ئاین و پەیامبەرەکەت هەیە ، ئەگینا نە کارەکانی تۆ و نە خەڵکی سەرئەرز بەم ڕۆژە ئەگەیشتن…بۆیە ئێمە وای ئەبینین کە پێویستمان بە پەیامبەررێکی تازە بە ئەفکاری تازەوە هەیە ، ئێستا دونیا گۆڕاوە، تەنانەت ئەبێ کتێبێکی ئاینە تازەکەش بنێری ، کۆنەکە بۆ هەزار و چوارسەد ساڵ لەمەوپێش نووسراوە ، لەو ماوە زۆرەیا هەزاران گۆڕانکاری ڕووی یاوە کە ئەبێ حسابی بۆ بکرێت ، دەربارەی پەیامبەر وکتێبە تازەکەت چەن سەربجێکی برایانەم هەیە لوتف بفەرموو بە نەزەری ئیعتیبار وەری بگرن :

@ ڕەچاوی ئەوە بکەیت کە پەیامبەرە تازەکەت هیچ نەبێ شەهادەی ئامادیی هەبێ چونکە ئێستا زۆربەی زۆری خەڵک خوێنەوارن و لە دونیا تێئەگەن و باک گراوندی گۆڕانکارییەکانی ژیان و دونیا ئەزانن و بۆ ئەوەی ئەو بتوانێ بەرگری لە پەیامەکەی تۆ بکا و توانای گفت و گۆی هەبێ و هەر تێکەوت پەنا بۆ شمشێرەکەی”کە رەنگە ئێستا دەمانچە بێ” نەبا ، دوا پەیامبەرت نەخوێنەوار بوو بە زۆری تۆ فێری خوێنەوە و نووسین بوو( هەرچەنە کەس دێڕێکی نەبینیوە)، پەیامبەری نەخوێنەوار بەرامبەر ئەو هەموو کافرە خوێنەوارانە هیچی پێ ناکرێ ،

@ با پەیامبەرە تازەکەت سێ چوار زمان بزانێ تا لەسەفەر و کۆنگرە و کۆنفرانسەکانی پەکی نەکەوێ و هەر بۆ ناو و شکۆی تۆ جوان نیە پەیامبەرێکت موتەرجیمی هەبێ،،

@ زۆر قسەکردن لەسەر سێکس و ناوگەڵ و بە سوک سەیرکردنی ئافرەت لە لایەن پەیامبەرەکەتەوە بە زەرەری پەیامەکەی تۆ ئەگەڕێتەوە چونکە کەسی لەوجۆرە بە پێ ی عیلمی سایکۆلۆجی”کە هەزار و چوارسەد ساڵ لەمەوپێش نەبوە” بە حەشەری و نەخۆش و زیانبەخشی خێزان و کۆمەڵگا دائەنرێ

@ ئاشنایەتی لەگەڵ عیلم بە هەموو بەشەکانییەوە یارمەتی پەیامبەرەکەت ئەیا لە نزیک بونەوە لە خەڵک بە تایبەتی پەیام و هەڵگرەکەی دواجارت لەگەڵ عیلما وەک دۆ و دۆشاو وابوون…

@نوێنەرایەتی کردنی ئینسانیەت مەرجێکی سەرەکی سەرکەوتن و زوو بڵاوبوونەوەی هەموو پەیامێک ، نابێ پەیامبەرە تازەکەت ڕەگەزپەرست بێ بە ناو و بۆ یەک نەتەوە قسە بکا ، خەڵک “هیتلەر” ی لەبیر نەچۆتەوە..

دەربارەی کتێبە تازەکەشت:

@ هەوڵ بە بە چەن زمانێک و لە یەک کاتا چاپ و بڵاوبکرێتەوە ، تا هەرکەس و لایەک بەئارەزووی خۆی و چۆن بۆ پەرژەوەندی سیاسی خۆی گونجاو بوو وا شی نەکاتەوە وەک ئێستا چەن گروپێک خۆیان بە میراتگری نەزانن کە لە ناوەڕکا هەموویان یەک سەرچاوەیان هەیە..

@ کەمتر ئیشارەت بە کوشتن و و بڕین و توند و تیژی و تۆڵە و ڕق و بوغز بات ، باس لە خۆشەویستی و یەکتر قبوڵ کردن و ئیحساسە ئینسانیەکان بکات، ئەکرێ ئایەتێکی بە ناوی”ڤەڵانتاین” تیابێ بۆ سەلماننی پەیامی خۆشەویستی تۆ بۆ بەشەرییەت……..

@ ترسانن و تۆقاننی خەڵک هەر لە مناڵیەوە بە ئاگر و جەهەنەم و دەیان میتودی تری دژە ئینسانی و ئیرهابی و جەللادیی کۆمەڵگایەک ئەهێنێتەکایەوە کە خەڵک لە ترسا دوات بکەوێ و عیبادەتت بکا کە دواجار لە ووشیاربوونەوەیا باجەکەی زۆر گەورە ئەبێ ، بڕواش ناکەم تۆ کە عەرشێکی ئەبەدیت هەیە حەز بەو باجە بکەیت..

@ئەمڕۆ لە سەرتاسەری دونیا ئەزمەی مەسکەن و نیشتەجێبوون هەیە ، بەڵکو وەک کتێب و دوا شەریعەتەکەت ڕێگە نەیا بە حەڵاڵ کردنی نۆ جار ژن هێنان چونکە ئەو هەموو ژن و مناڵە ئەزمەی مەسکەن قوڵ و سەختر ئەکا ، ئەوەنەی من بزانم تۆش هیچ کۆمپانیایەکی مەسکەن دروست کردنت نیە تا بیبەخشیتەوە بەسەر لایەنگران و پەيڕەوانی ئایینە تازەکەت..

@ لە دونیای ئەمڕۆیا ئارایشت کردن و خۆجوان کردن گرنگی یان بە جل و بەرگ وەک پیشەسازییەکی لێ هاتوە و بە ملیۆنەها خەڵکی لەسەر ئەژی ، جا جگە لە مەسەلە ئینسانیەکەی ، گەر ئابڵۆقە لەسەر ژنان لابەیت ومەسەلەی حیجاب و بەزۆر خۆ داپۆشین لە کتێب و ئاینە تازەکەت لابەیت ئەو هەموو خەڵکەی لەو بوارەیا کار ئەکەن بێ کار نابن و مەترسییەکانی بێ کاریش نایەتە کایەوە ڕەنگە بەهەزاران کەس کە لەسەر مەسەلەی ئازادی ژن لە بڕیار یان لەسەر بونیەت و شێوەی خۆی لە تۆوە دوورن نزیکایەتیەک لە نێوانتانا دروست ببێ و بیر لە لایەن گیریی کردنی ئاینە تازەکەت بکەن..

@ تەنیا تۆڵە سەنن زمان و دەقەکانی کتێبە تازەکەت نەبن ، لێبوردنێکی گشتی و دیالۆگ لەگەڵ ئەوانەی لە دوا کتێبا بە مولحید ناویان ئەبەیت ، سەرئەنجامێکی سوود بەخشی ئەبێ و بۆ یەکەم جار لەگەڵ نەیارەکانتا هەست ئەکەیت پێش بڕیار یان دیالۆگ مەترسی ناکۆکی و هێز دوور ئەخاتەوە و هاتنەکایەی دیکتاتۆریەت لاواز ئەکات…

@ لایەنگرانی هەزار و چوارسەدساڵی پیش ئێستای تۆ ، بە ناوی تۆ و بۆ مەرامی خۆیان قەتڵوعامی خەڵکیان ئەکرد ، ئەو کات تەنیا حوشتر و شمشێر و ئەنفال کردنیان هەبوو ، ئەمڕۆ چەک و سیستەمی شەڕ گۆڕاوە ، چەکی نەوەوی و زەڕە و بایۆلۆجی لە ئارایایە ، ئامۆژگاری کردنی لایەنگرانی ئاینە تازەکەت بکە کە پەنا بۆ چەک نەبەن ، ئێستا ئەوکاتەی جەزیرەی عەرەبی نیە ، شەڕی نەووەی دونیا خاپور ئەکا . عەرشەکەی تۆش لێ ی پارێزراو نابێ ، جا بۆ ئەوەی تۆش هەر لە گەورە گەورەتر بمێنیتەوە شەڕ بە ناوی تۆوە مەقەڵێکەیە و پریشکی حەوت تەبەقەکە ئەبڕێ…

…..هەر بۆ تاقی کردنەوەی ئەوانەی ئامادەن لە پێباوی تۆیا خۆیان بە کوشت ئەیەن و لەم هەزار و چوارسەد ساڵەیا هەرچی دژە ئینسانیەت هەیە قسوریان لێ نەکردوە ، وەک خۆشیان ئەڵێن بۆ گەیشتن بە بەهەشت سڵ لە هیچ ناکانەوە ، لە یادکردنەوەی ئەم هەزار و چوارسەد ساڵە لای خۆتەوە بڕیارێک دەر بکە و بڵێ :هەر شەوێک و بۆ هەر حۆریەک پەنجا لیرەی سعودی و بۆ هەر قاپێ شەرابی بەهەشت دە لیرە وەەئەگیرێت و ئەچێتە قاسەی عەرشەوە ، بزانە چەن کەس لە لایەن گیریی کردنی ئاینەکەت ئەمێنێتەوە…

زۆرم حەز ئەکرد بە جۆرێکی ڕاستە و خۆ ئەم سەرنجانەم بخستایەتە ڕوو ، بەڵام لەبەر دیار نەبوونی شوێنی تۆ ، پەنام بردە بەر عەریزە.،…

تێبینی : فیکرەی ئەم نووسینە ، نووسینێکی شاعیری ناوداری عەرەب”ئەدۆنیس”ە کە لە پەیجی خۆی “”””بڵاوی کردۆتەوە..

بەشی دووەم…

(گرفتە زیهنی- دەروونییەکانی د.بورهان یاسین)
وەڵامنامە

نووسینی:
دیار سیروان بیلال

１. دوو وتە
２. سەبارەت بە پێشەکییەکەی د.بورهان
３. لەپەنا دیواری ئەکادیمیبوونەوە سێرەگرتن لە تێکۆشانی ئازادییدا
４. سەبارەت بە تێکۆشانی گەلی فەلەستین و ئەزموونە شکستخواردووەکەی فەتح
５. سەبارەت بە ئەزموونی تێکۆشانی گەریلایی پەکەکە
６. سەبارەت بە چەمکی لوبنانیکردن
７. دەرئەنجامەکەی د.بورهان
８. دەرئەنجام

３. لەپەنا دیواری ئەکادیمیبوون و سێرەگرتن لە تێکۆشانی ئازادییدا

د.بورهان دەیەوێت لەم (توێژینەوە)ی خۆیدا گومان بخاتە سەر هەبوونی پەکەکە لە سوریا و لوبنان و بیخاتە ژێر پرسیارەوە. لەمەش زیاتر دەیەوێت بڵێت؛ (لەگەڵ چوونی رێبەر ئۆجەلان لە تەمموزی ١٩٧٩ بۆ کۆبانێ و لەوێشەوە بۆ لوبنان و پەیوەندیی لەگەڵ رێکخراوە شۆڕشگێڕ و چەپەکانی فەلەستین و بەدوایشیدا پەیوەندی نێوان پەکەکە و دەوڵەتی سوریا بە زیان بۆ پەکەکە و رێبەر ئۆجەلان گەڕایەوە و سوریا لەمیانەی رێککەوتنی ئەدەنە لەگەڵ تورکیا رێبەر ئۆجەلانی کردە قوربانی بەرژەوەندییەکانی و لە سوریا و لوبنانی دەرکرد و دواجاریش ئۆجەلان بەهۆی ئەم رێککەوتنەوە دەسگیرکرا و زۆری نەمابوو ئاشبەتاڵ بە پەکەکەش بکات، ئەگەر کەناڵی ئاسمانی مێدتیڤی و خەباتی ئەوروپای پەکەکە و سامانە ئابوورییەکەی نەبووایە ئەوا مسۆگەر پەکەکە وەکو بزووتنەوەی ئەیلولی ساڵی ١٩٧٥ئاشبەتاڵی دەکرد). دەیەوێت وابڵێت و لەنێو رستەکانی نێو کۆی (توێژینەوە)کەیشیدا، ئەگەر هەمووی بێنینە لای یەک گوزارشت لەم بۆچوونەی خۆی دەکات. بێگومان ئەم بۆچوونەی د.بورهان سەرلەبەری پێچەوانەی راستییەکانە و لەگەڵ مێژووی ساڵانی نێوان ١٩٧٩ تا ١٩٩٨ و لەم مێژووەش زیاتر تا قۆناخی بەناو بەهاری عەرەبی و بەرپابوونی شۆڕشی رۆژئاوای کوردستان لە ساڵی ٢٠١٢ لەو کاتیشەوە تا ئێستا، ناکۆکە و یەکانگیر نابێتەوە و تەواو شێواندنی راستییەکانە و گومانەکانیشی جگە پێشداوەرییەکی دۆگماییانە و بیرکردنەوە بە لۆژیکی باو و وێكچوواندنێکی سەرپێیانەی پەکەکە بە حیزبەکانی باشوور و رۆژهەڵات هیچی تر نییە.
بابێین کورتە باسێک لەسەر قۆناخی چوونی رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە بۆ لوبنان و سوریا و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ گەلی عەرەب(فەلەستینی، سوریایی و لوبنانی) بکەین و ئینجا هەر بە میتۆدەکەی د.بورهان بەراوردکارییەک بکەین و هەندێک دەرئەنجام هەڵهێنجین و ئەو دەرئەنجامانەش لەگەڵ ئەو دەرئەنجامانەی کەوا د.بورهان بۆخۆی هەڵیهێنجاوە بەراورد بکەین، تا بزانین کامەیان راستی و حەقیقەت یان لە راستییەوە نزیکن و کامەشیان وەهمێکەوە بەناوی راستی و حەقیقەتی زانستی نیشان دەدرێت.
سەرەتا با سەبارەت بە چوونی رێبەر ئۆجەلان-پەکەکە بۆ رۆژئاوای کوردستان لە تەممووزی ساڵی ١٩٧٩ و دواتریش بۆ لوبنان و سوریا و کەمپەکانی فەلەستینییەکان، هەندێک خاڵی گرنگ باس بکەین کە بەم کۆچەیان بۆ رۆژئاوای کوردستان و سوریا و لوبنانە چیان بەدەستهێنا؟ توانرا چیبکرێت؟
１. توانرا پەیوەندی لەگەڵ رێکخراوە شۆڕشگێڕەکانی فەلەستینییەکان ببەستێت و لەرووی ماددی و مەعنەویشەوە لێیان سوودمەند ببێت. سوودەکەش ئەوەبوو؛ توانی لە لوبنان لەکەمپێکی مەشقکردنی فیداییە فەلەستینییەکاندا سەرەتا تەنیا شوێنی هۆڵێکی بە جەمەلۆن درووستکراو لەو رێکخراوە فەلەستینییانە وەربگرێت و توانستی ئەوە درووست بکات کەوا کادیرانی پەکەکە مەشق و پەروەردە بکات و سوودێکی زۆر لە ئەزموونە شۆڕشگێڕییەکانی فیدائییەکانی فەلەستینییەکان وەربگرێت. کە توانی لەماوەی نێوان ١٩٧٩تا ١٩٩٨دا زیاتر لە 18000 کادیر پەروەردە بکات.
２. پەکەکە توانی بەهۆی هەبوونی لە لوبنان و لەپاڵ ئەو رێکخراوە فەلەستینییەکانەوە پەیوەندی بە دونیای دەرەوە بکات و پەیوەندییە دیبلۆماسیی و سیاسییەکانی لەگەڵ هێز و رێکخراوە سۆسیالیست و چەپ و کۆمۆنیست و رزگاریخوازەکانی دونیا پێشبخات.
３. هەر لە لوبنان و سوریاوە، پەکەکە توانی پەیوەندی لەگەڵ حیزب و رێکخراوەکانی باشووری کوردستان ببەستێت و بەسوود و قازانجی هەردوولا پەیوەندییەکانی نێوانیان پەرەبسەنێت و فراوان ببێت.
４. هەروەها خۆی بگەیەنێتە کورد لە ئەوروپا و کورد لە لوبنان و ئوردن و لیبیا و میسر و سعودیا و بەڕێکخستنیان بکات و ببنە هێزێکی زۆر مەزنی ماددی و مەعنەوی بۆ شۆڕشی ئازادیی کوردستان.
５. لەهەمووشی گرنگتر؛ پەیوەندی لەگەڵ گەلی کورد لە رۆژئاوای کوردستان و سوریا ببەستێت و خەڵکی کورد لە رۆژئاوا و سوریا هۆشیار ببنەوە و خۆیان رێکبخەن و لەڕووی ماددی و مەعنەویشەوە ببنە هێز و وزە و توانستێکی زۆر مەزن بۆ کۆی خەباتی نەتەوەیی و نیشتمانی و دیموکراتی خودی کورد لەو بەشە و بۆ کۆی بەشەکانی تری کوردستان بەڕێی شۆڕشی پەکەکەوە. کە ئەگەر پەکەکە ئەمەی نەکردایە و گەلیش لەو بەشەدا بەوشێوەیە بەشداری شۆڕش و خەبات نەبوونایە ئەوا مسۆگەر ئەوەی ئەمڕۆ ناوی شۆڕشی رۆژئاوا و خۆبەڕێوەبەرێتی دیموکراتییە نەدەبوو.
６. هەر لە لوبنان و سوریا و رۆژئاوای کوردستانەوە، پەکەکە دوای کودەتا سەربازییەکەی ١٢ی ئەلولی ١٩٨٠ی تورکیا، کە هەزاران کادیر و لایەنگری زیندانیی کرابوون، توانی خۆی کۆبکاتەوە و لەمەش گرنگتر بڕیاری گەڕانەوە بۆ وڵات و دەستکردن بە تێکۆشانی گەریلایی بدات و سەرلەنوێ قەڵەمبازێکی مەزن لە وڵات بهاوێژێت و پەکەکە لە باکوور ببێتە هێزی شۆڕشگێڕیی یەکەم و بنچینەیی. ئەمە نەک هەر لە باکوور، بەڵکو لەکۆی کوردستان و ناوچەکەشدا ئەمڕۆ هێزی هەرە مەزن و کاریگەریی بەشەکانی کوردستان و ناوچەکەیە. ئەمە لەکاتێکدا زۆربەی رێکخراوە چەپ و شۆڕشگێڕەکانی تورکیا و حیزب و رێکخراوە کوردییەکانی باکوور بەهۆی کودەتا سەربازییەکەوە؛ یان بەتەواوی تەسفیە بوون و لەناوچوون، یان تەواو لاواز و پەرێشان و مارژیناڵ کەوت و زۆربەی هەرە زۆریشیان پەڕاگەندەی ئەوروپا بوون و پەرشوبڵاو بوون و توانەوە. بەڵام پەکەکە بە چوونی بۆ لوبنان و سوریا و ئەو پەیوەندییەی لەگەڵ رێکخراوە فەلەستینییەکان و بە نافەرمی و ناڕاستەوخۆش لەگەڵ دەوڵەتانی سوریا و لوبنان ئەم دەستکەوتانە بەدەستبهێنێت و شۆڕش و خەباتی خۆی مەزن و بەرفراوان بکات.
７. هەر لە وڵاتی لوبنان و سوریاوە پەکەکە لەوکاتەدا توانی خەباتێکی مەزنی فیکری، سیاسی، راگەیاندنی، کۆمەڵایەتی، کولتووری پێشبخات کە کۆی شۆڕشی پەکەکە لەهەر چوار لای کوردستان و کورد لەدەرەوەی وڵات لێی سوودمەند ببێت. کە مسۆگەر ئەگەر ئەم خەباتە هەمەلایەنە نەبووایە هەرگیز پەکەکە نەیدەتوانی ببێتە ئەو پەکەکەیەی کەوا ئێستا ملیۆنان ئەندام و لایەنگر و هەواداریی هەیە. کە دوای کودەتا سەربازییەکە ئەگەر پەکەکە هەر لە باکوور مابایەوە و خۆی لەوێ قەتیس بکردبایە، یان ئەوکاتە پەڕاگەندەی ئەوروپا ببایە ئەوا مسۆگەر پەکەکەی ئێستا ئەو پەکەکەیە نەبوو. لەوانەبوو پەکەکەیەکی لانەواز و مارژیناڵ و پەرشوبڵاو بمابایەوە.
８. هەموو ئەو پێشکەوتن و پەرەسەندنانە و گەلێک پێشکەوتن و پەرەسەندنی تریش هەن، کەوا رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە توانیان لەو بیست ساڵەی نێوان ١٩٧٩ -١٩٩٨ بەدەستبهێنن.
９. پێشخستنی هێڵی ئازادیی ژنیش له‌م گۆڕه‌پانەدا‌ په‌ره‌ی پێدرا و ژنان بوونه‌ خاوه‌ن رێکخستن و هێز و ئیراده‌ی راسته‌قینه‌ی خۆیان.
با لێرەدا ئەم قۆناخە زیاتر هەڵسەنگاندن بکەین و وەک د.بورهان بیخەینە ژێر گومان و پرسیارەوە و بپرسین: لەم بیست ساڵەی نێوان ١٩٧٩-١٩٩٨ پەکەکە، گەلی کورد بەگشتی لەناوەوە و دەرەوەی وڵات، گەلی کورد بەتایبەت لە رۆژئاوا و سوریا و لوبنان، حیزب و رێکخراوە کوردییەکانی باشوور و باکوور و رۆژهەڵاتی کوردستان کە زۆربەیان لەوێ نووسینگەیان لە سوریا و لوبنان هەبوو، هەروەها لەلایەکی تریشەوە دەوڵەتی سوریا، دەوڵەتی لوبنان، رێکخراوە فەلەستینییەکان هەر هەموویان چ سوود و زیانێکیان لەو هەبوونەی پەکەکە لە لوبنان و سوریا و رۆژئاوا کردووە؟ بەدیوێکی تریش با بپرسین هەر لەو قۆناخەدا؛ هەبوونی پەکەکە لەدەرەوەی تورکیا و باکووری کوردستاندا و ئەو پێشکەوتن و پەرەسەندنانەی لەوێوە بەدەستیهێناون و ئەو هەنگاوانەی هەڵیهێناوە و ئەو سیاسەتەی لەوێ بەڕێوەی بردووە، ئایا چ سوود و زیانێکی بە تورکیا و ناتۆ و سیستەمی سەرمایەداریی جیهان و دەوڵەتانی تری داگیرکاری کوردستان گەیاندووە؟
１. وەک لە خاڵەکانی پێشووشدا ئاماژەم پێیدا؛ پەکەکە و گەلی کورد بەگشتی لەناوەوە و دەرەوەی وڵات، زۆر بەتایبەتیش گەلی کورد لە رۆژئاوا و سوریا سوودێکی زۆر مەزن و مێژووییان لەهەبوونی پەکەکە لە وڵاتانی سوریا و لوبنان وەرگرتووە و مرۆڤ دەتوانێت زۆر بە فراوانی لەئاستی پێشخستنی فیکر و رۆحی نەتەوەیی و نیشتمانی و دیموکراتییەوە، هەروەها لە رەهەندە فیکری و سیاسی و دیبلۆماسی و گەریلایی و کۆمەڵایەتی و کولتووری و ئابووری و هەموو بوارەکانی تردا بەدەیان و سەدان سوودی هەبوونی پەکەکە لەماوەی نێوان ساڵانی ١٩٧٩-١٩٩٨دا بۆ خودی پەکەکە و تەواوی گەلی کورد و ئازادیخوازانی گەلانی تریش بخاتەڕوو. ئەگەر مرۆڤ بێ ویژدان نەبێت و خۆی هەڵنەخەڵەتێنێت ئەوا با خودی د.بورهان و ئەوانەی گومان دەخەنە سەر هەبوونی پەیوەندییەکانی پەکەکە لەو قۆناخەدا، با توێژینەوە بکەن کە پەکەکە لەو ماوەیەدا چ زیانێکی بە گەلی کورد بە گشتی و لە رۆژئاوای کوردستان بەتایبەت بخەنەڕوو.
２. رێبەر ئۆجەلان لە گووتەیەکیدا سەبارەت بەو قۆناخە دەڵێت:” 19 ساڵ من لەسەر پشتی شێرێکدا تێکۆشان و سیاسەتم بەڕێوەبرد، پێویستە توێژینەوە لەسەر ئەم قۆناخی تێکۆشان و سیاسەتە بکرێت” بێگومان باوەڕم وایە کە مەبەستی لەو “شێر”ە، هەم سیستەمی دەوڵەتگەرای خۆرهەڵاتی ناوین و بەدەستنیشانکراویش دەوڵەتی سوریا و باڵادەستییەکەی بەسەر لوبنان و رێکخراوە فەلەستینییەکانە لەوکاتەدا، هەمیش مەبەستی خودی حافز ئەسەدە کە نازناوەکەی بەواتای شێر دێت!!. لەهەردوو حاڵەتەکەدا چوونە سەر پشتی شێر لەهەر ئان و ساتێکدا ئەگەری ئەوە هەیە بیخوات و لەناوی ببات. بەڵام ئەو شێرە بۆ نەیتوانی ئەوی چۆتە سەرپشتییەوە بیخوات؟ ئایا نەیتوانی یان نەیکرد؟ یان لە راستیدا ئەوەی چۆتە سەر پشتی شێرەکە کە خودی رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە و گەلی کوردە، نەیانهێشت شێرەکە بیانخوات؟ ئەمە زۆر گرنگە بزانرێت کە رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە و گەلی کورد بەتایبەتیش خەڵکی رۆژئاوای کوردستان لەو 19 ساڵەدا چۆن تێکۆشانیان کردوووە و چۆن توانیویانە بێ ئەوەی ببنە قوربانی و بەکاربهێنرین و دواجار شێرەکە بیانخوات، دەستکەوتی زۆر مەزن و مێژوویی بۆ خۆیان بەدەستبهێنن؟!
３. د.بورهان دەبێت بزانێت کەوا لە تێگەیشتن و هەڵسەنگاندنمان بۆ خەبات و تێکۆشانی رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە و گەلی کورددا، ئەوە روونە کە هەروا بەئاسانی و بێ کۆسپ و تەگەرە و ململانێ و ناکۆکی و فشار و گوشار لەو قۆناخەدا و لەو سوریا و لوبنانە بەڕێوە نەچووە و ئێستاش و داهاتووش هەروا بەئاسانی و بێ کۆسپ و تەحەددیاتەکان بەڕێوە ناچێت. ناکرێ هەروا بەئاسانی گومان بخەیتە سەر تێکۆشانێک کە لە سەختترین دۆخی خۆیدا، نەک هەر لەسەر پشتی شێر، بەڵکو لەقورگی شێردا بەڕێوەچووە و بەچەند پێشداوەرییەکی بێبنەما و بە لۆژیکی باو و وێكچواندن و بەراوردکارییەکی رووکەشانەوە بڵێی بەهۆی ئەو پەیوەندییەی لەگەڵ دەوڵەتی سوریا خەباتی پەکەکە خەریکبوو بگاتە ئاشبەتاڵ، بەڵام مێدتیڤی و نازانم چی و چی نەیهێشت ئاشبەتاڵەکە رووبدا. لەمەش سەیرتر ئێستاش د.بورهان پێی وایە وا خەریکە پەکەکە دیسان بەهۆی پێداگرییەکانی لەسەر خەباتی چەکداریی و بەلوبنانیکردنی هەرێمی کوردستانەوە لە ئاشبەتاڵ نزیک دەبێتەوە و ئیدی تورکیا بەڕێککەوتن لەگەڵ حکومەتە بەهێزەکەی ئێراق کە هێشتا درووست نەبووە، چۆک بە پەکەکە دادەدات و بۆیە هەتا زووە با پەکەکە واز لە خەباتی چەکداریی و چەک بێنێت و چیدی زیان بە هەرێمی کوردستان و کۆی دۆزی کورد و تەنانەت خۆیشی نەگەیەنێت!!!

4. ئایا لەماوەی نێوان ١٩٧٩-١٩٩٨دا بەدەسیسەی دەوڵەتی سوریا هیچ شەڕ و پێکدادانێکی چەکداریی لەنێوان پەکەکە و دژی حیزب و لایەنەکانی رۆژئاوای کوردستان کە ژمارەیان دە تا پازدە حیزب و لایەن بوو، روویدا؟ ئایا پەکەکە جاسوسی بۆ دەوڵەتی سوریا یان لوبنان دژ بە گەلی کورد لە رۆژئاوا و سوریا و لوبنان یان حیزبەکانی ئەوێ یان گەلانی تر کرد؟ ئایا گەلی کوردی لەو دوو وڵاتە هۆشیارکردەوە و بەڕێکخستنی کردن و بوون بە خاوەنی ئیرادە و ئەمڕۆش بوون بە خاوەنی قەوارە و ستاتۆیەکی خۆیان؟. بێگومان هەم پەکەکە و هەمیش حیزبە کوردییەکانی ئەوێ ناکۆکی و ململانێ، تێکۆشانی ئایدیۆلۆژیی و سیاسییان لەگەڵ یەکتر و بەرامبەر یەکتر هەبووە و ئەمەش دیاردەیەکی ئاسایی و سرووشتییە کە حیزبەکان خاوەن ئایدیۆلۆژی و سیاسەتی جیاواز بن لەگەڵ یەکتردا لەنێو ناکۆکی و ململانێدا بن و هەریەکەو تێکۆشانی ئایدیۆلۆژیی و سیاسیی خۆی بەڕێوە ببات و لەناو گەلدا خەباتی رێکخستنی خۆیان بکەن. ئەوەی ناسرووشتی و نائاساییە ئەوەیە ئەمە بە دەسیسە و پیلانی دەوڵەتی سوریا و خزمەت بە رژێمی سوریا بکەن.. کە پەکەکە بەهیچ شێوەیەک و تەنانەت بچووکترین هەڵوێست و رەفتاری وای نەکردووە و لەهیچ بەشێکی کوردستانیشدا بەهەمانشێوە نەیکردووە و نایکات.
5. ئایا دەوڵەتانی سوریا و لوبنان و رێکخراوە فەلەستینییەکان و گەلانی تری نێو ئەم دوو وڵاتە هیچ زیانێکیان بەهەبوونی پەکەکە و پەیوەندییەکانی لەگەڵیاندا لەو دوو وڵاتە بینیوە؟ بەدیوێکی تردا ئایا هیچ سوودێکیان لەهەبوونی پەکەکە لەو دوو وڵاتە و پەیوەندییەکانی پەکەکە لەگەڵیاندا وەرگرتووە؟ هەرسێ لایەنیان(دەوڵەتانی سوریا و لوبنان و رێکخراوە فەلەستینییەکان) هەم سوودیان لە هەبوونی پەکەکە و پەیوەندییان لەگەڵیدا وەرگرتووە و هەمیش زیانیان بەرکەوتووە، بەڵام مسۆگەر گەلانی ئەو دوو وڵاتە ئەگەر پەکەکە سوودی پێنەگەیاندبن، کە سوودی زۆری پێگەیاندوون، ئەوا هیچ زیانێکی لەم رووەوە پێنەگەیشتووە. با ئەمە زیاتر روونبکەینەوە؛ دەوڵەتی سوریا سوودی لەهەبوونی پەکەکە و پەیوەندیی لەگەڵیدا، کە زیاتر پەیوەندییەکی نافەرمی و تاکتیکی بوو، وەرگرتووە. سوودەکان چی بوون؟ وەک دەزانرێت سوریا ئەوکاتە لەنێو جەمسەر(بلۆک)ی سۆسیالیستیدا بوو و لایەنگری سۆڤییەت بوو. بەمەش هەم لەگەڵ جەمسەر(بلۆک)ی سەرمایەداریی و ناتۆ و خودی تورکیا لەنێو ناکۆکی و ململانێی سەختدا بوو. هاوکات چەندین کێشەی مێژوویشی لەگەڵ خودی دەوڵەتی تورکیادا هەبوو. بەتایبەتی کێشەی ئەسکەندەروونە کە تورکیا لە ساڵانی سییەکانی سەدەی رابردوودا بەزۆر داگیری کرد و لەمیانەی ریفراندۆمێکی ساختەوە ئەسکەندەروونەی خستە سەر دەوڵەتەکەی خۆیەوە، هەروەها کێشەی پەیوەندیی ستراتیژی تورکیا لەگەڵ ئیسرائیل و کۆی جەمسەری ناتۆ، کە ئەوکاتە دەوڵەتی سوریا خۆی بە خاوەنی دۆزی فەلەستین و لوبنان دەزانی و داکۆکی لێدەکرد. لەلایەکی دیکەوە کێشەی ئاو لەنێوان هەردووکیاندا. ئەمەو چەندین کێشەی تری نێوانیان. هەموو ئەمانە وایدەکرد کەوا دەوڵەتی سوریا هەر جۆرە دژایەتیکردنێکی تورکیا بەتایبەت و کۆی جەمسەری سەرمایەداریی و ناتۆی بە قازانج و سوودی خۆی دەبینی. بۆیە کاتێک کەوا پەکەکە لەسەرەتای حەفتاکان دەستی بە تێکۆشان کرد و لە کۆتایی حەفتاکانیشدا چووە لوبنان و پەیوەندی لەگەڵ رێکخراوە شۆڕشگێڕ و چەپەکانی فەلەستینییەکان کرد ئەوا بەشێوەیەکی ئۆبژێکتیف ئەو خەباتەی پەکەکە دژ بە تورکیا و وەک بزووتنەوەیەکی چەپ و سۆسیالیستیش دژ بە جەمسەری سەرمایەداریی، لە سوود و قازانجی خۆیدا دەبینی. دەوڵەتی سوریا لەڕێی پەیوەندی و کاریگەرییەکانی بە سەر رێکخراوە فەلەستینییەکانەوە سوودی لە پەیوەندی نێوان پەکەکە و رێکخراوە فەلەستنییەکان وەردەگرت. بەواتایەکی تر هەر پێشکەوتن و پەرەسەندنێکی خەباتی پەکەکە بەشێوەیەکی ئۆبژێکتیڤ بە سوود و قازانجی دەوڵەتی سوریاش بوو. بۆیە پەیوەندی راستەوخۆی نێوان پەکەکە و ئەو رێکخراوە فەلەستینییانە، ناڕاستەوخۆ بەسوود و قازانجی دەوڵەتی سوریا بوو و هەربۆیەش لەسەرەتادا دەوڵەتی سوریا هیچ رێگریی و ناڕەزایەتی بەرامبەر بە پەیوەندی و هاوکارییەکانی ئەو رێکخراوانە بۆ پەکەکە نەکرد و دەرنەبڕی. بەڵام هەمیشەش هەوڵیدەدا ئەو پەیوەندیی و هاوکارییانە نەگاتە ئاستێک زیانی ستراتیژیی یان دوور مەودا بە خودی دەوڵەتی سوریا بگەیەنێت. ئەمە هەوڵدانەکانی دەوڵەتی سوریا بوو. بۆیە لەو 19 ساڵەدا دۆخەکە بەبەردەوامی لەنێوان پەیوەندیی-ناکۆکی بەردەوام، هەڵکشان و داکشانی بەردەوام، دەرفەتدان-رێگریکردنی بەردەوام لەنێوان پەیوەندییە راستەوخۆکانی نێوان پەکەکە و رێکخراوە فەلەستینییەکان و ناراستەوخۆش لەنێوان پەکەکە و دەوڵەتی سوریاشدا هەبوو. خەڵکی رۆژئاوای کوردستان شاهێدی ئەو دۆخە پڕ لە ناکۆکی-پەیوەندی، دەرفەت-رێگریی و هەڵکشان و داکشانەکانی ئەو 19 ساڵەن و باش دەزانن چی روویداوە و هەم پەکەکە چۆن تێکۆشان و سیاسەتی بەڕێوەبردووە و هەمیش دەوڵەتی سوریا چی بەرامبەر بە پەکەکە و خەڵکی رۆژئاوا کردووە. کە لێرەدا بە پێویستی نابینم بکەومە نێو وردەکارییەکانی دۆخی ئەو 19 ساڵەوە کە پەکەکە و خەڵکی رۆژئاوا چ زۆری و زەحمەتییەکان لە سوریا و لوبنان بینیوە. بەکورتی؛ مرۆڤ دەتوانێ لە وەڵامی ئەو پرسیارەی ئایا دەوڵەتی سوریا چ سوود یان زیانێکیان بەهەبوونی پەکەکە لەوێ بینیوە. دەتوانم بڵێم؛ هەبوونی پەکەکە و پەیوەندییەکانی پەکەکە لەگەڵ رێکخراوە فەلەستینییەکان و پەیوەندییە نافەرمی و تاکتیکییەکانی لەگەڵ دەوڵەتی سوریا، لەکورت مەودای ئەو 19 ساڵەدا، سوودی بە سیاسەتی دژە تورکیایی و دژە ئیسرائیلی و دژە جەمسەری سەرمایەداریی دەوڵەتی سوریا گەیاندووە. بەڵام لە دوور مەودادا زیانی گەورەی بە دەوڵەتی سوریا وەک دەوڵەتێکی ناوەندگەرا گەیاندووە. چونکە پەکەکە لەو 19 ساڵەدا هەموو ئەو پێشکەوتن و پەرەسەندنانەی بەخۆیەوە بینی کە باسمان کرد، لەلایەکی دیکەشەوە گەلی کوردی لە رۆژئاوا و سوریا گەیاندە ئاستێکی هەرە بەرزی هۆشیاریی و رێکخستنبوون و بەئیرادەبوون و بەمەش ئەمڕۆ بوونەتە خاوەن ستاتۆیەکی بەهێزی خۆیان و کارەکتەرێکی سەرەکی سیاسەت لە سوریا و ناوچەکەدا. هەروەها هەموو پڕۆژە و پیلان و سیاسەتەکانی دەوڵەتی سوریای لە رۆژئاوای کوردستان هەڵوەشاندەوە کە خۆی لە درووستکردنی پشتێنەی عەرەبی(حزام العربي) و بێ ناسنامەکردنی ژمارەیەکی زۆری کورد لە رۆژئاوا و قەدەخەکردنی زمان و کولتووری کوردی و بی قەوارەیی و بێ ستاتۆیی کورد لە سوریا. بێگومان هەموو ئەمانە لەماوەی ئەو 19 ساڵەدا بناخەکەی داڕێژرا کە پەکەکە لە سوریا و لوبنان بوو.
6. بەڵام لەو 19 ساڵە دەوڵەتی لوبنان نە سوودێکی ئەوتۆ و نە زیانێکی ئەوتۆی لە هەبوونی پەکەکە بەرنەکەوت، چونکە دەوڵەتی لوبنان بۆخۆی لەوکاتەدا زیاتر لەژێر هەژموونی دەوڵەتی سوریا و رێکخراوە فەلەستینییەکاندا بوو و خاوەن ئیرادەی سەربەخۆی خۆی نەبوو.
7. ئایا رێکخراوە فەلەستینییەکان چ سوود یان زیانێکیان لەهەبوونی پەکەکە و پەیوەندییەکانیان لەگەڵیدا بەرکەوت؟ دەتوانین بەڕوونی بڵێین؛ بەر لەهەموو شتێک تا پێش چوونی رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە بۆ لوبنان و درووستکردنی پەیوەندیی لەگەڵ ئەو رێکخراوانەدا، هەم ئەو رێکخراوانە و هەمیش بەگشتی گەلی عەرەب و بەتایبەتیش گەلی فەلەستین، بە گومان و ترس و رقێکی زۆرەوە لە بزووتنەوە کوردییەکانیان دەڕوانی. هۆکاری ئەم هەڵوێستەشیان ئەوەبوو کەوا بزووتنەوەی ئەیلول بە سەرۆکایەتی مەلا مستەفا، پەیوەندییەکی توندوتۆڵیان لەگەڵ ئیسرائیل و ئەمریکا و بەریتانیا و ئێرانی شاهەنشایی و تورکیادا هەبوو، کە هەر هەموویان بە دووژمنی خۆیان دەزانی. ئەمەش وایکردبوو گەلی عەرەب بەتایبەتیش فەلەستنییەکان و رێکخراوە شۆڕشگێڕەکانیان بەچاوێکی زۆر خراپ لە کورد و بزووتنەوەکانیان بڕوانن و وەک دۆست و هاوپەیمانی ئیسرائیل و ئەمریکا و هێزەکانی تری سەرمایەداریی بڕوانن. واتا پەیوەندی بزووتنەوەی ئەیلول و مەلا مستەفا بارزانی لەگەڵ ئیسرائیل و ئەمریکا زیانی گەورەی بە پەیوەندی کورد-عەرەب گەیاندبوو. بۆیە کاتێک کە رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە چوونە لوبنان و لە هەوڵی پەیوەندی درووستکردن بوون لەگەڵ رێکخراوە فەلەستینییەکاندا، سەرەتا زۆر بە گومان لەو دەستپێشخەرییەی رێبەر ئۆجەلان و پەکەکەیان دەڕوانی و جۆرێک کەوا تۆمەتبارکردنی گەلی کورد و کۆی بزووتنەوە و رێکخراوەکانی کوردیان بە دۆست و هاوپەیمانی ئیسرائیلی دووژمنە سەرەکی و سەرسەختەکەیان دەزانی. بێگومان هەوڵدانی زۆری ویست تا رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە توانیان ئەو پێشداوەریی و تۆمەتبارکردنەی گەلی کورد و کۆی بزووتنەوە و رێکخراوەکانی کوردان بە دۆست و نۆکەر و هاوپەیمانی ئیسرائیل و بە دووژمنی عەرەب و بەتایبەت فەلەستینییەکان بڕەوێنێتەوە. ئەم پێشداوەریی و تۆمەتبارکردنە تا ساڵی ١٩٨٢ش بەردەوام بوو، بەڵام کاتێک کەوا ئیسرائیل باشووری لوبنانی داگیرکرد و دژی رێکخراوە فەلەستینییەکان لە لوبنان شەڕی کرد، لەوکاتەدا پەکەکە، وەک تاکە هێزی ناعەرەب و نافەلەستینیی، کە لێبڕاوانە و بەخوێنی خۆی بەرگریی لە گەلی فەلەستین و لوبنان و رێکخراوە فەلەستینییەکان کرد، ئینجا تێگەیشتن کە هەموو کورد و هەموو بزووتنەوە و رێکخراوە کوردییەکان دۆست و نۆکەر و هاوپەیمانی دەوڵەتی ئیسرائیل نیین و پشتیوانی لە ستەم و زوڵمەکانی سەر فەلەستینییەکان ناکەن، بەڵکو ئەوە تەنیا بزووتنەوەی ئەیلول و سەرکردایەتییەکەین کەوا پەیوەندییان لەگەڵ ئیسرائیل هەبووە. بۆیە ئەمە وایکرد بۆ جاری یەکەم وێنای کورد و رێکخراو و بزووتنەوە کوردییەکان لە دۆست و نۆکەر و هاوپەیمانی ئیسرائیل و دووژمنی عەرەب و فەلەستینییەکان بگۆڕێ بۆ وێنایەکی راستەقینە کەوا گەلی کورد و گەلی عەرەب و بەتایبەتیش فەلەستینییەکان نەک هەر دووژمنی یەکتر نین، بەڵکو دۆست و هاوپەیمانی یەکترن و ئەگەر بیانەوێت ئەوا دەتوانن ببنە هاوچارەنووسی یەکتریش و پشتیوانی لەیەکتریش بکەن. ئەمە وەرچەرخانێکی زۆر گرنگ و مێژوویی بوو کەوا پەکەکە و رێبەر ئۆجەلان هەر لەو قۆناخی 19 ساڵەدا لەپەیوەندی نێوان گەلانی کورد-عەرەبدا بەدیانهێنا، کە بزووتنەوەی ئەیلول بەهۆی پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەوڵەتی ئیسرائیل لە ساڵانی شەستەکان و حەفتاکانی سەدەی رابردوودا تێکیدابوو و وێنایەکی زۆر ناشیرینی بۆ گەلی کورد و بزووتنەوە و رێکخراوە کوردییەکان درووستکردبوو. باسکردنی ئەم بابەتەم بەگرنگ بینی تا لەوە تێبگەین کە لەلایەک ئەو قۆناخی 19 ساڵەیەی ١٩٧٩-١٩٩٨ چۆن تێپەڕیی و چی بۆ کورد و پەکەکە و تەنانەت گەلی فەلەستین و عەرەب بەگشتی بەدیهێنا و چیشی بەلاوەنا. لەلایەکی تریشەوە هەبوونی پەکەکە لە وڵاتی سوریا و لوبنان و پەیوەندییەکانی چی بوون و چۆن بوو. هەروا سادە و ساکار و بێگوێدانە ئەو راستیانە و بە پێشداوەرییەکی ئامادە و وێکچواندنی پەیوەندی پەکەکە بە پەیوەندی حیزبەکانی تری کوردستان ناتوانین بە راستییەکانی ئەو قۆناخە بگەین.
8. بۆ زیاتر تێگەیشتن لەم مۆدێلەی تێکۆشان و سیاسەت و پەیوەندییانەی پەکەکە با چەند نموونەی تری حیزب و رێکخراوەکانی کوردستان لەبەشەکانی تری کوردستان هی هەمان قۆناخی شەستەکان و حەفتاکان و هەشتاکان و نەوەدەکانی سەدەی رابردوو، کە قۆناخی ١٩٧٩-١٩٩٨یش لەخۆوە دەگرێت، بە نموونە بهێنینەوە، ئینجا دەتوانین باشتر لە دۆخەکە تێبگەین، باشتریش لەو پێشداوەریی و وێکچواندن و بەراوردکارییەی د.بورهان تێبگەین بزانین لەکوێدا بەهەڵەداچووە و چۆن راستییەکانی شێواندووە؟
   نموونەی یەکەم؛ پەیوەندییەکانی پەدەکە لەگەڵ دەوڵەتی ئێران، هەم لە قۆناخی شاهەنشاهیدا و هەمیش لە قۆناخی کۆماری ئیسلامی ئێراندا چۆن بوو؟ ئایا لەو پەیوەندییە پەدەکە لەگەڵ دەوڵەتی ئێران لەو دوو قۆناخەدا چۆن بوو؟ ئایا پەدەکە، گەلی کورد بەگشتی، گەلی کورد لە رۆژهەڵاتی کوردستان، دەوڵەتی ئێران چ سوود یان زیانێکیان لەو پەیوەندییە بینی؟
   لە سەردەمی شاهەنشاهیدا؛ پەیوەندییەکی زۆر توندوتۆڵ و راستەوخۆی نێوان پەدەکە و دەوڵەتی ئێراندا هەبوو. لە ئاکامی ئەو پەیوەندییەدا، راستە بزووتنەوەی ئەیلول یارمەتی و هاوکارییەکی زۆری ماددی(هەم پارە و هەمیش چەک و داودەرمان)ی لە دەوڵەتی ئێران وەرگرت، پەدەکە توانی لە رێگەی ئەم پەیوەندییەوە پەیوەندی خۆی لەگەڵ ئیسرائیل و ئەمریکا و بەریتانیا و دەوڵەتانی تری ناتۆ بەتورکیاشەوە درووست بکات و بەهێز بکات. بەڵام لەبەرامبەر بەمەدا دەوڵەتی ئێرانی شاهەنشایی دۆزی کورد لە باشووری وەک کارتێکی دەستی خۆی و بزووتنەوەی ئەیلولیش بە بارمتە بگرێت و کەی و چۆنی بوێت وەها سەودا و مامەڵە بە دۆزی کورد و بزووتنەوەی ئەیلولەوە بکات، کە دەرئەنجام لەمیانەی رێكکەوتنی جەزائیری ١٩٧٥دا شکست بە بزووتنەوە گەورەکەی ئەیلول بهێنێت و وەک خەڵک ئەوکاتە بە ئاشبەتاڵ ناوزەدیان کرد، ئاشبەتاڵێکی زۆر گەورە بە گەورەترین بزووتنەوەی سیاسی و چەکداریی بکات و کورد بەگشتی و گەلی کورد لە باشوور لەوکاتەدا زیانێکی زۆر و زەبرێکی کوشندەی بەرکەوت، کە تا ئێستاش کورد لە باشووردا لەژێر باری ئەو شکست و ئاشبەتاڵەدا دەرنەکەوتووە و بەشێکی زۆری بێئومێدی و بێباوەڕیی و ترسی کورد لە تێکۆشان و شۆڕش بۆ ئەوکاتە دەگەڕێتەوە. لەلایەکی دیکەشەوە؛ بەهۆی ئەو پەیوەندییەی نێوان پەدەکە و دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێرانەوە، لەسەر داوای ئەو دەوڵەتە چەندین سەرکردەی رۆژهەڵات وەک سلێمانی موعینی و مەلا ئاوارە و خەلیل شەوباش لەلایەن سەرکردایەتی پەدەکەوە بکوژرێن. هەروەها ئەو پەیوەندییەی نێوان پەدەکە و تورکیاش چەندین سەرکردەی وەک سەعید ئەڵچی و سەعید قرمزی تۆپراغ بە پیلان بکوژرێن . لەدیوێکی دیکەدا بەهۆی ئەو پەیوەندییەی نێوان پەدەکە و دەوڵەتی ئێراندا، چەندین دەرفەتی زێڕین و رەخساو لە ئێراقدا بۆ کورد و چارەسەرکردنی پرسی کورد لە باشوور و ئێراقدا لەدەستدران. بەتایبەتی لە قۆناخی دەسەڵاتی عەبدولکەریم قاسم و رێککەوتننانەمەی ١١ی ئاداری ١٩٧٠، کە دوو دەرفەتی زۆر مێژوویی و گرنگ بوون کە دەتوانرا کێشەی کورد لە باشوور و ئێراقدا چارەسەر بکرێن. هەڵبەتە لێرەدا بۆئەوەی ئەم باسە بەهەڵەدا نەبردرێت و چەواشە نەکرێت، دەبێت ئاماژە بەوە بکەین کە حکومەتی قاسم و بەعسیش بەهۆی هەڵە کوشندەکانیان و نەبوونی ئەقڵییەتێکی دیموکراتی و زاڵبوونی ناوەندگەرایی، بەتایبەتی ئەقڵییەتی شۆڤێنیستی بەعسەوە، رۆڵیان لە لەدەستدانی ئەو دوو دەرفەتەدا هەبوو، ناکرێ ئۆباڵی لەدەستدانی ئەم دوو دەرفەتە هەمووی بخەینە ئەستۆی بزووتنەوەی ئەیلول و سەرکردایەتییەکەوە. بەڵام بەکارتکردنی دۆزی کورد لەباشوور و بە بارمتەگرتنی بزووتنەوەی ئەیلول لەلایەن ئێران، ئیسرائیل و ئەمریکاوە، رۆڵێکی سەرەکیان بینی لە لەدەستدانی ئەو دوو دەرفەتە و چەندین دەرفەتی تر. تەنانەت بەشێکی ئینشیقاقەکەی ساڵانی شەستەکانی نێو بزووتنەوەی ئەیلولیش هەر بۆ ئەو پەیوەندییە و ئەو سیاسەتە وابەستییەی کەوا لەوکاتەدا بزووتنەوەی ئەیلول لە پەیوەندییەکانیدا و لە چۆنییەتی هەڵسوکەوتکردن لەگەڵ دۆزی کورد و حکومەتە یەک لەدوا یەکەکانی ئێراقدا بەڕێوەی دەبرد، دەگەڕێتەوە. لێرەدا با بپرسین؛ ئایا لەو پەیوەندییەی نێوان پەدەکە، کە داینەمۆی بزووتنەوەی ئەیلول بوو، لەگەڵ دەوڵەتی شاهەنشای ئێراندا هەیبوو، خودی پەدەکە و سەرکردایەتییەکەی، گەلی کورد بەگشتی، گەلی کورد و بزووتنەوەکەی لە رۆژهەڵاتی بندەستی دەوڵەتی ئێران، کێ سوودی لێبینی و کێ زیانی بەرکەوت؟ ئایا هەر دەوڵەتی ئەوکاتی ئێران نا، بەڵکو ئیسرائیل و ئەمریکا و بەریتانیا و تورکیا، چەندە سوودمەند یان زیانمەند بوون لە پەیوەندییان لەگەڵ خودی پەدەکە و کۆی بزووتنەوەی ئەیلول؟ لەمەش گرنگتر لێرەدا ئەوەیە با د.بورهان و کۆی خوێنەرانی ئەم بابەتە و بابەتەکەی د.بورهان بەراوردێک لەنێوان مۆدێلی پەکەکە و پەیوەندییەکانی لەگەڵ مۆدێلی پەدەکە و پەیوەندییەکان بکەن و خۆیان دەرئەنجامی پێویستی لێوە هەڵبهێنجن.
   بابچینە قۆناخێکی تری پەیوەندییەکانی پەدەکە لەگەڵ دەوڵەتی ئێران، لە قۆناخی کۆماری ئیسلامیدا. لەگەڵ شۆڕشی گەلانی ئێراندا، رەوتی شیعەگەرێتی بە رابەریی خومێنی ئەو شۆڕشەی گەلانی ئێرانیان قۆستەوە و کۆمارێکی ئیسلامیی شیعەگەراییان دامەزراند. گەلی کوردیش لە رۆژهەڵاتی کوردستان وەک بەشێک لە گەلانی سنووری دەوڵەتی ئێراندا راپەڕین و ناوچەیەکی بەرفراوانیان لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا بەڕێوەبرد. لەوکاتەدا کە گەلی کورد و حیزب و رێکخراوەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان-بەتایبەتی کۆمەڵە و حیزبی دیموکرات- لەمیانەی شەڕ و دانوستاندنەکانیان لەگەڵ دەسەڵاتی تازەپێگەیشتووی کۆماری ئیسلامی ئێراندا دەیانخواست زۆرترین مافەکانیان بەدەستبێنن و بیخەنە ژێر گەرەنتییەوە. رێک لەوکاتەدا پەدەکە- کە ئەوکاتە سەرکردایەتی کاتیی(قیادەی موەقەتە) بەڕێوەی دەبرد، پەیوەندی لەگەڵ ئەو دەسەڵاتەی کۆماری ئیسلامیدا بەست و چووە سەنگەریی کۆماری ئیسلامییەوە دژ بە کورد و کۆمەڵە و دیموکرات لە رۆهەڵاتی کوردستاندا. تەنانەت بەگوێرەی هەندێک لێکۆڵینەوە و بیرەوەریی نووسراو و چاپکراوی ئەوکاتەدا، قیادەی موەقەتە رۆڵێکی گرنگی لە سەرکوتکردنی خەڵکی راپەڕیوی رۆژهەڵاتی کوردستاندا بینی و لە شارەکانی بۆکان و شنۆشدا کوشتاری خەڵکی کردووە. هەر لەو قۆناخەدا، پەدەکە بەهۆی ئەو پەیوەندییەیەوە لەگەڵ کۆماری ئیسلامی ئێراندا، لایەنگریی ئێرانی کردووە لە کاتی شەڕی ئێران-ئێراقدا و بەشدارییشی کردووە. تەنانەت بۆچوون و رایەکیش هەیە دەڵێن هەر بەهۆی ئەم لایەنگریی و بەشدارییەی پەدەکە لە ئێران و شەڕەکەدا، رژێمی بەعسی فاشیستی ئێراق کۆمەڵکوژییەکی مەزنی بارزانییەکان لە 31.7.1983 خورشیدی، مزوری، ئەرگوشی، بەڕۆژی، دۆڵەمەڕیی کرد. هەڵبەتە نابێت ئەم لایەنگریی و بەشدارییەی پەدەکە بکرێتە پاساو یان بیانووێک بۆ رەوایەتیدان بەو تاوانە گەورە و کۆمەڵکوژییەی بارزانییەکان. بەڵام دیسانیش ئەگەر هۆکاری سەرەکیش نەبێت ئەوا تارادەیەک رۆڵی خۆی بینیوە.
   ئێستا با دیسان بپرسینەوە؛ ئایا لەو پەیوەندییەی نێوان پەدەکە، کە دوای شکستی بزووتنەوەی ئەیلول، بەناوی قیادەی موەقەت بەڕێوەدەچوو، لەگەڵ دەوڵەتی ئیسلامی ئێراندا هەیبوو، خودی پەدەکە و سەرکردایەتییەکەی، گەلی کورد بەگشتی، گەلی کورد و بزووتنەوەکەی لە رۆژهەڵاتی بندەستی کۆماری ئیسلامی ئێران، کێ سوودی لێبینی و کێ زیانی بەرکەوت؟ با دیسانەوە د.بورهان و کۆی خوێنەرانی ئەم بابەتە و بابەتەکەی د.بورهان بەراوردێک لەنێوان مۆدێلی پەیوەندییەکانی پەکەکە، لەگەڵ مۆدێلی پەیوەندییەکانی پەدەکە بکەن و خۆیان دەرئەنجامی پێویستی لێوە هەڵبهێنجن.
   هەروەها دەکرێ نموونەی دووەمی ئەو پەیوەندییانەش لە ئەزموونی یەنەکەدا، لە سەردەمی شا، سەردەمی شۆڕشی گەلانی ئێران، سەردەمی باڵادەستبوونی کۆماری ئیسلامی باس بکرێت و پەیوەندیی-ناکۆکییەکانی یەنەکە لەگەڵ دەوڵەتی ئێران لەهەر سێ سەردەمەکەدا چۆن بووە و چی بووە و کێ لێی سوودمەند یان زیانمەند بووە. کە بە بۆچوونی من لەهەردوو سەردەمی شا و سەردەمی شۆڕشی گەلانی ئێراندا هەم بە سوودی یەنەکە و هەمیش بە سوودی هێز و لایەنەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و خەڵکەکەی بووە، بەڵام لەسەردەمی باڵادەستیی رژێمی کۆماری ئیسلامیدا بە زیانی یەنەکە خۆی و هەردوو خەڵکی باشوور و رۆژهەڵاتیش بووە. دەکرێ نموونەی سێیەمیش باس بکرێ و باس لە ئەزموونەکانی پەیوەندییەکانی هەردوو لایەنی رۆژهەڵاتی کوردستان (کۆمەڵە و دیموکرات)یش لەگەڵ رژێمی ئێراق بکرێ کە بە بۆچوونی من ئەزموونێک بووە کە خەڵکی باشوور بەهۆی ئەم پەیوەندییەوە هیچ زیانێکی بەرچاوی بەرنەکەوتووە، ئەگەر نەڵێم سوودی بۆ حیزب و لایەنەکانی باشووریش هەبوو و گەلێک هاوکارییان کردوون. هەر بۆ نموونە؛‌ ئاگربه‌ست و دانوستانی ١٩٨٣ی یه‌نه‌كه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی ئێراق به‌یارمه‌تی راسته‌وخۆی د.قاسملو بووه‌.
   هەروەها دەکرێ باس لە ئەزموونی پەیوەندییەکانی یەنەکە لەگەڵ رژێمی سوریا لە حەفتاکان و هەشتاکاندا هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێ و هەمەلایەنە دەرئەنجامی لێهەڵبهێنجرێت.
   ئەگەر هەر لەسەر ئەم مەسەلەی پەیوەندیی حیزب و لایەنە کوردییەکان- بە باشوور و رۆژهەڵاتییەوە، لەگەڵ رژێمەکانی تری کوردستان بڕۆین و باسی پەیوەندییەکانیان لە ساڵانی نەوەدەکان بکەین، هەم لە باشوور و هەمیش لە رۆژهەڵات ئەوا دەکرێ زۆر بە ڕوونی باسی ئەزموونە نێگەتیڤ و زیانبارەکەی پەیوەندییەکانی حیزبەکانی باشوور لەگەڵ تورکیا و ئێران بکەین، کە چ زیانێک و ماڵوێرانییەکی بە خەڵک و حیزب و لایەنەکانی باشوور و باکوور و رۆژهەڵاتی کوردستان گەیاندووە. بەڵام حیزب و لایەنەکانی رۆژهەڵات پەیوەندییەکی ئەوتۆیان لەگەڵ تورکیا نەبوو و لەگەڵ ئێراقیش بەرادەیەک نەبوو کە زیان بە خۆیان و خەڵک و حیزب و لایەنەکانی تر بگەیەنن .
   بەڵام ئەگەر هەڵسەنگاندنێکی بابەتیانە بۆ قۆناخی سێیەمی پەیوەندییەکانی حیزب و لایەنە کوردییەکان (لەساڵانی نێوان ٢٠٠٣ تا ئێستا) لەگەڵ رژێمەکانی سەر کوردستان بکەین، ئەوا دەکرێ زۆر دەرئەنجامی گرنگ و مەترسیدار بخەینەڕوو. بەتایبەتی پەیوەندییەکانی حیزبە دەسەڵاتدارەکانی باشووری کوردستان لەگەڵ تورکیا و ئێراندا. کە دەکرێ لە توێژینەوەی تردا بە فراوانی باسی لێوەبکرێت.

4. سەبارەت بە تێکۆشانی گەلی فەلەستین و ئەزموونە شکستخواردووەکەی فەتح

لەبەشی یەکەمی وتارەکەیدا؛ د.بورهان کڕۆنۆلۆژیایەک سەبارەت بە قۆناخەکانی شوێنگۆڕکێی خەباتی چەکداریی فەلەستینییەکان دەکات، لە غەززەوە بۆ ئوردن و لە ئوردنیشەوە بۆ لوبنان. لەمیانەی ئەو بەشەی وتارەکەیدا دەیەوێت بڵێت فەلەستینییەکان نەچوون لەناو دەوڵەتی ئیسرائیلدا خەباتی چەکداریی بکەن، بەڵکو سەرەتا لە غەززە دەستیان بە خەباتی چەکداریی کردووە، کە بەگوێرەی بۆچوونەکانی د.بورهان ئەمە رۆخی ناوەندە، دەبووایە فەلەستینییەکان لەناوەندەوە واتا لە ئیسرائیلەوە دەستیان بە خەباتی چەکداریی بکردبا نەک لە وڵاتی خۆیان کە غەززە بەشێکی وڵاتەکەیانە. هەر لەو کڕۆنۆلۆژیای جێگۆڕکێیەکەی خەباتی چەکداریی فەلەستینییەکاندا د.بورهان دەڵێت ئەمجارەیان جێگۆڕکێیان بە خەباتەکەیان کردووە و لە غەززەوە بەرەو ئوردن رۆیشتوون، لەوێش ناچار دەبن بیگوازنەوە بۆ لوبنان… د.بورهان هەموو ئەو حیکایەتە بۆ ئەوە باس دەکات کەوا فەلەستینییەکان لەبەرئەوەی لە ناوەندەوە (لەناو ئیسرائیلەوە) خەباتی چەکدارییان نەکردووە و چوونە لە غەززە(لە وڵاتی خۆیانەوە) ئەو خەباتەیان دەستپێکردووە بۆیە کاریگەری لەسەر ناوەندی بڕیاری ئیسرائیل نەکردووە و، کە تەنگیان پێهەڵچنراوە ناچار خەباتەکەیان لە رۆخەوە(واتا لە غەززەوە) گواستۆتەوە بۆ رۆخی رۆخ (واتا بۆ ئوردن و لوبنان)، هەر لەدرێژەی کڕۆلۆنۆژیاکەیدا هاتووە کەوا کە لە رۆخی رۆخیشەوە (واتا لە ئوردن و لوبنانەوە) تەنگیانپێهەڵچنراوە ئیدی دەستبەرداریی خەباتی چەکداریی دەبن. بێگومان د.بورهان زۆر ستایشی ئەو دەستبەردانە لە چەک و خەباتی چەکدارییەی فەلەستینییەکان دەکات و پێی وایە رێگە راستەکەیان دۆزیوەتەوە. لەمەشدا دەگاتە ئەو قەناعەتەی کەوا دەبێت پەکەکەش وەک فەلەستینییەکان ئەوها دەستبەرداریی لە چەک و خەباتی چەکداریی بکات و ئاو بێنەو دەستتان بشۆ!! ئەمە هەموو تیۆریی و تێز و پێشنیازەکەی د.بورهانە. هێنانەوەی ئەم هەموو شێر و رێویە بۆ ئەزموونی فەلەستینییەکان و گێڕانەوە و کۆڕنۆلۆژیایەکی هاوشێوەش بۆ خەباتی گەریلایی پەکەکە دەکات لەئاکامدا دەگاتە ئەو باوەڕییەی کە پەکەکەش نەچووە لە ناوەندەوە (واتا ناو خاکی تورکیا بێجگە لە باکووری کوردستان) دەست بە خەباتی چەکداریی بکات، بەڵکو هەڵەی کردووە و چووە لە رۆخەوە (واتا لە باکووری کوردستان)دا دەستی بە خەباتی چەکداریی کردووە و پاشان لە باکووریش تەنگی پێهەڵچنراوە و ئیدی پەکەکە ناچاربووە ئەو خەباتە چەکدارییەی خۆی لە رۆخەوە( لە باکووری کوردستان) بگوازێتەوە بۆ رۆخی رۆخ (واتا هەرێمی کوردستان) بەمەش خەباتە چەکدارییەکەی پەکەکە هاوشێوەی خەباتە چەکدارییەکەی فەلەستینییەکان تەنیا زیانی بە باکوور و هەرێمی کوردستان گەیاندووە و هیچ کاریگەری لەسەر رژێمی تورکیا نەکردووە. بۆیە دەبێت پەکەکەش چاو لە فەلەستینییەکان بکات و چەک دابنێت و ئیعلانی دەستبەردان لە چەک و خەباتی چەکداریی خۆی بکات و دەست بە خەباتی سیاسی و دیبلۆماسی بکات و چیدی هەرێمی کوردستان نەکاتە لوبنان و بەلوبنانیکردن…!! ئەمە هەموو حیکایەتەکەی نێو توێژینەوە و وتارەکەی د.بورهانە..
لێرەوە دەکرێ بەچەند خاڵێک ئەو بۆچوون و خەیاڵەی د.بورهان بەر رەخنە بدەین:
１. سەرەتا، دەبێت ئەو خاڵە بخەینەڕوو کە د.بورهان بۆ ئەم وتارەی پشتی بە تیۆری “ناوەند- رۆخ، ناوەند- رۆخی رۆخ” و میتۆدی بەراوردکاریی بەستووە. واتا هەم تیۆرییەکە و هەمیش میتۆدەکە هی خۆی نین و وەریگرتووە، ئەمەش ئاساییە، بەڵام ئەو هاتووە بەزۆری زۆردارەکی بەسەر پرۆسەی خەباتی چەکداریی فەلەستینییەکان و گەلی کورد(پەکەکە)ی داسەپاندووە. بەمەش هەم تیۆرییەکە و هەمیش میتۆدەکەی تەنگەتاو کردووە و شێواندووە و لەشوێنی خۆی و بۆ گرفتێکی شیاوی توێژینەوە کە ناوەند- رۆخ(کەنار) پەیوەستدار دەکات و رێگە بە بەراوردکردن دەدات، بەکارنەهێناوە، بەڵکو وەک قاڵبێکی ئامادە وەریگرتوون و دەیەوێت لەڕێی ئەم تیۆریی و میتۆدەوە، ئەوەی لە مێشک و خەیاڵی خۆیدایە بیسەپێنێت و راستی بۆچوون و خەیاڵەکانی خۆی وەک حەقیقەتێک دەرخواردی پەکەکە و خوێنەرانی بدات. بەم تیۆرییە بەهیچ شێوەیەک ناتوانێت بەشێک لە تێکۆشانی گەلێک- کە تێکۆشانی چەکداریی یان گەریلاییە لە بەشەکانی تری تێکۆشان کە “تێکۆشانی ئایدیۆلۆژیی، سیاسی، دیبلۆماسی، رێکخستنی و کولتووری” دایببڕیت. هەروەها لەلایەکی دیکەشەوە خەباتی هەردوو گەل بەو رادەیەی وێکچوونیان هەیە، دوو ئەوەندە جیاوازیی جەوهەرییان لەگەڵ یەکتردا هەیە و ناکرێ تەنیا خاڵە وێکچووەکان کە زیاتر رووکەشی و کرۆنۆلۆژیکن، باس بکەیت و خاڵە جیاوازە زۆر جەوهەرییەکانیش پشتگوێ بخەیت، هەر تەنیا بۆئەوەی بۆچوون و وەهمەکانت بە حەقیقەت نیشان بدەیت. مەگەر میتۆدی بەراوردکاریی بۆ خستنەڕووی هەردوولای وێکچوون و جیاوازییەکانی نێوان دوو رووداو، یان دوو دیاردە، یاخود دوو بزاوت نییە؟ ئەی بۆچی د.بورهان خۆی لە بەراوردکارییەکەیدا خۆی لە خستنەڕووی خاڵە جیاوازەکانی نێوان خەباتی چەکداریی هەردوو گەل دەدزێتەوە و خۆی لێ نەبان دەکات. مەگەر ئەمە جۆرێک نییە لە چوونە “بەرەی دژ” و راکردن لە حەقیقەتی جیاوازیی خەباتی چەکداریی هەردوو گەل؟! لەکامە رێباز و کامە قوتابخانەی میتۆدی بەراوردکارییدا رێگەت پێدەدات کەوا تەنیا بە خستنەڕووی رووکاری وێکچووی هەندێک رووداوی کرۆنۆلۆژیکی نێوان خەباتی چەکداریی هەردوو گەل بڵێی وەڵڵا من میتۆدی بەراوردکارییم کردووە و بەو ئەنجامەش گەیشتووم کە دەبێت پەکەکە و گەلی کوردیش وەک فەلەستینییەکان و فەتح بکەن و مەحکومن بەوەی یان دەبێت چەک دابنێن و تەسلیم ببن، یانیش لەناودەچن و تا هەن هەر بە تیرۆریست ناوزەد دەکرێن… ئەگەر توێژەرێک دەست بۆ تیۆرییەک و میتۆدێک ببات، جا هەر تیۆر و میتۆدێک بێت، دەبێت بەر لەهەموو شتێک هەموو بنچینە و پرەنسیپەکانی ئەو تیۆری و میتۆدە بەکاربێنێت و بەگوێرەی خۆی کەلەپاچەی نەکات. لەوەش گرنگتر ئەوەیە ئایا ئەم تیۆری و میتۆدە چەندە لەگەڵ بابەتی توێژینەوەلیکراودا دەگونجێت و چەندە دەتوانێت بمانگەیەنێتە کۆمەڵێک دەرئەنجامی راست یان نزیک لە راستی؟! بەڵام د.بورهان گوێی بەم راستیانە نەداوە و هاتووە پێشێلی بنچینە و بنەماکانی ئەو تیۆری و میتۆدەی کردووە و لەگەڵ ئەقڵ و خەیاڵی خۆیدا گونجادوویەتی و پەڕوباڵی کردوون. چونکە لەئاکامی خوێندنەوەی (توێژینەوە)کەیدا مرۆڤ دەپرسێت کوا ناوەند؟ کوا رۆخ و رۆخی رۆخ؟ لەکوێ باکوور و باشووری کوردستان بۆ خەباتی گەلی کورد دەبێتە رۆخ و رۆخی رۆخی خەبات؟ ئیسرائیل و تورکیا وەک دوو ناوەندی داگیرکاریی چەندە لەیەک دەچن و چەندەش لەیەک جیاوازن؟ دۆزەکانی هەردوو گەلی کورد و گەلی عەرەبی فەلەستینی چەندە لەیەک دەچن و چەندەش لەیەک جیاوازن؟ پەکەکە و رێکخراوی فەتح چەندە لەیەک دەچن و چەندەش لەیەک جیاوازن؟ د.بورهان ئەم پرسیارانە و دەیان پرسیاری تری هاوشێوەی تووڕهەڵداوە و خۆی لێدزیوەتەوە و تەنیا ئەوەی بەلاوە مەبەستە بیسلەمێنێت کە پەکەکە هەرێمی کوردستانی بەلوبنانیکردووە و زیانی لەباکووریش و باشووریش و کۆی دۆزی گەلەکەیشی داوە و بۆیە دەبێت ئیللا و بیللا خۆی لەچەکداماڵێت و واز لە خەباتی چەکداریی بێنێت و بچێت بەدەوری تەنیا خەباتی سیاسی و دیبلۆماسیدا بیخولێنێتەوە. ئەمە هەموو گریمانە و بۆچوون و خەیاڵەکەی د.بورهانە. باشە هەر بەڕاست د.بورهان تیۆرییەکان و میتۆدەکان بە چی تێگەیشتووە و چۆن لە تیۆرییەکان دەڕوانێت؟ ئایا بە “کلیلی جۆکەر” تێگەیشتووە تا چۆنی بوێت و کەی بیەوێت چ دەرگایەک هەبێت بیەوێت دەتوانێت بیکاتەوە؟. هەر تیۆرییەک وەک کلیلێک وایە هەموو دەرگایەکی پێناکرێتەوە و توێژینەوەی بۆ هەموو بابەتێک پێناکرێت، هەر دەرگایەک بە کلیلێک دەکرێتەوە و هەر کلیلێکیش بۆ دەرگایەک درووست کراوە. مەگەر ئەو کلیلە “جۆکەرکلیل” بێت کە ئێستا بەهۆی پێشکەوتنی تەکنۆلۆژیاوە لەدەستی دەزگا هەواڵگریی و پۆلیسەکان و تەنانەت دزەکانیش دایە و چ دەرگایەک بیانەوێت و کەی بیانەوێت دەتوانن بچن بیکەنەوە و کامیرای شاراوە یان ئامێری تۆمار لە ماڵەکە بەشاراوەیی دابنێن یان دزەکان کە جۆکەرکلیلیان هەیە و دەچن دەرگای ماڵەکە دەکەنەوە و چییان بوێت دەیدزن. ئێ خۆ تیۆریی و میتۆدەکان جۆکەرکلیل نین تا بەهەوەسی خۆت چۆنت بوێت و کەی بتەوێت لەدەرگای هەر بابەتێک بدەیت و بەگوێرەی خۆت تیۆرییە دڵخوازەکەی خۆتی لەسەر جێبەجێ بکەیت. مرۆڤی پسپۆڕ و ئەهلی زانست بە ئەقڵییەتی “جۆکەرکلیل” کار ناکات، بەڵکو بە کلیلی گونجاو دەرگای گونجاو لەسەر بابەتێک یان گرفتێک دەکاتەوە و توێژینەوەی خۆی پێدەکات و بە دەرئەنجامی گرنگیش دەگات. ئەگەر وانەکات ئەوا ئەو توێژەرە مسۆگەر گرفتی میتۆدی و تیۆریی هەیە، کە لەهەمانکاتدا دەبێت بە گرفتی زیهنییش…
２. هەر بۆ نموونە هێناوەی ئەم گرفتە میتۆدی و تیۆریی و زیهنییە، با بپرسین؛ ئایا د.بورهان دەتوانێت لەمێژوو و ئێستای تەواوی خەباتی رزگاریخوازی هەموو گەلانی جیهاندا؛ هەر لە چین و ڤێتنام و ئەنگۆلا و نیکاراگوا و ئەریتریا و جەزائیر و کوبا و تەیموری خۆرهەڵات و تامیلەوە بیگرە تا دەگاتە وڵاتانی تری ئاسیا و بەڵکان و ئەوروپا و ئەمریکای لاتین و ئەفریقیادا، تەنیا یەک نموونە، دووبارەی دەکەمەوە تەنیا یەک نموونە، بێنێتەوە کە بزووتنەوە رزگاریخوازەکانی یەکێک لەو گەلانە نەک لە وڵاتی خۆیان-کە د.بورهان بەهەڵە بە رۆخ و رۆخی رۆخ ناوزەدی دەکات- بەڵکو لەناوەندی دەوڵەتی داگیرکەردا دەستیان بە خەباتی چەکداریی کردبێت و بەئامانجەکانیشی گەیشتبێت. کوا با یەک نموونە بێنێتەوە ئەوکاتە دەتوانین بە د.بورهان بڵێین ئافەرین بۆ کەشفە نوێیەکەت و ئیدی قەیچیەکات با گەلی کوردیش ئەزموون بکات و ببێتە گەلی دووەم لە جیهاندا کە نەک لە وڵاتی خۆی بەڵکو سەرەتا دەچێت لە وڵاتی داگیرکاردا دەست بەخەباتی چەکداریی بکات و لەوێوە وڵات و گەلەکەی رزگار دەکات.. بەڵام مسۆگەر ناتوانێت یەک نموونە لە بزووتنەوەی رزگاریخوازی گەلێک لەم جیهانەدا بێنێتەوە کەوا سەرەتا خەباتە چەکدارییەکەی نەک لەنێو وڵات و گەلەکەی خۆیدا، بەڵکو چووە لەنێو وڵاتی داگیرکار و گەلە سەردەستەکەدا دەستی بەخەباتی چەکداریی کردبێت. هەڵبەتە لێرەدا مەبەستی د.بورهان خەباتی چەکدارییە نەک شێوازەکانی تری خەبات، ئەگەرنا پەکەکە سەرەتای خەباتی شۆڕشگێرانەی خۆی لە ناوەندی داگیرکارییدا و لە زانکۆکانی ئەنقەرەدا دەستپێکردووە و تا ئێستاش لەئەنقەرە و شارە گەورە و بچووکەکانی تورکیادا شێوازە جیاوازەکانی تری خەباتی بەردەوامی پێداوە و کاریگەریی گرنگیشی نەک هەر لە باکوور و بەشەکانی تری کوردستان، بەڵکو کاریگەرییەکەی لەسەر کۆی تورکیا و تارادەیەکی بەرچاویش لەسەر دەوڵەتانی تری داگیرکەریشدا هەیە و زیاتریش دەبێت. ئیدی کە دەڵێین د.بورهان بە زۆری زۆردارەکی دۆزی هەردوو گەلی فەلەستین و گەلی کورد و خەباتە چەکداریی و گەریلاییەکانیانی پەستاوەتە نێو تیۆرییەک و میتۆدێکەوە کە لە نە لەدوور و نە لە نزیکەوە ناتوانرێت لەڕێگەیەوە خەباتی چەکداریی گەلان و دۆزە رەواکەیان پێ هەڵسەنگێنێت و شیبکاتەوە و بەراوردی پێبکات، ئەمە نموونە بەرچاوەکەیەتی. ئەگەر بەکارهێنانی تیۆریی و میتۆدێک-جا هەر تیۆریی و میتۆدێک بێت- بۆ هەڵسەنگاندن و شیکردنەوە و رەخنە و بەراوردکاریی و دواجار لێوەهەڵهێنجانی دەرئەنجامێکی راست یان نزیک لە راستی بێت و کەچی پێچەوانەکەی دەربچێت، ئەوا یان تیۆرییەکە و میتۆدەکە هەر لەبنچینەوە هەڵەن، یان ئەوەی بەکاریانیهێناوە بەهەڵە و شێوێنراوی و بۆ مەبەستی تایبەتی خۆی بەکاریانیهێناوە. لەوەی د.بورهاندا ئەگەری دووەم راستە. چونکە بۆ نموونە ئەم تیۆریی(ناوەند-رۆخ، ناوەند- رۆخی رۆخ)ە سەرەڕای لایەنی کەموکوڕیشی، بەڵام دیسان دەکرێ توێژەرێک لێی سوودمەند ببێت و وەک ئامرازێک بۆ توێژینەوەی زانستی بەهەندێک دەرئەنجامی گرنگ بگات، بەتایبەتی توێژینەوە لە ناوەندەکانی شارستانییەت و کەنار و رۆخەکانی شارستانییەتدا، یان سیستەم و رۆخ و کەنارەکانی دەکرێ زۆر سوودمەند بێت. ئەی کەواتە د.بورهان خۆی هەڵدەخەڵەتێنێت یان دەیەوێت پەکەکە و خوێنەران هەڵبخەڵەتێنێت و دێت تیۆرییەک و میتۆدێک کە بەهیچ شێوەیەک نابێت و ناگونجێن بۆ هەڵسەنگاندن و شیکردنەوە و دەرئەنجام وەرگرتن لە خەباتی چەکداریی گەلان لەبەرامبەر بە داگیرکارییدا، کەچی بێ گوێدانە ئەم پرەنسیپە هەر بەکاریاندێنێت.
مسۆگەر هەر گەلێک کە چەوسابێتەوە و وڵاتەکەی داگیرکرابێت، ئەوا سەرەتا هەر لە وڵاتەکەی خۆیدا دەستی بە خەباتی چەکداریی کردووە نەک لە وڵاتی داگیرکاردا، ئەگەر دواتر بۆی رەخاسبیت ئەوا خەباتە چەکدارییەکەی بەشێوازی جیاواز گەیاندۆتە ناو خودی وڵاتی داگیرکاریش، بەڵام مسۆگەر ناوەندی خەباتە چەکدارییەکەی وڵات و گەلەکەی خۆیەتی. ئەگەر وابێت دەبووایە ڤێتنامییەکان بەگوێی د.بورهانیان بکردایە و بچووبانەیە سەرەتا لە فەڕەنسا و دواتریش لە ئەمریکا دەست بە خەباتی چەکداریی بکەن، نەک لە وڵاتەکەی خۆیان، بۆئەوەی وڵاتەکەیان زیانی پێنەگات و گوندەکانی وێران نەبن. گەلی جەزائیریش دەبووایە بچن لە فەڕەنسا دەست بەخەباتی چەکداریی بکەن نە لە وڵاتەکەی خۆیان. ئیدی گەلانی تریش دەبووایە بەگوێی د.بورهانیان بکردایە و زیانیان بە وڵاتەکەی خۆیان نەگەیاندبایە و چووبان لە وڵاتی داگیرکاردا دەستیان بە خەباتی چەکداریی بکردبا. حەیف، هەرچەندە ئەو گەلانە لەدەست داگیرکارییش رزگاریان بوو، بەڵام دیسان حەیف و سەد حەیف و مخابن کە بەگوێی دەرئەنجامە گرنگەکانی د.بورهانیان نەکردووە، د.بورهانیش درەنگکەوتووە دەبووایە هەر لەسەرەتای سەدەی بیستەمدا ئەم توێژینەوەیەی بکردبا تا گەلی کورد و گەلانی تر کە زۆربەیان ئێستا رزگاریان بووە لە داگیرکاریی سەربازیی، سوودیان لەم کەشفەی وەربگرتبا. ئەگەر ئەمە بۆ بەشێکی تێۆرییەکە کە ناوەند- رۆخە راست دەرنەچێت چۆن بەشەکەی تری کە رۆخی رۆخە راست دەردەچێت؟! ئاخر چۆن دەکرێ وڵاتی خۆت بۆ خەباتی خۆت بە رۆخ و رۆخی رۆخ دابنێیت؟! ئەمە چ لۆژیک و ئەقڵێک دەتوانێت باوەڕیی بەم بۆچوونەی د.بورهان بکات؟ هەڵبەتە تیۆرییەکە و بۆچوونەکەی د.بورهان سەبارەت بە بابەتی خەباتی چەکداریی لەهیچ کات و شوێنێکدا یەکانگیر نابنەوە و هەر یەکەو لە دۆڵێکدان. چونکە تۆرییەکە و پڕەنسیپ و بنەماکانی، هەروەها میتۆدە بەراوردکارییەکەیشی، لەم بابەتە توێژینەوەلێکراوەدا تەواو لەگەڵ شیکردنەوە و هەڵسەنگاندن و دەرئەنجام و بەراوردکارییەکانی د.بورهاندا ناکۆکن. ئەمەش جۆرێکە لە دەستدرێژیکردنە سەر تیۆریی و میتۆدێک و دەچێتە خانەی شێواندنی تیۆریی و خراپ بەکارهێنانی تیۆریی و میتۆدییەوە. ئەمەش بۆخۆی گرفتێکی زیهنییە.
３. لەم دۆخەی ئێستادا؛ کە لەجیهاندا “لۆژیکی هێز” بەهەموو واتا و رەهەندەکانییەوە- بەتایبەتیش هێزی چەک و چەکداریی- باڵادەستە و رێک لەناو جەنگێکی جیهانیی باڵادەستبوون و پاوانخوازیی داین بەزەبری هێز، لەدۆخێکی وەهادا کامە دەوڵەت؟ کامە هێز؟ کامە گروپ و کامە کۆمەڵگە خۆیان لە چەک داماڵیوە و خۆیان بێ پاراستن و بێ بەرگری هێشتۆتەوە، تا پەکەکە و گەلی کورد خۆیان بێچەک بکەن و خۆ بێ پاراستن و بێ بەرگری بهێڵێنەوە؟ کامەیان ئەمەی کردووە و دەرفەت و شانسی مانەوەی هەبووە و هەیە؟ دەستەیەک لە کەس و لایەنەکان دەڵێن؛ باوی چەک و خەباتی چەکداریی نەماوە. بێگومان ئەوانەی وادەڵێن خۆیان لەهەموو کەس و لایەنێک زیاتر خۆیان پڕچەک کردووە. تەنانەت هەندێک هێز و لایەن لە باشووری کوردستان ئەمە دەڵێن لەکاتێکدا تەنیا ژمارەی پاسەوانە شەخسی و بنەماڵەییەکەیان ئەگەر زیاتر نەبێت لە ژمارەی هێزەکانی هەپەگە ئەوا مسۆگەر کەمتر نییە. کەچی رۆژانە و بەردەوام لە لێدوان و لە کەناڵە راستەوخۆ و ناراستەوخۆکانی راگەندنییەکانی خۆیاندا دەڵێن؛ باوی چەک نەماوە و دەبێت پەکەکە چەک لەخۆی داماڵێت و واز لەخەباتی چەکداریی بێنێت!! دەستەیەکی تریش زۆر لەوەش زیاتر دەڕۆن و دەڵێن نەک هەر باوی چەک و خەباتی چەکداریی نەماوە، بەڵکو باوی ئایدیۆلۆژیا و تێکۆشانی فیکرییش نەماوە. کەچی خۆیان بە ئایدیۆلۆژیای لیبرالیزم دەهزرن و دەنووسن و خیتاب دەدەن و بانگەشە و پڕوپاگەندە بۆ لیبرالیزم دەکەن. د.بورهانیش هەم داوای چەکداماڵین و وازهێنان لە خەباتی چەکداریی لەپەکەکە دەکات و هەمیش دەڵێت پێویست ناکات ئایدیۆلۆژیانە لە مەسەلەی خەباتی چەکداریی بڕوانین. بە واتایەکی دیکە نە پەکەکە نەکەسیش پێویستیی بە ئایدیۆلۆژیاش نییە تا لەمەسەلەیەکی چارەنووسسازی وەک خۆلەچەکداماڵین و وازهێنان لە خەباتی گەریلایی بێنێت. سیستەمی باڵادەستی جیهانی و تورکیا و داگیرکارانی کوردستان و هێزە دەسەڵاتدارەکانی باشوور راستەوخۆ و ناراستەوخۆ پێداگیریی لەسەر ئەمە دەکەن کە دەبێت پەکەکە خۆی لەچەکداماڵێت و واز لەخەباتی چەکداریی بهێنێت. د.بورهانیش لەکۆی توێژینەوەکەیدا زۆر بە ڕوونی و کۆنکریتی هەمان پێشنیاز و هەمان داوا دووبارە دەکاتەوە و تەنانەت دەڵێت ئەگەر پەکەکە ئەمە نەکات ئەوا نزیکە لە لەناوچوون و چۆکپێدادان و هەر بە سیفەتی تیرۆریزم ناوزەد دەکرێت. مرۆڤ دەتوانێت لەوە تێبگات کە ئەو سیستەمە باڵادەستەی جیهان و تورکیا و دەوڵەتانیتر و هێزەکانی تر کە بۆچی بەپێداگرییەوە ئەم داوایە لە پەکەکە دەکەن و لەچوارچێوەی شەڕێکی تایبەتیدا فشار و گوشار بۆ سەر پەکەکە و گەلی کورد دەهێنن. زۆر بەسادەیی دەتوانین بڵێین چونکە بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانیان لەوە دایە کە پەکەکە و گەلی کورد بێهێز بن و نەتوانن خۆیان بپارێزن و بەرگری لەخۆیان بکەن و تاچۆنیان بوێت وەها نکۆڵی و کۆمەڵکوژ و بێ ناسنامە و بێ ئیرادەیان بکەن و بیکەنە قۆچی قوربانی خۆیان و بەرژەوەندەییەکانیان. مرۆڤ لەمە تێدەگات. بەڵام چ بەرژەوەندییەکی د.بورهان و ئەو ڕۆشنبیر و نووسەرانەی تری کورد کە بەهەمان ئەقڵییەت بیردەکەنەوە، لەپشت ئەم داوا و پێشنیازە بەردەوامەیان هەیە؟ ئایا لەبەر ئەوەی بەهەمان ئەقڵییەتی لیبرالیستی سیستەمی سەرمایەداریی بیردەکەنەوە بۆیە بەهەمان ئەقڵییەتەوە هەر دەبێت وابیربکەنەوە و پێشنیاز و داوای وەها بکەن؟ یان لەدۆخەکە تێناگەن و سەریان لەوە دەرناچێت کە دونیا بە چ لۆژیکێکی هێزگەرایی و هێزسەپێنەرییدا بەڕێوە دەچێت و چۆن لۆژیکی”مانەوە و سەرکەوتن بۆ بەهێزەکانە” بۆتە لۆژیکی هەرەباڵادەست لەم دونیایەدا. یاخود ئەمە رقوکینەیەکی تایبەتی خۆیانە بەرامبەر بە پەکەکە هەڵدەڕژن و دەیانەوێت لەڕێگەی داماڵینی چەکەوە پەکەکەش کەمپنشین بکەن، یان بیکەن بەهێزێکی پەنابەر و ئاوارە و بێکاریگەری و بێڕۆڵ و مارژیناڵ؟ یان لەدڵسۆزی و هاوسۆزیانە بۆ تێکۆشانی گەلەکەیان و هیچ رق و کینەیەکیشیان لە پەکەکە نییە و بەس لەبەرئەوەی خۆ بە ئاشتیخواز دەبینن و ئەزموونی چەکداریی شکستخواردووی باشوور و رۆژهەڵاتی کوردستانیشیان بینیوە بۆیە حەزناکەن پەکەکەش بەم دەردە بچێت. بۆیە پێیان باشە کە پەکەکە خۆ لەچەک داماڵێت و چیدی خەباتی چەکداریی نەکات. لەم چوار ئەگەرانە د.بورهان و ئەوانەی وەک ئەو بیردەکەنەوە، لەکامە ئەگەردا پۆلینبەندیان بکەین؟ لێرەدا من د.بورهان پۆلیبەندی ناکەم و هیچ تۆمەت و پێشداوەرییەکیش لەم بارەیەوە ناکەم، با د.بورهان خۆی وەڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە و خۆی خۆی پۆلینبەند بکات. ئەگەر پۆلێنیکیتر لەدەوەرەی ئەم ئەگەر و شیمانانەی تر هەیە دیسان د.بورهان دەتوانێت بڵێت لە چ روانگەیەکەوە ئەم داوایە و ئەم پێشنیازە نالۆژیکی و ناواقیعییە و پڕ مەترسیدارە لە گەلەکەی خۆی و لە پەکەکە دەکات.
４. ئەگەر هەر بە لۆژیکەکەی ناوەند-رۆخی د.بورهان ئەو پرسیارە بکەین: ئایا بۆ گەلی کورد لەهەر بەشێکی وڵاتەکەیدا قووڵایی ستراتیژیان کوێیە؟ ئەنقەرە و تاران و شام و بەغدادە یان قووڵایی ستراتیژی هەر بەشێکی کوردستان بەشەکانی تری کوردستانە؟ بێگومان تێکۆشانی هەر بەشێکی کوردستان قووڵاییە ستراتیژییەکەی بەشەکانی تری کوردستانە نەک ناوەندی وڵاتە داگیرکارەکان. واتە ئەگەر تێکۆشانی گەلی کورد لە باکووری کوردستان بەڕێوەدەچێت، ئەوا دەبێت قووڵایی ستراتیژی تێکۆشانەکەی خۆی لە بەشەکانی تری کوردستاندا بێت، کە د.بورهان بە رۆخی رۆخ لەقەڵەمیان دەدات!!. کە ئەمە تێنەگەیشتنە لە راستینەی دۆزی کورد لە کۆی کوردستاندا. بەواتایەکی دیکە دۆزی کورد یەک دۆزە، بەڵام بە ئەقڵییەتی لۆزانی کراوەتە چوار بەشە دۆز. بۆیە هەر بەشێکی کوردستان کاتێک کە تێکۆشان بەڕێوە دەبات، دەبێت چاوی لە قووڵایی ستراتیژیی خۆی لە بەشەکانی تری وڵاتەکەی بێت، نەک لە ناوەندەکانی دەوڵەتە داگیرکارەکان. بەڵام د.بورهان بەشەکانی کوردستان بە رۆخی رۆخ بۆیەکتری لەقەڵەم دەدات و ناوەندەکانی داگیرکارانیش بە ناوەندی تێکۆشانی گەلی کورد دەبینێت. ئەمە دەبێت چ ئەقڵییەتێکی لۆزانی لە پشت ئەم جۆرە تێگەیشتنەوە هەبێت؟!.

—————————————–

[12]  بۆ زانیاریی زیاتر سەبارەت بە رووداوەکانی تیرۆرکردنی هەردوو سەرکردەی باکووری کوردستان(سەعید ئەڵچی و سەعید قرمزی تۆپراغ) بڕوانە ئەم دیکۆمێنتارییە گرنگ و چڕوپڕە:

13- حیزبە دەسەڵاتدارەکانی باشوور لە ساڵانی نەوەدەکانی سەدەی رابردوودا، نەک هەر لەگەڵ رژێمەکانی ئێران و تورکیا، تەنانەت لەگەڵ خودی رژێمی بەعسی ئێراقیش پەیوەندییان هەبوو، کە بە حیساب دووژمنی سەرەکیانە، وەک لە ٣١ی ئابی ١٩٩٦دا بینیمان کە پەدەکە چۆن سوپای ئێراقی هێنایەوە سەر هەرێمی کوردستان و یەنەکەی راونا و یەنەکەش رژێمی ئێرانی هێنا و پەدەکەی راونایەوە- ئەوا زۆر بە ڕوونی دەردەکەوێت کەوا پەیوەندییەکان بۆ چ مەبەستێک بووە و چ دەرئەنجامێکیان لێکەوتۆتەوە، کە تاکو ئێستاش ئاسەوارە خراپەکانی ئەو پەیوەندییە ناڕەوا و نانەتەوەییانەی ئەو حیزبانەی باشوور لەگەڵ تورکیا و ئێران و تەنانەت رژێمی بەعسی ئێراقیش ببینن. هەر بۆ نموونە؛ سەدان کادیر و سەرکردە و پێشمەرگەی حیزبەکانی رۆژهەڵات لە باشوور تیرۆر کران، چەندین جار ئێران هێرشی کردە سەر کەمپەکانی حیزبەکانی رۆژهەڵات لەباشووردا. چەندین جەولەی شەڕفرۆشتن بە پەکەکەیان هەڵگیرساند. هەر ئێستا کە ئەم پەراوێزە دەنووسم؛ هەردوو رژێمی ئێران و تورکیا لە قووڵایی خاکی باشووری کوردستاندا تۆپباران و بۆردومانی کامپ و بارەگا و سەنگەرەکانی حیزبەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و گەریلاکانی ئازادیی کوردستان و گوندەکانی سەر سنوور دەکەن.!!

درێژەی هەیە….

بۆ خوێندنەوەی بەشەکانی تر..

بەشی یەکەم…

بەشی دووەم…

“دۆڵۆز” پێی وایە هەموو رووداوێک دوو ڕەهەند لەخۆدەگرێت: ڕەهەندی پێش ڕووداو- Virtualو ڕەهەندی دوای ڕووداو-Actual. بۆ شرۆڤەکردنی باردۆخی ئێران لەسەر دوو ڕەهەند دەوەستین.

یەکەم: ڕەنگە بۆچونەکانی “ماکس ڤێبەر” لە بارەی دەوڵەتەوە لە هەموو بۆچونەکانی دی زیاتر، یارمەتیمان بدات، تا لە باردۆخی سیاسی ئێران تێبگەین.
بە بۆچونی “ڤێبەر” :(دەوڵەت خاوەنی مۆنپۆڵکردنی شەرعیانەی هێزە-power.) دەوڵەتێکی ئایینی وەکو ئێران، لە ڕێگەی جومگەکانی دەسەڵات دوونیای سیمبولەکان و پڕۆسەی وەک یەکلێکردنەوە پەیکەربەندی جڤاک دادەڕێژێتەوەو مافی خۆ نمیاشکردنی تاکگەرایی و ئازادییەکانی لێ دەسێنێتەوە. بەجۆرێکی تر، پڕۆسەی بەو ئەویترکردنی سەبجێکت لە ڕێگەی دوونیای سیمبولەکان و دیسپلینی جەستەوە.
” مێشڵ فۆكۆ” سەبارەت بە دیسپلینی جەستەی ڕای وایە كە جەستەی مرۆڤ لەم كاتەدادەخزێنرێتە ناو دەزگایەكی دەسەڵاتەوە، كە هەڵدەلوشێ، تێكدەشكێنێ‌‌و سەر لە نوێ بونیادی دەنێتەوە، دیسپلین جەستەیی ملكەچو گوێڕایەڵو ئامادەی قبوڵ كردنی دیسپلینی زیاترو دەسەڵاتی زیاتر دروست دەكات، بەر لە سەردەمی مۆدێرن سزادان تەنیا ڕووی لە كەسی تاوانبار بوو، تەنیا تاكە كەسی تاوانبار ڕووبەڕووی سزا دەبووەوە، بەڵام تەكنیكەكانی دیسپلین ڕوویان لە كۆی دانیشتوانە. واتە: دەسەڵانی دیسپلینی تەنیا كەسێك دیاری ناكات تاكو بیخاتە ژێر چاودێرییەوە. یاخود سزای بدات، بەڵكو هەوڵی كۆنترۆڵی كۆی كۆمەڵگە دەداتو هەموو دانیشتوان دەخاتە ژێر چاودێرییەوە، بۆ گەیشتن بە ئامانجی ملكەچ كردنو لارەملێی تاكەكانو فراوان بوونی دەسەڵاتەكەی، پێویستبوو گشت ڕەهەندێكی فەزا، زەمەنو جوڵە ڕێساو یاسایان بۆ دروست بكرێ‌‌و کۆی گۆمەڵگە مۆنۆپۆڵ بکات.
ئێران دەوڵەتێکی پۆلیسی ئایینیە. لە ڕێگەی شەرعیەت و بنەما ئایینییەکانەوە، بنەمای پەیکەربەندی جڤات دادەڕێژێتەوە، ئەویش بە داتاشینی سیمبول و مومارەسەکردنی دەسەڵاتی ئایینی لە ڕێگەی دیسپلینەوە.
لە دەوڵەتێکی وەکو ئێران دا، تەواوی کایەکانی دەوڵەت وەکو؛ یاسا، سوپا، ڕۆشنبیری، پەروەدە، ئایین …هتد خالین لە سەربەخۆی و بەتەواوی کایەی سیاسین.
دەوڵەت خاوەنی مۆنۆپڵکردنی هێزە. تەواوی دامەزراوەکانی بەشێکی دانەبڕاون لە جومگەکانی دەسەڵات وەکو “فۆکۆ” دەڵێت: لەم كاتەدا مرۆڤ دەخزێنرێتە ناو دەزگایەكی دەسەڵاتەوە، كە هەڵدەلوشێ، تێكدەشكێنێ‌‌و سەر لە نوێ بونیادی دەنێتەوە. دەوڵەتی ئێران؛ لە ڕێگەی دوونیای سیمبولەکانەوە کۆمەڵگە بوونیاد دەنێتەوە، وەکو (ڕووسەر، ڕیش، حیجاب و یەکپۆشی). لەم ڕێگەیەشەوە، مافی خۆنمایشکردنی تاکگەرایی، مافی ئازادی کەسێتی و ئایینی و ئەتنی و تەواوی سیمبولە جیاوازەکان دەسڕێتەوە و لەڕێگەی یاساوە شەرعیەت بەو پڕۆسیسە دەدات.
یاسا لەبنەڕەتدا ماسكی دەسەڵاتە، ئامرازی داڕشتنی فۆرمەكانیەتی، داپۆشینی شكڵە ڕاستینەو ناوەڕۆكیەكانی دەسەڵاتە “كە دیوی سەركوتیەتی” لەبەر چاوی كۆمەڵگە، یاسا كۆی دیوە ناشرینەكانی دەسەڵات دادەپۆشێتو ڕوویەكی جوانی درۆینەی بۆ دروست دەكاتو سزاكانی بە ئامرازی بەرقەرار كردنی عەدالەت دەناسێنێت و ڕەوایەتیان پێدەدات، یاسا دواجار جگە لە فرمانی سەروەرو دەسەڵاتدار شتێكی تر نییە، وە هەموو لایەكیش ناچار بە ملكەچیو گوێڕایەڵی دەكات، واتە وەك ئەوەی فۆكۆ لە (مێژووی سێکس واڵیتە)دا دەڵێ: دەسەڵات یاساكانی بە پێی ویستەكانی خۆی دادەڕێژێت، پاشان گوتاری حەقیقەتی بابەتەكان بەرتەسكو سنوردار دەكات، دواتر سزا بۆ سەرپێچیەكان دادەنێت، دەسەڵات لە هەموكاتو جێگەكان یەكسانە، بەپێی هەندێ میكانیزمی لە ڕادەبەدەر دووبارەبۆوەی یاسا، حەرام كردن و سانسۆر كار دەكات ، هەروەها فۆكۆ ڕای وایە”ڕواڵەتی هەمەكی دەسەڵات لە شێوەی یاسادا پیشان دەدرێتو ئاسەوارەكانی بە ملكەچی دەناسرێت”، واتە كاتێ دەسەڵات قسە دەكات ئەوا ئەو قسەیە ڕێسایە،و فۆرمی دەسەڵات لە ڕۆڵی یاسادانەردا دەردەكەوێت، كە ئەندازیاری فۆرمسازی دەسەڵاتەو یاساكان لە چوارچێوەی بەرژەوەندیەكانی حكومەتو فرمانڕەوادا دادەڕێژرێت و دەبێت تاكەكان حورمەتی بگرن، نەك لەبەر ئەوەی ئەم یاسایانە تاكەكان دەپارێزن، بەڵكو لە جەوهەردا لەبەر ئەوەی ئەم یاسایانە قسەی دەسەڵاتن، پابەند بوون بەو یاسایانەوە بەدادپەروەری و لادانیش لێیان بەتاوان ئەژمار دەكرێت.

دووەم: مەرگی “ژینا ئەمینی ” بەتاوانی لادان لە یاسا و مومارەسەکردنی مافی خۆنمایشکردنی تاکگەرایی و لابردنی ڕووسەر، هاوکاتە لەگەڵ ئەو پڕۆسێسە مێژووییەی هاوشێوەیی و وەک یەکلێکردن، کوشتنی مافی خۆنمایشکردنی تاکگەرایی. ئەمەش دەبێتە هۆی درووستبوونی هەستی یەکگرتوویی Sense of coherence. بە جۆرێک ڕووداوەکە دیواری ئەتنی و ئایینی و ئایدۆلۆژی تێکشکاندووەو زۆرینەی گروپ و توێژەکانی کۆمەڵگە بەیەک گوتار و یەک زمانی سیاسی درووشم دەڵێنەوە.
بەڵام پێناچێت، درووستبوونی یەکگرتووی گوتاری هاوبەش، ببێتە درێژە پێدەری ناڕەزاییەکان. ئەوەی بووە بە درووستبوونی هەستی یەکگرتووی پڕۆسێسی درێژخایەنی مومارەسەرکردنی دەسەڵاتی ئایینیە لەسەر کۆمەڵگە.
ئەوەی هەستی یەکگرتووی لە ڕێگەی گوتار و سیمبولە جیا دەکاتەوە مومارەسەرکردن و خودموختاری گروپەکانی کۆمەڵگەیە. ئەمەش ڕاپەڕیوان لە ڕووی ئەنتنی و جیۆپەلیتیکەوە دابەش دەکات بۆ سێ گروپی جیاواز؛(فارس و ئازەری و کورد).
فارسەکان بە هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی ئێران و پارچەبوونی ئێران ڕازی نابن. بەڵکو ناڕازەیەتییەکانیان تەنها لە دژی ڕیساکانی دەوڵەت و شەڕی بەهاکان کورت دەبێتەوە. بەڵام کوردەکان وەکو نەتەوەیەکی ناو جوگرفیایی ئێران، زمانی سیاسی ناڕەزایەتیەکانیان دەبێتە گوتاری نەتەوەیی و ئەم ڕووداوە دەکەن بەسەرەتای سەردەمێکی تازە لە خەبات و بەگژداچوونەوەی رژێمی ئێرانی و دەیانەوێت خۆیان دابڕن لە ڕابردوو و دەربچن لەدۆخی ناکارایی و چەقبەستوویی.

ئاراس سەعید

عه‌ره‌ب به‌خۆی ده‌ڵێ، كوردم به‌ شمشێر كردۆته‌ ئیسلام؛ كه‌چی كورد ده‌ڵێ، نا وا نییه‌.

ئه‌گه‌ر عه‌ره‌ب خۆی به‌ شه‌ڕ بووبێته‌ ئیسلام، ئایا ماقووڵه‌ كورد (فارس) به‌ خۆشی (به‌ ئاشتی) بووبێته‌ ئیسلام؟ با له‌م باره‌یه‌وه‌ گوێ له‌م‌ گوته‌یه‌‌ی نوعمانی كوڕی موقرین بگرین، بزانین – له‌ ده‌مه‌ته‌قێیه‌كدا – چی به‌ یه‌زدگردی پاشای فارس ده‌ڵێ: ((خواوه‌ند پێغه‌مبه‌رێكی بۆ ڕه‌وانه‌ كردین تا بۆ چاكه‌كاری ببێته‌ ڕێبه‌ری ئێمه‌ و فه‌رمانی چاكه‌كاریمان پێ بكات و له‌ خراپه‌ و به‌ڵاكان دوورمان بخاته‌وه‌ {…} پێشنیاری به‌ هه‌ر هۆزێك كرد، بوون به‌ دوو ده‌سته‌، ده‌سته‌یه‌ك باوه‌ڕیان هێنا و ده‌سته‌یه‌ك خۆیان لێ دوور خسته‌وه‌. ته‌نیا چاكه‌كاران باوه‌ڕیان به‌ دینه‌كه‌ی هێنا. دواتر فه‌رمانی پێدرا له‌گه‌ڵ عه‌ره‌به‌ نه‌یاره‌كانی بجه‌نگێت و له‌وانه‌وه‌ ده‌ستی پێكرد. شه‌ڕی كرد تا هه‌موو عه‌ره‌به‌كان باوه‌ڕیان هێنا. یا به‌ نادڵخواز یا به‌ ڕه‌زامه‌ندییه‌وه‌ شوێنی كه‌وتین. دواتر فه‌رمانی پێداین پێشنیاری دادپه‌روه‌ری خواپه‌ره‌ستی به‌ نه‌ته‌وه‌كانی ده‌وروبه‌ری خۆمان بكه‌ین، ئێمه‌ پێشنیاری دینه‌كه‌ی خۆمان به‌ ئێوه‌ ده‌كه‌ین كه‌ چاكه‌ به‌ چاكه‌ و خراپه‌ به‌ خراپ ده‌زانێت. ئه‌گه‌ر ڕازی نه‌بن گیرۆده‌ی به‌ڵا ده‌بن یانی ده‌بێ جه‌زیه‌ بده‌ن و ئه‌گه‌ر به‌وه‌ ڕازی نه‌بن، ته‌نیا جه‌نگ له‌ نێوان ئێمه‌دا ده‌مێنێته‌وه‌. ئه‌گه‌ر باوه‌ڕ به‌ دینه‌كه‌ی ئێمه‌ بێنن، كتێبی خوا له‌ناو ئێوه‌دا به‌جێدێڵین و ده‌بێت فه‌رمان و ئه‌ركه‌كانی وه‌ك موسڵمانان بگرنه‌ ئه‌ستۆ و ئێمه‌ش ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌. ئه‌گه‌ر جه‌زیه‌ بده‌ن، ڕازی ده‌بین و ده‌بینه‌ پشتیوانی ئێوه‌، جیاواز له‌م دوو شێوه‌یه‌ شه‌ڕتان له‌گه‌ڵ ده‌كه‌ین)).(1) ته‌نانه‌ت – وه‌ك ده‌زانین – له‌ دوای مه‌رگی پێغه‌مبه‌ر زۆربه‌ی عه‌ره‌به‌كانیش‌ له‌ دوورگه‌ی عه‌ره‌بی له‌ ئیسلام هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌‌‌ – ئه‌مه‌ش واتای ئه‌وه‌یه‌، كه‌ به‌ زۆر كراونه‌ته‌ ئیسلام -، كه دواتریش‌ ئه‌بوبه‌كر له‌ جه‌نگی ڕه‌ده‌دا سه‌ركوتی كردن و هه‌مووانی به‌ شه‌ڕ بۆ باوه‌شی ئیسلام گه‌ڕانده‌وه‌؛ ئه‌مه‌ش ده‌قی فه‌رمانێكی ئه‌بوبه‌كره‌ بۆ سه‌ركوتكردنی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كان:
((بسم الله‌ الرحمن الرحیم
ئه‌مه‌ فه‌رمانی ئه‌بوبه‌كر خه‌لیفه‌ی پێغه‌مبه‌ره‌ بۆ فڵان كه‌س كه‌ بۆ شه‌ڕی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كان ڕه‌وانه‌ی ده‌كات و فه‌رمانی پێده‌دات تا ئه‌م جێگه‌ ده‌توانێت له‌ ئه‌نجامدانی ئه‌ركه‌كانی خۆی به‌ ئاشكرا و نهێنی له‌خوا بترسێت. فه‌رمان ده‌دات له‌ڕێگه‌ی خوادا تێبكۆشێت و له‌گه‌ڵ نافه‌رمانه‌كان و هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كان و ئه‌وانه‌ی باوه‌ش بۆ ئاره‌زووه‌ شه‌یتانییه‌كانیان ده‌كه‌نه‌وه‌، بجه‌نگێت، سه‌ره‌تا پێشنیاری ئیسلامیان پێبكات،‌ ئه‌گه‌ر ڕازی بوون، ده‌ستیان لێ هه‌ڵگرێت و ئه‌گه‌ر رازی نه‌بوون، هێرشیان بكاته‌سه‌ر تا ته‌سلیم ده‌بن {…} هه‌ركه‌س به‌ پێشنیاره‌كانی خواوه‌ند رازی نه‌بێت بكوژرێت و له‌هه‌ر شوێنێك بێت و بگاته‌ هه‌ر شوێنێك شه‌ڕیان له‌گه‌ڵ بكات. ته‌نیا له‌كاتی باوه‌رهێنان لێیان خۆش ببێت. ئه‌وه‌ی باوه‌ڕی هێنا، فێركارییه‌ دینییه‌كانی فێربكات و ئه‌گه‌ر رازی نه‌بوون، شه‌ڕیان له‌گه‌ڵ بكه‌ن تا ئه‌و كاته‌ی خواوه‌ند سه‌ركه‌وتنتان پێده‌به‌خشێت. تاڵانییه‌كان له‌ نێوان موسڵمانان دابه‌ش و پێنج یه‌ك بۆ ئێمه‌ بنێرێت{…})). (2) به‌ناوبانگترین هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ش له‌ سه‌ره‌تای مێژووی ئیسلامدا و هه‌ر له‌ سه‌رده‌می پێغه‌مبه‌ردا، عه‌بدوڵڵای كوڕی سه‌عدی كوڕی ئه‌بی سه‌رحی برای شیریی عوسمانی كوڕی عه‌ففانه (كه‌ به‌ هۆی عوسمانه‌وه‌ پێغه‌مبه‌ر لێی خۆش بوو و نه‌یكوشت‌)، كه‌ دواتر بووه‌ته‌وه‌ به‌ موسڵمان‌. هه‌روه‌ها عوبێدولڵای كوڕی جه‌حشی كوڕه‌ پووری پێغه‌مبه‌ریش یه‌كێكه‌ له سه‌حابه‌‌ هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ یه‌كه‌مه‌كان له‌ ئیسلام، كه‌ هێشتا پێغه‌مبه‌ر خۆی له‌ ژیاندا ماوه‌. هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌شدا، سه‌حابه‌ عه‌بدوڵڵای كوڕی خه‌تل له‌ ئیسلام هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ و له‌گه‌ڵ فه‌تحكردنی مه‌ككه‌ پێغه‌مبه‌ر بڕیاری كوشتنی داوه‌ و لێی خۆش نه‌بووه‌ و كوشتوویانه.‌ ته‌نانه‌ت له‌ سه‌رده‌می پێغه‌مبه‌ردا‌ هۆز هه‌بووه‌ هه‌ر هه‌مووی‌ له‌ ئیسلام هه‌ڵگه‌ڕاونه‌ته‌وه‌؛ به‌نموونه‌: وه‌ك هۆزی به‌نی حه‌نیفه‌ له‌ یه‌مه‌ن… پاشانیش له‌ مێژووی ئیسلامدا، چه‌ندین زانا و فه‌یله‌سووف له‌ ئیسلام هه‌ڵگه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ و به‌ ئیلحاد و كوفر و زه‌ندیق تاوانباركراون؛ وه‌ك: ئیبن مقه‌فه‌ع، كه به‌ زه‌ندیق تاوانبار كرا و ئه‌بوسوفیان له‌ خاچی دا و به‌ دڕنده‌ترین شێوه‌ كوشتی؛ فارابی، ئیبن سینا، ئه‌بو عه‌لای مه‌عه‌ڕڕی، ئه‌بوبه‌كری ڕازی، یه‌عقوبی كوڕی ئیسحاق (كندی)، ئیبن نه‌دیم، ئیبن توفه‌یل، ئیبن هه‌یسه‌م، توسی، جاحیز، عه‌باسی كوڕی فیرناس، ئیبن روشد، محه‌مه‌د كوڕی شاكر، سابتی كوڕی سینان… تاد.(3)

ده‌بێ ئه‌وه‌ش بڵێین، ژماره‌ی ئه‌و غه‌زوانه‌ی، كه‌ پێغه‌مبه‌ر خۆی به‌شداری تێدا كردوون، 26 تا 27 غه‌زون. له‌ 9 تا 11 غه‌زوش خۆی ڕاسته‌وخۆ شه‌ڕی كردووه‌؛ ته‌نانه‌ت له‌ غه‌زای (غابه) ‌دا چه‌ند كه‌سێكیشی كوشتووه‌. له‌وكاته‌وه‌شی، كه‌ چۆته‌ مه‌دینه‌ و تا ساته‌وه‌ختی گرتنی مه‌ككه‌ ((سی و پێنج سوپای بۆ شه‌ڕ ڕه‌وانه‌‌)) كردووه‌. (4) قورئانیش پێی ده‌ڵێ: ((يا ايها النبي حرض المؤمنين على القتال)). (الأنفال: 65)

به‌هه‌رحاڵ، له‌ چیرۆكی فه‌تحكردنی (داگیركردن و غه‌زوكردنی) كوردستانیشدا هاتووه‌ ده‌ڵێ: ((له‌ ساڵی 20 ی كۆچیدا عومه‌ری كوڕی خه‌تتاب به‌ سه‌ركردایه‌تی {عو‌تبه‌ی كوڕی فرقه‌د} سوپایه‌كی نارد، كه‌ ده‌گه‌ڵ خه‌ڵكی {نه‌ینه‌وا} جه‌نگان و به‌زۆر كرانه‌‌ موسڵمان، ئه‌مه‌ به‌ پێی ئه‌وه‌ی، كه‌ بلازری له‌ كتێبه‌كه‌ی خۆی {فتوح البلدان} دا ده‌یڵێ؛ به‌ڵام كوردی ناوچه‌كانی دیكه‌ به‌ ئاشتی هاتنه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی موسڵمانان و به‌ جه‌زیه‌ دان ڕازی بوون. هه‌ر له‌ سه‌رده‌می عومه‌ری كوڕی خه‌تتابدا فتوحاتی ئیسلامی به‌رده‌وام بوو و ناوچه‌ كوردییه‌كانی دیكه‌ی وه‌ك (تكریت، كوردی، مێرگ… تاد) یشی گرته‌وه‌. ده‌شڵێن سه‌ركرده‌ی موسڵمانان عه‌یاز كوڕی غه‌نه‌م، ئه‌م فه‌تحه‌ی ته‌واو كردووه‌ و تا {ئامه‌د} ڕۆیشتووه‌، به‌ڵام دواتر كورد له‌ ده‌سه‌ڵاتی موسڵمانان ڕاپه‌ڕیون و له‌م سۆنگه‌یه‌شه‌وه‌ خه‌لیفه‌ عوسمان سوپایه‌كی به‌ سه‌ركردایه‌تی ئه‌بی موسای ئه‌شعه‌ری بۆ ناردوون و ئه‌ویش دووباره‌ كوردستانی كۆنترۆڵ كردۆته‌وه‌ و گه‌ڕاندوویه‌تیه‌وه‌ بۆ ژێر ڕكێفی ده‌وڵه‌تی ئیسلامیی تازه‌ له‌دایك بوو…)).(5)

گه‌لۆ، خۆ ده‌بینن! ته‌نانه‌ت ئه‌و سه‌رده‌مه‌ شارێكی وه‌ك (تكریت) یش شاری كوردان و شارێكی كوردستان بووه‌، كه‌چی ئێستا چۆن بووه‌ته‌ شارێكی عه‌ره‌بی ره‌سه‌ن. (موسڵ) یش هه‌ر به‌ هه‌مان شێوه‌ ته‌عریب كراوه‌: له‌ سه‌رده‌می عومه‌ری كوڕی خه‌تتاب و له‌ ساڵی 20 ی كۆچیدا، له‌سه‌ر ده‌ستی عو‌تبه‌ی كوڕی فه‌رقه‌د به‌ شه‌ڕ موسڵ فه‌تح ده‌كرێ، پاشان عومه‌ر ئه‌و لاده‌با و هه‌رسه‌مه‌ی كوڕی عه‌رجه‌مه‌ی بارقی له‌ شوێنی ده‌كاته‌ والی موسڵ و ئه‌ویش یه‌كه‌مین كه‌سه‌، كه‌ عه‌ره‌ب له‌م شاره‌ جێنشین ده‌كا.(6) ئێستاش هه‌ڵبه‌ت موسڵ به‌ شارێكی عه‌ره‌بی حیسابه‌، نه‌ك كوردی و كوردستانیی.

هه‌ر له‌ كتێبه‌كه‌ی بلازری (فتوحات البلدان) دا هاتووه‌: له‌ سه‌رده‌می خه‌لافه‌تی عومه‌ردا، عه‌زره‌ی كوڕی قه‌یس، كه‌ والی حه‌لوان بووه‌، هه‌وڵی داوه‌ شاره‌زوور فه‌تح بكا، لێ نه‌یتوانیوه‌؛ ئینجا پاشان عو‌تبه‌‌ی كوڕی فرقه‌د هاتووه‌، به‌ شه‌ڕكردن له‌گه‌ڵ كوردان فه‌تحی كردووه‌ و خه‌ڵكێكیشی لێ كوشتوون. (7)

كورد له‌ هه‌ندێك شوێن، ئه‌گه‌ر شه‌ڕیشی نه‌كردبێ، له‌جیاتی ئه‌وه‌ به‌ ناچاری (وه‌كو هه‌موو وڵات و گه‌لانی دیكه‌ی فه‌تحكراو و غه‌زوكراو) جه‌زیه‌ی داوه‌، پاشانیش هه‌ر به‌ ناچاری بووه‌ته‌ موسڵمان.

له‌ پاژی پێنجه‌می ((مێژووی ته‌به‌ری)) و له‌ ((باسی هه‌واڵی سه‌له‌مه‌ی كوڕی ئه‌شجه‌عی و كورد)) یشدا، كه‌ له‌ ده‌قه‌ ئه‌سڵییه‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌یدا پاژی چواره‌مه‌، به‌م شێوه‌یه‌ باسی‌ سه‌ره‌تای موسڵمانبوونی كورد ده‌كا: ((سه‌لمان كوڕی بوریده‌ ده‌ڵێت: كاتێك سوپایه‌ك له‌ موسڵمانان له‌لای سه‌روه‌ری باوه‌ڕداران { مه‌به‌ستی له‌ عومه‌ری كوڕی خه‌تتابه‌} كۆده‌بوویه‌وه‌، یه‌كێك له‌ شاره‌زایانی زانست و فیقهی ئیسلامی ده‌كرده‌ سه‌ركرده‌یان، ده‌سته‌یه‌ك لای ئه‌و كۆبوونه‌وه‌ و سه‌لمه‌ كوڕی قه‌یسی ئه‌شجه‌عی كرده‌ سه‌ركرده‌ی ئه‌وان و وتی: به‌ناوی خواوه‌ند به‌ڕێكه‌وه‌ و له‌ڕێگه‌ی خواوه‌ند له‌گه‌ڵ ناباوه‌ڕان به‌ خوا بجه‌نگه‌ و كاتێك ڕووبه‌ڕووی دوژمنه‌كانی خۆتان بوونه‌وه‌، پێشنیاری سێ كاریان پێ بكه‌ن، پێشنیاری ئیسلامیان پێبكه‌ن و ئه‌گه‌ر باوه‌ڕیان هێنا، له‌شوێنی خۆیان بمێننه‌وه‌ و ده‌بێت زه‌كات بده‌ن، له‌ تاڵانی موسڵمانان هیچیان به‌رناكه‌وێت و ئه‌گه‌ر بیانه‌وێت په‌یوه‌ستی ئێوه‌ بن، هاوشێوه‌ی ئێوه‌ن، ئه‌گه‌ر باوه‌ڕیان نه‌هێنا، پێشنیاری دانی جه‌زیه‌یان پێبكه‌، ئه‌گه‌ر ڕازی بوون، له‌گه‌ڵ دوژمنه‌كانیان بجه‌نگن و به‌ وه‌رگرتنی خه‌راج به‌جێیان بێڵن بێ ئه‌وه‌ی زیاد له‌ توانای خۆیان به‌سه‌ردا بسه‌پێنن، ئه‌گه‌ر به‌دانی جه‌زیه‌ ڕازی نه‌بوون له‌گه‌ڵیان بجه‌نگن چوونكه‌ خواوه‌ند سه‌ركه‌وتنتان پێده‌به‌خشێت، ئه‌گه‌ر‌ له‌قه‌ڵایه‌ك خۆیان حه‌شار دا و ویستیان به‌فه‌رمانی خواوه‌ند و پێغه‌مبه‌ر خۆیان به‌ده‌سته‌وه‌ بده‌ن، به‌ته‌سلیم بوون به‌ فه‌رمانی خواوه‌ند ڕازی مه‌بن چوونكه‌ نازانن فه‌رمانی خواوه‌ند له‌باره‌ی ئه‌وانه‌وه‌ چییه‌؟ ئه‌گه‌ر ویستیان په‌یوه‌ستی ئه‌هلی زه‌ممه‌ ببن، پێشنیاری زه‌ممه‌ی خوا و پێغه‌مبه‌ریان پێ مه‌كه‌ن و زه‌ممه‌ی خۆتان پێشنیار بكه‌ن، ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ ئێوه‌ جه‌نگان، نامه‌ردی مه‌كه‌ن و خیانه‌ت مه‌كه‌نه‌ پیشه‌ و ئه‌ندامی كوژراوه‌كان مه‌بڕن و مناڵه‌كان مه‌كوژن.
سه‌لمه‌ ده‌ڵێت: به‌ڕێكه‌وتین تا ڕووبه‌ڕووی دوژمنان بووینه‌وه‌، پێشنیاری ئه‌و سێ كاره‌مان پێكردن، به‌موسڵمان بوون رازی نه‌بوون، پێشنیاری خه‌راجمان پێكردن و رازی نه‌بوون، شه‌ڕمان له‌گه‌ڵ كردن و خواوه‌ند سه‌ركه‌وتنی پێبه‌خشین. جه‌نگاوه‌رانمان كوشت و ژن و مناڵه‌كانمان ئه‌سیر كرد و تاڵانییه‌كانمان له‌گه‌ڵ خۆمان هێنا {…})). (8)

ئه‌و سه‌ركردانه‌ی، كه‌ كوردستانیان فه‌تح كردووه‌:

1- عه‌یازی كوڕی غه‌نه‌م (ئه‌مه‌یان سه‌ركرده‌ی باڵای فه‌تحه‌كان بووه‌).
2- سوهه‌یلی كوڕی عوده‌ی خه‌زره‌جی (مێژوو خۆی دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌: له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی بیسته‌میشدا، جارێكی دیكه‌ خه‌رزه‌جیه‌كان { نزار خه‌زره‌جی} كورد و كوردستان ئه‌نفال ده‌كه‌نه‌وه‌).
3- مالكی كوڕی ئه‌شته‌ری نه‌خعی
4- عه‌بدوڵڵای كوڕی عه‌بدوڵڵای ئه‌نساری
5- ئه‌بو موسای ئه‌شعه‌ری
6- عوتبه‌‌ی كوڕی فرقه‌دی سه‌لمی
7- وه‌لیدی كوڕی عه‌قبه‌ی كوڕی موعیتی ئه‌مه‌وی
8- جه‌ریری كوڕی عه‌بدوڵڵای بجلی
9- نعمانی كوڕی مقرنی مزنی… (9)

په‌راوێز و ژێده‌ره‌كان:

1 – محمد بن جریر طبری، مێژووی ته‌به‌ری/ به‌رگی چواره‌م، وه‌رگێڕانی زانه‌ر محه‌مه‌د، ل 1594- 1595.

2- هه‌مان ژێده‌ر، ل 1345- 1346.

3- ئه‌نته‌رنێت.

4- محمد بن جریر طبری، مێژووی ته‌به‌ری / به‌رگی چواره‌م، وه‌رگێڕانی زانه‌ر محه‌مه‌د، ل 1254- 1256.

5- یوسف زیدان/ الفتح الاسلامي ((الاصلى)) لكردستان! الوطن 12 نوفمبر 2014.

6– احمد بن يحي بن جابر بن داود البلاذري, فتوح البلدان / ج1 (دار و مكتبة الهلال – بيروت, 1988), ص 323.

7 – هه‌مان ژێده‌ر، ل 325.

8 – محمد بن جریر طبری، مێژووی ته‌به‌ری / به‌رگی پێنجه‌م، وه‌رگێڕانی زانه‌ر محه‌مه‌د، ل 1958. ده‌قه‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌ی ئه‌م پاژه، كه‌ له‌وێ پاژی چواره‌مه‌،‌ به‌م شێوه‌یه‌ ده‌ست پێ ده‌كا: ((حدثنى عبدالله بن كثير العبدي, قال: حدثنا جعفر بن عون, قال: أخبرنا أبوجناب, قال: حدثنا أبو المحجل الردينى, عن مخلد البكرى و علقمة بن مرثد, عن سليمان بن بريدة, ان أمير المؤمنين كان اذا اجتمع اليه جيش من أهل الايمان أمر عليهم رجلا من أهل العلم و الفقه؛ فاجتمع اليه جيش, فبعث عليهم سلمة بن قيس الأشجعى فقال: سر باسم الله, قاتل فى سبيل الله من كفر بالله؛ فاذا لقيتم عدوّكم من المشركين فادعوهم الى ثلاث خصال: ادعوهم الى الاسلام فان أسلموا فاختاروا دارهم فعليهم فى أموالهم الزكاة؛ و ليس لهم فى فىء المسلمين نصيب, و ان اختاروا أن يكونوا معكم فلهم مثل الذى لكم, و عليهم مثل الذى عليكم؛ فان أبوا فادعوهم الى الخراج؛ فان أقروا بالخراج فقاتلوا عدوّهم من وراءهم؛ و فرّعوهم لخراجهم؛ ولا تكلّفوهم فوق طاقتهم؛ فان أبوا فقاتلوهم؛ فان الله ناصركم عليهم؛ فان تحصّنوا منكم فى حصن فسألوكم ان ينزلوا على حكم الله و حكم رسوله؛ فلا تنزلوهم على حكم الله؛ فانكم لا تدرون ما حكم الله ورسوله فيهم! و ان سألوكم أن ينزلوا على ذمّة الله و ذمّة رسوله فلا تعطوهم ذمّة الله و ذمّة رسوله؛ و أعطوهم ذمم أنفسكم, فان قاتلوكم فلا تغّلوا ولا تغدروا ولا تمثّلوا, ولا تقتلوا وليدا. قال سلمة: فسرنا حتى لقينا عدوّنا من المشركين, فدعوناهم الى ما أمر به أمير المؤمنين, فأبوا ان يسلموا, فدعوناهم الى الخراج فأبوا أن يقروا, فقاتلناهم فنصرنا الله عليهم, فقتلنا المقاتلة, وسبينا الذرّية, و جمعنا الرّثة […] )). ئێستا به‌ده‌رده‌كه‌وێ، كه‌ ته‌رجه‌مه‌ كوردییه‌كه‌ كه‌موكوڕی زۆره‌. بڕوانه‌: تاريخ الطّبرى / تاريخ الرسل والملوك لأبى جعفر محمد بن جرير الطّبرى (224- 310 هـ), الجزء الرابع, تحقيق: محمد أبوالفضل ابراهيم, ص 186, 187.

9 – مجلة العلوم الاسلامية, العدد (15 / 2), 2104 م. نازانم بۆ لێره‌ ناوی سه‌له‌مه‌ی كوڕی ئه‌شجه‌عی نه‌هاتووه‌؟

به‌ختیار محه‌مه‌د

ڕاپەڕینی ژینا لە ئێران و کوردستاندا مافی خەڵکی ناڕازی لە شۆڕشکردن دژی جمهوری ئیسلامی ئێران بە کردەوە نمایش کرد. ئەم ڕاپەڕینە هاوسەنگی هێزی نێوان خەڵکی ئازادیخواز و دەسەڵاتی سەرکوتگەر و تۆقاندنی ڕژێمی ئیسلامی گۆڕیوە بە قازانجی خەڵک. خەڵک هێرش دەبەن و ڕژێم ترسی لێ نیشتوە و بەرگری دەکا. ئەوەی ئەم ئاڵوگۆڕەی دروستکردوە، هوشیاری ئەم خەڵکە ناڕازیەیە بە مافی شۆڕش و ڕاپەڕین دژی دەسەڵاتی سەرکوتگەر. ئەم ئاگاییە لە پرۆسەیەکی دورودرێژی خەبات و خۆپیشاندانەکانی چەند ساڵی ڕابردوو و قوڵبونەوەی قەیرانە سیاسی و ئابوریەکانی ئەم ڕژێمەدا شکڵی گرتوە. ڕاوەستانەوەی ژنانی ئێران دژی بە حیجابی ئیسلامی و سەرکوتی ئازادیەکانی ژنان بوە ئەو ئاگرەی ئەم جارە نەک هەر دەسەڵاتی حکومەت، بەڵکو یاسا و فەرهەنگی ئیسلامی ئەم ڕژێمەشی سوتاند و خستیە پێی ژنان و پیاوانی ئازادیخوازی خۆپیشاندەر و ناڕازیەوە. ئەمە شەڕە لەسەر هەژمونی فکری و کەلتوری و سیاسی، وە بەم هەنگاوە سەرەتاییانە دەڵێین پراتیکی شۆڕشی کۆمەڵایەتی دژی سیستمی سیاسی و کۆمەڵایەتی ڕژێمی ئیسلامی لە ئێران. لەم سەرەتایەدا کردەوەی شۆڕشگێڕانەی جەماوەر مافی شۆڕشکردنی وەک ئەمری واقیع و دیفاکتۆ سەپاندوە، هەرچەند ئایندەی پراتیکی ئەم جەماوەرە شۆڕشگێڕە نیشانمان دەدا کە ئایا ئەم مافی شۆڕشکردنە چەندە بوەتە ئاگاییەک بۆ خودی ئەم جەماوەرە و چەندە ڕادیکاڵ ڕۆچوەتە نێو ئەم خەباتە کۆمەڵایەتیەوە و چەندە بوە بە پراتیکی کۆمەڵایەتی شۆڕشکردن دژی سەرتاپای سیستمی دەسەڵاتدار. وەک ڕۆزا لوکمسبورگ دەڵێ “لۆژیکی پرۆسەی مێژوویی پێش لە لۆژیکی زاتی ئینسانەکانەوە دێت، کە بەشداری لە پرۆسە میژوویەکەدا دەکەن.”[1]
بەڵام هەر لەم سەرەتایەوە پرسیاری زۆر لەسەر ئەم شۆڕشە کۆمەڵایەتیە هەیە. پرسیار نەک تەنیا لەسەر ئایندەی ئەم ڕاپەڕین وشۆڕشە و مۆدێلێک کە لە جێگای جمهوری ئیسلامی دادەمەزرێ. بەڵکو پرسیار لەسەر ئەوەی کە ئایا لەم پرۆسەی ڕاپەڕینە جەماوەریەدا دژی جمهوری ئیسلامی جگە لە ژنان و گەنجان دەتوانێ زۆربەی کرێکاران و مامۆستایان و کارمەندان و توێژە هەژارەکانیش بێنە مەیدان؟ ئایا ئەم گۆڕانی هاوسەنگی هێزە چ گۆڕانێک لە ئاستی توانایی ڕیکخراوبون و وشیاری چینایەتی ئەم چین و توێژە ستەملێکراوانەدا دروست دەکا؟ ڕیزی ژنان و گەنجان و خەڵکی ناڕازی جگە لە حیجابی ئیجباری چ خواست و کێشەیەکی تر دێنێتە مەیدان؟ ئایا مەیدانەکانی قوڵکردنەوەی ئەم شۆڕشە کۆمەڵایەتیە کامانەن؟ ئەم ناڕەزایەتیانە چ کاریگەریەکی حزبە ئۆپۆزسیۆنە تەقلیدیەکانی گۆڕەپانی سیاسی، کە لەدەرەوەی ئێرانن، بەسەرەوە دەبێ؟ ئایا لەم دەورەیەدا جمهوری ئیسلامی دەتوانێ ئەم ڕاپەڕینە شکست پێ بێنێ یاخود توانای خەباتکارانەی ئەم جەماوەرە پاشەکشە بە ڕژێمی ئیسلامی دەکا و کۆمەڵێک مەرج و ڕیفۆرمی بەسەردا دەسەپێنێ؟ ئایا بزوتنەوەی کرێکاری و کۆمۆنیستی چ دەرسێکی لە مێژووی شۆڕشی بەهمەنی ١٩٧٩ بینیوە، کە لە بەرامبەر ئەم هێزە ئیسلامیە و خومەینیدا شکستیان خوارد؟ ئەمانە پرسیار گەلێکن کە لە کار و کردەوەی جەماوەری بەرینی خۆپیشاندەران و ڕابەر و هەڵسوڕاوانی خۆپیشاندانەکانی ناوخۆی ئێران وەڵامیان پێ دەدرێتەوە و ئێمەش دەتوانین بە کردەوە بیانزانین، نەک تەنیا لە ڕێگەی بەرنامەی پێشتر دوبارەکراوەی حزبێک یان مەزەندەکردنی چاودێرێکەوە بتوانین وەڵامی ئەم پرسیارانەی شۆڕش لە ئێراندا بدەینەوە؟
سەرکەوتن لەم شەڕەی نێوان خەڵکی ڕاپەڕیو دژ جمهوری ئیسلامیدا دەتوانێ خۆی لە بە دەستهێنانی هەر دەستکەوتێک بۆ ژنان و ئازادی نیشان بدات. بەڵام ئەمە تەنیا سەرەتایەک دەبێت بۆ درێژەپێدانی ئەم خەباتە بۆ سەپاندنی خواستی زیاتر و پێشڕەوی زیاتر. ئەمە یاسای شۆڕشە کۆمەڵایەتیەکانە کە لە هەر پاشەکشەیەکی دەسەڵاتدا جەماوەر زیاتر ڕابەرانی ئەم دەسەڵاتە غافڵگیرتر دەکەن بە هێرشێکی گەورەتر. هەرچۆن شۆڕشی بەهمەن بەجۆرێک شای گێژکرد، کە دوای شۆڕش دەیوت نازانم بۆ خەڵک شۆڕشیان کرد، هەر ئاواش ئەم دوو هەفتەیەی ڕاپەڕینی ژینا لیدەری خامەنەئی خستۆتە کۆماوە کە نازانێ بۆچی خەڵک لە دژی دەسەڵاتەکەی هەستاون.
ئەوەی گرنگە لێرەدا ناسینی پەیوەندی ئەم ڕاپەڕینەی ژینایە بە هەموو هۆکار و تواناییە شاراوەکانی ئەم ڕاپەڕینە، کە ئێستا لە دژایەتی حیجاب و ئازادی سیاسیدا خۆی دەرخستوە، بەڵام لە قوڵایی خۆییدا هەموو ڕەگەکانی لە زەوی ئەو ستەمە هەمەلایەنەی سیستمی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتی جمهوری ئیسلامی ئێراندایە. هەروەها پەیوەندی ئەم ڕاپەڕینی ژینایەی ئێران بە هەموو ئەو تان و پۆ جیهانیەوە کە گرتویەتیە خۆ لەگەڵ ئەو خەباتە جیهانیەدا، کە وەک بورکان هەر جارە لە گۆشەیەکی جیهاندا بەڕووی سیستمی زاڵی سەرمایەداری ئێستادا دەتەقێتەوە.
هەربۆیە لێرەدا لە گۆشەی مافی شۆڕشکردنەوە پەیوەندی ئەم ڕاپەڕینەی ئێران بە سەرجەم پرۆسەی خەبات و شۆڕش لەمڕۆی دنیای سەرمایەداردا پێشکەش دەکەینەوە، کە پێشتر ئەم باسەم لە کتێبی “کۆمۆنیزمی نوێ”دا کردوە.
مافی شۆڕشکردن
مافی شۆڕشکردن وشیاری چینێکە بەوەی کە سیستمی زاڵی ئابوری و سیاسی ئێستا ناڕەوایە. ئەم شۆڕش و خۆپیشاندان و ڕاپەڕینانەی دنیای ئەمڕۆی سەدەی ٢١ی گرتۆتەوە لە فەرەنسا و ئیسپانیا، بەرازیل و چیلی، جەزائیر و سودان ، لوبنان و عیراق و زۆر شوێنی تری ئەوروپا و ئاسیا و ئەفریقا و ئەمریکا، نیشانەیەکن لە وشیاری چینایەتی کرێکاران و چینە کەم دەرامەتەکان بەوەی ئەم سیستەمە نیولیبرالی و سەرمایەداریەی ئێستا ناڕەوایە و دەبێ شۆڕشی لەدژ بکرێ.
شۆڕش بە ڕوداوەکانی چەند ڕۆژێک و چەند جارێک چوونە سەر شەقام دەست پێ دەکا، بەڵام ئەمە تەنیا سەرەتای پرۆسەیەکی درێژخایەنە، کە تیایدا هێزە شۆڕشگێڕەکان هەژمونی فکری و پراتیکی سیاسی خۆیان نمایش دەکەن. شۆڕش ئەوکاتە دەست پێدەکا کە چینی کرێکار و چەوساوە بەو ڕاستیە دەگا کە مافی شۆڕشکردن مافێکی سەرەتایی و حاشاهەڵنەگرە. بەڵام پەیداکردنی هەژمونی و دەسەڵاتی شۆڕشی کرێکاری لەکاتێکدایە کە زۆرینەی ئەم چینە خۆیان بەساحێبی کۆمەڵگە دەزانن نەک سەرمایەداران، وە بورژوازی و حکومەتەکەی بەڕێگری بەردەم ژیان و گوزەرانی شایستەی ئینسانی دەزانن. هەربۆیە سەرەتا بە داوای لابردنی سەرۆکێک و حوکەمەتێک و چەند داواکاریەکی چاکسازی دەست پێ دەکا و لەم ڕێگەیەوە ئەم چینە دەیەوێ مافی شۆڕشکردنی بەسەر بورژوازی و یاسا و دامودەزگاکانیدا بسەپێنێ.
لە ئێستادا تارمایی شۆڕش بەسەر جیهانی سەرمایەدا جارێکی تر لەهاتوچۆدایە . ئەم هەموو ڕاپەڕین و خۆپیشاندانە گەورە و ملێونی و سەراسەریانە نیشانی دەدا کە بەشێوەیەکی خۆبەخۆیی مافی شۆڕشکردن بەسەر سیستمی سەرمایەداریدا بووەتە وشیاریەکی گشتی و لێرەشەوە بزوتنەوە شۆڕشگێڕانەکانی چینی کرێکار هەنگاو بۆ سەپاندنی هەژمونی شۆڕش بەسەر چینی دەسەڵاتداردا دەدا. دوای شکستی بەهاری عەرەبی هەستانەوەی بزوتنەوەی داگیرکردنی گۆڕەپانەکانی ئەوروپا و ئەمریکا سەریهەڵدا و دوای چەند ساڵی تر شەپۆلی شۆڕش لە پاریسەوە بۆ چیلی و بۆ ئێران و سودان و جەزائیر و عێراق و لوبنان گەڕایەوە. ئەمە نیشانی دەدا کە ئەم چینە جیهانیە ئەمڕۆ مافی شۆڕشکردنی خۆی وەک مافێکی سروشتی خۆی سەیردەکا. لە یەکەم هەنگاودا جارێکی تر خەریکە مافی شۆڕش کردن بەسەر سیستمی سەرمایەداریدا دەسەپێنین. بورژوازیش لە سەدەی ١٧ەوە کاری کرد بۆ ئەوەی مافی شۆڕشکردن بەسەر دەسەڵاتی پاشایەتیدا بکاتە مافێکی دەستوری تا لە ڕێگەی شۆڕشەکانی بەریتانیا و فەرەنساوە ئەم مافەی سەپاند.
چینی کرێکار لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەوە، کە لە شۆڕشی دیموکراتی بورژواکاندا بەسەر پاشماوەکانی دەرەبەگایەتیدا بەشداریکرد هەوڵی داوە ئەم مافی شۆڕشکردنە بکاتە مافێکی یاسایی و دەستوری . کرێکاران زۆر زوو فێربوون کە شۆڕش تەنیا بەسەر ڕابردوودا یەکسانی و مافی کرێکاران بەدەست ناهێنێ ، بەڵکو شۆڕشێکی بەردەوام و ڕادیکاڵ دژی سیستمی نوێی سەرمایەداریش پێویستە تا بە کۆمەڵگەیەکی ئازاد و یەکسان بگەین . لێرەوە مافی شۆڕش کردن بووە تەوەرەیەکی بنەڕەتی لە فکری کۆمۆنیزم و کرێکاراندا. لە پرۆسەیەکدا ئەم چینە مافی شۆڕشکردنی لە ڕای گشتیدا جێگیر کرد و شۆڕش بووە فکرەیەکی خاوەن هەژمونی لە کۆمەڵگەدا. ئەم پرۆسەیە لەکۆمۆنەی پاریس ١٨٧١ دا بەشێوەی غەریزی و خۆبەخۆیی دەستی پێکرد. کرێکارانی پاریس مافی شۆڕشکردنیان بەسەر دەسەڵاتی بورژوازی فەرەنسیدا و دامەزراندنی دەسەڵاتی کرێکاریان بەڕەوا لەقەڵەمدا. دواتر حزبی بەلشەفی لە ساڵی ١٩١٧ لەڕێگای ڕاپەڕینێکی چەکدارانەوە لە ئۆکتۆبەردا ڕەوایەتیدا بە مافی شۆڕشکردنی بەسەر دەسەڵاتی حکومەتی سەرمایەداری کرنسکیدا و حکومەتی حزبێکی کرێکاری خستە جێگای حکومەتی سەرمایەداران. بەمەش مافی شۆڕشکردنی کرێکاران لە خەیاڵدانی کۆمەڵگەی هاوچەرخ دا جێگیر بوو.
لەسەرەتادا کاردانەوەی هەموو حکومەتە بورژوازیەکان هەوڵدانە بۆ سەرکوت و کوشتنی خۆپیشاندەران بەڵام ئەمەش سنوری هەیە. کاتێک دەزانن سەرکوت داد نادات ،لە کۆتاییدا ناچارن سازشێک بکەن لەگەڵ ناڕەزایەتیەکاندا تا کارنەگاتە شۆڕش. هەموو ڕێگایەکی بەڵێندان و فریودانی شۆڕشگێڕان ودواتریش لۆمەی سەرکوتگەری خۆیان دەگرنەبەر تا ڕێگەیەک پەیدابکەنەوە بۆ قەناعەت پێ هێنانەوەی جەماوەر بە دووبارە شەرعیەت وەرگرتنەوەی دامودەزگای پەرلەمان و پۆلیس و سوپا و دادگا و ئیدارەکانیان. بەڵام کاتێک کە کرێکاران و جەماوەری ڕاپەڕیو دەزانن هیچ ڕێگەچارە و ریفۆرمێک کێشەی هەژاری و بێکاری و بێ مافی ئەوان چارەسەر ناکا، ئەوکات ئەوە بە مافی خۆیان دەزانن کە شۆڕش بەسەر هەموو جۆرەکانی دەسەڵاتدارێتی کەمینەی سەرمایەداریدا بکەن و شۆڕش بەسەر هەموو حزب و پەرلەمان و حکومەت و پۆلیس و ئیدارەی بورژوازیدا دەبێتە تەنیا ڕێگەچارە.
لەم کاتەدا هەموو هەوڵی فەیلەسوف و سیاسی وڕۆشنبیرەکانی بورژوازی و حکومەتەکانیان بۆ لێسەندنەوەی شەرعیەتی مافی شۆڕشکردنی چینی کرێکار و چین و توێژە چەوساوەکانە. بەتایبەت نیولیبرالیزم هەرچی بنەماکانی شۆڕشگێڕێتی و ئایدیای ئینسانی کۆلیکتیڤە گۆڕی بە تاکگەرایی و بانگەشەی پوچی ئایدیا و ئایدیۆلۆژی شۆڕشگێڕانە و یەکسانی خوازی و کۆمۆنیستی کرد تا بتوانێ سەرمایەداری لەدەست شۆڕشی کرێکاران ڕزگاربکا.
بەڵام ئەم هەوڵانە ناتوانێ ناکۆکی و کێشەکانی ناو سیستمی سەرمایەداری بۆ هەمیشە داپۆشێ و کپ بکاتەوە. هەربۆیە دەبینین ئەم نیولیبرالیزمە و تەواوی مانگەکانی تری دەوری ئەم هەسارەی نیولیبرالیزمەی بورژوازی، لە حکومەتەکانی لە ئەمریکا و بانکی جیهانیەکەیەوە بگرە تا عێراق و پرۆژەکانی خسوسیکردنەوەی سەرمایە، ئێستا لە سایەی ناکۆکیەکانی دنیای سەرمایەدا ئیعتباری خۆی لای جەماوەری کرێکار و چەوساوە لە دەستداوە. لەدنیایەکدا کە چڕبوونەوەی سەرمایە لە ١٠ ساڵی تردا، واتە لە ٢٠٣٠ بەشێوەیەکی سەرسوڕهێنەری لێ دێت کە ٢/٣ هەموو داهاتی کۆمەڵگەی ئینسانی لەدەستی لە ٪١ ی چینی سەرمایەداردا کۆدەبێتەوە [2] و ڕێژەی هەژاری وبێکاری و جیاوازی چینایەتی دەگاتە ئەوپەڕ و سەرمایەداران لەسەر ترلێۆنەها دۆلاری کەڵەکە بوو دادەنیشن. ئەم هێزی کارە خوێندەوار و ئەو هەموو ئامڕازەی بەرهەمهێنان کە دەتوانن بەهەشت لەسەر زەوی دروست بکەن بەڵام لەلایەن سەرمایەوە بێکاردەکرێ و پەراوێز دەخرێ. هەربۆیە ئەم چینە چیترناتوانێ ئەم سیستمە قبوڵ بکا. ئەم توڕەییەی خەڵک دەبێ بەرەو شوێنێک بچێ. هەردوو سیناریۆی چەپ و ڕاست لێرەدا مومکینە. سیناریۆی وەرچەرخانی ڕاستڕەوانەی کۆمەڵگە و توڕەیی و ناڕەزایەتی بەلای پۆپۆلیزمی قەومی و دینی و فاشستیدا، وەیان وەرچەرخان بەرەو شۆڕشی سۆشیالیستی بەسەر سیستمی سەرمایەداریدا. کاری چەپ و کۆمۆنیستەکان و ڕۆشنبیرانی چینی کرێکار ئەوەیە کە توڕەیی و ناڕەزایەتیەکانی ئێستا بەرەو ڕادیکالیزمی چەپ و سۆشیالیستی بەرن. بەڵام چەپ و کۆمۆنیستەکان بۆ ئەوەی بتوانن ئەم کارە بکەن پێویستە لە مێژووی کەموکوڕی و لاوازیەکانی پێشووی خۆیان و چینی کرێکار تێبگەن تا بتوانن ڤێرژن ومۆدێل و ئاسۆیەکی نوێی شۆڕش بنەخشێنن و بزانن ئامڕازەکانی سەرکەوتنی شۆڕش و بنیاتنانی کۆمەڵگەی نوێی بێ چین و چەوسانەوە چین؟
شۆڕشی ئۆکتۆبەر هەرچەند بەم ئومید و بانگەشە سۆشیالسیتیەوە دەستیپێکرد، بەڵام نەیتوانی ئەم شۆڕشە بەرەو کۆتایی هێنان بە سیستمی سەرمایەداری و بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی سۆشیالسیتی بەرێت. ئەمەش پرسیاری لەسەر ناوەرۆکی شۆڕشی سۆشیالیستی کرێکاران درووستکرد. کە ئایا ئەو گۆڕانکاریەی شۆڕش دەیەوێ لە سیستمی ئابوری و سیاسی سەرمایەداریدا بیکا چیە؟ کرێکاران چۆن دەتوانن شۆڕشێکی سەرکەوتوانە بەسەر شێوازەکانی بەرهەمهێنان و موڵکایەتی ودەوڵەت و چینەکاندا بکەن؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەبێ ئێمە لەو نمونەی شۆڕشی ئۆکتۆبەری ڕوسیاوە دەستپێبکەینەوە تا بزانین کە هۆی شکستی ئەو جۆرە لە شۆڕشی سۆشیالیستی چی بوو؟ چۆن شۆڕشی ئێستا دەتوانێ تەنیا گواستنەوەی دەسەڵات لە حزبێک ودەسەڵاتێکی کەمینەوە بۆ دەسەڵاتی حزب و کەمایەتیەکی تر نەبێ؟ شۆڕشی کرێکاریی شۆڕشی زۆرینەی کۆمەڵگەیە نەک هەر بۆ گۆڕینی ڕژێم و چوونە سەرشەقام، بەڵکو لە دامەزراندنی سیستمی ئابوری و سیاسیشدا لەسەر بنەمای پەیوەندی هاوبەشی هەموو کۆمەڵگە لە بەرهەمهێان و بەڕێوەبردندا و موڵکایەتی گشتی بنیات دەنرێ . ئەمە مانای واقعی شۆڕشە بەسەر شێوەی ژیان و ئیدارەی کۆمەڵگەدا. بۆئەوەی بتوانین متمانە و باوەڕ بۆ شۆڕشی سۆشیالیستی لەمڕۆ بگێڕینەوە و تێگەیشتنێکی نوێ بخەینەڕوو لە ڕەوایەتی و ئایندەی سۆشیالیستیانەی شۆڕش پێویستە شۆڕشی سۆشیالیستی وەک کاری هەموو چینەکە و ڕێکخستنی هەموو چینەکە و دروستکردنی دەسەڵاتی زۆرایەتی کۆمەڵگە نیشان بدەین و نمونەی حزبی سەرکردە و تاقانەی دەسەڵات و دەسەڵاتی کەمایەتی بەجێبێڵین . لەجیاتی مۆدیلی شۆڕش لەسەرەوە و دامەزراندنی سۆشیالیزم لەلایەن حزب و دەوڵەتێکی حزبیەوە واتە سۆشیالیزمی دەولەتی لە نمونەی بەلشەفی، پێویستە ئەمڕۆ مۆدیلی شۆڕش و سۆشیالیزم لە خوارەوە و لەلایەن هەموو هێزی سیاسی و جەماوەریەکانی چینی کرێکار و خەڵکی چەوساوەوە بخەینە ڕوو. مۆدێلێک لەو کارە هەرەوەزیانەی لە کاتی شۆڕش و ڕاپەڕین و خۆپیشاندانەکاندا سەرجەم هێزی ئەم چینەیە دێتە مەیدانی شەڕەوە بۆ گۆڕینی ئەم سیستمە. ئەم هێزە چینایەتیە بەرفراوان وڕەنگاوڕەنگە سیاسیە دەبێ دەسەڵات و ئیدارە ببێتە بەدیلی حکومەتی کەمایەتی بورژوازی. پێویستە بەشی ڕۆشنبیر و کۆمۆنیست و پێشڕەوی ئەم چینە خۆی نەکاتە قاڵبێکی کەمایەتی و توانای شۆڕشگێڕانەی ئەم چینەی تێدا قەتیس بکرێ، بەڵکو ئەم بەشە ڕوناکبیر و پێشڕەوە دەبێ هەموو چینەکە بۆ ئاستی گرتنە دەستی دەسەڵات و بەڕێوەبردن گەشەپێبدا. هەژمونی ئەم زۆربەی کۆمەڵگەیە بەسەر کەمایەتی چەوسێنەردا دەبێ نەک لە پێش شۆڕش بەڵکو لە کاتی شۆڕش و لەدوای شۆڕشدا بتوانێ بەردەوام بێ، ئەگەر نا، دیسانەوە لە نمونەی شۆڕشی کەمایەتی و دیکتاتۆریەتی حزبی و بیرۆکراسی و سەرمایەداریەکی دەوڵەتی تر پیادە دەکرێ و لە گۆڕینی ئەم سیستمە سەرمایەداریەدا شکست دێنین. دەبێ لە قوتابخانەی شۆڕشدا فێری ئەم دەرس و نەخشانە بین و لە مەیدانی شۆڕشیدا لەلایەن هەموو جەماوەری کرێکار و چینە شۆڕشگێڕەکانەوە ڕاستی و دروستیان بسەلمێنین.
لە تەجروبەی شۆڕشی بەلشەفیدا دەتوانین ٣ دەرس وەرگرین.
یەکەم؛ لینین لە فەلسەفەی ڕەوایەتی مافی شۆڕش و هەژمونی دەسەڵاتی کرێکاران بەسەر سەرمایەداراندا پێشڕەوی کرد. هەروەک گرامشی دەڵێ ئەم ”گەشەی سیاسی فکرەی هەژمونیە دەرخەری پێشکەوتنێکی گەورەی فەلسەفی و هەروەها پراتیکی سیاسیشە”. بە هەنگاوی شۆڕشی سۆشیالیستی حزبی بەلشەفی نیشانیدا کە چینی کرێکار تائاستی گرتنە دەستی دەسەڵاتی سیاسی گەشەی کردووە و دەتوانێ ئەم هێز و هەژمونیە بەرامبەر بە چینەکانی تر نیشان بدا. چینی کرێکار دەتوانێ ڕێکخراووترین بەشی بورژوازی کە حکومەت و دەوڵەتە لە دەسەڵات بخات و لە ڕێگەی چەکەوە ئۆتۆریتە و دەسەڵات و بەرنامەی خۆی بسەپێنێ. ئەمە مانای پڕاوپڕی حزبی سیاسی چینی کرێکارە ، حزبێک کە دەتوانێ شەڕ لەگەڵ بورژوازی چەکدار و ڕێکخراودا بکا و بەسەریدا سەرکەوێ. حزبێکی کرێکاریی کە بتوانێ ئەم کارە بکا واتە چینی کرێکار تا ئاستی مۆدێلی دەوڵەت گەشەی کردووە. دەوڵەت واتە چینێکی ڕێکخراو کە بەزۆری هێز و هەژمونی خۆی دەسەپینێ بەسەر کۆمەڵگەدا. مۆدیلی حزبی بەلشەفی نەک لەم بارەیەوە جێگای ڕەخنە نیە و نە ئەمەش خاڵی لاواز و هۆکاری شکستی ئۆکتۆبەرە، بەڵکو بەپێچەوانەوە بەبێ تێگەیشتن لەم خاڵە بەهێزەی بەلشەفیەکان ناتوانین لە گەشەی سیاسی و فکری چینی کرێکار تێبگەین لە چۆنیەتی گۆڕینی سیستمی سەرمایەداری و شۆڕشی سیاسی بەسەر دەسەڵاتی بورژوازیدا. بەڵام ڕەوایەتی شۆڕش شتێک سەبارەت بە ئایندەی دەسەڵات و کۆمەڵگەی نوێ ناڵێت، ئەگەر شۆڕشێک بەسەر دەسەڵاتی کەمینە و خاوەندارێتی هۆیەکانی بەرهەمهێنان و پەیوەندیەکانی بەرهەمهێنانی ژیانی کۆمەڵایەتیدا نەهێنێ.
دووەم؛ خاڵێکی تریش کە حزبی بەلشەفی پێشڕەوی تێدا نواندووە ئەوەیە کە لە ساتەوەختی فرسەتی گرتنی دەسەڵات و شۆڕشی چەکداری بۆ گرتنی دەسەڵاتدا، ناتوانێ بەپێی پێوەری زۆرینە و کەمینەی ڕای کۆمۆنیستەکان و چینی کرێکار دیاری بکرێ ، بەڵکو پێوەری سەرەکی ئەوەیە، ئایا لەتوانادایە دەسەڵات لە دەست بورژوازی دەربهێنرێ لە کاتی گونجاودا ؟ وە ئایا بەم هەنگاوە دەتوانرێ هەموو هێزی چینی کرێکار بۆ بە ئەنجام گەیاندنی شۆڕشی سیاسی و کۆمەڵایەتی بەسەر سەرمایەداریدا ئامادەبکا و بیهێنێتە مەیدان؟ دیالەکتیکی گەشەی خەباتی چینایەتی و فراوانی جۆر و شێوەی ڕێکخراووبونی سیاسی و جەماوەری کرێکاران لەوانەیە چەندین حزب و ڕێکخراو و ناوەندی جیاجیای کرێکاریی لێ پەیداببێ، شۆڕشی کرێکاریی بریتیە لە کۆکراوەی سەرجەم ئەم هەوڵە چینایەتیە بەرفراوانە و سەرکەوتنی شۆڕشیش لە گرەوی ئەم کۆکردنەوە و یەکگرتوو کردنی هێزە چینایەتیەیە بە هەموو جیاوازیەکانیەوە، بەڵام مەرجی دەستبردن بۆ دەسەڵات ڕێکەوتن و یەکگرتوو بونی لە پێشەوەی هەموو ئەم هێزانە نیە لە ساتەوەختی گرتنی دەسەڵات و بە لوتکە گەیشتنی قەیرانی دەسەڵاتی بورژوازی.
سێهەم؛ لەپاڵ ئەم دوو حوکمەدا دەبێ حوکمێکی لەمانە گرنگتریش بڵێین ئەویش ئەوەیە کە ئەگەر ئەو کەمایەتیە لە چینی کرێکار و حزبێکی کرێکاری و کۆمۆنیستی کە شۆڕشی چەکدارانە بەسەرکەوتن دەگەیەنێ، نەتوانێ سەرجەم هێزی چینی کرێکار بۆ دەسەڵات و بەڕێوەبردن و بەرنامەداڕشتن یەکگرتوو بکا و بخاتەگەڕ و ئەم کەمایەتیە نەگۆڕێ بە زۆرایەتی و لە کەمایەتیدا بمێنێتەوە، ئەوا شۆڕشی کۆمەڵایەتی و بنیاتنانی کۆمەڵگەی کۆمۆنیستی ڕووبەڕوی شکست دەکاتەوە. لەبەرئەوەی سەرکەوتنی شۆڕشی کرێکاری لە کۆتایی هێنان بە دەسەڵاتی ئابوری و سیاسی کەمینە و جێگرتنەوەیدایە بە بەشداری هەرەوەزیانەی هەموو هاوڵاتیان لە بەرهەمهێنان و بەڕێوەبردندا. بەداخەوە ئەمە ئەو شکستەیە کە مۆدیلی حزبی بەلشەفی لە شۆڕشی کرێکاری ڕوسیادا هێنای و نەیتوانی ئەم شۆڕشە بەرەو دامەزراندنی سیستمێکی سۆشیالسیتی و هەرەوەزی بەرێ . بێگومان بۆ ڕۆشنکردنەوەی ئەم ڕەخنەیە لە مۆدیلی سیاسی حزبی بەلشەفی پێویستە مێژووی ئەم حزبە لە پێش ئۆکتۆبەر و لە کاتی شۆڕشی ئۆکتۆبەر و لە دوای دەسەڵاتدا باس بکەین، تا بزانین دەبێ چ بکەین تا شۆڕشەکانی سەدەی بیست بەو ئامانجە سۆشیالیستیانەی خۆیان بگەن.

بورژوازی هەوڵدەدا ئەم مێژووەی چینی ئێمە لە پێناو سەپاندنی مافی شۆڕشکردن بەسەر سەرمایەداریدا لە خەیاڵدانی کۆمەڵگەدا بسڕێتەوە، ئێمەش بە ناسینی ئەم مێژووە خەباتکارانەی چینەکەمان جارێکی تر ئاڵای مافی شۆڕشکردن لە گۆڕەپانەکانی ئازادی و التحریر دەشەکێنینەوە.

[1] ڕۆزا لوکمسبورگ، پرسیارە ڕیکخراوەییەکانی سۆشیال دیموکراتی ڕوسیا، بەزمانی ئینگلیزی Rosa Luxemburg: Organizational Questions of the Russian Social Democracy
https://marxists.com/…/luxe…/1904/questions-rsd/ch01.htm
[2] https://www.theguardian.com/…/global-inequality-tipping…

دیمانەی بانگەوازی شۆڕش(ندای انقلاب)لەگەڵ حەمید تەقوایی

بانگەوازی شۆڕش: لە وتارێکدا کە سەبارەت بە بارودۆخی سیاسی ئێران و شۆڕشی خەڵک پێشکەشت کرد، لەو بەشەی کە پەیوەندی بە پرسیارەکانەوە هەیە، ڕەخنەت لە هەندێک دەمارگیری ناسیۆنالیستی گرت، لەوانە ڕۆڵ و پێگەی کوروش پاشای هەخامەنشی. بەگشتی بابەتی وتارەکەت زۆر پێشوازی لێکرا و بەتایبەتی لە پێوەندی لەگەڵ کۆڕەشدا کاردانەوەی جیاوازی لێکەوتەوە. هەندێک کەس پرسیاریان کردووە کە ڕەخنەگرتن لە دەمارگیری ناسیۆنالیستیەکان یان مامەڵەکردن لەگەڵ کۆڕەش دەتوانێت چ ڕۆڵێکی هەبێت لە خەباتی ئەمڕۆی گەلی ئێران لەدژی کۆماری ئیسلامیدا؟
حەمید تەقوایی: نامانەوێت دین بڕوات و پاشا پەرستی و خان پەرستی جێگەی بگرێتەوە. مێژووی سەد ساڵەی ئێران ملکەچی بزووتنەوە مەزهەبی و ناسیۆنالیستیەکان بووە و زۆرتریش تێکەڵی ئەم دووانە بووە و لە شۆڕشی دەستوورەوە تا ئەمڕۆ دیکتاتۆری لە دوای دیکتاتۆری سیاسەتی سەرکوتگەرانەیان بە تابۆی نەتەوەیی و مەزهەبی پاساو داوە. دەبێت ئەم خولە خراپە بوەستێنرێت. ئێمە دژی ئەم ڕەوتە دەوەستین، بەڵام هێزە نەتەوەیی و ئایینییەکانی ئۆپۆزسیۆن دەیانەوێت ئەم پرۆسەی پاشەکشەیە بەردەوام بێت. یەکێکیان ئایەتوڵڵا مونتەزەری وەک باوکی مافی مرۆڤ دەناسێت و ئەوی دیکەیان “کۆڕشی کەبیر”. ئێمە ئەرکی سەرشانمانە کە ئەم هەوڵانە ئاشکرا بکەین، پێشوەختە و تابۆی نەتەوەیی و ئایینی شکست پێبهێنین و بە ڕوونی و بێ مەرج بەرگری لە مرۆڤ و مرۆڤایەتی و خواستی کۆمەڵگەیەکی ئینسانیی و ئازاد و یەکسان و ئاوەدان پێکبهێنین، کۆمەڵگایەکی دوور لە دەمارگیری ناسیۆنالیستی و ئایینی. وە هەر تابۆیەک و شتی پیرۆزی تر بیکەینە ئاڵای شۆڕشی خەڵک.
بانگەوازی شۆڕش: بەڕای ئێوە ئەرکی لایەنێکی سیاسیە کە هەڵوێستی لەمەڕ ڕووداوە مێژووییەکان بەتایبەت ڕابردوو ڕابگەیەنێت، یان دەبێ ئەمە بابەتی لێکۆڵینەوەی لێکۆڵەران بێت؟
حەمید تەقوایی: ئەگەر پرسەکە تەنها لێکۆڵینەوەیەکی ئەکادیمی بێت لە ڕووداوێک، بەدڵنیاییەوە لە چوارچێوەی کاری توێژەراندا دەبێت، بەڵام بەگشتی بزووتنەوە و لایەنە سیاسییەکان ڕووداوە مێژووییەکان وەک فاکتەری سیاسی بەکاردەهێنن. بۆ نموونە ناونانی کۆڕەش بە “دامەزرێنەری مافی مرۆڤ” و “یەکەم پارێزەری مافی مرۆڤ” و هتد، تەنیا هەڵوێستێکی مێژوویی نییە، بەڵکو هەوڵێکی سیاسییە، چونکە لە ژێر ئاڵای مافی مرۆڤ، دەمارگیری ناسیۆنالیستی، پاشایەتی، ئێرانیزم، و تەنانەت ڕەگەز پەرستنی خراپ هەروەک چۆن باوەڕبوون بە کۆمەڵگای سەدری ئیسلام و کۆمەڵگەی “عەدل عەلی” و هتد تەنیا بابەتێکی مێژوویی-لێکۆڵینەوە نییە، بەڵکو ئامرازێکی سیاسی هێزە ئیسلامییەکانە، لە حکومەت و لە ئۆپۆزیسیۆندا، بۆ پاراستن و مسۆگەرکردنی دەسەڵاتی ڕەشەیان و زاڵ کردنی سیستم و حكومه‌تی ئیسلامی به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگادا.باوەڕ بوون بەجۆری مافی مرۆڤی “كۆره‌ش كه‌بیر” یش هه‌روه‌ها هه‌وڵێكی سیاسییه‌ بۆ به‌هێزكردن و پاڵنانی ناسیۆنالیزمی ئێرانی و ئاریانیزم و پاشایه‌تی له‌ كۆمه‌ڵگادا. ئەوان دەیانەوێت مۆدێلێکی کەڕوهاوردوی ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر بگۆڕن بە مۆدێلێکی تری کەڕوهاوردوو، ئەم مۆدێلە لە سەردەمی کۆیلایەتی ٢٥٠٠ ساڵ لەمەوبەر. ئەمە سیاسەتێکی کۆنەپەرستانەیە کە پێویستە لە ڕووی سیاسییەوە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت. بەبێ گوێدانە بۆچوونی توێژەران – ئێستا مشتومڕێک هەیە کە ئایا ئەو تابلێتەی کە دەگەڕێتەوە بۆ کوروش راستەقینە یان ساختەیە و هتد – لە ڕوانگەی سیاسییەوە، وەڵامەکەمان ڕوونە: کەسێک کە بەڕاستی لەگەڵ مافی مرۆڤدا بێت، ناتوانێت مرۆڤایەتی دابەزێنێت بۆ ڕابردوو. سەدە و هەزارانی ڕابردوو ناتوانێت مۆدێل و ئایدیاڵی مرۆڤایەتی بێت لە سەدەی بیستەمدا بۆ چێژوەرگرتن لە ژیانێکی شایستەی مرۆڤی ئەمڕۆ. ئەوان بە لکاندنی مافی مرۆڤ بە “کۆڕەش کەبیر”ەوە، گەشە بە مافی مرۆڤ نادەن، ناسیۆنالیزم و دەمارگیری نەتەوەیی بەهێز دەکەن و ئەمەش ئامانجی ئەوانە. وەک لە وتارەکەدا ئاماژەم پێکرد، لەمەودوا بڕیارە “بناغەی مافی مرۆڤ”یش زیاد بکرێت بۆ شەرەفی “نەتەوەی دێرین”ی ئێران و مافی شانازیکردن، بۆ نموونە “عەرەبەکان کە چەقەڵ دەخۆن”! ئەمە بەرگری لە مافی مرۆڤ نییە، دژ بە مرۆڤایەتیە!
بانگەوازی شۆڕش: زۆر کەس هەن دەڵێن ئێمە نیشتمانمان خۆش دەوێت. ئایا پێویستە ئەمە بە هەستی ناسیۆنالیستی هەژمار بکرێت؟ هه‌روه‌ها هه‌ندێك كه‌س ده‌ڵێن ناسیۆنالیزم له‌ ئاسته‌ گونجاوه‌كه‌یدا هیچ هه‌ڵه‌یه‌كی تێدانییه‌ و جۆری توندڕه‌وه‌كه‌ی قبووڵ ناكه‌ین. ڕات چییە لەسەر ئەم حاڵەتانە؟ لە بنەڕەتدا پێناسەی سیاسی بۆ ناسیۆنالیزم چییە؟
حەمید تەقوایی: بەرژەوەندی و خۆشەویستی بۆ شوێنی لەدایکبوون و شوێنی گەشەکردن و ژیان لە بنەڕەتدا جیاوازە لە ناسیۆنالیزم. یەکەمیان کار و هەستێکی تەواو سروشتی و مرۆییە کە بە درێژایی مێژووی کۆمەڵگاکان بوونی هەبووە و بوونی دەبێت، دووەمیان ئایدیۆلۆژیای چینێکی دیاریکراو، چینی سەرمایەداریە، کە لە سەردەمی هاوچەرخدا بەرزبووەتەوە، لە چەند ساڵی ڕابردوودا سەد ساڵ. چینێک کە دوای شۆڕشە پیشەسازییەکانی سەدەی هەژدەهەم دەسەڵاتی بەدەستهێنا – سەرەتا لە ئەوروپا و دواتر لە هەموو جیهاندا – و لە ڕووی سیاسی و ئابوورییەوە زاڵ بوو بەسەر هەموو کۆمەڵگاکاندا. لەم قۆناغەدا ئێمە شاهیدی دابەزین و خراپبوونی کۆمەڵگاخێڵەکی و پاشایەتییەکانی سەردەمی سەدەی ناوەڕاست و فراوانبوونی نەتەوەسازی و دەوڵەت سازی و دروستکردنی حکومەتی نەتەوەیی و دەوڵەتین و ئەمەش بەشێکە لە پرۆسەی چینی سەرمایەداری زاڵبوون بەسەر بازاڕی کار و کاڵادا لە ناوچەیەکی جوگرافی دیاریکراودا، واتە خودی وڵاتەکە.، و لە کێبڕکێدا لەگەڵ سەرمایەدارەکانی وڵاتانی دیکە. ناسیۆنالیزم ئەوسەخانی فیکری-ئایدۆلۆژییە کە لەگەڵ ئەم قۆناغەدا گونجاوە. ناسیۆنالیزم ئەمڕۆ ئەو کارە دەکات کە ئایین و کەنیسە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا کردیان. ناسیۆنالیزم واتە پەردەپۆشکردنی هەڵاواردنی چینایەتی و سیمای چینایەتی حکومەت و سیستەمی سیاسیی ئێستا لە ژێر ئاڵای نەتەوە و میللەت و دانانی بەرژەوەندی کەمینەی مفتەخۆری دەسەڵاتدار وەک بەرژەوەندی وڵات و بەرژەوەندی میللەت و زۆرینەی خەڵک. ڕەگی ناسیۆنالیزم لێرەدایە. ئەمە ڕەگ و ڕیشەی ئەو باوەڕەیە کە میللەتی خۆی لەسەرو ئەوانی ترەوە دەبێنێت، هەروەها بنەمای ئەو باوەڕەیە کە “هونەر تەنها بەلای ئێرانییەکانەوەیە و بەس”. ناتوانێت دەماگیری و شانازیی نەتەوەیی بەشێک بێت لە هەستی خۆشەویستی بۆ شوێنی ژیانی مرۆڤ – چونکە هەرکەسێک لەم هەستەدا لەدایک بووبێت یان گەورە بووبێت هاوبەشی ئەم هەستە دەبێت – بەڵام بەشێکی جیانەکراوەی ناسیۆنالیزمە. ئێمە ناسیۆنالیزمی بێلایەن و دادپەروەرانەمان نییە. ئینسان دۆستی و ناسیۆنالیزم ڕێگرن لەبەردەم یەکڕیزیدا. مرۆڤێک کە بەقەد خەڵکی وڵاتەکەی خۆی هەموو خەڵکی جیهان و هەموو “نەتەوەکان” و هەموو “بێگانە” و هەموو “غەریبەکانی” خۆش بوێت، بە پێی پێناسەکە ناسیۆنالیست و نیشتمانپەروەر نییە. به پێچه وانه وه ته نانه ت ده توانێت له بارودۆخی جددیدا، بۆ نموونه له كاتی جه نگدا، وه ك خیانه تكار و خیانه تكارێكی نیشتمان، شایستەی توندترین سزای بێت.
بە دڵنیاییەوە لە نێو ناسیۆنالیستەکاندا، وەک مرۆڤە ئایینییەکان، سپێکتریمی(تەیف)ی توندڕەو و ناتوندڕەو دەدۆزرێتەوە، بەڵام تەنانەت جوانکراوترین ناسیۆنالیستەکانیش خۆیان و میللەتەکەیان بەجیاواز تر دەبینن. وەک موسڵمانێک لە هەر حاڵەتێکدا ئایینەکەی بە باڵاتر دەزانێت لەو کەسانەی کە باوەڕیان بە ئایینەکانی تر هەیە و لە کافرەکان باڵاتر دەزانێت. ناسیۆنالیزم، بە پێناسە، بە واتای لەپێشتردانانی ‘هاوڵاتیان”ی خۆی بەسەر ئەوانی دیکەدا. وەک چۆن ئیسلام (و هەر ئایینێکی تر) بە واتای باشتردانانی ئایینەکەی خۆتە بەسەر ئەوانی تردا. جیاوازییەکەی ئەوەیە کە دەتوانرێت ئایینەکە بگۆڕدرێت یان بە تەواوی جێبهێڵرێت، بەڵام شوێنی لەدایکبوون ناگۆڕدرێت. نەتەوەیی وەک ڕەگەز و نەژاد هەر لەئەوەڵەوە لە ناوچاوانی خەڵک هەڵکەندراوە و هیچ دەربازبوونێکیان لێ نییە. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش دەبێت ئەم بیروباوەڕ و دەمارگیریە دژە مرۆڤانە بنبڕ بکرێت بۆ ئەوەی ئازادی بەدەست بهێنرێت، ناتوانرێت ئەوانە بخرێتە لاوە.
خاڵێکی دیکە کە پێویستە جەختی لەسەر بکەمەوە ئەوەیە کە تەنانەت لە لەبارترین شێوەی خۆیدا ناسیۆنالیزم بە ڕەگەزپەرستی و باوەڕ بە باڵادەستی ڕەگەزی پیس بووە. ئێرانیزم و ئاریایزم زۆر شت لەیەک دەچن. من لە وتارەکەی گوتێنبێرگدا ئاماژەم بەوە کرد کە ئەو کەسەی شانازی بە کۆڕەش کەبیرەوە دەکات لە ڕاستیدا خۆی بە یەکێک لە نەوەکانی و بە خوێن و ڕەگەزەکەی دەزانێت. نەسەبی زۆر کەس کە لە ئێران لەدایک بوون دەگەڕێتەوە بۆ ئەسکەندەر و عومەر و جەنگیز و تەیمور و عەرەب و تورک و مەغۆل و فەتحکەرانی تاتار ، بەڵام نەسەبی ناسیۆنالیستی بە کوروش و داریۆس کۆتایی دێت ! “ئاری” بوون بۆ ناسیۆنالیستەکان هەمان پێگەی “سید” بوونی هەیە بۆ موسڵمانانی شیعە! تەنانەت لە نێو هاونیشتمانیانی ئێرانیشدا فارسەکان لە باقی جیان، عەمامی رەش لەبەر دەکەن و ئەوانی تر عەمامی سپی لەبەر دەکەن!
بەڕای من نە ئیسلامی باشمان هەیە و نە ناسیۆنالیزمی باش! ناتوانرێت بە ئاڵای ناسیۆنالیزم و ئایین بەرگری لە مافی مرۆڤ و شارستانیەتی مرۆڤ و کەرامەت و ئازادی و خۆشگوزەرانی مرۆڤ بکرێت، هەرچەندە شل و میانڕەو بێت. بەپێچەوانەوە دەتوانرێت بەرگری لە مرۆڤایەتی و ئازادی و رزگاری کۆمەڵگا بکرێت تەنها بە رەخنەگرتن لە ئایین و بە رەخنەگرتن لە ناسیۆنالیزم و بە رەخنەگرتن لە هەر بیر و باوەڕێک کە لەسەر بنەمای بەها و پیرۆزەکان و تابۆی دابەشکەر لە نێوان مرۆڤەکاندا بنیات بنرێت. بە تایبەت بۆ ئەوەی لە شەڕی کۆماری ئیسلامی ڕزگارمان بێت، دەبێ ئەو ئاستەنگانە لاببرێن. ڕەخنە و ڕووبەڕووبوونەوەی ئێمە لەگەڵ ناسیۆنالیزم بابەتی ئایدیۆلۆژی و ئەکادیمی نییە، پێویستییەکی سیاسی بەپەلەیە.

٣١ئۆکتۆبەری ٢٠١٣ بڵاوکراوەتەوە لە بڵاوکراوەی ندای انقلابدا
٣ئۆکتۆبەری٢٠٢٢ وەرگێڕدراوە بۆ کوردی

یەکەم بوونەوەر مێروولەیە بۆنی پەڵە دەکات و بەئاگایانەش
باراناو له‌ شاری لا ده‌دا
لە ئاهەنگی چل ساڵه‌دا
چەندین گۆرانیبێژ بەشداربوون
یەکیان لەناو ڕووناکیی چلپه‌ڕدا
مەستانە ئاواز و ته‌زووى بە بەردی تەزیویش دەدا
گۆرانی چاوه‌ڕوانی گۆرانیبێژه‌ گه‌رووی نه‌خه‌ڵه‌تێنێ
گورانیبێژێك ده‌نگ لێی یاخی بوو
باڵندەیەک بەناو ڕووناکی چلپه‌ڕدا هات
لەناو لەپی دوو هێلکەی چلخاڵی دانا
باڵی سووك لێكدا و لە هێلکەکانى خشاند
خۆر گەرم بێ دەترووکێن و پرچی نه‌رم دایاندەپۆشێ
دەبیەوە منداڵی دەست بەڕەوڕەوە
مانگ کانی پڕ ڕووناكی چلپه‌ڕ و مه‌ودای ڕێ دەکا
ژیان درێژبێتەوە لە کۆمەڵە یادگاریەک زیاتر نابێ
دەفتەری خامۆشیت دەکرێتەوە و هێڵەکانی درێژنابنەوە
ئاگر نازانێت بنووسێ
هەمووشمان لەناو ئاوێنەدا دەمێنینەوە و داناگیرسێین
***
خوێ فرمێسكی ماسی و ده‌مه‌بۆڵه‌ی قرشە
ده‌توانین وێنه‌ی ده‌ریا به‌ كه‌ف بكێشین
خۆری له‌ژێر دارهه‌نار تێرخه‌وبوو بە ئارامی بەسەريدا تێناپەڕێ
گیای کەناریش بەرزن
پەڕی ئارەقەکردووی باڵندەی
بەناو ڕووناکی چلپه‌ڕدا هاتوو دەشۆن
بۆ هێلکە ترووکانێکی تر
گۆرانیبێژی مەست ئامادە دەبێتەوە
پێی باڵندە نەرمە
لەناو لەپی منداڵی ساواش ڕاوەستێت ئازاری نادا
ڕوون و ڕاشكاو پێروو و تەرازوو دەگەنەیەک و دەتریسکێنەوە
ئه‌وه‌ی ده‌یبینم نایشارمه‌وه‌
***
په‌ڕی چلباڵ و ئه‌نگوستیله‌‌ى چلنقێم لە ماتى و مه‌لوولیم وردمەبنەوە
پێنج برا و سێ خوشکم ناشتوون
دێو و دوژمنیشم لەزۆربووندان
دەستم خسته‌ دەستی ڕووناکی چلپه‌ڕی شیعر
دروشمێکم بۆ دێو و دوژمن زۆربوون نەدۆزییەوە
گوڵەمێلاقه‌ ناو ئاوم و ماڵم کەوتووەتە ناوەندی زەوی
ڕووناکی چلپه‌ڕ هۆی تەنیایی من چییە
ڕوون و ڕاشكاو بەهێمنی و بێدەنگیش ماومەتەوە
باڵندەیەک وەڵامی پێ بوو
ڕەگ لە گەڵا و گوڵ جوانترە
زەویش دەیشارێتەوە
ڕەگ سۆراخ ده‌كا و ناز به‌ به‌روبووم ده‌دا
وەک بیابان ناولەپی بەتاڵ نییە
***
ئادەم ئەگەر سێوەکەت تەواو نەخواردووە
شتێکی بدە من
نائومێدی دەکوژم و هەستم تینی تێدەکەوێت
زەوی لە ڕەگ شاردنەوە ئاگاداردەکەمەوە
کفنی برادەرانم شێدار مەکە
ئەمڕۆ یەکەم زەنگم لێ دا
چل شه‌و و ڕۆژ بەسەر مردووەوە نامێنمه‌وه‌
باخچەیەکم به‌ دیواری گۆڕستانه‌وه‌ هەیە
ئاسمانی چل پیرۆزەی به‌ ته‌نافی شۆڕكردووه‌ته‌وه‌
ڕوخساری جۆشمان دەدا و به‌ دووده‌ست یادگاری هه‌ڵگرتووین
هێز و هەستە نزیکەکانی بوون و ئارەزوو بەجێمان ناهێڵن
کەشتیمان دەخەنەوە ناو ئاو و ڕووناکی ڕاو
کاتژمێر بە دیواری کەشتی هەڵناواسرێ
دەستیشمان بە کلیل و قوفڵی دەرگاوه‌ نامێنێتەوە
***
چاوی بیرکردنەوە
بێ خوشک و برایە
بێ ئاگر و مۆمە
بێ ڕووبار و بەردەبازە
بێ پۆستە و نامەیە
زەویش هێشتان داوادەکات مرۆڤی پرچ نه‌رم لەسەری لەدایک بن
چیرۆكی سه‌یر و نامۆ له‌باره‌ی مرۆڤ گێڕدراوه‌ته‌وه‌
په‌ڕی تاووس هه‌ڵده‌كێشێ و ده‌یكاته‌ گێسك
ماڵیشی پێ خاوێن ناكرێته‌وه‌
***
په‌یوه‌ندییه‌كی پڕ هه‌ست
نه‌وتی ناو چرا مرۆڤ ناسووتێنێ
ده‌بێته‌ ڕووناكی چلپه‌ڕ
داری سووتاو خۆڵەمێشەکەی
ناوی کەسوکار و منداڵەکانی دەژمێرێ و ستێ و به‌رده‌ستێین
ڕەگ
لك
په‌لك
ئەو بیرکردنەوانەی تێپەڕین
لە شەو و ڕۆژێکدا کات کۆتایی دێت
شوێن بەرزدەبێتەوە
ناتوانین تەماشای بکەین
ڕێگا چۆن له‌دایك ده‌بێ
***
له‌ ڕووناكی چلپه‌ڕ هاتوو
خوداوه‌ندێكی چلپه‌راسووه‌ له ده‌ستنووسی گه‌نمدا
ڕوخسارمان بۆ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌
ڕوخسار مه‌ودای ڕێگا نزیك و ڕووناك ده‌كاته‌وه‌
به‌هار جل له‌به‌ر زه‌وی ده‌كا
زه‌وی چاوی به‌گریان سوورهه‌ڵنه‌گه‌ڕاوه‌ و خه‌واڵووش نییه‌
مریه‌م به‌سه‌ر له‌دایكبوونی عیساوه‌ مرد.

تشرینی یه‌كه‌می 2022 هه‌ولێر

من تێناگەم ئەو وڵاتە بۆ وای لێ بەسەرهاتووە و شتەکان تادێت و بەرەو ئاڕاستەیەکی ئیخوانیانە و ئاقارێکی زۆر خراپ‌ و نەرێنی و ناسروشتیدا دەڕۆن!

خەریکە منیش وەکو مامۆستایەکی هاوڕێم بڵێم: کوردستان لە لێواری قەندەهاربووندایه.

كۆمەڵی كوردی لە ژێر كاریگەری گوتاری سەلەفیگەرا و ئیسلامی سیاسی زۆر خێرا بەرەو داعشیەت و ئاقارێكی توندڕۆیی زۆر مەترسیناك هەنگاو دەنێت و ئەقڵیەتی داعشگەرایانە خەریکە هەموو كونج و كەلەبەرێكی ئەو وڵاتە دەتەنێت و كەسیش خەمی لێ ناخوات و خۆی لێ ناكات بە خاوەن !

ئەی هاوار ئەوە بۆ هیچ کەسێک و لایەنێک وەکو خۆی و لە قەبارەی خۆی، هەست بە بەرپرسیارەتی ئەو ترس و تارماییەی ئیسلامی سیاسی و سەلەفیەتی دینی ناکات، تەنها من و چەند نووسەرێک نەبێت، کە پێشووتر و بەر لە هۆشیاربوونەوەمان، بەعزێکمان لەنێو ئیسلامی سیاسی و سەلەفیەکاندا دەروێش بووین. هەست بە مەترسی و بەرپرسیارەتیەکە دەکەین و درکمان بەوەکردووە کە ئەو وڵاتە بەچی مەهزلەیەک و تراژدیدیایەکدا دا دەڕوات و گەر زوو و ئاقڵانە فریای خۆمان نەکەوین، بێگوومان ڕۆژێک دێت و بەڵەمەکە نوقم دەبێت و هەموان دەخنکێین و لە داهاتوودا چی کارەساتێک دەقەومێت و تووشی چ بەڵایەکی بێ ئامانی خۆمان دەبین و کۆمەڵ چۆن بەرەو توندڕۆیی و داخران دەڕوات و دەبێ باجێکی زۆر قورسی ئەو جۆرە دیموکراتیە شەرمن و موجامەلەچی و بێ حەیاو و دوو ڕوو و دەبل مۆڕاڵە بدەین کە هەیە و هێندە نەزانانە و بێ موبالاتانە ماف و ئازادی بە داعشگەراکان و داعشگەرێتی دەدات، کە بە ئازادانە چاڵاکی خۆیان بکەن و لە هەزار بەرگ و فۆرم و شێوە خۆیان بنوێنن.

ئینجا هەڕبەڕاستی و بەو پەڕی قەناعەتمەوە، منیش وەکو مامۆستایەکی زانکۆ کە لە وتارێک کە نووسیبووی دەلێم::سەرەڕای هەر گلەیی و گەندەڵی و ناعەدالەتیەک و کەم و کورتیەک، زۆرم لا باشترە هەر پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستان لە دەسەڵات و حوکمڕانی بمێننەوە، نەوەک ئیسلامی سیاسی بگەنە دەسەڵات و هەر بەیەکجاری ماڵوێرانمان بکەن.

کوڕە بەس من دەزانم ئیسلامی سیاسی مەعدەنیان چییە و بێنە سەر حوکم، چی کارەساتێک و تاڵیبانستانێک دەخولقێنن و هەر کە گەیشتن بە ترۆپکی دەسەڵات(خوایە کوێربم و ئەوڕۆژە ناخۆش و ڕەشە نەبینم) ئیدی دەبێ بڵێین ئەلفاتیحا بۆ گیانی خوالێخۆشبوو دیموکراسی گیان، ماڵئاوا ئەی کاکە دیموکراسیە جەبان موجامەلەچی و خەشیم و ڕۆح سوکەکەی خۆمان.

ئەوکاتە ئیسلامگەراکان کودەتایەکی تەواو بەسەر بنەماکان و چەمک و ڕەهەندەکانی دیموکراسی دا دەکەنو ئەوان ئێستا لە قۆناغی مەکی و دەعوەو دوو ڕوویی و بێ دەسەڵاتی و بێ هێزی دان و هەرکە گەیشتن بەقۆناغی مەدینە و تەمکین(گرتنە دەستی دەسەڵات)، ئەوکات ماسکی دەبڵ مۆڕاڵی فڕێدەدەن و ڕووی ڕاستەقینەی خۆیان دەردەخەن و هێزی خۆیان پیشانی هەموان دەدەن و عەقیدەی خۆیان لە دەوڵەتدا دەسەپێنن و دەوڵەتێکی سیوکراتی ڕۆدەنێنن و یاساکانی خۆیان جێگیردەکەن و ڕەجم و سەربڕین و هەرچی هەیانە و پڕنسیپ و ئایدیۆلوژیایانە، ئیدی بێ شەرمکردن و موجامەلە و ترس و دوو فاقی دەیسەپێنن و دەیکەن بە مەزهەبی فەرمی و ئایینی هەموان.

ئینجا ئەوکات ناوی پارکەکانی سامی عەبدولڕەحمان و ئازادی دەگۆڕن بۆ حەدیقەتو لحەسەن ئەلبەناو ئەبو ئەعلای مەودودی.

ناوی قوتابخانەی کوردستانی تێکەڵاو دەکەن بە مەدرەسەتو ئەلقودس للبەنین و ناوی شەقەمەکانی سالم و پیرەمێرد و مەولەوی و ئازاد مەنتک و ئەحمەدی خانێ دەگۆڕن بۆ شەقامی سەید قوتب و موحەمەد موڕسی و ئیبنولتەیمیە و کێو کێ و هەرچی بنکە و نەخۆشخانە و قوتابخانە و شەقام و شوێنە، وەکو چۆن ئێستا بێ دەسەڵاتیشین ناوی سەوافی عەرەب و بەعسی دژەکورد لە قوتابخانە دەنێن، ئەوکات وەک چۆن بە هاندانی ئیسلامی سیاسی و لەژێر کاریگەری گوتار و وەعزی مەلاو پیاوە ئایینیەکانی سەربە ئاڕاستەی ئیسلامی سیاسی خەڵکێکی زۆری سادە ملیان داوەتە ناوی عەرەبی و پشتیان لەناوی کوردی و ڕەسەنکردووەو ژنێکی زۆرو بە پاساوی ئایین جبەو لیباسی عەرەبی و خەلیجیان کردوە بە مۆد، هەمووی هەر بە عەنتەری و زۆر بێ منەتی و بە زەبری هێز و دەسەڵاتی ئیسلامگەرایانەیان دەگۆڕن بۆ قوتابخانەی زینەبولغەزالی ئیخوانی و گۆڕەپانی سولتان عەبدولحەمیدی عوسمانلی و شەقامی جەوهەر دۆدایڤی شیشانی و یاریگای خالد مشعەلی حەماسی و چایخانەی حونەین و نەخۆشخانەی قادسیە و هۆڵی مولاکەمەی مەلا هەڵۆ جیهادی ..تاد.

بەڕاستی ئەوە موجامەلە و بێ ئاگایی و گێڵێتی و خەتای ئێمەی بە ناو لیبڕال و دیموکراسییە ڕێگایان دەدەین.

ئەوانە دووپشک و ژەهر و پەتان بۆ جەستەی نیشتمان و کوردایەتی و مرۆڤایەتی و دەبێ ڕێیان لێ بگیرێت و قەدەغە بکرێن و سنووریان بۆ دابندرێت.

ئینجا باچیتر هێندە گەمژە و دڵپاک نەبین و دڵمان بەوە خۆش نەکەین کە ئیسلامی سیاسی هەرگیز ناگەن بە حوکم، ئەوان ڕاستە لە سیاسەت فەشەلیان هێناوە و هیچ نین جارێ، وەلێ دەبێ ئەو حەقیقەتە باش درک پێبکەین کە لەسەر ئاستی کۆمەڵایەتی زاڵن و ئەقڵیەت و مێنتاڵێتی تاکی کوردی و کۆمەڵ بە دەست ئەوانەوەیەوە و دڵنیابن لە كوردستان گەر زوو فریا نەكەوین و سنوورێك بۆ ئیسلامی سیاسی و سەلەفیگەراكان و ئەو فیكرە داعشیە دانەندرێت، كە لە هەزار ڕەنگ و لەژێر سەتان ناو مۆدێل خۆی نمایش دەكات و شەو ڕۆژ خەریكی بە داعشكردنی كۆمەڵە، زوو، یان درەنگ، ئەمڕۆ، یان بەیانی، هەموان باجەكەی زۆر بەقورسی دەدەین.

کاکە بۆ هێندە بێ ئاگان؟!

کەس هەڵە لە قسەکەم تێنەگات و ئێمە دژی نوێژ و ئایین نین، هەرگیز، بەڵکوو دژی بە حزبی کردن و بە سیاسیکردنی ئایینین.

وەرن سەیرکەن چۆن ئیسلامیەکان به شاگەشکەییەوە دێن و لە سۆشیال میدیا، وێنەی پێشمەرگەکان لەسەنگەرەگان بڵاو دەکەنەوە لەکاتی نوێژی به کۆمەڵ، سوبحان اللە و ماشەاللە و ئەلحەمدولیلا دەکەن بۆ ئەو نوێژە بە کۆمەڵەی ئەو پۆڵە پێشمەرگەیە، لەکاتێکدا ئەوان بڕوایان بە پێشمەرگە نییە و بەردەوام دەلێن پێشمەرگە هێزێکی نیشتمانی نییه، بەڵکوو میلیشیای حزبە، بەلام لێرە چەندە دڵخۆشن کە دەبینن ئەو پێشمەرگانە لەسەنگەرەکان وێنەی نوێژی بە کۆمەڵی خۆیان پۆستدەکەن و ئەوە بە نیشانەی سەرکەوتنی خۆیان و کاریگەری گوتاری خۆیان لە کوردستان حیساب دەکەن و خۆشحاڵی خۆیان دەردەبڕن بەوەی کە چۆن دەستیان گەیشتووە بە سلکی دادگاو پەروەردە و هەموو شوێنێکی هەستیار و کونج و کەلەبەرێکی ئەو وڵاتە، ئاواش سەنگەرەکانی پێشمەرگە.

دڵنیابن ئەو پێشمەرگەی دیمەنی نوێژی بە کۆمەل پۆست دەکات، دەنگ و ئنتیما و هەموو شتێکی لە ژێرەوە بۆ ئیسلامی سیاسییە و لەدەرفەتێکدا و لە کاتی گونجاوی خۆیدا و بە یەک فەتوا و فیتی لە تیف سەلەفی و عەلی باپیر و سەلاحەدین بەهائەدین و ڕابەری بزووتنەوەی ئیسلامی کودەتا دەکەن و کوردستان دەکەن بە ئەفغانستان.

من پێشمەرگە هەیه هاوڕێی سەردەمی مناڵیمە و ئێستا بە ئەقڵیەت بووەتە سەلەفی و (هەرپێشمەرگەشه) پەیوەندی لەگەڵم بچڕاندووە و گوتبووی”ئەو کەسێکی بێ دین و لادەر و گوومڕایه” و پێش دووساڵە قسەم لەگەڵی دەکرد، دەیگوت”عیلم و دینداری تەنها لە سعودیە هەیه !پێشمەرگەیەکیتر دەناسم و ناسیاومانە، ئەو ڕۆژە لە کتێبخانە بینیم، کتێبێکی ناونیشان بێ تام و ناوەڕۆک قۆڕی ئیسلامیەکی فێندەمێنتالیستی دەکڕی، کابرای ئیسلامی خاوەنی کتێبەکە، هاوڕێی مەلا کرێکارییە و ئێستا لە نەرویج بە تاوانی تیرۆر حووکمی نوساڵی بۆ بڕاوەتەوە و لە زیندانە، گوتم: کاکە بۆچی کتێبی ئەو تیرۆرستە دەخوێنیتەوە؟ گوتی کتێبەکانی زۆر خۆشن و لە کاتی دەوام و لەسەنگەکەرەکانی پێشمەرگایەتی دووسێ کتێبیتری ئەو پیاوەم خوێندووەتەوە!

ئەوەیه کارەساتەکە !

پێشمەرگەبیت و سەلەفی بیت و لە دژی داعش بجەنگیت و کتێبی ئیسلامی سیاسی و داعشیش بخوێنیتەوە!

ئینجا هەر ئەوەندە نا، بەڵکوو ئیسلامی سیاسی ئێستا گەیشتوون بە داواکاری گشتی و هەر شتێکیان بە دڵ نەبێت و لەگەڵ میزاجی داعشیانەیان نەگونجێت، دێن و هەڕەشە لە جودابیر و نووسەر و مرۆڤی ئازادی خواز و کچی تیکتۆک و هونەرمەندی کورد دەکەن و بە پاساوی تێکدانی ڕەوشتی کۆمەڵ(ئیدەلۆژیا و میزاجی حزبە ئیسلامیەکان)و دژایەتی ئایین، سکاڵایان لە دژ تۆماردەکەن و ڕووبەڕووی دادگایان دەکەنەوە بۆ نموونە: هونەرمەند(عومەر گوندی) و تا گەیشتن بە زیندانکردن(کوکو پارتی) بە نموونە.

بەوەش نەوەستان و هاتن و کۆمەلێک کادر و میدیاکار و ڕاگەیانکاری خۆیان خزاندە نێو کەناڵەکانی تر و تەنانەت بەڕێوەبەری گەوەترین و کاریگەرترین کەناڵی کوردی نائیسلامی، ئیخوانیەکی ئەقڵ فەڵەستینییە، کە پێشتووتر پەیامنێری کەناڵی(الجەزیرە)ی ئیخوانی و ئاژاوەگێڕ و عروبەچی بوو.

هەر دوای دوو مانگ لە بوون بە بەڕێوەبەری ئەو بابا ئیخوانیە لەو کەناڵە، یەکسەر لە ڕێگای پەیامنێرێکی تری ئەو کەناڵە، کە ئەویش ئیسلامی سیاسییە و پێشووتر لە کەناڵی سپێدە بوو، چاوپێکەوتنی لەگەڵ بەرپرسێکی تاڵیبان کرد لە قەتەر، ئێ جیاوازی چییه چاوپێکەوتن لەگەڵ بەغدادی و داعشێک، یاخود زەبیحوللا و تاڵیبانێک بکەیت؟

ئینجا دەیان ڕاگەیانکار و کەسی ناهۆشیار و نا ڕۆشنبیر و نەخوێنەواری ئەقڵیەت ئیسلامی و کادر و ئەندامیتری ئەو حزبه ئیسلامیانە، وەکوو گوتم خۆیان خزاندە ناو کەناڵەکانی تری نا ئیسلامی و دێن و بەرنامە بە میزاجی خۆیان دادەنێن و لەناو ئەو هەموو مەڵا بەڕێزە نائیسلامیه میانڕەوەی کورد، بە ئەنقەست و پیلان و پلان توندڕۆ مەلای ئیسلامی سیاسی داعش بیر داوەت دەکەن و لەژێرەوە کار بۆ ئەجێندای ئیسلامی سیاسی دەکەن و لە ڕێگای بەرنامەکانیان لە چەمکی یەکسانی جێندەری و ژن و پێکەوەژیان و ئاشتی کۆمەڵایەتی و لێبووردەیی و فرەیی و کرانەوەی کۆمەڵ و عەلمانیەت دەدەن.

بۆ نموونە: ماوەیەک بەر لە ئێستا، مەلایەکی پەڕلەمانتاری کۆمەڵی دادگەری عەلی باپیری(مەلا هەورامان گەچێنەیی) لە کەناڵی(…24) و لە بەرنامەی ….دیاردە میوانی کرابوو،(پێش چەند ڕۆژێک لەو بەروارە، لە کەناڵی(k..)یش میوان کرابوو، وەکو مەلاعومەری تاڵیبان دەنگی بەرزدەکردەوە و چاوەکانی سوور ببوونەوە و بە نەفەسێکی تووڕە و دەنگێکی گڕ و ناخۆش و بە ئاشکرا داوای حوکومەتێکی داعشی دەکرد و دەیگوت:ئێمە دەستوورێکی شەرعی(ئیسلامی سیاسی)مان دەوێتن و دەبێت لە کوردستان دەستی خەڵکی دز ببڕین و ژنی داوێن پیس (وەک خۆی دەڵێت) ڕەجم و بەردبارانکەین لەبەرچاوی هەموان دەبێت شەریعەتی حیزبەکەی ئێمە جێبەجێ بکرێت لە کوردستان.

ماوەتەوە بڵێم: ئەو ئیسلامگەرایانەی لەسای سەری ئەو زۆر بەڕێز خاڵەفرەیی و کاکە دیموکراسیەتی ئازیزمان لە کوردستان خاوەنی حەشاماتێک لە حیزب گەلی ئایینی و ئیسلامی سیاسین و بەو پەڕی ئازادی و زۆر ئازادانە لە گۆڕەپانەکە کار بۆ ئامانجەکانیان و ئیدۆلۆژیاکەیان دەکەن و خاوەنی دەیان کەناڵی تەلەفزیۆنی لۆکاڵی و ئاسمانی و چەندین ئێزگە و ڕادیۆ و دەرزنێک گۆڤارو ڕۆژنامەی ئیسلامی سیاسین، ئازادانە کاری خۆیان دەکەن و چالا کی دەنوێنن و کەس پێیان ناڵێت لە پشت چاوەکانتان دوو برۆو پێش لوتتان سمێڵێک هەیه.

ئەو ئیسلامگەرایانەی گەر خۆیان بێنە دەسەڵات هەرگیز بەهەمان شێوەی حیزبە عەلمانی و نەتەوەیی و دیموکراسی و چەپەکان نابن و بەو شێوە شەرمنانە هێندە بە نەرمی و ڕۆمانتیکیانە مامەڵەیان ناکەن، بەڵکوو دێن و هەموو ئەو ئازادی کارکردن و چالاکی نواندن و ئەنجامدانی کاری حیزبی و ڕێکخراوەیی و جوڵەی مەدەنی و ئازادییان لێزەوت دەکەن و بە پاساو بیانووی جۆر بەجۆر دەیان وەستێنن و دادگاییان دەکەن و هەڵیان دەوەشێننەوە و لەنێویان دەبەن.

بەشی یەکەم..

(گرفتە زیهنی- دەروونییەکانی د.بورهان یاسین)
وەڵامنامە

１. دوو وتە
２. سەبارەت بە پێشەکییەکەی د.بورهان
３. لەپەنا دیواری ئەکادیمیبوونەوە سێرەگرتن لە تێکۆشانی ئازادییدا
４. سەبارەت بە تێکۆشانی گەلی فەلەستین و ئەزموونە شکستخواردووەکەی فەتح
５. سەبارەت بە ئەزموونی تێکۆشانی گەریلایی پەکەکە
６. سەبارەت بە چەمکی لوبنانیکردن
７. دەرئەنجامەکەی د.بورهان
８. دەرئەنجام

——– بەشی یەکەم ——-

لەپەنا دیواری ئەکادیمییەوە؛
سێرەگرتن لەتێکۆشانی ئازادیی

(گرفتە زیهنی- دەروونییەکانی د.بورهان یاسین)
وەڵامنامە

نووسینی:
دیار سیروان بیلال

１. دوو وتە
２. سەبارەت بە پێشەکییەکەی د.بورهان
３. لەپەنا دیواری ئەکادیمیبوونەوە سێرەگرتن لە تێکۆشانی ئازادییدا
４. سەبارەت بە تێکۆشانی گەلی فەلەستین و ئەزموونە شکستخواردووەکەی فەتح
５. سەبارەت بە ئەزموونی تێکۆشانی گەریلایی پەکەکە
６. سەبارەت بە چەمکی لوبنانیکردن
７. دەرئەنجامەکەی د.بورهان
８. دەرئەنجام

1. دوو وتە
   -١-
   لە مێژوو و ئەمڕۆشدا؛ بە ژمارە کەم نین ئەو ناوەندە ئاکادیمیی و زانستیی و ئەو کەسە ئەکادیمسیێن و نووسەرانەی کەوا خزمەتێکی بێسنووریان بە سیستەمی دەسەڵاتگەرا و دەوڵەتگەرا و رەوتە فاشیستی و شۆڤێنیستی و رەگەزگەرا و نەژادپەرستەکان و داگیرکارانی وڵاتەکەیان کردووە و لەمیانەی توێژینەوەی بەناو ئەکادیمی و زانستییەوە رەوایەتیان پێداون و بەهێزیان کردوون و پشتیوانیان لێکردوون. هەروەها لە ئاستی کوردستانیشدا لە مێژوو و ئەمڕۆشدا کەم نین ئەو رۆشنبیر و نووسەرانەی لەخزمەت داگیرکاریی و چینە باڵادەستە خائین و بەکرێگیراو و ستەمکار و گەندەڵ و پاشڤەڕۆییەکەی کورددا بوونە و هێشتاش بێ شەرمانە دەیکەن. ئەمە پەتا و دەردێکی کوشندەی ئەنتلێنجێسایە (رۆشنبیرە) کە بەدرێژایی مێژوو تا بە ئەمڕۆ دەگات رۆڵیان لە هێشتنەوە و بەهێزکردن و خۆسەپاندنی ئەو سیستەم و رەوت و چینە پاوانخواز و دەسەڵاتخوازانەدا بینیوە. بەمەش ئەنتلێنجێسا و ناوەندە ئەکادیمیا و زانستییەکان چەندە بەرگی پیرۆزیی و ئەقڵانییەتیان پۆشیبێت و دەمامکی رۆشنبیربوون و ئەکادیمیبوون و زانستیبوونیان لە رووخساریان دابێت، بەڵام دواجار هەر لەگەڵ داڕووخان و لەناوچوونی ئەو سیستەم و رەوت و چینەدا ئەو کراس و دەمامکانە لەبەر ئەو توێژەدا داماڵراون و راستینەیان ئاشکرا بووە و کەوتوونەتە بەر خۆری راستیی و حەقیقەتەکان. ئەگەر ئەمە لەئاستی مێژوودا، لەپانتایی جیهاندا راستییەک بووبێت، ئەوا لە کوردستانیشدا ئەمە پێویستی بە هەوڵێکی زۆرترە تا ئەو کراس و دەمامکە لە جەستە و رووخساری ئەو توێژە مفتەخۆر و مشەخۆر و بێویژدان و بێ پرەنسیپە داماڵرێت. مسۆگەر ئەمەش تەنیا لەرێگەی کردنەوەی کۆدەکانی ئەقڵییەت و دەروونی ئەو توێژە و شیکردنەوەیان دەتوانرێت هەوڵەکان ئەنجامگیر ببن.
   گرنگە بپرسین؛ ئەم توێژی رۆشنبیرە، بۆچی بەو ئاقارەدا ئاراستەگیر دەبن، کە دژ بە گەل و کۆمەڵگەکەی خۆیان و شۆڕش و بزاڤە ئازادیخوازەکانی بن؟ چ هۆکارێک لەپشت ئەم ئاراستەگیربوونەیانەوە هەیە؟ ئایا هەر تەنیا بەرژەوەندیخوازیی و ئیمتیازخوازیی شەخسی و تایبەت دەکرێ ببنە هۆکاریی سەرەکی رۆیشتنیان بەو ئاقارەدا؟ یان دەکرێ گرفتێکی زیهنیش هەبێت تا لەگەڵ بەرژەوەندییەکانیان یەکانگیر ببنەوە و ببنە پاڵنەریان؟ بەم ئاراستەگیربوونەیان بەرەو کوێ دەچن و لە چ سەنگەرێکدا خۆیان دەبیننەوە؟ لەبەر ئەوەی ئەمە بابەتی بنچینەیی ئەم نووسینەم نییە، نامەوێ بە فراوانی وەڵامی ئەو پرسیارانە بدەمەوە، بەڵام ئەگەر زۆر بە پووختی بێت، ئەوا دەتوانم بڵێم؛ غەفڵەت و غەفڵەتبوون سەرچاوە و هۆکاری بنچینەیی ئەو ئاراستەگیربوونەیە. غەفڵەت چییە؟ گرفتێکی زیهنییە، دەرکنەکردنە بە راستینەی مێژوویی و ئێستایی کۆمەڵگە و گەلەکەی خۆی، دەرکنەکردن بەوەی کۆمەڵگە و گەلەکەی بەم دۆخەی خۆیەوە بەرەو کوێ دەچێت و چی لێبەسەر دێت. هەروەها دەرکنەکردن بە راستینەی ئەو هێز و پۆتانسێڵەی کە وەک دووژمن و دژبەری ئەو کۆمەڵگە و گەلە هەن. تەنانەت دەرکنەکردنە بە رۆڵ و پێگە و پەیام و ئەرک و مافەکانی خۆی وەک مرۆڤ و توێژێکی نێو کۆمەڵگە، کە دەکرێ بەم دەرککردنە ببنە ویژدانی کۆمەڵگە و بەرجەستەکاری بەها مەعنەویی و فیکریی و جوانناسیی و داهێنانەکان بکەن لەنێو کۆمەڵگەدا. مسۆگەر دەرککردن بۆخۆی ئاستی بەرزی هۆشیاریی دەخاتەڕوو، ئاستێکی زیهنیی باڵای هۆشیارییە، دەرکنەکردنیش گرفتێکی زیهنیی و ئاستی نزمی ناهۆشیارییە. بۆیە غەفڵەت واتا پەتایەکی زیهنیی و دەرکنەکردن و نزمیی ئاستی هۆشیاریی. باشە چۆن دەبێت رۆشنبیر بێت و ئاستی هۆشیاریی و دەرککردنەکەی ئەوەندە نزم بێت تا بکەوێتە غەفڵەتەوە؟. خۆی گرفتە زیهنییە بنچینەییەکە لەم خاڵەدا خۆی شاردۆتەوە، کە هەم رۆشنبیر بیت و هەمیش لە غەفڵەتدا بیت، ئەمە دۆخێکی پارادۆکسیی سەیرە و تەنانەت گەلێک رۆشنبیری وەک عەزراپاوەند و هایدگەریش تێیکەوتوون، کە پشتیوانیان لە فاشیزم کردووە.
   رەنگبێ مرۆڤ هەندێک واتا بەوە بدات کە مرۆڤێکی ئاسایی دەرەوەی کایەی رۆشنبیریی دووچاری غەفڵەت ببێت و لەغەفڵەتدا بیربکاتەوە و هەڵسوکەوت بکات، بەڵام ئەمە قورسە و تراژیدی-کۆمیدیایە بۆ رۆشنبیرێک بکەوێتە نێو غەفڵەتەوە و دۆخی غەفڵەتگیریی ببێتە دۆخە ئاساییەکەی ژیانی و بیرکردنەوەی و کارەکانی. چونکە غەفڵەت و رۆشنبیری هەروا بەئاسانی بەیەکەوە ئاوێتە نابن، لەبەرئەوەی عیلە و مەعلولی نەهێشتنی یەکترن، ناکۆکن بەیەکەوە و هەروا بەبێ گرفتێکی زیهنی نابنە دووانەیەکی پارادۆکسی لەیەک زیهن و کەسێتییدا. بۆیە رۆشنبیرێکی غافڵ زیاتر جێی رەخنەیە تا کەسێکی ئاسایی دەرەوەی کایەی رۆشنبیریی. ئەگەر لەم رووەوە هانا بۆ چەمکی نەزانی و پۆلینکارییەکەی سوقرات ببەین باشتر ئەو هەڵوەستەیەمان رووندەبێتەوە. سوقرات نەزانی بۆ دوو دۆخ پۆلین دەکات، کە ئەویش نەزانی سادە(جهل البسيط) و نەزانی تێکچڕژاو(جهل المركب)ە. دۆخی نەزانی سادە مرۆڤەکە دەزانێت کە نازانێت، کە ئەمەش بۆخۆی زانین و دەرککردنێکی زۆر گرنگ و مەزنە. بۆیە بەم هۆیەوە دەتوانێت ئیدی هەوڵبدات و بیزانێت و پلە بەپلە ئاستی زانینەکەی و دەرککردنەکانی بەرز و بەرزتر بکاتەوە. بەڵام لە دۆخی نەزانی تێکچڕژاودا مرۆڤەکە نازانێت کە نازانێت، هەر پێی وایە کە دەزانێت. بۆیە تا دێت ئاستی نەزانییەکەی قووڵتر و فراوانتر دەبێت، ئاستی زانینەکەیشی نزم و نزمتر دەبێتەوە.
   بەڵام پێم وایە کە دۆخێکی تری نەزانیش هەیە، کە دەکرێ بە دۆخی سێیەمی نەزانی ناوزەد و پۆلینی بکەین، کە ئەویش دۆخی نەزانیی دۆگمایی(جهل الدوغمائي)ە. ئەم دۆخەش نەک هەر نازانێت کە نایزانێت، نەک هەر کار بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی زانینەکەی خۆی و رزگاربوون لەو نەزانییە ناکات، بەڵکو لەرووی بیرکردنەوەوە چەقدەبەستێ و زۆر پێداگرییش لەسەر زانایی خۆی دەکاتەوە و بەشێوەی رەها پەیوەستە بە بۆچوون و راکانییەوە و دەیەوێت بەسەر ئەویتر و ئەوانیتریشدا بیسەپێنێت. جا “نەزانیی دۆگمایی” کوشندەترین جۆری نەزانییە. چونکە پێی وایە هەموو راستییەکان لای ئەوە و نوێنەراتی هەموو راستییەکان دەکات. ئەوەی جێی تێڕامانە؛ نەزانی بەهەر سێ رەهەندەکەیەوە کراوەیە بۆ تووشبوون بە پەتای فۆبیا و فۆبیابوونەوە.
   هەروەها ئەگەر ئەو پۆلینکارییەی سوقرات لەگەڵ پۆلینکارییەکی رێبەر ئۆجەلاندا بێنینە لای یەکترەوە ئەوا رەنگبێ وێناکەی زانین و نەزانین(کە غەفڵەت شێوەیەکی نەزانییە) باشتر روون ببێتەوە. رێبەر ئۆجەلان جیاوازیی لەنێوان زانین(معرفة) و تێگەیشتن(فهم) دەکات، بەوەی زانین کەڵەکەبووی رێژەیەکی کەم یان زۆری رووت(مجرد)ی زانیارییەکانە و پەیوەست نییە بەوەی چەندە و چۆن کرداری لێدەکەوێتەوە یان نا. هەرچی تێگەیشتنیشە ئەوەیە کە ئەو زانیارییە کەڵەکەبووانە چەندە و چۆن لەرووی کرداریی و بەجێهێنانییەوە لە ژیان و بیرکردنەوە و کار و هەڵسوکەوتدا رەنگدەداتەوە. واتا ئەگەر زانین زانیاریی کەڵەکەبووی رووت بێت ئەوا تێگەیشتن زانیاریی بەکرداریکراو و بەرجەستەکراوە. رادەی تێگەیشتن پەیوەستە بە رادەی زانیاریی بەکرداریکراو. هەر لەم روانگەیەوە “ئازادی”ی هەر تەنیا پەیوەست نییە بە رادەی زانینی رووتەوە، بەڵکو ئازادی، وەک سپینۆزا پێی وایە، راستەوراست پەیوەستە بە تێگەیشتنەوە. واتا ئازادیی؛ تێگەیشتن و بەرپرسیارێتییە. رادەی تێگەیشتن و بەرپرسیارێتییەکانت رادەی ئازادیتە. ئیدی مرۆڤی ئازاد ئەو مرۆڤەیە کە ئاستێک لە تێگەیشتن و بەرپرسیارێتی هەیە، جا ئەو مرۆڤە لە زینداندا بێت یان لەدەرەوەی زیندان، لەهەر کات و سەردەمێکدا بێت و لەهەر پێگەیەکیشدا بێت. مرۆڤی کۆیلەش ئەو مرۆڤەیە کەمترین ئاستی تێگەیشتنی هەیە و کەمترین بەرپرسیارێتیش لەئەستۆ دەگرێت، جا لەهەر کوێیەک و لەهەر کات و سەردەمێکدا بێت و لەهەر پێگەیەکیشدا بێت. لێرەوە دەکرێ چەمکی “ئیرادە” و “ئیرادەبوون”یش پەیوەستبکەین بە چەمکی زانین و تێگەیشتن و ئازادییەوە، کە ئەو وزە و باوەڕیی و هێزەیە کەوا مرۆڤی خاوەن ئیرادە لەپانتاییەکدا ئازادییەکەی بەرجەستە دەکات. مرۆڤی بێ ئیرادەش خاڵییە لە زانین و تێگەیشتن و ئازادییەوە، کە دواجار بەرەو کۆیلەبوونی دەبات…
   جا کاتێک ئەم جۆرە پۆلینکاریی و تێگەیشتنە لە زانین و نەزانی، ئازادیی و کۆیلەییە بێین و دۆخی رۆشنبیری نەزان (غافیل)ی پێبێوین رەنگبێ باشتر لە دۆخەکە تێبگەین و کێشە و گرفتەکە روونتر دەستنیشان بکەین.
   جا کێشە گەورەکە هەر لەوەدا راناوەستێت، بەردەوامبوون لەغەفڵەت بە ئاقارێکی مەترسیدارتردا دەچێت، کە ئەویش پێی دەڵێن؛ خیانەتی رۆشنبیران. چ پەیوەندییەک لەنێوان غەفڵەت و خیانەتدا هەیە؟ غەفڵەت بۆخۆی دەرگە و دەروازەی چوونە نێو خیانەتەوەیە، پردی دۆزەخ بە بەردەکانی غەفڵەت چنراوە. واتا نانی خیانەت لەهەویری غەفڵەت شێلراوە، نەک هەر خیانەت، وەک ئەفڵاتوون دەڵێت؛ سەرچاوەی هەموو تاوانەکان نەزانییە، هەڵبەتە نەزانیش ئاستێکی غەفڵەتبوونە. من ئەوەشی دەخەمەسەر کە سەرچاوەی نەزانییش لاوازی پەروەردە، دژەپەروەردە و خۆپەروەردە نەکردنە (خۆڕۆشنبیرنەکردن و خۆهۆشیارنەکردنەوەیە)، کە دواجار بەواتای ناهۆشیاریی دێت. ناهۆشیارییش گرفتێکی زیهنیی قووڵە و بەهۆی سرووشتی پێکهاتەیی زیهنییشەوە، هەروا بە ئاسانی و لەخۆیەوە مرۆڤی تووشبوو بەو گرفتەوە لێی رزگار نابێت، رەنگبێ مرۆڤی تووشبووی ئەم گرفتە تا ئاستی فۆبیابوون بەوەی لێی لەغەفڵەت دایە، بچێت. مخابن لاپەڕەکانی مێژوو پڕیەتی لەو رۆشنبیرە غەفڵەتگیر و غافڵ و نەزانانە، جا یان ئەوەتا لە خەوی غەفڵەتدا وەئاگا هاتوونەتەوە و دەرکیان بە دۆخەکەی خۆیان و ئینجا دۆخی کۆمەڵگە و گەلەکەیان و دووژمنەکەیان کردووە و جارێکی تر بوونەتەوە ویژدانی کۆمەڵگە و گەلەکەیان، یانیش هەر لەو خەوە غەفڵەتگیرییەی خۆیانەوە پەڕیونەتەوە نێو زەڵکاوی خیانەتەوە، یاخود نە وەئاگادێتەوە و نە خیانەتیش دەکات بەڵکو هەر لەغەفڵەتدا دەمێنێتەوە و دەژیت. زۆر سەبارەت بە غەفڵەت و خیانەتی رۆشنبیران نووسراوە و بە پێویستیی نازانم لێرە درێژە بەم باسە بدەم. با ئەوەش بڵێم؛ نە غەفڵەت و نە خیانەتیش دوو دەستەواژەی تۆمەتبەخشین یان دەستەواژەی بارگاوی بە جنێوداریی نین، بەڵکو دوو دۆخی کۆمەڵایەتیین، کە دەکرێ رەوتێک، بزووتنەوەیەک و حیزبێک، یان رۆشنبیرێک، سەرکردەیەک و سیاسییەک و هەر کەسێتییەکی تری نێو کۆمەڵگەش تێیبکەوێت.

-٢-
لەم ماوەیەدا و لەیادی قەڵەمبازی ١٥ی ئابی تێکۆشانی گەریلایی تەڤگەری ئازادیی کوردستان، د.بورهان یاسین لەنێو دوو کەوانەدا (توێژینەوە)یەکی بەناوی “بە لوبنانکردنی هەرێمی کوردستان” بڵاوکردۆتەوە. دیارە بڵاوکردنەوەی ئەو (توێژینەوە)یەی لەیادێکی وەهادا مسۆگەر بێ مەبەست نییە، د.بورهان پێشتریش لە ساڵانی رابردوودا لە ساڵوەگەڕەکانی پیلانگێڕیی نێودەوڵەتی ١٥ی شوباتی ١٩٩٩دا زنجیرەیەک سیمینار لەسەر وازهێنانی رێبەر عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە دەوڵەتی سەربەخۆ رێکخستووە . کەواتە دەبێت لەبڵاوکردنەوەی وتار و سیمینار و توێژینەوەکانی لەسەر پەکەکە و رێبەر و بیرمەندی تێکۆشانی ئازادیی رێبەر عەبدوڵڵا ئۆجەلاندا، هیچیان رێکەوت نەبن. ئەوەشمان لەبیرە کاتێک کە پیلانگێڕییە نێودەوڵەتییەکەی ١٥ی شوباتی ١٩٩٩ روویدا و لەمیانەیدا رێبەر ئۆجەلان رادەستی تورکیا کرایەوە، د. بوڕهان و چەند رۆشنبیرێکی تری باشوور بەیاننامەیەکی توندیان دژ بە پەکەکە و رێبەر ئۆجەلان بڵاوکردەوە .
باشە دەبێت گرفتی د.بورهان یاسین چی بێت ئاوا زیاتر لە ٢٥ ساڵە بێوچان خەریکی سەنگەرگرتن و تیرهاوێشتنە لە تێکۆشانی ئازادیی پەکەکە و رێبەر ئۆجەلان؟! ئەمە لەکاتێکدا مرۆڤی ئەکادیمی لەڕێگەی میتۆدی ئەکادیمییەوە دەبێت گرفتەکان شیبکاتەوە و هەڵسەنگاندنی بابەتیانەیان بۆ بکات، رێگە لەبەردەم چارەسەرکردنی گرفتەکان بکاتەوە، کە ئەمە لایەنی کەمی ئەرکی لەپێشینەی ئەکادیمیبوون و میتۆدی ئەکادیمییە. ئەی بۆ د.بورهان پەیوەست نییە بەم پرەنسیپە ئەخلاقی و زانستییەی ئەکادیمیبوونەوە؟! ئەمە پرسە بنچینەییەکەیە کە دەبێت بە وردی قسەی لەسەر بکرێت و بخرێتە ژێر پرسیارەوە.
لێرەدا؛ دەکرێ ئەو (توێژینەوە)یەی بەناوی “بەلوبنانیکردنی هەرێمی کوردستان” وەک نموونەیەک وەربگرین و وەڵامی ئەو پرسیارە بدەینەوە کە د.بورهان بۆ پەیوەست نییە بە پرەنسیپە ئەخلاقی و زانستییەکانی ئەکادیمییبوونەوە؟! با ئەوەش بپرسین؛ ئایا د.بورهان یاسین لەچی و بەچی گرفتارە؟ مسۆگەر بەپێویستی نابینم بچمە نێو بنج و بنەوانی گرفت و مەسەلە کەسییەکانی د.بورهان و هەڵوێستە سیاسییەکانی لە باشووردا، دەمێک لایەنگری دەسەڵاتی باشوور و دەمێکیتر سواربوونی شەپۆڵی ئۆپۆزسیۆن و ناڕەزاییەتییەکانی خەڵکی باشوور… ئەمانە لەم نووسینەدا جێی نابێتەوە و پێویستیش نییە.
ئەو (توێژینەوە)یەی د.بورهان یاسین لە پێشەکییەک و سێ بەش پێکهاتووە. هەوڵدەدەم لەمیانەی هەندێک رەخنە و سەرنجەوە لەسەر ئەو توێژینەوەیەی و – هەندێکجاریش دەچمە سەر سیمینارەکەی دانیمارک – وەڵامی ئەو پرسیارانەی سەرەوە بدەمەوە.

２. سەبارەت بە پێشەکییەکەی د.بورهان
د.بورهان پێشەکییەکی درێژی بۆ (توێژینەوە)کەی نووسیوە کە سێ یەکی (توێژینەوە)کەیەتی. باشە، ئەم پێشەکییە درێژە بۆ؟ چونکە خودی پێشەکییەکە ئەسڵ و کرۆکی بابەتەکەی د.بورهانە. گرفتی د.بورهان لە پێشەکییەکەیەوە دەستپێدەکات. دەکرێ ئەو گرفتەی د.بورهان بە گرفتێکی زیهنی-گرێیەکی دەروونی خودی د.بورهان ناوزەدی بکەین. چونکە د.بورهان لە پێشەکییەکەیدا یەکسەر داوامان لێدەکات کە نەکەوینە نێو هەردوو بەرەی “لەگەڵبوون” یان “دژبوون”ی تێکۆشانی پەکەکەوە. کار بە لۆژیکی رەش یان سپی نەکەین. بەڵام گرفت و گرێیەکەی د.بورهان ئەوەیە پێش هەر سیمینار و نووسینێکیدا خۆی یەکلاییکردۆتەوە کە دژ بە رێباز و تێکۆشانی پەکەکە و پارادیگمای نوێی رێبەر ئۆجەلان بێت. پێشتر بڕیاری داوە کە دەرئەنجامی سیمینار و (توێژینەوە)کانی دەبێت دژ بە پەکەکە و رێبەر ئۆجەلان بێت. پەیامی بنچینەیی و کرۆک و ئامانجی هەموو سیمینار و نووسینەکانی د.بورهان لەسەر تێکۆشانی ئازادیی، سەنگەرگرتنە لە پەکەکە و رێبەر ئۆجەلان. ناویشی لەم سەنگەرگرتنەشی ناوە توێژینەوە و رەخنەکردنی ئەکادیمی. باشە د.بورهان بۆ وادەکات؟

درێژەی هەیە….
———————–— پەراوێزەکان..…………………..

١- داوا لە خوێنەرانی بەڕێزی ئەم وتارە دەکەم کەوا؛ پێش ئەوەی ئەم وتارەم بخوێننەوە با سەرەتا بە وردی وتارەکەی د.بورهان یاسین بخوێننەوە، ئینجا ئەم وتارە بخوێننەوە، پاشانیش خۆیان دەتوانن هەڵسەنگاندن و رەخنەی خۆیان و داوەریی خۆیان بکەن.

٢- سیمینارەکەی د.بورهان بەناوی (عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستانەوە بۆ دژە دەوڵەت) بوو، لەشوباتی ٢٠٢٠ دا لە دانیمارک بەڕێوەی بردووە. ئەو سیمینارەی د.بورهان لە چەند خاڵێکەوە بەپێویستم بینی لەم پەراوێزەدا قسەی لەسەر بکەم، چونکە ئەم وتارەی د.بورهان درێژکراوەی هەمان سیمینارە:
١. لەبنچینەدا ناوەڕۆکی سیمینارەکەی د.بورهان پووختەی وتارێکی جانیت بێل-هاوژین و هاوڕێی مورای بۆکچینە کە لە کۆنفرانسی”تەحەدیاتەکانی مۆدێرنیتەی سەرمایەداریی: چەمکە ئەلتەرناتیڤەکان و دۆزی کورد” کە لە شاری هامبرۆگی ئەڵمانیا لە ٣-٥ی شوباتی ساڵی ٢٠١٢دا پێشکەشی ئامادەبووانی کۆنفرانسەکەی کردووە. واتا پێدەچێت کەوا د.بورهان نە کتێبەکانی مورای بۆکچینی خوێندبێتەوە و نە کتێبەکانی رێبەر ئۆجەلانی خوێندبێتەوە، بەڵکو چی لە وتارەکەی جانێت بێلدا هاتووە، ئەو بەناوی توێژینەوەی خۆیەوە، بەشێوەی سلاید. خاڵ بە خاڵ کە زۆربەی لە وتارەکەی جانێت بێلدا هاتووە. نووسیبوی و ئەویش قسەی خۆی لەسەر کردووە. بۆنموونە:
لەوتارەکەی جانێت دا باسی کۆڕۆنۆلۆژیا و باکگراوەندی چەپبوون و دواتر ئەنارکیستبوونی مورای بۆکچین دەکات، هەروەها باسی کڕۆنۆلۆژیا و باکگراوندی چەپبوونی رێبەر ئۆجەلان دەکات، باسی کاریگەربوونی رێبەر ئۆجەلان بە ئایدیاکانی بۆکچین دەکات، رێک د،بورهانیش بە سلاید و قسەکردنەکانی لەسەر سلایدەکانی، هەمان ئەو خالانە دووپات دەکاتەوە، وەک ئەوەی خۆی لێکۆڵینەوەی کردبێت نەک لە وتارەکەی جانێتی وەرگرتبێت.
لە وتارەکەی جانێت دا باسی دژایەتی بۆکچین و رێبەر ئۆجەلان بۆ سیستەمی دەوڵەت-نەتەوە دەکات، د،بورهانیش هەمان خاڵی لێ وەرگرتووە و باسی دەکات. جانێت باسی ناڕوونی لە پڕۆژەی کۆنفیدراڵی دیموکراتی رێبەر ئۆجەلان دەکات، ئەویش هەمان خاڵ دێنێت و باسی دەکات، تەنیا ئەوەی بۆ زیاد دەکات کەوا بەچەند خاڵێکی نا لۆژیکی و نازانستی ئەو ناڕوونیە شیدەکاتەوە و تیۆریزەی دەکات، ئەمە لەکاتێکدا رێبەر ئۆجەلان زۆر بە ڕوونی و کۆنکرێتی پڕۆژەکەی خۆی ڕوونکردۆتەوە و پڕ بە وردەکاریی باسی کردووە.
بەگشتی سیمینارەکەی د.بورهان رێک کۆپییەکی وتارەکەی جانێت بێڵە و ئەو لەشێوەی سیمیناردا پێشکەشی کردۆتەوە. ئەمەش جێی تێڕامانە کە کەسێکی ئەکادیمیسێن بێ ئەوەی ئاماژە بە سەرچاوەی سەرەکی سیمینارەکەی بدات، بێت و بەناوی خۆیەوە، وەک ئەوەی خۆی توێژینەوەی کردبێت و دەرئەنجامی توێژنەوەکەی خۆی سیمینارەکە پێشکەش دەکات. بۆ زیاتر جەختکردنەوە لەسەر ئەم راستییە، لە کۆی سیمینارەکەی د،بورهاندا تەنیا ناوی یەک پەرتووکی رێبەر ئۆجەلان دێنێت کە ئەویش بە ئینگلیزی بڵاوکراوەتەوە، بێ ئەوەی ناوی یەک پەرتووکی تری رێبەر ئۆجەلان بهنێنێت کە هەر هەموو بەرگرینامەکانی بە زمانی کوردی و عەرەبی و فارسی و چەندین زمانی دیکە بڵاوکراونەتەوە و د.بورهان دەیتوانی بیانخوێنێتەوە سوودیان لیوەربگرێت، تەنانەت ناوی یەک پەرتووکی مورای بۆکچینیش ناهێنێت کە سوودی لێوەرگرتبێت. بۆ زیاتر تێگەیشتن لەوەی چۆن د.بورهان وتارەکەی جانێتی کردۆتە سەرچاوە و بنەمای سیمینارەکەی ئەوا لینکی وتارەەکەی جانێت بێڵ بە ئینگلیزی و عەرەبی دادەنێم و خوێنەران دەتوانن بە وردی لەگەڵ سیمینارەکەی د.بورهان بەراودی بکەن و خۆیان راستییەکان ببینن. دەکرێ لە دەرفەتێکی تردا سەبارەت بەم سیمینارەی د.بورهان هەڵسەنگاندنێکی رەخنەیی بنووسم.
هەڵبەتە ئەم وتارەی جانێت بێڵ بە زمانی کوردیش لەلامە، بەڵام لەبەرئەوەی هێشتا بڵاونەکراوەتەوە، بۆیە بێ لینکە و ناکرێ هەموو وتارەکە بەکوردی لیرە دابنێرێت، بۆیە لینکی وتارەکەی جانێت بێڵە بە ئینگلیزی و عەرەبی لیرە دادەنێم، تا خوێنەر خۆی بەراوردی ناوەڕۆکی سیمینارەکەی د.بورهان و وتارەکەی جانێت بێڵ بکات، تا ببینێت چەندە لەیەک دەچن!!.
لینکی ئینگلیزی:
http://new-compass.net/articles/bookchin-%C3%B6calan-and-dialectics-democracy
لینکی عەرەبی:
https://ara.yekiti-media.org/%D8%A8%D9%88%D9%83%D8%AA%D8%B4%D9%8A%D9%86%D8%8C-%D8%A3%D9%88%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%AC%D8%AF%D9%84%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%85%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B7%D9%8A%D8%A9-13/
دەقی وتارەکەی جانێت بێل بە ڤیدیۆ ببینە:
https://www.youtube.com/watch?v=djhIUsALCBA

٢. لەو سیمینارەیدا،
لەدەرەوەی ئەو زانیاری و شرۆڤانەی لە وتارەکەی جانێت بێڵی وەرگرتووە، د.بورهان لەشێواندنی فیکری رێبەر ئۆجەلاندا کەمتەرخەم نەبووە و لەمیانەی فێڵی بەمووچینگ دەرهێنانی رستە لە سیاقی بابەتەکەدا دەیەوێت بەگوێرەی خۆی فیکری ئۆجەلان لەقاڵب بدات.
٣. د.بورهان هەر بەڕاستی هیچ پەرتووکێکی رێبەر ئۆجەلانی نەخوێندۆتەوە، کەچی سیمینار و توێژینەوەی لەسەر دەکات!!.
٤. د.بورهان هاتووە وتەی کەسانی تر وەک خەتیب دیجلە، ساڵح موسلیم، دەکاتە بنەما بۆ فەلسەفەی ئۆجەلان بەڵام لە خودی ئۆجەلان جگە لە چەند رستەیەک هیچی دیکەی وەرناگرێت و شیناکاتەوە.
٥. هەر لە سیمینارەکەیدا؛ بە هەڵچوون و چەند جارێکیش بە جۆرێک لە ئوسلوبی لاقرتێوە باسی ئایدیاکانی ئۆجەلان و پەکەکە بۆ چەپ و ژن و تێکۆشان لەئاستی جیهاندا دەکات. تەنانەت رێبەر ئۆجەلان بە قەزافی دەچوێنێت. کە ئەمانە لەگەڵ ئەتیک و ئەخلاقی کەسی ئەکادیمیسێندا ناکۆک و ناتەبان.
٣- جگە لەوەی لەم پیلانگێڕییەدا دەیان دەوڵەت تێیدا بەشداربوون کەچی ئەو ئەمە بە پیلانگێڕییەکی نێودەوڵەتی نازانێت و تەنیا بە دەرئەنجامی رێککەوتنی نێوان تورکیا و سوریاوە پەیوەستی دەکات، ئەمە لەکاتێکدا لەو پیلانگێڕییە نێودەوڵەتییەدا تورکیا و سوریاش کەمترین رۆڵیان لەو پیلانگێڕییەدا هەبوو، و تەنانەت بوڵند ئەجەویدی سەرۆکوەزیرانی ئەوکاتە لە لێدوانێکی بۆ رای گشتی رایگەیاند: ئێمە نازانین بۆچی ئۆجەلانیان رادەستکردووینەتەوە. بەڵام د.بورهان بە لۆژیکی “بشفڕێ هەر بزنە” دەڵێت ئەو پیلانگێڕییە نێودەوڵەتی نییە ئەگەر زیاتر لە 30 دەوڵەتیش بەشداری تێدا کردبێت کە زۆربەیان ئەندامی ناتۆن.
هەروەها دیارە لەوکاتەدا لەگەڵ چەند نووسەرێکی تری باشوور، بەیاننامەیەکیان دژ بە رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە نووسیوە و بڵاوکردۆتەوە، بێ ئەوەی بەیەک وشەش ئەو پیلانگێڕییە شەرمەزار بکەن….!! پێم باشە کە د.بورهان ئەوە بزانێت کە نە پەکەکە و نە کۆمەڵگەی کوردی بێ یادگە و بێ هزر نییە تا راستییەکان نەبینێت و زوو زوو بە قولابی ئەوانەوە وەبێت کە قولابەکانیان دەهاوێژنە ئاوی مەنگەوە، یان لەپشت و پەنا دیوارەکانی ئەکادیمیبوون و ئەکادیمسێنیدا سێرە لە پەکەکە بگرن و تیرە ژەهراوییەکانیان بهاوێژن.

٤- هەر سەبارەت بە تێڕوانینی بۆ ئەم چەمکانە لە سیمینارەکەی دانیمارکیدا ئەو تێگەیشتنە ئایدیۆلۆژییانەی لیبڕالیستانە بەڕوونی دەردەکەوێت. تەنانەت بە ئەنارکیزم دەڵێت: “فەوزەوی”!! ئەمە ناولێنانێکی سیستەمی سەرمایەداریی و تەنانەت چەپە دەسەڵاتخواز-دەوڵەتگەراکانە، کە بە بزاڤی ئەنارکیزم دەڵێن: ئاژاوەگێڕ و فەوزەوی. ئەگەرنا بزاڤی ئەنارکیزم بزاڤێکی ئازادیخوازی دژە دەسەڵاتەکان – دژەدەوڵەتە، نەک ئاژاوەگێڕ و فەوزەوی.!!

٥- خۆ ئەگەر هەر دەستەواژەی گەریلای لەسەر دڵی گرانە و نایەوێت دان بەوەدا بنێت کە ناوی شۆڕشگێرەکانی پەکەکە لەناو هەپەگەدا “گەریلا”یە ئەوا بەلایەنی کەم وەک “أضعف الإيمان”ێکیش بووایە، دەیتوانی وەک لە راگەیاندن و پەرتووکە بە زمانی ئینگلیزییەکاندا دەستەواژەی جەنگاوەر(Fighter) یان تێکۆشەر و میلیتان (militant)ی بۆ گەریلاکانی پەکەکە بەکاردەهێنرێت، بەکاری بهێنابایە. بەڵام ئەوەش ناکات، بێگومان بە مەبەست ئەمە ناکات، بۆ ئەوەی سیفەتی شۆڕشگێڕێتی و رێکخراوێتی و پەیوەستبوونە ئایدیۆلۆژیی و سیاسیی و جەماوەرییەکەی لێبسێنێتەوە و هەر بە چەکداری پەتی و رووت لەقەڵەم بدرێت، پێیان دەڵێت “چەکدار و چەکدارانی پەکەکە”. ئەمەش لەگەڵ سیفەتی ئەکادیمیبوون و بێلایەنیبوونی نووسەر یەکانگیر نابێتەوە و ناکۆکە، کە خۆی بانگەشەی بۆدەکات.

٦- لەم لینکەدا کە ماڵپەڕی “رۆژنیوز” بڵاویکردۆتەوە، ناوی بەشێکی زۆر لەو پەرتووکانەی کەوا رێبەر ئۆجەلان لە زینداندا لە ساڵانی نێوان(١٩٩٩-٢٠١٥)دا خوێندوویەتیەوە هەیە:
https://rojnews.news/%D9%83%D9%88%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/%D9%86%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D8%B4%DB%8E%D9%83-%D9%84%D9%87%E2%80%8C%D9%88-%DA%A9%D8%AA%DB%8E%D8%A8-%D9%88-%DA%AF%DB%86%DA%A4%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%87%E2%80%8C%DB%8C-%DA%95/

٧- بێگومان لە سیمینارەکەی دانیمارکیدا، مرۆڤ کەمێک لە سەرچاوە و هۆکاری رق و کینە و ئەو دژایەتییەی بۆ رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە دەدۆزیتەوە، کە لە وەڵامی پرسیاری بەڕێزێکدا کە پرسیبووی لە ساڵی ١٩٩٩دا بەیاننامەیەکی هاوبەشتان لەگەڵ چەند رۆشنبیرێکی تردا دژ بە رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە دەرکردووە، ئایا ئێستا لەسەر هەمان بۆچوونی خۆتیت؟ د.بورهان بە هەڵچوونێکی زۆرەوە وەڵامدەداتەوە و دەڵێت:”حەزدەکەم هەر بەڕووتی بڵێم؛ ئەمە بێویژدانییەکی زۆر زۆرە، ئە و نووسینەی ئێمە نووسیمان لە ١٩٩٩ ئێستاش ئەینووسمەوە، ئەزانی ئەم نووسینە چیبوو؟…” ئینجا بەگوێرەی خۆی باسێک دەگێڕێتەوە و دەڵێت گوایە؛ کاتێک کە رێبەر ئۆجەلان لە رۆما بووە و لەمیانەی بەشداریکردنی لە بەرنامەیەکی تیڤیدا بە کۆمەڵێک رۆشنبیری بەشدرابووی نێو بەرنامەکە دەڵێت:” ئێوە شەڕفسزن و نامووسزن”. بەڵام چۆن رێبەر ئۆجەلان وایگووتووە و بۆ وایگووتووە باس ناکات، سیاقی باسەکە چی بووە روونی ناکاتەوە. کە من خۆم باوەڕ ناکەم رێبەر ئۆجەلان بەو شێوەیە و لە کەناڵێکی تیڤیدا بە کۆمەڵێک رۆشنبیر بڵێت؛ شەڕەفسز و نامووسز. ئاخر بۆ وایان پێبڵێت؟ چی روویدابوو تا وایان پێبڵێت؟؟ ئیدی ئەویش بەم هۆیەوە رقی هەڵساوە و لەگەڵ چەند رۆشنبیرێکی دیکە بەیاننامەیان دژی رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە دەرخستووە. بەڵام رێبەر ئۆجەلان ئەگەر ئەوکاتە لە رۆما بووبێ وەک بەخۆی دەڵێت؛ ئەوا لە ساڵی ١٩٩٨ لە رۆما بوو، ئەو بەیاننامەیەی ئەوان دەریانخستووە وەک خۆیشی دەڵێت لە ساڵی ١٩٩٩دا و دوای پیلانگێڕییە نێودەوڵەتییەکەدا دەریانخستووە. کەواتە ئەمە واتا جۆرێک لە پاساوهێنانەوەیە بۆ هۆکاری دەرخستنی ئەو بەیاننامەیان، پاشان نکۆڵی لەوە دەکات کە بەیاننامەیان بۆ یەکێتی ئەوروپا دەرخستبێت و رێبەر ئۆجەلان و پەکەکەیان بە تیرۆریست لەقەڵەم دابێت. ئەگەر ئەم قسەیەی د.بورهان راستە با دەقی ئەو بەیاننامەیە وەکو خۆی بڵاوبکاتەوە و با هەموو لایەک بینین کە چی تێدا نووسراوە، تا کەسی تر لەمەودوا وەک خۆی دەڵێت؛ بێ ویژدانیی بەرامبەردا نەکات.

٨- زۆر جێی سەرنج و تێڕامانە کە د.بورهان دەستەواژەی “چۆکپێدادان”ی پەکەکە بەکاردێنێت!!. چونکە ئەم دەستەواژەیە پێشتر و گەلێک جار لەلایەن دەزگا راگەیاندنییەکانی دەوڵەتی تورکیا و لێدوانەکانیان بەکارهاتووە. لەهەمووی سەرنجراکێشتر ئەم دەستەواژەیە لەلایەن دەزگای ئاسایشی میللی (MGK)ی تورکیاوە لە ساڵی ٢٠١٤دا ناوی لە پیلاننامەیەکی شەڕ و هێرشکردنە سەر پەکەکە بە ناوی “پیلانی ئەژنۆشکاندن” ی داڕشتبوو. واتا چۆک شکاندن و چۆکپێذانانی پەکەکە. پێم وا نییە، ئەم بەکارهێنانەی د.بورهان بۆ ئەم دەستەواژەیە هەروا رێکەوت و بێ مەبەست بێت.

٩- وەک ئەگەرێک لەوانەیە ئەگەر هاوپەیمانێتی سێقۆڵی نێوان رەوتی سەدر- پەدەکە- رەوتی سووننە سەریگرتبا و حکومەتیان بەسەرۆکایەتی مستەفا کازمی ئاواکردبا و ئەمریکا، و تورکیا و بریتانیا و کۆی ناتۆش پشتیوانیان لەو حکومەتە کردبا ئەوا ئەگەری رێککەوتنێکی وەها شیمانەکراو و پیلان و رێککەوتن دژ بە پەکەکە بکەن، هەبوو. بەڵام وەک بینیمان ئەو هاوپەیمانێتییە سەرینەگرت و بێئەنجام بوو و خودی هەر سێ هێزەکەی نێو ئەم هاوپەیمانێتییە کەوتنە نێو قەیران و گێژاوێکی قورسترەوە.

١٠- لەم لینکەی ماڵپەڕی رۆژنیوزدا؛ ئاماری شەڕ و بەرخۆدانی گەریلاکانی هەپەگە تەنیا لە پێنج مانگدا بخوێننەوە، بزانن سوپای تورکیا چ زیانێکی گیانی و ماددیی بەرکەوتووە. با د.بورهانیش لەلای خۆیەوە زەحمەت بکێشێت و نرخی ئەو تەکنۆلۆژیا سەربازییە تێکشکێنراوانەی ئەم پێنج مانگە بقەبڵێنێت و بە داتا حیساب و کیتابی بکات و بزانێت تێچووی تەنیا پێنج مانگی تەکنۆلۆژیا سەربازییەکەی تورکیا و ناتۆ چەندە کە تێکشکێنراون، ئینجا با بە لێکدانەوەکەی خۆیدا بچێتەوە، بزانێت لەماوەی چل ساڵ شەڕدا لەڕووی گیانی و ماددییەوە چەند زیان بە تورکیا و ئابوورییەکەی گەیشتووە:
https://rojnews.news/%d9%83%d9%88%d8%b1%d8%af%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86/%d9%87%db%95%d9%be%db%95%da%af%db%95-%d8%a6%d8%a7%d9%85%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d9%be%db%8e%d9%86%d8%ac-%d9%85%d8%a7%d9%86%da%af%db%8c-%d8%b4%db%95%da%95%db%8c-%d8%a8%da%b5%d8%a7%d9%88%d9%83%d8%b1%d8%af/

١١-گرفتێکی سەیری د.بورهان ئەوەیە کە نازانێت “بەرگری رەوا واتای چییە، بۆیە، لە سیمینیارەکەی دانیمارکیدا دەڵێت:”بەرگری رەوا(بەرگری لەخۆکردن) واتا خەباتە چەکدارییەکەی خۆمان”!! دەستەواژەی “خۆمان” مەبەستی بزووتنەوەی چەکداریی(پێشمەرگایەتی) باشوورە. کە ئەمە بۆخۆی هەم جۆرێکە لە چەواشەکردن، هەمیش دیارە دەرک و جیاوازیی ناکات لەنێوان ئەوەی بزووتنەوەیەک هێزە گەریلاییەکەی رۆڵی سەرەکی و ستراتیژیی لەگەیشتن بە ئامانجەکانی ببینێت و لەگەڵ ئەوەی ئەو هێزە بچێتە دۆخی بەرگری رەواوە و زەبروزەنگ ناکاتە بنچینەی خەباتەکەی. واتا جیاوازیی ناکات لەنێوان چەمکی “زبروزەنگ” وەک رێگە و ئامرازیی ستراتیژی و بنچینەیی لەگەڵ چەمکی “بەرگری رەوا”، کە ئەمە بۆخۆی گرفتێکی میتۆدییشە کە چەمک و زاراوە سەربازیی و گەریلاییەکان و پێگە و رۆڵی لەپێشینەیی یان لەپاشینەییان لە خەبات و تێکۆشاندا، تێکەڵ و پێکەڵ دەکات و دەرک بە جیاوازییە جەوهەرییەکانی نێوانیان ناکات.

1. هەم لە سەرەتای سیمینارەکەیدا و هەمیش لە پێشەکیی ئەم (توێژینەوە)یدا جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە ئەو ئایدیۆلۆژیانە لە مەسەلەکان نزیکنابێتەوە و لێی ناڕوانێت. بەڵام ئەو خۆی لیبرالیستانە و بە ئایدیۆلۆژیای لیبرالیزم دەڕوانێتە رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە و تێکۆشانەکەی. لەوانەیە بتوانێت خۆی هەڵبخەڵەتێنێت و بڵێت من ئایدیۆلۆژیست نیم، بەڵام ناتوانێت خوێنەری هۆشیار بەوە بخەڵەتێنێت کە بیرکردنەوە و بۆچوونەکانی ئایدیۆلۆژیستانەی لیبراڵیستانە نییە. نەک هەر ئایدیۆلۆژیستێکی لیبراڵە، بەڵکو لەقووڵایی ئەم ئایدیۆلۆژیایەدا غەرق بووە و تێیدا خنکاوە. هەر لە روانگەی ئەو بۆ چەمکی دەوڵەت و دەوڵەت-نەتەوە و چەپ و سۆسیالیزم و ئەنارکیزمە وە تا دەگاتە مەسەلەی خەباتی چەکداریی و گەریلایی و بەرگری رەوا و زۆر چەمک و بابەتی تر کە لە سیمینارەکەی و ئەم (توێژینەوە)یەدا، تەواو ئایدیۆلۆژیستانە و بە ئایدیۆلۆژیای لیبرالیزمی مۆدێرنیتەی سەرمایەداریی بیردەکاتەوە و لێیان دەڕوانێت. بێگومان، سەنگەرگرتن و هاویشتنی تیرەکانی بۆ تێکۆشانی ئازادییش بەرلەهەمووشتێک سەنگەرگرتنێکی ئایدیۆلۆژیانەیە و ئەمە زۆر بە روونی پێیەوە دیارە. ئەوەی د.بورهان دەیکات، بەر لەوەی سەنگەرگرتن بێت لە پەکەکە، بەرگریکردنییەتی لە ئایدیۆلۆژیاکەی خۆی و ئەو سیستەمەی لەسەر بنەمای ئەو ئایدیۆلۆژیایە بونیادنراوە، کە سیستەمی مۆدێرنیتەی سەرمایەدارییە. هەڵبەتە لێرەدا مرۆڤ ماف بە خۆی نادات بڵێت؛ د.بورهان بۆ هەڵگری ئەم ئایدیۆلۆژیایەیت؟ بۆ باوەڕت بە لیبراڵیزم هەیە و دڵت بە مۆدێرنیتەی سەرمایەداریی خۆشە و بۆی لێدەدات و لیبڕاڵیستانە سەنگەرت لە فیکر و فەلسەفە و تێکۆشانەکەی رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە گرتووە. چونکە ئایدیۆلۆژیا و پارادیگمای لیبرالیزم – کە د.بورهانیش هەڵگرییەتی- لەگەڵ ئایدیۆلۆژیا و پارادیگمای رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە تەواو و جەوهەرییانە لەیەک جیاوازن و تەنانەت تەواو لەگەڵ یەکتریدا ناکۆکیشن. بەڵام ئەوەی کە دەبێت لێی بپرسرێت و رەخنەی لێبگیردرێت ئەوەیە کە تۆ ئایدیۆلۆژیست بیت و هەڵگری ئایدیۆلۆژیای لیبراڵیزم بیت، کەچی بێیت و بیشاریتەوە و بڵێیت؛ “من ئایدیۆلۆژیست نیم و ئایدیۆلۆژیانە بیر ناکەمەوە و من توێژینەوەی ئەکادیمیی دەکەم”!!. ئەمە خاڵێکی جەوهەریی گرنگە، کە سەنگەرگرتنەکەی د.بورهان هەروا بێلایەنانە و بێ مەبەست و بێ ئامانجیش نییە. جا ئەمە دەرکی پێدەکات یان نا، ئەمە گرفتی خۆیەتی.
2. د.بورهان لە من باشتر دەزانێت کە پرەنسیپێکی بنچینەیی هەر توێژینەوەیەک دەبێت بێلایەنی بێت. هەر بابەتێک بچێتە ژێر شەنوکەوکردن و تاوتوێکردنی ئەکادیمییەوە دەبێت رەخنەکردن “بە لایەنە ئەرێنی و نەرێنی”یەکانی بابەتە توێژینەوە بۆکراودا تێبپەڕێت. کەچی د.بورهان ئەم پرەنسیپە ئەخلاقی و زانستییەی ئەکادیمیاییبوون و توێژینەوەی زانستی پێشێل دەکات و بە ئێمەی خوێنەر دەڵێت؛ پێویستە لەدەرەوەی ئەم دوو بەرەی “لەگەڵبوون” و “دژبوون”ی پەکەکە و رێبەر ئۆجەلان بین. بەڵام خۆی وەک پێشداوەرییەک بڕیاری خۆی داوە و لەبەرەی “دژبوون”دا جێی خۆی گرتووە. هەم ئەم توێژینەوەیەی و هەمیش سیمینارەکانی لەسەر پەکەکە و رێبەر ئۆجەلان گەواهی ئەو خۆیەکلاییکردنەوەیەی د.بورهان دەدەن. کەواتە د.بورهان یەکێک لە پرەنسیپە ئەخلاقی و زانستییەکانی توێژینەوەی زانستی و ئەکادیمییبوونی لەدەستداوە. با هەندێکی تر بە وردی لەسەر پێشێلکردنی ئەو پرەنسیپانە لەلایەن د.بورهانەوە قسە بکەین.
3. پرەنسیپێکی تری توێژینەوەی زانستی و ئەکادیمییبوون ناوهێنانی هەر شتێکە بەناوی ئەسڵی خۆیەوە. هەرشتێک چ ناوێکی هەبێت، دەبێت بەو ناوە ناوزەد بکرێت. نەک توێژەر خۆی چۆنی دەوێت وەها ناو لە شتەکان و بابەتە توێژینەوە بۆکراوەکەدا بنێت. هەر لە مانشێتەکەوە و لە کۆی (توێژینەوە)کەیدا بە تێکۆشەرانی چەکهەڵگرتووی پەکەکە دەڵێت (چەکداران)، ئەمە لەکاتێکدا ناوی ئەو تێکۆشەرانە گەریلایە. گەریلا لە زانستی سەربازیی و شەڕناسیدا نە پێشمەرگەن، نە هێزی سوپای نیزامیین، نە میلیشیا و چەکدارن. بەڵکو ئەوانە پارتیزانن و ناویان “گەریلا”یە. د.بورهان باش دەزانێت دەستەواژەی “چەکدار” یان “چەکداران” دەکرێ بۆ هەموو کەسێک یان کەسانێک کە چەکیان هەڵگرتووە بگووترێت “چەکدار” یان “چەکداران”، جا چۆن و بۆ هەڵیانگرتووە گرنگ نییە. ئەم دەستەواژەیە دەستەواژەیەکی بێلایەن نییە. ناونانی کەسێک یان کەسانێک کە هیچ ناسنامەیەکی سیاسی و ئایدیۆلۆژیی و رێکخستنییان نەبێت ئاساییە بە “چەکدار” ناوزدە بکرێن. بەڵام گەریلاکانی پەکەکە خاوەن ناسنامەیەکی ئایدیۆلۆژیی، سیاسی، رێکخستنی و بەرنامە و پەیڕەوی ناوخۆی خۆیانن. لەپێناو ئامانجێکی دیاریکراودا کە ئازادیی و بەدەستهێنانی مافە رەواکانی گەلی کورد و گەلانی خۆرهەڵاتی ناوینە تێکۆشانی شۆڕشگێڕیی خۆیان دەستپێکردووە و دژ بە فاشیزم و داگیرکاریی و سیستەمی ناتۆ لە تێکۆشان و بەرخۆدان دان. گەریلاکان کەسانێک نین بە چەکدار یان چەکداران ناوزەد بکرێن، وەک راگەیاندنەکانی پەدەکە و هەندێک راگەیاندنی تری کوردی وەها ناوزەدیان دەکەن. ئایا توێژینەوەی زانستی رێگە بە د.بورهان دەدات بەو تێکۆشەر و شۆڕشگێڕانە بڵێت چەکدار؟! خۆ د.بورهان باش دەزانێت لە کوردەواریی بە کەسێک یان کەسانێک دەگووترێت “چەکدار” کە تەنیا چەکهەڵگرن، دەکرێ بە کۆمەڵێک دز و مرۆڤکوژ و چەتە و جاشیش بگووترێت “چەکدار” باشە بۆ د.بورهان گەریلاکانی پەکەکە بەناوی خۆیانەوە ناوزەدیان ناکات و پێیاندەڵێت چەکدار؟ ئەگەر ئەمە سووکایەتی و بێڕێزیکردن نەبێت بە گەریلا چییە؟! ئەگەر ئەمە چوونە بەرەی دژبوون”ی پەکەکە نەبێت چییە؟! د.بورهان خۆ دەزانێت تەنیا راگەیاندنەکانی پارتی(پەدەکە) و هەندێک لە ئیسلامییە ئیخوانییەکان بە گەریلاکانی پەکەکە دەڵێن چەکدارانی پەکەکە. راگەیاندنەکانی تورکیای فاشیستیش دەڵێن: “تیرۆریستان”. کە لەناواخنی هەردوو دەستەواژەدا ناوزڕاندن و لێسەندنەوەی ناسنامە ئایدیۆلۆژیی و سیاسی و رێکخستنییەکەی گەریلایە. جۆرێک لە تەشهیرکردن و سوکایەتیکردنە بە گەریلا. لێرەدا د.بورهان ئەگەر رەخنەی لەسەر گەریلاش هەیە دەتوانێت رەخنەی خۆی بکات و بڵێت؛ فڵان رەخنە و فیسار رەخنەم لەسەر گەریلای پەکەکە و تێکۆشانەکانیان هەیە. بەڵام کەس ئەو مافەی بە د.بورهان نەداوە بە گەریلا بڵێت “چەکدار”. راستە گەریلاش چەکی هەڵگرتووە، بەڵام ناوێکی لەخۆی ناوە و خۆی پێناسەکردووە و خۆی لەهەموو جۆرە چەکدارییەکی دیکە جیاکردۆتەوە. تەنانەت خۆی لە دەستەواژەی پێشمەرگەش جیاکردۆتەوە کە پێشمەرگایەتی لەرووی پۆلێنکردنەوە دەچێتە نێو لیتەراتۆری “نیمچە پارتیزانی- نیمچە نیزامی”یەوە. بەڵام گەریلایەتی نیمچەیی نییە، بەڵکو دەچێتە نێو لیتەراتۆری “پارتیزانی”یەوە و هەر خودی پارتیزانێتییە. بەڵام د. بورهان وەک راگەیاندنەکانی پەدەکە بە گەریلا دەڵێت؛ چەکدارانی پەکەکە. وەک ئەوەی گەریلا کەسانی چەکداری بێ فیکر و بێ پڕەنسیپ و بێ رێکخستن و بێ سیاسەت و بێ پەروەردە بن !!
4. هەر توێژینەوەیەکی زانستی لەسەر هەر بابەت و هەر بزووتنەوەیەک بکرێت مەرجێکی بنچینەیی میتۆدی زانستی ئەوەیە کە لە توێژینەوەکەیدا پشت بە سەرچاوەی ئەسڵی ئەو بابەتە و ئەو بزووتنەوە توێژینەوە لەسەرکراوەکە ببەستێت. نەک بۆ ئەوەی تەئیدی ئەو سەرچاوەیە بکات، بەڵکو بۆ ئەوەی کە باسی بزووتنەوەیەک دەکەیت و توێژینەوەی لەسەر دەکەیت ئەو بزووتنەوەیە بۆچوون و فیکری خۆی لەسەر ئەو بابەت و مژارە هەیە کە کەسی توێژەر توێژینەوەکەی لەسەر کردووە. بۆ نموونە؛ چۆن دەکرێ زنجیرەیەک سیمینار لەسەر تێزەکانی ئۆجەلان سەبارەت بە نەتەوە، دەوڵەت-نەتەوە، کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی رێبەر ئۆجەلان بکەیت و کەچی یەک سەرچاوەی خودی رێبەر ئۆجەلانیش بەکارنەهێنیت؟! ئایا ئەمە لەکوێی توێژینەوەی زانستی و ئەکادیمییبووندا جێی دەبێتەوە؟ زۆر مەرجە کە توێژەر را و بۆچوون و فیکری ئەو بزووتنەوەیە و خودی ئەو کەسەش دەرهەق بەو بابەتە وەک سەرچاوە بەبنەما وەربگیرێت و توێژینەوەی لەسەر بکرێت جا چ بە رەتکردنەوە و پووچەڵکردنەوەی را و بۆچوون و فیکرەکانی بزووتنەوەکە بێت یان بە تەئیدکردن و راستبینینی. ئەمە مەرجێکی بنچینەیی هەر توێژینەوەیەکی زانستیی بێلایەنە. ئێستا لەوانەیە د.بورهان بڵێت:” جا وەرە ئەو کابرایە من فێری مەرجەکانی توێژینەوەی زانستی و ئەکادیمییبوون دەکات. منێک کە دکتۆرام هەیە و پسپۆڕم، ئەوە کێیە دەیەوێت من فێربکات؟!” من دەزانم کە د.بورهان باش لە مەرجەکانی توێژینەوەی زانستی دەزانێت، بەڵام گرفتەکەی د.بورهان لەوەدا نییە کە نایزانێت، بەڵکو گرفتەکەی لەوەدایە کە دەیزانێت و جێبەجێی ناکات. بۆ؟ ئا ئەمە گرفت و گرێیە زیهنی و دەروونییەکانی د.بورهانە کە ناهێڵێت زانستیانە بیربکاتەوە و زانستیانە توێژینەوە بکات و خۆی لەو فۆبیا و گرفتە زیهنی و گرێ دەروونییەی خۆی لەبەرامبەر بە پەکەکە و رێبەر ئۆجەلان رزگار بکات و بێت زانستیانە رەخنەیان لێبگرێت و بەمەش هەم سوود بە پەکەکە و رێبەر ئۆجەلان و گەلی کورد دەگەیەنێت، هەمیش سەنگ و پێگەی زانستی و ئەکادیمیی خۆی ناخاتە ژێر پرسیار و پاڵەپەستۆی گرێ دەروونیی و گرفتە زهنییەکانی خۆیەوە.
   دەکرێ بپرسین لەم (توێژینەوە)یەی د.بورهاندا ئایا یەک سەرچاوەی هەپەگە، پەکەکە، کەجەکە و رێبەر ئۆجەلانی بۆ توێژینەوەکەی بەکارهێناوە سەبارەت بە تێکۆشانی گەریلایی؟ نەخێر. ئایا تەنانەت سوودی لە یەک لێدوان، یەک پەرتووک و نامیلکە تەنانەت یەک رستەی بزووتنەوەی پەکەکە وەرگرتووە بۆ توێژینەوەکەی؟ نەخێر. تەنانەت لەکۆی سیمینارێکی دوو کاتژمێر و نیویی تەنیا بە مووچنگ سێ چوار دێڕی لە یەکێک لە پەرتووکەکانی رێبەر بە زمانی ئینگلیزی وەرگرتووە، کە ئەویشی لە نووسینەکەی جانێت بێل وەرگرتووە، وەک ئەوانەی چۆن ئایەتی (ولاتقربوا الصلاة و وانتم سکارا) دێن ئایەتەکە بەشێکی لادەبەن و دەڵێن ئەی ئەوە نییە خودا لە قورئان دەفەرمووێ: ولا تقربوا الصلاة- توخنی نوێژ نەکەون) ئەمە شێواندن و چەواشەکردن نەبێت چییە؟ لەکۆی زیاتر لە هەزار لاپەڕەی بەرگرینامەکان و نزیکەی هەزار دەقی چاوپێکەوتنەکانی رێبەر ئۆجەلان لەگەڵ پارێزەرەکانی و خانەوادەکەی، تۆ بێیت و تەنیا سێ چوار رستە و ئەویش لە سیاقی راستەقینەی خۆی دەربخەیت و بڵێیت من توێژینەوەی ئەکادیمی لەسەر ئۆجەلان دەکەم. یان دوای دوو کاتژمێر و نیو ئینجا بڵێیت؛ ئۆجەلان روون نییە چیدەوێت و دەیەوێت چ بڵێت و ئۆجەلان لە قەزافی دەچێت. ئەمە رێک وەک ئەو کەسانە وایە کەوا حیلەی شەرعی دەکەن و مەسەلە شەرعییەکان بەگوێرەی خۆیان دەشێوێنن و دەگونجێنن. د.بورهانیش هاتووە دەقەکانی رێبەر ئۆجەلان دەشێوێنێت و دەڵێت ئەوە ئۆجەلان وادەڵێت… کەواتە د.بورهان توژێنەوە لەسەر بابەتێک دەکات کە سوودی لەیەک سەرچاوەی خودی ئەم بابەتە وەرنەگرتووە، کە وەریدەگرێت بە هەوەسی خۆی دەیشێوێنت… کە توێژینەوە لەسەر خەباتی گەریلایی پەکەکە دەکات، کەچی لە توێژینەوەکەیدا یەک سەرچاوەی پەکەکەی بەکارنەهێناوە. ئەی کەواتە تۆ چۆن رێگە بە خۆت دەدەیت ئەم هەموو توێژینەوە و سیمینارانە دژ بە پەکەکە و رێبەر ئۆجەلان بکەیت و کەچی یەک سەرچاوەیان بەکارناهێنیت، نەک بۆ تەئید و راستبینینی تێز و بۆچوونەکانیان، بەڵکو هەر بۆ دژایەتیکردنیش ناوی یەک سەرچاوە و یەک دەستەواژە و یەک تێزی پەکەکە و رێبەر ئۆجەلان بەکارناهێنیت. باشە د.بورهان رێگە بە من یان کەسانێک دەدات بێ ئەوەی هیچ سەرچاوەیەکی نووسین و کتێبەکانی خودی د.بورهان بەکاربێنم و بێم توێژینەوەی لەسەر بکەم؟ نەک هەر توێژینەوە بەڵکو بێم رەخنەی بکەم و هەموو تێز و فیکرەکانی بەهیچ و بێ واتا و هەڵە و دژ بە ستراتیژی نەتەوەیی و نیشتمانیی کوردی لەقەڵەم بدەم؟! ئایا د.بورهان رێگە بە من یان کەسانێکی تر دەدات ئەمە دژ بە ئەو بکەن؟! بێ ئەوەی یەک پەرتووکی یان سیمیناری یان توێژینەوەیەکی بخوێنینەوە و بێین تاوتوێی فیکری د.بورهان بکەین و رەخنەی بکەین و ئینجا بەناوی توێژینەوەی زانستیش پاساو بۆ دژبوون بە د.بورهان بهێنینەوە؟ ئایا ئەمە پەسند دەکات؟ مسۆگەر نەخێر، رێگەمان نادات. ئەی چۆن د.بورهان رێگەی بەخۆی دەدات کەوا سیمینار لەسەر تێزەکانی ئۆجەلان بکات و یەک پەرتووکی ئۆجەلان وەک سەرچاوەش بەکارناهێنێت؟! توێژینەوە لەسەر خەباتی گەریلایی پەکەکە دەکات و یەک سەرچاوەی هەپەگە و پەکەکە و کەجەکەش بەکارناهێنێت…!! ئایا ئەم پەرتووکانەی دەستنەکەوتووە؟ یان تاقەتی خوێندنەوەی هەزاران لاپەرەی بەرگرینامەکانی رێبەر ئۆجەلانی نەبووە و هاتووە لەهەواوە تیرەکانی بەناوی توێژینەوەی زانستی بهاوێژێت.. ئایا ئەمە چەند لەگەڵ پرەنسیپ و مەرجە زانستییەکانی توێژینەوەی ئەکادیمیی دەگونجێن؟! بۆ د.بورهان ئەم پرەنسیپەی توێژینەوەی زانستی ژێرپێ دەخات و بێ گوێدانە ئەو پرەنسیپانە توێژینەوە لەسەر پەکەکە دەکات؟ ئایا توێژینەوەیەکی وەها دەچێتە خانەی توێژینەوەوە یان دەچێتە خانەی قسە هەڵبزڕکاندن و سەلماندنی ئەوەی کەوا چۆتە بەرەی دژ بەپەکەکەوە؟ بۆ دەیەوێت بەناوی توێژینەوەی زانستی و ئەکادیمیبوونەوە تیرە ژەهراوییەکانی بهاوێژێتە تێکۆشانی شۆڕشگێڕانە و بەرخۆدانی پڕ شکۆی گەریلاکانی ئازادییەوە؟ دەبێت بۆ وەڵامی ئەم پرسیارانە لە گرفتە زیهنیی و گرێ دەروونییەکانی د.بورهاندا بۆی بگەڕێین.
   بێگومان وەک گریمانەیەک؛ ئەگەر پەکەکە خاوەنی ئەدەبیاتی فیکری و سیاسی و توێژینەوە و لێکۆڵینەوە نەبووایە، دەکرا بڵێین کە مادام پەکەکە و رێبەر ئۆجەلان هیچ ئەدەبیاتێکی فیکری و سیاسییان نییە و خاوەنی هیچ توێژینەوە و لێكۆڵینەوەیەک نین، ئەوا دەکرێ بڵێین مافی د.بورهانە کە بەپاساوی نەبوونی ئەو ئەدەبیاتە یان لەبەردەستدا نەبوونی ئەو ئەدەبیاتە قسە و توێژینەوە لەسەر پەکەکە و رێبەر ئۆجەلان بکات… بەڵام هەم خودی رێبەر ئۆجەلان و هەمیش پەکەکە هەزاران پەرتووکیان لەبواری فیکری و سیاسی و زانستی و هونەری جەنگ و رێبازیی گەریلایەتی و هەموو بوارەکانی دیکەی ژیان و تێکۆشان هەیە. هەر خودی رێبەر ئۆجەلان لەماوەی نێوان (١٩٩٩-٢٠١١)دا زیاتر لە حەوت هەزار لاپەرەی سەبارەت بە تێزە فیکری و سیاسییەکانی خۆی لەچوارچێوەی بەرگرینامەکانیدا نووسیوە و پارادیمی خۆی زۆر بە قووڵی و فراوانی و لێبڕاوانە و بەروونی خستۆتەڕوو و بە کوردی و گەلێک زمانی دیکەی جیهانیش چاپ و بڵاوکراونەتەوە. د.بورهان پەکەکە وەک بزووتنەوە یان حیزبێکی چەکداریی کلاسیکی هاوشێوەی ساڵانی شەستەکان و حەفتاکان و هەشتاکانی باشوور دەبینێت. ئەمەش گرفتێکی دیکەی زیهنی د.بورهانە کە بەهەڵە زانستی بەراوردکاریی بەکاردێنیت. بەڵام پەکەکە بەرلەوەی بزووتنەوەیەکی گەریلایی(پارتیزانی) بێت، بزووتنەوەیەکی فیکریی، کولتووری، کۆمەڵایەتی، ئینجا سیاسی و ئینجاش گەریلاییە. مسۆگەر پەکەکە و رێبەرەکەی لەئاستی کوردستان و خۆرهەڵاتی ناوین و تەنانەت جیهانیشدا لە تەمەنی پەنجا ساڵەی خۆیدا خاوەنی زۆرترین ئەدەبیاتی فیکری و سیاسی و کۆمەڵناسی و مێژووناسیین. چۆن دەکرێ توێژینەوە لەسەر تێزەکانی خودی رێبەر ئۆجەلان بکەیت و هیچ یەکێک لە پەرتووکەکانیشی وەک سەرچاوە- جا بۆ دژایەتیکردنی تێزەکانی بێت یان بۆ پشتیوانی لە تێزەکانی بێت- بەکارنەهێنیت؟!
   تا چەند پرەنسیپ و مەرجە زانستییەکانی توێژینەوە، رێگە بە توێژەرێک دەدات توێژینەوە لەسەر تێکۆشانی گەریلایی بکات و بێ ئەوەی یەک پەرتووکی ئەکادیمیا گەریلاییەکانی هەپەگە و کەجەکە و پەکەکە و بەڵگەکانی کۆنگرە و کۆنفڕانسەکانیان و خودی رێبەر ئۆجەلان کە بیرمەند و رێبەری ئەو تێکۆشانەیە وەک سەرچاوە بەکاربێنیت، بێ ئەوەی یەک لێدوان و چاوپێکەوتنی فەرماندەکانی گەریلا وەک سەرچاوە بۆ توێژینەوەکە بەکاربێنیت؟؟ د.بورهان بۆ گرفتی لەگەڵ بەکارنەهێنانی ئەو سەرچاوانەی خودی ئەم بزووتنەوەیە هەیە؟ ئێ توێژینەوە واتا دەستگەیشتن بە سەرچاوە ئەسڵییەکان و راستەوخۆکان و سەلمێنراوەکان. نەک تیۆرییەک و دووان بێنیت و بەسەر پەکەکە و تێکۆشانە گەریلاییەکەیدا بسەپێنیت و بڵێیت؛ ئەوە من توێژینەوە دەکەم. ئەم گرفتە زیهنییەی د.بورهان بۆ وابۆتە گرێیەکی دەروونی ئەوتۆ کە هەرچی پرەنسیپی توێژینەوەی زانستی و ئەکادیمیایی هەیە بیخاتە ژێر ئەو گرفت و گرێوگۆڵانەی خۆیەوە؟!
   مسۆگەر نە رێبەر ئۆجەلان و نە خودی پەکەکەش، نە لە زانست و نە لە توێژینەوەی زانستی و ئەکادیمیبوون و نە لە رەخنەش ترساون و دەترسن. رێک بە پێچەوانەوە پەکەکە وەک بزووتنەوەیەکی رۆشنگەریی کوردستانی و خۆرهەڵاتی ناوینی و جیهانی، خاوەنی پاراداییمێکی فەلسەفی، فیکری و زانستیین. بنەما و بنچینە فەلسەفی و فیکرییەکانی رێبەر ئۆجەلان و پەکەکەش کە لەسەر ئەو بنەما و بنچینانە تێکۆشانی هەمەلایەنە دەکات، دوای توێژینەوە و لێکۆڵینەوەی هەزاران لاپەڕە، سەبارەت بە مێژووی مرۆڤایەتی و ناوچەکە و کوردستان، ئینجا بەو تێز و پارادایمە گەیشتوون کە ئێستا جێبەجێی دەکەن. هەر بۆ نموونە با سەیری لیستی ئەو پەرتووکانە بکات کەوا رێبەر ئۆجەلان لەساڵانی نێوان (١٩٩٩-٢٠١٥)دا توانیویەتی بخوێنێتەوە، ببینێت رێبەر ئۆجەلان بۆئەوەی لە مێژوو و ئەمڕۆ و داهاتوو تێبگات و پارادیمی خۆی داڕێژێت چەند پەرتووکی لە خراپترین دۆخی زینداندا خوێندۆتەوە . نەک هەر ئەمە، تا ئەم ساتەش ئەو توێژینەوە و لێکۆڵینەوانەی رێبەر ئۆجەلان و ئەکادیمیا و دەزگا فیکرییەکانی پەکەکە و کەجەکە بەردەوامە و تادێت قووڵتر و فراوانتر دەبێت… لەهەمووی گرنگتر ئەو رەخنە و رەخنە لەخۆگرتنانەی رێبەر ئۆجەلان لە خودی خۆی و پەکەکەی گرتووە، تا ئێستا کەس بەو رەنگە قووڵ و فراوانە رەخنەیان لە رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە نەگرتووە. کەواتە پەکەکە وەک بزاڤێکی رەخنەیی و رەخنەلەخۆگرتن هیچ کاتێک نەک هەر لە رەخنە نەترساوە، تەنانەت بەبێ رەخنە و رەخنە لەخۆگرتن ناتوانێت بچووکترین پێشکەوتن و گۆڕانکاریی ئەنجام بدات. بەڵام هەموو ئەمانە بۆ د.بورهان هیچ واتا و گرنگییەکیان نییە، بێ گوێدانە خوێندنەوە و تێگەیشتن لەو تێزە لەمیانەی خودی پەرتووکەکانی خاوەن تێزەکە، وەک کەسێکی تەواو دوور لە پرەنسیپی ئەکادیمیبوون و میتۆدی زانستی دێت بەحیساب توێژینەوە لەسەر تێزەکانی رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە دەکات. د.بورهان بۆ وەها سەیری رێبەر ئۆجەلان و بزووتنەوەی پەکەکە دەکات؟ چ گرفتێکی زیهنی و چ گرێیەکی دەروونی لەگەڵیاندا هەیە؟
   بێگومان کاتێک دەڵێین؛ گرفتی زیهنی و گرێی دەروونی، هەر توێژەرێک لەسەر هەر بابەتێک بنووسێت و گرفتاریی زیهنی و گرێی دەروونی هەبێت، هەرچی بینووسێت ناچێتە خانەی توێژینەوەی زانستی و ئەکادیمییەوە. لەبەر هۆکارێکی سادە؛ ئەویش گرفتە زیهنی و گرێ دەروونییەکان کەسی توێژەر لە میتۆدی زانستی و ئەکادیمیی دوور دەخاتەوە. چونکە هەبوونی میتۆدی زانستی بۆخۆی بۆئەوەیە کە توێژەر گرفتە زیهنیی و گرێ دەروونییەکانی تێکهەڵکێشی توێژینەوەکانی نەکات. رەق و کینە و هەڵوێستە شەخسییەکانی نەکاتە بنەما و پاڵنەر بۆ توێژینەوە و قسەکردن لەسەر بابەتێک یان بزووتنەوەیەک… ئەگەر ئەمە رەچاو نەکرێت نە توێژینەوە واتای دەمێنیت و نە ئەو دەرئەنجامانەی لە توێژینەوەیەکی بارگاوی بە گرفتە زیهنیی و گرێ دەروونییەکاندا هەڵدەهێنجرێت سوود و کاریگەرییەکی بەرچاویان دەبێت.. لەوانەیە کەسانێک یان خەڵکانێک هەبن بکەونە ژێر کاریگەریی ئەو جۆرە بەناو توێژنەوانەوە، بەڵام ئەمە پێوەر نییە و پێوەر نابێت بۆ زانستیبوون و ئەکادیمییبوونی بەناو توێژینەوەیەک کە هەڵقوڵاوی گرفتە زیهنی و گرێ دەروونییەکان بێت.
   ئەگەرنا، میتۆدی زانستی و توێژینەوەی زانستی بۆ ئەوەیە ببێتە هۆی لێگەڕین و گەڕان بەدوای راستیی و حەقیقەتدا، بەتاڵکردنەوەی رەخنە لە رق و کینە و بەرژەوەندیخوازیی و گرفتە زیهنیی و گرێ دەروونییەکان. نەک ببێتە چەکی دژایەتیکردن و بێواتاکردنی تێزە فیکرییەکان و تێکۆشان و بەرخۆدانی بزووتنەوە و بیرمەند و رێبەرێکی ئازادیی. ئەگەر توێژینەوە و رەخنەیەک ئەمە بنەمای نەبێت ئەوا دەچێتە خانەی ناپاکی زانستی و ئەکادیمییەوە.
   ئەم هەموو قسە و باسەم لەسەر پێشەکییەکەی د.بورهان لە(تویژینەوە)کەیدا بۆ ئەوەیە کە خودی د.بورهان لەپێشەکەییەکەیدا داوای ئەوەمان لێدەکات زانستیانە بیربکەینەوە و خۆبەدوور بگرین لە هەڵویستی لەگەڵبوون یان دژبوونی خەباتی گەریلایی پەکەکە، کە ناوی لێناوە (خەباتی چەکدارانی پەکەکە)!!. بەڵام خۆی هەر لەناوونیشانی (توێژینەوە)کەی خۆیدا ئەم داوایەی خۆی، خۆی جێبەجێی ناکات و پێچەوانەکەی دەنووسێت.!!
5. هەڵبەتە لێرەدا قسە لەسەر تیۆریی ناوەند-کەنار(رۆخ) ناکەم. چونکە ئەمە تیۆرییەکە و دەکرێ لەتوێژینەوەی زانستیدا و بۆ گەیشتن بە هەندێک راستی و حەقیقەت-نەک هەموو راستیی و حەقیقەتەکان- سوودی لێوەربگیردرێت. بیرمەند سەمیر ئەمینیش گەلێک سوودی لەم تیۆرییە وەرگرتووە. تەنانەت خودی رێبەر ئۆجەلان لە بەرگرینامەکانیدا، هەم سوودی لێوەرگرتووە و هەمیش رەخنەی ئەم تیۆری و میتۆدەی کردووە. واتا ئەم تیۆرییە، وەک هەر تیۆرییەکی دیکە تاقانە تیۆریی و تاقانە میتۆدی توێژینەوە و گەیشتن بە راستیی و حەقیقەتەکان نییە و دار عەسا سیحراوییەکەی مووساش نییە، کە پەرجوو بخوڵقێنێت. تیۆرییەکە وەک هەر تیۆرییەکی دیکە کە دەکرێ لەهەندێک رووەوە و بۆ هەندێک توێژینەوە سوودی خۆی هەبێت. بەڵام کەی و چۆن و لەچیدا دەکرێ سوومەند بێت بۆ توێژینەوەی زانستی، ئەمە دەکرێ مرۆڤ بگەڕێتەوە بۆ خودی تیۆرییەکە و ئەو رەخنانەی لەبارەی خودی تیۆرییەکە هەن، دەرک بە چییەتی و رادەی گرنگی بە بنەماوەرگرتنی خودی ئەم تیۆرییە بکات…
6. د.بورهان لە پێشەکییەکەیدا دەڵێت:” خاڵێکی لێوەدەرچوونی ئەم باسەی بەردەست ئەوەیە کە دۆخەکە تا بڵێی مەترسیدارە نەک هەر بۆ پەکەکە و خەباتە دوور و درێژەکەی، بەڵکو بە رادەی زێدەتر مەترسیدارە بۆ چارەنوسی هەرێمی کوردستان. تەنانەت خەریکە ئەمڕۆ ئەم مەترسیە لەسەر هەرێم لە خاڵی یەکلاکەرەوە نزیک دەبێتەوە، ئەو خاڵە چارەنووسسازەی کە تیایدا تورکیا لە هەمان کاتتدا چۆک بە پەکەکە دابدات و باشووری کوردستانیش شکستێکی کەمەرشکێنی بەر بکەوێ! هەر بە نموونە، دەکرێ لە رێککەوتنێکی گشتگیردا لە نێوان ئەنقەرە و بەغدا لە هەمان کاتدا، بە شێوەیەکی کەمەر شکێن، پەکەکە و دەسەڵاتی باشووری کوردستان لە رێککەوتنێکی ئەوهادا بە ئامانج بگیرێن! ئەوەی لە ئێستادا سیناریۆیەکی ئەوها دوادەخات ئەم دۆخی پاشاگەردانییەیە کە عێراقی تیایە، چونکە ئەگەر عێراق بیەوێ دەرفەتی رێککەوتنێکی گشتگیری لەگەڵ تورکیادا هەبێ ئەوا دەبێ توانای بڕیاری گەورە و یەکلاکەرەوەی هەبێت، کە هەڵبەتە لە ئێستادا نییەتی.
   بەم قسەیەی دەیەوێت پێمان بڵێت کەوا: دۆخی ئێستا بۆ پەکەکە و هەرێمی کوردستان تابڵێی مەترسیدارە و هۆکارەکەش ئەوەیە کە پەکەکە باشووری کوردستانی بە لوبنانی کردووە. ئینجا دەیەوێت بڵێت: هاکا پەکەکە چۆکی شکێنرا و زەبری کەمەرشکێنی بەرکەوت و لەناوبچێت، کە لەئەگەری رێککەوتنی نێوان ئێراق و تورکیا هەم پەکەکە لەناو دەچێت و هەمیش هەرێم زەبری کەمەرشکێنی بەربکەوێت. د.بورهان دەڵێت؛ ئەو توێژینەوەیەشی بۆ ئەوە نووسیوە تا کێشەی نێوان تورکیا و پەکەکە لە دۆخی زیانگەیاندن دەربهێنرێت.!!
   هەڵبەتە د.بورهان دۆزی گەلی کورد لەگەڵ رژێمی تورکیا بە کێشەی نێوان تورکیا و پەکەکە لەقەڵەم دەدات، نەک نێوان گەلی کورد و رژێمی تورکیا. ئەمە لەکاتێکدا دەیان ساڵ پێش پەکەکەش کورد خاوەن دۆز بووە لە تورکیا. بەڵام کە پەکەکە لەدایکدەبێت خاوەندارێتی لەو دۆزە دەکات و تێکۆشان بۆ چارەسەری ئەم دۆزە دەکات.
   د.بورهان پاساوێکی سەیر بۆ وێناکردنی دۆخەکە بەمشێوە ترسناکە بە ئەگەر و شیمانەیەک دێنێتەوە کە سیناریۆی رێککەوتنی نێوان هەردوو حکومەتی ئێراق و تورکیایە دژ بە پەکەکە و هەرێمی کوردستان. هەر خۆیشی دەڵێت؛ ئەوەی ئەم سیناریۆیە دوادەخات دۆخی پاشاگەردانییەکەی ئێستای ئێراقە. بێگومان د.بورهان شتێکی نوێ لەبارەی رێککەوتنی نێوان دەوڵەتانی داگیرکاری کوردستان کەشف نەکردووە، چونکە دەوڵەتانی داگیرکاری کوردستان، لەم 100 ساڵەی رابردووی دەوڵەت-نەتەوەکانیاندا بەدەیان رێککەوتن و پەیماننامە و هاوپەیمانێتییان بەیەکەوە دژ بە کورد واژۆکردووە و جێبەجێکردووە. بەڵام هەمیشە گرنگ ئەو لەهەڤهاتنانەی نێوان ئەو دەوڵەتانە نەبووە، بەڵکو ئەوەی گرنگ بووە هەڵوێست و کاردانەوەی کورد و بزووتنەوەکانیان چیبووە لەبارەی ئەو لەهەڤهاتنانەدا. هەر بۆ نموونە؛ رێککەوتنەکەی جەزائیری ساڵی ١٩٧٥ی نێوان ئێران-ئێراق، بزووتنەوەی ئەوکاتەی کورد بڕیاری ئاشبەتاڵی لە تێکۆشان دا، بۆچی ئەم بڕیارە مەرگەساتبار و تەسلیمکارییەی دا؟ ئایا نەدەتوانرا بەردەوامی بە تێکۆشان بدرێت؟ ئێستاش کە ئەگەر ئەو سیناریۆیەی نێوان تورکیا-ئێراق بە رێککەوتنێک بگات – ئەوا ئەگەری زۆرە دیسان دەسەڵاتی هەرێم ئاشبەتاڵێکی دیکە رابگەیەنێت و تەسلیم ببێت. خاڵێکی تر کە گرنگە لێرەدا بە کورتی ئاماژەی پێبدەم ئەوەیە کە بەڕاستی ئێراق بەم پێکهاتە و دۆخەی ئێستایەوە، کەی و چۆن دەگاتە ئەو ئاستەی کەوا بچێتە سەر ستراتیژی داگیرکاریی و فاشیستانەی رژێمی تورکیا و دەست بەو شەش پرۆسەیەی “نکۆڵیکردن، قڕکردن، کۆمەڵکوژی، تواندنەوە و خۆبەخۆتواندنەوە، پارچەکردن و راگواستن”ی گەلی کورد لە باشووری کوردستاندا بکات؟ ئایا بەڕاستی ئێراق ئەو زەمینەیەی تێدا هەیە وەکو تورکیا ئەو شەش پرۆسەیە بەسەریەکەوە جێبەجێ بکات؟ ئایا ئێراق توانست و زەمینەی ئەوەی بۆ رەخساوە یان دەڕەخسێت کەوا لەداهاتوویەکی نزیک یان دووردا، ببێتە پەیڕەوکاریی ستراتیژییە ئەختەبووتئاسا شەش قاچەکەی رژێمی تورکیا؟ بێگومان ئەو پرسیارانە بۆ خودی د.بورهان و خوێنەران و توێژەرانی بەجێدێڵم.
   بەڵام ئیدی لەئەگەری جێبەجێکردنی هەمان سیناریۆ دژ بە گەلی کورد لەباشوور و دژ بە پەکەکەدا ئایا گەلی کورد لە باشووردا بێدەنگ و بێهەڵوێست لێیدادەنیشێت؟ بێگومان نەخێر و مافی بەرگری لەخۆکردنی هەیە و مسۆگەر دەیکات. ئەی پەکەکە؟ ئایا پەکەکە ئاشبەتاڵ لە تێکۆشانی شۆڕشگێڕانەی خۆی دەکات؟ مسۆگەر نەخێر. نەک ئەم سینایۆیە، بەڵکو سیناریۆی زۆر لەمە مەزنتر و مەترسیدارتریشی لەدژدا بەڕێوەچووە و کۆڵی نەداوە و تەسلیم نەبووە و بەرخۆدان و هەڵوێستی شۆڕشگێڕانەی بە بنچینە وەرگرتووە. خۆ هەمان رێککەوتن و سیناریۆی د.بورهان باسی لێیەوە دەکات، لە ساڵانی نێوان ٢٠٠٧-٢٠١١دا بەڕێوەچوو و لەژێر ناوی “کۆردیناسیۆنی سێینەی دژ بە پەکەکە” لەنێوان (ئەمریکا-تورکیا-ئێراق) جێبەجێ کرا، لەڕاستیدا کۆردیناسیۆنەکە سێقۆڵی نەبوو، بەڵکو چوارقۆڵی بوو و پەدەکەش بە نوێنەرایەتی کەریم سنجاریی “ئەندامی م.س و وەزیری ناوخۆی هەرێمی کوردستان” بەشداریی ئەو کۆردیناسیۆنەی کردبوو. گەلێک بڕیار و هەنگاویشیان دژ بە پەکەکە هەڵێنا. بەڵام ئاکام چیبوو؟ توانیان چ ئەنجامێک بەدەستبهێنن؟ رەنگبێ هەندێک زیانیان بە پەکەکە گەیاندبێت، بەڵام پەکەکە نەک هەر چۆکی نەشکا و چۆکیدانەدا، بەڵکو ئەو کۆردیناسیۆنە نەزۆک و بێئاکام بوو. رەنگبێ ئێستاش بەجۆرێک لە جۆرەکان ئەو کۆردیناسیۆنە بەردەوامی هەبێت، بەتایبەتی لەبەرامبەر بە خەڵکی ئازادیخوازی شەنگال و وارگەی پەنابەرانی مەخموور و ئاڵوگۆڕکردنی زانیاریی هەواڵگریی نێوانیان هەبێت. بەڵام ئەمانە دووژمنن و لە پیلانگێڕیی و رێککەوتنی نێوانیان دژ بە کورد و بزووتنەوە ئازادیخوازەکەی بەردەوام دەبن. بەڵام گرنگ ئەوەیە کورد و بزاڤەکەی چۆن هەڵسوکەوت لەگەڵ دۆخێکی وەهادا دەکات؟. ئەوەی جێی سەرنجە، د.بورهان پێی وایە کە لەئەگەری جێبەجێبوونی سیناریۆیەکی وەها لەنێوان ئێراق-تورکیادا ئەوا پەکەکە چۆکی دەشکێنرێت و هەرێمیش بەهەمان شێوە زەبری بەردەکەوێت. لەراستیدا ئەوەی لە هەرێم زەبری بەردەکەوێت بە پلەی یەکەم زیاتر توێژە دەسەڵاتدارەکەیەتی. ئەوە دەسەڵاتەکەی باشوورە کە بەهۆی ئەو پەیوەندییە بارمتەگیرییەی دەسەڵاتی هەرێم بۆ تورکیا، زەمینەی هەموو زەبربەرکەوتنێکی خەڵکی باشووریشی رەخساندووە، نەک پەکەکە. بەڵام د.بورهان زۆر بەمەبەست کاغەزەکانی تێکەڵاو کردووە و دەیەوێت هەر زەبربەرکەوتنێک بە خەڵکی باشوور و قەوارەکەی، هەر لە ئێستاوە بیخاتە ئەستۆی پەکەکە. بۆ؟ چونکە گوایە پەکەکە هەرێمی کوردستانی بە لوبنان کردووە.!! بەڵام د.بورهان بەهیچ شێوەیەک باسی دوو خاڵی زۆر ستراتیژیی و چارەنووسساز ناکات:
   یەک: پەیوەندی سی و یەک ساڵەی نێوان دەسەڵاتدارانی باشوور، بەتایبەتی پەدەکە، لەگەڵ حکومەتە یەک لەدوایەکەکانی تورکیا لەسەر بنەمای: بەبارمتەگرتنی دەسەڵات و خەڵکی باشوور، تاڵانکردنی سامانی ژێرزەوی و سەرزەوی باشوور، داگیرکردنی سەربازیی، ئەمنی، سیاسی، ئابووری و کولتوورییانەی باشووری کوردستان و زەبروەشاندن لە بزووتنەوەی ئازادیی کوردستان و زۆر بەتایبەت پەکەکە و تەنانەت زەبروەشاندن لە خەڵکی و بزووتنەوەکانی رۆژئاوا و رۆژهەڵاتی کوردستانیش، بووە. خۆ هەموو بەچاوی خۆمان دەبینین کە لەجیاتی ئەوەی قەوارەی باشوور رووی لە بەغداد بێت، لەباوەشی ئەنقەرەدا دژ بە بەغداد بووە. کە ئەمە بۆخۆی هۆکارێکی زۆر بەرچاوە لەوەی کە ئەگەر حکومەتی ئێراق بەهێز ببێتەوە، ئەوا مسۆگەر هیچ کات ئەم دۆخی بەبارمتەگرتنەی هەرێمی کوردستان و ئەو تاڵانی و داگیرکارییەی تورکیا پەسند ناکات و هەڵوێست و کرداری دژبەرانەی دژ بە تورکیا و دەسەڵاتی هەرێم دەبێت. ئایا لە دۆخێکی وەهادا حکومەتی ئێراق دژ بە خودی خەڵکی باشووری کوردستانیش هەڵوێست و کرداری دژبەرانەی دەبێت یان نا؟ ئەمە هێشتا روون نییە. د.بورهان دەیەوێت وا نیشان بدات کە هیچ جیاوازییەک لەنێوان بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی خەڵکی باشووری کوردستان و بەرژەوەندییە بنەماڵەیی و حیزبییەکانی دەسەڵاتدارانی باشوور نییە و هەمان شتن. ئەمە لەکاتێکدا ئەمڕۆ و لە 31 ساڵی رابردووشدا بەرژەوەندییەکانی دەسەڵاتدارانی هەرێم لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی خەڵکی هەرێم تەواو ناکۆک و دژ بەیەک بوونە و هیچ کات هەمان بەرژەوەندیی نەبووە. بۆیە کاتێک دەڵێت؛ هەرێمی کوردستان زەبری کوشندەی بەردەکەوێت، ئەوە روون ناکاتەوە کێی هەرێمی کوردستان زەبرەکەی بەردەکەوێت؟ خەڵکی باشووری کوردستان یان دەسەڵاتدارەکانی هەرێم؟. ئینجا دەیەوێت لە شاردنەوەی ئەم راستییەدا، پەکەکەش هەر لە ئێستاوە بەوە تۆمەتبار بکات کە زیانی بە هەرێمی کوردستان گەیاندووە و دەگەیەنێت. ئەمە کرۆکی شاراوەی هەموو ئەو (توێژینەوە)یەی د.بورهانە. بۆ ئەوەی ئەم تۆمەتبارکردنەی سەر پەکەکەش بسەلمێنێت هاتووە چەندین شێر و ڕێوی هێناوەتەوە و لەمیانەی خراپ بەکاربردنی “تیۆری ناوەند-رۆخ و میتۆدی بەراوردکارییدا دەیەوێت بیسەلمێنێت کە مادام پەکەکە هەرێمی کوردستانی بەلوبنانی کردووە، ئەوا هەر زەبروەشاندنێک بەر هەرێمی کوردستان بکەوێت ئەوا پەکەکە خەتابارە. ئیدی د.بورهان بۆ سەلماندنی ئەم خەتابارییەی پەکەکە لە پێشەکییەکەیدا دەڵێت:” ئەم وتارە هەوڵێکە بۆ دەرهێنانی کێشەی تورکیا و پەکەکە لە هاوکێشەیەکی زیانبەخش، کە تیایدا زهنیەتی “یان رەش یان سپی” وەیا حوکمی “لەگەڵ یا دژ،” کە لە چوارچێوەیەکی سنوورداری ئایدیۆلۆژی و حیزبیدا باڵادەستە”. هەروەها دەڵێت:” پرسیاری سەرەکی ئەم وتارە ئەمەیە: ئایا هەرێمی کوردستان چۆن “بە لوبنانی” کراوە و چ ئاکامێک لەو حاڵەتی بە لوبنانیکردنە چاوەڕوان دەکرێ؟”
   لەلایەکەوە دەیەوێت بڵێ؛ هەر کەسێک وەکو من پەکەکە خەتابار نەکات و وانەزانێت کە هەرێمی کوردستانی بە لوبنانی کردووە، ئەوا بەئەقڵییەتی رەش یان سپی و لەگەڵ یان دژ و ئایدیۆلۆژیانە و حیزبیانە بیردەکاتەوە، لەلایەکی تریشەوە دۆزی کورد لەگەڵ دەوڵەتی تورکیا بە کێشەی تورکیا و پەکەکە لەقەڵەم دەدات. ئەمە ئەو میتۆد و تیۆرییەیە کە د.بورهان دەیەوێت لەو (توێژینەوە)یەدا پێمان بسەلمێنێت. بەڵام خۆیشی لەم (توێژینەوە)یەدا هەر لەسەرەتاوە بە تۆمەتبارکردنی پەکەکە بەوەی هەرێمی کوردستانی بەلوبنانیکردووە، “سەنگەری دژ”ی هەڵبژاردووە و لەروانگەیەکی زۆر بەرتەسک و نا ئەکادیمیانەوە لە دۆخەکە دەڕوانێت.
   دوو: د.بورهان بەهیچ شێوەیەک باسی مەسەلەی ویلایەتی موسڵ و ستراتیژی داگیرکاریی تورکیا بۆ باشووری کوردستان ناکات..!! کە ئەمە کاکڵ و ئەسڵی مەسەلەکەیە و لێی رادەکات و وەک خۆی دەڵێت؛ بە رۆخی رۆخی ئەم بابەتەوە خەریکە… واتا وازی لە مەسەلە ستراتیژییەکە هێناوە، کە هەوڵە ستراتیژییەکانی تورکیایە بۆ باشووری کوردستان و جێبەجێکردنی پڕۆژەی عوسمانییەتی نوێیە، باسی هۆکاری هەبوونی دۆزی کورد لە تورکیا و خۆرهەڵاتی ناوین و لەدایکبوونی پەکەکە وەک بەرئەنجامی ئەو دۆزە ناکات، باسی ستراتیژیی تورکیا بۆ باشووری کوردستان و کۆی ویلایەتی کۆنی موسڵ ناکات، باس لە یەکێک لەئاکامەکانی ئەو دۆخە دەکات کە هەبوونی پەکەکەیە لە گۆڕەپانی تێکۆشاندا، لەناو ئەو گۆڕەپانانەشدا وەک هەر بەشێکی تری کوردستان لە باشووری کوردستانیشدا تێدەکۆشێت. باشە بۆ د.بورهان خۆی لەباسکردنی کرۆک و ئەسڵی بابەتەکە دەدزێتەوە و دێت باسی یەکێک لە دەرئەنجامەکانی هەبوونی دۆزی کورد دەکات کە تێکۆشانی گەریلایی پەکەکەیە لە کۆی کوردستان و زۆر بەتایبەتیش باس لەهەبوونی تێکۆشانی گەریلایی لە باشووری کوردستان دەکات و ناوی دەنێت بەلوبنانیکردنی هەرێمی کوردستان؟ ئەمە لەبنچینەدا ئەو گرفتە میتۆدیی و ئەکادیمییەیە کە د.بورهان گیرۆدەی بووە. چونکە د.بورهان هیچ مەبەستی نییە باسی هۆکاری دەستپێکردن و بەردەوامیدانی تێکۆشانی گەریلایی تا ئێستا بکات، کە خودی هەبوونی دۆزی گەلێکە بەناوی دۆزی کورد، هەبوونی ستراتیژییەتێکی داگیرکارییە بەناوی ستراتیژییەتی عوسمانییەتی نوێ. کە تۆ باسی ئەسڵی بابەتەکە ناکەیت و دێیت دەچیتە سەر هەبوونی پەکەکە لە هەرێمی کوردستان، کە زۆر روونە پەکەکە چۆن و کەی هاتۆتە باشوور و بۆ لە باشوورە و لە باشوور چیکردووە و چیدەکات و چ دەرئەنجامێکی ئەو هەبوونەی لە باشووردا بۆ تێکۆشانەکەی و بۆ گەلەکەی بەدەستهێناوە، بەڵام مەبەستتە لەو خاڵەوە تیرێک لە تێکۆشانی ئازادیی گەلەکەت بدەیت و هۆکار و دەرئەنجامەکانی هەبوونی پەکەکە لە باشوور و تەنانەت کۆی خەباتە گەریلاییەکەی بشێوێنیت و ئەمەش بەناوی ئەکادیمییبوون و بەڕێگەی هەڵەبەکارهێنانی تیۆریی و میتۆدێکەوە ئەمە دەکەیت، ئەمە بۆخۆی جێی تێڕامان و لێوردبوونەوەیە.
   ئەگەر د.بورهان لەگەڵ باسکردنی ئەم دوو خاڵەی سەرەوە باسی هەبوون و ئاکامەکانی تێکۆشانی گەریلایی پەکەکە و دەرئەنجامی هەبوونی ئەم تێکۆشانەیشی لە هەرێمی کوردستاندا بکردبایە ئەوا لەوانەبوو، توێژینەوەکەی کەمێک بە ئاراستەی راست رۆیشتبا و دەرئەنجامی راستی لێوەدەرهاتبا. بەڵام بێیت و هەبوونی پەکەکە لە هەرێمی کوردستان لەهەموو ئەم مەسەلانە داببڕێنیت و لەمیانەی چەمکی بەلوبنانیکردنەوە لە راستییەکان و ئەسڵی مەسەلەکە رابکەیت و ئینجا پەکەکەش بەوە تۆمەتبار بکەیت کە هەر زیانێک بە هەرێمی کوردستان بکەوێت (لەئەگەری رێککەوتنی نێوان تورکیا-ئێراقدا)، ئەوا بەهۆی بەلوبنانیکردنی هەرێمی کوردستانەوەیە لەلایەن پەکەکەوە. باشە ئەمە لەکوێی توێژینەوەی ئەکادیمیی و تیۆریی رەخنەیی و بەراوردکاریی و زانستیبووندا جێی دەبێتەوە؟! ئەی مەرجی بنەڕەتی هەر توێژینەوەیەکی ئەکادیمی و زانستی ئەوە نییە کە باس لە دیاردەیەک، دۆخێک، کێشە و گرفتێک بکرێت، دەبێت بەر لەهەمووشتێک باس لەو دۆخە بکرێت کە ئەو مەسەلە باسلێکراوە تێیدا دەرکەوتووە و پەیدابووە؟ دەبێت باس لەو هۆکارانە بکرێت کەوا ئەو مەسەلە باسلێکراوە بەهۆیانەوە سەریهەڵداوە؟ ئەگەر ئەمە مەرجێکی بنچینەیی هەر توێژینەوەیەک بێت، ئەی بۆ د.بورهان، ئەم مەرجەی لە (توێژینەوە)کەیدا لەبەرچاو نەگرتووە و پەیڕەوی نەکردووە؟ ئەمە ئەو گرفتە زیهنی و گرێ دەروونییەیە کە بەهۆیەوە د.بورهان هیچ لای مەبەست نەبووە، بەلای ئەسڵی بابەتەکەدا بچێت، بەڵکو ئەوەی بەلایەوە گرنگ بووە تەنیا بیسەلمێنێت کە پەکەکە خەتابارە بەوەی هەرشتێک لەمیانەی رێککەوتنی نێوان تورکیا-ئێراق بەسەر هەرێمی کوردستان و کورد بەگشتیدا بێت. چونکە هەرێمی کوردستانی بە لوبنانیکردووە و دەستبەرداریی کۆی تێکۆشانی گەریلایی نابێت و لاسایی فەلەستینییەکان ناکاتەوە.
7. هەرچەندە لەپێشەکییەکەیدا بەسەرەقەڵەمێک و راگوزەرانە باس لەوە دەکات کە: ” بەهەر حاڵ لەم رووەوە دەتوانین هەرنەبێ بە ئاسانی بڵێین کە لاوازکردن و تەنگپێهەڵچنینی پەکەکە (لە باشوور و رۆژئاوای کوردستان) ئامانجێکە کە لەوێدا خواست و بەرژەوەندییەکانی تورکیا و پارتی دیمۆکراتی کوردستان “یەکانگیرن.” بەڵام خۆی لە باسکردنی خاڵی یەکەمی سەرەوە لادەدات و بە گرفت و کێشەی نابینێت. باس لە هۆکاری ئەم یەکانگیربوونەیان و دەرئەنجامەکانی ئەو یەکانگیربوونە لەگەڵ خۆیدا هێناویەتی ناکات، بۆ رەنگبێ وەک دەڵێن؛ “زیانی بۆ پەزەکانی هەبێت”؟!!. ئەمە لەکاتێکدا هەر ئەم یەکانگیربوونە بۆخۆی یەکێک لەهۆکارە زۆر روونەکانە لەهەبوونی پەکەکە لە باشووردا، نەک هەبوونی پەکەکە لەباشوور بووبێتە هۆی ئەم یەکانگیربوونە و بووبێتە هۆی ئەوەی هەرێمی کوردستان زەبری بەربکەوێت. بەڵکو ئەوە ئەو یەکانگیربوونەی نێوان تورکیا-پەدەکەیە کە پەکەکەش لەبەرامبەر بەم یەکانگیربوونەدا بەرگری لەخۆی دەکات و لەکوێ پێویست بێت بەرگری بکات دەیکات.
8. ئینجا د.بورهان هەر لە پێشەکییەکەیدا بۆئەوەی خەباتی گەریلایی تەواو رەش بکات و بەبێ ئەنجام و سەرچاوەی زیانگەیاندن بە گەلی کورد نیشان بدات دەڵێت:” ئەم رەهەندانە هەموویان بەیەکەوە، کورد بە گشتی، وە بە تایبەتی پەکەکە و ئەزمونی باشوری کوردستان لە خاڵی یەکلابوونەوەی مەترسیدار نزیک دەکاتەوە: لە لایەکەوە تا بڵێی دۆخی هەرێمی کوردستان هەستیارە، وە لەولاشەوە بە هەموو پێوەرێک خەباتی چەکداری پەکەکە، هەر نەبێ لە باکوری کوردستان، لە باشترین حاڵەتدا، گەیشتۆتە رادەیەک لە بنبەست و بێ کاریگەر کراوە، ئەوەی ماوەتەوە شەڕی “خۆپارێزییە” لەسەر خاکی هەرێمی کوردستان. کات نە لە بەرژەوەندی پەکەکەیە وە نەش لە بەرژەوەندی هەرێمی کوردستانە!”
   بێگومان دۆخەکە بۆ پەکەکە و تێکۆشانی گەریلایی تەواو پێچەوانەی ئەم بانگەشەیەی د.بورهانە. هەر بۆ نموونە؛ ئەگەر هەر تەنیا ئاکامی شەڕ و بەرخۆدانی گەریلا لە پێنج مانگی رابردوودا بڕوانین دەبینین کەوا ئەو لێکدانەوەیەی د.بورهان چەندە وەهمی و ناڕاستە سەبارەت بە کاریگەرییەکانی تێکۆشانی گەریلایی و ئەو زیانانەی لە داگیرکاریی تورکیای داوە.
   بەڵام کامانەن ئەو پێوەرانەی کەوا وای لە د.بورهان کردووە هەروا بەئاسانی و هەڕەمەکی و بێ توێژینەوە و خستنەڕووی داتاکان بڵێت؛ گەیشتۆتە رادەیەک لە بنبەست و بێکاریگەرکراوە؟ د.بورهان خۆی لەباسکردنی ئەو پێوەرانە دەدزێتەوە و دەڵێت ئەوەی ماوەتەوە شەڕی خۆپارێزییە. ئێ ناوی هێزەکانی گەریلا هەر لە ساڵی ٢٠٠٠وە بووە بە “هێزەکانی پاراستنی گەل(هەپەگە)”. واتا ئەو شەڕ و بەرگری و بەرخۆدانانەی گەریلا بەڕێوەی دەبات بەرگری رەوایە و خۆپارێزییە، نەک رێگە و رێبازێک بۆ چارەسەری پرسی کورد .
   لێرەدا ناچمە سەر ئەو هەموو شرۆڤە و توێژینەوانەی کەوا رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە و کەجەکە و هەپەگە لەبارەی هۆکاری پێداویستیی هەبوونی هێزەکانی پاراستنی گەل و بەردەوامیدانی بە دۆخی بەرگری رەوا، تەنیا لە پەیماننامەکەی کەجەکەدا لە چەند ماددەیەکدا زۆر بەڕوونی باسی ئەم پێداویستییە دەکات. لە پەیماننامەی کەجەکەدا لە بەشی جاڕنامەی دامەزراندندا رێبەر ئۆجەلان دەڵێت:” کۆنفیدراڵیزمی دیموكراتی بەبێ پەنابردنە بەر توندوتیژی و زەبروزەنگ بەرێگای ئاشتییانە چارەسەركردنی كێشەكانی كۆمەڵگا بەبنەما وەردەگرێت، واتە پشت بە سیاسەتی ئاشتیخوازانە دەبەستێت. بەرامبەر بەو هێرشانەی كە دەكرێنە سەر وڵات، گەل و ئازادییەكان و پێشێلكارییەكانی ماف و یاسا لە رەوشی بەرگری رەوا(الدفاع المشروع)دا دەبێت.”
   هەروەها کەجەکە لەماددەی (٤) بڕگەی (ل)دا دەڵێت:” لەدژی هێرشەکانی سەر رێبەرێتی کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی، وڵات، گەل و ئازادییەکان و تا دەگاتە کۆمەڵکوژییەکانی سەر چاندەکان و هەموو رەفتارەکانی دەوڵەت-نەتەوەدا، لەسەر بنەمای بەرگری رەوا تێدەکۆشێت.” و لە ماددەی(٦) و بڕگەی (ل)شدا دەڵێت:” مافی گەلان و کۆمەڵگەکان هەیە بە ئازادی چارەنووسی خۆیان دەستنیشان بکەن. لەبەرامبەر بە فشار، تواندنەوە، لەناوبردن و داگیرکارییدا مافی بەرخۆدانی گەلان و کۆمەڵگەکان رەوایە.”
   هەروەها سەبارەت بە رەوشی پاراستنی رەوا لە ماددەی(٣٣)دا دەڵێت:” ئەگەر لەدژی سیستەمی کۆما جڤاکێن کوردستان و رێبەرەکەی هێرشێکی کرداریی پێکبێت. ئەو داگیرکارییەی بەواتای سیاسی لەسەر کۆمەڵگەی کوردستان خۆی سەپاندووە بەردەوام ببێت، بەواتای ئابووریی؛ برسێتی، بێکاریی، هەژاریی و تاڵانی بەردەوام ببێت، لەڕووی چاندیییەوە؛ تواندنەوە، ژنکوژیی و قڕکردن(ژینۆساید) بەردەوام ببێت و دژ بە دۆخی داگیرکاریی سەربازیی، شەڕی پاراستنی رەوا پێویست دەبێت.”
   ئەمەو لەچەندین ماددە و بڕگەی تردا کەجەکە وەک سیستەمێکی جڤاکی گەلی کوردستان مەسەلەی بەرگری رەوا و شەڕ و ئاشتی و بەرپرسیارێتییەکانی هێزەکانی بەرگری رەوادا زۆر بە روونی و کۆنکریتی باسی لێیانەوە کردووە. بەڵام د.بورهان بەلایەوە گرنگ نییە کەی پێویست بە بەرگری رەوا هەیە و کەی دەکرێ دەستبەرداریی لێبکرێت؟ کەی و چۆن دۆخی شەڕ یان ئاشتی دێتەدی و چۆن بڕیار لەبارەیەوە وەردەگیردرێت؟ ئەوەی بەلایەوە گرنگە ئەوەیە کە دەبێت پەکەکە دەستبەرداریی خەباتی گەریلایی ببێت و چەکدابنێت و تەواو. دەرئەنجامەکەی ئەمە چیدەبێت و چۆن دەبێت بەلای د.بورهانەوە هیچ گرفت و کێشەیەک نییە.!! ئاخر ئەم جۆرە بیرکردنەوە و بۆچوونە چەندە لەگەڵ لۆژیکدا دەگونجێت؟ دەستبەردان لە خەباتی گەریلایی و چەکدانان چەندە لەگەڵ راستینەی دۆزی کوردستان و راستینەی ستراتیژە داگیرکاریی و فاشیستانەکەی تورکیا و رژێمەکانی تری سەر کوردستان و راستینەی چینی بەکرێگیراو و بەبارمەتگیراوی کورد و راستینەی کۆی دۆخی ئاڵۆزی خۆرهەڵاتی ناوین و جیهانی پڕ لە شەڕ و پەلاماردان و خۆپڕچەککردندا یەکانگیر دەبێتەوە؟ ئەمانە بەلای د.بورهانەوە جێی باس و خواس نین و هەردەبێت پەکەکە دەستبەرداریی تێکۆشانی گەریلایی و چەک ببێت و لاسایی ئەزموونە شکستخواردووەکەی فەلەستینییەکان بکات و تەواو.
9. ئینجا بۆ سەلماندن و بەرەواکردنی ئەم تەرح و داواکارییەی لە پەکەکە، د.بورهان لە پێشەکییەکەیدا دەڵێت:” هەردوو خەباتی چەکداری فەلەستینییەکان و پەکەکە هیچ جارێک لە ناوەندەوە نەبووە، بەڵکو بەردەوام لە رۆخەوە بووە، بەمەش ئەم شێوازە لە خەبات (لە رۆخ) کۆمەڵێک ئاکامی زیانبەخشی بۆ هەردوو جوڵانەوە چەکدارییەکە و رۆخە جوگرافییەکانیش، وەک ژینگەی ئەم جوڵانەوە چەکدارییانە، هەبووە، ئەو رۆخە جوگرافییە سەرەتا بۆ فەلەستینییەکان کەرتی غەزە و بۆ پەکەکەش باکوری کوردستان بوو. لەوەش زیاتر، ئەو جوڵانەوە چەکدارییانە زیانبەخش بوونە بۆ ئەو وڵاتانەی، کە وەک رۆخی رۆخ، واتە پێگەی جوڵانەوە چەکداریەکە، رۆڵییان بینیوە: هەڵبەتە لە حاڵەتی فەلەستینییەکان ئەو وڵاتە ئوردن و دواتر لوبنانە و لە حاڵەتی پەکەکەشدا هەرێمی کوردستانە. لە هەردوو حاڵەتیشدا رەهەندێکی هاوبەش ئەو راستییەیە کە “ئەگەر خەباتی چەکداری، یا بە مانایەکی تر نەبەردی سەربازیی لە خودی ناوەنددا نەکرێ، ئەوا خەباتە چەکدارییەکە دوور دەمێنێتەوە لە کاریگەرییەکی راستەوخۆ لەسەر بڕیار و هەڵوێستەکانی رژێم یا دەسەڵاتدرانی ناوەند.”
   جارێ بەرهەموو شتێک ئەزموونی دەستبەرداربوونی بزووتنەوەی فەتح لە تێکۆشانی چەکداریی خۆی ئەزموونێکی تەواو شکستخواردوو و تەسلیمکارانەیە، نەک هەر هی ئەوە نییە لاسایی بکرێتەوە، بەڵکو هی ئەوەیە بەر رەخنەی توند بدرێت، کە چۆن گەلی فەلەستینی گورگانخواردوو کرد و بێ بەرگریی رەوای هێشتەوە و دۆزی فەلەستینییەکانی قووڵتر و ئاڵۆزتر کردەوە. چونکە بزووتنەوەی فەتح لەبەرامبەر بە چەمکی “یان دەبێت تەسلیم بیت یان بە تیرۆریزم ناوزەدت دەکەم”دا بژاری تەسلیمبوونی پەسند کرد، بۆ ئەوەی سیفەتی تیرۆریزمی لێببێتەوە..!! راستە فەلەستینییەکان دەستبەرداریی تێکۆشانی چەکداریی بوون و چەکەکانیان دانا، بەڵام دوای زیاتر لە 34 ساڵ دۆزی فەلەستینییەکان چی بەسەرهات؟ چارەسەر بوو؟ ئایا خەباتی چەکداریی فەلەستینییەکان کۆتایی هات، یان دیسان سەریهەڵدایەوە؟ ئایا لەوکاتەوە تا ئێستا دۆزی فەلەستینییەکان یەک هەنگاو چۆتە پێشەوە؟ یان بۆتە کارتێک بەدەست تورکیا و هەندێک دەوڵەتی عەرەبی و ئێرانەوە؟ ئایا د.بورهان ئەمەی لە پەکەکە دەوێت؟ بێگومان پەکەکە ئەمەی نەکرد و ناشیکات. نە تەسلیم دەبێت و چەکدادەنێت و نەش پێوەلکاندنی سیفەتی “تیرۆریزم” لە خەبات و بەرخۆدان ساردی دەکاتەوە. بەڵکو هات رێی سێیەمی هەڵبژارد، کە رۆڵ و پێگەی چەک(تێکۆشانی گەریلایی) گۆڕی، چەک و گەریلای خستە دۆخی بەرگری رەواوە و لەوەی دەرخست ببێتە رێگە و رێبازی سەرەکی چارەسەرکردنی پرسی کورد، لەجیاتی ئەوە، وەک لە پەیماننامەکەی کەجەکەشدا بەڕوونی دیارە، رێگە و رێبازی ئاشتیی و سیاسی کردۆتە رێگە و رێبازی چارەسەرکردنی پرسەکە. لەهەمانکاتیشدا خۆیشی دانەماڵیوە لە چەک. ئەمە ئەو دۆخەیە کە د.بورهان نەیتوانیوە بیبینێت و نایەوێت واتای پێبدات. لەم وتارەی د.بورهاندا ئەوەندەی بە ئەقڵییەتی رەش یان سپی کاردەکات واتا داوا لە پەکەکە دەکات یان لەناودەچێت و چۆکی پێدادەنرێت و هەرگیز سیفەتی تیرۆریزمی لێنابێتەوە یانیش دەبێت چەکدابنێت و خۆی لە چەک داماڵێت. لە راستیدا د.بورهان لەوەش زیاتر دەڕوات و تەنیا یەک رێگە لەبەردەم پەکەکەدا دەمێنێتەوە ئەویش لەناوچوونە…!! چونکە پێی وایە پەکەکە چەکدانەنێت لەناودەچێت، بەڵام ئەوەش باس ناکات کە ئەگەر داواکەی د.بورهان جێبەجێ بکات و چەکیش دابنێت هەر لەناودەچێت.!! ئایا ئەمە ئەقڵییەتی رەش یان سپی یان بڵێین تاکڕەهەند روانین نییە کە د.بورهان بۆ پەکەکەی پێشنیاز دەکات؟ یان هەر سەپاندنی قەدەری لەناوچوونە بەسەر پەکەکەدا؟!

گەر فڕۆکەیەکی نەفەربەر، لە فڕۆکەخانەی ئەستەمبووڵەوە بفڕێت بەرەو وەڵاتی مالیزیا. گەر وایدابنێین ئەم فڕۆکەیە، لە بەرزی سی و دوو هەزار پێوە یا زیاتر، بەسەر ئاسمانی هەرێمی کوردستاندا، تێپەڕێ.
ڕەنگە لەو بەرزاییەوە و لە پەنجەرەی بازنەیی فڕۆکەکەوە، پیاوێکی مووسڵمانی مالیزی پۆشتەوپەرداخ، پرۆفیسوێری جوگرافیناس. بڕوانییت و شاگەشکە ببێ بەو سەرزەمینە سەخت و دژوارە و لە دڵی خۆیدا بڵێت”ئاخۆ لە نێو ئەم چیا سەخت و دوورە دەستانەدا، مرۆڤ چۆن دەتوانێت بژێت؟!” بێ ئەوەی بزانێت کە ئەو ناوچە سەختە، سەدان ساڵە لە ژێر چاوی تەماع و هێرشی دوژمنانێکی زۆردایە و شیوەکانی پڕە لە هاژەیی خوێنی قوربانی و خوێنی داگیرکاران.
لەوانەیشە هەر لەو بەرزایی ئاسمانەوە، دوو دەستی بۆ خودا بەرز بکاتەوە و لە ژێر لێوەوە بڵێت”سەد شوکر بۆ تۆ خودایە کە لە جێیەکی وا نەتهێنامە دنیاوە… ئامین… ئامین… یا ڕەب لعالەمین…” لەوانەیشە وەک پسپۆڕێکی جوگرافیا، دەست ببات و لە نێو جانتا ڕەشەکەی، کتێبێکی قەبەی بەرگ ئەستوری ئەتڵەس دەرهێنێ و لاپەڕە لاپەڕەی پڕ وێنەی نەخشی هەمەهێڵ و هەمەڕەنگ هەڵداتەوە. ئەتڵەسێکی پڕ نەخشە و نیگاری سەرزەمین. سەرەتا با وایدابنێن، دەچێتە سەر بەشی نەخشەکانی خۆرهەڵاتی ناوڕاست، بە دیاریکراوی ناوچەی نێوان هێڵەکانی، ٢٩ بۆ ٤١ ی باکور، ٣٥ بۆ ٥١ ی ڕۆژهەڵات. پاشان لە شاشەکەی بەردەمیدا، شوێنی فڕینی فڕۆکەکە دیاری دەکات. دەیەوێ بزانێت، خوارەوەیی سەخت، دەکاتە کوێی ئەم دنیایە.
بێ ئاگا لەوەی جگە لەو هێڵە وەهمیانە، هێڵی تری واقعی هەن. هێڵی دابڕان و ترازان، هێڵی خوێن و دڕکەزیی، هێڵی لە وەهم وەهمتر، بەڵام تیژ و بڕ و کاولکار…
پرۆفیسۆر، ئەو هێڵانە نابینی کە وەک ڕمی جەنگاوەرێکی عوسمانی، یان سەفەوی، تیژ دێت و تێدەپەڕێ. چیا و شیو و دەشتەکان، باخ و دەریاکان دوو لەت دەکات! ڕمێکی سەر ئاسنینی مێژوویەکی ژەنگن، تیژ و سەخت کە هەموو شتێک دوولەت دەکات. ڕمێک هێڵێکی تۆخ و ئەبەدی بە دوایی خۆیدا دەکێشێت. هێڵێک، گوند لە گوند و ڕانەمەڕ لە شوان و کانی لە باخی ئاودامانی دەکات! دوو برا، هەر یەکەیان دەخاتە لایەکەوە! دوو کەو، هەر یەکەیان دەکەونە ئاسمانێکەوە! دار بەڕویەکی پیر، لە ناوڕاستەوە دەکاتە دوو کەرتەوە، دوو لەتە بەڕووی سیس و نەخۆش. پۆلە کچێکی دووی کنگر و ڕێواس، بۆ ئەبەد ڕێی گەڕانەوەیان لێ دەگیرێت! مانگایەک کەوتۆتە ئەمبەری هێڵەوە و بۆ گوێرەکەکەی دەبۆڕێنێت کە هەرگیز ناتوانێ پێی بگاتەوە. باڵندەی دەنگخۆشی ئەمبەر، ناتوانن بفڕنە ئەوبەر و هی ئەوبەریش، لە دووری هێڵی ڕمی سەر ئاسنین، دورا و دوور، کز و غەمگین دەنگ هەڵدەبڕن. کێ باسی چیرۆکی جەنگاوەرانی هەر دوو بەرەی هێڵەکە بە درێژایی مێژوو بگێڕێتەوە! ئەو کاتی برا و برا، ئامۆزا و ئامۆزا یەک دەکوژن. بەسەر هێڵێکی وەهمییەوە کە پلەی گەرما و ڕێژەیی باران بارین و گژوگیا و ڕووەکی هەردوولا، هەر یەکن! دوو دۆزەخ دەخوڵقێ! زنجیرە چیایەکی لە ناوڕاست دوو لەت و ڕووبارێکی دوو لەت کە هەر دوو لەتەکەی، هەمان ئاوی شیرین و سازگار، هەمان قوڵی و شینی و هەمان ماسی کە هێڵێک لێناگەڕێ ئاوێتە ببن! دوو ئاوی هەمان پێکهاتە تێکەڵ نابن! ئەمەیە موعجیزە ڕاستەقینە و تراژیدیاکەی ژیان!
لە نێو ئەم هێڵە وەهمیانەدا کە ڕێژەی ئازار و فرمێسک و خوێن و تیژییەکەی، ڕەنگە بگاتە سێ سەد ملێون سکۆفیلی بیبەری تیژ!
ئەو پرۆفیسۆرە مالیزییە کە تا ڕادەیەکی زۆر، هەموو شتێک سەبارەت بە جوگرافیای گۆی زەوی دەزانێ. دەزانێت پاڵەپەستۆی هەوا، چۆن دەبێتە هۆی خوڵقاندنی ڕەشەبا و زریان. دەزانێت چ ناوچەیەک بەستەڵەکە و کوێ بیابان. هەموو هێڵەکانی سەر ڕووی زەمین دەناسێت و ئاشنایە بە هێڵی ئیستیوایی. بەڵام هەرگیز نازانێت چۆن فیشەکی سەربازێکی ئینگلیزی، دیسانەوە هێڵێکی تر، لە تەوێڵی ئەم خاکەدا دەنەخشێنێ! فیشەکێکی ئاگرین کە بە دوای خۆیدا هێڵی جەنگ و هێڵی مین، هێڵی ئاگربارین و تەلەزی دەخوڵقێنێ. هێڵی وەهمی، چێنراو بە سەربازگە و مین! بێ ئاگا لەو هێڵە ڕاستەقینانە، بە ویژدانی ئاسودەوە و بێ ترس، لەو بەرزی بەرزەوە، خپ لێی دەخەوێت!
گەر چەند گەشتیارێکی بیانی، بۆ گەشتوگوزار بە ئۆتۆمبیل ڕوو بکەنە نێو چیا و شیو و ڕەوەز و سروشتی سەختی ناوچەکە. دیسانەوە ڕەنگە بە بینینی خەڵکی ناوچەکە و ململانێیان لە تەک سروشتی سەختدا، ئەو پرسیارەیان لە لا درووست ببێت کە مرۆڤ چۆن لە ئاوها شوێنێکدا بەرگەی ژیان دەگرێت. یا ڕەبولعالەمین…
سەرسام و پڕ پرسیار دەڕوانن و لە نێوان خۆیاندا دەڵێن. ئێرە بۆ وایە، یا ڕەبولعالەمین… کێ بێرەدا تێپەڕیوە! ئەم خاکە بۆ سووتاوە! قەد پاڵی ئەم گرد و تەپۆڵک و هەورازانە، بۆ دەڵێی سەری بڕاوی گان و پێستیان داماڵڕاوە! شوێنەواری ئەم ئاوەدانییە خاپورکراوانە، بۆ چ سەدە و ڕۆژگارێک دەگەڕێنەوە؟! ئەم هەموو هێما و بەردە کەڵەکانەی کێڵگەی مینە چییە؟ کەلاکی ئەم هەموو مەڕوماڵاتە، ئەم هەموو جێ چاڵی تۆپ و مووشەکە، لقوپۆپی شۆڕ و شکاوی ئەم هەموو درەختە، ئەم هەموو گۆڕستانە کۆن و نوێیانە چییە یا خودایی ئایین؟! ئەم قامیشەڵانانە بۆ بە با ئاوا دەناڵێنن! باڵندەی ئەم ناوچەیە، بۆ هێندە ئاوازی دەنگیان غەمگینە؟! ئەم مانگا بەڵەک بەڵەکانە بۆ وا لەڕ و لاوازن؟! ئەم تاشە بەردانە بە چ داخ و ئازارێک، واقڵیشاون؟! مەگەر خودای ئێرە، کێیە و بۆ پشتی لێرە هەڵماڵیوە؟!
خۆ ئەگەر تۆ خۆت کورد بیت و بەسەر کەرێکەوە، بەرەو گوندەکەی خۆت بەڕێوە بیت. ئەوجا دەزانیت ئەم ناوچە سەختە، چ ڕۆژگارێکی ڕەش و چ زنجیرە جەنگێکی خوێناوی و کاولکاری بینیوە! ئەم چین لەسەر چین، توێژاڵە خوێنە قەتماغە گرتووە کە هەموو شتێکی داپۆشیوە، چ مانایەک دەگەیەنێت. یان چەند چاوی تەماحی دوژمن و هەوڵ و هەڕەشەیی داگیرکردنی لەسەرە! کابرایی سەر کەرە سپی لە هەر تەماشایەکیدا بۆ پێدەشت و بەرزە زنجیرە چیای دەوروبەری، بە دڵنیاییەوە لە دڵی خۆیدا دەڵێت”یەکەم مین کە درووستکرا، لێرە لەم خاکەدا، نێژرا! ئای چەند سووتان و مەرگ و کاولکاریمان بینی یا ڕەبولعالمین…”
گەر تۆ ڕێکەوتی ئەو پیاوەی سەر کەرە سپییە بکەیت و پێی بڵێی”خاڵۆ، چیرۆکی حەمە و مین دەزانی؟”
بێ یەک و دوو دەڵێ”ئەی چۆن، کەرەکەیشم دەیزانێت… کەس نییە نەیبیستبێ کوڕم”
هاوشانی کەرە سپی پێ هەڵگرە و گوێ بدەرە چیرۆکەکە کە بۆت دەگێڕێتەوە…
پاش زنجیرە جەنگێکی درێژخایەن، داماوی و هەژارییەکی سەخت ڕووی کردە خەڵک، ژیان بە بارێکی زۆر قورس و تاڵدا وەرگەڕا.
حەمەمین، لە پێناو پەیداکردنی هەندێ خەرجی بۆ تەدارەکی گواستنەوەی ئامینی دڵخوازی، کە لە مێژ بوو چاوەڕێی کۆتایی جەنگ و هەڵهاتنی خۆری ئارامی و ئاشتی بوون. تا پێکەوە زەماوەند بکەن و ژیانی هەنگوینی بژێن. کەوتە خۆیی و قۆڵی کار و کەسابەتی لێ هەڵماڵی. بەڵام بە هۆی پاشماوەی جەنگە درێژەکەوە، کەس، یان کەم کەس دەیتوانی بچێتەوە سەر زەویوزاری خۆی. کێڵگەکان ببوون بە کێڵگەی مین. رۆژ نەبوو لێرە و لەوێ، خەڵکی ئاواییەکان نەکوژێت، یان کەلەپاچە نەکات.
نێو دەشت و شیو و چیاکان، پڕ بوون لە کەرەستە و تفاق و گوللەتۆپ و خڕکە شکاوی پاشماوەی جەنگ. بە درێژایی هێڵە دەستکردەکە، قەوانە تۆپی ڕەنگ ئاڵتونی و لەوح و چینکۆ و ئاسن و مس و فافۆن ڕژابوون. هەموو ئەو میتاڵانەش پارەیان دەکرد و دەڵاڵ و بازرگانانی خۆیان هەبوو و نرخی باشیان لە سەر دادەنا. ئیدی خەڵکی گوندە دوورەدەستەکان، کە بە هۆی مینەوە، نەیاندەتوانی مەڕداری و کوشتووکاڵ بکەن. بە لێشاو ڕوویان کردە سەر هێڵەکان، بۆ ئەو جێ قایم و هەوارە کۆن و خاپورانەی سەربازگەکانی ڕۆژگاری جەنگ، بۆ شوێنەواری ڕەبایە و بنکە و مۆڵگە و گۆڕەپانی جەنگەکان و بە دوای ئەو شتانەدا دەگەڕان کە پارەی بۆ دەکردن. ژن و پیاو کەوتنە دەشتودەر، بە کەر و وەڵاخ، لەوح و چینکۆ و تۆپەڵە دڕکەزی و قەوانیان دەهێنایەوە.
خۆرهەڵاتنێک، حەمەمین بە دەم باسوخواسی دنیاییەوە، هاوشانی مینا بێوەژن بە شیوەکەدا داگەڕان. شیوی دامێن ئاوایی، سەدای دەنگێکی بە سۆزی پڕ تراژیدیایی لێوەهەڵدەقووڵا.
قەت لە دونیادا نەبوو، بێجگە لە ناخۆشی بەشم…
ئەی خودا چەند بێکەس و بەدبەخت و چەند چارەڕەشم…
مینا لە مێژبوو پیاوەکەی ببووە قوربانی جەنگ و حەوت منداڵی سەر خڕ سەر خڕی بەسەردا جێهێشتبوو. ئەمیش بە دوو شۆڕە مەمکی زلەوە، کە تا سەر ناوکی هاتبوون. لە نێو شەڕواڵێکی خاکی پیاوانەدا، ڕۆژ تا ئێوارە ناوچەی شەڕگەکانی دەپشکنی. جودا لەوانی تر، مینا، تاقەتی کۆڵەبار و سەرئێشەی زۆری نەبوو. تەنها بە دووی ئێسکوپرووسکی قوربانییەکانەوە بوو. بست بە بستی خاکە پڕ بارووتەکە دەگەڕا و قوورسی ملی ئەو سەربازانەی دەدۆزییەوە کە بێ گۆڕ و بێ ناونیشان بزر ببوون. لە بەختی ئەویش، بە هۆی ساڵانی زۆری جەنگەوە، لەو قوڕسە ئیستیلانە زۆربوون. منداڵەکانی هەمیشە تێروپڕ و قەڵەو بوون.
دەگەڕا و ئەو پارچە ئستیلە بە زنجیرە ئاسنەی ناوێکی لەسەر هەڵکۆڵرابوو، دانە دانە دەدۆزییەوە و لەگەڵ تورەکەیەک لە ئێسکوپرووسک، ڕادەستی سەربازگەکەی ئەو دیو هێڵی دەکرد و لە بەرامبەردا، فەردە ئارد و برنج و ڕۆنی وەردەگرت. مینا ئاوها بە مەدالیای ملی مرۆڤانێک کە لە مێژ بوو نەمابوون، منداڵەکانی تێر و گەورە دەکرد.
هەمووی چارەکە کاتژمێرێک نەبوو لە یەک جیاببوونەوە و هەر یەکەیان بەلایەکدا، حەمەمین بۆ ئاودیوکردنی کۆڵەبارەکەی کە هەندێ جار مس و فافۆن بوو، هەندێ جاریش جیوە بوو. لە پڕ ناڵەیەکی گەورە و هات و تەپوتۆز و دووکەڵ چوو بە ئاسماندا. لە ژێر پێی حەمەمیندا، مینێک تەقییەوە. دوو قاچ و دەستێک و چاوێک، چەند باریکە پەنجەیەک و هەندێک تۆپەڵە بەز و گۆشت و مووی سەر، بە ئاسماندا دەفڕین! هاوکات هەرچی باڵندەی ئەو ناوە هەبوون، فڕیین.
جەستەیەکی نغرۆی خوێنیش، هەلاهەلا و پرژاڵ پرژاڵ، کەوتبووە نێو داروپەردووی ڕەبایە کۆنەکەوە و لە نێو تەپوتۆز و دوکەڵدا، بە ئاستەم نرکە و ناڵەی دەهات.
وەک هەموو جارەکانی تر، ئەو مەخلوقانەی لەو دەوروبەرەدا، گوێبیستی ناڵەکە بوون. بە پرتاو خۆیان گەیاندە شوێنەکە، شپرزە و پڕ ترسولەرز لە مینی تر، بە پێ خشکە و بازدانی سەر ئەم بەرد بۆ ئەو تاشەبەرد، خۆیان گەیاندە حەمەمین و خێرا خۆیان و پارچەکانیان کۆکردەوە و لە ناوچە مەترسیدارەکەیان دوور خستەوە.
خێراتر کەری هەگبە باریان هێنا و بەرەو ئاوایی ڕێچکە ڕێگایان گرتە بەر. تایەک حەممەمین و تایەک دەست و قاچە قرتاوەکانی. لە تایەکی هەگبەکەوە، پێیەکی خوێناوی و چوار پەنجە دەست و دەمی زەردی دوو قەوانە تۆپ، بە دەم لەنجەولاری کەرە سپییەوە دەشەکانەوە. تاکەی تریش سەری حەمەمین، پڕ شووخت و چۆڕاوگەی خوێن، بە یەک چاوی تەڵخەوە دەیڕوانی. ڕوانینێکی هێندە عاشقانە و گووناهانە بوو، بە ئاشکرا دیاربوو کە بیر لە چارەنووسی خۆیی و ئامینەی عاشقی دەکاتەوە. خاوەن کەر و بارەکە، لە دواوە خێرا خێرا نەقیزەی کەرەکەی دەدا و یەک لەسەر خۆی و شپرزە هاواری دەکرد. هەچە… هەچە دەی…
کاتێک گەیشتنە نێو گوند. حەممەمین هێندە خوێنی لەبەر ڕۆشتبوو، لە هۆش خۆی چووبوو. بە پەلە وەک پارچە سیپاڵێک کردیانە پشتی پیکابێکەوە و تیژ بەرەو شار ڕفاندیان.
ئەوەی مایەوە دەست و قاچ و چاوێک و هەندێ تۆپەڵە گۆشت بوو. لە سێبەری کزی دیواری مزگەوتەکەدا هەڵیانڕشتبوو. مناڵومەزمی ئاوایی و پیر و پەککەوتەکان، بە دیارییەوە هەڵکوڕمابوون و بۆی دەگریان. بۆ حاڵی و پرژاڵ پرژاڵی بە داخ بوون. بە چاوی فرمێسکاوییەوە، گەورە و بچوک، لەگەڵ یادەوەرییەکانیدا دەژیان. خەیاڵی جوانییەکەی، بە تەنگەوەهاتنی کێشەکانی ئاوایی، لەفز شیرینی و ئازایەتییەکەی، قوڵپ قوڵپ بە گریانی خستبوون. ناهەقیان نەبوو، کوڕی بە جەرگ و ئازای وەک ئەم جەستە هەلاهەلاییەیان هەرگیز نەبینیبوو. کەسێک ئاوا خۆشەویست و هاوخەمی هەمووان. لە کاروباری درەو و کێشە و خەلەوخەرمانا، کاری بۆ هەموان دەکرد. پایزان، هاوشانی خاوەن ماڵ، خۆی لە قوڕ دەنا و دیواری سواغ دەدا. زستانان بەفری بەر ماڵانی گوندی ڕادەدێرا. بەروبوومی ڕەز و باخی بۆ باخەوانەکان دەڕنی و هەمیشە لە پێشەوەی کوڕگەلی ئاوایی بوو بۆ کاری هەرەوەزی. ژن و پیاو، پیر و گەنج، ئەو ڕۆژە و بە بیستنی هەواڵەکە، خەم و گریان هەموویانی چەشنی بەفری زستان داپۆشی. سپی نا، ڕەش و مات و غەمگین.
پەیتا پەیتا دەچوونە سەر لەتەکانی جەستەی.
بە دیارییەوە باوکەڕۆیان دەکرد و لە ناخی دڵەوە بۆی دەگریان.” وای براڕوووو… کوڕی جوان و هاوخەمی گوندمان ڕۆۆۆۆ…”
” قوربانی ئەم دەست و مەچەکە زەردهەڵگەڕا و سیسەت بم کە دوێنێ ئەم حەلانە بژارت بۆ دەکردم…”
پیرە پیاوێک، نەرم و لەسەرخۆ، نێو لەپە زبرەکەی بە قاچە خوێناوییەکەدا دەهێنا و قورت قورت دەگریا.
” باوکەکەی باوکم، پێرێ ئەم حەلە بەم قاچەت قوڕت بۆ کەفماڵی خانووەکەم دەشێلا…
ئەو ڕۆژە و دوای کارەساتەکە، ناوی حەمەومین، وێردی سەر زاری هەموان بوو.”
ئامینی عاشق، بە بیستنی هەواڵەکە، ئاگر لە هەناوی بەربوو. لە تاو قوڵپی گریان، خۆی لە تەنوربانەکەدا شاردەوە تا برا و باوکی بەو حاڵە پەرێشانەوە نەیبینن. هێندە بە کوڵ گریا، ئاوی پێی داهات. شپرزە و بە چاوی پڕ گریانەوە. بە بیانووی هێنانی ئاوەوە، گۆزەی خستە سەر شان و بە کۆڵانی تەنگەبەری مزگەوتدا تێپەڕی. حەشاماتی دەوری لەتوپەتی یار، هێندەی تر بە گریانیان خست! کاتێ بینی لە نێو حەشاماتەکەدا، ئافرەتیش هەن. کەمێک ترسی دامرکایەوە و ئەویش بە گۆزەی سەر شانەوە، خۆی کوتا و بە پاڵەپەستۆ چووە دیار نیوە یارەکەی. بە دیمەنەکە دڵی هەڵشێواو و هێڵنجی دا. هەر زوو بە تاتۆ سەوز کاڵەکەی سەر نەرمایی دەستەکە کە گێڕ و نابووت نوسرابوو ” مین” زانی حەمەومینەکەی خۆیەتی. “ئاخر ئەو مینە هەمان ناوەکەی خۆی بوو! پێشتر دەیان جار حەمەمین، لە جێژواندا پیشانی دابوو و هەموو جارێکیش پێی وتبوو، ئەمە ناوی تۆیە، لەبەر لۆمە و ترسی خەڵک، ئاکەم نەنووسیوە.”
چاوی پڕ گریانی خستە سەر ئەو پەنجە خوێناوییە سیسانەی کە چەندین کەڕەت مەمکیان گووشیبوو. سەر ئەو چاوە تاریک و بێ ڕەونەقەی سەدان جار خۆی تێدا بینیبوو. سەر ئەو پەنجەی شایەتومانەی کە دەیان جار لە جێژواندا، بە گاڵتە و وەهم، بە دوو پەنجە ناسکەکانی، ئەلقەی هاوسەرگیری لێ هەڵکێشابوو.
قوڵپی گریان لە ناخەوە، وەک شەپۆل هورژمی هێنا. دەستی خستە سەر دەمی و لە شەرمی حەیا و حورمەتی خۆی، تیژ تێپەڕی و لە هەواڵەکە دڵنیابووەوە. ئەو هەموو ڕۆژەکە، یان لەو کاتەوەی هەواڵەکەیان پێڕاگەیاندبوو. هەزاران جار بەدەم هەنسک و قوڵپی گریانەوە، لە دڵەوە یان بە دەنگی بەرز، هاواری کردبوو( خودایە ئەو نەبێت، خودایە ئەو نەبێت، خودایە ئەو نەبێت…) تێپەڕی و لە بری ئاوی کانی، گۆزەکەی سەر شانی بە فرمێسکی چاوە خومارەکانی پڕ پڕ کرد. هاوکات ئاهێک لە ناخیدا کڵپەی سەندو و کردییە دوو لەتەوە. ئای سەرەتا بوو بە هەڵم و ئەوەی لە خۆیی و لە ناوی مایەوە، تەنها و تەنها مین بوو، وەک مینی سەر بازووە قرتاوەکە. مین عشقەکەی هەپروون بە هەپروون کرد.
لای مەغریب و پاش نوێژ، مەلا بە کوڕگەلی وت”ئەم گۆشتە تا بۆگەنی نەکردووە بنێژن. گۆڕێک لێدەن و ئەم دەست و قاچەی تێخەن و بە تاشەبەرد دایپۆشن، تا سبەی بەشە مردووەکەی تری دەگات” هەمووان هاوڕای مەلا بوون کە دەبێ گۆڕەکە پڕ نەکرێتەوە. کەس بڕوا بەوە ناکات حەمەمین بە زیندوویی بگەڕێتەوە ئاوایی. ئەوەی جەستە بێ پەلوپۆ و شیتاڵ شیتاڵ و خوێنینەکەی دیبێت. بۆ یەک ساتیش گوومانی لە مردنی نەدەکرد.
پاشماوەی قوربانییان خستە گۆڕەکەیەوە و لەترسی سەگ و چەقڵ، نەک زەفەری پێ بەرن بە تاشەبرد دایانپۆشی.
سبەی تا ئێوارە هیچ خەبەر و باسێک نەبوو. درەنگانێک، برایەکی حەمەمین گەڕایەوە و لە بەردەم مزگەوتەکەدا، خەڵکی گوند بۆ هەواڵ پرسین دەوریان لێدا. دەستی برد و لە تورەکەکەی بن هەنگڵی پێیەکی سیسی دەرهێنا و وتی:” دکتۆرەکان ئەم قاچەشیان لە خوار ئەژنۆیەوە بڕییەوە، ئەمیش بەرن و بیخەنە لای بەشەکانی تری…”
دیسانەوە براکەی وتی:” حەمەمینی برام هێشتا بێ هۆشە، دکتۆرەکان دەڵێن، تا چل کاتژمێری تر نەمرێت. لە مەترسی دەربازی دەبێت و دەژێت. دووعای خێری بۆ بکەن بە سەلامەتی بگەڕێتەوە ناومان” کاتی زیاتر تێپەڕی و حەمەمین نەمرد.
پاش هەفتەیەک، مەلا بە کوڕگەلی ئاوایی وت:” بچن گۆڕەکەی پڕ بکەنەوە، ئەجەل بە دەستی پەروردگارە، وادیارە هێشتا ڕۆژی تەواو نەبووە. ئەلبەقائو فەقەت لیلاە… خۆ هەر دەمرێت. ئەوکات بەشەکەی تریشی هەر لەم گۆڕەدا دەنێژین. خۆ بە نیوە جەستەیەکەوە ناتوانێت لە پردی سیرات بپەڕێتەوە…” گۆڕیان پڕ کردەوە و دوو کێلیشیان بۆ دانا. بەڵام نە مەلا و نە کەس نەیدەزانی بۆ ئاوا حاڵێک، بۆ نیوە کەسێک دەبێ چۆن چۆنی تەلقین بدرێت! یان چی لەسەر کێلەکە بنووسرێت!
تا بارین، شاعیری گوند هات و بە بۆیەی سپی لەسەر کێلێکیان نووسی.
ئامین… ئامین
یا ڕەب لعالەمین
ئەمە گۆڕی مینە
خودا دانا و عەلیمە
حەمە هێشتا لە ژینە
لەتێک مردوو لێرە ئەمینە
لەتێک هێشتا بە تەمایی ئامینە
تەلقینی ناوی شەهیدی مینە
نامرێ و زیندووە، لایی ڕەبولعالەمینە
حەمەمین بوو بە دوو لەتەوە، لەتێک لە گۆڕ و لەتێک لە خەستەخانە. بوو بە وێردی سەر زاری خەڵک، باس هەر باسی چیرۆکی ئەو بوو. حەمە و مین، نەک وەک مەم و زین، وەک شیرین و فەرهاد، لەیل و مەجنوون، چیرۆکی ئەو وەک ئەو چیرۆکە تەقلیدیانە نەبوو. خەڵکی هەرگیز نەیاندەوت چیرۆکی حەمەمین و ئامین، چونکە ئەو خۆی قوربانی و قوربانی بوو. هەر لە خۆیدا وەک هاوکێشەیەکی کیمیایی دابەش ببو بەسەر خۆیدا، لە ناو خۆیدا وەک ئەمیبیایەک، ببوو بە دوو بەشەوە، جیاوازتر لەوەیش، ئەم دوو بەشی هاو دژ بوو. بەشێک مردوو لە گۆڕدا، بەشێک زیندوو لە ژیندا! خەڵکیش ببوونە دوو بەشەوە، بەشێک بەشە مردووەکەیان بە پیرۆز دەزانی و دەچوونە سەر گۆڕی مین، نزایان بۆ دەکرد و بە دەم گریانەوە نیازی دڵی خۆیان دەگرتەوە. بەشێکیش بۆ هەواڵ پرسینی، بە مەنجەڵە ماستی گەورەوە، دەچوونە خەستەخانە و لە نێو قاوشەکاندا، بەدەم پێچانەوەی سیگارەوە و بە دەنگی بەرز دوعایان بۆ دەکرد. هیوای شەفاعەت و تەندروسی باشیان بۆ دەخواست.
پاش سێ مانگ، حەمە بە سیمایەکی لاواز و قووپاوەوە، بە تاقە چاوێکەوە، بێ دەستی ڕاست و هەر دوو قاچیی، گەڕایەوە ئاوایی. خەڵک بە چەپڵە لێدان و هەلهەلەی خۆشی و دەهۆڵ و زوڕناوە، پێشوازییەکی گەرمیان لێ کرد. لە تەختایی دامێنی ئاواییدا، حەشاماتی ورد و دڕشت، نێر و مێ، بە جلی ئاڵوواڵاوە تێکچڕژابوون. حەمە کە بەسەر شانی پیاوێکی کەتەوە بوو، بە هەموو لایەکدا و بە تاقە دەستە چوار پەنجەکەی، ماچی هەوایی بۆ هەڵدەدان. ماچی هەڵدەدا و تاقە چاوەکەی بۆ ئامین دەگێڕا. سێ مانگی ڕابردوو بە هێزی چاوە ڕەشەکانی ئەو بەرگەی ئەو هەموو ئازارەی گرتبوو. سێ ڕیز پیاو و ژنیش، بە کاریگەری دەنگی بەرزی دەهۆڵ و زۆڕناکە و گۆرانی خێرای بەیتبێژەکان، سێ پێیی هەڵدەپەڕین و بە ناو یەکدا دەچوون. تەپوتۆز و بۆنی عارەقی بن باڵی پیا و ژن، فەزای گوندی داپۆشی. نیوە جەستە و نیوە ڕۆح حەمە پڕ پڕ بووەوە لە ژیان. تا دەمەو ئێوارە، حەشامات شاییولۆغانیان کرد. ڕیز ڕیز، دەچوون و ڕوومەت و تاقە دەستە چوار پەنجە پڕ برینەکەیان ماچ دەکرد! لەو ڕۆژە مێژووەی حەمەدا، ئەوەی دەرنەکەوت، ئەو تاقە کەسەی ئەو پێویستی پێبوو، لە هیچ لایەکەوە نە خۆیی و نە هەواڵێکی نەبوو.
دواجار بە ڕێوڕەسمێکی ئاهنگسازییەوە بە ڕێکەوتن بەرەو گۆڕستان. وەک ئەوەی بووک بەرن بۆ لای زاوا، تاقمی دەهۆڵ و زوڕنا و گۆرانی بێژان و سەماکەران، کەوتنەپێش. بە دوایاندا، ئەو پیاوەی حەمەی خستبووە سەر شان، هاوشانی مەلا و ئەنجومەنی گوند و یەک دوو پیاوماقوڵی تر ڕێیان دەکرد. حەشاماتی خروشاویش، لە ڕێچکەیەکی درێژدا، شاد و بەکەیف بە دوایاندا هەنگاویان هەڵدەهێنا. حەمە تاوناتاوێک، زەلیلانە ئاوڕی بۆ دواوە دەدایەوە، بەو ئومێدەی لە قەرەباڵغێکەدا، تاقە چاوەکەی بکەوێتە سەر جووتە چاوە ڕەشەکەی ئامین. ئەوە تاقە خەونی ئەو ڕۆژەی بوو کە نەهاتە دی.
حەشامات یەکوڕاست ملیان نا بۆ بەرزایی گۆڕستانەکە، بۆ سەر گۆڕەکەی خۆی. وەک ڕێزێک بۆ ماڵی مردووان، دەهۆڵ و زوڕنا و قوون بادان نەمان و ماتی و بێدەنگی جێی گرتنەوە. تێکڕا پێکەوە بە دەوری گۆڕەکەدا فاتیحایان خوێند. تێکڕا و پێکەوە نێو لەپیان هێنا بە سیمایاندا و بە کۆرس هاوریان کرد:”ئامین…” لە شیوی دامێن ئاوایشەوە، دەنگی گۆرانییەکی بە سۆز دەهات.
عەترم پێیەو بە دیاری دەیدەم بە تۆ…
حەمە هاوکات دەستی خستە سەر شووشە عەترەکەی بن باخەڵی، ئەوی هێنابووی تا بە دیاری بیداتە ئامینی عاشقی. لە ژێر لێوەوە وتی:”خودایە ئەم دەست و چاو وقاچانەم لە عەزابی قەبر ببخشە، ئەوان هیچ گووناهێکیان نییە، ئەوەی کردوویانە من لێی بەرپرسم. تا ڕۆژی گەیشتنە لایان، بە ڕەحمەتی خۆت بیانپارێزە و ئەوەی کردوویانە لە ئەستۆی منە، ئەم نیوە عەبدە زەلیلەی بەردەمت یا ڕەب لعالەمییییین…” پاشان مەلای گوند تێهەڵچوو:”ئەمە یەکێکە لە موعجیزەکانی ڕەب لعالمین، عەبد لە یەک وەقتا، هەم مردووە هەم زیندوو. لە ئادەمەوە تا ئێستا، ڕووی نەداوە لە تاریخی میللەتاندا، عەبدی خودا لە سەر گۆڕی خۆی فاتیحا دادات! ئەڵڵە لەم موعجیزەییە! قەتعی ئەی موسڵمانان، ئەوەی دەگەڕێتەوە مین نییە، مین لە حزوری خودادایە بۆ ئەبەد، ئەوەی دەگەڕێتەوە حەمەیە کە ئەمڕۆ یا سبەی وەفاتی قەتعی دەکات. ئەمڕۆ دەست و قاچی و سبەی سەر و خەیاڵات و تەماحەکانی. واقعی حەدەسی ئەم حیکایەتە یەکێکە لە ئایەتە زۆرەکانی خودا، ئێوەش وەک ئەم مەخلووقە زەلیلە، بەشێکتان لە تاوان و گوناهدا مردووە، بەشێکیشتان هێشتا ئەمەلی تێدا باقییە، لە ئیمتیحانی ڕەب لعالمیندایە… شوکری خودا بکەن تا نیوە دنیایەکەتان لە چڵک و مەلەزاتی حەیات دەرباز بکەن و پاک و بە تەقوا بگەڕێنەوە قاپی خوداوەند…”
هەر لە سەر قەبران، شاعیری ئاوایی خۆی هەڵدایە سەر گۆڕێکی هەڵبەستراو و بە دەنگێکی دڵێر و بەرز هاواری کرد:
مین قوربانییە
حەمە بەرنگارییە
نامرن ئەو دەست و قاچانەی
تا ئێستا خەباتیان کارییە
شاخ وتی دامێنم دادەڕمێ
بەڵام لووتکەم هەر باقییە
هەڵۆ وتی کلکم قرتاوە
ئەمما باڵم فێرە بەرزەفڕییە
خاک وتی مین لە لام لەوپەڕی ئارامییە
حەمە تا زیندوو بێ بۆ من دڵنیاییە
ئامین یا ڕەب لعالمین
حەمە بپارێزە لە هەرچی هەیە لە سەر زەمین
لە مین لە مین لە مین…
تەفروتوونای کە هەرچی هەیە کارگەی مین
ئامین ئامین ئامین یا ڕەبولعالە مین…
جەماوەر تێکڕا دایان لە چەپڵە و بە دەمی پڕ درووشم و هاتوهاواری، نامرێ نانوێ حەمە بێ مین، زیندووە نامرێ ڕۆحەکەمان، بەرەو خوار داگەڕان.
تا کونی ماڵەوە بەڕێیان کرد. برا و خوشکەکانی لە خۆشحاڵیدا دەگریان، حەمە لە مێژبوو دایک و باوکی مردبوون. خوشکە گەورەکەی بە گریانەوە دەیوت:”خۆزگە دایە و بابە، ئەم ڕۆژە پیرۆزەیان دەبینی. دەیانبینی ڕۆڵەکەیان چۆن بووەتە قارەمانی نیشتمان، چۆن بووەتە هێمای بەرخوردان و نەمری…”
ڕۆژانی دواتر، پەیتا پەیتا، خەڵک دەهاتن و دەچوون. بە لێشاو دیاری و پارە و خۆراکیان دەکرد بە ماڵەکەیدا. چ وەک خێر و چ وەک خۆدەرخستن. ئیدی ببووە ڕەمزێکی گەورەی ناوچەکە، سەد و یەک حسابیان بۆ دەکرد. تەنانەت کەری واهەبوو پێڵاوەکانی خۆی بۆ دەهێنا، بێ ئاگا لەوەی کە قاچی نییە! حەمە ببووە موعجیزەیی سەردەم. بەڵام پەست و غەمگین، هەمیشە چاو لە ڕێی یار بوو. گەرچی هەمووان هاتن، بەڵام دڵی ئەو تەنها ئامینی دەویست.
پاش هەفتەیەک، کاتێ قەرەباڵغی سەر سەری ڕووایەوە و هەناسەیەکی تەنهایی هەڵمژی. وەک خەواڵوویەک، یان کەسێک بەنج بەریدابێت. سەرلەنوێ شێتانەتر لە عشقەکەی بە ئاگاهاتەوە، کەوتە وڕینە، خەیاڵی پێکگەیشتن لە دڵە لاوازەکەیدا دیسانەوە کەوتە ترپە ترپ. ئاگری ئامین لە ناخیدا، وەک مین دەتەقییەوه. لە خەیاڵی خۆیدا دەیهێنا و دەیبرد. لە دڵی خۆیدا دەیوت، ئامین بۆیە تا ئێستا دەرنەکەوتووە، دەیەوێت بە تەنها و دوور لە حەشامات، لە جێژواندا بمبینێ و تێر بە دڵی خۆی لە ئامێزم بگرێت.
ئەو هەفتەیە و تەنانەت سێ مانگی سەر قەرەوێڵەی خەستخانەش، بە سەدان جۆر لە ناخی خۆیدا و بە خەیاڵ، وێنای یەکەم دیداری خۆی و ئامینی کردبوو.” ئامین بە پرتاو دێت و توند لە ئامێزی دەگرێت و هەناسە سارد دەڵێت، ئۆخەی کە نەمردیت. ئامین بە خاوی دێت و دەڵێت، کەی دەنێریتە خوازبێنیم. ئامین بە خەندەوە دێت و دەڵێت، نیوە پیاو هەر خۆشمدەوێیت. ئامین بە مەکرونازەوە دێت و دەڵێت، بۆ گۆی مەمکەکانم، گرنگ سەر پەنجەکانتە کە شوکر ماون…”
بە هەزاران جۆری تر خەیاڵی یەکەم دیداری پاش نیوەبوونی خۆی و یاری دەکرد.
دەیویست بچێتە جێژوان و نەیدەتوانی.
بێ قاچووقول ڕێگاکردن مەحاڵە، چۆن بگاتە ژێر دار گوێزەکە؟!
بەو حاڵەوە، خەم و حەسرەتی عشق وەک مۆرانە لێیدا و تا دەهات ڕەنگ زەرد تر و بێ ئۆقرەتر دەبوو. بەسەر قەرەوێڵە شەقوشڕەکەیەوە، هەر دەجوڵا و جیڕە و زیکەی شڕە قەڕەوێڵەش تا بەرەبەیان نەیدەهێشت خوشک و براکانی بنوون. بۆ ڕەوینەوەی خەمەکانی و کەمێک فراوانکردنەوەی فەزایی ژیانی. براکەی لە تایەیی کۆنی تراکتۆر، لە شێوەی پێڵاو، ڕاخەرێکی بۆ قاچە نیوە بڕاوەکەی درووست کرد، تا لە خشاندا ئازاری پێنەگات. دارشەقێکی کورتیش بۆ بن قۆڵە قرتاوەکەی. پاش مەشقێکی زۆر بە نێو حەوشەکەدا، قورس و لاسەنگ دەیتوانی بجوڵێت. حەزی جێژوان و لە ئامێزگرتنی ئامین، هەوێنی ئەو هێزە پەنهانەی ناخی بوو کە پاش هەفتەیەک، وەک تەتەر دەجوڵا و قنج و قیت بە حەوشەکەدا پیاسەی دەکرد.
یەکەم شوێن کە دەرگای گەورەی حەوشەی بۆ ترازان، جێژوان بوو. پێشتر بە خوشکەکەی وتبوو:”کەمێک ڕێک و قۆزم کە، دەچمە دیداری ئامین…”
کڵاووجامانییەکی قووتی بۆ بەست، جلێکی کەشخە، قات و مراخانییەکی ڕەنگ خاکی لەبەر کرد و ئەو شوێنانەی زیادە بوو بۆ کەسێکی کەمئەندام مەقەستی لێنا و پڕ بە بەری ڕێکیخست. بۆنی خۆش و تیژی لێدا و بەرەو جێژوان بەڕێیخست.
پایز بوو، گەڵا بە ڕێز دەوەرین. سەرما بە ئاستەم، موچڕکەی بە لەشدا دەهێنا.
خشەخش کەوتە ڕێ. تا ژێر دارگوێزی نێو باخەکە، جێژوانی هەمیشەیی پێشوویان. گەلێک چاوەڕێی کرد. بەڵام ئامین دەرنەکەوت. لەگەڵ کەوتنی گەڵای دار گوێزە باڵاکەدا، خەونی دڵ و فرمێسکی تاقە چاوەکەی ئەویش، ئەو ڕۆژە بێ هوودە داکەوتن.
چەندین ڕۆژ لەسەریەک بە هەمان جلوبەرگ و هەمان گەرموگوڕییەوە چووە جێژوان. دەیڕوانییە گەڵاڕێزان، دیمەنی سەیری هەورەکان، شپرزەیی سمۆرە و مارومێرۆکان، ڕۆح و خەیاڵی ئاوێتەی دەنگی حەسەن دەکرد کە لە شیوەکەوە بە ئاستەم دەگەیشتە بەر گوێی. هەموو ڕۆژێک ئەمە حاڵی بوو، گەڵاو و فرمێسک دادەباران. کەچی کۆڵی نەدەدا و هەموو ڕۆژێک بە ڕێگاوە بوو.
دواجار ئێوارەیەک خوا کردی و خۆشەویستەکەی هات. مەعشووق بە ترس و شەرمەوە بۆ لای داگەڕا! جیاواز لە هەموو وێنای نێو خەون و خەیاڵی! بێ هەست و بێ خۆ ڕازانەوە، هات و لە لا تەنیشتییەوە بێ دەنگ هەڵکوڕما!
بە بینینی یار، حەمە وەک گوڵێکی ژاکاو، سەرلەنوێ گەشایەوە. تەزووی لەزەت، سەرتاپای جەستە لەت و شەکەتەکەی گرتەوە. لە بەختەوەریدا، خەریک بوو قاچ و باڵی دیسانەوە بڕوێنەوە.
بە پێچەوانەوە ئامین مات و غەمگین! جارانی پێشوو هەر کە دەگەیشتە ژێر ئەم درەختە، پڕ شەوق و لەزەت و پێکەنین دەبوو. پێشتر خۆشەویستەکەی قنج و قیت و بێ کەموکوڕی بوو، کوڕێک بوو دوو بازووی گەرم و دوو قاچی پتەو و ڕێک، مرۆڤێک لە ئیرادە و جەربەزەیی. سەرچڵ و بە ئاگا، پشت و پەنا و ئومێدی خەڵکی ئاوایی. سەروسیایەک و جوانییەک کە هەموو کیژانی گوند بۆی سووتابوون. ئەمێستا ئەوەی ئامین بۆ لای هاتووە. سیمایەکی پڕ شووخت و تاقە چاوێکی ڵێڵە، بنچکە دڕکێکە و بە زەوییەوە نووساوە! حەمەمین پێکەوە تەبا و گوونجا و جوانخاس بوو.
ئەمەی هەیە حەمەیەکی نیوە ناچڵ و پڕ عەیب و عارە! هاتبوو تا وەکوو ئەمەک و وەفایەک بۆ ئەو چەند ساڵەی پێکەوە سەدان بەڵێنی ڕەنگاوڕەنگیان بە یەک دابوو، داوای لێبوردن و مەرەخەستی بکات. هاتبوو تا پێی بڵێ بەم زوانە شوو دەکات و بۆ ئەبەد لە بیری بکات. بە گریانێکی نەرم و درۆزنانەوە، چاوە گەشەکانی بە چمکی کراسە گوڵگوڵییەکەی داپۆشی و لە ژێر لێوەوە وتی:” باوکم بە زۆر و زۆرداری لە ئامۆزایەکی خۆمی مارە کردووم. بەم زوانە دەمگوازنەوە بۆ شار…” بەڵام دیار بوو درووی دەکرد.
حەمە بە تاکە چاوە پڕ فرمێسکەکەی لێی ڕوانی و پێی وت:” تۆ گفتت بە من دا هەرگیز جێمنەهێڵی…”
کچە دیسانەوە وتی:”ئەو ڕۆژەی واتلێهات، لە حەیبەتانا ناوکم کەوت و تا ئێستا نەهاتۆتەوە جێی خۆی. ئای ناوەکەشم کەوت و لەو ڕۆژە بوومەتە مین، تەنها مینی ڕووتوقووت.”
کچە زیاتر لە پرمەی گریانی دا و لووشکە لووشک دیسانەوە وتی:” من حەمەمینم خۆشدەویست، بڕوانە خۆت؟! تۆ ئەو نیت، تۆ نیوەی ئەوی، نیوەت لە گۆڕستانە، کوا ئەو بازووەی ناوی منت لەسەر نەخشاندبوو؟! تۆ ئەوەتا بێ پەلوپۆی، قاچەکانت نەماون، گوومان دەکەم قاچی سێیەمیشت مابێ… ئیتر بە کەڵکی ژن هێنان نایەیت و چیتر بیر لە من مەکەوە…”
حەمە تاقە دەستە چوار پەنجەییەکەی بۆ درێژ کرد و توند دەستە نەرم و گەرمەکەی لە نێو لەپیدا گووشی و بە حەسرەتەوە و لە ژێر لێوەوە پێی وت:” کەواتە بە جێممەهێڵە و وەرە لەگەڵ من، پێکەوە و دوو بە دوو دەبینەوە بە حەمەمین.”
ئامین دەستی بە بەزەیی خستە سەر شانە داخورماوەکەیی و هەناسە سارد و غەمگین پێی وت:”هەرگیز ناتوانین پێکەوە ببینەوە بە حەمەمینی پێشوو. ئەمڕۆ تەنها بۆ ماڵئاوایی هاتووم. ئەمە دوا دیدارمانە و ئیتر قەت چاوەڕوانی من مەبە…”
هەر هێندە و دیسانەوە بە دەم گریانێکی مەکراویی و درۆزنانەوە هەڵهات.
حەمە، دڵ شکاو و تەنها، سەری داخست و لەگەڵ دەنگی بە ئاستەمی حەسەن کە لە نێو چەمەکەوە دەهات. ڤورت قورت کەوتە گریان. بە دەنگی بەرزی ئاوێتە بە گریان هاواری ئاوێتەی دەنگی حەسەن بوو” قەت لە مین خۆشنابم کە مینی لێم کرد…”
قەسەم بە زوڵف و پەرچەمت دینێ مەڕۆ دینێ
خاڵی جوانی دەورەی دەمت خاڵەکەی ئامینێ
دەبم بە شەریکی غەمت دینێ مەڕۆ دینێ
من دەبم بە شەریکی غەمت بەه لە بەر ئامینێ…
لەوە بە دوا حەمە تێگەیشت کە کەوتووەتە بارودۆخ و دنیایەکی نوێوە. دنیایەکی دۆزەخی، بێ هەست و بێ خۆشەویستی. هەر بە ڕاستیش دنیا گۆڕا، نەک حەمەمین بە تەنها! هەمووان گۆڕان. تەنانەت لەبەر یەک هەڵوەشان. هەموو عەبدلعەزیزەکان بونە دوو لەتەوە و عەزیزەکەیان لێ کەوت و تەنها بە عەبد مانەوە، جەنگ و برسێتی لەگەڵ پاشگرەکەیان لێکیدابڕین. ئیدی هیچ شتێک و هیچ کەسێک، پێکەوە تەبا نەبوون. سەردەمی هەڵوەشانەوە بوو. نەنە پیرەژنێک وتی:”تا ئێستا بەنیی واهەڵوەشاوم نەبینیووە، خوری چۆن وا دەبێ بئاڵۆسکێ؟! زەمەنی ئێمە، ئەو هەموو قالیی و بەڕە و کوڵەبانەمان درووست کرد. ئێستا هیچ شتێک پێکەوە هەڵناکات! جاران هەموومان پێکەوە بووین، ئێستا کەس نابینی لەگەڵ خۆیدا پێکەوە بێت و گۆرانی بڵێ…”
حەمە زوو تێگەیشت و گەڕایەوە بۆ ناخی خۆی. دنیایی لەبیر کرد بە ئامینیشەوە. موودەتێکی زۆر خۆیی دایە خوداپەرستی و نوێژ و ڕۆژوو. بە سەعات دەچووە سەر گۆڕەکەی خۆیی و سورەتی یاسین و فاتیحای دەخوێند. بەرۆکی خەڵکی دەگرت و باسی قیامەتی بۆ دەکردن. لەسەر نیوە گۆڕەکەی خۆیەوە و لە نیوەی شەودا، پڕ بە تاریکی ئاواییەکە هاواری دەکرد( بگەڕێنەوە بۆ ڕێگای خودا ئەی زەندیقینە، ئەی مەلعونیینە… نیشانەکانی ئاخر زەمان دەرکەوتوون… بگەڕێنەوە، بگەڕێنەوە، بگەڕێنەوە…) لە نێو گۆڕستانەکەوە، تا بەرەبەیان وەک سەگ بە ئاوایی دەوەڕی.
بەڵام ژیان بە زوویی کۆتایی نایەت. لە نێوان سورەتی یاسین و دین، مین و ئامین، مرد هێند بڵێ بگەڕێنەوە، مرد هێندە بڵێ، پەنام بە تۆ گرت ئەی ڕەبولعالەمین…
بەو حاڵەشەوە، خەڵکی گوند، بەردەوام خێر و حەسەناتیان دەخستە چنگی حەمە و لە ڕووی سۆز و بەزەییەوە یارمەتییاندەدا. لە نێوان خۆیاندا دەیانوت” ناهەقی نییە داماوە شێت ببێت”
هەر بە ڕاستیش خەریک بوو شێت دەبوو. هەمیشە توڕە و تەوسن، لە نێو بێ هودەیی و فەوزادا دەژیا، پەرشوبڵاو و بێ ئامانج، شەڕی بە هەمواندەفرۆشت و لەسەر بچوکترین شت دەیکردە گاڵەگاڵ. هەتا دەهات توندڕەو تر دەبوو. تا دواجار هەموو ئاراستەی خۆی، بەرەو دراو گۆڕی. ئاین و ئیمانی تۆڕهەڵدا و ئەمجارەیان خوی دایە پارە کۆکردنەوە.
ئەو کە ئیدی ڕۆحی پێوە نەمابوو. پارە و سەروەتوسامان هێدی هێدی گۆڕییان و کردیانە مرۆڤێکی تر. سیحر و ڕەونەقی دینار، دین و خودای لا کاڵ کردەوە. دەنگی زرنگانەوەی کانزای پارە، خستیانە سەر سکەی تەماحی زۆر. لە قوڵاییدا، دیوە تەماحکارییەکەیان تێدا زیندوو کردەوە. هەر هێندەی خۆشبوو کە لە سێبەری مزگەوتەکەدا، کاتێک سەرشۆر گرمۆڵە ببوو. ئیماندارێک وەک خێر، دینارێکی ئاسنی فڕێدایە بەردەمی. بە دوایدا درهەمێکی تر و ئیدی بوو بە سواڵکەر.
پریاسکەیەکی کردە کۆڵ و حۆلحۆل دەگەڕا و لەپە چوار پەنجەیەکەی بۆ سواڵکردن دەخستە بەردەم چاوی ڕێبواران. هەرچی پارەی زیاتری بهاتایەتە چنگ، چرووک تر و ڕەزیل تر دەبوو. نە خوشک و نە برا، کەس کەس نەیدەزانی پارەکانی لە کوێ دەشارێتەوە! ئەو کە لە مێژ بوو، مرۆڤ نەمابوو. چەشنی سمۆرە و مێرولەکان، هەرچی چنگ بکەوتایە وەک ئەوان خێرا دەیشاردەوە. لە کون و کەلەبەرانێک، کە هێز نەبوو پەی بە شوێنەکانی بەرێت! بە تەواوەتی گۆڕا. بۆ هەموو چواردەوری ببووە قیرسچمەیەکی بستەبنەی ڕەزاگران، تەنانەت چەند جارێک لەسەر وردە پارەیی کەم، لەگەڵ خوشک و براکانیدا کردی بە شەڕ و گاڵەگاڵ و لە نێو گونددا کردیانی بە دز و حەیایی پێوە نەهێشتن! ئەوانیش چیتر تەحەموولیان نەکرد و برا گەورەکەی، شڕوشیتاڵی لە ماڵەکە هەڵدایە دەرەوە و ڕێکوڕەوان پێی وت:”ئیتر تۆ حەمەمینی برامان نیت، نیوەی یا هەموو مێشکیشت وا لە گۆڕەکەتدایە، بۆ کوێ ئەڕۆی بڕۆ، یەک جاری تر نایەڵم پێ بخەیتەوە ئەم ماڵە…”
حەمە هیچ نیگەران نەبوو، لە دڵی خۆیدا وتی: “زۆرترین پارە، مانایی زۆرترین دەسەڵات و خۆشترین ژیان، کەسم پێویست نییە…”
پێچەوانەی ئەو ڕۆژەی بە دەهۆڵ و زوڕنا، پێشوازی شاهانەیان لێکرد. تەنها و بێدەنگ، لە ئاوایی وەدەرهات.
بەدەم سواڵەوە و گوند بە گوند و پێ بە پێ کەوتە گەڕان تا گەیشتە شار.
شار بۆ ئەو دنیایەکی نوێ و فراوان بوو. دەیان مزگەوت و شەقام و کۆڵان، هەزاران هەزار مرۆڤی هەمەچەشن و هەمەجۆر، بوون بە پرۆژەی تەماحی. خەونی بەوەوە دەبینی دیسانەوە دوولەت و سەد لەت بێت. لە یەک کاتدا، لە هەموو پنتێکی قەرەباڵغی شاردا دەست بۆ پارە پانکاتەوە. ئۆقرەی نەدەگرت. لەم چوارڕیانەوە دەچووە ئەو چوارڕیان، لەم مزگەوتەوە بۆ بەردەمی ئەو مزگەوت. بیری لەوە دەکردەوە چۆن بتوانێ لە یەک کاتدا، پارەی هەموو خێر و حەسەناتێکی شار تەنها بۆ گیرفانی ئەم بێت. لە یەک کاتدا لە هەموو شوێنێک بێت.
هەر زوو سواڵکەرانی شاری بە دوژمنی باوەکوشتەی خۆی دانا و بۆی بکرایە هەموویانی شار بەدەر دەکرد.
خەونی بەوەوە دەبینی پارەی هەموو شار لووشداتە گیرفانەکانیەوە. چەندین شەو بەدەم یەک خەوەوە ڕادەچەڵەکی! لەبری دەست و قاچەکانی، هەزاران گیرفانی گەورە گەورە، قووڵ قووڵ هێندەی شیوە قووڵەکانی ناوچەکەی، لە هەموو جەستەیەدا ڕوا بوون. پڕ پڕ لە دراو و لیرە و ئاڵتوون، هەزاران گیرفانی قورسی پڕ دیناری ئاسنی هانکەهانک بە دوای خۆیدا کێش دەکرد! بەردەوام لە خەونەکەیدا، شوێنێک شک نابات ئەو هەموو پارەیی تیا حەشار بدات و لە ترسی سواڵکەرانی تر و دز و پیاو خراپ، بەدەم هاوارێکی بەرزەوە ڕادەچەڵەکێ.
خەڵکی شار لە زۆر شوێن ڕێکەوتیان دەکرد و یارمەتییاندەدا. زۆربەی کات لە چوارڕەیانی شەقامەکەدا لار و خێچ ڕادەوەستا. بە نێو ئۆتۆمبیلە ڕاوەستاوەکاندا زیکزاک تێدەپەڕی و بە چاوێکی خەماویی و پڕ بەزەییەوە لە سەرنشینەکانی دەڕوانی و بە زمانی حاڵ داوای پارەی لێدەکردن. بە سەرما و بە گەرما، دەتبینی. لە جلکێکی شڕوشیتاڵ و چڵکندا، کە توێژالێک لە دووکەڵی ئۆتۆمبیل، دایپۆشیبوو. سیمایەکی ڕەقەڵەی ڕەشداگەڕاوی نابووت، بە کەشکۆڵی لا کەمەر و گیرفانە هەڵئاوساوەکانییەوە، لە نێرە چۆلەکەیەکی دەرچووی نێو خۆڵەمێشی تەنوربانی دەکرد. نەک بەنیئادەم.
هەندێ جاری تریش، لە نێو جەرگەی بازاڕە قەرەباڵغەکاندا، لە بن دیوارێک هەڵدەکورما. سەری بەسەر دەستەسڕەکەی بەردەمیدا شۆڕ دەکرد و بە جۆرێک هەڵدەنیشت، هەموو ڕێبوارێک قاچ و دەستە قرتاوەکەیان بە یەکەم نیگا، هەست پێدەکرد.
جارێک ڕێکەوتی ڕووداوێکی سەیر بوو. دەستێکی سپی پڕ بازنگی ئاڵتوون، تا سەر دەستەسڕە چڵکنەکەی داگەڕا و دوو دیناری ئاسنی بۆ دانا. حەمە لەگەڵ سەر هەڵبڕیندا، دڵی داخورپا، ڕەنگی لە ڕەشی چڵکنەوە، گۆڕا بە زەردی شەرمەزاری! تاقە چاوەکەی کەوتە سەر سیمایی سپی ئامین. لە یەک ساتدا و بۆ چەند چرکەیەک نیگایان یەکانگیر بوو. یەکترییان ناسییەوە. ڕەنگی ژنەش لەپڕ هەڵبزوڕکا و خێرا هاواری لە کوڕەکەی دوای خۆی کرد.” ئەمین پێ هڵگرە…” تیژ هەڵهاتن.
هەتا لە نێو قەرەباڵغی خەڵکدا لە چاو ونبوون، حەمە لە دواوە تەماشای کردن. زیاتر چاوی لەسەر مێردمنداڵەکە بوو و بەردەوامیش لە ژێر لێوەوە ناوەکەی دەوتەوە. ئەمین، ئەمین، ئەمین…
تاوێکی باش بە تاقە چاوەکەی فرمێسکی دڕشتی ڕشت. یادەوەری هەڵیپێچا بۆ ڕۆژگاری دوور، بۆ گفتوگۆی شیرینی جێژوان. ئەو کات بڕیاریان وابوو گەر کوڕیان بوو، ناوی بنێن ئەمین، گەر کچیش بوو ناوی بنێن گوڵچین. قوڵپ قوڵپ دەگریا و لەبەر خۆیەوە قسەی دەکرد” گەر مین نەبوایە، ئێستا ئەمین کوڕ گەورەی من بوو”
بە خەیاڵ گەڕایەوە بۆ سەردەمی گەنجێتی و قیت و قۆزێکەی، بۆ ڕۆژگاری کوڕێنی ناو ئاوایی کە هەمووان خۆشیاندەویست و بە چاوی ڕێز و خۆشەویستییەوە لێیان دەڕوانی. بۆ ڕۆژگاری سەروەری و دڵداری و دڵی پڕ هیوا. گریا گریا زۆر گریا. پاشان دامرکایەوە و دوو دینارەکەی خستە گیرفانی سەر دڵە غەمگینەکەی و هەناسەیەکی قووڵی خۆشبەختی هەڵمژی. بەڵام دیسانەوه یادەوەری هەڵیپێچا، دیسانەوه کەوتە گریان. تا ئێوارە، هەر کەسێک پارەی بۆ دانایە، دراوسێ پێڵاو بۆیاخچییە هەرزەکەی تەنیشتی بە لاقرتێوە دەیوت” پارەکەت هەڵگرەوە، ئەمڕۆ پشوومانە کار ناکەین…”
پاش ساڵانێکی زۆر، ئەو بە هەموو جێگاکان ئاشنا بوو. لە هەموو شوێنێک دەبینرا. لە مۆڵەکان، لە بەنزینخانەکان، لە سەر پرۆژە گەورە و بچووکەکان، لە باخە پڕ تاوسەکان و شوێنە گەشتیارییەکان. بە ڕادەیەک بەرز بووەوە، دۆلاری ناسی! بوو بە یەکەم سواڵکەری دۆلار، هەوایی کەشوفش و خۆ بە گەورەزانی تێیگەڕا و ئیتر هەمیشە لە ژێر لێوەوە دەیگووت:” ئیتر من هاوشانی پیاوە کەچەڵەکەی سەر سەد دۆلاریم…”
حەمە وەک ساحیر لە یەک کاتدا فریایی هەموو جێیەک دەکەوت! لە هەموو شوێنێک پارەی کۆدەکردەوە. گەیشە ئاستێک کە ئیتر وەک ڕابەر و سەرکردە، گروپی سواڵکردنی دروست کرد. دەیان منداڵی بێ کەس و بێ لانەی لە خۆی کۆکردەوە. خەونی خۆی هێنایە دی و لە یەک کاتدا، سەدان منداڵ و مێردمنداڵ، لە تەواوی شاردا و لە ژێر دەستی ئەودا پارەیان کۆدەکردەوە، یان پارە و ئاڵتونیان بۆ دەدزی. گروپێک کە سڵیان لە هیچ نەدەکردەوە. ڕۆژ و شەو، لە هەموو کونج شوێنێکی شاردا هەبوون و کاریان دەکرد. ئیتر حەمە شاهانە دەژیا و شەوانە دەوری قەرەباڵغ و باشترین ویسکی دەخواردەوە. باخەکەی پڕ کردبوو لە تاوس و کچی جوان.
وەک ئەوەی بەشە جوان و خوداییەکەی لە مێژ بێ مردبێت. بونەوەرێک بوو لە تەماح و چاوچنۆکی، تەنها وەک منە غەریزە و شەیتانییەکەی مابوو. وەک ئەوەی لە دابەشبوونیدا، هەموو مرۆڤ بوونی بەر گۆڕ و هەموو پۆخڵەواتەکانی بەر مانەوە کەوتبێ. مرۆڤێک بوو، مین لە ناوڕاستەوە هەرچی جوانی هەبوو کوشتبێت و هەرچی ناشرینیش هەبێت مابێتەوە.
هێدی هێدی زەمەن کاری خۆی لەسەر دەکرد. تاقە دەستەکەی کەوتە سەر لەرزین. تاقە چاوە پڕ تەماحەکەی کز و کزتر بوو، بە ئاستێک بەهای پارەکانی بۆ جیا نە دەکرایەوە. لە نێوان دۆلارێک و دینارێکدا، نەیدەزانی کامیان بە بەهاترە. دز و تەماحکار پەیتا پەیتا پارەیان لێ دەکێشایەوە. سووکوڕیسوا و بێ کەس و سەرلێشێواو نەیدەزانی دەبێ چی بکات.
وەک هەر مرۆڤێک، داڵغە و خەیاڵی شوێنی لە دایکبوون، هەواریی عشقەکەی، گۆڕی مینی نیوەکەی، لە کەللەیی دا و پاش سی و دوو ساڵ لە سواڵ و کۆکردنەوەی پارە، پیر و دەردەدار، گەڕایەوە گوندەکەی خۆی. خەڵکی هەوارەکەی سەرەتا نەیاناسییەوە. ئەو بە دوو باردا تەواو گۆڕابوو. وەک خۆی بچووکتر و گرمۆڵەتر و پیرتر ببوو. سەروقژ تێکچڕژاو و ماشووبرنجی، دەموددان کەل و قووپاو وەک تەنکە شکاوێکی سەر سەگوردان. بەڵام لە جلوبەرگێکی پاک و کەشخەدا. لە هەمووی سەیرتر، ئەو ئیتر بە خشەخش نە دەڕۆی. بەسەر عارەبانەیەکی کەمئەندامی نوێی و ئۆتۆماتیکییەوە بوو کە بە کۆنترۆڵی پەنجەکانی دەجوڵا. ئەوەی کە دەستی چووبووە خۆی و پارەکانی، لای خەڵکی والێکدرایەوە کە نیشانەی نزیکبوونەوەی مەرگێتی.
سی و دوو ساڵە، نیوە جەستە و نیوە ناو دەژێ. خەڵکی ناهەقیان نییە وادەڵێن. هەرچۆنێک بێت هەر سێ ساڵی تر دەتوانێ بەرگەی ئەم دنیایە بگرێ. هاکا بەلادا کەوت و ڕۆحی دەرچوو…
کەس لە پێشوازیدا نەبوو، هێندە نابوت و قێزەون بوو، هێندە چرووک و نا مرۆڤ بوو، خەڵک وەک گەڕێک، وەک پەتادارێکی کوشندە و بێ ئەرزش تەماشایان دەکرد! شکڵ و شێوەیەکی هێندە قێزەون و پەڵەداری هەبوو، مرۆڤ لێی دەترسا. لە کاغزە پارەیەکی کەم ئەرزش و ژاکاو و چڵکن دەچوو.
بەر لەوەی داکشێ بۆ ناو ئاوایی، یەکوڕاست ملی گۆڕستانەکەی گرتەبەر. بە عارەبانەکەیەوە گەیشتنە سەر گۆڕەکەی مەحاڵ بوو. لەو ماوە درێژەدا هێندە خەڵک مردبوون، دەوروبەری گۆڕەکەی هەموو کێل بوون. بە ناچاری لە عارەبانەکەی دابەزی و دیسانەوە خشەخش داکشا بەرەو نیوەکەی خۆی. زۆرێک لەوانەی کاتی خۆی چاوەڕێی هێنانەوەی تەرمەکەی بوون تا لەگەڵ دەست و قاچەکانیدا بینێژن، مردبوون. مەلای گوند و برا گەورەکەیی و ئەو جووتیارەی هەمیشە لە دامێنی شیوەکەدا و بە دەم کارکردن لە نوێکردنەوەی ڕەزەکەیدا، بەردەوام بە تەسجیلێک و موکەبەرەیەکی گەورەوە، گۆرانییەکانی حەسەنی لێدەدا و بە هەموو فەزاکەدا دەنگی دەدایەوە، لەگەڵ خەڵکوخوایەکی زۆری گوندا، مردبوون.
مەلای گوند، نیوە شەوێک لە شیرینی خەودا، کچ و کوڕ و ژنەکەی دەیخنکێنن. لە بەردەم دادوەریشدا، بێ شەرم و ترس دەڵێن:”کووشتمان چوونکە درۆی زۆر دەکرد!”
زۆری تری گۆڕەکان، لەسەر کێلەکانیان نووسرابوو بە کارەساتی مین گیانیان لە دەستداوە، یان لە شەڕی ناوخۆدا کوژراون، لێیانخۆشبە ئەی ڕەبولعالەمین…
لە نێو قەفەزی گۆڕی جووتیارە عەوداڵەکەی حەسەن زیرەکیش، تەسجیلێکی گەورە و وێنەیەکی خۆی و دوو وێنەی زیرەک هەبوون. لە چوارچێوەیەکیشدا، بە خەتێکی جوان وتە هەمیشەییەکەی سەر زاری نووسرابوو”خەڵک دەوڵەتیان هەیە، ئێمەش حەسەن زیرەک”
بەر لە حەمە، چەند کەنجێک کە هاتبوونە سەر گۆری ئازیزێکیان، پەنجەیان بە دووگمەی تەسجیلەکەدا نابوو. حەسەن پڕ بە سروشتە جوان و واڵاکە، دەنگی، ڕۆحی بە بەر دار و درەخت، چیا و ئاسمانە ساف و بێگەردەکەدا دەکرد.
حەمە لە خۆخشان و زیکزاکیدا بۆ سەر گۆڕەکەی خۆی. ڕووی تەقی بە کێلی شاعیری گونددا، تاوێک وەستا و نوسینی سەر کێلەکەی خوێندەوە.
ئامین… ئامین
ئەمە گۆڕی هەموو مێژوومانە دوای زایین
بارین نازناوی شاعیری سەردەمی ئازار و تۆقین
لێرە لەم گۆڕە ڕاکشاوە بۆ ئەبدلئابدین
لەسەر وەسێتی خۆی ئەم چەند دێڕە دەنووسین
خواعەلیمە دوژمن نەیهێشت بژێت لە سەرزەمین
تۆ بیپارێزە لە عەزابی قەبر و نار و جەحیم
لە بەهەشتی بەرین، شادیکە گەورەمان بارین
ئەجمەعین یا ڕەبولعالەمین…
ئامین… ئامین
حەمە ژیان دڵی گۆڕیبوو بە بەرد، دڵێک وەک بەرد ڕەق. مەرگی هیچ کەسێکی بۆ گرنگ نەبوو.
گەیشت و بە دیار گۆڕی خۆیەوە هەڵکوڕما. لە ژێر لێوەوە سڵاو و درودی بۆ بەشە مردووەکەی خۆی نارد. ژیان بە ڕادەیەک ماندووی کردبوو، لە ژێر لێوەوە وتی”خۆزگە ئێوە لە جێی من و منیش لە جێی ئێوە دەبووم…”
فاتیحای بۆ خۆی خوێند و لە ژێر لێوەوە وتی”ئامین”
هاوکات حەسەن دەنگی لێهەڵبڕی”ئامینێ و ئامین… وەی دەردم تاوتاوە… شەو لە ناڵەی من، ئەی سیروان بێ ئاوە…” حەمە بە دەنگی حەسەن و خەیاڵی ئامین، کەوتە نێو پووچی خۆیەوە. دەستی خستە سەر گیرفانە هەڵئاوساوە پڕ پارەکەی و مات و غەمگین، سەری شۆڕ کردە بەر قاچە بڕاوەکانی. دەیزانی کۆتایی نزیکە، دەیزانی لە ئەسپێکی قاچ شکاو دەچێت. تەمەنای دەکرد کەسێک فیشەکێکی ڕەحمەت بنێ بە نێوچەوانییەوە! هێندە دنیادیدە بوو و دەیزانی چیتر کەڵکی ژیانکردنی پێوەنەماوە. هێندەش ترسونۆک کە هەرگیز نەیدەتوانی خۆیی بکوژێت. پڕ گریانی پەشیمانیی و شەرمەزاری، دەستە چوار پەنجەکەی بردە باخەڵییەوە و لە نێوان سەفتە پارەی ژاکاوی سواڵیدا، قورئانە بچووکەکەی دەرهێنا. ناوی خودایی هێنا و کەوتە خوێندنەوەی سوورەتی یاسین.”وَالْقُرْآنِ الْحَكِيمِ، إِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ”
حەسەنیش، بەرزتر و پڕ بە گۆڕستانەکە و هەموو مێرگ و کەند و لەند و هەوراز و نشێوە و پەسێو و هەڵدێرەکە، پڕ بە بەندەن و باخ و مێرگ و تەلانەکە، پڕ بە سروشتە پانوبەرینەکە، تەبا و هاوگونجاو. دەنگ و ئاوازی، هاوشەپۆلی شنەی کوێستان، ژیانی بەبەر هۆبە و هەوار و لادێ و چیا بریندارەکەدا دەکردەوە.
“ئامینێ و ئامین، هەر تۆی دنیا و ژینم
کۆڵەکەت دانێ بیکە بە سەرینم
چوونکێ تاقانەی هەی مەرگت نەبینم
ئامینێم تاقانەی، هەی مەرگت نەبینم…”

عومەر سەید

ئیسلام لەناوچوندایە. ئیسلام لە ژیانی خەڵکی ئێراندا بەرەو نەمان دەچێت. نەک هەر لە حکومەت و پەروەردە، بەڵکو لە دیمەنی شارەکان، لە جیهانی ناوەوەی هەر مرۆڤێک، لە قووڵایی هەست و سۆز و کولتووری تاکەکەسی، لە هۆشیارییان، لە پەیوەندیی ڕۆژانەیان لەگەڵ یەکتر. ئیسلام لە داڕماندایە، هەروەک چۆن ئایین و نەزانی بەگشتی دەبێ لەناوبچن. دەبێت پشت سەر بنرێت. ئێران کاردانەوەی بەرفراوانی دژە ئیسلام بەخۆیەوە دەبینێت. دەسەڵاتی سیاسی ئایندەی ئێران چ چەپ بێت یان ڕاست، شۆڕشگێڕ بێت یان کۆنەپەرست، تەنیا دەتوانێت نائایین بێت. خەڵک بناغەکانی شوناسی ئایینییان هەژاندووە. کۆماری ئیسلامی ناتوانێ بمێنێتەوە، لەوانە و بە تایبەت لەبەرئەوەی ئایینییە. ئیسلامییە باڵی ڕاست بە لێدانی تەپڵی ئیسلامیەت تەنیا بێزاری گشتی زیاد دەکات و ئاگری یاخیبوون و ڕاپەڕین هەڵدەدات. بەڵام لە دووی خوردادیەکانیش هیچ چارەسەرێکیان پێ نییە. بیرۆکەی ئەوەی کە خەڵکی ئێران لەدژی ئیسلامی محەمەدی ڕاپەڕن و بێنە مەیدان، پاشان ئیسلامی “پرۆتستانت”ی نیوە کوڵاو بخەنە سەر تەخت و لەنێوان عەمامەکاندا هەڵدەبژێرن، بە شێوەیەکی گاڵتەجاڕانەو گەمژانەیە. ڕەوتی پێشهاتەکانی داهاتوو لە ئێراندا چوارچێوەی ئیسلامیزم دەشکێنێت و لەگەڵیدا هەموو ڕەوتە ئیسلامیەکان، لە خاتەمی و ڕاپەڕینی ئازادییەوە تا دەگاتە بەشی فراوانی ئۆپۆزسیۆنە ئیسلامییەکان و ڕۆژهەڵاتخوازەکان(شەرقیەکان،وەرگێر) کە لە ئەنجامی هەڵوەشاندنەوە و گۆڕانکارییەکانی حیزبی توودە و بەرەی میللی دروست دەبن بەرەیەک کە بە مانایەکی مێژوویی فراوانتر بەڕاستی دەبێ لەئەندێشەی ئیسلامییە ” خۆمانە”یەکانەوە هەژمار بکرێن هێندەی تر گۆشەگیرتر و دابڕاو بن. دووهه‌می: خۆردادیه‌كان هه‌رچی بچێنن، خۆیان دروێنه‌ی ناکەنەوە. ئەمە کەمپێکی ناپایەدارو تێپەڕکردنە.
کێشەکەیە ئەمەیە. ناتەبایی کۆماری ئیسلامی لەگەڵ ژیانی ئابووری ئێراندا، ئیتر چاوەڕوانی و پێداویستی سیاسی و فەرهەنگی زۆرینەی رەهای خەڵکی ئاشکرا بووە و خەباتێکی بەرفراوانی کۆمەڵایەتی بۆ چارەسەرکردنی ئەم دژایەتییە لە ئێران دەستی پێکردووە. کۆماری ئیسلامی لە لێواری هەڵدێردایە. باڵی ڕاست ناتوانێت دەسەڵات بپارێزێت. چەکی سەرکوتکردن و ترساندن بێ کەڵکە و خاو دەبێتەوە. گۆڕانکارییەکی قووڵی دۆخەکە حەتمییە. بەڵام پەرەسەندن لەو شوێنەدا ناوەستێت کە خوردادی دووەم دەیانەوێت. هیچ خاڵێکی هاوسەنگی لە ئیسلام نوێدا نییە.

سێبەری ئەم ڕاستییە قورسایی لەسەر هەموو سیاسەت و کردارەکانی فراکسیۆنەکانی حکومەت دادەنێت. فراکسیۆنەکانی ڕێژیمی ئیسلامی بە بێ ئەوەی بەڕاستی نیازی بردنەوەی یەکتریان هەبێت، شەڕی یەکتر دەکەن. لە یەکتر دەدەن بەبێ ئەوەی بەڕاستی هەوڵی لەناوبردنی بەرامبەرەکەیان بدەن. ئەوان بانگهێشتی ئارام دەکەن بەبێ ئەوەی بیانەوێت ئارام بمێننەوە. ئەوان لە کودەتا دەترسن بۆ ئەوەی ناچار نەبن ئەو کارە بکەن. ناچارن شەڕی یەکتر بکەن، چونکە لە سەرکەوتنی تاکلایەنەی لایەنی بەرامبەردا لەناوچوونی هەموو سیستەمەکە دەبینن. ئه‌م شه‌ڕه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ که‌ سه‌روه‌ری نیزام بگرێته‌وه‌ که‌ ته‌نیا چوارچێوه‌یه‌ بۆ پاراستنی ده‌سه‌ڵاتی هاوبه‌شی ئیسلامییه‌کان له‌ ئێراندا. ئەمەش خستنەڕووی سنووری کۆتایی ململانێی نێوان ئەو دوو فراکسیۆنە، هەروەها شێوازی نزیکبوونەوەی هەریەکەیان لە گەل و بزووتنەوەی رادیکاڵ لە ئێراندا.
هه‌روه‌ها واقیعه‌ ئابووری و سیاسی و فه‌رهه‌نگییه‌کانی ئه‌مڕۆی ئێران و چەقبەستوویی هه‌موو لایه‌نه‌ی ڕێژیمی ئیسلامی و ئیسلامی سیاسی له‌ ئێراندا هێڵه‌کانی ژیانی دوای کۆماری ئیسلامیش ده‌خاته‌ ڕوو. چ هێزێک دەبێتە ئەکتەری سەرەکی لە گۆڕەپانی ڕووخاندن و دیاریکردنی وێنەی سیاسی داهاتووی ئێراندا. هاوتەریبەکانی ستراتیجیتر لە کۆمەڵگای ئێراندا چی دەبن؟ چ سیستمێکی سیاسی چانسی سەرکەوتنی هەیە لە ئێران؟ دەبێت لە بەشەکانی داهاتوودا ئاماژە بەم خاڵانە بکەین.

مەنسوور حکمەت: بەرهەمە هەڵبژێردراوەکان.
دوا پەردە: تێبینی لەسەر قەیرانی سیاسی ڕێژیمی ئیسلامی.
3- چەقبەستوویی کولتووری: (ل1521-1522)

بە چ ناوێک بڵاو بکەمەوە

سەردار جاف

    رەنگە زۆر کەس لای سەير بێت، باس لە هەڵبژاردنی ناوێک بکەين کە کەسی نووسەر بۆ خۆی دەستنيشانی بکات تاوەکو پێی بناسرێت و شانازی پێەوە بکات، خودی ناونان پرۆسەيەکی گرينگە جا چ لە کاتی لە دايک بوون بێت ياخود هەر تاکێکی ئاسایی دوای درککردن بە ناقايلبوونی بە ناوەکەی دەکەوێتە هەڵپەی گۆڕينی ناوی خۆی، ناو بۆ مرۆڤ گرينگييەکی زۆری بۆ ژيان هەيە، بەشی يەکەم و سەرەکی مرۆڤ پێکدێنێت، جوڵەوبزاوتنی بە ناوی خۆوە و لە گەڵ ئەوانی ديش هەر بەم ناوەوە هەڵسوکەوت و رەفتار دەنوێنێ، هەروەها ناو بە جێی شانازی دادەنرێت، دەگوترێ هەر مرۆڤێ خودان بەختی خۆيە لە ناوەکەی، هەر مرۆڤێک ناوی بزڕێندرێت يان لەکەدار بکرێ، دووچاری تەنگەتاوی سەغڵەتی دەبێت، هەندێجاريش لە دادگاکان سکاڵا تۆمار دەکرێ لە بەرامبەر ناوزڕاندن داوای قەرەبووکردنەوە دەکرێت، ئەمە بۆ تاکی ئاسایی وابێت داخوا بۆ کەسێکی نووسەر کە مەيلی لە ناوێکە خۆزگە و تەمەننا دەخوازێت بەو ناوەوە ناوزەد بکرابا، کۆمەڵێ کێشە و گرفت لە رووی ناوەوە دووچاری نووسەران و ئەديبان دەبێتەوە، هەندێ جار ناوی لێکچوو لە ناو نووسەران وا دەکات، تێکەڵ و پێکەڵييەک لای خوێنەر لە بەرهەمەکانيان دروست بکات، بۆ ئەوەی خاوەنی خود بيت و لێکچوون نەخوڵقێت هەر لە تەمەنی بەرایی نووسينەوە ناوێ دەستنيشان بکە کە نەبێتە هۆی سەر ئێشەو پەشيمانی لە داهاتوودا، بەدەر لە شاعيرانی سەردەمی کلاسيکی کە هەر يەکێک لە ئەوان چەمکێکی تايبەت بە خۆی هەڵبژاردووە و دواتريش بوون بە ئەو شاعيرە مەزنانە کە ئێمە ئيمڕۆ شانازييان پێوە دەکەين، هەر يەکێکيش لە ئێمە ئەگەر پرس بە خۆمان بکرابا بۆ ناونانمان، ئەوا کەسمان قايل نين بە ناوی خۆ، بەدەر لەو حاڵەتەيش لێکچوونی ناو سەر ئێشەيەکی گەورەيە بە تايبەت بۆ ئەديبان و نووسەران، سەرباری ئەوانەيش هەندێ ديقەتدانی سەير و سەمەرە بۆ ناو هەيە، کەسانێ هەن پێيان وايە پاشناوی خێڵ و دەڤەر و شار و شتی لەو جۆرە، هەڵپەيەکە بۆ کۆيلايەتی دواکەوتنی کۆمەڵ، نامانەوێ لە سەر ئەم باسە درێژەی پێ بدەين هێندە دەڵێين، ئەوە کاری تاک و گروپ نييە، کاری دەسەڵاتە ئەو مليۆنان دۆلارە بەو ئاراستەيە خەرج نەکات، هەڵبەت مەبەستم لە کورد نييە بەڵکو لە تەواوی دونيا هەر لە بەريتانياوە تا بە هەموو سيستەمێکی پاشايەتی دەگات لە دونيادا، کەواتە دەکرێ بلێين رێگری کردنی تاک يان گروپ نالۆژيکييە.

     ئەوی دی لە رێگای ناوەکەيەوە دەناسێندرێت نەک کەسايەتييەکەی، بۆيە ناو لە سەر هەموو ئاستەکان دراوێکی گرانبەهايە، بۆ ئەمڕۆ نا کارێکی سانا نييە وەک پێشوو، نە وێنەکەت نە کەسايەتييەکەت دەرخەری تۆ نين، ناو دەرخەری کەسايەتی و خودی خۆتە، تەماشا بکە؛(( کتێب لە ناوەکەيەوە دەخوێندرێتەوە )) ناونيشانی تۆيش بۆ خود و دۆراندۆرت ناوەکەتە، مرۆڤ لە ژيانيدا جگە لە شانازی کردن بە ناوەکەی هەم بەرگری لێ دەکات هەميش بەرز رايدەگرێت، هەڵبژاردنی ناو کارێکی سەخت و دژوارە، ناوی ئەوتۆ هەن ئازار بەخشە بۆ خودی کەسەکە، ئی ئەوتۆيش هەن جێی خۆشبەختی و شانازييە، هەيە قورسە و هەيە سووکە، بۆيە ئەگەر نووسەران ويستيان ناوێ بۆ خۆيان دەستنيشان بکەن ئەوا بە عەقڵێکی هۆشيارەوە دوا بڕياری لە سەر بدات و نەبێتە مايەی پەشيمانی.

     بە هەر حاڵ تۆی رۆشنبير کاتێ هزرت ئاوەدان و پڕ پاشخانێکی رۆشنبيری دەبێ ئەو کات بۆ خۆت ئەو ناوەت لاپەسەند نابێت، نەک رێگريت لێبکرێ، کە ڕێگری کرا رێک وەک ئەو دەسەڵاتەيە ئازاديت قۆرخ دەکات، ناشکرێ ئەو ئازادی تۆ قۆرخ بکات و بانگەشەی ئازاديش بکات، بە داخەوە لە ناو کورددا ناو بۆتە کێشەيەک هەندێجار لە بری جارێک بيرکردنەوە چەندينجار پێويستی بە بيرکردنەوەيە، تۆ نووسەری بە يەکێ لە ناوەکان نووسەرێکی دی پێش تۆ کتێب بەچاپ دەگەيەنێت هەمان ناوی تۆی هەيە، ناچار تۆی پەنا بۆ ناوێکی دی ببەيت تا لە لێکچوون جودا بکرێيتەوە.

   لێرەوە دەمانەوێت ئەوە بڵێين کە بۆ هەڵبژاردنی ناو يان ئەوەتا بە ناوەکەی خۆت قايل دەبيت و بێدەنگی لێ دەکەی، وەک کوردستانييەکی باشووری ناوی خود و باوک دەبێتە ئەو ناوە ناسراوەت، خەسڵەتێ هەندێ تاکی کورد نەمازە نووسەران بەهرەيەک و باکگراونێکی باشی مەعريفی هەيە و کوڕی کەسێکی ناسراويشە، ئەو کاتە دەيەوێ بە ناوی باوکييەوە نەناسرێت نەک بە هۆی باوکييەوە رێزی لێ بنێن و زياتر ناسراو بێت، دەيەوێت خۆی خۆی بێت، دەيەوێت بزانێت خۆی چييە نەک کوڕی فڵانە، ئەوە حاشاکردن نييە لە باوک ئەگەر ئەوە حاشاکردن بێت لە باوک بۆ خێڵەکەيش بە هەمان جۆرە، هەوڵ بدە ناوێک بۆ خۆت دانەنێيت کە ببێتە مايەی گومان کردن، بۆ نمونە نووسەرێ بە کوردی دەنووسێت کەچی پاشناوی کوردی بەخۆوە لکاندووە، بۆ نووسەرێکی کوردی عارەبی نووس يان هەر زمانێکی دی بنووسێت لەبار و شياوە، کە مەبەستت بێت ناوت هەر بگۆڕيت هەوڵ بدە يەکێ لەو لايەنانە هەڵبژێريت کە بوونی لە نێو کەسايەتی تۆدا هەبێت، يانيش ئەو بوارەی تێيدا دەنووسيت، بە پێی ئەو لۆژيکەی ئەمرۆ دەبێتە رێگر ئەو ناوانەی لە سەرەوە باسمانکردن خۆتی لێ دوور بگرە، رەنگە رۆژێ دابێت ئەو ناوانە رەواجدارتر بێت، ئەمەيش بەو ئاراستەی فەرمانکردن و رێگريکردن و قۆرخکاری ئازادييە باسی لێوە ناکەم، وەک گوتم هەر کەسێک ئازادە چ ناوێک لە خۆی دەنێت، چونکی ئەوە ئاوێنەی خۆتە و هيچ هێزێک ناتوانێت بيشکێنێت، لە کۆڵانێک رێگەت پێنادرێت دەيان کۆڵان دەرگات بەسەردا واڵادەکات، گرينگترين شت ئەوەيە ئازادی من نەشێوێنی تا رێز لە ئازادی تۆ بگرم. هەندێجار شاعير يان ئەديب حەز دەکات نازناو بۆخۆی دابنێت لە بری ناو و پاشناو، هەروەک شاعيرانی کلاسيک پەيڕەويان کردووە.

      خوێندنەوەی تێر و پڕ هاوکارێکی زۆر باشی ئەوەيە کە بە عەقڵانييەتەوە لەم دەروازە بدەيت و بە سەرکەوتوویی لێی قورتار ببيت و لە دادێی ژيان و تەمەنتدا گرفت رێت پێ نەگرێت و تووشاری سەرئێشە نەبيت، هەوڵ بدە ئەمە نەببێتە کێشە و نەببێتە مايەی بيرکردنەوەت، بە شتێکی لاوەکی لە نووسين ديقەتی بدە….

ئەو سەرچاوانەی سوودم لێوەرگرتوون ؛

• ما أهمية أن يکون لک أسم ، بقلم: أحمد سالم الفلاحي، جريدة عمان ليوم ٣ / ١٢ / ٢٠٢١.

بەشی سێ/
ئەو کتێبۆکەی ئەقڵی هاککردم..!

پاپیرە گیان:
دەزانیت من سەرەتا نیمچە ڕقێک، لەگەل قێزێکی ئێجگار زۆرم لە جوو و گاور و ئێزدیەکان دەبوویەوە !
دواتر ئەو ڕق و قێزەم لە ڕێگای خوێندنەوەی کتێبێکەوە گەیشت بە تڕۆپك.

بۆچی ڕۆڵەکەم بۆچی؟!
ئاخر ئێمە هەر لە مناڵییەوە وا تێگەیەندرابووین کە ئێزدیەکان شەیتان دەپەرستن، خۆیان ناشۆرن، پیس و گڵاون و دروست نییە جەژنە پیرۆزانە و سڵاویان لێ بکەین و خواردنیان بخۆین !
لە دێیەکەی ئێمە، ئەگەر کەسێک: پیلانگێڕ و ترسنۆک، بێ ویژدان و دز، یان چاوچنۆک فێڵباز و خراپ و شەڕانی بوایە، پێیان دەگوت: جوولەکەی سندۆرێ(سندۆر:دێیەکە لە سنووری پارێزگای دهۆک و بەر لە گەڕانەوەی جووەکان بۆ ئیسرائیل، دانیشوانەکەی جوو بوونە).
من نەمدەزانی جوولەکەکان کێن و چین.
مرۆڤن، وەحش و دڕندە، یان جۆرێکیتر لە بوونەوەرن!
دایکم شەوانە گەر نەخەوتبام، دەیگوت:بخەوە ڕۆلەکەم، گەرنا مەنجەل بەسەر و جوولەکە دێن.
داپیرەم کاتێک بێ عاریەکەم بکردبایە، بە مامەکانمی دەگوت:بکوژن کوڕە بکوژن، ئەو جوولەکە پیس و نەفرەتی و سەرک ئەستوورەی.
باوک، کاتێک دەیویست پەلاماری کوڕەکەی بدات و لێی بدات، پێی گوت:هەی جوولەکەی بێ ئەخلاق، هەر دێیتەوە ماڵەوە، وڵاهی وەکوو جوولەکە بەو دەستانەی خۆم دەتتۆپێنم.

کەسێک هەڵەیەکی گەورەی بکردبا، خەڵکی دێ دەیانگوت:خوێنی حەڵاڵە وەکو خوێنی جوولەکە.

مەلای دێ، لە وتاری ڕۆژانی هەینی، بەردەوام هێرشی دەکردە سەر جووەکان و زۆر بە خراپی و نەرێنی باسی شوێن کەوتەی ئەوسێ ئاینەی(جوو، گاو و ئێزدی) دەکرد و کاتێک دەیویست قسە بە موسڵمانێک بڵێت و ئیهانەی بکات و بە لادەر و بێ ڕەوشت و خراپ وەسفی بکات، پێی دەگوت:ئەوە پیلانی جولەیەکەیە، دەیانەوێت داک و کچو خوشکەکانمان بێ ڕەوشت کەن. هەی جوڵەکەی عادەقخۆر، هەی گاوری گڵاو. هەی ئێزدی شەیتان پەرست.

ئێمە لە دێیەکەمان بەو شێوەیە بیرکردنەوە و ئەدەبیاتی قسەکردن و فەرهەنگی قسەکردنمان تژی بوو لە بەکەم سەیرکردن و نزم ڕوانین و جوێندان و دەمارگیری و ڕق، بەرامبەر شوێنکەوتەی ئایینەکانی تر.
هەرچی کاری دزێو خراپە و شەڕانگێزییەک هەبوو، دابوویانە پاڵ شوێنکەوتەی ئەو سێ ئایینە و هەر بە مناڵی و لە تەمەنێکی زۆر زووەوە، مێشک و دەروونی مناڵیان لەبەرامبەر شوێنکەوتەی ئەو سێ ئایینە پڕی دەکرد لە ڕق و دەمارگیری و جوێن و بیری نالێبووردەیی و دژە پێکەوەژیان.

بیرمە لەگەڵ مناڵانی دێ، هەرکاتێک سەگێک، یان پشیلەیەکمان دەبینی بە بەرد هێرشمان بۆی دەبرد و دەمانگوت:داکی بگێن ئەو جوولەکەیە، قورتاری نەبێت و لێیدەن.
بەداخەوە:
ڕۆڵە شیرینەکەم، ئەوەیە کارەساتەکە، لەجیاتی ئەوەی مناڵ، فێری خۆشەویستی و لێبووردەیی و تولەرەنس و پێکەوەژیان و مانای یەکتری قبوڵ کردن بکەن، دێن و هەر لە مناڵییەوە مێشک و دەروونی مناڵ دەشێوێنن و مناڵ لە سەر ڕقی مەزهەبی و دەمارگیری ئایینی پەروەردە دەکەن و جیهانی مناڵی مناڵ و هۆش و ئەقڵی وێران دەکەن!

ئازیزەکەم:
گووتت لە ڕێگای کتێبێکەوە ڕق و قێزت لە خوشک و برا و هاوخوێنەکانی خۆت، لە ڕۆڵەکانی میترا و مید گەیشت بە تڕۆپک٫! کامه کتێب؟
:ئایە دەزانی جوولەکەکان کێن؟

ئەو کتێبەی منی کرد بە کەسێکی فێندەمێنتالیست و دەمارگیر.. ئەو کتێبەی ڤایرۆسی فیکری ڕادیکاڵی لە مێشکمدا چاند و سەراپای تێڕوانین و بیرکردنەوەکانی گۆڕیم. ئەو کتێبەی پڕی ناخی ڕق وکینە کردم، ئەو کتێبەی وای لێکردم پەیوەندی لەگەڵ باشترین و ئازیزترین هاوڕێم، کە کوردێکی ئێزدی(خەلەف میرزا) و خەڵکی (باعەدرێ) بوو، بپچڕێنم و ژمارە تەلەفۆنەکەی بسڕمەوە و چەندین جار تێلم بۆ بکات وڵامی نەدەمەوە، بە پاساوی ئەوەی ئێزدیەکان کافر و گڵاو پیس و ئەهریمەن پەرستن و دروست نییە هاوڕێیەتییان بکەیت و سەلام و چاک و چۆنی و تێکەڵاوییان بکەیت !

ئەو هاوڕێیەی دوای چەندین ساڵ، دوای ئەوەی هاتمەوە هۆش و ئەقڵ و درکم بۆ گەڕایەوەو لە غەیبووبەی فیکری بێداربوومەوە و لە تونێلی ئایدیۆلۆژی هاتمە دەر و لە بەستەڵەکی تێڕوانین ڕزگارم بوو، چەندە هەوڵمدا بیدۆزمەوە و داوای لێبوردنی بکەم، ئەفسووس نەمدۆزیەوە و هەرهێندە زانیم ڕۆیشتووە بۆ ئەڵمانیا، ئەو هاوڕێیەی ئێستاش هەرکاتێک بیرم دەکەوێتەوە، هەست بە خەجاڵەتی و تەریق بوونەوە و ئازاری ویژدان دەکەم و ڕێژنەی فرمێسک لەسەر گۆنام ڕێچکە دەبەستێت.

سوپاس بۆ ئێزدان ڕۆڵە داسنیەکەم، لە کۆتاییدا حەقیقەتت دۆزییەوە و بە باوەشی باب و باپیران و مێژووی خۆت شاد بوویەوە.
دەی زیاتر سەبارەت بەو کتێبە بۆم بدوێ..

ئایە دەزانی جوولەکەکان کێن؟
ئەو کتێبەی هەستی کوژاندمەوە و مرۆڤ بوون ویژدان و باشترین و ئازیزترین هاوڕێی لێ سەندمەوە.

ئەو کتێبەی وای لێکردم ببم بە کەسێکی ئایدیۆلۆژیست و بچمە ڕیزی یەکێک لە حزبە ئیسلام گەراکان، کتێبێک ڕێک مێشکی هاککردم و ئەقڵی قفڵ دام. وای لێکردم تەنها ڕەنگی ڕەش-سپی ببینم و دنیا بەسەر بەرەی ڕاست و هەلە، کافر و بڕوادار، بەهەشتی و جەحنەمی، دۆست، یان دووژمنی خوداوەند، دابەشکەم.

کتێبێکی بچووک و لە قەبارەی نامیلکەیەک، ئەو کتێبۆکەیەی جوەکانی وەکو مار پیشان دەداو وێنەی مارێکی کوبرای لەپاڵ ناوی جووەکان دانابوو، ئەو کتێبۆکەی وای لە مێشک چاندم، کە هەموو دنیا دژی ئەو مەزهەب و ئیدەلۆژیا و ئایینەی من باوەڕم پێی هەبوو، لە دژایەتی کردن و پیلاندان.

کتێبێک زۆر لە کتێبەکەی( خەباتی من)ی هیتلەر، بە نەفەسێکی نامرۆڤانەتر و ئیدەلۆژیانەو ڕاسیزمانەتر نووسرابوو و زیاتر لەو کتێبەی ئەدۆلف هیتلەر دەمارگیری و ڕاسیزم گەرێتی و ڕەگەزپەرستی و ڕقی تێدا حەشاردرابوو، لەبەرامبەر جووەکان.

کتێبۆکەیەک، تابڵێیت لە دیدەنیگایەکی نزم و ڕاسیزمانە و فێندەمێنتالیستانەوە نووسرابوو.
ئەو کتێبەی خۆزیا، وەزارەتی ڕۆشنبیری ڕۆژێک دا بهاتبا، هەر نامیلکەو کتێبک تۆی دوو بەرەکی و دەمارگیری ئایینی و بیری ڕاسیزمگەرێتی و ڕقی مەزهەبی و لێکترازان لە نێوان مرۆڤەکان دروست دەکات، سانسۆر و قەدەخە دەکرد. خۆزیا فلتەرێکی دادەنا، بۆ ئەو بەرەڵایی و فەوزا و بێ سەر و بەریەی جیهانی کتێب و کتێبۆکە و نامیلکە لە چاپدان. بە تایبەتی ئەوانەی ئایینی و مەزهەبین و ئیسلامگەرا و فێندەمێنتالیست و سەلەفیگەراکان دەیاننووسن و بەو پەڕی ئازادی و بێ هیچ فلتەرێک چاپی دەکەن و بڵاوی دەکەنەوە. ئەو کتێبانەی لەسەدەی بیست و یەک و چاخی ڕۆشنگەری و سەردەمی شۆڕشی تەکنەلۆژیا و زانست و چوونە سەرمانگ و ڕۆبۆتدا، باس لە گەڕانەوە بۆ حوکم و دەوڵەتی سیوکراتی و دۆزخی سەدەکانی ناوەڕاست دەکەن!
ئەو کتێب و نامیلکۆکانەی ڕەوایەتی بە کۆیلایەتی و بە کەنیزەکردنی مرۆڤ دەدەن. ئەو کتێبانەی جیهان بەسەر دوو بەرە و دوو ڕەنگدا، دابەش دەکەن، بەرەی کفر و ئیمان و سپی و ڕەش.
ئەو کتێبانەی دژی خۆشەویستی و لێبوردەیی و فرەیی و ڕۆحی پێکەوەژیان و دیموکراسیەت و مافەکانی مرۆڤ و هەستی نەتەوەیی و مرۆڤ دۆستی و بنەماکانی سیکۆلاریزم و ژیانێکی شارستانی و کۆمەڵێکی کراوە و لۆژیک و ئەقڵانیەت و دەوڵەتی مەدەنین.
ئەو نامیلکۆکە و کتێبانەی پڕن لە ڕقی مەزهەبی و موقەبیلات و پێشەکین بۆ بوون بە فێندەمێنتالیست و داعش. بۆ شۆرینەوەی دەماخی ڕۆڵەکانی کورد و شێواندنی ئەقڵ و هۆشی تاک و ناشیرینکردنی مرۆڤ.
ئەو کتێبانەی پڕی لەو فەتوایانەن، کە لە ئاستێکی زۆر نا ئینسانی و نزمدان، ئەو فەتوایانەی جەژنە پیرۆزەی ئایینەکانی تر حەرام دەکات و سڵاوکردیان بە کفر دەزانێت و تێکەڵاوییان بە لادان. ئەو کتێبانەی مرۆڤ بوونی مرۆڤ دەشێوێنێت و ناخ و بیری خوێنەر ژەهراوی و زەینی کوێر دەکات. ئەو کتێبانەی مێشکی خوێنەر هاک و ئەقڵی بە بەستەڵەک و هێزی بیرکردنەوەی تیرۆر دەکەن. خۆزیا هەر هەر کتێبێک و کتێبۆکەیەک، باس لە توندو تیژی دەکات و هانی دەمارگیری و ڕق و ڕاسیزم بوون و جیاکاری ڕەگەزی دەدات، ڕێگری لە بڵاوکردنەوەی بکرابا و ئەوەی بڵاویش بووتەوە قەدەخە بکرابوایا.

ڕۆڵەکەم:
لەوەوە تێدەگەین کە قۆناخی هەرزەکاری چەندە هەستەوەرە، هەرزەکار چەندە زوو دەکەوێتە ژێر کاریگەری ئەو شتەی گوێی لێ دەبێت و دەیخوێنێتەوەو دەیبینێت. لەو قۆناخەی هەست و سۆز زاڵە و لۆژیک و بیرکردنەوەو ئەقڵ ونە.

زۆر ڕاستە باپیرە.
بۆیه دەبێت ئاگاداری ئەوە بین، چی دەخوێنینەوە و چۆن دەخوێنینەوە. من لەو قۆناخەدابوو ئەو کتێبۆکەیە وای لێ بەسەر هێنام. ئینجا گوتراو(کتێب باشترین هاوڕێیە). وانییە و بەو ڕەهاییە نییە، هەرگیز، هەندێک کتێب هەن، لە جیاتی ئەوەی باشترین هاوڕێ بن، خراپترین دووژمنن. بۆیە دەبێت ئەوە بزانیت مەرج نییە خوێندنەوەی هەموو پەرتوکێک سود بەخش بێت. کتێب هەیه مرۆڤ دەکات بە فاشیست و بە تیرۆرست. مرۆڤ لەمرۆڤ بوون دەخات و ویژدانی لێ دەسەنتەوە و دەیکات بە بابایەکی بێ هەست و ئامێرێکی بێ گیان و وێرانکەر. کتێب هەیە هۆش دەگوشێت و ئەقڵ لە قاڵب دەدات و هێزی بیرکردنەوە دەکوژێت و مرۆڤ دەکات بە بوونەوەرێکی مەزهەبی و ئایدیۆلۆژیست و بیرتەسکی ئەقڵ داخراو وای لێدەکات دوو بست ئەوڵاتری لوتی تێڕوانینی خۆی نەبینیت. کتێب هەیه، مرۆڤ دەکات بە هۆڤ، مازۆکی و سادیک. کتێب هەیه، هونەری کۆیلێتی، ڕاسیزم بوون، ترس، توڕەیی، ڕق، جینۆساید، جەنگ، سوتان، کوشتن و تیرۆر فێری مرۆڤ دەکات.

کتێبیش هەیه فێری تۆلەرانس، ئیشق، لێبوردەیی، ئەزموون، مەعریفە، نەتەوە پەروەری، مرۆڤبوون و مرۆڤ دۆستی، خۆشەویستی ژیان و ئەوانیتر، ئاژەڵ دۆستی و ژینگەدۆستیت دەکات. مەولانا، شێرکۆ، مەلای گەورە، هەژاری موکریانی، هێمنی شاعیر، مارکس، گاندی، تۆلستووی، هیتلەر، ستالین، سەدام، بەغدادی و بن لادنیش کتێبیان دەخوێندەوە و لە منداڵدانی کتێب و هەناوی کتێبخانەکانەوە هاتنە دەرە.

ڕۆڵەکەم:
دەڵێن کەسێک زۆر کتێبی لەسەر ئاژەڵان خوێندەوە، ئاخریەکەی بوو بە گیا خۆر. بۆیە بزانە چی کتێبێک و بۆچی و چۆن دەخوێنیتەوە.

مەلا (ئیسماعیل سووسەیی)، مەلایەکی سەلەفی-جیهادیی تر بوو، کە بەتوندی دژی ڕەشنووسی یەکەمی پرۆژه‌ یاسای (به‌ره‌‌نگاربونه‌‌وه‌‌ی توندوتیژیی خێزانی) (ژماره‌ ٨ ی ساڵی ٢٠١١) کاتی خۆی لێدوانی دا، و کێشەکەیشی هەر ئەوە بوو ئەو پڕۆژە یاسایە خاڵی وای تێدایە کە پێچەوانەی قورئان و شەریعەتە، وەکوو فێرکاری و ڕێنمایی لێدانی ژن لە قورئاندا “واضربوهن” (النساء: ٣٤)، و وەکوو خەنەتەی مێینە کە ئیسلام لە کاتی خۆیدا بەگشتی بە کارێکی باشی داناوە، و لە ڕێبازێکی فیقهیی وەکوو ڕێبازی شافیعییشدا “واجیب”ـە. بەمەش ناوبراو داکۆکیی لە شەق‌وەشێنیی پیاو و لە داب‌ونەریتی کۆنی خەتەنەی مێینە کرد.
وەکوو لە کاتی خۆیدا لەسەری نووسیمانە، وتاری “یاسای به‌ره‌‌نگاربونه‌‌وه‌‌ی توندوتیژیی خێزانی و مه‌لای پاسه‌وان ـ له‌ په‌راوێزی باس‌وخواسی یاسای توندوتیژیی خێزانی و به‌ره‌نگاربونه‌وەی هه‌ندێک له‌ مه‌لاکان”(١).
بۆیە ئێستەش هەر پارلەمانییەکی ئیسلامی هەر کێشەی ئایینیی لەگەڵ پرۆژە یاساکە هەیە، و سەرنجەکانی تریان هەر بیانوون.
مەلا سووسەیی مەلایەکی سەلەفی-جیهادیی سەربەخۆ بوو، ئەندامی حیزبێکی ئیسلامی نەبوو بەرگریی لێ بکات و بیگەیەنێتە پارلەمان. لە هەمان کاتدا سەلەفی-جیهادییەکی ڕاستگۆ بوو: ئامادە نەبوو بچێتە پارلەمان. مەلا سەلەفی-جیهادیەکانی ناو “جەماعەی ئیسلامی”، “جەماعەی عەدالەت”ی ئێستە، سەلەفی-جیهادین بە تامی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران و بنەمای “تەقییە”ی شیعەگەری، کە جۆرێکە لە دووڕوویی پیرۆزکراو. بۆیە سەلەفی-جیهادیەکانی ناو پارلەمانی ئێمە؛ لە پارلەمانیشن و باوەڕیشیان بە ڕەوایی یاسادانان نیە بۆ پارلەمان ئەگەر یاسایەکی نوێ دابنێت کە دووبارەکردنەوەی هەمان حوکمە شەرعیەکە نەبیت، یان چاکسازییەکی نوێ بێت.
دەکرێت کەسێک لە پارلەمان بێت و ئەندامی دەسەڵاتێکی یاسادانان بێت و باوەڕیشی بە دەسەڵاتی یاسادانان نەبێت و خودی یاسا بە “شیرک” بزانێت؟! دەی ئەمانە وا بیردەکەنەوە، و خۆیان گەیاندووەتە پارلەمانیش.
لە زنجیرەیەکی داهاتوودا بیروباوەڕەکانی مەلا (هەورامان گەچێنەیی) ڕوون‌دەکەینەوە.

سەروەر پێنجوێنی

————————————–

پەراوێز:
(١) بڕوانە: بلۆگی نووسەر:
https://sarwar-penjweni.blogspot.com/2012/08/blog-post_18.html?fbclid=IwAR38DoaSUpfUwUk_V_LeyOAvyYgsiIddDzKIzE0Tus3LI1NJdOxoccNzhr0
و دیواری فەیسبووکی نووسەر:
https://www.facebook.com/photo/?fbid=455347451153438&set=a.191509284203924

تێبینی: ئەم کورتە وتارە دوو جار لە ئەکاونتی فەیسبووکی نووسەر بڵاوکراوەتەوە، بەڵام بە ڕیپۆرتی مێش‌ومەگەزی ئەلیکترۆنیی ئیسلامیەکان لەلایەن ڕۆبۆتی فەیسبووکەوە لادراوە، و ئێستە لێرە بڵاودەبێتەوە.

بۆ بینینی فەیسبوکی نووسەر کلیکی ئێرە بکەن..

بۆ ئیدارە و قائیمقامیەتی قەزای کۆیە

دوای سڵاو و ڕيز
…
بەرێزان ئەو پێشنیارەتان دەخەمە بەردەم خۆزگە بە هەندتان وەردەگرت.

دوای ئەو (٤) کارەساتە گەورەیەی بەسەر قەڵای هەرمۆتە داهات لەو نیو سەدەی دوایدا، پێشنیار دەکەم کە ئەو قەڵایە نۆژەن نەکرێتەوە و ئێستاکە چۆنە دوای ئەم مووشەکبارانە، وەکو خۆی بهێلدرێتەوە و بکرێتە مۆزەخانەیەکی هەمیشەیی بۆ شارەکە و بۆ کوردستان.

لەوێدا وێنە و بەڵگەنامە و شتومەکی هەموو شەهیدانی وراتی کۆیە و شەهیدانی ڕۆژهەڵاتی تێدا بپارێزن. دواتر لەگەڵ رۆژگاردا، دەکرێ هونەرمەندان و شێوەکاران و پەیکەرتاشان، بە چەندان کاری هونەری و پەیکەر، ڕۆح بێنەوە بەر ئەو قەڵایە و ببێتە پەڵەیەکی ڕەش بە نێو چەوانی دوژمنانی کورد و هەموو خەڵکی دونیا بە چاوی خۆیان تاوان و جینایەتەکانی ڕژێمەکانی بەغدا و تاران ببێنن و نەوەکانیشمان دەرس و عیبرەتی لێ وەرگرن و بزانن کێ دۆستمانە و کێ دوژمنمانە و مێژوومان چۆن بووە.

(٤) کارەساتەکەی ئەو قەڵایە؛ (١) دروستکردنی قەڵایەکە بۆ سەرکووتکردنی شۆڕشی کورد؛ (٢) ڕۆژانی ڕەشی نیو قەڵا لە ڕۆژانی ئەنفال دا لە (١٩٨٨)؛ (٣) مووشەکبارانی یەکەمجاری قەڵا لە لایەن ڕژێمی ئیرانەوە لە (٨ /٩/ ٢٠١٨ )؛ (٤) مووشەکبارانی دووەمی قەڵایەکە لە لایەن ڕژێمی ئێرانەوە لە (٢٨/٩/٢٠٢٢).

تکایە هەرچی وێنە و دۆکیومێنتان هەیە بیانپایزن بۆ نمایشکردنیان لەو مۆزەخانەیە بە کارە ئەدەبییەکانیشەوە. هونەرمەند و ڕۆشنبیران دەتوانن بە بیرۆکەی جوان و داهێنەرانە کاری جوانی بۆ بکەن.
گۆڕستانی شەهیدانیش لەوێ ببێتە بەشێک لەو پڕۆژەیە.

سەربەرزی بۆ شەهیدان و ڕووڕەشی بۆ داگیرکەران.
ئێوەش سەرکەوتوو بن.

فازیل شەوڕۆ
١/١٠/٢٠٢٢ دوبلن

بەڵێنم پێت یا

بەڵێنم پێت یا کە خۆشم بۆییت
بەرامبەر ئەو بڕیارە گەورەیە، ئەقڵم لەدەست یا
بەڵێنم یا:
لە پەرۆشی بینین نەمرم
بەڵام هەر مردم
و
چەندین جار بەڵێنم یا
و
چەندین جار بڕیارم یا
واز بێنم
لە بیرم نایە وازم هێنا بێ
بەڵێنی شتی گەورەتر لە خۆمم یا
ئاخۆ سبەی ڕۆژنامەکان چیم لەسەر ئەڵێن !
دڵنیام ئەنووسن کە شێت بووم
یان ئەنووسن کە خۆم کوشتوە !
بەڵێنم پێت یا کە بێ وورە نەبم
بەڵام، وابووم…!
و
كە شیعر بەسەر چاوەکانتا نەڵێم
بەڵام ووتم
و
بەڵێنم یا کە نەء
…..و نەء
…..و نەء
كاتێ بە گەمژەیی خۆم زانی، پێکەنینم هات

بەڵێنم یا
كە گوێ نەیەمە قژت کاتێ بە بەردەمما هات و چۆ ئەکا
كاتێ وەک “شەو” باڵ بەسەر شۆستەکانا ئەکێشێ
……هاوارم لێ هەستا…..
بەڵێنم یا
چەن سۆزم هەبێ
گوێ بە چاوەکانت نەیەم
و
كاتێ دیم ئەستێرە ئەبارێنن
….. هەناسەم هەڵکێشا….
بەڵێنم یا
هیچ نامەیەکی خۆشەویستیت بۆ بنێرم
بەڵام سەرەڕای هەموو شتێ ، هەر نووسیم
بەڵێنم یا
لە هیچ شوێنێ نەبم تۆی لێ بی
بەڵام کە زانیم بانگێش کراوی
بێ یەک و دوو ، یەکسەر چووم
بەڵێنم یا کە خۆشم نوێیت
چۆن و …..کەی..؟
و
كەی ئەبینی کە بەڵێنم یا بێ
لەو پەڕی ڕاست گۆییەوە. درۆم کرد
و
سوپاس بۆ خودا ،کە…درۆم کرد

بەڵێنم یا
بەوپەڕی خوێن ساردی و گەمژەییەوە
هەموو ژنەکان بکوژم
و
جەنگی خۆمم بەرامبەرت ڕاگەیان
و
كاتێ چەکم لەسەر مەمکەکانت بەرزکردەوە
….دۆڕام….!
كاتێ دەستە بێ گوناهەکانتم دی
…..شەرم دای گرتم…..!
بەڵێنم یا
كە نەء…و..نەء….و..نەء
هەموو بەڵێنەکانم
دووکەڵێ بوون ، تێکەڵ بە هەوام کرد

بەڵێنم یا
كە شەو تەلەفۆنت بۆ نەکەم
و
كە نەخۆش کەوتی بیرت لێ نەکەمەوە
و
بۆت نیگەران نەبم
و
گوڵت پێشکەش نەکەم
و
دەستەکانت ماچ نەکام
و
خۆم دژ بە خۆم، شەو تەلەفۆنم کرد
و
گوڵیشم نارد
و
نێوانی هەردوو چاوەکانتم ماچ کرد
تا تێر بووم
بەڵێنم یا کە نەء…و نەء….و..نەء
كاتێ بە گەمژەیی خۆمم زانی ،پێکەنینم هات

بەڵێنم یا
كە: پەنجا جار سەرت ببڕم
كاتێ خوێنم بەسەر جلەکانمەوە دی
زانیم کە ئەوە منم سەر بڕاوم
بۆیە: چەن توڕە بم، چەن لە خۆم دەرچم
چەن ئاگرم لێ بکەوێتەوە ، چەن بکوژێمەوە
بە “پێ داگرتن” لێم وەرمەگرە
لەوپەڕی ڕاستگۆییەوە ، درۆم کرد
سوپاس بۆ خودا ، درۆم کرد

بەڵێنم یا کارەکان بە زوویی بەلا بخەم
و
كاتێ فرمێسکی بە خوڕی چاوەکانتم دی
…..شڵەژام….
كاتێ جانتاکانم لەسەر ئەرز دی
درکم کرد کە بەو ئاسانییە ناکوژرێیت
تۆ ووڵاتی…و…تۆ هۆزی
تۆی شیعر ، تۆ پێش دروست بوونی شیعری
تۆ یاداشت ، تۆ سەفەرەکانی
تۆ” تەمەنی مناڵی”….تۆ پەیام بەری

بەڵێنم یا
بە لابردنی چاوەکانت لەدەفتەری یادەوەرییەکان
و
نەمزانی کە ژیانی خۆم لا ئەبەم
و
نەمزانی سەرەڕای ناکۆکییەکان
“من”، تۆیت
“خۆم”،تۆیت
بەڵێنم یا کە خۆشم نەوێیت
ئای لە بێ ئەقڵی
چیم لە خۆم کرد..!!
لەو پەڕی ڕاستگۆییەوە درۆم کرد
و
سوپاس بۆ خودا ، درۆم کرد

بەڵێنم پێت یا
دوای پێنج دەقیقە لێرە نەبم
بەڵام بۆ کوێ بچم!
شەقامەکان بە باران شۆراون
بۆ کوێ بچم!
چایخانەکانی شار بەر ناکەون
بە تەنیا لە کام دەریا بگیرسێمەوە
و
تۆ هەموو دەریاکانی
و
تۆ ساتە وەختی گەیشتنەکانی
و
تۆ هەموو سەفەرەکانی
بۆم هەیە دە دەقیقەیەکی تر بمێنمەوە
تا بارانەکە خۆش ئەک !؟
مسۆگەر دوای ڕۆشتنی هەورەکان
و
دوای هێور بوونەوەی”با”یەکە ، ئەڕۆم
گەر نا ،
میوانت ئەبم تا…بەیانی

بەڵێنم پێت یا
جاری دووەم وەک شێت خۆشم نەوێییت
وەک چۆلەکە پەلاماری دارە بەرزەکەی سێوەکانت نەیەم
و
كە لە خەوا بوی ، قژت دانەهێنم
…..پشیلە خۆشەویستەکەم
بەڵێنم یا، چیتر
ئەقڵم لەدەست نەیەم
گەر ئەستێرەیەکی پێ پەتی
كەوتە سەر لەشم
و
بەڵێبم یا “شێتی”تیەکەم ئەهوەن کەمەوە
و
خۆشحاڵم کە تا ئێستاش
ڕێک وەک جاران
لە خۆشەویستیا هەڵبەز و دابەز ئەکەم

بەڵێنم یا
تا ساڵێک خۆشەویستیت لەگەڵا نەگۆڕمەوە
و
بە درێژایی ساڵێک
ڕووخسارم بە دارستانەکانی قژت نەشارمەوە
و
لە کەناری چاوەکانتەوە
ڕاوی ناو دەریا نەکەم
بە درێژایی ساڵێک…!!؟
چۆن ووتەیەکی وا بئ مانا بڵێم..!!؟
كە چاوەکانت ماڵەکەم و ماڵی ئاشتییە
و
چۆن ڕێم بۆ خۆم یا ، هەستی “مەڕمەڕ” بریندارکەم..!؟
و
نێوانی من و نێوانی تۆ
نان …و خوێ
و
چریکەی کۆتر
تۆ لە هەر شتێک
دەست پێ کردنی
و
هەر تۆ کلیلی داخستنی

JULAY/2022